·No. 11.)
VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon,
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
THE
NYÀYASŮTRAS
WITH
VATSYAYANA'S BHÂSHYA
AND
(ALL RIGHTS RESERVED.) Registered under Act XXV of 1867.
EXTRACTS FROM THE NYÂYAVARTTIKA
AND THE TÂTPARYAȚIKÂ
EDITED BY
MAHÂMALOPADHYAYA GANGADHARA SASTRÎ TAILANGA
PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
VOLUME IX.
PRINTED, PUBLISHED AND SOLD BY
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
MAY BE HAD ALSO FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES.
JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY :.
OTTO HARRASSOWITZ AND M. SPIRGATIS, LEIPZIG :
LUZAC AND CO., LONDON.
1896.

·:, 10

·No. 11.)
VIZIANAGRAM
SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon,
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
THE
NYÀYASŮTRAS
WIU
VÅTSYÄYANA'S BHÂSHYA
AND
(ALL RIGHTS RESERVED.) Registered under Act XXV of 1867
EXTRACTS FROM THE NYÂYAVÂRTTIKA
AND THE TÂTPARYAȚIKÂ
EDITED BY
MAHÂMAHOPADHYẤYA GANGẤDHARA SASTRÎ TAILANGA
PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENAGES.
VOLUME IX.
PRINTED, PUBLISHED AND SOLD BY
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
MAY BE HAD ALSO FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES.
JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY :.
OTTO HARRASSOWITZ AND M. SPIRGATIS, LEIPZIG :
LUZAC AND CO., LONDON.
1896.

·: . .

·श्रीमन्महर्षिगौतमप्रणीतन्यायसूत्राणां श्रीमन्महर्षिवात्स्यायनविरचितं । - न्यायभाष्यमा ---00-00-0-0----- काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालायो साहित्यदर्शनाध्यापकेन महामहोपाध्यायश्रीगङ्गाधरशास्त्रिणा उद्योतकरकृतन्यायवार्त्तिकात् सर्वतन्त्रस्वतनश्रीवाचस्पतिमिश्र- विरचितन्यायवार्तिकतात्पर्यटकायाश्च अत्युपयुक्तभागं शब्दतस्तात्पर्यतश्चानूद्य पूरितया टिप्पण्या समलंकृत्य संशोधितम् । काभ्याम् ई. जे. लाजरसकम्पत्याख्येन स्वमुद्रालये मुद्रितम् । संवत् १६५२॥

·No text on this page.

·- ॥ श्रीः ।। न्यायभाष्यस्य भूमिका। । अथेदमुपक्रम्यते श्रीमन्महर्षिगौतमप्रणीतानां न्यायसूचाणां श्रीम न्महर्षिवात्स्यायनविरचितं भाष्यं मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । इदं हि कलि- कातानगरे चिवारं मुद्रितमपि मन्ये प्रथममेकमेव पुस्तकमालम्ब्य मुद्रित तदनु तस्यैव मुद्रितस्य पुस्तकस्य साहाय्येन द्विरमुद्रात येन तन्न सम्यक परिशुद्धिमाप यत: पाचचयान्तानुपपत्तेश्व फलाभाव इति सूचं सर्वेष्वव मुद्रित- पुस्तकेषु नापलभ्यते । एतत्तत्त्वजिज्ञासुना च मया कलिकातास्थएशियाटिक सेसाइटीसमाजसंगृहीतं वात्स्यायनभाष्यपुस्तकं समानाय्य दृष्टं तत् खण्डितं शुद्धं च तव लेखकप्रमादेन प्रदर्शितसूत्रसहितो ग्रन्थभागस्तुटिता यन्म- लकता मुद्रणस्य तदपरिशुद्धश्च तळते यतश्च श्रीविश्वनाथपञ्चानभकृत- गौतमसूचवृत्ताविदं सूचं पश्यतां भाष्ये चापश्यतां केषां चिद् युरोपदेशस्थ- 'महाशयानां महान भ्रमः समपद्यतेति तदीयलेखादवगम्यते । तदेतदा- लोच्य नानादेशस्थबहुलपुस्तकसाहायकावलम्बनेन सुपरिशुद्धपुस्तकप्रकाशन- कामैः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षः श्रीमदार्थर्वेनिससा- हिबमहाशयैरादौ पुण्यग्रामस्थपुस्तकालयस्थमेकं पुस्तकमानायितं परं तु तन्न परिशोधितमिति लेखकानवधानजनितानुपयुक्तासंगतार्थपाठभेदबाहु- ल्यनदर्शनं विद्वदायासमाचफलकं मन्यमानेन मया न सर्वचोपयोजितम् । तदनु प्रवृत्ते परिशुद्धपुस्तकान्वेषणे पुरा पुण्यनगरीपरिवृढसभास्तारमुख्यानां प्रसिद्धवैदुषीविभवानां श्रीमेरुशास्त्रिणां काशीनिवासिनां परिशुद्धं संपूर्ण जीर्ण चैकं* पुस्तकमासादितं यत्प्रतिलिपिर्मुद्रणार्थमुपायोज्यत । अपरं चाच- न्यपुस्तकालयप्रधानाध्यक्षपण्डितनीविन्ध्येश्वरीप्रसाददत्तं संपूर्ण नाविशुद्धं नातिप्राचीनं च ।। अन्यच्च मदीयगुरुवरश्रीधराजारामशास्त्रिचरणसब्रह्म- वारिणां सर्वशास्त्रपारगानां श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यपूर्णाश्नमस्वामि- अत्र पुस्तके लिपिकालो नास्ति। + अत्रापि लिपिकाला नास्ति।

·- भूमिका । चरणानां स्वहस्तलिखित संपूर्ण परिशुद्धतमं च । इतरच्च पाठशाला- ध्यक्षः संपादितं प्राचीनतममसंपूर्ण च । चरमं च मदीयशिष्यलब्धव्याक- रणाचार्यपदवीकनित्यानन्दपन्तशर्मणाः स्वाभिजनकूर्माचलप्रदेशादानायितं संपूर्ण प्राचीनं शुद्धं च । तदेवं पुस्तकषवं लिखितं मुद्रितं च पुस्तकद्वय- माश्रित्य मुद्रणे प्रवृत्तो ऽहं न्यायभाष्यस्यातिनिगूढाशयतया सचोपयुक्तसंक्षि- तटिप्पणीसंयोजनायादिष्टः प्रभुवरैः कलिकातानगरमुद्रितमोद्योतकरन्यायवा- र्तिकस्य प्रथमखण्डमा वडाक्षरलिखितावपरिपूर्णी तृतीयचतुर्थाध्यायौ च श्री- वाचस्पतिमिनकृतन्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायाः कलिकातास्थपुस्तकालयादा- नीतान् प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमानंत्मन्तमशुद्धानध्यायाचित्यपुस्तकालयस्थ च खण्डितं तात्पर्यटीकापुस्तकामासाद्यापि पूर्णस्यैकस्यापि पुस्तकस्याला. भेन मन्थरप्रवृत्तिर्वार्तिकस्य द्वितीयपञ्चमावध्यायांअवानाय्य ददता नित्या- नन्दपन्तशर्मणा पुस्तकान्तरप्रदानेन प्रथमतृतीयचतुर्थाध्यायान् पूरयनिर्वि- न्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिभिश्च संपादितसंपूर्णवार्तिकपुस्तको महता प्रयासेना- विष्य महिसुरनगरात्तात्पर्यटोकाया द्वितीयतृतीयचतुर्थाध्यायानां ** ध्यायस्यचान्यतस्त्यं संपूर्ण शुद्धतमं च पुस्तकमर्पयद्भिः प्रभुवरैः सानुग्रहं समे धितोत्साहः काशीनिवासिना विविधसंस्कृतपुस्तकसंपादनरसिकेन श्रीगोवि- न्ददासगुप्रमहोदयेनापरं तात्पर्यटोकायाः श्रीमदुदयनाचार्यविरचिततात्पर्य- परिशुद्धश्च नवीनमशोधितं संपूर्णप्रायं पुस्तकं वितरता विरचितानुकूल्यः प्रस्तुतमहानिबन्धानां विस्तृततया वार्तिकस्य मुद्रप्रमाणतया तात्पर्यटीकाश्च मयैव प्रभुवरनिदेशेन मुद्रयिष्यमाश्यतया च तचत्यमुपयुक्ततमं भागं शब्द- तस्तात्पर्यतश्चानूद्य संपादितेयं टिप्पणी । अथास्य मुद्रणे प्रवृत्ते तत्पयोलोचिनामवगमसीक्रयाय सूत्राणि स्थल- तमाक्षरैः स्थापितानि । सूचनिर्माणभाष्यनिर्मितिकालमध्ये कश्चन वार्तिकं निम्र यन्नाम सांप्रतं नोपलभ्यते यथा पाणिनीयव्याकरणे सूत्रभाष्ययार- प्रथमा- * अत्रापि लिपिकालो नास्ति । * अत्र लिपिकालो नास्ति । ॥ अस्य लिपिकालो नास्ति अस्य लिपिकालः सं० १४५८ । + अस्य लिपिकालः सं० १५१२ । इ अस्य लिपिकालः सं० १९०३ । अस्य लिपिकालो नास्ति । ।

·भूमिका । तरा कात्यायन इति तर्कयती पाश्चात्त्यानां मतेन वार्तिकवचनानि सूचार्थे वर्यते यच पदैः सूत्रानुसारिभिः स्वपदानि च वय॑न्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुरिति भाष्यलक्षणानुसारेण भाष्यकारीयाण्येव सूत्रोपावेपतन्निरासरू: पाणि स्वैनवं व्याख्यातानि वचनानीमानीति मन्यमानानां सांप्रदायिकानां दृष्ट्या भाष्यकृत्संक्षिप्रवाक्यानि मध्याक्षरैः स्थापितानि । अन्य भाष्यं सूक्ष्मा- क्षरैय॑वेश्यत । टिप्पण्यामपि वार्तिकतात्पर्यटीकयोरविकल: शब्दसंदर्भ: सूक्ष्मतरावरैस्तत्तात्पर्यमावानुवादा मत्प्रतिभातविषयश्च सूक्ष्मतमाक्षरैर्निवे- शितः । प्रदर्शिताश्च पाठभेदा उपरिनिर्दिष्टपुस्तक्रक्रमेण संयोजिता च वर्णक्रमेण विषयसूची । पृथक् सूत्रपाठच वाचस्पतिमिश्रकृतसूत्रोद्वारना- मकं वङ्गावरलिखितमेकं. नातिप्राचीनं पुस्तकमालाच्य संयोजितः । गौतमसूचनिर्माणकालो वात्स्यायनभाष्यनिर्माणकालश्च नाद्यापि दृढ- प्रमाणेनावधारित इति विचारपथर्तिनममुं विज्ञापनान्तरे प्रकाशयितास्मः । तदेवं महान्तमायासमनुभूय संपादिते ऽस्मिन् कार्ये न्यायदर्शनदुरू- हतायाः सुप्रसिद्धतया मन्मतेरपाटवेन सीसकाक्षरयोजकदोषेण च सुलभानि स्खलितानि क्षाम्यन्तो गुणेकदृशो दर्शनरसिका आस्वादयन्तु प्राचीनतम- दर्शनप्रतिपादनशैलीसमालोचनसमुत्थं प्रमोद प्रसीदतु च सर्वान्तयामी भागवाननेन व्यापारेण श्रीकाशीविश्वेश्वर इति शम् ॥ महामहोपाध्यायो चैचवदि ० शुक्र सं० १६५२ । गङ्गाधरशास्त्री।

·No text on this page.

·गौतमसूत्राणामकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । प्र. ग्रा. १. १ . २ १ ३ सू १५ अपरिसंख्यानाच्च स्मतिविषयस्य। अ. श्रा• • ७६ अणुश्यामत नित्यत्वेवदेतत् स्यात्। ३१ अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेष. ६७ अणश्यामतानित्यवद्वा। परीक्षणमभ्युपग मद्ध.न्तः । ४४ अत्यन्तप्रायै कटे शनधादुपमा- ४३ अपवर्ग ऽप्ये प्रसः । नसिद्धेय थे क्तदोषानुपपत्तः । १२ अप्लेजोवायूनां पूध पूर्वमपोह्या- ५ अंथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पू. काशस्योत्तरः। वच्छेषवसामान्यता दृष्टंचे। ४६ अप्रतोघातात्सन्निकषापपत्तिः । २७ अध्यापनादप्रतिषेधः। ७ अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तर- अनर्थापनावापत्त्येभिमानात् । व्यासङ्गात् । • २५ अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुप श्रयभिज्ञाने च विनाशनसः । যুনানির। ४४ श्रप्राप्य ग्रहगां कामाभपटलस्फटि- ४६ अनवस्थायित्वे च वर्णापलब्ध- कान्तरितोपलब्धः। वहिकारोपपत्तिः। १४ अभावाभावात्तिनानुपमय २२ अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभि- प्रादुर्भावात् । योगा निरनुयोज्यानुयोगः। ४२ अभिव्यक्ती चाभिभवात् । २४ अनित्यत्वग्रहानुद्धेर्बुद्धान्तराद्वि- २८ अभ्यासात् । नाशः शब्दयत्। ५६ अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् । २२ अनिमित्ततो भ.वात्पत्तिः कण्ट- २३ अयसो ऽयस्कान्ताभिगमनवत्तदुप- कतैक्षण्याटिदर्शनात् । सर्पणम् । २३ अनिमित्त िमत्तत्वान्नानिमित्ततः। ४२ अरण गुहापुलिनादियु योगाभ्या- १२ अनियमे नियमानानियमः। सोपदेशः। २२ अनुक्तस्यार्थापत्तेः पक्षहानेरुयप १५ अर्थादापत्रस्य स्वशब्देन पुनर्वच. तिरनुक्तात्वादनकान्तिकत्वाच्चा- नेम् । धीपत्तेः। २१ अापत्तितः प्रतिपक्षसिरी- २१ अनुपनम्भात्मकत्वादनुपलब्धेर- पत्तिसमः। अात्तिरप्रमाणमनैकान्तिक- ३० अनुपत्नम्भात्मकत्वादनुपलब्धेर- त्वात्। हेतुः। ६१ अलातचक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिरा- २० अनुपलम्भादव्यनुपलब्धिसद्भात्रा- शुसंचारात् । बावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात्। ३ १ १० अवयवनाशे ऽप्यस्यव्युपलब्धेर- ६० अनुवादोयपत्तेश्च । ३६ अनेकद्रव्यप्तमवायापविशेषाच्च ११ अवयत्रविपासवचनमप्राप्तका. रूपाएलब्धिः । लम । ५ अनेकान्तिकः सव्यभिचारः । १२ अवयवान्तराभावे ऽप्यवृत्तेरहेतुः । २० अत्तहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणा १५ अवयवावविप्रसङ्गश्चेत्रमा प्रल- न्तरवचनादकार्य तभावः । यात् । २० अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदि. ४० अविज्ञाततत्त्वेऽर्थ कारणोपपति- त्यन्यताभावः। तस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः। ४ ५ ५ ४ AN २ ·१ १ . १ २ ई. . ५ २ सूचीपत्रम् । श्र• प्रा. . २- ११ अविज्ञातं चाज्ञानम् । ४ १ ५१ अायातिरेकादक्षफलोत्पत्ति- १२ अविशेषार्भािहते ऽर्थे वक्तुभिप्रा- वदित्य हेतुः यादर्शान्तरकल्पना वाक्छ- १७ विशेषे वा किंचित्साधाडे. १० इच्छ द्वेषप्रयत्न सुखदुःखज्ञानी- न्यात्मनो लिङ्गमिति। विशेष हेता प्रतिषिद्धे विशे- १२ इन्द्रियान्तरविकारात् । मिकतो हेत्वन्तरम् । ५५ इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् । ४५ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्वि- ४ इन्द्रियार्थ निजात्यन्नं ज्ञानमध्य- पदेश्यमव्यभिचारि व्यवसा. युत्संगाते रूपाधव्यक्तग्रहण- यात्या के प्रत्यक्षम् । वत् । ८ अव्यभिचाराच्च प्रतिघातो भौति- २१ इन्द्रियैर्मनसः सन्त्रिकर्षाभावात्त. कधर्मः। दनुत्पत्तिः।. ४ अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वा. चाव्यवस्थायाः। २२ अव्य ह विष्टम्भविभुत्वानि चा- १६ ईश्वरः कारणं पुरुषमाफल्य र- काशधाः। शनात् । ৪। সুস্থযাঙ্গাযালী: নন- वणप्रसङ्गः। १८ उत्तरस्याप्रतिपत्तिरतिभा । है असत्यधैं नाभाव इति चेद् नान्य- ४६ उत्पादव्य प्रदर्शनात् । लक्षणे पयत्तेः। १ ३४ उदाहरणसाधत्साध्यसाधनं २२ अस्वत्वात् । हेतुः । ३७ अस्पर्शवादप्रतिषेधः । ३८ उदाहरणापेक्षप्तयेत्यु प्रहारोन तथेति वा साध्यस्योचनयः । १८ श्राकाशव्यतिभेदात्तइनुपपत्तिः । २६ उपपतिकारणाभ्यनुज्ञानादनति- १६ श्राकाशासगलत्वं वा। ६५ प्राकतिर्जातिलिङ्गाख्या । ७१ उपपत्रश्च तद्वियोगः कर्मक्षयो- ६० आकतिस्तदपेनत्वात् सत्त्व व्यव- ५० उपलब्धेहिमवृत्तित्वात् । स्थानसिद्धेः। ३४ उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्त्वा- १० श्रात्मनित्यल्वे प्रेत्यभावप्तिद्धिः। टनपदेशः। ३१ श्रात्मप्रेरणयदृच्छाजाताभिश्च २५ उभयकारगायपत्तेरुपपत्तिसमः । न संयोगविशेषः । १६ उभयसाधात प्रक्रिया प्रसिद्ध १ श्रात्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रव- तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखाप- वास्तु प्रमेयम् । ४६ श्रादीदकयोः प्रसादस्वाभाव्या- ५६ ऋणकेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवा- द्रूपोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः - श्रादित्यरमेः स्फटिकान्तरिते इपिदाये विघातात् । ए. १३ आदिमत्त्वान्द्रियकत्वात्कृतकव- २२ एकधायपत्तविशेषे साविशेष- दुपचाराच्च। प्रसङ्गात्सझावोपयत्तेरविशेष- ७ प्राप्तोपदेशः शब्दः । ५२ प्राप्नोपदेशसामाच्छब्दादर्थसं- ६ एविनाशे द्वितीयाविनाशाक- प्रत्ययः । त्वम् । पू १ धः। पपत्तः। 2 ४ १ - M ५ २ १ 26 - २ ·प्र. प्रा. २ : ए . A १ वेधः। २ ५ .. ३ . धू पू sha सूचीपरम । अ. श्रा. सू. ११ एक्रस्निन् भेदाभावाटभेदशब्द ३ १३ क्षीविनाशे कारणानुपलब्धिव- योगानुपपत्तेर प्रश्नः । दत्यत्तिः। ६४ एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्भाबादः ४० क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच्च त्तराणां तदनुपलब्धिः । ७० एतेनानियमा प्रत्युक्तः । ग. ५७ गन्धवाटाव्यतिरेकानन्धादीनाम- प्रतिषेधः। ५८ ऐन्द्रियकत्वाद्रपादीनामप्रति- ६५ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शय- र्यन्ताः पृथिव्याः । १४ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्या- दिगुणशास्तदर्थाः । ३७ कर्ममारित्तश्चेन्द्रियाणां ध्यूहः ५४ गुणा सरापत्त्युपमर्दवासवृद्धिले- • पुरुषार्थतन्त्रः। शश्लेषेभ्यस्तु विकारोपपत्तेर्व- १ काकाशसाधर्म्यात्संशयः । विकाराः। ४४ कमानवस्थायिग्रहणात् । १. ३ गोत्वादोसिद्रिवत्तत्सिद्धिः । .१७ कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधा- ४७ ग्रहणे हेतुविकल्पाद्वहणविकल्यो नानित्यध्वयव्यभिचार इति। न बुद्धिविकल्पात् । २८ कारणान्तरादपि लद्धमापयत्तर- प्रतिषेधः। १६ कार्यव्यासङ्गात्कयाविच्छेदो वि. ८ घटाठिनिष्यत्तिदर्शनात्पीड़ने चा- क्षेपः। মিনি। ३८ कार्यान्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपल- ब्धिकारणोपपत्तेः। १२ घाणरसनचतुरस्त्वक्त्रोत्राणीन्द्रि- बालात्ययापदिष्टः कालातीतः। ४६ कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतुविना- १५ चेष्टेन्द्रियालाश्रयः शरीरम् । ५ किञ्चित्साधादुपसंहारसिद्धेर्वे- धर्मादप्रतिषेधः। ४५ कुझान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः । ५६ जातिविशेषेचानियमात् । ३८ कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः। ३५ ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भ- ४३ कृतताकर्तव्यतोपपत्तेस्तुभयथा ग्र- निवृत्योः । हणम्। १७ ज्ञातु नसाधनोपपत्तेः संज्ञाभे. ७ करस्कदेशावृत्तित्वादवयवानाम- প্রান্ত। ४७ ज्ञानग्रहणाभ्यासस्तद्विीश्च सह ३० सध्यासारे सत्युपलम्माद व्यतिरि- संवादः। च्य चोपलम्भात् संशयः। २३ जानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः। ५४ केशनखादिष्वनुपलब्धेः । ३१ ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसं- १३ केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्त- वेदनादध्यात्मम् । टुपलब्धिः। २५ ज्ञानसमवेतात्मप्रदेससन्त्रिकर्षा- १८ क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः । न्मनसः स्मृत्युत्पत्तेने युगपदु- ६ क्रमवृत्तित्वादयुगपदहणम् । त्यत्तिः। २४ व चित्तधर्मानुपपत्तेः व चिच्चोप- ५६ ज्ञानायागपट्यादेकं मनः । पत्तेः प्रतिषेधाभावः । १७ वचिद्विनाशकारणानुपलब्धेः क चिचोपलब्धेरनेकान्तः । ४ १ २१ तत्कारितत्वादहेतुः । माणि भूतेभ्यः। ५ १ an MU १ पू AU १ २ ·२ ४६ तदर्थ 30 ४ ३ १ येत् । : १ पत्तेः। . ३ सूचीपत्रम् अ. भा. सू. ११ तत्रिविधं वाक्छल सामान्यच्छ. २१ लदभात्रे नास्त्यनन्यता तयारित- लमुपचारकलं चेति । रेतरापेतसिद्धः। ३ तराश्यं रागद्वेषमोहाान्तरभा- २४ तटयोगपालिङ्गत्व च न मनसः । यमनियमाध्यामात्सतं. वात्। ३७ तत्त्व प्रधानभेदाच्च मिथ्याबु? स्कारो योगाबाध्यात्मवि. वियोपपत्तिः। ध्युपायैः। १५ तत्त्वभाक्तयानानात्वविभागाद- ५६ तदर्थ व्यत्यातजातिनिधा- व्यभिचारः। चुपचारात्स शयः । ५० तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्प- ५तदसंशयः पूर्व हेतु प्रसिद्धत्वात् । वितण्डे बीज प्ररोहसंरक्षणार्थ ० रुट त्मगु मत्वे ऽपि तुल्य ।। कण्टकशाखावरणवत् । १४ तदात्मगुणसद्धावादप्रतिषेधः। १४ तत्मामाण्ये वा न सर्वप्रमाणवि २८ तदाअयत्वादण्यग्ग्रहणान् । प्रतिषेधः। ७३ तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैध- तत्मामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामा- २० दिकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहु- ण्यम। ५४ तत्सम्बन्धात फलनिष्यत्तस्तेषु १८ तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिव- फलवदुपचारः। त्यमेसिद्धिः । १० सिद्धेस्लक्षितेष्वहेतुः । ५ तथात्यन्तसंशयस्तधर्मसातत्योप- ३७ तद्विपर्ययाहा विपरोतम् । ६६ तावत्यानं तु भूयस्त्वत् । २ तथा दोषाः । ३ तावस्थ नादेवात्मसद्धावादप्र- तिषेधः । १३ तथा भावादुत्य नस्य कारणोपप- तेन कारण प्रतिषेधः । २६ तन्त्राधिकरणाभ्युपगम संस्थितिः सिद्धान्तः। ३५ तथा वैधात् । निमित्तं त्ववयव्यभिमानः । ६७ तथा हारस्य। ४० तयारघ्यभावो वर्तमानामावे ४८ तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धेनी- नदप्रेक्षत्वात् । विशेषः । १ १ लल्लनणावरोधाप्रतिषेधः। १ तदत्यन्तविमेो ऽपवर्गः। ६ तल्लिङ्गत्वादिच्छाययोः पार्थि- ७२ तददृष्ट कारितमिति चेत्युनस्तः वाटावप्रतिषेधः । लामो ऽपवनें। २ ४८ तं शिष्य गुरुसब्रह्मचारिविशिष्ट श्रे- ४१७ ननित्यत्वमग्नेदीयं विनाश्या- यार्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् । नुविनाशवत् । ५१ ताभ्यां विगृह्य कथनम् । २६ तदनुपलब्धरनुपलभ्भादभावसि- ७१ तेनैव तम्याग्रहणाच्च । दो तहिपर तापपत्तेरनुपल- ५५ ते विभक्त्य त्ताः पदम् । ब्धिसमः। १ तेषां मोहः पापीयानामूढस्येत- प, तदनुपलब्धेरनुपलभातावरणोप- रात्यत्ते। ८ तेषु चाहत्तेरवययभावः । ३१ तदनुपलब्धैरहेतुः । २७ वैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् । २६ तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः । १५ काल्याप्रतिषेधश्च शब्दादाता. ५७ तदप्रामाण्यमन्तव्याघातपुनरु- व्यसिद्धिवत्तत्सिद्धेः। क्तदोषेभ्यः। १२ काल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुवृत्तिः । ४५ तदभावश्चापवर्ग। १८ काल्यासिद्धेहतारहेतुसमः । ५ तदभावः सात्मकप्रदाह ऽपि त- ५५ त्वक्पयन्तत्वाच्छरोरस्य केशन- नित्यत्वात् । खादिष्यप्रसा। ४ 2 1 ४ पत्तिः । m १ २ २ १ ·सूचोपत्रम् । . ३ १ २ ३. २ . १ - २ श्र. ना. ५२ त्वगव्यतिरेकात् । १ न चतुष्टयमे तेह्यायित्ति भवा- साबमामाहमालय १० नचावयच्यवनप्राः । दर्शनत्यर्शन:भ्यामेकार्थग्रहणात् । ३२ न चै देशप ब्धिरजर्यावसट्रा- २२ दिग्देशक ला शेवय सङ्गः। वात्। २ दुःख जन्म प्रतिदेोमिय्या ज्ञाना- ५८ न तनवस्थानात् । नामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा. ५६ न तदर्थव हुत्व त् । भावाविवर्मः। १६ न तदर्थान्ताभावात् । ५८ दुखवि न्य सुखनिमानाच्च । २६ न तदाशुगति-बान्न नप्तः । ५० दृष्टानुमि ना प्रियोग प्रतिवा- ८ नदोषलक्षणाबरोधान्माहय । नुपपत्तिः । ४४ ननिय बावश्यंभावित्वात् । ११ दृष्टान्तविरोधाटप्रतिषेधः। १५ न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुः ६ दृष्टान्तम्य कारणानपदेशात प्र. भावात्। त्य प्रस्थानाच्न प्रतिदृष्टान्तेन ५१ न पाक्रजगुणान्तरोत्यत्तेः प्रमा प्रतिष्टान्तसमा। है न वि.प्ययो: प्रत्य नत्वात् । २४ दृष्ट न्ते च साध्यसाधनभावेन ५३ न पत्रपशुस्त्रीपरिच्छदाहरण-T- धर्मन्य हेतुत्वात्तस्य चमिय बादिकनिदेशात् । थाभावानविशेषः । २० न पुरुष कमानावे फलानिष्यते । दोषनिमित रूदया विषयाः ३१ न प्रत्यक्षेश यावत्तावदप्युरल- सङ्कल्पकताः। म्भात् । ९दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्का- १६ न प्रदीय प्रकाशसिद्रिवत्तत्सिद्धः। निवृत्तिः। २६ न प्रलयो :णुसद्भावात् । ३५ द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिजि- ६४ नं प्रवृत्तिः प्रतिसन्धालाय हीन- संशस्य। ४३ द्रा कारे वैषम्य बद् वर्णवि. ३ ५६ न बुद्रि लक्षणाधिष्ठानगत्याक- कार्रवकल्पः । तिजातिपञ्चत्वेभ्यः । ४६ द्रव्ये स्व गुण परतुणोपलब्धः संशः ३ ४ न युगपदग्रहणात् । ६० न युगपदनेक्रियापलब्धः ५३ न युगपदर्थानुपलब्धः । १४ धर्मविकल्पनिर्देशे ऽर्थसद्भावप्रति- ३ ४० न रात्रात्रप्यनुपलब्धः । ध उपचारच्छुलन ५७ न रूपाटीनामितरेतरवैधयात् । ३५ धारणाकर्षणोपपत्तेश्च । ११ न लक्षणास्थि प्रेक्षाक्षिद्धः । ४४ न विकाधमानुपपत्तः । ११ न विनष्टभ्यो निष्पत्तः । ७३ न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् । २ न विषयव्यवस्थानात् । ५८ न कर्मकतसाधनवैगुण्यात् । ३३ न व्यवस्थानु प्रपत्तेः। २३ न कर्मानित्यत्वात् । ७२ न शब्दगुपपलब्धः। ४२ न कारणावयवभावात् । १ ४५ न सटेयः कालान्तरेपभोग्यत्वात् । ६ न कार्याश्रयकर्तृवधात् । १३ न सर्वगुणानुपलब्धः। ४३ नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच्च । ६६ न सङ्कल्यानिमित्तत्वाच्च रागादी. ६५ न केशसन्ततः स्वाभाविकत्वात् । नाम् । ८ न गत्यभावात् । २१ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् । १२ न घटाद् घटानिष्यत्तेः । ६५ न साध्यसमत्वात् । २४ न घटाभावसामान्यनित्यत्वानि. १ ५६ न सुखस्यान्तरालनिष्यत्तेः । त्येवानित्यवदुपचाराच्च । ३० न स्मरणकालानियमात् । . । २ २ 20 २ २ m30 १ १ २ a ·सूचीपत्रम् । । २ १३ स्मनः स्मर्तव्यविध्यत्वात् । ३६ न स्वरामिद्धिरापेक्षिकत्वात् । न स्वभामिभावानाम् । ५६ न हेतु कार्यास स्त्रकाल्या- मितिः। ७७ नालाभ्यागमप्रसङ्गाल। ६२ नातिव्यक्त्यपेनत्त्वाज्जात्यभि. व्यक्तः । २४ नाशुनित्यत्वात् । ४१ नालीतानागतयारितरतरापेक्षा- २ २ सिद्धिः। । १६ नातीतानागतयाः कारकशब्दन- योगात्। ४२ नाल्याप्रकतीनां विकारविक- ल्पात् । पू स २८ नित्यस्याप्रत्याख्यानं यधोपलब्धि व्यवस्थानात् । ४८ नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मवि- कल्पाच्च वर्णविकाराण म- प्रतिधः । ७ निमित्तनैमित्तिकभावादान्तर- भावा दोभ्यः । ২৪ বিলিনালিসিয়াঘালনপাল- दप्रतिषेधः । ३६न्थ्यमानियमा तु तद्विपकी । १८ नियमच निरनुमानः । ११ नियम हेत्वभावाप्रथादर्शनमभ्य- तुजा। ५ नियमानियमविरोधादनियमे . नियमाच्छाप्रतिषेधः। ५३ निरक्यवस्वादहेतुः। २७ निर्दिष्टकारणाभावे ऽप्युपलमा- दुपलब्धिसमः। ४० नेतरतरधर्मप्रसङ्गात् । १८ नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशे ऽपि ज्ञा- नावस्थानात्। ३८ नैकदेशत्रासादृश्येभ्यो ऽर्थान्तर- आवात्। ४ नेकप्रत्यनीकभावात् । ८ नेकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वा- भिमानात् । २२ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् । ३२ नात्यत्तितत्कारणापलब्धः। ৪ নানিলিমিনন্মাল্লানারিঃ १२ नात्यत्तिविनाशकारणापलब्धेः। ৪০ নাশিন্তিলাস্কাল ! २१ नोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात्य- ज्चात्मकविकाराणाम् । ४१ न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्विकाररा- वामहेतुः। ४ dey १ 20m २ २ OC0 १ २ २ १६ नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनडि स- म्भवात् । २१ नात्ममनसोः सत्रिकाभावे प्रत्य- क्षोत्पत्तिः। •२६ नानित्यतानित्यत्वात् । २४ नानुमीवमानस्य प्रत्यक्षता ऽनुप- लब्धिरभावहेतुः!. ६६ नानुवादपुनरुतयारविशेषः श. ब्दाभ्यासापपत्तः। ३५ नानेकलतणैरेकभावनिष्पत्तेः। ६ नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः। २४ नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् । २६ नान्यत्वे प्यभ्यासस्योपचारात् । ४७ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुघमा- नस्य पश्याम ति । ७ नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः। २६ नाविशेषप्राबल्यात् । ३६ नार्थविशेषप्राबल्यात् । ४८ नासन सन्न सदसत् सदसतोर्वेध. यात् । २१ निग्रहस्थान प्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनु- योज्योपेक्षणम् । २ नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः। ४७ नित्यत्वे विकारानित्यत्वे चा- नवस्थानात् । है नित्यनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजा- तीयानामप्रतिषेधः। ३५ नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्य- त्वोपपत्तनित्यसमः। ३ २ CO ५ ५ ও একাদ্বান জানানয়ন प्रतिज्ञासंन्यासः। २० पदमादिषु प्रबोधसंमीलनविका- रवत्तद्विकारः। ३७ परश्वादावारम्भनिवृत्तिदर्शनात् । १७ परं वा त्रुटः। ४१ परिशेषाटायोक्तहेतूपपत्तेश्च । । परिषत्पतिवादिभ्यां त्रिरभिहित- मप्यविज्ञातमविज्ञातार्थम् । OM २ ·सूची पन्नम् ।। ९ : १ m तिषेधः। . श्रा• सूः • प्रा. सू. ९० पश्चात्सिद्भान प्रमाभ्यः प्रमे निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धा. यसिद्धिः। न्तो हेत्वाभासाश्च निग्रह- ৪ আশ্বিনিমিনাল গ্রাঞ্জামান स्थानानि । • नानुपलब्धिः। ४'प्रतिज्ञाहेत्वाविरोधः प्रतिज्ञावि. ६२ पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फला- रोधः। भावः। २ प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टा- २८ पर्थिवं गुणान्तरोपलब्धः । न्ने प्रतिज्ञाहानिः। १६ पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः । ११ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतु ई- ५३ पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सम्बन्धाभावः। ५२ प्रतिद्वन्द्रिसिद्धेः पाकजानामप्र- ६३ पूर्दकतफलानुअन्धात्तदुत्पत्तिः । तिषेधः। ४१ पूर्वकतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः । ४६ प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजना- ६८ पूर्वपूर्वगुणे कत्तित्त प्रधानम् । र्थमर्थित्वे ६ पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्थस-५ १७ प्रतिपक्षात् प्रकरणप्रसिद्धः प्रति- निकपत् प्रत्यक्षोत्पत्तिः । षेधानुण्यत्तिः। १६ पूर्वाभ्यस्तस्मत्यनुबन्धाज्जातस्य ४१ प्रतिषेधावप्रतिषेधे प्रतिधदोष- हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेः। वदोषः। है पृथक्वावयवेभ्यो ऽवृत्तः । ४२ प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेध. १३ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति वितिषेधे समाना दोषप्रस- भूतानि । को मतानुज्ञा । १० पापियायोगादतिसम्बद्धार्थम- ९ २० प्रतिषेधानुपपत्तः प्रतिक्षेद्रव्याप्र- पार्थकम् । ७ प्रकतादादप्रतिसम्बद्धार्थमा- ५ प्रतिषेधाप्रामाण्य चानकान्ति- न्तरम् । कत्वात्। ४० प्रकृतिविवृद्धी विकारविद्धः। 1 प्रतिधे पि समाना दोषः। ५१ प्रकृत्यनियमाद्वर्णविकाराणाम् । ३६ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनि- ४३ प्रणिधान नबन्धाभ्यासलिङ्गालक्ष- त्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधा- णसादृश्यपरियहाश्रयाश्रितस- भावः। म्बन्धानन्तर्यवियोमैककावि- २५ प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयाः रोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसु. सन्निकर्षस्य स्वशब्दन वचनम् । खदुःखेच्छाढेषभयार्थिवक्रि- ३० प्रत्यक्षमनुमानमेक्रदेशग्रहणाटुप. यारागधर्माधर्म िमत्तेभ्यः। ३ २ ३३ प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुग. २० प्रत्यक्षलक्षणानुपात्तिरसमग्रव- पद्रावाटयुगपत्स्मरणम् । चनात् । ३२ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणायनयनिगमना- २ १ ও সখনাঃীনামায ন্ধায়- न्यवयवाः। ३ प्रतिज्ञातार्यप्रतिषेधे धर्मविकल्पा- ३ प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमा- तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् । णानि । १ प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रति- ४६ प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षसि । जाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो ४८ प्रधीपार्चिःसन्तभिव्यक्तग्रहण- हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकम वत्तद्धहणम् । विज्ञातार्थमपार्थक्रमप्राप्तकालं १० प्रदोपापादानप्रसङ्गानिवृत्तिवत्त- न्यूनर्माधकं पुनरुक्तमनन- द्विनिवृत्तिः। भाषामज्ञानमप्रतिभा त्रिक्षेपो ६० प्रधानशब्दानुपपत्तेर्ग गाशब्देनानु. मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योप्रेक्षण वादा निन्दाप्रशंसायपत्तः । २ - ५ १ 11 २ wa सिद्ध ५ २ N.

·सूचीपनम् । श्रा. सूं. १ S २१ बाधनाला जुःमिति ४१ 'बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपल- धरनभिव्यक्तितो ऽनुपलब्धिः। १५ बुद्धिरूपलब्धिनिमित्यनान्त. रम् । cce ५० बुद्धिप्तिद्धन्तु तदसत् । ३६ बुद्धेश्चेचं निमित्तसद्भावपल- म्भात् । २६ बुद्ध्या विवेचनात्तु भावानां याया- ० त्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपरर्पो पटसद्रावानुपलब्धिवत्तदनु এললিঃ। C १ १ ६० भूतगविशेषोपलब्धेस्तादा- त्स्यम् । ६४ भूतंभ्या मृत्यु पादानवत्तदुपादन मा ५ प्रमागताधनोपालम्भः मि- द्रान्ताविरुद्धः पञ्चावयवा- 'पपत्रः पक्ष प्रतिपक्षपरिग्रहो घादः। २१ प्रमाणातश्चार्य प्रतिपत्तेः। १७ प्रसाणत: मिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिधिप्रसङ्गः । १ प्रमाणप्रमेयसंशय प्रयोजनदृष्टा- নমিল্লা ময়মননি- वाजल्यधिनराडाहेत्वाभास च्छलजाग्रिहस्थ नानां तत्त्वज्ञानःनिःसाधिगमः । ३० प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् । १६ प्रमेया च तुलानामाण्यवत् ३७ प्रयत्न क.यानकत्वात् कार्यसमः । १८ प्रवर्तनालक्षणा दोषाः । ८० प्रवृत्तिटायनितो ऽर्थः फलम् । १ प्रवृत्तिय थोता। १७ प्रवृत्तिद्धिशरोरारम्भ इति । प्रसिद्धसाधय साध्यसाधनमुप- त्यानम्। ४५ प्रसिद्धसाधर्म्याटुपमा सद्धेयथा क्तदापानुपपत्तिः। ६६ गुत्यत्तेरभावानित्यत्ववत्स्वाभा- विक नित्यत्वम् । १८ प्रागुच्च रणादनुपलब्धेर.वरणाय नुपलब्धे च । १२ प्रागुत्पत्तरभावापपत्तेश्च । १३ प्रागुत्पत्तेः कारणाभावाटनुत्पत्ति- समः। ४७ प्राङ्गिाप्यतेनफल बत्तत्स्यात् । ३० प्रातियत्त प्रणिध नाड्यनपेक्षे स्मात योगपठ्यप्रसङ्गः। ६८ प्राप्ती चानियमात् । ७ प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्रा. प्त्या ऽविशिष्टत्वादमाप्त्या साधत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्ति समा। पोतरात्माश्रयत्वाटप्रतिषेधः । प्रेयाहाभ्यासस्तारस्तन्याभि. लापात् । D AL ३६ मन्टिनाल्कारकाशानुपलब्धि वत्तटनुपलब्धिः। ७४ मनःनिमित्तत्वाच्च संयोगा- नुच्छेदः। ६८ मन्त्रायुर्वेद प्रामाण्यवच्च तत्यामा- रायमाप्तीमारा-त् । ३१ महटणुग्रहण त्। २ मायागन्धर्वनगरमगतृष्णाकाहा। ३५ मिथ्ये पब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञा नात्स्व विषयाभिमानप्रया- शवमतिबाधे। २३ मूर्तिमतां च स्यानोपपत्तेरवय वसम्भावः। ४ R m ७ यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरेत्तरप्रसङ्गः। ३० यत्सिद्धावन्यप्रकरणसद्धिः सो धिक्ररासिद्धान्तः । ६२ यथोक्तहेतुत्वाञ्चःणु। ४० यथे.क्त हेतुत्वात्यारतन्त्र्याटकृता- भ्या..साच्चन मनसः । प्थे ताध्यवसायादेव तद्विशेषा पेक्षात्संगये नासंशयो नात्य- न्तसंशयो वा। १ ४ १ ५७ बाधनानिवृत्तवेदयतः पर्यषणदो- ঢানি।

·सूचोपनम् । अ. श्रा. सू. २ यथोत्तापपन्नच्छलजातिनिग्रह- १६ विज्ञातस्य परिषदा विभिहित- स्थानसाधनोपालम्भो जल्पः। स्याप्य प्रत्युच्चारणमतनुभाष- २४ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्तयो. राम्। जनम् । ४ विट्याविट्याविध्यात् संशयः। ७ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्य- 8. विधिविधायकः। घार्थमपदिष्टः प्रकरणासमः । ६५ विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः। ५० यावच्छरीरभावित्वाद्रपादीनाम्। ६२ विध्यर्थवादानुवादवचनर्वािनयो- ५७ याशब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्या- गात्। वृद्धापचयवर्णसमासानुबन्धा ३६ विनाशकारणानुपलब्धेश्यावस्था- नां व्यक्तावुपचा शक्तिः। ने तनित्यत्वप्रसङ्गः। १६ युगपज्ञानानुत्यत्तिर्मनसोलिङ्गम्। २३ विनाशकारणानुपलपलब्धेश्चा- १६ युगपज्यानुपलब्धेश्च न मनसः। वस्थाने तचित्यत्वप्रसङ्गः । ९१ युगपदसिद्धी प्रत्यर्थनियतत्वात ३२ विनाशकारणानुपलब्धः । क्रमत्तित्वाभावा बुद्धीनाम्। १६ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रह- स्थानम् ॥ ३ विप्रतिपत्ता च संग्रतिपत्तेः। ३२ रश्म्यर्थसनिकर्षविशेषात्तदहणम् । २ विलित्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च । १७ रोधोयघातसादृश्येभ्यो व्यभिचा. ५४ विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका । राटनुमानमप्रमाणाम् । ३८ विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे । ४१ विमश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामाव- धार निर्यायः ३६ लक्षणाव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः । विविधबाधनायोगाददुःखमेव ज- ८ लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलनि. न्मोत्यत्तिः। लानां तत्पमेयर्यास। ५८ विषयत्वायतरेकादेकत्यम् । १४ लिङ्गता ग्रहणानानुपलब्धिः । २ विषय प्रत्यभिज्ञानात् । २५लाकिकपरोक्षकाणां यस्मिन्नर्थ ह विष्टं ह्यपरं परेगा । बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः। २५ वीतरागजन्मादर्शनात् । ६ वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः । १३ व्यक्ताइटनिष्यत्तरप्रतिषेधः । ৫০ ঘনঘিনা ঘমিত্র- ११ व्यक्ताक्तानां प्रत्यक्ष प्रामारायात् । त्या कलम् । ६४ व्यक्तिर्गविशेषाश्रयो मूर्सिः । ও মখলিয়নালঘম। ६३ व्यस्यातिजातयस्तु पदार्थः । वर्तमानाभावः पततः पतितक- ६१ व्यत्याकत्तियुक्त ऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्ष- सिलव्यकालापपत्ता णादीनां मढ़वके जातिः। ४२ वर्लमानाभावे सघागहया प्रत्यक्षा- ५ व्यभिचारादहेतुः। नुपपत्तेः । १५ व्याघातादप्रयोगः। १५ वाक्छनमेवोपचारच्छल तधि- शेषात् । ३. व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयो- गविशेषेण समानम् । ६१ वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणान । ५० विकारर्मित्वे नित्यत्वाभावात् ४० व्याहतत्वादयुक्तम् । कालान्तरे विकारोपपश्चा- २८ व्याहतत्वादहेतुः। प्रतिषेधः । २७. व्याहतत्वादहेतुः। :"२ ४५ विकारप्राप्तानामपुनरायत्तः । १६ व्यहान्तरोत्यत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनि- a६ विकारादेशोपदेशात्संशयः ।। वृत्तिरनुमानात्। Ba । ४ ४ २ M ·.१० १ २ सूचीपत्रम् । अ. प्रा. सू २५ सर्वमनित्यमुत्तिविनाशधर्मक- ३ शब्दऐतियार्थान्तभावाटनुमाने त्वात् । ात्तिसम्भवाभावानान्त- ३७ सर्वमभावो भाष्धितरेतराभाव रभावाच्चाप्रतिषेधः। सिद्धेः। २१ शब्दमंयोगविभवाच्च सर्वगतम् । ३४ सर्वाग्रहणनवयसिद्भः। १४ शब्दार्थयाः पुनर्वचनं पुनरुक्तम- ७ सध्यदृष्टस्येतरेण प्रयभिज्ञानात्। न्यत्रानुवादात् । ४ सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसा- ५४ शब्द.र्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः । समकालातीता हेत्वाभा- ४६ शब्दो ऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनु. साः। मेयत्वात् । ५६ सहचरणाश्यानतादर्थ्यवृत्तमानधा- ५६ गरीरगुणवेधात्। रणसामीप्ययोगसाधनाधिप- ४ शरीरदाहे पातकाभावात् । त्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराज- ५३ शरीरव्यापिल्वात् । सक्तचन्दनगङ्गाशाटकानपुरुधे- ६. शरीरोत्यत्तिनिमित्तवत्संयोगोत्प ष्वतद्भावे ऽपि तदुपचारः। ििनमित्तं कर्म। ४१ संख्य कान्तामिद्धिः कारणानुपए- ६७ शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासाना- त्युपत्तभ्याम् । विशेषः। १६ सन्तानानुमाविशेषणात् । २६ अतिप्रामाण्याच्च । ३५ सम्प्रदानात् । स. ५९ सम्बन्धाच्च । २६ सगुणद्रव्ये त्यत्तिवत्तदुत्पत्तिः । १३ सम्भवतो ऽर्थस्यातिसामान्ययो गादसम्भूतार्थकल्पना सामा- ७० सगुणानामिन्द्रियभावात् । न्यच्छलम् । ४४ सटाःकालान्तरेचनिष्पत्तेःमंशयः। ८ स द्विविधा दृष्टादृष्टार्थत्वात् । २४ संये गोपपत्तेश्च । सप्रतिपक्षस्थापनाहींना वितण्डा। ६५ संसर्गाच्चानेक्रगुणग्रहणम् । ३८ समाधिविशेषाभ्यासात् । २ साधयंवैधाभ्यामुपसंहारे तद्ध- २६ समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः मविपर्ययोपपत्तः साधर्म्यवेध- प्रतितन्त्रसिद्धान्तः। यसमा। ६ समान प्रसवात्मिका जातिः । १८ साधावैधय॑भ्यां प्रत्यवस्थानं- १ समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतर- जातिः। धर्माध्यवसायाद्वा न संशयः । १ साधर्म्यवैधात्कापकर्षवण्याव- २३ समानानेकधर्मीपपत्तेर्वप्रतिपत्ते गर्यविकल्पसाध्य प्राप्त्यप्राप्ति रुपलब्ध्यनुपलब्यव्यवस्थात- प्रसङ्गदृष्टान्तानुयत्तिसंशयप्र- प्रच विशेषापेक्षा विमर्शः प्रकरण हेत्वापावशेषोप- संशयः पत्युपलब्ध्यनुपब्धिनित्यामि. ६९ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः । नित्यकार्यसमाः। २७ सर्वतन्त्र प्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपग- ३२ साधर्म्यात्तुल्यधीपपत्तेः सर्वानि. मस्थित्यर्थान्तरभावात् । त्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः। निर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकतोऽर्थः ९५ साधयात्संशये न संशयो वैध. सर्वतन्त्रसिद्धान्तः । दुभयथा वा संशये ऽत्यन्त- ४० सर्वत्रेवम् । संशयप्ररतो नित्यत्वानभ्युप- २६ सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् । गमाच्च सामान्यस्याप्रतिषेधः। ३४ सर्व पृय गम्भावलक्षणएथत्तवात् । साधम्याट मन्द्रः प्रतिषेधासिद्धिः १३ सर्वप्रमाण प्रतिषेधाच प्रतिषेधा- प्रतिषेध साधाच्च । नुपपत्तिः। ३३ साध्यत्वादवर्यावनि संदेहः । - ५ २ ·सूचीपत्रम् । ११. २ २७ सध्यत्वादहेतुः । ४ साध्य दृष्टान्तयोर्धर्मविकल्पादुभय- . साध्यत्वाच्चात्कापकर्षवर्या धर्यविकल्पसाध्यसमाः। से साध्यनिर्दशः प्रतिज्ञा ३ साध्यसमत्वादहेतुः। ३६ साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टा- न्त उदाहरणम्। ६ साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तेः। ८ साध्याषिशष्टः साध्यत्वात्साध्य- • प्रा. सू. है स्फोटकान्यत्वाभिमानवत्तदन्य. स्वाभिमानः। १० स्फटिके ऽप्यपरापरीत्यत्तेःक्षणिक- स्वाद व्यक्तीनामहेतुः। ४२ स्मरणं त्वात्मनो जस्वाभाव्यात् । २८ स्मरतः शरीरधारणायपत्तरपति- घेधः । ५५ सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्य- यस्य। १४ सामान्यदृष्टान्तयोरेन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधासं. aR स्मतिसंकल्पवच्च स्वाविषया- भिमानः। २० स्वपक्षदोषाभ्युपगमात्परपक्षे दो- पप्रसङ्गा मतानुजा। ४३ स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देशे परपक्षदोषाभ्युपग- मात्समाना दोष इति । ३१ स्वप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाण- प्रमेयाभिमानः । १४ स्वविषयानतिक्रमणेन्द्रियस्य पटु- मन्दभावाद्विषयग्रहणस्य तथा- भावो नाविष्टये प्रवृत्तिः। शयसमः। ६ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरु- 20 २३ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् क- थाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्तः। २६ सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थ यो संनिकर्षानमित्तत्वात् । ४६ सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहतुः। ६३ सुषुप्तस्य स्वमादर्शने केशामा. वादपवर्गः AE सेनावनवदहणमिति चेत्राती- न्द्रियत्वादणूनाम् । ६४ स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः। ५१ स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविना. मास्थानत्वाच्च संशयः । १२ होनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम १३ हेतूदाहरणाधिकमधिकम् । ४६ हेतूपादानाप्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा। ३६ हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्। हेत्वभावादसिद्धिः। २४ हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः । ति।

·No text on this page.

·अत्र टिप्पण्याम् श्रौद्योतकरं वार्तिकम् ।
बाचस्पतिमिश्रकृता न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका।
उदयनाचार्यकृता तात्पर्यपरिशुद्धिः
विश्वनाथपञ्चाननकृता गौतमसूत्रवृत्तिः।
एते ग्रन्याः प्रमाणत्वेनाश्रिताः।

·ܕܝ ·- श्रीगणेशाय नमः । জ্বীনিমিম মিথিলহসুফিয। लिख्यते मुनिमूर्धन्यन्नीगौतममतं महत् ॥ ५ ॥ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवत- निर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था- नानां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः॥१॥दुःखजन्मप्रवृत्तिदोष. मिथ्याज्ञानानामुत्तरीत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्गः॥२॥ प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥३॥ इन्द्रियार्थ- सन्निकर्षीत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छे- षवत्सामान्यता दृष्टं च ॥ ५॥ प्रसिद्धसाधासाध्यसा- धनमुपमानम् ॥ ६॥ प्राप्तोपदेशः शब्दः ॥ ७॥ स द्वि- विधी दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥६॥ आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धि- मनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥९॥ इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥ १० ॥ अंत्र टिप्पण्यां येषां सूत्रत्वे प्रमाणमुपलब्धं तदभावे वा तयारदर्शन वा तदुपन्यस्यते । १ ताप्ला खल्वासा सद्विधांनामिति भाष्येण सूत्रमवतायें पठितमिति तात्या र्घटीका । २ तदनन्तरापायादिति पा । क्रमप्रतिपादनार्थ चेदं संत्रमिति बार्तिकम् । ३ अधोबिष्टविभागद्वारण समिति वार्तिकम् । ४ इन्द्रियार्थसंलिकत्पिमिर यादिसूमिति वार्तिकम् । ५ अनुमानविशेषणार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । ६ सूत्रार्थः पूर्वदिति वार्तिकम् । ७ नं शब्दमात्रमिति सूत्रार्थ इति वार्तिक ८ इदं सूत्रं बड़ांतलिखित पुस्तके त्रुटितम् । स द्विविधा दृष्टादृष्टार्थत्वादि. त्यस्य सूजस्य तात्पर्यमाहेति तात्पर्यठीकायां दर्शनात्मत्रमेवेदम् । र एतदर्थ- प्रकाशनायात्मादिसमिति बार्तिकम् । १० अनैतिशब्दः सूत्रानन्तर्गत स्थ भाष्ये' अनुमानाच्च प्रतिपत्तव्यः कथम् इच्छाद्वेषप्रयत्रसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिमिति हेतुस्वार्थकतया संगतस्यात् स्थापितः । इदं सूमिति वार्तिकम् ।

·गौतमसूत्रम् । चेष्टेन्द्रियार्याश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्- श्रीऋाणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायु- राकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः ॥ १४ ॥ बुद्धिरुपलब्धि नमि- त्यनर्थान्तरम् ॥ १५ ॥ युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लि- प्रवृत्तिागबुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १० ॥ प्रवर्तनालक्षणा दोषाः ॥ १८ ॥ पुनरुत्पत्तिः प्रेत्य- प्रवृत्तिदोषजनिता ऽर्थः फलम् ॥ २० ॥ बाधनालक्षणं दुःखमिति ॥ २१ ॥ तदत्यन्तविमोक्षो ऽप- वर्गः ॥ २२॥ समानानेकधीपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्य- नुपलब्थ्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ लोकिक- परीक्षकाणां यस्मिन्नर्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥ तन्नाधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥२६॥ सर्वत- भावः ॥१६॥ ११ शरीरं लक्षयितुं सूत्रं चेष्टेत्यादीति ता. टी.। १२ लक्षणसूत्राणि समानास- मानजातीर्यावशेषणार्धानि सर्वाणीति सूत्रार्थी द्रष्टव्य इति वार्तिकम् । १३ अत्र २६ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १४ एतत्समिति वार्तिकम् । १५ बुद्धेरवसरः प्राप्ताया लक्षणापदेशद्वारेण सूत्रमिति वार्तिकम् । १६ यस्मादिन्द्रियार्थसनिकर्ष सत्यपि युगपज् ज्ञानानि न भवन्ति अतो गम्यते अस्ति तदिन्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरमव्यापि यस्य संनिधानासंनिधानानुविधानाज ज्ञानस्योत्पत्त्यनुत्पत्ती भवत इति कुतः कारणवैकल्ये कार्य प्रतिबन्धादिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । -१७ तात्पर्यटीकापुस्तकेषु यत्र २ सूत्रं लिखितं तत्रैवाट्यन्ताक्षणि दृश्यन्ते । अत्र प्रवृ-भः इति लेखदर्शनादितिशब्दः सूत्रानन्तर्गत एव भाष्यपुस्तकेषु तथा दर्शना- निवेशितः। १८ दोषलक्षणं प्रव-पा इति तात्पर्यटीका। १९ प्रेत्यभावं लक्षति पुन- व इति ता. टी. । २० प्रवृ-लमिति. ता. टी.। २१ दुःखलक्षणं बाध- मिति ता. टी. । अत इतिशब्दः सूत्रानन्तर्गतः । २२ तद- इति ता. टी । २३ समानानेकधर्मापपत्तेरिति सूत्रमिति वार्तिकम्। २४ प्रयोजनलक्षणं यम-न मिति ता. टी.। २५ क्रिकपरीक्षकाणामिति सूत्रमिति वार्तिकम् । अन ३६-३७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या ।

·गोतमाचम् । नप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् ॥२७॥ सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रे ऽधिकृता ऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धा- समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्र- सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सो ऽधि- करणसिद्धान्तः ॥ ३०॥ अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशे- षपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१ ॥ प्रतिज्ञाहेतूदाहर- गोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥ साध्यनिर्दशः प्रति- ज्ञा ॥ ३३ ॥ उदाहरणसाधासाध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६॥ तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् ॥ ३० ॥ उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारी न तथेति वा साध्यस्योप- नयः ॥ ३८॥ हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगम- नम् ॥ ३६॥ अविज्ञाततत्त्वे ऽथै कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञा- 'नार्थमूहस्तर्कः ॥ ४०॥ विमृश्य पक्षप्रतिपक्षास्यामर्थावधा- र निर्णयः ॥ ४१ ॥ इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ॥ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चाव- यापपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रही वादः ॥१॥ यथाक्ती- पपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भी जल्पः ॥२॥ २८ सर्व-न्त इति ता. टी. । २९ समा-न्त इति,ता. टी.। ३० यत्सि- न्त त ताटी.। ३१ अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणसूत्रम् अ-न्त इति ता• टी. । ३२ अवयवानां विभागोदेशार्थ सूमिति वार्तिकम् । ३३ साध्य-ज्ञा इति ता. टी. • । ३४ अत्र ४० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३५ सूत्रान्तरमवतारयति किमेता. दिति तथा-त इति ता. टी. । ३६ इदं समिति वार्तिकम् । पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३८ उद-य इति ता. टी. । ३९ हेत्व-नमिति ता. ४० इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ४१ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । २ समानजातिभ्यां वादवितण्डाभ्याम- पमानजातीयेभ्यः प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छेदः सूत्रार्थ दति ता. टी. । ३७ अने४२ टी।

·४ गौतमसुधम् । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ॥ ३ ॥ सव्यभिचार विरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः ॥ ४ ॥ अनैकान्तिकः सव्यभिचारः॥५॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्वि- रोधी विरुद्धः ॥६॥ यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थ- मपदिष्टः प्रकरणसमः ॥ ७॥ साध्याविशिष्टः साध्यत्वा- त्साध्यसमः ॥८॥ कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥९॥ वचनविघाता ऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥ १० ॥ तत्त्रि- विधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥ अविशेषाभिहिते ऽर्थ वक्तुरभिप्रायादान्तरकल्पना वाक्- छलम् ॥ १२॥ संभवतो ऽर्थस्यातिसामान्य योगादसंभू- तार्थकल्पना सामान्यच्छलम् ॥ १३ ॥ धर्मविकल्पनिर्देश ऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥ वाक्छलमे- वोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥ न तदर्थान्तर- अविशेषे वा किञ्चित्साधादेकच्छ- लप्रसङ्गः ॥१०॥ साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्था- नम् ॥१९॥ तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥ इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायः ॥ १॥ भावात् ॥ १६ ॥ ३ सप्र-डा इति ता. टी. । ४ विभागोदेशपरं सूत्रं सव्य-सा इति ता. टी.। ५ अनैकान्तः इति वडाक्षरसूत्रपुस्तकपाठः। अनै- इति ताटी। ६ को ऽस्य सूत्रस्यार्थ इति वार्तिकम् । ७ यस्मात्प्रकरणचिन्तेत्युक्तं सूत्रता। ता. टी.। ८ साध्या-म इति ता• टीः । अत्र ५४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १० वच-लमिति ता. टी. । ११ विभागसत्रमवतारयतीति ता. टी.। १२ अवि- लमिति ता• टी.। १३ संभ-लमिति ता. टी. । १४ धर्म-लमिति ता. टी। १५ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १६ सिद्धान्तसूत्रं न तद-त इति ता. टीः । १७ कोस्य सूत्रस्यार्थ इति वार्तिकम् । १८ सूत्रार्थस्तु यथाश्रुतीति वार्तिकम् । १८ विप्र-मिति ता. टी.। २० सूत्रान्तरमवतारयितुं भाष्यकार आहेति ता. टी.

·गोतमसूत्रम् । ५ यत्र समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वान संशयः ॥ १ ॥ 'विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च॥२॥ विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्तेः ॥ ३ ॥ अव्यवस्थात्मनि व्यव- स्थितत्वाच्चाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसा- तत्योपपत्तेः ॥५॥ यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापे- क्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥ ६ ॥ संशयस्तत्रैवमुन्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षादीनाम- प्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः ॥८॥ पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्थसन्निकर्षाप्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥६॥ पश्चासिद्धी न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः॥१०॥ युगपत्सिद्धौ प्रत्य- थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ त्रैकाल्यासिद्धः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ सर्वप्रमा- गप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ तत्या- माण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ त्रैका- ल्याप्रतिषेधश्च शब्दादाताद्यसिद्धिवत्तत्सिद्धः ॥ १५ ॥ प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् ॥ १६ ॥ सिद्धः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ १७ ॥ ११॥ प्रमाणतः १ समानानेकधर्माध्यवसायादित्यादिसूनमिति वार्तिकम् । २ अस्य सूत्रत्वे विश्वनाथपञ्चाननवृत्तिः प्रमाणम् । ३ अब ६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४ अत्र ६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५ अत्र ६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ६ अत्रैवकारो वङ्गाक्षरलिखितपुस्तके नास्ति । अत्र ६१.पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । • अत्र ६४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ८ प्रमाणसामान्याक्षेपसूत्रम् । ६४ पृष्ट टिप्पणी द्रष्टव्या। १० पश्चासिद्धावितिसूत्रमिति वार्तिकम् । ११ युगपत्सिदार्शित सूत्रमिति धार्तिकम् । १२ सिद्धान्तसमिति वृत्तिः । अयमपि प्रतिषेर्धास्त्रवपि कालेषु नोपपत्र इत्ययं सूत्रार्थ दति वार्तिकमे । १३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १४ इदं मूत्रमिति परिशुद्धिः । १५ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १६ अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । १७ पूर्वपतसूत्रमिति वृत्तिः ।

·है । सुप्तव्यासक्तमनसां गोतमसूत्रम् । तद्विनिवृत्तेवा प्रमाणसिद्धिवत्प्रमेयसिद्धिः॥१८॥ न प्रदी- पप्रकाशसिद्विवत्तत्सिद्धेः ॥ १६॥ प्रय॑क्षलक्षणानुपपत्तिर- समग्रवचनात् ॥२०॥ नात्ममनसोः सन्निकर्षाभावे प्रत्य- क्षोत्पन्तिः॥२१॥ दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥२२॥ ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः ॥ २३॥ तदयोगपद्यलि- गत्वाच्च न मनसः॥२४॥ प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५ ॥ चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् ॥२६॥ तैश्चापदेशा ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २० ॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥ २८ ॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ २६ ॥ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेश- ग्रहणादुपलब्धः ॥ ३०॥ न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपल- म्भात् ॥ ३१ ॥ न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥ ३२ ॥ सध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ सर्वाग्रहणमवयव्यसि- द्धः ॥ ३४ ॥ धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ॥ ३५॥ सेनावन- वद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ३६॥ रोधी- पघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥ ३० ॥ १८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १९ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः एतदये कचित्रिवृत्तिदर्शनादनित्तिदर्शनाच्च क्वचिदनेकान्तः ॥ इति सूत्रमस्ति तत्र ७२ पृष्ठे टिप्पणी दृष्ठव्या । तसिद्धिः इति व. पु. पाठः । २० प्रत्य-त इति ता. टी. पूर्वपक्षसूत्रमिति परिशुद्धिः । २१ नात्ममनसारित्यादिसूत्रमिति ता. टीः । २२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २३ ज्ञान-धति ता. टी.। २४ स्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते अनवरोध इति वर्तत इति भाष्येण सूत्रत्वं प्रतीयते । २५ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । २६ अत्र ७५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २७ तैश्चा- णामिति ता. टी.। २८ व्याह-तुरिति ता• दी। २९ परिहारसूत्रं नार्थ-त दलिता. टी.। ३° पूर्वपक्षसूत्रमिति परिद्धिः । ३१ तदेतत्सत्रं वार्तिककारो व्याचष्टे इति ता. दीः । ३२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ३३ साध्य- त्वादिति यथाश्रुतं सूत्रं गृहीत्वेति ता. टी. । ३४ संशयापाकरणार्थ समिति ३५ धार-श्चेति ता. टी.। ३६ आशङ्कात इसरसूचमिति ता. ३७ च ६ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । . वार्तिकम् ।

·गौतमसूत्रम् । नैकदेशवाससादृश्यभ्यो ऽर्थान्तरभावात् ॥३॥ वर्तमाना- भावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः॥ ३६॥ तयोरप्य- भावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ ४०॥ नातीतानागत- योरितरतरापेक्षासिद्धिः ॥ ४५ ॥ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥४२॥ कृतताकर्तव्यतापपत्तेतूभयथा ग्रह- णम् ॥ ४३ ॥ अत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानसिद्धेर्यथा- क्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४४ ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथा- क्तदोषानुपपत्तिः॥ ४५ ॥ प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः ॥ ४६॥ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥ ४ ॥ तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धेन विशेषः ॥ ४ ॥ शब्दो नुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥ ४ ॥ उपलब्धर- द्विप्रवृत्तित्वात् ॥ ५० ॥ संबन्धाच्च ॥ ११ ॥ प्राप्तोपदे- शसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः॥५२॥ पूरणप्रदाहपाटना- नुपलब्धश्च संबन्धाभावः ॥ ५३ ॥ शब्दार्थव्यवस्थाना- दप्रतिषेधः ॥ ५४॥ सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्यय- स्य ॥ ५५ ॥ जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥ तद. प्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः॥ ५७ ॥ कर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥५॥ न कर्म- ३८ अत्र ८० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३९ वर्तमानकालप्रतिषेधार्थ मिति वार्तिकम् । ४० एतदनुज्ञापनार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । ४१ मत्र ८८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४२ अत्र ८९ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४३ अत्र ८९ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४४ अत्य-द्धिरिति ता. टीः । १५ प्रसि-तिरिति ता. टी. ४६ प्रत्य-द्वेरिति ता. टी. । ४७-४८ अनयोः सूत्रल्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४९ अत्र ८१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५१ अत्र २ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५२ अत्र ९२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ५३-५४-५५ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५६ जाति-त इति ता. टी. ५० तव-भ्यति ता. टी. । ५८ सिद्धान्तसूचमिति वृत्तिः ।

·.. गौतममुत्रम् । अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ ५ ॥ अनुवादापप- तेश्च ॥६०॥. वाकाविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ ६ ॥ 'विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६ ॥ विधिर्वि- धायकः ॥ ६३ ॥ स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थ- वादः ॥ ६॥ विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६ ॥ नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासापपत्तेः ॥ ६६ ॥ शी- व्रतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेषः ॥ ६ ॥ मन्त्रायुर्वेद- प्रामाण्यवञ्च तत्त्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ ६ ॥ इति गौतमसूत्रे द्वितीयाध्यायस्यायमादिकम् ॥ न चतुष्ट्मैतिह्मार्थापत्तिसंभवाभावप्रामाण्यात् ॥ १॥ शब्दऐतिझार्थान्तर्भावादनुमाने पत्तिसंभवाभावाना- न्तरभावाच्चाप्रतिषेधः ॥२॥ अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्ति- अनर्थापत्तावापत्त्यभिमानात् ॥ ४ ॥ प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् ॥५॥ तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्त्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ नाभावप्रामाण्यं प्रमे- यासिद्धेः ॥ ७॥ लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्पमेयसिद्धेः ॥॥ असत्यर्थ नाभाव इति चेद् नान्य- लक्षणापपत्तेः ॥६॥ तसिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः ॥ १० ॥ ५९-६०-६१-६२-६३-६४-एषां सजत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ६५ विधि-द रति सा. टी.। ६६ कोऽस्य सूत्रस्यार्थ इति वार्तिकम् । ६९ शीघ्र-ष इति ता. टी। ६८ अनन्तरसूचावतारणपरं भाष्यं किं पुनः प्रतिषेधेति ता. टी. १ अन १०० पृष्ठे दिप्पणी द्रष्टव्या । २ अत्र १०१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४ सोचं दूषणमाहेति ता• दी। वं. पुं. (नानकात्तिकत्वमापरित्यादाधिका पाठः)। ५ प्रति-त दति ता• दीः । ६ अर्ब १०२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । नाभा-द्वेरिति ता. टी. । ८ तत्रानेकधाभिवप्रपञ्चस्योदाहरणार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । पूछे टिप्पणी द्रष्टव्या । १० तदनुपलब्धरसिदिरक्षितेष्वहेतुः । एवं वं. पाठः । अन्न १०१ एष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । कत्वात् ॥३॥ । ( अत्र १०३ ·है गौतममूत्रम् । न लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः ॥ ११ ॥ प्रागुत्पत्तेरभावोपप- तेश्च ॥ १२॥ शादिमत्त्वादेन्द्रियकत्वात्कृतकबदुपचारा- च्च ॥ ५३॥ न घटाभावसामान्य नित्यत्वालित्येष्वप्यनित्यव. दुपचाराच्च ॥ १४ ॥ तत्त्वभाक्तयोनानात्वविभागादव्यभिचा- रः ॥ १५ ॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ कारणद्रव्य- स्य प्रदेशशब्देनाभिधानाद् नित्येष्वप्यव्यभिचार इति ॥१७॥ प्रागुच्चारणादभुपलब्धेरावरणादानुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥ तद- नुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ॥ १६ ॥ अनुपलम्भाद- प्यनुपलब्धिसद्धावान्नावरणानुपंपत्तिरनुपलम्भात् ॥ २० ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ २१ ॥ अस्पर्शत्वा- त्॥ २२॥ न कर्मानित्यत्वात् ॥ २३॥ नाणुनित्यत्वात् ॥ २४॥ संप्रदानात् ॥ २५॥ तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ॥ २६ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ॥ २७ ॥ अभ्यासात् ॥ २८ ॥ नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ २६ ॥ अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादन- न्यदित्यन्यताभावः ॥ ३०॥ तदभावे नास्त्यनन्यता तयारि- तरेतरापेक्षसिद्धः ॥ ३१ ॥ विनाशकारणानुपलब्धः ॥ ३२ ॥ अश्रवणकारणानुपलब्धः सततश्रवणप्रसङ्गः उपलभ्यमाने चानुपलब्धैरसत्त्वादनपदेशः ॥ ३४ ॥ ११ अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । १२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। १३ कृतकवदुपचारादित्यनेन सूत्रेणेति वार्तिकम् । १४ अत्र १०६ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । १५-१६-१७ तत्त्वभातयोः संतानानुमा- न-कारणद्रव्योतसूत्रैर्शित ता• टी. १८ अत्र १०८ पृष्ठ टिप्पणी द्रष्टव्या। १९-२० अन्ज १०६ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २१ अत्र ११० पृष्ठे टिप्पणी २२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २३ अत्र ११० पृष्ठ टिप्पणी द्रष्टव्यों। २४ अस्य सत्त्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २४ अत्र १११ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २७ सिद्धान्तममिति वृत्तिः । २८ पूर्वपक्षसूत्रमिति वृत्तिः । मत्रत्वे प्रमाणे नोपलभ्यते । ३०-३१ अत्र ११२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३२-३३-३४. रुषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । द्रष्टव्या।

·क मासे ॥ ३८॥ गौतमसूत्रम् । पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥ विनाकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥३६॥ प्रस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३० ॥ विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च स- विकारादेशापदेशात्संशयः ॥ ३९ ॥ प्रकृ- तिविवृद्धी विकारवृद्धः ॥ ४०॥ न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्वि- काराणामहेतुः ॥ ४१॥ नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पा- त् ॥४२॥ द्रव्यविकारे वैषम्यवद् वर्णविकारविकल्प ॥४३॥ न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ ४४ ॥ विकारप्राप्तानामपुनरा- सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः॥ ४६ ॥ नित्यत्वे विकारादनित्यत्वे चानवस्थानात्॥४७॥ नि- त्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रति- षेधः॥४८॥ अनवस्थायित्वे च वीपलब्धिवत्तद्विकारी- पपत्तिः॥ ४ ॥विकारर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तश्चाप्रतिषेधः॥५०॥ प्रकृत्यनियमाद्वर्णवि. काराणाम् ॥ ५॥ अनियमे नियमान्नानियमः ॥ २ ॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाच्चाप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ गुणान्तरापत्त्युपमर्दह्रासवृद्धिलेशश्लेषेभ्यस्तु विकारोपप- पत्तः ॥ ४५ ॥ - । 80 अन ३५ उक्तार्थ मूत्रमिति वार्तिकम् । ३६ सिद्धान्तिनः सूत्रान्तमिति वृत्तिः । ३७ अत्र ११५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३८ विभ-से इति सूत्रव्याख्ययैव भाष्यवा- तिक व्याख्याते रति ता. टी. । ३९ अत्र ११६ पृष्ठे टिप्पणी दृष्टव्या । ११० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४१ अत्र १३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ४२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४३ अत्र ११७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ११८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । अपुनरावृत्तः । एति पा. ४६ अत्र ११८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । एतदुत्तरं तद्विका- राणां सुवर्णभावातिरेकात । इत्येकमेव सूत्रं सूत्राद्वारे दृश्यते । सूत्रत्रयं मुद्रित- पुस्तके तेषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ४७-४८-४९ एषां सूत्रत्व प्रमाणे नोप- लभ्यते। ५० अन्न १३० पष्ठे टिप्पणी दष्ठव्या । ५१ सय मतले rian ४४ अर ·ARE गौतमसूत्रम् । तेर्वर्णविकाराः ॥ ५४॥ ते विभक्त्यन्ताः पदम् ॥ ५५॥ तदर्थ व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधावुपचारात्संशयः ॥,५६ ॥ याशब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृद्ध्युपचयवर्णसमासानुब- न्धानां व्यक्तावुपचाराकक्तिः ॥ ५७ ॥ न तदनवस्था- नात् ।। ५८ ॥ सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसा- मीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसत्तुचन्द- नगङ्गाशाटकानपुरुषेष्वतदावे ऽपि तदुपचारः ॥ ५ ॥ प्राकृतिस्तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धः॥६०॥ व्यक्त्या- कृतियुक्त ऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणांदीनां मृगवके जातिः॥ ६ ॥ नाकृतिव्यक्त्यपेक्षत्वाज्जात्यभिव्यक्तः ॥ ६ ॥ व्यक्त्याकृ- तिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६३ ॥ व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ ६४ ॥ आकृति तिलिङ्गाख्या ॥६५॥ समा- नप्रसवात्मिका जातिः ॥ ६६ ॥ इति गौतमसूत्रे द्वितीयो ऽध्यायः ॥२॥ दर्शनस्पर्शनाभ्यामकार्थग्रहणात् ॥ १ ॥ यव्यवस्थानात् ॥२॥ तावस्थानादेवात्मसद्धावादप्र- तिषेधः ॥ ३ ॥ शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ न विष- । ५४ अत्र १२१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ५५ तेवि-दमिति ता.टी.। ५६ अस्य सूत्रत्वे वृत्तिकृतो ऽपि संशयः । ५७ अत्र १२२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५८ अन १२२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५६ सहचरणादिसूजर्माित वार्तिकम् । ६० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१ अस्य सूत्रत्वे प्रसाणं नोप- लभ्यते। ६२ अघ सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६३ पारमर्षसूत्रं व्यत्या. तिजातयस्तु पदार्थ दति ता. टी. । ६४ व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मतिरिति समिति वार्तिकम्। ६५ आक-ख्या इति ता. टी.। ६६ समा-तिरिति १ अत्र १२८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। वि-तइति ता. टी। ३-धरति ता. टी. । तावस्थानादात्मसदाबादप्रतिषेध रति समिति ता. टी. ।

·न गौतमसूत्रम् । तंदभावः सात्मकप्रदाहे ऽपि तन्नित्यत्वात् ॥ ५ ॥ कार्यानयकर्तृवधात् ॥ ६॥ सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञा- नात् ॥७॥ नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमा- नात् ॥८॥ एकविनाशे द्वितीयाविनाशान्नैकत्वम् ॥९॥ अवयवनाशे ऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥ दृष्टान्तविरो- धादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥ इन्द्रियान्तरविकारात् ॥१२॥ न स्मू- तेः स्मर्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ तदात्मंगुणसद्धावादप्रति- षेधः ॥ १४ ॥ अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिविषयस्य ॥ १५ ॥ ना- त्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात् ॥ १६ ॥ ज्ञातुर्ज्ञानसा- धनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥ १७ ॥ नियमश्च निरनु- पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभय- शाकसंप्रतिप्रत्तेः ॥ १६ ॥ पदादिषु प्रबोधसंमीलनवि- कारवद्विकारः ॥ २०॥ नोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥ २१ ॥ प्रेत्याहाराभ्यासकृतात्, स्तन्याभिलाषात् ॥ २२ ॥ अयसो ऽयस्कान्ताभिगमनवत्त- दुपसर्पणम् ॥ २३ ॥ नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥ ५ तद-त इति ता. टी. । ६ न कार्याश्यकर्तृवधात इति सूत्रमिति वार्ति. ७ सव्येन चक्षुषा दृष्टमितरेण प्रत्यभिजानातीति सूत्रमिति वार्तिकम् । सव्य-त इति ता. टी. । ८ नैक-त इति ता. टी. । इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ९ एक-त्वमिति ता. टी. । १० अपरे तु अवयवनाशे ऽण्यवयव्युपलब्धेरहेतुरिति परिहारान्तरं वर्णन्ति तस्योत्तरं दृष्टान्तविरोधादिति सूत्रमिति वार्तिकादस्य सूत्रत्वे मूलं चिन्त्यम् । ११ अस्य सूत्रत्वे पूर्वसूत्रस्यवार्तिकंप्रमाणम् । १२ इन्द्रि- या-त दात ता• टी• प्रतिसंधानं प्रकारान्तरेण सूत्रयतीति परिशुदिः। १३ अस्या- क्षेपसूमिति ता. टी. । १४ तदा-ध दति ता. टी.। १५ व. पु. पञ्चदशसूत्रं नास्ति । अस्यसूत्रत्वे तितो ऽपि संशयः । १६-१७-१८ एषां सूत्रले प्रमाण नोपलभ्यते। १८ अस्यार्थस्य ज्ञापनार्थ पूर्वाभ्यस्तेत्यादि सूत्रमिति वार्तिकम् । ३० अत्र १३९ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २१ नाक्रस्मिकः पदादिप्रबोधसमीलनधि- कार इति सूत्रार्थ इति वार्तिकम्। २२ अत्र १३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टध्या । कम्।

·गौतमसूत्रम् । १३ वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५॥ सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्प- त्तिः ॥ २६ ॥ न संकल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् ॥ २७ ॥ पा-. र्थिवं गुणान्तरोपलब्धः ॥ २८ ॥ श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २६ ॥ कृष्णसारे सत्युपलम्भाव्यतिरिच्य चोपलम्मात्संशयः ॥ ३० ॥ महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तद्ग्रह- णम् ॥ ३२ ॥. तदंनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३३ ॥ नानुमीयमा- नस्य प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥ द्रव्यगुण- धर्मभेदाच्चीपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ अनेकद्रव्यसमवायाद् रूपविशेषाच्च रूपापलब्धिः ॥ ३६ ॥ कर्मकारितश्चेन्द्रि- याणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३७ ॥ अव्यभिचाराच्च प्र- तिघाता भौतिकधर्मः ॥ ३८ ॥ मध्यन्दिनाल्काप्रकाशा- नुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥ ३ ॥ न रात्रावप्यनुयल- ब्येः ॥ ४०॥ बाह्मप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपलब्धेरनभि- व्यक्तितो ऽनुपलब्धिः ॥ ४१ ॥ अभिव्यको चाभिभ- वात् ॥ ४२ ॥ नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच्च ॥ ४३ ॥ २५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । २६ अनैकान्तिकपने सूत्रमिति वा- र्तिकम् । २० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २८ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । अस्याये वङ्गाक्षलिखितपुस्तके पार्थिवाप्यतेजसं तद्गुणेापलब्धः १। निःश्वासो- लासोपलब्धेश्चातु:तिकम २। गन्धस्वेदपाशव्यहाँवकाशदानेभ्यः पाञ्चभौति- कम् ३। सूत्रत्रयमस्ति तद्गौतमप्रणीतं न भवतीति भाष्यालोचनात्प्रतीयते । २९ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ३० संशयप्रतिपादनार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । ३१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३३ अत्र १४३ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ३४ एवं तीदं सूत्रं नोपलब्धेः कारणपति- पादकमिति वार्तिकम् । ३५ शेषं भाष्ये इति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वं सिध्यति । ३६ एवं च समिति वार्तिकम् । अत्र १४४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ৪৩ আয় भाष्यति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वं सिध्यति । ३८-३९ अनयाः सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । ४० अत्र १४५ पृष्ठ टिप्पणी द्रष्टव्या। ४१ यत्र १४५ पृष्ठे टिप्पणी - ·१४. गौतमसूपम्। अप्राप्यग्रहणं काचाम्रपटलस्फटिकान्तरितापलब्धः ॥४४॥ कुंड्यान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥४५॥ अप्रतीघातात्सन्नि- कर्षापपत्तिः ॥ ४६॥ श्रादित्यरश्मेः स्फटिकान्तंरिते ऽपि दाटे ऽविघातात् ॥ ४ ॥ नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ ४ ॥ श्रादर्शीदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रपोपलब्धिवत्तदुपल- ब्धिः ॥४॥ दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपप- त्तिः ॥५०॥ स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानास्थान- त्वाच्च संशयः ॥ ५१ ॥ त्वंगव्यतिरेकात् ॥ ५२ ॥ न युगप- दर्यानुपलब्धः ॥ ५३ ॥ विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका ॥ ५४ ॥ इन्द्रियार्थपज्ञत्वात् ॥ ५५ ॥ न तदर्थबहुत्वात् ॥ ५६॥ गन्धत्वाद्यव्यतिरेकाद्गन्धादीनामप्रतिषेधः ॥ ५७ ॥ विष- यत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ८ ॥ न बुद्धिलक्षणाधिष्ठा- नगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥ ५६ ॥ भूतगुणविशेषोपल- ब्येस्तादात्म्यम् ॥ ६०॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्श पर्यन्ताः पृथिव्याः ॥ ६१ ॥ अप्लेजोवायूनां पूर्व पूर्वमपा- ह्याकाशस्योत्तरः ॥ ६२ ॥ न सर्वगुणानुपलब्धः ॥ ६३ ॥ । ४४ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ४५ अस्य सूत्रत्वे शेषं भाष्यति वा- र्तिकस्वरसो मानम् । नुपलब्धेरहेतुरिति वङ्गातलिखितपुस्तकपाठः । सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४७ अस्य सूत्रत्वे शेषं भाष्यति वार्तिकं मानम् । ४८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४९ अस्य सूत्रत्वे शेष भाष्यति वार्तिकं प्रमा- णम् । ५० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५१ प्रश्नपूर्वक सूत्रमवतारयतीति टी. ५२ त्वग-त् इति ता. टी• त्वगव्यतिरेकादित्यस्य सूत्रता सूचयतीति परिशुद्धिः। ५३ सौत्रं सिद्धान्तमाहेति ता. टी. । ५४ शेषं भाष्यति वार्तिक- ५५ इन्द्रियार्थपञ्चत्वादिति सूत्रमिति वार्तिकम् । ५६ पूर्वपक्षिण सूत्रं न त-त इति ता. टी. । ५७ अस्योत्तरद्वारकं समिति धार्तिकम् । ५८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५९ इदं समिति वार्ति- कम् । ६० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१-६२ अत्र १५४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ६३न स-ब्धेरिति ता. टी.। स्वरसादस्य सूत्रत्वम् ।

·४ गौतमसूत्रम् । ऐकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसदावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः॥६॥ संसर्गाच्चानेकगुणग्रहणम् ॥६५॥ विष्टं ह्मपरं परे- न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥ ६॥ पूर्व- पूर्वगुणोत्कर्षात्तत्तत्प्रधानम् ॥ ६॥ तावस्थानं तु भूय- स्त्वात् ॥ ६६ ॥ सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७० ॥ तेनैव तस्याग्रहणाच्च ॥ १ ॥ न शब्दगुणोपलब्धः ॥ ०२ ॥ तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ॥ ३ ॥ इति श्रीगौतमसूत्रे तृतीयाध्यायस्यादामाहिकम् ॥ काकाशसाधात्संशयः ॥१॥ विषयप्रत्य- भिज्ञानात् ॥ २॥ साध्यसमत्वादहेतुः ॥ ३॥ पदग्रहणात् ॥ ४ ॥ अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रस- ङ्गः ॥ ५॥ क्रमवृत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६ ॥ त्यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ ७॥ वात् ॥८॥ स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमा- नः ॥९॥ स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वादाक्तीनाम- हेतुः ॥ १०॥ नियमहेत्वभावादाथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणापलब्धेः ॥ १२ ॥ क्षीरविनाशे न युग- अप्र- न गत्यभा- । ६४ एकैकश्यति सूत्रे निर्देश इति वार्तिकम् । ६५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६६ विष्टं-णइति ता. टी. । ६७ अस्य सूत्रस्य विकल्पतो ऽनेक: सूत्रार्थ दति वार्तिकम् । ६८ पूर्व-नम् इति ता. टी. । ६९ इदं सूत्रमिति वा- र्तिकम् । ७०-७१-७२ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ७३ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १ संशयप्रदर्शनाय सूति वृत्तिः । २-३ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- लभ्यते । ४-५ अत्र १६० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ६ वृत्तिवृत्तिमतीनी- नात्वादिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ८ अत्र १६१ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १० स्फटि- के-तुरिति ता. टी। ११ सिद्धान्तममिति ता: टी.। तारयतीति ता. टी.। १२ उत्तरं सूत्रमय- ·मनसः ॥ १६ ॥ गौतमसूत्रम् । कारणानुपलब्धिबद्दड्युत्पत्तिः ॥ १३ ॥. लिङ्गता ग्रहणा- जानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादु- भावात् ॥ १५ ॥ व्यूहान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्ति- रनुमानात् ॥ १६ ॥ क्वचिद्विनाशकारणानुपलब्धः क चिच्चोपलब्धेरनेकान्तः ॥ १७ ॥ नेन्द्रियार्थयास्तद्विनाशेपि ज्ञानावस्थानात् ॥ १८ ॥ युगपज ज्ञेयानुपलब्धेश्च न तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ॥ २० ॥ इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्षाभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥ नात्प- त्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ विनाशकारणानुपलब्धे- श्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ २३ ॥ अनित्यत्वग्रहा- द्वद्धर्बुद्ध्यन्तराद्विनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ ज्ञानसमवेतात्मप्र- देशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्यत्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ साध्यत्वादहे- तुः ॥ २० ॥. स्मरतः शरीरधारणोपपत्तरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ न स्मरणकालानिय- मात् ॥ ३०॥ प्रात्मप्रेरणयदृच्छाशताभिश्च न संयोगवि- शेषः ॥ ३१ ॥ व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् ॥ ३२ ॥ प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपदावा- लभ्यते । १३-१४ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते। १५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- १६ शेष भाष्ये इति वार्तिकस्वरसादस्य सूत्रत्वम् । १७ सिद्धान्तिनः सूत्रमिति वृत्तिः । १८ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । १६ युगपज जेयानुपलब्धेश्च न मनस इति पूर्वसूत्रस्थस्यति परिद्धिः । २० तदात्मगुणत्वेऽपि तुमिति सूत्मेति परिशुद्धिः। २१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २२ अत्र १६६ पृष्ठे ठिप्पणी द्रष्टव्या । २३ विना-गति ता. टी.। २४-२५-२६ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २७ साध्य-तुरिति ता. टी. । २८ स्म-रधइति ता. टी. । २६ न त-सति ता. टी. । ३० न स्मरत-इति ता. टीः । ३१ ग्रात्मय इति ता. टी. । ३२ ध्यास-नम् इति ता. टी. ।

·गौतमसूत्रम् । दयुगपत्स्मरणम् ॥ ३३ ॥ प्रातिभवत्तु प्रणिधानाझन स्मात योगपदाप्रसङ्गः ॥ ३४ ॥ ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादा- रम्भनिवृत्त्योः ॥ ३५॥ तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थि- वाटेष्व प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ परश्वादावारम्भनिवृत्तिदर्शना- त् ॥ ३० ॥ कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥ नियमा- नियमा तु तद्विशेषको ॥ ३ ॥ यथोक्तहेतुत्वात्पार- तन्न्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः॥ ४० ॥ परिशेषादा- योक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ ४१ ॥ स्मरणं त्वात्मना ज्ञस्वाभा- व्यात् ॥४२॥ प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्य- परिग्रहाश्रयाश्रितसंबन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिश- यंप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्माध- मनिमित्तभ्यः॥ ४३ ॥ कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४४ ॥ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्विद्युत्संपाते रूपादाव्यक्तग्रह- रणवत् ॥ ४१ ॥ हेतूपादानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥ ग्रहणे हेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्पो न बुद्धिविकल्पा- प्रदीपार्चिःसंतत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तग्रह- णम् ॥४८॥ द्रव्ये स्वगुणपरगुणापलब्धःसंशयः॥ ४ ॥ यावरीरभावित्वाद्रूपादीनाम् ॥ ५० ॥ न पाकजगुणा- त् ॥४७॥ वं. पु. चतुस्त्रिंशत्तमं सत्रं नास्ति । वं. पु. अष्टत्रिंशत्तममपि नास्ति । वं. पु. चतुश्चत्वारिंशत्तमसूत्रं नास्ति । ३३-३४ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३५ ज्ञातुरेवेच्छादय इति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । ३६ अत्र १७४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३७ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नास्ति । ३८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नास्ति । ३९ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- लभ्यते । ४० यथा-स इति ता• टी.। ४१-४२ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ४३ प्रणिधानादिसूत्रमिति वार्तिकम् । १७८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४४ कर्मानव स्थायिग्रहणादिति सूत्रमिति वार्तिकम् । ४५--४६-४७-४८ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ४८ इदं सूत्रमिति वार्तकम् । ५० अन्न १८२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या ।

·१८ . गौतमसूत्रम् -- - तरोत्पत्तः ॥ १ ॥ प्रतिद्वन्द्रिसिद्धः पाकजानामप्रतिषे- धः ॥.५२ ॥ शरीरव्यापित्वात् ॥ ५३॥ केशनखादिष्व- नुपलब्धः ॥ ५४ ॥• त्वत्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादि- ज्वप्रसङ्गः ॥ ५५ ॥ शरीरगुणवैधात् ॥ ५६॥ न रूपा- दीनामितरतरवैधर्म्य त् ॥ ५० ॥ ऐन्द्रियकत्वाद्रपादीनाम- प्रतिषेधः॥५८॥ ज्ञानायोगपद्यादेकं मनः॥५६॥ न युग- पदनेकक्रियापलब्धः ॥ ६॥ अलातचक्रदर्शनवत्तदुपल- ब्धिराशुसंचारात् ॥ ६ ॥ यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु ॥ ६ ॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः॥ ३ ॥ भूतेभ्यो मूर्युपा- दानवत्तदुपादानम् ॥ ६४ ॥ न साध्यसमत्वात् नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रीः ॥ ६६ ॥ तथाहार- स्थ ॥६॥ प्राप्तौ चानियमात् ॥ ६ ॥ शरीरीत्प- तिंनिमित्तवत्संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६॥ एतेनानि- उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मक्षयोप- पत्तेः ॥ ७१ ॥ तददृष्टकारितमिति चेत् पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग ॥ २ ॥ न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ ३ ॥ मनःकर्मनिमित्तत्वाच्च संयोगानुच्छेदः ॥ ७४ ॥ नित्यत्वप्र- ५१ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । ५२ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः। ५३ शरीर- व्यापित्वादित्यस्य सूत्रोत परिशुद्धिः । ५४ अत्र १८४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ५५ त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्येति सूत्रव्याघातादिति परिशुद्धिः । ५६-५७ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५८ उक्तः सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । ५९ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। ६० शेषं भाष्ये इति वार्तिकस्वारस्यादस्य सूत्रत्वम् । ६१ अस्योत्तरद्वारक सूत्रमिति वार्तिकम् । ६२ इदं सूत्रमिति परिशुद्धिः । ६३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६४ अत्र १८७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। ६५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६६-६७ पूर्वसूत्रप्रतीकेन पूरयतीति तात्पर्यटीकादर्शनादनयाः सूत्रत्वम् । ६८ प्राप्ती-त इति ता. टी. । ६६ प्राप्तर्हि इत्यधिक: वं. पु.। अस्योत्तरद्वारकं सूत्रमिति वार्तिकम्। ७० इद समिति परिशुद्धिः । ७१ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ७२-७३-७४ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । यमः प्रत्युक्त तः ॥७॥ । ।

·१६ गौतमसूचनम् । सङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ०५॥ अणुश्यामतानित्यत्वव- देतत्स्यात् ॥ ६ ॥ नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७० ॥ इति गौतमसूत्रे तृतीयाध्यायः ॥ ३ ॥ प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥१॥ तथा दोषाः ॥२॥ तत्त्रे- राश्यं रागद्वेषमाहर्थान्तरभावात् ॥ ३ ॥ नैकंप्रत्यनीक- भावात् ॥४॥.व्यभिचारादहेतुः॥५॥ तेषां मोहः पापी- यानामूढस्येतरोत्पत्तेः॥६॥ निमित्तनैमित्तिकमावादा- न्तरभावो दोषेभ्यः ॥७॥ न दोषलक्षणावरोधान्मोह- नित्यनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानाम- प्रतिषेधः ॥६॥ श्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥ १० ॥ व्यक्तादाक्तानां प्रत्यक्ष प्रामाण्यात् ॥ ११॥ न घटाद् घटा- निष्पत्तेः ॥ १२॥ व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ प्रभावादावोत्पत्तिानुपमृदा प्रादुर्भावात् ॥ १४ ॥ व्याघा- तादप्रयोगः ॥ १५॥ नातीतानागतयाः कास्कशब्दप्रयो- गात् ॥ १६॥ न विनष्टेभ्यो ऽनिष्पत्तेः ॥ १७॥ क्रमनिर्द- शादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्श- न पुरुषकाभावे फलानिष्पत्तः ॥ २० ॥ तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः ७५-७६ अनयाः सत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । ७७ अत्र १९२ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १ शङ्कानिराकरणाय सूत्रमित्याहेति ता. टीः । २ प्रवृत्तिदोष- सूनाभ्यामिति परिशुद्धिः । ३ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः । ४-५-६-७-८-E एषां सूरत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १० सिद्धान्त त्रमिति वृत्तिः । ११ रूपादि- मत्सामग्रीपूर्वकं गवादि व्यमिति सूत्रार्थ दति वार्तिकम् । १२-१३-१४-१५,१६ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १७ अत्र १९८ पृष्ठे टिप्पणी ट्रष्टव्या । १८ पूर्व बीजविनाशः पश्चादरोयत्तिरिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । र्यात ईश्वर इतीति परिदिः । २० सिद्वान्तसमिति परिशुद्धिः । सूत्रं योजयति तत्कारितत्वादिति परिशुद्धिः । नात्॥ १६ ॥ h १९ सूत्र- २१ वन ·गोलमसूत्रम् । कंण्टकतैदण्यादिदर्शनात् ॥ २२ ॥ अनिमित्त निमित्तत्वान्ना- निमित्ततः॥ २३ ॥ निमित्तानिमित्तयारर्थान्तरभावादप्रति- षेधः॥२४॥ सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ नानित्यता नित्यत्वात् ॥ २६ ॥ तदनित्यत्वमग्नेर्दाञ विना- श्यानुविनाशवत् ॥ २७ ॥ नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धि व्यवस्थानात् ।। २८ ॥ सर्वं नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥ २६ ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणापलब्धः ॥ ३०॥ तल्लक्षणावरोधा- दप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ नोत्पत्तितत्कारणापलब्धः ॥ ३२ ॥ न व्यवस्थानुपपत्तेः॥ ३३ ॥ सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्त्वा- त् ॥ ३४॥ नानेकलक्षणैरेकभावनिष्यत्तेः॥ ३५ ॥ लक्षण- व्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः॥३६॥ सर्वमभावो भावेष्वितरेत- राभावसिद्धेः ॥ ३७॥ न स्वभावसिद्धर्भावानाम् ॥३८॥न स्व- भावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥४६॥ व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ ४॥ संख्यकान्तासिद्धिः कारणानुपपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ४१ ॥ न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ निरवयवत्वादहेतुः ॥ ४३ ॥ सद्यः कालान्तरे च निष्पत्तेः संशयः॥४४॥ न सदनः का- लान्तरोपभोग्यत्वात् ॥ ४५ ॥ कालान्तरेणानिष्पत्तिईतु- ३५ नास्ति । ४४ फलनिष्पत्तेः । प्रागुत्पत्तेरुत्पत्तिधर्मकमसदित्यसत्त्वा- पपादकदर्शनात दतिसूचानन्तरं ततस्थाने ऽस्ति । २२ दृष्टान्तसूत्रमिति वार्तिकम् । २३-२४ नव्यास्तु सूत्रद्वयीमेवं व्याचक्षत- इति वृत्तिः । २५ पूर्वपक्षसूत्रमिति त्तिः । सूत्रस्य दृष्टान्तार्थत्वादिति वार्ति- कम् । २६ अस्य सत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २० तदनित्यत्वमित्यादिसमिति परिशुद्धिः । २८ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २९ आक्षेपसूत्रसित वृत्तिः । ३० अस्य सत्रत्वे प्रमाणे नोपलभ्यते । ३१.-३२-३३ एयां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपल. भ्यते । ३४ पूर्वपक्षसूत्रमिति वृत्तिः । ३५-३६ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोलभ्यते । ३७-३८ किं पुनरनेन सूत्रेण क्रियते । पूर्वसूत्रविरोधश्चोच्यतइति वार्तिकादनयोः सूत्रत्वम् । ३८-४० अनयोः सूत्रत्वे प्रमाशं नोपलभ्यते । ४१ प्रतिषेधद्वारकं सूत्र- मिति वार्तिकम् । ४२ एकान्तोप्ययं सूत्रार्थ इति धार्तिकम् । ४३-४४-४५ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते ।

·गौतमसूपम् । २१ विनाशात् ॥ ४६॥ प्रानिष्पत्तेर्वृक्षफलवत्तत्स्यात् ॥ ४ ॥ नासन्न सन्न सदसत्सदसतावैधात्॥४८॥ उत्पादव्ययद- र्शनात् ॥ ४॥ बुद्धिसिद्धं तु तदसत् ॥ ५० ॥ श्राश्रया- व्यतिरेकाहृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥ ५१ ॥ प्रीतिरात्मा- श्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिर- ण्यानादिफलनिर्देशात् ॥ ५३॥ तत्संबन्धात् फलनिष्पत्ते- स्तेषु फलवदुपचारः ॥ ५४॥ विविधबाधनायोगाद् दुःख- मेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५॥ न सुखस्यान्तरालनिष्पत्तः ॥ ६ ॥ बाधनानिवृत्तवैदयतः पर्यषणदोषादप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ -दुःखबिकल्पे सुखाभिमानाच्च ॥८॥ ऋणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्धा- दपवर्गाभावः॥५६॥ प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवा- दो निन्दाप्रशंसापपत्तेः ॥६०॥ समारोपणादात्मन्यप्रति- षेधः ॥ ६१ ॥ पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ६ ॥ सुषुप्तस्य स्वमादर्शने क्लोशाभावादपवर्गः॥६॥, न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनलेशस्य ॥ ६४ ॥ न क्लेशसन्ततेः स्वा- भाविकत्वात् ॥६५॥ प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववत्स्वाभावि- केप्यनित्यत्वम् ॥ ६६ ॥ अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा । ६० ॥ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् ॥ ६८ ॥ इति श्रीगौतमसूत्रे चतुर्थाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ ४६-४७ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । व. पु. एकोनपञ्चाशत्तमं सूत्रं ना. स्ति । ५० व. पु. न अधिकमस्ति । ४८ सूत्रमेवं योजनीमिति परिशुद्धिः । ४९-५०-५१ उत्पादव्ययदर्शनाद् बुद्धिसिद्ध तु तदसदित्यनयोरपि सूत्रत्वं सिंदं भव- तीति परिशुद्धिः। ५२ आश्रयातरेकानु सिद्ध इति सूत्रार्थः इति वार्तिकम् । ५३-५४ सूत्रार्थकथनेनैव भाष्यवाति के व्याख्याते इति ता. टी. । ५५-५६ अनयोः सूत्रत्ये प्रमाणं नोपलभ्यते। ५७-५८ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५९ अपवर्गः प्रत्या- ख्यायते ऽनेन सूत्रणेति वार्तिकम् । ६० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१-६२ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेध इति सत्रेण पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव इत्यनेनापि इति परिशुद्धिः। ६३-६४-६५-६६-६७-६८ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते।

·२२ गोतमचम् । दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥ १॥ दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकृताः ॥२॥ तन्नि- मित्तं त्वक्यव्यभिमानः ॥३॥ विद्याविद्याद्वैविध्यात्संश- यः ॥ ४॥ तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५॥ वृत्त्य- नुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ ६ ॥ कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वा- दवयवानामवयव्यभावः ॥७॥ तेषु. चावृत्तेरवयव्यभा- वः॥८॥ पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तेः ॥ ६॥ न चावयव्य- वयवाः ॥ १०॥ एकस्मिन्भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुप- पत्तरप्रश्नः ॥ ११ ॥ अम्बयवान्तराभावेप्यवृत्तेरहेतुः ॥ १२ ॥ केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ स्वविष--- यानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विषयग्रहणस्य तथाभा- वो.नाविषये प्रवृत्तिः॥ १४ ॥ अवयवावयविप्रसङ्गश्चैव- मा प्रलयात् ॥ १५॥ न प्रलयो ऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ परं वा त्रुटेः ॥ १७ ॥ आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १६॥ अन्तर्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्य तदभावः ॥ २०॥ शब्दसंयोगवि- भवाच्च सर्वगतम् ॥ २९ ॥ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चा- काशधाः । २२ ॥ मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयव- वं पु. विंशतितमं सूत्रं नास्ति । १ अत्र २२५ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । २ सूत्रं दोषनिमित्तमित्यादि ता. टी. । ३ सूत्रं तनिमित्तमिति ता. टीः । ४ संशयप्रदर्शनाय सूमिति वृत्तिः । ५-६-७ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ८ अस्य सूत्रत्वे वृत्तिकृतो ऽपि संशयः। ६ पूर्वपत्तिसूत्रमिति वृत्तिः । १० अस्य सूत्रत्व प्रमाणं नोपलभ्यते। ११ सिद्धान्तमूत्रमिति वृत्तिः। १२ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । सूत्रमिति ता. टी.। १४ पुत्तिः इति वं. पुः । अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १५ दोषान्तराभिधानाय सूत्रमिति वृत्तिः । अत्र २३० पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १६-१७ अनयोः सूत्रत्त्वे प्रमाणं ने पलभ्यते । १८-१९ संयोगमात्रं चोत्तरसूत्रेणानदात- इति वार्तिकादस्योत्तरस्य च सूत्रत्वम् । २०-३१-२२ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। १३ इदं ·नः ॥ ३१ ॥ गौतमसूत्रम् । सद्भावः ॥ २३ ॥ संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ अनवस्था- कारित्वादनवस्थानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ बुड्या वि- वेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटस- द्वावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ २६ ॥ व्याहतत्वादहे- तुः ॥ २७॥ तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ २८ ॥ प्रमाण- तश्चार्थप्रतिपत्तेः ॥ २६ ॥ प्रमाण नुपपत्त्युपपत्तिभ्या- म् ॥ ३० ॥ स्वनविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमा- मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णिकावदा ॥ ३२ ॥ हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ स्मृतिसङ्कल्पवच्च स्वमविषया- भिमानः ॥ ३४॥ मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात्स्वन- विषयाभिमानप्रणाशवप्रतिबाधे ॥ ३५॥ बुद्धेश्चैवं नि- मित्तसदावोपलम्भात् ॥ ३६॥ तत्त्वप्रधानभेदाच मिथ्या- बुद्धेवैविध्योपपत्तिः ॥ ३० ॥ समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८ ॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ ३ ॥ खंदादिभिः प्रवर्तना- च्च ॥ ४० ॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ ण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥ ४२ ॥ अपवर्ग- प्येवं प्रसङ्गः ॥४३॥ न निष्पन्नावश्यंभावित्वात् ॥ ४४ ॥ तदभावश्चापवर्ग ॥ ४५ ॥ तदर्थं यमनियमाभ्यामात्म- नास्ति। २३ अस्य सूत्रत्वे ननु इदं सूत्रं संस्थानववादित्यनेनैव चरितार्थमित्त्युत्तरसू- त्रस्यं वार्तिकं प्रमाणम् । २४ अस्य सूत्रत्वे संयोगित्वादिति सूत्रार्थ इति वार्तिक प्रमाणम् । २५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २६ व. पु. तदनुपलब्धिरिति पूर्वपतसूत्रमिति वृत्तिः । २७-२८-२९-३०-३१ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३२-३३ अनयोः सूत्रत्वे शङ्कते सूत्राभ्यासित वृत्तिर्मलम् । वं. पु. द्वात्रिंशत्तमादिसूत्रव्यं नास्ति । ३४-३५-३६-३७-३८ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- लभ्यते। ३९ अस्योत्तरसूत्रमिति ता. टी । ४० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोप- ४१ अत्र २३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४२-४३ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नापलभ्यते । ४४ अत्र २३८ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । सत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४५ स्य ·२४ 5 पर • गौतमसूत्रम 'संस्कारों योगाच्चाध्यात्मविध्युपायैः ॥ ४६॥ ज्ञानग्रहणा- भ्यासस्तद्विदौश्च सह संवादः ॥४७॥ तं शिष्यगुरुसब्रह्म- चारिविशिष्टश्रेयार्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् ॥४८॥ प्रति- पक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥४॥ तत्त्वाध्यत्र- सायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे. बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्ट- कशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ ताभ्यां विगृह्म कथनम् ॥ ५१ ॥ इति गौतमसूत्रे चतुर्थाध्यायः ॥ ४ ॥ साधर्म्यवैधात्कर्षापकर्षवावर्ण्यविकल्पसाध्यप्रा- प्त्यप्राप्तिप्रसङ्गदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेत्वर्थापत्त्य- विशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥ १॥-- साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्य- वैधर्म्यसमा ॥२॥ गोत्वादोसिद्धिवत्तत्सिद्धिः॥३॥ साध्यदृष्टान्तयोर्द्धर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चोत्कर्षापकर्षव- ४६-४७-४८ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ४६ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी ५० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५१ अत्र २४० पृष्ठे टिप्पणी १ साधादिसूत्रमिति वार्तिकम् । जातिविशेषलक्षणावतारहेतुतया संगतेन विभागसूत्रेण सह त्रिभिः सूत्रैः सत्प्रतिपतदेशनाभासप्रकरणं लक्षणोत्तरसूत्र- पिण्डने त्रिभिः सूत्रः साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्षसमादिषट्रप्रकरणं तथा द्विसूत्रकं प्राप्यप्राप्तियुगनवाहिविकल्पोपक्रमजातिद्वयप्रकरणं तथा त्रिभिः सत्रै व्यवस्थिताव्यवस्थितोपक्रमजातियप्रकरणं तथा द्विद्विसत्रकाण्येकैकजातिकानि द्वादश प्रकरणानि कथाभासरूपषट्पक्षीप्रकरणं चेति प्रथमाहिके सप्तदश प्रकर- यानि। अथ विभागसूत्रेण सह डिः सूत्रः प्रतिज्ञोपलक्षितोक्तमात्राश्रयनिग्रहस्था- नपञ्चक्रप्रकरणं तथा चतुर्भिः सूत्रैः प्रकृतोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफलशून्यनिग्रह- स्थानचतुष्कप्रकरणं तथा त्रिसत्रकं स्वसिद्धान्तानुरूपप्रयोगाभासनिग्रहस्थानत्रिकन- करणं तथा द्विसत्रकं पुनरुक्तनियहस्थानप्रकरणं तथा चतुःसत्रमनुत्तरफलनियह- स्थानचतुष्कप्रकरणं तथा त्रिसत्रकं भ्रान्तोत्तरनियहस्थात्रिकप्रकरणं तथा द्विसत्रक प्रमाणान्तरोपन यनप्रयासोदाव्यनियहस्थान द्वकप्रकरणमित्येवं द्वितीयाहिके सप्त- प्रकरणानीप्ति परिशुद्धिदर्शनात पञ्चमाध्यायसनिर्णयः । २-३ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । द्रष्टव्या। द्रष्टव्या।

·२५ गौतमसूत्रम् । पर्यावयविकल्पसाध्यसमाः ॥४॥ किञ्चित्साधर्म्य दुपसं- हारसिद्ध धादप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ साध्यातिदेश.च्च दृष्टा- न्तोपपत्तः ॥६॥ प्राप्य साध्यमप्राप्ये हा हेतः प्राप्त्या विशिष्टत्वादमाप्त्या ऽसाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ ॥ ७ ॥ घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारादप्रतिषेधः॥८॥ दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥॥ प्रदीपोपादानप्रतनिवृत्ति- वत्तद्विनिवृत्तिः ॥ १० ॥ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुईष्टा- न्तः॥ ११ ॥ प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेर्न कारण प्रतिषेधः ॥ १३ ॥ सामान्यदृष्टान्तयारैन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधा- संशयसमः ॥ १४ ॥ साधात्संशये न संशयो वैधादुभवथा वा संशये ऽत्यन्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाच्च सामा- न्यस्याप्रतिषेधः ॥ १५॥ उभयसाधात् प्रक्रियाप्रसिद्धः प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ प्रतिपक्षात्प्रकरणप्रसिद्धेः प्रतिषेधा- नुपपत्तिः॥ १० ॥ काल्या सिद्धई तारहेतुसमः ॥ १८ ॥ न हेतुतः कार्यसिद्धेस्त्रेकाल्यासिद्धिः॥ १९ ॥ प्रतिषेधानुप- पत्तेः प्रतिबेद्धव्याप्रतिषेधः ॥२०॥ अर्यापत्तितः प्रतिपक्ष- सिद्धेरर्यापत्तिसमः ॥ २१॥ अनुक्तस्यार्थापत्तः पक्षहानेस- ११ व. पु. च नास्ति १६ व. पु. प्रसिद्धेरिन्यत्र प्रेति नास्ति । १७ व. पु. प्रकरणसिरित्यत्र प्रेत नास्ति । प्रतिपक्षोपयत्तेः इति सूत्ररूपमस्ति । ४ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ५ हेत्वापरिज्ञानादिति सूत्रार्थ इति धार्तिकम् । ६-७ अनयोः सूत्रत्वे प्रमाणं नोपला ते । ८ इदं सूत्रमिति टी. ९-१०-११-१२-१३-१४ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १५ अत्र २४७ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या। १६-१७-१८ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । १८ व. पु. कायंत्यत्र साध्येयस्ति । विरोधः सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । ३० अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २१ उदाहरणंपुरःसरं सूत्रं योजयतीति ता. टीः । ।

·गोतमसूत्रम् । पंपत्तिरनुक्तत्वादनैकान्तिकत्वाञ्चार्थापत्तेः ॥ २२ ॥ एक- धर्माफ्पतेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात्सदावोपपत्तेरविशेष- समः ॥ २३ ॥ कचित्तद्धर्भानुपपत्तेः क चिचोपपत्तेः प्रति- धाभावः ॥२४॥ उभयकारणोपपत्तरूपपत्तिप्तमः ॥ २५ ॥ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ निर्दिष्टका- रणाभावेप्युपलम्भाद् उपलब्धिसमः ॥ २० ॥ कारणान्तरा- दपि तद्धापपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८॥ तदनुपलब्धेरनुपल- म्भादभावसिद्धौ तद्विपरीतापपत्तेरनुपलब्धिसमः ॥ २६ ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ ज्ञानविक- ल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मन् ॥ ३१ ॥ साधा-~- तुल्यधपिपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः ॥ ३२ ॥ साधादसिद्धः प्रतिवेधासिद्धिः प्रतिषेध्यसाधाच्च ॥ ३३ ॥ दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोभयथाभावान्नाविशेषः ॥ ३४ ॥ नित्यमनित्यभावादनि- त्ये नित्यत्वोपयत्तेर्नित्यसमः ॥ ३५॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनि- त्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तः प्रतिषेधाभावः ॥ ३६ ॥ प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ॥ ३० ॥ कार्यान्यत्वे प्रयत्ना- हेतुत्वमनुपलब्धिकारणापपत्तेः॥ ३८ ॥ प्रतिषेधेपि समा- पुः प्रजातस्येयधिकस्ति । २२ अस्य प्रत्यादेशसूमिति वार्तिकम् । २३ अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । घु-क्क चिच्चोपपतर्राित नास्ति । अस्य प्रत्यादेशसमिति ता. टी । २५ अस्य सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । २६ विरोधः सूत्रार्थ इति बार्तिकम् । २७ अस्य सूत्रत्वे मा नोपलभ्यते । २८ व. पु. रनुपलब्धिसमः इत्यत्र रप्रतिषेधः इत्येव पाठः । बस्य प्रत्याख्यानसूत्रमिति ता. टी.। २९-३० अनया: सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ३१ ममापि तु सर्वजनमत्यात्मवेदनीयेत्याह सूत्रकार इति ता. टी ।३२ व.पु. च नास्ति। अस्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलभ्यते । ३३ अस्य प्रत्याख्यानसूत्रमिति ता. टी. । ३-३५ अनयो: सूत्रत्वं प्रमाणे नोपलभ्यते । ३६ अस्य प्रत्याख्यानसमिति ता- ठी। ३०. अस्य सूत्रत्व प्रमाय नोपलभ्यते । ३८.सूज कार्यान्यत्वे इति ता. टी. । ३४ व. २४.

·AI गोषमसूत्रम् । नो दोषः ॥ ३९ ॥ सर्वत्रैवम् ॥ ४२ ॥ प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवदोषः ॥४१॥ प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रति- घेधविप्रतिबेधे समाना दोष प्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥४२॥ स्वप- क्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देशे परपक्षोषाभ्युपग- मात्समानो दोष इति ॥ ४३ ॥ इति गौतमसूत्र पञ्चमाध्यायस्यायमादिकम् ॥ प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्या- सो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्त- कालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षे- म मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगी ऽपसि- द्वान्ती हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ॥१॥ प्रतिदृष्टान्त- धर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञ हानिः ॥२॥ प्रतिज्ञातार्य- प्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् ॥ ३ ॥ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः॥४॥ पक्षप्रतिषेधे प्र- तिज्ञातार्यापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः॥५॥ अविशेषोक्त हेता प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छता हेत्वन्तरम् ॥६॥प्रकृतादादप्र- तिसंबद्धार्थमान्तरम् ॥ ७॥ वर्णक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् ॥ ॥ परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञा- तार्थम् ॥ ६॥ पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ १०॥ अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ ११॥ हीनमन्य- ३९ तदेतत्सत्रावतारपरं भामिति ता. टी.। ४० सर्वासु जातिव्वेवेयं युक्तिरिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । ४१-४२-४३ एषां सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६ व. पु. मिच्छचो इति अस्ति । एतदन्हिकस्यसूत्राणां सूत्रत्वे त्तिवार्तिकतात्पर्यटीकासु विशिष्य प्रमाणं नोपलभ्यते ऽथापि निग्रहस्थानविभागादृशेषलक्षणपरत्वेनैषां सूत्रत्वं निर्विवादम्। ९ अपि नास्ति व. पुः। ११ वचनं नास्तिकं पु.।

·GHUSAINS २८ गौतमस्त्रम् । तमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ १२ ॥ हेतूदाहरणांधिकमधिक- म् ॥ . १३ ॥ शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादा- त् ॥ १४ ॥ अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् ॥ १५॥ विज्ञा- तस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणमननुभाष- णम् ॥१६॥ अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥१०n उत्तरस्याप्रतिप- त्तिरप्रतिभा ॥ १८ ॥ कार्यव्यासङ्गात्कथाविच्छेदो विक्षेपः ॥ १६ ॥ स्वपक्षशेषाभ्युपगमात् परपक्षे दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा । २०॥ निग्रह यानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥ २१ ॥ अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगी निरनुयोज्यान- योगः ॥ २२॥ सिद्धान्तमभ्यपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गो ऽप-. सिद्धान्तः ॥ २३ ॥ हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ॥ २४ ॥ इति गौतमसूत्रे पञ्चमाध्यायः ॥ ॥ इति न्यायसूत्राणि ॥ १५ आपत्रस्यत्यत्रापदयमानस्येयस्ति वचन मत्यत्राभिधानर्मास्त व..पुः । १६ आदौ अविज्ञानस्येयास्त व. पु. । १७ विजातवतो ऽज्ञानम् इत्याकारकम् वं. पुः ।

·॥ श्रीः॥ न्यायभाष्यस्य सूचीपत्रम् । 20A ८५ मा २५२ २५१ पै. विषयाः। पं. विषयाः । २१ अज्ञानलक्षणम् । १ अवयविसाधनम् । ० प्रतीतानागतकालसिद्धः परस्परा. है अवविना अथवेभ्यो थान्तरत्वे नपेक्षत्वम् । युक्तिः । ৩ স্মলিযানিলায়। ৪ অনয়ন্ত্রিালয়ঘৰিাৰা । अधिकलक्षणाम। ४ अवविसत्तापपादनम् । १६ अननुभाषणलक्षणम् । १३ अवर्यावसभावोपवादनम् । १ अनित्यसनिराकरणम् । ६ अवयव्यनभ्युपगमे प्रत्यक्षानुपपत्तिः। १८ अनित्यसमलक्षणम् । ४ अवयव्युपलम्भोपपादनम् । १ श्रनिमित्तता भावात्तिनिरासः। २६९ '५ अविज्ञातार्थलक्षणम् । ८ अनुयत्तिसमनिराकरणम् । १७ विशेषसमनिराकरणम् । ३ अनुत्पत्तिसमलक्षणम् । २४६ ११ अविशेषसमलक्षणम् । १ अनुपलब्धिसमनिराकरणम् । १० अहेतुसनिराकरणम् । ११ अनुपलब्धिसमलक्षणम् । ४ अहेतुसमलक्षणम् । ९७ अनुमानप्रामाण्याक्षेपः । १२३ १८ श्राकृतिमात्रस्य पदाच्यत्वपूर्वपक्षः। ३ अनुमानप्रामाण्याक्षेपनिरासः । २ श्रातिलक्षणाम् । ९ अनुमानलक्षणविभागी। १७९ १ श्रात्ममनःसंयोगस्य शरीरास:- ५ अनुवादपुनरुक्तयोर्वेलक्षण्यापपाठ- ३ श्रात्मनित्यत्वहेतावाक्षेपः। १३ अनुवादलक्षणम् । १३६ ५ श्रानित्यत्वे युक्त्यन्तरम् । अपवनिरूपणम् । १३९ १ श्रात्मनित्यत्वे हेत्वन्तरम् । २० प्रसिद्धान्तलचणम् । १ अात्मनो देहादियातिरिक्तत्वम् । १० अपार्थकलक्षणम् । १० पात्मनो देहादिव्यतिरिक्तत्वे ও স্মনিমালাম। युक्तिः। १५ अप्राप्तकाललक्षणम्। १४ प्रात्मनो नित्यत्वहेतुः। ९ अभावप्रामाययापः । १३१ ४ श्रात्मनो नित्यत्वेऽपि हिंसावा. ४ अभावस्य वस्तुत्वव्यवस्थापनम् । घोपपत्तिः। ४ अभावाद् भावोत्यत्तिनिरासः । ७ आत्मानुमापकानि। १ अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणम् । ११० प्रावरणनिरासः। २० अर्थवादविभागः। २०६ ११ प्रावरणाक्षेपः। ११ अर्थान्तरलक्षणम् । १ इन्द्रिय चैतन्यनिरासः । ८ अर्धापत्तिप्रामाण्यप्रतिषेधानुपत्तिः। १२६ १ इन्द्रियचेतन्ययूर्वपक्षतनिरासी। ३ अापत्तिसमनिराकरणम् । १५१ ७ इन्द्रियपञ्चत्वसाधनम् । १८ अर्थापत्तिसमलनणम् । ४ इन्द्रियपरिगणनम् । ও স্মঘালয়ায়ায়। १४५ १ इन्द्रियभौतिकत्वे युक्तिः। १६ अर्थापत्तरप्रामाण्याक्षेपपरिहारः। १ इन्द्रिा भुत्वे ऽनुपपत्ति । अवयर्वावभागः । ६ इन्द्रियाणा प्राप्यकारित्यम् । १३ अवर्यानि पूर्वपक्षः। १४७ ४ इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वे श्रादेष- है अवर्यावनि पूर्वपक्षः। मिरासः। ३६१ २०३ २६० २०० १० १०२ 00 ·सूचायनम् । पं. विषयाः । पं. विषयाः। है इन्द्रियाणां भातिकल्वसाधनम् । ७ छललक्षणाम्। 20 इन्द्रियाणामात्तिमात्वनिरासः । १० छलावभागः। १ इन्द्रियार्थनिरूपणाम । ४ जल्पलक्षणम् ।। १० इन्द्रियार्थसनिक पदोपादाने जवितण्डयोः प्रमोगावसरनिरू- युक्तिः। पणम्। १२ इन्द्रियकवनिरासः । २४ ५ जातिमात्रस्य पदेवाच्यत्वपूर्वपक्ष ७ इन्द्रिये ऋत्वपूर्वपक्षः। १८ जातिलक्षणम्। १३ इन्ट्रियकल्वसाधकहेत्वन्तरनिरासः ७ जातिलक्षणम् । १ ईश्वरस्वरूपनिरूपणम् । ४ जात्युत्तरविभागः। १४ उच्चारणात्याक् शब्दाभावः। १० ज्ञातव्यमादार्थनिरूपणम् । ३ उत्कर्षसमादिनिराकरणम् । ४ ज्ञानगतव्यतत्वाव्यक्तत्वहेतुनिका ७ उत्कर्पसमादिलक्षणम् । ८ उदाहरणलक्षणम्। ७ ज्ञानयोगपट्यनिरासः। १९ उपचारच्छललक्षणम्। १० ज्ञानस्य मनोगुणत्वनिरासः। है उपनयलक्षणम्। ३ जानस्यात्मगुणत्वोपसंहारः । १५ उपपत्तिसमनिराकरणम् २० ज्ञानेच्छाद्वेषादीनामेकगुणत्वम । ११ उपपत्तिसमलक्षणम् । २२५ ६५ तत्त्वज्ञानफलम् । २. उपमानफलम् । ८ तत्त्वज्ञानविषविचार। ८ उपमानलक्षणम् । १९ तत्त्वज्ञानस्यापवर्गे क्रमेणोपयोगः ८. उपमानसाधनम् । १४ तत्त्वज्ञानापायकथनम् । १० ३ उपमानसिद्धी पूर्वपक्षः। ३ तनिरूपणोपयोगः। १७ उपमानस्यानुमाननक्षरयायपाद. १२ तर्कलक्षणम् । नम्। ७ तोपयोर्गानरूपणम् १३. उपमानस्यानुमानान्तभावाक्षेपः। ૨૨૫ उपलब्धिसमनिराकरणम् । ४ दुःखपरीक्षा। ३ दुःखलक्षणम् । २५० २२ उपलब्धिसमलक्षणम् । १ एकत्वमहत्त्व प्रत्ययाभ्यामवर्याव- ६.दुःखस्य सुखाभावमात्रत्वनिरासः । सिद्धिः। ४ दृष्टान्तलक्षणम् । १६५ २दोषन्त्रित्वव्यवस्थापनम् । १० ऐकायनिरासे युक्तिः। १२दोषलक्षणम्। १०१ १ ऐतिह्यादीनां प्रमाणचतुष्टयान्त- भावः। १ निगमनलक्षणम्। ७ ऐतिह्यादीनां प्रमाणान्तरत्वाक्षेपः। १० निग्रहस्थानबहुत्वम् । ४ निग्रहस्थानलक्षणम् । २५४ १७ कार्यसमनिराकरणम् । १० कार्यसमलक्षणम् । २५७ १७ निग्रहस्थानविभागः । १ कालातीतलक्षणम् । ६ निर्णयलक्षणम् । ४ क्षणिकत्ववाद ऽनुपए। ११ निर्णये सर्वत्र विमानावश्यक- २६५ १ क्षणिकभावनिराकरणम् । त्वम्। १ गन्धादीनामाश्रयनिरूपणम् । १८ नित्यसनिराकरणम् । १ ग्राहकत्वग्राह्यत्वसमावेशोदाहर- १३ नित्यसमलक्षणम् ।। ४ नित्यसुखाभिव्यक्तिनिरासः । १६ प्राणादीनांगन्धादिग्रहणसामर्थ्यम्। १५ नित्यसुखाभ्युपगमे मोज्ञानुपपतिः १५६ १४ घ्राणादीनां स्वगतगुणाग्राहकत्वम् । १६ निरनुयोज्यानुयोगलक्षणम् । १ चक्षुरिन्द्रियस्यैकत्वम्। २६९ २ निरर्थकलक्षणम्। ४ छलद्वित्वाक्षेपपरिहारी। १८ न्यूनलक्षणाम् । १०० ४७ ·५. १६६ २४७ ४० सूचीपत्रम् । विषयाः। विषयाः। ७ पञ्चावयवनिरूपणोपयोगः । ६. प्रमेयविभागः । १ पञ्चावयवप्रयोजनम् । ९७ प्रयोजनलक्षणम् । १५ पदलक्षणम् । ३. प्रवृत्तिदोषपरीक्षा। ६.पदार्थानां प्रातीतिकमात्रत्वनि- ८ प्रवृत्तिलक्षणम। रासः। १९ प्रसङ्कप्रतिदृष्टान्तसमनिराकरणम् । ८ पदार्थानां प्रातीतिकमात्रत्वनिरासे २४५ ३ प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमलक्षणे । युक्तिः । १७ प्राप्त्यप्राप्तिसमनिराकरणम् । १२ पर्यनुयोज्योयेक्षणलक्षणम् । ११ प्राप्त्यप्राप्तिसमलक्षणे । १ परमाणुनिरवयवत्वे श्राक्षेपः । १ प्रामाण्यग्रहापायप्रमाणफलनिरूप- ६ परमाणुसावयवत्त्वाभ्युपगमे युक्तिः । ६. परमाणुस्वरूपनिरूपणम् । २० प्रामाण्यप्रतिषेधानुपपत्तिः । १ परमाणानां साव यवनिरासः। ९ प्रामाण्य प्रमेयत्वसमावेशः । १६६ ५ परिणामवादनिरासः । १२ प्रामाण्याक्षेपपरिहार। ६ पुनरुक्तलक्षणम् । प्रेत्यभावपरीक्षा। ३ पूर्ववदनुमानोदाहरणम् । २६ . ५ प्रेत्यभावलक्षणम् । १६ प्रकरणसमनिराकरणम् । हफलपरोक्षा। १ प्रकरणसमलक्षणम् । १२ फललक्षणंम् ।। १२ प्रकरणसमलक्षणम् । २४ फलस्य सत्त्वासत्त्वतदुभयनिरासः । * নিনলবাম। १६६ १. फलस्येश्वरमात्र हेतुकत्वनिरासः। प्रतिज्ञालक्षणम्। २१३ ३ फलस्यात्यत्तेः प्रागसत्त्वव्यवस्थाप. २५६ ৪ নিরামিখলা । ५ ६ प्रतिज्ञासंन्यासलक्षणम् । १५६ बुद्धिनित्यत्वपूर्वपक्षः। १ प्रतिज्ञाहानिलक्षणम् । ५ बुद्धिनिरूपणम् । ६ प्रतितन्त्रसिद्धान्तलक्षणम् । १५८ १२ बुद्धिपरीक्षारमः । ११ प्रत्यक्षलक्षणम्। ३ बुद्धिसन्तानमानचैतन्यनिरासः प्रत्यक्षलक्षणम्। १८० ३ बुझेरनित्यत्वम् । १२ ३. प्रत्यक्षलक्षणमूत्रस्थपदकात्यम् । १५ बुद्धनित्यत्वोपसंहारः ४. प्रत्यक्षलक्षणसूत्रस्थपदत्यम् । ५४ ब्राहाणवाक्यविभागः । ६ प्रत्यक्षलक्षण सूत्रस्थप्रदरुत्यम् । ४ भावानां क्षणिकत्वाक्षेपतन्निरासः। ६ प्रत्यक्षलक्षणाक्षेतः । २०६ १ भावानां स्वभावसिद्धावाक्षेपपरि- '५ प्रत्यक्षलक्षणाक्षेपपरिहारः। ७ प्रत्यक्षलक्षणे हेत्वन्तरानुक्तावुप- ६५५ ५ भूतगुणनियमोपपादनम् ६ भूतचैतन्यपूर्वपक्षनिरासः । १ प्रत्यक्षस्यानुमानत्वनिरासः । १७५ १ भूतचैतन्ये ऽनु अपत्तिः । १ प्रत्यक्षस्यानुमानत्वाक्षेपः। १९ भूतपरिगणनम् । ११ प्रमाणपरीक्षारम्भः । ४ भूतमात्राच्छरीरारम्भ ३ प्रमाणमात्रानभ्युपगमे प्रतिषेधस्या- २५६ ४ मतानुज्ञालक्षणम् । प्यनुपपत्तिः । ७ मतानुज्ञरलक्षणम् । प्रमाणविभागः। १० मनश्चैतन्य पूर्वपक्षः। ४ प्रमाणादिप्रतीर्मियावनिरासः। ४ मनस एकत्वम् । १४ प्रमाणैः प्रमाणसाधने नवस्या । १४ मनसश्चेतन्यनिरासः। ६८ प्रमाणैकदेशाभ्युपगमे प्रामाण्यमा १८ ९० मनसा गुत्वम् । त्रापासंभवः। १ मनोऽनुमायनिरूपणम् । १'प्रमेयपरीक्षारम्भः। मानसप्रत्यक्षनिरूपणम् । हारी। पत्तिः। १७४ -- १३५ १८५ ७० १२७ ·४ १६७ सूचीपत्रम् । पै. विषयाः। पं. विषयाः। ও মায়বীয় আয়িয যা ₹E १४ धदस्य नित्यस्येन प्रामानिरासः। न्तरम् । ७ वैधम्यादाहरणललयाम् । १४० १७ मानुषशरीराणां पार्थिवस्वसाध- ३ व्यक्तायतात्यत्तिनिरासः। ५ व्यक्तिमात्रस्य पदवाच्यात्यपूर्वपक्षः। १ मिथ्याज्ञानयरूपफले । १२५ १५ व्यक्तिलक्षणाम् । ४ व्यत्यार्यातजातीनां पदवाच्यत्वम् । Q • मुक्तरनन्तरं शरीराभावे हेतुः । १७ माक्षटशायामपि ज्ञानापत्तिपूर्व १९० । शब्दनित्यत्यहतायभिचारः। पतः। ૨૧૨ १ शब्दनित्यत्वत्वन्तरनिरासः । २१ मोक्षप्रतिपाटकश्रुतिनिरूपणम् । ४ शब्दनित्यत्वे ऽनुपपत्तिः । २ मोक्षस्यनिरूपणन् । २ शनित्यम्वे हेत्वन्तरम् । १५ मोक्ष केशसन्तत्युच्छेदः । ५ शब्दप्रमाणनिरूपणम् । १५ मोक्षे केशानुबन्धविच्छेदउदाहर- १० शब्दविभागः। ७ शब्दसंतानोत्तिप्रतिबन्धकनिक- १५ मोक्षे पूर्वपक्षः। पणम्। । मोक्षे पूर्वपक्षनिरासः। ७ शब्दस्याकाशगुणात्यम् । ४ मोक्षोपपत्तिः। ५ शब्दस्यानुमानात्यार्थक्यम् । अयोगजधर्मस्य नित्यत्वनिरासः । ६ शब्दस्यानुमानत्वाक्षेपः। ९४४ ९ रूपोपलब्धिहेतुनिरूपणम् । E १४ शब्दस्यानुमानत्वे युक्तिः । १५ वर्णविकारत्वोपगमे ऽनुपपत्त्यन्त. १०४ १३ शब्दानित्यत्वसाधनम् । ९०६ १४ शब्दानित्यत्वहेता-भचारशङ्कर। ६ वर्णानां नित्यत्त्वे नित्यत्वे च १०७ शब्दानित्यत्वहताव्यभिचारनि- विकारत्वाभावे युक्तिः। ५ वर्णानां, विकारत्वनिरासः । ३ ११ शब्दार्थव्यवस्थायाः समयकारित- १ वर्णानां विकारत्वहेतुनिरासः । १ घणे विकारत्वादेशत्वसंशयः। शब्दार्थसंबन्धसाधनम् । १८ वर्तमानकालसाधनम् । १८ शब्दार्थसंबन्धाक्षेपः । ८६ ११ वर्तमानकालसाधनापसंहारः। ८ शरीरचैतन्यनिरासः । १३ वर्तमानकालाक्षेपः। १८ ६ शरीरचैतन्यनिरासः। ३ धर्तमानकालानभ्युपगमे सर्वप्रमा ७ शरीरचैतन्यपूर्वपक्षः। विलोपात्तिः। १८४ १० शरीरचैतन्याभावे हेत्वन्तरम् । ११ शरीरलक्षणम् । १२ वाक्छललक्षणम् । १ वादलक्षणमा १८८ १३ शरीराणां कनिमित्तकत्वम् । विक्षेपलक्षणम्। १६० ६ शरीराणां कर्मनिमित्तकत्वे उप. १ वितण्डायाः प्रयोजनविचार। पत्तिः। १ वितण्डालक्षणम्। १३ शरीराणां प्रत्यात्मनियतस्ये हेतुः। १७ विधिलक्षणम् । १८७ १० शरीरोयत्तिविचार। ३ विप्रतिपत्तेः संशयाहेतुत्वम् । ह ६ शास्वप्रवृत्तेस्वविध्यम् । ६ विरुद्धलक्षणम् । २ शेषवदनुमानलक्षणोदाहरणे । ९ वृत्तिनानात्वाभावपूर्वपक्षः । २५५ ८ षट्पक्षीनिरूपणम् । २०. त्तित्तिमतारभेदनरासः । २१० ३ संख्यकान्तनिरासः । १० वृत्तीनामन्तःकरणधर्मत्यनिरासः। २११ ४ संख्यैकान्तनिरासहेतावानेयः । १३ वेदप्रामाण्याक्षेपः। संशयपरीक्षा। ६ घेदप्रामाण्याक्षेपपरिहारः। ७ संशयपरीक्षोपसंहारः। १५ वेदप्रामाययावगमोपायः । ३४ ४ संघपलक्षणम्। ४ १६० १४ ·विषयाः । २४७ सूचीपत्रम् । पै. विषयाः ३ संशयसमनिराकरणम्। २४१ १९ साधर्माधर्म्यप्तमलक्षणे । १३ संशयसमलक्षणम् । १३ साध्यसमलक्षणम् । १६ संशयाक्षेपपरिहारः। ५६ १४ सामान्यच्छललक्षणम् । ३ संशयार्टिनिरूपणोपयोगप्रदर्शनम् । १४ सिद्धान्तलक्षणम् । १२ संशयानुपपत्तिः । ५ सिद्धान्तविभागः । सर्वतन्त्रसिद्धान्तलक्षणम् । १७६ १ स्मतिहेतुनिरूपणम् । ११ सर्वनित्यत्वनिरासः। ८स्मत्ययोगपटा हेम्वन्तरनिरासः। १ सर्वनित्यत्वनिरासे हेतुः। १७२ २८ स्मत्य योगपटा हेतुनिरूपणम् । ३ सर्वनित्यत्वनिरासे हेत्वन्तरम् । १ स्मत्या त्मस्यैर्येक्यसाधनम् । ५ सर्वएथनिरासः। ४० ११ हेतुलक्षणम् । १४ सानित्यत्वनिरासः। २५६ १४ हेत्वन्तरलक्षणम् । ३ सर्वाभावनिरासः । है हेत्वाभासविभागः । ४ साभावत्वनिरासे युक्तिः । १६ हेत्वाभासानां निग्रहस्थानत्वम् । १२ सव्यभिचारलक्षणम् । २२ ५ हेयोपादेयभावनानिरूपणम् । १३ साधर्म्यवैधर्म्यसमनिराकरणम् । २०३ २०४ २०५ :08 ५१ ·- विषयाः। १४४ सूचीपत्रम्। विषयाः। पै. १४१ ९३ मानुषशरीरस्य पार्थिवत्वे प्रमाणा EE १४ धदस्य नित्यस्येन प्रामाण्यनिरासः। न्तरम् । धम्यादाहरणालयाम् । १४० १७ मानवशरीराणां पर्थिवत्वसाध- ३ व्यक्तायतोयत्तिनिरासः। ५ व्यक्तिमात्रस्य पदवाच्यत्यापूर्वपक्षः। ९ मियाज्ञानयरूपफले । ११ व्यक्तिलक्षणम् । । मुक्तेरनन्तरं शरीराभावे हेतुः । ४ ध्यत्याकतिजातीनां पदवाच्यत्वम् । १७ माहटशायापि ज्ञानापत्तिपूर्व ११० शब्दनित्यत्यताभिचारः। १ शब्दनित्यत्वहेत्यन्तरनिरासः। १९ मोक्षप्रतिपाटकश्रुतिनिरूपणम् । ११३ ४ शब्दनित्यत्वे ऽनुपपत्तिः । मोक्षस्वरूपानरूपणन । २ शनित्यम्वे हेत्वन्तरम् । १५ मोक्षरशसन्तत्युच्छेदः। ५ शब्दप्रमाणनिरूपणम् । १५ मोक्ष केशानुबन्धविच्छेदउदाहर १० शब्दविभागः । ও অনাবালম্বিনিম্নলিঃ १५ मोक्षे पूर्वपक्षः। पणम् । ४ मोक्षे पूर्वपक्षनिरासः। ७ शब्दस्याकाशगुणस्यम् । १६९ ४ मोक्षापयत्तिः। ५ शब्दस्यानुमानात्यार्थक्यम् । योगजधर्मस्य नित्यत्वनिरासः। ६ शब्दस्यानुमानत्वाक्षेपः। ९ रूपोपलब्धिहेतुनिरूपणम् । १४ शब्दस्यानुन मानत्वे युक्तिः। १५ वर्णविकारत्वावगमे ऽनुपपत्त्यन्त १०४ १३ शब्दानित्यत्वसाधनम् । १४ शब्दानित्यत्वहेतालुंभचारशङ्कर। ६ वर्णानां नित्यत्त्वे ऽनित्यत्वे च १०७ शब्दानित्यत्वहेताव्यभिचारनि- विकारत्याभावे युक्तिः। रासः। ५ वर्णानां, विकारनिरासः ११ शब्दार्थव्यवस्थायाः समयकारित १ वर्णानां विकारत्वहेतुनिरासः। स्वम् । ৫ ম শিঙ্গাত্রায়ন্তময়। ७ शब्दार्थसंबन्धसाधनम् । १८ वर्तमानकालसाधनम् । ব; অল্পানখাল। ११ वर्तमानकालसाधनोपसंहारः। ८ शरीरचैतन्यनिरासः। १३ वर्तमानकालाक्षेपः। १८३ शरीरचैतन्यनिरासः। ३ वर्तमानकालानभ्युपगमे सर्वप्रमा १८२ ७ शरीरचैन्यपूर्वपदः । विलोपात्तिः। १० शरीरचैतन्याभावे हेत्वन्तरम् । १२ वाक्छललक्षणम् । ११ शरीरलक्षणम् । ४६ १ धादलक्षणम्। १८९ १. शरीराणां कर्मनिमित्तकत्वम् । ३ विक्षेपलक्षणम्। १६० । शरीराणां कर्मनिमित्तकात्वे उप- १ वितण्डायाः प्रयोजनविचारः। ५१ १ वितण्डालक्षणम् । १८६ १३ शरीराणां प्रत्यात्मनियतत्वे हेतुः । १७ विधिलक्षणम् । १९७ १० शरीरोन्यत्तिविचारः। ३ विप्रतिपत्तेः संशया हेतुत्वम् । ६ शास्त्रप्रवृत्तेस्त्रविध्यम् । પર ६ विरुद्धलक्षणम् । १६ २ शेषवदनुमानलक्षणोदाहरणे । १ वत्तिनानात्वाभावपूर्वपक्षः । २५५ ८ पदपक्षीनिरूपणम् । २० कृत्तिवृत्तिमतारभेदनिरासः । २१० संख्यकान्तनिरासः। १० वृत्तीनामन्तःकरणधर्मत्वनिरासः । २१९ ४ संख्येकान्तनिरासहेताचायः । ३४ १३ वेदप्रामाण्याक्षेपः। ३ संशयपरीक्षा। घेदवामाण्यायपरिहारः। ७ संशयपरीक्षोपसंहारः। १५ वटामाययावगमोपायः । ४ संशयलक्षणमा पत्तिः।

·५ सूचीपञ्चम् । विषयाः। पै. विषयाः। ३ संशयसमनिराकरणम् । १९ साधर्म्यवैधर्म्यसमलक्षणे । १३ संशयसमलक्षणम् । १३ साध्यसमलक्षणम्। १६ संशयाक्षेपपरिहारः। ५६ १४ सामान्यच्छललक्षणम् । ३ संशयाटिनिरूपणोपयोगप्रदर्शनम् । १४ सिद्धान्तलक्षणम् । १२ संशयानुपपत्तिः । ५ सिद्धान्तविभागः। सर्वतन्त्रसिद्धान्तलक्षणम् । १७६ १ स्मतिहेतुनिरूपणम् । ११ सर्वनित्यत्वनिरासः। १७० ८ स्मत्ययोगपटान्वन्तरनिरासः। १ सनित्यत्वनिरासे हेतुः। १७२ १८ स्मत्य योगपटातुनिरूपणम् । ३ सर्वनित्यत्वनिरासे हेत्वन्तरम् । १३४ १ स्मत्या त्मिस्थधक्यसाधनम् । ५ सर्वएथनिरासी ११ हेतुलक्षणम् । १४ सवानित्यत्वनिरासः । १४ हेत्वन्तरलक्षणम् । साभावत्वनिरासः । ५१ ह हेत्वाभासविभागः । ४ सर्वाभाववनिरासे युक्तिः । १६ हेत्वाभासानां निग्रहस्थानत्वम् । १२ सयभिचारलनणम् । ५ हेयोपादेयभावनानिरूपणम् । ९३ साधर्म्यवैधर्म्यसमनिराकरणम् । २०४ ४० ૫૨ २४३ .

·HARDAN न्यायभाष्यस्य शुद्धिपत्रम् । । पं. अशुद्धम् । विषय ३ कय ायू २२०३५ वाह्या पं. अशुद्धम्। शुद्धम्। ११२ निः श्रेयसा निःश्रेयसा ie जन्मा- जन्मो- १३५ २६ मन्त्रः च्चासत्या (च्चासूयेष्यति पाठान्तरम्। १३६ ३१ नि दर्शन लक्षणवचनाम- १० लक्षणमिति १४० २६ विप्रतिपते तिपाठान्तरम् १४५ २८ नुह दर्थज्ञानान कि १४७ २७ द्रव्यस्य- दर्थज्ञानं विशि- মিনুনি प्यते १४६ १६ व्याहत १४ २१ प्राप्य" १४ १६ शब्दार्थव्याध- शब्दानुव्याध- १५६ २६ गारन् ९ साषपणी माषपर्णी १५८ ११ तृतीस्या २३ १३ वेदनायस्य वेदनीयस्य १६४ १६ साधेय २४ १७ घटादिवद्रागा घटादिषद् द्रागा १६४ २४ मनोवर्ध ३८ १५ दिर्थः। दित्यर्थः २ विकल्पत इति यकल्पततिः १७० २८. वैशिषिक ३६३८ सूमन सूत्रम १७६ १३ रसिभती १ तन्त्रासि सन्त्रसिद्धः १८२ २२ दित्येन १ हीनावितण्डा हीनो वितण्डा ४ शरार ५७ १६ सिद्ध सिद्ध- १८४ १६ चेतना ६१ १३ नाय नायम-पा. १६० १७ त्यात्तः ५ जनितोऽयं जनितो था पा. १६५ ६ निमित्त स्य संप्रतिपत्ति १६२ ६त्पती १६४ शब्द समाख्या ८ प्रवर्तते ६३ १० स्यसमाख्या १६६ ११ बहुस्यां प्रतिषिध्यते २०१ २३ नुक्रम्या ख्यानमपि ७० ७२ १३ दृर्शनात् বমলান २०३ १७ यस्यत्ति दह २६ साता तीता २०७ १० प्रतिज्ञाभावे इति २०६ १३ दीर्घ प्रत्यक्ष २१२ २८ पडि भ्यासे ने २१३ १७ त्यत्तर्विदा मेवे २१४ २ रिति प्रागु ११० १५ नाणुर्नित्य नाणुनित्य २२२ १६ दुःखनु २२६ १३ संज्ञाप्रहा २३३ २६ वेचास्य ११४ १६ इत्यादयः ५३ इत प्रारभ्य ५३ पर्यन्तम् । २३४ २३ भदोपि ११५ १७ सान सनि २३५ ६ विषयायाभि चास्या २३६ १७ नोत्पठान्स कया यु निदर्शन विप्रतिपत्ते नुग्रह ट्रध्यस्य ध्याहन "प्राप्य मोरन् तृतीयस्या साधये मनो वर्ष धर्म्य মময়িক रसिप्रमती दित्यनेन शरीर मगचेतना त्पत्तिः निमित्तं त्पत्ती प्रवर्तन्ते बहु स्या ६३ १५ प्रतिषेध्यते ५ नमपि बाह्या नुकम्पा तस्योत्पत्ति प्रतिज्ञा भाव कठीर्घ- पति न्यविटा रिति प्रागु १९ ३१ प्रत्येक्षे ta भ्यासेने ३ मैवै दुःखानु संज्ञा प्रहा वेचनस्य भेदोपि विषयाभि नोत्पठ्यन्त A पर्यन्तम्

·३
शुद्धिपत्रम् ।
पं.
शुद्धम्।
अशुद्धम्।
अङ्कपता।
अशुद्धम् ।
२३८ अस्त्वत
३५४ १७ का
२५६ ७ लाब्धः
अस्त्वेत
का
लब्धिः
दानात्
विपर्ययात्
सतो
६ दनात
८५ सू. ३४
१०३ प्राः
२१७ ३८-४३
११६ ४३-४८
४४-४६
१ विपययात्
२६४
४१३ माद

·No text on this page.

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः। नमः श्रीगौतमाय। न्यायभाष्यम् । - प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तो प्रवृत्तिसामादर्थवत्प्रमाणम् । प्रमाणमन्तरेण नार्थप्रतिपत्तिः नार्थप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रवृत्तिसामर्थ्यम् । प्रमाणेन खल्वयं ज्ञाता ऽर्थमुपलभ्य तमर्थमभीप्सति जिहासति वा । तस्ये- प्साजिहासाप्रयुक्तस्य समीहा प्रवृत्तिरित्युच्यते । सामर्थ्य पुनरस्याः फलेना- भिसंबन्धः समीहमानस्तमर्थमभीप्सन् जिहासन्वा तमर्थमाप्नोति जहाति वा । अर्थस्तु सुखं सुखहेतुश्च दुःखं दुःखहेतुश्च । सो ऽयं प्रमाणाथी ऽपरिसं. ख्येयः प्राणभृद्धदस्यापरिसंख्येयत्वात् । अर्थवति च प्रमाणे प्रमाला प्रमेयं प्रमि. तिरित्यर्थवन्ति भवन्ति । कस्मात् अन्यतमापाथेऽर्थस्यानुपपत्तेः । तत्र यस्ये. साजिहासाप्रयुक्तस्य प्रवृत्तिः स 'प्रमाता स येनार्थ प्रमिणोति तत्प्रमाणं योऽर्थः प्रमीयते तत्प्रमेयं यदर्थविज्ञानं सा प्रमितिः चतसृषु चैवंविधा- स्वर्थतत्त्वं परिसमाप्यते । किं पुनस्तत्त्वम् । HAMARupeerinamratacmastDESTINYaasituRTww REMESTERurarls * प्रमाणे प्रत्यक्षादि अर्थवद् अर्थाव्यभिचारि प्रवृत्तिसामर्थ्यात् । संवादिप्रवृत्तिजनकत्वात् । प्रत्तिजनकतायामवान्तरव्यापारः प्रमाणजन्या ऽर्थप्रतीतिः । तथा च संवादिप्रवृत्तिजनकत्वेन प्रामाण्यमनुमीयतइति बोर्धायतुमिदं चाक्यम् । अतश्च विषयमात्रावभासकस्य ज्ञानस्य स्वग्राह- कत्वस्याप्यभावेन स्वधर्मिक प्रमात्वग्राहकताया असंभवेन ज्ञानान्तरस्य चासिद्रप्रमाणभावस्य पूर्वज्ञानप्रामाण्यग्राहकत्वायोगात् प्रामाण्यमुभयथाऽघि दुर्ग्रहमिति शास्त्रं कथं पदार्थतत्त्वज्ञानं जनदिति तद्वारेण वस्य निःश्रेयसोपायता न संभवतीति शङ्का निराकता भवति । न्या. वा. ता. टी.। प्रमाणत इति तसिल हेतुत्वकरणत्वयोरुभयोरपि एकस्य द्वयोर्बहूनां च प्रमाणानां संय- हार्थः । न्या. वा. + प्रमाणेऽर्थवति विषयाव्यभिचारिणि सति प्रमाताऽर्थवान प्राप्तविषयः प्रमेयं चार्थ- वज ज्ञायमानरूपविशिष्टं प्रमितिश्चार्थवती तनिष्ठविषयताका भवतीत्यर्थः । प्रमाणाभासेन विषयप्रदर्शने प्रदर्शितप्रकाराभावात् । अन्यथाख्यातिरूपनैयाधिकसिद्धान्ते प्रमाणाभासनित. ज्ञानविषयताया धय॑वत्तिप्रकारत्तित्वात् । * तत्त्वरिसमाप्तिश्च विनियोगयोग्यता उपेक्ष्यता वा । न्या. वा. सुखसाध- नत्वेन दुःखसाधनत्वेन वा पूर्व गृहीते वस्तुनि प्रमाणेनोपदर्शिते संवाविप्रवृत्त्यवश्तप्रमाणभा- ·KARNERBERAHEERSakal सायला २ न्यायभाष्ये सतश्च सद्भावो ऽसतश्चासद्भावः । सत्सदिति गृह्यमाणं यथा- भूतमविपरीतं तत्त्वं भवति । असच्चासदिति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीतं 'तत्त्वं भवति । कथमुत्तरस्य प्रमाणेनोपलब्धिरिति । सत्युपलभ्यमाने तदनुपलब्धेः प्रदीपवत् । यथा दर्शकेन दीपेन दृश्ये गृह्यमाणे तदिव यन्न गृह्यते तन्नास्ति यद्यभविष्यदिदमिव व्यज्ञा- स्थत विज्ञानाभावान्नास्तीति (एवं प्रमाणेन सति गृझमाणे तदिव यन्न गृह्यते तन्नास्ति यद्यभविष्यदिदमिव व्यज्ञास्यत विज्ञानाभावान्नास्तीति)। तदेवं सतः प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयतीति। सच्च खलु षोडशधा, व्यठमुपदे- क्ष्यते । तासां खल्वासां सद्विधानाम् । प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क- निर्णयवादजल्यवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिगृहस्थाना नां तत्त्वज्ञानान्निः श्रेयसाधिगमः ॥१॥ निर्देशे यथावचनं विग्रहः । चाथै द्वन्द्वसमासः|| | प्रमाणादीनां तत्त्व. मिति शैषिकी षष्ठी। तत्त्वस्य ज्ञानं निःश्रेयसस्याधिगम इति कर्मणि षष्ठ्यौ । तएतावन्तो विद्यमानार्थाः एषामविपरीतज्ञानार्थमिहोपदेशः । सो ऽयमनव- यवेनणा तन्त्रार्थ उद्दिष्टो वेदितव्यः । आत्मादैः खल प्रमेयस्य तत्त्वज्ञानानिःश्रे. यसाधिगमः । तच्चैतदुत्तरसूत्रेणानद्यतइति । हेयं तस्य निर्वर्तक** हानमात्य- घेन तेन तद्रूपवैशिष्ट्येन ग्राहिते तज्जातीये सुखसाधनत्वस्मरणेनोपादानं दुःखसाधनत्वस्मरणेन परिहार उभयवलक्षण्यस्मरणेनापेक्षा चेति फलं परिसमाप्तिरिति यावत् । क्व चितिबन्धेना- पाठानाटयभावेपि तत्त्वसमाप्तिमा विघानीति योग्यताग्रहणम् । ता. टी. । अर्थतत्त्वमित्यत्राति यु. नास्ति। * सद् भावरूपं वस्तु सदिति प्रतीयमानं भावरूपेण ज्ञायमानं यथाभूतं यदूपविशिष्टं वस्तुतस्ततोऽन्यरूपेणाज्ञातं तत्त्वमित्युच्यतइत्यर्थः । एवमपि । + तद्वदनुपलब्धेरिति ३ पुः पाठः। () सञ्चिहमध्यस्थपाठः ३।४ पुस्तकयो स्ति। + असतां प्रमाणविषयत्वेऽपि तेषां भावपरतन्त्रत्याच्चतुर्वानन्तर्भावाद्वा भावप्रपञ्चनेने- वाभीषप्रपञ्चस्याप्युद्धिष्ट प्रायत्वाहा सद्भेदा नोच्यन्ते । व्यहः संक्षेपः । न्या. वा. । अत्र त एते सद्वेदा इति सत्रमिति वार्तिके तात्पर्यटोकायां च दृश्यते । || सर्वपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः समास इति वार्तिकतात्पर्यटीकयोः संमतः पाठः । भी अनवयवेन साकल्येन । नियातो धर्माधाविति । न्या. वा. । । MARRENERATOranews - ·अ. १ प्रा. १ सू. १ पदार्थोट्रेशः । न्तिकं तस्योपायो ऽधिगन्तव्य इत्येतानि चत्वार्यर्थपदानि* सम्यम्बुवा निःश्रेयसमधिगच्छति। तत्र संशयादीनां पृथग्वचनमनर्थकम् । संशयादयो यथासम्भवं प्रमाणेषु प्रमेयेषु चान्तर्भवन्तो न व्यतिरिच्यन्तइति । सत्यमेतत् । इमास्तु च- तम्रो विद्याः पृथक्प्रस्थानाः प्राणभृतामनुग्रहायोपदिश्यन्ते यासां चतुर्थीयमा- न्वीक्षिकी न्यायविद्या । तस्याः पृथकप्रस्थानाः संशयादयः पदार्थाः तेषां पृथ- वचनमन्तरेणाध्यात्मविद्यामारमियं स्यात् यथोपनिषदः । तस्मात्संशयादि- भिः पदार्थः पृथक् प्रस्थाप्यते । तत्र नानुपलब्थे न निर्णते ऽर्थे न्याय: प्रवर्तते किंतर्हि संशयिते ऽर्थे । यथोक्तं विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामविधारणं निर्णय|| इति । विमर्शः संशयः पक्षप्रतिपक्षा न्यायप्रवृत्तिः अर्थावधारणं निर्णयस्तत्त्व- ज्ञानमिति । स चायं कि स्विदिति वस्तुविमर्षमाचमनवधारणं ज्ञानं संशयः प्रमेये ऽन्तर्भवन्त्रमर्थ पृथगुच्यते । अथ प्रयोजनम् । येन प्रयुक्तःपा प्रवर्तते तत्म- योजनम् । यमर्थमभीप्सन जिहासन्वा कारभते तेनानेन सर्वे प्राणिनः स. वाणि कर्माणि सर्वाश्च विद्या व्यापाः तदाश्रयश्च** न्यायः प्रवर्तते । कः पुन- रय न्यायः । प्रमाणैरर्थपरीक्षणं न्याय: । प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमानं साऽन्वीक्षा प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा तया प्रवर्ततइत्यान्वीतिकी न्या- यविद्या न्यायशास्त्रम् । यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरुद्ध न्यायाभासः स # স্মঘয়ানি রাস্তামনিয়া মিয়া। + पृथक् प्रस्थानाः प्रतिपादयविषयवलक्षणविशिष्टाः । अग्निहोत्रहवनादिप्रस्थाना जयी । हल शकटादिप्रस्थाना वार्ता । स्वाभ्यमात्यभेदानुविधायिनी दण्डनीतिः । संशयादिभेदानुविधायिनी आन्वीक्षिकी । न्या. याः । श्रात्मेति ४ । २ पुस्तकयोः पाठः। ६. पञ्चरूपश्चतूरूपो वा हेतुयायः । प्रतिज्ञामवयवसमूहो वा न्यायः ।। नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनेति । ता. टोः । ॥ न्या. सू. अ. १ प्रा• १ सू• ४१ । गा यदिच्छाजनितकृतिमानित्यर्थः । यत्पदार्थ धर्मार्थकाममोक्षा इति के चितः । सुखाप्तिदुःखहाने इति न्या. वा. । ** उपकारकत्वमाश्रयाः न्या वा उग्यत्वमिति तदर्थः । * प्रत्यक्षादिप्रमाणमला: प्रतिज्ञादयः. पञ्चावयवाः प्रमाणानि तैरर्यस्य लिङ्गस्य परीक्षणम् । ता. टी.। 1 उपमानविरुद्धं च प्रत्यक्षागमविरुद्धोतवेवोक्तमिति न पृथगुक्तम् । न्या. वा. ।

·TES न्यायभाष्ये । इति । तच वादजल्यो सप्रयोजनो वितण्डा तु परीक्ष्यते । वितण्डया प्रवर्त- मानो वैतण्डिकः । स प्रयोजनमनुयुक्तो यदि प्रतिपद्यते सो ऽस्य पक्षः सो 'उस्य सिद्धान्त इति वैतण्डिकत्वं जहाति । अथ न प्रतिपद्यते नायं लोकिको न परीक्षक इत्यापद्यते । अथापि परपक्षप्रतिषेधज्ञापनं प्रयोजनं ब्रवीति एत. दपि तादृगेव । यो ज्ञापयति यो जानाति येन ज्ञाप्यते यच्च प्रतिपद्यते यदि तदा वैतण्डिकत्वं जहाति अथ न प्रतिपद्यते परपक्षप्रतिषेधज्ञापनं प्रयो- जनमित्येतदस्य वाक्यमनर्थकं भवति । वाक्यसमहश्च स्थापनाहीनो वित- गडा तस्य यद्यभिधेयं प्रतिपद्यते सो ऽस्य पत्नः स्थापनीया भवति अथ न प्रतिपद्यते प्रलापमाचमनर्थकं भवति वितण्डात्वं निवर्तत इति । अथ दृष्टान्तः प्रत्यक्षविषयो ऽर्थः यत्र लौकिकपरीक्षकाणां दर्शनं न व्याहन्यते स च प्रमेयम् । तस्य पृथग्वचनं च तदानयावनुमानागमो तस्मिन्त्सति स्यातामनुमानागमः- वसति च न स्याताम् । तदाश्नया च न्यायप्रवृत्तिः । दृष्टान्तविरोधेन च पर. पक्षप्रतिषेधो वचनीया भवति दृष्टान्तसमाधिना च स्वपक्षः साधनीयो भवति । नास्तिकश्च दृष्टान्तमभ्युपगच्छन्नास्तिकत्वं जहाति । अनभ्युपगच्छन् किंसाधनः परमुपाल**भेतेति । निरुक्तेन च दृष्टान्तेन शक्यमभिधातुं साध्य- साधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । तद्विपर्ययाद्विपरीत मिति अस्त्ययमित्यनुज्ञायमाना ऽर्थः सिद्धान्तः । स च प्रमेयं तस्य पृथग्वचनं सत्सु । यो । F Mamta घे UT * प्रयोजनस्य सकलकर्मविद्याव्यापकत्वोत्या वितण्डायां स्वपक्षस्थापनाभावेन प्रयोजना- भावकोटिः परपक्षप्रतिघेधमात्रेणापि प्रयोजनबत्ताकोटिश्चोपस्थापितति संशयात् क्रमप्राप्तान दृष्टान्तादीनुल्लद्ध्य वितण्डापरीक्षावसर इति ता. टी. । + यच्च ज्ञाप्यते ५।४।२ पा.। * एतच्च प्रतिपटाते ५ । ४ । २ पा । ६ अनुमानमात्रेणागममात्रेण वा गम्यस्यापि दृष्टान्ततया मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवदणुश्या- मतानित्यत्ववद्वेति च सूत्रकारेणेवोपादानाद् यथाश्रुतार्थकत्वे लक्षणासङ्गतिरिति व्याचष्टे यत्रे त्यादि । क्व चित्केवललाकिकानां क्व चित्केवलपरीक्षकाणां क्व चिल्लौकिकानां परीक्षकाणां चेति व्याख्येयम् । ता. टी. । ॥ तस्य क्षणभङ्गवादित्वेन पूर्वदृष्टव्यक्तीनां तद्गतधर्माणां च साधनकाले प्रदर्शनासंभवा- दिति भावः। | अनुपगच्छन् ४ । २ पा. । ** उपालभेत ४ । २ पा• । ++ साध्यसाधनसाधादिति १ युः पाठः । * न्या. सू. अ. १ प्रा. ५ मू• ३६ । ३७ Is अभ्युपगम इदमित्यम्भूतं वेति । तस्य व्यवस्था मतविशेषाङ्गीकारेण इदं सांविदं योगेष्विति । सर्वतन्त्रसिद्वान्तस्तर्हि न सिद्धान्तो ऽव्यवस्थानात् । तच्च न यो ऽयं सधैरभ्युपगम इयमेव व्यवस्था । न्या. वाः । ar ·न. १ प्रा. १ १ - पदार्थोद्वेश: ।" सिद्धान्तभेदेषु वादजल्पवितण्डाः प्रवर्तन्ते नातो ऽन्यथेति । साधनीयार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तस्य पञ्चावयवाः प्रतिज्ञादयः सम- हमपेक्ष्यावयचा उच्यन्ते । तेषु प्रमाणसमवाय आगमः प्रतिज्ञा हेतुरनुमानम् । उदाहरणं प्रत्यक्षमा । उपनयनमुपमान सर्वेषामेकार्थसमवाये सामर्थ्य- प्रदर्शनंग निगमनमिति । सो ऽयं परमे।** न्याय इति । एतेन वादजल्प- वितण्डाः प्रवर्तन्ते नातो ऽन्यथेति । तदानया च तत्त्वव्यवस्था । ते चेते ऽवयवाः शब्दविशेषाः सन्तः प्रमेये ऽन्तर्भूता एवमर्थ पृथगुच्यन्तइति। तक्को न प्रमाणसंगृहीतो न प्रमाणान्तरं प्रमाणानामनुग्राहका स्तत्त्वज्ञानाय कल्पते। तस्योदाहरणं किमिदं जन्म|| कृतकेनपावा हेतुना निर्वय॑ते आहो स्विदकृतके- *** । एवमविज्ञाते ऽथै कारणोपपत्त्या ऊहः प्रेवतते यदि कृतकेन हेतुना निर्व- यते हेतूच्छेदादुपपन्नो ऽयं जन्माच्छेदः अथाकृतकेन हेतुना ततो हेतच्छेद- स्याशक्यत्वादनुपपन्नो जन्माच्छेदः । अथाकस्मिकमतो ऽकस्मानिर्वय॑मानं न पुनर्निवय॑तीति, निवृत्तिकारणं नोपपद्यते तेन जन्मानुच्छेद इति । एतस्मिं. * तत्रागमः प्रतिज्ञेति न युक्तम् आगमस्य तत्त्वज्यवच्छेदकत्वात् प्रतिज्ञा- र्थस्य च प्रतिपादनत्वात् । आगमाधिगतार्थस्य प्रतिपादयत्वादागमः प्रतिजेति न दोषः । य एवार्थ आगमेनाधिगतस्तमेव परस्मा आचष्टइत्यागमः प्रतिजेत्यु- च्यते । एवं लिङ्गदर्शनमात्रे हेतूपचाराद्धेतुरनुमानार्मात । न्या. वाः । + स्मृतिविषयस्य प्रत्यक्षतः पुनरूपदर्शनादुदाहरणं प्रत्यहं यस्मात्यानुभूत- मर्थ स्मरति स्मृतं च विषयमदाहरणत्वेनादत्ते । तेन पूर्वानुभवप्रसिद्धमनुविधीय- मानं प्रत्यक्षमिव प्रत्यक्षमिति । न्या. वा. । + उपनय ५ । ४ । २ पु. पाठः। ६ कः पुनरुपमानार्यः । अविप्रतिपत्तिः । यथा प्रत्यक्ष न विप्रतिपदाते एव- मुदाहरणेपोति । न्या. वा। || दर्शनम् ५ । ४ । २ पु. पाठः। | एकवाक्यभावे इतरेतरसंप्रयायतार्थापेक्षित्वम् । न्या. वा. । ** परमत्वं विप्रतिपनपुरुषप्रतिपादकत्वम् । एकैशः प्रमाणानि प्रवृत्तानि न विप्रतिपन्नं पुरुषं प्रतिपादन्ति वाक्यभावापत्रानि पुनर्विप्रतिपत्रमतोऽयं पर. मति । न्या. वा। 1 विशेषनिश्चयः पञ्चावयववाक्याधीन इत्यर्थः । # प्रमाणयुक्तत्वायुक्तत्वसंभावकः । IS कलप्यते ५ पुः पाठः। Hi निकायशिष्टाभिरपूर्वाभिः शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिरभिसंबन्धो जन्म बाकतेन ५ । ४ । २।३ पाठः । *** अधाकस्मिकमिति ५।४।२ । ३ अधिकः पाठः । । ता. टी.

·हालसा ६ -- - न्यायभाये। स्तर्कविषये कर्मनिमित्तं जन्मेति प्रमाणानि प्रवर्तमानानि तणानुगृह्यन्ते तत्त्व. ज्ञानविष्यस्य विभागात्तत्वज्ञानाय कल्पते तर्क इति । सोऽयमित्थम्भतस्पर्कः प्रमाणसहितो वादे साधनायोपालम्भाय चार्थस्य भवतीत्येवमथै पृथगुच्यते प्रमेयान्तभूतो ऽपीति । निर्णयस्तत्त्वज्ञानं प्रमाणानां फलं* तदवसानो वादः । तस्य पालनार्थ जल्पवितण्डे । तावतो तर्कनिर्णयो लोकयाचां वहत इति । सो ऽयं निर्णयः प्रमेयान्तर्भूत एवमर्थ पृथगुद्दिष्ट इति । वादः खलु नानाप्रव- क्तृकः प्रत्यधिकरणसाधनो ऽन्यतराधिकरणनिर्णयावसानो वाक्यसमहः पृथगुद्दिष्ट उपलक्षणार्थम् । उपलक्षितेन व्यवहारस्तत्त्वज्ञानाय भवतीति । सद्विशेषा, जल्पवितण्डे तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थमित्युक्तम् । निग्रहस्थानेभ्यः पृथगुद्विष्टा हेत्वाभासा वादे चादनीया भविष्यन्तीति जल्पवितण्डयोस्तु * योमिन्द्रियापातजन्म प्रत्यतज्ञानमपि तत्त्वज्ञानमिति निर्णयः स्याद- त आह । प्रमाणानामिति । अनेन पञ्चावयववाक्यमुपलक्षयति । तत्र सतर्काणां प्रमाणानां समवायात् । परमार्थतस्तु तर्कपूर्वअस्तत्त्वनिश्चयो विनिर्णय इति प्रत्यक्षादीनामपि तर्कसहायानां निर्णयफलत्वमिति । ता. टी. । + अधिनियतइत्यधिकरणं साध्यम् । तदधिकृत्य साधनप्रवृत्तेः । उभाभ्यां মাহিঙ্গানাহগ্রা লম্বা ঘন ঘন্স। ঋনননি ভাল লিখ। वादे हि तावद् बते यावदन्यतस्मिन् निर्णयो न जात: तत्त्वबुभुत्स्वो दिनोवादे अधिकारात । जल्ये तु पुरुषक्तिपरीक्षालक्षणेऽप्रतिभादिनापि पराजयोपपत्तेनावश्यं तत्त्वनिर्णयः । तस्मादन्यतरनिर्णयावसानत्वेन जल्याट्दो वादस्येति । ता. टीः । + विशेषोऽङ्गाधिक्यमङ्गहानिश्च । छलजातिनिग्रहस्थानप्रयोगादधिको जल्पः । स प्रतिपतस्थापनाहीनस्तु वितण्डा । विषयभेदाच्च भेदः । शिष्यादि- विषयो वादः शिष्यमाणविषये जल्पवितण्डे इति । न्या. वा. । समिति ५।४।२।नास्ति । एथगुपदिष्टानामपि संशयादीनां वादे ऽचोदनीयत्वाद् वादे चोदनीयानामपि न्यूना- दीनां पृथगनुपदेशाद् यथाश्रुतं भाष्यं दूयित्वा विट्यापस्थानभेदज्ञापनार्थत्वात्पृथगुपदेश इति वार्तिकम् । निग्रहस्थानान्तर्गतत्वेनैव तन्निरूपणे प्रस्थानभेदसंभवादिदमप्ययुक्तमित्युक्त्वा वयं तु हेत्वाभासानां न निग्रहस्थानत्वं तथा सति सर्वत्र हेत्वाभाससत्त्वात् सर्वस्यैव निगृहीतत्वापत्तेः । तस्माद् हेत्वाभासप्रयोगो नियहस्यानं द्विभाजकसूत्रस्यहेत्वा- भासपदं च तत्प्रयोगपरं तत्र च प्रयोगस्य न लक्षणमपेक्षणीयमपि तु हेत्वाभासा- नामित्यत उक्तं हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति न च हेत्वाभासस्यावच्छेदकप्रवेशादेव पृथनिरूपणापेक्षेति वाच्यम् । तथा सति प्रमाणतर्कीपालम्भ इति वादानवच्छे- दकप्रमाणादेरपि पृथनिरूपणापत्तरिति युक्तमुत्पश्याम इति विश्वनाथपञ्चाननाः । । - ·अ.१ श्रा.स. २ तत्त्वज्ञानफलक्रमः । निग्रहस्थानानीति । छलजातिनिग्रहस्थानानां पृथगुपदेश उपलक्षणार्थ इति उपलक्षितानां स्ववाक्यपरिवर्जनं छलजाति) निग्रहस्थानानां परवाक्ये पर्य- नुयोगः । जतिश्च परेण प्रयुज्यमानायाः सुलभः समाधिः स्वयं च सुकरः प्रयोग* इति । सेयमान्वीक्षिकी प्रमाणादिभिः पदार्थविभज्यमाना । प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्यादृशे प्रकीर्तिता ॥ तदिदं तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमार्थ यथाविधं वेदितव्यम् । इह त्वध्यात्मविद्यायामात्मादितत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमो ऽपवर्गप्राप्तिः । तत्खलु निःश्रेयसं किं तत्त्वज्ञानानन्तरमेव भवति । नेत्युच्यते । किं तर्हि तत्त्वज्ञानात् । दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा|भावादपवर्गः ॥२॥ तात्माद्यपवर्गपपार्यन्तं प्रमेये मिथ्याज्ञानमनेकप्रकारकं** वर्तते । आत्मनि तानास्तीति अनात्मन्यात्मेति दुःखे सुखमिति अनित्ये नित्यमिति अचाणे चाणमिति सभये निर्भयमिति जुगुपसिते ऽभिमतमिति हातव्ये ऽप्रतिहातव्यमिति प्रवृत्ती नास्ति कर्म नास्ति कर्मफलमिति दोषेषु नायं दोषनिमित्तः संसार इति प्रेत्यभावे नास्ति जन्तु वा वा सत्त्व () स्तचिहूमध्यस्थः पाठः ४।२ पुस्तकयोनास्ति । * परेण जातो प्रयुक्तायां प्राश्निकान ब्रवीति जातिरनेन प्रयुक्तति त एनं पर्यनुयुज्जीरन कथं जातिः कतमा जातिरता जात्यभिज्ञः शक्नोति वक्तुमेवं जातिरिय च जातिरिति । एवं च सुकरः प्रयोगः स्ववाक्ये परिवर्जन चेत्युभयमविरुद्धम् । न्या. वा. । t परीक्षितेति जयन्तवृत्तिधृतः पाठः। है यथाविधम् २ । ३ पाठः । ६ अपरीत्य तत्वनिर्णयायोगात्र चानिर्णीतप्रयोजनसम्बन्धानां लक्षणपरीक्षयो- रवकाशः न च प्रयोजनसम्बन्धनिर्णयः परीक्षां विति तत्परीतार्थ द्वितीयं सत्रम् सा. टी. ॥ श्रपायादिति ५।३ पाठः। 'चा अपवर्गान्ते । ५। पाठः। ** प्रवर्तते ५ पाठः । + आत्मनि नास्तीति ४ । ३ पाठः। + सदसतोः प्रमाणगम्यत्वं सारूप्यं क्रियागुणव्यपदेशस्तौहतता च विशेषः । अतश्च विशेषाग्रहात्सारूप्यग्रहाच्च विपर्ययः । श्रात्मानात्मनो अहङ्कारविषयत्वं सारूप्यमि. च्छाद्याधारानाधारता च विशेषः। न्या. वा. ।

·JUN न्यायभाये। * आत्मा वा यः प्रेयात्मेत्य च भवेदिति अनिमितं जन्मानिमित्तो जन्मा- परन इत्यादिमान् प्रेत्यभावो ऽनन्तश्चेति नैमित्तिकः सन्नकर्मनिमित्तः प्रेत्य- भाव इति देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां निराल्मकः प्रे- त्यभाव इति अपवर्गे भीष्मः * खल्वयं सर्वकार्योपरमः सर्वविप्रयोगे उप- वर्गे बहुभिद्रकं लुप्यतइति कथं बुद्धिमान्त्सर्वसुखाच्छेदमचैतन्यममुम- पवर्ग रोचयेदिति । एतस्मान्मिथ्याज्ञानादनुकूलेषु रागः प्रतिकूलेषु द्वेषः । रागद्वेषाधिकाराच्चासत्ययामायालाभादयो दोषा भवन्ति । दोषैः प्रयुक्तः शरी- रेण प्रवर्त्तमानो हिंसास्तेयप्रतिषिद्धमैथुनान्याचरति । वाचा ऽनृतपरुषसूच- नाऽसम्बद्धानि । मनसा परद्रोहं पेरद्रव्याभीप्सां नास्तिक्यं चेति । सेयं पापात्मिका प्रवृत्तिरधर्माय । अथ शुभा शरीरेण दानं परिचाणं परिचरणं च । वाचा सत्यं हितं प्रियं स्वाध्यायं चेति । मनसा दयामस्पृहां श्रद्धाञ्चेति । सेयं धमाय । अञ्च प्रवृत्तिसाधनो धर्माधमा प्रवृत्तिशब्देनोक्तो । यथा ऽन्नसाधनाः प्राणाः अन्नं वै प्राणिनः प्राणा इति । सेयं प्रवृत्तिः कुत्सितस्या- भिपूजितस्य च जन्मनः कारणम् । जन्म पुनः शरीरेन्द्रियबुद्धीनां निकायवि- शिष्टः प्रादुर्भावः तस्मिन्त्सति दुःखं तत्पुनः प्रतिकूलवेदनीयं बाधना पीडा ताप इति । तइमे मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता धम्मो अविच्छेदेनैव प्रवर्त- मानाः संसार, इति । यदा तु तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानमपैति तदा मिथ्याज्ञा- नापाये दोषा अपयन्ति दोषापाये प्रवृत्तिरपैतिष प्रवृत्त्यपाये जन्मापैति जन्मा- याये दुःखमपैति दुःखापाये च आत्यन्तिको ऽपव! निःश्रेयसमिति । तत्त्व- ज्ञानं तु खलु मिथ्याज्ञानविपर्ययेण व्याख्यातम् । आत्मनि तावदस्तीति अनात्मन्यनात्मेति एवं दुःखे नित्ये चाणे सभये जुगुपसिते हातव्ये च यथा- विषयं वेदितव्यम् । प्रवृत्ती अस्ति कम्मास्ति कर्मफलमिति । दोषेषु दोष- * स खल्वर्यामति ५। ३ पाठः । + बहु च भद्रसित ५। ४ । २ पाठः। + अमुमिति ३।३ नास्ति । 8 सूत्रकारोक्तकमाद्विपरीतक्रमाभिधानं भाष्यस्तो दुःखादीनां मिथ्याज्ञानपू- कत्वेन मिथ्याज्ञानस्य दुःखादिपूर्वकत्वेनानादित्वं दर्शयितुम् । ता. टी. । || दुःखादीनां कार्यकारणभावः संसार: स चानादिः । न्या. वाः । वा धर्माध जन्मसाधनत्वात् प्रवृत्तिपदेन याहो न क्रिया सस्याः क्षणिकत्त्वात् ।

·& अ. १ आ. १ स. २ प्रमाणत्रिभागः। निमित्तो ऽयं संसार इति प्नत्यभावे खल्वस्ति जन्तुविः सत्त्वः आत्मा वा यः प्रेत्य भवेदिति निमित्तवज्जन्म निमित्तवान् जन्मोपरम इत्यनादिः प्रेत्य. भावो ऽपानगान्त इति नैमित्तिकः सन्प्रेत्यभावः प्रवृत्तिनिमित्त इति सात्मकः सन् देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां प्रवर्ततइति अपवर्ग शान्तः खल्वयं सर्वविप्रयोगः सर्वोपरमो ऽपवर्ग: बहु च कृच्छं घोरं पापक लुप्यतइति कथं बुद्धिमान्सर्वदुःखाच्छेदं सर्वदुःखासंवि*दमपवर्ग न रोचये- दिति । तद्यथा मधुविषसंपृक्तानमनादेयमिति एवं सुखं दुःखानुष तमना- देयमिति । विविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरदेशी लक्षणं परीक्षा चेति। तत्र नाम- धेयेन पदार्थमावस्याभिधानमुद्देशः - तचोद्दिष्टस्य तत्त्वव्यवच्छेदको धमी লব। লবিনয় মহালযঘন ন ন সমাহাবী। तोद्दिष्टस्य प्रविभक्तस्य लक्षणमुच्यते यथा प्रमाणानां प्रमेयस्य च । उद्दिष्टस्य लक्षितस्य च विभागवचनं यथा छलस्य वचनविधाता ऽा प्रपत्या “छल्लं|| तत्त्रिविधमिति । अथोद्दिष्टस्य विभागवचनम् ॥ । પ * संविदपवर्गम् ४ पाठः । + दुःखामिति १ पाठः। + अनुषङ्गो ऽविनाभावः यन्नैकं तत्रेतदिति। समानिमित्तला बा ऽनुपङ्गः । यान्येव सुखसाधनानि तान्येव दुःखसाधनानीति । समानाधारता या ऽनुयङ्गः यत्र सुखं तत्र दुःखमिति । समानोपलभ्यता वा ऽनुषङ्गः येन सुखमुपलभ्यते तेन दुःख- मपीति । न्या. वा.। 8 अर्थविकल्पोपपत्त्या ५ । ४ । २ । ३ पाठः । || न्या. मू. अ. १ प्रा. २ का विभागस्याप्युद्धेशस्वान्तवात्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरित्यनेन न विरोधः । विभागे ऽपि पदार्थमात्राभिधानेनादेशलक्षणसत्त्वात् । विभागकरणं च प्रमाणान्तरसत्त्वशङ्कानि- वृत्तये । लक्षणेनेतरव्यावृत्तधर्मबोधने ऽपि प्रमाणान्तराभावबोधनस्याशक्यत्वात् । न्या. वा. । स्यादेतत् । विभागपरमेतत्समिति वयति । न च विभागा न्यनाधिकसंख्याव्यव. च्छेदार्थ एकं किं चिदुपसंग्राहकमन्तरेण । न च प्रमाणत्वादन्यत्तदुपसंग्राहकं न चेदमलक्षितमुपसंग्रहाति । न चैतत्सत्रमस्य लक्षणपरं विभागपरत्वादिति शानि- राकरणपरं भाष्यमधोद्दिष्टस्येति । तस्यार्थः । यद्यपि विभागपरमेतत्सत्र तथापि प्रमाणपदसमभिव्याहृतं सत्सामर्थ्यात्प्रमाणत्वमपि लक्षयतीति । तथा हि प्रमी- यते ऽनेनेत्यस्य वाक्यस्यार्थ प्रमाणपदप्रयोगः । प्रमा च स्मृतेरन्या डाव्यभिचारी स्वतन्त्रः परिच्छेदः । तस्माद्विभागपरादपि सूत्रात प्रतीयमानं प्रमाणसामान्य लक्ष- णमपेक्षितं गृहीमिति प्रमाणत्वोपहीतानां प्रत्यक्षादीनां युक्ता विभागः। ता• टी। ।

·स १० न्यायभाष्ये प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥३॥ अक्षस्याक्षस्य प्रतिविषय* वृत्तिः प्रत्यतं वृत्तिस्तु सन्निकर्षों ज्ञानं वा । यदा सन्निकर्षस्तदा ज्ञान प्रमितिः यदा ज्ञानं तदा हानोपादानापेक्षाबुद्धयः। फलम् । अनुमानं मितेन लिङ्गेनार्थस्य पश्चान्मानमनुमानम् । उपमान सामीप्यज्ञानं यथा गौरवं गवय इति । सामीप्यं तु सामान्ययोगः । शब्दः शबद्यते ऽनेनार्थ इत्यभिधीयते ज्ञाप्यते उपलब्धिसाधनानि प्रमाणानीति समा- ख्यानिर्वचनसामोद्बोद्धव्यम् । प्रमीयते ऽनेनेति करणार्थाभिधानो हि प्रमा- णशब्दस्तद्विशेषसमाख्याया अपि तथैव व्याख्यानम् । किं पुनः प्रमाणानि प्रमे- यमभिसंप्लवन्ते अथ मप्रमेयं व्यवतिष्ठन्त *इति। उभयथा दर्शनम् । अस्त्यात्मे- त्याप्नोपदेशात्प्रतीयते । तवानुमानमिच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लि- मिति । प्रत्यक्षं युजानस्य योगसमाधिजमात्ममनसोः संयोगविशेषादात्मा प्रत्यक्ष इति । अग्निरामोपदेशात्प्रतीयते ऽचाग्निरिति प्रत्यासीदता धूमदर्श- • प्रतिगतमत्तं प्रत्यक्षमिति प्रादिसमासः । भाष्यं तु फलितार्थकथनपरम् । अन्यथा ऽव्ययीभावसमासाश्रयणे ऽतस्यति षष्ठीश्रवणानुपपत्तेः। न्या. वा. । इदं च व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रम् । प्रवृत्तिनिमित्तत्त्वे हीन्द्रियगतेषु गुणसामान्यादिषु व्यभि- चारः । अर्थसाक्षात्कारिज्ञानजनकत्वं तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । ता. टी. । वृत्तिापारः । संनिकर्षस्य व्यापारत्वे प्रमितिः फलं ज्ञानस्य व्यापारत्वे हानादिबुद्धयः फलमिति विवेकः । उपादानबुद्धिरित्यस्योपादानविर्षायणी बुद्धिरिति नार्थः । उपादेयमिदं सलिल- मिति बुद्धिरनागतोपादानविशिष्टं सलिलमालम्बमाना न साक्षात्कारवती लि- लमानसाक्षात्कारस्तु स्यात् न च तन्मात्रमस्य फलमपि तूपादेयता सा च परोक्षा ऽनागतत्वात्तस्मादुपादीयते ऽनेनेत्युपादानमुपादानं चासौ बुद्धिश्चेत्युपादानबुद्धिः प्रादावालोचिते तोये तज्जातीये दृष्टचरपिपासोपशमनहेतुभावस्य स्मतिबीजसंस्कारोवोधेन स्मरणे तज्जातीयमिदमिति लिङ्गपरामर्श एव साक्षात्कारफलम् । तस्योपादानकारणत्वात् । लिङ्गे विनश्यदवस्थव्याप्तिस्मरणसहकारिदृश्यमानस्य सलिलस्य पिपासोपशमनहे- तुतया अनुमानमुखेनोपादानबुद्धिरित्युच्यते । एवं हानबुध्या आदिकमपि बोध्यम् । ता. टी.। + लिङ्गिन इति ५। ४ । २ । ३ पाठः । अत्र यत इत्यध्याहारः । तेनानुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामाभिधानात्तस्य प्रमाणतो. प्रयते । अनुमित्यभिधाने तु प्रमाणता नोपपट्येत । हानादिबुद्धिकारणत्वादनुमितेरेव प्रमाण- तेति यथाश्रुतमेव वा भाष्यं व्याख्येयम् । न्या. वा.। || उपमानम् उपमानम् ४ । २।३ पाठः । मा प्रतिप्रमेयमिति ५।४।२।३ पाठः । ** एकैकस्मिन् प्रमेये बहूनां प्रमाणानां व्यापार एकैकस्यैव वेत्यर्थः 11 न्या. मू• अ. १ प्रा. १ सू. १० । - ।

·। अ. १ प्रा. १ सू. ४ प्रमाणविभागः। नेनानुमीयते प्रत्यासन्नेन च प्रत्यक्षत उपलभ्यते । व्यवस्था पुनरग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इति । लौकिकस्य स्वर्ग *न लिङ्गदर्शनं न प्रत्यक्षम् । स्त- नयित्नु शब्दे प्रयमाणे शब्दहतोरनुमानम् । तत्र न प्रत्यक्षं नागमः । पाणी प्रत्यक्षत उपलभ्यमाने नानुमानं नागम इति । सा चेयं प्रमिति: प्रत्यक्षपरा जिज्ञासितमर्थमाप्नोपदेशात्प्रतिपद्यमानो लिङ्गदर्शनेनापि बुभुत्सते. लिङ्गद- र्शनानुमितं च प्रत्यक्षतो. दिदृक्षते प्रत्यक्षत उपलब्धे ऽर्थे जिज्ञासा निवर्तते । पूर्वोक्तमुदाहरणम् । अग्निरिति प्रमातुः प्रमातव्ये ऽर्थे प्रमाणानां सम्भवो. ऽभिसंप्लव: असम्भवो व्यवस्थेति । इति चिसूचीभाष्यम् । अथ विभक्तानां लक्षणमिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षीत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ इन्द्रियस्यार्थेन सन्निकर्षादुत्पद्यते यज् क्षानं तत् प्रत्यक्षम् । न तही- दानीमिदं भवति आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेति । नेदं कारणावधारणमेतावत्प्रत्यक्ष कारणमिति किं तु विशिष्ट कारणवचन- । * न लिङ्गदर्शनप्रत्यक्षमिति ४ । ३ पाठः। । सङ्करो ऽभिसंसवः असङ्करो व्यवस्थोत ५। ४ । २ । ३ पाठः। * अत्र च यत इत्यध्याहृत्य यत्तदनित्याभिसम्बन्धात्तत्प्रत्यक्षमिति प्रमाण- वाचि प्रत्यक्षपदं योजनीयम् । वा. ता. टी. । सूत्रार्थः समानासमानजातीविशेषक- त्वम् । न्या. वा. समानजातीयमनुमानादि असमानजातीयं प्रत्यक्षाभासप्रमेयादि तेभ्यो विशेषकत्वं विशेषस्तदस्य सूत्रस्य प्रयोजनम् । यः खलु कुतश्चिद् व्यामोहा. समानासमानजातीयव्यावृत्तं तद्रूपं न शक्नोति ग्रहीतुं सो ऽनेन लक्षणेन बोध्यते एवंलक्षणकं प्रत्यक्षमिति । तस्मात् सामान्यतः सिद्धविविक्तप्रत्यक्षमात्रानुवादेन लक्षणविधानपरमिदं सूत्रम् । इतस्त्ववगतलक्षणस्तेनैव विविच्य प्रत्यक्षतत्त्वं गृहार- तीति समानासमानजातीयव्यवच्छेदः सूत्रार्थ उक्त इति । ता. टी. । सन्निकर्षः पुनः पोढा भिटाते संयोगः संयुक्तसमवायः संयुक्तसमवेतसमवायः समचायः समवेतसमवायः विशेषण- विशेष्यभावश्चेति । द्रव्यप्रत्यक्ष संयोगः । द्रव्यगतरूपादिप्रत्यक्षेः संयुक्तसमवायः । रूपादिगतसा- मान्यप्रत्यक्षे संयुक्तसमवेतसमवायः । शब्द प्रत्यक्षे समवायः । तद्गतसामान्यप्रत्यने समवेतसम्म वायः। समवायाभावयोर्विशेषणविशेष्यभावः।

·न्यायभाष्ये । मिति । यत्प्रत्यक्षज्ञानस्य विशिष्टकारणं तदुच्यते यत्तु समानमनुमानादिज्ञा- नस्य न तन्निवर्ततइति । मनसस्तीन्द्रियेण संयोगो वक्तव्यः । भिद्यमानस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य नायं भिद्यत्वइति समानत्वा नोक्त इति । यावदर्थ बै नामधेय- शब्दा स्तरर्थसम्प्रत्ययः अर्थसम्प्रत्ययाच्च व्यवहारः । तदमिन्द्रियार्थसन्निका- 1 . IN । জাহানখায জান্যাল। মিমিন্ধাৰনাথৰাং হয়। স্মলল:- संयोगस्य ज्ञानमात्र प्रति कारणत्वाल्लक्षणे प्रवेश इति भावः । इन्द्रियमनासंयोगस्य चेन्द्रियार्थ- सन्निकर्षकथनेनैवोक्तत्वान्मानसे सुखादिसाक्षात्कार इन्द्रियार्थसद्रिकापसत्त्वे ऽपीन्द्रियमनःसधिका- भावेनाव्यापकत्वाहा ऽनुक्तिः । अतएव विषयप्रकाशर्मयोगस्य विषयगतानां रूपमहत्त्वानेकद्रव्य- त्वानामनुक्तिः । तेषामव्यापकत्वात् । संस्कारस्य चासाधारणत्वाभावात् । + समानत्वं चात्ममनःसंयोगेन । रूपाजानं रसज्ञानमिति विषयेणाभिलापवन्मनसा ऽभिला- पाभावात् । अतीन्द्रियत्तित्वाहा विषयावृत्तित्वाद्वा मनोवृत्तित्वाहा न्या. वाः । ननु इन्द्रिया- र्थसन्निकर्षः प्रत्यक्षे न कारणं चक्षुःश्नोत्रयोरं प्राप्यकारित्वात् । तयोरनाप्य शारित्वं च सान्तरग्रहणात् पृथुतरग्रहणाच्च । न हि गोलकेन विषयसंयोगः सम्भवति । वनादीनां पृथुतराणामप्युपलम्मान च तावत्यरिमाणकेनाल्पपरिमाणकस्य चक्षुषः संयोगः सम्भवति इति चेत्र । सान्तरग्रहणादित्यस्य हेतोः साध्याव्यतिरेकात् । संयोगमात्रेण पृथुतरस्यापि ग्रहणोपपत्ता चक्षुषो ग्रहमाणसमानरि- मायकत्वस्य प्रत्यक्षे ऽनपेक्षणीयत्वात् । चक्षुः प्राप्यकारि इन्द्रियत्वाद प्राणादिदित्यनुमानात्या- प्यकारिलसिद्धिः । प्राणाटावपि विप्रतिपत्ता तु इन्द्रियं प्राध्यकारि करणत्वाहास्यादिदिति सा- धनीयम् । करणमात्रे ऽ प्राप्यमारित्वं वस्तु तथा सति सर्वत्र कार्यात्पत्ति प्रसज्जनेन बाधनीयः । अत्र वार्तिके तात्पर्य टीकायां च विस्तरः । सूत्रे इन्द्रियार्थसन्निकर्षीत् सुखदुःखे अपि भव- तस्तव्युदासार्थमाह ज्ञानमिति न्या. वा। # इह द्वयी प्रत्यक्षजातिरविकल्पिका विकल्पका चेति । सनोमयी इन्द्रि- আত্মার লালানি বহুল গীনা িল হােনাদাল। নন ননননাজাত্যা: অশ্লষয়মিনি জাহ্মান্ধাযহল - सायात्मकमिति । तत्र व्यपदेशो विशेषणमुपलक्षणं वा नामजात्यादि तत्कर्म व्यपदेश्यं विशेष्यमिति यावत् । सर्व हि सविकल्प विशेषवशेष्यभावेन वस्तुषु নন। ঋমিলল অৰহৰ যান। ভ্যাগিরি न तु जात्यादीनां मिथो विशेषणविशेष्यभावावगाहीति यावत् । तत्र नामरहितम- विकल्पकं नास्तीति ये विप्रतिपदान्ते तन्मतमपाचिकीर्षुरूपन्यात यावदर्थं वै इत्यादि । ता. टी. अर्था हि सर्वदा सर्वथा सर्वत्र नामधेयेनान्विता नास्ति सो ऽर्थी यः कदा चित्रामधेयेन वियुज्यते तदनेन नामधेयतादात्म्यमानाम् । अत्र हेतुमाह तेश्र्थप्रत्यय इति । अर्या हि प्रतीयमाना नामधेयरुपतास्तत्सामानाधिकरण्येना- वगम्यन्ते गौरित्या ऽश्व इत्यर्थ इति । न चोपायतया सामानाधिकरण्यं घटते न हि चक्षुरादिसामानाधिकरण्यं रूपानुभवति नापि जायमान उपाय उपेयसा- मानाधिकरण्यमनुभवति न हि भवति धूमो ऽयं वन्हिरिति । अपि चाशब्दोपा- ये ऽनुमेयादौ न शब्दसम्भेदेनाधिगमो भवेदस्ति तु तस्मात्तैः शब्दैः सह समाना. f F S । JAN का ·अ. १ आ. १ सू.४ प्रत्यक्षलक्षणम् । दुत्पन्नमर्थज्ञानं रूपमिति वा रस इत्येवं वा भवति रूपरसशब्दाश्च विषय नामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं रूपमिति जानीते रस इति जानीते ना- मधेयशब्देन व्यपदिश्यमानं सच शाब्दं प्रसज्यते अत आह । अव्यपदेश्य- मिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्थे ऽर्थज्ञानं तन्नामधेयशब्देन व्यपदि- । धिकरणस्यार्थस्य प्रत्ययो ऽतो नामधेयात्मानो ऽर्थाः । किञ्च गवादिषु वृतादिषु च शब्दापकर्ष अर्थप्रत्ययापकीत्तदुत्कर्ष त्वर्थप्रत्ययाकपात्प्रत्ययस्य च प्रत्येतव्या. त्कर्षाधीनोत्कर्षत्वानामधेयोत्कर्षणार्थत्कर्षा ऽर्थस्य तादात्म्यं कथर्यात । तदिदं समः प्रयोजनं सम्प्रत्यय इति । अर्थसम्प्रत्ययाच्च व्यवहारः । ततश्चाविसंवादात्म- माणं सन्नामधेयतादात्म्यं साधयत्यानामित्यर्थः । तथा चार्यानां नामधेयात्मक- त्वात्तद्गोचरमालोचनमपि नामगोचरमित्यर्थवबामधेयेन व्यपदिश्यमानं शाब्दं प्रसज्यत इति । न शब्दप्रमाणकतया शाब्दमपि तु शब्दे जातं शाब्दं शब्दश्चास्य विषयत्वेन जनको ऽर्थतादात्म्यात् । तथा च नाविकन्यं शब्दरहितमस्तीति तात्प- यार्थः । तदस्य निराकरणमव्यपदेश्यमिति । यदिदमनुपयुक्त शब्दार्थसम्बन्धे ऽर्थ- ज्ञानं तवामधेयेन न व्यदिश्यते । अयमभिसन्धिः । सामानाधिकरण्येन शब्दा- त्मकत्वं रूपादीनामभिधीयमानं शब्दब्रह्मात्मकत्वं बोच्योत श्रयमाणगौरित्या- दिपदभेदात्मत्वं वा । न तावदामः कल्यः । न खल्वस्मदादिसमस्तदर्शनप- জানিনন হাযা রীনাদিন মাখিয়ে সনীনিলান্ধিানী সুলা- णशब्दसामानाधिकरण्येन तु तादात्म्यप्रसाधने ऽनुपयुक्तशब्दसम्बन्धस्य , बालम- कादेः रूपादिज्ञानेषु नास्ति अयमाणशब्दगन्धो ऽपि प्रागेव तु तत्सामानाधिकर- ण्यम् । न तु तेषामपि प्राम्भवीयशदभावनाऽनुगमेन तत्सामानाधिकरण्यमिति सांप्रतम् । न खलु रूपानात्मनः शब्दस्य रूपादिवैशझेनावैशदा सम्भवति । युगपद्वैशयावैशाल्पविरुद्धधर्मयोगेन भेदप्रसङ्गात् । वैशझे तु व्युत्पन्नवदव्युत्प- ब्रो ऽपि शब्दैर्व्यवहरेत् । न तु सम्बन्धग्रहणमपेक्षेत । न च तादात्म्यादन्यद्वाच- कत्वं शब्दानां यत्र सम्बन्धग्रहापेक्षा भवेत् । न च तादात्म्ये ऽपि कल्पितभेदानां वाच्यवाचकभावः तथा सति न सामानाधिकरण्यं स्यात् । न झस्ति सम्भवो भेदकल्पना च सामानाधिकरण्यप्रथा चेति । तस्मादव्युत्पत्रानामस्ति शब्दरहितं रूपादिषु निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमिति । न केवलमव्युत्पत्रानां व्युत्पत्रानामय्यस्ती- त्याह । गृहीते ऽपि च शब्दार्थसम्बन्धे इति । अस्यार्थस्य सानादिमद्रपस्यायं गकाराबोकारो नामधेयमिति सम्बन्धग्रहणस्वरूपम् । न त्वयं पिण्डो डित्यशब्द इति प्रत्ययः । तस्मादिनयोरेव शब्दार्थयाः सम्बन्धग्रहात्तन्मलत्वाच्च शब्दार्थव्य- वहारस्य न शब्दपुरःसरपि ज्ञानं सामानाधिकरण्यमात्मनो ऽर्थस्यावगमर्यात । ।

·१४ न्यायभाष्ये । श्यते । गृहीते ऽपि च शब्दार्थसंबन्धे ऽस्यार्थस्यायं शब्दो नामधेयमिति । यदा तु सो ऽर्थो गृह्यते तदा तत्पर्वस्मादर्थज्ञानं विशिष्यते तदर्थविज्ञानं तादृगेव भवति * | न.चा ऽप्रतीयमानेन व्यवहारः तस्या जयस्यार्थस्य संज्ञाशब्देनेतिकरणयुक्तेन निर्दृिश्यते रूपमिति ज्ञानं रस इति ज्ञानमिति । तदेवमर्थज्ञानकाले स न समाख्याशब्दो व्याप्रियते व्यवहारकाले तु व्याप्रि- यते । तस्मादशाब्दमर्थज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षीत्यन्नमिति । ग्रीष्मे मरीचयो भोमेनाष्मणा संसृष्टाः स्पन्दमाना दूरस्थस्य चक्षुषा सन्निकृष्यन्ते तन्द्रिया- र्थसन्निकर्षादुदकमिति ज्ञानमुत्पद्यते । तच्च प्रत्यक्षं प्रसज्यतइत्यत आह । अव्यभिचारीति, यदतस्मिंस्तदिति तयभिचारि यत्तुतस्मिंस्तदिति तदव्यभि- तु यत्तु शब्दानुपायपि ज्ञाने शब्दः पूर्व सम्भवति तद्गृहीतसङ्केतस्य प्रथमिन्द्रि- यार्थसचिकादालोचनेन शब्दसंसर्गरहितेनालोचित ऽर्थमात्रे तस्यार्थस्य शब्दभे- देन सम्बन्धाच्छब्दविषयः संस्कारः प्रबोध्यते । स प्रबुद्धः शब्दस्मृतिं जनयति । तेन व्युत्पन्नस्य निर्विकल्पात पराञ्चः प्रत्ययाः शब्दानुपाया अपि शब्दपुरःसरा जायन्ते । तस्माद् व्युत्पनानामपि नामधेयस्मरणाय पूर्वमेषितव्यो विनैव नाम- धेयमर्थप्रत्ययः । तदेवमर्थज्ञानकाले न समाख्याशब्दो व्याप्रियते प्रतीयमानतया व्यवहारकाले परप्रत्यायनकाले व्याप्रियते कारणतया तदनेन गोपालाविया- लादीनां संज्ञानिवेशनं तासु व्यक्तिषु व्यवहारोत्कर्षहेतुनार्थोत्कर्षहेतुरित्यपि सूचितं भवति । तस्मादविकल्पप्रत्यक्षविरोधेनाव्यपदेश्यपदेनास्यैवाविकल्पस्य शब्दार्थव्याधरहितता सूचितेत्याशयवानुपसंहरति तस्मादिति । ता. टी. । * तस्य त्वर्थज्ञानस्यान्यः समाख्याशब्दो नास्तीति येन प्रतीयमानं व्यवहाराय कल्पतेति. ५। ४ । २ पुस्तकवधिकः पाठः। + तस्मादिति ५।४ । २।३ पाठः। + अर्थस्यैव व्यभिचारः स च प्रतीयमानरूपाभावरूपः । यथा मरीचिषु प्रतीयमानतो- यत्वाभावः तद्विषयकत्वात्तु ज्ञानस्य व्यभिचारित्वमिति के चित् । विशेष्यावृत्तिधर्मावगाहित्वाज ज्ञानमेव व्यभिचारीति । न्या. वा. । यदापि सामान्यलक्षणेनैव व्यभिचारिणो निर- स्ताः प्रत्ययास्तदपेन च विशेषलक्षणम् । अन्यथा ऽनुमानादिपदेष्वप्यभिचारि- पदमुपादेयं स्यात्तथा ऽपि सिद्धे सत्यारम्भा नियमार्थः । द्वयी हि प्रमाणानां गतिः किं चित्सत्तामात्रेण प्रमासाधनं यथा प्रत्यक्षं न हि चक्षुरादीनां ग्रहणं प्रमायामुप. युज्यते ऽपि तु सत्तैव । अनुमानादीनि तु स्वज्ञानेन प्रमासाधनानि । न खल्वगृहीतं लिङ्गं वा शब्दो वा उगमसहितं सादृश्यं वा यथाविषयमादधाति प्रमाम् । तत्राऽनुमानस्य प्रमोपजननात्मागेवार्थाव्यभिचारग्रहणमपेक्ष्यते नान्यथा ततः प्रमा ·૧૩ । अ. १ आ. १ सू. ४ प्रत्युत्तलक्षणम्। चारि प्रत्यक्षमिति । दूराच्चक्षुषा ह्ययमर्थं पश्यन्नावधारयति धूम इति वा रेणुरि- ति वा तदेतदिन्द्रियार्थसन्निकर्षीत्पन्नमनवधारणज्ञानं प्रत्यक्षं प्रसज्यतइत्यत आह । व्यवसायात्मकमिति । न चैतन्मन्तव्यम् । आत्ममन:सन्निकर्षजमेवा- उनवधारणज्ञानमिति । चक्षुषा ह्ययमर्थ पश्यन्नावधारयति यथा चेन्द्रियेणा- पलब्धमर्थ मनसोपलभतेः एवमिन्द्रियेणानवधारयन्मनसा नावधारयति । । सिध्यतीति । शब्दादौ तु यद्यपि प्रमोपजननं प्रति नार्थाव्यभिचारयहापेक्षा तथापि शक्यमतिरोहितार्थमन्त्रमध्यपतितस्य द्रागित्येव प्रतीयमानार्थस्यापि सृण्येव जर्फरीतुर्फरीतू इत्येवमादेमन्त्रस्याप्तप्रणेवृकतया सामान्यतो ऽर्थाव्यभिचा- रित्वं यहीतुम् । औसर्गिक हि शब्दानामर्थपरत्वमत एव निगनिरुक्तसहा- यास्ततो ऽर्थमवधारयन्ति । एवं यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णीति प्राप्तवाक्यश्रवणादेव मुगसादृश्यज्ञानस्यानुपजनितफलस्यापि शक्यं तदर्थाव्यभिचारित्वं निश्चेतुम् । प्रत्यक्षस्य तु प्रमाणस्यात्यन्तपरोक्षस्योपलम्भ एव प्रमोपजननात् प्राग दुर्लभः प्रागेव तु तस्यार्थाव्यभिचारित्वम् । यद्यपि च संवेदनप्रामाण्य पक्षे ऽपि तत्संवे- दनं मनसा सुलभं तथा ऽपि न तन्मात्रं प्रमाणमपि त्वप्ताधारणेन्द्रिमार्थसनिकर्ष- सहायमिति तत्सहायस्य तस्य परोक्षत्वमेव । तेन प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य फलाव्य- भिचारणेवाव्यभिचारज्ञानं न स्वरूपत इत्येतत्यमाणान्तरेभ्या व्यावृत्तमसाधारण प्रत्यक्षस्य रूपमापयितुमयभिचारिपदोपादानम् । अथ वा प्रत्यक्षाव्यभिचार एवा- नुमानाव्यभिचारे कारणम् । न झस्ति सम्भवो ऽव्यभिचरितप्रत्यक्षगृहीतपक्ष- धर्मताक तर्कसहायप्रत्यक्षगृहीताविनाभावं वा ऽनुमानं व्यभिचरतीति । यत्तु बाधिविषयं सत्प्रतिपक्षितं वा ऽनुमानं तदपि यद्यपि प्रथमं व्याप्तिग्रहणदोषण न खण्डितं तथापि खण्डनोत्तरकालं सो ऽपि प्रतीयते । तथा च व्याप्तिाहि प्रत्यक्षं तत्रापि व्यभिचरतीति । एवमागमो ऽपि साक्षात व चित्पारम्पर्यण प्रत्य- क्षपूर्वकस्तयभिचारेणैव व्यभिचरति । आगमयभिचारेण चोपमानव्यभिचारो व्याख्यातः । तदेवं प्रत्यक्षाव्यभिचारेण प्रमाणानामव्यभिचारो ऽस्तीति प्रत्यक्षस्यैव विशेषणमयभिचारिपदं चकार नेतरेषां प्रमाणानाम् । न मस्ति सम्भवस्तन्मलं प्रत्यक्षमव्यभिचारि तानि च व्यभिचारीणीति । सो ऽयं विशेषः प्रमाणान्तरेभ्यः प्रत्यक्षस्य । तस्मात्सुष्ठक्तं ग्रीष्मे मरीचय इति । ता . टी . ।

·१६ न्यायभाये। यच्चैतदिन्द्रियानवधारणपूर्वक मनसा ऽनवधारणं तद्विशेषापेक्षं विमर्शमात्र* संशयो न पूर्वमिति । सर्वत्र प्रत्यक्षविषये ज्ञातुरिन्द्रियेण व्यवसाय: उपहते- न्द्रियाणामनुव्यवसायाभावादिति । आत्मादिषु सुखादिषु च प्रत्यक्षलक्षणं वक्तव्यमनिन्द्रियार्थसन्निकर्ष हि तदिति । इन्द्रियस्य वै सतो मनस इन्द्रि- येभ्यः पृथगुपदेशो धर्मभेदात् । भौतिकानीन्द्रियाणि नियतविषयाणि सगुणानां चैषामिन्द्रियभाव इति। मनस्त्वभौतिकं सर्वविषयं च नास्य सगुणस्येन्द्रिय- भाव इति । सति चेन्द्रियार्थसन्निकर्षे सन्निधिमसन्निधिं चास्य युगपज्ज्ञानानु- त्पत्तिकारणं वक्ष्याम इति । मनसश्चेन्द्रियभावात्तपन्न वाच्यं लक्षणान्तरमिति। तन्त्रान्तरसमाचाराच**तत्प्रत्येतव्यमिति । परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्तयुक्तिः । व्याख्यातं प्रत्यक्षमा । । हि। व्यवसायो विनिश्चयो विकल्प इत्यनान्तरं स एवात्मा रूपं यस्य तत्स- विकल्पकं प्रत्यक्षम् । ता टी • अत्रैव सविकल्पस्य प्रत्यक्षत्वाभावपूर्वपक्षस्तस्य प्रत्यक्षत्वसा. धनं च विस्तरेण तात्पर्यटीकायाम् । तद्विमर्शति ५ । ४ । २ । ३ पाठः। + पश्चान्मनसानुव्यवसाय इति ५ । ४ । २ पुस्तकेष्वधिकः पाठः। + अनिन्द्रियजमिति ५ । ४ । २ पुस्तकपाठः । ६ मनः सर्वविषयं स्मृतिकारणसंयोगाधारत्वात आत्मवत् । सुखग्राहकतंयो- মাখিযা অভিযাঘিাল্লাল্লাহান ত্যা না। মনিকা- भौतिकस्वरूपमिन्द्रियमनसोधयं मनसो नित्यत्वेन तत्राप्रसिद्स्य भौतिकत्वस्याभावस्याभ्यु प. गमासम्भवात्तयोर्जन्यमात्रधर्मत्वात्तथात्वे श्रेन्निस्य चाभातिकस्य पाठानुपपत्तिप्रसाद वार्तिके दूषितम् । घ्राणादीनि यथा स्वगुणेन गन्धादिना बाह्यं गन्धादि बोधन्ति नैवं स्वगुणेन शब्देन श्रोत्रं बाह्यं शब्दं बोधति तन्मनोवत् श्रोत्रमधि घ्राणादिसूत्रे न पठितव्यमित्यापत्या सगुणानां चैपामिन्द्रियभाव इत्यपि वार्तिके दूषितम् । || वति ५। ४ । २।३ पाठः । भावान वाच्यमिति ५।४।२।३ पाठः । ** शास्त्रान्तरे मनस इन्द्रियत्वमुक्तमत्र च न दूषितमतस्तस्य स्वमतेऽपीन्द्रियत्वमिष्टमि- त्यनुमीयत इति भावः । ++ ज्ञानादीनां व्यस्तानामेवात्मलक्षणल्वेपि इच्छा प्रयत्नद्वेषसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्ग- मिति भूयसां सूत्रे पाठाळेचर्नावघातो विकल्यापपत्त्या छ लमिति समस्तस्य लक्षणत्वाच्चैतत्सूत्र- पठितानां समस्तानां प्रत्यक्षलक्षणत्वमुत व्यस्तानामिति सन्दहे प्रत्येक विशेषणानामनुमानसुखशा- ब्दविपर्ययसंशयव्यावर्तकत्वेन समस्तानामेव लक्षणत्वमिति वार्तिकम् । अत्रैव ततो ऽर्थाद्विज्ञानमिति कल्पना पाढमिति सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमिति च तन्त्रान्तरीयलक्षणानि सर्वेषामेव विज्ञानानामर्थजत्वाद् व्यावत्तेरमुपपत्त्या प्रत्यक्षादिपदैवाच्यस्य कल्पनाऽपोढत्वानुपपत्त्या च संशये ऽतिप्रसङ्गाच्च विस्तरेण दूषितानि वार्तिके तत एवानुसन्धेयानि । Nagmania -- ·१० अ. १ आ• १ सू. ५ अनुमानलक्षणम्। अथ* तत्पूर्वकं त्रिविधामनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामा- न्यता दृष्टं च ॥ ५॥ 1 * अनानुमानमिति सिद्धवत् प्रमावशेषरूपलक्ष्यानुवादण्व नाप्रत्यक्षं प्रमाण- मित्यनामाण्यमनुमानस्य सुदरं प्रतिक्षिपति। दृष्टप्रामाण्याप्रामाण्यविज्ञानव्यक्तिसाध- यण हि कासांचिद् व्यक्तीनां प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा विदधीत दृष्टसाधम्यं चानुमा- नमर्वोत कथं तेनैव तस्याप्रामाण्यम् । अपि चानुमानमप्रमाणमिति वाक्यप्रयोगो उजं विप्रतिपनं सन्दिग्धं वा पुरुष प्रत्यर्थवान् न च परपुरुषवर्तिनो देहधर्मा अपि संदेहाज्ञानविपर्यासा गौरवादिवत प्रत्यक्षा वीक्ष्यन्ते । न च तद्वचनात् प्रतीयन्ते वचनस्यापि प्रत्यक्षादन्यस्याप्रामाण्योपगमात् । पुरुषविशेषमनधिकृत्य तु वचन- मनर्थकं प्रयुज्जानो नायं लौकिको न परीक्षक इत्युन्मत्तवदनवधेयवचनः स्यात् । तस्मादकामेनापि प्रमाणमनुमानमुपेतव्यमिति लक्ष्यं प्रमाणभेदमनुमानमनदा तत्य- वैकमिति लक्षणं विधत्ते । अति । आनन्तर्य । उक्तं प्रत्यक्षमनुमानस्य हेतुरिदा- नीमनुमानं हेतुमद् व्युत्पादाते इत्यर्थः । ता. टी.। + तानि ते तत्यवं यस्य तदिदं तत्पूर्वक्रम् । यदा तानीति वियहस्तदा समस्तप्रमाणाभिसम्बन्धात्सर्वप्रमाणपूर्वकत्वमनुमानस्य वर्णितं भवति । पारम्य- यण पुनस्तत् प्रत्यक्षएव व्यवतिष्ठतइति तत्पर्वकत्वमुक्तं भवति । यदापि विवे- कात् ते पूर्व यस्येति ते द्वे प्रत्यते पूर्व यस्य प्रत्यतस्य तदिदं तत्पर्वकं प्रत्यक्ष- मिति । ते च द्वे प्रत्यक्ष लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनमादा प्रत्यक्षं लिङ्गदर्शनं द्वितीयम् । बुभुत्सावतो द्वितीयाल्लिङ्गदर्शनात संस्काराभिव्यक्त्युत्तरकालं स्मृतिः स्मृत्यनन्तरं च पुर्लिङ्गदर्शनमयं धूम इति । तदिदन्तिमं प्रत्यक्षं पूर्वाभ्यां प्रत्यक्षाभ्यां स्मृत्या चानुग्रहमाणं परामर्शरूपमनुमानं भवति। यदा पुनस्तत पूर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वक्रमिति तदा भेदस्याविवक्षितत्वाल्लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनानन्तरं लिङ्गदर्श- नसम्बन्धस्मृतिभिर्लिङ्गपरामर्शी विशिष्यते । न्या. वा. । अत्र पूर्वसूत्राज ज्ञानपट सम्बन्धनीयं तेन प्रत्यक्षपूर्वकं ज्ञानमनुमानमिति लक्षणं पर्यव- स्थति । तेन प्रत्यक्षजन्ये संस्कारे नातिव्याप्तिरिति वार्तिकम् । * अत्र लिङ्गस्य प्रसिद्धसदसंदिग्धभेदेनानुमानस्य त्रैविध्यान्तरं वार्तिके प्रदर्शितम् । प्रसिद्धमिति पक्षे व्यापकं सदिति सजातीयेऽस्ति असंदिग्धमिति सजातीयावि- नाभावीति तद्व्याख्यानं च तत्रैव । पूर्ववदादिपदेषु प्रदर्शिते कारणेन कार्यानुमानमित्यादि भाष्ये कारणस्याव्याण्यत्वेन तेनानुमानासम्भवमाशय कारणज्ञानेन कार्यज्ञानमित्याशयो वार्तिके दर्शितः। एवं शेषवदित्यत्रापि । अत्रान्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति भाष्योक्तत्रैविध्यादन्यत् त्रैविध्यं सूत्रघटकस कलपदानामेकवाक्यतया पूर्ववत्राम साध्यव्यापकं शेषदिति समाने ऽस्ति सामान्य- तश्चादृष्टं चशब्दात प्रत्यक्षागमाविरुद्धं चेत्येवं चतुर्लक्षणं पञ्चलक्षणमनुमानमिति सूत्रव्याख्यान्तरं च वार्तिकसतोक्तम् । अबाधिविषयमसत्प्रतिपक्षं पूर्ववदिति ध्रुवं ३ ·Z न्यायभाष्य सत्यवकमित्यनेन लिलिडिनोः सम्बन्धदर्शनं लिड्दर्शनं चाभिस- म्बध्यते । लिङ्गलिङ्गिनो: संबद्धयोर्दर्शनेन लिङ्गस्मृतिरभिसम्बध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चाऽप्रत्यक्षा ऽनुमीयते । पूर्ववदिति यत्र कारणेम कार्यमनु- मीयते* यथा मेघान्नत्या भविष्यतिवृष्टिरिति। शेषवत्तद् यच कार्येण कारणमनु- मीयते। पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वञ्च दृष्ट्वा स्रोतसो ऽनुमीयते भूता वृष्टिरिति । सामान्यतोदृष्ठं व्रज्यापूर्वकमन्यच दृष्टस्याऽन्यच दर्शनमिति। तथा चादित्यस्य तस्मादस्त्यप्रत्यक्षाऽप्यादित्यस्य व्रज्येति। अथ वा पूर्व- । कृत्वा शेषदित्येका विधा । सामान्यतो ऽदृष्टमिति द्वितीया । शेषवत सामा- न्यतादृष्टमिति तृतीया । तदेवं त्रिविधमनुमानं तत्र चतुर्लक्षणं द्वयम् एकं पञ्च. लक्षणमिति तात्पर्यटीका । प्रत्यक्षागमाविरुद्धं चेति चकारेणासत्प्रतिपक्षत्वमपि सूचित मिति तत्रैव । तेनाबाधितविषयमसत्प्रतिपक्षं साध्यव्यापकमिति विशेषणत्रयं लभ्यते । तत्र शेषवदिति सामान्यतो ऽदृष्टं चेत्यनयोः पृथग्योजने चतुर्लक्षणं द्वयम् । उभयोर्मेलनेन सम्बन्ध प्रञ्चलक्षणं तृतीमिति बोध्यम् । * कारणज्ञानेन कार्यानुमानं कारणसामानाधिकरण्येन वा कार्यानुमान न विवक्षित कारणज्ञानमात्रेणाव्यापककार्यज्ञानासम्भवात्तयोयधिकरणत्वाच्च । किं तु कार्य कारणव- शेषणत्वेनोपयुक्तं गुणभूतमनुमीयते इति सूत्रार्थः । एवं शेषवदित्यत्रापि कार्यदर्श- नेन कारणं कार्यस्याङ्गभूतमनुमीयत इम्ति बोध्यम् । भाष्योक्तोदाहरणयोः प्रयोगाकारश्च ছিমন যন সম্মা: মীমানা নি অনলাজাৰ ৰনি সিমান্ত ति उतिमत्वादं वृष्टिमन्मेघवदिति । उपरिवष्टिमद्देशसम्बन्धिनी नदी स्रोत:- शीघ्रत्वे सति पर्णफलकाष्ठादिवहनवत्त्वे सति पूर्णत्वात् पर्णवृष्टिमनदीवदिति । भविष्यति भूता वेति कालस्याधिक्षितत्वानः कश्चित्काल उपादेय इति न्या. बा. + देशान्तरप्राप्तिमानादित्यः द्रव्यस्वे सति तयवृद्धिप्रत्ययाविषयत्वे च प्राङ्मुखोपलभ्यत्वे च तभिमुखदेशसम्बन्धादनुत्पन्चपादविहारस्य परिवृत्त्य तत्म- त्ययविषयत्वात मण्यादिवदिति न्यायाकारः । न्या. वा. तत्मत्यविषयत्वादित्यु- च्यमाने पुरःस्थितेन स्याणुना व्यभिचारः सोऽपि हि प्रत्यभिज्ञानविषयो भवति तत्रैव स्थितस्तनिवृत्त्यर्थं परिवृत्येत्युक्तम् । तथा ऽपि गुणादिभिर्व्यभिचारस्तत्रि- वृत्त्यर्थ द्रव्यत्वे सतीति । तथापि प्रदीपप्रभाभिर्व्यभिचारस्तविकृत्यर्थ क्षयद्धिप्र- त्ययाविषयत्वे सतीति । तथापि पृष्ठतो ऽवस्थितया स्थणया व्यभिचारस्तानव- त्यर्थ प्राङ्मुखोपलभ्यत्वे सतीति । उपलभ्यता चेपलब्धिकर्मता सा चेहातीता विवक्षिता ऽन्यथा पूर्वापरजलधिवेलाऽवगाहिना तुहिनशैलेन व्यभिचारः । यक्ष- प्ययमपि परावृत्त्य तत्प्रत्ययवतो ऽतिपतितोपलब्धिकर्मभावस्तथा ऽपि तदा नरा- न्सरस्यापलभ्यो मार्तण्डमण्डलं त्वस्तचूडावाम्ब न प्राच्यां कस्य चिदुपलम्भगो- चर इति वैषम्यम् । तथापि यदि दृष्ट्वैव पुरो ऽवस्थितस्य पश्चिमाभिमुखस्य ·अ. १ श्रा. १ सू. ५ अनुमानलक्षणम् । वदिति यत्र यथापूर्व* प्रत्यक्षभूतयारन्यतरदर्शनेनान्यतरस्याप्रत्यक्षस्यानुमान यथा धमेनाग्निरिति । शेषवन्नाम परिशेषः स च प्रसक्तप्रतिषेधे ऽन्यवाप्रस- नाच्छिष्यमाणे सम्प्रत्ययः यथा सदनित्यमेवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामवि. शेषेण सामान्यविशेषसमवायेभ्यो निर्भक्तस्य शब्दस्य तस्मिन्द्रव्यकर्मगुणसं- शये न द्रव्यमेकद्रव्यत्वात् । न कर्म शब्दान्तरहेतुत्वात् । यस्तु शिष्यते सो ऽयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपत्तिः । सामान्यतादृष्टं नाम यचाप्रत्यक्षे लिङ्गलिङ्गिनाः सम्बन्धे केन चिदर्थन लिङ्गस्य सामान्यादप्रत्यक्षो लिङ्गी गम्यते यथेच्छादिभिरात्मा । इच्छादयो गुणाः गुणाश्च द्रव्यसंस्थानाः तद्य- देषां स्थानं स आत्मेति । विभागवचनादेव विविधमिति सिद्धे त्रिविधवचनं || प्रासादस्य स्वयमुपनिषत्य पृष्ठतो भवति तदोक्तलक्षणस्य हेतोरस्ति व्यभिचारस्ता त्रिवृत्त्यर्थमनुत्पत्रपादविहारस्येत्युक्तम् । तदभिमुखदेशसम्बन्धादिति ल्यबापे पञ्चमी । स्वाभिमुखदेशमुद्दिश्यानुत्पन्नः पार्दावहारो यस्य स तथोक्तः । तमुद्दिश्य खल्वयं पट्यां सञ्चरमाणः प्रासादस्य पृष्ठतो भवतीति भावः । ता. टी. । एतेन देशान्तरस्याकाशत्वे. दिकत्वे वा लयोरप्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षमागस्याप्रत्यक्षतया माभ्यां सहादित्यसंयोगस्याप्रत्यक्षत्वेन देशान्तरप्राप्तेरसिद्धतया-कथं तया गत्यनुमानमिति निरस्तम्। उक्तरीत्या अनुमितया प्राप्त्या गत्यनुमानादिति दिक् । पूर्ववत्पदे वतिप्रत्ययो न तु मतुबिलि भावः । साध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकरूपपुर. स्कारेण यत्र व्याप्तिग्रहस्तत् पूर्ववदनुमानम् । पर्वते पक्षे धूमेन हेतुना वन्ही साध्ये धूमत्ववन्हि- त्वपुरस्कारेणैव रसवत्यादी व्याप्तेर्गहीतत्वात् । साध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकरूपव्यापकधर्मपु. रस्कारेण व्याप्तिग्रहे तु सामान्यतोदृष्टम् । यथेच्छादिभिरात्मनि साध्ये इच्छात्वात्मत्वव्याप- काभ्यां गुणत्वद्रव्यत्वाभ्यां व्याप्तिग्रहः । शेषवदनुमानं तु प्रसिद्ध पक्षे ऽसिद्स्येतरभेदस्य साधक- मनुमानमिति दिक। +सदनित्यमेवमिति ५।४।२।३ पाठ: * इदं तु परिशेषस्योदाहरणं नादरणीयम् । व्यतिरेकिणो हि नामान्तर- मिदं परिशेष इति । एष पुनरन्वयव्यतिरेकी । द्रव्यकर्मान्यत्वे सति सदादाभे- दस्य सपने रूपादौ सत्त्वाद्विपक्षे सामान्यादावभावात् । तस्मादात्मतन्त्रतासा- धनमिच्छादीनां परिशेषोदाहरणं द्रष्टव्यमिति । ता. टी. । ६ इच्छादीनां गुणत्वेन पारतन्त्र्यसाधनं सामान्यतोदृष्टानुमानेन । श्रात्मपरतन्त्रता तु शेषवदनुमानादिति वार्तिकम् । ॥ त्रिविधर्माित नियमार्थमनेकधा भिवस्यानुमानस्य त्रिविधन पर्ववदा- दिना संयह इति नियमं दर्शयति । कथमनेकधा भिमिति । अन्वयतिरोकि द्विधा सजातीये सदेव सदसच्च । अन्वपि द्विधैव । एवं व्यतिरेक्येकरूपं सपनाभावात् । तदिदं पञ्चधा भित्रमनुमान कालभेदेन पञ्चदशधा भवति । नदपि पुनः पुरुषभेदानुविधानात् षष्टिभेदं भवति तस्य त्यान्तर्गणिको निन्तभेद ·r म क ट न्यायभाष्ये सत्पर्वक्रमित्यनेन लिङ्गलिङ्गिनाः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं चाभिस- म्बध्यते । लिङ्गलिङ्गिनाः संबद्धयोर्दर्शनेन लिङ्गस्मृतिरमिसम्बध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चाऽप्रत्यक्षा यो ऽनुमीयते । पूर्ववदिति यच कारणेम कार्यमनु- मीयते* यथा मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति। शेषवत्तद् यत्र कार्येण कारणमनु- मीयते। पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वञ्च दृष्टा स्रोतसो ऽनुमीयते भूता वृष्टिरिति । सामान्यतादृष्टं व्रज्यापूर्वकमन्यत्र दृष्टस्याऽन्यत्र दर्शनमिति। तथा चादित्यस्य तस्मादस्त्यप्रत्यक्षाऽप्यादित्यस्य व्रज्येति। अथ वा पूर्व- कृत्वा शेषदित्येका विधा । सामान्यतो ऽदृष्टमिति द्वितीया । शेषवत्त सामा- न्यतादृष्टमिति तृतीया । तदेवं त्रिविधमनुमानं तत्र चतुर्लक्षणं द्वयम् एकं पञ्च- लक्षणमिति तात्पर्यटीका । प्रत्यक्षागमाविरुद्धं वेति चकारेणासत्प्रतिपक्षत्वयि सूचित मिति तत्रैव । तेनाबाधितविषयमसत्प्रतिपक्षं साध्यव्यापकमिति विशेषणत्रयं लभ्यते । तर शेषदिति सामान्यतो ऽदृष्टं चेत्यनयोः पृथग्योजने चतुर्लक्षणं द्वयम् । उभयोमलनेन सम्बन्ध प्रञ्चलक्षणं तृतीयमिति बोध्यम् । कारणज्ञानेन कार्यानुमानं कारणसामानाधिकरण्येन वा कार्यानुमान न विवक्षित कारणज्ञानमात्रेणाव्यापककार्यज्ञानासम्भवात्तयोळधिकरणत्वाच्च । किं तु कार्य कारणवि- शेषणत्वेनोपयुक्तं गुणभूतमनुमीयते इति सूत्रार्थः । एवं शेषदित्यत्रापि कार्यदर्श- नेन कारणं कार्यस्याङ्गभूतमनुमीयत इति बोध्यम् । भाष्योक्तोदाहरणयोः प्रयोगाकारश्च वृष्टिमन्त एते मेघा: गम्भीरध्वानवत्त्वे सति बहुबलाकावत्त्वे सति अचिरप्रभावत्त्वे ति उचतिमत्वाद् वृष्टिमन्मेघवदिति । उपरिवष्टिमद्वेशसम्बन्धिनी नदी स्रोत:- शीघ्रत्वे सति पूर्णफलकाष्ठादिवहनवत्त्वे सति पूर्णत्वात् पूर्णष्टिमनदीदिति । वितिभूता वेति कालस्याविवक्षितत्वानः कश्चित्काल उपादेय इति न्या. वा. * देशान्तरप्राप्तिमानादित्यः द्रष्यत्वे सति क्षयवृद्धिप्रत्ययाविषयत्वे च प्राङ्मुखोपलभ्यत्वे च तदभिमुखदेशसम्बन्धादनुत्पन्नपादविहारस्य परिवृत्त्य तत्त- त्ययविषयत्वात् मण्यादिवदिति न्यायाकारः । न्या. या तत्मत्ययविषयत्वादित्यु- च्यमाने पुरःस्थितेन स्थाणुना व्यभिचारः सोऽपि हि प्रत्यभिज्ञानविषयो भवति तत्रैव स्थितस्तनिवृत्त्यर्थ परिवृत्त्येत्युक्तम् । तथा ऽपि गुणादिभिर्व्यभिचारस्तत्रि- वृत्त्यर्थ द्रव्यत्वे सतीति । तथापि प्रदीपप्रभाभिर्व्यभिचारस्तत्रिवृत्त्यर्थ क्षयद्धिप्र- त्ययाविषयत्वे सतीति । तथापि पृष्ठतो ऽवस्थितया स्थणया व्यभिचारचिव- त्यर्थ प्राङ्मुखोपलभ्यत्वे सतीति । उपलभ्यता चेपलब्धिकर्मता सा चेहातीता विक्षिता ऽन्यथा पूर्वापरजलधिवेलाऽवगाहिना तुहिनशैलेन व्यभिचारः । यदा- प्ययमपि परावृत्त्य तत्प्रत्ययवतो ऽतिपतितापलब्धिकर्मभावस्तथा ऽपि तदा नरा- सरस्यापलभ्यो मार्तण्डमण्डलं त्वस्तचूडावाम्ब न प्राच्यां कस्य चिदुपलम्भगा- चर इति वैषम्यम् । तथापि यदि दृष्ट्वैव पुरो ऽवस्थितस्य पश्चिमाभिमुखस्य ·पट अ. १ प्रा. १ सू. ५ अनुमानलक्षणम् 1 वदिति यत्र यथापूर्व* प्रत्यक्षभूतयोरन्यतरदर्शनेनान्यतरस्याप्रत्यक्षस्यानुमान यथा धमेनाग्निरिति । शेषवन्नाम परिशेषः स च प्रसक्तप्रतिषेधे ऽन्यवानस- हाच्छिष्यमाणे सम्प्रत्ययः यथा सदनित्यमेवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामवि. शेषेण सामान्यविशेषसमवायेभ्यो निर्भक्तस्य शब्दस्य तस्मिन्द्रव्यकर्मगुणसं- शये न द्रव्यमेकद्रव्यत्वात् । न कर्म शब्दान्तरहेतुत्वात् । यस्तु शिष्यते सो ऽयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपत्तिः । सामान्यतादृष्टं नाम यचाप्रत्यक्ष लिङ्कलिङ्गिनाः सम्बन्धे केन चिदर्थेन लिङ्गस्य सामान्यादप्रत्यक्षो लिङ्गी गम्यते यथेच्छादिभिरात्मा । इच्छादयो गुणाः गुणाश्च द्रव्यसंस्थानाः तद्य- देषां स्थानं स आत्मेति । विभागवचनादेव त्रिविधमिति सिद्धे विविधवचनं | प्रासादस्य स्वयमुपनिषत्य पृष्ठतो भवति तदोक्तलक्षणस्य हेतोरस्ति व्यभिचारस्त- विवृत्त्यर्थमनुत्पत्रपादविहारस्येत्युक्तम् । तदभिमुखदेशसम्बन्धादिति ल्यबोपे पञ्चमी । स्वाभिमुखदेशमुद्दिश्यानुत्पन्नः पार्दावहारो यस्य स तथोक्तः । तमुदृिश्य खल्वयं पदयां सञ्चरमाणः प्रासादस्य पृष्ठतो भवतीति भावः । ता. टी. ।। एतेन देशान्तरस्याकाशत्वे. दिकत्वे वा लयोरप्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षमयंगस्याप्रत्यक्षतया माभ्यां सहादित्यसंयोगस्याप्रत्यक्षत्वेन देशान्तरप्राप्तेरसिद्धतया-कथं तया गत्यनुमानमिति निरस्तम्। उक्तरीत्या अनुमितया प्राप्त्या गत्यनुमानादिति दिक् । पूर्ववत्पदे वत्रिप्रत्ययो न तु मतुबिलि भावः । साध्यतावच्छेटकहेतुतावच्छेदकरूपपुर- स्कारेण यत्र व्याप्तियहस्तत् पूर्ववदनुमानम् । पर्वते पक्षे धूमेन हेतुना वन्ही साध्ये. धूमत्वन्हि. त्वपुरस्कारेणैव रसवत्यादी व्याप्तेहीतत्वात् । साध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकरूपव्यापकधर्मपु. रस्कारेण व्याप्तिग्रहे तु सामान्यतोदृष्टम् । यथेच्छादिभिरात्मनि साध्ये इच्छात्वात्मत्वव्याय- काभ्यां गुणत्वद्रव्यत्वाभ्यां व्याप्तिग्रहः । शेषवदनुमानं तु प्रसिद्धे पते ऽसिद्स्येतरभेदस्य साधक: मनुमानमिति दिक् । + सदनित्यमेवमिति ५।४।२१ पाठ: * इदं तु परिशेषस्योदाहरणं नादरणीयम् । व्यतिकिणो हि नामान्तर- मिदं परिशेष इति । एष पुनरन्वयव्यतिरेकी । द्रव्यमान्यत्वे सति सदादाभे- दस्य सपने रूपादौ सत्त्वाद्विपक्षे सामान्यादावभावात् । तस्मादात्मतन्त्रतासा- धनमिच्छादीनां परिशेषोदाहरणं द्रष्टव्यमिति । ता. टी. । ६ इच्छादीनां गुणत्वेन पारतन्त्र्यसाधनं सामान्यतोदृष्टानुमानेन । प्रात्मपरतन्त्रता तु शेषवदनुमानादिति वार्तिकम् । ॥ त्रिविधर्माित नियमार्थमनेकधा भिवस्यानुमानस्य त्रिविधेन पूर्ववदा- दिना संग्रह इति नियमं दर्शात । कथमनेकधा भिमिति । अन्वयव्यतिकि द्विधा सजातीये सदेव सदसच्च । अन्वर्याप द्विधैव । एवं व्यतिरेक्येकरूपं सपक्षाभावात् । तदिदं पञ्चधा भित्रमनुमानं कालभेदेन पञ्चदशधा भवति । तदपि. पुनः पुरुषभेदानुविधानात षष्टिभेदं भवति तस्य त्यान्तर्गणिको निन्तभेद ·२० १ । न्यायभाष्ये महतो महाविषयस्य न्यायस्य लघीयसा सूत्रेणापदेशात्परं वाक्यलाघवं मन्य- मानस्यान्यस्मिन् वाक्यलाघवे ऽनादरः । तथा चायमित्थंभूतेन वाक्यविक- ल्पेन प्रवृत्तः सिद्धान्ते छले शब्दादिषु च बहुलं समाचारः शास्त्रे इति । सद्वि- षयं च प्रत्यक्षं सदसद्विषयं चानुमानम् । कस्मात् । तत्काल्यग्रहणात् त्रिकालयुक्ता अर्था अनुमानेन गृह्यन्ते भविष्यतीत्यनुमीयते भवतीति चाभ- दिति च असच्च खल्वतीतमनागतं चेति । अधापमानम् । प्रसिद्धसाधात्साध्यसाधनमुपमानम् ॥६॥ इति वार्तिकम् । अनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति सपने सदेव । अनित्यः शब्दः अ. स्मदादिप्रयननान्तरीयकत्वादिति सपक्षे ऽसदेव । यथा परमाण्वादयः कस्य चित्म- त्यक्षाः प्रमेयत्वाद् घटादिवदिति तथा सपने सदसत् । तथा तत्रैव साध्ये सत्त्वाद् घटादिवदिति । कालभेदस्त्रैकाल्यम् । प्रतिपत्रो ऽप्रतिपत्रः सन्दिग्धो विपर्यस्तश्चति पुरुषभेदः । ता. टी. । * सदिति वर्तमानम् । असदित्यतीतानागते । प्रत्यतं हि लौकिकं वर्तमा- नविषयमेव । अनुमानं तु त्रैकाावषयम् । यद्यपि प्रत्यक्षमप्यतीतानागतयोः संप्रति निषेधयोनिषेधे वर्तमानमद्विषयं तथापि न निषेधयोः प्रवर्ततइत्येता- यतैव सद्विषयत्वयुक्तम् । अनुमानं तु तयोरपि प्रवर्ततइत्येतावत ऽसद्विषयत्वमु- क्तम। ता. दी। + अत्रापि यत इत्यध्याहार्यम् । सिद्धिः साधनम् । ता. टो• यतः प्रमाणात साध्यस्य संज्ञासंजिसम्बन्धस्य साधनं सिद्धिर्निश्चय इति यावत् । तदुपमानं प्रमाणम् । तत्र हेतुः प्रसिद्धसाधादिति । प्रसिद्धस्य पूर्वदृष्टस्य गवादेः साधर्म्यस्य सादृश्यस्य ज्ञानादित्यर्थः । प्रमाणविशेषलक्षणत्वसिद्धये यत इत्यध्याहारः। साध्यसाधर्नामत्युच्यमाने प्रत्यक्षादिसाधने सुखादिसाधने घटे प्रसङ्गः अत उक्त प्रसिद्धसाधादिति । यद्यपि प्रसिद्धसाधर्म्यमुपमानमित्युच्यमाने प्रमाणविशे- पाभिधाय्युपमानपदसामानाधिकरण्यात कारकत्वलाभस्तथापि तदाभासनिरा- करणाय साध्यसाधनपदोपादानम् । ता. टी. । प्रसिद्धसाधयादित्यत्र प्रसिदिरुभयो श्रुतिमयी प्रत्यक्षमयी च । श्रुतिमयी यथा गौरवं गवय इति । प्रत्यक्षमयी च यथा गोसादृश्यविशिष्टो ऽयमीदृशः पिण्ड इति । तत्र प्रत्यक्षमयी प्रसिद्विरागमाहितस्मृत्यपेक्षा समाख्यासम्बन्धप्रति- पत्तिहेतुः । यद्यपि यथा गौरवं गवय इत्येतस्मादपि गोसदृशस्य गवयः समा- योति शक्यमवगन्तुं न खलु प्रत्यक्ष एव समाख्याकर्म समानजातीयव्यर्वाच्छचे हि तद् भवति तच्च यदि मानान्तरेणापि तथा ऽवगम्यते. कस्तत्र संज्ञाकर्म - - ·२१ अ. १ आ. १ सू. ६ उपमानलक्षणम् । प्रज्ञातेन सामान्यात्प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनमुपमानमिति । यथा गोरेवं गवय इति । किं पुनरोपमानेन क्रियते । यदा खल्वयं गवा समानधर्म प्रति. पद्यते तदा प्रत्यक्षतस्तमर्थ प्रतिपद्यतइति । समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुप- मानार्थ इत्याह । यथा गोरेवं गवय इत्युपमाने प्रयुक्ते गवा समानधर्ममर्थ- मिन्द्रियार्थसन्निकर्षादपलभमानो ऽस्य गवयशब्दः संज्ञेति संज्ञासंजिसम्बन्ध निवारयेत् । गोसादृश्येन चोपलक्षितः पिण्डो य इति सर्वनाम्बा परामृष्टः शक्यो घटादिभ्यो ऽसमानजातीयेभ्यो महिषादिभ्यश्च समानजातीयेभ्यो व्यवच्छिन्ना ऽवगन्तुं गवयस्तथापि यावदयमसौ गवय इति साक्षात् प्रतीते सम्बन्धिनि संज्ञा न निवेशयति तावदयं परिणतमतिः प्रसाता कं चित् खलु द्रत्यामि तादृशं पिण्डं यत्र गवयसंज्ञां पतिपत्स्यइति प्रमोत्सुक एवोदीक्षेत । न चासो वाश्य- मात्रसहायो ऽप्रत्यक्षीकृतगोसदृशपिण्डो ऽयमसौ गवयाख्य इति प्रतिपत्तुमर्हति नं च वाक्यं विना प्रत्यत्तमात्रात् । तस्मादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागमस्मृति- सहितं सादृश्यज्ञानमुपमानाख्यं प्रमाणमास्येयम् । ननु यदोदीच्येन क्रमेलक निन्दतोक्तं धिम्करभमतिदीर्घयावं लम्बोष्ठं कठोरतीक्षणकण्टकाशिनं कुत्सितत- राद वसंनिवेशमपसदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य दाक्षिणात्य उत्तरापथं गत- स्तादृशं वस्तपलभ्य नूनमसौ करभ इत्यवैति तत्कतमंदेतेषु प्रमाणं न तावदुपमानं साधाभावानापि पञ्चमं प्रमाणमुपगम्यते । ययुच्येत निन्दापरं वाक्यं कर- भस्य तादृशत्वे न प्रमाणं न सन्यपराच्छब्दादन्यस्यावगम इति यत्र हि तादृक्त पर्यवस्थति वाक्यं तत्र का गतिः । अथ तत्रापि तादृक्करभ आगमावगतः प्रत्य- क्षेण प्रत्यभिज्ञायते करभशब्दवाच्यता च तस्य तत्पर्व तादृश्करभपरत्वे ऽप्याग. मस्य प्रयोगमात्रादवगतानुमानात् । यो हि यत्र प्रयुज्यते शब्दो ऽसति वृत्त्यन्तरे स तस्य वाचको यथा मोशब्दो गोत्वे प्रयुक्तश्चायं तादृशे तस्मात्तस्य वाचक इति यदिदं प्रागेव प्रयोगानुमितवाचकत्वमस्य प्रत्यक्ष समये केवलं स्मर्यतइति समानमेतदुपमानवाक्ये ऽपि । तत्रापि वाक्यादवगतसाधर्म्यवान पिण्डः प्रत्यक्षण प्रत्यभिज्ञायते प्रयोगानुमितं च गवयशब्दवाच्यत्वं स्मर्यतइति न फलान्तरमव- शिष्यते यत्रोपमानं प्रमाणान्तरमिति । अत्रोच्यते । न तावदाकाशादिशब्दव- देष गवयशब्दः साक्षात पिण्डस्य वाचकः किं तु गवयत्वं निमित्तीकृत्य पिण्डे वर्ततति परमार्थः । न च यथा गौरवं गवय इति वाक्यान गवयत्वमवगतं न शनवगतसम्बन्धं गवयपदमवधारयति । ततस्तदवगमात सम्बन्धवेदने परस्परा. अयप्रसङ्गः । न च गोसादृश्येनोपलक्ष्यते । न खल्वनुपलब्धचरण गवयत्वेन गोसा- दृश्यं संबद्धं दृष्टम् । न चादृष्टसम्बन्धमुपलक्षकम् । न हि पुरुषेणादृष्टसम्बन्धो दण्डः पुरुषमुपलक्षति । तस्मात् संबन्धिनो गवयत्वस्य सर्वथा ऽनुपपत्तेः कुतो वाक्याट्ठा ऽनुमानाढा वाव्यवाचकसम्बन्धाधगमः कुतस्तरां च सम्बन्धस्मृतिः । ।

·२२ न्यायभाष्ये प्रतिपद्यतइति । यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णी यथा माषस्तथा माषपणीत्युपमाने प्रयुक्ते उपमानात्संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध प्रतिपद्यमानस्तामोषधी भैषज्यायाहरति । एवमन्यो ऽप्युपमानस्य लोके विषयो बुभुत्सितव्य इति । अथ शब्दः । प्राप्तोपदेशः शब्दः ॥७॥ अामः खलु साक्षात्कृतधा* यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा । साक्षात्करणमर्थस्याग्निस्तया प्रवर्ततइत्यामः । ऋष्यार्यम्लेच्छानां समानं लक्षणम् । तथा च सर्वेषां व्यवहाराः प्रवर्तन्तइति । एवमेभिः प्रमा- गर्दैवमनुष्यतिरश्चां व्यवहाराः प्रकल्पन्ते नातो ऽन्यथेति । स द्विविधा दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥८॥ 4 - गवयत्वसामान्यविशेषवति च पिण्डे प्रत्यक्षे युक्तः सम्बन्धावगमः सम्बन्धिनो गवयत्वस्य प्रत्यक्षत्वात् । तथापि किं गवयत्वजातिमान पिण्डो वाच्य उत गोसा- दृश्यवानिति कुतो विनिगमति चेत् । वाक्यार्थस्मरणसहकारिगवयत्वजातिमतः पिण्डस्य गोसादृश्यदर्शनमेव तर्कसहायं गवयत्वाभिधाने प्रमाणं तर्कश्च गोसा- दृश्यविशिष्टपिण्डाभिधाने कल्पनागौरवप्रसङ्गः। तथा हि। सादृविशिष्टपिण्डा- भिधाने नाप्रतीतं सादृश्यं पिण्डं विशिनष्टीति तमतिपत्तव्यम् । न च शब्दा- दन्यतस्तदवगम इति शब्दस्य तत्र वाचकत्वं कल्पनीयम् । न चाविशिष्टं सादृश्यं पिण्डविशेषराव गवयपदमवस्थापयितुमर्हति यस्य कस्य चित् येन केन चित साट्ट- श्यादिति तदपि गवा विशेषणीयम् । न चान्यतो गोत्वस्यापि प्रतीतिरिति तदपि गवयपदेनाभिधातमिति कल्पनागौरवम् । गवयत्वजातिमत्पिण्डाभिधाने तु लाधमिति तदनुजानाति । साधर्म्यग्रहणं च धर्ममात्रोपलक्षार्मात करमसंज्ञा- प्रतिपत्तिरप्युपमानफलमिति नाव्याप्तिापि पञ्चमप्रमाणाभ्युपगमः । अत एक बहून्युदाहरणान्युक्त्वा ऽप्याह स्म भगवान् भाष्यकार एव मन्यो ऽप्युपमानस्य लोके विषयो बुभुत्सितव्य इति तस्मात् सर्व चतुरस्रम् । ता• टीः । सुदृढेन प्रमाणेनावधारिता अर्था येन स साक्षात्कृतधर्मा । यथादृष्टस्येति मत्सरितया विपरीतोपदेशो निवारितः । चिख्यापयिषयेत्यपालसकारित इति । प्रयुक्त उत्पादितप्रयन इत्यलसत्वम् । तथापि स्थानकरणपाटवाभावेन वर्णनिष्या- दनासामर्थ्यनाप्तः प्रसज्यतेत्यत आह । उपदेष्टा स्थानकरणपाटववानित्यर्थः । ता• टी. । शब्दादुत्यनज्ञानस्य पुरुषस्य प्रवृत्ती सत्यामोपलम्भे सत्यर्थतथावनिश्चयेन बोधयि- तुराप्तत्वनिश्चयस्तस्मिन् सति ग्रहीतप्रमाणभावपुरुषवचनजनितबुद्धी प्रमात्वग्रहेण प्रवृत्तिरित्य- न्योन्याश्रयो न शयः वाक्यस्य वाक्यार्थज्ञानजननमात्रे सामर्थ्यात् । प्रमात्वयहस्य परसरत्वेऽप्य- विरोधादिति दिक। - ·२३ । अ. १ आ. १ स. ७। ८ । ६ प्रमेयविभागः ।' यस्येह दृश्यते ऽर्थः स दृष्टार्थी यस्यामुत्र प्रतीयते सो ऽदृष्टार्थः एज्मृषिलौकिकवाक्यानां विभाग इति । किमर्थं पुनरिदमुच्यते। स न. मन्येत दृष्टार्थ एवानोपदेशः प्रमाणमर्थस्यावधारणादिति । अदृष्टार्थे ऽपि प्रमाणम- र्थस्यानुमानादिति । इति प्रमाणभाष्यम् ॥ किं पुनरनेन प्रमाणेनार्थजातं प्रमातव्यमिति तदुच्यते । श्रात्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफ- लदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥ ६ ॥ तात्मा सर्वस्य द्रष्टा सर्वस्य भोक्ता सर्वज्ञः सर्वानुभावी । तस्य भोगायतनं शरीरम् । भोगसाधनानीन्द्रियाणि । भोक्तव्या इन्द्रियायाः । भागो बुद्धिः । सर्वार्थापलब्धा नेन्द्रियाणि प्रभवन्तीति सर्वविषयमन्तःकरणं मनः । शरीरेन्द्रियार्थबुद्धिसुखवेदनानां निवृत्तिकारणं प्रवृत्तिः दोषाश्च । नास्येदं शरीरमपूर्वमनुत्तरं च । पूर्वशरीराणामादिर्नास्ति उत्तरेषामपवर्गान्त इति प्रेत्यभावः ससाधनसुखदुःखोपभागः फलम् । दुःखमिति नेदमनुकूलवेदनायस्य सुखस्य प्रतीतेः प्रत्याख्यानं किं तर्हि जन्मन एवंदं ससुखसाधनस्य दुःखा- नुषङ्गाद दुःखेनाविप्रयोगाद्विविधबाधनायोगाटुःखमिति समाधिभावनमुपदि- वक्ता प्रत्यक्षीकृतस्थार्थस्य प्रतिपादकस्तेनानुमितस्य वा ऽर्थस्य प्रतिपादक इति द्विविध एवेत्यर्थः + जात्यभिप्रायमेकवचनं प्रश्ते प्रमेये यथायथं प्रमाणानामुपयोगात् । ता. टी.। * सूत्रे तुशब्द एवार्थक आत्मादय एव प्रमेया श्रात्मादयः प्रमेया एवेति वाऽर्थः । अत्र प्रमेयपदं न प्रमेयमात्रे वर्तते किं तु यत्तत्त्वतो ज्ञायमानमपवर्गसाधनं तस्मिन् तच्चात्माोति युक्तो ऽन्ययोगव्यवच्छेदः । अथ वा मुमुक्षुया ऽत्माटि प्रमेयमेव बोध्य- मेव तज्ज्ञानेनैव वैराग्योत्यादसम्भवादित्यर्थः । 8 सर्वस्य द्रष्टा सर्वस्य भक्तित्यत्रोभयत्रापि सुखस्य दुःखस्य चेत्यादिः । अप्राप्तस्य ज्ञानाभावेन सर्वज्ञत्वानुपपत्तेराह सर्वानुभावी । अनुभवः प्राप्तिः । आत्मन्ययं विशेषो यदनेन रूपेण हेयः केवलेन चोपादेयः शरीरादीनि तु हेयान्येव । अपवर्ग उपा- देय एवेति । इत्यर्थः। ता. टी. । || अविद्यमानं पूर्व शरीरं यस्य तदपूर्व शरीरं तनिषेधति नास्येति । प्रमेयतत्त्वमविदुष आत्मनः । अविदयमानमुत्तरं शरीरं यस्य तदनुत्तरं शरीरं तदपि निषिद्ध चेत्यनुकर्षणात् । ता. टी. । 1 अपवा इन्तति ५ पु. पाठः । ।

·न्यायभाप्ये श्यते समाहितो भावयति भावयनिर्विद्यते निर्विण्णास्य वैराग्यं विरक्तस्यापवर्ग इति* जन्ममरणप्रबन्धोच्छेदः सर्वदुःखप्रहाणमपवर्ग इति। अस्त्यन्यदपि द्रव्य- गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः प्रमेयम् । तवेदेन चापरिसंख्येयम् । अस्य तु तत्त्वज्ञानादपवी मिथ्याज्ञानात्संसार इत्यत एतदुपदिष्टं विशेषेणेति । तचात्मा तावत्प्रत्यक्षतो न गृह्यते स किमानोपदेशमाचादेव प्रति- पद्यते इति । नेत्युच्यते । अनुमानाच्च प्रतिपत्तव्य इति । कथम् ।। इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥ १० ॥ यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकर्षात्सुखमात्मोपलब्धवान् तज्जातीयमेवार्थ पश्यन्नुपादातुमिच्छति सेयमादा||तुमिच्छा एकस्यानेकावार्थदर्शिनी दर्शनप्रतिस- न्धानाभवन्ती लिङ्गमात्मनः । नियतविषये हि बुद्धिभेदमाचे** न सम्भवति देहान्तरवदिति एवमेकस्यानेकार्थदर्शिनो दर्शनप्रतिसन्धानात् दुःखहेती द्वषः । यज्जातीयो ऽस्यार्थः सुखहेतुः प्रसिद्धस्तज्जातीयमय पश्यन्नादातुं प्रय- तते सो ऽयं प्रयत्न एकमनेकार्थदर्शिनं दर्शनप्रतिसन्धातारमन्तरेण न स्यात् नियतविषये बुद्धिमाचे न सम्भवति देहान्तरवदिति। एतेन दुःखहेता प्रयत्नो * सूने सुखानुक्तिर्न तदभावेनापि तु तस्य दुःखत्वेन भावनायामनभिरतिलक्षणवैराग्य- सिद्धयति भावः। + अहमिति ज्ञानं गौरायाकारशरीरावभासं न शक्यं घटादिवद्रागात्मनि प्रमाणयितुमिति भावः । परदेहवात्माभिप्रायं वा । ता. टी.। + अनुमानेनावधारितस्यागमेन प्रतीतो संवादज्ञानेनागमे ऽप्रामाण्यशङ्का निवर्ततइति $ यज्जातीयस्येति व्याप्तिस्मृतिकथनं तज्जातीयं पश्यचिति पक्षधोप- नयः । तस्मादय सुखहेतुरित्यनुमायादातुमिच्छति । सेमिच्छेदृशी व्याप्तियह- णतत्स्मरणपक्षधर्मतायहणानुमानेच्छानामेककर्तृकत्वं सूचति । भेदे प्रतिसन्धा- नाभावेन तदनुपपत्तेः । यश्चासावेको ऽनुभविता च स्मता चानुमाता चेषिता स च आत्मा । न च शरीरमेवं भवितुमर्हति । तस्य बाल्यकौमारयौवनवार्धकभे- देनान्यत्वात् । नेन्द्रियमिन्द्रियान्तरगृहीते इन्द्रियान्तरण प्रतिसन्धानप्रसङ्गात् । नापि मनः । तस्य करणत्वेनैवानुमानात् । ता. टी. । || सेयमुपादातुमिच्छा इति ५ पाठः। अनेकदर्शिनति ५ पाठः। ** मात्रग्रहणेन च सन्तानं सन्तानियतिरिक्तमपाकरोति । तदभ्युपगमे वा स एवात्मेति सिटुं नः समीहिमिति । ता. टी. । भेदमात्रेण सम्भवति इति ३ पु. भावः। - पाठः ।

·२५ - अ. १ आ. १ स. । १० । ११ प्रमेयविभागः । व्याख्यातः । सुखदुःखस्मृत्या चायं तत्साधनमाददान: सुखमुपलभते दुःख- मुपलभते सुखदुःखे वेदयते पूर्वक्त एव हेतुः । बुभुत्समानः खल्वयं विमृ. शति किं स्थिदिति विमृशश्च जानीते इदमिति । बदिदं ज्ञानं बुभुत्साविम- शीभ्यामभिन्नकर्तृकं गृह्यमाणमात्मलिङ्गं पूर्वोक्त एव हेतुरिति । तत्र देहान्त- रवदिति विभज्यते । यथा ऽनात्मवादिनो देहान्तरेषु नियतविषया बुद्धिभेदा न प्रतिसन्धीयन्ते तथैकदेहविषया अपि न प्रतिसन्धीयेरन् अविशेषात् । सो ऽयमेकसत्त्वस्य समाचारः स्वयं दृत्रस्य स्मरणं नान्यदृष्टस्य नादृष्टस्यति । एवं खलु नानासत्त्वानां समाचारो ऽन्यदृष्टमन्यो न स्मरतीति । तदेतदुभय- मशस्यमनात्मवादिना व्यवस्थापयितुमिति एवमुपपन्नमस्त्यात्मेति । तस्य भोगाधिष्ठानम्।। चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ कथं चेष्टाश्रयः । ईप्सितं जिहासितं वा ऽर्थमधिकृत्येप्साजिहासाप्रयु- क्तस्य तदुपायानुष्ठानलक्षणा समीहा चेष्टा सा यच वर्त्तते तच्छरीरम् । कथ- मिन्द्रियाश्रयः । यस्यानुग्रहेणानुगृहीतानि उपघाते चोप हतानि स्वविषयेषु साध्वसाधुषु वर्तन्ते स एषामाश्य: तच्छरीरम: । कथमग्नियः । यस्मि. * नादृष्टस्येति ५ । ४।३ पु. नास्ति । अथ वा ऽन्वयेनान्यः सूत्रार्थी ऽभिधीयतइति । रूपरसस्पर्शप्रत्ययाः एकानेकनिमित्तकाः स्मृत्या सह मयेति प्रतिसन्धानात् कृतसङ्केतानां वृद्धानामेक- स्मिन् नर्तकीभक्षेपे युगपदनेकप्रत्ययवत् । यथा नानाकर्तृकाणां कृतसङ्केतानां नाना- भूताः प्रत्यया निमित्तस्य भ्रक्षेपस्यैकत्वात् प्रतीयन्ते तथेहापि नानाविषया निमित्त- स्यैकत्वात प्रतिसन्धास्यन्ते निमित्तं स आत्मेति । अथ वा गुणा इच्छादयः गुणाः परतन्त्रा भवन्तीति न्यायः । गुणत्वं पारिशेष्यात् । न सामान्यविशेषसमवाया अनित्यत्वात् । न द्रव्यं कर्म वा व्यापकद्रव्यसमवायात शब्ददित्यादिसामान्य- तादृष्टमित्येतस्मिन्ननुमानं व्यवस्थितम् । एतेनानित्यत्वात् पारतमिच्छादीनां कार्यत्वाच्च रूपादिवदित्युक्तम् । अयावद्रव्यभावित्वेन शरीरगुणत्वप्रतिषेधः तत्प्रतिषेधाच्चात्मगुणत्वमिति परिशेषात सिद्ध आत्मेति । न्या. वा. । * आत्मनो दुःखनिदानानामिन्द्रियादीनां सर्वेषां साक्षात्पारम्पर्येण वा शरीरमाश्रित्य निदानवमिति तदेवास्य दुःखमूलकारणमित्यनन्तरं शरीरं लक्ष- यितुं सूत्रं चेष्टेत्यादि । ता. टी. । कार्यभूतानां त्वगादीनां स्वावयवाश्रितत्वाच्छोत्रमनसोश्च नित्यत्वेनानाश्रितत्यादि न्द्रियाश्रयत्वं शरीरस्य कमित्याशङ्का शरीराविधानमिन्द्रियाश्रयत्वं शरीगनुग्रहेणानुग्रयन्ते + ४ ·२६ न्यायभाष्ये । नायतने* इन्द्रियार्थसन्निकर्षानुत्पन्नयोः सुखदुःखयोः प्रवर्तते स एषामाश्रयः प्रतिसंवेदनं तच्छरीरमिति । भोगसाधनानि पुनः । घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्त्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ जिघ्रत्यनेन घ्राणं गन्धं गृहातीति । रसयत्यनेनेति रसनं रसं गृह्णातीति। चष्टे ऽनेनेति चक्षुः रूपं पश्यतीति । त्वकस्थानमिन्द्रियं त्वक तदुपचारः स्थानादिति शृणात्यनेनेति चं शब्दं गृहातीति । एवं समाख्या- निर्वचनसामाद्बोध्यं स्वविषयग्रहणलक्षणानीन्द्रियाणीति । भूतेभ्य इति प्रकृतीनामेषां सतां विषयनियमा नैवप्रकृतीनां सति च विषयनियमे स्ववि- षयग्रहणलक्षणत्वं भवतीति । कानि पुनरिन्द्रियकारणानि । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि|| ॥ १३ ॥ संज्ञाशब्देः पृथगुपदेशो भूतानां विभक्तानां सुवचं कार्य भविष्यतीति । इमे तु खलु । इन्द्रियाणि तदुपधाते चोपहन्यन्तति शरीराश्रितानीत्युच्यन्त इति वार्तिकम् । एवमेवार्थाश्रय- त्वमप्युपपादनीयम् । गन्धाट्युपलम् नमित्तकसुखादः शरोरे सति भावादसति चाभावात् । अत्र चेष्टायां हिताहित प्राप्तिपरिहारफलकत्वं मूर्तान्तराप्रयोज्यत्वं च विशेषणं देयं तेन वृक्षे दास- यन्तो च नातिव्यापिपरिति । ता• टी. । अतश्च चेष्टादीनां व्यस्तानामेव लक्षणत्यमुपपटाते । चेष्टायां विशेषणमनिवेश्य केवलाया अतिव्यापकत्वादिन्द्रियाश्रयत्वस्यैक्रस्मिन्नेव लक्षणे प्रवेशने ऽपि वृक्षादाविन्द्रियसंयोगित्वेनातिव्याप्तितादवस्यादर्थाश्रयत्वनिवेशेपि रूपायाश्रयताया वृक्षादी प्रसिद्धत्वेनातिप्रसङ्गावारणात्पूर्वोक्तरीत्या चेष्टाश्रयत्वादेः परिष्कारे व्यस्तानामेव लक्षणत्वोपपत्तः । * यस्मिन्नायतर्नेन्द्रियार्थसनिक(दुत्पवयोरिति ३ पु. पाठः । + अत्र च कर्ण शष्कुलीसंयोगोपाधिना श्रोत्रस्य नभसः कथं चिद्वेदं विवक्षित्वा भूतेभ्य इति पञ्चम्या व्याख्यातव्यः । ता. टी: । एतानि च घ्राणादिपटेषु योगार्थाश्रय- न पञ्च लक्षणसूत्राणि एकसूत्रत्वेन पठितानि । भूतेभ्य इति च गन्धादिग्रहणनियमप्रदर्श- नाय । घ्राणेन्द्रियं पार्थिवं रूपादिषु पञ्चसु मध्ये गन्धस्यैवाभिव्यञ्जकत्वादित्यादिश्चानुमाना- कारः । तेन च सांख्याभिमतमाहङ्कारिकत्वं निराकृतं भवति । इन्द्रियप्रतित्वं तु भूत- लक्षण वेदितामिति । ता. टी । स्वविषयलक्षणानीन्द्रियाणीति इति ३ पुः पाठः । नानाप्रकृतीनामिति ५। ४ । ३ पु. पाठः । कानि पुनरिन्द्रियकारणानि इति प्रश्नस्योत्तररूयं पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति भूतानीति भाष्यमेव न सूत्रम् । प्रमाणादिष्वनुक्रान्तेषु प्रमाणलक्षणविभागतद्विशेषलक्षणसू- त्राणि प्रणीय प्रमेयानात्मशरीन्द्रियार्थादीनभिधाय तत्रोदिष्टानामात्मशरीन्द्रियाणां लक्षणेऽ. भिहिते ऽर्थस्वरूपज्ञापनस्यैव क्रमप्राप्तत्वाद् वार्तिके तात्पर्यटीकायां वा पूर्व सूत्रेषु सूत्रमिदमित्य- भिधानवदस्य सूत्रत्वेनाभिधानात् गन्धरसेत्यादेरेव वार्तिके सूत्रत्वेनोक्तः । मुद्रितपुस्तकानुसा- रेण विश्वनाथपञ्चाननकतगीतममूत्रवृत्त्यनुसारेण च सूत्रत्वेन मुद्रितमिति केचित्। सूत्रमेवेत्यन्ये । - - - ।

·२० * अ. १ आ. १ सू. । १२-१५ अादिनिरूपणम् । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणा स्तदर्थाः ॥ १४ ॥ पृथिव्यादीनां यथाविनियोगं गुणा इन्द्रियाणां यथाक्रममा विषया इति। अचेतनस्य करणस्य बुद्धानं वृत्तिः चेतनस्याक रुपलब्धिरिति युक्ति- विरुद्धमर्थ प्रत्याचक्षाणक इवेदमाह । बुद्धिरूपलब्धिानमित्यनर्थान्तरम् ॥ १५ ॥ नाचेतनस्य करणस्य बुद्धानं भवितुमर्हति । तद्धि चेतनं स्यात एकश्चायं चेतना देहेन्द्रियसंघातव्यतिरिक्त इति । प्रमेयलक्षणार्थस्य वाक्यस्या- न्यार्थप्रकाशनमुपपत्तिसामर्थ्यादिति । स्मृत्यनुमानागमसंशयप्रतिभास्वंग्मज्ञानाहाः सुखादिप्रत्यक्षमिच्छाद- यश्च मनसो लिङ्गानि । तेषु सत्स्वियमपि । अत्र पृथिव्यादयश्च गुणाश्चेति द्वन्समासः। तेन पृथिव्यादीनामपि चक्षुरादीन्द्रिय- विषयत्वरूपं तदर्थत्वं संगृहीतं भवति । षष्ठीतत्पुरुषाश्रयणे तु न संगृह्येत । विशेषणवेययं च गन्धादीनामन्यगुणत्याभावेन व्यावासम्भवात् । पृथिव्यादिग्रहणेन पृथिव्यप्तेजांसि बा- ह्याकरणग्राह्माण्यपदिश्यन्ते । गुणग्रहणेन च सर्व आश्रितो गुण इति संख्यापरिमाण- पृथक्तवसंयोविभागपरत्वापरत्वस्खेहवेगकर्मसामान्यावशेषा अनानितश्च समवाय. स्तद्धर्मत्वाद् गुण इति । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां पृथगभिधान मन्द्रियविशेष- नियमज्ञापनार्थम् । इन्द्रियाणि गन्धरसरूपस्पर्शशब्देषु तत्सामान्येषु नियतान्यन्य- चानियतानि । तत्र पृथिव्यप्तेजांसि द्वीन्द्रियग्राह्माणि शेषश्च गुणराशिः सत्ता- गुणत्वे च सर्वेन्द्रिययाझे समवायो ऽभावश्च । न्या. वा. । अत्र विशेषो रेखापरे- खादिर्न त्वन्त्यस्तस्यातीन्द्रियत्वात् । ता. टी. । + पर्यायशब्दाभिधानाद् बुद्धिनिराकरणम् । यमाहुर्बुद्वेजानं वृत्तिरा- मन उपलब्धिर्वत्तिरिति । तनिराकरणार्थ समानार्था एते शब्दा इति बुद्धि- निराकृता भवति । का पुनरत्रोपपत्तिर्भवति । आत्मोपलभते बुद्धिजी- नीते इति ब्रुवाणस्तयोश्चैतन्यं प्रतिपदयते । उभय चैतन्ये च प्रत्ययव्यवस्थाऽनु- मानं स्यात् । यदि बुद्धि श्चेतना अात्मा च चेतनो न बुद्धसितानानात्मोपल- भेत । चेतनापलब्धानां चेतनान्तरस्याप्रतिपत्तेः । अस्ति च प्रतिपत्तिस्तस्मादेक- श्चेतन इति । न्या. वा. । चेतनमात्रोपलभ्यानामित्यर्थः । न तावद् बुद्धरात्म च्छायाप- तिरिन्दाविव मार्तण्डतेजःसडान्तिः पारमार्थिकी । चितेरपरिणामितया सक्रम- णायोगात् । तस्माद् भ्रान्तिः सा च न बुद्धेस्तस्या अचेतनत्वात्राप्यात्मनस्तस्या- वृत्तिकात्वात तथात्वे वा परिणामापत्तेः । तस्माद् बुद्धः स्वाभाविक चैतन्यमास्येयं तथा चोभयचैतन्ये दूषणमुक्तम् । ता. + प्रमेयगणपठिताया अपि बुद्धर्विषयत्वप्राप्तावपि वियित्वमुपपत्त्या सिमित्ययः । वृत्तिः पृथङ् । - टीः ।

·२. न्यायभाष्ये युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ अनिन्द्रियनिमित्ताः स्मृत्यादयः करणान्तरनिमित्ता भवितुमर्हन्तीति । युगपञ्च खलु घ्राणादीनां गन्धादीनां च सन्निकर्षेषु सत्सु युगपद्धानानि नात्य- द्यन्ते ( तेनानुमीयते अस्ति तत्तदिन्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरम- व्यापि यस्यासन्निधनात्पद्यते ज्ञानं सन्निधेश्चात्पद्यतइति) । मन:संयोगा- नपेक्षस्य हीन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ज्ञानहेतुत्वे युगपटुत्पद्येरन ज्ञानानीति । क्रमप्रापा तु। प्रवृत्तिर्वागबुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १७ ॥ मनो ऽच बुद्धिरित्यभिप्रेतं बुध्यते ऽनेनेति बुद्धिः सेो ऽयमारम्भः शरीरेण वाचा मनसा च पुण्यः पापश्च दविधः । तदेतत्कृतभाष्यं द्विती- यसूचइति । प्रवर्त्तनालक्षणा दोषाः ॥ १८ ॥ प्रवर्तना प्रवृत्तिहेतुत्वं ज्ञातारं हि रागादयः प्रवर्तयन्ति पुण्ये पापे - - युगपज ज्ञानाऽनुत्यत्ति नगता मनोऽधर्मत्वात् कथं मनसो ऽनुमाषिकेत्याशय न्याया- कारो वार्तिके दर्शितः । रूपादिज्ञानानि चक्षुरादितिरेकेणाधिष्ठायकान्तरापेक्षाणि । अयुगपदुत्पत्तः । तदाथा ऽनेकशिल्पपर्यवदातस्याने वास्यादि संनिधानेनोपस्थित हस्ताधिष्ठायकापेक्षं न युगपदनेकरथादिक्रियां निवर्तति तथा चक्षुरादि न युग- पदनेकं ज्ञानं करोति तस्मात्तदधिष्ठायकान्तरमपेक्षतइति । इन्द्रियाणि वा पक्षी- कृत्य वक्तव्यम् । चक्षुरादीन्द्रियमात्मप्रवृत्ताधिष्ठायकान्तरापेतम् अयुगपत्प्रवृत्तेः । वास्यादिदिति । नन्वेवमप्यर्केन्द्रियग्राह्याणां नीलपीतादीनां कुतो न युगपज् ज्ञानद्वयं मन:- संनिधानस्य तत्र सत्त्वात् । न च सम्बन्धिभेदादेकदा विषयेन्द्रियमंनिकर्षरूपकारणाभावेन निर्वाहः चक्षुःसंयुक्तगवादिगतगुणक्रिययोरेकदा ज्ञानद्वयापत्तेरवारणात् । फलबलेन ज्ञानच्छायाः सहकारि. त्वमाश्रित्य तदभावान ज्ञानद्वयं तत्सत्त्वे तु समूहालम्बनात्मकस्यैकस्यैव ज्ञानस्योत्पत्तेर्नेयमाप- तिर्शित चेन्न । मनसो ऽसिद्धिप्रसङ्गात् । बुभुत्साभावेनैव भिन्नेन्द्रियग्राह्याणामपि युगपज्ज्ञानद्व- यापत्तेवारयितुं शक्यत्वादिति चेन्मेवम् । करणत्वेनैव हेतुना युगपदनेकक्रियाकारित्वाभाव- सिद्धेः। वास्यादी युगपदनेकक्रियाकारित्वाभावस्य दृष्टत्वादिति । अात्मनो ऽधिष्ठातृत्वे ऽपि तस्य विभुतया सर्वेन्द्रियसम्बन्धस्य सर्वदा सत्त्वेन मनःस्वीकारं विना ऽनुपपत्तिपरिहारामम्भवादिति वार्तिकम् । + ( ) एतच्चिन्हमध्यस्थः ४ पु. नास्ति । | कायेन परित्राणं परिचरणं दानमिति । वाचा सत्यं हितं प्रियं स्वाध्यायश्च । मनसा ठया ऽस्य हा श्रद्धा चेति । विपर्ययेण पापा दविधैव । न्या. वा. । प्रवत्तिजनितयोर्धर्माधर्मयोर्ज महेतुल्वात्प्रवृत्तेजन्महेतुत्वमुपचर्यतइति भावः । ।

·२६ म - । अ. १ आ. १ सू. १६-२० प्रेत्यभावफललक्षणम् । वा यच मिथ्याज्ञानं* तच रागद्वेषाविति । प्रत्यात्मवेदनीया हीमे दोषाः कस्माल्लक्षणतो निश्यिन्तइति । कर्मलक्षणाः खलु रक्तद्विष्टमूढा रक्तो, हि तत्कर्म क्रुरते येन कर्मणा सुखं दुःखं वा लभते तथा द्विष्टस्तथा मूढ इति रागद्वेषमोहा इत्युच्यमाने बहुनोक्तं भवतीति । पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १६ ॥ उत्पन्नस्य व चित्सत्त्वनिकाये मृत्वा या पुनरुत्पत्तिः स प्रेत्यभावः उत्पन्नस्य संबद्धस्य । सम्बन्धस्तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनाभिः । पुनरुत्पत्ति: ||पुनर्देहादिभिः संबन्धः । पुनरित्यभ्यासाभिधानं यत्र व चित्प्राणभृन्नि- काये वर्तमानः पूर्वापात्तान्देहादीन जहाति तत्प्रेति । यत्तवान्यच वा देहादी- नन्यानुपादत्ते तद्भवति । प्रेत्यभावो मृत्वा पुनर्जन्म । सो ऽयं जन्ममरणप्रबन्धा- भ्यासो ऽनादिरपवान्तः प्रेत्यभावो वेदितव्य इति । प्रवृत्तिदोषजनिता ऽर्थः फलम्। ॥ २० ॥ सुखदुःखसंवेदनं फलम् । सुखविपाक कर्म दुःखविपाकं च । तत्यु- नदेहेन्द्रियविषयबुद्धिषु सतीषु भवतीति सह देहादिभिः फलमभिप्रेतम् । तथा हि प्रवृत्तिदोषजनितो ऽर्थः फलमेतत्सर्वं भवति तदेतत्फलमुपात्तमुपातं हेयं * तच्च मिथ्याज्ञानमिति ३ पु. पाठः। + स्वशरीरावच्छिन्नात्मनि प्रत्यक्षाः परशरीरे तु प्रवृत्त्या ऽनुमेयाः। प्रवर्तना च मोहै. कार्थसमवायः । तावायं रागादिवशः स्पन्दते यावदस्य मोहो वर्ततइति । ता. टी. । * भजतइति ५। ४ । ३ पुः पाठः । 5 पुनर्यहणं संसारानादित्वज्ञापनार्थम् । न्या. वा. । दुःखादीनां मिथ्याज्ञान पर्यन्तानाविच्छेदेन कार्यकारणभावरूपः संसारो ह्यनादिः । न हि शरीरसम्बन्धमन्तरेण दुःखं सम्भवति । न च शरीरसम्बन्धो धर्माधी विना । न च धर्माधी रागद्वेषारते। न च रागद्वेषा- वज्ञानं विहाय । न चाज्ञानं शरीरं परित्यज्येति तत्रैव तदुपपादनं च । स चायं संसारः क्रियाम- धिकृत्य मनस उपभोगमधिकृत्त्यात्मनः। संसारकारणीभूताज्ञाने मनसो साधारणकारणत्वादात्म- नश्च तज्जनितदुःख रूपफलोपभोक्तृत्वात् । || पुनर्नेति २ पु. पा.। का प्रतिजनित इति वक्तव्ये दोषग्रहणं न केवलं प्रवृत्तिं प्रति दोषाणां हेतुभावो ऽपि तु प्रवृत्तिकार्य सुखदुःखे अपि प्रतीतिदर्शनार्थम् । दोषसलिलाव- सिक्तायां खल्वात्मभूमी धर्माधर्मबीजे सुखदुःखे जनयतो नान्यथा न चास्ति सम्भवो न तत्र तुति न च तद् द्वेष्टि तच्च तस्य सुखं दुःमिति । अर्थग्रहणं गौणमुख्यफलावरोधार्थम् । ता. टी. । ।

·30 - न्यायभाष्ये । त्यक्तं त्यक्तमुपादेयमिति (*नास्य हानोपादानयानिष्ठा पर्यवसानं वास्ति स खल्क्यं . फलस्य हानोपादानस्रोतसोह्यते लोक इति । अथैतदेव) बाधनालक्षणं दुःख ॥ २१ ॥ बाधना पीड़ा ताप इति तयाऽनुविद्धमनुषक्तमविनिभागेन वर्तमान दुःखयोगाद् दुःखमिति । सो ऽयं सर्व दुःखेनानुविद | मिति पश्यन् दुःखं जिहासुर्जन्मनि दुःखदर्शी निर्विद्यते निर्विण्णो . विरज्यते विरक्तो विमु- चते। यत्र तु निष्ठा यच तु पर्यवसानं सो ऽयम् । तदत्यन्तविमोक्षो ऽपंवर्गः ॥ २२ ॥ तेन दुःखेन जन्मनाक ऽत्यन्त** विमुक्तिरपवर्गः कथमुपात्तस्य ज- न्मनो हानम् अन्यस्य चानुपादानम् । एतामवस्थामपर्यन्तामपवर्ग वेद- यन्ते ऽपवर्ग:वदः । तदभयमजरममृत्युपदं ब्रह्म क्षेमप्राप्तिरिति । नित्यं सुख- * ( ) एतच्चिहूमध्यस्थः पाठः ४ । २ पुस्तकयोनास्ति । + निष्ठा समाप्तिः सा च प्रलये ऽप्यस्तीत्यत उक्तं पर्यवसानमिति । अवसानमात्रमस्ति न पुनः परितः पुनरपि सर्गापादनयोभीवादित्यर्थः । ता. टी. ! + न खन्वमिति ३ । पुः पाठः । अत्र इतिशब्दसहितः क्वचित् सूत्रपाठः। वार्तिके तात्पर्यटोकायां चेतिशब्दहित एव दृश्यते। इतिशब्दस्यात्रानुपयोगाच्च । मुद्रितपुस्तके तु भ्रमात्सूत्रे निवेशः । शरीरादेर्वाधनाऽनुषङ्गेण गाणं दुःखत्वं प्रतिकूलवेदनीये भावे तु मुख्यम् । शरीरे दुःखनिमित्तत्वादिन्द्रियविषयबुद्धीनां तत्साध- नत्वात् सुखे च दुःखाविनाभावात् । न च सुख दुःखाभावमात्रमेवेति शङ्करम् । प्रत्यक्षसिद्धस्य तस्यानपन्हवनीयत्वात् । प्रतिद्वैविध्यदर्शनाच्च । कश्चित्सुखार्थ प्रवर्तते कश्चिद् दुःखपरिहारा- र्थमेवेति । दुःखे ऽपि सुखाभावमात्रत्वस्यापि वक्तुं शश्यत्वेन विनिगमनाविरहादुभसिद्धेश्चेति बोध्यम् । || अत्र कलिकाता मुद्रितपुस्तके विद्धं बहन्तमितीति पाठः । दित्यनन्तरं गौणमुख्यभेदभिन्नं दुःखं परामृति । मुख्यमेव दुःखमिति भ्रमो मा भूदित्यत उक्तं जन्मनेति । अनेन जायमाना दुःखशब्देन सर्वे शरीरादय उच्यन्ते इत्युक्तं भवति । ता. टी.। ** अत्यन्तग्रहणं प्रलयावस्थानिवृत्त्यर्थम् । ti अवधिशून्याम् । ++ अभयमिति पुनः संप्तारभयाभावमाह । अभयं वै ब्रह्मेत्यसकृदभयश्रुतेः । ये तु ब्रह्मैव नामरूपप्रपञ्चात्मना परिणमतइत्याहुस्तान प्रत्याह । अजमिति । सर्वात्मना परिणामे सर्वात्मना ब्रह्मणो ऽन्यथात्वाद्विनाशप्रसङ्गः । एकदेशपरिणामे तु सावयवत्वेन घटादिवनित्यत्वप्रसङ्गः । बैनाशिकाः प्राहुः प्रदीपस्येव निर्वाणं मोतस्तस्य चेतस इति । तान्प्रत्याह । अमृत्युपदमिति । ता. टीः । - । द ·अ. १ आ. १ सू. २५ । २२ अपवर्गलक्षणम् । मात्मना महत्त्ववन्माक्षे व्यज्यते तेनाभिव्यक्तनात्यन्तं विमुक्त:* सुखी भव- तीति के चिन्मन्यन्ते। तेषां प्रमाणाभावादनुपपत्तिः । न प्रत्यक्ष नानुमान नागमो वा विद्यते नित्यं सुखमात्मनो महत्त्ववन्मोक्षे ऽभिव्यज्यतइति । नित्यस्याभिव्यक्तिः संवेदनं तस्य हेतुवचनम्। नित्यस्याभि- व्यक्तिः संवेदनम् ज्ञानमिति तस्य हेतुर्वाच्चो यतस्तदुत्पद्यतइति । सुखवन्नित्यमिति चेत् संसारस्थस्य मुक्तेनाविशेषः । यथा मुक्तः सुखेन तत्संवेदनेन च सन्नित्येनोपपन्न स्तथा संसारस्थो ऽपि प्रसज्यत- इति उभयस्य नित्यत्वात् । अभ्यनुज्ञाने च धर्माधर्मफलेन साहचर्य योगपद्यं गृह्येत । यदिदमुत्पत्तिस्थानेषु धर्माधर्मफलं सुखं दुःखं वा संवेद्यते पर्यायेण तस्य च नित्यं स्वसंवेदनस्य च सहभावो योगपद्यं गृह्येत न सुखाभावो नान- भिव्यक्तिरस्ति उभयस्य नित्यत्वात् । अनित्यत्वेषा हेतुवचनम् । अथ मोक्ष नित्यस्य सुखस्य संवेद- नमनित्यं यत उत्पद्यते स हेतुर्वाच्यः । आत्ममनःसंयोगस्य निमित्तान्तरसहितस्य हेतुत्वम् । आत्ममन:संयोगों हेतुरिति चेद् एवमपि तस्य सहकारि निमित्तान्तरं वचनीयमिति । धर्मस्य कारणवचनम् । यदि धर्मी निमित्तान्तरं तस्य हेतुर्वाच्यो यत उत्पद्यतइति**। पाठः। * वियुक्त इति ४ । २।३ +नित्येनोपपन्न इति ३ । पाठः। + नित्यसंवेदनति ५ । ४ । २ । उपाठः । नाभिव्यक्तिरस्तीति । पाठः। || सुखस्य तद्विषयकज्ञानस्य च नित्यत्वे संसारदशायामपि मोक्षाविशेषप्रसङ्गः । इष्टा-, पत्ती तु धर्माधर्माभ्यां जनितयोः सुखदुःखयोरुपलब्धिकाले ऽपि नित्य सुखस्य तज्ज्ञानस्य सर्व- दातनत्वेन योगपट्यप्रसङ्गः । पा अनित्ये हेतु-चनर्मित ५ । ४ । २ । ३ पाठः। * *. संसारावस्थायां तावदयमात्ममनःसंयोगो धर्म निमित्तमपेक्षमाणः सुख- ज्ञानमकार्षीत् । यदि तु मुक्त्यवस्थायां तदनपेक्ष एव सुखज्ञानं करोति हन्त रूपा- दिज्ञानेष्विन्द्रियायपि नापेक्षतेति भावः । ता. टी. ।

·* न्यायनाष्ये । योगसमाधिजस्य कार्यावसायविरोधात्प्रलये संवेदन- निवृत्तिः । यदि योगसमाधिजो धर्मे। हेतुस्तस्य कार्यावसायविरोधात्प्र- लये संवेदनमत्यन्तं निवर्तयति। असंवेदने चाविद्यमानेनाविशेषः। यदि धर्मक्षयात्संवेदनोप- रमो नित्यं सुखं न संवेद्यतइति । किं विद्यमानं न संवेद्यते ऽथाविद्यमा- नमिति नानुमानं विशिष्टे ऽस्तीति । अप्रक्षयश्च धर्मस्य निरनुमानमुत्पत्तिधर्मकत्वात् । योगसमाधिजो धी न क्षीयतइति नास्त्यनुमानमुत्पत्तिधर्मकमनित्यमिति । विपर्ययस्य त्वनुमानं यस्य तु संवेदनोपरमो नास्ति तेन संवेदनहेतुर्नित्य इत्यनुमेयम् । नित्ये च मुक्तसंसारस्थयोरविशेष इत्युक्तम् । यथा मुक्तस्य नित्यं सुखं तत्संवेदनहेतुश्च संवेदनस्य तूपरमा नास्ति कारणस्य नित्य- त्वात् तथा संसारस्थस्यापीति । एवं च सति धर्माधर्मफलेन सुखदुःखसं- वेदनेन साहचर्य गृह्येतेति ।। शरीरादिसम्बन्धः प्रतिवन्धहेतुरिति चेद् न शरीरादी- नामुपभोगार्थत्वाद् विपर्ययस्य चाननुमानात्। स्यान्मतं संसाराव- स्थस्य शरीरादिसंबन्धो नित्यसुखसंवेदनहेतोः प्रतिबन्धकस्तेनाविशेषो ना- स्तीति । एतच्चायुक्तम् । शरीरादय उपभोगार्थास्ते भोगप्रतिबन्धं करिष्यन्ती- त्यनुपपन्नम्|| । न चास्त्यनुमानमशरीरस्यात्मनो भोगः कश्चिदस्तीति । इाधिगमार्थी प्रवृत्तिरिति चेद् न अनिधोपरमार्थ- त्वात् । इदमनुमानम् इष्टाधिगमार्थो मोक्षोपदेशः प्रवृत्तिश्च मुमुक्षणां नोभय- - * प्रक्षये इति ५। ४ । २ । ३ पाठः। + योगसमाधिजस्य धर्मत्य कार्यत्वेन समाप्ती नाशे सति तज्जनितायाः संवेदनायाः कारणाभावे कार्यस्थित्यङ्गीकारे ऽनुभविरोधाद नित्तिरभावः प्राप्नोति । तथा च मोक्षदशायां सर्टदा सुखानुभवाभ्युपगमो न सिध्यतीति भावः । + निवर्तेतेति ।। ४ । २ । १ पाठः । $ अत्र हेतुपटं कारणस्य नित्यत्वादित्यत्र कारणपदं च प्रयोजकपरम् । नित्ययोः कार्यकारणभावासंभवात् । प्रयोज्य प्रयोजकभावस्य च धूमाभाववह्मभावयोरिवाभ्युपगमसम्भवात्। || उपभोगार्थमेवारब्धानां शरीरादीनामुपभोगप्रतिबन्धकत्वमुपपत्तिविरुद्धमित्यर्थः । सु. खायुपभोग प्रति शरीरादेः प्रये जकत्वस्य लेोके दृष्टत्वेन दृष्टानुसारित्वाच्च कल्पनाया मुक्तावपि शरीरादाङ्गीकारे कैवल्यानुपपत्तिरनङ्गीकारे च सुखानुभवानुपपत्तियोगसमाधिजनितशरीरस्य नित्य- त्वाभ्युपगमश्च यज्जन्यं तदनित्यमित्यनुमानविरुद्ध इति भावः । इच्छाधिगमार्थति १ पाठः।

·अ. १ आ. १ सू. २२ अपवर्गलक्षणम् । ३३ मनर्थकमिति । एतच्चायुक्तम् अनिष्टोपरमार्थो मोक्षोपदेशः प्रवृत्तिश्च मुमुक्षणा मिति । नेष्टमनिष्ठेनाननुविद्धं संभवतीति इष्टमप्यनिष्टं संपद्यते अनिष्टहानाय घटमान इष्टमपि जहाति । विवेकहानस्याशक्यत्वादिति । दृधातिक्रमश्च देहादिषु तुल्यः। यथा दृष्टमनित्यं सुखं परित्यज्य नित्यसुखं कामयते एवं देहेन्द्रियबुद्धीरनित्या दृष्टा अतिक्रम्य मुक्तस्य नित्या देहेन्द्रियबुद्धयः कल्पयितुव्या:* साधीयश्चैवं मुक्तस्य चैकात्म्यं कल्पितं गवतीति । उपपत्तिविरुद्धामति चेत् समानम् । देहादीनां नित्यत्वं प्र- माणविरुद्धं कल्पयितुमशक्यमिति समानं सुखस्यापि नित्यत्वं प्रमाणविरुद्धं कल्पयितुमशक्यमिति । आत्यन्तिके च संसारदुःखाभावे सुखवचनादागमे ऽपि सत्यविरोधः । यद्यपि कश्चिदागमः स्यात् मुक्तस्यात्यन्तिक सुख- मिति । सुखशब्द आत्यन्तिके दुःखाभावे प्रयुक्त इत्येवमुपपद्यते दृष्टो हि दुःखादेरभावों सुखप्रयोगो बहुलं लोकइति । नित्यसुखरागस्य प्रहाणे मोक्षााधगमाभावो रागस्य बन्ध- नसमाज्ञानात् । यायं माने नित्यं सुखमभिव्यज्यतइति नित्यसुखरा- गेण मोक्षाय घटमानो न मोक्षमधिगच्छेन्नाधिगन्तुमर्हतीति बन्धनसमाज्ञा- तो हि रागः न च बन्धने सत्यपि कश्चिन्मुक्त इति उपपद्यतइतिषा । प्रहीण**नित्यसुखरागस्याप्रतिकूलत्वम् । अथास्य नित्यसुख- रागः प्रहीयते तस्मिन्नहीणे नास्य नित्यसुखरागः प्रतिकूलो भवति यद्येवं * कल्पितव्या इति ५। ४ । २ पाठः । + आगमेपि सत्यविशेष इति । पुः । + दुःखाभावे इति ५।४ । २ । ३ पाठः। 8 सुखशब्दप्रयोग इति ५।४। २ । ३ पाठः । ॥ ज्वरादी निवृत्ते सुखी संवत्तो ऽहमिति प्रसिद्धो हि लोकानुभव इति भावः। म नित्य सुखे रागान्मुमुक्षूणां तत्र प्रवृत्ती रागस्यानिवृत्त्या हेत्वभावेन मोक्षानुपपत्तिश्चे- त्याह । अत्र मोक्षाय घटमान इत्यनन्तरं भवेदित्यध्याहृत्य वाक्यं समापनीयं न मेक्षिमधिगच्छे- दिति तत्र दूषणं तस्यैव विवरणमने इति बोध्यम् । प्रहाणेति ४ । २।३ पाठः। ++ अथास्यानित्य सुखराग इति पुः । * यपि द्वेषात् प्रवर्तते दुःखं हास्यामीति तथा ऽपि न मुच्येत द्वेषस्य बन्धनसमाज्ञानादिति रागद्वेषौ हि बन्धनमिति । नाप्रतिकूलत्वात् । अप्रतिकलं दुःखहांनं भवति न पुनरयं दुःखं द्वेष्टि अद्विपंश्चायं प्रवर्तमानो ऽप्रतिकूलं दुःख- हानमधिगच्छति । न्या. वा. । ** ।

·न्यायभाष्य मुक्तस्य नित्यं सुखं भवति अथापि न भवति नास्योभयोः पक्षयोमोक्षाधिगमो विकल्पत इति । स्थानवत * एक तर्हि संशयस्य लक्षणं वाच्यामिति तदुच्यते । समानानेकधीपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्य- वस्थातश्च विशेषापेक्षी विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ समानधोपपतैर्विशेषापेक्षो विमर्शः संशय इति । स्थाणुपुरुषयोः समानं धर्ममारोहपरिणाही पश्यन्पर्वदृष्टं च तयोर्विशेषं बुभुत्समानः किं स्विदित्यन्यतरं नावधारयति तदनवधारणं ज्ञानं संशयः समानमनयोधर्म- मुपलभे विशेषमन्यतरस्य नापलभइत्येषा बुद्धिरपेक्षा संशयस्य प्रवर्तिका वर्तते तेन विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । अनेकधापपत्तरिति समानजाती- यमसमानजातीयं चानकं तस्यनेकस्य धर्मोपपत्तेर्विशेषस्योभयथा दृष्टत्वात् समानजातीयेभ्यो ऽसमानजातीयेभ्यश्चार्थी विशिष्यन्ते गन्धवत्वात्पृथि- * प्रमेयानन्तरमुद्दिष्टस्य प्रमेयलक्षणानन्तरं स्थानं क्रमो लक्षणस्य यस्येत्यर्थः । ता. टी. क्रमप्राप्तस्येति यावत् । + अत्र च विमर्शः संशय इति संशयसामान्यलक्षणम्। तत्र संशय इति लक्ष्य- নিয়া মিয়া মুনি নন। যদি ঘনযি মিথিলালাগ্রাম। নিম:। समानेत्यादीनि तु त्रीणि विशेषलक्षणानि । तेषु विमर्शः संशय इत्यनुवर्तनीयम् । अत्र विशिष्टोऽवमर्शी विमर्शः । विशिष्टसंशयो लक्ष्यपदम् । समानधर्मापपत्तेरने- कधायपर्विप्रतिपत्तेरिति त्रीणि प्रत्येक शेषैः पदैरुपेतानि लक्षणानीति । एतेन ये पञ्चविधं संशयमाचक्षते ते निराकृताः । ता. टी. । श्रयं भावः। समानधर्मापपत्तेस- पलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षा विमर्शः संशय इत्येकं लक्षणम्। अत्राट्यपदमात्रोपाटाने वृक्षो ऽमिति विशेढुनश्चये सत्यपि पुरुषगतसमानधर्मस्य महत्त्वादेरुपलब्धिरस्तीति संशयः स्यात् । अतः उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थितेरिति वक्तव्यम् । एकतरधर्मप्रकारकनिश्चयहेत्वभावे धर्मान्तराभावप्रकारकनिश्चयत्वभावे च सतीति तस्यार्थः । ततश्च वृक्षत्व प्रकारकनिश्चयहेतोः पुरुषवाभावप्रकारकनिश्चयहेतोश्चाभावो ऽप्यपेक्षितः । प्रकृते च स नास्तीति न संशयः । ताव. न्मात्रोक्ती च अनुगतधर्मज्ञानाभावेऽपि विशेषनिश्चयहेत्वभावमात्रेण संशयः स्यादत प्राट्यपदम् । रवपि नौकया गच्छन्नारोहपरिणाहवन्तं पदार्थमात्रं पश्यन् वृक्ष इति निश्चायकं न गज इति निश्चायकं च हेतुमनुपलभमानो ऽयि अनुपादित्सिते ऽजिहासिते चोदासीने वस्तुनि न संदिग्धे बुभुत्साविरहात् । बुभुत्समानस्तु संदिग्धे तत्र बुभुत्साभावे ऽपि संशयो मा भूदिति विशेषापेक्ष इति निवेशनीयम् । विशेषं बुभुत्समानस्येति तस्यार्थः । तदेवं पदत्रयं सिलितं लक्षणं भवति । एवमनेकधायपत्तेर्विप्रतिपत्तेश्चेति लक्षणद्वये ऽपि उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थात इति विशेषापेक्ष इति च पटद्वयं निवेशनीयं तत्सार्थक्यं च पूर्ववट् बोध्यम् । * गन्धवत्त्वादिति संशयस्य प्रत्युदाहरणम् । अस्ति चेत्यायुदाहरणम् । शब्दे सन्तासम्ब. न्धेन सामान्यविशेषसमवायाभावेभ्यो भेदेन ज्ञाते विभागजत्वं द्रव्ये शब्दातिरिक्त गुणे कर्मणि चादृष्टमुपलभ्यमानं द्रव्यत्वादिविशेषनिश्चायक हेत्वभावेन संशायकं भवतीति भावः । ननु । - ·अ. १ आ. १ सू. २३ । २४ संशयलक्षणम् । व्यबादिभ्यो विशिष्यते गुणकर्मभ्यश्च । अस्ति च शब्द विभागजत्वं विशे- षः । तस्मिन्द्रव्यं गुणः कर्म वेति संदेहः । विशेषस्योभयथा दृष्ठत्वात् । किं द्रव्यस्य सतो गुणकर्मभ्यो विशेष आहो स्विद् गुणस्य सत इति अथ क- मण: सत इति । विशेषापेक्षा अन्यतमस्य व्यवस्थापकं धर्म नोपलभइति बुद्धिरिति । विप्रतिपत्तेरिति व्याहतमेकार्थदर्शनं विप्रतिपत्तिः व्याघाता वि. रोधो ऽसहभाव इति । अस्त्यात्मेत्येकं दर्शनं नास्त्यात्मत्यपरम् । न च सनावासद्भावो सहेकच संभवतः । न चान्यतरसाधको हेतुरुपलभ्यते । तत्र तत्त्वानवधारणं संशय इति । उपलब्ध्यव्यवस्थात: खल्वपि* सच्चोदकमुपल- भ्यते तडागादिषु मरीचिषु चाविद्यमानमुदकमिति अतः क्व चिदुपलभ्यमाने तत्त्वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलब्धेः किं सदुपलभ्यते ऽथासदिति संशयो भवति । अनुपलब्ध्यव्यवस्थातः सच्च नोपलभ्यते मूलकोलकादकादि अस- च्वानुत्पन्न निरुद्धं वा तत: (क्व चिदनुपलभ्यमाने संशयः किं सन्नोपलभ्यते उतासन्निति संशयो भवति । विशेषापेक्षा पूर्ववत् पूर्वः समानो ऽनेकश्च धर्मों ज्ञेयस्थ) उपलब्ध्यनुपलब्धी पुनातृगते एतावता विशेषेण पुनर्वचनम् । समानधर्माधिगमात्समानधर्मोपपत्तेर्विशेषस्मृत्यपेक्षो विमर्श इति । स्थानवतां लक्षणमिति समानम् । यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ । विभागे गुणे विभागजत्वं दृष्टं शब्दे प्रतीयमानं गुणत्वं निश्चापयिष्यति । शब्दो विभागज- त्वाद्विभागवदिति । मैवम् । विभागजविभागानङ्गीकारात् । विभागविभागासमवायिकारणक- त्वस्य शब्दमात्रवृत्तेः संशयहेतुत्वाच्च । अत्र च समानधर्मापलब्धेः संशयकारणत्वे दूरादारोहय- रिणाहवद्वस्तुदर्शनमुदाहरणम् । तत्र ह्यारोहपरिणाहैतरुनरसाधारणी ज्ञायमानी संशयहेतू । अनेकधीपलब्धेस्तु शब्दे विभागजत्वमुपलभ्यमानं संशयकारणमित्युदाहरणम् । तत्र हि विभा- गजत्वं द्रव्यादित्रये नास्त्येव शब्दादन्यत्र दृष्टम् । ततश्च समानत्वाभावान्न पूर्वण गतार्थता । अनेकधीपलब्धेरित्यस्यासाधारणधीपलब्धेरित्यर्थः । अनेकस्माद्विशेषको धर्मो ऽनेकधर्म इति तस्यार्थः। साधारणधर्मस्यासाधारणधर्मस्य वा गृह्यमाणयभिचारस्य ज्ञानं संशयकारणम् । गृह्य- माणाव्यभिचारस्य च तस्य ज्ञानं निर्णयहेतुः। समानधर्मापपत्तेरित्यनेन विधीयमानव्यभिचार उपदिश्यते विभागजत्वादित्यनेन प्रतिषिध्यमानव्यभिचार इत्येतावता एथभिधानम् । एवं चेदं द्वयं ज्ञातृगतं संशयकारणम् । विर्घातपत्तिस्तु वक्तृगता संशयकारणमिति पूर्वयोर्भेदः । एतत्सर्व वार्तिके प्रपञ्चितम् । उपलब्ध्यव्यवस्थाया अनुपलब्ध्यव्यवस्थायाश्च पृथक् संशयकारणत्वं वार्तिके दूषि- तम् । तत्र दोषः पूर्वक्तिलक्षणत्रये प्रवेशफलं च पूर्वमुक्तम् । () एतचिडूमध्यस्थः पाठः४।। नास्ति ।

·३६ न्यायभाष्ये यमर्थ मानव्यं हातव्यं वा ऽध्यवसाय तदाग्निहानापायमनुतिष्ठति प्रयोजनं. तद्वेदितव्यम् । प्रवृत्तिहेतुत्वादिममर्थमाप्स्यामि हास्यामि वेति व्यवसायो ऽर्थस्याधिकारः एवं व्यवसीयमानो ऽर्थो ऽधिक्रियतइति. ॥ लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥ लोकसाम्य मनतीता: लौकिकाः नैसर्गिक वैनयिकं बुवातिशय- मप्रामाः तद्विपरीताः परीक्षकास्तण, प्रमाणैरथं परीक्षितुमर्हन्तीति । यथा यमर्थ लौकिका बुध्यन्ते तथा परीक्षका अपि सो ऽर्थो दृष्टान्तः । दृष्टान्तविरो- धेन हि प्रतिपक्षाः प्रतिषेदव्या भवन्तीति दृष्टान्तसमाधिना च स्वपक्षाः स्थापनीया भवन्तीति । अवयवेषु चोदाहरणाय कल्पतइति । अथ सिद्धान्तःमा इदमित्थंभूतं चेत्यभ्यनुजायमानमर्थजातं सिद्ध सिद्धस्य संस्थिति:** सिद्धान्तः संस्थितिरित्थम्भावव्यवस्था धर्मनियमः । स खल्वयम् । तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ * अनार्यशब्दो गौणमुख्यफलावरोधार्थः । तत्र मुख्यं सुखदुःखप्राप्तिपरि- हारी । गौणं तु तत्साधनम् । ता. टी. । + लाकिकानां परीक्षकाणां चेति पृथक्कोटी । तेनालाकिकस्याकाशादेरपि दृष्टान्तत्व सिद्धिरिति बोध्यम् । * लोकसामान्यमिति ५ । ४ । २ । ३ पाठः। बुद्ध्यतिशयमप्राप्तत्वादिति ३ पुः । || सो ऽयं दृष्टान्तः सारूप्यव्युत्पत्त्यर्थी वा स्यादसिद्धसाधनार्थी वा । यदि तावत सारूप्यव्युत्यत्त्यर्थस्तदा नोपमानाद्विशते । अथासिद्धसाधनार्या नो- दाहरणाद् भियते । यापमानं प्रमाणे ऽन्तभाव्यः अथोदाहरणमवयव इति न पृथग दृष्टान्तो ऽस्तीति । इदं तूत्तरमप्रतिसमाधेमिति पश्यामः । कस्मात् । त्रय- स्याप्यपरिज्ञानात् । सारूप्यव्युत्पत्त्यर्थं तावदुपमा न भवतीति वर्णितम् । दृष्टा- न्तः सारूप्यव्युत्पत्त्यर्थः अप्तिद्धसाधनार्थी वेति दृष्टान्तो न भति । तदुदाह- रणं वर्णयन्तो वयाम इति । न्या. वाः । न खल्वसिद्धः साध्येन साधनस्यावि- नाभावो दृष्टान्तेन साध्यतइत्यर्थः । ता• टीः । अत्र भाष्यकारः सिद्धान्तसामान्यलक्षणसूत्रमपठित्वैव तात्पर्य व्याचष्टे अथ सिद्धान्त इत्यादिनेति तात्पर्यटीकायां दृश्यते तेन सामान्यलक्षणसूत्रं किमप्यासीढ्यदव्यत्ये न वाप्युपलभ्यते ति बोध्यम् । ** सामान्योपक्रमस्याभ्युपगमस्य प्रमाणतो विशेषपर्यन्तता परिसमाप्तिः संस्थितिरित्यर्थः । ता. टी.।

·अ. १ श्रा. १ स. २५-२८ । सिद्धान्तलक्षणविभागो। तन्त्रार्थ स्थितिः . तन्त्रसंस्थितिः तन्त्र*मितरतराभिसंबद्धस्यार्थस- महस्योपदेशः शास्त्रम् । अधिकरणानुषङ्गाथा संस्थितिरधिकरण संस्थितिः अभ्युपगमसंस्थितिरनवधारितार्थपरिग्रहः तद्विशेषवरीक्षणायाभ्युपगमसिद्धा- न्तः । तन्त्रभेदात्तु खलु स चतुर्विधः । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थि- त्यर्थान्तरभावात् ॥ २० ॥ तवेताश्चतस्रः संस्थितयो ऽन्तरभूताः । तासाम् । सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रे ऽधिकृतो ऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ॥ २८ ॥ यथा घ्राणादीनीन्द्रियाणि गन्धादय इन्द्रियार्थाः पृथिव्यादीनि भता. नि प्रमाणरर्थस्य ग्रहणमिति । - - * तन्त्रग्रहणेन. च सर्वतन्त्रप्रतितन्त्रयोरुपादानमुभयोरपि तन्त्रत्वात् । ता. टी.। + अनुप्रतार्थ तिरिति ५। २ । ४ पाठः । + किं पुनरिदं सूत्रं लक्षणार्यमाहो विभागार्थमिति। किं चातः । यदि लन- णार्थ तन्त्राधिकरणयहणं न कर्तव्यम् एतावदस्त्वभ्युपगमव्यवस्था सिद्धान्त इति । अथ विभागार्थ सर्वतन्त्रप्रतितन्त्रग्रहणं कर्तव्यं प्रतिज्ञादिवत् । लक्षणाय च सूत्रान्तरं वक्तव्यम् । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावादिति सूत्रस्यान्या ऽर्थी वक्तव्यः । अथेदं विभागार्थ तथापि पूर्वसूत्रं परित्यज्यताम् । अथ विभक्तानां पुर्बि- भागः । त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरिति व्याहन्येत । विभागश्च नियमार्थः विभक्तानां विभागः किमर्थः । यदि नियमार्थः । साझेन सूत्रेण कृतत्वात्र प्रयो- जनमस्तीति । तस्मात्यर्वमुत्तरं वा सूत्रमनार्षमिति । नानार्थम् । अादास्य लक्ष- णार्थत्वादुत्तरस्य विभागार्थत्वादिति । विभागश्च नियमार्थ इत्युक्तम् । एतेनाने- कधा भिन्नस्य सिद्धान्तस्य चतुर्धा संग्रह इति नियमं दर्शयति । अथानं सूत्र कथं लक्षणार्थमिति । तन्त्राधिकरणानामानामभ्युपगम इति सूत्रार्थः । तन्त्र- मधिकरणं येषामर्थानां भवति ते तन्त्राधिकरणाः । तेषामभ्युपगमसंस्थितिरित्थं- भावव्यवस्था धर्मनियमः सिद्धान्तो भवतीति । किमुक्तं भवति । यो ऽर्थी न त्रितस्तस्याभ्युपगमो न सिद्धान्त इति । न्या. वाः । यद्यपि घ्राणादिषु भौतिकत्वादयो विप्रतिपत्तयस्तथापीन्द्रियत्वे नास्ति विप्रतिपत्तिरिति । ता. टी. । न दृष्टान्तात् सर्वतसिद्धान्तो भिदाते न चापि विप्रतिपत्तिरिहापीति । भिदातइत्याह । दृष्टान्तो हि वादिप्रतिवादिभ्यामेव ।

·न्यायभाये समान तन्त्रासिद्धः परतन्त्रासिद्धःप्रतित- न्त्रसिद्धान्तः ॥ २ ॥ यथा नासत आत्मलाभः न सत आत्महानं निरतिशयाश्चेतनाः देहेन्द्रियमनःसु विषयेषु तत्तत्कारणे च विशेष इति सांख्यानां पुरुषकमादि- निमित्तो भूतसर्गः कर्महेतवा दोषाः प्रवृत्तिश्च स्वगुणविशिष्टाश्चेतनाः अस- दुत्पद्यते उत्पन्नं निरुध्यतइति योगानाम् । यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सो ऽधिक- रणसिद्धान्तः ॥ ३०॥ यस्यार्थस्य सिद्धा वन्ये ऽथी अनुषज्यन्ते न तेर्विना सो ऽर्थः सि- ध्यति ते ऽर्थी यदधिष्ठाना: सो ऽधिकरणसिद्धान्तः । यथा देहेन्द्रियव्यति- रिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादिभिः । अचानुषङ्गिणो ऽथी इन्द्रि- यनानात्वं नियतविषयाणीन्द्रियाणि स्वविषयग्रहणलिङ्गानि ज्ञातुानसाध- नानि गन्धादिगुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं गुणाधिकरणमनियतविषयाश्चेतना इति पूर्वार्थसिद्धावते ऽथाः सिध्यन्ति न तेविना सो ऽर्थः संभवतीति । - निश्चितो न पुनरेवं सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । अनुमानागमयोराश्रयो दृष्टान्तो नैवं सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । न्या. बा. । * समानशब्द एकपर्यायः । निरतिशया अपरिणामिनो न केन चिम- णोपजनापायधर्मणा युज्यन्ते । प्राकृतेषु च तत्कारणेषु महदहङ्कारपञ्चतन्मात्र- भूतसूक्ष्मेषु विशेषो ऽतिशय इत्यर्थः । ता. टी । + मनास्वविषयेष्विति ३ पुः पाठः । + पुरुषनिमित्तभूतसंसर्ग इति ३ पुः पाठः । ६ यस्यार्थस्य साध्यस्य हेतोवा सिद्धाविति विषयप्तप्तमी । न निमित्तस- प्तमी । द्वयोजायमानयोर्निमित्तमित्तिकभावायोगात् । तेन यस्मिन्नर्थ ज्ञायमाने तदनुर्षाङ्गणा ऽास्तदन्तभावेण गम्यन्ते सोऽर्थः सानाधिक्रियमाणस्तदनुर्षाङ्गणां चाधारस्तदाश्रयत्मत् । तसिद्धः सपक्षो वा भवतु हेतुर्वा अनेन रूपेणाधिकरण- सिद्धान्तः । पतस्तावद्विवादाध्यासितमुपलब्धिमत्कारणमुत्पत्तिमत्त्वाद्वस्त्रवदिति । अत्र हि पृथिव्यादिगतेनोत्पत्तिमत्त्वेनोपलब्धिमत्पर्वकत्वं तद्गतं साध्यमानं स्वसि- झन्तर्गतानुङ्सिर्वज्ञत्वायुपेतमेव सिध्यति । नान्यथेहोपलब्धिमत्पर्बकत्वस्य सिद्धरिति । भाष्ये हेतुप्रतिसन्धानं सिध्यत् स्वानुषमान्तरान्वितं.सिध्यतीत्यु- दाहृतम् । ता• टी। - ·अ. १ प्रा. १ सू. २६-३२ । अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणम् अवयवविभागश्च । ३६ अपरीक्षिता भ्युपगमात्तद्विशेषपरीक्षणम- भ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१ ॥ सत्र किं चिदर्थजातमपरीक्षितमभ्युपगम्यते अस्तु द्रव्यं शब्दः स तु नित्यो ऽथानित्य इति द्रव्यस्य सतो नित्यता ऽनित्यता वा तद्विशेष: परीक्ष्यते सो ऽभ्युपगमसिद्धान्तः स्वबुद्धतिशयचिख्यापयिषया परबुद्धा- वज्ञानाचा प्रवर्ततइति । , अथावयवाः । * प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥ दशावयवानके नैयायिका वाक्ये संचक्षते जिज्ञासा संशय: शक्यप्राचा ग्निः प्रयोजनं संशयव्यदास इति । ते कस्मानोच्यन्तइति । ताप्रतीयम्प्रधि- इथे प्रत्ययार्थस्य प्रवर्तिका जिज्ञासा अप्रतीयमानमर्थ कस्माज्जिज्ञाष्द इति । तत्त्वतो ज्ञातं हास्यामि वोपादास्ये उपेक्षिष्ये वेति ता एता हानापधर्मस्तद्ध. क्षाबुद्धयस्तत्वज्ञानस्यार्थस्तदर्थमयं जिज्ञासते. सा खल्वियमसाधनमस्यो- जिज्ञासाधिष्ठानं संशयश्च व्याहतधर्मापसंघातात ज्ञाने प्रत्यासन्नः व्याहत- याहि धर्मयारन्यतरत्तत्त्वं भवितुमर्हतीति । स पृथगुपदिष्टो ऽप्यसाधनमर्थ- अपरीक्षितो ऽसत्रितः । न्या. वाः । सूत्रितस्य प्रायेण परीक्षासम्बन्धात् । मनसो हीन्द्रियत्वेनासूत्रितस्यापीन्द्रियत्वाभ्युपगमो यतः प्रमाणाधिकरणस्तस्मा- दयमभ्युपगमसिद्धान्त इति । सूत्रं त्वेवं योजनीयम् । असूत्रिताभ्यु पगमाद्वेतार्य- तद्विशेषपरीक्षणं भवति तस्माद्विशेषपरीक्षणाज ज्ञायते ऽसत्रितमभ्युपगतं सूत्र- कारण सो ऽयमभ्युपगसिद्धान्त इति । ता. टी. । भाष्ये त्वन्यथा व्याख्यातम् । + परबुद्धवज्ञानाति ३ पु. पाठः । + दशावयवा इति के चियायिकाः । यो ऽवयवा इति मीमांसकाः । तविराकरणाथं सूत्रम् । परप्रतिपादका ये वाक्ये सम्भयतरेतरप्रयायतेनार्थनार्थ- वन्तो वाक्याङ्गतामुपयान्ति ते ऽवयवाः । वाक्याङ्गत्वमवयवार्थः । वाक्याङ्गत्व. मवयवत्वम् । किं पुनर्वाश्यम् । यस्य प्रतिज्ञादिभिरुपस्कृतस्य विशेषास्यापनमर्थः तद्वाक्यम् । वायार्थ संहत्येते निष्पादयन्तीत्यवयवा इत्युच्यन्ते । न पुर्नार्जज्ञा- सादयः परप्रतिपादका इत्यतो न वाक्यस्यावयवा इति । निश्चितत्वाच्च । निश्चतश्च साधयिता भवति न तस्य जिज्ञासासंशया स्तः । प्रयोजनमपि साध- नादेव गम्यते शक्यप्राप्तिश्चेति । न शशक्यमप्रयोजनं वा कश्चित्साधयति । तस्मात् प्रयोजनशक्यप्राप्ती अपि न वाक्यावयवा । न्या. वा। इधर्मापसंघातस्तत्त्वज्ञाने इति ३ पु. पाठः । संघातात् तत्त्वज्ञाने इति ४ । ५ पु. पा.। ।

·४७ न्यायभाष्य न स्येति । प्रमातुः प्रमाणानि प्रमेयाधिगमार्थानि सा शक्यप्रापिर्न साधकस्य वाश्यस्य भागेन युज्यते प्रतिज्ञादिवदिति । प्रयोजनं तत्त्वावधारणमर्थसाथ- कस्य वाश्यस्य फलं नकदेश इति । संशयव्यदासः प्रतिपक्षोपवर्णनं तत्प्रति. धे तत्त्वाभ्यनुज्ञानार्थं न त्वयं (*साधकवाक्यैकदेश इति प्रकरणे तु जिज्ञा- सादयः समधी अवधारणीयापिकारात् तत्त्वसाधकभावात्तु प्रतिज्ञादयः ) साधकवाक्यस्य भागा एकदेशा अवयवा इति । तेषां तु यथाविभक्तानाम् । साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥ ३३ ॥ प्रज्ञापनीयेन धर्मेण धर्मिणो विशिष्टस्य परिग्रवचनं प्रतिज्ञा प्रति- । साध्यनिर्देशः अनित्यः शब्द इति । ध्यति उदाहरणसाधासाध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥ रिक्ता र ( ) एतचिहाङ्कितः पाठः ४ । ३ नास्ति । + प्रकरणमेते तथोपकुर्वन्तीति । न हि जिज्ञासादीनन्तरेण प्रकरणस्या- स्थानमस्तीति प्रकरणोत्थापका नावयवा जिज्ञासादय इति । परप्रतिपादकत्वा. तु प्रतिज्ञादीनामधिकार इति तउपदिश्यन्ते । अवयवमपि वाक्यं तथा न भवति तथोपनयनिगमनयारान्तरभावं वर्णयन्तो वक्ष्यामः । न्या. वा. । + परिययते ऽनेनेति परिग्रहः स च बचनं चेति परिग्रहवचनम् । ता. टी. मिषार्धाषितस्यार्थस्य वचनमित्यर्थः। $ श्रुत्याभ्यामुभयलक्षणसूचनात्सूत्रम् । अत्र हेतुरिति लक्ष्यनिर्देशः स च विभागोदेशे वाक्यावयव इति वचनरूपः । तस्य सामान्यलक्षणं साध्यसाधनं साध्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या यपि पाराापवं कृतकत्वादिकमर्थमाह तथापि तस्य वचनात्मकहेतुसामानाधिकरण्यानुपपत्तेविर्षाय कृतकत्वादित्यादिकं वचन- मुपलक्षति । यदि तु वचनं हेतुरित्युच्यते तत्साध्यैन समभिव्याहृतं प्रतिज्ञा स्यात् । अथ वचनमित्येतावदुच्येत तदा अतिव्याप्तिः । उपचारे तु नक्क चित्म- सङ्गः । उपनयादपि साधनं न पराङ्गतया गम्यते । किं तु प्रातिपदिकार्थप्रधान- तया स्वनिष्ठमिति न तत्रापि प्रसङ्गः । हेत्वाभासाश्च न साधनसित साधन- पदेनैव निराकृताः । न्यायवाश्यावस्वत्वेन च नान्यशब्दे प्रसङ्गः । इदं चार्थ नातं तु विशेषलक्षणं हेतुरिति यद्यपि सामान्यपदं तथापि प्रकरणादन्वय्यन्वय- व्यतिरेकिहेतुविशेषपरं द्रष्टव्यम् । तेन हेतुरिति लक्ष्यनिर्देशः परिशिष्टं णम् । साधर्म्यपदव्याख्यानं सामान्यादिति । साध्यसाधनपदव्याख्यानं साध्यस्य धर्मस्येति । साध्यस्येति र्धाममात्रे बुद्धिमा भूदत उक्तं धर्मस्येति । धर्मसंहितस्य धर्मिण इत्यर्थः । तदेव स्फुटयति प्रतिसन्यायेति । उदाहरणसाधात् साध्यस्ये. - - ·४० ने वा सते तं दानापे- अ. १ आ. १ स. । ३३-३६ हेतुलक्षणम् । उदाहरणेन सामान्यात्साध्यस्य धर्मस्य* साधनं प्रज्ञापन हेतुः साध्ये प्रतिसंधाय धर्ममुदाहरणे च प्रतिसंधाय तस्य साधनतावचनं हेतुः उत्पत्तिधर्मकत्वादिति । उत्पत्तिधर्मकमनित्यं दृष्टमिति । किमेतावद्वेतुलक्षणमिति । नेत्युच्यते किं तर्हि । तथा वैधात् ॥ ३५॥ उदाहरणवैधाच साध्यसाधनं हेतुः । कथम् अनित्यः शब्दः उत्पत्तिधर्मकं नित्यं यथा आत्मादिद्रव्यमिति । साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्श ॥ ३६ ॥ साध्येन साधर्म्य समानधर्मता साध्यसाधर्म्यां**त्कारणातद्धर्मभावी न्ति इति । तस्य धर्मस्तद्धर्मः । तस्य साध्यस्य । साध्यं च द्विविधं धर्मिवि- धर्मः शब्दस्यानित्यत्वं धर्मविशिष्टो वा धर्मी अनित्यः शब्द इति । रं तद्ग्रहणेन गृह्यतइति कस्मात्पृथग्धर्मवचनात् । तस्य धर्मस्तद्ध. Tft भावस्तद्धर्मभावः स यस्मिन् दृष्टान्ते वर्तते स दृष्टान्तः साध्यसा- त्यना, यपक्षधर्मत्वे अन्वयतिरेकपक्षधर्मत्वानि च दर्शितानि । साध्यसाध- मित्यत्र च साध्यग्रहणेनाबाधितविषयत्वासत्प्रतिक्षितत्वे तद्विपरीतस्य साधनानहत्वात् । ता. टी. । * धर्मस्येति ४ । ३ नास्ति । + प्रतिज्ञानमिति ४ । ३ प्रज्ञानमिति २।५ पाठः। प्रतिसंधीयेति ४ । २।३ पुः पाठः । ६ अत्र यदि वैधादित्युच्यते ततः सकलकेसदिमत्यदार्थपक्षीकरण- नाश्वत्वं यदि विषाणेन साध्यते तदा ऽस्ति पक्षवैधर्म्यमिति हेतुः स्यादित्यत उदाहरणेन वैधमिति । विपक्षणेत्यर्थः । ता. टी.। || अत्रेदमुदाहणं पूर्वोक्तोदाहरणाहलक्षण्याभावेन दूषयित्वा नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरमा प्राणादिमत्त्वप्रसङ्गादिति वार्तिके उदाहरणान्तरं दत्तम् । अन्वय्युदाहरणं च पूर्वसूत्रे केवल व्यति- रेक्युदाहरणं चात्रेति वैलक्षण्यं च प्रदर्शितम् । | साध्येन धर्मिणा शब्देन साधम्य दृष्टान्तस्य स्याल्यादेः शतकत्वं हेतुः तदनित्यत्वेन साध्ये शब्दे दृष्टान्ते च स्थाल्यादौ समानम् । तस्मात्कारणात्म- योजकात्तद्धर्मभावी तस्यैव साध्यस्य शब्दस्य धर्मः धर्मान्तरं येन विशिष्टः सिषार्धाषितो ऽनित्यत्वेन तदनित्यत्वं तदुर्मः स एव भावस्तदुर्मभावः सो ऽस्या- स्तीति तद्धर्मभावी स्याल्यादिरनित्यत्वधर्मवानिति यावत् । तेन तादृशा दृष्टा- न्तेन.उपलक्षितं तद्विषयं वचनमुदाहरणमिति । ता. टी. । ** साध्येन साधात् समानधर्मत्वादिति ५ । ४ । २।३ पाठः । । तद्धर्मस्य भाव इति ५ । ४।२।३ पाठः। ।

·- न्यायभाष्य धात्तद्धर्मभावी भवति स चोदाहरणमिष्यते* तच यदुत्पद्यते तदुत्पत्ति- धर्मकम् । तच्च भूत्वा न भवति आत्मानं जहाति निरुध्यतइत्यनित्यम् । एवमुत्यतिधर्मकत्वं साधनमनित्यत्वं साध्यं सो ऽयमेकस्मिन्दयोधर्मयोः साध्यसाधनभावः साधायवस्थित उपलभ्यते तं दृष्टान्ते उपलभमानः शब्द ऽप्यनुमिनोति शब्दो ऽप्युत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः स्थाल्यादिवदित्यु- दाहियते तेन धर्मयोः साध्यसाधनभाव इत्युदाहरणम् तद्विपर्ययावा विपरीतम् ॥ ३० ॥ दृष्टान्त उदाहरणमिति प्रकृतं साध्यवैधादतद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणमिति । अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् अनुत्पत्तिधर्मकं नित्य- मात्मादि सो ऽयमात्मादिर्दृष्टान्तः साध्यवैधादनुत्पत्तिधर्मकत्वादतद्धर्मभा- वी यो ऽसौ साध्यस्य धर्मो नित्यत्वं स तस्मिन्न भवतीति । अचात्मादौ दृष्टान्ते उत्पत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यत्वं न भवतीति उपलभमानः अत्र साध्यसाधर्म्यग्रहणेन साधनविकलमनुदाहरणं भवतीत्युक्तं भवति । यथा नित्यः शब्दो ऽमर्तत्वात्परमाणुवदिति । तद्धर्मभावीत्यनेन च साविकलं परास्तम् । यथा नित्यः शब्दो ऽमर्तत्वात् कर्मदिति । एतेनोभयविकलाप परास्तं यथा नित्यः शब्दो ऽमर्तत्वाद् घटदिति । पञ्चम्युपादानेन च यत्र वचने साध्यसाधर्म्यप्रयुक्तं तद्धर्मभावित्वं प्रदर्श्यते तदेवोदाहरणं नान्यदिति दर्शितं भवति । प्रयोजकत्वं च साध्यसाधर्म्यस्य हेताः स्वाभाविकः सम्बन्धो व्याप्यत्व. मिति यावत । प्रयोज्यत्वं च साध्यधर्मस्य व्यापकत्वमेव । तेनाप्रदर्शितान्वय- विपरीतप्रदर्शितान्वययोरनुदाहरणत्वमुक्तं भवति । तद्यथा अनित्यः शब्द उत्तिमत्त्वाद् घटवदिति । यो यो ऽनित्यः स स उत्पत्तिमान यथा घट इति । समाख्यानिर्वचनसामर्थ्यात्सामान्यलक्षणमनेन सूचितमित्याशयवता भाष्यकृता समाख्यानिक्तिः कृता उदाहियते ऽनेनेति । ता. टी. । + विरुद्धात इति १ पाठः। * सात्मकतया साध्येन जीवच्चरीरेण वैधाद् घटादेदृष्टान्तस्य सात्म- कत्वसाधर्म्यविरहादिति यावत् । तस्य साध्यस्य जीवच्छरीरस्य धर्मः प्राणादि- मत्त्वं तदुर्मः स एव भावस्त दुर्मभावः सो ऽस्यास्तीति तदुर्मभावी न तदुर्मभावी अंतर्मभावी प्राणादिरहितो घटादिरिति यावत् । एतदुक्तं भवति । यत्र घटादा साध्यधर्माभावप्रयुक्तसाधनधाभावः स घटादिधर्म्यदृष्टान्तः तद्विषयः शब्द उदाहरणामिति । सूत्रस्यश्च वाशब्दः समुच्चये वेदितव्यः । व्यतिरेकविषयत्वा- द्वैधादाहरणस्योत । ता• टी. । अत्रत्यं भाष्योदाहरणमन्वयतिरेकिरूपतया पूर्वेणैव गतामिति मत्वा केवलयतिरेकी हेनुस्तदुदाहरणं चास्य सूत्रस्येति बार्तिकम् । -- ·अ. १ आ. १ सू. ३० । ३८ उदाहरणलक्षणम् । शब्दे विपर्ययमनुमिनोति उत्पत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यः शब्द इति । सा- धोक्तस्य हेतोः साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । वैधा- क्तस्य हेताः साध्यवैधादतद्धर्मभावी दृष्टान्त* उदाहरणम् । पूर्वस्मिन् दृष्टान्ते यो तो धर्मो साध्यसाधनभूती पश्यति साध्ये ऽपि तयोः साध्य- साधनभावमनुमिनोति उत्तरस्मिन् दृष्टान्ते ययोधर्मयोरेकस्याभावादितरस्या. भावं पश्यति तयोरेकस्याभावादितरस्याभावं साध्ये ऽनुमिनातीति तदेतद्धे- त्वाभासेषु न संभवतीत्यहेतवो हेत्वाभासाः । तदिदं हेतूदाहरणयोः सामर्थ्य परमसूक्ष्म दुःखबाधं पण्डितरूपा वेदनीयमिति । उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारी न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥ उदाहरणापेक्षः उदाहरणतन्त्रः उदाहरणवशः । वशः सामर्थ्यम् । सा- ध्यसाधर्म्ययुक्ते उदाहरणे स्थाल्यादि द्रव्यमुत्पत्तिधर्मक्रमनित्यं दृष्टं तथा शब्द उत्पत्तिधर्मक इति साध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंहियते साध्यवे- धर्म्ययुक्ते पुनरुदाहरणे आत्मादि द्रव्यमनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टं न च तथा शब्द इति अनुत्पत्तिधर्मकत्वस्योपसंहारप्रतिषेधेनोत्यत्तिधर्मकत्वमुप- संहियते । तदिदमुपसंहारद्वैतमुदाहरणद्वैताद्भवति। उपसंहियते ऽनेनेति चो- पसंहारो वेदितव्य इति । द्विविधस्य पुनर्हेतार्द्विविधस्य चोदाहरणस्योपसंहार- द्वैते|| च समानम् । - * साध्यवैधादेस्तद्भावी दृष्टान्त इति ३ पु. पाठः। + धर्मोति २।३ पुः पाठः। + पण्डितरूपवेदनीयं प्रशस्तपण्डितवेदनीर्यामत्यर्थः । ता. टी.। 8 ननु हेतोरुपसंहार उपनयो न साध्यस्य तथा चानुपपत्रः साध्यस्योपसंहार इत्यत उक्तं साध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमिति । उदाहरणसिद्धव्याप्तिकहेतु- मत्तया साध्यमुपसंहियते न स्वरूपेणेत्यर्थः । अत्राप्युदाहरणापेक्ष उपसंहार उपनय इति सामान्यलक्षणं तथा न तथेति च सामान्यलक्षणापेने विशेषलक्षणे इति बोध्यम् । ता. टी.। || द्वैतमिति ५ पाठ ·10 न्यायभाष्ये *हेत्वपदेशात्प्रतिक्षायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥ ३ ॥ साथोक्त वा वैथोक्त वा यथोदाहरणमुपसंहियते तस्मादुत्पत्ति- धर्मकत्वादनित्यः शब्द इति निगमनम् । निगम्यन्ते अनेनेति प्रतिज्ञा- हेतूदाहरणापनया एकति निगमनं निगम्यन्ते समर्थ्यन्ते संबध्यन्ते । तत्र साधयक्ति तावद्धता वाक्यमनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा । उत्पत्तिधर्मकत्वा- दिति हेतुः । उत्पत्तिधर्मकं स्थाल्यादि द्रव्यमनित्यमित्युदाहरणम् । तथा चोत्पत्तिधर्मकः शब्द इत्युपनयः । तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति निगमनम् । वैधोक्ते ऽपि अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् अनुत्पत्ति- धर्मकमात्मादि द्रव्यं नित्यं दृष्टं न च तथा ऽनुत्पत्तिधर्मकः शब्दः तस्मा. दुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति । अवयवसमुदाये च वाक्ये संभूयेतरे- तराभिसंबन्धात्प्रमाणान्यर्थ साधयन्तीति । संभवस्तावच्छब्दविषया प्रतिज्ञा आनोपदेशस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रतिसंधानादनृषेश्च स्वातन्त्र्यानुपपत्तेः अनु- मानं हेतुः उदाहरणे सादृश्यप्रतिपत्तेः तच्चादाहरणं भाष्ये व्याख्यातम् । प्रत्यक्षविषयमुदाहरणं दृष्टेनादृष्टसिद्धेः । उपमानमुपनयः तथेत्युपसंहारात न च तथेति चोपमानधर्मप्रतिषेधे|| विपरीतधर्मोपसंहारसिद्धः। सर्वेषामेकार्थप्रति. पत्ता सामर्थ्यप्रदर्शनं निगमनमिति । इतरेतराभिसंबन्धोष ऽप्यसत्यां प्रतिज्ञा- यामनानया हेत्वादयो न प्रवत्तेरन् । असति हेतो कस्य साधनभावः प्रद- येत । उदाहरणे साध्ये च कस्योपसंहार: स्यात्कस्य चापदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं स्यादिति । असत्युदाहरणे केन साधम्यं वैधयं वा साध्य- साधनमुपादीयेत कस्य वा साधर्म्यवशादुपसंहारः प्रवर्तत । उपनयं चान्तरेण साध्ये ऽनुपसंहृतः साधको धी नार्थ साधयेत् निगमनाभावे** नानभिव्यक्त- संबन्धानां प्रतिज्ञादीनामेकार्थेन प्रवर्तनं तथेति प्रतिपादनं कस्यति । * प्राप्नोपदेशादिति ४ पाठः। + यपि च सिद्धनिर्देशो निगमनं सानिर्देशश्च प्रतिज्ञा तथापि यस्यैव प्रतिज्ञायां साध्यत्वमासीत्तस्यैव निगमने सिद्धत्वमित्यवस्यावन्तमेकमाश्रित्य समा. नविण्यतया निगमनं प्रतिजेत्युपचर्यते तथा च पुनर्वचनमुपपत्रमिति । व्याप्ति. प्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः दृष्टव्याप्तिकस्य हेतोः साध्यमिण्युपसंहार उपनयः । | समुदाति ४ । २१३ पाठः। संदृश्येति ४।२।३ पाठः। ॥ न तथेति चोपमानप्रतिषेधे इति ३ पुः पाठः मा संबन्ध इति ५ पाठः। ** निगमनाभावे चेति ५। ४ । २ पाठः । ++ एकार्थेन प्रतीयेतार्थप्रतिपादकत्वमिति इति । पुः पाठः। ता. टी.। ए ·अ. १ आ. १ स. । ३६ । ४० अवयवप्रयोजनम् । ४५ अथावयवार्थः । साध्यस्य धर्मस्य धर्मिणा संबन्धोपादानं प्रतिज्ञार्थः । उदाहरणेन समानस्य विपरीतस्य वा साध्यस्य धर्मस्य साधकभाववचनं हेत्वर्थः .धर्मयोः साध्यसाधनभावप्रदर्शनमेकचोदाहरणार्थः । साधनभूतस्य धर्मस्य साध्येन धर्मेण सामानाधिकरण्यापपादनमुपनयार्थः । उदाहरणस्थयो- ईर्मयाः साध्यसाधनभावोपपत्ती साध्ये विपरीतप्रसङ्गप्रतिषेधार्थ * निगम- नम् । न चैतस्यां हेतूदाहरणपरिशुद्धा सत्यां साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यव- स्थानस्य विकल्याज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वं प्रक्रमते । अव्यवस्थाप्य खलु धर्मयोः साध्यसाधनभावमुदाहरणे जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते । व्यवस्थिते तु खलु धर्मयोः साध्यसाधनभावे दृष्टान्तस्ये गृह्यमाणे साधनभूतस्य धर्मस्य हेतुत्वेनोपादानं न साधर्म्यमात्रस्य न वैधय॑मात्रस्य वेति । अत ऊध्वं तको लक्षणीयस्तर्क, इति । अथेदमुच्यते । अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थकारणोपपत्तित- स्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः॥ ॥ ४० ॥ * साधने प्रतिपक्षे वा साविपरीतप्रसङ्गः स्यादिति सायं प्रतिज्ञाविषय- स्यार्थस्याशेषप्रमाणमलावयवोपपत्ता सत्यां प्रतिज्ञेयार्थस्य सिद्धतया पुनर्वचनेन निगमनेन प्रतिबध्यते । न च प्रतिज्ञावचनादेव तत्सिद्धं तस्य साध्यपरत्वात् । न चान्यपरादप्याक्षेपासिद्धिः । हेत्वादिप्रयोगवैयर्यप्रसङ्गात् । प्रतिज्ञात एव सर्वाक्षेपात् । तस्माद्रपट्ठयप्रतिपादनार्थ निगमनम् । एतेन निगमनं प्रतिज्ञायाः समानाभिधेयत्वेपि प्रतिज्ञात्वेन प्रत्युक्तम् । प्रतिज्ञायाः साध्यपरत्वात् निगमनस्य च विपरोतशङ्कानित्तिपरत्वादिति । ता. टी. । + चेति ४ । २ । ३ पाठः। 1 अत्र भाष्यकारणै कस्मिनन्वयव्यतिकिण्येव वीतावीतवाक्ये उदाहृते इति कदा चिद् भ्रान्तिः स्यादेकोदाहरणतया द्वे अपि वाक्ये परस्परापते एवेति तन्निराकरणावतारपरमत अर्ध्वमिति । ता. टी। अवयनिरूपणोत्तरं क्रमप्राप्तत्वाच्च । $ कारणोपपत्तिस्तस्य तत्त्वज्ञानामिति ४ पाठः । ॥ यद्यहस्तर्क इत्येतावदुच्यते र्याद वा तत्त्वज्ञानार्थमहंस्तर्क इत्येतावन्मा ततो विज्ञाततत्त्वे ऽपि यदोहः पूर्वानुभवपरिच्छेदात्मा जायते पुनस्तत्त्वज्ञानार्थ सोपि तर्कः स्यात्तस्मादविज्ञाततत्त्वति वक्तव्यमित्यर्थः । यद्यपि कारणोपपत्तित इत्येतस्मादप्ययमर्था गम्यतएव तथापि कारणोपपत्तेरेवंरूपत्वं नाविज्ञाततत्त्व- ग्रहणमन्तरेण भवति । तथा हि । अधिगतपरिच्छेदात्मा ऽप्यहः कारणस्योपपत्त्या सम्भवेन जायते । कारणासम्भवे कार्यस्यासम्भवात् न त्वसावविज्ञाततत्त्व इति ·४६ ४ न्यायभाष्ये अविज्ञायमानतत्त्वेऽथै जिज्ञासा तावज्जायते जानीयेम मिति । अथ जिज्ञासितस्य वस्तुनो व्याहतो धौ विभागेन विमृषति किं स्विदित्येव- माहा स्विन्नेद मिति। विमृश्यमानयाधमयोरकं कारणोपपत्त्या ऽमुजानाति सम्भवत्यस्मिन् कारणं प्रमाण हेतुरिति । कारणोपपत्त्या स्यादेवमेतन्नेतरदि- ति॥ तत्र निदर्शनं यो ऽयं ज्ञाता ज्ञातव्यमर्थ जानीते तं च भोप जानी- येति जिज्ञासा । स किमुत्पत्तिधर्मको ऽनुत्पत्तिधर्मक इति विमर्शः । विमृश्य- माने ऽविज्ञाततत्त्वे ऽथै यस्य धर्मस्याभ्यनुज्ञाकारणमुपपद्यते तमनुजानाति । यद्ययमनुत्पत्तिधर्मकः ततः तस्य** कृतस्य कर्मणः फलमनुभवति ज्ञाता दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरमुत्तरं पूर्वस्या पूर्वस्य कारणमुत्तरो- तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति स्यातां संसारापवर्गो उत्पत्तिधर्मके ज्ञा- तरि पुनर्न स्याताम् । उत्पन्नः खलु ज्ञाता देहेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः संबध्य- तइति नास्येदं स्वकृतस्य कर्मणः फलमुत्यन्नश्च भूत्वा न भवतीति तस्या- विद्यमानस्य निरुद्धस्य वा स्वकृतकर्मण: फलोपभोगो नास्ति तदेवमेक- स्यानेकशरीरयोगः शरीरवियोगाश्चात्यन्तं न स्यादिति यच कारणमनुप- ततो व्यवच्छेदः । तथा च सति प्रमाणमपि तर्कः स्यादत उक्तं कारणोपपत्तित इति । उक्ते सति प्रयोजनानुसरणं न सिह लाघवादरः सूत्रकारस्येति मन्तव्यम् । * जानीये इममर्थमिति ५ पाठः। । यद्यपि संशयस्य पश्चादेव जिज्ञासा भवति तथापि जिज्ञासायाः पश्चा- दपि संशयो भवति स चात्र विवक्षितः। तर्कप्रवृत्त्यङ्गत्वात्तण हि प्रसङ्गापरनाम्बा द्वयोः पक्षयोरेकतरनिषेधेनैकतरः प्रमाणविषयतया ऽभ्यनुज्ञातव्य इति विषयप्रत्या- सत्त्या तर्कप्रवृत्ति प्रत्यङ्गता संशयस्येति । ता. टी. । + नवमिति ५। २ पाठः। कारणोपपत्तिः कारणसम्भवः । अनुज्ञाया श्राकार एवमेतनेतरदिति । एतदुक्तं भवति । यस्मिन्विषये प्रमाणं प्रर्तितुमुह्मतं द्विपर्ययाशङ्कायां न तत्प्रवर्तते यावनिष्टापत्त्या विपर्ययाशङ्का नापनीयते । तदपनय एव च स्वविषये प्रमाण- सम्भव इति चोपपत्तिरित्याख्यायते । तया प्रमाणस्योपपत्त्या इतिकर्तव्यतया प्रमाणस्याभ्यनुज्ञातस्य विशोधिते विषये प्रमाणमप्रत्यहं प्रवर्तते । न चोत्तरे- वास्तु निश्चयहेतुः कृतं प्रमाणेनेति वक्तव्यम् स्वतन्त्राया आश्रयासिद्ध तया स्वतो निश्चयायोगात् । ता. टी. । ॥ आहो विनेटमिति ३ पु• पाठः। पा तत्त्वतो जानीयेममिति ४ । २ पाठः। ततः स्वकतस्येति ५। ४ । २ पाठः । if पूर्वस्येत्येकमेव ४ । २ पुस्तकयोः । शरीरवियोगश्चेति ४।२।३ नास्ति । । ता. टी. । । । उपपत्तः ·४५ अ. ५ आ. ५ सः । ४५ तकलक्षणम् । पद्यमानं पश्यति तच्चानुजानाति सो ऽयमेवंलक्षण जहस्तर्क इत्युच्यते । कथं पुनरयं तत्त्वज्ञानार्थो न तत्त्वज्ञानमेवेति । अनवधारणात् अनुजानात्ययमे- कतरं धर्म कारणोपपत्त्या न * त्ववधारयति न व्यवस्यति न निश्चिनाति एवमेवेदमिति । कथं तत्त्वज्ञानार्थ इति तत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञालक्षणानुन हो- द्भावितात्प्रसन्नादनन्तरं प्रमाणसामर्थ्यात्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइत्येवं तत्त्वज्ञानार्थ इति । सो ऽयं तर्कः प्रमाणानि प्रतिसंदधानः प्रमाणाम्यनुज्ञानात प्रमाणस- हितो वादे प्रदिष्ट इति । अविज्ञाततत्त्वमनुजानाति यथा सो ऽर्थो भवति तस्य यथा भाव||स्तत्त्वमविपर्ययो याथातथ्यम् । एतस्मिंश्च तर्कविषये ।। विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ ४१ ॥ स्थापना साधनं प्रतिषेध उपालम्भः । तो साधनोपालम्भी पक्षप्रति- पक्षानयोगा व्यतिषक्तावनुबन्धेन प्रवर्त्तमानौ पक्षप्रतिपक्षावित्युच्यते । तयोर- न्यतरस्य निवृत्तिः एकतरस्यावस्थानमवश्यं **भावि तस्यावस्थापनं तस्या. वधारणं निर्णयः । नेदं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं संभवतीति।एको हि प्रतिज्ञात मयं तं हेतुतः स्थापयति प्रतिषिद्धं चोद्धरतीति। द्वितीयस्य द्विती येन स्थापनाहेतुः प्रतिषिध्यते तस्यैव प्रतिषेधहेतुश्चाध्रियते स निवर्तते । ... एकतरकारणोपपत्त्येति ३ पु. पाठः । + लक्षणादूहादिति ५। ४ । २ पाठः । भावितात् चिन्तितात् । प्रसन्नादबाधितादित्यर्थः । प्रमाणसामादित्यने तर्कस्य स्वातन्त्र्यमपाकरोति । ता. टी. । 8 अविज्ञाततत्त्वेर्थति यथा साथी भवतीति २ अविज्ञाततत्त्वेर्थ यथासी भवतीति ४ पाठः स तस्य तथा भाव इति ३ पुः पाठः । प्रतिपक्षोशेन प्रवृत्त उपालम्भः प्रतिपक्षाश्रय उच्यते । ** एकस्मिन् वस्तुनि विरुद्ध धर्मद्वयासम्भवादिति भावः । ++ यस्यावस्थानमिति ५। ४ । २ पाठः। tt एको होत्यादि निर्णय इत्यन्तं नेदं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामावधारणं सम्भवतीत्यस्योपप टनम् । वादी प्रतिज्ञातमथं हेतुतः स्थापति द्वितीयस्य प्रतिवादिनः प्रतिषि प्रतिषेधं वायुक्तस्य हेतार्दूषणमिति यावत् । उद्धति दूषणाभासीकरोति द्वितीयेन तु प्रतिवादिना वायुक्तस्य हेतोः स्थापनहेतुत्वं प्रतिषियते । तस्यै वादिनः प्रतिवायुक्तदूषणप्रतिषेधहेतुश्च प्रतिवादिनवोद्भियते । स वादिनो। प्रतिवादिनो वा हेतुश्चोपालम्भश्च निवर्तते । तस्मित्रिवृत्ते योवतिष्ठते एक नार्थनिर्णयो न द्वाभ्यां तस्मादयुक्तं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामिति । न ताव संशयविष निर्णये वादिप्रतिवादिनी स्तस्तबोनिश्चितयोरेव प्रवृत्तः । ता. टी. । SS प्रतिज्ञानमिति ५ पाठः।

·न्यायभाये तस्य निवृत्ती यो ऽवतिष्ठते तेनाीवधारणं निर्णयः । *उभाभ्यामेवाझवधा- रणमित्याह । कया युक्त्या एकस्य संभवो द्वितीयस्यासंभवः । तावतो संभवासं- भवौ विमर्श सह निवर्तयत: उभयसंभवे । उभयासंभवे त्वनिवृत्ता विमर्श इति । विमृश्येति विकृत्वा । सो ऽयं विमर्श: पक्षप्रतिपक्षाववद्योत्या । प्रवर्तयतीत्युपादत्यतइति । एतच्च विरुद्धयोरेकर्मिस्थयोोद्धव्यम् । ये तु धर्मिसामान्यगतो विरुद्धौ धौ हेतुतः संभवतः तत्र समुच्चयः । ऽर्थस्य तभावोपपत्तेः । यथा क्रियावद् द्रव्यमिति लक्षणवचने यस्य द्रः स्य क्रियायोगो हेतुतः संभवति तत् क्रियावत् यस्य न संभवति तद- क्रियमिति । एकर्मिस्थयोश्च विरुद्धयोद्धमयारयुगपद्भाविनाः कालविकल्पः यथा तदेव द्रव्यं क्रियायुक्तं क्रियावत् अनुत्पन्नापरतक्रियं पुनरक्रियमिति-- चायं निर्णये नियमः विमृश्यव पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारणं निर्णय इति । पर्थसन्निकर्षे त्यच प्रत्यक्षे ऽर्थे ऽवधारणं निर्णय इति । परीक्षाविषये विप्राता ग्रामीवधारणं निर्णयः, शास्त्रे वादे च विमर्शवजम् ||| इति वात्स्यायः न्यायभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहूिकम् । तिसः कथामा भवन्ति वादो जल्पा वितण्डा चेति । तासाम् । अभ्युपेत्य तु परिहरति । उभाभ्यार्माित । वादिनः साधनस्य सम्भवः प्रतिवादिन उपालम्भस्यासम्भवः । एवं प्रतिवादिनः साधनस्य सम्भवो वादिन उपालम्भारम्भव इति । विमृष्येति विमपं कृत्वेति । अनुपायो ऽपि विमर्षः पथ्य उक्तः । विमृष्यति पदोपादानस्य प्रयोजनमाह । सो ऽय- मिति । अवनात्यानियमेन (पिण्यीकृत्येत्यर्थः। ता. टी. । एकस्मिन्विषये द्वयोरवधारणं प्रत्यहेतुत्वे ऽपि विषयभेदेन द्वयोरप्यवधारणाम भवानपमिति भावः। - कार्यरत मात्रेणापि + उभयसम्भवति पूर्वान्वयि । उभयासम्भव कप निर्देशे प्रतिवायुक्तदूषणानुद्धरणे सत्प्रतिपक्षितत्वेन दूषणानुभावनगर्षपूर्ण इति । साधनमात्र संशयावस्थितिसम्भवात् । परीक्षायाः संशयपूर्वक्रत्वेन संशयकारणतयोपा एकतरकोटेरबाधने प्रतिज्ञामात्रेण संशयनिश्तेरसम्भवादिति भावः । * पक्षप्रतिपक्षावट्यामिति ५ पाठः। $ खल्विन्द्रियार्थेति ४ । २ पाठः। || न हि ज्योतिष्टोमादीनां स्वर्गादिसम्बन्धनिर्णयागमन कर्तव्ये विम- शी ऽस्ति नापि वादजल्पवितण्डासु विमी निश्चितयोरेव वादिप्रतिवादिनो- स्तत्र प्रवृत्तरित्यर्थः । ता. टी. । दी | नानाप्रवक्तृकत्वे सति तद्विचारवस्तुविषया वाक्यसंदृब्धिः कथा । तस्यां कथायामेष नियमस्तिस्र एवेति । इदं च पक्षप्रतिपक्षपरियह इति सूत्रावयवेन सूचि- तम्। ता. टी ।तत्र गुर्वादिभिः सह वादः। विजिगीषुणा सह जवितण्डे । न्या. वा. - ·४६ * बात कृति अ. १ आ. २ सू. १ वादलक्षणम्। प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावये- वोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रही वादः ॥ १॥ एकाधिकरणस्थौ विरुद्धौ धौ पक्षप्रतिपक्षी प्रत्यनीकभावादस्त्यात्मा नास्त्यात्मेति । नानाधिकरणी विरुद्धौ न पक्षप्रतिपक्षौ यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति। परिग्रहो ऽभ्युपगमव्यवस्था । सो ऽयं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः । तस्य विशेषणं प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः प्रमाणैस्तर्केण च साध- नमुपालम्भश्चास्मिन् क्रियतइति । साधनं स्थापना उपालम्भः प्रतिषेधः । तो साधनोपालम्भौ उभयोरपि पक्षयोर्व्यतिषक्तावनुबद्धौ यावदेको निवृत्त एकतरो व्यवस्थित इति निवृत्तस्योपालम्भो व्यवस्थितस्य साधनमिति। जल्पे निग्रहस्थानविनियोगाद्वादे तत्प्रतिषेधः । प्रतिषेधे कस्य चिदभ्यनुज्ञानार्थ सि- द्धान्ताविरुद्ध इति वचनम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध || इति हेत्वाभासस्य निग्रहस्थानस्याभ्यनुज्ञा वादे । पञ्चावयवोपपन्न इति हीनमन्य- तमेनाप्यवयवेन न्यूनंवा हेतूदाहरणाधिकमधिक* *मिति चेतयारभ्यनुज्ञाना. थमिति । अवयवेषु प्रमाणतान्तभावे पृथक प्रमाणतर्कग्रहणं साधना- पालम्भव्यतिषङ्गज्ञापनार्थम् । अन्यथाभावपि पक्षी स्थापनाहेतुना प्रवृत्तौ वाद इति स्यात्। अन्तरेणापि चावयव संबद्ध प्रमाणान्यथं साधयन्तीति दृष्टं तेनापि कल्पन साधनोपालम्भो वादे भवत इति ज्ञापयति|| छलजाति- * पक्षपरिग्रहो वाद इति ३ घुः पाठः। + नानाधिकरणस्थाविति ५। ४ । २।३ पाठः। । अस्याने प्रमाणतर्कसाधनः प्रमाणतीपालम्भ इति ५१४ । २।३ अधिकम् । अनेन विशेषणेन जावितण्डयार्न वादलक्षणातिव्याप्तिः । प्रमाणैरेव यत्र साधनं तरेव च यत्रोपालम्भ इति तस्यार्थः । विजिगीषुकथायां तु जल्पे वितण्डायां च तत्वनिर्णय- स्यानपेक्षितत्वेन छलादिना ऽपि स्वपक्षस्थापनं परपक्षप्रतिषेधो वा कतुं शक्यतइति न तत्राति- व्याप्तिः। न्या. सू• १ श्रा. २ था न्या. सू. अ. ५ श्रा• २ सू. १२ । न्या. सू. अ. ५ श्राः २ सू. १३ । 11 वादे निग्रहस्थानानां प्रतिषेधे ऽपि विरुद्धस्य हेत्वाभासस्य न्यूनाधिकयोश्चौद्भावना- नुमतिप्रदर्शनार्थ सिद्धान्ताविरुद्ध इति पञ्चावयवोपपत्र इति च विशेषणे इत्यर्थः । t पञ्चायवोपपत्र इत्यनेनैव प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भत्वलाभे सिद्धे पुनरुपादाम प्रमाणेः साधनमेव कार्य तकणोपालम्भ एव कार्य इति बोधनार्थम् । ES संबन्धमिति ५।४।२।३ पाठः। 1 पञ्चावयववाक्यप्रयोगाभावेपि प्रत्यक्षादिप्रमाणानामर्थसाधकत्वस्य दृष्टतया तयापि रीत्या वादे साधनं भवतीत्यर्थः । २ सू ४७॥

·न्यायभाये निग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प इति वचनाद्विनिग्रही जल्प इति मा विज्ञायि च्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ एव जल्पः प्रमाणतर्कसाधना- पालम्भो वाद एवेति मा विज्ञायीत्येवमयं पृथक् प्रमाणतर्कग्रहणमिति । यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाध- नोपालम्भी जल्पः ॥२॥ यथोक्तापपन्न इति प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चा- वयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः । छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इति छलजातिनिग्रहस्थानः साधनमुपालम्भश्चास्मिन् क्रियतइति एवंविशेषणा जल्पः । न खलु वै छलजातिनिग्रहस्थानः साधनं कस्य चिदर्थस्य संभवति प्रतिषेधार्थतैवैषां सामान्यलक्षणे विशेषलक्षणे च श्रयते । वचनविघातो ऽर्थ- विकल्पोपपत्त्या छलमिति, साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जाति: विप्र- तिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानमिति विशेषलक्षणेष्वपि यथास्वमिति । न चैतद्विजानीयात्प्रतिषेधार्थतयैवार्थ साधयन्तीति छल जातिनिग्रहस्थानोपलम्भो जल्प इत्येत्रमप्युच्यमाने विज्ञायतएतदितिमा । प्रमाणैः साधनोपालम्भयोश्छ- लजातीना**मङ्गभावो रक्षणार्थत्वात् न स्वतन्त्राणां साधनभावः । यत्तत्प्रमा- औरर्थस्य साधनं तच छलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभावो रक्षणार्थत्वात् तानि हि प्रयुज्यमानानि परपक्षविघातेन स्वपक्षं रक्षन्ति । तथा चोक्तं तत्त्वाध्यव- सायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवदिति। यश्चामा प्रमाणेः प्रतिपक्षस्योपालम्भस्तस्य चेतानि प्रयुज्यमानानि निषेधवि. घातात्सहकारीणि भवन्ति तदेवमङ्गीमत्तानां छलादीनामुपादानम् । जल्पे न स्वतन्त्राणां साधनभावः उपालम्भे तु स्वातन्त्र्यमप्येस्तीति । * प्रमाणतर्कसाधनग्रहणमिति ३ पु. पाठः। + जल्ये प्रमाणादीनां प्रयोगे ऽपि प्रमाणेनैव साधनं तणैवोपालम्भ इति नियमाभा- वातल्लक्षणस्य वादे ऽतिव्याप्तिरिति भावः । * न्या. सू. अ. ५ पा२ सू. ५१ । न्या. सू. अ. १ श्रा• २ सू. ५६ । || न्या. सू. अ. १ प्रा. २ सू. ६० । ग तथा च सूत्रे साधनपदप्रयोगो ऽनुपपन्न इति भावः । न खलु वै इत्यारभ्य एतदिती. त्येतत्यर्यन्तं शङ्का प्रमाणरित्यादिः परिहारः । जल्पकथायां प्रवृत्तेन प्रमाणैः साधने क्रियमाणे परोदितसाधनानां छलादिना ऽपि निरासे स्वपक्षसिया तदप्रयोगे च प्रतिवादिविजयानुपपत्ते. रेतावन्मात्रेण तेषां साधनहेतुत्वमुच्यतइति भावः । *• अङ्गभावः स्वपक्षरक्षणार्थत्वादिति ५।४।२१३ पाठः । तत्रेति ४।२। नास्ति । # न्या. मू. श्र. ४ श्रा. २ सू. ५० । $ प्रतिषेधेति ५ । ४ । २ पाठः । H साधननरपेक्ष्येण परोदितसाधनविघातकस्वमित्यर्थः उपा सि नि संश एव 1 H4 - ·५१ अ. १ आ. २ स. २-५ वितण्डादिलक्षणम् । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनावितण्डा ॥३॥ स जल्पो वितण्डा भवति किंविशेषणः प्रतिपक्षस्थापनया हीनः । यो तो समानाधिकरणो विरुद्धौ धी* पक्षावित्युक्तं तयारकतरं वैतण्डिको न स्थापयतीति परपक्षप्रतिषेधेनैव प्रवर्ततइति । अस्तु तर्हि स प्रतिपक्षहीना वितण्डा । यद्वै खलु तत्परप्रतिषेधलक्षणं वाक्यं स वैतण्डिकस्य पक्षः न त्वसौ साध्यं कं चिदर्थ प्रतिज्ञाय स्थापयतीति । तस्माद्यथान्यासमेवा. स्त्विति। हेतुलक्षणाभावादहेतवो हेतुसामान्या द्धेतुवदाभासमानाः । तइमे! सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः ॥४॥ तेषाम् । अनैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥५॥ व्यभिचारण एकवाव्यवस्था । * *सह व्यभिचारेण वर्तते इति सव्य- भिचारः । निदर्शनं नित्यः शब्दो ऽस्पर्शत्वात स्पर्शवान कुम्भो ऽनित्या दृष्टो न च तथा स्पर्शवान् शब्दस्तस्मादस्पर्शत्वान्नित्यः शब्द इति । दृष्टान्ते स्पर्श- वत्त्वमनित्यत्वं च धर्मो न साध्यसाधनभूती दृश्यते स्पर्शवांश्चाणुनित्यश्चे- रात कनि * पक्षप्रतिपक्षावित्युक्तमिति ५ । ४ । २ पाठः। + साध्ये ति ४ । २ पाठः। * प्रतिपक्षस्य साधयितुः सत्त्वात्तथा न शक्यते वक्तुं साधनीयार्थाभावाच्च स्थापनाहीन इत्युक्ती नाव्याप्तिरिति भावः । प्रतिज्ञानन्तरं प्रयोगोऽन्यतमलिङ्गधर्मानुविधानं वा सामान्यम् । न्या. वाः । अन्वयित्वव्यतिकित्वान्वयव्यतिरेकित्वरूपधर्मत्रयमध्ये सकधर्मवत्ता ऽऽट्यधर्मद्वयमध्ये एकधर्म- वत्ता वा । साधकासाधकत्वे तु विशेषः । अत्र हेत्वाभासानामवान्तरभेदा बहवो वार्तिके दर्शि- तास्ते प्रकृतानुपयोगात्सूत्रोक्तभेदपञ्चकेन संग्रहीतत्वाच्च नोद्धतास्तत एवावगन्तव्याः । || समातीतकाला इति ५।४।२।३ पाठः । | साध्यतज्जातीयान्यत्तित्वं व्यभिचारः । यत् खलु साध्यतज्जातीय.. वृत्तित्वे सत्यन्यत्र वर्तते तयाभिचारि तत्तित्वं व्यभिचारः । सर्वो ऽयं पदार्थभेदो न्तिद्वये ऽवतिष्ठते । अन्यत्र प्रमेयात नित्यश्चानित्यश्च व्यापकश्चाव्यापकश्चेत्येव. दि । तत्र यो हेतुरुपात उभावन्तावाश्रित्य प्रवर्तते सो ऽनैकान्तिक इति । ** सह व्यवस्थेति ४ । २ पुस्तकयोरधिकम् । - ·कृ प्रा वि ति चैत न्यायभाष्ये ति* | आत्मादौ च दृष्टान्ते उदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुरिति अस्प- शत्वादिति हेतुर्नित्यत्वं व्यभिचरति अस्पा बुद्धिरनित्या चेति । एवं द्विा- विधे ऽपि दृष्टान्ते व्यभिषारात्साध्यसाधनभावो नास्तीति लक्षणीभावादहेतु- रिति । नित्यत्वमप्येको ऽन्तः अनित्यत्वमप्येको ऽन्तः एकस्मिन्नन्ते विद्य. तइति ऐकान्तिकः उभयच|| व्यापकत्वादिति । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः॥६॥ तं विरुणवीति तद्विरोधी अभ्युपेतं सिद्धान्तं व्याहन्तीतिषा । यथा सो ऽयं विकारो व्यक्तरपैति** नित्यत्वप्रतिषेधात् । अपेतो ऽप्यस्ति विनाशप्रति- षेधात् । न नित्या विकार उपपद्यते. इत्येवं हेतुर्व्यक्तेरपेतोऽपि विकारो ऽस्तीत्यनेन स्वसिद्धान्तेन विरुध्यते । कथम व्यक्तिरात्मलाभः अपाय: प्रच्युतिः यद्यात्मलाभात्प्रच्युतो विकारोऽस्ति नित्यत्वप्रतिषेधो नापपद्यते याक्तेरपेतस्यापि विकारस्यास्तित्वं तत्खलु नित्यत्वमिति । नित्यत्वप्रति- षेधो नाम विकारस्यात्मलाभात्यच्युतेरुपपत्तिः । यदात्मलाभात्प्रच्यवते तद- नित्यं दृष्टं यदस्ति न तदात्मलाभात्प्रच्यवते । अस्तित्वं चात्मलाभात्यच्युति- रिति विरुद्धावतो धमी न सह सम्भवत इति । सेो ऽयं हेतुर्य सिद्धान्तमा- श्रित्य प्रवर्तते तमेव व्याहन्तीति । * ननु मा भनित्यत्वं साध्यमस्पर्शत्वमेवास्तु नित्यत्वस्य साध्यमित्यत आह स्पर्शवांश्चानित्यश्चति । न्या. वा.। + साध्यसाधनहेतुरिति ४ । २ पाठः । एवंविधेमीति ४ । २ पाठः । विपर्ययादनकान्तिकति ।।२।३ अधिकः पाठः। उभयान्तव्यापकत्वादिति ५।४।२ पाठः।- T अभ्युपगतार्थविरोधी विरुद्धः । एवं च सानुक्तविरुद्धसंग्रहः । नन्वेव. मेको हेत्वाभासो विरुद्धः प्राप्नोति । सत्यमेक एव हेत्वाभासा विरुद्धः । तस्य तु सामान्येन विरुद्धत्त्वेन संग्रहीतस्य पञ्चधा ऽपदेशो यथा प्रममित्यनेन षोडश पदार्या इति । पृथगभिधानं हि विरुद्धस्य न कर्तव्यम् । सामान्यतो ऽधिगतस्य 'विशेषज्ञापनार्थं यथा प्रमेयस्यैव । तत्रानैकान्तिकादिहेत्वाभासो द्विरूपो ऽनैका- तकाविरुद्धः । एतस्मिंस्तु विरुद्धतैवेति तृणोपलादिन्यायेन निष्कष्याभिधानम् । तस्मादनकान्तिकादिषु निमित्तसमावेशात्सज्जाद्वयसमावेशः । विवक्षिततज्जाती- यान्यत्तित्वेनानैकान्तिकत्वं हेतुविषयस्वरूपबाधारूपेण तु विरुद्धः । न्या. वाः । ** व्यक्तरभ्युपैतीति ३ पु. पाठः । हेतुरुचपट्यते व्यक्तेरपेतइति : पुः पाठः। । यति ५ । ४ । २ पाठः। लज और हि साया +itor=- घाता -- वातल्ल त्येतत्पर्य परोदित तावन्मा ·अ. १ आ. २ सू. ६-८ प्रकरणसमादिलक्षणम् । यस्मात्प्रकरणचिन्ता-स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः॥१॥ विमाधिष्ठानो पक्षप्रतिपक्षावुभा वनवसितो प्रकरणम् । तस्य चिन्ता विमर्शात्प्रभृति प्रानिर्णयाद्यत्समीक्षणं सा जिज्ञासा यत्कृता स निर्णयार्थ प्रयुक्त उभयपक्षसाम्यात प्रकरणमनतिवर्तमानः प्रकरणसमो निर्णयाय न प्रकल्पते । प्रज्ञापनं त्वनित्यः शब्टो नित्यधर्मानुपलब्धेरित्यनुपलभ्यमान- नित्यधर्मकमनित्यं दृष्टं स्थाल्यादि । यत्र समानो धर्मः संशयकारणं हेतुत्वे- नोपादीयते स संशयसमः सव्यभिचार एव । या तु विमर्शस्य विशेषापेक्षिता उभयपक्षविशेषानुपलब्धिश्च सा प्रकरणं प्रवर्तयति । यथा शब्द नित्यधमा नोपलभ्यते एवमनित्यधर्मो ऽपि सेयमुभयपक्षविशेषानुपलब्धि: प्रकरणचिन्तां प्रवर्तयति । कथम् । विपर्यये हि प्रकरणनिवृत्तेः यदि नित्यधर्मः शब्दे गृह्यते न स्यात्प्रकरणं यदि वा अनित्यधी गृह्येत एवमपि निवर्तेत प्रकरणम् । सो ऽयं हेतुरुभौ पक्षी प्रवर्तयन्नन्यतरस्य निर्णयाय न प्रकल्पते । साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥८॥ द्रव्यं छायेति साध्यं गतिमत्वादिति हेतुः साध्येनाविशिष्टः साध- नीयत्वात्साध्यसमः । ||अयमप्यसिद्धत्वात्साध्यवत्प्रज्ञापयितव्यःपा । साध्यं तावदेतत् किं पुरुषवच्छाया ऽपि गच्छति आहो स्विदावरकद्रव्ये संसर्पति आवरणसन्ताना**दसन्निधिसन्तानो ऽयं तेजसो गृह्यतइति । सर्पता खलु द्रव्येण ज्ञानान। यो यस्तेजोभाग आवियते तस्य तस्यासन्निधिरेवावच्छिन्नो गृह्यतइति आवरणं तु प्राणिप्रतिषेधः । भवतीति * प्रतिपक्षावनसिताविति ५। ४ । २ पाठः । + संशयविषयीभूतकोटिद्वयमध्ये एकतरकोट्युपस्थापक एव यत्र साध्यसाधकत्वेनोपादी- यतेम प्रकरणसम इत्यर्थः । योगार्थः प्रकरणमनतिक्रान्त इत्यनेन दर्शितः। प्रकरणान्तःपात्ये. वेति तदर्थः । अयमेव च सत्प्रतिपक्ष इत्युच्यते । * प्रज्ञापनं नित्यः शब्द इति ३ युः पाठः। प्रवर्तयनान्यतरस्य प्रवर्तनाय कल्पते इति ३ पुः पाठः। उभयमिति ४ पाठः। या हेतोरपि यत्र पक्षण सम्बन्धो ऽसिद्धत्वात्साधनीयः स साध्यसमः। अत्र हेतोः सम्बन्ध इत्युपलक्षणम् पक्षतावच्छेदकादेरपि । अयमेवासिद्ध इत्युच्यते । सो ऽयमसिद्धस्त्रेधाभ- वति । प्रज्ञापनीयधर्मसमान आश्रयासिद्धो ऽन्यथासिद्धश्चेति । वार्तिकम् । श्रावरकद्रव्ये ऽपसर्पति प्रावरणसविधानति ३ पुः। # ज्ञानादिति ५।४ । २ नास्ति । * सनिधिरविच्छिन इति ५ । ४ । २ । ३ पाठः । * ।

·न्यायभाष्ये - कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥९॥ कालात्ययेन युक्तो यस्यार्थस्यैकदेशो ऽपदिश्यमानस्य स कालात्यया- पदिष्टः कालातीत इच्युते । निदर्शनं नित्यः शब्दः संयोगव्यङ्ग्यत्वाद् रूपवत् । प्रागटुं च व्यक्तरवस्थितं रूपं प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते तथा च शब्दो ऽप्यवस्थितो भेरीदण्डसंयोगेन व्यज्यते दारूपरशुसंयोगेन वा । तस्मा- त्संयोगव्ययत्वान्नित्यः शब्द इत्ययमहेतुः कालत्ययापदेशात् । व्यजकस्य संयोगस्य कालं न व्यङ्ग्यस्य रूपस्य व्यक्तिरत्येति । सति प्रदीपसंयोगे रूपस्य ग्रहणं भवति निवृत्ते संयोगे रूपं गृह्यते । निवृत्ते दारूपरशुसंयोगे दूर- स्थेन शब्दः श्रयते विभागकाले । सेयं शब्दस्य व्यक्तिः संयोगकालमत्येतीति न संयोगनिर्मिता भवति । कस्मात्कारणाभावाद्धि कार्याभाव इति । एवमुदा- हरणसाधर्म्यस्याभावादसाधन मयं हेतुर्हेत्वाभास इति । अवयवविपर्यासवचनं * साध्यकाले हेत्वभाववानित्यर्थः । नित्यः शब्दः संयोगव्यात्वादित्यत्र युपलब्धः पूर्व संयोगो नोपलब्धिकाले । सो ऽयं संयोगो हेतुविशेषणत्वेनोपात्त उपलब्धिकालम. त्येति । यदोपलभ्यते तदा संयोगा नास्ति दास्त्रश्चने दारुपरशुसंयोगनिवृत्ती शब्दो- पलब्धिरिति । नन्वयमनैकान्तिक एव संयोगव्यमत्वादिति । अनित्यमपि संयो- गेन व्यज्यमानं दृष्टं यथा घट इति । संयोगव्यङ्गयत्वेनावस्थानस्य साध्यत्वात् । न ब्रमो नित्यः शब्द इति अपि त्वतिष्ठते शब्द इति प्रतिज्ञार्थः । तथा च संयोगव्यमत्वादित्ययं हेतुनानक्रान्तिकः । न झनवस्थितं किं चित्संयोगेन व्यज्यमानं दृष्टमिति । न्या. वा. । हेतोरपदेशस्य हि साध्यसन्देहविशिष्टः कालः । यथाहुः नानुपलब्धे न निर्णीते ऽर्थ न्यायः प्रवर्तते किं तु सन्दिग्धति । पर ऽप्याहुः । सन्दिग्धे हेतुवचनादिति । अत्र च प्रत्यक्षानुमानागमविरोधो यथा 'नुष्यो पुगिज्यत्वादिति अशावण: शब्दो गुणत्वादिति । शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वादिति च । स सर्वः प्रमाणतो विपरीनिर्णयेन सन्देहविशिष्टकाल- मतिपततीति । सो ऽयङ्कालस्यात्ययेनापदिश्यमानः कालातीत इति । तथा चोदा- हृतम् । एवं व्यवस्थिते भाष्यकारः सत्रं स्वपरमतश्लिष्टं व्याचष्टे । यस्यार्थस्यैक- देशः धर्मविशिष्टो धर्मी हेतोरपदिश्यमानस्यार्थः स झर्यते हेतुना तस्यैकदेशः साध्यधर्मः स हि मिणि बलवता प्रमाणेन विपरीतधर्मनिर्णयं कुर्वता संशय- कालतिपातितस्तादृशो हेतुः कालात्ययादिष्टः कालातीत इति स्वमतेना- स्यार्थः । अत्र च पूर्वमेवोदाहृतमिति पौनरुक्त्यानीदाहृतम् । परमते तु काला- त्ययेन युक्तो यस्य हेतोरर्थरूप एकदेशो विशेषणमिति यावत् । स कालात्ययाप- दिष्ट इति योजना । परमतेनैव निदर्शनसाह निदर्शनमिति । ता. टोः । + साधादिसाधनेति पु. पाठः । । वि स । प्रान्त तत्य दित विन्म न ·५५ अ. १ आ. २ स. ६-१२ छललक्षणतद्विभागौ । न सूत्रार्थः । कस्मात् । यरूप येनासम्बन्यो दूरस्यस्यापि तस्य सः। अर्थतो हासमानामानन्तर्यमकाव्यम् । इत्येतद्वचनाद्विपर्यासेनोक्तो हेतुरुदाहरणसा- धात्तया वैधयात्तत्साधन* हेतुलक्षणं न जहाति । अजहवेतुलक्षणं न हेत्वाभासो भवतीति । अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालमिति निग्रहस्था- नमुक्तं तदेवेदं पुनरुच्यतइति । अतस्तन्न सूचार्यः । अथ छलम् । वचनविघातो ऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥१०॥ न सामान्यलक्षणे छलं शस्त्यमुदाहत्तुं विभागे तूदाहरणानि । विभा- गश्च । तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥ तेषाम् । अविशेषाभिहिते ऽर्थ वक्तुरभिप्रायादर्यान्तरकल्पना वाक्छलम् ॥ १२ ॥ नवकम्बलो ऽयं माणवक इति प्रयोगः । अच नवः कम्बला ऽस्येति वक्तुरभिप्रायः । विग्रहे तु विशेषो न समासे तवायं छलवादी वक्तुरभिग्नायाद- विवक्षितमन्यमर्थ नव कम्बला अस्येति तावदभिहितं भवतेति कल्पयति कल्पयित्वा चासम्भवेन प्रतिषेधति एको ऽस्य कम्बलः कुतो नव कम्बला इति । तदिदं सामान्यशब्दे वाचि छलं वाक्छलमिति । अस्य प्रत्यवस्थान सामान्यशब्दस्यानेकार्थत्वेऽन्यतराभिधानकल्पनायां विशेषवचना। नवकम्बल इत्यनेकार्थस्थाभिधानं नवः कम्बलो ऽस्य नव कम्बला अस्येति। एतस्मिन्न- युक्ते येयं कल्पना नव कम्बला अस्येत्येतद्भवता ऽभिहितं तच्च न सम्भव- * साध्यसाधनर्माित• ५ । ४ । २ पुः पाठः साध्यसाधनहेतुलक्षणमिति ३ पु.। + न्या. सू. अ. १ श्रा• २ सू. ११ । प्रतिज्ञानन्तरं हेतोरवसरे प्राप्ते तस्याकथनं पश्चात्तदाहरणात्तत्कथनमिति न सूत्रार्थः । अनुक्तिसमये हेतोरेवाभावेन तत्राभासत्वानुपपत्तेः । कथिते च तस्मिन हेतुलक्षणा- क्रान्त हेत्वाभासत्वासम्भवाल्लक्षणानाक्रान्ते चानेकान्तिकाढान्यतमत्वात्यू यक कथनाऽनुपपत्तेः पीनरुक्त्यापाताच्चेत्यर्थः । ६ तदेतच्छलं पराजयावस्यायां जल्पे प्रयोक्तव्यमित्युक्तम् । परवाक्ये पर्यनु. योगो ऽस्येति चोक्तम् । तदत्र यथा पर्यनुयोगस्तथा दर्शयति शिहिततया भाष्यकारः अस्य प्रत्यवस्थानमिति । ता. टी.। - ·५६ न्यायभाष्ये तीति । एतस्यामन्यतराभिधानकल्पनायां विशेषो वक्तव्यः । यस्माद्विशेषो ऽर्थविशेषेषु विज्ञायते ऽयमों ऽनेनाभिहित इति । स च विशेषो नास्ति । तस्मान्मिथ्यानियोगमाचमेतदिति । प्रसिद्धश्च लोके शब्दार्थसम्बन्धो ऽभि- धानाभिधेयनियमनियोगः । अस्याभिधानस्यायमा ऽभिधेय इति समान: । सामान्यशब्दस्य विशेषो विशिष्टशब्दस्य प्रयुक्तपूर्वाश्चेमे शब्दा अर्थ प्रयुज्यन्ते नाप्रयुक्तपूर्वा: । प्रयोगश्चार्थसम्प्रत्ययार्थः अर्थप्रत्ययाच्च व्यवहार इति । तत्र- वमर्थगत्यर्थे शब्दप्रयोगे सामर्थ्यात्सामान्यशब्दस्य प्रयोगनियमः । अजां ग्राम नय सर्पिराहर ब्राह्मणं भोजयेति । सामान्यशब्दाः सन्तो ऽवयवेषु प्रयु. ज्यन्ते सामाद्यवार्थक्रियादेशना सम्भवति तत्र प्रवर्तन्ते नार्थसामान्ये क्रियादेशनाऽसम्भवात । एवमयं सामान्यशब्दो नवकम्बल इति यो ऽर्थः सम्भवति नवः कम्बलो ऽस्यति तत्र प्रवर्तते यस्तु न सम्भवति नव कम्बला अस्येति तच न प्रवर्तते । सो ऽयमनुपपद्यमानार्थकल्प नया परवाक्यो- पालम्भस्ते न कल्पतइति । सम्भवतो ऽर्थस्यातिसमान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छलम् ॥ १३ ॥ अहो खल्बसौ ब्राह्मणो विद्याचरणसम्पन्न इत्युक्ते कश्चिदाह सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पदिति । अस्य वचनस्य विघातो ऽर्थविकल्पोपपत्त्या ऽसम्भतार्थकल्पनया क्रियते। यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पत्सम्भवति व्रात्ये ऽपि सम्भवेत् ब्रात्यो ऽपि ब्राह्मण: सो ऽप्यस्तु विद्याचरणसम्पन्न इति । यद्विवक्षितमर्थमाग्नोति चात्येति च तदतिसामान्यम् । यथा ब्राह्मणत्वं विद्याचरणसम्पटंक चिदानातिक चिदत्येति । सामान्यनिमित्तं छलं सामा. EN घ * নিন্ত रोदित वन्म अर्थविशेषेवितिः ४।२।३ नास्ति। + एतदुक्तं भवति । न सङ्केतकरणावस्थायां वृद्धव्यवहार कं चिदर्थ राजयाहिकया बोधर्यात । अपि तु सामान्यद्वारणार्थप्रकरणादिसहकारी विशेधे वर्तते । तस्मात्रैष प्रतिपादयितुरपराधो यविशेषशब्दर्विशेषान्तरं प्रतिपाद- यति । किं तु सङ्केतस्यापराधो यो विशेषमपहाय सामान्ये शब्दानां वर्तते । तस्मा- यथासङ्केतं बोधयन्नापराध्यः प्रयोक्तेति सिद्धम् । ता• टोः । क्रियादेशना सम्भवेदिति ४।२।३ पाठः । $ परवाश्योपालम्भो न कल्पतति ३ पु. पाठः ।

·* श्र. १ आं. २ स. १३ । ५४ उपचारच्छललक्षणम् । न्यच्छलमिति । अस्य च प्रत्यवस्थानम् । अविवक्षितहेतुकस्य विषयानुवादः प्रशंसार्थत्वाद् वाक्यस्य* तदचासम्भूतार्थकल्पनानुपपत्तिः यथा सम्भन्न- त्यस्मिन्द शालय इति । अनिराकृतमविवक्षितं च बीजजन्म प्रवृत्तिविष. यस्तु क्षेत्र प्रशस्यते । सेो ऽयं क्षेत्रानुवादो नास्मिन् शोलयो विधीयन्त - इति बीजात्तु शालिनिवृत्तिः सती न विवक्षिता । एवं सम्भवति ब्राह्मणे विद्या चरणसम्पदिति सम्पद्विषयो ब्राह्मणत्वं न सम्पहेतुः । न चात्र हेतु- विवक्षितः विषयानुवादस्त्वयं प्रशंसार्थत्वाद् वाक्यस्य । सति ब्राह्मणत्वे सम्पद्धेतुः समर्थ इति विषयं च प्रशंसता वाक्येन यथाहेतुतः फलनिर्व- तिर्न प्रत्याख्यायते । तदेवं सति वचनविघातो ऽसम्भतार्थकल्पनया नोपप द्यतइति । धर्मविकल्पनिर्दृशे ऽर्थसद्धावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥ अभिधानस्य धी यथार्थप्रयोगः । धर्मविकल्पो ऽन्यत्र दृष्टस्यान्यत्र प्रयोगः । तस्य निर्देशे धर्मविकल्पनिर्देशे । यथा मच्चाः क्रोशन्तीति अर्थसद्धा- वेन प्रतिषेधः । मञ्चस्थाः पुरुषाः कोशन्ति न तु मच्चाः क्रोशन्तिा का पुनर- चार्थविकल्पोपपत्तिः । अन्यथा प्रयुक्तस्यान्यथा ऽर्थकल्पनं भक्त्या प्रयोगे प्राधा- न्येन कल्पनमुपचारविषयं छलमुपचारच्छलम् । उपचारो नीतार्थ: सह- चरणादिनिमित्तेनातदावे तद्वदभिधानमुपचार इति । अत्र समाधिः । प्रसिद्ध प्रयोगे वतुर्यथाभिनायं शब्दार्थयारनुज्ञा प्रतिषेधो वा न च्छन्दतः|| प्रधा- नभूतस्य शब्दस्य भाक्तस्य चषा गुणभूतस्य प्रयोग** उभयोलाकसिद्धः । सिद्ध प्रयोगे यथा वकुरभिप्रायस्तथा शब्दाथीवनुज्ञेयौ प्रतिषेध्या वा न च्छन्दतः । यदि वक्ता प्रधानशब्दं प्रयुक्त यथाभूतस्याभ्यनुज्ञा प्रतिषेधो वा न विषयानुवादकः प्रशंसार्थत्वाद्वाक्यस्योत : पु. + विटान्ते इति ४ । २ । ३ पाठः । + सिद्धे इति मु.पु. पा. बेति ४।२।३ नास्ति । || छलत इति ४ । ३ पाठः। वा भाक्तस्येत्येतावति वक्तव्ये प्रधानग्रहणं सिद्धान्ततया दृष्टान्तलाभाय । लोकसिद्ध एवोपचारः कर्तव्यो नापूर्वी विना प्रयोजनं लोकसिद्धश्चायमुपचारी मञ्चाः क्रोशन्तीत्यर्थः । ता. टी। ** भाक्तस्य च प्रयोग इति ३ पु. पाठः।

·yo न्यायभाये ५४ त । छन्दतः । अथ गुणभूतं तदा गुणभूतस्य । यत्र तु वक्ता गुणभूतं शब्द प्रयुक्त प्रधानभूतमभिप्रेत्य परः प्रतिषेधति स्वमनीषया प्रतिषेधो ऽसौ भवति न परोपालम्भ इति । वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥ न वाक्छलादुपचारच्छलं भिद्यते तस्याप्यान्तरकल्पनाया अविशे- पात् । इहापि स्थान्यों गुणशब्दः प्रधानशब्दः स्थानार्थ इति कल्पयित्वा प्रतिषिध्यतइति । न तिदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥ न वाक्छलमेवोपचारच्छन्नं तस्यार्थस सद्भावप्रतिषेधस्यार्थान्तरभावात्। कुतः । अर्थान्तरकल्पनात् । अन्या ह्मान्तरकल्पना अन्यो ऽर्थसहावप्रति- षेध इति । अधिशेषे वा किञ्चित्साधादेकच्छल प्रसङ्गः ॥ १७ ॥ छलस्य द्वित्वमभ्यनुज्ञाय चित्वं प्रतिषिध्यते किञ्चित्साधयात् । यथा चायं हेतुस्तित्वं प्रतिषेधति तथा द्वित्वमप्यभ्यनुज्ञातं प्रतिषेधति । विद्यते हि किञ्चित्साधर्म्य द्वयोरपीति । अथ द्वित्वं किञ्चित्साधान्न निवर्तते चित्वमपि न निवस्यति । अत ऊर्द्धम् । साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८॥ प्रयुक्त हि हेता यः प्रसङ्गो जायते स जाति:पा । स च प्रसङ्गः साध- यंवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानमुपालम्भः प्रतिषेध इति । उदाहरणसाधात्सा- छलत इति ४।३ पाठः । + नतान्तरभावादिति ४।२।३ पाठः । अत्र ४ पुस्तके द्वितीयाध्याय प्रथमान्हिके ६ सू. प. ५३ पं. १४ धर्मशब्देनेत्यारभ्य ५५ पं १३ यत्रयत्रेत्यन्त प्रमालिखितम् । + न वाचलं तस्येति २ । ३ पाठः। $ एकत्र अस्तु दावः प्रतिषिध्यते नैव क्राष्टारो मञ्चा इति । एकत्र 'वस्त्वभ्यनुज्ञाय कम्बलयोगमभ्युपगम्य कम्बलस्यानेकता धर्मः प्रतिषिध्यतइति । एकत्र धर्मः प्रतिषिध्यते ऽन्यत्र धर्मा सो ऽयमतिमहान विशेषः । न्या. वा. । || छलत्वेति १ पाठः। १ न च छले साधर्म्यवैधर्म्य स्तः । न च सम्यगटूषणं साधर्म्यवैधय॑मा- जात । अपि तु प्रयोगादिति प्रयुक्त हेतो तदाभासे वा य: प्रसङ्गो जायते सा नातिरिति । जल्पे हि वेदप्रामाण्यविद्वांसं प्रति कुहेतुना यदा नास्तिकैरर्धािक्ष- वा ऐतत रोदित নান ·अ. १ प्रा. २ स. १५-२० जातिनिग्रहस्थानलक्षणे । ध्यसाधनं हेतुरित्यस्योदाहरणवैधयॆश प्रत्यवस्थानम् । उदाहरणवेधा- त्साध्यसाधनं हेतुरित्यस्योदाहरणसाधर्म्यण* प्रत्यवस्थानं प्रत्यनीकभावा- ज्जायमानो र्थो जातिरिति । विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १६ ॥ विपरीता वा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः । विप्रतिपद्यमान: पराजयं प्राप्नोति निग्रहस्थानं खल पराजयप्रानिः । अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भविषये ऽप्यप्रारम्भः । परेण स्थापितं वा न प्रतिषेधति प्रतिषेधं वा नोहरति । असमासाच्च नेते एव निग्रहस्थाने इति । किं पुनदृष्ट्वान्तवज्जातिनिग्रहस्था- नयेारभेद। ऽथ सिद्धान्तववेद इत्यत आह ! तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥ तस्य साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पाज्जातिबहुत्वं तयोश्च विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वम् । नानाकल्पो विकल्प: विविधो वा कल्पो विकल्पः । तत्राननुभाषणमज्ञानमप्रतिमा विक्षयो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्यापेक्षणमित्यप्रतिपत्तिर्निग्रहस्थानम् । शेषस्तु विप्रतिपत्ति- रिति । इमे प्रमाणादयः पदार्थी उद्दिष्टा यथादृशं लक्षिता यथालक्षणं परी- विष्यन्तइति चिविधा ऽस्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिर्वेदितव्येति ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाध्ये प्रथमो ऽध्यायः । प्यते सदुत्तरं चास्य यदा सहसा न स्फुरति तदेश्वराणां जनाधाराणां मा भटेदा- प्रामाण्यबुद्धिरति जात्यापि प्रत्यवस्येयम् । कचित्युनरबुद्धपूर्वमेव हेतो हेत्वाभासे वा जातिप्रयोगः सम्भवतीति । जायमानो ऽर्थ इति पदव्युत्पत्तिनि मित्तिं दर्शितम् । * उदाहरणवैधयेणेति । पाठः । + यद्यपि साधर्म्यवैधाभ्यां दृष्टान्तस्यापि भेदस्तथापि लक्षणाभेदाभि- प्रायेणाभेद उक्तः । सा. टी. । । जातिधिकल्पान्जातिबहुत्वमिति ३ पुः । ना. टी.।

·६० ५१ है M अथ वा न्यायभाष्य अत अध्वं प्रमाणादिपरीक्षा सा च विमृश्य पक्षप्रतिपनाभ्यामात्र- धारणं निर्णय इत्यने *विमर्श एव परीक्ष्यते । समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायासा न संशयः॥ १ ॥ समानस्य धर्मस्याध्यवसायात्संशया न धर्ममाचाता । समानमनयोर्द्धर्ममुपलभः इति धर्मर्मिग्रहणे संशयाभाव इति । अथ वा समानधर्माध्यवसायादर्थान्तरभते धर्मिणि संशया ऽनुपपन्नः न जातु रूप- स्यार्थान्तरभूतस्याध्यवसायादर्थान्तरभूते स्पर्श संशय इति । अथ वा नाध्य. घसायादीवधारणादनवधारणज्ञानं संशय उपपद्यते कार्यकारणया: सासू- प्याभावादिति । एतेनानेकधर्माध्यवसायादिति व्याख्यातम् । अन्यतरधर्मा- ध्यवसायाच्च संशयो न भवति । ततो ह्यन्यतरावधारणमेवेति । विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च ॥ २ ॥ न विप्रतिपत्तिमाचादव्यवस्थामावाद्वा संशय: किं तर्हि विप्रतिपत्तिम- पलभमानस्यम संशय एवमध्यस्थायामपीति। अथ वा ऽस्त्या* *त्मेत्येके न स्त्यात्मेत्यपरे मन्यन्तइत्युपलब्धः कथं संशयः स्यादिति । अथोपिलब्धि- ना. घ न * उदेशलक्षणयोरनन्तरं परीक्षाऽवसरे प्रमाणपरीक्षायाः पाठक्रमेण प्राप्तावसरत्वपि प्रमा. णानां निर्णयं प्रत्युपयोगित्यात्संशयस्य ततः पूर्वभावित्वादार्थक्रमेण पूर्वोपस्थितः संशय सव परो- क्ष्यतइत्यर्थः । यघि निर्णयमात्रस्य न संशयपूर्वकत्वमिति प्राक् प्रतिपादितं तथापि शास्त्रार्थनि- र्णयस्य विचारपूर्वकत्वाट् विचार प्रवृत्तेश्च संशयपूर्वकत्यनियमायुक्तं संशयपरीक्षायाः प्राथम्यामिति धार्तिकम् । + अज्ञायमानस्य धर्ममात्रस्य संशयं प्रत्य हेतुत्वात्तदवधारणे निश्चयस्य संशविरोधित्व स्वाभाथ्येन संशयहेतुत्वानुपातरिति भावः । + उपलब्ध इति ४ । ३ पाठः। ६ धर्मस्योभयानुगतत्वेनाग्रहणे वस्तुत उभयानुगतधर्मग्रहणेपि संशयानुत्पत्तेभयानुगतत्व- ग्रहणे विशेषणतया धर्मिणो ऽप्यवधृतत्वातद्विषये संशयो ऽनुपपन्न इति भावः । || समानधर्मस्य कृतकत्वस्य शब्दे ऽध्यवसाये ऽपि तत्समानाधिकरण घटत्वादिप्रकारकसंश- यानुत्पत्तेः समानधर्मामध्यवसाये ऽपि प्रकरणसमे विरुद्धाव्यभिचारिधर्मसंनिपाते तत्त्वानुपलब्धः 'संशयोत्पत्त्या व्यापकत्वात्समानधर्मापलब्धेः संशयं प्रति न हेतुत्वमिति वार्तिकम् । पा स्वरूपता विप्रतिपत्तेः संशयाहेतुत्वात्तदध्वसायस्य च प्रागुक्तरीत्या संशयहेतुत्वासम्भव इति भावः । ** अस्त्यात्मेत्येके परे नास्त्यात्मेति ५। ३।४ । ३ पाठः। ++ उपलब्धरिति ५ । २ पाठः । * तथेति ५ । २ । ४ पाठः । -- वा- येतत रोदि नावन्न स ·६१ अ. २ आ. १ सू. १-६ संशये पूर्वपक्षः । रव्यवस्थिता अनुपलब्धिश्चाव्यवस्थितेति विभागेनाध्यवासिते* संशया नोप- पद्यतइति । विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्तेः ॥ ३ ॥ यां च विप्रतिपत्तिं भवान् संशयहेतुं मन्यते सा संप्रतिपत्तिः सा हि द्वयोः प्रत्यनीकधर्मविषया । तत्र य द विप्रतिपत्तेः संशयः संप्रतिपत्ते- रेव संशय इति । अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ न संशय: । यदि तावदियमव्यवस्था आत्मन्येव व्यवस्थिता|| व्यव- स्थानादव्यवस्था न भवतीत्यनुपपन्नः संशय: अथ व्यवस्था ऽऽत्मनि न व्यव- स्थिता एवमतादात्म्यादव्यवस्था न भवतीति संशयाभाव इति । तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेःपा ॥ ५ ॥ येन कल्पेन भवान् समानधर्मोपपत्तेः संशय इति मन्यते** तेन खल्वत्यन्तसंशयः प्रसज्यते समानधर्मोपपत्तेरनुच्छेदात्संशयानुच्छेदः । ह्ययमतद्धमा धर्मो विमृष्यमाणो गृह्यते। सनतं तु तद्धा भवतीति। अस्य प्रतिषेधप्रपञ्चस्य संक्षेपेणोद्धारः । यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये ना- संशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥६॥ न संशयानुत्पत्तिः संशयानुच्छेद एव|| प्रसज्यते । कथं यत्तावत् स- मानधर्माध्यवसाय: संशयहेतुः न समानधर्ममात्रमिति एवमेतत्कस्मा- - * । न्या. वा.। विभागानाध्यसिते इति ३ पाः । + न वितिपत्तिरस्तीति सूत्रार्थः । न्या. वाः । प्रत्येकं वादिनोः सिद्धान्तरूपत्वा- दिति भावः। * नाव्यवस्था विझतइति सूत्रार्थः अध्यवस्थाऽऽत्मनि व्यवस्थानाटव्य:स्था न भवतीति २।४ पा• । ॥ श्रात्मनि व्यवस्थानादिति ५ पाः । का समानधर्मादीनां सातत्यानित्यसंशय इति सूत्रार्थः । न्या. वा. ** मन्यते तेन खन्वत्यन्तसंशयः तथात्यन्तसंशयः प्रसज्यतइति २।४ पा । ++.विमश्यमानो रायते इति ५ । ३ पा। * न सूत्रार्थापरिज्ञानादिति सूत्रार्थः । न्या. वा. । $ संशयानुपपसिरिति ५ पाः । |||| चेति ५। ४ । २ । पा• ।

·६९ न्यायभाष्य ५१ देवं नोच्यते इति विशेषापेक्ष इति वचनात्सिद्धेः । विशेषस्यापेक्षा ऽऽकाडा सा चानुपलभ्यमाने विशेष समर्था । न चोक्तं समानधर्मापेक्ष इति समाने च धर्मे कथमाकाना न भवेद् यद्ययं प्रत्यक्षः स्यात् । एतेन सामर्थ्य न विज्ञायते समानधर्माध्यवसायादिति । उपपत्तिवचनाद्वा । समानधर्मोपपत्तरित्युच्यते न चान्या सद्भाव- संवेदनादृते समानधर्मापपत्तिरस्ति । अनुपलभ्यमानसद्धावा हि समाने। धी ऽविद्यमानवद्भवतीति । विषयशब्देन वा विषयिणः प्रत्ययस्याभिधानं यथा लोके धमेनाग्निरनुमीयतइत्युक्ते धूमदर्शनेनाग्निरनुमीयतइति ज्ञायते कथ दृष्ट्वा हि धूममथाग्निमनुमिनाति नादृष्टे न च वाक्ये दर्शनशब्दः श्रयते अनुजानाति च वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वं तेन मन्यामहे विषयशब्देन विष- यिणः प्रत्ययस्याभिधानं बोद्धा ऽनुजानात्येवमिहापि समानधर्मशब्देन समा. नधर्माध्यवसायमाहेति यथोहित्वा समानमनया*धर्ममुपलभतइति । धर्म- धर्मिग्रहणे संशयाभाव इति पूर्वदृष्विषयमेतत् । यावहमा पूर्वमद्राक्षं तयोः समानं धर्ममुपलभे विशेष नोपलभइति कथं नु विशेषं पश्येयं येनान्य- तरमवधारयेयमिति । न चैतत् समानधर्मापलब्धौ धर्मधर्मिग्रहणमात्रेण निवर्ततइति । यच्चोक्तं नान्तराध्यवसायादन्यत्र संशय इति यो यान्त- राध्यवसायमाचं संशयहेतुमुपादीत स एवं वाचा इति । यत्युनरेतत्कार्यका- रणयोः सारूप्याभावादिति कारणस्य भावाभावयाः कार्यस्य भावाभावी कार्य- कारणयोः सारूप्यम् । यस्योत्यादाद्यदुत्पद्यते यस्य चानुत्पादाद्यन्नोत्पद्यते * अन्ययोरिति ५। २ पाठः। + यथोक्तमिति ५ । २ । ३ पाठः । * न अर्थान्तरभावमात्रं मया संशयहेतुल्वेनोपादीयतति किं त्वर्थान्तर- विशेषः । कः पुनरयं विशेष: धर्मर्धामभावः । धर्मउपलञ्चे मिणि संशय इति परिहारं मन्यन्ते न पुनारूपस्पर्शयोधर्मर्मिभाव इति । अयं च परिहारो न युक्त इति पश्यामः । किं कारणम् । अर्थान्तरभावस्यानिवृत्तः । यथैव रूपस्पशयारा- न्तरभावस्तथा धर्मर्मिणारिति न युक्तो ऽर्थान्तरदर्शनादर्थान्तरे संशयः । अत्राफि तदेवोतरं नानभ्युपगमादिति । न ब्रमो ऽर्थान्तरदर्शनादर्थान्तरे र्मािण सन्देहः अपि तु समानधर्मादिविशिष्टर्मिदर्शनाद्विशेषति र्मिण्येव संशय इति । । वा तित रोदि न्यावा. गाव विशेषानवधारणमुभयो: सारूप्यम् । यथैव समानर्धार्मदर्शनेन विशेषो नावधार्यते लथा संशयेनापीति । कारणसद्भावात्कार्यप्तद्वाव दति न सारूप्यनिर्दै- ·अ. २ ओ. १ स.६ संशयपूर्वपक्षनिरासः । सत्कारण कार्यमितरदित्येतत्सालप्यमस्ति च संशयकारणे संशये चेतदिति। सतेनानेकधर्माध्यवसायादिति प्रतिषेधः परिहृत इति । यत्युनरेतदुक्तं विम- तिपत्त्यव्यबस्थाध्यवसायाच्च न संशय इति । पृथक्प्रजादयााहतमर्थमुपलभे विशेषं च न जानामि नोपलभे येनान्यतरमवधारयेयं तत्को पुत्र विशेष: स्याद्येनकत्तरमवधारयेयमिति संशया विप्रतिपत्तिजनितो ऽयं न शक्या विन- तिपत्तिसंशयमाचेण* निवर्तभित्तमिति । एवमुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थाकृते संशये वेदितामति । यत्युनरेतद्विप्रतिपत्ता संप्रतिपत्तरिति विप्रतिपत्तिशब्दस्यार्थः । तदध्यवसायो विशेषापेक्षः संशयहेतुस्तस्य च समाख्यान्तरेण न निवृत्तिः समाने ऽधिकरणे व्याहतार्थी प्रवादी विप्रतिपत्तिशब्दस्यार्थः तदथ्यवसायो विशेषापेक्षः संशयहेतुः न चास्य समाख्यान्तर योज्यमाने संशयहेतुत्वं निव- तते तदिदमकृतबुद्धि ||संमोहनमितिष । यत्युनरव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वा- झ्यवस्थाया** इति संशयहेतोरर्थस्याप्रतिषेधादव्यवस्थाभ्यनुज्ञानाच्च निमित्ता- न्तरेण शब्दान्तरकल्पना । व्या शब्दान्तरकल्पना व्यवस्था खलु व्यवस्था नभवत्यव्यवस्थात्म न व्यवस्थितत्वादिति। नानये रूपलब्ध्यनुपलब्ध्याः सद- सद्विषयत्वं विशेषापेक्षा संशयहेतुर्न भवतीति प्रतिषेध्यते यावता चाव्यव- स्थात्मनि व्यवस्थिता न तावता ऽऽत्मानं जहाति तावता ह्यनुज्ञाता व्यवस्था शो ऽयमपि तु कार्यकारणधर्मनिर्देशः तथा च कार्यान्तावपि तदस्तीति । न हि किं चिल्कार्य कारण प्रदानमन्तरेण सम्भवतीति । न्या. वा. । यतु समानधर्मस्य कृतक- स्वल्य शब्दे दर्शने ऽपि संशयानुत्यत्तेर हेतुत्वं तस्येति तन्न समानार्थायरिज्ञानान्न हि रुतत्वं समानो धो ऽन्यथा समानधर्मस्याभिधानात् । समानो धर्म इति विवक्षिततज्जातीयान्यवृत्तियः स समानो न पुनः कृतकत्वमेवम् । विरुद्धाव्यभिचारिधर्माध्यवसायस्य च संशयहेतुत्वानुपगमात्संशयहेतु- तायाः समानधर्माध्यवसानमात्रे ऽनङ्गीकाराच्च न व्यभिचार शङ्का । * विप्रतिपतिसंप्रतिपत्तिमात्रेति । मु.३ पा.। + द्विप्रतिपत्ती चेति ५ । २।३ पाठः । + शब्दस्य योर्थ इति ५ । २ । ३ पा. । तदध्यवसायश्चेति ५ । २ । ३ पा. । || अकृतबुद्धिमिति ५ । २ । ३ पाठः। पा विप्रतिपत्तेः प्रत्येकं वादिदृष्टया संप्रतिपत्तिरूपत्वेऽपि श्रोतुस्तटस्थस्योभयज्ञाने संशयोत्पत्तेः संप्रतित्तिशब्दवाच्यतामात्रेण दूषणोपन्यासस्यानौचित्यादिति भावः । व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थाया इति ५। २।३ पा । ++ व्यवस्थेति ५ । २ पुस्तकयोनास्ति । * विशेषापेक्षमिति ५। २।३ पाठः ।

·६४ ५. । न्यायभाष्य एवमियं क्रियमाणापि शब्दान्तरकल्पना नाथान्तरं साधयतीति । यत्पुनरै- तत्तथा ऽत्यन्तसंशयः तद्धर्मसातत्योपपत्तेरिति नायं समानधर्मादिभ्य एव संशयः किं तर्हि तद्विषयाध्यवसायाद् विशेषस्मृतिसहितादित्यता. नात्यन्त- संशय इति । अन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न संशय इति तन्न युक्तं विशेषापेक्षा विमर्श: संशय इति वचनात् । विशेषश्चान्यतरधर्मो न तस्मिन्नध्य इसीयमा- ने विशेषापेक्षा सम्भवतीति ॥ यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ ७ ॥ यत्र यत्र संशयपूर्विका परीक्षा शास्त्रे कथायां वा ततस्तवं संशये परेण प्रतिषिद्धे समाधिर्वाच्य इति । अतः सर्वपरीक्षाव्यापित्वात प्रथम संशय: परीक्षित इति । अथ प्रमाणपरीक्षा] । गप्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धः* ॥ ८ ॥ प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वं नास्ति चकाल्यासिद्धेः पूर्वापरसहभावा- नुपपत्ते रति । अस्या सामान्यवचनस्यार्थविभागः । पूर्वं हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्नि- कर्मात्प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ ६ ॥ गन्धादिविषयं ज्ञानं प्रत्यक्षं तद्यदि पूर्व पश्चाद्गन्धादीनां सिद्धिः नेदं गन्धादिसंनिकोदुत्पद्यत इति । अव्यवस्थाया आत्मनि व्यवस्थितत्वेन व्यवस्थितपदप्रतिपाद्यत्वेऽपि नाव्यवस्थात्वनि- त्तिः निमित्तान्तरसन्निपातेनार्थस्य संज्ञान्तरकरणे ऽपि स्वरूपानपायात् । + अन्यतरधर्मज्ञानमात्रं संशयहेतुर्न तनिश्चय इति भावः । * कोऽस्य सूत्रस्यार्थः । स्वयं न संशयः प्रतिषेदव्यः परेण तु संशये प्रतिषिद्धे एवमुत्तरं वामिति । न्या. वा. । $ तत्र तत्रति ५ । २ । ३ पा । ॥ किं पुनरेषां परीक्ष्यम् । आदौ तावत्सम्भवः किं प्रमाणानि सन्त्यथ न सन्तीति । सदसताः सामान्यात्ममेयत्वाद्विशेषादर्शनाच्च संशयः । न्या. वा. । का व्युदस्य संशयं परः पक्षपरिग्रहेणावतिष्ठते । न्या. वाः । अस्यार्थः विष्वपि कालेषु प्रमाणानि नार्थ साधयन्तीति । न्या. वाः । ++ प्रामामिति ५। ४ । ३ पाः । ++ अति ५।४।२।३ पा• । FF नेन्द्रियार्थसत्रिकर्षापेक्षं ज्ञानमिति सूत्रार्थे व्याघातो दोषः । यदि पूर्व ज्ञानं नेन्द्रियार्थविकर्षस्तस्य कारणमिति यदुक्तमिन्द्रियार्थसत्रिकर्षात्पर्माित तद् व्याहन्यते । न्या. वा. । ६ ६ न মা तत रोटि पाव ·- अ. २ ओ. १ स. ०-११ प्रामाण्यानेपः । ६५ पश्चासिद्धी न. प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः* ॥ १० ॥ असति प्रमाणे केन प्रमीयमाणो ऽर्थः प्रमेयः स्यात् प्रमाणेन खलु प्रमीयमायोऽर्थः प्रमेयमित्येतत्सिध्यति । युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमव- त्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ ११ ॥ यदि प्रमाणं प्रमेयं च युगपद्भवतः एवमपि गन्धादिष्विन्द्रियार्थेषु ज्ञानानि प्रत्यर्थनियतानि युगपत्सम्भवन्तीति ज्ञानानां प्रत्यर्थनियतत्वात क्रमवृत्तित्वाभावः । या इमा बुद्धयः क्रमेणार्थेषु वर्तन्ते तासां क्रमवृत्तित्वं न सम्भवतीति । व्याघातश्च युगपज ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति । एतावांश्च प्रमाणप्रमेययोः सद्भावविषयः स चानुपपन्न इति तस्मात्प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वं न सम्भवतीति । अस्य समाधिः । उपलब्धिहेतोरुपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वीपरसहभावानियमाद्यथादर्शनं विभागवचनम् । व चिटुपल- ब्धिहेतु: पूर्व पश्चादुपलब्धिविषयः । यथा|| ऽऽदित्यस्य प्रकाशः । उत्पद्यमा- नानां के चित्पर्वमुपलब्धिविषयः पश्चादुपलब्धिहेतुः यथावस्थितानां प्रदीपः । यद्यपि स्वरूपं न प्रमाणाधीनं तथाऽपि तस्य प्रमेयत्वं तदधीनं तदपि चेत्प्रमाणात्पर्व न प्रमाणयोगनिबन्धनं स्यादित्यर्थः । ता टी । + न प्रमाणनिमित्ता प्रमेय संजति व्याघातः । प्रमाणमन्तरण न प्रमेयमात्मानं लभतइति न प्रमाणायत्ता प्रमेयसिद्धिः । न्या. वाः । । इन्द्रियार्थानां बुद्धीनां च सत्रिपाते ति युगपड़ाव इति क्रमवृत्तित्वं दृष्टं न स्यादिति व्याघातो दोषः । युगपउज्ञानानुत्तिरित्युक्तं तद् व्याहन्यते । न्या. वा. । अस्य वाक्यस्यासिद्धताद्धावनमर्थः । न्या. वा. । अर्थसाधकत्वस्वभावकानां प्रत्यक्षादीनामर्थसाधकत्वं नेति व्याघांतः। प्रामाण्यमात्र प्रतिषेधे च धर्मिणो प्रतिशेधात् स्वरूपेण सिद्धिः प्रत्यक्षादीनाम् । यदि च प्रमाजननकलब्धजीवितानां प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्ये निषिद्धे कुतः स्वरूपसिद्धिरित्युच्यते तर्हि साधकस्यापि प्रमाणत्वानुपपत्तेरप्रमाणेनाप्रामाण्यसाधनासम्भवः । साधकस्य प्रामाण्याभ्युपगमे च बाधः । प्रत्यक्षादीनां चाप्रामाण्यप्रतिज्ञायम्मन्येषां प्रामाण्याभ्युप- गमलाभात्तेषां वक्तव्यतापत्ती तत्साधकप्रमाणविशेषोपन्यासे तेनाभ्युपगतप्रामाण्येनानुमानादिन: बाधः । त्वतुक्तेनैव हेतुना त्वदुपन्यस्तस्याप्रामाण्यसाधनस्याप्य प्रमाणतापत्तावप्रमाणे साध्यासि- द्भिश्च । प्रामाण्यस्य धर्मस्य धर्मिणो भेदाभ्युपगमेन धर्मप्रतिषेधे फलतो धर्मिणो ऽपि प्रतिषेध प्रत्युक्तौ च प्रत्यक्षादीनामिति धष्ठार्थानुपपत्तिः प्रामारामिति भावप्रत्ययानुपपत्तिश्च । हेतुत्वेना- पन्यस्तायास्त्रकाल्यासिद्धेस्त्रकाल्यनिष्ठत्वेन साध्यवैयधिकरणयादसाधकत्वम् । कालत्रये ऽव्यर्थसाध- कस्वाभावस्य तदर्थवे माध्यादविशेष इति वार्तिकम् । || यथा श्रादित्य प्रकाशे ५। ४ । २ पा । है ·६६ । न्यायभाष्ये क चिदुपलब्धिहेतुरूपलब्धिविषयश्च सह भवतः यथा धूमेनाग्नेग्रहणमिति । उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणं प्रमेयं तूपलब्धिविषयः । एवं प्रमाणप्रमेययाः पूर्वाप- रसहभावे ऽनियते यथा ऽर्थो दृश्यते तथा विभज्य वचनीय इति । तत्रैका- न्तेन प्रतिषेधानुपपत्तिः । सामान्येन खलु विभज्य प्रतिषेध उक्त इति । समाख्याहेतोस्काल्ययोगात्तथाभूता समाख्या । यत्पुनरिदं पश्चात्सिद्धे च सति प्रमाणे प्रमेयं न सिध्यति प्रमाणेन प्रमीयमाणो ऽर्थः प्रमेयमिति विज्ञायतइति प्रमाणमित्येतस्याः समाख्याया उपलब्धिहेतुत्वं निमित्तं तस्य चैकाल्ययोगः । उपलब्धिमकार्षीदुपलब्धिं करोति उपलब्धि करि- ध्यतीति समाख्याहेतास्त्रकाल्ययोगात समाख्या तथाभूता । प्रमितो ऽनेनार्थ: प्रमीयते प्रमास्यतइति प्रमाणम् । प्रमितं प्रमीयते प्रमास्यते इति च प्रमेयम् । एवं सति भविध्यत्यस्मिन् हेतुत उपलब्धिः । प्रमास्यते ऽयमर्थः प्रमेयमिदमि- त्येतत्सर्व भवतीति । त्रैकाल्यानभ्यनुज्ञाने च व्यवहारानुपपत्तिः । यश्चैवं नाभ्यनु- जानीयात्तस्य पाचकमानय पक्ष्यति लावकमानय लविष्यतीति व्यवहारो नोपपद्यतइति । प्रत्यक्षादीनामाप्रामाण्यं चैकाल्यासिद्धरित्येवमादिवाक्यं प्रमा- णप्रतिषेधः । तचायं प्रष्टव्य: अयानेन प्रतिषेधेन भवता किं क्रियतइति । कि सम्भवो निवर्त्यते अथासम्भवो ज्ञाप्यतइति। तद्यदि सम्भवो निवर्त्यते सति सम्भवे प्रत्यक्षादीनों प्रतिषेधानुपपत्तिः । अथासम्भवो ज्ञाप्यते प्रमाणल- क्षण प्रापस्तहि प्रतिषेधः प्रमाणासम्भवस्योपलब्धिहेतुत्वादिति । किं चातः । त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ अस्य तु विभाग: पूर्व हि प्रतिषेधसिद्धावसति प्रतिषेध्ये किं|| प्रति- षिध्यते । पश्चात्सिद्धौ प्रतिषेध्यासिद्धिः प्रतिषेधाभावादिति युगपत्सिवा पा तर व * सिद्धावसति प्रमाणे इतिः ५।४।२।३ पा। + लक्षणमिति ५।४।२।३ पा.। * प्रमाणानि पक्षीसत्यासत्ता शून्यत्वं वा जाप्यते । श्रादो पक्षतावच्छेदकरूपेण पसिद्धा- वेव तत्र साध्यसाधनसम्भवात्तत्सद्भावाभ्युपगमे तेनैव बाधः। द्वितीये ऽपि पक्षतावच्छेदकस्य प्रमा- णस्याभ्युपगमे तथैव बाधः। साधनस्य च प्रामाण्यानुपगमो ऽप्रमाणेन साधनासम्भवः प्रामाण्याभ्यु- प्रगमे तेनैव बाध इति भावः । ६ भवटुपन्यस्तहेतोः प्रतिषेधे ऽपि सत्त्वेन तेन साधनासम्भवाद् व्याघात इति भावः । || किमनेनेति ५ । ४ । २ । ३ पा । IHA ·। ६० अ. २ श्रा. १ स. १२-१४ प्रामाण्यसमर्थनम् । प्रतिषेध्य सिद्धाभ्यनुज्ञानादनर्थकः प्रतिषेध इति । प्रतिषेधलक्षणे च वाक्ये उनुपपद्यमाने सिद्धं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वामिति ॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ कथं चैकाल्यासिद्धेरित्यस्य हेतोर्यादाहरणमुपादीयते हेत्वर्थस्य साधकत्वं दृष्टान्ते दर्शयितव्यमिति । न च तर्हि प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यम् । अथ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यामुपादीयमानमप्युदाहरणं नार्थ साधयिष्यतीति । सोयं सर्वप्रमाणाहता हेतुरहेतुः सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध इति । वाश्यार्थी ह्यस्य सिद्धान्तः । स च वास्यार्थः प्रत्यक्षादीनि नार्थ साधयन्तीति इदं चाक्यवानामुपादानमर्थस्य साधनायेति । अथ नोपादीयते अग्रदर्शितहे- त्वर्थस्य दृष्टान्तेन साधकत्वमिति निषेध!|| नोपपद्यते हेतुत्वासिद्धेगरिति. ॥ **तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ प्रतिषेधलक्षणे स्ववाक्ये तेषामवयवाश्रितानां प्रत्यक्षादीनामप्रामाध्ये ऽभ्यनुज्ञायमाने परवाक्ये ऽप्यवयवाश्रितानां प्रामाण्यं प्रसज्यते अविशेषा- । * प्रतिषेधेति ४।२।पा। + प्रत्यक्षाढीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्ध प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यासिझेरिति च वाक्ययोरे- कार्थत्वं भिवार्यत्वं वा । पाटो प्रत्यक्षादीनां प्रामापमित्येव कस्माचाच्यते । कुतश्च तयोरेकार्थ- नावगमः । यदि प्रमाणताह व्याघातः । अथ प्रमाणान्तराहि संज्ञाभेदमात्र साधक प्रमाणा- भ्युपमात् । भिन्नार्थत्वेपि तत्त्वे प्रमाणोपन्यासे तथैव व्याघातःप्रत्यक्षादीनि न सन्तीति वाक्येन चान्यत्र प्रसिद्ध घटे ग्रहादिसम्बन्धस्याभाव इबान्यत्र प्रसिद्धेषु प्रमाणेषु सामर्थ्य प्रतिषेध एवाच्यत न तु प्रमाणस्वरूपाभावोऽप्रसिद्ध प्रतियोगिकस्याभावस्यानभ्युपगमात् । प्रमाणस्वरूपसत्त्वाभ्युपगमे तु व्याघातः । प्रमाणानां चासत्त्वं प्रतिपाढामानं केन कथं के प्रति चेंति वक्तव्यम् । तत्र प्रतिपादयस्य प्रतिपादयितुः प्रतिपादकतोश्च तेषां च भेदस्य प्रामाणिकत्वे तेनैव. बाधः । अनभ्युपगमे प्रति पादनानुपयोय इति दिक् । * अथ प्रत्यक्षदोनामनामारायमिति ४१२ पुस्तकयो स्ति। सू. अ. १ श्रा• १ सू.४७ || प्रतिषेध इति ५१४१२ पा । * बुद्धिविवक्षाप्रयत्नवायूदीरणताल्वभिघातोष्ठस्यन्दादीन्यवर्जयन बुद्ध्या का- क्यमुच्चार्यास स्थाणुकण्टकसपोदीन परिहरन पादविहरणादीनि करोपित पते वाक्यप्रवृत्ती प्रमाणप्रतिषेधात्र सम्भवत इति न्या. वा.। ** यदि माध्यमिको बयात प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिरिति स्ववाक्यावयाश्रितानि यथालोकप्रतीतिसिद्धानि तैरविचारिसिद्वैरितरेषां प्रा- माण्यं प्रतिषिध्यतति तत्रेदमुच्यते । ता. टी. । गो.

·न्यायभाध्ये दिति । एवं चन सर्वाणि प्रमाणानि प्रतिषिध्यन्तइति विप्रतिषेध इति वीत्ययमुपसर्गः सम्प्रतिपत्त्यर्थे न व्याघाते ऽर्थाभावादिति* ॥ त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातादरसिद्धिवत्तसिद्धेः ॥ १५ ॥ किमर्थं पुनरिदमुच्यते पूर्वोक्तनिबन्धनार्थम् । यत्तावत्पक्तिमुपल- ब्धिहेतोपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावानियमाद् यथादर्शनं विभागवचनमिति तदितःसमुत्थानं यथा विज्ञायेत । अनियमदर्शी खल्व- यमृषिनियमेन प्रतिषेधं प्रत्याचष्टे चैकाल्यस्य चायुक्तः प्रतिषेध इति । तवैकां विधामुदाहरति शब्दादातोद्यसिद्धिवदिति । यथा पश्वात्सिद्धेन शब्देन पूर्वसिद्धमातोद्यमनुमीयते साध्यं चाताद्य साधनं च शब्दः अन्तहिते हाताद्ये स्वनतो ऽनुमानं भवतीति । वीणा वाद्यते वेणुः पूर्यते इति स्क्नवि- शेषेण आताद्यविशेष प्रतिपद्यते । तथा पूर्वसिद्धमुपलब्धिविषयं पश्चात्सिद्धे नोपलब्धिहेतुना प्रतिपद्यते इति । निदर्शनार्थत्वाच्चास्य शेषयोर्विधयोर्यथाक्त- मुदाहरणं वेदितव्यमिति । कस्मात्पुनरिह तन्नोच्यते पूर्वोतमुपपाद्यत- इति । सर्वथा तावदयमर्थः प्रकाशयितव्यः स इह वा प्रकाश्यत तत्र वा म कश्चिद्विशेष इति । प्रमाणं प्रमेयमिति च समाख्या समावेशेन वर्तते समा- व्यानिमित्तवशात् । समाख्यानिमित्तं सूपलब्धिसाधने प्रमाणम् उपलब्धिविष- यश्च प्रमेयमिति । यदा चोपलब्धिविषयः कस्य चिदुपलब्धिसाधनं भवति तदा प्रमाणं प्रमेयमिति चैको ऽथी ऽभिधीयते । अस्यार्थस्यावद्योतनार्थमिदमुच्यते ॥ प्रमेया च|| तुलाप्रामाण्यवत्ता ॥ १६ ॥ गुरुत्वपरिमाण**ज्ञानसाधनं तुला प्रमाणं ज्ञानविषया गुरुद्रव्यं सुवर्णा- दि प्रमेयम् । यदा सुवर्णादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुलान्तरप्रतिपत्ती किमुक्तं भर्वात कानि चित्प्रमाणानि प्रतिषिध्यन्ते कानि चिदभ्यनुज्ञायन्त- दति यानि स्ववाक्याश्रितानि तान्यभ्यनुज्ञायन्ते परवाक्याश्रितानि प्रतिषिध्यन्ते ति । न्या. वा.. । न तदस्माभिरुत्सनमुक्तमपि तु सूत्रार्थ एवैति ज्ञापनार्थ सूत्रपाठी ऽस्माकन मित्यर्थः । ता. टी.। + काल्ये चेति ५।४ । २ । ३ पा. 5 सहभावस्योदाहरणं धूमदर्शनादग्निं धूमविशेषणं प्रतिपद्यते । पूर्वसिद्विरुप- लब्धिहेतुरादित्यः पश्चात्सिद्वानां प्रकाशक इति । न्या. वा. || प्रमेयता चेति १ पाः। इ यथा प्रामाण्ये तुला प्रमेया च तथा ऽन्यदपि सर्व प्रमाणे प्रमेयमित्यर्थः । ता टी। * प्रमायोति ५ । ४ । २ ।। पा. । m न * प्रा ति रोति ·६३ । । अ. २ आ. १ स. १५ । १६ । प्रामाण्यप्रमेयत्वसमावेश: । सुवर्णादि प्रमाणं तुलान्त प्रमेय मिति । एवमनवयवेन तन्त्रार्थ उद्देष्टा घेदितव्य: । आत्मा तावदुपलब्धिविषयत्वात् प्रमेये परिपठितः । उपलब्ध। स्वातन्त्र्यास्त प्रमाता ! बुद्धिरूपलब्धिसाधनत्वात प्रमाणम् उपलब्धिविषय- त्वात् प्रमेयम् उभयाभावात् प्रमितिः । एवमर्थविशेषे समाख्यासमावेशो याज्यः । तथा च कारकशब्दा निमित्तवशात* समावेशेन वर्मन्तइति। वृक्ष- स्तिष्ठतीति स्वस्थिती स्वातन्त्र्या त्कता । वृक्ष पश्यतीति दर्शनेनाप्नुमिष्य- माणतमत्वात् कर्मः । वृक्षेण चन्द्रमसं ज्ञापयतीति ज्ञापकस्य साधकतम- त्वात् करणम् । वृक्षायोदकमासिञ्चतीति आसिच्यमानेनोदकेन वृतमभि- प्रेतीति संप्रदानम् । वृक्षात्पणं पततीति ध्रुवमपाये ऽपादानमित्यपादानमणा । वृक्षे वयांसि सन्तीत्याधारो ऽधिकरणमित्यधिकरणम् । एवं च सति न * कारकशब्दनिमित्तवशादिति । २। पाठः। + कारकान्तरानोक्षत्वं स्वातन्त्र्यम् । न हि वृतस्तिष्ठन् स्वस्थिती कारका न्तरं प्रयुङ्कइति । यदा ऽयं स्थितिशब्दो गतिनिषेधवचनो भवति तदैवम् । यंदा- प्यस्तेरभिधायकस्तदायस्तर्व्यक्तिनिमित्तत्वेनातिष्ठमानो ऽस्तिं व्यनतीति कर्त त्युच्यते । यदपि गेहसम्बन्धादयभिधायको भवत्तिशब्दो यथा गेहे देवदत्त- स्तिष्ठत्तीति प्रतिनिर्दिष्टे इस्तीति गम्यते तदा न सत्तामाह न गतिप्रतिषेधर्माप तु देवदत्तगेहसम्बन्धं तदापि देवदत्तगेहसम्बन्धानुभवक्रियास्तस्यापि न कारका- न्तराणि प्रयुतइति स्वतन्त्रो भवति । यदा ऽप्ययमभग्नवचनः स्थितिशब्दस्तिष्ठति वृक्षो न भान इति तदापि स्वस्थिती न कारकान्तराणि प्रयुति स्वतन्त्रो भवति । समुदायकदेशं वा स्वस्यितो प्रयुङ्क्ते वृक्षो मूलैस्तिष्ठति प्रासादः स्तम्भैः धिंयतति । पूर्वापरप्रत्ययैकविषयता वा स्थितिः । यद्वस्तु प्राज्ञ सिद्ध पुनर्निमि- त्तान्तरसविधाने सत्युपलभ्यते यत्तस्यानेकायुगपत्कालप्रत्यविषयत्वं सा स्थितिः । तस्यां स्थितावस्थ यत्सहकारिसाधनं चक्षुरादि तत्करणमिति । न्या. वाः । * कर्मणि का कारकार्थः क्रियाविषयत्वं यत्खलु क्रियाया विषयभावेन व्यव. तिष्ठलइत्येतत्कर्म । एतेन कर्मलक्षणेन तथायुक्तं चानीप्सितमिति संगृहीतम् । आनन्तर्यप्रतिपत्तिः करणस्य साधकतमत्वार्थः वृक्षण चन्द्रमसं ज्ञापयतीति वृक्षं गृहीत्वा ऽनन्तरं चन्द्रमसं प्रतिपयतइति वृक्ष; करणम् । न्या. या । || कारकशब्दवाचाकर्मणा उप्तुमभीष्टं संप्रदानम् । आसिच्यमानमुदकं कर्म तिन वृत्तं प्राप्नोतीति वृत्तः संप्रदानं भवतीति । न्या. वाः । वा अपगच्छत्यवतिष्ठते यत्तदपादानम् । यत्पति तदपगच्छति तस्मिन्त्रपग- च्छत्यवतिष्ठते वृत्त इति । नयाः वा । धृतिहेतुरधिकरणम् । न्या. वा. । । - न्या. वा।

·- न्यायभाष्ये द्रव्यमाचं कारकं न क्रियामाचं किं तर्हि क्रियासाधनं क्रियाविशेषयुक्तं कार- कम् । यत्क्रियासाधनं स्वतन्त्रः स का न द्रव्यमाचं न कियामाचं क्रियया* व्यामुमिष्यमाणतमं कर्भ न द्रव्यमाचं न क्रियामाम् । एवं साधकतमादि- ष्वपि । एवं च कारकान्वाख्यानं यथैव उपपत्तित एवं लक्षणत: कारकान्वा- नमपि न द्रव्यमारेण न क्रियया वा किं तर्हि क्रियासाधने क्रियाविशेषयुक्त- इति। कारकशब्दश्चायं प्रमाणं प्रमेयमिति स च कारकधर्म न हातुमर्हति। अस्ति भाः कारकशब्दानां निमित्तवशात् समावेशः । प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि उपलब्धिहेतुत्वात प्रमेयं चोपलब्धिविषयत्वात् । संवेद्यानि प्रत्यक्षादीनि प्रत्यक्षणापलभे अनुमानेनोपलभे उपमानेनोपलभे आगमेनोपलभे प्रत्यक्षं मे ज्ञानमानुमानिकं मे ज्ञानमोपमानिकं मे ज्ञानमागमिकं मे ज्ञानमिति विशेषा गृह्यन्ते । लक्षणवश्च ज्ञाप्यमानानि ज्ञायन्ते विशेषेणेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्न ज्ञानमित्येवमादिना सेयमुपलब्धिः प्रत्यक्षादिविषया किं प्रमाणान्तरतो ऽथा- न्तरण प्रमाणान्तरमसाधनेति । कश्चाच विशेषः ॥ प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः॥१७॥ यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणेनापलभ्यन्ते येन प्रमाणेनापलभ्यन्ते तत्प- माणान्तरमस्तीति प्रमाणान्तरसदावः प्रसज्यतइति अनवस्थामाह तस्या- प्यन्येन तस्याप्यन्येनेति । न चानवस्था शक्यानुज्ञातुमनुपपत्तेरिति । अस्तु सहि प्रमाणान्तरमन्तरेण निःसाधनेति ॥ तद्विनिवृत्तेवा प्रमाणमिद्विवत्प्रमेयसिद्धिः ॥ १८ ॥ यदि प्रत्यक्षाद्युपलब्या प्रमाणान्तरं निवर्तते आत्मेत्युपलब्धावपि प्रमाणान्तरं निवस्य॑त्यविशेषात् । एवं च सर्वप्रमाणविलाप इत्यत आह ॥ न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत्तत्सिद्धः॥ ॥ १६ ॥ वा न्यता रोति ताव * क्रियया ख्यातुमिष्यमाणतमम् इति १ पाः । + वेति ५।४।३ पुस्तके नास्ति । + संघेट्यानि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि चेति ५।४।२। पाठः । प्रमाणन्तरसिद्धिदिति १, २ पा.। मूले तु वार्तिकानुसारी धतः । || प्रदीपप्रकाशो घटायुपलब्धिसाधनस्याङ्गत्वात्प्रमाणं स च प्रत्यक्षादिभिरे- घोपलभ्यते नासावात्मोपलब्धा प्रत्यतादिव्यतिरेकि प्रमाणं प्रयोजयति तैवायल. भ्यते तथा प्रमाणान्यपि प्रत्यक्षादिभिरेवोपलभ्यन्तइति दृष्टान्तमात्रमेतत् । को ·s अ. २ आ. १ सू. १०-१६ प्रामाण्यसमर्थनम् । यथा प्रदीपप्रकाशः प्रत्यक्षाङ्गत्वात् दृश्यदर्शने प्रमाणं स च प्रत्यक्षा- न्तरेण चक्षुषः सन्निकर्षण गृह्यते । प्रदीपभावाभावयोर्दर्शनस्य तथाभावादः शनहेतुरनुमीयते तमसि प्रटीपमुपाददीथा इत्याप्नोपदेशेनापि प्रतिपद्यते । एवं प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनं प्रत्यक्षा दभिरेवोपलब्धिः । इन्द्रियाणि तावत् स्वविषयग्रहणेनेवानुमीयन्ते अर्थाः प्रत्यक्षतो गृह्यन्ते इन्द्रियार्थसन्निकर्षा त्वा- धरणेन लिङ्गेनानुमीयन्ते इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमात्ममनसोः संयोगवि- शेषादात्मसमवायाच्च सुखादिवद्गृह्यते एवं प्रमाणविशेषो विभज्य वचनीयः । यथा च दृश्यः सन् प्रदीपप्रकाशो दृश्यान्तराणां दर्शनहेतुरिति दृश्यदर्शन- व्यवस्थां लभते एवं प्रमेयं सत्किञ्चिदर्थजातमुपलब्धिहेतुत्वात प्रमाणप्रमेय- व्यवस्थां लभते । सेयं प्रत्यक्षादिभिरेव प्रत्यक्षादीनां *यथादर्शनमुपलब्धि प्रमाणान्तरता न च प्रमाणमन्तरेण नि:साधनेति। तेनैव तस्याग्रहणमिति चेद् नार्थभेदस्य लक्षणसामान्यात् । प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरेव ग्रहणमित्ययुक्तम, अन्येन न्यस्य ग्रहणं दृष्टमिति नार्थभेदस्य लक्षणसामान्यात|| । प्रत्यक्षलक्षणेनानेकार्थः संगृहीत. स्तत्र केन चित्कस्य चिद्हणमित्यदोषः । एवमनुमानादिष्वपीति यथोद्भुते- नोदकेनाशयस्थस्यमा ग्रहणमिति ॥ ज्ञातृमनसोश्च दर्शनात् । अहं सुखी अहं दुःखी चेति तेनेव जावा तस्येव ग्रहणं दृश्यते । युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च तेनेव मनसा तस्यैवानुमानं दृश्यते ज्ञातुर्जेयस्य चाभेदो ग्रहणस्य ग्राहकस्य चाभेद इति । पुत्र न्याय दति चेदयं न्याय उच्यते । प्रत्यक्षादीनि स्वीपलब्धौ प्रमाणान्तराप्रयोज- कानि परिच्छेदसाधनत्वात् प्रदीपवत् सामान्यविशेषवत्त्वाच्च । यत्सामान्यविशेष- वत्तत्स्वोपलब्धो न प्रत्यक्षादितिरेकि प्रमाणं प्रयोजर्यात यथा प्रदीप इति । संवेदयत्वादाश्रितत्वात्कारणत्वाद्वेत्येवमादि प्रदीपदिन्द्रियादयो ऽपि प्रत्यक्षाङ्ग- त्वात्प्रत्यक्षादितिरिक्तप्रमाणान्तराप्रयोजका इति । न्या. वाः । * यथादर्शनमिति ५ नास्ति । + न च प्रमाणान्तरमन्तरेणेति ५।२।३ पाठः । + इत्युक्तमिति ५। पा। त्वन्यस्येति ४ । ३ पा. । ॥ लक्षणाप्रामाण्यादिति ४।३ पा.। पा नाशयस्येति २।३ पा· । उद्धृतजल- जातीयत्वं कूपादिस्थस्य जलस्योद्दतादन्यस्यैव गृह्यते न तेनैव तस्य ग्रहणं तथेहापीत्यर्थः । ** न चायमेकान्तो न तेनैव तस्य ग्रहणं भवतीति। भवयपि कदा चियथा। न्या. वा.। th ज्ञानादिति ४ । २।३ पा । ** ·निामत्तभदा ऽत्रात चत् समानम् । न निमित्तान्तरेण विना जाता ऽऽत्मानं जानीते न च निमित्तान्तरेण विना मनसा मनो गृह्यत इति समानमेतत् प्रत्यक्षादिभिः । प्रत्यक्षादीनां ग्रहणमित्यवाप्य थैभेदो न गृह्य- तइति । प्रत्यक्षादीनां चाविषयस्यानुपपत्तेः। यदि स्यात् किं चिदर्थ- जातं प्रत्यक्षादीनामविषयः यत्प्रत्यक्षादिभिर्न शक्यं ग्रहीतुं तस्य ग्रहणाय प्रमाणान्तरमुपादीयेत तत्तु न शक्यं केन चिदुपपादयितुमिति प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनमेवेदं सच्चासच्च सर्व विषय इति । के चित्तु दृष्टान्तमपरिगृहीतं हेतुना विशेषहेतुमन्तरेण साध्यसाध. नायोपाददते यथा प्रदीपप्रकाश: प्रदीपान्तरप्रकाशमन्तरेण गृह्यते तथा प्रमाणानि प्रमाणान्तरमन्तरेण गृह्यन्तइति स चायम् । क चिन्निवृत्तिदर्शनानिवृत्तिदर्शनाच क चिनेकान्तः । यथा ऽयं प्रसङ्गो निवृत्तिदृशनात प्रमाणसाधनायोपादीयते पाएवं प्रमेयसाधना- याप्युपादेयो ऽविशेषहेतुत्वात् । यथा स्थाल्यादिरूपग्रहणे प्रदीपप्रकाशः प्रमेघ- साधनायोपादीयते एवं प्रमाणसाधनायाप्युपादेयो विशेषहेत्वभावात्सोयं विशे- पहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्त एकस्मिन्यते उपादेयो न प्रतिपक्षइत्यनेकान्तः । एकस्मिंश्च पक्षे दृष्टान्त इत्यनेकान्तो विशेषहेत्वभावा* *दिति । विशेषहेतुपरिग्रहे सति उपसंहाराभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः । विशेषहेतुपरिगृहीतस्तु दृष्टान्त एकस्मिन्पचे उपसंहियमाणा नशक्यो ज्ञा- तुम् । एवं च सत्यनेकान्त इत्ययं प्रतिषेधो न भवति । * यथैव ज्ञाता सुखादिसंबन्धापेक्षद्विशेषणमात्मानं प्रतिपदाते ऽहं सुख्यह दुःखी चेति तथा प्रमाणमपि प्रमाणविषयत्वेनावतिष्ठमानं प्रमेयम् । न्या. वा. । + अर्थभेदो गृह्यते इति ४ । २।३ पाठः । * सर्वविषय इति ४।२।३ पा• । हु प्रमान्तरेणान्तरणति ४ । ३ पाठः। !! तात्पर्यटीकालेखशैल्या सूत्रमिदमिति प्रतीयते विश्वनाथपञ्चाननकतवृत्ता भामि- त्युक्त्या सूत्राङ्को न निर्देशितः । पा एवमिति ४ । २ पुस्तकयोनास्ति । ** अयं च प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तः प्रमाणपत्रे भवतु मा भूत्रमेयपतइत्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । प्रदीपप्रकाशो दृष्टान्तो भवतु मा भूत स्याल्यादिदृष्टान्त इत्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । सो ऽयमुभयथा ऽनेकान्तो हेतुमन्तरेणादृष्टान्तः # प्रकाशत्वादिना संगृहीतः । न्या. वा. । ++ न शक्याननुज्ञातुमिति ५। ४।२।३ पाठः। ॥ | वा येत प्रसक्तः । न्या. वा. । नाव ·अ. २ आ. १ स. १६-२१ प्रत्यक्षलक्षणाक्षेप: । प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादिभिरुपलब्धावनवस्थेति चेद् न सं- विद्विषयनिमित्तानाम् उपलब्ध्या व्यवहारोपपत्तेः । प्रत्यक्षेणार्थ प. लभे अनुमाननार्थमुपलभे इिति प्रत्यक्षं मे ज्ञानमानुमानिकं मे ज्ञान- मागमिकं मे ज्ञानमिति संविद्विषयं संविनिमित्तं चापलभमानस्य धर्मा- र्थसुखापवर्गप्रयोजनस्तत्प्रत्यनीकपरिवर्जनप्रयोज जनश्च व्यवहार उपपद्यते सायं तावत्येव निवर्ततेषा न चास्ति व्यवहारान्तरमनवस्थासाधनीयं** येन प्रयुक्तो ऽनवस्थामुपाददीतेति । सामान्येन प्रमाणानि परीक्ष्य विशेषेण परीक्ष्यन्ते तत्र । प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ॥ २० ॥ आत्ममनःसन्निकर्षी हि कारणान्तरं नोक्तमिति । न चासंयुक्ते द्रव्य संयोगजन्यस्य गुणस्योत्पत्तिरिति । ज्ञानोत्पत्तिदर्शनादात्ममनःसन्निकर्षः कारणं मनःसन्निकर्षानपेक्षस्य चेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ज्ञानकारणत्वे युगपदु- त्योरन बुद्धय इति मनःसन्निकर्षो ऽपि कारणम् । तदिदं सूचं पुरस्तात्कृ- तभाष्यम् । नात्ममनसाः सन्निकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥ २१ ॥ आत्ममनसोः सन्निकर्षाभावे नात्यद्यते प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षा- भाववदिति । सति चेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् कारणभाव ब्रुवते । * यदि प्रत्यक्षादीनि प्रत्यक्षादिभिरुपलभ्यन्ते तान्यप्यन्यैरित्यनवस्था । अन- वस्यायां चाट्यप्रमाणाधिगमों न स्यात् । अथ व्यवस्थास्ति पादाप्रमाणाधितिर- प्रमाणा प्रसज्येत । न्या. वा. । + उपमानेनार्थमुपलभे आगमेनार्थमुपलभे इति ५ पुस्तके धिकः पाठः। * श्रीपमानिक मे ज्ञानमिति ५। ३ अधिकः पाः । संवित्तिविषयमिति संवितिनिमित्तं चेति ५। ४।२।३ पा । || तावत्यैवेति ५। ३ पाः । पा निर्वततत ५।२।३ पा.। ** व्यवसायेन विषये प्रकाशिते ऽनुव्यवसायेन च तज्ज्ञानप्रकाशने तावन्मात्रेण सर्वव्यवहारो- पपत्तेः पुनरनुव्यवसाय प्रकाशनाय ज्ञानान्तरं नापेक्ष्यतइति नास्त्यनवस्येति भावः । ++ उपाटीयतेति ५। ३ पाः । + आत्ममनःसंयोगस्य ज्ञानान्तरसाधारण्यादिन्द्रियमनःसंयोगस्यासाधारणत्वेपि सूत्रस्य कार- शान्तरनिषेधे (तात्यर्यादन्यतरेणैव लक्षणोपपत्तेः प्रत्यक्षस्य चाक्षुधं ज्ञानं रूपज्ञानमित्यादीन्द्रियार- परागेणैवाभिलापादेवमुक्तिरिति । ६ कारणाभावसित ५ । ४ । ३ । २ पाठोऽसंगतः । : १० ·४ न्यायभाष्ये दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्गः ॥२२ ॥ दिगादिषु सत्सु *ज्ञानभावात्तान्यपि कारणानीति । अकारणभावे ऽपि ज्ञानोत्पत्तिढुिंगादिसन्निधेरवर्जनीयत्वात्। यदाप्यकारणं दिगादीनि ज्ञाना- त्पती तदापि सत्सु दिगादिषु ज्ञानेन भवितव्यं न हि दिगादीनां सन्निधिः शक्यः परिवर्जयितुमिति । तत्र किारणभावे हेतुवचनमेतस्माद्वेतार्दिगादीनि ज्ञानकारणानीति । आत्ममनःसन्निकर्षस्तद्युपसंख्येय इति । तत्रेदमुच्यते । ज्ञान लिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः ॥ २३ ॥ ज्ञानमात्मलिङ्गं तद्गुणत्वान्न चासंयुक्ते द्रव्ये संयोगजस्य गुणस्योत्य- त्तिरस्तीति ॥ मतदयोगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः ॥ २४ ॥ अनवरोध इति वर्तते । युगपज ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमित्युच्य. माने सिद्धमत्येव मनःसन्निकर्षापेक्ष इन्द्रियार्थसन्निकर्षों ज्ञानकारण**मिति । प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ २५ ॥ । A al * ज्ञानाभावादिति ५।४।२। + कतमेन पुनन्यायेन दिगादाकारणं सामानुपलब्धः । न हि ज्ञानोत्पत्ती दिगादीनां सामर्थ्यमुपलभ्यते तस्मादकारणम् । न्या. वा. । दिगादीनां नित्यत्वाद व्यापक्रत्त्वाच्च तत्संनिधेरवर्जनीयतया संनिधिमात्रेण न कारणत्वमाशङ्कितुं युक्तम् । यथा रूपोप- लब्या तेजसो रूपविशेषा हेतुर्न पुनस्तेजसः स्पर्शविशेषः संनिधिमात्रेण सामर्थ्यादर्शनात् । रूपस्य त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां सामर्थ्य कृप्तं चन्द्रमस्तेजःस्पर्शनोष्णेन विनापि तद्रूपोपलब्धेः । अपवरका. दिस्थस्य चाणण्यस्य विना रूपं प्रकाशकत्वाभावात् । * श्रात्मलिङ्गत्वादिति ४ पाठः। 5 ज्ञानमात्मलिङ्गमित्युक्तं तेनात्ममनःसंयोगो ऽनुक्तो ऽप्यनुमेयः । ज्ञानस्या- मलिङ्गत्वं तद्गुणत्वात् । जन्यत्वे सति आत्मसमवेतत्वात्तस्यात्मगुणत्वं सुखादिवत न हि द्रव्यं कर्म वा ऽऽत्मनि समवैति । न पृथिव्यादिगुणः स्वमात्रसंवेदनत्वात् । उक्तं चात्र न यावत्प्रत्यक्षकारणं सर्व तद् वक्तव्यमिति । न्या. वा. । ॥ श्रात्मनो ऽनवरोध इति ५। ४।२।३ पा । अथेन्द्रियमनःसंयोगः कस्माचाभिधीयते। न्या. वा। सूत्रे नेति ५।४ पु. नास्ति। युगपदुत्यत्तिसूत्रस्य मनःसिद्धिपरत्वेन मनसो ज्ञानकारणत्वाभिधायकत्वापि ज्ञानस्य तत्परतन्त्रत्वाभिधानमुखेन तहेतुकत्वावगमात् । वा - परी रेता - ** ·अ. २ आ. १ स. २२-२० प्रत्यक्षलक्षणाक्षपपरिहारः । प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दानां निमित्तमात्ममनःसन्निकर्षः प्रत्यक्षस्ये. वेन्द्रियार्थसन्निकर्ष इत्यसमाना ऽसमानत्वात्तस्य ग्रहणम् । 'सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयाः सन्निक- र्षनिमित्तत्वात्। ॥ २६ ॥ इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ग्रहणं नात्ममनसोः सन्निकर्षस्येति । एकदा खल्वयं प्रबोधकालं प्रणिधाय सुप्रः प्रणिधानवशात् प्रबुध्यते। यदा तु तीव्रौ ध्वनिस्पर्शी प्रबोधकारणं भवतः तदा प्रसुनस्येन्द्रियसन्निकर्षनिमित्तं प्रबोधज्ञानमुत्पद्यते तत्र न ज्ञातुर्मनसश्च सन्निकर्षस्य प्राधान्यं भवति किंतर्हि इन्द्रियार्थयाः सन्निकर्षस्य । न ह्यात्मा जिज्ञासमानः प्रयत्नेन मनस्तदा प्रेरय- तीति। एकदा खल्वयं विषयान्तरासक्तमना: संकल्पवशाद्विषयान्तरं जिज्ञा- समानः प्रयत्नप्रेरितेन मनसा इन्द्रियं संयोज्य तद्विषयान्तरं जानीते। यदा तु खल्वस्य नि:संकल्पस्य निर्जिज्ञासस्य च व्यासक्तमनसो बाह्मविषयोपनिपात- नाज ज्ञानमुत्पद्यते तदेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य प्राधान्यं न चासो जिज्ञास- मानः प्रयत्नेन मन: प्रेरयतीति । प्राधान्यान्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ग्रहणं कार्य गुणत्वाद् नात्ममनसोः सन्निकर्षस्येति । प्राधान्ये च हेत्वन्तरम् ॥ तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २० ॥ तेरिन्द्रियैरर्थश्च व्यपदिश्यन्ते ज्ञानविशेषाः । कथं घ्राणेन जिघ्रति चक्षुषा पश्यति रसनया रसयतीति घाणविज्ञानं चक्षुर्विज्ञानं|| गन्धविज्ञानं रूपपाविज्ञानं रसविज्ञानमिति च। इन्द्रियविषय**विशेषाच्च पञ्चधा बुद्धिर्भवति अतः प्राधान्यमिन्द्रियार्थसन्निकर्षस्येति। यदुक्तमिन्द्रियार्थसन्निकर्षग्रहण कार्य * ज्ञानान्तरसाधारणकारणत्वान प्रत्यक्षलक्षणे तदुपादानमिति पूर्वसूत्रात्रेति पदं संबन्ध्य सूत्रं व्याख्येयम् । न यावदसाधारणं सर्वं तद्वक्तव्यमपि तु न साधारणं वक्तव्यमित्ययं सूत्रार्थ इति वार्तिकदर्शनात् सूत्रमेवेदं भाष्यत्वेन मुद्रितपुस्तके निवेशस्तु प्रामादिकः । + इन्द्रियार्थसनिकर्षप्राधान्यपरमिदं सूत्रम् । न्या. वा. । अत एवास्य भाष्यत्वेन लेखः प्रामादिकः । + प्रतिषेधकालमिति १ पाः । $ यस्मादिदं प्रत्यक्षज्ञानमुत्पदयमानं विषयेण कारणेन वा ध्यपदिश्यते यच्चासाधारणं तेन व्यपदेशो दृष्टो यथा शाल्यङ्कर इति । न्या. वा. । || चनुर्विज्ञानमित्यस्याये रसनविज्ञानमिति ५ । ३ अधिकः पाठः । का रूपविज्ञानमिति २।४ पुस्तकयोनास्ति । ** विधयेति । नास्ति ।

·न्यायभाष्य नात्ममनसोः सन्निकर्षस्येति कस्मात्सुप्रव्यासक्तमनसामिन्द्रियार्थयाः सन्निक- र्षस्य ज्ञाननिमित्तत्वादिति सोयम् ॥ व्याहतत्वादहेतुः* ॥ २८ ॥ यदि तावत् क्व चिदात्ममनसोः सन्निकर्षस्य ज्ञानझारणत्वं नेष्यते तदा युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति व्याहन्येत। तदानी मनसः सन्निकर्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षो ऽपेक्षते मनःसंयोगानपेक्षायां च संयोगानपेक्षायां च युगपज् ज्ञाना- त्पत्तिप्रसङ्गः । अथ मा भूद् व्याघात इति सर्व विज्ञानानामात्ममनसाः सन्निकर्ष: कारणमिष्यते तदवस्थमेवेदं भवति ज्ञानक्रारणत्वादात्ममनसाः सन्निकर्षस्य ग्रहणं कार्यमिति ॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ २६ ॥ नास्ति व्याघातो न ह्यात्ममन:सनिकर्षस्य जानकारणत्वं व्यभिच- रति इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य प्राधान्यमुपादीयते अर्थविशेषनाबल्याद्धि सुप्रव्या- सक्तमनसां ज्ञानोत्पत्तिरेकदा भवति। अर्थविशेषः कश्चिदेवेन्द्रियार्थः तस्य प्राबल्यं तीव्रतापटुते न ||चार्थविशेषप्राबल्यमिन्द्रियार्थसन्निकर्षविषयं नात्मम- नसोः सन्निकर्षविषयं तस्मादिन्द्रियार्थसन्निकर्षः प्रधानमिति । असति प्रणि- धाने संकल्पे चावासति सुप्रव्यासक्तमनसां यदिन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पद्यते ज्ञानं तच मन:संयोगो ऽपि कारणमिति मनसि क्रियाकारणं वाच्यमिति । यथैव ज्ञातुः खल्वयमिच्छाजनित: प्रग्रहा** मनस: प्रेरक आत्मगुण शवमात्मनि गुणान्तरं सर्वस्य साधकं प्रवृत्तिदोषजनितमस्ति येन प्रेरितं मन इन्द्रियेण संबध्यते । तेन ह्यप्रेर्यमाणे मनसि संयोगाभावाज् ज्ञानानुत्पत्तौ सर्वार्थता ऽस्य निवर्तते एषितव्यं चास्य गुणान्तरस्य द्रव्यगुणकर्मकारकत्वम् । अन्यथा हि चतुर्विधानामणनां भूतसूक्ष्माणां मनसां च ततो ऽन्यस्य क्रियाहेतारसं. भवात् शरीरन्द्रियविषयाणामनुत्पत्तिप्रसङ्गः ॥ R HUMAN * व्याहतत्वादित्यनेन त्रिसूत्री प्रत्याचष्टे । न्या. वा. । + नेदानीसित ५ । ४ । २ । ३ पाठः । + सर्वज्ञानानामिति ५।४।३ । २पा। १ नानया त्रिसूत्र्या त्ममनःसंयोगस्य कारणभावः प्रतिषिध्यते ऽपि प्राबल्यमिन्द्रियार्थसनिकर्षस्य प्रतिपादयते । न्या. वा. । || तच्चति ५ । ४ । २ । ३ पाठः । पा वेतिर I पाठः । प्रयान इति ५ । ४ । २ । ३ । पाठः । ** ·अ. २ श्रा. १ सू. २८-३० प्रत्यक्षस्यानुमानान्तभावाक्षेपः । *प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धः ॥ ३० ॥ यदिदमिन्द्रियार्थसन्निकर्षानुत्पद्यते ज्ञानं वृक्ष इत्येतत् किल प्रत्यक्ष तत् खल्वानुमानमेव कस्मादेकदेशग्रहणात् । वृक्षस्योपलब्धेरवाग्भागमयं गृ- हीत्वा वृक्षमुपलभते न चैकदेशो वृक्षः । तत्र यथा धर्म गृहीत्वा वहिमनुमि- नोति तादृगेव तद्भवति । किं पुनर्गृह्यमाणादेकदेशाद् अर्थान्तरमनुमेयं मन्यसे अवयवसमूहपळे अवयवान्तराणि द्रव्योत्पत्तिपक्षे तानि चावयवो चेति । अवयवसमूहपक्षे तावदेकदेशग्रहणाट् वृक्षबुद्धेरभावः नागृह्यमाणमे- कदेशान्तरं वृक्षो गृह्यमाणैकदेश वदिति । अथैकदेशग्रहणादेकदेशान्तरा- नुमाने समुदायप्रतिसंधानात् तत्र वृक्षबुद्धिः न तर्हि वृक्षबुद्धिरनुमानमेवं सति भवितुमर्हतीति। द्रव्यान्तरोत्पत्तिपक्षे नावयव्यनुमेयो ऽस्यैकदेश||संब- न्धस्याग्रहणाद् ग्रहणे चाविशेषादनुमेयत्वाभावः । तस्मादृक्षबुद्धिरनुमानंपा न भवति । एकदेशग्रहणमाश्रित्य प्रत्यक्षस्यानुमानत्वमुपपाद्यते तच्च । । । * एवं तावत्समधिगतं प्रत्यक्षलक्षणम् । अतः परमिदानी प्रत्यत्तस्यानुमाने इन्तभावं कुर्वाण इदमाह । न्या. वा.. + किलेति ५। ४ ।।। पाठः। + सेयमवयवसमूहपक्षे वृक्षबुद्धिरुत्पटयमाना निर्विषया । अर्धाग्भागः परभागो मध्यभाग इत्येतच्च नास्ति अवविप्रत्याख्याने ऽवयवत्वस्य दुर्निरूपत्वात् । एकदेश स्वावयव इति चेत्र । अवयव्याधारस्यैवैकदेशपदार्थत्वादवविनो ऽभावएकदेशस्याभावात् । अथाकार्यकारणभूतानां घरस्परप्रत्यासत्त्युपग्रहेणेकदेशावस्थानमवयवशब्दार्थः । तदपि न । अकार्यकारणभूतानां परस्परो- पकारविधुराणामवयवत्वानुपपत्तेः । ६ एतस्मिन् पक्षे वृक्षबुद्धेरभाव एव । कथम् । श्राग्भागस्य परभागस्य चाक्षत्वात् । न चैतत्यक्षे ऽवयवान्तरानुमानसंभवः । अवयवस्यावयवान्तराविनाभावविरहात् । अपर्यावन श्वानभ्यु. पगमादेव नानुमेयत्वसंभवः । अनुमाने ततः पूर्व व्याप्तिदर्शनस्यापेक्षितत्वेनावयव्यनभ्युपगन्तुया. प्तिदर्शनासंभवश्च । परभागस्याग्भिागेन व्यवहितस्याग्रहणे तेन साकं संबन्धग्रहासंभवेन तस्या- स्मतस्यानुमेयत्वासंभवश्च । अवविना इनभ्युपगमेन पूर्वम ननुभूतस्यावयविनो ऽस्मरणेनानुमानासं- भवश्च । पूर्वापरभागयोश्चाक्षभूतयोर्वक्ष इत्याकारक पतीतिविषयत्वोपगमे तादृशप्रतीतेभ्रान्तिरू- पतया तस्याः प्रमाणजन्य चानुपपत्तिश्च । भ्रान्तेरप्य न्यत्र दृष्टस्यान्य प्रकारेण प्रतीतिरूपतया वृक्ष- प्रत्ययस्य यथार्थस्यानभ्युपगमे भमस्याप्यसंभवश्च । ॥ संबन्धस्य ग्रहणादिति ४। संबद्धस्य ग्रहणादिति २।३ । पाठः । पा भागस्येवावयविनापीन्द्रियसंबद्धतया प्रत्यक्षस्यैव संभवात् । अथावयवी न प्रत्यक्षयोग्य- स्तर्हि तेन समं व्याप्तिग्रहणानुपपत्त्यानुमितेरसंभवः। परमाणनामतीन्द्रियतया ऽवविनां च प्रत्य- क्षानभ्युपगमेन भागप्रत्यक्षस्याप्यसंभवेन भागप्रत्यक्षेणाचयव्यनुमितेरनुपपत्तिश्च । प्रत्यक्षमात्रम्यानु- मितित्वं क्दतो ऽनुमितेरसंभव एव तस्याः प्रत्यक्षपूर्वकत्वनियमात् । सामान्यतादृष्टानुमानेपि प्रत्यक्षविषयतावच्छेदकध्यापकरूपयोरेव व्याप्यव्यापकभावग्रहेणानुमितेरिष्टतया व्याप्यरूपपुर- स्कारेण तत्रापि प्रत्यक्षस्य सत्त्वान्नानुमितेः प्रत्यक्षपूर्वक्रत्वनियमे व्यभिचारः ।

·Accc----- न्यायभाष्य । * न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात् ॥ ३५ ॥ न प्रत्यक्षमनुमानम् । कस्मात् प्रत्यक्षेणैवोपलम्भात । यत् तदेकदेशन- हणमानीयते प्रत्यक्षणांसावुपलम्भ: न चापलम्भो निर्विषयोस्तिं यावच्चार्थजातं तस्य विषयस्तावदभ्यनुज्ञायमानं प्रत्यक्षव्यवस्थापक भवति । किं पुनस्ततो ऽन्यदर्थजातमवयवी समुदायो वा। न चैकदेशग्रहणमनुमानं भावयितुं शक्यं हेत्वभावादिति । अन्यथापि च प्रत्यक्षस्य नानुमानत्वप्रसङ्गस्तत्पूर्वकत्वात् । प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानं संबद्धावग्निधमा प्रत्यक्षतो दृष्टवतो धूमप्रत्यक्षदर्शनाद- ग्नावनुमानं भवति यत्र च संबटुयार्लिङ्गलिङ्गिनाः प्रत्यक्षं यच्च लिङ्गमाचप्र- त्यक्षग्रहणं नैतदन्तरेणानुमानस्य प्रवृत्तिरस्ति । न त्वेतदनुमानमिन्द्रियार्थ- सन्निकर्षजत्वात्। न चानुमेयस्येन्द्रियेण सन्निकर्षादनुमानं भवति । सायं प्रत्य- क्षानुमानयोर्लक्षणभेदो महानायितव्य इति । न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्धावात् ॥ ३२ ॥ न चैकदेशोपलब्धिमाचं किं तत्रैकदेशोपलब्धिः तत्सहचरितावयव्युप- लब्धिश्च कस्मादवयविसद्भावात् । अस्ति ह्ययमेक्रदेशव्यतिरिक्तो ऽवयवी त- स्यावयवस्थानस्योपलब्धिकारणप्रातस्यैकदेशोपलब्धावनुपलब्धिरनुपपन्नेतिया। अकृत्स्नग्रहणादिति चेद् न कारणतो ऽन्यस्यैकदेशस्याभा- वात् । न चावयवाः कृत्स्ना गृह्यन्ते अवयवैरेवावयवान्तरव्यवधानाद नावयवी कृत्स्नो गृह्यतइति। नायं गृह्यमाणेष्ववयवेषु परिसमान इति सेयमे- कदेशोपलब्धिरनिवृत्तवे* *ति । कृत्स्नमिति वै खल्वशेषतायां सत्यां भवति विरुद्धश्चायं हेतुरेकदेशग्रहणाद् वृक्षोपलब्धिरिति । कथम् । न्या. वाः। + एकदेशप्रत्यक्षस्वीकारणापि प्रत्यक्षसत्त्वोपपत्तेः । सर्वस्य प्रत्यक्षविषयताया अप्रतिज्ञात- त्वात् । प्रत्यक्षस्यैव निर्विकल्पकतया तत्र सप्रकारकत्वनियतानुमितित्वासंभवश्च । संनिकष्टमा- ग्राहकतया प्रत्यक्षस्यासंनिकष्टातीतानागतग्राह्यनुमितित्वानुपपत्तिः । व्याप्तिग्रहादेरसत्त्वे ऽपि प्रत्यक्षात्पत्त्या तन्नियतानुमितित्वासंभवश्च । * तत्र यति ४ । तत्र यति । २।३ । पाठः। 8 अवविसंभवादिति ४ । २।३। पाटः। || कारणमात्रस्यति ४ । ३ । पाठः। ॥ महदनेकद्रव्यरूपाण्युपलब्धिकारणानि तान्येकदेशवदेकदेशियाप विद्य- न्ते तस्मादेकदेश उपलभ्यते नैकदेशीत्ययुक्तम् । न्या. वा. । अनिवृत्ती वेति ।। २।। पाठः। ++ खलु शेषतायामिति ४ । ३ पाठः।

·। अ. २ आ. १ सू. ३१-३३ अवयविनि पूर्वपक्ष: अकृत्स्नमिति शेषे सति तच्चेतदवयवेषु बहुष्वस्ति अव्यवधाने ग्रहणाद् व्यवधाने चाग्रहणादिति । अङ्ग तु भवान् पृष्टो व्याचष्टां गृह्यमाणस्यावय, विन: किमगृहीतं मन्यसे येनैकदेशोपलब्धिः स्यादिति। न ह्यस्य कारणेभ्यो ऽन्ये एकदेशा भवन्तीति तचावयववृत्तं नोपपद्यत इति । इदं तस्य वृत्तं येषामिन्द्रियसंनिकर्षा* दहणमवयवानां तैः सह गृह्यते येषामवयवानां व्यवधानादग्रहणं ते: सह न गृह्यते । न चैतत्कृतो ऽस्ति भेदा इति । समुदायोप्यशेषता वा समुदायो वृक्षः स्यात् तत्प्रापिा उभयथा ग्रहणा- भावः मूलस्कन्धशाखापलाशादीनामशेषता वा समुदायो वृक्ष इति स्यात् प्राप्पिा समुदायिनामिति उभयथा समुदायभूतस्य वृक्षस्य ग्रहणं नोपपद्यत. इति । अवयवैस्तावदवयवान्तरस्य व्यवधानादशेषग्रहणं नोपपद्यत्ते प्राप्निन- हणमपि नोपपद्यते प्रानिमतामग्रहणात् । सेयमेकदेशग्रहणसहचरिता वृक्ष- बुद्धिर्द्रव्यान्तरोत्पत्ती कल्पते न समुदायमाचे इति । साध्यत्वादवयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ * इन्टियार्थसत्रिकर्षादिति ५।४।। पाठः। + नन्ववयवेषु वर्तमानो ऽवयवी किं प्रत्यवयवं साकल्येन वर्ततउतैकदेशेन । नाटाः। अव- यवान्तरवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । एकावयवपर्याप्त महत्त्वानेकद्रव्यत्वयोरभावेन तत्प्रत्यक्षानुपपत्तेश्च । एकावयवस्य विभागासंभवेन विभागहेतुकावयविनाशासंभवाच्च । न द्वितीयः । श्रारम्भकावयव- व्यतिरिक्तावयवाभावेनावयवेष्वेकदेशेन वर्ततइत्युक्तरसंभवात् । एकदेशेनेापलब्धिसंभवे ऽपि कात्स्येनानुपलम्भादवयवी नोपलभ्यतइत्याक्षेपप्रतिक्षेपासंभवाच्च । भागान्तरव्यवहितभागान्तरसं- निकासंभवेन संनिकष्टासंनिसष्टसमवेतस्यावविनः प्रत्यक्षानुपपत्तेरिति चेन्न । एकस्यावधि- नो ऽवयवेष्वनेकेष्वपर्याप्त्या वृत्तरङ्गीकारात्। प्रत्यवयवं पर्याप्ताववयविनो ऽनेकत्वप्रसङ्गात् । एकदे- शेन वर्तते ऽवयवीत्यभ्युपगमोऽपि प्रारम्भकाणामवयवानां स्वस्मिन्वृत्तेरसंभवेन तद्व्यतिरिक्तावय- वाभावेन न संभति । तथा सति वृत्तीनामेकदेशानामनेकत्वेनैकमनेकत्रेत्युक्तरसंभवात् । तस्मात् कत्सकदेशशब्दयोरनेकविषययोर्नेकस्मिन्नवर्यावनि विकल्पो युक्तः। वर्तमानश्चावयवी समवायेन प्रत्यवयवमपर्याप्त्या वर्ततइति युक्तम् । गृह्यमाणेभ्यो ऽवयवेभ्यो ऽगृह्यमाणानामवयवानां भेद इव गृह्यमाणाश्रितादवविना गृह्यमाणाश्रितो ऽवयवी भिन्नस्तद्गतरूपादिवदिति चेन्न। एकावयवेन सह गृहीतस्यावयवान्तरेण साकमग्रहणेपि खड्न सह महीतस्य देवदत्तस्योष्णीषेण सहाग्रहणे ऽपि सो- णीषस्य खड्वता भेदवदभेदोपपत्तेः। अवर्यावना सह संयोगसंनिकर्षल्य सत्त्वेन संयुक्तसमवायस्यान- पेक्षितत्वेन तत्प्रत्यक्षानुपपत्तेरचोदनीयत्वात् । असंनिकष्टावयवान्तराग्रहणे ऽपि तेषामवर्याधनो भिन्नत्वेन तदग्रहस्यावयव्यग्रहणं प्रत्यप्रयोजकत्वात् । + समुदायशेषता वेति ४ समुदाय्यशेषतावेति ५।२।३ पाः । 5 किमत्र साध्यम् । किमव्यतिरेको ऽथावयवीति । यदावयवी न लिङ्ग- मस्ति विप्रतिपत्तेः न हि र्मिणि विप्रतिपयमानः कुश्चिदनुज्ञां लब्धुमर्हति । न च र्मिणि विप्रतिपत्तेर्बोजमस्ति सादृश्याभावात् । न हि सादृश्यमन्तरेण विप्रतिपत्ते/नस्ति । किं कारणम् । विप्रतिपत्तिनाम विपरीता प्रतिपत्तिः । ।

·। न्यायभाष्ये *यदुक्तमवयविसद्धावात्प्राप्रिमतामयमहेतुः साध्यत्वात्साध्यं तावदे- अबविसद्भावादित्य यम हेतुरिति ५। ४ । २ ३ पाः । तस्याश्च कारणं समानधर्मापलब्यावधिगतविशेषस्य तद्विपरीतधर्मवध्यारोपः । न चानभ्युपगतावविनो ऽवििन सादृश्यं किं चिदस्ति नापि विपरीतधर्मा- ध्यारोपः । तस्मात्र वित्तियत्तिः । अथातिरेकः साध्यः । तत्राव्यतिरेकप्रतिपा- दक प्रमाणं वक्तव्यं न हात्र प्रामाणिकी का चित्प्रतिपत्तिरस्ति । इदं प्रमाणम् । अर्थान्तरानवयवत्वम् । अर्थान्तरमर्थान्तरस्यावयवो न भवति । यथा न गौरवा- वयवः । अवयवाश्च तन्तवो ऽवयवी च पटः । तस्मानासौ तेभ्यो ऽन्तरमिति । न्या. वा. | मार्थान्तरं पटात्तन्तवस्तदवयवत्वादिति प्रयोग इति चेन्मवम् । पटस्य व्यतिरेकसिद्धेः पूर्व तन्तुषु तदवयवत्वासिद्धेः । अवयवत्वं ह्यबर्यावनिरूपितं नासत्यवर्यावनि संभवतीति । अवयवभूतानां तन्तूनां घटा व्यतिरेकस्योभयसंप्रतिपन्नतया ऽवयवत्वेन पटादपि व्यतिरेकस्य सिद्ध्या विरुद्धश्च । न च पटावयवावं पटादव्यतिरेके हेतुः पटानभ्युगन्तुः पटावयवत्वासिद्धेः । हेतोस्तन्तुमात्रविश्रान्ततया साधारण्यं चात्र हेतुदोषः । पटं पक्षीकृत्यायतिरेकसाधने ऽवयवत्वस्य पक्षधर्मतानुपपत्तिः। अवयवत्वस्य समवायिकारणत्वविशेषरूपतया ऽसति कार्ये तनिरूपणस्या- शक्यत्वेन हेत्वसिद्भिश्च । यत्तु पटो नाम नान्तरं किं तु संस्थानविशेषावस्थितास्तन्तव एव पटाख्यां लभन्ते सत्कार्यवाटाश्रयणाद् अत्र पक्षे कार्यकारणभावस्यानभ्युपगमादिति । तन्न । पटपदव्यवहारस्यान्यत्रासिघ्या ऽपटात्मकेषु तन्तुषु पटसादृश्यविरहेणारोपात्मकव्यवहारस्य दुर्व- चत्वात् । भारोपे धर्मिभेदस्य सादृश्यस्य चावश्यम पेक्षितत्वात् संस्थानविशेषस्य च व्यतिरेकाव्य- तिरेकविकल्पे ऽपसिद्धान्तवाक्यार्थाप्रसिद्धिदोषाच्च । अस्माकं तु संस्थानविशेषः संयोगः स चार्था- न्तरम् । यत्तु नार्थान्तरं संयोगः 'संयोगत्वात् । यत्रार्थान्तरत्वं न तत्र संयोगत्वं यथा भवसंप्र- तिपत्रार्थान्तरभावे गवि न संयोगत्वमिति । तत्रा हेतोरसाधारणत्वात् । अर्थान्तरं संयोगो विशेषणात्वादिति हेतुना संयोगस्याान्तरत्वसिद्धेश्च । संयुक्तमाहरेत्युक्तस्य प्रयोज्यवद्रस्यासंयु- क्ताद् व्यावृत्तं संयोगमध्यक्षीकतवत एव तद्विशेषणकद्रव्याहरणदर्शनात् । ननु प्रतीघाताबसा- नायां प्रत्यासत्त। संयोगव्यवहारी न तु संयोगो ऽर्थान्तरं द्रव्याणि हि तावत्प्रत्यासीदन्ति यावत्य- तिहतानि न भर्वान्त प्रतीघाते च संयोगव्यवहार इति । मैवम् । संयोगानभ्युपगमे प्रत्यासत्ति प्रताघातयोर्दुर्वचत्वात् । संयुक्तसंयोगाल्यीयस्त्वं हि प्रत्यासत्तिः मूर्तस्पर्शवद्व्यसंयोगश्च प्रती- घात इति । संयोगस्यार्थान्तरत्वाभावे च नेत्रोदकबीजाग्नीन्धनादीनां सर्वत्रावस्थितानां सर्वत्र प्राकाटिहेतुत्वप्रसङ्गः । तथा च क्षेत्रादीनि अङ्कुरायुत्पत्ती सापेक्षाणि सर्वदा कर्यानारम्भात् । यश्चापेक्ष्यते स संयोग इति संयोगस्य तव्यतिरिक्तस्य सिद्धिः । एतेन सान्तरत्वेन प्रतीयमानत्वं विभक्तत्वं नैरन्तर्येण प्रत्यविषयत्वं संयुक्तत्वमित्यपास्तम् । तावतेवेष्टसिद्धः । विषयवलक्षण्या- भावे गतीतिवेलक्षण्यस्यानुपपत्त्या बैलक्षण्यनिर्वाहकत्वेनैव संयोगविभागाभ्युपगमस्यावश्यकत्वात्। असंयुक्त संयुक्तव्यवहारस्यारोपात्मकतया रोप्यमाणस्यान्यत्र सत्त्वनियमेन तसिद्धेश्च । इहप्रत्य- यनिमित्ततया च संयोगसिद्धिः। यत्त्वसत्यपि संयोगे भवतीहप्रत्ययो यथेह वने तिलका इति सत्यपि संयोगे न भवति यथाङ्गुल्योरिति न संयोगस्येहप्रत्ययनिमित्ततेति । तत्र । संयोगस्येव विभागाद- र्शनस्यापीह प्रत्ययनिमित्तत्वस्वीकारात् । तबिमित्तिकायाश्च गौणत्वात् । मुख्य प्रतीविषयस्य च दुरपन्हवत्वात् । संयोगस्येहप्रत्ययविषयताव्याप्यत्वस्यानभ्युपगमात् । वृक्षाणां वने स्वगतसंख्यारब्ध- बहुत्वसमवायस्य संबन्धस्य सत्त्वेन तादृश प्रतीतेः संबविषयकोपपादनसंभवेनेहप्रत्ययसाध्य- तावच्छेदकसंबन्धत्वपुरस्कारेणैवेतरबाधसहकतेनेह कुण्डे बदराणोति प्रत्ययनिमित्ततया संयोगास- झेः । न च संबन्धाभावे ऽपि भवतोहप्रत्ययो ययेह तन्तुषु पटसमवाय इति समवायस्य संबन्धान्त- रानभ्युपगमादिति शमम् तादृशमतीतेरप्रामाणिकत्वात्। समवेतसमवायिनोरिव समवायस्यापि भेदेनाग्रहणस्य तादृशभ्रमप्रयोजकत्वादिति दिक् । अस्तु तर्हि पटं पक्षीकृत्य तन्तुभ्यो ऽव्यतिरेकः साध्यः अववित्वं च हेतुरिति न हेतोः पक्षधर्मताऽनुपपत्तिरिति । मैत्रम् । पक्षाप्रसिद्धः । तन्तना. मेव पक्षले हेत्वसिद्धिः । श्रन्यस्य पक्षत्वे बाधश्च । यत्त्वेकत्वेऽपि भवत्यववित्वव्यवहारो यथा - ·८० अ. २ आ• १ स. ३४ अवयविनि पूर्वपक्षः । तत्कारणेभ्यो द्रव्यान्तरमुत्पद्यतइति । अनुपपादितमेतत् । एवं च सति विन- तिपत्तिमाचं भवति विप्रतिपत्तेश्चावयविनि संशय इति । - - प्रकाशस्य प्रदेश इति न हेत्वसिद्धिरिति । तन्त्र । अवयवाट प्रदेशत्वयोर्भेदात् । कारणविशेषो ह्यवयव प्राधाविशेषश्च प्रदेशः। न त्वाकाशस्योभयमपीति श्रव्याण्यवृत्तिसंयोगवत्त्वं प्रदेशवद्- ध्यसाम्य निमितीकत्य प्रवृत्ताया भवत्पदर्शितप्रतीतर्गौणत्वात् । एतेन तत उत्यत्तेरभेदसिद्धिरित्यपि निरस्तम् । हेतोरसाधारणत्वात् । तुर्यायुत्पन्ने पटे तुर्यादिभेदस्याभयसंप्रतिपनत्वेन प्रत्युत भेटसाधकतया विरुद्ध त्वाच्च । श्रर्थान्तरत्वे तन्तूनामन्यावयवत्वमपि स्याच्चक्रे रथावयवत्ववेत् । न च तन्तवः पटादन्यस्यावावा इति न ततो ऽर्थान्तरमित्यपि न । पूर्वोक्तदोषामतिवृत्तः । रथा- दीनां चक्रादिभ्यो भेदस्याभ्युपगमे तेनैव दृष्टान्तेन तन्तुनि पटभेदसिद्धेश्च । भैदानभ्युपगमें चाव- यवत्वस्य दुर्निरूपत्वात् । तस्य कारणविशेषरूपतया कार्य निरूप्यत्वात् । ननु तेंददेशोपलभ्यमानत्वं तदेशोत्पत्तिकत्वं वा ऽभेदमाधकमस्तु भिन्नयोर्गवाश्वयोस्तददर्शनादिति चेन्न । श्राट्यस्यासाधार- गत्वात् । तन्तूनां तन्त्ववयवदेशोत्यत्तिकत्वेन तन्तुदेशोत्पत्तेः पटएव सत्त्वेनोत्पत्तेश्चापूर्वात्मलाभ. रूपत्वेन परस्यार्थान्तरत्वसिया द्वितीयताविरुद्धत्वात् । एवमेव स्मिन् सत्यन्यारम्भकत्वाभावा- दर्थान्तरस्वाभावः। अर्थान्तरस्य हि कटात्तन्ताः कटे सति ततोऽन्यपटारम्भमत्वं दृष्टं न च पटे सति तन्तनां पटान्यारम्भकत्वं ततो नार्थान्तरमित्यपि निरसनीयम् । अत्यापि हेतोरसाधारणत्वान पटाभ्युपगमे विरुद्धत्वादनभ्युपगमे क्रियाया एवासंभवात् । तन्तुसंयोगव्यतिरे फेणानुत्पढ्यमानत्वा- दित्यपि तथैव । ननु न द्रव्यान्तरगुणानां द्रव्यान्तरगुणोभ्य उत्पत्तिर्दृश्यते गोगुणेभ्यो ऽश्वगुणानुत्पत्तेः । दृश्यते तु तन्तुगुणेभ्यः पटगुणोत्पत्तिस्ततः पटस्तन्तुभ्यो नान्तरमिति चेन्मैवम् । पटानभ्युपगमे पटगुणे.त्पत्तेरसंभवेन तन्तु गुणेभ्यस्तन्तुगुणानामनुत्पादेनास्य हेतोर्विरुद्धत्वात् । यत्तु पटस्यायन्तिर- त्वे ऽप्रत्यक्षत्व सङ्कः प्रत्यक्षा त्यत्तित्वात् । यथा गर्भमातृसंधोगस्याप्रत्यक्षत्वं प्रत्यक्षश्च पटस्त. स्मानार्थान्तमिति । तन्न । भेदस्य प्रत्यक्षेणैव सिद्धविच्छत्वात् । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तिमा अप्रत्य- क्षप्रयोजकत्वे भावस्या प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । सत्तादेर्भावस्य प्रत्यक्षाग्रत्यक्षदत्तित्वात् । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाः रब्धस्य तथात्वे हिमनत्यनिभाणस्याप्रत्यक्षत्वापत्तेः । हिमवदवयवानां केषां चिदप्रत्यक्षत्वात् गृह्यमाणावरसह संनिकष्टस्यावविनः : प्रत्यक्षताया उपपादितत्वाच्च । अवयवानाम प्रत्यक्षत्वे. नावयविनः प्रत्यक्षाभावे सर्वस्याप्यवयविना प्रत्यक्षयात् । सर्वावयवानों कदा ऽप्य प्रत्यक्षत्वात् । परमाणूनामप्रत्यक्षत्वेन स्तो ऽर्थान्तरस्य पटस्यानभ्युपगमेन द्रव्यप्रत्यक्षमात्रस्योच्छेदापत्तेश्च । न च परमाणवो नातीन्द्रिया रूपादिमत्त्वाद घटादिवदिति वाच्यम् । महत्त्वस्योपाधित्वात् । न च कार्यद्रव्यमात्रमन्द्रियककार्यमन्द्रियकत्वाद घटादिवदिति वाच्यम् । त्रुटिकारणस्य प्रत्यक्षता ऽनुप- लम्भेन त्रुटी प्रत्यक्षकार्यत्वस्य बाधितत्वात् । न हि वातायच्छिद्रे दृश्यस्टुटिरेव परमाणुः साव- यवत्वादनित्यत्वासामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबावकरणप्रत्यक्षत्वाच्च । तस्मात्तदवया निरवयवा अतीन्द्रियाः परमाणवः । न च परमाणवो ऽपि संहता एवेति वाच्यम् । संहतानां संहन्य. मानतन्त्रतया तेषामपि संहतत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गनासंहतत्वात् । ननु पटस्तन्तुभ्यो नार्थान्तरं तन्तु- भिः कटाण्यसंयुक्तत्वादविभक्तत्वाच्च । अर्थान्तरे बदरे कुण्डसंयोगस्य शकुनो वक्षविभागस्य च दर्शनादिति चेन्मेवम् । द्रव्यादर्थान्तरे गुणे व्यभिचारात् । सांख्यमते ऽन्योन्यमान्तात्वेनाभिमतेषु सत्त्वादिगुणेषु हेतुसत्त्वाद्विरुवश्च । यत्तु नान्यो ऽवयव्यवयवेभ्यो गुरुत्वान्तरका ग्रहणात् । अर्था- न्तरत्वे हि कारणगुरुत्वकार्यतुलाचनत्यन्यत्कार्यगुरुत्वकार्य तुलानमनं सोत न च मुद्यते इति तन्न । हेतारपक्षधर्मत्वात् । यत्त्वनेन हेतुना कारणगुणानां कार्य गुण प्रत्यहेतुत्वं साध्य कारणगुणा- नामारम्भकत्वे ह्यविशेषाद्रूत्वमप्यारभ्येत तच्च कार्ये उपलभ्यत न चोपलभ्यते तस्मान्न कारण- गुणानां कार्य गुणारम्भकावमिति तनुच्छम् । कार्यानुपगमें साध्या प्रसिद्धः । अभ्युपगमे कार्यस्य निर्ग- णस्यानुपलम्भन कारणगुणानां च तदसमवेतत्वेन कार्यगुणानां कारगणगुण पूर्वकत्वोपगमावश्यक- त्वेन बाँधः । गुरुत्वान्तरं तु कार्ये इष्यतएव । कारगतस्य तस्य कार्य ऽसमवेतत्वात् । न हि का- गुरुत्वं कारणगुरुत्वाधिकमेवेति व चिंद्रावयोः संप्रतिपत्तिः । तथा सति कार्यगुरुत्वकारणगुरुत्वा- भ्यां जायमाना तुलाऽवनतिर्विभक्तपिण्डट्टयगतगुरुत्वजन्यांवनतिविलक्षणा स्यादिति चेन्न । गुरुत्व- वद्रव्यासमवायिद्रव्यगतगुरुत्वस्यैवावनतिवेलक्षणयप्रयोजकत्वात् कारणद्रध्यस्य च समवायि. - ११ ·८२ न्यायभाष्ये सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः ॥ ३४ ॥ यद्यवयवी नास्ति सर्वस्य ग्रहणं नोपपद्यते । कि तत्सर्व द्रव्यगुण- कर्मसामान्यविशेषसमवायाः । कथं कृत्वा परमाणुसमवस्थान, तावद् दर्शनविषयो न भवत्यतीन्द्रियत्वादणूनां द्रव्यान्तरावयविभूतं दर्शनविषयो नास्ति दर्शनविषयस्थाश्चमे द्रव्यादयो गृह्यन्ते तेन|| निरधिष्ठाना न गृह्येरन् । गृह्यन्ते तुषा कुम्भायं श्याम एको महान संयुक्तः स्पन्दते अस्ति मृन्मयश्चेति सन्ति चेमे गुणादयो धर्मा इति । तेन सर्वस्य ग्रहणात्य- श्यामो ऽस्ति द्रव्यान्तरभूतो ऽवयवीति । धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ** ॥ ३५ ॥ अवयव्यथान्तरभूत इति । संग्रहकारिते बै धारणाकर्षणे संग्रहो नाम स्वात् । कार्यगुरुत्वेन कारणगुरुत्वस्य प्रतिबन्धो विनाशो वेति तु न युक्तम् । तथा सति कार्यपाते कारणस्य पाताभावप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षे कार्यनाशोत्तरमपि कारणणताभावप्रसङ्काच्च । संसार- स्यानादित्वेन सर्वेरेव परमाणुभिः कदा चित्कार्यारम्भेण तद्गुरुत्वेन परमाणुगुरुत्वनाशे ऽगुरुभिः परमाणुभिरारब्धे कार्य गुरुत्वानुत्यत्त्या कार्यमात्रस्यागुरुत्वप्रसङ्गाच्च । इत्यं चावयविनो ऽसत्त्वाव्य- लियाईत्वभावात्प्रत्युतावयविसत्वे व्यतिरेके च प्रमाणस्य दर्शितत्वाच्च साध्यत्वादवविनि संदेह इति न युक्तम् । साध्यत्वस्य संशयहेतुत्वाकीर्तनादिदमयुक्तमिति तु न । साध्यत्वोनीताया वि- प्रतिपत्तेः संशयहेतुत्वे तात्पर्यात् । इत्यत्रत्यवार्तिकसारसंक्षेपः। * अथवा सर्वैः प्रमाणैरग्रहणम् । कथम् । प्रत्यक्षस्य वर्तमानमहद्विषय. त्वात् । अवविप्रत्याख्याने च न बाझकरणप्रत्यक्षविषयो ऽस्ति । तस्याभावाद- नुमानादेरप्यभावः सेयं सर्वप्रमाणनित्तिः । उपलभ्यन्ते चार्थाः प्रत्यक्षादिभिः प्रमा- णैः तैः सर्वैर्ग्रहणात्पश्यामो ऽस्त्यवयवीति । तदिदं सूत्रमवयव्यनभ्युपगमे विरोध- प्रदर्शनपरं सायं सर्वप्रकारो विरोधो लोकपरिदृष्टप्रत्ययोच्छेद इति । न्या. वा. । + समावस्थानमिति ४।३।३ पा. + द्रव्यान्तरञ्चावयविभूतमिति ५।४।२।३ पा। ६ दर्शनविषयाश्चेमे इति ५।४।२। || ते इति ५ पा । १ ते तु कुम्भोऽयमिति ४।२।३ पाठः । ** अवयव्यर्थान्तरभूत इति चार्थः । एकदेशग्रहणसाहचर्य सत्यवर्यावनो दे- शान्तरप्राप्तिप्रतिषेधो धारणम् । तथा सत्यवविनो देशान्तरमापणमाकर्षणम् । न हि धारणाकर्षणे निरवयवे ऽवयवे च दृष्टे तस्मादवविधाविति । यत्त्वत्रोक्तं संग्रहकारिते धारणाकर्षणे नावविकारिते पांगुराशिप्रभृतिष्वभावात् तृणोपलका- ष्टादिषु जतुसंग्रहीतेषु दर्शनादिति । तत्र । अनवधारणात् । न बमः सर्वस्मिन- वयविनि धारणाकर्षणे भवतः । अपि त्वन्यत्र न भवतः । तृणादयश्चावविन एवैते । दिदमुच्यते संग्रहकारिते ते इति । न विशेषहेत्वभावात् । पांशुराशिप्र- भृतिषु य एव भवतः संग्रहाभावे हेतुः स एवाव विनो विदयमानस्य धारणाकर्ष- भावपीति । सो ऽयं व्यतिरेकी हेतुः । न्या. वाः । + श्रर्थान्तरभूतः सङ्ग्रहकारिते इति ५।४।३।२पा । । - ·अ. २ श्रा. १ सू. ३४-३६ । अवयविसाधनम् । ८३ संयोगसहचरितं गुणान्तरं स्नेहद्रवत्वकारितमपां संयोगादामे कुम्भे ऽग्नि- संयोगात्पक्के । यदि त्ववयविकारिते* अभविष्यतां पांशुराशिप्रभृतिष्व प्यज्ञा- स्येताम् । द्रव्यान्तरानुत्पत्ता च तृणोपलकाष्ठादिषु जतुसंगृहीतेष्वपि नाभविष्य- तामिति । अथावयविनं प्रत्याचक्षाणको मा भूत प्रत्यक्षलाप इत्यणुसञ्चयं दर्शनविषयं प्रतिजानान: किमनुयोक्तव्य इति । एकमिदं द्रव्यमित्येकबुद्धे- विषयं पर्यनुयोज्य: क्रिमेकबुद्धिरभिन्नार्थविषया आहो भिन्नार्थविषयेति । अभि- नार्थविषयेति चेद् । अर्थान्तरानुज्ञानादवयविसिद्धिः । नानार्थविषयेति चेद् भिन्नेष्वेकदर्शनानुपपत्तिः अनेकस्मिन्नेक इति व्याहता बुद्धिर्न दृश्यतइति । सेनावनवद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम्** ॥३६ ॥ यथा सेनाङ्गेषु वनाङ्गेषु च दूरादगृह्यमाणपृथक्वेष्वेकमिदमित्यु त्पद्यते बुद्धिः एवमणुषु सञ्चितेष्वगृह्यमाणपृथक्केष्वेकमिदमित्युपपद्यते बुद्धि- रिति यथा गृह्यमाणपृथक्वानां सेनावनाङ्गानामारात्कारणान्तरतः पृथत्वस्याग्र- 'हणं यथा गृह्यमाणजातीनां पलाश इति वा खदिर इति वा नाराज्जातिय- हणं भवति। यथा गृह्यमाणप्रस्यन्दानां नारात स्पन्द्रग्रहणं गृह्यमाणे चार्थजाते पृथकस्याग्रहणादेकमिति भाक्तः प्रत्ययो भवति न त्वणनां गृह्मणिपृथक्वानां कारणतः पृथकस्याग्रहणादाक्त एकप्रत्ययो ऽतीन्द्रियत्वादणूनामिति । इदमेव च परीक्ष्यते किमेकप्रत्ययो ऽणुसञ्चविषय आहेो स्विन्नेति। अणुसञ्चय एव सेनावनाङ्गानि न च परीक्ष्यमाणमुदाहरणमिति युक्तं साध्यत्वादिति । अवयवकारिते इति ५। पा.। + प्रभतीति ३ ५। नास्ति । अथान्वायना हेतोः प्रयोगमपन्यासयनिदमाह । न्या. वाः । 8 आहा नानार्थेति ५। २ ४ ।। ३ । पा. । || एकानेकबुद्धी भिविषये विशेषवत्त्वाद्पादिविषयदिति । अथ वा एका- नेकबुद्दी भित्रविषये समुचितविषयत्वात्। इदमिति यथा चेदं चेदं चेति । न्या. वा। | आशङ्कात इतरसूत्रमिति । ता. टी.। ** इदं तावत्सत्रं साधनपते दृष्टान्तमात्रत्वादसंबद्धम् । अनैकान्तीकरणपत्रे तु न असिद्धत्वात केन सेनावनोरनान्तरभावो ऽभ्युपगम्यते । अनेकस्मिन्त्रप्युपल- . भ्यमाने भेदस्यादर्शनादभेदप्रत्ययः । भेदस्यादर्शनमारानिमित्तात् । न तु परमा- णवः केन चिदुपलभ्यन्ते ऽतीन्द्रियत्वात् । न्या. वा. । ++ इत्युपेति ५। ४ । २ । ३ पा । + परमाणूनामेव घटादिबुद्धि हेतुत्वमुपजाविशेषाणामनुपजातविशेषाणां वा । पाटो ऽवविसिद्धिः । उपजायमानस्य विशेषस्यावयविरूपत्वात् । न च संयोग एव विशेषः । अतीन्द्रि- यसंयोगस्यातीन्द्रियत्वात् । द्वितीये परमाणवो ऽतीन्द्रिया ऐन्द्रियकापचेति विरुद्धम् । - ।

·। ८४ न्यायभाष्ये दृष्टमिति चेन्न तद्विषयस्य परीक्ष्योपपत्त* । यदपि मन्येत दृष्टमिदं सेनावनाङ्गानां पृथक्वत्याग्रहणादभेदेनकमिति ग्रहण न च दृष्टं शक्यं प्रत्याख्यातुमिति तच्च नैवं तद्विषयस्य परीक्षापपत्तेः । दर्शनविषय ण्वायं परीक्ष्यते यो ऽयमेक्रमिति प्रत्ययो दृश्यते स परीक्ष्यते किं द्रव्यान्तरविश्या वा अथाणु सञ्चयविषय इत्यत्र दर्शनमन्यतरस्य साधकं न भवति नानाभावे चाणनां पृथक्कत्याग्रहणादभेदेनैमिति ग्रहणम्। अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो यथा स्थाणा पुरुष इति । तत: किमतस्मिंस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधानाक्षित्वात् प्रधानसिद्धिः । स्थाणा पुरुष इति प्रत्ययस्य किं प्रधानं यो ऽसौ पुस्त्रे पुरुष प्रत्ययस्तस्मिन्सति पुरुषसामान्यग्रहणात स्थाणौ पुरुषोमिति । एवं नानाभ- तेष्वेक्रमिति प्रामाण्यग्रहणातां प्रधाने सति भवितुमर्हति प्रधानं च सर्व- स्याग्रहणादिति नापपद्यते तस्मादभिन्न एवायमभेदप्रत्यय पकमिति । इन्द्रियान्तरविषयेध्वभेदप्रत्ययः प्रधानमिति चेदून विशे- षहेत्वभावात् । दृष्टान्ताव्यवस्था नोचादिविषयेषु शब्दादिष्वभिन्नेष्वेकन- त्यस पधानमनेक स्मन्नेकन्नत्ययस्येति । एवं च सति दृष्टान्तोपादानं न व्यव- तिठते विशेषहेत्वभावात् । अणुषु सञ्चितेष्वेकप्रत्ययः किमतस्मिंस्तदिति प्रत्यय: स्थाणा पुरुषप्रत्ययवद् अथार्थस्य तथाभावात्तस्मिंस्तदिति प्रत्ययो यथा शब्दस्यैकत्वादेकः शब्दः इति । विशेषहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्तो संशयमापादयत इति कुम्भवत्सञ्चयमाचं गन्धादयोपीत्यनुदाहरणं गन्धादय इति । एवं परिमाणसंयोगस्यन्दजातिविशेषप्रत्ययानप्यनुयोक्तव्यस्तेषु चैवं प्रसङ्ग इति । एकत्वबुद्धिस्तस्मिंस्तदिति प्रत्यय इति विशेषहेतुर्महदिति प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यात्। एकमिदं महच्चेति एकविषयौ प्रत्ययौ समा. नाधिकरणौ भवतः तेन विज्ञायते यन्महत्तदेकमिति । अणुसमूहातिशय. * परीक्षोपपत्तरिति ५। ४ । २ । ३ पाठः । + सामान्यग्रहणादिति ५। ४ । २ । ३ पाठः । । यांश्च शब्दादीन प्रधानप्रत्यनिमित्तत्वेन भवान् प्रतिपदयते तेपि संचि- ता एव संचितत्वात्तेष्वयमेकप्रत्ययो न युक्तः । शब्दादिषु चैकप्रत्ययः समुच्चयनि- त्तिनिर्मित एकत्ववद्व्यसामान्यादाक्तः । न्या. वाः ।

·- । अ. २ आ. १ स. ३६ । अवयविन्याक्षेपपरिहारौ । ग्रहणं महत्प्रत्यय इति नेत्सोयममहत्स अणुषु महत्प्रत्ययो ऽतस्मिंस्त- दिति प्रत्यया भवतीति । किं चात: । अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधाना- पेक्षितत्वात् प्रधानसिद्धिरिति भवितव्यं महल्येव महत्प्रत्ययेनेति । अणुः शब्दो महानिति च व्यवसायात् प्रधानसिद्धिरिति चेद् न मन्दतीव्रताग्रहणमियत्तानवधारणाद् यथा द्रव्ये । अणुः शब्दा ऽल्यो मन्द इत्येतस्य ग्रहणं महान शब्दः पटुस्तीव्र इत्येतस्य ग्रहणं कस्मादियत्तानवधारणात् । न ह्ययं महान् शब्द इति व्यवस्यन्नि- यानयमित्यवधारयति । यथा बदरामलकबिल्बादीनि* । संयुक्ते इमे इति चद्वित्वसमानाप्रयप्राप्निग्रहणमा । द्वौ समुदायावाश्रयः संयोगस्येति चेत् । को ऽयं समुदाय: प्राप्निरनेकस्यानेका वा प्रग्निरेकस्य समुदाय इति चेत् प्राप्तेरग्रहणम् । प्राप्त्या- नितायाः संयुक्त इमे वस्तुनी इति नाच द्वे प्राणी संयुक्त गृह्येते । अनेकसमूहः समुदाय इति चेद् न द्वित्वेन समानाधिकर- पस्थ ग्रहणात् । द्वाविमा संयुक्तावाविति ग्रहणे सति नानेकसमहाशा संयोगो गृह्यते न च द्वयारणवार्य हणमस्ति तस्मान्महती द्वित्वानयभूते द्रव्ये संयोगस्य स्थानमिति । प्रत्यासत्तिःप्रतीघातावसाना संयोगो नार्थान्तरमिति चेद नान्तरहेतुत्वात्संयोगस्य । शब्दरूपादिस्पन्दानां हेतुः संयोगो न च द्रव्ययोर्गुणान्तरोपजननमन्तरेण शब्दे रूपादिषु स्पन्दे च कारणत्वं गृह्यते तस्माद्गुणान्तरं प्रत्ययविषयश्चार्थान्तरं तत्प्रतिषेधो वा कुण्डली - * शब्दष्वपि पूर्वावतं शब्दमुपलभ्य तस्माच्छब्दादयं महानणुर्वेत्यवधार्यते नाव धारयां प्रतिषिध्यते । इदं तु चिन्न्यते । यो ऽयं शब्द महदणु प्रत्ययः स किं परिमाणयोगादुतान्यस्मानि- मित्तात् । अन्यस्मानिमित्तादिति युक्तम् । गुणे गुणानङ्गीकारात् । महत्प्रत्ययविषयत्वाद्गुणवान् शब्दो द्रव्यवदिति चेन्न । अनेकान्ताद् यथा महत्यरिमाणमिति । द्रव्ये तु महत्परिमाण योगान्महत्य- त्यविषयत्वं न तु विपरीतम् । महरिमाणयोगस्तु द्रव्यस्य विशेष प्रत्ययानामनाकस्मिकत्वेन । - शब्देऽप्येवं प्रसङ्ग इति चेन मन्दत्वतीक्त्ववेतुकत्वात् । अणु द्रव्यसामान्यात्सामान्य प्रत्यर्यावषयत्वं मन्दता । महद्व्यसामान्याच्चासामान्य प्रत्यर्यावषयत्वं तीवता । + संयुक्तमहत्प्रत्ययाबनेकविषयौ प्रतिसंधानानीलोत्पलादिप्रत्ययवत् । यथा नीलमुत्पलं चेति प्रतिसंधीयमानी प्रत्ययावेविषयौ भवतः तथा संयुक्त महती इति प्रतिसंधानमस्ति तस्मात्मतिसंधानादेविषयाविति । न्या. वाः । - ·न्यायभाष्ये गुरुरकुण्डलश्छात्र इति । संयोगबुद्धेश्च यद्यान्सरं न विषयः अान्तर- प्रतिषेधस्तहि विषयः । तत्र प्रतिषिध्यमानवचनम् । संयुक्त द्रव्ये इति यदर्थान्तरमन्यच दृष्टमिह प्रतिषिध्यते तद्वक्तव्यमिति । द्वयोमहताराश्रितस्य ग्रहणान्नाण्वाश्रय इति जातिविशेषस्य प्रत्ययानुवृत्तिलिङ्गस्याप्रत्याख्यानं प्रत्या- ख्याने वा प्रत्ययव्यवस्थानुपपत्तिः । व्यधिकरणस्यानभिव्यक्तरधिकरण- वचनम् । अणुसमवस्थानं विषय इति चेत् प्राप्ताप्राप्तसामर्थ्यवचनम् । किम प्राप्ने अणुसमवस्थाने तदाश्रयो जातिविशेषो गृह्यते अथ प्राप्ने इति । अप्राप्ने ग्रहणमिति चेद् व्यवहितस्याणुसमवस्थानस्याप्युपलब्धिप्रसङ्गः व्यवहिते ऽणुस- मवस्थाने तदाश्रयो जातिविशेषो गृह्येत । प्राप्त ग्रहणमिति चेद् मध्यपरभाग- योरप्रानावनभिव्यक्तिः । यावत्प्राप्नं भवति तावत्यभिव्यक्तिरिति चेत तावतो ऽधिकरणत्वमणुसमवस्थानस्य । यावति प्राप्ने जातिविशेषो गृह्यते तावदस्या- धिकरणमिति प्राप्नं भवति । तत्रैकसमुदाये प्रतीयमाने ऽर्थभेदः । एवं च सति यो ऽयमणुसमुदायो वृक्ष इति प्रतीयते तत्र वृक्षबहुत्वं प्रतीयेत यच एएन झा समुदायस्य भागे वृतत्वं गृह्यते सस वृक्ष इति। तस्मात्समुदिता- ऽणुसमवस्थानस्यार्थान्तरस्य* जातिविशेषां भिव्यक्तिविषयत्वादवयव्यधान्त- रभूत इति । परीक्षितं प्रत्यक्षम् । अनुमानमिदानी परीक्ष्यते । रोधीपघात सादृश्येभ्यो व्यभिचारादनु- मानमप्रमाणम् ॥ ३७॥ अप्रमाणमित्येकदाप्यर्थस्य न प्रतिपादकमिति । रोधादपि नदी पूर्ण गृह्यते तदा चोपरिष्टादृष्टो देव इति मिथ्यानुमानम् । नीडोपघातादपि पि- । । समुदिता अणक स्थानं यस्य तादृशस्यार्थान्तरस्य जातिविशेषाभिव्यक्तिहेतुत्वं नाणू- नामिति सिध्यत्यवयवी। + जातिविशेषस्येति ४ । २।३ पा । + अर्थान्तरस्यावविनो ऽनभ्युपगमे घरमाणु शब्दार्थानुपपत्तिः। तस्य महदपेक्षत्वात्। सत्त्व- रजस्तमसा सर्वापकृष्टः संघात इति तु न व्याघातात् । सापकृष्टत्वसंघातत्वयोरेकत्रासमावे. शात् । अर्थान्तरं पटात्तन्तवः तद्धेतुत्वात्तुर्यादिवत् । सामर्थ्यभेदाद्विशगढवत् । भिन्न प्रत्यविषय: त्याद्रूपस्पर्शवत् । तन्तुपटरूपे भित्रकारणे विशेषवत्त्वाद्रपस्पर्शवदिति चार्थान्तरत्वे हेतवः । 5 एतदुदाहरणव्यभिचारद्वारक सूत्रम् । तत्र रोधो नामापां स्यन्दमानानां द्रवत्वप्रतिबन्धहेतुः । उपघात: पिपीलिकारहाणामुपमर्दः । सादृश्यं मयरपुरुष- शब्दयोः समानप्रत्ययकर्तृत्वम् । न्या. वा.। || उपधानेति ४ ·अ. २ श्रा. १ सू. ३०-४० । अनुमानप्रामाण्ये आक्षेपपरिहारौ । पोलिकाण्डसञ्चारो भवति लदा च भविष्यति वृष्टिरिति मिथ्यानुमानमिति । पुरुषोपि मयूरवाशितमनुकरोति तदापि शब्दसादृश्यान्मिथ्यानुमानं भवति । नैकदेशवाससादृश्येभ्यो ऽर्यान्तरभावात् ॥ ३८ ॥ नायमनुमानयभिचारः अननुमाने तु खल्वयमनुमानाभिमानः । कथ नाविशिष्टो लिङ्गं भवितुमर्हति । पूर्वोदकविशिष्ठं खलु वर्षोदकं शीघ्रतरत्वं स्रोतसो बहुतरफेनफलपर्णकाष्ठादिवहनं चापलभमानः पूर्णत्वेन नद्या उपरि वृष्टो देव इत्यनुमिनोति नोदकवृद्धिमात्रण ! पिपीलिकाप्रायस्याण्डसञ्चारे भवि. यति वृष्टिरित्यनुमीयते न कासां चिदिति । नेदं मयूरवाशितं तत्सदृशो ऽयं शब्द इति विशेषापरिज्ञानान्मिथ्यानुमानमिति । यस्तु विशिष्टाच्छब्दाद्वि- शिष्टमयूरवाशित गृह्णाति तस्य विशिष्टोों गृह्यमाणो लिङ्गं यथा सपोदीना- मिति। सोयमनुमातुरपराधा नानुमानस्य या ऽर्थविशेषणानुमैयमर्थमविशिष्टार्थ- दर्शनेन बुभुत्सतइति । त्रिकालविषयमनुमानं काल्यग्रहणादित्युक्तमत्र छ । वर्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः ॥ ३ ॥ कृन्तात्प्रच्युतस्य फलस्य भूमी प्रत्यासीदतो यदूवं स पति-उवा तत्संयुक्ताः पतितकाल: । यो ऽधस्तात्स पतितव्यो उध्वा तत्संयुक्तः काल: पतितव्यकाल: । नेदानी तृतीयाध्या विद्यते यत्र पततीति वर्तमान: कालो गृह्येत तस्माद्वर्तमान: काला न विद्यतइति । तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥ ४० ॥ नाध्यव्यङ्गमः कालः किं तर्हि क्रियाव्यङ्गमः पततीति यदा पतन- क्रिया व्युपरता भवति स काल: पतितकालः । यदोत्पत्स्यते स पतित- मिथ्यानुमानं भवतीति ५।४।२। + यत्तावदनुमानमप्रमाणमित्युक्तं तदयुक्त प्रतिज्ञापदयोाघातात् । संबन्धस्यातीन्द्रियाय माधकं हनुमानं तच्चाप्रमाणमिति व्याहतम् । किं चानेन हेतुना ऽनुमानमात्रस्थाप्रामाण्यं साध्यते ऽनुमानविशेषस्य वा । नाटयः। हेतोः पक्षतावच्छेदकाव्यापकत्वात् । अप्रामारायसाधकत्वेनाभिमते व्यभिचारे व्यभिचाराभावात् । व्यभिचार्यनुमानस्य पक्षत्वे पक्षतावच्छेदकहेत्वारकत्वापत्तिः सिद्ध.. साधनं च। * यान्येतान्युदाहरणानि व्यभिचारीण्यच्यन्ते तेष्वपि व्यभिचारो नास्तीत्य- सिद्धत्वादावनद्वारकं सूत्रम् । न्या. वा. । । यस्तु सदृशाद्विशिष्टादिति- ५।४।३।पा। || तत्र तावत्काल एव नास्तीति के चित्। तन्त्र । प्रमाणाभावात् । अनुपलब्धेरयोग्यत्वेना- प्रपत्तेः । परापरप्रत्ययनिमित्तत्वाच्च कालसिद्धिः । कालस्यैकत्वेन तथापि प्रत्ययभेदानुपपत्तिरिति देव । निरूपकभेदेन तदुपपत्तेः । एवं कालोपपत्ता वर्तमानकालप्रतिषेधार्थ सूत्रम् ।

·गायभाये न्यायभाष्य व्यकालः । यदा द्रव्ये वर्तमाना क्रिया गृह्यते स वर्तमानः कालः । यदि चार्य द्रव्ये वर्तमान पतनं न गृहाति कस्योपरममुत्पत्स्यमानतां वा प्रति- पद्यते । पतित: काल इति भूता क्रिया पतितव्य: काल इति चात्य- त्स्यमांना क्रिया । उभयोः कालयाः क्रियाहीनं द्रव्यम अंधः पततीति क्रियासंबद्धं सायं क्रियाद्रव्ययाः संबन्धं गृह्णाति वर्तमान कालस्तदानयो चेतरी काला तदभावे न स्यातामिति । अथापि । नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षासिद्धिः ॥ ४१ ॥ यद्यतीतानागतावितरेतरापेक्षा सिहोता प्रतिपद्येमहि वर्तमानवि- लोप नातीतापेक्षा ऽनागतसिद्धिः । नाप्य नागतापेक्षा ऽतीतसिद्धिः । कया युक्त्या केन कल्पनातीतः कथमतीतापेक्षा ऽनागसिद्धिः केन न कल्पनाना- गत इति नैतच्छक्यं निर्वस्तुमव्याकरणीयमेतद्वर्तमानलोप इति । यच्च मन्ये । हूस्वदीर्घयोः स्थलनिम्नयोश्छायातपयोश्च यथेतरेतरापेक्षया सिद्धि- रेवमतीतानागतयारिति तनापपद्यते विशेषहेत्वभावात् । दृष्टान्तवत्प्रतिदृष्टा- "तोपि एमज्यते यथा स्पस्पशी गन्धरसी नेतरेतरापेक्षा सिध्यतः एवमतीताना- गताविति ने तरेतरापेक्षा कस्य चित्सिद्धिरिति । यस्मादेकाभावै ऽन्यतराभावा- दुभयाभावः यद्येकस्यान्यतरापेक्षा सिद्धिन्यतरस्येदानी किमपेक्षा यद्यन्यत- रस्यैकापेक्षा सिद्धिरेकस्येदानी किमपेक्षा एवमेकस्याभावे अन्यतरन्नं सिध्यती. त्युभयाभावः प्रसज्यते । अर्थसट्टावव्यङ्ग्यश्चायं वर्तमानः कालः विद्यते द्रव्यं विद्यते गुणः विद्यते कर्मेति । यस्य चायं नास्ति तस्य । वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४२ ॥ प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजं न चाविद्यमानमसदिन्द्रियेण सन्निक- * न कालो ऽतीतो न फलमतीतं कालस्य सर्वदा वर्तमानत्वात् । फलस्य चापतत्पतति प्रतिष्यतीति क्रियाविशेषणत्वेन प्रत्ययविषयत्वात् क्रियायां संभवो न फलइति । तस्मारिक्रया कालाभिक्तिनिमित्तं नाध्या । गन्तव्यस्य तादवस्थ्यात् । योसौ गन्तव्यो देशः स यथाभूत एवानुत्पनिये फले तथाभूत एवोत्पत्रक्रिय इत्य- भेदानाध्या कालव्यक्तिहेतुः । न्या. वा। + परस्परापेक्षासिर्हि वर्तमानाभावः सैव तु नास्तीति सूत्रार्थः। ता. टी. + वर्तमानकालतिध्वंसप्रतियोगित्वस्यैवातीतपदार्थत्वाद् वर्तमानकालवृत्तिप्रागभाव- प्रतियोगित्वस्यैव चानागतपदार्थत्वाद्वर्तमानकालानभ्युपगमे तयोर्निरूपायितुमशक्यत्वादिति वितरेति ३ प. पा.। - भावः।

·अ. ३ आ. १ सू. ४१-४३ वर्तमानकालसाधनम् । ध्यते । न चायं विद्यमानं स त्किं चिदनुजानाति प्रत्यक्षनिमित्तं प्रत्यक्ष- विषयः प्रत्यक्षजानं सर्व नोपपद्यते। प्रत्यक्षानुपपत्तो तत्पूर्वकत्वाट् अनुमा: नागममोरनुपप्रत्तिः । सर्वप्रमाणविलापे सर्वग्रहणं न भवतीति । उभयथा च वर्तमानः कालो गृह्यते व चिदर्थसद्धावव्यङ्गाः यथा द्रव्ये द्रव्यमिति । क चित् क्रियासन्तानव्यङ्गमः यथा पचति छिनत्तीति । नानाविधा कार्थी किया क्रियासन्तानः नियाभ्यासश्च । नानाविधा चकाी क्रिया पचतीति स्थाल्यधिनयणमुदकासेचनं तण्डुलावपनमेधोऽपसर्पणमग्न्यभिज्वालनं दवा. घटनं मण्डनावणमधोवतारणमिति । छिनत्तीति क्रियाभ्यास उद्यम्योद्यम्य परशुं दारुणि निपातयन् छिनत्तीत्युच्यते । यच्चेदं पच्यमानं विद्यमानं च तक्रियमाणं तस्मिन् क्रियमाणे । कृतताकर्त्तव्यतापपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम् ॥ ४३ ॥ क्रियासन्तानो ऽनारब्धश्चिकीर्षितो ऽनागतः काल: पक्ष्यतीति । प्रयोजनावसानः क्रियासन्तानापरमः अतीत: कालो ऽपाक्षीद् इति । आर- ब्यक्रियासन्तानो वर्तमान: काल: पचतीति । तच या उपरता सा कृतता या चिकीर्षिता सा कर्तव्यता । या विद्यमानासा क्रियमाणता । तदेवं क्रिया- सन्तानस्थस्त्रकाल्यसमाहारः पचति पच्यतइति वर्तमानग्रहणेन गृह्यते क्रियासन्तानस्य ह्यचाविच्छेदो विधीयते नारम्भो नापरम इति । सोय- मुभयथा वर्तमाना गृह्यते अपवृक्तो व्यपवृक्तश्च । अतीतानागताभ्यां स्थिति- व्यमो विद्यते द्रव्यमिति । क्रियासन्तानाऽविच्छेदाभिधायी च चैकाल्यान्वितः * तदिति २ सूत्रार्थी विरोधः । कथं पुनर्वर्तमानभावे प्रत्यक्षानुपत्तिः । यस्मादिदं प्रत्यक्षं वर्तमानाधारं कार्यत्वायत्कार्य तद्वर्तमानाधारं दृष्टं यथा तीरं कायं च प्रत्यक्ष तस्माद्वर्तमानाधारमिति । वर्तमानकालानभ्यु पगमादनाधारं प्रत्यक्ष प्राप्नोति । अनाधारं च कार्य नास्तीति प्रत्यक्षानुपत्तिः । न्या. वा. । + यथास्ति द्रव्यमिति ५।४।२।३ पाः । 5 तस्य च कारकस्य वर्तमानक्रियासंबन्धमतीतानागतानपेक्षामपेयाताता- नागतत्वे क्रियायाः कारकस्यापि व्यक्तिः तद्वावाक्तः । तहेतुकं च द्वैविध्यमिति प्रतिपादनपरं सूत्रमवतारयति । ता. टी. । || कस्य वर्तमानस्य। न्या. वा। १२ ·80 न्यायभाष्य पचति छिनत्तीति । अन्यश्च प्रत्यासत्तिप्रभृतेरर्थस्य विवक्षायां तदभिधायी बहुप्रकारो* लोकेषु उत्प्रेक्षितव्यः । तस्मादस्ति वर्तमान: काल इति । अत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानासिद्धिः ॥ ४४ ॥ अत्यन्तसाधादुपमानं न सिध्यति । न चैवं भवति यथा गारवं गोरिति । प्रायः साधापमानं न सिध्यति। न हि भवति यथा ऽनड्वानेवं महिष इति । एकदेशसाधादुपमानं न सिध्यति न हि सर्वेण सर्वमुपमी- यतइति ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः॥ ४५ ॥ न साधर्म्यस्य कृत्स्नप्रायाल्पभावमानित्योपमानं प्रवर्तते किं ताई प्रसिद्धसाधात्साध्यसाधनभावमाश्रित्य प्रवर्तते । यत्र चैतदस्ति न तचोप- मानं प्रतिषटुं शक्यं तस्माद्ययोक्तदोषो नोपपद्यत इति । अस्तु तर्युपमा- नमनुमानम् । प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धः ॥ ४६ ॥ यथा धूमेन प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षस्य वहस्रहणमनुमानम् एवं गया प्रत्य- क्षेणाऽप्रत्यक्षस्य गवयस्य ग्रहणमिति नेदमनुमानाद्विशिष्यते । विशिष्यतइ. त्याह कया युक्त्या ॥ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥ ४ ॥ यदा ह्ययमुपयुक्तापमानो गोदी गवय||समानमर्थ पश्यति तदा ऽयं गवय इत्यस्य संज्ञाशब्टस्य व्यवस्था प्रतिपद्यते न चैवषामनुमानमिति । कदा चिदयं वर्तमानमतीते प्रयुक्ते अागतः सन् ब्रवीत्येष आगच्छामीति । कदा चिदनागते प्रयुक्ते स्थितः सन् ब्रवीत्येष गच्छामीति । न्या. वा. + न साध्यस्येति १ पाः । # सर्वथा भावाच्चात्यन्तसाधादुपमा सिति । यदि तक्रिययैव तक्रि- योपमीयते यथा रामरावणयोर्यु, रामरावणयोरिवति । भूयः साधर्म्यण भति यदा गोर्बलप्रकर्षजिज्ञासा भवति तदा भूय: साधर्म्यणापमानं यथा गौस्तथा महिष ति । यदा तु सन्मानं जिज्ञासितं भवति मेरोः सत्ता किंपति तदा यथा सर्षपस्य तथा मेरोरिति तस्मादप्रतिषेध इति । न्या. वाः । 5 अथ प्रत्यते गवये क उपमानार्थः। संज्ञासंज़िसंबन्धप्रतिपत्तिः। एवं च नोप- मानमागमोन प्रत्यक्षमिति । न हायमागमात्मत्यक्षाद्वा ऽयं गवय इति प्रतिपद्यते || गति २।३ पा। पान चेदमिति ५।४।२।। । । । । - - न्या. वा. ।

·श्र. २ श्रा. १ सू. ४४-५० शब्दापमानयोरनुमानत्वाक्षेपपरिहारः । परार्थ चोपमानं यस्य युएमान*मप्रसिद्धं तदर्थ प्रसिद्धोभयेन क्रियतात । परार्थमुपमानमिति चेद् न स्वयमध्यवसायाद् । भवति च भाः स्वयमध्य- घसायः यथा गोरेवं गवय इति । नाध्यवसाय: अतिषिध्यते उपमानं तु सन्न भवति प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम् । न च यस्योभयं प्रसिद्धं तं प्रति साध्यसाधनभावो विद्यत इति । अथापि । तथेत्युपसंहासदुपमानसिद्ध विशेषः ॥ ४ ॥ तथेति समानधोपसंहारादुपमानं सिध्यति नानुमानम् । अयं धान- योर्विशेष इति। शब्दो ऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेनुमेय त्वात् ॥ ४ ॥ शब्दो ऽनुमानं न प्रमाणान्तरं कस्माच शब्दार्थस्यानुमेयत्वात् । कथमनुमेयत्वं प्रत्यक्षतो ऽनुपलब्थेः । यथा ऽनुपलभ्यमानो लिङ्गी मितेन लिलेन पश्चान्मीयतइति अनुमानम् । एवं मितेन शब्टेन पश्चान्मीयते ऽर्थो ऽनुपलभ्यमान इत्यनुमानं शब्दः । इतश्चानुमानं शब्दः । उपलब्धेरविप्रवृत्तित्वात् ॥ ५० ॥ प्रमाणान्तरभावे द्विप्रवृत्तिरुपलब्धिः अन्यया झुपलब्धिरनुमाने अन्य- थोपमाने तयाख्यातम् । शब्दानुमानयास्तूपलब्धिरद्विप्रवृत्तिः यथानुमाने प्रवर्तते तथा शब्दे ऽपि विशेषाभावादनुमानं शब्द इति । * उपमेयमिति २।३ पा. + प्रसिद्धोपमेयेनेति ४।२। + न हि यथा गौरवं गवय इत्येतदागममन्तरेण सारूप्यमानपरिज्ञानमुपमानं न झागममानं सारूप्यज्ञानमन्तरेणापमानं भवति । न चैवमनुमानम्। तस्मादयथा लिलिङ्गिसंबन्धस्मृत्यनुग्रहे सति लिङ्गपरामर्शी ऽनुमानं तच्च प्रत्यक्ष तथा ऽऽगमा- हितसंस्कारस्मृत्यपेक्षं सारूप्यप्रत्यक्षमुपमानमिति । प्रतिपत्तिभेदाच्च । नानुमानमेवं भवति यथा धूमस्तथा ऽग्निरिति । अस्ति तूपमाने यथा गोरेवं गवय इति । यत्र च प्रतिपत्तिभेदस्तत्प्रमाणान्तरम् । यथा प्रत्यक्षादनुमानम् । न्या. वा. ! ६ ननु शब्दो न प्रमाण विद्यमानस्याप्यश्रूयमाणस्य प्रमित्यजनकत्वात् । अयमाणस्य प्रमिः सिजनकत्वेन कदा चित्ममितिजनने प्रमाणत्वोपपत्तेः । विषयाभावादिति चेन्न । प्रत्यक्षानुमान- विविक्तविषयस्य प्रागुपपाटितत्वात् । अविज्ञानात्मकत्वाद् घटादिवत् । बाधकरणप्रत्यक्षत्वाद घटादिवत् । श्रात्मासमवेतत्वाद् घटादिवत् । आकाशगुणत्वाच्च संख्यावदप्रमाणमिति क्षेत्र, पाट्यानां त्रयाणां प्रदीपे व्यभिचारात् । चतुर्थस्याप्याकाशमहत्त्वे स्वप्रत्यक्षता व्यभिचाराम। अस्तु सर्शनुमान शब्दः स्मत्यपेक्षत्वात् । त्रिकालविषयत्वाच्च अन्वयव्यतिरेकोपपत्तेप्रति वार्तिकम् । || प्रत्येक्षणानुपलभ्यमानार्थत्वादिति सूत्रार्थः । न्या. वा. । - ·हर न्यायभाध्ये संबन्धाच्च ॥ १ ॥ शब्द! ऽनुमानमिति वर्तते । संबद्धयोश्च शब्दार्थयाः संबन्धप्रसिद्धो शब्दोपलब्धरर्थग्रहणं यथा संबद्धयोलिलिङ्गिना; संबन्धप्रतीतो लिङ्गोप- लब्धौ लिङ्गिग्रहण*मिति । यत्तावदर्थस्यानुमेयत्वादिति तिच । मातोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः ॥ ५ ॥ स्वर्गः अप्सरस: उत्तराः कुरवः सप्त द्वीपाः समुद्रो लोकसन्निवेश इत्येवमादेरप्रत्यक्षस्यार्थस्य न शब्दमाचात्प्रत्ययः किं तर्हि अाप्लेरयमुक्तः शब्द इत्यतः संप्रत्ययः विपर्ययेण संप्रंत्ययाभावाट् न त्वेवमनुमानमिति । यत्युनरुपलब्धेरद्विप्रवृत्तित्वादिति । अयमेव शब्दानुमानयोरुपलब्धेः प्रवृत्ति- भेदः तत्र विशेष सत्यहेतुर्विशेषाभावादिति । यत्युनरिदं संबन्धाच्चेति अस्ति च शब्दार्थयोः संबन्धो ऽनुज्ञात: अस्ति च प्रतिषिद्धः । अस्येदमिति षष्ठी- विशिष्ठस्य वाक्यस्यार्थविशेषो ऽनुज्ञातः प्राग्निलक्षणस्तु शब्दार्थयाः संबन्धः प्रतिषिद्धः । कस्मात् । प्रमाणतो ऽनुपलब्धः । प्रत्यक्षतस्तावच्छन्दार्थप्राप्ने नीपलब्धिरतीन्द्रियत्वात् । येनेन्द्रियेण गृह्यते शब्दस्तस्य विषयभावमतिवृत्तो ऽर्थो न गृह्यते । अस्ति चातीन्द्रियवि- षयभूतो ऽप्यर्थः समानेन चेन्द्रियेण गृह्यमाणयोः प्राप्तिशतइति । प्राणिलक्षणे च गृह्यमाणे संबन्धे शब्दार्थयोः शब्दान्तिके **वार्थः स्यात् अर्थान्तिके वा शब्दः स्याद् उभयं वाभयच । अथ खल्वयम् । पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च संबन्धाभावः ॥ ५३ ॥ स्थानकरणाभावादिति चार्थः । न चायमनुमानतो ऽप्युपलभ्यते संबद्धार्थप्रतिपादकत्वाच्चेति सूत्रार्थः । न्या. वा। + यत्तावस्मात्यपेक्षत्वादनुमानं शब्द इति । तन्न । अनेकान्तात् । संशये तर्क उपमाने चस्मत्यपेक्षत्वात् । अत एव त्रिकाविषयत्वमपि न हेतुः । अन्वयव्यतिरेकोपपत्तिस्तु प्रत्यक्षे व्यभिचरिता । पटपटज्ञानयोरन्वयष्यतिरेकोपपत्तेः । अनुपलभ्यमानार्थत्वं त्वस्ति न तु स्वर्गापूर्व- वेवसाटो प्रत्यक्षानुमानावसर इति वार्तिकम् । तति २।३ पा । # प्रत्यायनाङ्गान्वयव्यतिरेकज्ञानं त्वन्यादृशं शब्दे । अन्यादृशं त्वनुमाने । तद्धि पक्षधर्मतापेक्षमनुमाने शब्दे तु तदनपेक्षमित्यत्र सूत्रं भवति । ता. टी. । ६ प्राप्तः प्रयुक्त इति ४।३।२। || अस्य मुद्रितपुस्तके सूत्रत्वेन लेख: प्रासादिकः । मा प्राप्ते नोपलब्धिरिति ४ पा.! * शब्दान्तिकमिति १ पाठः। ++ कारणादितिःपाः। * ·.. अ. २ आ. १ सू. ५१-५५ शब्दार्थयो: स्वाभाविकसंबन्धाभावः । शब्दान्तिके ऽर्थ इति । एतस्मिन्पक्षे ऽप्य*स्य स्थानकरणोच्चारणीय: शब्द- स्तदन्तिके ऽर्थ इति अन्नान्यसिशब्दोच्चारणे पूरणप्रदाहपाटनानि गृह्येरम् न च प्रगृह्यन्ते । अग्रहणान्नानुमेयः प्राप्तिलक्षणः • संबन्धः अन्तिके शब्द इति । स्थानकरखासंभवाद् अनुच्चारण| स्थानं कण्ठादयः करणं प्रयन- विशेषः तस्यान्तिके ऽनुपपत्तिरिति उभयप्रतिषेधाच्च नोभयम् । तस्मान्न शब्देनार्थः प्राप्त पा इति । शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः॥ ५४ ॥ शब्दार्थप्रत्ययस्य** व्यवस्थादर्शनादनमीयते ऽस्ति शब्दार्थसंबन्धो व्यवस्थाकारणम् । असंबन्धे हि शब्दमाचादर्थमाचे प्रत्ययप्रसङ्गः तस्माद- प्रतिषेधःसंबन्धस्येति । अत्र समाधिः । न सामयिकत्वाच्छब्दार्थसंप्रत्ययस्य ॥ ५५ ॥ न संबन्धकारित शब्दार्थव्यवस्थानं किं तर्हि समयकारितं यत्तदवोचामास्येदमिति षष्ठीविशिष्टस्य वाक्यस्यार्थविशेषो ऽनुज्ञातः शब्दा- थयोः संबन्ध इति समयन्त दवाचामेति । कः पुनरयं समयः प्यास्त २।४ पा + गयन्तति २।४ पु.। * नानुमेयप्राप्तिलक्षण इति १ पुः । अथ शब्दो ऽान्तिकमुपपदाते तस्यानुपत्तिाघातात्। नित्यः शब्दः स- न्तानवृत्त्या गच्छतीति व्याहतम् । अथ नागच्छत्यर्थदेशएव भवति। नित्यश्च भवति चेति व्याहतम् । न्या. वा. । || स्थानकरणसम्भवानुच्चारणमिति २ पुः । पा अथ न गच्छति न भवति तत्र व्यज्यतरको वितत्यावस्थित इति चेन । सर्वार्थापलब्धिप्रस. हात्। यदि सर्वस्व शब्दावितत्यावस्थिताः स्यानकरणादिनिधाने सति व्यज्यन्तइति मन्यसे सर्वा. धानुपलब्धिः प्राफा यदेकस्य शब्दस्य व्यज्जकं तच्छब्दान्तराणामपीति। वितत्यावस्थितश्च शब्दो व्यक्त इति ।विषयप्राप्त्य वस्याने ति यत्र क्व चनावस्थितानां गोशब्दादीनां व्यक्ती ककुदादिमटर्थ- प्रत्यायनं स्यात्। सामान्यवदेतत्स्यात् । यथा सामान्यं सर्वत्रावस्थितं न सर्वत्रोपलभ्यते तथा शब्दो- योति चेन। सामान्यस्याश्योपलब्धिर्व्यक्तिहेतुःन पुनः शब्दस्याश्रयोपलब्धिरस्ति। न च वाच्ये वृत्तिः वाच्ये वृत्तित्त्वे वाच्योपलब्धावकतसमयेनापि प्रतिपटोत यथा सामान्यम् । तस्माचानुमानादपि प्रतिपटाते । इतश्च स्वाश्रयादन्येनापि न संबन्धी शब्दः गुणत्वात् । अन्येन गवादिना शब्दं प्रति समवायो नास्ति शब्दस्याकाशत्तित्वात् । नापि शब्दार्थयारेकार्थसमवायः ताभ्यामेकस्यानार- म्भात् । उपमानस्य तु नायं विषयः । श्रागमातिपत्स्यतइति चेत्स एवायं विचार्यते कि शब्दार्थी संबद्धाधुतासंबद्धाविति । न चानुमानं शब्दः स्वपरात्मप्रत्यायकत्वात्प्रदीपवत् । ** शब्दादर्थप्रत्ययस्वेति २ पुः । + शब्दः संबद्धो ऽर्थ प्रत्याययति प्रत्ययनियमहेतुत्वात्मदीपवत् । अथ वा संबद्धाभ्यां शब्दार्थाभ्यां प्रत्ययो भवति नियमात् । न्या. वा. । + न संबन्धाकारितमिति ३ पुः । F६ समवोचाम इति पुः । । श्रस्य . - ·६४ न्यायभाष्ये शब्दस्येदमर्थजातमभिधेयमिति अभिधानाभिधेयनियमनियोगः तस्मिन्नु पयुक्त शब्दादर्थ संप्रत्ययो भवति । विपर्यये हि शब्दश्रवणेपि प्रत्ययाभावः । संबन्धवादिनापि चायमवर्जनीय इति । प्रयुज्यमानग्रहणाच्च समयोपयोगी लोकिकानाम् । समयपालनार्थ चेदं पदलक्षणाया वाचो ऽन्वाख्यानं व्याक- रणं वाक्यलक्षणाया वाचो ऽथा लक्षणम: । पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाना- विति । तदेवं प्राप्निलक्षणस्य शब्दार्थसंबन्धस्यार्थजुषो ऽपि अनुमानहेतुर्न भवतीति । जातिविशेषे चानियमात् ॥ ५६ ॥ सामयिकः शब्दादर्थसंप्रत्ययों न स्वाभाविकः । ऋ||ध्यार्यम्लेच्छानां यथाकामं शब्दनियोगोषा ऽर्थप्रत्यायनाय प्रवर्तते स्वाभाविके हि शब्दस्या- र्थप्रत्यायकत्वे यथाकामं न स्याद् यथा तेजसस्य प्रकाशस्य रूपप्रत्ययहे. तुत्वं न जातिविशेष** व्यभिचरतीति । तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः ॥ ५७ ॥ पुचकामेष्टिहवनाभ्यासेषु । तस्येति शब्दविशेषमेवाधिकुरुते भगवान् ऋषिः । शब्दस्य प्रमाणत्वं न संभवति किस्माद् अनृतदोषात पुचकामष्टा । पुचकामः पुत्रष्ट्या यजेतेति नष्ठा संस्थितायां पुत्रजन्म दृश्यते । दृष्टार्थस्य * अभिधानाभिधेयेति + शब्दार्थेति २ पुः। + लोकतश्च समयो बोद्धव्यः । मात्रादीस्तेषु तेष्वर्थेषु तांस्तान शब्दान प्रयुजानानुपलभ्य सोपि तथैव शिक्षितस्तानेवं शब्दास्तेषु तेष्वर्थेषु प्रयुङ्क्ते न पुन- रेनं श्चिल्लिपिविशेषमिव शिक्षयतीति । न्या. वाः । अर्थ संप्रत्यय त २ । ४ पुः पा। || ऋषीति । २ पुः नास्ति। का शब्दविनियोग इति ३ शब्द प्रयोग इति ४ पु. पाठः। ** विशेषमिति २।४ पुः । + यदि स्वाभाविकः शब्दार्थसंबन्धो ऽभविष्यत्र जातिविशेषे शब्दार्थव्यव- स्था भविष्यत् । अस्ति तु जातिविशेषे प्रयोगः । नातिविशेषे यथाकामं प्रयोगो दृष्टः न तु स्वाभाविकेन संबन्धेन संबद्वानां जातिविशेषे व्यभिचारो दृष्टः । न हि प्रदीपो ऽस्माकभन्यथा प्रकाशयत्यन्यथा जातिविशेष इति । न्या• वा । तदित्यधिकारः । यस्मात्याप्तमपि प्रकरणेन शब्दं तच्छब्देन पुनरभिधत्ते तेन ज्ञापयति शब्दविशेषं प्रतीयं चिन्ता न शब्दमानं प्रति । अन्यथैवं वक्तव्यम- प्रमाणं शब्दो ऽनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य इति अप्रामाण्यमर्थस्याप्रत्यायकत्वम् । अनृ- तत्वमयथार्थाभिधानम् । व्याघातः पदयोवाक्ययोर्क सहासंभवः पुनरुक्तं पूर्वह- भिहितार्थाभिधानम् । न्या. वाः । $$ भवतीति २ ॥ ४ ॥ १।३।३।४ पु. पा. ।

·६५ अ.२ आ. १ सू. ५६-५८ शब्दविशेषप्रामाण्याक्षेपपरिहारी। वाक्यस्याऽनृतत्वाद् अदृष्टायमपि वाक्यम् अग्निहोचं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्याद्यनृतमिति ज्ञायते। विहितव्याघातदोषाच्च । हवने* उदिते होतव्यम् अनुदिते होतव्यं समयाध्युषिते होतव्यमिति विधाय विहितं व्याहन्ति श्यावो ऽस्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति शबलो ऽस्याहुतिमभ्यवहरति यो ऽनुदिते जुहोति श्यावशबली वास्याहुतिमभ्यवहरतो य: समयाध्युषिते जुहोति व्याघाताच्चान्यतरन्मिथ्येति । पुनरुक्तदोषाच्च अभ्यासे देश्यमाने । वि: प्रथमामन्वाह विरुत्तमामिति पुनसक्तदोषो भवति पुनरुक्तं च प्रमत्तवा- क्यमिति । तस्मादप्रमाणं शब्ट, इति । अनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य इति । न कर्मकर्तृसाधनंवैगुण्यात् ॥ ५८ ॥ नांनृतदोषः पुत्रकामेष्टौ कस्मात् कर्मकर्तृसाधनत्रैगुण्यात् । इष्ट्या पितरी संयुज्यमानी पुत्र जनयत इति । इष्टिः करणं साधनं पितरौ कतारी संयोगः कर्म त्रयाणां गुणयोगात् पुत्रजन्म । वैगुण्याद्विपर्यय: ||इष्टयानयं तावत्कर्मवैगुण्यं समीहा भ्रषः । कर्तृवैगुण्यम् अविद्वान् प्रयोक्ता माकपूयाचर- णश्च । साधनवैगुण्यं हविरसंस्कृतमुपहतमिति मन्त्रा न्यूनाधिकाः स्वरव- र्णहीना इति । दक्षिणा दुरागता** हीना निन्दिता चेति । अथोपजना- श्रयं कर्मवैगुण्यं मिथ्यासंप्रयोगः । कर्तृवैगुण्यं योनिव्यापादो बीजापघात. श्चेति । साधनवैगुण्यम् इष्टावभिहितम् । लोके चाग्निकामा दारुणी मनीयादिति विधिवाक्यं तच कर्मवैगुण्यं मिथ्याभिमन्यनं कर्तृवैगुण्यं प्रज्ञाप्र- यत्नगतः प्रमादः साधनवैगुण्यम् आर्द्र सुषिरं दार्विति तच फलं न निष्पद्यत- इति नानृतदोषः । गुणयोगेन फलनिष्यत्तिदर्शनात् । न चेदं लौकिका- विद्यते पुत्रकामः पुचेट्या यजेतेति । * हवने इति २ पु. नास्ति । + श्यावः शबलश्चास्याहुतिमभ्यवहरतीति ३ पु. पा. । * दृष्टान्तत्वेनैतानि वाक्यान्युपन्यस्य एककर्तृकत्वेन शेषवाक्यानामप्रमा- णत्वमिति । अग्निहोत्रादिवाश्यानां वा प्रमाणत्वं तदन्यवाश्यवत् । न्या. वा• । शब्दो नृतेत्यादि १।३।४ पुः पाठः। || इज्याश्रयमिति १ ।२ पुः । पा कुप्रयेति ४ पाः। दुरधिगतेति ३ । ४ पाः । ++ अर्थो यजनाअयमिति ४ । २ अथोपयजनाश्रयमिति ३ पुः पाठः । यच्चेदं वाक्यं तदप्रामाण्यमन्तव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य इति । एतदपि वेदस्य पक्षीकस- स्वादव्यापकम् । अथ यान्येवंधर्मकाणि वेदवाक्यानि तानि पक्षीक्रियन्ते तानृतत्वादीनां पक्ष- तावच्छेदकत्वाद्धेतुरन्यो वक्तव्यः । अन्तत्वादप्रमाणमिति चेत्किं तदनृतत्वं यदायथार्थाभिधानं नन्वयमेव प्रतिज्ञा प्रमाणमिति । अन्तत्वं चासिद्भमित्युक्तम् । - ।

·S न्यायभाध्ये *नभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ ५ ॥ न व्याघातो हवनइत्यनुवर्तते । यो ऽभ्युपगतं हवनकालं भिनत्ति ततोन्यत्र जुहोति तचायमभ्युपगतकालभेदे दोष उच्यते श्यावो विा- स्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति तदिदं विधिभ्रेषे निन्दावचनमिति । अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ६॥ पुनरुक्तदोषो ऽभ्यासेनेति प्रकृतम् । अनर्थको प्रत्यासः पुनरुक्त: अर्थवान- भ्यासो ऽनुवादः । यो ऽयमभ्यासस्तिः प्रथमामन्वाह चिरुत्तमामित्यनुवाद उपपद्यते अर्थवत्त्वात् । चिर्वचनेन हि प्रथमोत्तमयोः पञ्चदशत्वं सामिधे. नीनां भवति । तथा च मन्त्राभिवादः इदमहं भ्रातृव्यं पञ्चदशावरेगा वाग्वज्रेण बाधे यो ऽस्मान्दृष्टिं यं च वयं द्विष्म इति पञ्चदशसामिधेनीर्व- जमन्त्रो ऽभिवदति तदभ्यासमन्तरेण न स्यादिति । वाक्यविभागस्य चार्यग्रहणात् ॥ ६ ॥ प्रमाणं शब्दो यथा लोके । विभागश्च ब्राह्मणवाक्यानां विविधः । विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६ ॥ विधा खलु ब्राह्मणवाक्यानि विनियुक्तानि विधिवचनान्यर्थवाद- वचनान्यनुवादवचनानीति । तत्र । विधिविधायकः ॥ ६३ ॥ यद्वाक्यं विधायकं चोदकं स विधिः । विधिस्तु नियोगोपा ऽनुशा था । यथाग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यादि । स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ ६ ॥ यत्पुनाघातदोषादिति तत्रोच्यते । न्या. वा. । + वेति १ पु. नास्ति। * पुनरुक्तं नाम तस्यैवार्थस्यानङ्गीकृतविशेषस्य यत्युनर्वचनम् । अनुवादस्तु पुनःश्रुतिसामान्यादङ्गीकृतविशेषस्यार्थस्य बादः । एवं च सति यथोक्तो न दोषः । पुत्रकामेष्टिवायानि प्रमाणं वेदैकदेशत्वाद् भूमिरावपनं महदिति वाग्यवत् । पदादिनियमाद् द्वादश मासाः संवत्सर इति वाक्यवत् । वक्तविशेषाभिहितत्वात अग्निहिमस्य भेषजमिति वाक्यवत । न्या. वा.। पञ्चदशारेणेति १ । ४ पु. पाठः । । समस्तानि वेदवाक्यानि पक्षीकृत्याभिधीयते । प्रमाणं वेदवाक्यान्यर्थ- विभागत्वानमन्वादिवाश्यवत् । न्या. वा. । मा विनियोग इति पा. ।

·६७ श्र. २ आ. १ सू. ५६-६५ अनुवादलक्षणम् । विधेः फलवादलक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः संप्रत्ययार्थ* स्तय- मानं श्रद्दधीतेति । प्रवर्तिका च फलश्रवणात् प्रवर्तते सर्वजिता वे देवाः सर्वमजयन् सर्वस्याप्ये सर्वस्य जित्यै सर्वमैवैतेनाप्नोति सर्व जयतीत्येव- मादि । अनिष्ठफलवादो निन्दा वर्जनार्थ निन्दितं न समाचरेदिति स एष वाव प्रथमो यज्ञा यज्ञानां यज्जोतिष्टोमो य एतेनानिष्ठा ऽन्येन यजते गर्ते पतत्ययमेवेतज्जीयते वा प्रमीयते वा इत्येवमादि । अन्यकर्तृकस्य व्याह- तस्य विधेर्वादः परकृतिः । हुत्वा वपामेवाग्रे ऽभिधारयन्ति अथ पृषदाज्यं तदुह चरकाध्वर्यवः पृषदाज्यमेवाग्रे ऽभिधारयन्ति अग्नेः प्राणाः पृषदाज्यपा- स्तोममित्येवमभिदधतीत्येवमादि । ऐतिह्मसमाचरितो विधिः पुराकल्प इति तस्माद्वा एतेन ब्राह्मणा **बहिः पवमानं । सामस्तोममस्तोषन योने यज्ञ प्रतनवामहे इत्येवमादि । कथं परकृतिपुराकल्पावर्थवादाविति स्तुतिनिन्दा- वाक्ये नाभिसंबन्धाद्विध्याश्रयस्य कस्यचिदर्थस्य द्योतनादर्थवाद इति । विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६ ॥ विध्यनुवचनं चानुवादो विहितानुवचनं च । पूर्वः शब्दानुवादो ऽपरो ऽर्थानुवादः । यथा पुनरुक्तं द्विविधमेव मनुवादापि । किमर्थं पुनर्विहि- तमनूद्यते । अधिकारार्थ विहितमधिकृत्य स्तुतिबाध्यते निन्दा वा विधि- शेषो वा ऽभिधीयते । विहितानन्तरार्थो ऽपि चानुवादो भवति एवमन्यदप्यु- त्प्रेक्षणीयम् । लोके ऽपि च विधिरर्थवादो ऽनुवाद इति च विविध वाक्यम् । ओदनं पचेदिति विधिवाक्यम् । अर्थवादवाक्यमायुर्वच्ची बलं सुखं प्रतिभानं चान्ने प्रतिष्ठितम् । अनुवादः पचतु पचतु भवानित्यभ्यासः क्षिप्रं पच्यतामिति वा अङ्ग पच्यतामित्यध्यषणार्थम् । पच्यतामेवेति चा|वधार- णार्थम् । यथा लौकिके वाक्ये विभागेनार्थग्रहणात्प्रमाणत्वम् एवं समावेदवा- क्यानामपि विभागेनार्थग्रहणात्प्रमाणत्वं भवितुमर्हतीति । * सम्प्रत्ययार्थ इति १ पुः सम्प्रत्ययार्थी इति ४ पुः । + सर्वजितो वै देवा इति २ पुः। * सर्वमेव तेनामोतीति २ पु. निन्दावर्जनार्था ति २।४। ॥ स एष वा प्रथम इति १।३ पु. पा. । वा एषदाज्यमिति ३।४ पु. पा.। पुरा ब्राह्मणा बहिः २।४ हविरिति ३ पु. पाठः। ++ पवमानानामिति २।४। + कस्य कस्योति २ ३ । यस्य कस्येति ४ पुः । FF: अनित्यो ऽनित्य इति शब्टपुनरुक्तमनित्यो निरोधधर्मक इत्यर्थपुनरुक्तम् । || वेसि १ । २ । ३ । ४ । पा तथा वेटे ऽपि भवितुमर्हतीति २।४ पुः ।

·מזננתזה । न्यायभाष्य नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासापपत्तः ॥ ६ ॥ पुनरुक्तमसाधु साधुरनुवाद इति अयं विशेषो नोपपद्यते । कस्मादु- भयच हि प्रतीतार्थः शब्दो ऽभ्यस्यते चरितार्थस्य शब्दस्याभ्यासादुभय- मसाध्विति । शीघ्रतरगमनापदेशवदभ्यासान्नाविशेषः ॥ ६॥ नानुवादपुनरुक्तयोरविशेषः । कस्माद् अर्थवतो ऽभ्यासस्यानुवादभा- वात् । समाने ऽभ्यासे पुनरुक्तमनर्थकम् । अर्थवानभ्यासो ऽनुवादः शीघ्र- तरगमनोपदेशवत । शीघ्रं शीघ्र|| गम्यतामिति क्रियातिशयो ऽभ्यासेने- वोच्यते । उदाहरणार्थ चेदम् । एवमन्यो ऽप्यभ्यासःना पचति पचतीति क्रियानुपरमः । ग्रामो ग्रामो रमणीय इति व्याप्तिः । परि परि विगतभ्यो वृष्टो देव इति परिवर्जनम् । अध्यधिकुड्यं निषण्णमिति सामीप्यम् । तिक्त तिक्तम् इति प्रकारः । एवमनुवादस्य स्तुतिनिन्दाशेषविधि** ध्वधिकारार्थता विहितानन्तरार्थता चेति । किं पुनः प्रतिषेधहेतद्धारादेव शब्दस्य प्रमाणत्वं सिध्यति । अतश्च । मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ ६८ ॥ किं पुनरायुर्वेदस्य प्रामाण्यं यत्तदायुर्वेदेनोपदिश्यते इदं कृत्वेष्टमधिग- च्छतीदं वर्जयित्वा ऽनिष्टं जहाति तस्यानुष्ठीयमानस्य तथाभावः सत्यार्थता विपर्ययः । मन्त्रपदानां च विषाभूतानिप्रतिषेधार्थानां प्रयोगे ऽर्थस्य तथाभाव एतत्प्रामाण्यम् । किंकृतमेतद् आपप्रामाण्यकृतम् । किं पुनरामानां प्रामाण्यं साक्षात्कृतधर्मता भूतदया यथाभूतार्थचिख्यापयिषेति । आमाः खलु साक्षात्कृतधर्माण इदं हातव्यमिदमस्य हानिहेतुरिदमस्याधिगन्तव्य. * प्रतीतार्थशब्दाभ्यासो ऽर्थवादपुनरुक्तयोः सामान्यमतः प्रतीतार्थशब्दा- भ्यासादुभयमसार्वाित । न्या. धाः । अनर्थमिति २४ अर्थवाननुवादलक्षणो ऽभ्यासः प्रत्यविशेषहेतुत्वाच्छीघ्रतरगमनोपदे- - + अभ्यासार्थ विशेषइति २ पुः। शवत । न्या. वा। || शीघ्रं गम्यतामिति २ शीधं शीघं गम्यतां शीघ्रतरं गम्यतामिति २।३।४ पुः। पा एवमन्ये ऽध्यभ्यासा इति ४ । ** विध्यधिकारार्थतेति २।४। ++ प्रमाणत्वं न सिद्राति । ४ पुः । # विषयभूतेति २।३।४ पुः । 18 भूतं सदभया यथाभूतार्थतार्थेति ।

·E8 अ. २ श्रा. १ स. ६६-६८ वेदप्रामाण्यावगमोपाय: । मिदमस्याधिगमहेतुरिति भूतान्यनुकम्पन्ते । तेषां खलु वे प्राणभृतां स्वयम- नवबुवामानानां नान्यदुपदेशादवबोधकारणमस्ति । न चानवबोधे समीहा वर्जन वा न वा* ऽकृत्वा स्वस्तिभावो नाप्यस्यान्य उपकारको ऽप्यस्ति । हन्त घयमेभ्यो यथादर्शनं यथाभूतमुपदिशामस्तइमे श्रुत्वा प्रतिपद्यमाना हेयं हास्यन्त्यधिगन्तव्यमेवाधिगमिष्यन्तीति । एवमानोपदेशः । एतेन चिवि- धेनाप्रप्रामाण्येन परिगृहीतो ऽनुष्ठीयमानो ऽर्थस्य साधको भवति एवमाता- पदेशः प्रमाणम् । एवमानाः प्रमाणम् । दृष्टार्थेनानोपदेशेनायुर्वेदेनाऽदृष्टार्थो वेदभागो ऽनुमातव्यः प्रमाणमिति । आम्रप्रामाण्यस्य हेतोः समानत्वादिति । अस्यापि चेकदेशो ग्रामकामो यजेतेत्येवमादिदृष्टार्थस्तेनानुमातव्यमिति लोके च भूयानुपदेशानयो व्यवहारः । लैकिकस्याप्युपदेष्टुरुपदेष्टव्यार्थ. ज्ञान परानुजिघृक्षया यथाभूतार्थचिख्यापयिषया च प्रामाण्यं तत्परि- ग्रहादानोपदेशः प्रमाणमिति । द्रष्टुप्रवक्तृसामान्याच्चानुमान यण्वाना वेदा- थानां द्रष्टार: प्रवक्तारश्च तण्वायुर्वेदप्रभृतीनाम् इत्यायुर्वेदप्रामाण्यवद्वेदप्रा- माण्यमनुमातव्यमिति । नित्यत्वाद् वेदवाक्यानां प्रमाणत्वे तत्प्रामाण्य- मानप्रामाण्यादित्ययुक्तम् । शब्दस्य वाचकत्वादर्थप्रतिपत्तौ प्रमाणत्वं न नित्यत्वात् । नित्यत्वे हि सर्वस्य सर्वेण वचनाच्छब्दार्थव्यवस्थानुप- पत्तिः । नानित्यत्वे वाचकत्वमिति चेद् न लौकिकेष्वदर्शनात् । तेऽपि नित्या इति चेद न । अनानोपदेशादर्थविसंवादो ऽनुपपन्नः । नित्यत्वाद्धि शब्दः प्रमाणमिति । अनित्यः स इति चेद् अविशेषवचनम् । अनानोपदेशो लोकिको न नित्य इति कारणं वाच्यमिति । यथायोगं चार्थस्य प्रत्याय- नाद नामधेयशब्दानां लोके प्रामाण्यं नित्यत्वात्प्रामाण्यानुपपत्तिः । यचार्थे -- न चाकति २।४ । पु. पा. । + उपदेष्टव्यार्थज्ञानेन परेति ४ पुः पाठः। + अस्य प्रयोगः प्रमाणं वेदवाक्यानि वक्तृविशेषाभिहितत्वान्मन्त्रायुर्वेद- वाक्यवत । एकककत्वेन वा मन्त्रायुर्वेदवाक्यानि पक्षीकृत्यालौकिकार्थप्रतिपाद- कत्वेन वैधर्म्यहेतुर्वक्तव्यः । न्या. धाः । असिन नित्यत्वम् । के चित्तु न किं चिचिस्यं प्रमाणमस्तीत्याहुः। सच मनस अात्मनश्च निस्वस्यापि प्रमाणत्वात् । तस्मादविभागवत्त्वादनित्यत्वं लोकिकवाक्यवत् । तान्यपि नित्या. मोति चेच अर्थविभागानुपपत्तेः । वर्णवत्त्वात् सामान्यविशेषवल्वे सति श्रोत्रयाह्यत्वात्पवाटिम- स्वाच्यानित्यत्वम् । ॥ पदर्शनादिति ३ । “पुः। नियोगमिति । १।२।३।४ । पु. पा.

·पण न्यायभाष्ये 1 । । नामधेयशब्दो नियुज्यते लोके तच*नियोगसामर्थ्यात्प्रत्यायको भवति न नित्यत्वात् । मन्वन्तरयुगान्तरेषु चातीतानागतेषु संप्रदायाभ्यासप्रयोगा - विच्छेदो वेदानां नित्यत्वम् । आग्नप्रामाण्याच्च प्रामाण्यं लोक्रिकेषु शब्दषु चेतत्समानमिति। इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये द्वितीयाध्यायस्याद्यमाहिकम् । अयथार्थः प्रमाणाद्देशे इति मत्वा ऽऽह । न चतुष्टव मैतिह्मार्थपत्तिसंभवाऽभावप्रामाण्यात् ॥ १ ॥ नं चत्वार्यत्र प्रमाणानि कि तहँतिहमापत्तिः संभवा प्रभाव इत्येतान्यपि प्रमाणानि तानि!! कस्मांनोक्तानि । इति होचुरित्यनि ईष्ट- प्रवक्तृकं प्रवादपारंपर्यमैतिह्यम् । अथादापत्तिरीपत्तिः । आपत्तिः प्राप्तिः प्रसङ्गःपा यथा ऽभिधीयमाने ऽर्थे यो ऽन्यो ऽर्थः प्रसज्यते सोऽर्थापत्तिः । यथा मेघेष्वसत्सु वृष्टिर्न भवतीति किमच प्रसज्यते सत्सु भवतीति। सम्भवो नामा- विनाभाविना ऽर्थस्य सत्ताग्रहणादन्यस्य सत्ताग्रहणम् । यथा द्रोणस्य सत्ताम- हणादाढकस्य सत्ताग्रहणम् आढकस्य ग्रहणात्प्रस्थस्येति । अभावो विरोधी अभूतं भूतस्याविद्यमानं वर्षकर्म विद्यमानस्य वाय्वभ्रसंयोगस्य प्रतिपादक विधारके हि वाय्वभसंयोगे गुरुत्वादपां पतनकर्म न भवतीति । सत्यम् एतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणि** । प्रमाणान्तरं च मन्यमानेन प्रति. घेध उच्यते । सोयम् । * तस्येति । १।२।३।४। पु. पा. + तान्येव वेदवाक्यानि मन्वन्तरचतुर्युगान्तरेषु संप्रदायाभ्यासाविच्छेदेन प्रवर्तन्ते । तद- पेक्षया लौकिकाः शब्दान् प्रयुञ्जते नित्या बेदा इति । नित्याः पर्वता इति यथा। एतच्च मन्यादि- वाक्येषु समानम् । न पुर्नार्नत्यत्वादेव तथा प्रयोगः अनित्यत्वप्नमाणानामव्याहतत्वात् । उपञ्च- रितं तु नित्यत्वम् । + प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानीति सूत्रम् । तत्राक्षेपः । न चत्वार्यव प्रमाणानि ऐतिह्यादीनां प्रमाणान्तरत्वात् । संशयव्युदासार्थ वा प्रकरण किमैतिह्याटयो वियमाना नोक्ता उताविटामाना इति । विधिन्यूनतापरिहारार्थ वा प्रकरणम् । विदयमानानामैतिह्यादीनाम- मुक्तेः । यदि ते दुष्टां दोषो वक्त यः । श्रभिधाने शास्त्रस्य न्यूनता । प्रत्यक्षादिष्यन्तीयप्रदर्श मार्थ वा प्रकरणम । ननु चत्वार्येव प्रमाणानीति नियमबोधनादेवान्येषामुक्तष्वन्तभावः प्रती- यते । सत्यम् । सामान्येन ज्ञानेपि कस्य कुत्रान्तभाव इति विशेषतो ज्ञानात् । अत इदं प्रकर- 5 परैरभ्युपगतादस्माकं संशयादिति सूत्रार्थः । ता. दोः । ॥ तानि कस्मात्रोक्तानीति । ३ पु. नास्ति । बा यति ।। ३ । ४ । ** तान्येतान्यैतिह्यादीनि लक्षणभेदादेष्वेवान्तर्भवन्तीति न एथगुल्यन्ते । प्रत्यक्षादानधिगत- विषयभावाच्च । अथ प्रयोजनभेदाढ़ेदो भ्युपगम्यते तर्हि प्रमाणानन्त्यापत्तावष्टत्वप्रतिज्ञा गामारभ्यमेव। - ·। १०१ श्र. २ आ. १ मू. १-४ प्रमाणचतुष्टव्यवस्थापनम् *शब्दऐतिह्यानर्थान्तरभावादनुमाने ऽर्थापत्तिसम्भवा- भावानान्तरभावाच्चाप्रतिषेधः ॥२॥ अनुपंपन्नः प्रतिषेधः । कथम् आप्नोपदेशः शब्द इति न च शब्द- लक्षणमेतिह्याड्यावर्तते सायं भेदः सामान्यात्संगृह्यतइति । प्रत्यक्षेणाप्रत्य- क्षस्य सम्बद्धस्य प्रतिपत्तिरनुमानम् । तथा चार्थापतिसम्भवाभावा: वाक्या- र्थसंप्रत्ययेनानभिहितस्यार्थस्य प्रत्यनीकभावादहणमापत्तिरनुमानमेवा । अविनाभाववृत्त्या च सम्बद्धयोः समुदायसमुदायिनाः समुदायेनेतरस्य ग्रहणं सम्भवः तदप्यनुमानमेव । . अस्मिन्सतीदं नापपद्यतइति विरो- धित्वे प्रसिद्धे कार्यानुत्पत्त्या कारणस्य प्रतिबन्धकमनुमीयते । सो ऽयं यथार्थ एव प्रमाणादेश इति । सत्यमेतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तराणीत्युक्तम् अचापत्तेः प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा नापपद्यते तथा हीयम् अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥ ३॥ असत्सु मेघेषु वृष्टिर्न भवतीति सत्सु, भवतीति सत्सु भवतीत्येतदादापद्यते सत्स्वपि चेकदा न भवति सेयमापत्तिरप्रमाणमितिः । नानेकान्तिकत्वम- थोपत्तः । अनर्थापत्तावापत्त्यभिमानात् ॥ ४ ॥ असति कारणे कार्य नात्पद्यतइति वाक्यात्प्रत्यनीकभूतो ऽर्थः सति कारणे कार्यमुत्पद्यते इत्यादापद्यते । अभावस्य हि वाक्या||त्प्रत्यनीक । सूत्रम् । न्या. वा.। बाध्येत । नीलपीतादिप्रत्यक्षरूपफलभेदेपोन्द्रियस्याभेदात्प्रयोजनभेदः प्रमाणभेदाभचारी छ । अथ तेषां प्रत्यक्षत्वेन प्रयोजनकत्वं हि ऐतिह्यादीनामपि प्रत्यक्षादावन्तीवो नानुपपन्नः। अन्तभावप्रदर्शनार्थ + अर्थापत्तिसम्भवाभावः वाक्यार्थ इति । * द्वयोरेकतरपत्तिषेधस्य द्वितीयाभ्यनुज्ञाविषयत्वाद् यथा दिवा न भुङ्गेइत्यभिधानाद्रात्री भुङ्क्ते इति गम्यते । दिवा न भुङ्कण्वेति तु न । अस्यासंभवेनेव निरस्तत्वात् । न हि भुजानो ऽपि भण्व क्रियान्तरपरिहारस्यासंभवात् । तस्माद्विवैव न भुङ्कइति वक्तव्यम् । तथा च रात्री भुङ्ग- इति गंस्यते । सामान्यतो दृष्टं चानुमानमेषु बोध्यम् । ६ अर्धापत्तिमात्रस्य पक्षीकरणे निकान्तिकस्वमव्यापकम् । अनक्रान्तिक्याः पक्षीकरणे सिद्ध- साधनम् । हेत्वभावश्च । त्वदुक्तहेतोः प्रक्षविशेषणत्वात् । अनेकान्तिक्या अप्रामागयोक्ती सदितरस्याः प्रामाण्याभ्यपगमलाभेन प्रतिज्ञाव्याघातश्च । || भाषः प्रत्यनीक इंति ४ । ३ पु. पा. । IT - में ·१०२ न्यायभाष्य इति । सायं कार्योत्पादः सति कारणे ऽथीदापद्यमानो न कारणस्य सत्तां व्यभिचरति । न खल्वसति कारणे कार्यमुत्पद्यते तस्मानानेकान्तिकी । यतु सति कारणे निमित्तप्रतिबन्धात्काय नात्पद्यते इति. कारणधी ऽसौ न त्वर्थापत्तेः प्रमेयम् । किं तहस्याः प्रमेयं सति कारणे कार्यमुत्पद्यत- इति यो ऽसौ कार्योत्पादः कारणसत्तां न व्यभिचरति तदस्याः प्रमेयम् । एवं तु सत्यनापत्तावापत्यभिमानं कृत्वा प्रतिषेध उच्यते इति । दृष्टश्च कारणधी न शक्य: प्रत्याख्यातुमिति । प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानकान्तिकत्वात् ॥५॥ अर्थापतिर्न प्रमाणम् अनेकान्तिकत्वादिति वाक्यं प्रतिषेधः । तेना- नेनार्थीपत्तेः प्रमाणत्वं प्रतिषिध्यते न सद्भावः एवमनेकान्तिको भवति । अनेकान्तिकत्वादप्रमाणेनानेन न कश्चिदर्थः प्रतिषिध्यते इति । अथ मन्यसे नियतविषयेष्वर्थेषु स्वविषये व्यभिचारो भवति न च प्रतिषेधस्य सद्भावो विषय: एवं तहि। तत्यामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामाण्यम् ॥६॥ अर्थीपत्तेरपि कार्यात्यादेन कारणसत्ताया अव्यभिचारो विषयः । न च कारणधी निमित्तप्रतिबन्धात् कार्यानुत्पादकत्वमिति । अभावस्य तर्हि प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा नापपद्यते कथमिति । * नानकान्तिको मिति २। नानेकान्तिकीयं किन्विति ४ पु. पाः । + न पत्र सत्सु मेघेषु वृष्टिर्भवत्येति प्रमेयं किंतु सत्स्येव भवतीति । सच्चाबाधित कार्यस्य कारंणाव्यभिचारात् । कथं न सत्ताप्रतिषेधः । यस्मादापत्तिविशेषः प्रतिषिध्यते न स्वोपति- मानं तेन सत्ताप्रतिषेधादनकान्तिको भवति । न्या. धाः । अथ मन्यसे न प्रतिषेधस्य सत्त्वं विषयः किं तु प्रमाणत्वं सो ऽयं प्रति- बेधः स्वविषये वर्तमानो नानैकान्तिको भवितुमर्हति अनैकान्तिको हि नाम स ज्ञेयो यः स्वविषयतज्जातीयान्यवृत्तिः । नचानकान्तिकं प्रमाणमस्ति तस्माचानका- न्तिकःप्रतिषेधः । न्या. वा. । ॥ यदि स्वविषयतज्जातीयान्यत्तिरनैकान्तिक इति मन्यसे अापत्तिरपि सहनैकान्तिको न भवति । न झसति कारणे कार्यमुत्पत्यमानं दृष्टमिति । दिवं सूत्रं ब्याघातदेशनार्थम् । न्या. बा ।

·१०७ । ब. २ श्रा. १. ५-११ प्रभावस्य वस्तुत्वध्यवस्थापनम् । *नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धः॥७॥ प्रभावस्य भूयसि प्रमेये लोकसिद्धे वैयात्यादुच्यते नाभावप्रामायय प्रमेयासिद्धेरिति । अथायमर्थबहुत्वादर्थंकदेश उदाहियते । लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धेः ॥८॥ तस्याभावस्य सिध्यति प्रमेयम् । कथं लक्षितेषु वासःसु अनु- पादेयेषु उपादेयानामलक्षितानामलक्षणलक्षितत्वाद् लक्षणाभावेन लक्षि- तत्वादिति । उभयसंनिधावलक्षितानि वासांस्यानयेति प्रयुक्तो येषु वासस्सु लक्षणानि न भवन्ति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यते प्रतिपद्य चानयति प्रतिपत्तिहेतुश्च प्रमाणमिति ! असत्यर्थ नाभाव इति चेद् नान्यलक्षणोपपत्तेः ॥६॥ यच भूत्वा किं चिन्न भवति तच तस्याभाव उपपद्यते अलक्षितेषु च वासस्सु लक्षणानि भूत्वा न भवन्ति । तस्मातेषु लक्षणाभावो ऽनुपपन्न इति । नान्यलक्षणोपपत्तेः यथा ऽयमन्येषु वासस्सु लक्षणानामुपपत्तिं पश्यति नेवमलक्षितेषु सायं लक्षणाभावं पश्यन्नभावेनार्थ प्रतिपद्यते इति । तत्सिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः ॥ १०॥ तेषु वासस्सु लक्षितेषु सिद्धिर्विद्यमानता येषां भवति न तेषाम- भावो लक्षणानाम् । यानि च लक्षितेषु विद्यन्ते लक्षणानि तेषामलक्षितेष्वभाव इत्यहेतुः । यानि खलु भवन्ति तेषामभावो व्याहत इति । न लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धः ॥ ११ ॥ न ब्रमो यानि लक्षणानि भवन्ति तेषामभाव इति किं तु केषु चिल्ल- क्षणान्यवस्थितानि अनवस्थितानि केषु चिदपेक्षमाणो येषु लक्षणानां भावं न पश्यति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यतइति । * नाभाव: प्रमाणं विषयाभावात् । यदविषयं तदप्रमाणं यथा गोशब्दो ऽश्वप्रतिपादने तथा चाभावस्तस्मादप्रमाणमिति । कश्चैवमाहाभावः प्रमाणमपि स्वभावविषया प्रतिपत्तिः प्रमाणं तया प्रमीयतइति । न्या. वा. । + सिद्धिरिति ३ । ४ पु. पा. । + प्रेषसंप्रतिपत्त्यारेकविषयत्वात । न्या. वा.। ६ अयथार्थो ऽयमुपालम्भ इत्यत उक्तार्थ नान्यलक्षणोपपत्तेरिति सजम् ।

·१०४ अभावद्वतं खलु भवति प्राक न्यायभाष्य प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥ चात्यत्तरविद्यमानता उत्पन्नस्य चा- त्मनो हानादविद्यमानता । तचालक्षितेषु वासस्सु प्रागुत्पत्तेरविद्यमानताल- क्षणा लक्षणानामभावो नेतर इति । आप्नोपदेशः शब्द इति प्रमाणभावे विशेषणं ब्रुवता नानाप्रकार: शब्द इति ज्ञाप्यते तस्मिन् सामान्येन विचार: कि नित्यो ऽयानित्य इति। विमर्शहेत्वनुयोगे च विप्रतिपत्तः संशयः । आकाशगुणः शब्दो विभुनित्यो ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्येके । गन्धादिसहवृत्तिव्येषु सन्निविष्ठो गन्धादिवदव- स्थितो ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्यपरे । आकाशगुणः शब्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुद्धिवदित्यपरेण । महाभूतसंक्षाभज: शब्दो ऽनाश्रितः उत्पत्तिधर्मको निरो- धधर्मक इत्यन्ये ** । अतः संशय: किमच तत्त्वमिति । अनित्यः शब्द इत्युत्तरम् । कथम् । श्रादिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात्कृतकवदुपचाराच्च ॥ १३ ॥ आदिोनिः कारणम् आदीयते अस्मादिति । कारणवदनित्यो। दृष्टम् । संयोगविभागजश्च शब्दः कारणवत्त्वादनित्य इति। का पुनरियमर्थ- देशना कारणवत्त्वादिति उत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति भूत्वा न भवति विनाशधर्मक इति सांशयिकमेतत् किमुत्पत्तिकारणं संयोगविभागो शब्दस्य आहो स्विदभिव्यक्तिकारणमित्यत आह । ऐन्द्रियकत्वाद् इन्द्रियप्रत्यासत्ति- * असत्यर्थे नाभावस्तत्सिदेरलक्षितेष्वहेतुरित्येते उभे छलसत्रे छलस्यो- तमुत्तरं ज्ञात्वा ऽज्ञात्वा ऽसंबदृत्वमज्ञानं चेति तस्मादप्रयोज्ये छर्लामति । न्या. वा.। + मुद्रितपुस्तके ऽस्य सूत्रत्वेन लेखः प्रामादिकः। * विभुवन्नित्य इति क्व चित् । मन्येतासत्यामिति ३।४ यु. पा. । मीमांसकाः। || सांख्याः मा वैशोषिकाः ++ नित्यः शब्दः अविनश्यदाधारकद्रव्यत्तित्वात् श्राकाशगतमहत्त्ववदिति प्रयोगः सो ऽयं नित्यः सभिव्यक्तिधर्मा तस्याभिव्यज्जकाः संयोगविभागनादा इति * उभयान्तपरिच्छिन्नवस्तुसत्ता ऽनित्यता । उभयान्तापरिच्छिन्ना वस्तुमत्ता च नित्यता। प्रागभावप्रध्वंसाभावसंबन्धित्वमनित्यत्वमिति तु न । भावाभावयोः संबन्धस्य दुर्निरूपत्वात् । उत्यत्तरनन्तरं विनाशाच्च प्राक् प्रागभावप्रध्वंसयोरभावेन तदानींतनवस्तुनो ऽनित्यत्वव्यवहारानु- पपत्तेश्च । अत एव विनाशहेतुमत्त्वमनित्यत्वमित्यपि निरस्तम् । यत्नपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यास्य- समनुपलभ्यता ऽनित्यत्वमिति तत्र। अनुपजातविशेषस्य वस्तु स्तरोभावानुपपत्तेः । # निमित्तकारणभेदानुविधानं कारणवत्त्वम् । तदभिव्ययेषु नास्ति । न दि किं चिदभिव्यज्यमानं निमित्तकारणभेदानुविधायि दृष्टमिति । ** बौद्धाः। - ·१०५ अ.२ आ. २ सू. १२-१३ शब्दानित्यत्वसाधनम् । ग्राह्य ऐन्द्रियकः किमयं व्यजकेन समानदेशो ऽभिव्यज्यते रूपादिवद् अथ संयोगजाच्छब्दाच्छब्दसन्ताने सति पाचप्रत्यासन्ना* गृह्यतइति । संयोगनिवृत्तौ शब्दग्रहणान्न व्यञ्जकेन समानदेशस्य ग्रहणम् । दास्त्रश्चने दारूपरशुसंयोगनिवृत्तो दूरस्थेन शब्दो गृह्यते । न च व्यञ्ज- काभावे व्यङ्ग्यग्रहणं भवति तस्मान्न व्यज्जकः संयोगः । उत्पादके तु संयोगे संयोगजाच्छब्दाच्छन्दसन्ताने सति पाचप्रत्यासन्नस्य ग्रहणम् इति युक्त्वं संयोगनिवृत्तो शब्दस्य ग्रहणमिति । इंतश्च शब्द उत्पद्यते नाभि- व्यज्यते कृतकवटुपचारात् । तीव्र मन्दमिति कृतकमुपर्यते तीनं सुखं मन्दं सुखं तीव्र दुःखं मन्दं दु.खमिति । उपचर्यते च तीव्रः शब्दो मन्दः शब्द इति । व्याकस्य तथाभावाद् ग्रहणस्य तीव्रमन्दता रूपवदिति चेद् न अभिभवोपपत्तेः । संयोगस्य व्यजकस्य तीव्रमन्दतया शब्द- ग्रहणस्य तीव्रमन्दता भवति न तु शब्दो भिद्यते यथा प्रकाशस्य तीव्रम- न्दतया रूपग्रहणस्येति तच्च नैवम् अभिभवोपपत्तेः । तीव्रो भेरीशब्दो मन्दं तन्त्रीशब्टमभिभवति न मन्दः । न च शब्दग्रहणमभिभावकं शब्दश्च न - । । ॥ * ततः किम् । यदीन्द्रियप्रत्यासत्तियाझ पेन्द्रियकस्ततो न व्यज्यते। न हि व्यज्यमानस्योन्द्रय प्रत्यात्तिर्युक्ता । कमिति । न तावच्छ्रोत्रं शब्ददेशमुपगच्छति अमर्तत्वात् । अमूतं हि निष्क्रिय रूपादिवत् क्रियाकारणगुणसमवायात् क्रियावत्त्व- मिति तु न आत्मनि व्यभिचारात् । महरिमाणेन क्रियाप्रतिबन्धाच्च । तस्मारिक- याकारणगुणसमवाये सति मूर्तत्वं क्रियाहेतुस्तस्याकाशे ऽभावान क्रियावत्त्वम् । न चाप्राप्तस्य शब्दस्य ग्रहणं युक्त्वं सर्वदेशस्यशब्दोपलब्धिप्रसङ्गात् । परिशेषात्तु संतान- सिद्धिः। तत्रायः शब्दः संयोविभागहेतुकस्तस्माच्छब्दान्तराणि कदम्बगोलकन्यायेन सर्वदिक्कानि तेभ्यः प्रत्येकमेकैकः शब्दो मन्दतरतमादिभावेनाश्रयाप्रतिबन्धमनुवि- धीयमानः प्रादुर्रास्त। ततो ऽन्त्यस्यातिमान्याच्छब्दान्तरोत्पत्तिशक्तिप्रतिबन्धो भव. तीत्यतः शब्दसन्तानोच्छेदः । तत्र य: कर्णशष्कुलीमन्तमाकाशं प्राप्नोति स उपल- भ्यते नेतर दति । तस्मादन्द्रियकं तच्चान्यथा न युक्तमित्यतो ऽनित्य इति। न्या. वा. । अस्य प्रयोगः । अनित्यः शब्दस्तीत्रमन्दशब्दविषयत्वात सुखदिति । कृतकवदुपचारादित्यनेन सर्वानित्यत्वसाधनधर्मसंग्रहः । कृतकबद्दहणार्थत्वात् । यथा सामाविशेषवतो ऽस्मदादिबाझकरणप्रत्यतत्वात् । उपलभ्यस्यानुपलब्धि- कारणाभावे सत्यनुपलब्धेर्गुणस्य सतो ऽस्मदादिप्रत्यक्षत्वादित्येवमादि । न्या. वा. । । १४ ·१०६ न्यायभाष्ये भिद्यते शब्दे तु भिद्यमाने युक्तो ऽभिभवः तस्मादुत्पद्यते शब्दो नाभि- অভয়নভুনি । अभिभवानुपपत्तिश्च व्यञ्जकसमानदेशस्याभिव्यक्तीप्राप्त्य- भावात् । व्यज्जकेन समानदेशो ऽभिव्यज्यते शब्द इत्येतस्मिन्पने नाप- पद्यते ऽभिभवः । न हि भेरीशब्देन तन्त्रीस्वनः प्राप्त इति । अप्राप्ते ऽभिभव इति चेच शब्दमात्राभिभवप्रसङ्गः । अथ मन्येतासत्यां प्रामावभिभवो भवतीति । एवं सति यथा भेरीशब्दः, के चित्तन्त्रीस्वनमभिभवति एवमन्तिकस्थोपादानमिवयं दवीय:स्थोपादानानपि तन्त्रीस्वनानभिभवेत् । अप्राप्त विशेषात् । तत्र व चिदेव भेर्यो प्रणादितायां सर्वलोकेषु समानकालास्तन्त्रीस्वना न भयेरन। इति । नानाभूतेषु शब्दस- न्तानेषु सत्सु नोचप्रत्यासत्तिभावेन कस्य चिच्छब्दस्य तीव्रण मन्दस्याभिभवो युक्त इति । कः पुनरयमभिभवो नाम । ग्राह्यसमानजातीयग्रहणकृत- मग्रहणम् अभिभवः । यथोल्काप्रकाशस्य महणाहस्यादित्यप्रकाशेनेति । न घटाभावसामान्यनित्यत्वान्नित्येष्वप्यनित्यब- दुपचाराच्चपा ॥ १४ ॥ * । न च शब्दस्यैकत्वेपि निमित्तभेदादहणभेदो ग्रहणभेदाच्चाभिभव इति युक्तम् । यहणभेदस्यकत्रादृष्टत्वाद् अन्यथा नित्यं ग्रहणभेदापत्तेः । ततश्च भित्रो उभित्र इति भिन्नाभिन्न प्रत्ययौ न स्याताम् । अभिभवानुपपत्तिश्च यहणयोयुगपद- संभवात् । न चैकग्रहणमात्मन एवाभिभावकं न चायमभिभवो नास्ति तस्मादि- दरते शब्दः । न्या. वा. । + एवमन्तिकस्थोपादानानिव दवीयस्थोपादानानपिपु.। + स्वनं नाभिभर्वोदति २।३ पुपा. 1 शब्दानां विभुत्वेन नैष दोष इति चेन्न । तथा सत्येकव्यञ्जकसैनिपाते सर्वशब्दोपल- ब्धिप्रसङ्गः । तीव्रण मन्दस्याभिभवाभ्युपगमे समानदेशत्वात् सर्वशब्दानां शडखशब्देन वीणाश- ब्दाभिभवाद्वीणाशब्दस्याश्रवणप्रसङ्गस्तस्माच्छब्दा एव भिटान्ते । ॥ न च शब्दसन्तानाभ्युपगमे तेषु पूर्वेण शब्द उत्तरेण शब्द इति दिग्देशनत्ययानुपपत्तिः कर्णशष्कुलीप्रत्यासनस्यैव ग्रहणादिति वाच्यम् । तस्योपादाननिमित्तकत्वात् । उत्पत्तिदेशस्यशब्द- ग्रहणपक्षे युगपदनेकशब्दोपलब्धिप्रसङ्गात् । मम तु यानि निमित्तानि शब्दकारणस्य संयोगस्यानुन- हकारीणि दिग्देशवन्ति तेषां निमित्तानां भेदादिग्देशभेदप्रत्यय इति । अत एव तस्य ग्रहणएक पूर्वादिप्रत्ययो नान्यथेति सिध्यति । एके तु ब्रुवते नैव शब्देषु पूर्वादिप्रत्ययाः सन्ति । चक्षुर्विध- येध्येव तदभ्युपगमात् । अत एव न नात्यन्धानां दिक्प्रत्ययाः । अपरे तु शब्देषु दिग्देशमत्य- यादेव चक्षुःश्रात्रे अनाण्यकारिणी इत्याहुस्तत्तु प्रत्यक्षलक्षणसूत्रव्याख्यानावसरे दूषितम् । 1 सूत्रस्य पूर्वहेतूनामनैकान्तिकत्वज्ञापनमर्थः । न्या. वा. । ।

·। - अ. २ आ. २ स. १४-१७ शब्दनित्यत्वानेपः । न खलुः आदिमत्त्वादनित्यः शब्दः । कस्माद् व्यभिचारात् । आदि- मतः खलु घटाभावस्य दृष्टं नित्यत्वम् । कथमादिमान् कारणविभागेभ्यो हि घटो न भवति । कथमस्य नित्यत्वं* यो ऽसी कारणविभागेभ्यो न भवति न तस्याभावो भावेन कदा चिन्निवर्त्यतइति । यदप्यन्द्रियकत्वात् तदपि व्यभिचरति ऐन्द्रियकं च सामान्यं नित्यं चेति । यदपि कृतकवदु. पचारादिति । एतदपि व्यभिचरति । नित्येष्वनित्यबटुपचारो दृष्टो यथा हि भवति वृतस्य प्रदेश: कम्बलस्या प्रदेश: एबमाकाशस्य प्रदेश: आत्मनः प्रदेश इति भवतीति । तस्वभाक्तयानानात्वविभागादव्यभिचारः ॥ १५ ॥ नित्यमित्यत्र किं तावत्तत्त्वम् आत्मान्तरस्यानुत्पत्तिधर्मकस्यात्म- हानानुपपत्ति नित्यत्वं तच्चाभावे नोपपद्यते । भाक्तं तु भवति यत्तत्रात्मान- महासीद्यद्भूत्वा न भवति न जातु तत्पुनर्भवति तानित्य इव नित्योपा घटाभाव इत्ययं पदार्थ** इति तत्र यथाजातीयकः शब्दो न तथाजातीय कार्य किं चिन्नित्यं दृश्यतइत्यव्यभिचारः । यदपि सामान्यनित्यत्वादिति इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्यमेन्द्रियकमिति । सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ नित्ये व्यभिचार इति प्रकृतम् । नेन्द्रियग्रहणसामच्छिब्दस्यानि- त्यत्वं कि तर्हि इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्यत्वात् सन्तानानुमानं तेनानित्यत्व- मिति । यदपि नित्येष्वप्यनित्यत्ववदुपचाराद् इति । न । कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् नित्येष्वप्यव्यभिचार इति ॥ १७ ॥ * कथमस्थानित्यत्वमिति २ पु• या. । + कम्बलस्य प्रदेश इति २ पुस्तके नास्ति * तत्त्वभातति सन्तानानुमानेति कारणद्रव्येति च त्रयाणां सूत्रत्वं कस्मात्युनः सूत्रका- रस्यास्मिन्नर्थ इति वक्ष्यमाणभाष्यव्याख्यायां कतमस्मिन्नर्थ इति वार्तिकप्रतीकमुपादाय तात्पर्य- टीकायां स्पष्टम् । $ अर्थान्तरस्येति इति २।४। पुः। || अनुत्तिरिति २ पु.। बा तत्र नित्य इव नित्य इति २।४ यु. पा. । उभयान्तापरिच्छिन्नवस्तुसत्तासम्बन्धो हि नित्यत्वं तच्च न प्रागभावप्रध्वंसयोरतस्त- योरत्यत्तिनाशाभावसामान्यमूलकं भाक्तं नित्यत्वम् । # न वयमन्द्रियकत्वेनानित्यत्वं प्रतिपादयामः । अपि तु शब्दस्याभिव्यक्ति प्रतिषधामः । न हि व्यज्यमानस्यन्द्रियकत्वं युक्तमिति पुरस्तादुक्तम् । न्या. वा. ।

·१०८ আমায় । एवमाकाशप्रदेशः आत्मप्रदेश इति नाचांकाशात्मनोः कारणद्रव्यम- भिधीयते यथा कृतकस्य । कथं विद्यमानमभिधीयते । अविद्यमानता च प्रमाणतो ऽनुपलब्धः । कि तर्हि तचाभिधीयते संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वं परि- च्छिन्नेन द्रव्येणाकाशस्य संयोगो नाकाशं व्याप्नोति अव्याप्य वर्ततइति तदस्य कृतकेन द्रव्येण सामान्यं न ह्यामलकयाः संयोग आश्रयं व्याप्नोति सामान्यकृता च भक्तिराकाशस्य प्रदेश इति* अनेनात्मप्रदेश व्याख्यातः। संयोगवच्च शब्दबुमादीनाम् अव्याप्यवृत्तित्वमिति । परीक्षिता च तीव्रम- न्दता शब्दतत्त्वं न भक्तिकृतेति । कस्मात्यन: सूचकारस्यास्मिन्नर्थे सूत्र न श्रूयते इति शीलमिदं भगवतः सूत्रकारस्य बहुष्वधिकरणेषु वा पक्षी न व्यवस्थापयति तत्र शास्त्रसिद्धान्तातत्त्वावधारणं प्रतिपत्तुमर्हतीति मन्यते । शास्तसिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्यातमनुमतं बहुशाखमनुमानमिति । अथापि खल्विदमस्ति इदं नास्तीति कुत एतत्प्रतिपत्तव्यमिति प्रमाणत उपल- ब्धेरनुपलब्धेश्चेति । अविद्यमानस्तर्हि शब्दः । प्रागुच्चारंणादनुपलब्धेरावरणादानुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥ प्रागुच्चारणान्नास्ति शब्दः । कस्मादनुपलब्धेः सतो ऽनुपलब्धिरावर- यादिभ्य एतन्नोपपद्यते । कस्माद् आवरणादीनामनुपलब्धिकारणानामग्रह- । ननु - श्राकाशात्मनोर्विभुत्वेन नित्यत्वेन च तदाधारस्य तत्कारणस्य चासंभवादेतदन्यतर- स्येव प्रदेशपदार्थत्वात्तयोवस्तुतः प्रदेशासंभव इति संयोगाव्याप्यत्तित्वसामान्यमूलकस्तत्पदेशव्यय- देशः किमित्याकाशप्रदेशा भाक्ता इष्यन्ते न पुनस्तत्त्वत एव । मैवम् । वस्तुत इष्यमा- णानां तेषामाकाशत्वे आकाशनानात्वप्रसङ्गः । अतदात्मकत्वे तत्स्वरूपं किम् । श्राधारत्वकार- णत्वयोषितत्वादन्यस्य चाप्रसिद्धत्वात् । संयोगत्वं प्रदेशावच्छिनत्वव्यामिति तु न परमाणु- द्वय योगे व्यभिचारात् । अाकाशस्य निष्प्रदेशत्वे तद्गतशब्दस्य सर्वेरुपलब्धिप्रसङ्गस्तु शब्दस्याव्या- व्यत्तित्वाविरसनीयः। + कतस्मिवर्थ । निष्पदेशमाकाशं निष्प्रदेश आत्मेत्यर्थे । शब्दसन्तान- प्रतिपादने वा न सत्रम् । न्या. वा. । # अनुपलभ्यमानास्तित्वं ये शब्दं नित्यं कल्पयन्ति तइदं पर्यनुयोज्याः इद- मस्ति इदं नास्तीत्येतद्ववन्तः कथं प्रतिपदान्ते । एवमनुयुक्ताः सन्तः प्रतिब्रुवते । । यच्चाभयपक्षसंप्रतिपन्न घटायनित्यत्वेन तेन चानुयोज्याः । यदिदम- नित्यं घटादि भवद्भिः प्रतिपाते तत्कथमनित्यमिति । एवमनुयुक्ता नित्यत्वे न्याय प्रतिपदान्ते स शब्दे ऽपीति सूत्रम् । न्या. वा. । यदि घटा- ·BIKANGREENNEPAPER 908 । । अ. २ आ. २ मू. १८-२० शब्टानित्यत्वसाधनम् । णात् । अनेनावृतः शब्दो नोपलभ्यते असन्निकृष्टश्चेन्द्रियव्यवधानादित्येव- मादि अनुपलब्धिकारणं न गृह्यतइति सोयमनुचारितो नास्तीति । उच्चा- रणमस्य व्यजकं तदभावात्मागुच्चारणादनुपलब्धिरिति । किमिदमुच्चारण नामेति । विवक्षाजनितेन प्रयत्नेन कोट्यस्य वायाः प्रेरितस्य कराठताल्वा- दिप्रतिघातः यथास्थानं प्रतिघाताद्वर्णाभिव्यक्तिरिति । संयोगविशेषो वै प्रति- घातः प्रतिषिद्धं च संयोगस्य व्यञ्जकत्वं तस्मान्न व्यज्जकाभावादग्रहणम् । अपि त्वभावादेवेति। सायमुच्चार्यमाणः श्रूयते श्रयमाणश्च भूत्वा* भवतीति अनुमीयते । उ चोच्चारणंश्रूयते स भूत्वा न भवति अभावान्न श्रूयत- इति कथम् । आवरणाद्यनुपलब्धेरित्युक्तं . तस्मादुत्पत्तितिरोभावधर्मकः शब्द इति । एवं च सति तत्त्वं पांशुभिरिवाकिरनिदमाहा । तदनुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ॥ १६ ॥ यद्यनुपलम्भादावरणं नास्ति आवरणानुपलब्धिरपि तर्झनुपलम्भाना- स्तीति तस्या अभावादप्रतिषिद्धमावरणमिति । कथं पुनर्जानीत भवा||नावरणा- नुपलब्धिरुपलभ्यतइति । किमच ज्ञेयं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् समानम् । अयं खल्वावरणम् अनुपलभमान: प्रत्यात्ममेव संवेदयते नावरणमुपलभइति यथा कुडोनावृतस्यावरणमुपलभमान: प्रत्यात्ममेव संवेदयते सेयमावरणा- पलब्धिवदावरणानुपलब्धिरपि संवेद्यवेति । एवं च सत्यपहृतविषयमुत्तरवा- क्यमस्तीति अभ्यनुज्ञावादेन तूच्यते जातिवादिना । अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भावान्नावरणा- नुपपत्तिरनुपलम्भात् ॥ २० ॥ यथा ऽनुपलभ्यमाना**प्यावरणानुपलब्धिरस्ति एवमनुपलभ्यमान- मप्यावरणमस्तीति यद्यभ्यनुजानाति भवान् नानुपलभ्यमानावरणानुपलब्धि- श्रूयमाणश्चाभूत्वति २।४ पु. पाः। + ऊवं चोच्चारणान श्रूयतइति २।४ पु । ऊध्वं चोच्चारणादिति १ । + तत्त्वे उक्त जात्या प्रत्यवतिष्ठते । सा च जातिः । न्या. वा. । $ अत्र जातिवादिनः सूत्रद्वयं तदनुपलब्धेरित्यनुपलम्भादिति चेति तात्पर्यटोकायाम् । || जानीते ऽभावादिति ३ पुस्तके । । अस्य सूत्रस्यानुपलब्धेरनैकान्तिकत्वमर्थः । न्या. वाः । अनुपलभ्यमानादिति । ।

·११० । न्यायभाष्य रस्तीति अभ्यनुज्ञाय च वदति नास्त्यावरणमनुपलम्भादित्येतद् एतस्मिन्न- प्यभ्यनुज्ञावादे प्रतिपत्तिनियमो नोपपद्यतइति । अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ २१ ॥ यदुपलभ्यते तदस्ति यन्नोपलभ्यते तन्नास्ति इति अनुपलम्भात्मक- मसदिति व्यवस्थितम् । उपलब्ध्यभावश्चानुपलब्धिरिति । सेयमभावत्वानो- पलभ्यते सच्च खल्वावरणं तस्योपलब्ध्या भवितव्यं न चापलभ्यते तस्माना- स्तीति । तच्चा यदुक्तं नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भादित्ययुक्तमिति । अथ शब्दस्य नित्यत्वं प्रतिजानानः कस्माद्धेतोः प्रतिजानीते। अस्पर्शत्वात् ॥ २२ ॥ अस्पर्शमाकाशं नित्यं दृष्टमिति तथा च शब्द इति । सायमुभयतः सव्यभिचारः स्पर्शवांश्चाणुनित्यः । अस्पर्श च कर्मानित्यं दृष्टम् । अस्पर्शत्वा- दित्येतस्य साध्यसाधयेणादाहरणम् । न कर्मानित्यत्वात् ॥ २३ ॥ साध्यवैधय॑णोदाहरणम् । नाणुर्नित्यत्वात्। ॥ २४॥ * अतथाजातीयेन प्रत्यवस्थानादनुत्तरमिति सूत्रार्थः । यथाजातीयकः शब्दो नित्यस्तथाजातीयकं किं चित्रित्यं न दृष्टमिति । उक्तं चात्रोभयान्तापरि- च्छिन्नवस्तुसत्तासंबन्धो नित्यति । तस्मादयथार्थप्रत्यवस्थानाच किं चिदेतत् । अनित्यः शब्दो गुणत्वे सत्यस्मदादीन्द्रियविषयत्वात् । अव्यापकस्य व्यापकद्रव्य- समवायित्वे सति प्रत्यक्षत्वात सुखवत् । आकानिष्प्रदेशत्वे हेतुः निष्प्रदेशमा- काशं व्यापकत्वाद् द्रव्यस्य सतः सर्वदा ऽमर्तत्वादात्मवत् । व्यापकत्वादेवाचत- कत्वम् । व्यापकत्वं च द्रव्यस्य सतः सर्वदा मर्तत्वात् । एतेन दिक्काला व्याख्याती एतावत्स्वसाधनमनित्यः शब्द इति । न्या. वा. । + तत्रेति २॥४॥ + विप्रतिपत्तेः प्रमाणमूलत्वादेतोः परिप्रश्नः । न्या. वा. । 5 तस्या व्यभिचारप्रदर्शनार्थ सूत्रम् । न्या. वा. । || अस्पर्शन कर्मणैवोभयतो व्यभिचारे लब्धे नित्येनाणुना व्यभिचारोदावनं कृतकत्वानित्यत्यवत्समव्यानिकत्त्वनिराकरणार्थ द्रष्टव्यम् । ता. टी. ।

·१११ अ. २ आ. २ सू. २१-२८ शब्दानित्यत्वे हेत्वन्तरम् । उभयस्मिन्नुदाहरणे व्यभिचारान्न हेतुः । अयं तहि हेतुः । संप्रदानात्* ॥ २५ ॥ संप्रदीयमानमवस्थितं दृष्टं संप्रदीयते च शब्द आचार्येणान्तेवासिने तस्मादवस्थित इति । तिदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ॥ २६ ॥ येन संप्रदीयते यस्मै च तयोरन्तराले ऽवस्थानमस्य केन लिङ्गेना- पलभ्यते । संप्रदीयमानो ह्मवस्थितः संप्रदातुरपैति संप्रदानं च प्राप्नोति इत्य- वर्जनीयमेतत् । अध्यापनादप्रतिषेधः ॥ २७ ॥ अध्यापनं लिङ्गमसति संप्रदाने ऽध्यापनं न स्यादिति । उभयाः पक्षयोरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः समानमध्यापनमुभयाः पक्षयोः संश- यानतिवृत्तेः किमाचार्यस्थः शब्दो ऽन्तेवासिनमापद्यते तदध्यापनम् आहो स्विन्नत्योपदेशवद्गृहीतस्यानुकरणमध्यापनमिति । एवमध्यापनमलिङ्गंग संप्र- दानस्येति । अयं तर्हि हेतुः । अभ्यासात् ॥ २८॥ अभ्यस्यमानमवस्थितं दृष्टम् । पञ्चकृत्वः पश्यतीति रूपमवस्थितं पुन: पुनदृश्यते । भवति च शब्दे ऽभ्यासः दशकृत्वो ऽधीतो ऽनुवाको विंश. तिकृत्वो ऽधीत इति तस्मादवस्थितस्य पुनः पुनरुच्चारणमभ्यास इति । * न हि किं चिचित्यं संप्रदीयमानं दृष्टमित्यन्वयिना दृष्टान्तस्याभावा- द्विरुद्धः । न्या. वा.। + अधायं प्रतिज्ञार्थी ऽवतिष्ठते शब्दः संप्रदानाद् घटवदिति एवमपि नित्यत्वं न सिध्यति । विरोधः सूत्रार्थः । न्या. वा. । * न विरोधो ऽनुमानादुपलब्धेः न हि प्रत्यक्षतो ऽनुपलब्धस्यानुमानेनोप- लब्धिः सत्ता बाधते । किमनुमानम् । अध्यापनम् । क्रिमिदमध्यापनं नाम दीय- मानस्य संप्रदानप्राप्तिः दातृतियहीनोरन्तराले शब्दोस्ति अध्यापना गवादि- वदिति । न्या. वा.। ६ संशयानिवृत्तेरिति २।५ पु. पा.। || उत स्विदिति २।५ पुः । सिद्धसाधनमेतत् । वयमपि ब्रमः दात्रोच्चारितः शब्दः संतानवृत्त्या संप्रदानमेतीत्यवस्थाने न हेतुः । न्या. वाः । -- ·न्यायभाष्ये नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ २६ ॥ अनवस्थाने ऽप्यभ्यासस्याभिधानं* भवति द्विनृत्यतु भवान् चिनृत्यतु भवानिति द्विरनृत्यत् चिरनृत्य द्विरग्निहोचं जुहोति द्विभुते एवं व्यभि- चारात प्रतिषिद्धहेतावन्यशब्दस्य प्रयोगः प्रतिषिध्यते । अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताभावः ॥ ३०॥ यदिदमन्यदिति मन्यसे तत् स्वार्थेनानन्यत्वादन्यन्न भवति एव- मन्यताया अभावः तत्र यदुक्तमन्यत्वे ऽप्यभ्यासोपचारादित्येतदयुक्तमिति शब्दप्रयोगं प्रतिषेधतः शब्दान्तरप्रयोगः प्रतिषिध्यते । तदभावे नास्त्यनन्यता तयोरितरेतरापेक्षसिद्धः॥ ॥ ३१ ॥ बअन्यस्मादन्यतामुपपादयति भवान् उपपाद्य चान्यत् प्रत्याचष्टे अनन्यदिति च शब्दमनुजानाति प्रयुते चानन्यदिति । एतत् समासपदम- न्यशब्दो ऽयं प्रतिषेधेन सह समस्यते यदि चारोत्तरं पदं नास्ति कस्यायं प्रतिषेधेन सह समासः । तस्मात्तयो**रनन्यान्यशब्दयोरितरोनन्यशब्द इतरमन्यशब्दमपेक्षमाणः सिद्धातीति तच यदुक्तमन्यताया अभाव इत्ये. तदयुक्तमिति । अस्तु तौंदानी शब्दस्य नित्यत्वम् । विनाशकारणानुपलब्धः ॥ ३२ ॥ अन्यस्य चाण्यभ्यासाभिधानमिति २।५। + अनित्येष्वेवाभ्यास इत्यनेकान्तः । अभ्यासस्वरूपानवधारणादसिद्धश्च अभ्यासो टेकविषयो ऽनेकज्ञानोत्पाद एकाकाविषयो वा तत्रायमभ्यास एकवि- भय एकाकारविषयो वेति संदिग्धासिद्धावभ्यासोपचारविषयत्वेन साधनं तस्या- नैकान्तिकत्वज्ञापनार्थम् । न्या. वा. । # एतत्सत्रमन्यत्वप्रतिषेधार्थम् । न्या. वा. । ६ स्वात्मनो ऽनन्यत्वादिति २।५। || तस्य परिहारसूत्रम् । ता टी. बा अन्यस्येति २।५। अन्यानन्यशब्दयोरिति २ । ५ । ++ नान्यशब्दमपेक्षमाण इति । ९ पुः। + ननु स एवायं गोशब्द इति प्रत्यभिज्ञानाच्छब्दे ऽनन्यत्वसिद्धिरिति चेन्मैवम् । तदेवी- पमित्यादावन्यत्वेऽपि तत्प्रत्ययविषयत्वदर्शनेन तस्यानन्यत्वव्यभिचारात्। अथाभिचरितत. त्यत्ययविषयत्वं प्रत्यभिज्ञानं तदेवेदमाषमित्यादी विशेषदर्शिनस्तदभावात्मकते च तत्सत्त्वा- दिति तन । नैयायिकं प्रत्यसिद्धः। शब्दे किं विशेषादर्शनमूलकस्तत्प्रत्यय उत तदभेदमूलक इति संदेहाच्च।

·११३ अ. २ आ. २ मू. २६-३४ शब्दनित्यत्वाक्षेपः । यदनित्यं तस्य विनाशः कारणाद्भवति यथा लोष्टस्य कारणद्रव्य- विभागाच् शब्दश्चेदनित्यस्तस्य विनाशो यस्मात्कारणाद्भवति तदुपलभ्येत न चापलभ्यते तस्मानित्य इति । अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ ३३ ॥ यथा विनाशकारणानुपलब्धेरविनाशप्रसङ्गः एवमश्रवणकारणानुप- लब्धः सततं श्रवणप्रसङ्गः व्यज्जकाभावादश्रवणमिति चेत् प्रतिषिद्धं व्यज- कम् । अथाविद्यमानस्य* निर्निमित्तं श्रवणमिति विद्यमानस्य निर्निमित्तो विनाश इति समानश्च दृष्टविरोधो निमित्तमन्तरेण विनाशे चावणे चेति । उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्त्वादनपदेशः ॥ ३४ ॥ अनुमानाच्चापलभ्यमाने शब्दस्य विनाशकारणे विनाशकारणानुपल- ब्धेरसत्वादित्यनपदेशः+ । यस्मा द्विषाणी तस्मादश्व इति । किमनु- मानमिति चेत् सन्तानोपपत्तिः । उपपादितः शब्दसन्तान: संयोगविभाग- जाच्छब्दाच्छब्दान्तरं तताप्यन्यत्तता ऽप्यन्यदिति । तच कार्यः शब्दः कारणशब्दमभिरुणद्धि प्रतिघातिद्व्यसंयोगस्त्वन्त्यस्य शब्दस्य निरो- । दृष्टं हि तिरःप्रतिकुडामन्तिकस्थेनाप्यश्रवणं शब्दस्य श्रवणं दूर- स्थेनाप्यसति व्यवधाने इति । घण्टायामभिहन्यमानायां तारस्तारतरो मन्दो मन्दतर इति श्रुतिभेदान्नानापशब्दसन्तानो ऽविच्छेदेन श्रूयते** अथ विट्यमानस्येति २।५। + कर्मत्वदिति चेत्र । आश्रयानित्यत्वात् । अथ मनुषे नित्यस्याप्युपल- भ्यमानस्यात्यन्तमग्रहणं दृष्टं यथा कर्मत्वात तच्च न आश्रयानित्यत्वात् । आश्रयस्य नित्यत्वादनवणानुपातरिति ब्रमः । कर्मत्वस्य पुनरग्रहणकारणमात्र- यानित्यत्वमस्ति तस्मादप्रसङ्ग इति । न्या. वाः । * यथेत्यधिकम् । २।५ ६ ५ पुस्त के पि स्तिा ततोन्यत्र ततोऽप्याटति २ पु. पा. । || विरुणद्धीति १ पु.। का नाति १ । नास्ति । ** तत्रेदं चिन्त्यते । शब्दस्य व्यज्यमानस्य यत्तद् व्यक्तिकारणं त्किं घण्टास्थमाहो स्विदन्यवृत्तीति । पक्षद्वये ऽपि किमवस्थितमुत संतानवृत्तीति विकल्पः । यदि घण्टास्थमवस्थित चर्हि श्रुतिभेदो न प्राप्नोति। कारणस्येकत्वात् । घण्टास्थं सन्तानवृत्ति चेति चेदयुगपटनेकशब्दो- पलब्धिप्रसङ्गः । घण्टास्थस्य कारणस्यान्यत्र वर्तमानशब्दव्यजकत्वानुपपत्तिश्च । अन्यगतस्याव- स्थितस्य सन्तानवृत्तेर्वा कारणस्य शब्दाभिक्तिहेतुत्वे ऽभिहतघण्टायामेव तदभिव्यक्तिर्न घण्टा- न्तर्राष्विति नियमानुपपत्तिः। शब्दाभेदाच्छुत्तिभेदानुषपत्तिश्च । तारस्वादेनादधर्मत्वमेव न शब्द- धर्मवर्माित तु न । तारः शब्द इति प्रतीतः । भान्तत्वं तु नास्या अबाधितत्वात् । अनित्यशष्ट- * १५ ·११४ न्यायभाष्ये तन* नित्ये शब्दे घण्टास्थमन्यगतं वा ऽवस्थित सन्ताननिवृत्तिरभिव्यक्ति- कारणं वाच्यं येन श्रुतिसन्तानो भवतीति शब्दभेदा (श्चासति श्रुतिभेद) उपपादयितव्य इति । अनित्ये तु शब्द घण्टास्यं सन्तानवृत्ति संयोगसह. कारि निमित्तान्तरं संस्कारभूतं पटुमन्द मिति वर्तते तस्यानुवृत्त्या शब्दस- न्तानानुवृत्तिः पटुमन्दभावाच्च तीव्रमन्दता शब्दस्य तत्कृतश्च श्रुतिभेद इति । न वे निर्निमित्तान्तरं संस्कार उपलभ्यर्ते अनुपलब्धनास्तीति । पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥ पाणिकर्मणा पाणिघाटाप्रश्लेदो भवति तस्मिंश्च सति शब्द- सन्तानो नोपलभ्यते अत:- श्रवणानुपपत्तिः । तंत्र प्रतिक्षातिद्रव्यसं- योगः शब्दस्य निमित्तान्तरं संस्कारभूतं निरुणदीत्यनुमीयते तस्य च निरोधाच्छब्दसन्तानो नोत्पद्यते । अनुत्पत्ती|| श्रुतिविच्छेदःप यथा प्रतिघातिद्रव्यसंयोगादिषोः क्रियाहेती संस्कार निरुद्धे गमनाभाव इति कम्पसन्तानस्य स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यस्य ** चोपरमः कांस्यपाचादिषु पाणिसं. श्लेषो लिङ्गं संस्कारसन्तानस्येति । तस्मानिमित्तान्तरस्य संस्कारभूतस्य नानुपलब्धिरिति । विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥३॥ यदि यस्य विनाशकारणं नापलभ्यते तदवतिष्ठते अवस्थानाचा तस्य नित्यत्वं प्रसज्यले एवं यानि खल्विमानि शब्दश्रवणानि शब्दाभिव्यक्तय इति --- वादिनस्त्ववयवोपचये दीर्धादिप्रतीत्या शब्दसंतानग्रहणे तत्सामान्यादी दिप्रत्ययोयत्तिः । सन्तानगतसंस्कारभेदाच्च मन्दमन्दतरमन्दतमादिशब्दश्रवणोपपत्तिश्च । तत्रेति २।५ पु.। + शब्दभेदे चासतीति । २ । ५ पुस्तके ( ) १ पु. नास्ति । * मन्दमनुवर्ततइति २।५ पुः । ६ निर्निमित्तान्तमिति १ युः । || अनुत्पत्रे चेति २।५ पुः । पा यदि संस्कार शब्दोत्पतिनिमित्तं न प्रतिपदासे पाणिघण्टासंश्लेषाच्छ- ब्दसन्तानोच्छेदो न प्राप्नोति । अथ घण्टास्यः संस्कारः पाणिसंश्लेषाविवर्तते तथापि कथं शब्दसन्तानोच्छेदः । न ब्रमो घण्टासंश्लेषः शब्दानुच्छिनत्तीति । अपि तु पाणिघण्टासंश्लेषात्तदृत्तिसंस्कारः स्पर्शवद्रव्यसंयोगविरोधित्वाविवर्तते। निवृत्ते च कारणाभावात्कार्याभाव इति सन्तानोच्छेदः । न्या. वा। ** चेति ९ । नास्ति । ज सिंहावलोकितन्यायेन पूर्वोक्तं हेतुं दूषयति । ता. टी. । चेति १ नासिता ·अ.२ श्रा.२ सू. ३५-३० शब्दस्याकाशगुणत्वम् । ૧૫ मतं न तेषां विनाशकारणं भवतापपाद्यते अनुपपादनादनवस्थान मनवस्था- नात् तेषां नित्यत्वं प्रसज्यतइति । अथ नेवं तिर्हि विनाशकारणानुपलब्ध शब्दस्यावस्थानान्नित्यत्वमिति । कम्पसमानाश्रयस्य च नादस्य पाणिप्रश्लेषात कम्पवत् कारणोपरमादभावः । वैयधिकरण्ये हि प्रतिघातिद्रव्यप्रश्लेषात समानाधिकरणस्यवोपरमः स्यादति । अस्पर्शवादप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ यदिद||माकाशगुणः शब्द इति प्रतिषिटुाते अयमनुपपन्नः प्रतिषेधः । अस्पर्शत्वाच्छब्दाश्रयस्य रूपादिसमानदेशस्याग्रहणे शब्दसन्तानोपपत्तरस्पर्श- व्यापिद्रव्याश्रयः शब्द इति ज्ञायते न (च)वाकम्पसमानानय** इति। प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह सन्निविष्ठः शब्दसमानदेशी व्यंज्यतइति नापपद्यते कथम् । विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ३७॥ सन्तानोपपत्तेश्चेति धार्थः । तद्याख्यातम् । यदि रूपादयः शब्दाश्च प्रतिद्रव्यं समस्ताः समुदितास्तस्मिन्समाससमुदाये यो यथाजातीयकः सान्न- विष्टस्तस्य तथाजातीयस्येव ग्रहणेन भवितव्यं शब्दरूपादिवत् । तत्र यो ऽयं विभाग एकद्रव्ये नानारूपा भिन्नश्रुत्यो विधर्माणः शब्दाः शब्दै अभिव्यज्यमा- नाः श्रूयन्ते यच्च विभागानन्तरं सरूपाः समानश्रुतयः सधर्माणः शब्दास्तीव- मन्दधर्मतया भिन्नाः श्रूयन्ते तदुभयं नोपपद्यते नानाभूतानामुत्पद्यमानानामयं धर्मा नेकस्य व्यज्यमानस्येति । अस्ति चायं विभागो विभागान्तरं च तेन विभा- गोपपत्तर्मन्यामहे न प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह शब्दः सन्निविष्ठा व्यज्यतइति । द्विविधश्चायं शब्दो वर्णात्मको ध्वनिमात्रश्च । तत्र वर्णात्मनि तावत् । अवस्थानमवस्थानादिति २।५। + नींति २।५ पु. ! नास्ति । + अनुनादस्येति २।५ पुः। 5 अस्पर्शद्रव्याश्रयः शब्द इति सूत्रार्थः । न्या. वा. । || नाकाशगुणा इति २।५ पु. । पा() नास्ति २।५ पुः। ** शब्दकारणत्वेनाभिमतः संस्कारश्च कार्यशब्दभेदादनेकः । संस्कारस्यकत्ये बाणयाता- नुपपत्तेः सटयो वा पातापत्तेः बाणमात्रस्योत्तरदेशसंयोगकारणत्वे कदा चिदपि पातो न स्यात् । ++ शब्दरूपादिवदिति ।।४।५।। # विभागश्च विभागान्तरं च विभक्त्यन्तरम् । विधर्माणश्च शब्दाः सह- पाश्चैकद्रव्याः श्रयन्ते । समासः समुदायः । एतत् स्पर्शवद्रव्यत्तिषु शब्देषु न प्राप्नोति गन्धादिवत् । यथा प्रतिद्रव्यमेको गन्ध एवं प्रतिद्रव्यमेकः शब्द इति । न्या. वा.

·११६ न्यायभाष्य विकारादेशोपदेशात्संशयः ॥ ३८ ॥ दध्यति के चिद् इंकार इत्वं हित्वा यत्वमापद्यतइति विकारं मन्यन्ते। के चिदिकारस्य प्रयोगे विषयकृते यदिकारः स्थान जहाति तच यकारस्य प्रयोगं ब्रुवते । संहितायां विषये इकारो न प्रयुज्यते तस्य स्थाने यकारः प्रयुज्यते स आदेश इति उभयमिदमुपदिश्यते । तच न ज्ञायते किं तत्त्वमिति । आदेशोपदेशस्तत्त्वम् । विकारोपदेशे हान्वयस्याग्रहणाद्विकारानुमानम् । सत्यन्वये कि चिन्निवर्तते किं चिटुपजायतइति शक्येत विकारो ऽनुमातुम् । न चान्वयो गृह्यते । तस्माद्विकारो नास्तीति । भिन्नकरणयोश्च वर्णयोरप्रयोगे प्रयोगोपपत्तिः। विवृतकरण इकार ईषत्स्पष्टकरणो यकारः ताविमा पृथक्करणाख्येन प्रयत्नेनोच्चारणीयो तयो- रेफस्याप्रयोगे ऽन्यतरस्या प्रयोग उपपन्न इति । अविकारे चाविशेषः। यचेमाविकारयकारी न विकारभूतो यतते यच्छति प्रायस्त इति इकार इदमिति च यच च विकारभूतो इदं|| व्याहरति उभयच प्रयोक्तुरविशेषो यत्नः पातुश्च श्रुतिरित्यादेशोपपत्तिः । प्रयुज्यमानाग्रहणाचं । न खलु इकारः प्रयुज्यमानो यकारतामा- पद्यमानो गृह्यते किं तहींकारस्य प्रयोगे यकारः प्रयुज्यते । तस्मादविकार इति । अविकारे च न शब्दान्वाख्यानलोपः। न विक्रियन्ते वो इति । न चेतस्मिन्पने शब्दान्वाख्यानस्यासम्भवो येन वर्णविकारं प्रतिपद्यमही- ति। न खलु वर्णस्य वर्णान्तरं कार्य न हि इकाराद्यकार उत्पद्यते यकाराद्वा कारः । पृथक् स्थानप्रयत्नात्याद्या हीमे वास्तेषामन्यो ऽन्यस्य स्थाने प्रयुज्यतइति युक्तम् । एतावच्चैतत्परिणामो विकारः स्यात् कार्यकारणभा- वो वा उभयं च नास्ति तस्मान्न सन्ति वर्णविकाराः । * संशयकारणज्ञापनार्थ सूत्रम् । न्या. वाः । + विकाराननुमानमिति ३।५। + अन्यस्यति ।। मास्ति। || वा याहरति इति ५ दृष्टवेति । पु• पाठः ।

·Ministeilewar
११०
अ.२ चा. २ सू. ३८-४२ वर्णानां विकारत्वाभावः ।
वर्णसमुदायविकारानुपपत्तिवञ्च वर्णविकारानुपपत्तिः। अ-
स्तभूः ब्रुवो वचिरिति यथा वर्णसमुदायस्य धातुलक्षणस्य व चिद्विषये
वर्णान्तरसमुदायो न परिणामो न कार्य शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयु-
ज्यते तथा वर्णस्य *वर्णान्तरमिति । इतश्च न सन्ति विकाराः ।
प्रकृतिविद्धा विकारवृद्धः ॥ ३ ॥
प्रकृत्यनुविधानं विकारेषु दृष्टं यकारे हुस्वदीर्धानुविधानं नास्ति
येन विकारत्वमनुमीयतइति ।
न्यूनसमाधिकापलब्यर्विकाराणामहेतुः ॥ ४० ॥
द्रव्यविकारा न्यूनाः समाः अधिकाश्च गृह्यन्ते । तद्वदयं विकारो
न्यून: स्यादिति । द्विविधस्यापि हेतोरभावादसाधनं दृष्टान्तः अत्र नोदा-
हरणसाधाद्धेतुरस्ति न वैधयात् । अनुपसंहृतश्च हेतुना दृष्टान्तो न
साधक इति।
प्रतिदृष्टान्ते चाऽनियमः प्रसज्येत । यथा ऽनडुहः स्थाने
ऽखो वा नियुक्तो न तद्विकारो भवति एवमिवर्णस्य स्थाने यकारः प्रयुक्तो
न विकार इति न चाच नियमहेतुरस्ति दृष्टान्तः साथको न प्रतिदृष्टान्त
इति । द्रव्यविकारोदाहरणं च ।
'नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४१ ॥
अतुल्यानां द्रव्याणां प्रकृतिभावो ऽवकल्पते विकारश्च प्रकृतीर-
नुविधीयते । न त्विवर्णमनुविधीयते यकारः तस्मादनुदाहरणं द्रव्यवि-
कार इति ।
द्रव्यविकारे वैषम्यवद् वर्णविकारविकल्पः ॥ ४२ ॥
यथा द्रव्यभावेन तुल्यायाः प्रकृतेर्विकारवेषम्यम् एवं वर्णभावेन
तुल्याया: प्रकृतेर्विकारविकल्प इति ।
वर्णान्तरसमुदायो न परिणामो न कार्य शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयुज्यते तथा
वर्णस्येति २।५ पुस्तकयोरधिकम् ।
+ अतश्चेति २।५ पु. ।
# प्रकृत्यनुविधानादिति सूत्रार्थः । न्या. वा।
१ अस्यावेपसूत्रम् । ता• टी।
|| साधनपने दृष्टान्तमाजादहेतुः । न्या. वा।
** दूषणपते तु न्या. वा.।।
++ अनुविधीयन्ते ।
9 अस्यातेपमजम् । ता. टो।
*
षा वेति १ पु.॥
++ विकल्यते ॥४॥

·न्यायभाष्ये *न विकारधर्मानुपपत्तेः॥ ४३ ॥ अयं विकारधर्मा द्रव्यसामान्ये पदात्मकं द्रव्यं मृदा सुवर्ण वा तस्यात्मनो ऽन्वये पूर्व व्यहो निवर्तते व्यहान्तरं चोपजायते तं विकार- माचक्षते न वर्णसामान्ये कश्चिच्छब्दात्मा ऽन्वयी य इत्वं जहाति यत्वं चापद्यते। तत्र यथा सति द्रव्यभावे विकारवेषम्ये नाऽनडुहो ऽश्वा विकारो विकारधर्मानुपपत्ते: एवमिवर्णस्य न यकारो विकारो विकारधर्मानुपपत्तेरिति । इतश्च न सन्ति वर्णविकाराः । विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥ ४४ ॥ अनुपपन्ना पुनरापत्तिः । कथं पुनरापत्तेरननुमानादिति ,। इकारो यकारत्वमापन्नः पुनरिकारो भवति न पुनरिकारस्य स्थाने यकारस्य प्रयोगो प्रयोगश्चत्यानुमानं नास्ति । सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः॥ ॥ ४५ ॥ अननुमानादिति न। इदं हनुमानं सुवर्ण कुण्डलत्वं हित्वा रुचकत्व. मापद्यते रुचकत्वं हित्वा पुनः कुण्डलत्वमापद्यते एवमिकारो यणि यकार. त्वमापनः पुनरिकारो भवतीति व्यभिचारादननुमानम् । यथा पयो दधिमा. धमापन्नं पुन: पयो भवति किमेवं वर्णानां पुनरापत्तिः अय सुवर्णवत् पुनरा- पत्तिरिति सुवर्णोदाहरणोपपत्तिश्च न । तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् । अवस्थितं सुवर्ण होय- मानेन धर्मेण धर्मि भवति नैवं कश्चिच्छब्दात्मा हीयमानेन इत्वेनोपजाय- मानेन यत्वेन धर्मो गृह्यते तस्मात्सुवर्णोदाहरणं नोपपद्यते इति । वर्णत्वाव्यतिरेकाद्वर्ण विकाराणामप्रतिषेधः। वर्णविकारा अपि वर्णत्वं न व्यभिचरन्ति यथा सुवर्णविकारः सुवर्णत्वमिति । * तत्र प्रत्याख्यानसूत्रम् । ता. टी. । + पाचक्ष्महे १ ।२।४।५ पुः। इतश्च न सन्ति वर्णविकारा इत्याह । ता. टी.। 5 अस्थालेपः सुवर्णादीनामिति सूत्रम् । ता. टी. || विकारप्राप्तानां पुनरापत्तिदर्शनादनेकान्त इति सूजार्थः । न्या. वाः । या उपजायमानेन चेति २ । ५ अधिकम् । * ·११६ । अ. २ आ. २ सू. ४३-४८ वर्णानां विकारत्वाभावे युक्तिः ! सामान्यवतो धर्मयोगो न सामान्यस्य । कुण्डलरुचको सुव- र्णस्य धर्मो न सुवर्णत्वस्य एवमिकारयकारो कस्य वात्मनो धर्मो वर्णत्वं वर्णधर्मयोगो न सामान्यस्यमो धर्मों भवितुमर्हतः । न च निवर्तमानो धर्म उपजायमानस्य प्रकृतिस्तत्र निवर्तमान इकारो न यकारस्योपजायमानस्य प्रकृतिरिति । इतश्च वर्णाविकारानुपपत्तिः । नित्यत्वे ऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ ४६ ॥ नित्या वर्णा इत्येतस्मिन्पक्षे इकारयकारौ वर्णो इत्युभयोनित्यत्वा- द्विकारानुपपत्तिः । नित्यत्वे ऽविनाशित्वात् कः कस्य विकार इति । अथा- नित्या वर्णा इति पक्षः एवमप्यनवस्थानं वर्णानां किमिदमनवस्थानं वर्णा- नाम् । उत्पद्य निरोध: उत्पद्य निरुद्धे इकारे यकार उत्पद्यते यकारे चोत्पद्य निरुद्धे इकार उत्पद्यते कः कस्य विकारः । तदेतदवगृह्य संधाने संधाय चावग्रहे वेदितव्यमिति । नित्यपक्षे तु तावत्समाधिः । नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः ॥ ४७ ॥ नित्या वर्षा न विक्रियन्त इति विप्रतिषेधः । यथा नित्यत्वे सति किं चिदतीमान्द्रियमिन्द्रियग्राह्याश्च वर्णा एवं नित्यत्वे सति किं चिन्न विक्रि- यते वास्तु विक्रियन्तइति विरोधादहेतुस्तद्धर्मविकल्पः नित्यं नोपजायते नापैति अनुपजनापायधर्मकं नित्यमनित्यं पुनरूपजनापाययुक्तं न चान्तरे- गोपजनापायो विकारः सम्भवति । तद्यदि वा विक्रियन्ते नित्यत्वमेषां निवर्तते अथ नित्या विकारधर्मत्वमेषां निवर्तते । सायं विरुद्धो हेत्वाभासो धर्मविकल्प इति । अनित्यपक्षे समाधिः । अनवस्थायित्वे च वापलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः॥४८॥ * तद्विकाराणामिति वर्णत्वातिरेकादिति सामान्यवत इति च वाक्यानां मुद्रितपुस्त- कावगते सूत्रत्वे प्रमाणं चिन्त्यम् । + वर्णत्वं सामान्यं न तस्येमाविति १।२।४।५। + नित्या वा इति न युक्तो विकारः, व्याघातात् । अनित्या वर्णा दति न युक्तो विकारो ऽनवस्थितानां विकारादर्शनादिति । न्या. वाः । अनित्यत्वे विनाशित्वादिति १।२।४।५ पुः । || विकल्पसमा जातिः । न्या. वा. । वा इन्द्रियग्रामिति २।५। ** साधर्म्यसमा जातिः । न्या. या । । । ।

·१२० न्यायभाष्य यथा ऽनवस्थायिनां वर्णानां श्रवणं भवत्येवमेषां विकारों भवतीति असम्बन्धादसमी अर्थप्रतिपादिका वोपलब्धिर्न विकारण सम्बन्धादस- मी या* गृह्यमाणा वर्णविकार मनुत्पादयेदिति । तत्र यादृगिदं यथा गन्धगुणा पृथिव्येवं शब्दसुखादिगुणापीति तादृगेतद्भवतीति । न च वर्णोप- लब्धिर्वर्णनिवृत्ती वर्णान्तरं प्रयोगस्य निवर्तिका योयमिवर्णनिवृत्ती यका- रस्य प्रयोगो यद्ययं वर्णापलब्ध्या निवर्तते तदा तचोपलभ्यमान इवों यत्वमापद्यते इति गृहाते तस्माद्वोपलब्धिरहेतुर्वर्णविकारस्यति । विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधःण ॥ ४ ॥ तद्धर्मविकल्पादिति न युक्तः प्रतिषेधः । न खलु विकारधर्मकं किंचिन्नि- त्यमुपलभ्यतइति वोपलब्धिवदिति न युक्तः प्रतिषेध:** । अवग्रहे हि दधि अचेति प्रयुज्य चिरं स्थित्वा ततः संहितायां प्रयुङ्क्ते दध्यति चिरनिवृत्ते चायमिवणे यकारः प्रयुज्यमानः कस्य विकार इति प्रतीयते कारणाभावात कार्याभाव इति अनुयोगः प्रसज्यत इति । इतश्च वर्णविकारानुपपत्तिः । प्रकृत्यनियमाद्वर्णविकाराणाम् ॥ ५० ॥ इकारस्थाने यकारः श्रूयते यकारस्थाने खल्विकारो विधीयते वि- ध्यति तद्यदि स्यात् प्रकृतिविकारभावो वर्णानां तस्य प्रकृतिनियमः स्यात् । दृष्टा विकारर्मित्वे प्रकृतिनियम इति । अनियमे नियमानानियमः ॥ १ ॥ योयं प्रकृतेरनियम उक्तः स नियता यथाविषयं व्यस्थितो निय- तत्वान्नियम इति भवत्येवं सत्यनियमो नास्ति तत्र यदुक्तं प्रकृत्यनियमा- दित्येतदयुक्तमिति । + अर्थमनुमापयेदिति २।५ । अनुपपादयेदिति १।४ पु.पा.। + वर्णान्तरप्रयोगस्यति २।४।५।पुः। मोत इति २।५ । पु.। ॥ तदेवं जात्युत्तरमुत्थितमारितं कृत्वा भाष्यकारो ऽत्रैवार्थ सूत्रं पठति। ता. टी.। पा उभयारण्युत्तरम् । ** नित्या विक्रियन्तइति व्याघातो दोषः । उपलभ्यमानस्य चेकारस्य यत्वानुपपत्तेर्वपलब्धिर्वादत्यसंबद्धम् । न्या. वा. । th वियुज्यतेति २।५ पुः । # सूत्रार्थो ऽनियमो नास्तीति । न्या. वा. । * वेति २.पु. ।

·अ. २ आ. २ सू. ५०-५५ पदलक्षणम् । नियमानियमविरोधादनियमे नियमाञ्चाप्रतिषेधः* ॥ ५३ ॥ नियम इत्यचार्याभ्यनुज्ञा अनियम इति तस्य प्रतिषेधः । अनुज्ञात- निषिद्धयोश्च व्याघातादनीन्तरत्वं न भवति अनियमश्च नियतत्वा- नियमो न भवतीति नाचार्यस्य तथाभावः प्रतिषिथ्यते किं तर्हि तथाभ- तस्यार्थस्य नियमशब्देनाभिधीयमानस्य नियतत्वानियमशब्द एवोपपद्यते । सायं नियमादनियमे प्रतिषेधो न भवतीति । न चेयं वर्णविकारोपपत्तिः परिणामात् कार्यकारणभावाद्वा किं तर्हि । गुणान्तरापत्त्युपमर्दवासवृद्धिलेशश्लेबेभ्यस्तु विकारोपपत्ते विकाराः ॥ ५४ ॥ स्थान्यादेशभावादप्रयोगे प्रयोगो विज्ञारशब्दार्थः । स भिद्यते गुणा. न्तरापत्तिः उदात्तस्यानुदात्त इत्येवमादिः। उपमर्दी नाम एकरूपनिवृत्तौ रूपान्त- रोपजनः । हासो दीर्घस्य हस्वः । वृद्धिहस्वस्य दीर्घः तयोवी प्लुतः । लेशो लाघवं स्त इत्यस्तर्विकारः । श्लेष आगमः प्रकृतेः प्रत्ययस्य वा। एतएव विशेषा विकारा इति यतण्वादेशाः एते चेद्विकारा उपप्रयन्ते तहि वर्णविकारा इति । ते विभत्तयन्ताः पदम् ॥ ५५ ॥ यथादर्शनं विकृता वो विभत्त्यन्ता: पदसंज्ञा भवन्ति । विभक्ति- द्वयो नामिक्याख्यातिकी च ब्राह्मणः पचतीत्युदाहरणम् । उपसर्गनिपा- तास्तहि न पदसंज्ञाः लक्षणान्तरं वाच्यम् इति। शिष्यते च खलु नामिक्या विभक्तरव्ययाल्लोप: तयोः पदसंज्ञार्थमिति। पदेनाथसंप्रत्यय इति प्रयोजनम् । नामपदं चाधिकृत्यमा परीक्षा मोरिति पदं खल्विादमुदाहरणम् । * विरोधः सूत्रार्थः । न्या. वा. । ११४ पृष्ठे ३५ सूत्राङ्कः प्रमादाद ढिर्मुद्रितोऽतोऽत्र ५३ श्रारभ्य स्थापितः । + নৱন্ন দানাদামান নিহাল লিলিদ মালালামন पचे समर्थयति । ता. टी. । + वर्णविकारोपपत्तेरिति २।३ पु•पा। दर्शविकार इति ४ पु. । सन्तीति सूत्रायः । न्या. वा. । || अर्थप्रत्ययस्तर्हि न प्राप्नोति । न न प्राप्नोति । अन्त्यवर्णप्रत्ययात्य-वर्णन- तिसंधानप्रत्ययापेक्षादर्थप्रत्यय इति । न्या. वाः । का नामश्चाधिकारी व्यापकत्वात् । न च पदाच्चारणमात्रेगा विशेषार्थीप्रतीतः पदम वाचकमिति वाच्यम् । पदेन सामान्याभिधानात् । न च सामान्यस्य व्यवहाराविषयत्वात्तस्पत्या- यनवेयीम् । विशेषबोधनार्थत्वात् । सामान्यतः पदेनोपस्थापिते वाक्येन विशेषाशेपमः। अवाचकात्वे तु सामान्यस्यापि तेनानुपस्थित विशेषप्रत्यायनासंभवः ।

·१२२ न्यायभाष्ये तदर्थ व्यक्त्याकृतिजातिसँनिधावुपचारात्संशयः ॥ ६ ॥ अविनाभाववृत्तिः सन्निधिः । अविनाभावेन वर्तमानासु व्यत्याकृ- तिजातिषु गोरिति प्रयुज्यते तत्र न ज्ञायते किमन्यतमः पदार्थ उत सर्व इति शब्दस्य प्रयोगसामर्थात् पदावधारणं तस्मात् । यिाशब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृधुपचयवर्णसमा- सानुबन्धानां व्यक्तावुपचारादाक्तिः ॥ ५० ॥ व्यक्तिः पदार्थः । कस्माद् याशब्दप्रभृतीनां व्यक्तावुपचारात् । उपचारः प्रयोगः या गौस्तिष्ठति या गौर्निषगणेति नेदं वाक्यं जातेरभिधायकमभेदात् । भेदात्तु द्रव्याभिधायकम् । चैद्याय, गां ददातीति द्रव्यस्य त्यागी न जातेरमूर्तत्वात प्रतिक्रमानुक्रमानुपपत्तेश्च । परिग्रहः स्वत्वेनाभिसंबन्धः कौण्डिन्यस्य गोब्राह्मणस्य गौरिति द्रव्याभिधान|| द्रव्यभेदात् संबन्धभेद इति उपपन्नम्। अभिन्ना तु जातिरिति । संख्या दश गावो विंशतिगाव इति भिन्नं द्रव्यं संख्यायते न जातिरभेदादिति । वृद्धिः कारणवतो द्रव्यस्याव- यवोपचयः अवर्द्धत गरिति निरवयवा तु जातिरिति । एतेनापचयो व्याख्यातः । वर्ण: शुक्ला गौः कपिला गौरिति । द्रव्यस्य गुणयोगा न सामा- न्यस्य । समासः गोहितं गोसुखमिति द्रव्यस्य सुखादियोगे न जातेरिति । अनु- बन्धः सरूपनजननसन्तानो गोगा जनयतीति तदुत्पत्तिधर्मत्वाद् द्रव्ये युक्तं न जाता विपर्ययादितिष । द्रव्यं व्यक्तिरिति हि नार्थान्तरम् । अस्य प्रतिषेधः । न तदनवस्थानात्** ॥ ५८ ॥ न व्यक्तिः पदार्थः कस्मादनवस्थानात् । याशब्दप्रभृतिभिया विशे- * पदार्थावधारणमिति २।४।५। + प्रयोगप्रदर्शनार्थ याशब्दादिसूत्रम् । न्या. वा. । गवां समूह इति भेदाद् द्रव्याभिधानं न प्रतेरभेदादितिः २ । ३ । ५ पुस्तकेयधिक ४ नास्ति वैद्यायेति २।४।५। || द्रव्याभिधाने इति २ | नास्ति । आकृतरप्यभिधायकमेतन भवति निष्क्रियत्वादाकृतः । न हि निष्क्रि. या तिष्ठति गच्छति वेति । एवं सर्वत्र । यस्य चानेन विशेषेण तिष्ठत्यादिना योगस्तं शब्दोऽभिधातुमर्हति । कुतः विशेषण विशेष्यभावस्यैकविषयत्वात् । न्या.वा.। ** नानेन गोशब्देन व्यक्तिमानं शुद्धमुच्यते । यायं व्यक्तिमात्राभिधायको भविष्यत्तेन यस्यां कस्यां चिद् व्यक्ती प्रत्ययो ऽभविादति सूत्रार्थः । न्या. वा. ।

·। १२३ अ.२ आ. २ सू. ५६-६० शब्दानां जातिमाववाचकत्वपूर्वपक्षः । प्यते स गोशब्दार्थी या गौस्तिष्ठति या गौनिषण्णेति न द्रव्यमाचमविशिष्ट जात्या विना ऽभिधीयते। किं तहि जातिविशिष्टम् । तस्मान्न व्यक्तिः पदार्थः । एवं समूहादिषु द्रष्टव्यम् । यदि न व्यक्तिः पदार्थः कथं तर्हि व्यक्तावुपधार इति निमित्तादतद्भावेपि तदुपचारो दृश्यते खलु । सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधना- धिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशाटका*- नपुरुषेष्वतगावे ऽपि तदुपचारः ॥५६॥ अतद्भावे ऽपि तदुपचार इत्येतच्छब्दस्यां तेन शब् नाभिधानइति । सहचरणाद्यष्टिकां भोजयेति यष्टिकासहचरितो ब्राह्मणो ऽभिधीयतइति । स्थानाद् मञ्चाः क्रोशन्तीति मञ्चस्थाः पुरुषा अभिधीयन्ते । तादात् कटार्थेषु वीरणेषु व्यह्यमानेषु कटं करोतीति भवति । वृत्ताद यमो राजा कुबेरो राजेति तद्वद्वतते इति । मानाद् आठके निमिताः सक्तवः आढक- सक्तव|| इति । धारणात् तुलायांषा घृतं चन्दनं तुलाचन्दनमिति । सामीप्याद् गङ्गायां गावश्चरन्तीति देशो ऽभिधीयते सन्निकृष्टः । योगात् कृष्णेन रागेण युक्तः शाटकः कृष्ण इत्यभिधीयते। साधनाद् अन्नं प्राणा इति । आधिप- त्याद् अयं पुरुषः कुलम् अयं गोचमिति। तचायं सहचरणाद्योगाद्वा जाति- शब्दो व्यक्तो प्रयुज्यतइति । यदि गौरित्यस्य पदस्य न व्यक्तिरों ऽस्तु तहि । आकृतिस्तदपेक्षत्त्वात् सत्वव्यवस्थानसिद्धेः ॥ ६॥ आकृति: पदार्थः । कस्मात् तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः** सत्त्वावयवानां तदवयवानां च नियतो व्यह प्राकृतिः तस्यां गृह्यमाणायां सत्त्वव्यवस्थानं सिध्यति अयं गौरयमश्व इति नागृह्यमाणायाम् । यस्य ग्रह- -- । - । * शकटेति मुद्रितपुस्तकपाठान्तरम् । + इत्यतच्छब्दस्यति २।५। + अभिधानमिति २ । ४ । ५ । 5 साहचर्यात्संयुक्तसमवेतां जाति ब्राह्मणे ऽध्यारोप्य ब्राह्मणं यष्टिोत्याह । एवं शेषाण्युपचारबीजानि स्वयमुक्षितव्यानि । न्या. वाः । ॥ पाठक सक्तत्र इति २ ५। का तुलयेति ।। ४ । ** अत्रापि सदेवोपस्थितं न तदनवस्थानादिति । न्या. वा. । ।

·ফায়ারী णात सत्त्वव्यवस्थानं सिध्यति तं शब्दो ऽभिधातुमर्हति सो ऽस्यार्थ इति । नेतदुपपद्यते यस्य जात्या योगस्तदत्र जातिविशिष्टमभिधीयते गोरिति । न धावयवव्यहस्य जात्या योग: कस्य तर्हि नियतावयत्रव्यूहस्य द्रव्यस्य । सल्यानाकृतिः पदार्यः । अस्तु तहि जाति: पदार्थः । व्यत्या कृतियुक्षेऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां सृजनके जातिः ॥ ६ ॥ जाति: पदार्थः कास्मात्याकृतियुक्ते ऽपि मृगावके प्रोक्षणादीना- मप्रसङ्गादिति । गां प्रोक्षय गामानय प्रां देहीति नैतानि सद्गवके प्रयुज्यन्ते कस्माज्जारभावात् । अस्ति हि तत्र व्यक्ति: अस्थाकृतिः यदभावा- तशाखप्रत्यय: स पदार्थ इति । नातियत्यापेक्षत्याज्जात्यभिव्यन्ततः ॥ ६२ ॥ * मनिर्मितगतकस्य गोभिन्नत्वेन गावाभावात्तद्गतासतिसामान्येन गोशब्दप्रयोगो भाक्त इति भावः । न च जातेः सर्वगतत्वाभ्युपगमा मद्वगतत्वमपीति वाच्यम् । तस्याः स्वविषय- सर्वगतत्वमात्राभ्युपगमात् । यत्र गोत्वनिमित्तोऽनुपत्तप्रत्ययो भवति तत्रैव ककुदादिव्ययस्य गो- स्वस्य स्वीकारान मनवे तदभावात् । + यत्तु न पिरडव्यतिरिक्तं गोत्वं पिण्डान्तरालेष्वदर्शनादिति ।तन्न । अन्तराल पदेना- काशस्याभावस्य द्रव्यान्तरस्य वा ग्रहणे तेयु गोत्वाभावे ऽपि गोपिण्डवत्तिताया अबाधितत्वात् । नानाव्यक्तिषु गोरित्यनुवृत्तप्रत्यनिमित्तल्या च गोसिद्धिः। अनुवृत्तधर्मानभ्युपगमे ऽनुवृत्तप्रत्ययो- पपाउनस्याशक्यत्वात् । न चाहतिसामान्यादनुवृत्तप्रत्ययोपत्तिः । अवयवसंयोगरूपाणामाशाती- नापि परस्परव्यापत्तल्वेनानुवृत्तप्रत्ययहेतुत्वानुपपत्तेः । तद्विलक्षणाया प्राकृतेरनुवृत्तत्वाभ्युपगमे तु सेव जातिः । न चानुवृत्त प्रत्ययानां सामान्यनिमित्तकत्वे सामान्यशून्यानां गोत्वाश्वत्वादीनां सामान्य सामान्यमित्यनुवृत्तप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तिः । तेषामण्यनेकार्थसमवायमनुगतं निमित्तीक- त्यैवानुशतप्रत्ययविषयत्वोपगमात् । सतेन पाच क्रादिशब्दानां नानाक्रियाप्रतिनिमित्तकानाम- प्येकाकारप्रतीतिविषयत्वदर्शनान्न तेन गोत्वसिद्धिरिति निरस्तम् । तत्रापि पाकक्रियां प्रति प्राधानास्यानुगतस्येवानुवृत्त प्रत्यय हेतुत्वात् । जातेरेवानुवृत्तप्रत्ययनिमित्ततेति नियमानभ्युपगमात् श्रयानेकासु गोषु वर्तमानं गोत्वं किं प्रतिव्यक्ति पर्याप्त्या वर्तते उतैकदेशेन । आये एकक्ति- विधान्तत्वेन तस्य सामान्यत्वानुपत्तिः । द्वितीये तदेकदेशानामेव तत्ताक्तिवृत्तित्वेन गोत्व- स्थानेशानुगतत्वानुपपत्तिस्तदवस्या । एकदेशानां सामान्यात्मकत्वे ऽपि तेषां प्रतिव्यत्यसाधारण- वन सामान्यत्वानुपपत्तिरसामान्यात्मत्वे त्वनुवत्तप्रत्ययनिमित्तत्वासंभवः । मैवम् । सावयवेषु कास्कदेशविकल्पसंभवे ऽपि निरवयवस्य सामान्यस्य तादृविकल्पेन दूषणाभिधानानुपपत्तेः । गो- त्वादेश्च समवायेन तदभिव्यज्जकावयवसंस्थानवतीपु सर्वासु व्यक्तिष्वेकस्यैव विश्रान्तः । यत्तु गवि चेट् गोत्वमुप्रेयते प्राग्गोत्वसंबन्धाद् गोरेवासाविति व्यर्थं गोत्वम्। श्रगवि चेदश्वादापि तत्प- मा ति तन्त्र । गोरगीरित्यनयोविशिष्ट प्रत्ययत्वेन विशेषणसंबन्धमन्तरा ऽनुपपत्तेर्टस्तुत्यत्तिकाले एव जातिसंबन्धाभ्युपगमाद् गोत्वशून्यतत्संबन्धयोग्यवस्तुनो ऽनसिद्धेः । तस्मादुपपन्ना जातिः सा च मदवे नास्तीति सेव पदार्थः । . व्यक्त्याकृती ति प्राप्त प्राधान्यादाकृतेः पूर्वनिपातः । किं प्राधान्यम् । - ·१२५ अ.२ आ. २ स. ६१-६४ शब्दानां चितयवाचक्रत्वम् । जातेरभिव्यक्तिराकृतिव्यक्ती अपेक्षते नागृह्यमाणायामाकृती व्यक्ती तिमाचं शुद्ध* गृह्यते तस्मान्न जातिः पदार्थ इति । न वै पदार्थेन भक्तुिं शक्यं कः खल्विदानी पदार्थ इति । व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६३ ॥ तुशब्दो विशेषणार्थः । किं विशिष्यते प्रधानाङ्गभावस्यानियमेन द्विार्थत्वमिति । यदा हि भेदविवक्षा विशेषगति(श्च) तदा व्यक्तिः प्रधान- मङ्गं तु जात्याकृती । यदा तु भेदो ऽविवक्षितः सामान्यगतिस्तदा जातिः प्रधानमङ्गं तु व्यत्याकृती । तदेतबहुलं प्रयोगेषु । आकृतेस्तु प्रधानभाव उत्प्रे. क्षितव्यः॥ । कथं पुनायते नाना व्यत्याकृतिजातयण इति लक्षणभेदात् । तत्र तावत् । । व्यक्तिर्गुणविशेषाश्चयो मूर्तिः ॥ ६४ ॥ व्यज्यतइति व्यक्तिरिन्द्रियग्राह्येति न सर्व द्रव्यं व्यक्तिः । यो गुणवि- शेषाणां स्पर्शान्तानां गुरुत्वधनत्वद्वत्वसंस्काराणा**मव्यापिन: परिमाण- स्यानयो यथासम्भवं तद् द्रव्यं मूर्तिः मूर्छितावयवत्वादिति । प्रातिविशेषणत्वं व्यक्तः यस्मात्या विशेष्यमाणा ऽऽकृतिजोर्लिङ्गं भवति तस्मात्प्रधानमाकृतिः । न्या. वाः । * व्यक्तमिति । + नेति नास्ति २॥ $ सामान्यगतिश्चेति २।५। || क पुनराकृतेः प्राधान्यं यथा । क्रियन्तामिति । न्या. वा। | याशब्दादिसूत्रैरधिगतत्वात्मश्नानु मित्त त्रैविध्ये सति तद्विशेषविषयज्ञानार्थत्वात्प्रश्नस्य । गोशब्द उ जनभावेन निमि- तत्रयं प्रतिपादयतीति याशब्दादिसूत्राणामर्थः । ऐव५. तद्विशेषज्ञानार्थी युक्तः प्रश्नः । न्या. वा. । ** यद्यपि गुरुत्वादयः सामान्यगुणास्तथापि गुणान्तरेभ्यो व्यावर्तमाना गुर्णावशेषा इत्युच्यन्ते । ता. टी । ++ किमिदमवयविद्रव्यलक्षणमाहो पदार्थत्वेन त्रयाणां प्रसक्तानां जात्या- कृतिव्यवच्छेदक लक्षणमिति। वयं तु ब्रमो नात्रावयवी व्यवच्छेद्योऽपि तु जात्या- कृतिपदव्यतिरिक्तस्य व्यक्तिपदस्यार्थी वक्तव्य इति । सा च व्यक्तियों न जाति- नाकृतिस्तस्या अनेन सूत्रेण संग्रहः । गुणविशेषास्तदाश्यश्चात्र तच्छब्दलापाद्- विशेषाश्रयशब्देन द्रव्यमुच्यते । कर्मापि गुणविशेषशब्दाल्लभ्यते गुणेभ्यो विशेषों गुणविशेष इति । विशेषयहणं गुणपदार्थेन संगृहीताया आष्टनिराकरणार्थम् । भाकृतेः संयोगविशेषत्वात् । गुणविशेष इति चात्र द्विरूपो विग्रहः गुणाश्च ते -

·न्यायभाष्य
-~
प्राकृति तिलिङ्गाख्या ॥ ६ ॥
यया जातिर्जातिलिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृति विद्यात् । सा
च नान्यसत्त्वावयवानां* तदवयवानां च नियताद् व्यहादिति । नियतावय-
वव्यहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गं शिरसा पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियते
च सत्त्वावयवानां व्यहे सति गोत्वं प्रख्यायत इति । अनाकृतिव्यङ्गमाय
जातो मृत्सुवर्ण रजतम् इत्येवमादिष्वाकृतिनिवर्तते। जहाति पदार्थत्वमिति.
समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ ६६ ॥
या समानां बुद्धिं प्रसूते भिन्नेम्वधिकरणेषु यया बहूनीतरेतरता
न व्यावर्तन्ते यो ऽयो ऽनेक प्रत्ययानुवृत्तिनिमित्तं तत्सामान्यम् ।
केषां चिदभेदं कुतश्चिदंषा करोति तत् सामान्यविशेषो जातिरिति ।
इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये द्वितीयो ऽध्यायः ॥ २ ॥
*
विशेषा इति । मूर्तिशब्देन द्रव्यमुच्यते । एवं चैतल्लक्षणं रूपायाकाशादानुगतं
भवति । अथ वा गुणविशेषाणामाश्य इति गुणाश्च विशेषाश्च तेषामाश्रयो द्रव्यं
तत्र मूछते इति मूर्तिः । न्या. वा. ।
नानासत्त्वावयवानामिति २।३ पु. पा. + न ख्यायतइति।
* आकृती नियमो न जाता सर्वा ऽऽतिर्जाति लिङ्गयति न पुनः सर्वो
नातिरात्या लिङ्गमते । न्या. वा. ।
६ यया इति २।४ । ५ ।
॥ समानप्रत्ययोत्पत्तो कारणं जातिरिति जाती नियमो न समानप्रत्ययो-
त्पत्तो पाचकादिषु जातिमन्तरेणापि दृष्टत्वात् । गवादिष्वनुवृत्तप्रत्ययः पिण्डव्य.
तिरिक्ताल्लिङ्गादवति विशेषवत्त्वाचीलादिप्रत्ययवदिति । गोतो ऽर्थान्तरं गोत्वं
भिन्चप्रत्ययविषयत्वाद्रपस्पर्शप्रत्ययवदिति । न्या. वा. ।
पा केषां चिद्भेदमिति १ ॥ ४॥

·१२० अ. ३ श्रा. १ मू. १ प्रमेयपरीक्षाऽऽरम्भः । परीक्षितानि प्रमाणानि प्रमेयमिदानी परीक्ष्यते । तच्चात्मादी- त्यात्मा विविच्यते कि देहेन्द्रियमनाबुद्धिवेदनासंघातमाचमात्मा आहो स्वि- तयतिरिक्त इति । कुतः संशयः । व्यपदेशस्योभयथा सिद्धेः क्रियाकरणयाः कत्री संबन्धस्याभिधानं व्य. पदेशः । स द्विविधः अवयवेन समुदायस्य मूलवृक्षस्तिष्ठति स्तम्भैः प्रासादी ध्रियतइति अन्येनान्यस्य व्यपदेशः परशुना वृश्चति प्रदीपेन पश्यति । अस्ति चायं व्यपदेश: चक्षुषा पश्यति मनसा विजानाति बुद्धा विचारयति शरीरेण सुखदुःखमनुभवतीति । तच नावधार्यते किमवयवेन समुदायस्य देहादिसंघातस्य अथान्येनान्यस्य तयतिरिक्तस्येति । अन्ये नायमन्यस्य व्यपदेश: । कस्मात् । । * अनेन प्रमाणप्रमेयपरीक्षयोहेतुफलभावः प्रदर्श्यते । परीक्षितैर्हि प्रमाणेः प्रमेयपरीक्षा युज्यतर्वात। + यपि वृक्षप्रासादयोरन्ययोरेवान्येनावयवेन समुदायिना व्यपदेशस्तथा ऽप्यवयव्यभावं समुदायं च समुदाय्यतिरिक्त मन्वानस्य परस्योदाहरणं द्रष्ट- व्यम् । ता• टी. + अत्र सकलवादितिवादिप्रत्यक्षतिद्धस्यात्मनो देहादिभेटाभेदविषयैव विप्रतिपत्तिर्न तु धर्मिणि। असति धर्मिणि वक्ष्यमाणहेतूनां साध्यस्य नास्तित्वस्य चाश्रयासिद्धेरभावकोटयुपस्थाना- संभवात् । न चाप्रसिद्धप्रतियोगिको भावः सुवचः । घटो नास्तीत्यादेरप्यन्यत्र देशे काले वा प्रसि- द्रस्यैवात्र देशे काले वा भावस्य वक्तव्यत्वात् स्वरूयतो घटाभावस्य क्व चित्कदा चिहा घटस- वेन दुर्वचत्वात् । विभूनां चावृत्तितया देशविशेषनिरूपितस्य कालविशेषनिरूपितस्य वा वृत्ति- त्वस्यात्मन्यनभ्युपगमादेव तदभावसाधने सिद्धसाधनप्रसङ्गात् । मात्मा शरीरे नास्ति अन्यत्र नास्तीति प्रतीतिर्हि श्रात्मनि शरीरनिरूपितमन्यदेशकालनिरूपितं वा वत्तित्वं प्रतिषेर्धात स धाभावो विभारात्मनो ऽवृत्तित्वादेव सिद्ध इति न साध्यः । आत्मा इस्तीति बुद्धिस्तु प्रात्मनि सत्तासमवायं विषयोक्रुर्वन्ती प्राक्प्रदर्शितधिया विरुद्भव । ध्वंसप्रतियोगिनो ऽतीतत्वेन प्रत्यया. শায়মানুসনিযানির মস্তিন দুয়ানীনগ্লামানুস্মন্ত নন্মবানয়িহি च वर्तमानत्वेन प्रत्ययानित्यस्यात्मनः प्रागभावप्रध्वंसयोरप्रतियोगित्वादतीतानागततत्प्रतियोगि- त्वस्य चाप्यभावेन कालविशेषसम्बन्धस्योतदिशा नित्येषु दुर्वचत्वेन तत्प्रतिषेधस्यात्मनि सिद्धत्या- देव साधनासम्भवात् । प्रात्मनो नित्यत्वं च १६ सूत्रे सार्धायष्यते । श्रात्मनि सत्त्वाभावसाधनस्य च पक्षाभ्युपगमे बाधितत्वेनानभ्युपगमे त्वाश्रयासिया संभवात् । आत्मनास्तित्ववादिना चात्मप- दस्यार्थी वक्तव्यः । न हि पदमर्थशून्यं क्वचिद् दृष्टम् । अतश्चात्मपदं सार्थक पदत्वाद् घटप- दवदित्यनुमानेनात्मा सिध्यति । न च तत्पदं शरीरादिना ऽर्थदिति सुवर्च तथा सति प्रात्मा नास्तीत्युक्तः शरीरादयो न सन्तीत्यत्र पर्यवसानेन प्रत्यक्षविरोधात् । अथात्मशब्दाभिधेयत्वेन नैयायिकादिभिः कल्पितं पक्षीकृत्य नास्तित्वं साध्यते तथापि पक्षतावच्छेदक कल्पितत्वमतथा- भूतस्य तथाप्रतीतिविषयत्वं तच्चासति र्मिण्यनुयपत्रमिति पक्षाप्रसिद्धिः । सति तु तेनैव साध्यस्य बाधः। अतथाभूतायाः शुक्तस्तथाभूतशुक्तिरूपतया प्रतीतो साधर्म्यस्य प्रयोजकतायाः कृप्तत्वेना- सतः सता साधर्म्यस्य वक्तुमशक्यत्वेन कल्पितत्वरूपपक्षतावच्छेदकाप्रसिद्धिः । साधाधिकरणा- भ्युपगमे तु बाधः । बौद्रमतसिद्धेषु रूपादिषु पञ्चसु स्कन्धेषु प्रत्येकमात्मपदार्थताया अभावाद - ·१२८ न्यायभाष्य दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात्* ॥ १॥ दर्शनेन कश्चिदर्थो गृहीतः स्पर्शनेनापि सार्थो गृह्यते यमहम- द्राक्षं चक्षुषा तं स्पर्शनेनापि स्पृशामीति यं चास्या स्पर्शनेन तं चक्षुषा पश्यामीति । एकविषया चेमी प्रत्ययावैककर्तृको प्रतिसन्धीयते न च संघा- तकर्तृको नेन्द्रियेणैककर्तृको । तद्योसो चक्षुषा त्वगिन्द्रियेण चैकार्थस्य ग्रहीता भिन्ननिमित्तावनन्यकर्तृकोष प्रत्ययो समानविषयो प्रतिसन्दधाति सार्थान्तरभूत आत्मा । कथं पुनर्नेन्द्रियेणेककर्तृको इन्द्रियं खलु वषयग्रहणमनन्यकर्तृकं प्रतिसन्धातुमर्हति नेन्द्रियान्तरस्य विषयान्तरग्रहण- मिति । कथं न संघातकर्तृको एकः खल्वयं भिन्ननिमित्ती स्वात्मकर्तृको प्रति- संहितो वेदयते न संघातः । कस्मात् अनिवृत्तं हि संघाते प्रत्येक विषया- न्तरग्रहणस्याप्रतिसंधानमिन्द्रियान्तरेणेवेति । मुख्यवृत्तेः प्रदर्शितदिशा 5वश्यकत्वेनात्मा नास्तीति कथनानुपपत्तिः। एवं नास्तित्वे साध्ये ऽजा- तत्वादिति हेतुः पक्षस्यास्वीकारे ऽसिद्धः स्वीकारे च तेनैव व्यभिचरितः । वस्तुधर्मत्वाज्जनना- भावस्य निराश्रयस्य तस्यानुपपत्तेः । असत्त्वरूपत्वे साध्याव्यतिरेकः । अकारणकत्वरूपत्वे सति धर्मिण्यकारणकताया नित्यत्वसाधकतया विरुद्धः । एवमन्येषु निर्हेतुकत्वादित्यादिषु हेतुपु दोषा अनुसंधेयाः। यत्तु पदत्वं नार्थवत्त्वव्याप्यं शून्यतमःशब्दादी व्यभिचारादिति । तन्न। शून्य शब्देनाभा- वाश्रयस्य द्रव्यादेस्तमःशब्देन तेजःसंयोगाभाववद्रव्यस्याभिधानादयभिचारात् । शविषाणव- दिति दृष्टान्तो ऽप्यसिद्धः । शविषाणयोः पृथकप्रसिद्धत्वात्सामान्यतो विषाणमात्रे शशसम्बन्ध- स्थापि कस्य चित्सुवचत्वेन शशकार्यताया अन्यत्र दृष्टाया एव विषाणे प्रतिषेद्धव्यत्वेनात्यन्तासतः प्रतिषेविषयत्वे दृष्टान्ताभावात् । अनुपलब्धेरिति हेतु प पूर्ववत्यक्षासत्त्वेऽसिद्धः सत्त्वे च बाधितः प्रत्यक्षत्वाच्चात्मनो ऽहमिति ज्ञानेन बाधितः । यत्तु रूपादिविषयत्वमहंप्रत्ययस्येति तन्न । अहं रूपमिति प्रतीतेरभावात् । गोरो ऽहमिति प्रतीतेस्तद्विषयत्वादन्यथा मम रूपमिति प्रतीत्यनुए- पत्तेः। रूपादिस्कन्धवाचकशब्दविषयव्यतिरिक्तवाचक आत्मशब्दो रूपादिभ्यो ऽन्यत्वे सत्येकशब्द. त्वाद् घटशब्ददित्यनुमानं चात्मास्तितायां साधकम् । यत्तु जीवच्छरीरं निरात्मकं सत्त्वाद् घट- दिति प्रत्यनुमानं तत्रात्मानुपकारकत्वं चेत्साध्यं दृष्टान्तविकलता। शरीरभेदः शरीरारत्तित्वं वा चेत्सिद्धसाधनम् । शरीरसंबन्धसामान्याभावश्चेद् दृष्टान्तहानिः घटादापि तत्संबन्धात् । श्रयात्मशब्दं पक्षीकृत्यानित्यवाचकत्वं वर्णात्मकत्वेन साधयेहि नित्यशब्दादी व्यभिचार एत्येषा दिक । * भावस्य भवित्रपेक्षत्वाच्चेति सूत्रार्थः । न्या. वा. । दर्शनस्पर्शनक्रिययोनिराधा- रयोरनुपपत्तेरिति भावः। + यावदर्थ इति २।५। + सार्थनेनापि तं स्पशामि स्पर्शनेन यावदों एहीतः चक्षुषा तं पश्यामीति २ पु.। न च दर्शनादे रूपादिमात्रविषयकत्वेनैकविषयत्वसिद्धं रूपाहणे ऽपि तदाश्रयग्रहणस्य नीलाापरिस्थितस्फटिकादा रात्री बलाकागतरूपाग्रहणे ऽपि तत्प्रत्यक्षस्य जायमानत्वेन घटादे रूपादिभ्यो व्यतिरेकसिद्धः। || अनुव्यवसायेनैककतत्वेन दर्शनस्पर्शनयोर्विषयीकरणासंघातस्य नानात्वेनैकत्वाभावादेक- स्यैन्ट्रियस्य द्विविधविषयग्रहणासामर्थ्यात्सामर्थ्याभ्युपगमे चेन्द्रियान्तरवैयर्थ्यप्रसङ्गादिति भावः । बासककर्तृकाविति २।५। ** स्वं स्वमिति १।४।- ·१२४ अ. ३ आ. १ स. १-३ आत्मसद्धावाक्षेपपरिहारौ । न विषयव्यवस्थानात् ॥२॥ न देहादिसंघातादन्यश्चेतनः । कस्माद्विषयव्यवस्थानात्। व्यवस्थित विषयाणीन्द्रियाणि चक्षुष्यसति रूपं न गृह्यते सति च गृह्यते । यच्च यस्मि- नसति न भवति सति भवति तस्य तदिति विज्ञायते । तस्मादूपग्रहणं चक्षुषः चल रूपं पश्यति । एवं घ्राणादिष्वपीति* । तानीन्द्रियाणीमानि स्वस्वविषय- ग्रहणाच्चेतनानि इन्द्रियाणां भावाभावयोर्विषयग्रहणस्य तथाभावात् । एवं सति किमन्येन चेतनेन । सन्दिग्धत्वादहेतुः । यो ऽयमिन्द्रियाणां भावाभावयाविषयग्रह- णस्य तथाभावः स कि (मयं ) चेतनत्वादाही स्विच्चेतनापकरणानां ग्रहणनि- मित्तत्वादिति सन्दिह्यते। चेतनापकरणत्वे ऽपोन्द्रियाणां ग्रहणनिमित्तत्वा- द्भवितुमर्हति । यच्चोक्तं विषयव्यवस्थानादिति । तावस्थानादेवात्मसद्धावादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ यदि खल्वेकमिन्द्रियमव्यवस्थितविषयं सर्वशं सर्वविषयग्राहि चेतनं स्यात् कस्ततो ऽन्यं चेतनमनुमातुं शक्नुयात् । यस्मात्तु व्यवस्थितविषयाणीन्द्रि- याणि तस्मात्तेभ्यो ऽन्यश्चेतनः सर्वत्रः सर्वविषयमाही विषयव्यवस्थितिमती. तानुमीयते|| । तचेदं प्रत्यभिज्ञानमप्रत्याख्येयं चेतनवृत्तमुदाहियते। रूपदर्शी खल्वयं रसं गन्धं वा पूर्वगृहीतमनुमिनोति । गन्धप्रतिवेदी च रूपरसावन- मिनोति एवं विषयशेषेपि वाच्यम् । रूपं दृष्ट्वा गन्धं जिघ्रति घ्रात्वा च गन्धं रुपं पश्यति। तदेवमनियतपर्यायं सर्वविषयग्रहणमेकचेतनाधिकरणमनन्य- * घाणं जिवतीति । + यदावाभावानुविधायिनी ज्ञानभावाभावी तब्येतनमिन्द्रियभावाभावानु- विधायिनी तावताविति तदेव चेतनमित्यर्थः । ता. टी. । सिद्धान्तभाथ्यं संदिग्धत्वादहेतुः । अनन्यथासिद्धान्वयतिरेको कारण- त्वमात्रे प्रमाणं न तु न कता चेतनश्चेतनं करणमित्यत्रेत्यर्थः । ता. टी. । ( ) अमिति नास्ति २।४। 5 सर्वेषामिन्द्रियान्तराणां च ये विषयास्तद्वाही। इन्द्रियान्तराणि च पुनर्व्यवस्थितविषयाणि । तेनााग्दृगपि सर्वज्ञ इत्यादि सिद्धम् । ता. टी. । || अयं च व्यतिरेकी हेतुः । आत्मा चेतनः स्वतन्त्रत्वे सत्यव्यवस्थानात् । यो ह्यस्वतन्त्रः व्यवस्थितश्च न स चेतनो यथा घटादिस्तथा च चक्षुराटि तस्मान्न चेतनमिति। T अनियतक्रमित्यर्थः । ता. टी. ।

·१३० 11 न्यायभाष्ये कर्तृकं प्रतिसन्धत्ते प्रत्यक्षानुमानागमसंशयान् प्रत्ययांश्च नानाविषयान् स्वात्म. कर्तृकान् प्रतिसंदधाति प्रतिसन्धाय वेदयते । सर्वविषयं च शास्त्रं प्रतिपद्यते अर्थमविषयभूतं श्रीचस्य क्रमभाविना वीज श्रुत्वा पदवाक्यभावेन प्रतिस- न्याय शब्दार्थव्यवस्थां च बुध्यमानो ऽनेकविषयमर्थजातमग्रहणीयमेकैकेने- न्द्रियेण गृह्णाति । सेयं सर्वज्ञस्य ज्ञेयाव्यवस्था ऽनुपदं न शक्या परिक्रमितुम् । प्राकृतिमाचं तूदाहृतम् । तत्र यदुक्तमिन्द्रियचैतन्ये सति किमन्येन चेतनेन तदयुक्तं भवति । इतश्च देहादिव्यतिरिक्त आत्मा न देहादिसंघातमात्रम् । शरीरदाहे पातकाभावात् ॥४॥ शरीरग्रहणेन शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनासंघात: प्राणिभूतो गृह्यते। प्राणि- भूतं शरीरं दहतः प्राणिहिंसाकृतपापं पातकमित्युच्यते । तस्याभावः तत्फ- लेन कर्तुरसंबन्धात् । अकर्तुश्च संबन्धात्॥ शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाप्रबन्धेगा खल्वन्यः सङ्घात उत्पद्यते ऽन्यो निरुध्यते। उत्पादनिरोधसन्ततिभूतः प्रबन्धो नान्यत्वं बाधते देहादिसङ्घातस्यान्यत्वाधिष्ठानत्वात् । अन्यत्वाधिष्ठाना* * ह्यसौ प्रख्यायतइति । एवं सति या देहादिसंघातःप्राणिभूतो हिंसां करोति नासौ हिंसाफलेन संबध्यते यश्च संबध्यते न तेन हिंसा कृता । तदेवं सत्त्वभेदे कृतहानमकृताभ्यागमः प्रसज्यते । सति च सत्त्वोत्पादे सत्त्वनि- - * विषयादिति + साविषयमिति।।४। * पदवाक्यभावमिति २।५। 5 प्राणातिपाते पातकाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । अयं च भूतचैतनिकानां ना- निष्टप्रसङ्गस्तथा ऽपि शाक्यान प्रति द्रष्टव्यः । एवं च न बुद्धिरात्मेति वक्तव्ये देहादिग्रहणं विचित्राभिसंधित्वात्पुंसां यदि कश्चिद् भूतचैनिकः प्राणातिपात. कृतं पातकमिच्छेत्तं प्रति दूषणं भविष्यतीत्येवममिति मन्तव्यम् । ता. टी. । || शास्त्रचोदितं फलमनुष्ठातरीत्युत्सी यत्र पुनः शास्त्रमन्यस्याह यथा श्राद्धे वैश्वानरीयेष्टादौ च तत्र भवतु पुत्रकृतस्य श्रादृस्य पितृगामि फलं पितृ- कृताया वा जातेष्टेः पुत्रगामि फनमिति भावः । ता. टी. । मा प्रबन्धेनेति २ । ५॥ ** अनन्यत्वाधिष्ठानइति । + तदिदं सूत्रं यस्यात्मा नास्ति तस्यायं दोष इति प्रतिपादनार्थ न सा- ध्रनामिति । न्या. वा। । देहादेरुपचयापचयाभ्यामन्यत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन तटितसमुदायस्य भेदात् । $$ सत्त्वं चेतन अात्मा तस्योत्पादे नाशे वर देहचैतन्यपक्षे देहनाशादेव तद्गतधर्मादीनां नाशे स्थिरस्यात्मनो ऽभावावेहान्तरोत्यादी धर्मादिनिमित्तक इति वक्तुं न शक्यते। ततश्च मुक्त्यर्थी ब्रह्मचर्यादिनीपपठ्यते । देहस्य सत्तादशायां मुक्तरसंभवादाहे स्वत एव मुक्तत्वालेहान्तरोत्यादस्य चैतत्कसकर्मानिमित्तकत्वादेतत्कतकर्मणा तत्प्रतिबन्धासंभवादिति भावः। M ·। अ. ३ आ. १ सू. ४-६ आत्मनो देहादिभिन्नत्वसाधनम् । १३१ रोधे चाकर्मनिमित्तः सत्त्वसंर्ग: प्राप्नोति तच मुक्त्यर्थी ब्रह्मचर्यवासा न स्यात् । तद्यदि देहादिसङ्घातमाचं सत्त्वं स्याच शरीरदाहे पातकं न भवेत् । अनिष्टं चेतत् तस्मादेहादिसङ्घातव्यतिरिक्त आत्मा नित्य इति । तदभावः सात्मकप्रदाहेपि तन्नित्यत्वात् ॥ ५ ॥ यस्यापि नित्येनात्मना सात्मकं शरीरं दह्यते तस्यापि शरीरदाहे पातकं न भवेद्दग्धुः । कस्मान्नित्यत्वादात्मनः । न जातु कश्चिन्नित्यं हिंसि. तुमर्हति अथ हिंस्यते नित्यत्वमस्य न भवति । सेयमेकस्मिन्पक्षे हिंसा निष्फला ऽन्यस्मिंस्त्वनुपपन्नेति । न कार्याश्रयकर्तृवधात् ॥ ६ ॥ न ब्रौं नित्यस्य सत्त्वस्य वधो हिंसा अपि त्वनुच्छित्तिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्यानयस्य शरीरस्य स्वविषयोपलब्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणामुप- घातः पीडा वैकल्यलक्षणः प्रबन्धोच्छेदा वा प्रमापणलक्षणो वा वधो हिंसेति । कार्य तु सुखदुःखसंवेदनं तस्यायतनमधिष्ठानमाश्नयः शरी कार्या- श्रयस्य शरीरस्य स्वविषयोपलब्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियाणां वधो हिंसा न नित्यस्यात्मनः । तत्र यदुक्तं तदभावः सात्मकप्रदाहेपि तन्नित्यत्वादित्येत. . दयुक्तम् । यस्य सत्त्वोच्छेदो हिंसा तस्य कृतहानमकृताभ्यागमश्चेति दोषः । एतावच्चैतात्स्यात् सत्त्वोच्छेदो वा हिंसानुच्छित्तिधर्मकस्य सत्त्वस्य कार्याश्रय- कर्तृवधो वा न कल्पान्तरमस्ति । सत्त्वोच्छेदश्च प्रतिषिद्धः तत्र किमन्यच्छेषं यथाभूतमिति । अथ का कार्यालयकर्तृवधादिति कार्यानयो देहेन्द्रियबुद्धि- सङ्घातो नित्यस्यात्मनस्तत्र सुखदुःखप्रतिसंवेदनं तस्याधिष्ठानमाश्रयः तदा- यतनं तद्भवति न ततोन्यदिति स एव का। तन्निमित्ता हि सुखदुःख- संवेदनस्य निर्वृत्तिः न तमन्तरणेति । तस्य वध उपघातः पीडा प्रमाणं वा हिंसा न नित्यत्वेनात्मेच्छेदः । तत्र यदुक्तं तदभावः सात्मकप्रदापि तन्नित्यत्वादेतन्नेति । इतश्च देहादिव्यतिरिक्त आत्मा । तत्र कार्याश्रयशब्देन थरीरमुच्यते लनिमित्तत्वादुपभोगस्येति । कर्तृणीन्द्रियाणि तत्सा- धनत्वात् । अथ वा समानाधिकरणसमासाच्छरीरमेव कार्याश्रयकर्तृशब्दाभ्यामुच्यते । न्या. वा.। एवं च तदवच्छेदकशरीरतटुपकरणेन्टयादिविनाशजनितदुःखसमवायित्वादात्मनो नित्यत्वे ऽपि तद्धन्तुः प्रत्यवाय उपपटाते अतिरिक्तचेतनानभ्युपगमे तु शरीरान्तरसमवेलदुःखात्यादकशरीरान्तर- विनाशे तदनिमित्तशरीरस्य तत्प्रत्यवायजनितफलोपभोक्तृत्वं कृतनाशाकताभ्यागमप्रसङ्गादनुपपन्न- मिति भावः। न स्याधिष्ठानमिति २।५। सतावच्च तत्स्यादिति २! २ पुस्तके ऽपिनास्ति।

·१३२ न्यायभाष्य सव्यदृष्टस्येतरण प्रत्यभिज्ञानात् ॥ ७ ॥ पूर्वपरयोर्विज्ञानयोरेकविषये प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं तमेवै- तहि पश्यामि यमज्ञासिषं स एवायमर्थ इति सव्येन चक्षुषा दृष्टामथेत- रेणापि चक्षुषा प्रत्यभिज्ञानाद् यमद्राक्षं तमेवैतहि पश्यामीति । इन्द्रियचैतन्ये तु नान्यदृष्टमन्यः प्रत्यभिजानातीति प्रत्यभिज्ञानुपपतिः । अस्ति त्विदं प्रत्यभिज्ञानं तस्मादिन्द्रियव्यतिरिक्तश्चेतनः । नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥८॥ एकमिदं चक्षुर्मध्ये नासास्थिव्यवहितं तस्यान्ता गृह्यमाणो द्वित्वा- भिमानं प्रयोजयतो मध्यव्यवहितस्य दीर्घस्येव । एकविनाशे द्वितीयाविनाशान्नैकत्वम् ॥६॥ एकस्मिन्नुपहते चोद्धृते वा चक्षुषि द्वितीयमवतिष्ठते चक्षुर्विषयग्रह- पालिङ्गं तस्मादेकस्य व्यवधानानुपपत्तिः । अवयवनाशे.ऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥ एकविनाशे द्वितीयाविनाशादित्यहेतुः । कस्माद् वृक्षस्य हि कासु चिच्छाखासु छिन्नासूपलभ्यतएव वृक्षः । दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः** ॥ ११ ॥ पूर्वप्रकरणेन शरीराभेदे सिद्धे इन्द्रियभेदप्रतिपादनार्थमिदं प्रकरणमिति के चित् । पूर्वप्रकरणेनैव तस्यापि सिद्धत्वात्समुच्चयार्थमित्यन्ये । समुच्चीयमानहेतोः पूर्वहेत्वपेक्षया ऽभेदादि- दपि न युक्तमिति इन्द्रियगद्विवनिराकरणार्थमित्यपरे। सव्येन चक्षुषा दृष्टं वस्तु नष्टे ऽपि तस्मिन्वामेन प्रत्यभिजानातीति चक्षुरेकम् । द्वित्वपक्षे ऽणोर्मनसो नेत्रद्वयेन संयोगस्य युगपदसंभ- वादुभयकरणकैककालिकप्रत्यक्षासंभवः । मनसा संयुक्तस्यैकस्य प्रत्यक्षे सामर्थ्यकल्पनायामपरस्यापि तथैवास्त्विति मनःकल्पनानुपयोगः । आत्मसंयोगस्य सदातनत्वेन मनःसंयोगस्यैवाव्यवहितप्राक्- कालिकव्यापाररूपतया तदाहित्ये करणत्वानुपपत्तिश्च । इन्द्रियपञ्चत्वप्रतिपादकप्रकरणविरोध. चेति । + दृष्टस्येतरेणाऽपीति २५ । + प्रत्यभिज्ञानानुतिरति २।५। अस्त्विमिति व चित्पाठः। || एकमिदं द्रव्यं याधिष्ठानमभिवम् । को ऽधिष्ठानार्थः तैजसस्य चक्षुषः पार्थिवेन कृष्णसारेण उपकारविकारभेदानुविधानम् । यस्मात् कृष्णसारे उपक्रियमाणे उपक्रियते विनियमाणे विक्रियते तस्मादस्य कृष्णसारमधिष्ठानमुच्यते । न्या. वाः । पविभक्तिरहितः सर्वत्र पाठः। ** अत्र भाष्यमते चक्षुरिन्द्रिये द्वित्वम् । एकेन गृहीतस्यापरेण प्रत्यभिज्ञानाच्च ताभ्यां कर- णाभ्यां भिन्नः स्थिर प्रात्मा सिद्ध्यति । अत्रैकत्वं पूर्वपक्षिणः द्वित्वं तु काल्पनिकम् । कल्पनायां च व्यवधानं निमित्तम् । एकविनाशे ऽपीति सूत्रं भेदसाधकम् । तत्रावयवनाशेपोत्याक्षेपः । कृष्टान्तविरोधाद्रिति तरिहारः। तस्माच्चक्षुरिन्द्रियं द्विस्ववदिति सिध्यति । वार्तिकमते तु - ·१३३ । अ. ३ आ. १ सू. ०-१३ चक्षुरिन्द्रियस्यैकत्वम् । न कारणद्रव्यविभागे कार्यद्रव्यमवतिष्ठते नित्यत्वप्रसङ्गात् । बहुष्व- षयविषु यस्य कारणानि विभक्तानि तस्य विनाशः येषां कारणान्यविभक्तानि तानि अवतिष्ठन्ते । अथ वा दृश्यमानार्थविरोधो दृष्टान्तविरोधः । मृतस्य हि शिरःकपाले द्वाववटी नासास्थिव्यवहितो चक्षुषः स्थाने भेदेन गृह्यते न चेतदेकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते संभवति । अथ चैकविनाशस्याऽनियमाद् द्वावि- मावों तो च पृथगावरणोपघातो अनुमीयेते विभिन्नाविति । अवपीडनाच्चै- कस्य चक्षुषो रश्मिविषयसन्निकर्षस्य भेदादृश्यभेद इव गृह्यते तच्चैकत्वे विरू- ध्यते । अवपीडननिवृत्ती चाभिन्न प्रतिबंधानमिति तस्मादेकस्य व्यवधानानु- पपत्तिः । अनुमीयते* चायं देहादिसंघातव्यनिरिक्तश्चेतन इति । इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ १२ ॥ कस्य चिदलफलस्य गृहीततद्रससाहचर्य रूपे गन्धे वा केन चिदि- न्द्रियेण गृह्यमाणे रसनस्येन्द्रियान्तरस्य विकारः रसानुस्मृतो रसप्रि- वर्तितो दन्तोदकसंप्लवभूतो गृह्यते । तस्येन्द्रियचैतन्ये ऽनुपपत्तिः नान्यदृष्ट- मन्यः स्मरति । न स्मृतः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ स्मृतिनाम धर्मी निमित्तादुत्पद्यते तस्याः स्मर्तव्यो विषयः तत्कृत इन्द्रियान्तरविकारो नात्मकृत इति । चक्षुरेकत्वं सिद्धान्तः । तत्रोपपत्तिर्शितेव । तस्यैव द्वित्वेनोपलम्भोपपादक नैकस्मिन्निति सूत्रम् । अधिष्ठानं गोलकं भिमिति प्रतिपादनाय एकविनाशे ऽपीत्यादि सूत्रम् । गोलकस्य तेन भिन्नत्वे सिपि नेन्द्रियभेटः इन्द्रियस्य गोलकादभेदात् । अवयवनाशे ऽयीत्यादि परिहारान्तरम् । ततश्च गोलकद्वयार्धािष्ठतैकचक्षुरवयवनाशेष्यवर्यावनो ऽनाशादहणोपपत्तेर्न द्वित्वसिद्धिर्शित भावः । अस्या- त्तरं दृष्टान्तविरोधादिति । ततश्च कारणद्रव्यनाशे कार्य द्रव्यनाशावश्यकत्वेन नावविस्थितिः संभवतीति भावः । ततश्च गोलकमात्र भित्रमिन्द्रियं त्वेकमेव तच्चानष्टमेवेति । * तदेवं प्रतिसंधानद्वारेणात्मनि प्रत्यक्षं प्रमायित्वाऽनुमानमिदानों प्रमाणयति । ता• टी। + इन्द्रियान्तरविकारेण तत्कारणीभूता ऽनुमीयमाना स्मतिरात्मानमनुमापयतीति विका- रस्थात्मावृत्तित्वे ऽपि नानुपपत्तिरिति बोध्यम् । * रसगन्धप्रवर्तित इति । स्मृतिरात्मानं कारणत्वेन गमयद्विषयत्वेन वा । न तावत्कारणत्वेन तस्याः संस्कारकारणकत्वाद् न विषयत्वेन तस्याः स्मर्तव्यविषयत्वात् स्मृताच्च तस्मादिन्द्रियविकारोत्परित्यर्थः । ता. टी.। ।

·'न्याDTTIST १३४ न्यायभाष्ये तदात्मगुणसद्भावादप्रतिषेधः* ॥ १४ ॥ तस्या आत्मगुणत्वे सति सद्भावादप्रतिषेध आत्मन: । यदि स्मृति- रात्मगुणः एवं सति स्मृतिरुपपद्यते नान्यदृष्टमन्यः स्मरतीति । इन्द्रियचै- तन्ये तु नानाकर्तृकाणां विषयग्रहणानामप्रतिसंधानं प्रतिसंधाने वा विषय- व्यवस्थानुपपत्ति: । एकस्तु चेतनो ऽनेकार्थदर्शी भिन्ननिमित्तः । पूर्वदृष्टमर्थ स्मरतीति एकस्यानेकार्थदर्शिनी दर्शनप्रतिसंधानात स्मृतेरात्मगुणत्वे सति सद्भावः विपर्यये चानुपपत्तिः । स्मृत्यानया: प्राणभृतां सर्व व्यवहाराः । आत्मलिङ्गमुदाहरणमामिन्द्रियान्तरविकार इति । अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिविषयस्यां ॥ १५ ॥ अपरिसंख्याय च स्मृतिविषयमिदमुच्यते न स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वा- दिति। येयं स्मृतिरगृह्यमाणे ऽर्थे ऽज्ञासिषमहममुमर्थमिति एतस्या ज्ञातृज्ञान- विशिष्टः पूर्वज्ञातार्थो विषयो नार्थमाचं ज्ञातवानहमममर्थम् असावों मया ज्ञात: अस्मिन्नर्थ मम ज्ञानमभूदिति । चतुर्बिधमेतद्वाक्यं स्मृतिविषयज्ञापकं समाना- र्थम् । सर्वच खलु ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं च गृह्यते। अथ प्रत्यक्षे ऽर्थे या स्मृतिस्तया बीण ज्ञानानि एकस्मिन्नर्थ प्रतिसन्धीयन्ते समानकर्तृकाणि न नानाकर्तृकाणि नाकर्तृकाणि किं तीककर्तृकाणि। अद्राक्षममुमथे यमेवैतर्हि पश्यामि अदा. क्षमिति दर्शनं दर्शनसंविच्च न खल्बसंविदिते स्वे दर्शने स्यादेतददातमिति। ते खल्वेते द्वे ज्ञाने। यमेवैतर्हि पश्यामीति तृतीयं ज्ञानमेवमेको ऽर्थस्त्रिभिा- नैर्युज्यमाना नाकर्तृको न नानाकर्तृकः किं तीककर्तृक इति। सायं स्मृति- विषयो ऽपरिसंख्यायमाना विद्यमानः प्रज्ञातार्थः|| प्रतिषिध्यते नास्त्यात्मा स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वादिति। न चेदं स्मृतिमाचं स्मर्तव्यमाविषयममा इदं- - * न स्मर्तव्यमात्रात स्मृतिरुपपद्यते यदा ऽयमतीतमयं स्मरति तदा स्मृतिरनाधारा प्राप्नोति न चेयमनाधारा युक्ता गुणत्वात् । न चेर्यामन्द्रिये संभव- त्यननुभूतत्वात् । न विषये तस्यासत्त्वात्। न शरीरे शरीरगुणानां प्रत्यक्षाणामात्मय- रात्मप्रत्यक्षत्वात् । न चेयं नास्ति न चात्मन्यसत्यस्याः सद्भावो युक्त इति। न्या. वा. । + २ । ५ । ४ पुस्तकेषु इन्द्रियचैतन्ये तु इति दृश्यते । * पूर्वपक्षिणा विधारणं खण्डति ! ता. टी. परिसंख्येयमान इति ५ पाठान्तरम् । || प्रज्ञानार्थ इति २। ॥ स्मर्तव्यमानविषयं वेति २।४।५।

·तु - अ. ३ आ. १ सू. १४-१८ आत्मसिद्धा हेत्वन्तरम् । खलु ज्ञानप्रतिसन्धानवत्स्मृतिप्रतिसन्धानमेकस्य सर्वविषयत्वात्। एकोयं ज्ञाता सर्वविषयः स्वानि ज्ञानानि प्रतिसन्धत्ते अमुमथ ज्ञास्यामि अमुमर्थ विजा- नाम्यमुमर्थमज्ञासिषमममर्थ जिज्ञासमानश्चिरमज्ञात्वा ऽध्यवस्यत्यज्ञासिष- मिति । एवं स्मृतिमपि चिकालविशिष्टां सुस्मर्षाविशिष्टां च प्रतिसन्धत्ते। संस्का- रसन्ततिमाचे सत्त्वे उत्पद्यात्पद्य संस्कारास्तिरोभवन्ति स नास्त्येकोपि संस्कारो यस्त्रिकालविशिष्टं .ज्ञानं स्मृति चानुभवेत् । न चानुभवमन्तरेण ज्ञानस्य स्मृतेश्च प्रतिसन्धानमहं ममेति चोत्पद्यते देहान्तरवत् । अतोनुमी- यते अस्त्येकः सर्वविषयः प्रतिदेहं स्वज्ञानप्रबन्धं स्मृतिप्रबन्धं च प्रतिसन्धत्ते इति । यस्य देहान्तरेषु वृत्तेरभावान्न प्रतिसन्धानं भवतीति । नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥ न (देहादि)संघातव्यतिरिक्त आत्मा । कस्माद् आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् । दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येवमादीनामात्म प्रतिपा- दकानां हेतूनां मनसि सम्भवो यतः मना हि सर्वविषयमिति तस्मान्न शरीरन्द्रियमना (बुद्धिसंघात) व्यतिरिक्त आत्मेति । जातुर्मानसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥ १० ॥ ज्ञातुः खलु ज्ञानसाधनान्युपपद्यन्ते चक्षुषा पश्यति घ्राणेन जिप्रति स्पर्शनेन स्पृशति (एवं मन्तुः सर्वविषयस्य मतिसाधनमन्तःकरणभूतं सर्वविषयं विद्यते येनायं मन्यतइति।) एवं सति ज्ञातयात्मसंज्ञा न मृष्यते मन:संज्ञाभ्यनुज्ञायते । मनसि च मन:संज्ञा न मृष्यते मतिसाधन|| त्वभ्यनुज्ञायते। तदिदं संज्ञाभेदमाचं नार्थेष विवाद इति । प्रत्याख्याने वा सर्वेन्द्रियविलापग्रसङ्गः । अथ मन्तुः सर्वविषयस्य मतिसाधन * सर्वविषयं प्रत्याख्यायते नास्तीति एवं रूपादिविषयग्रहणसाधनान्यपि न सन्ति इति सर्वेन्द्रियविषयलोप: प्रसज्यतइति । नियमश्च निरनुमानः ॥ १८ ॥ * ( ) इदं २ पु. नास्ति । + आत्मप्रतिपादकानां मनसि सम्भवादिति ( ) पु. नास्ति। ( ) एवं मन्तः सर्वविषयं प्रतिसाधनं मनः करणभूतमिति २। ॥ मतिसाधनसंज्ञा मण्यते । नात्मनि विवाद इति। ** प्रतिसाधनमिति २ ॥ + सर्वेन्द्रिर्यावलोपइति ।। ४ । ५ इत्यधिकं २ पुः ।

·यमा १३६ न्यायभाध्ये यायं नियम इष्यते रुपादिग्रहणसाधनान्यस्य सन्ति मतिसाधनं सर्वविषयं नास्तीति । अयं नियमो निरनुमानो नाचानुमानमस्ति येन नियम प्रतिपद्यामहइति। रूपादिभ्यश्च विषयान्तरं सुखादयस्तदुपलब्धी करणान्तर- सद्भावः । यथा चक्षुषा गन्धो न गृह्यतइति करणान्तरं घ्राणमेवं चक्षुर्घाणाभ्यां रसो न गृह्यत इति करणान्तरं रसनम् एवं शेषेष्वपि । तथा चक्षुरादिभिः सुखादयो न गृह्यन्तइति करणान्तरेण भवितव्यं तच्च ज्ञानायोगपद्यलि- ङ्गम् । यच्च सुखाद्युपलब्धौ करणं तच्च ज्ञानायोगपद्यलिङ्गं तस्येन्द्रियमिन्द्रियं प्रति सन्निधेरसन्निधेः न युगपज् ज्ञानान्युत्पद्यन्ते इति तच यदुक्तमात्म- प्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवादिति तदयुक्तम् । *किं पुनरयं देहादिसंघाता- दन्यो नित्य उतानित्य इति। कुतः संशय: उभयथा दृष्टत्वात संशयः । विद्यमानमुभयथा भवति नित्यमनित्यं च । प्रतिपादिते चात्मसद्धावे संश- यानिवृत्तेरिति। आत्मसदावहेतुभिरेवास्य प्राग देहभेदादवस्थान सिद्धम- ईमपि देहभेदादवतिष्ठते कुतः । पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभयशाकसंप्रतिपत्तेः ॥ १६ ॥ जातः खल्वयं कुमारको ऽस्मिन् जन्मन्यगृहीतेषु हर्षभयशाकहेतुषु हर्षभयशोकान् प्रतिपद्यते लिङ्गानुमेयान । ते च स्मृत्यनुबन्धादुत्पद्यन्ते शास्त्रानुभूताभ्युदयनिःश्रेयसोपयोगिनं परलोकं विवतुः परीक्षाहेतुभूतं संशयमाह । ता• टी। + देहभेदादिति ल्यबलोपे पञ्चमी बाल्यकौमारयौवनवार्धकदेहभेदभि- समीत्य प्रतिसंधानादस्यावस्थानं सिमित्यर्थः । ता. टी. । जन्म निकार्यावशिष्टाभिः शरीन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः संबन्धः । अभिप्रेत- विषयकप्रार्थनाप्राप्तौ सुखानुभवो हर्षः । अनिष्टविषयसाधनोपनिपाते तजिहा- सोहीनाशक्यता भयम् । इष्टविषवियोगे सति तत्यायशक्यप्रार्थना शोकः । तदनुभवः संप्रतित्तिः । एकविषयानेकविज्ञानोत्पादो ऽभ्यास: । प्रत्यक्षनिरोधे तदनुसंधानविषयः प्रत्ययः स्मृतिः । तदनुगृहीतस्तदनुसंधाविषयः प्रत्ययस्तदा- विषयः प्रत्यभिज्ञानम् । अनुबन्धो भावनास्मृतिहेतुः संस्कारः । न्या. वाः । || स्मितरुटिते तयोलिङ्गे। शोकादिमदात्मवती बाल्यावस्था स्मितरुदितादिमत्त्वात् । बाल्यावस्था वयोधर्मो यौवनावस्थावत् । ततश्च शोकादिमदात्मवत्त्वेन स्मतिवदात्मवस्वं तेन संस्कारवदात्मवत्त्वं तेन पूर्वानुभववदात्मवत्त्वं तेन पूर्वशरीरसंबन्धवदात्मवत्त्वं साध्यं सर्वत्र यौव- * + अात्मसंभवे इति। । नावस्या दृष्टान्तः।

·१३० अ.३ आ. १ स. १६-२१ आत्मनित्यत्वाक्षेपः । नान्यथा। स्मृत्यनुबन्धश्च 'पूर्वाभ्यासमन्तरेण न भवति पूर्वाभ्यासश्च पूर्व- जन्मनि सति नान्यथेति सिद्धात्येतदवतिष्ठते अयमूर्द्ध शरीरभेदादिति । पदादिषु प्रबोधसंमीलनविकारवत्तद्विकारः* ॥ २० ॥ यथा पदादिष्वनित्येषु प्रबोधः सम्मीलनं विकारो भवति एवमनित्य- स्यात्मनो हर्षभयशोकसंप्रतिपत्ति(र्विकारः।) स्यात् । हेत्वभावादयुक्तम् । अनेन हेतुना पदादिषु प्रबोधसंमीलनविकारवदनित्यस्यात्मनो हर्षादिसंप्रतिपत्ति- रिति नाचोदाहरणसाधात्साध्यसाधनं हेतुर्न वैधादस्ति हेत्वभावात् । असंबद्धार्थकमपार्थकमुच्यते इति । दृष्टान्ताच्च हर्षादिनिमित्तस्यानिवृत्तिः या चेयमासेविनेषु विषयेषु हर्षादिसंप्रतिपत्तिः, स्मृत्यनुबन्धकृता प्रत्यात्म गृह्यते सेयं पट्दादिसंमीलनदृष्टान्तेन न निवय॑ते । यथा चेयं न निवर्तते तथा जातस्यापोति । क्रियाजातश्च पर्णविभागः संयोगप्रबोधसंमीलने क्रिया- हेतुश्च क्रियानुमेयः । एवं च सति किं दृष्टान्तेन प्रतिषिध्यते । अथ निनि- मित्तः पवादिषु प्रबोधसंमीलनविकार इति मतमेवमात्मनापि हर्षादिसं- प्रतिपत्तिरिति । तच्च । • नोष्णशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥२१॥ उष्णादिषु सत्सु भावादसत्स्वभावात्तन्निमित्ताः पञ्चभूतानुग्रहेण निवृत्तानां पदादीनां प्रबोधसंमीलनविकारा इति न निनिमित्ताः । एवं हर्षा- दयोपि विकारा निमित्तादवितुमर्हन्ति न निमित्तमन्तरेण । न चान्यत्पर्वाभ्य- स्तस्मृत्यनुबन्धान्निमित्तमस्तीति । न चोत्पत्तिनिरोधकारणानुमानमात्मना दृष्टान्तात् । न हर्षादीनां निमित्तमन्तरेणोत्पत्तिः नाष्णादिवन्निमित्तान्तरोपा- दानं हर्षादीनां तस्मादयुक्तमेतत् । इतश्च नित्य आत्मा । । * अनित्ये ऽपि विकारदर्शनादनेकान्त इति सूत्रार्थः । पनपत्रावयवि- भागो विनश्यत्कार्यः प्रबोधः । पदपत्रावयवानामारब्धकार्याणां यत्युनः परस्परेण माप्तयस्तत संमीलनम । न्या. वा। ( ) + २ पु. नास्ति । * पर्णसंयोगविभाग इति ४ । सतीति २ नास्ति। ॥ द्रव्यत्वे सति सर्वदा मूर्तत्वादकारणक पात्मा श्राकाशदित्यनुमानेनात्मनित्यत्व- सिद्धी दृष्टान्तमात्रेणात्यत्तिविनाशकारणकल्पनं न युक्तमित्यर्थः । घटादीनामपि प्रथमक्षो ऽमूर्त- स्वाद व्यभिचारवारणाय सर्वदेति । १८ ·'वाNI १२८ न्यायभाष्ये *प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् ॥ २२ ॥ जातमात्रस्य वत्सस्य प्रवृत्तिलिङ्गः स्तन्याभिलाषो गृह्यते । स च नान्त- रेणाहाराभ्यासम् । कय युक्त्या दृश्यते हि शरीरिणां क्षुधा पीड्यमानानामाहा- राभ्यासकृतात्स्मरणानुबन्धादाहाराभिलाषः । न च पूर्वशरीराभ्यासमन्त- रेणासो जातमाचस्योपपद्यते। तेनानुमीयते भूतपूर्व शरीरं यचानेनाहारोभ्यस्त इति । स खल्वयमात्मा पूर्वशरीरात्मेत्य शरीरान्तरमापन्नः क्षुत्पीडितः पूर्वा- भ्यस्तमाहारमनुस्मरन् स्तन्यमभिलषति । तस्मान्न देहभेदादात्मा भिद्यते भवत्येवोढुं देहभेदादिति। अयसो ऽयस्कान्ताभिगमनबत्तदुपसर्पणम् ॥ २३ ॥ यथ खल्वयो ऽभ्यासमन्तरेणायस्कान्तमुपसर्पति एवमाहाराभ्यासमन्त. रेण बालः स्तन्यमभिलषति । किमिदमयसो ऽयस्कान्ताभिसर्पणं निर्निमित्त. मथ निमित्तादिति । निर्निमित्तं तावत् । नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥ यदि निर्निमित्तं लोष्टादयोप्ययस्कान्तमुपसर्पयुर्न जातु नियमे कार- णमस्तीति । अथ निमित्तात्तत्केनोपलभ्यतइति । क्रियालिङ्गः क्रियाहेतुः क्रि-, यानियमलिङ्गश्च क्रियाहेतुनियमः । तेनान्यत्र प्रवृत्त्यभावः बालस्यापि निय- तमुपसर्पणक्रियापलभ्यते न च स्तन्याभिलापलिङ्गमन्यदाहाराभ्यासकृता. त्स्मरणानुबन्धात् । निमित्तं दृष्टान्तनापपाद्यते न चासति निमित्ते कस्य चिदु- त्यत्तिः । न च दृष्टान्तो दृष्टमभिलाषहेतुं बाधते तस्मा(दयसो ऽय)स्का**न्ता- भिगमनमदृष्टान्त इति । अयस: खल्वपि नान्यच प्रवृत्तिर्भवति न जात्वयो लोष्ट- । * किमर्थं पुनरिदं सूत्रमारभ्यते यदा ऽयमर्थः पूर्वाभ्यस्तसूत्रे ऽवगतः । सा. मान्यतो ऽधिगतस्य विशेषज्ञापनार्थ सूत्रमित्यदोषः । न्या. वाः । + न च पूर्वशरीरमन्तरेणेति १ । ४ । # प्रवृत्तिमात्रस्यानैकान्तिकत्वज्ञापनार्थ सूत्रमिदम् । न्या. वाः। न पूर्वा- भ्यस्तस्मृत्यनुबन्ध एव प्रवृत्तिकारणमयसो ऽयस्कान्तोपसर्पणे तदभावात् । यदि च बालकस्य स्मृत्यनुबन्धो भवेज्जात्यन्धबधिरादयस्तज्जन्मानुभूतानिव रसस्पर्शग- न्धादीन जात्यन्तरानुभूतान रूपशब्दादीनपि व्याचतीनियभिप्रायः । ता. टी.। अभिगमन मिति २।५। || क्रियानियमहेतुमियम इति । का उपसर्पणं क्रियापलभ्यत इति ।। ( ) अयस इति२नास्ति।

·१३६ अ. ३ श्रा. १ सू. २२-२६ आत्मनित्यत्वे हेतुः । मुपसर्पति किंकृतोस्य* नियम इति यदि कारणनियमात्स च क्रियानियम- लिङ्गा एवं बालस्यापि नियतविषयोभिलाषः कारणनियमाद्भवितुमर्हति। तच्च कारणमभ्यस्तस्मरणमन्यद्वति दृष्टेन विशिष्यते । दृष्टो हि शरीरिणामभ्यस्त- स्मरणादाहाराभिलाषा इति । इतश्च नित्य आत्मा । कस्मात् । वीतरागजन्मादर्शनात् ॥ २५ ॥ सरागो जायतइत्यादापद्यते । अयं जायमाना रागानुबद्धो जायते रागस्य पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनं योनिः । पूर्वानुभवश्च विषयाणामन्यस्मिन जन्मनि शरीरमन्तरेण नोपपद्यते । सायमात्मा पूर्वशरीरानुभूतान् विषयान् अनुस्मरन् तेषु तेषु रज्यते तथा चायं द्वयोर्जुन्मनाः प्रतिसंधिः एवं पूर्वश- रीरस्य पूर्वतरेण पूर्वतरस्यका पूर्वतमेनेत्यादिना ऽनादिश्चेतनस्य शरीरयोगः। अनादिश्च रागानुबन्ध इति सिद्धं नित्यत्वमिति । कथं पुनीयते पूर्वविषया- नुचिन्तनजनिता जातस्य रागो न पुनः । सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिः** ॥ २६ ॥ यथोत्पत्तिधर्मकस्य द्रव्यस्य गुणाः कारण उत्पद्यन्ते तथोत्यत्तिधर्म- कस्यात्मना रागः कुतश्चिदुत्पद्यते । अत्रायमुदिता नुवादो निदर्शनार्थः । * किंकतो ऽस्यानियम इति । + यदि कारणनियमः सर्वक्रियानियमलिङ्गः । यदि कारर्णानयमाः सर्वक्रियानियमलिङ्गा ति २ पु.॥ + यौवनाटावस्थायां हि चेतनस्य प्रत्तिः तीरादौ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्ध- हेतुका प्रतीति बाल्यावस्थायामपि चेतनस्य तद्वेतुकैव भवितुमईति तेन हेतुना चैतनप्रवृत्तः स्वाभाविकसंबन्धावगमाद वन्हिनेव धूमस्य । एवं व्यवस्थिते यत्र स्मृतः कार्य दृश्यते तनमाविषयैव बालस्य स्मृतिरनुमीयते नान्यत्र । न च य एकस्य स्मरति तेनापरमपि स्मर्तमिति नियमहेतुरस्ति येन जात्यन्धबंधिरादयो रूपादीनाचक्षीरन् । अदृष्टपरिपाकोदोधितस्य संस्कारस्य तत्रियमेन नियमोपपत्तेः । असत्वेपि चानुभतेषु कस्य चिदेव स्मरति न सर्वस्यति । ता. टी.। न च रागस्यादृष्टहेतुकत्वानानुपपत्तिः । तावता ऽप्यदृष्टानयतया तत्कारणकर्मकल्प- नायां पूर्वशरीरसंबन्धकल्पनोपपत्तेः । सूत्रस्यात्रेव तात्पर्यात् । || पूर्वस्मिन् जन्मनीति ५। पा पूर्वतरशरीरस्यति २।५। ** अनेकान्तिकत्वप्रतिपादनार्थ सूत्रम् । ff उदितमिदं चोदामयस्कान्तदृष्टान्तचोदोन तथापि तस्यानुवादो निद- र्शनार्थः पूर्वमयस्कान्तो निदर्शन मदानी घटादीनामुत्पदामानानां रूपादयो नि दर्शन मिति तदर्थ इत्यर्थः । ता• टी । । । हप ·4UMII १४० न्यायभाष्य न संकल्पनिमित्तत्वाद्रागादीमाम् ॥ २७ ॥ न खलु सगुणद्रव्योत्पत्तिवदुत्पत्तिरात्मनो रागस्य च । कस्मात्सङ्क ल्पनिमित्तत्वादागादीनाम् । अयं खलु प्राणिनां विषयानासेवमानानां संकल्प- जनिता रागो गृह्यते संकल्पश्च पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनयोनिः । तेनानुमी- यते जातस्यापि पूर्वानुभूतार्थचिन्तनकृतो राग इति। आत्मोत्पादाधिकरणातु *रागोत्पत्तिर्भवन्ती सङ्कल्पादन्यस्मिन् रागकारणे सति वाच्या कार्यद्रव्यगुण- वत् । न चात्मोत्पादः सिद्धो नापि संकल्पादन्यद्रागकारणमस्ति। तस्मादयुक्तं सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तयोरुत्पत्तिरिति । अथापि संकल्पादन्यदागकारणं धर्माध- मलक्षणमदृष्टमुपादीयते तथापि पूर्वशरीरयोगो ऽप्रत्याख्येयः । तच हि तस्य निवृत्तिः नास्मिन् जन्मनि । तन्मयत्वादाग), इति विषयाभ्यास: खलवयं भावनाहेतुः तन्मयत्वमुच्यतइति जातिविशेषाच्च रागविशेष इति। कर्मखल्विदं जातिविशेषनिर्वर्तकं तादात्म्यात्ताच्छब्धं विज्ञायते । तस्मादनुपपन्नं संकल्पाद- न्यद्रागकारणमिति । अनादिश्चेतनस्य शरीरयोग इत्युक्तं स्वकृतकर्मनिमित्तं चास्य शरीरं सुखदुःखाधिष्ठानं तत्परीक्ष्यते कि घ्राणादिवदेकप्रकृतिकमुत नानाप्रकृतीति|| । कुतः संशयः । विप्रतिपत्तेःमा संशय: । पृथिव्यादीनि भूतानि संख्याविकल्पेन शरीरप्रकृतिरिति प्रतिजानतइति । किं तच तत्त्वम् । पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धः ॥ २८ ॥ तच मानुषं शरीरं पार्थिवम् । कस्माद् गुणान्तरोपलब्धेः । गन्धवती त - मि यथा चोत्यत्तिरिति २।५। + श्रात्मोत्पादाधिकरणानान्विति २ । * अभ्युपेत्यादृष्टकारणत्वं रागादीनां पूर्व परिहृतं परमार्थस्तु तन्मयत्वा- द्राग इत्यर्थः । स्यादेतत् । यदि पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाद्रागद्वेषादीनामुत्पादो- हन्त मनुष्यजन्मानन्तरं प्राप्तकरभभावस्य मनुष्यजन्मोचितानां भावनानामानन्त- योत्तदनुरूपा एवास्य रागादयो भवेयुर्न करभानुरूपाः करभजातेरस्य विजातीय- जन्मसहस्रव्यवायादत आह । जातिविशेषार्थोत । कर्मणः संस्कारोवोधकत्वात करभत्वजात्यनुबद्धेन कर्मणा जन्मसहस्रव्यवहितापि करमभावनोद्वोध्यते नानन्त- रापि मनुष्यभावना प्रायणाभिभूतेति भावः । ता. टी. । ६ श्रात्मपरीक्षानन्तरं शरीरपरीक्षाया अवसरमामत्वादालना इनादिसंबन्धाच्च शरीरपरी- नेवितिकम् । । प्रतिकमिति २।५। बा विपतिपतेश्चेति । HA ·१४१ अ. ३ आ. १ सू. २०-२६ शरीरपरीक्षा । पृथिवी गन्धर्वच्च शरीरम् । अबादीनामगन्धत्वात् तत्प्रकृत्यगन्धं स्यात् । न त्विदमबादिभिरसंपृक्तया पृथिव्यारब्धं चेष्टेन्द्रियार्थाश्नयभावेन कल्पते इत्यतः पञ्चानां भूतानां संयोगे सति शरीरं भवति । भूतसंयोगो हि मिथः पञ्चानां न निषिद्ध इति । आप्यतेजसवायव्यानि लोकान्तरे शरीराणि तेष्वपि भूतसंयोगः पुरुषार्थतन्त्र इति । स्थाल्यादिद्रव्यनिष्पत्तावपि नि:संशया नाबादिसंयोगमन्तरेण निष्पत्तिरिति । पार्थिवाप्यतेजसं तद्गुणापलब्धः निःश्वा- सोच्छ्रासोपलब्धेश्चातुीतिक गन्धलेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौतिक तइमे संदिग्धा हेतव इत्युपेक्षितवान्सूचकारः । कथं संदिग्धाः सति च प्रकृतिभावे भूतानां धर्मोपलब्धिरसति च संयोगाप्रतिषेधात्|| सन्निहिता- नामिति । यथा स्थाल्यामुदकतेजोवाय्वाकाशानामिति। तदिदमनेकभूतप्रकृति शरीरमगन्धमरसमरूपमस्पर्श च प्रकृत्यनुविधानात्स्यात् । न त्विदमित्थंभूतं तस्मात्यार्थिवं गुणान्तरोपलब्धः । श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २६॥ सूर्य ते चक्षुर्गच्छतादित्यत्र मन्त्र पृथिवी ते शरीरमिति श्रूयते । तदिदं प्रकृती विकारस्य प्रलयाभिधानमिति। सूर्य ते चक्षुःस्पृणोमि इत्यच मन्त्रान्तरे पृथिवी ते शरीरं स्पृणामीति* श्रूयते । सेयं कारणाद्विकारस्य स्पृ. * मानुषशरीरमेकात्मकं गन्धवत्त्वात्यार्थिवपरमाणुवदिति न्यायाकारः। अयमभिसंधिः । पृथिव्याप्यपरमाणू तावत्रैकं गुणुकमारब्धुमर्हतः तयो रूपस्पर्शवत्त्वेन तदारम्भसं- भवे ऽपि गन्धवत्त्वाभावप्रसङ्गात् । एकपार्थिवाणुसमवेतस्य गन्धस्यैकत्वेनानारम्भक- त्वात् । नापि पार्थिवपरमाणुद्वयमेकश्च पाथसीयः परमाणुरित्यणनामारम्भकत्वे गन्धवत्त्वोपपत्तिरिति वाच्यम् । परमाणनां बहूनामनारम्भकत्वात् । तथा हि । त्रयः परमाणवो न कार्यद्रव्यमारभन्ते परमाणुत्वे सति बहुत्वसंख्यायुक्तत्वात् । घटोपगृहीतपरमाणुप्रचयवत् । पारम्भकत्वे तेषां घटोपगृहीतानां कपालशर्करा- चूर्णक्रमो घटनाशे नोपलभ्येत । टाणुके च विजातीयानारम्भकत्वं दृष्टं तेनैव दृष्टान्तेनान्यत्रापि विजातीयारम्भो निषेध्यः। एतेन पार्थिवावयवानां बहूनां सतां पाथसीयरवयवैः शरीरारम्भः प्रत्युक्तः। विजातीयानामनारम्भकत्वस्य दृष्टान्तमिणि विनिश्चयादिति । ता. टी. । + कल्पने इतः पञ्चानामिति । * नि:संशय इति २।४।५। 8 सन्दिग्धा इति सतीति २ । ५। || अनेकेषां प्रकृतित्वे इवानेकेषां संयोगमात्रे ऽपि सत्यनेकगुणोपलब्धिसंभवान्नानेकगुण। पलब्धिरनेककार्यत्वानुमापिति भावः। अत्रानेकेषां प्रतित्वमभ्युपगमवादेन न तु. वस्तु उक्तयुक्तः। स्मणामि २।५। * स्मामि २।५ - मतिरभिधीयतइति २।५ ·१४२ न्यायभाष्ये तिरभिधीयते* इति । स्थायादिषु च तुल्यजातीयानामेककार्यारम्भदर्शनाद् भिन्नजातीयानामेककार्यारम्भानुपपतिः । अथेदानीमिन्द्रियाणि प्रमेयक्रमण विचार्यन्ते किमाव्यक्तिकान्याहो स्विट् भौतिकानीति । कुतः संशयः । कृष्णसारे सत्युपलम्भाव्यतिरिच्य चोपलम्भात्संशयः॥ ३० ॥ कृष्णसारं भौतिक तस्मिन्ननुपहते रूपोपलब्धिः उपहते चानुपल- ब्धिारिति । व्यतिरिच्य कृष्णसारमवस्थितस्य विषयस्य उपलम्भो न कृष्ण- सारप्राप्तस्य न चाप्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणां तदिदमभौतिकत्वे विभुत्वात्स. म्भवति । एवमुभयधर्मोपलब्धेः संशयः । अभौतिकानीत्याह । कस्मात् । महदणुग्रहणात् ॥ ३१ ॥ महदिति महत्तरं महत्तमंचापलभ्यते यथान्यग्रोधपर्वतादि। अशिवति अगुतरमणुतमं च गृह्यते न्यग्रोधधानादि। तदुभयमुपलभ्यमानं चक्षुषो भौतिकत्वं बाधते । भौतिकं हि यावत्तावदेव व्यामोति अभौतिकं तु विभु- स्वात्सर्वव्यापकमिति । न महदणु||ग्रहणमाचादभौतिकत्वं विभुत्वं चेन्द्रि- याणां शक्यं प्रतिपत्तुम् । इदं खलु । । * अस्यापि मन्त्रस्यायमों यास्मादायातं तत्तस्मिन्नेव प्रलयं गच्छतीति प्रकृती विकारस्य प्रलयाभिधानं प्रकृतिशब्देन कार्यशून्यं कारण मुच्यते न पुनः कार्यस्य कारणे लयः । एवं चासदुत्पाते सन्निरुध्यतइत्ययमर्थ उक्तो भवति । न्या. वा। उपलतणं चैतत् । यदापि भौतिकानि तदापि कृष्णसारं यदेतदुपलभ्यते तदेवेन्द्रियमाहो तधिष्ठानं तेजमिाप संशयो द्रष्टव्यः । तत्र पूर्वः संशयः सांख्यनैयायिकयोर्विप्रतिपत्तेरुत्तरस्तु सौगतनैयायिकयोरिति । आव्यक्तिकत्वमाहं. कारिकत्वं द्रष्टव्यम् । अहंकाराद्धि बुद्धिविकाराद्वैकारिकाटेकादर्शन्द्रियाणि जा- यन्तइति सांख्याः । आयक्तिकत्वं त्वव्यक्तस्य मूलकारणत्वादुक्तम् । ता. टी. । + कृष्णसारे सति रूपापलब्धेरसत्यनुपलब्धः कृष्णसारमेव चक्षुः । अत्र प्रदीपेन व्यभि- चारो वार्तिके दर्शितः। तेनान्वयव्यतिरेकयोः सतोरपि तस्य चक्षुषवाभावात् । कृष्णसारस्य चक्षुष्टले च निकष्टविप्रसष्टयोस्तुल्योपलब्धिप्रसङ्गः । कष्णसारेण हि न विषयः संयुज्यते असंयोगे चाविशेषादुभयोस्तुल्योपलब्धिः प्राप्नोति । अथ संनिकष्टस्यैव विषयता न विप्रकष्टस्येति न विप्र. कष्टस्यापि विषयत्वात् । एवं कोट्यन्तरे व्यभिचारित भातिकानीति साध्ये हेतुप्रतिपादकं सूत्रम् । || अणुयहणं संपातायातं न तु तदन विवक्षितमसाधकत्वादिति। ता. टी.। भौतिकानामपि दीपादीनां महदणुप्रकाशकत्वादयं हेतुळभिचरित इति वार्त्तिकम् । इन्द्रियाणाम. भूतात्मकत्ये व्यापकले चाश्रीयमाणे व्यवहितस्यापि विषयस्य ग्रहणप्रसङ्गः। व्यापकत्वादेव कुडया- देस्तवावरणमामाभावात् । न च तद्वृत्तीनामावरणमिन्द्रियव्यतिरेकेण तवृत्ती प्रमाणाभावात्।

·१४३ । अ. ३ श्रा. १ सू. ३०-३५ इन्द्रियपरीक्षा । रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तग्रहणम् ॥ ३२ ॥ तयोर्महदण्वोर्यहणं चक्षरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषाद्भवत्ति यथा प्रदीपरश्मेरर्थस्य चेति । रम्यर्थसन्निकर्षश्चावरणलिङ्गः चाक्षुषो हि रश्मिः कुड्यादिभिरावृतमथ न प्रकाशयति यथा प्रदीपरश्मिरिति । आवरणानुमेयत्वे सतीदमाह। तदनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३३ ॥ रूपस्पर्शवद्धि तेजो महत्त्वादनेकद्रव्यवत्त्वाद्रूपवत्त्वाच्चापलब्धिरिति प्रदीपवत् प्रत्यक्षत उपलभ्येत चाक्षुषो, रश्मियदि स्यादिति । नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥ सन्निकर्षप्रतिषेधार्थेनावरणेन लिङ्गेनानुमीयमानस्य रश्मा प्रत्यक्षतो ऽनुपलब्धिनासावभा प्रतिपादयति यथा चन्द्रमसः परभागस्य पृथिव्या. श्चाधाभागस्य । द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ भिन्नः खल्वयं द्रव्यधी गुणधर्मश्च महदनेकद्रव्यवच्च विषक्तावयव- माप्यं द्रव्यं प्रत्यक्षता नोपलभ्यते स्पर्शस्तु शीतो गृह्यते । तस्य द्रव्यस्या- नुबन्धात् हेमन्तशिशिरौ कल्पेते । तथाविधमेव च तेजसं द्रव्यमन्तरूपं सह रूपेण नोपलभ्यते स्पर्शस्त्वस्योष्ण उपलभ्यते तस्य द्रव्यस्यानुबन्धाद् ग्रीष्मवसन्ती कल्पेते यत्र त्वेषा भवति । भूयोऽवयवसैनिकानुग्रहः । यस्मादयं संनिकों विशेषप्रतिपत्तिहेतुर्भ- योऽवयवसंयोगैरनुगृह्यते । सोयमवान्तरसंयोगापेक्षया ऽवयवीन्द्रियसंनिकर्षः संनि- कविशेष इत्युच्यते स च रश्म्यर्थसनिकर्षावशेषो महदवोस्तुल्यो भवतीत्यन्यथा महदण्खोर्यहणं सिध्यति । न्या. वाः । + न चातुषो रश्मिौर्वातति सूत्रार्थः । न्या. वा. । । महत्त्वं तावत्कारणमहत्त्वबहुत्वप्रचयेभ्यः । अनेकद्रव्यवत्त्वपि कार- णबहुत्वादेव । रूपस्पर्शवद्धि तेज इति नारूपं तत् । एवमशेषोपलब्धिकारणनि- धाने सति येन नोपलभ्यते तेन गम्यते नास्तीति । न्या. बा. । 5 सत्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलभ्यमानं न शक्यमनुमातुं न तु महत्त्वा- देवोपलब्धिलक्षणप्राप्तिापि तु रूपविशेषो ऽपि न चासौ विशेष उद्धृतसमाख्यातः एणसाराधिष्ठानस्य चक्षुषोऽ स्तीत्यर्थः । ता. टी.।

·१४२ -- १४४ उद्धृतरूपस्पर्श न्यायभाष्य अनेकद्रव्य समवायात् रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धिः ॥ ३६ ॥ यत्र रूपं च द्रव्यं च तदाश्रयः प्रत्यक्षत उपलभ्यते सूपविशेषस्तु यद्भावाल्व चिद्रपोपलब्धिः यदभावाच्च द्रव्यस्य व चिदनुपलब्धि: सि रूप- धीयमुद्भवसमाख्यात इति । अनुभूतश्चायं नायना रश्मिः तस्मात्प्रत्यक्षता नोपलभ्यतइति। दृष्टश्च तेजसो धर्मभेद प्रत्यतं तेजो यथा आदित्यरश्मयः । उद्भूतरूपमनुभूतस्पर्श च प्रत्यक्षं यथा प्रदीपरश्मयः । उद्भूतः स्पर्शमनुद्भूतरूपमप्रत्यक्षं यथाबादिसंयुक्तं तेजो ऽनुभूतरूपस्पशी ऽप्रत्यक्षः चाक्षुषो रश्मिरिति । कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३० ॥ यथा चेतनस्यार्थी विषयोपलब्धिभूतः सुखदुःखापलब्धिभूतश्च कल्पते तथेन्द्रियाणि व्यढानि विषयप्राप्त्यर्थश्च रश्मेश्चाक्षुषस्य व्यूहः रूपस्पशीन- भिव्यक्तिश्च व्यवहारप्रक्रया द्रव्यविशेषे च प्रतीघातादावरणोपपत्तिय॑व- हाराथी । सर्वद्रव्याणां विश्वरूपो व्यह इन्द्रियवत् कर्मकारितः पुरुषार्थतन्त्रः । कर्म तु धर्माधर्मभूतं चेतनस्योपभोगार्थमिति । । । - अनेकद्रव्येण समवायादिति वार्त्तिकसंमतः पाठः । इदं सूत्रं वैशेषिकसूत्रेषु अ. ४ श्रा• १ सू. ८ दृश्यते । अत्र रूपविशेषयहणेन रूपविशेष उद्धवसमाख्यो ऽभिधीयते न रूपत्वं न रूपान्तरादूपं विशिष्टि अपितूदवो विशेषकत्वाद्विशेष इत्युच्यते । उद्वश्च कार्यगम्यः यस्याभावाद्विषतावयवमाप्यद्रव्यं हेमन्ते न गृह्मते तैजसो ग्रीष्म अष्मा । यस्य भावात्मदीपरश्मिरुपलभ्यते आदित्यरश्मिश्च स उद्भवो नाम विशेषः । न्या वाः । + स च रूपधर्म उद्भवसमाख्यात इति २।५।। अनुभूतरूपस्येति ह्यप्रकाशेनेति २।४। ६ रूपस्पर्शानभिक्तिश्च व्यवहारप्रकृप्या । यदि नायनो रश्मिरुद्धत. स्पर्शी भवेत्तेन दृश्यविशेषे ऽनेकरश्मिसंनिपाते सति द्रव्यं दह्येत । अनेकरश्मिसीन। पाते च सति व्यवहितत्वाद् द्रव्यस्यानुपलब्ध्या भवितव्यम् । अथ मन्यसे यथा ss- दित्यरश्मिसंबढे ऽर्थ नायनो रश्मिर्न व्यवधीयते एवं रश्म्यन्तरसंनिपातेपीति तत्र । व्यतिभिवानुग्राहकत्वात् । व्यतिभिददादित्यरश्मिस्तत्संबढेन द्रव्येण संबध्यते । उद्भूतरूपस्पर्शवत्त्वे च चक्षुषो यस्य पूर्व संनिपक्तिं चक्षुस्तदितरण व्यहितमपि नार्थ राड्डीयात् । अथानेकरश्मिसनिपाते सति समानजातीयद्रव्येण द्रव्यान्तरं रश्मिरुत्पयतइति । एवं सति समयासमयचक्षुषोस्तुल्योपलम्भः प्राप्नोति न चैत- दिष्टमनुपलब्धरिति व्यवहारप्रकृप्यथं च नायनस्य रश्मेरनुगतरूपस्पर्शवत्वमिति सर्वद्रव्याणां विश्वरूपो व्यहः पुरुषार्थकारित इति । न्या. वा. । ।

·MarathiMOTI १४५ अ. ३ श्रा. १ सू. ३६-४१ इन्द्रियभोतिकत्वे युक्तिः । अव्यभिचाराच्च प्रतिघाता भैातिकधर्मः ॥ ३८ ॥ यश्चावरणापलम्भादिन्द्रियस्य द्रव्यविशेषे प्रतिघातः स भौतिकधर्मा न भूतानि व्यभिचरति नाभौतिक प्रतिघातधर्मकं दृष्टमिति । अप्रतिघातस्तु व्यभिचारी भोतिकाभौतिकयोः समानत्वादिति। यदपि मन्यते प्रतिघातादी- तिकानीन्द्रियाणि अप्रतिघातादभौतिकानीति प्राप्तम् । दृष्टश्चाप्रतिघातः काचा- भ्रपटलस्फटिकान्तरितापलब्धेः । तन्न युक्तम् । कस्माद् यस्मादातिकमपि न प्रतिहन्यते काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितप्रकाशात प्रदीपरश्मीनां स्थाल्यादिषु पाचकस्य तेजसो ऽप्रतिघात: । उपपद्यते चानुपलब्धि: कारणभेदात् । मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥ ३९ ॥ यथा ऽनेकद्रव्येण समवायादूपविशेषाच्चोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे मध्यन्दिनोल्काप्रकाशो नोपलभ्यते आदित्यप्रकाशेनाभिभूतः । एवं महदनेक. द्रव्यवत्त्वादूपविशेषाच्चोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे चाक्षुषो रश्मिीपल- भ्यते निमित्तान्तरतः । तच्च व्याख्यातम द्रव्यस्य प्रत्यक्षता ऽनुपलब्धिरिति । अत्यन्तानुपलब्धिश्चाभावकारणं यो हि ब्रवीति लोष्टप्रकायो मध्यंदिने आदित्यप्रकाशाभिभवानोपलभ्यते इति तस्येतत्स्यात् । न रात्रावप्यनुपलब्धः ॥ ४० ॥ अप्यनुमानतो ऽनुपलब्धेरिति । एवमत्यन्तानुपलब्धीष्टप्रकाशो नास्ति न त्वेवं चक्षुषो रश्मिरिति । उपपन्नरूपा चेयम् । बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपलब्धेरनभिव्य- क्तितो ऽनुपलब्धिः ॥ ४१ ॥ अनुद्भूतरूपस्येति २. पु. पा. । + मदिनोल्काप्रकाशो नोपलभ्यते आदित्यप्रकाशादित्ययुक्तं सर्वरश्मि- या प्रसङ्गात् । एवं सति लोप्टं रश्मिवत् प्राप्नोति । अथ लोष्टरश्मयः कस्मानोपल- भ्यन्तइत्यभियुक्तो ज्यादादित्यरयभिभवादित्ययुक्तं तदेतदुत्तरद्वारकं सूत्रम् । अनुमानतश्च नोपलभ्यते लोष्टरश्मिरियपिशब्दाद् गम्यते । न्या. याः । दृष्टान्तस्याने एतत् सूत्रम् । क्रिमुक्तं भवति । यत् खलु बाह्यप्रकाश- मपेक्षते तस्यानुपलब्धी रूपानभिव्यक्तित इत्यनुतेर्यथा वियतावयवस्थाप्यद्रव्यस्य रूपानुक्तेश्यहणम् । तथा चाक्षुषो रश्मिा ह्मप्रकाशानु हमपेक्षते तस्मादस्यापि रूपस्यानुतेरयहमिति । न्या. वा.। 'नुभूतरूपस्पर्शस्य - १६ ·१४६ । न्यायभाष्ये बाह्येन प्रकाशनानुगृहीतं चक्षुर्विषयग्राहकं तदभावे ऽनुपलब्धिः । सति च प्रकाशानुग्रहे शीतस्पीपलब्धौ च सत्यां तदाश्रयस्य द्रव्यस्य चक्षुषा ग्रहणं रूपस्यानुभूतत्वात्सेयं रूपानभिव्यक्तितो रूपाश्नयस्य द्रव्यस्यानुपलब्धि- दृष्टा तच यदुक्तं तदनुपलब्धेरहेतुरित्येतदयुक्तम् । कस्मात्पुनरभिभवो ऽनुप- लब्धिकारणं चाक्षुषस्य रश्मे!च्यतइति । अभिव्यक्ती चाभिभवात् ॥ ४२ ॥ बाह्यप्रकाशानुग्रहनिरपेक्षतायां चेति चार्थः । यदूपमभिव्यक्तमुद्भूतं बाह्यप्रकाशानुग्रहं च नापेक्षते तद्विषयो ऽभिभवो विपर्यये ऽभिभवाभावात् । अनुभूतरूपत्वाच्चानुपलभ्यमानं बाहप्रकाशानुग्रहाच्चोपलभ्यमानं नाभिभूयत- इति एवमुपपन्नमस्ति चाक्षुषो रश्मि रिति । नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच्च ॥ ४३ ॥ दृश्यन्ते हि नक्तं नयनरश्मयो नक्तंचराणां वृपदंशप्रभृतीनां तेन शेषस्यानुमानमिति । जातिभेदवदिन्द्रियभेद इति चेद् धर्मभेदमाचं चानुपपन्नमावरणस्य प्रापिप्रतिषेधार्थस्य|| दर्शनादिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ज्ञानकरणत्वानुपपत्तिः । कस्मात् । अप्राप्य ग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितापलब्धः॥४४॥ । बाह्यप्रकाशनति ४॥ + विप्रतिपतिविषयः कृष्णसारं रश्मिवद् द्रव्यत्वे सति रूपोपलब्धी निय. तस्य साधनस्य निमित्तत्वात प्रदीपदिति । अथ वा रश्मिवच्चक्षुः द्रव्यत्वे ति नियतत्वे सति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वात्प्रदीपदिति । न्या. वा. | मानुषं चक्षुः रश्मिवत अप्राप्तिस्वभावत्वे रूपाइपलब्धिनिमित्तत्वाच. तंचरचतुर्वेदिति । न्या. वाः । धर्मभेदमात्रञ्चेति १ धर्ममात्रभेदे चेति २।५। ॥ यथा बिडालत्वजातिवषदंशे वर्तते न मनुष्ये एवं रश्मिदिडालस्यैव चक्षुर्भविष्यति न मानुषस्येति चेत्र आवरण सामयात् । सत्येतस्मिन् जातिभेदे यथा वृषदंशप्रभृतीनां कुझादिभी रश्मय आवियन्ते तथा मनुष्याणामपीति समा- नमेवेति । इतश्च भौतिकानीन्द्रियाणि प्रतिघातित्वाद् घटादिदिति । भूतं श्रोत्रं द्रव्यत्वे सति बाझार्थप्रकाशकत्वाद् घ्राणदिति । न्या. वाः । विपदंशनयनस्य रश्मिवत्त्वं धा मनुष्यनयनस्य तु न तत्त्वमिति यो ऽयं धर्मभेदः स एव धर्मभेदमानं तच्चानुपयन चो ऽवधारणे भिवक्रमः अनुप- पनवेति योजना । ता. टी. । । १.

·१४७ - अ. ३ श्रा. १ स. ४२-४० इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम् । तृणादिसर्पद् द्रव्यं कांचे ऽभ्रपटले वा प्रतिहतं दृष्टमव्यवहितेन सन्निकृ. ध्यते व्याहन्यते वै प्राप्तिर्व्यवधानेनेति । यदि च रश्म्यर्थसन्निकर्षा ग्रहणहेतु: स्याद् न व्यवहितस्य सन्निकर्ष इत्यग्रहणं स्यात् । अस्ति चेयं काचाभ्रपटलस्फा- टिकान्तरितापलब्धि: सा *ज्ञापयत्यप्राप्यकारीणीन्द्रियाणि । अत एवाभौति- कानि प्राप्यकारित्वं हि भौतिकधर्म इति न । कुड्यान्तरितांनुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४५ ॥ अप्राप्यमारित्वे सतीन्द्रियाणां यान्तरितस्यानुपलब्धिन स्यात् । प्राप्यकारित्वे ऽपि तु काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धिर्न स्यात् अप्रतीघातात्सन्निकर्षापपत्तिः ॥ ४६ ॥ न च काभ्रपटलं वा नयनरश्मि विष्टम्नाति सो ऽप्रतिहन्यमानः सन्निकृष्यत इति यश्च मन्यते न भौतिकस्याप्रतिघात इति तना। श्रादित्यरश्मः स्फटिकान्तरितेपि दाटे ऽविघातात्॥४७॥ [[नादित्यरश्मेरविघातात स्फटिकान्तरिते ऽप्यविधाताद दाह्ये ऽवि- छातात् । अविधातादिति च पदाभिसंबन्धभेदाद्वाक्यभेद इति ॥ बायथावास्यं चार्थभेद इति । आदित्यरश्मिः कुम्भादिषु न प्रतिहन्यते ऽविघातात् । कुम्भस्थमुदकं तपति प्राप्नो हि द्रव्यान्तरगुणस्य उध्यात्य स्पर्शस्य ग्रहणं तेन च शीतस्पशाभिभव इति । स्फटिकान्तरिते ऽपि प्रकाश नीये प्रदीपरश्मीनामप्रति- घात: अप्रतिघातात्यानस्य ग्रहणमिति । भर्जनकपालादिस्थं च द्रव्यमाग्नेयेन तेजसा दह्यते तचाविघातात्प्राप्तिः प्राप्तौ तु दाहो नाप्राप्यकारि तेज इति । अविघातादिति च केवलं पदमुपादीयते को ऽयमविधाता नाम । अव्यामा- नावयवेन व्यवधायकेन द्रव्येण सर्वतो द्रव्यस्याविष्टम्भः क्रियाहेतोरप्रति- बन्धः प्राप्तरप्रतिषेध इति । दृष्टं हि कलशनिघतानामपां बहिः शीतस्पर्श- तस्माज्जायत इति । + काचाभ्रपटमिति ४ । + प्रतिघात इति न इति २। $ स्फटिकान्तरपीति ४ । || आदित्यरश्मेरिति ४॥ पा प्रतिवाक्यं वाक्यभेद इति ४ पुस्तके अधिकम् । यस्य द्रव्यस्यावयवा न व्यान्ते तस्यान्तरवयवैरव्यममानस्य यो ऽभि- संबन्धः सो ऽविघात इति । अन्तर्व्यवस्थितस्य वा द्रव्यस्याव्यामानावयवद्रव्यस्य- बहिरवस्थितन्द्रव्यप्राप्तिः । न्या. वा. । ।

·१४८ न्यायभाष्य यहणम् । न चेन्द्रियेणासनिकृष्टस्य द्रव्यस्य स्पीपलब्धिः दृष्टी च प्रस्प- न्दपरिनवौ । तच काचाभ्रपटलादिभिनायनरश्मेरप्रतिघाताद्विभिद्यार्थेन सह सनिक टुपपन्नं ग्रहणमिति । नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ ४ ॥ काचाभ्रपटलादिवद्वा कुड्यादिभिर प्रतीघात: कुड्यादिषट्वा काचाभ्र- पटलादिभिः प्रतीघात इति प्रसज्यते नियमे कारणं वाच्यमिति । श्रादीदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रपोप- लब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ ४ ॥ आदीदकयोः प्रसादो रूपविशेष:* स्वो धर्मी नियमदर्शनात प्रसादस्य वा स्वो धर्मो रूपोपलम्भनम् । यथा ऽऽदर्शप्रतिहतस्य परावृत्तस्य नयनरश्मेः स्वेन मुखेन सन्निकर्षे सति स्वमुखोपलम्भनं प्रतिबिम्बग्रहणा. ख्यमादर्शरूपानुग्रहात्तन्निमितं भवति। आदर्शरूपोपधाते तदभावात् कुड्यादिषु च प्रतिबिम्बग्रहणं न भवति । एवं काचाभ्रपटलादिभिरविघातश्चतूरश्मेः कुड्यादिभिश्च प्रतिघातो द्रव्यस्वभावनियमादिति । दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः॥५०॥ प्रमाणस्य तत्त्वविषयत्वात् । न खलु भोः परीक्षमाणेन दृष्टानुमिता अर्थाः शक्या नियोतुमेवं भवतेति । नापि प्रतिष मेवं न भवतेति । न हीद- मुपपद्यते रूपवद्गन्धो ऽपि चाक्षुषो भवत्विति गन्धवद्वा रूपं चाक्षुषं मा भूदिति अग्निप्रतियतिबद्धमेनोदकप्रतिपत्तिरपि भवत्विति उदकाप्रतिपत्तिवद्वा धूमे. नाग्निप्रतिपत्ति(रपि) माभूदिति । किं कारणं यथा खल्वी भवन्ति य एषां स्वो भावः स्वो धर्म इति तथाभूता: प्रमाणेन प्रतिपद्यन्तइति । तथाभूतविष- यकं हि प्रमाणमिति । इमो खलु नियोगप्रतिषेधौ भवता देशितो काचाभ्रप. टलादिवद्वा कुड्यादिभिरप्रतिघातो भवतु कुमादिबद्वा काचाभ्रपटलादिभिर- प्रतीघातो मा भूदिति । न दृष्टानुमिताः खल्विमे द्रव्यधाः प्रतिघाताप्रतीघा- तयोर्भुपलब्ध्यनुपलब्धी व्यवस्थापिके । व्यवहितानुपलब्ध्या ऽनुमीयते कुया. द्रव्यान्तरासंयुक्तद्रव्यसमवायः । तस्य वा रूपोपलम्भमसामयं धर्मः । ( ) नास्ति । ५ । २ ।

·१ १४६ अ.३ पा. १ . ४८-५२ इन्द्रियैकत्वपूर्वपक्षः । दिभिः प्रतिघातो व्यवहितापलब्ध्या ऽनुमीयते काचाभ्रपटलादिभिरप्रति- घात* इति । अथापि खल्वेकमिदमिन्द्रियं बहूनीन्द्रियाणि वा । कुतः संशयः । स्थानान्यत्वे नानात्वा दवयविनाना- स्थानत्वाच्च संशयः॥ ५१ ॥ बहूनि द्रव्याणि नानास्थानानि दृश्यन्ते नानास्थानश्च सन्नेको ऽव- यषी चेति । तेनेन्द्रियेषु मिन्नस्थानेषु संशयः इति । एकमिन्द्रियम् । त्वगव्यतिरेकात् ॥ ५२ ॥ त्वगेकमिन्द्रियमित्याह कस्माद् अव्यतिरेकात । न त्वचा किं चिदि- न्द्रियाधिष्ठान न प्रानं न चासत्यां त्वचि किं चिद्विषयग्रहणं भवति यया सर्वेन्द्रियस्थानानि व्यापानि यस्यां च सत्यां विषयग्रहणं भवति सा त्वगे- कमिन्द्रियमिति । नेन्द्रियान्तरार्थानुपलब्धेः ।। स्पर्शपलब्धिलक्षणायां सत्यां त्वचि गृह्यमाणे त्वगिन्द्रियेण स्पर्श इन्द्रियान्तरार्थी रूपादयो न गृह्यन्ते अन्धा- दिभिः । न स्पर्शग्राहका(|दिन्द्रिया)दिन्द्रियान्तरमस्तीति स्पर्शवदन्यादिभि- गुह्येरन रूपादयो न च गृह्यन्ते तस्मान्नकमिन्द्रियं त्वगिति । त्वगवयव विशेषेण धूमोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः॥ यथा त्वचा ऽवयवविशेषः कश्चिच्चक्षुषि सन्निकृष्टो धूमस्पर्श गृह्णाति नान्य एवं त्वचा ऽवयविशेषा सूपादिग्राहकास्तेषामुपघातादन्धादिभिर्न गृह्यन्ते रूपादयइति । ब्याहतत्वादहेतुः ॥ त्वगव्यतिरेकादेकमिन्द्रियमित्युक्त्वा त्वगव- यविशेषेण धूमोपलब्धिवद्रूपाद्युपलब्धिरित्युच्यते । एवं च सति नानाभ- * अथेन्द्रियस्य प्राप्पकारित्वे ऽज्जनशलाकादि कस्माचोपलभ्यते । इन्द्रि- येणासंबन्धात् । अधिष्ठानस्यानिन्द्रियत्वात् । रश्मिरिन्द्रियं नाधिष्ठानं न च रश्मिना जनशलाका संबद्रुति न्या. वाः । + अवयविनानात्वादिति अधिकम् ४ । + शरीरव्यतिरिक्तं सच्चोभयथा दृष्टमेकमनेकं चेति तदपि संशयबीजमिति वार्तिकम् । नेन्द्रियान्तरार्थानुपलब्धेः स्वगत्रयविशेषेण धूमोपलब्धियत्तदुपलब्धिः व्याहतस्वादहे. तुरिति भाष्यमेव न सूत्रत्रयं सिद्धान्तभाष्यं नेन्द्रिति इत्युपक्रम्य एवं भाष्यकारीयं सिद्धा- न्तमुक्त्वा सौनं सिद्धान्तमाह सूत्रेण चाभिसंबन्धः सिद्धान्तस्येत्युपसंहृत्य न युगपदानु- पलब्धेरिति तात्पर्यटीकायामुक्तत्वात् । कलिकातामुद्रितपुस्तके तु भ्रमात्सूत्रत्वेन लेखः । ( ) रन्ट्रियादिति ४ पुस्तके नास्ति । || याचक रति।। ।

·१५० न्यायभाष्य तानि विषयग्राहकाणि विषयव्यवस्थानात् तनावे विषयग्रहणस्य भावात्त- दुपघाते चाभावात् तथा च पूर्वी वाद उत्तरेण वादेन व्याहन्यतइति । संदिग्धश्चाव्यतिरेकः । पृथिव्यादिभिरपि भूतेरिन्द्रियाधिष्ठानानि व्यापानि न च तेष्वसत्सु विषयग्रहणं भवतीति । तस्मान्न त्वगन्यद्वा सर्व- विषयमेकमिन्द्रियमिति । नि युगपदर्थानुपलब्धः । ५३ ॥ आत्मा मनसा संबध्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियं सर्वार्थः सन्निकृष्ट- मिति आत्मेन्द्रियमनार्थ सन्निकर्षभ्या युगपद्ग्रहणानि स्युः । न च युगपद्रूपा- दयो गृह्यन्ते तस्मान्नकमिन्द्रिमं सर्वविषयमस्तीति । असाहचर्याच विष- यग्रहणानां नैकमिन्द्रियं सर्वविषयकं साहचर्य हि विषयग्रहणानामन्धाद्यनुप- অনিনি। विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका ॥ ५४ ॥ न खलु त्वगेकमिन्द्रियं व्याघातात् । त्वचा रूपाण्यप्राप्तानि गृह्यन्ते इति । अप्राप्यकारित्वे स्पर्शादिष्वप्येवं प्रसङ्गः स्पर्शादीनां च प्राप्तानां ग्रहणादू- पादीनां प्राप्तानामग्रहणमिति प्राप्तम् । पासामिकारित्वमिति चेद् आवरणा- प्रागेकर्मािन्द्रयं त्वगित्युपगम्येदानों त्वगवयविशेषा रूपादियाहका इति ब्रुवाणः प्रतिषेध्यमभ्यनुजानाति । न झवयव्यतिरिक्ता अवयवा इति । यांश्चावयवान रूपादियाहांस्त्वचो मन्यन्ते ते किमिन्द्रियात्मका उत नेति । किं चातः यदीन्द्रियात्मका नैमिन्द्रियम् । अथेन्द्रियात्मका न भवन्ति न तीन्द्रिययामा रूपादय इति । न्या. वाः । + नायुगपदर्थानुपलब्धः । + अत्रानेकेन्द्रियवादे ऽपि घटस्य चाक्षुषं त्वाचं च युगपत्करमानेत्याशय फलबलेन बुभुत्सायाः सहकारित्वाश्रयणेन दोषवारणे त्विन्द्रियैकत्वपक्षे ऽपि तथैव दोषवारणं संभवतीति भाष्योक्तं दूषणं परिहृत्य करणस्य युगपदनेकक्रियाकारित्वाभावेन युगपदनेकज्ञानवारणेपीन्द्रियैक- त्यपक्षप्य मेवोपपत्तेः त्वचः करणस्यैत्रत्वे तस्य प्राप्यकारित्वाप्राप्यकारित्वयोर्विकल्येन प्राप्यका- रित्वे त्वचा प्राप्तानां रूपाणामग्रहण प्रसङ्गादप्राप्य कारित्वे च दूरस्थ द्रव्यगतस्पर्शस्यापि ग्रहण- प्रसङ्गादेवस्येव प्राप्यकारित्वानाप्यकारित्वयोरनुपपत्तेरनेन्द्रियपक्षे एकेन्द्रियाग्राह्येयु करणस्वाभा- व्येन युगपदनेकक्रियाकारित्वाभावोपपादनवदिन्द्रियेकत्वपक्षे समाधानासंभवामिन्द्रियमिति वार्तिकम् । साहचर्य नाम यस्यैकं विषयग्रहणं तस्य द्वितीयमपीत्यन्धबधिरादा- ३ भावप्रसङ्गः । न्या. वा.। || प्राप्तानां ग्रहामति । २ ५। था प्राण्याप्राप्यकारित्वमिति ।।५।

·૧૫૨ अ. ३ आ. १ सू. ५३-५७ इन्द्रियपञ्चत्वसाधनम् नुपपत्तर्विषयमाघस्य ग्रहणम् । अथापि मन्येत प्राप्ताः स्पर्शादयस्त्वचा गृह्यन्ते रूपाणि त्वापानीति एवं सति नास्त्यावरणम् आवरणानुपपत्तेश्च रूपमा- चस्य ग्रहणं व्यवहितस्य चाव्यवहितस्य चेति । दूरान्तिकानुविधानं च रूपोपलब्ध्यनुपलब्ध्योन्न स्यात् । अप्राप्नं त्वचा गृह्यते रूपमिति दूरे रूपस्या- ग्रहणमन्तिके च ग्रहणमित्येतन्न स्यादिति । *प्रतिषेधाचा नानात्वसिद्धा स्थापनाहेतुरप्युपादीयते। इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥ ५५ ॥ अर्थः प्रयोजनं तत् पञ्चविधमिन्द्रियाणां स्पर्शनेनेन्द्रियेण स्पर्शग्रहणे सति न तेनैव रूपं गृह्यतइति रूपग्रहणप्रयोजनं चक्षुरनुमीयते । स्पर्शरूप- ग्रहणे च ताभ्यामेव न गन्धो गृह्यतइति गन्धग्रहणप्रयोजनं प्राणमनुमी- यते। चयाणां ग्रहणे न तैरेव रसो गृह्यतइति रसग्रहणप्रयोजनं रसनमनु- मीयते । न चतुर्णी ग्रहणे तैरेव शब्दः श्रयते इति शब्दग्रहणप्रयोजनं भोर- मनुमीयते । एवमिन्द्रियप्रयोजनस्यानितरेतरसाधनसाध्यत्वात्यञ्चैवेन्द्रियाणि । न तदर्थबहुत्वात् ॥ ५६ ॥ न खल्विन्द्रियार्थपञ्चत्वात्पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धयति । कस्मातेषामथानां बहुत्वात् । बहवः खल्विमे इन्द्रियार्थाः स्पशास्तावच्छीतोष्यानुष्णाशीता इति । रूपाणि शुकहरितादीनि । गन्धा इष्टानिष्ठापेक्षणीयाः । रसा: कटु- कादयः । शब्दा वात्मानो ध्वनिमाचाश्च भिन्नाः । तद्यस्येन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणि तस्येन्द्रियार्थबहुत्वादहूनि इन्द्रियाणि प्रसज्यन्तइति । गन्धत्वादाव्यतिरेकाद्गन्धादीनामप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ * एकत्वप्रतिषेधाच्चेति २।४।५। + एकत्वप्रतिषेधमात्रेणार्थानानात्वे सिद्धेऽपि नानात्वसिद्धये वक्ष्यमाणो हेतुरप्युच्यतर- त्यर्थः । अथ वा प्रतिषेधादित्यस्याये ऽनन्तरमिति पूरयित्वा स्थापनाहेतुरुपादीयतइति व्याख्या- न्तरं वार्तिके। + अत्र विषयगत प्रयोजनज्ञानगतं वा पञ्चत्वं व्यधिकरणत्वात् कमिन्द्रियगतपञ्च- त्वसाधकमित्याशय कतारमात्मानं पक्षीकत्य रूपादियु नानाविषयेष्वेक्रेन करणेनैकस्य विषयोक- रणे ऽप्यन्यविषयकज्ञानक्रियानिष्यत्तये करणान्तरापेक्षित्वे साध्ये इन्द्रियपञ्चत्वं सिति यथा लोके एकस्य कर्तुरकेन करणेनेकस्यां क्रियायां पर्यवसितायां क्रियान्तरनिष्यत्तये करणान्तरापेक्षेति वार्तिकम् ।

·१५२ न्यायभाये गन्धत्वादिभिः स्वसामान्यैः कृतव्यवस्थानां गन्धादीनां यानि गन्धा- दिग्रहणानि तान्यसमानसाधनसाध्यत्वाद्* ग्राहकान्तराणि न प्रयोजयन्ति अर्थसमूहानुमानमुक्तो नार्थकदेशः । अर्थकदेशं चाश्रित्य विषयपञ्चत्व. माचं भवान्प्रतिषेधति तस्मादयुक्तोयं प्रतिषेध इति । कथं पुनर्गन्यत्वा- दिभिः स्वसामान्यैः कृतव्यवस्था गन्धादय इति । स्पर्श: खल्वयं विविधः शीत उष्णो ऽनुष्णाशीतश्च स्पर्शत्वेन स्वसामान्येन संगृहीतः । गृह्यमाणे च शतिस्पर्श नोष्णास्यानुष्णाशीतस्य वा स्पर्शस्य ग्रहणं ग्राहकान्तरं प्रयोजयति स्पर्शभेदानामेकसाधनसाध्यत्वाद् येनेव शीतस्पी गृह्यते तेनेवेतरावपीति । एवं गन्धत्वेन गन्धानां रूपत्वेन रूपाणां रसत्वेन रसानां शब्दत्वेन शब्दा- नामिति । गन्धादिग्रहणानि पुनरसमानसाधनसाध्यत्वाद् ग्राहकान्तराणां प्रयोजकानि । तस्मादुपपन्नमिन्द्रियार्थपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणीति । यदि सामान्यं संग्राहकं प्राप्तमिन्द्रियाणाम् । विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ५ ॥ विषयत्वेन हि समान्येन गन्धादय: संगृहीता इति । न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥५६॥ न खलु विषयत्वेन सामान्येन कृतव्यवस्था विषया ग्राहकान्तरनि. रपेक्षा एकसाधनयाह्या अनुमीयन्ते । अनुमीयन्ते च पञ्च गन्धादयो गन्धत्वा- दिभिः स्वसामान्यैः कृतव्यवस्था इन्द्रियान्तरयाह्यास्तस्मादसंबद्धमेतत् । अयमेव चार्थो ऽनूद्यते बुद्धिलक्षणपञ्चत्वादिति । बुद्धय एव लक्षणानि विष- यग्रहणलिङ्गत्वादिन्द्रियाणां तदेतदिन्द्रियार्थपञ्चत्वादित्येतस्मिन्सचे कृतभा- ध्यमिति । तस्माद् बुद्धिलक्षणपञ्चत्वात्पञ्चेन्द्रियाणि । अधिष्ठानान्यपि खलु पञ्चेन्द्रियाणां सर्वशरीराधिष्ठानं स्पर्शनं स्पर्शग्रहणलिङ्गं कृष्णताराधिष्ठानं चक्षुः बहिनिःसृतं रूपग्रहणलिङ्गं नासाधिष्ठानं घ्राणं जिहाधिष्ठानं रसनं कर्णच्छि- द्राधिष्ठानं श्रीचं गन्धरसरूपस्पर्शशब्दग्रहणलिङ्गत्वादिति । गतिभेदादपीन्द्रि- * श्रसमानमसाधारणं यत्साधनं घ्राणादि तत्साध्यत्वादेकेन घ्राणेनैव सर्वविधगन्ध- यहणसंभवादिति यावत् । रूपस्पर्शादीनां त्वेकेन्द्रियग्राह्यत्वं न संभवति दूषितत्यादिति भावः । + नति नास्ति। + अर्थानां विषयाणां समूह एकजातीयानामिति यावत् । अनुमानमर्नुमितिसाधनं न तु प्रत्यक्ष विषया इत्यर्थः । । GA । ADMINERA ·- अ. ३ श्रा. १ सू. ५८-६० इन्द्रियभौतिकत्वे युक्तिः । यभेदः । कृष्णसारोपनिबद्धं चक्षुर्बहिनिःसृत्यरूपाधिकरणानि द्रव्याणि प्राप्नोति। स्पर्शनादीनि त्विन्द्रियाणि विषया एवाप्रयोपसर्पणात्प्रत्यासीदन्ति । संतानवृत्त्या शब्दस्य प्रोजप्रत्यासत्तिरिति । आकृतिः खनु परिमाणमियत्ता सा पञ्चधा। स्वस्थानमाचाणि प्राणरसनस्पर्शनानि विषयग्रहणेनानुमेयानि । चक्षुः कृष्णसा- राश्रयं बहिनिःसृतं विषयव्यापि । चं नान्यदाकाशात् तच्च विभु शब्दमाचा- नुभवानुमेयं पुरुषसंस्कारोपग्रहाच्चाधिष्ठाननियमेन शब्दस्य व्यञ्जक*मिति । जातिरिति योनि प्रचक्षते । पञ्च खल्विन्द्रिययानयः पृथिव्यादीनि भूतानि तस्मात्प्रकृतिपञ्चत्वादपि पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धम् । कथं पुनायते भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यक्तप्रकृतीनीति । भूतगुणविशेषापलब्धस्तादात्म्यम् ॥ ६ ॥ दृष्टो हि वाय्वादीनां भूतानां गुणविशेषाभिव्यक्तिनियमः । वायु: स्पर्शव्यञ्जक्रः आपो रसव्यजिकाः तेजो रूपव्यञ्जकं पार्थिवं किञ्चिद् द्रव्यं कस्य चिद् द्रव्यस्य गन्धव्यञ्जकम् । अस्ति चायमिन्द्रियाणां भूतगुणविशेषो- पलब्धिनियमः । तेन भूतगुणविशेषापलब्धमन्यामहे भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यतप्रकृतीनीति । गन्धादयः पृथिव्यादिगुणा इत्युपदिष्टम् उद्देशश्च पृथिव्यादीनामेकगुणत्वे चानेकगुणत्वे समान इत्यत आह । * धर्माधर्मसहितया इष्टानिष्टोपेक्षणीयशब्दसाधनभूतया कर्णशष्कुल्या य आकाशस्य संबन्धस्तत्संबन्धानुविधाय्याकाशं न विवरान्तरेणास्यादिना शब्द- मुपलक्षति नान्यति तदुपकारप्रतीकारभेदाढा उपझियते चेति न पुनराकाश- नित्यत्वादुपक्रियते न प्रतिक्रियतति । प्रकृष्टाप्रकष्टोत्रभेदो ऽप्यत एव । न्या. वा. + इन्द्रियाणां योनिस्तादात्म्यं न पुनस्तत्कार्यत्वमाकाशे संभवति नित्यत्वात् । न्या. वा.। *! तत्र पार्थि घ्राणं रूपरसस्पर्शगन्धेषु नियमेन गन्धस्य व्यजकत्वाद बाह्मपार्थिववदिति । यथा हि मृगमदादिगन्धव्यञ्जका पार्थिवाः कुक्कुटोच्चारा- दय इत्यर्थः । न चातपेनानेकान्तः । न हातपो गन्धव्यञ्जको ऽपि तु जलाभिभूतो द्रव्याणां गन्धो नोपलभ्यते केवलं जलमातपो ऽपनर्यात न तु द्रव्यस्य गन्धमभिव्य- नक्ति तस्मात्रानेकान्तः । एवं रसमिन्द्रियमाप्यं गन्धादिषु मध्ये नियमेन रसस्य व्यजकत्वाद् दन्तान्तरस्यन्दमानोदबिन्दुवत् । न खलु विस्पन्दास्यो मोदकादि- रसमनुभवति । एवं तेजसं चक्षुर्गन्धादिषु मध्ये नियमेन रूपव्यजकत्वात्मदीपादि- । - ।

·- न्यायभाष्य गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः ॥ ६ ॥ अप्लेजोवायूनां पूर्व पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः* ॥६॥ स्पर्शपर्यन्तानामिति विभक्तिविपरिणामः । आकाशस्योत्तरः शब्दः स्पर्शपर्यन्तेभ्य इति । कथं तर्हि तरनिदेशः । स्वतन्त्रविनियोगसामर्थ्यात् । तेनोत्तरशब्दस्य पराथाभिधानं विज्ञायते । उदेशसूचे हि स्पर्शपर्यन्तेभ्यः पर: शब्द इति। तन्त्र वा स्पर्शस्य विवक्षितत्वात् स्वर्शपर्यन्तेषु नियुक्तेषु योन्य- स्तदुत्तरः शब्द इति । न सर्वगुणानुपलब्धः ॥ ६३ ॥ नायं गुणनियोगः साधुः । कस्माद् यस्य भूतस्य ये गुणा न ते तदात्मकेनेन्द्रियेण सर्वउपलभ्यन्ते । पार्थिवेन हि घ्राणेन स्पर्शपर्यन्ता न गृह्यन्ते गन्ध एवैको गृह्यते एवं शेषेष्वपीति । कथं तहोमे गुणा विनियो- क्तव्या इति। सेकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्धावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः ॥६॥ गन्धादीनामेकैको यथाक्रमं पृथिव्यादीनामेकैकस्य गुणः अतस्तदनु- पलब्धिः तेषां तयोः तस्य चानुपलब्धि: । प्राणेन रसरूपस्यानां रसनेन रूपस्पर्शयोः चक्षुषा स्पर्शस्येति। कथं तीनेकगुणानि भूतानि गृह्यन्तइति । वत् । एवं वायवीयं त्वर्गािन्द्रयं गन्धादिषु मध्ये नियमेन स्पर्शस्य व्यज्जकत्वात स्वेदोर्दाबन्दुशीतस्पर्शव्यजकव्यजनवातवत् । नियमयहणं मनोनिवृत्त्यर्थम् । गन्धादिषु मध्ये इति चावधारणसिद्धयर्यम् । अन्यथा प्राणादीनां गन्धत्वादिव्य. उजकत्वेनावधारणं न स्यादिति । एवं चेन्द्रियपञ्चत्वेन हस्तपादपायपस्थवाचा- मिन्द्रियत्वनिषेधोपि गृहीत इन्द्रियलक्षणविरहात् । यच्छरीरसंयुक्तं सत्कारकदोष- व्यतिरिक्तताक्षात्मतीतिसाधनं दिन्द्रियमिति हीन्द्रियलक्षणं न चैतदस्ति हस्ता- दिषु । ज्ञानेन्द्रियाणां तल्लक्षणमिमानि तु कर्मेन्द्रियाणीति चेदन्तेषामिन्द्रियत्त्वे लक्षणान्तरं वक्तव्यम् । शरीराश्रितमसाधारणकार्यकारीन्द्रियमिति लक्षमिति चेद्वक्तव्यमेषामसाधारणं कार्यम् । उक्तं वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चाना- मिति नन्वादानविहरणोत्सगास्तावदुस्तादिभिरपि कतुं शक्या: । अपि चास्ति कण्ठकूपामाशयपक्वाशयादीनामपि निगरणादि तत्तदसाधारणं कार्यमिति तान्य- पीन्द्रियाणि प्रसज्येरन तस्मादयत्किं चिदेतदिति । ता. टी. । * नियमाथै सूत्रे । न्या. वा. अत एकसूत्रत्वेन लेखः प्रामादिकः + स्वतन्त्रस्यावधारणीयानपेक्षस्य विनियोगो बोधार्थ व्युत्पन्न प्रयोगस्तत्सामा । रिति यावत् ।

·। । प. ३ श्री. १ सू. ६५-६० भूतगुणनियमोपपादनम् । संसर्गाच्चानेकगुणग्रहणम् ॥ ६ ॥ अबादिसंसर्गाच्च पृथिव्यां रसादयो गृह्यन्ते एवं शेषेष्वपीति। नियम- स्तहि न प्राप्नोति संसर्गस्यानियमाच्चतुर्गुणा पृथिवी चिगुणा आपो द्विगुणं तेज एकगुणो वायुरिति । नियमश्चापपद्यते कथम् । विष्टं शपरं परेण ॥ ६६ ॥ पृथिव्यादीनां पूर्वपूर्वमुत्तरेणात्तरेण विष्ट*मत: संसानियम इति । तच्चेतद्भुतसृष्टो वेदितव्यं नेतहीति । न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥ ६ ॥ नेति चिसूची प्रत्याचष्टे । कस्मात्यार्थिवस्य द्रव्यस्याप्यस्य च प्रत्यक्षत्वात् । महत्वानेकद्रव्यत्वादूपाच्चोपलब्धिरिति तेजसमेव द्रव्यं प्रत्यक्षं स्यात् । न पार्थिवमाप्यं वा रुपाभावात् । तेजसवत्तु पार्थिवाप्ययाः प्रत्यक्षत्वाद् न संसर्गादनेकगुणग्रहणं भूतानामिति । भूतान्तररूपकृतं च पार्थिवाप्ययोः प्रत्य- क्षत्वं ब्रुवतः प्रत्यक्षो वायुः प्रसज्यते नियमे वा कारणमुच्यतामिति । रस- योवा पार्थिवाप्ययाः प्रत्यक्षत्वात् पार्थिवा रसः षड्विधः पाप्यो मधुर एव नचेतत्संसाद्भवितुमर्हति। रूपयोवा पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात तैजसलपा- नुगृहीतयाः संसर्गे हि व्यजक्रमेव रूपं न व्यङ्गामस्तीति । एकानेकविधत्वे च पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वाट् रूपयोः पार्थिवं हरितलोहितपीताद्यनेकविध रूपमाप्यं तु शुक्लमप्रकाशकं न चैतदेकगुणानां संसर्ग सत्युपलभ्यतइति । उदा. हरणमाचं चैतत्। अतः परं प्रपञ्चः । स्पर्शयोवा पार्थिवतेजसयोः प्रत्यक्षत्वात -- * विष्टत्वं संयोगविशेषः । न्या. वाः । संयोगविशेषो ध्याप्तिरित्यर्थः । ता. टी.। + भूतसृष्टिप्रतिपादकेषु पुराणेषु । नैतहाँति नेदानीमननुभवादित्यर्थः । - सा• टी. * त्रिविधं द्रव्यं चातुमिष्यते पार्थिवमाप्य तैजसं च । तत्र रूपवत्त्वेन तैजसमेव चाक्षुषं स्यात्रेतरदरूपत्वात् । न हि रूपिद्रव्यसंसाच्चाक्षुषत्वमरूपयोरपि पार्थिवाप्ययोरिति युक्तं नभोनभस्वतारपि चाक्षुषत्वप्रसङ्गात् । अस्ति हि तयोरपि रूपवत्तेजसा संयोग इति । ता. टी. । ६ तेजसरूपानुग्रहीतयोः प्रत्यक्षत्वादियधिकम् २।५। ।

·न्यायभाये पार्थिवोनुष्णाशीतः स्पर्शः उष्णस्तेजसः प्रत्यक्षो न चैतदेकगुणानामनुष्याशी- तस्पर्शन वायुना संसर्गणापपद्यतइति । अथ वा पार्थिवाप्ययोर्द्रव्ययोर्व्यवस्थि. तगुणयोः प्रत्यक्षत्वाच चतुर्गुणं पार्थिवं द्रव्यं चिगुणमाप्यं प्रत्यक्षं तेन तत्कारणमनुमीयते तथाभूतमिति । तस्य कार्य लिङ्गं कारणभावाद्विकार्यभाष इति । एवं तेजसवायव्ययोर्द्रव्ययोः प्रत्यक्षत्वाद् गुणव्यवस्थायाः तत्कारणे द्रव्ये व्यवस्थानुमानमिति । दृष्टश्च विवेकः पार्थिवाध्ययोः प्रत्यक्षत्वात पार्थिव द्रव्यमबादिभिर्वियुक्तं प्रत्यक्षता गृह्यते आप्यं च पराभ्यां तेजसं च वायुना न चैकैकगुणं गृह्यतइति निरनुमानं तु विष्ठं ह्यपरं परणेत्येतदिति । नाच लिङ्ग मनुमापकं गृह्यतइति येनेतदेवं प्रतिपद्येमहि । यच्चोक्तं विष्ट ह्यपरं परेणेति भूतसृष्टौ वेदितव्यं न साम्प्रतमिति नियमकारणाभावादयुक्तम् । दृष्टं च साम्न- तमपरं परेण विष्टमिति वायुना च विष्ठं तेज इति । विष्टत्वं संयोगः सच द्वयोः समाना, वायुना च विष्टत्वात्स्पर्शवत्तेजो न तु तेजसा विष्टत्वाद् रूपवा. न्वायुरिति नियमकारणं नास्तीति। दृष्टं च तेजसेन स्पर्शन वायव्यस्य स्पर्शस्या- भिभवादग्रहणमिति न च तेनैव तस्याभिभव इति । तदेवं न्यायविरुद्ध प्रवाद प्रतिषिध्य न सर्वगुणानुपलब्धेरिति चोदितं समाधीयते । पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात्तत्तत्प्रधानम् ॥ ६॥ तस्मान्न सर्वगुणोपलब्धिः घ्राणादीनां पूर्व पूर्व गन्धादेर्गुणस्योत्कर्षा- तत्तत्प्रधानम् । का प्रधानता विषयग्राहकत्वम् । को गुणोत्कर्षः अभिव्यक्ती समर्थत्वम् । यथा बाह्यानां पार्थिवाप्यतेजसानां द्रव्याणां चतुर्गुणचिगुणद्विगु- णानां न सर्वगुणव्यजकत्वं गन्धरसरूपोत्कर्षातु यथाक्रमं गन्धरसरूपव्यञ्जक- तथागुण्यमिति २॥५॥ + नियमो गन्धश्च वै पृथिव्यामित्येवमादिः तस्य कारणं प्रमाणं नास्ति तदाधकस्यैव प्रमाणस्योक्तत्वात् । तस्माद् भूतसृष्टिः कथं चिदुपचारतो व्याख्ये- यति । ता. टी.। । अन्यगुणो यदन्यत्रोपलभ्यते तत् किं संयोगादाहो व्याप्तः । यदि व्याप्तेनीयोगोलके वन्हिसंपृक्त न्हिगुणा एहरन तयााप्यव्यापकभावाभावात् । तस्मादन्यसंयोगो हेतुः स च द्वयोरधिशिष्ट इति तेजसा संयुक्तस्य वायोरपि रूप- वत्वेन चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इति । ता. टो। 6 चतुर्गुणत्वादि । न्या. बा.

·१५० VG अ. ३ श्रा. १ स. ६८-७१ घ्राणादीनां स्वगतगुणायाहकत्वम् । त्वम् । एवं घ्राणरसनचक्षुषां चतुर्गुणचिगुणद्विगुणानां ने सर्वगुणग्राहकत्वं गन्ध. रसरूपोत्कर्षातु यथाक्रमं गन्धरसरूपगाहकत्वम् । तस्माद् घ्राणादिभिर्न सर्वेषां गुणानामुपलब्धि रिति । यस्तु प्रतिजानीते गन्धगुणत्वाद् घ्राणं गन्धस्य ग्राहकमेवं रसनादिष्वपीति । तस्य यथागुणयोगं घ्राणादिभिर्गुणग्रहणं प्रसज्य- तइति । किं कृतं पुनर्व्यवस्थानं किञ्चित्यार्थिवमिन्द्रियं न सर्वाणि कानि चिदाप्यतेजसवायव्यानि इन्द्रियाणि न सर्वाणीति । तावस्थानं तु भूयस्त्वात् ॥ ६ ॥ अर्थनिर्वृत्तिसमर्थस्य प्रविभक्तस्य द्रव्यस्य संसर्गः पुरुषसंस्कारकारिता भूयस्त्वम् । दृष्टो हि प्रकर्षे भूयस्त्वशब्दः प्रकृष्टो यथा विषयो भूयानित्युच्यते। यथा पृथगर्थक्रियासमर्थानि पुरुषसंस्कारवशाद्विषौषधिमणिप्रभृतीनि द्रव्याणि निर्वय॑न्ते न सर्व सर्वार्थमेवं पृथग्विषयग्रहणसमर्थानि घ्राणादीनि निर्वर्त्यन्त न सर्वविषयग्रहणसमानीति । स्वगुणान्नोपलभन्ते इन्द्रियाणि । कस्मा- दिति चेत् । सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७० ॥ स्वान् गन्धादीनोपलभन्ते घ्राणादीनि । केन कारणेनेति चेत् । स्वगुणैः सह घ्राणादीनामिन्द्रियभावात् । घ्राणं स्वेन गन्धेन समानार्थकारिणा सह बाह्य गन्धं गृह्णाति तस्य स्वगन्धग्रहणं सहकारिवेकल्यान भवति । एवं शेषा- णामपि । यदि पुनर्गन्धःसहकारि च स्याद् प्राणस्य ग्राह्यस्येत्यत आह । तैनैव तस्याग्रहणाच्च ॥ ११ ॥ न गुणोपलब्धिरिन्द्रियाणाम् । यो ब्रूते यथा बाह्यं द्रव्यं चक्षुषा गृह्यते तथा तेनैव चक्षुषा तदेव चक्षुर्गृह्यतामिति तादृगिदं तुल्यो झुभयच प्रतिपति- हेत्वभाव इति। * सर्वेषां समवायाविशेषे ऽपि गन्धस्यैव घाणे उत्कर्ष इति गन्धमेव, राहाति । तेन गन्धवत्वनिषेधपरं प्राधान्याभिधानं न पुनर्गन्धवत्त्वं गन्धयहणे प्रयोजकपि तु गन्धस्योत्कर्ष इति सिद्धम् । ता. टी. । + দ্যায় গ্রাফনিয়াহুঙ্গনাথ হাল্লার ময়না ছলা- ग्रहणाक्षेपः। है इन्द्रियाणीति २॥ प्राणादीनि केन कारणेनेति चेत् सहगुणाणादीमा-२ पुः । || इत्येतदाहेति ४ याह्यश्चेत्यस पाहेति ।

·१५८ न्यायभाष्ये न शब्दगुणोपलब्धः ॥ २ ॥ स्वगुणान्नोपलभन्तइन्द्रियाणीति एतन्न भवति । उपलभ्यते हि स्वगुणः शब्दः श्रोचणेति । तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ॥ ३ ॥ न शब्देन गुणेन सगुणमाकाशमिन्द्रियं भवति । न शब्दः शब्दस्य व्यजकः न च घ्राणादीनां स्वगुणग्रहणं प्रत्यक्षं नाप्यनुमीयते । अनुमीयते तु श्रोषणाकाशेन शब्दस्य ग्रहणं शब्दगुणत्वं च आकाशस्येति । परिशेषश्चा. नुमान वेदितव्यम् । आत्मा तावत् श्रोता न करणं मनसः श्रोचत्वे बधिर- त्वाभावः पृथिव्यादीनां प्राणादिभावे सामर्थ्य नोभावे चासामर्थ्यम् । अस्ति चेदं धमाकाशं च शिष्यते परिशेषादाकाशं नोचमिति* । इति श्रीवात्स्यायनीये भाष्ये तृतीस्याद्यमाहिकम् ॥ परीक्षितानीन्द्रियाण्याश्च बद्धरिदानी परीक्षानमः सा किम. नित्या नित्या वेति । कुतः संशयः । कमांकाशसाधात्संशयः ॥ १॥ अस्पर्शवत्वं ताभ्यां समानो धर्म उपलभ्यते बुद्धौ विशेषश्चोपजना- पायधर्मवत्त्वं विपर्ययश्च यथास्वमनित्यनित्ययास्तस्यां बुद्धौ नोपलभ्यते तेन संशय इति । अनुपपन्नः खल्वयं संशयः सर्वशरीरिणां हि प्रत्यात्मवेद- नीया अनित्या बुद्धिः सुखादिवत् । भवति च संवित्तिास्यामि जानामि * मनसः त्रित्वे बधिरादाभावः सर्वेविषयत्वाच्च मनसः सर्वविषयं श्रोत्रं प्राप्नोति । पृथिव्यादपि न त्रम् घ्राणादिभावे विनियोगात् । घ्राणादिवि- नियुक्ताः पृथिव्यादयः श्रोत्रभावे च घ्राणादीनां तवैकल्ये शब्दानुपलब्धिप्रसङ्गः । स्वचः त्रत्वे बधिराभावः सापघाते च प्रायणम् । दिककालयोः त्रत्वे च शब्दस्यान्यगुणत्वादग्रहणप्रसङ्गः । तद्गुणत्वमिति चेन्नाम्नि विवादः । यस्य शब्दो गुणस्तदाकाशं भवता संज्ञामात्रं भियते तो दिक्कालाविति । आकाशप्रत्याख्यान वा ऽन्यगुणत्वाच्छब्दस्य । यदि शब्दो दिक्कालगुणो भवति आकाशं तर्हि प्रत्या- ख्यातम् । न हि शब्दमन्तरेणाकाशास्तित्वे लिङ्गमस्ति यथा दिक्कालयोः परा- परादि लिङ्गमिति न द्रव्यान्तरं शिष्यतइति । न च गुणानां श्रेत्रभावो युक्तः । न चाकार्याणां सामान्यविशेषसमवायानां सामानुपलब्धः । न चेदं श्रीनं नास्ति शब्दोपलब्धिलिङ्गम । न्या. धाः ।

·૧ अ. ३ आ. २ सू. ०२-३ बुद्धिनित्यत्वनिराकरणम् । अज्ञासिषमिति न चोपजनापायावन्तरेण काल्यव्यक्तिस्ततश्च चैकाल्यव्यक्त- रनित्या बुद्धिरित्येतत्सिद्धम् । प्रमाणसिद्धं चेदं शास्त्रेप्युक्तमिन्द्रियार्थसन्निकर्षा- त्पन्नं युगपज ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमित्येवमादि तस्मात्संशयप्रक्रियानुपप- त्तिरिति । *दृष्टिप्रवादोपालम्भार्थ तु प्रकरणम् । एवं हि पश्यन्तः प्रवदन्ति सांख्याः पुरुषस्यान्तःकरणभूता नित्या बुद्धिरिति । साधनं च प्रचक्षते । विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥ २ ॥ किं पुनरिदं प्रत्यभिज्ञानं पूर्वमज्ञासियमयं तमिमं जानामीति ज्ञानया: समानेर्थे प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानमेतच्चावस्थिताया बुद्धरुपपन्नम् । नानात्वे तु बुद्धिभेदेषत्पन्नापर्वार्गषु प्रत्यभिज्ञानानुपपत्ति नान्यज्ञातमन्यः प्रत्यभिजा- नातीति । साध्यसमत्वादहेतुः ॥ ३ ॥ यथा खलु नित्यत्वं बुद्धेः साध्यमेवं प्रत्यभिज्ञानमपीति । किं कारणं चेतनधर्मस्य करणे ऽनुपपत्तिः । पुरुषधर्मः खल्वयं ज्ञानं दर्शनमुपलब्धिर्बोध: प्रत्ययो ऽध्यवसाय इति । चेतना हि पूर्वज्ञातमर्थ प्रत्यभिजानाति तस्यैत- स्मा तोर्नित्यत्वं युक्तमिति । करणचैतन्याभ्युपगमे तु चेतनस्वरूपं वचनीयं नानिर्दिष्टस्वरूपमात्मान्तरं शक्यमस्तीति प्रतिपत्तुम् । ज्ञानं चेदुहेरन्तःकरण- * सांख्यानां हि दर्शने प्रबादो महदन्तःकरणं बुद्धिरिति तदुपालम्भनार्थ प्रकरणसित । अयमभिप्राया नेह नित्यानिविचार: प्रधानतो ऽपि त्वनया द्वारा वृत्ततिरिक्ता सांख्याभिमता बुद्धिर्निराक्रियते सामान्यता बुद्धिमात्रस्य नित्यानि- त्यत्वविचारेण । र्याद हि नित्या बुद्धिः स्यात्ततो वृत्तिभ्य उदयवतीभ्यो व्यतिरिक्त महत्तत्त्वमन्तःकरणं स्यात् । अथ तु नित्यत्वसाधनानि प्रतिसंधानादीनि न बुद्धि- नित्यत्वस्येशते ततो वृत्तय एव बुद्धयो न ततिरिक्तं बुद्धितत्त्वं सिध्यतीति । ता. टी.। + वृत्तिमान किल विषयं प्रत्यभिजाननात्मानमपि प्रत्यभिजानाति न च चेतनो वृत्तिमान् तस्य कूटनित्यत्वात् । अन्यथा तु पूर्वापरावस्यादवान कूटनित्यः स्यात् । परिणामिनित्या तु बुद्धिस्दयव्ययवदनेकत्तिमती युज्यते इति भावः । ता. टी. । + वृत्तयो हि वृत्तिमता भिचाः तेन तासामनित्यत्वे ऽपि न वृत्तिमान कौटस्थ्याच्यवेत । तथा च प्रत्यभिज्ञाता ऽऽत्मैव प्रत्यभिज्ञानावित्यः सिध्यति न स्वन्तःकरणं बुद्धिसंज्ञकं न हि तस्मयभिज्ञाने प्रकाशतइत्यर्थः । ता. टी. ।

·૧૩ । न्यायभाष्ये स्याऽभ्युपगम्यते चेतनस्यैदानों किं स्वरूपं को धर्मः किं तत्त्वं ज्ञानेन च बुद्धो वर्तमानेनायं चेतन: किं करोतीति । चेतयतइति चेद् न ज्ञानादोंन्तरवचनम् । पुरुषश्चेतयते बुद्धि- जानातीति नेदं ज्ञामादर्थान्तरमुच्यते चेतयते जानीते पश्यति उपलभते इत्येको ऽयमर्थ इति। बुद्धिज्ञापयतीति चेद् श्रद्धा जानीते पुरुषो बुद्धिापयतीति सत्य- मेतत् । एवं चाभ्युपगमे ज्ञानं पुरुषस्येति सिद्धं भवति न बुझेरन्तःकरणस्येति । प्रतिपुरुषं च शब्दान्तरव्यवस्थाप्रतिज्ञाने प्रतिषेधहेतुवच- नम् । *यश्च प्रतिजानीते कश्चित्पुरुषश्चेतयते कश्चिदुध्यते कश्चिदुपल- भते कश्चित्यश्यतीति पुरुषान्तराणि खल्विमानि चेतना बोद्धोपलब्धा द्रष्टेति नकस्यैते धर्मा इति अध कः प्रतिषेधहेतुरिति । अर्थस्याभेद इति चेत् समानम् । अभिन्नार्थी एते शब्दा इति तत्र व्यवस्थानुपपत्तिरित्येयं चेन्मन्यसे समानं भवति पुरुषश्चेतयते बुद्धिजीनीते इत्यचाप्यों न भिद्यते तपोभयोश्चेतनत्वादन्यतरलोप इति । यदि पुनर्बु ध्यते ऽनयेति बोधनं बुद्धिर्मन एवोच्यते तच्च नित्यम् अस्त्वेतदेवं न तु मनसो विषयप्रत्यभिज्ञानान्नित्यत्वम् । दृष्टं हि करणभेदे ज्ञातुरेकत्वात् प्रत्य- भिज्ञानं सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानादिति । चतुर्वत् प्रदीपवच्च प्रदीपान्तर- दृष्टस्य प्रदीपान्तरेण प्रत्यभिज्ञानमिति । तस्माज ज्ञातुरयं नित्यत्वे हेतु. रिति । यच्च मन्यते बुद्धेरवस्थिताया यथाविषयं वृत्तयो ज्ञानानि निश्चरन्ति धृत्तिश्च वृत्तिमता नान्येति तच्च । न युगपदग्रहणात् ॥४॥ वृत्तिवृत्तिमतारनन्यत्वे वृत्तिमतो ऽवस्थानाद् वृत्तीनामवस्थानमिति यानीमानि विषयग्रहणानि तान्यवतिष्ठन्तइति युगपद् विषयाणां ग्रहणं प्रस. ज्यतइति । अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः ॥५॥ अतीते च प्रत्यभिज्ञाने वृत्तिमानण्यतीत इत्यन्तःकरणस्य विनाश: * को पोति। + अर्थस्य भेद इति । + वृत्तिमतो ऽवस्थानाद् वृत्त्यवस्यानप्रसङ्ग इति सूत्रार्थः । न्या. वा. । वृत्तीनामपगमे वत्तिमतो ऽप्यपगम इति सूत्रार्थः । न्या. या ·१६१ । अ. ३ श्रा. २ सू. ४-८ वृत्तीनामन्तःकरणधर्मत्वनिरास: । प्रसज्यते विपर्यये च नानात्वमिति । अविभु चैक मनः पर्यायेणेन्द्रियैः संयु- ज्यत इति । क्रमवृत्तित्वादयुगपद् ग्रहणम् ॥ ६ ॥ इन्द्रियार्थानां वृत्तिवृत्तिमतानानात्वमिति । एकत्वे च प्रादुर्भावतिरो- भावयारभाव इति । अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ ७ ॥ अप्रत्यभिज्ञानमनुपलब्धिः अनुपलब्धिश्च कस्य चिदर्थस्य विषया. न्तरव्यासक्त मनस्युपपद्यते वृत्तिवृत्तिमतानानात्वादेकत्वे हि अनर्थको व्यासङ्ग इति । विभुत्वे चान्तःकरणस्य पर्यायोन्द्रियैः संयोगः । न गत्यभावात् ॥८॥ प्राप्तानीन्द्रियाण्यन्तःकरणेनेति प्राप्त्यर्थस्य गमनस्याभावः । तत्र क्रम. धृत्तित्वाभावादयुगपद् ग्रहणानुपपत्तिरिति । गत्यभावाच्च प्रतिषिद्धं विभुनो ऽन्तःकरणस्यायुगपद्नुहणं न लिङ्गान्तरेणानुमीयतो इति । यथा चक्षुषो गतिः प्रतिषिद्धा सन्निकृष्टविप्रकृष्टयोस्तुल्यकालग्रहणात्पाणिचन्द्रमसार्व्यवधानेन प्रतीघाते सानुमीयतइति सायं नान्त:करणे विवादो न तस्य नित्यत्वे । सिद्धं हि मनोन्तःकरणं नित्यं चेति । क्व तर्हि विवादः तस्य विभुत्वे तच्च प्रमाणतो ऽनुपलब्धे. प्रतिषिद्धमिति। एक चान्त:करणं नाना चेता ज्ञानात्मिका वृत्तयः चक्षुर्विज्ञानं घ्राणविज्ञानं रूपविज्ञानं गन्धविज्ञानम् । एतच्च वृत्ति. वृत्तिमतारकत्वे ऽनुपपन्नमिति पुरुषो जानीते नान्त:करणमिति । एतेन विषयान्तरव्यासङ्गः प्रत्युक्तः । विषयान्तरग्रहणलक्षणो विषयान्तरव्यासङ्गः पुरु. घस्य नान्तःकरणस्येति केन व चिदिन्द्रियेण सन्निधि: केन चिदसन्निधि- रित्ययं तु व्यासङ्गो ऽनुज्ञायते मनस इति यकमन्तःकरणं नानावृत्तय इति । सत्यभेदे वृत्तेरिदमुच्यते । * प्राप्तान्यन्तःकरणेन्द्रियाणीति सूत्रार्थः न्या. याः । + यदपि सांख्या आचक्षिरे विषयान्तरव्यासक्ते ऽन्तःकरणे चतुरादिसंब- दुस्याप्यर्थस्याज्ञानादन्तःकरणत्तिजीनमिति तनिराकरणपरं भाष्यम् । ता. टी. । * अभीष्टविषयो निकविज्ञानात्यादः । न्या. वा.

·१६२ न्यायभाष्ये स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमानः ॥९॥ तस्यां वृत्तौ नानात्वाभिमानो यथा द्रव्यान्तरोपहिते स्फटिके अन्यत्वाभिमाना नीलो लोहित इति एवं विषयान्तरोपधानादिति । न हेत्वभावात्।। स्फटिकान्यत्वाभिमानक्दयं ज्ञानेषु नानात्वाभि- मानो गौणो न पुनर्गन्धाद्यन्यत्वाभिमानवदिति हेतु स्ति हेत्वभावादनुप- पन्न इति। समाना हेत्वभाव इति चेद् न ज्ञानानां क्रमेणोपजनापायदर्श. एतदुक्तं भवति । यद्यपि वृत्तयो नाना प्रतिभान्ति तथापि भ्रान्तिरि. यमेकस्मादन्तःकरणादभित्रानां नानात्वानुपपत्तेः । तस्मात्स्फटिकस्य यथैकस्यापि तापिच्छजपाकर्णिकारादिकुसुमोवधानावेद औपाधिक एवमन्तःकरणे दुर्लप स्वच्छस्य- न्द्रियप्रणाडिकया तत्तदर्थापरक्तस्योपाधिकं नानात्वं वृत्तिरिति च प्रत्यय इति च ज्ञानमिति चाख्यायतइत्यर्थः । ता. टीः । + हेत्वभावादिति भाष्यं व्याचष्टे इति तात्पर्यटोकायां दर्शनानेदं सूत्रम् । यो ऽयं दृष्टान्तः स्फटिकवदिति विकल्पोऽत्र किमयं स्फटिक उपधानभेदेन भियते उत नेति । किं चातः । यदि भिन्नते न दृष्टान्तः । अथ न भियते नानात्वाभि- मानः कथम् । यद्यपधानभेदाद भित्रमुपधानमिति कथं प्रतिपयसे । यदि प्रत्य- यभेदाद् व्याघातः । अभिन्ना वृत्तिः प्रत्ययश्च । व्याघातः प्रत्ययपर्यायत्वाद् वृत्तः । अथ भवतां वृत्तीनां भेदे किं प्रमाणम् । ज्ञानानां क्रमेणापजनापायदर्शनम् । ज्ञाना- न्युपजायन्ते ऽपन्ति चेति दृश्यते। एकानेविषयत्वाच्च प्रत्ययनानात्वाभिमान- स्यैकानेकविषयाधिगतिः । कथमेकस्मिंश्च विषये नानात्वाभिमानः स्फटिके दृष्टा- न्तः । नानाभूतेषु गन्धादिषु नानात्वाभिमानो दृष्टः । तेन नानात्वाभिमानस्याभयथा दृष्टत्वादिदमेकामदमनेक्रमिति न युक्तः प्रत्यय इति । यश्चायमभिन्ने स्फटिके भेद- प्रत्ययः सोऽपि प्रत्ययभेदमन्तरेण न युक्तः। न हि प्रत्ययाभेदवादिनः स्फटिके नीला- दिप्रत्ययभेदो युक्त इति । स्फटिके नीलादिप्रत्ययो ऽसंबन्धात्र युक्तः । नहि नीलं द्रव्यं चतुः संनिकृष्टमिति। अथ संनिकृष्टं तदेव नीलं न स्फटिक इति । स्फटिके समाना- धिकरणः स्फटिके नीलप्रत्ययो न युक्तः । न नैरन्तर्यदलनात् । नैरन्तर्येणावस्थिते स्फटिकनीलद्रव्ये चतुषा संनिकृष्यते । ततः संनिकाचीलगुणाध्यागपेण स्फटिके मिथ्याप्रत्ययो नील इति । यथा सान्तरेण्वन्तरालदलनात्संयुक्तप्रत्यय इति । यस्य च प्रत्ययो न भिदाते तस्य त्रीणि प्रमाणानीति शास्त्रं बाध्यते। न हि प्रत्ययाभेदे प्रमाणभेदः संभवति । विषयभेदात त्रित्वमिति चेदथ मन्यसे विषयस्त्रेधा भित्र- स्तेनानुरजितः प्रत्ययस्त्रेधा भवति । तत्र युक्तं प्रमाणाभेदे विषयभेदानधिगतः । न हि प्रमाणभेदमन्तरेण विषयभेदो ऽवगन्तुं शक्यतति । विषयतादात्म्या- दिति चेदथ मन्यसे विषय एवासो तथा ऽवस्थितस्तत्तादात्म्यात्तथा ख्यातिरिति प्रमाणधेयध्यं चेच प्रसङ्गात । एवं सति व्यर्थ प्रमाणं न विषयभेदं प्रमाणभेदो । । - - ·१६३ - -- अ. ३ आ. २ सू. ६-११ क्षणिकभावनिराकरणम् । नात् । क्रमेण हीन्द्रियार्थेषु ज्ञानान्युपजायन्ते चापयन्ति चेति दृश्यते । तस्माद् गन्धाद्यन्यत्वाभिमानवदयं ज्ञानेषु नानात्वाभिमान इति । स्फटि- कान्यत्वाभिमानवदित्येतदमृष्यमाणः क्षणिकवाद्याह । स्फटिकेप्यपरापरात्पत्तः क्षणिकत्वामक्तीनामहेतुः॥१०॥ स्फटिकस्याभेदेनावस्थितस्योपधानभेदान्नानात्वाभिमान इत्ययमवि- द्यमानहेतुकः पक्षः । कस्मात् स्फटिके ऽप्यपरापरोत्पत्तेः । स्फटिकेपि अन्या व्यक्तय उत्पद्यन्ते अन्या निरुवान्तइति । कथं क्षणिकत्वाद् व्यक्तीनाम् । क्षणश्चाल्पीयान्काल:*क्षणस्थितिकाः क्षणिकाः । कथं पुनर्गम्यते क्षणिका व्यक्तय इति । उपचयापचयप्रबन्धदर्शनाच्छरीरादिषु • पक्तिनिवृत्तस्याहाररसस्य शरीरे रुधिरादिभावेनापचयो ऽपचयश्च प्रबन्धन प्रवर्तते उपचयाक्तीनाम- त्पादः अपचयायक्तिनिरोधः । एवं च सत्यवयवपरिणामभेदेन वृद्धिः शरीरस्य कालान्तरे गृह्यते इति सायं व्यक्तिविशेषधी व्यक्तिमाचे वेदितव्य इति । नियमहेत्वभावाद्यथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ सर्वासु व्यक्तिषु उपचयापच्यप्रबन्धः शरीरवदिति नायं नियमः । कस्माद्धेत्वभावात् । नात्र प्रत्यक्षमनुमानं वा प्रतिपादकमस्तीति । तस्माद्य. थादर्शनमभ्यनुज्ञा यचयचोपचयापचयप्रबन्धो दृश्यते तत्रतत्र व्यक्तीनाम- परापरोत्पत्तिरुपचयापचयप्रबन्धदर्शनेनाभ्यनुज्ञायते यथा शरीरादिषु । यत्र. यत्र न दृश्यते तबतच प्रत्याख्यायते यथा ग्रावप्रभृतिषु । स्फटिकेप्युपचया- ऽवगमति विषयस्तु तादात्म्यात्तथा व्यवतिष्ठतइति । यथा उधवस्यति तथा चेतयतति व्याहतः अप्रकारत्वात् । प्रकारवत्येतद् युक्तमप्रकारे न युक्तम् । बुद्धिस्तं प्रत्ययमुपलभतति च विरोधो ऽधिकरणाधेययोरभेदात् । यः प्रत्यय: स बुद्धिरित्यधिकरणाधेययोरभेदः । एवं च बुद्धिस्तं प्रत्ययमुपन्नभतइति व्याहतम् । न्या. वा.. अल्पीयःकाल इति। + पक्तिर्वत्तस्थति। अस्य प्रयोगः । प्रतिक्षणं शरीरमन्यच्चान्यच्च भवति। बाझप्रत्ययाभेटे सत्यन्ते विशेषदलनात पच्यमानभूमिपाकजवदिति । न्या. वाः । पटस्य कुङ्कुमादि. द्रव्यसंयोगे सत्यन्ते ऽरुणिमलक्षणा विशेषो दृश्यते न चास्याओणमा प्रतिक्षण- भावीत्यत उक्तं बाझप्रत्ययाभेटे सतीति । ता. टी । धर्तते इति । - ·१६४ न्यायभाष्ये पचयप्रबन्यो न दृश्यते तस्मादयुक्तं स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तिरिति । यथा चार्कस्य कटुकिम्ना सर्वद्रव्याणां कटुकिमानमापादयेत्तादृगेतदिति । यश्चा- शेषनिरोधेनापूर्वोत्पादं निरन्वयं द्रव्यसन्ताने क्षणिकतां मन्यते तस्यैतत् । नोत्पत्तिविनाशकारणापलब्धेः ॥ १२ ॥ उत्पत्तिकारणं तावदुपलभ्यते अवयवोपचयो वल्मीकादीनां विना- शकारणं चोपलभ्यते घटादीनामवयवविभागः । यस्य त्वनपचितावयव निरु. ध्यते अनुपचितावयवं चोत्पद्यते तस्याशेषनिरोधे निरन्वये वा पूर्वोत्पादे न कारणमुभयचाप्युपलभ्यतइति । क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवद्युत्पत्तिबच्च तदुत्पत्तिः ॥ १३॥ यथानुपलभ्यमानं क्षीरविनाशकारणं दध्युत्पत्तिकारणं चाभ्यनुज्ञायते तथा स्फटिके परापरासु व्यक्तिषु विनाशकारणमुत्पत्तिकारणं चाभ्यनुज्ञेय- मिति । लिङ्गता ग्रहणानानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ क्षीरविनाशलिङ्गं क्षीरविनाशकारणं दध्युत्पत्तिलिङ्गं दथ्युत्पत्तिका- रणं च गृह्यते ऽतो नानुपलब्धि: विपर्ययस्तु स्फटिकादिषु द्रव्येषु * सो ऽयं हेतुर्यत्रोपलभ्यते तत्र क्षणिकत्वं साधेयद् न पुनः सर्वभावानाम् । मिति चेदनेन हेतुना ऽन्यत्वं सिध्ये न तु क्षणिकत्वम् । हेतोश्चान्यथोपपत्तेः क्षणिकत्वं विना नानुप- पत्तिः । पूर्वशरीरावयवा हि आहारावयवसहिताः पूर्वव्यूहपरित्यागेन व्यूहान्तरमापटयमानाः शरीरान्तरमुत्यादयन्तीति युक्तो भेद इत्य हेतुरेषः । क्षणिकत्वमेव भेदहेतुः कुतो नेति चेत्तत्साधनेन र्नािर्दष्टेन हेतुनैव भेदसिद्धेः कृतं क्षणिकत्वस्य तद्धेतुत्वकल्पनयेति । विशेषदलनं चान्यथोपपन्न णिकत्वेन साधर्नामति । + उपचयापचयावस्थितवस्तुविषया क्षणिकत्वे सर्वभावानां न संगच्छेयाताम् । न हि जायमानोवर्धत इत्युच्यते विनश्यन्वा ऽचित इति । उपचयापचयात्तिविनाशकारणोपल- ब्धेरिति सूत्रार्थः । न्या. वा. । उपचयापचयौ च तावृत्तिविनाशकारणे चेति कर्मधारयः । ता• टोः । श्रथ यात्र कारणपदेनाधारो याह्यः। श्राधाराधेयभावप्रतीतेर्न क्षणिक- त्वम् । प्रयोगश्च कार्यकारणे एककालवर्तिनी आधाराधेयभावात्कुण्डक्षीरदिति । क्षणिकत्वमते आधाराधेयभावो ऽसिद्ध इति चेन्न सिद्धान्तविरोधात् । त्वया ऽपि हि रूपस्य स्पर्श आधारो घात इति । प्राधाराधेयभावाभावे ऽपि कार्यकारणभावस्तुलान्तनमनानमनयो?ष्ट इति चेन्न । गुणत्यवद्रव्यसंयोगस्येवोभी प्रति कारयात्वात् । वा२।५। - ऽभ्यु ·। । पत्तेः । अ. ३ श्रा. २ सू. १२-१४ क्षणिकभावनिराकरणम् । १६५ अपरापरोत्पत्तीनां न लिङ्गमस्तीत्यनुत्पत्ति रेवेति । अच कश्चि- स्परीहार माह । * अपरापरोत्यत्ता ३।४।५। + त्यनुवतिरिति ४॥ ६ परिहारमि. २।५। * नन्वत्रापि शीतोष्णस्पर्शभेदाबानात्वमग्न्युदकदिति चेन्न । तस्याप्तेजोऽवयवानुम- धेशनिमित्तकत्वेन तस्य स्फटिकगतत्वाभावात् । ननु न शैत्यौपाययोरप्तेजोवयवानु प्रवेशनिमि- सकत्वं हेमन्ते ऽनाश्तानां काष्ठभूम्यश्मलोहानां शैत्यतारतम्यस्य ग्रीष्मे चौधण्यतारतम्यस्यानुप- न हि तेषु कचिधिकावयवानुप्रवेशे क्व चिदल्यावयवानुप्रयेशे कारण संभवति सम्माद बाह्यनिमित्तान्तरानपेक्षा भावानां स्वभावादेव भित्रभित्ररूपेण परिणाम इति चेन्न । अन्वयतिरेकाभ्यामप्तेजोऽवयवानुप्रवेशे कारणताया दुर्वारत्वात् । स्वभावस्य सर्वदातनत्वेनाहेतु- स्वात् । अप्लेजोऽवयवानुप्रवेशे हेतुत्वमुपेक्ष्य स्वभावस्य भेदहेतुत्वे खरस्नेहोष्णेरणात्मक्रानि भूता- नीति स्वसिद्धान्तविरोधः। एकस्यैव द्वित्रिस्वभावकत्वेन व्यावर्तकत्वरूपलक्षणत्वासंभवात् । ननु न विशेषमात्रस्य नानात्वसाधकत्वमपि तु विरुद्धविश्वस्य तेन काञ्चने एकदेवाघपयकाठिन्यचलनानां दर्शनादविरुद्धत्वेन न भेदसाधकता । शैत्याधण्ययोस्त्वेक्रदैकत्रादर्शनेन भेदहेतुतेति चेन्न । सामा- नाधिकरण्याभ्युपगमे लक्षणत्वासंभवस्योक्तत्वात् । न हि काठिन्याटिकमन्यत्रापि विद्यमानं एथि- ध्यादीनां लक्षणं भवितुमर्हति । मम तु काठिन्यादेः पृथिव्यादिमात्रवृत्तितया ऽन्यत्रोयलम्भस्य च सत्तदवयवानुप्रवेशेन तत्तदवयवनिष्ठीषण्यादिविषयकतया साधारण्येन लक्षणत्वस्य नानुपपत्तिः । स्फटिके साध्यं चान्यत्वं परीक्षणीयं कीदृशं तदिति । यदि भेदमात्रं ततः सिद्धसाधनं स्तम्भादि. भेदस्थेष्टत्वात् । यदि स्फटिकान्तराभेदः स एव दोषः । पूर्वस्कटिकाट्द इति चेन्न । प्रतियोग्य- प्रसिद्धः । न हि तस्य क्षणिकस्य प्रतीतिविषयता प्रतीतिकाले भावात् । अयोभयत्रादिसिद्धं पूर्व- प्रतीतं स्फटिकान्तरमपेक्ष्य भेदः साध्यते तदा सिद्धसाधनम् । यठातीले स्फटिके वर्तमानस्फटि- क्षभेदः हेत्वसिद्धिः अतीतत्वेन स्पर्शभेदस्य तत्रामह्यमाणत्वात् । पूर्वक्षीतत्क्षणत्तित्वविशिष्ट- योदस्य सिद्धत्येन सिद्धसाधनं च । अथ तस्मिन्नेव भेदः साध्यते तहि बाधः । अयेकस्मिवयुग- पत्कालिप्रत्ययाविषयत्वं साध्यते तदा दृष्टान्ताभावः । प्रदीपो दृष्टान्त इति चेत्र । तत्र দ্বারাণান্ধায় মিম্মন্ধিালায়ন্তষিমন্দালত্যায়যায়ন্তিনামায় चानन्तरं द्रविनाशस्य सत्त्वेनैकस्योक्तकालचतुष्टयत्तिप्रत्ययविषयत्वात् । एवं सर्वत्र योज्यम् । अकारणविनाशानुपपत्तेः । विनाशहेयभावान विनाशः सकारणको पि तु भावः स्वभावत एवात्यनो नश्यतीति चेन्न । तथा सति विनाशे तुच्छत्वस्य वा नित्यत्वस्य प्रसङ्गात्। तथा सतिभावानां सर्वदातनत्वमत्यन्तानुपलब्धिर्वा स्यात् । प्रथाविनाशित्यादकारणको विनाश इति चेत्र । रेसि- । कार्यस्य पुनरुत्पत्तिप्रसङ्काद्विनाशो ऽविनाशीति चेन्न । कारणसामग्यामसत्यां विनाशनाशमा- त्रेण भावोत्यत्तेरनुपपत्तेः। तस्याभावाभावमात्रत्वाभावात् । अभावस्य सकारणकत्वे ऽपि भावत्वा- भावेन नाशाभावोपयत्तेश्च । सकारणकत्वे सति भावस्यैव नाशनियमात् । न च विनाशस्या सकारणकत्वे ऽग्निसंयोगस्य पाकजरूपायुयत्तिं प्रति तनाशं प्रति कारणत्वोपगमे जनकस्यैव विनाशकत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अग्निसंयोगान्तरस्य तद्विनाशकत्वोपगमात् । ननु जनकसजा- सीयस्य न विनाशकत्वमिति नियमः । नायं नियमः अङ्करजनकस्याप्यप्संयोगस्य तद्विनाशकत्वदर्श- नात् । अकारणकविनाशाभ्युपगमे पूर्वोक्तदोषाणां दुष्परिहरत्वात् । किं चेदं भावानां क्षणिकत्वं यदि विनाशित्वं तदा सिद्धसाधनम् । यट्याशुविनाशित्वं सदा विशेषणं व्यर्थ त्वन्मते स्थिरान- भ्युपगमात् । अथोत्पविनाशित्वं तदापि सिद्धसाधनम् । अथोत्पत्तिविनाशयोरेककालत्वं तदा- अनुत्यनस्यैव विनाशापत्तिः । अथोत्पत्रस्य विनाश इत्युत्पत्तेः कादाचित्कत्वेन सकारणकत्ववद्वि- नाशस्यापि सकारयकत्वापत्तो स्वसिद्धान्तविरोधः। क्षणिक इति मत्वर्थीयश्च कथम् । यदि क्षयो इन्त्र क्षणशब्दार्थः तदा क्षयतढाययोरेककालिकत्वाभावेन भावस्य तद्वत्ताऽनुपत्तः। र्याद चावस्था- न्तरविशिष्टं भावान्तरं क्षणशब्दार्थस्तदापि स एव दोषः । अथ प्राक्तनभाव एव क्षणस्तदापि स एव दोषः स्ववैशिष्ट्यस्य स्वस्मिनभावात् । यदि सर्वान्त्यकालः क्षणशब्दार्थस्तर्हि कालाभ्युपगमासिद्धा- न्तविरोधः । तस्य कल्पनामात्रसिद्धस्व विशेषणत्वानुपपत्तिः। न चात्र दृष्टान्तः प्रदीपादेस्तत्त्वाभा- यस्य प्राक साधितत्वात् । अत्रोक्ता हेतवश्चासिद्धा अन्यथासिद्धा विरुद्धा वा उत्पवनध्वंसिनां विशे- ..

·१६६ न्यायभाष्ये न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् ॥ १५ ॥ पयसः परिणामा न विनाश इत्येक आह । परिणामश्चावस्थि- तस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरोत्यत्तिरिति । गुणान्तरप्रादुर्भाव इत्य- पर आह । सतो द्रव्यस्य पूर्वगुणनिवृत्तौ गुणान्तरमुत्पद्यतइति । स खल्वे. कपक्षीभाव* इव । अचा तु प्रतिषेधः । व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्य- निवृत्तेरनुमानम् ॥ १६ ॥ संमूर्छनलक्षणादवयवव्यहाद्, द्रव्यान्तरे दध्युत्पन्ने गृह्यमाणे पूर्व पयो द्रव्यमवयवविभागेभ्यो निवृत्तमित्यनुमीयते यथा मृदवयवानां व्यहा- न्तराद् द्रव्यान्तरे स्थाल्यामुत्पन्नायां पूर्व मृत्पिण्डद्रव्यं मृदवयवविभागेभ्यो निवर्ततइति । मृद्ववावयवान्वयः पयोदधोनीशेषनिरोधे निरन्वयो द्रव्या- न्तरोत्पादो घटत[इति । अभ्यनुज्ञाय च निष्कारणं क्षीरविनाशं दध्य- त्पादं च प्रतिषेध उच्यतइति । । - पवत्त्वाऽनुपपत्तेः। तदभ्युपगमे तु विशेषानयकालवर्तिनि क्षणिकत्वस्याभावाद्धेतोश्च सत्त्वाद् व्यभि- चारः । अन्ते विशेषदर्शनस्य हेतुत्वे तु विनाशकाले विशेषानुपलब्धीधः । श्रान्तिम वस्त्वेवान्तश- ब्दार्थस्तथा सत्येकस्मिन्विशेषाभ्युपगमेन तस्य स्थैर्यसाधकतया विरुद्धत्वम् । दीपस्य दशाभेदेन दर्शना- दर्शनयोस्तत्तदेशभेदेनोत्याविनाशहेतुकत्वबद् देवदत्तादेरपि देशभेदेन दर्शनादर्शनयास्तत्र तत्रो- त्पादविनाशहेतुकवमिति तु न । दृष्टान्तटार्टान्तिकयोरुभयोरपि तत्तदेशसंयोगविभानिमित्तक- त्वेनोत्पादविनाशहेतुकत्वाभावात् । प्रदीपस्य सन्देशउत्पट्य सा एव ध्वस्तस्य संस्कारामाधार- त्वेन देशान्तर उत्पत्तमयोग्यत्वात् । यदण्याकाशे विमानां ग्रावणामपां चातुल्यकालपातदर्शनात्व- णिकविलक्षणावस्थावत्वं कल्प्यतइति । तदपि न क्वचिद् गुरुत्वप्रयत्नक्षेपाणां समुदितानां कचिद गुरुत्वप्रयत्नयोरेव क्व चिद्गुरुत्वमात्रस्य पाते करणस्य वैलक्षण्यादेव पातवैलक्षणयोपपत्तेः । स्थैर्ये प्रमाणं त्वाधाराधेयभावः। न हि कार्यकाले विटामानं कारणं तदाधारः संभवति न चानाधार- कार्यमिति । प्रतश्च विप्रतिपतिविषया अयुगपत्कालाः प्रत्यया एकविषया अभान्ततत्प्रत्ययसा. मानाधिकरणये सति समानशब्दवाच्यत्वात् । वर्तमानकक्षणानेकपुरुषप्रत्ययवत् । यथा वर्तमानक- क्षणविषयायामनेकपुरुषप्रत्ययानामभ्रान्ततत्प्रत्ययविषयाणामेकविषयकत्वमेवमयुगपत्कालानामप्य- भान्ततत्पत्यविषयाणामध्येविषयत्वर्माित । प्रत्यात्म प्रत्यया नानेककर्तृका अप्रतिसंधानप्रस- शादेवदत्तादिप्रत्ययवटिति । रूपरसगन्धस्पर्शप्रत्यया एकानेनिमित्ता ममेति प्रतिसंधानात् कत- समयानां बहूनां वर्तमानकक्षणानेकविज्ञानवदिति । भवस्तनाट्यतनधिज्ञानान्ये कसंततावेकानेक- निमित्तानि ममेति प्रतिसंधानात्पूर्वदिति । पक्षद्वयपि द्रव्यमतिष्ठते एकस्य तिरोभावाभिव्यक्ती अपरस्य विनाशप्रादुर्भावावि- स्युपमाऽर्थः। + अयन्तु प्रतिषेध द. २।५। ॥ न झनपवृक्तस्य पूर्वावस्थातो ऽभिव्यक्तयनभिव्यक्ती भवतो विनाशप्रादु- भावा घेति तस्मादयुक्तमस्थितस्य परिणाम इति । भ्या. वा. ।

·१६० अ. ३ आ. २ स. १५-१० परिणामवादनिरासः । कचिद्विनाशकारणानुपलब्धः क्वचिच्चोपलब्धेरनेकान्तः॥१०॥ क्षीरदधिनिष्कारणो विनाशोत्पादौ स्फटिकव्यक्तीनामिति नायमेकान्त इति । कस्माद् हेत्वभावाद् नाच हेतुरस्ति । अकारणो विनाशोत्यादी* स्फटि. कादिव्यक्तीनां क्षीरदधिवद् न पुनर्यथा विनाशकारणभावात कुम्भस्य वि- नाश उत्पत्तिकारणाभावच्चा नुत्पत्तिरेवं स्फटिकादिव्यक्तीनां विनाशोत्पत्ति- कारणभावाद्विनाशोत्यत्तिभाव इति । निरधिष्ठानं च **दृान्तवचनम् । गृह्यमाणयोर्विनाशोत्यादयोः स्फटिकादिषु स्यादयमानयवान् दृष्टान्तः क्षीरविनाशकारणानुपलब्धिबध्यु त्यत्तिवच्चेति तो तु न गृह्येते तस्मानिरधिष्ठानायं दृष्टान्त इति । अभ्यनुज्ञाय च स्फटिकस्योत्पादविनाश योत्र साधकस्त- स्याभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः । कुम्भवन्न निष्कारणी विनाशोत्यादी स्फटि. कादीनामित्यभ्यनुज्ञेयायं दृष्टान्तः प्रतिषेटुमशक्यत्वात् । क्षीरदधिवत्तु निष्कारणी विनाशोत्यादाविति शक्योयं प्रतिषेद्धं कारणतो विनाशोत्पत्ति दर्शनात् । क्षीरदनोविनाशोत्पत्ती पश्यता यत्कारणमनुमेयं कार्यलिङ्गं हि कारणमित्युपपन्नमनित्या बुद्धिरिति । इदं तु चिन्त्यते कस्येयं बुद्धिरात्मेन्द्रियमनार्थानां गुण इति । प्रसिद्धो|||पि खल्वयमर्थः परीक्षाशेषं प्रवर्तयामीति प्रक्रियते । सायं बुद्धी सन्निकर्षात्पत्तेः संशयः विशेषस्याग्रहणादिति । तचायं विशेषः । * विनाशोत्यादी स्फटिकाटिव्यक्तोनामिति कस्माट् हेत्वभावाद् नात्र हेतुरस्ति स्वका- रया विनाशोत्यादी च स्फटिकादिर्शित २। + यथेति नास्ति १ । ४ । + कारणाभावादिति ४ । चानुत्पत्तिरिति १ चोत्पत्तिरिति २१४।५। || विनाशकारणोत्पत्तिभावादिति। पा को ऽधिष्ठानार्थः । आश्रयायः क्रिमुक्तं भवति निरधिष्ठानमिति धर्मों नास्तीति यावदुक्तं भवति । न हि स्फटिकस्योत्पादविनाशी प्रतिक्षणमुपलभ्येते यत यं चिन्ता भवेत् किमती सकारणकावाहो स्विदकारणकाविति । यथा ऽन- भ्युपगतशब्दतत्त्वं प्रति कश्चिद् ब्रूयात्कृतकत्वादनित्यः शब्द इति तादृगेतदिति । धसिद्धेश्च दृष्टान्ताभाव इति च समानम् । न्या. वा. ** चेति नास्ति । ++ दध्युपलब्धिवति १ दध्युत्पत्तिकारणानुपलब्धिवति ५। # इतश्चानित्या बुद्धिः गुणत्वे सति प्रत्यक्षाया व्यापकद्रव्यसमवायात शब्दवत् । नातिमत्त्वे सत्यस्मदादिप्रत्यक्षत्वादाश्रितत्वाद् शब्दवत् । न्या. वा. । 16 न गुणभावासिद्धेः अनित्यत्वे सत्यनाक्षुषप्रत्यक्षत्वाद् गुणभावः । सन्नि- कोत्पत्तः संशय इति । न्या. वा. । III प्रसिद्धोपि चेति २।५। ।

·-- न्यायभाये नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशेपि ज्ञानाऽवस्थानात् ॥ १८ ॥ नेन्द्रियाणामानां वा गुणो ज्ञानं तेषां विनाशे ज्ञानस्य भावात् । भवति खल्विदमिन्द्रियेथै च विनष्टे जानमद्राक्षमिति । न च ज्ञातरि विनष्टे ज्ञानं भवितुमर्हति । अन्यत् खलु वै तदिन्द्रियार्थसन्निकर्षजं ज्ञानं यदिन्द्रि- यार्थविनाशे न भवति । इदमन्यदात्ममनःसन्निकर्षज* तस्य युक्तो भाव इति । स्मृतिः खल्वियमद्राक्ष मति पूर्वदृष्टविषया न च विज्ञातरि नष्टे पूर्वो- पलब्धः स्मरणं युक्तं न चान्यदृष्टमन्यः स्मरति । न च मनसि ज्ञातर्यभ्यु- पगम्यमाने शक्यमिन्द्रियार्थयाजातृत्वं प्रतिपादयितुम् । अस्तु तर्हि मनोगुशो ज्ञानम् । युगपज जेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ १६॥ युगपज् ज्ञेयानुपलब्धिरन्तःकरणस्य लिङ्गंतच युगपज् ज्ञेयानुपलब्ध्या यदनुमीयते अन्तःकरणं न तस्य गुणो ज्ञानम् । कस्य तर्हि ज्ञस्य वशित्वात् । वशी ज्ञाता वश्यं करणं ज्ञानगुणत्वे वा करणभावनिवृत्तिः । घ्राणादिसाधनस्य च ज्ञातुर्गन्धादिजानभावादनुमीयते अन्तःकरणसाधनस्य सुखादिज्ञानं स्मृति. श्चेति तत्र य|| ज्ञानगुणं मनःप स आत्मा यतु सुखाद्युपलब्धिसाधनम. न्तःकरणं मनस्तदिति संज्ञाभेदमा नार्थभेद इति । युगपञ्चेयानुपलब्धेश्च योगिन इति वा चार्थः । योगी खलु सद्धी प्रादुर्भूतायां विकरणधर्मा निर्माय * आत्ममनःसनिकर्ष प्रात्ममनसोः सनिकर्षजमिति। +दिति नास्ति १ ॥ ४ ॥ तत् खलु युगपज जेयानुपलब्ध्या समधिगतं मनो नातस्तद्गुणो जानम् । विशेषणापादानादन्तःकरणबहुत्वप्रसङ्ग इति चेन सर्वेन्द्रियस्य निमित्तत्वान्मन- ननिमित्तत्वात् । समिन्द्रियं मनननिमित्तत्वान्मन इत्युच्यते । एवं च सति विशे- वणं युक्तं युगपज्जेयानुपलब्ध्या समधिगतं मनो न तस्य गुणो ज्ञानमिति । एवमपि व्यर्थ विशेषणमन्यस्यानभ्युपगमात् । यदि तस्यान्तःकरणस्य न भवत्यन्यस्य हि साधनस्य ज्ञानं गुण इति प्राप्तम् । अन्यस्यानभ्युपगमात् । अन्यस्योपपत्तेरपति- धः । अनवस्थितत्वात्प्रमाणप्रमेयभावस्य यदाऽयं योगी पुरुषान्तरेण पुरुषान्तरं परिच्छित्ति तदा पुरुयान्तरपरिच्छेदे पुरुषान्तरं साधनमिति तस्य ज्ञानं गुणो भवतीति युक्तं विशेषार्मात । तस्मात्र तस्य गुणो ज्ञानमिति । न्या. वा. । न चैवं ज्ञातरि नियमो जाता वश्यक वश्यपि भवतीति । अचेतने नियमः अचेतनं सर्व वश्यामिति । वश्यं मनो ऽचेतनत्वात् घाणवदिति । न्या. वा. । पा मन इति नास्ति। ।

·अ. ३ आ. २ स. १८-२३ ज्ञानयोगपद्यनिरासः । सेन्द्रियाणि शरीरान्तराणि 'तेषु तेषु युगपज् ज्ञेयान्युपलभते तच्चैतद्विभा ज्ञातर्युपपद्यते नाणी मनसीति । विभुत्वे वा मनसो ज्ञानस्य नात्मगुणत्व- प्रतिषेधः । विभु च मनस्तदन्तःकरणभूतमिति तस्य सर्वेन्द्रियैर्युगपत् संयोगाद्युपगज ज्ञानान्युत्पद्येरनिति । तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ॥ २० ॥ विभुरात्मा सर्वेन्द्रियैः संयुक्त इति युगपज ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्ग इति । इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्षाभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥ गन्धादु पलब्धेरिन्द्रियार्थसन्निकर्षवदिन्द्रियमनःसन्निकर्षोपि कारणं तस्य चायोगपद्यमणुत्वान्मनसः । अयोगपद्यादनुत्पत्तिर्युगपज, ज्ञानाना- मात्मगुणत्वेपीति । यदि पुनरात्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षमाचाद् गन्धादिज्ञानमु- त्पद्यते। नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ आत्मेन्द्रियसन्निकर्षमाचाद् गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते इति नाचोत्पत्ति- कारणमपदिश्यते येनैतत्प्रतिपद्यमहीति ॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥२३॥ तदात्मगुणत्वेपि तुल्यमित्येतदनेन समुच्चीयते । द्विविधा हि गुणना- शहेतुः गुणानामाश्रयाभावो विरोधी च गुणः । नित्यत्वादात्मनो ऽनुपपन्नः पूर्वः विरोधी च बुद्धेर्गुणा न गृह्यते तस्मादात्मगुणत्वे सति बुद्धनित्यत्वप्रसङ्गः । * विभु मनस्तदन्तःकरणभूतमिति ४ । ५ विभुत्वमन्तःकरणभूतमिति १। + तदनुपपत्तिरिति ४। + युगादति नास्ति २।५। मात्र कारणमिति २।५ गन्धाटिज्ञानमिति च नास्ति। || अस्मादेवोत्ययतामिति न कारणमपदिश्यतति सूत्रार्थः । आत्मेन्द्रि- यार्थसविकाज्जानमुत्पदयतइत्ययुगपदुत्पत्तो वा न कारणान्तरमपदिश्यतइति । विदेहप्रत्ययानुत्पत्ती वा योन्द्रयमर्थन बहिरवस्थितेन संबधते आत्मसंबन्धो ऽपि तत्रास्तीति कस्माद्विदेहप्रत्याख्याने च केवलमात्मा स्मृत्यादिकारामति कस्मान युगपदुत्पत्तिः स्मृतीनाम् । यदा झेन्द्रयमात्मा ऽर्थेन युगपत्सम्बो तदा किमिन्द्रियार्थचिकर्षः कारणमुतात्मार्थसत्रिकर्ष उतात्मेन्द्रियनिकर्ष इति कार- यानपदेश इति न्या. वा।

·१०० न्यायभाष्ये अनित्यत्वग्रहाबुद्धेर्बुड्यन्तराविनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ अनित्या बुद्धिरिति सर्वशरीरिणां प्रत्यात्मवेदनीयमेतत् । गृह्यते च दुसन्तानस्तच बुद्धेर्बान्तरं विरोधो गुण इत्यनुमीयते यथा* शब्दसन्ताने शब्दः शब्दान्तरविरोधीति । असंख्ययेषु ज्ञानकारितेषु संस्कारेषु स्मृतिहेतु- मात्मसमवेतेष्वात्ममनसोश्च सन्निकर्षे 'समाने स्मृतिहेत। सति न कारण- स्यायोगपद्यमस्तीति युगपत्स्मृतयः प्रादुर्भवेयुः यदि बुद्धिरात्मगुणः स्या- दिति । तत्र कश्चित्सन्निकार्षस्यायोगपद्यमुपपादयिष्यन्नाह । ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्यु- त्पत्तेन युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ ज्ञानसाधन: संस्कारो ज्ञानमित्युच्यते ज्ञानसंस्कृतैरात्मप्रदेशैः पर्या- येशा मन: संनिकृष्यते । आत्ममनःसन्निकर्षात्स्मृतयोपि पर्यायेण भवन्तीति । नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ सदेहस्यात्मनो मनसा संयोग। विपच्यमानकर्माशयसहितो जीवन- मियते तचास्य प्राक् प्रायणादन्तःशरीरे वर्तमानस्य मनसः । शरीरादहिज्ञान- संस्कृतैरात्मप्रदेशैः संयोगो नोपपद्यतइति । साध्यत्वादहेतुः ॥ २० ॥ विपच्यमानकर्माशयमाचं जीवनमेवं च सति साध्यमन्तःशरीरवृ. तित्वं मनसः इति । तथा२। - + बुद्धेरनित्यत्वे साधिते बुध्यन्तरात्संस्काराद्वा विनाश ति बोध्यम् । तस्या युगपटुत्य- सिप्रतिवेधे ऽपि युगपत्स्थितेरप्रतिषेधाद् द्वितीयक्षणात्पन्नया बुझ्या प्रथमक्षणोत्पन्नाया बुद्धेनीशः शब्दवत् । अन्त्ययोस्तु बुद्धिशब्दयोः स्थितेहेत्वभावात्संस्काराहा कालाहा विनाशः। कारणयोगप- निमित्तकश्चेज् ज्ञानयोगपट्यविरहः स्मतीनां युगपदुयत्तिः प्राप्नोति कारणयोगपट्यात् । अत्र कारणस्य युगपदनेकक्रियानिवृत्ती सामर्थ्यविरहादिति परिहारो मुख्यः । स्मतिर्न युगपदुत्पटाते. ऽपरिच्छेदत्वादनुभवदिति वा । + मनसः शरीरासमवेतत्वे ऽपि संगोगमात्रस्यातिप्रसक्तत्वे ऽपि चेन्द्रियार्थन्निकर्षस्य मन:- कार्यस्य शरीराद बहिः सत्त्वेन शरीरान्तरेघ कार्यकारित्वनियमाभावे ऽपि च येनात्मना यच्छरीरं कमार्जितं तत्संयुक्तस्य मनसा वैशिषकज्ञानादिलक्षणकार्यकारित्वं न तदसंयुक्तस्येति शरीराश्रि. सत्वं मनमा नान्यदत्यर्थः । 5 अशरीरं मनः पुरुषार्थासमर्थमिति साध्यमेतत् । न्या. वा.

·१०१ श्र.३ प्रा. २ सू. २४-३१ श्रात्ममनःसंयोगस्य शरीरान्तःस्थत्वम् । स्मरतः शरीरधारणोपपत्तरप्रतिषेधः ॥ २८॥ सुस्मर्षया खल्वयं मनः प्रणिदधान: चिरादपि कं चिदर्थ स्मरति स्मरतश्च शरीरधारणं दृश्यते आत्ममन:सन्निकर्षजश्च प्रयत्नो द्विविधा धारकः प्रेरकश्च निःसृते च शरीरावहिर्मनसि धारकस्य प्रयत्नस्याभावाद् गुरुत्वात्यतनं स्यात् शरीरस्य *स्मरता इति । न तदाशुंगतित्वान्मनसः ॥ २६ ॥ आशुगति मनस्तस्य बहिः शरीरादात्मप्रदेशेन ज्ञानसंस्कृतेन सन्निकर्षः प्रत्यागतस्य च प्रयत्नोत्पादनमुभयं युज्यतइति उत्पाद्य वा धारक प्रयत्नं शरीरान्निःसरणं मनसो ऽतस्तचोपपन्नं धारणमिति । न स्मरणकालानियमात् ॥ ३० ॥ किं चित्क्षिप्रं स्मर्यते कि चिच्चिरेण यदा चिरेण तदा सुस्मर्षया मनसि धार्यमाणे चिन्ताप्रबन्धे सति कस्य चिदर्थस्य लिङ्गभूतस्य चिन्तनमाराधितं] स्मृतिहेतुर्भवति । तचैतचिरनिश्चरिते मनसि नोपपद्यतइति । शरीरसंयो- गानपेक्षश्चात्ममन:संयोगो न स्मृतिहेतु: शरीरस्य पभोगायतनत्वाद् उपभा- गायतनं पुरुषस्य ज्ञातुः शरीरं न ततो निश्चरितस्य मनस आत्मसंयोगमाचं ज्ञानसुखादीनामुत्पत्तो कल्पते कृतौ वा शरीरवैयर्थ्य**मिति । आत्मप्रेरणयदृच्छाजताभिश्च न संयोगविशेषः ॥ ३१ ॥ आत्मप्रेरणेन वा मनसो बहिः शरीरात संयोगविशेषः स्याद् यदृच्छ. या वा ऽऽकस्मिकतया तया वा मनसः सर्वथा चानुपपत्तिः । कथं स्मर्तव्यत्वा- । * शरीरस्यात्मवत इति ५। + स्मरणशरीरधारणे युगपदवत इति दृष्टम् । दृष्टं च सर्वण प्रतिपत्त- व्यम् चिरनिश्चरिते च मनसि स्मरतः शरीरधारणं न स्यात् । न्या. वा. । * उभयतः सुज्यतति । उभयं सिधति स्मरणं धारणं च । न्या. वा.। || प्रारचितमिति २।४।५। पा उपभोगायतनत्वादिति २।५। ** अनियतः स्मृतिकालो ऽतो ऽयुक्तमेतत् । शरीरसंयोगानपेक्षं चात्ममनः- संयोगं स्मृतिकारणं अवतः शरीरस्य भोगायतनत्वं निवर्तते ततस्त्ववृत्तौ शरीरो- त्पत्तिवैयमिति । न्या. वा।

·१०२ । न्यायभाष्य दिच्छात: स्मरणज्ञानासम्भवाच्च । यदि तावदात्मा अमुष्यार्थस्य स्मृतिहेतुः संस्कारः अमुष्मिन्नात्मप्रदेशे समवेतस्तेन मन: संयुज्यतामिति मनः प्रेरयति तदा स्मृत एवासावा भवति न स्मर्तव्यः । न चात्मप्रत्यक्ष आत्मप्रदेश :संस्का. रो वा तत्रानुपपन्नात्मप्रत्यक्षेण संवित्तिरिति । सुस्मर्षया चायं मनः प्रणिदधान- श्चिरादपि कं चिदर्थ स्मरति नाकस्मात । ज्ञत्वं च मनसो नास्ति ज्ञानप्र- तिषेधादिति एतच्च । व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् ॥३२॥ यदा खल्वयं व्यासक्तमनाः क्वचिद्* दृश्ये शर्करया कण्टकेन वा पाद- व्यथनमाप्नोति तदात्ममनःसंयोगविशेष एषितव्यः । दृष्टं हि दुःखं दुःखवेदनं चेति तचायं समानः प्रतिषेधः। यदृच्छया तु विशेषो नाकस्मिकी क्रिया नाक- स्मिकः संयोग इति । कर्मामुपभोगार्थ क्रियाहेतुरिति चेत्समानम् । कर्मादृष्टं पुरुषस्थं पुरुषोपभोगार्थ मनसि क्रियाहेतुरेवं दुःखं दुःखसं- वेदनं च सिध्यति चेत्येवं चेन्मन्यसे समानं स्मृतिहेतावपि संयोगविशेषो भवितुमर्हति । तत्र यदुक्तमात्मप्रेरणयदृच्छाशताभिश्च न संयोगविशेष इत्ययमप्रतिषेध इति । पूर्वस्तु प्रतिषेधो नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनस इति । कः खल्विदानी कारणयोगपद्यसद्धावे युगपदस्मरणस्य हेतुरिति । प्रणिधानलिङ्गदिज्ञानानामयुगपदावादयुगपत्स्मरणम् ॥३३॥ यथा खल्वात्ममनसाः सन्निकर्षः संस्कारश्च स्मृतिहेतुरेवं प्रणिधानं लि- ङ्गादिज्ञानानि तानि च न युगपद्भवन्ति तत्कृता स्मृतीनां युगपदनुत्पत्तिरिति । प्रातिभवत्तु प्रणिधानायनपेक्षे स्मार्त योगपद्यप्रसङ्गः ॥३४॥ यत्खल्विदं प्रातिभमिव ज्ञानं प्रणिधानाद्यनपेक्षं स्मार्त्तमुत्पद्यते कदा चित्तस्य युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गा हेत्वभावात् सतः स्मृतिहेतोरसंवेदनात् प्राति- भेन समानाभिमानः । बहुर्थविषये वै चिन्ताप्रबन्धे कश्चिदेवार्थः कस्य चित्स्मृतिहेतु: तस्यानुचिन्तनात् तस्य स्मृतिर्भवति न चायं स्मता सर्व स्मृतिहेतुं संवेदयते एवं मे स्मृतिसत्पन्नेत्यसंवेदनात्प्रातिभमिव ज्ञान- मिदं स्मार्त(मित्यभिमन्यते न त्वस्ति प्रणिधानाद्यपेक्षं स्मातामति । + इदं मून पतिकारसम्मतमिति । । * देशे २।४।५॥ + समिति नास्ति २।४।

·१०३ । अ. ३ श्रा. २ सू. ३२-३५ ज्ञानेच्छाद्वेषादीनामेक्रगुणत्वम् । प्रातिभे कथमिति चेत् पुरुषकर्मविशेषा)दुपभोगवन्नियमः ॥ प्रातिभमिदानी ज्ञानं युगपत् कस्मान्नोत्पद्यते यथोपभोगार्थ कर्म युगपदुपभोगं न करोति एवं पुरुषकर्मविशेषः प्रतिभाहेतुर्न युगपदनेक प्रातिभं ज्ञानमुत्यादयति । हेत्वभावादयुक्तमिति चेद् न करणस्य प्रत्ययपाये सामर्थ्याद् ॥ उपभोगवन्नियम इत्यस्ति दृष्टान्ता हेतुनास्तीति चेन्मन्यसे न करण- प्रत्ययपर्याये सामाद् नैकस्मिन् ज्ञेये युगपदनेकं ज्ञानमुत्पद्यते । न चानेक- स्मिंस्तदिदं दृष्टेन प्रत्ययपर्यायेणानुमेयं करणसामर्थ्यमित्थंभूतमिति न ज्ञातु- विकरणधर्मणो देहनानात्वे प्रत्यययोगपद्यादिति । अयं च द्वितीयः प्रतिषेधः व्यवस्थितशरीरस्य चानेकज्ञानसमवायादेकप्रदेशे युगपदनेकार्थस्मरणं स्यात् क्व चिदेवावस्थितशरीरस्य ज्ञातुरिन्द्रियार्थप्रबन्धेन न ज्ञानमनेकमेकस्मिन्नात्म- प्रदेशे समवैति । तेन यदा मनः संयुज्यते तदा ज्ञातपूर्वस्यानेकस्य युगपत् स्मरणं प्रसज्यते । प्रदेशसंयोगपायाभावादिति । आत्मप्रदेशानामद्रव्यान्त- रत्वादेकार्थसमवायस्याविशेषे स्मृनियोगपद्यप्रतिषेधानुपपत्तिः । शब्दसन्ताने तु आचाधिष्ठानप्रत्यासत्त्या शब्दश्रवणवत्संस्कारप्रत्यासत्त्या मनसः स्मृत्यु- स्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गः । पूर्व एव तु प्रतिषेधो नानेकज्ञानसमवायादेकप्रदेशे युगपत् स्मृतिप्रसङ्ग इति । पुरुषधमा ज्ञानमन्तःकरणस्येच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुः- खानि धर्मा इति कस्य चिदर्शनं तत्प्रतिषिध्यते । जस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ॥ ३५ ॥ अयं खलु जानीते तावदिदं सुखसाधनमिदं मे दुःखसाधनमिति ज्ञातं|| स्वस्य सुखसाधनमानुमिच्छति दुःखसाधनं हातुमिच्छति पाप्राप्नुमिच्छा- । * ( ) स्तन्मध्यगः पाठः २ पु. नास्ति + कचिदेश इति २।५। + प्रसज्यतेति २।५। का प्रत्यात्तिः न हि संस्काराणां संनिशष्टविकृष्टभावो ऽस्ति समा- नदेशत्वात् । न बमः संनिष्टता प्रत्यात्तिः । अपि तु संस्कारस्य सहकारिका- रणसमवधानं प्रत्यासत्तिः । यथा शब्दाः सन्तानतिनः सर्वत्रेवाकाशे समवय- न्ति समानदेशत्वेऽपि यस्योपलब्धः कारणानि सन्ति स उपलभ्यते नेतरे तथा संस्कारवपीति । न्या. या । || ज्ञात्वा सुखसाधनमिति ४।५। पा प्राप्तीच्छेति।। ।

·RajastaniKHERARIDIHATI १०४ न्यायभाष्ये युक्तस्यास्य* सुखसाधनावाप्रये समीहाविशेष आरम्भो जिहासाप्रयुक्तस्य दुःख- साधनपरिवर्जनं निवृत्तिरेवं ज्ञानेच्छाप्रयत्नद्वेषसुखदुःखानामेकेनाभिसंबन्धः । एककर्तृत्वं ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानानयत्वं च तस्माज जस्येच्छाद्वेषप्रयत्नसु. खदुःखानि धर्मा नाचेतनस्येति। आरम्भनिवृत्त्याश्च प्रत्यगात्मनि दृष्ट- त्वात् परचानुमानं वेदितव्यमिति । अत्र भूतचैतनिक आह । तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाोष्वप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ आरम्भनिवृत्तिलिङ्गाविच्छाद्वेषाविति यस्यारम्भनिवृत्ती तस्येच्छाद्वेषौ तस्य ज्ञानमिति प्राप्नं पार्थिवाप्यतेजसवायवीयानां शरीराणामारम्भनिवृत्ति- दर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानयोग इति चैतन्यम् । परवादिष्वारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ ३० ॥ शरीरचैतन्यनिवृत्तिः आरम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानयोग इति प्राप्नं परश्वादेः करणस्यारम्भनिवृत्तिदर्शनाच्चैतन्यमिति । अथ शरीरस्येच्छा- दिभियोगः परश्वादेस्तु करणस्यारम्भनिवृत्ती व्यभिचरतः न तायं हेतुः पार्थिवाप्यतेजसवायवीयानां शरीराणामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छाद्वेषज्ञानर्योग इति । अयं तमुन्यो ऽर्थस्तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयाः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेधः पृथिव्यादीनां भूतानामारम्भस्तावत्॥ स स्थावरशरीरेषु तदवयवव्यहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेषः लोष्टादिषु लिङ्गाभावात् प्रवृत्तिविशेषाभावो निवृत्तिः आरम्भनि- वृत्तिलिङ्गाविच्छाद्वेषाविति । पार्थिवाद्येष्वगुषु तदर्शनादिच्छाद्वेषयास्तद्योगाज ज्ञानयोग इति सिद्धं भूतचैतन्यमिति । * इच्छतीति १ नास्ति + एतदुक्तं भवति । ज्ञानसायानाधिकरण्येनोपलब्धरन्यदीयानामिच्छा- दीनामन्यस्याप्रत्यक्षीकरणात्तत्करणे वा भैत्रगतानां चैत्रेण ग्रहणप्रसङ्गादन्तःकर- णवृत्तीनां च गुणान्तराणां नित्याप्रत्यक्षत्वादात्मश्रिता एवेच्छादयो नान्तःकरणा- श्रया इति । ता. टी । + प्रवृत्तिनिवत्तिभ्यां सामानाधिकरण्याच्छरीरादिष्वप्रसङ्गः इति सूत्रार्थः । -- न्या. वा. 1 अनेकान्तो वाक्यार्थः । न्या. था। || असत्सु स्थावरशरीरेषु २ । सस्था० ४ । प्रारम्भस्तु स स्थावर श० १ ।

·१०५ . तु अ. ३ श्रा. २ मू. ३६-३६ भूतचेतन्यनिरासः । कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥ कुम्भादिमृदवयवानां व्यहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेष आरम्भः सिकतादिषु प्रवृत्तिविशेषाभावो निवृत्तिः । न च मृत्सिकतानामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिच्छा- द्वेषयन्त्रज्ञानयोगः तम्मातल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयोरित्यहेतुरिति । नियमानियमा तद्विशेषको ॥ ३६॥ तयोरिच्छाद्वेषयोनियमानियमा* विशेषको भेदको ज्ञस्येच्छाद्वेषनि- मित्ते प्रवृत्तिनिवृत्ती न स्वानये किं तर्हि प्रयोज्यानये । तत्र प्रयुज्यमाने भूतेषु प्रवृत्तिनिवृत्ती स्त: न सर्वेष्वित्यनियमोपपत्तिः । यस्य तु ज्ञित्वा नामिच्छाद्वषनिमित्ते आरम्भनिवृती स्वाश्रये तस्य नियमः स्यात् । यश्चा भूतानां गुणान्तरनिमित्ता प्रवृत्तिर्गुणाप्रतिबन्धाच्च निवृत्तिर्भूतमात्रे भवति नियमेनेवं भूतमाचे ज्ञानेच्छाद्वेषनिमित्त प्रवृत्तिनिवृत्ती स्वाश्रये स्यातां न तु भवत: तस्मात् प्रयोजकाश्निता ज्ञानेच्छाद्वेषप्रयत्नाः प्रयोज्यानये तु प्रवृत्ति निवृत्ती इति सिद्धम् । एकशरीरे ज्ञातृबहुत्वं निरनुमानं भूतचैतनिकस्यै शरीरे बहूनि भूतानि ज्ञानेच्छाद्वेषप्रयत्नगुणानीति ज्ञातृबहुत्वं प्राप्तम् । आमिति ब्रुवतः प्रमाणं नास्ति यथा नानाशरीरेषु नानाज्ञातारो बुद्धगदिगुणव्यवस्था- नात् । एवमेकशरीरेपि बुद्धयादिव्यवस्थानुमानं स्याज ज्ञातृबहुत्वस्येति । Parh । न्या. वा.. * प्रयुज्यमानभूतविषयत्वं प्रवृत्तिनिवृत्त्यार्नियमः । यानि भूतानि प्रदु ज्यन्ते तेष्वेव प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतो न सर्वेषु । यदि पुनर्जत्वाद् भूताना प्रवृत्ति है- वृत्ती स्यातां भूतमात्रे स्याताम् । यथा गुरुत्वादिभ्यः । यानि गुरुत्वादिन्ति भूतानि तानि स्वगुणात्पतन्तीति नियमश्च दृष्टः । तस्मान भूतानि चेतनानीति ! + जत्वाटभूतानामि २.५ । ज्ञानाद्भतानामि ४ । * यथा हि मदिरावयवेवपि प्रत्येकमेव मदत्तिरस्ति न पुन: समुदा- यमात्रसमवायिनी एवं शरीरावयवेष्वपीति प्रत्येक्रमेव चैतन्येन भवितव्यम् । न च वैयात्यात्कायसमुदायाश्रयमेव चैतन्यं नावयवाश्रमिति शक्यमास्यातुं त्रिचतुराव- यवच्छेदे ऽपि चैतन्योपलम्भात् । तस्मादवयवानां प्रत्येकं चैतन्ये शरीरएकस्मि बहवश्चेतनाः स्युः । भवतु किं नो बाध्यतइति चेत्र विरुद्वाभिप्रायत्वे स्व - णां न किं चिदपि कार्य जायेत । न च बहूनाकाभिप्रार्यानयमो दृष्टः काकः- लीयन्यायेन स्यादेकाभिप्रायत्वं न पुनरस्य दूषणमुपेत्य वार्तिकता प्रत्ययव्यवस्थाऽनुमानं न भवेदिति दूषणमुक्तम् । एक नियमो दृष्टचर इति प्रतिद्धत्व दे ·ASHREET १०६ न्यायभाष्ये दृश्चान्यान्यगुणनिमित्तःप्रवृत्तिविशेषो भूतानां सोनुमानमन्यत्रापि॥ *दृष्टः करणलक्षणेषु भूतेषु परश्वादिषु उपादानलक्षणेषु च मृत्प्रभृ- तिष्वन्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविशेषः सोनुमानमन्यचापि स स्थावरशरीरेषु तदवयवव्यूहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेषा, भूतानामन्यगुणनिमित्त इति । गुणः प्रयत्नसमानाश्रयः संस्कारो धर्माधर्मसमाख्यातः सर्वार्थः पुरुषार्थारा- धनाय प्रयोजको भूतानां प्रयत्नवदिति । आत्मास्तित्वहेतुभिरात्मनित्य- त्वहेतुभिश्च भूतचेतन्यप्रतिषेधः कृतो वेदितव्य: । नेन्द्रियार्थयास्तद्विना. शेपि ज्ञानावस्थानादिति च समानः प्रतिषेध इति । क्रियामा क्रियापर- ममाचं चारम्भनिवृत्ती इत्यभिप्रेत्योक्तं तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयाः पार्थिवाद्ये- ध्वप्रतिषेधः । अन्यथा त्विमे आरम्भनिवृत्ती आख्याते न च तथाविधे पृथिव्यादिषु दृश्येते तस्मादयुक्तं तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्वेषयाः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेध इति भूतेन्द्रियमनसां समानः प्रतिषेधो मनस्तूदाहरणमात्रम् ॥ यथोक्तहेतुत्वात्पारतन्त्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः॥४०॥ इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमित्यत:प्रभृति यथोक्तं संगृह्यते तेन भूतेन्द्रियमनसां चैतन्यप्रतिषेधः पारतन्त्र्यात् । परतन्त्राणि भूतेन्द्रियमनांसि धारणप्रेरणव्यहनक्रियासु प्रयत्नवशात्प्रवर्तन्ते चैतन्ये पुन: स्वतन्त्राणि स्युरिति । ||अकृताभ्यागमाच्च प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भ इति चैतन्ये भूतेन्द्रियमनसां परकृतं कर्म पुरुषेणोपभुज्यतइति स्याद् अचैतन्ये स्मिन शरीरे प्रत्ययानां परस्परप्रतिसंधानं पश्यामो न शरीरान्तरति व्यवस्था सेयं योकस्मिन् शरीरएक एव चेतनो न च शरीरान्तरे ततो भवेवान्यथेत्यर्थः । ता. टी.। दृष्टश्चान्यगुनिमित्त इति २।४।५। + भूप्रतिषु इति २ । ५ पुस्तके चो नास्ति। + प्रतिषेध इति । 5 हिताहितप्राप्तिपरिहारहेतुः परिस्पन्दः प्रवृत्तिविशेषः । सो ऽयं प्रयोगः जसस्थावरशरीरेषु प्रवृत्तिः स्वाश्रयव्यतिरिक्ताश्रयगुर्णानमित्ता प्रवृत्तिविशे- षत्वात परश्वादिगतप्रवृत्तिवत् । ता. टी. । ॥ शरीरस्य चैतन्ये कर्तुभस्मीभावेन . फलानुपभोगो ऽकर्तुः शरीरान्तरस्याकृतफलाभ्यागम सत्यः।

·१०० अ. ३ आ. २ स. ४०-४१ ज्ञानस्यात्मगुणत्वोपसंहारः । तु तत्साधनस्य स्वकृतकर्मफलोपभोगः पुरुषस्येत्युपपद्यतइति । अथायं सिद्धोपसंग्रहः* ॥ परिशेषादाथोक्तहेतूपपत्तेश्च ॥ ४१ ॥ आत्मगुणा ज्ञानमिति प्रकृतम् । परिशेषो नाम प्रसक्तप्रतिषेधे अन्यत्रा- प्रसङ्गाच्छिष्यमाणे संप्रत्यय: । भूतेन्द्रियमनसां प्रतिषेधे द्रव्यान्तरं न प्रसज्यते शिष्यते चात्मा तस्य गुणो ज्ञानमिति ज्ञायते । यथोक्तहेतूपपत्तेश्चेति दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येवमादीनामात्मप्रतिपत्तिहेतूनामप्रतिषेधा- दिति। परिशेषज्ञापनार्थ प्रकृतस्थापनादिज्ञानार्थं च यथोक्तहेतूपपत्तिवचन- मिति । अन वोपपत्तश्चति हेत्वन्तरमेवेदं नित्यः खल्वयमात्मा यस्मादे- कस्मिन् शरीरे धर्म चरित्वा कायभेदात स्वर्गे देवेषपपद्यते अधर्म चरित्वा देहभेदाद् नरकेषपपद्यते इति । उपपत्तिः शरीरान्तरप्राप्तिलक्षणा सा सति सत्त्वे नित्ये चायवती । बुद्धिप्रबन्धमा तु निरात्मके निराश्नया नोपपद्यतइति । एकसत्त्वाधिष्ठानश्चानेकशरीरयोगः संसार उपपद्यते शरीरप्र- बन्धोच्छेदश्चापवर्गो मुक्तिरित्युपपद्यते । बुद्धिसंततिमाचे त्वेकसत्त्वानुपपत्तेने कश्चिदीर्घमध्वानं संधावति न कश्चिच्छरीरप्रबन्धाद्विमुच्यतइति संसारा- पवर्गानुपपत्तिरिति । बुद्धिसंततिमाचे च सत्त्वभेदात्सर्वमिदं प्राणिव्यवहारजा- तमप्रतिसंहितामव्यावृत्तमपरिनिष्ठितं च स्यात् । तत: स्मरणाभावान्नान्यदृष्ट- मन्यः स्मरतीति । स्मरणं च खलु पूर्वज्ञातस्य समानेन ज्ञाचा ग्रहणमज्ञासि- । । * उपसंहार इत्यर्थः । ता. टी. । + उपपत्तिपदार्थव्याख्यानमप्रतिषेधादिति । ता. टी. । । भेदाद्विनाशादिति । ता. टी. । $ स्वर्गषूप• ५।२ || पूर्वेयुरर्धकृतानामपरेयुः परिसमापना दृष्टा समारब्धं ममैव समाप- नीमिति प्रतिसंधाय । अप्रतिसंधाने तु न समापयेयुः । परिसमापने वा चैत्रा- रब्धमचैत्रः समापयेत् । यतः स्वयमारब्धात् परारब्धमव्यावृत्तविशिष्टं स्वस्यापि परत्वात् । अपरिनिष्ठितं च कर्मजातं स्यात् । तथा हि । वैश्यस्तोमे वैश्य एवा- धिकारी न ब्राह्मणराजन्यौ एवं राजसूये राजैव न ब्राह्मणो वैश्यो वा। एवं सोम- साधनके ब्राह्मण एवाधिकृतो न राजन्यवैश्या शूद्रश्चानधिकृत एवेति परिनिष्ठा सा बुद्धिसंततिमात्रे न स्यात् । कुतः । सल्लक्षणानां सर्वेषामेव चैलोक्यलक्षण्येन भेदात् । अन्यापोहसामान्यस्य च व्यावर्तितत्वादित्यर्थः । ता. टी. । - ·E09- न्यायभाष्ये. अममुमर्थ ज्ञेयमिति सोयमेको ज्ञाता पूर्वज्ञातमर्थ गृह्णाति तच्चास्य ग्रहणं स्मरणमिति तद् बुद्धिप्रबन्धमाचे निरात्मके नोपपद्यते ॥ स्मरणं त्वात्मनो ज्ञस्वाभाव्यात* ॥ ४२ ॥ उपपद्यते इति आत्मन एव स्मरणं न बुद्धिसंततिमावस्येति । तुश- ब्दो ऽवधारणे कथं ज्ञस्वभावत्वाज ज्ञ इत्यस्य स्वभावः स्वो धर्मः अयं खलु ज्ञास्यति जानाति अज्ञासीदिति चिकालविषयेणानेकेन ज्ञानेन संबध्यते तच्चास्य चिकालविषयं ज्ञानं प्रत्यात्मवेदनीयं जास्यामि जानामि अज्ञासिष- मिति वर्तते तद्यस्यायं स्वो धर्मस्तस्य स्मरणं न बुद्धिप्रबन्धमाचस्य निरा. त्मकस्येति । स्मृतिहेतूनामयोगपद्याद्युगपदस्मरणमित्युक्तम् । अथ केभ्यः स्मृतिरुत्पद्यतइति स्मृतिः खलु । प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रया- श्रितसंबन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्ति- व्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रिया- रागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ ४३ ॥ सुस्मर्षया मनसो धारणं प्रणिधानं सुस्मर्षितलिङ्गचिन्तनं चार्थस्मृ- तिकारणम् । निबन्धः खल्वेकग्रन्थोपयमाधानाम् एकग्रन्थोपयताः खल्वी अन्योन्यस्मृतिहेतव आनुपयेणेतरथा|वा अवन्तीति । धारणाशास्त्रकृतो वा प्रज्ञातेषु वस्तुषु स्मर्तव्याना पनिःो वित्रन्धषु इति । अभ्यासस्तु * त्रिकालव्यापिनी ज्ञानक्तिरेव स्वाभाव्यं तदाकाशादिभ्यो व्यावृत्तं त्रिकालव्यापि स्वरूपमेवात्मनः । ता• टी. । + स्वत्वमिति । + स्मृतिहेतूनामयोगपदमादित्येतत् सिंहावलोकितन्यायेन पृच्छत्यनन्तर- सूत्रमवतारयितुम् । ता. टी.। । तेषु तेषु प्रसक्तस्य मनसस्तता निवारणमित्यर्थः । सुस्मर्षितलिङ्गानु- चिन्तनं वा साक्षाद्वा तत्र धारणं तल्लिने वा प्रयत्न इत्यर्थः । ता. टी. ॥ यथा निग्रहस्थानानां स्मृत्वा प्रमाणानां स्मरति । ता. टी. । धारणशास्त्र जैगीषव्यादिप्रोक्तं तत्कृतो ज्ञातेषु वस्तुषु नाडीचक्रहृत्यु. ण्डरीककण्ठकूपनासाग्रतालुललाटब्रह्मरन्ध्रादिषु स्मर्तव्यानां बीजसंस्थानाभरणभृतां च देवतानामुपनिनेपः समारोपः । तथा च तत्र तत्र देवताः समारोपितास्तत्त- दवयवग्रहणात्स्मयन्तइत्यर्थः । ता. टी.।

·अ. ३ श्रा. २ सू. ४२-४३ स्मृतिहेतुनिरूपणम् । समाने विषये ज्ञानानामभ्यावृत्तिरभ्यासजनितः संस्कार* आत्मगुणाभ्यास- शब्देनोच्यते स च स्मृतिहेतुः समान इति । लिङ्गं पुनः संयोगि समवाय्ये. कार्यसमवायि विरोधि चेति । संयोगि यथा धमाग्ने: गार्विषाणं पाणिः पादस्य रूपं स्पर्शस्या अभूतं भूतस्येति । लक्षणं पश्ववयवस्थं गोत्रस्य स्मृतिहेतु: बिदानामिदं गाणामिदमिति । साद्देश्यं चित्रगतं प्रतिरूपकं देवदत्तस्येत्येव- मादि । परिग्रहात्स्वेत वा स्वामी स्वामिना वा स्वं स्मर्यते । आफ्नयाद ग्रामण्या तदधीनं संस्मरति । आनितात् तदधीनेन ग्रामण्यमिति । संबन्धाद् अन्तेवासिना युक्तं गुरुं स्मरति ऋत्विजा याज्यमिति । आनन्तर्यादिति करणीयेष्वर्थेषु । वियोगाद् येन विप्रयुज्यते तद्वियोगप्रतिसंवेदी भृशं स्मरति । एककार्यात् कर्चन्तरदर्शनात कर्जन्तरे स्मृतिः । विरोधाद् विजिगीषमाणयो- रन्यतरदर्शनादन्यतरः|| स्मर्यते। अतिशयाद् येनातिशय उत्पादितः । प्राप्तः यतानेन किं चित्यानमानव्यं वा भवति तमभीक्ष्णं स्मरति । व्यवधानात कोशादिभिरसिभृतीनि स्मर्यन्ते सुखदुःखाभ्यां तहेतुः स्मर्यते । इच्छावे- पाभ्यां यमिच्छति यं च द्वेष्टि तं स्मरति । भयाद् यता बिभेति । अर्थित्वाद् येनार्थी भोजनेनाच्छादनेन वा । क्रियया रथेन रथकारं स्मरति । रागाद् यस्यां स्त्रियां रक्तो भवति तामभीक्ष्णं स्मरति। धर्माज् जात्यन्तरस्मरणमिह चाधीतश्रुतावधारणमिति । अधर्मात्यागनुभूतदुःखसाधनं स्मरति । न**चैतेषु निमितेषु युगपत्संवेदनानि भवन्तीति युगपदस्मरणमिति। निदर्शनं चेदं स्मृतिहेतूनां न परिसंख्यानमिति। अनित्यायां च बुद्धौ उत्पन्नापवर्गित्वात् काला- न्तरावस्थानाच्च नित्यानां संशयः किमुत्पन्नापर्वागणी बद्धिः शब्दवदाहो स्वि- * अत्र च स्मृतिहेतूनां न समावेशो विवक्षितः । तेन संस्कारेण स्मृति- कारणानां सर्वेषामेव प्रणिधानादीनां समावेश एव निबन्धनादिभिस्तु यथायोगं समावेशासमावेशावूहनीयाविति ता. टी. । + एकस्यावर्यावनो ऽर्थस्य समवायो उति समासे पाणिः पादस्येत्युदा- हरणम् । एकस्मिन्नर्थ समवायोस्थेति समासे त रूपं स्पर्शस्यति । # स्वाभाविकाविनाभावयुक्तं लिङ्गं सांकेतिकं तु चिन्हमिति विशेषः । ६ कञन्तरबोधनाद् इति २। || अन्यतरत् २॥ ** नित नास्ति। tt अव्यवहिते । # ननन्मादादयोपि स्मृतिहेतवो लोकसिद्धास्तत किं ते ऽपि नोक्ता इत्यस प्रारीसाठी। ता. टी.। बाधेन ।

·१८० न्यायभाष्ये त्कालान्तरावस्थायिनी कुम्भवदिति । *उत्पन्नापर्वागणीति पक्षः परिगृह्यते कस्मात । - कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४४ ॥ कर्मणानवस्थायिनो ग्रहणादिति क्षिपस्येषोरापतनात् क्रियासं- तानो गृहते प्रत्यर्थनियमाच्च बुद्धीनां क्रियासंतानवबुद्धिसंतानोपपत्ति- रिति । अवस्थितग्रहणे च व्यवधीयमानस्य प्रत्यक्षनिवृत्तेः । अवस्थिते च कुम्भे गृह्यमाणे सन्तानेनैव बुद्धिवर्तते प्रागव्यवधानात् तेन व्यवहिते प्रत्यक्षं ज्ञानं निवर्तते कालान्तरावस्थाने तु बुद्धेदृश्यव्यवधानेपि प्रत्यक्षम- वतिष्ठतेति । स्मृतिश्चालिङ्गं बुद्धावस्थाने संस्कारस्य.बुद्धिजस्य स्मृतिहेतु- त्वात्। यश्च मन्येतावतिष्ठते बुद्धिः दृष्टा हि बुद्धिविषये स्मृतिः सा च बुद्धावनित्यायां कारणाभावान्न स्यादिति तदिदमलिङ्गं कस्माद् बुद्धिजो हि संस्कारो गुणान्तरं स्मृतिहेतुर्न बुद्धिरिति । हेत्वाभावादयुक्तमिति चेद् बुद्धयवस्थानात् प्रत्यक्षत्वे स्मृत्यभावः। यावदवतिष्ठते बुद्धिस्तावदसौ बोद्धव्यार्थः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षे च स्मृति- रनुपपन्नेति॥ अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्विद्युत्संपाते रूपाव्यक्त- ग्रहणवत् ॥ ४५ ॥ यंद्युत्पन्नापर्वार्गणी बुद्धिः प्राप्नमव्यक्तं बोद्धव्यस्य ग्रहणं यथा विद्यु- त्संपाते वैद्युतस्य प्रकाशस्यानवस्थानादव्यक्तं रूपग्रहणमिति व्यक्तं तु द्रव्याणां ग्रहणं तस्मादयुक्तमेतदिति । * अन्येभ्यो विनाशिभ्य आशुतरं विनश्यतीति। न त्वयमर्थः उत्पन्चेत्यनन्तरं ध्वंसतहति । कः पुनरत्र न्याय: आशुतरविनाशिनी बुद्धिः जातिमत्त्वे सति अस्मदा. दिप्रत्यक्षत्वे सति व्यापकद्रव्यसमवायाच्छन्दवदिति । आत्मत्वे व्यभिचारवारणायादवं विशेषणम् । आत्मगतपरममहत्परिमाणे व्यभिचारवारणाय द्वितीयम् । घटादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यं व्यापकवविशेषणं च । अथ वा ऽऽशुतर्रावनाशिनी बुद्धिः गुणत्वे सत्यबाझकरणप्रत्यक्षत्वात् सुखदिति। सुखत्वादौ व्यभिचारवारणाय विशे- षणम् । न्या. वा• ता. टी.। * बुद्धेः स्थिरत्वे घटप्रत्यक्षानन्तरं व्यवधाने ऽपि घटं साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायप्रसङ्गः । कालान्तरे स्मतिस्तु तज्जन्यसंस्कानिमित्तिका न बुद्धिस्थेनिमित्तिका। स्मतेरेव. बुद्धेरनवस्या- यित्वम् । प्रत्यक्षनिरोधे सति तत्पूर्वकविषयप्रतिसंधेरेव स्मतित्वात् प्रत्यक्षस्थैर्य तदनुपपत्तेः। + अव्यवहितैति।

·१८१ श्र. ३ आ. २ सू. ४४-४७ बुवेरनित्यत्वम् । हेतूपादानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४६ ॥ उत्पन्नापर्वार्गशी बुद्धिरिति प्रतिषेद्धव्यं त*देवाभ्यनुज्ञायते विद्युत्सं- पाते रूपाव्यक्तग्रहणवदिति । यचाव्यक्तग्रहणं तचोत्पन्नापवर्गिणी बुद्धिरिति । ग्रहणे हेतुविकल्पाद् ग्रहणविकल्पो न बुद्धिविकल्पात्॥४७॥ यदिदं क चिदव्यक्तं व चिद्यक्तं ग्रहणमयं ग्रहणहेतुविकल्पाद् यचानवस्थिता ग्रहणहेतुः तचाव्यक्तं ग्रहणं यचावस्थितस्तत्र व्यक्तं न तु बुद्धेरवस्थानानवस्थानाभ्यामिति । कस्मादर्थग्रहणं हि बुद्धिर्यच तदर्थग्रहणम- व्यक्तं व्यक्तं वा बुद्धिः सेति । विशेषागहणे च सामान्यग्रहणमाचं व्यक्तग्रहणं तच विषयान्तरे बुद्ध्यंन्तरानुत्पत्तिर्निमित्ताभावात् । यत्र समानधर्मयुक्तश्च धर्मी गृह्यते विशेषधर्मयुक्तश्च तक्तं ग्रहणं यच तु विशेषे ऽगृह्यमाणे सामान्य- ग्रहणमा तदव्यक्तं ग्रहणम् । समानधर्मयोगाच्च विशिष्टधर्मयोगो विषयान्तरं तत्र यत्त ग्रहणं न भवति तद्ग्रहणं निमित्ताभावाद् न बुद्धरनवस्थानादिति। यथा- विषयं च ग्रहणं व्यक्तमेव प्रत्यर्थनियतत्वाच्च बुद्धीनां सामान्यविषयं च ग्रहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्तं विशेषविषयं च ग्रहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्तं प्रत्यर्थनियता हि बुद्धयः तदिदमव्यक्तग्रहणं देशितं क्व विषये बुद्धवानवस्था- नकारितं स्यादिति। धर्मिणस्तु धर्मभेदे बुद्धिनानात्वस्य भावाभावाभ्यां तदुपपत्तिः । धर्मिणः खल्वर्थस्य समानाश्च धर्मा विशिष्टाश्च तेषु प्रत्यर्थनियता नानाबुद्धयः ता उभय्यो यदि धर्मिणि वर्तन्ते तदा व्यक्त ग्रहणं धर्मिणम- भिप्रेत्य । यदा तु सामान्यग्रहणमाचं तदा ऽव्यक्तं ग्रहणमिति एवं धर्मिणम- भिप्रेत्य व्यक्ताव्यक्तयाग्रहणयोरुपपत्तिरिति न वे||दमव्यक्तं ग्रहणं बुद्धबौद्ध- व्यस्य वानवस्थायित्वादुपपद्यतइति । इदं हि नपा । । * तदेकोति। + विद्युत्संपातकाले पालोकसंयोगेनेकस्याः सामान्यविषयिण्या बुद्धेस्त्यादेऽपि द्वितीयक्षणे श्रालोकसंयोगाभावेन सहकारिकारणवैकल्येन विशेषविषयकबुद्धेरनुत्पादादव्यक्तं ग्रहणमिति * प्रत्यव्यक्तमिति । ग्रहणमेव धर्मिणमभिप्रेत्य एवं व्यक्ताव्यक्तयोरुपयत्तिरिति २ ॥ न चेदमिति २। अनेकान्ताच्च । नायमेकान्तो ऽस्ति विषयग्रहणहेतोर्याझस्यानवस्यानं तनाब्यक्तायाम् । न्या. वा. । भावः।

·१८२ * न्यायभाष्ये प्रदीपार्चिःसंतत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्ग्रहणम् ॥ ४८ ॥ अनवस्थायित्वेपि बुद्धेस्तेषां द्रव्याणां ग्रहणं व्यक्तं प्रतिपत्तव्यम् । कथं प्रदीपार्चिःसंतत्यभिव्यक्तग्रहणवत् प्रदीपार्चिषां संतत्या वर्तमानानां ग्रहणा- नवस्थानं ग्राह्यानवस्थानं च प्रत्यार्थनियतत्वाद्वा बुद्धीनां यावन्ति प्रदीपाची षि तावत्यो बुद्धय इति । दृश्यते चाच व्यक प्रदीपार्चिषां ग्रहणमिति । चेतना शरीरगुणः सति शरीरे भावादसति चाभावादिति । द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धः संशयः ॥ ४ ॥ सांशयिकः सति भावः* स्वगुणाप्सु द्रवत्वमुपलभ्यते परगुणश्चोष्णता तेनायं संशय: किं शरीरगुणश्चेतना शरीरे गृह्यते अथ द्रव्यान्तरगुण इति। न शरीरगुणश्चेतना कस्मात् यावच्छरीरभावित्वाद्रपादीनाम् ॥ ५० ॥ न सुपादिहीनं शरीरं गृह्यते चेतनाहीनं तु गृह्यते यथोष्णताहीना आप: तस्मान्न शरीरगुणश्चेतनेति । संस्कारवदिति चेद् न कारणानुच्छेदात्।। यथाविधे द्रव्ये संस्कार:तथाविध एवोपरमो न तच कारणोच्छेदा- दत्यन्तं|| संस्कारानुपपत्तिर्भवति यथाविधे शरीरे चेतना गृह्यते तथाविध एवात्यन्तोपरमश्चेतनाया गृह्यतेतस्मात्संस्कारवदित्यसमा समाधिः । अथापि शरीरस्थं चेतनोत्पत्तिकारणंषा स्याद् द्रव्यान्तरस्थं वा उभयस्थं वा तन्न नि- * न सति भावाच्छरीरगुणत्वं चेतनायाः सियति सति भावस्यान्यगुण- त्वेऽपि दर्शनात । न तावत्संयोगविभागसंस्काराः कर्मगुणाः अथ च सति कर्मणि भावो ऽसति चाभाव इति । तद्गुणत्वं च तत्रोपलब्ध्या सिति यात्र वर्तमान- मुपलभ्यते रूपादिकं तत्तस्य गुण इति । अथ सति भावादित्येन शरीरे चेतनाप- लब्धि बयात्तस्यासिद्धता दोषः । न हि शरीरे चेतनोपलभ्यते चेतनामात्रं तूपलभ्यते तच्च संदिग्धं किं शरीरे उतान्यस्मिचिति । न्या. वा। + दृष्टान्तसूत्रं वैधय॑ण । न्या. वा. । + यथा संस्कारः शरीरगुणो न च यावच्छरीरं वर्तते तथा चेतनापि। न्या. वाः । संस्कारस्य न शरीरमाचं कारणम् । तस्य नोदनादिकारणसंनिधाने तदभावेच भावाभावी युक्ती । न्या. वा.। दत्यन्ता-२॥ का अथ मन्यसे यथैव संस्कारस्य कारणमसंनिहितमेवं चेतनाकारणम- पीति तदयुक्तम् । विकल्पानुपपत्तेः । यच्छरीरे चेतनोत्पत्तिकारण तत्किं शरीर- ।

·१८३ अ. ३ श्रा. २ सू. ४८-५३ शरीरचेतन्यनिरासः । यमहत्वभावात् । शरीरस्थेन कदा चिच्चेतनोत्पद्यते कदा चिन्नेति नियमे हेतुर्नास्तीति । द्रव्यान्तरस्थेन च शरीरएव चेतनात्पद्यते न लोष्टादिष्वित्यत्र नियमहेतुरस्तीति । उभयस्य* निमित्तत्वे शरीरसमानजातीयद्रव्ये चेतना नो- त्पद्यते शरीरराव चोत्पद्यते इति नियम हेतु स्तीति । यच्च मन्येत सति श्यामादिगुणे द्रव्ये श्यामागुपरमो दृष्टः एवं चेतनापरमः स्यादिति । न पाकजंगुणान्तरोत्पत्तेः॥ ५१ ॥ नात्यन्तरूपोपरमो द्रव्यस्य श्यामे रूपे निवृत्ते पाकजं गुणान्तरं रक्त रूपमुपपद्यते शरीरे तु चेतनामाचोपरमो ऽत्यन्तमिति । अथापि । प्रतिद्वन्द्विंसिद्धेः पाकजानाम्प्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ यावत्सु द्रव्येषु पूर्वगुणप्रतिद्वन्द्विसिद्धिस्तावत्सु पाकजोत्यत्तिर्दृश्यते पूर्वगुणेः सह पाकजानामवस्थानस्याग्रहणात् । न च शरीरे चेतनाप्रतिद्वन्वि- सिद्धी सहानवस्थायि गुणान्तरं गृह्यते येनानुमीयेत तेन चेतनाया विरोधः। तस्मादप्रतिषिद्धा चेतना यावच्छरीरं वर्तेत न तु वर्तते तस्मान्न शरीरगुण- श्चेतना इति । इतश्च न शरीरगुणः चेतना । शरीरव्यापित्वात् ॥ ५३ ॥ शरीरं शरीरावयवाश्च सर्व चेतनात्यत्त्या व्यापा इति न क्वचिदनु- त्यत्तिश्चेतनायाः शरीरवच्छरीरावयवाश्चेतना इति प्राप्नं चेतनबहुत्वं तत्र यथा प्रतिशरीरं चेतनबहुत्वे सुखदुःखज्ञानानां व्यवस्था लिङ्गमेवमेकशरी- स्यमुत द्रव्यान्तरस्यम् । शरीरस्थमपि च यावद्रव्यभावि उत नैमित्तिकमिति । यदि यावद्व्यभावि न कदा चिच्चेतनाहीनं शरीरमुपलभ्येत निमित्तस्य संनिहि- तत्वात् । अथ नैमित्तिकं यच्छरीरे चेतनोत्पर्निमित्तस्य कारणं तत्रापि चेतनाव- त्यसङ्गः । अथ द्रव्यान्तरवृत्तिकारणं शरीरे चेतनां करोति न द्रव्यान्तर्राष्वित्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्यः । द्रव्यान्तरस्थं नित्यनित्यं वा । अनित्यमपि कालान्तरस्यायि प्रतितणयसि वेति चेतनावत्प्रसङ्गः। न्या. वा.। * उभयस्थस्येति ५ उभयतस्तनि०२। + अथ मन्यसे शरीरे ऽचेतना गुणान्तरमिति तत्र । रूपतो ऽनिर्देशात् । यत्तदचेतनत्वं तच्चेतनाविपरीतं धर्मभूतं वस्तु उत चेतनाप्रतिषेधमामिति । र्याद विपरीतं घेतनावत्संवेयं स्यात् । अथ चेतनप्रतिषेधमा तत्र गुण इति । न्या. वा. + नियमे । - ·१८४ । न्यायभाष्ये रोपि* स्याद् न तु भवति । तस्मान्न शरीरगुणश्चेतनेति । यदुक्तं न क चिच्छरीरावयवे चेतनाया अनुत्पत्तिरिति स न । केशनखादिष्वनुपलब्धेः ॥ ४ ॥ केशेषु नखादिषु चानुत्पत्तिश्चेतनाया इति अनुपपन्नं शरारव्यापित्व- मिति । त्वपर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिष्वप्रसङ्गः ॥ ५५ ॥ इन्द्रियाश्रयत्वं शरीरलक्षणं त्वक्पर्यन्तं जीवमनःसुखदुःखसंवित्त्या- यतनभूतं शरीरं तस्मान्न केशादिषु चेतनोत्पद्यते । अर्थकारितस्तु शरीरोपनि- बन्धः केशादीनामिति । इतश्च न शरीरगुणश्चेतना । शरीरगुणवैधात् ॥ ५६ ॥ द्विविधः शरीरगुणो ऽप्रत्यक्षश्च गुरुत्वम् । इन्द्रियग्राह्यश्च रूपादिः विधान्तरं तु चेतना नाप्रत्यक्षा संवेद्यत्वाद् नेन्द्रियग्राह्या मनाविषयत्वात तस्माद् द्रव्यान्तरगुण इति । न रूपादीनामितरतरवैधात् ॥ ५ ॥ यथेतरेतरविधर्माणो रूपादयो न शरीरगुणत्वं जहत्येवं रूपादिवैध- मच्चेितना शरीरगुणत्वं न हास्यतीति । ऐन्द्रियकत्वाद्रपादीनामप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ अप्रत्यक्षत्वाच्चेति यथेतरेतरविधर्माणा रूपादयो न द्वविध्यमतिव- तन्ते तथा स्पादिवैधाच्चेतना न वैविध्यमतिवर्तेत यदि शरीरगुणः स्यादिति । अतिवर्तते तु तस्मान्न शरीरगुण|| इति भूतेन्द्रियमनसां ज्ञान- * । २ अपिनास्ति । + (सा) नास्ति । । दृष्टान्तसूत्रम् । न्या. वा.। न करचरणादयश्चेतनाः शरीरावयवत्वात केशनखादिवदिति । ता. टी. । शरीरावयवत्वं केशनखादीनां हेतुरसिद्धः । इन्द्रियाश्रयत्वं हि शरीर- लक्षणं तदात्र शरीरं समवेतं तेनेन्द्रियाश्रयेणावश्यं भवितव्यं त्वकपर्यन्तावयवसमूह- स्तथा न तु केशनखादयस्तादृशा इति न शरीरावयवा इत्यर्थः । ता• टी। || चेतना शरीरगुणत्वाभाववती बाह्यकरणाजन्यप्रत्यक्षविषयत्वात्सुखादिवदिति - ·अ. ३ आ. २ स. ५४-६१ मनस एकत्वम् । प्रतिषेधात् । सिद्धे सत्यारम्भो विशेषज्ञापनार्थः । बहुधा परीक्ष्यमाणं तत्त्वं सुनिश्चिततरं भवतीति । परीक्षिता बुद्धिः मनस इदानों परीक्षाक्रमः तत्प- तिशरीरमेकमनकमिति विचारे । ज्ञानायोगपद्यादेकं मनः ॥ ५६ ॥ अस्ति खलु वै ज्ञानायोगैपद्य मेकैकस्येन्द्रियस्य यथाविषयं करण- स्यैकप्रत्ययनिवृत्तौ सामर्थ्यान्न तदेकत्वे मनसो लिङ्गं यत्तु खल्विदमिन्द्रि- यान्तराणां विषयान्तरेषु ज्ञानायोगपद्यमिति तल्लिङ्गम् । कस्मात्सम्भवति खलु वै बहुषु मनःस्विन्द्रियमन:संयोगयोगपद्यमिति ज्ञानयोगपद्यं स्यात् । न तु भवति तस्माद्विषये प्रत्ययपर्यायादेकं मनः । न युगपदनेकक्रियापलब्धः ॥ ६॥ अयं खल्बध्यापकाधीते व्रजति कमण्डलुं धारयति पन्थानं पश्यति शृणोत्या||रण्यजान् शब्दान् बिभेतिपाव्याललिङ्गानि बुभुत्सते स्मरति च गन्तव्यं संस्त्यायन**मिति क्रमस्याग्रहणाद्युगपदेताः क्रिया इति प्राप्त मनसा बहुत्वमिति । अलातचक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिराशुसंचारात् ॥ ६१ ॥ आशुसंचारादलातस्य भ्रमत विद्यमानः क्रमोन गृह्यते क्रमस्या- ग्रहणादविच्छेदबुद्धमा चक्रवदुद्धिर्भवति । तथा बुद्धीनां क्रियाणां चाशुवृत्ति. त्वाद्विद्यमानः क्रमो न गृह्यते क्रमस्याग्रहणाद्युगपत् क्रिया भवन्तीति अभि- माना भवति। किं पुनः क्रमस्याग्रहणाद् युगपत क्रियाभिमानः अथ युगपदा- वादेव युगपदनेकक्रियोपलब्धिरिति । नाच विशेषप्रतिपत्तेः कारणमुच्यते| उक्तमिन्द्रियान्तराणां विषयान्तरेषु पर्यायेण बुद्धयो भवन्तीति तच्चाप्रत्याख्ये- । * तत्किमिति १।४ । ५ । +२ । खल्विति नास्ति । ४ इदमिति नास्ति। 5 र्याद बहूनि मनांसि स्युः प्रतीन्द्रियं मनसः संबन्ध इति युगपदनेका- र्थनिधाने युगपदनेकज्ञानानि यत्त्वेकेन्द्रिययाह्येषु ज्ञानानामयुगपदावः स न मनस एकत्वे लिङ्गम् । करणत्वात्तद्वतीत्युक्तम् । न्या. वा । IF अरगति १ । २।४। ा बिभ्यााललिङ्गानि १ । ४ । ** स्थानीयमिति ।।५।स्त्यानीयमिति अलातचक्रस्र्योत ५ । संभ्रमत इति ४११॥ 8 भवतीति इति २।४।५ । 111 उच्यतइति इति २।४ । ५। ।

·॥ १८६ न्यायभाष्ये यमात्मप्रत्यक्षत्वात् । अथापि दृष्टयतानीश्चिन्तयतः क्रमेण बुद्धयो वर्तन्ते न युगपदनेनानुमातव्यमिति । वर्णपदवाक्यबुद्धीनां तदर्थबुद्धीनां चाशुवृत्ति- त्वात् क्रमस्याग्रहणम् । कथं वाक्यस्थेषु खलु वर्णेषच्चरत्सु प्रतिवणं तावच्छ्रवर्ण भवति श्रुतं वर्णमेकमनेकं वा पदभावेन प्रतिसंधत्ते प्रतिसंधाय पदं व्यवस्यति पदव्यवसायेन स्मृत्या पदार्थ प्रतिपद्यते पदसमूहप्रतिसंधानाच्च वाक्यं व्यव. स्यति संबद्धांश्च पदार्थान् गृहीत्वा वाक्यार्थ प्रतिपद्यते । न चासां* क्रमेण वर्तमानानां बुद्धीनामाशुवृत्तित्वात् क्रमा गृह्यते तदेतदनुमानमन्यच बुद्धि- क्रियायोगपद्याभिमानस्येति। न चास्ति मुक्तसंशयं युगपदुत्पत्तिबुद्धीनां • यया मनसा बहुत्वमेकशरीरे ऽनुमीयतइति । यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु ॥ ६२ ॥ अणु मन एकं चेति धर्मसमुच्चयो ज्ञानायोगपद्यात् । महत्त्वे मनसः सर्वेन्द्रियसंयोगाद्युगपद्विषयग्रहणं स्यादिति । मनसः खलु|| भोः सेन्द्रियस्य शरीरे वृत्तिलाभो नान्यत्र शरीरात् । ज्ञातुश्च पुरुषस्य शरीरायतना बुयाद- यो विषयोपभोगा जिहासितहानमीप्सितावाग्निश्च सर्वे च शरीराश्रया व्यवहा- राः । तत्र खलु विप्रतिपत्तेः संशयः किमयं पुरुषकर्मनिमित्तः शरीरसर्गः आहोष भूतमाचादकर्मनिमित्त इति । अयते खल्वच विप्रतिपत्तिरिति। तचेदं तत्त्वम् । पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ६३ ॥ पूर्वशरीरे या प्रवृत्तिवाम्बुद्धिशरीरारम्भलक्षणा तत्पर्वकृतं कमोक्तं तस्य फलं तज्जनिती धर्माधी तत्फलस्यानुबन्ध आत्मसमवेतस्यावस्थानं न चासो २॥ + न चास्योभयपक्षसंप्रतिपत्रा युगपदुत्पत्तिर्यया बहुत्वं मनसः प्रतिपदोम- होति । न्या. वा। + युक्तिः संशयादिति २। मुक्तसंशया इति ४ । , य एवैकत्वे मनसो हेतुरुक्तो ऽनेनैवाणु मनो ऽवसातामति । न्या. वा.. मनसः खलु भोः सेन्द्रियस्य शरीरे वृत्तिः । शरीरे विचारिते मन एव विचारितं भवतीत्यतः शरारं पुनर्विचार्यते । न्या. वा.। मन एवाधिकरविचार- णापि परीत्यतइति नासंबन्धः शरीरोत्पतिनिमित्तविचारस्य । परित ईता हि परीक्षा सापि रूपतः संबन्धितश्च । शरीरं च मनःसंबन्धि तदधिकरणत्वान्मनसः । तस्मान्मनस एवेयं परीक्षा या शरीरस्येत्यर्थः । ता. टी. । वा अथवा इति । - ·१८० अ. ३ आ. २ सू. ६२-६५ शरीरात्पत्तिविचारः । तेन प्रयुक्तभ्यो भूतेभ्यस्तस्योत्पत्तिः* शरीरस्य न स्वतन्त्रेभ्य इति। यदधिष्ठा- नो ऽयमात्मायमहमिति मन्यमानो यत्राभियुक्तो यचोपभोगतृष्णया विषयानु- पलभमानी धर्माधी संस्करोति तदस्य शरीरं तेन संस्कारेण धर्माधर्मल- क्षणेन भूतसहितेन (पतिते) स्मिन् शरीरे उत्तरं निष्पद्यते निष्पन्नस्य चास्य|| पूर्वशरीरवत्पुरुषार्थक्रिया पुरुषस्य च पूर्वशरीरवत् प्रवृत्तिरिति कर्मा- पेक्षेभ्या भूतेभ्यः शरीरसगै सत्येतदुपपद्यते इति । दृष्टा च पुरुषगुणेन प्रय- बेन प्रयुक्तेभ्यो भूतेभ्यः पुरुषार्थक्रियासमर्थानां द्रव्याणां **रथप्रभृतीनामुत्पत्तिः तथा नुमातव्यं शरीरमपि पुरुषार्थक्रियासमर्थमुत्यद्यमानं पुरुषस्य गुणा- न्तरापेक्षेभ्यो भूतेभ्य उत्पद्यते। इति । अत्र नास्तिक आह । भूतेभ्यो मूर्युपादानवत्तदुपादानम् ॥ ६४ ॥ यथा कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्यो निवृत्ता मूर्तयः सिकता|||शर्करापा- षाणगैरिकाजनप्रभृतयः पुरुषार्थकारित्वादुपादीयन्ते तथा कर्मनिरपेनेभ्यो भूतेभ्यः शरीरमुत्पन्नं पुरुषार्थकारित्वादुपादीयतइति । बागान साध्यसमत्वात् ॥६५॥ यथा शरीरोत्पत्तिरकर्मनिमित्ता साध्या तथा सिकताशर्करापाषाणगे- रिकाजनप्रभृतीनामप्यकर्मनिमित्तः सर्ग: साध्यसमत्वादसाधे- नमिति । । भूतेभ्यो मूर्युत्पादनवदिति चानेन साम्यम् । तस्य शरीरस्योत्पत्तिरिति । ५। + यदहमिति २। + ( ) नास्ति। शरीरान्तरम् निष्पाटाते इति २।५। || तस्येति २।५। ** सकप्रभतीनामिति २।५। # पुरुषगुणप्रेरितभूतपूर्वकं शरीरं कार्यत्वे सति पुरुषार्थक्रियासामर्थात । यत्पुरुषार्थसमर्थ तत्पुरुषगुणप्रेरितभूतपूर्वकं दृष्टं यथा रयादि पुरुषगुणेन प्रयत्नेन प्रेरितर्भूतैरारभ्यमाणं पुरुषार्थक्रियासमयं दृष्टं तथा च शरीरं तस्मादिदपि सापेक्ष तैरारभ्यते । सुखदुःखनिमित्तत्वाद् घटादिवत् । इतश्च कार्यत्वाद्रथा- दिवदिति । बामकरणप्रत्यतत्वे सति रूपादिमत्त्वाद् घटादिवदेव । न्या. वा. । 65 पुरुषार्थक्रियासामर्थ्यादित्यस्य हेतारनैकान्तिकत्वद्वारकं सूत्रम् । न्या. याः । I पाषाणशर्करा इति । पक्ष साधनपक्षे दृष्टान्तमात्रत्वादसिद्धम् । अथ पक्षः निरपेक्षाणि भूतानि शरीरमारभन्ते पुरुषार्थानयासामात् सिकतादिवदिति तच्च न । न्या. वा.। * सिकतादीनामपि कर्मनिमित्तकः सर्ग इत्येतस्मादृताः सिध्यतीति । साध्यः * पाचो नास्ति २।५। ++ तयेति २।५।

·१८८ । न्यायभाष्ये नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रोः ॥ ६६ ॥ विषमश्चायमुपन्यास:। कस्माद् निर्बोजा इमा मूर्तय उत्पद्यन्ते बीजपूर्विका तु शरीरोत्पत्तिः । मातापितृशब्देन लाहितरेतसी बीजभूते* गृहोते तत्र सत्त्वस्य गर्भवासानुभवनीयं कर्म पिचोश्च पुचफलानुभवनीये कर्मणी मातुर्गाश्रये शरीरात्यत्ति भूतेभः प्रयोजयन्तीत्युपपनं बीजानुवि- धानमिति । तथा ऽऽहारस्य ॥ ६७ ॥ उत्यत्तिनिमित्तत्वादिति प्रकृतम् । भुक्तं पीतमाहारस्तस्य पक्तिनिवृत्तं रसद्रव्यं मातृशरीरे चोपचिते ,बीजे गर्भाशयस्थे बीजसमानपाको माया चौपचयो बीजे यावद्व्यहसमर्थः संचय इति । संचितं चार्बुदमांसपेशीकल- लकण्डर शिरः||पाण्यादिना च व्यहेनेन्द्रियाधिष्ठानभेदेन व्यूह्यते व्यूहे च गर्भनाड्यावतारितं रसद्रव्यमुपचीयते यावत्प्रसवसमर्थमिति । न पाचाय- मन्नपानस्य स्थाल्यादिगतस्य कल्पतइति । एतस्मात्कारणात्कर्मनिमित्तत्वं शरीरस्य विज्ञायतइति । । प्राप्तौ चानियमांत् ॥ ६ ॥ न सर्वो दंपत्योः संयोगा गर्भाधानहेतुर्दृश्यते तचासति कर्मणि न भवति सति च भवतीत्यनुपपन्नो नियमाभाव इति कर्मनिरपेक्षेषु भूतेषु शरीरोत्पत्तिहेतुषु नियमः स्यात् न पत्र कारणाभाव इति । अथापि । *शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६॥ यथा खलविदं शरीरं धातुप्राणसंवाहिनीनां नाडीनां शुक्रान्तानां तथा चोभयपतसंप्रतिपनो रथादिदृष्टान्तः पुरुषगुणप्रेरितभूतपूर्वको ऽस्ति न तथा ऽकर्मनिमित्तसर्गपने दृष्टान्तो ऽस्तीति । न्या. वा. । ननु मातापितरो शरीरोत्पत्तौ न साक्षात्कारणमत आह । ता. टीः । + पाचनव्यूहेति २।४। ६ कण्डूल २ कण्डरा ४ कण्डर ५ कडर १ । ॥ पाणिपादादिति । वा इदमिति २।५। ** नन्यात्मनां विभुत्वात्सकल शरीरैः संबन्धादिदं शरीरमस्येवात्मन इति नियमे को हेतु- रित्यस्योत्तरद्व रकं मूत्रम् । ++ निमित्त काशये इति २॥ + पाकमानं चेति २॥

·१८ । अ. ३ आ. २ स. ६६-७० शरीराणां प्रत्यात्मनियतत्व हेतुः । धातूनां च स्नायुत्वगस्थिशिरापेशीकललकण्डराणां च शिरोबाहूदराणां *सक्नां च कोष्ठगानां च वातपित्तकफानां च मुखकण्ठहृदयामाशयपकाश- याधःस्रोतसां च परमदुःखसंपादनीयेन सन्निवेशेन व्यूहनमशक्यं पृथि- व्यादिभिः कर्मनिरपेक्षरुत्यादयितुमिति कर्मनिमित्ता शरीरोत्पत्तिरिति विज्ञायते । एवं च प्रत्यात्मनियतस्य निमित्तस्याभावान्निरतिशयैरात्मभिः संबन्धात्सर्वात्मनां च समानः पृथिव्यादिभिरुत्पादितं शरीरं पृथिव्यादिग- तस्य च नियमहेतोरभावात् सर्वात्मनां सुखदुःखसंवित्त्यायतनं समानं प्रामम् । यत्तु प्रत्यात्मं व्यवतिष्ठते तत्र शरीरोत्पत्तिनिमित्तं कर्म|| व्यवस्था. हेतुरिति विज्ञायते ! परिपच्यमानो हि प्रत्यात्मनियतः कर्माशयो यस्मिन्ना- त्मनि वर्तते तस्यैवोपभोगायतनं शरीरमुत्पाद्य व्यवस्थापयति । तदेवं शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्संयोगनिमित्तं कर्मेति विज्ञायते । प्रत्यात्मव्यवस्थानं तु शरीरस्यात्मना संयोगं प्रचक्ष्महप इति ॥ एतेनानियमः प्रत्युक्तः** ॥ ७० ॥ यो ऽयमकर्मनिमित्ते शरीरसर्गे सत्यनियम इत्युच्यते अयं शरीरो- त्यतिनिमित्तवत्संये गोत्पत्तिनिमित्तं कर्मत्यनेना (नियमः) प्रत्युक्तः । कस्ता- पदयं नियमः यथैकस्यात्मनः शरीरं तथा सर्वेषामिति नियमः । अन्यस्या- मत्तान्तकाष्ठाङ्गानाति २ । + हितुम २ हितम् ५। + कर्मनिरपेक्षरेवति । संवित्तिसाधर्नामति २।५। || येनैव कर्मणा शरीरमुत्पादयते तदेव संयोगं नियमति । अकर्मनि- मित्त शरीरसगै यथोक्तदोष इति । न्या. वाः । था कर्मणस्तदात्ममंबन्धिवनियमस्तु संयोगनिमित्तकः। संयोगे ऽपि तदात्मसंबन्धित्वनियमो मनोनिमित्तकः यस्यात्मनो यन्मनस्तेन यः संयोगो जन्यते स तस्येति । मनसस्तदीयमावस्तु कर्म- निमित्तकः अनादित्वाच्च संसारस्य न चक्रकम् । संयोगप्रचयसंसर्गः २ पा । ** तदेवमात्मगुनिबन्धने शरीरसगै व्यवस्था दर्शिता । ये तु मेनिरे न कर्मनिबन्धनः शरीरसा ऽपि तु प्रकृत्यादिनिबन्धनः । प्रकृतयो हि स्वयमेव धर्मा- धर्मरू िमत्तानपेक्षाः सत्त्वरजस्तनोरूपतया प्रवृत्तिशीला: स्वं स्वं विकारमारअन्ते प्रतिबन्धापगममात्रे तु धाधावपेक्षन्ते । तथा कृधीवलः केदारादयां पात्क- दारान्तरमपूर्ण पापिप्लायिषुरपां सेतुमात्र भिनत्ति । तास्तु निम्नाभिसर्पणस्वभावा অথৱনৰমৰ: নুয়ান্ত রামাল্লায়নি যমল্লায়নি নয়া দি ভিক্ষা- निति : यथाहुः निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः त्रिकदिति ता- न्प्रत्याह। ता.ही। ++सो ऽयमकनिमित्तशरीरसग मते नियम इ. २ ॥ + ( ) नास्ति । १ ।२।४।५ $$ द्विवारं नास्ति ४ अन्यस्यान्यथान्यति २॥ - । ।

·१६0 न्यायभाष्ये न्यथान्यस्यान्यथेत्यनियमे भेदो व्यावृत्तिर्विशेष इति । दृष्टा च जन्मव्याव- तिरुच्चाभिजनो निकृष्टाभिजन इति प्रशस्तं निन्दितमिति व्याधिबहुलम- रोगमिति समयं विकलमिति पीडाबहुलं सुखबहुलमिति पुरुषातिशयलक्ष- णोपपन्नं विपरीतमिति प्रशस्तलक्षणं निन्दितलक्षणमिति पविन्द्रियं मृद्विन्द्रि- यमिति। सूक्ष्मश्च भेदो ऽपरिमेयः सायं जन्मभेदः प्रत्यात्मनियतात्कर्मभेदा- दुपपद्यते असति कर्मभेदे प्रत्यात्मनियते निरतियित्वादात्मनां समान- त्वाच्च पृथिव्यादीनां पृथिव्यादिगतस्य नियमहेतारभावात्सर्व* सर्वात्मनां प्रसज्येत न त्विदमित्यंभूतं जन्म तस्मानाकर्मनिमित्ता शरीरोत्पत्तिरिति ॥ उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मक्षयोपपत्तेः ॥ १ ॥ कर्मनिमित्त शरीरसगै तेन शरीरेणात्मनो वियोग उत्पन्नः । कस्मा- त्कर्मक्षयोपपत्तेः । उपपद्यते खलु कर्मक्षयः सम्यग्दर्शनात् प्रक्षीणे मोहे बीत- रागः पुनर्भवहेतुकर्म कायवाङ्सनाभिर्न करोति इत्युत्तरस्यानुपचय: पूर्वोपचि- तस्य विपाकप्रतिसंवेदनात्मक्षयः । एवं प्रसवहतारभावात् पतितेस्मिन् शरीरे पुनः शरीरान्तरानुपपतेरप्रतिसंधिः । अकर्मनिमित्त तु शरीरसर्गे भूतक्षयानुपपत्तेस्तद्वियोगानुपपत्तिरिति ॥ तददृष्टकारितमिति चेत्। पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग ॥ २ ॥ अदर्शनं खलवदृष्टमित्युच्यते अदृष्टकारिता भूतेभ्य: **शरीरोत्पात्तः । न जात्वनुत्पन्ने शरीरे द्रष्टा निरायतनो दृश्यं पश्यति तच्चास्य दृश्यं द्विविधं विषयश्च नानात्वं चाव्यक्तात्मनास्तदर्थः। शरीरसर्गः तस्मिन्नवसिते चरि- तानि भूतानि न शरीरमुत्यादयन्तीत्युपपन्नः शरीरवियोग इति । एवं चेन्मन्यसे पुनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग पुनः शरीरोत्पत्तिः प्रसज्यतइति या चानुत्पन्ने * सर्व सर्वमिति । + न केवलमकर्मनिमित्ते शरीरसगै साधारणवियहवत्त्वं दोषः अपि तु मोक्षो ऽपि न स्यादिति दर्शयितुं स्वपने मोक्षमुपपादयति । ता. टी.। + शरीरान्तरानुत्पत्तिरप्रतिसन्धिरिति । ६ भूतरूपेति । ॥ उपभोग्यशब्दाशदर्शनं प्रकृतिपुरुषभेदादर्शनं चादृष्टमुच्यते तत्कारित- मित्यर्थः । ता. टी.। पा ५ सूत्रद्वयम। ** भूतग्रहणमुपलक्षणार्थम् । ता. टी. । rt चात्मानात्मनोरिति ।

·૧૨૧ अ. ३ आ. २ स. ७१-७४ मोक्षोपपत्तिः। शरीरे दर्शनानुत्पत्तिरदर्शनाभिमता या चापवर्ग शरीरनिवृत्ती दर्शनानुत्य- तिरदर्शनभूता नैतयारदर्शनयोः क चिद्विशेष इत्यदर्शनस्यानिवृत्तेरपवर्ग* युनः शरीरोत्पत्तिप्रसङ्ग इति (चरितार्थता विशेष इति चेत्) । न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ ७३ ॥ चरितार्थानि भूतानि दर्शनावसानान्न शरीरान्तरमारभन्तइत्ययं विशेष एवं चेदुच्यते न करणाकरणयोरारम्भदर्शनात् । चरितार्थानां भूतानां विषयोपलब्धिकरणात्पुनःपुनः शरीरारम्भो दृश्यते प्रकृतिपुरुषयोनानात्वदर्श- नस्याकरणान्निरर्थकः शरीरारम्भः पुन:पुनदृश्यते । तस्मादकर्मनिमित्तायां भूतसृष्टा न दर्शनार्थी शरीरोत्यत्तियुक्ता युक्ता तु कर्मनिमित्त सर्गे दर्शनार्थी शरीरोत्पत्तिः । कर्मविपाकः संवेदनं दर्शनमिति तददृष्टकारितमिति चेत् कस्य चिद्दर्शनमदृष्टं नाम परमाणूनां गुणविशेषः क्रियाहेतुस्तेन प्रेरिता: परमाणवः संमूर्छिताः शरीरमुत्पादयन्तीति तन्मन: समाविशति स्वगुणेनादृष्टेन प्रेरित]] समनस्के शरीरे द्रष्टरुपलब्धिर्भवतीति । एतस्मिन् वै दर्शने गुणा- नुच्छेदात्युनस्तत्प्रसङ्गो ऽपवर्ग ऽपवर्ग शरीरोत्पत्तिः परमाणुगुणस्यादृष्ट- स्यानुच्छेद्यत्वादिति। मनःकर्मनिमित्तत्वाच्च संयोगानुच्छेदः ॥ ७४ ॥ मनोगुणेनादृष्टेन समावेशिते मनसि संयोगव्युच्छेदो** न स्यात् तच्चा किंकृतं शरीरादपसर्पणं मनस इति। (तदिदं दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वमभिधी- यते इति अथ वा नाकृताभ्यागमप्रसङ्गाद् अणुश्यामता दृष्टान्ते) कर्माशयक्षये तु काशयान्तराद्विपच्यमानादपसर्पणापपत्तिरिति । अदृष्टादेवापसर्पणमिति * यथा प्रागदर्शनमेवं निरोधसमाधेः पश्चादण्यदर्श मत्यपवृक्तो ऽपि पुनः संसरोदित्यर्थः । ता. टी.। ( ) नास्ति २ चरितार्थाविशेष इति चेदिति १॥ ४ । + भानानामिति । अष्टाविति । || प्रेरिते २।४। अपरे त्वार्हता अदृष्टं परमाणुगुणं वर्णन्ति पार्थिवादीनामणनां मन- सश्च गुणो ऽदृष्टं तत्र पार्थिवाझा अणवः स्वादृष्टप्रयुक्ताः शरीरमारभन्ते मनश्च स्वगुणप्रयुक्तं शरीरमाविति तच्च स्वकादेवादृष्टात पुद्गलस्य सुखदुःखोपभागं साधयति न तु पुद्गलस्य धो ऽदृष्टमिति सांख्यवत्तेषामपि दिगम्बराणां पुनस्त- त्मसङ्गो पिवर्ग एतदुपपादयति । ता. टी. । ** संयोगायुच्छेदति ॥ () अस्मिबधिकः । $$ कर्मान्तरादिति। तत्र मनः॥ ५ ·१६२ यदा खलु परमाणुगुण एव नित्यः शरीरादयारम्भकस्तदासी नित्यत्वात्र केन चि. न्यायभाष्ये चेद् यो ऽदृष्टः शरीरोपसर्पणहेतुः स एवापसर्पण हेतुरपीति* । नेकस्य जीव- नप्रायणहेतुत्वानुपपत्तेः । एवं च सति एको दृष्टं जीवनमायणये.हेतुरिति प्राप्नं नैतदुपपद्यते। नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ५ ॥ विपाकसंवेदनात कर्माशयक्षये शरीरपात: प्रायणं कर्माशयान्तराच्च पुनर्जन्म भूतमाचात्तु कर्मनिरपेक्षाच शरीरोत्यतो कस्य क्षयाच शरीरपात: प्रायणमिति प्रायणानुपपत्तेः खलु वै नित्यत्वप्रसङ्ग विदः यादृच्छिके तु प्रायणे प्रायणभेदानुपपतिरिति । पुनस्तत्प्रसङ्गे ऽपवर्गइत्येतत्समाधित्सुराह । अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत्स्यात् ॥ ७६ ॥ यथा अगाः श्यामता नित्या अग्निसंयोगेन प्रतिविद्धा न पुनस- त्पद्यते एवमदृष्टकारितं शरीरमपवर्ग पुनर्नोत्पद्यत इति । नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७७ ॥ नायमस्ति दृष्टान्तः कस्माद् अकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । अकृतं|| प्रमाणतो ऽनुपपन्नं तस्याभ्यागमा ऽभ्युपपत्तियवसाय: एतच्च श्रवधानेन प्रमाणतो ऽनु- पपन्नं मन्तव्यम् । तस्मान्नायं दृष्टान्तो न प्रत्यक्षं न चानुमानं किं चिदुच्यतइति । तदिदं दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वमभिधीयतइतिष । अथ वा ** नाकृताभ्यागम- अपसर्पणं मनस इति २ । + ननु सदकरणं निगमति कथं शरीरं सकारणं नित्यं भवेदित्यत माह। ता. टी. प्रायणानुपत्तिं ब्रमो विनाशानुपपत्तेरित्यर्थः । ता. टो। ६ अकारणत्वादित्यम्य हेतारनैकान्तिकत्वेन प्रत्यवलिष्ठते। ता टी। || प्रमाणेनाविषयीचतमकृतं प्रत्युत्त प्रत्यक्षागविप्रतिषिमिति यावत् । T न च परमाणुश्यामता ऽयकारणा पार्थिवरूत्वाल्लोहितादिदित्य- नुमानेन तस्या अपि पाजत्वाभ्युपगमादिति भावः । ता. टी. । यथाश्रुति वा सूत्रार्थः । अकृतस्य कर्मणः फलोपभोगप्रसङ्गादिति । । . ता.टी. क्रियते तस्याकृतस्यैव फलं पुरुषैरुपभुज्यत ततश्चायमास्तिकानां विहिनिषिद्ध- प्रतिनिचयो ऽनर्थकः शास्त्रप्रणयनं चानर्थकं भवेदिति भावः । ता. टी. ।

·१६३ - अ. ३ श्रा. २ मू. ७६-७७ मुक्तोरनन्तरं शरीरान्तराभावहेतुः । प्रसङ्गाद् अणुश्यामतादृष्टान्तेनाकर्मनिमित्तां शरीरोत्पत्तिं समादधानस्याकृता- भ्यागमप्रसङ्गः । अकृते सुखदुःखहेतो कर्मणि पुरुषस्य सुखं दुःखमभ्यागच्छ- तीति प्रसज्येत । आमिति ब्रुवतः प्रत्यक्षानुमानागमविरोधः । प्रत्यक्षविरोध- स्तावदिन्नमिदं सुखदुःखं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् प्रत्यक्षं सर्वशरीरिणाम् । को भेदः तीव्र मन्दं चिरमाशु नानाधिकारमेकप्रकारमिति एवमादिविशेषः । न चास्ति प्रत्यात्मनियतः सुखदुःखहेतुविशेषः न चासति हेतुविशेष फलवि- शेषो दृश्यते । कर्मनिमित्ते तु* सुखदुःखयोगे कर्मणां तीब्रमन्दतोपपत्तेः कर्म- सञ्चयानां चोत्कर्षापकर्षभावान्नानाविधैकविधभावाच्च कर्मणां सुखदुःखभेदो. पपत्तिः । सायं हेतुभेदाभावाद् दृष्टः सुखंदुःखभेटो न स्यादिति प्रत्यक्षविरोधः । तथा ऽनुमानविरोधः दृष्टं हि पुरुषगुणव्यवस्थांनात्सुखदुःखव्यवस्थानम् । य: खलु चेतनावान् साधननिर्वर्तनीयं सुखं बुवा तटीप्सन् साधनावाप्तये प्रयतते स सुखेन युज्यते न विपरीतः । यश्च साधननिर्वर्तनीयं दुःखं बुद्धा तज्जि- हासुः साधनपरिवर्जनाय यतते स च दुःखेन त्यज्यते न विपरीत: । अस्ति चेदं यत्नमन्तरेण चेतनानां सुखदुःखव्यवस्थानं तेनापि चेतनगुणान्तरव्यवस्था- कृतेन भवितव्यमित्यनुमानम् । तदेतदक्रर्मनिमित्ते सुखदुःखयोगे विरुध्यते इति । तच्च गुणान्तरमसंवेद्यत्वाददृष्टं विपाककालानियमाच्चाव्यवस्थितम् । बुवादयस्तु संवेद्याश्चापर्गिणश्चेति । अथागमविरोधः बहु खल्विदमार्षमृ. षीणामुपदेशजातमनुष्ठानपरिवर्जनाश्त्रयमुपदेशफलं च शरीरिणां वर्णाश्रमवि- भागेनानुष्ठानलक्षणा प्रवृत्तिः परिवर्जनलक्षणा निवृत्तिः तच्चोभयमेतस्या दृष्टो नास्ति कर्म सुचरितं दुश्चरितं वा कर्मनिमित्त: पुरुषाणां सुखदुःखयोग|| इति विरुध्यते । सेयं पापिष्ठानां मिथ्यादृष्टिरकर्मनिमित्ता शरीरसृष्टिरकर्मनिमित्तः सुखदुःखयोगमा इति । इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये तृतीयाध्यायः ॥ ३ ॥ -- -- - * तुनास्ति । + यतेत ४।५। न कृतेनेति २।५। $ एतस्यादृष्ट इति । ॥ प्रयोग इति। मा प्रयोग इति।

·१६४ न्यायभाष्ये मनसोनन्तरा प्रवृत्तिः* परीक्षितव्या तर खलु यावद्धर्माधर्माश्रयशरी- रादि परीक्षितं सा सा प्रवृत्तेः परीक्षेत्याह । प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥१॥ तथा परीक्षितेति । प्रवृत्त्यनन्तरास्तहि दोषाः परीक्ष्यन्तामित्यत आह । तथा दोषाः ॥२॥ परीक्षिता इति । बुद्धिसमानाश्रयत्वादात्मगुणाः प्रवृत्तिहेतुत्वात् पुनर्भवप्रतिसंधानसामर्थ्याच्च संसारहेतवः संसारस्यानादित्वादनादिना प्रब- न्धन प्रवर्तते मिथ्याज्ञाननिवृत्तिस्तत्त्वज्ञानात् तन्निवृत्तौ रागद्वेषप्रबन्धोच्छेदे उपवर्ग इति । प्रादुर्भावतिरोधानधर्मका इत्येवमायुक्तं दोषाणाप्रिति । प्रव- तनालक्षणा दोषा इत्युक्तं तथा चेमे मानेयासूयाविचिकित्सामत्सरादयः ते कस्मान्नापसंख्यायन्तइत्यत आह । तत्त्रैराश्यं रागद्वेषमाहार्थान्तरभावात् ॥३॥ तेषां दोषाणां चयो राशयस्त्रयःपक्षाः रागपक्षः काम!|| मत्सरः स्पृहा तृष्णा लोभ इति द्वेषपक्षःणा क्रोध इया ऽसूया द्रोहो ऽमर्ष इति** मोहपक्षो +मिथ्याज्ञानं विचिकित्सा मानः प्रमाद। इति चैराश्यानोपसंख्यायन्तइति। लक्षणस्य तहभेदात्त्रित्वमनुपपन्नं नानुपपन्नं रागद्वेषमोहार्थान्तरभावात श्रा- सक्तिलक्षणा राग: अमर्षलक्षणा द्वेष: मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणो माह इति। एत- त्प्रत्यात्मवेदनीयं सर्वशरीरिणां विजानात्ययं शरीरी रागमुत्पन्नमस्ति मेध्यात्म * ऽनन्तरमिति १।४ । ५ । + पूर्वा सा २ । ४ । सर्वासाम् १ । + अभीष्टानभीष्टविषयानुचिन्तनप्रभवा वक्ष्यमाणा दोषा न बुद्धिव्यधिकरणा भवितुम- हन्ति तथा सति चैत्रस्य विषयानुचिन्तने मैत्रस्य द्वेषादिप्रसङ्गादिति भावः । निरोधधर्मका इति । ४ । || कामः स्त्रीगतोऽभिलाषः । प्रतीयमाणवस्त्वपरित्यागेच्छा मत्सरः । अस्व- परस्वादानेच्छा स्पृहा । पुनर्भवप्रतिसंधानहेतुभूता वृष्णा । प्रमाविरुद्धपरद्रव्याप- हारच्छा लाभः । न्या. वा. । पा इति द्वेषपक्षा इति । ** शरीन्द्रियाधिष्ठानवैश्त्यहेतुः क्रोधः । साधारणे वस्तुनि पराभिनिवेश- प्रतिषेधेच्छा ईया । परगुणाक्षमता असूया । परापकारेच्छा द्रोहः । अपकाराक्षम- ता अमर्षः। न्या. वा. ++मोहपक्षा इति-४॥ * संशयो विचिकित्सा। विद्यामानाविद्यमानगुणाध्यारोपेणात्मोत्कर्षप्रत्ययो मानः । कार्स- AA ति॥

·अ. ४ श्रा. १ सू. १-८ दोषचित्यव्यवस्थापनम् । रागधर्म इति विरागं च विजानाति नास्ति मेध्यात्म रागधर्म इति एवमि- तरयोरपीति । मानेासूयाप्रभृतयस्तु चैराश्यमनुपतिता इति नापसंख्यायन्ते । नैकप्रत्यनीकभावात् ॥ ४ ॥ नार्थान्तरं रागादयः कस्मादेकप्रत्यनीकभावात् । तत्त्वज्ञानं सम्यम- तिरार्यप्रज्ञा संबोध इत्येकमिदं प्रत्यनीकं चयाणामिति । व्यभिचारादहेतुः॥५॥ एकप्रत्यनीकाः पृथिव्यां श्यामादयोग्निसंयोगेनैकेन एकयोनयश्च पा- कजा इति सति चान्तरभावे । तेषां मोहः पापीयानामूढस्येतरोत्पत्तेः ॥ ६ ॥ मोहः पापः पापतरो वा द्वावभिप्रेत्योक्तं कस्माद् नामूढस्येतरोत्यत्तेः अमूढस्य रागद्वेषौ नोत्पद्यते मूढस्य तु यथासंकल्पमुत्पत्तिर्विषयेषु रज्जनीयाः संकल्पा रागहेतवः कोपनीयाः संकल्पा द्वेषहेतवः उभये च संकल्या न मि- थ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वान्मोहादन्ये ताविमा मोहयानी. रागद्वेषाविति। तत्त्वज्ञा- नाच मोहनिवृत्तौ रागद्वेषानुत्पत्तिरित्येकनत्यनीकभावोपपत्तिः । एवं च कृत्वा तत्त्वज्ञानाद् दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभा- वादपवर्ग इति व्याख्यातमिति । प्राप्त स्तहि । निमित्तनैमित्तकभावादर्थान्तरभावो दोषेभ्यः|| ॥७॥ अन्यद्धि निमित्तमन्यच्च नैमित्तिकमिति दोषनिमित्तत्वाददोषो मोह इति । बन दोषलक्षणावरोधान्मोहस्य ॥८॥ * रागादय ऐक्यवन्त एकतत्त्वज्ञानविरुद्धत्वात् यर्थकसंयोगविरुद्धो नानाहेतुको ऽपि वि- भाग इति । + एकयोनित्वादेके रागादयः शब्दवदित्यप्यनेनैव प्रत्युक्तम् । एक्यानयो रू- पादयो न चैषामेकत्वमिति । न्या. वा. । + अमठस्येतरोत्पत्तिर्न भवति यत इत्यर्थ नामूढस्येतरोत्पत्तेरित्युक्तम् । . तदनन्तरापायादित वृत्तिकारसम्मतः पाठः ४ । ॥ अंदोषो मोहः दोनिमित्तत्वाद्र्पादिवदिति न्यायसंभवात् । दोपनिमित्तत्वादिति हतारप्रयोजकत्वमाह । ता. टी.। ता. टी.

·L Pasaritam १६६ ) न्यायभाष्ये. प्रवर्तनालक्षणा दोषा इत्यनेन दोषलक्षणेनावरुध्यते दोषेषु माह इति। निमित्तनैमित्तकोपपत्तेश्च तुल्यजाती- यानामप्रतिषेधः ॥६॥ द्रव्याणां गुणानां वा ऽनेकविधिकल्पो निमित्तनैमित्तिकभावे तुल्य- जातीयानां दृष्ट इति । दोषानन्तरं प्रेत्यभावस्तस्यासिद्धिः । आत्मनो नित्यत्वात् । न खलु नित्यं किं चिज्जायते नियतइति जन्ममरणयोर्नित्यत्वादात्मनो ऽनुपपत्तिः उभयं च प्रेत्यभाव इति तचायं सिद्धांनुवादः । श्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥ १० ॥ नित्यायमात्मा प्रेति पूर्वशरीरं जहाति नियतइति प्रेत्य च पूर्वश- रीरं हित्वा भवति जायते शरीरान्तरमुपादत्तइति तच्चैतदुभयं पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ( इत्यवोतं पूर्वशरीरं हित्वा शरीरान्तरोपादानं प्रेत्यभाव ) इति तच्चै तन्नित्यत्वे संभवतीति । यस्य तु सत्त्वोत्यादः सत्त्वनिरोधः प्रेत्यभावः तस्य कृतहानमकृताभ्यागमश्च दोषः । उच्छेदहेतुवादे ध्युपदेशाश्चानर्थ- का इति । कथमुत्पत्तिरिति चेत् । व्यक्तानक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ ११ ॥ केन प्रकारेण किंधर्मकात्कारणायक्तं शरीराद्युत्यातइति व्यक्ता- तसमाख्यातात्पृथिव्यादितः परमसूक्ष्मानित्यायुक्तं शरीरेन्द्रियविषयोपकर- णाधारं प्रज्ञातं द्रव्यमुत्पद्यते । व्यक्तं च खल्विन्द्रियग्राह्यं तत्सामान्या- त्कारणमपि व्यक्तम् । किं सामान्यम् रूपादिगुणयोग: रूपादिगुणयुक्तेभ्य: पृथिव्यादिभ्यो नित्येभ्यो सुपादिगुणयुक्तं शरीराद्युत्पद्यते । प्रत्यक्षप्रामा- ण्याद् दृष्टो हि रूपादिगुणयुक्तेभ्यो मृत्प्रभृतिभ्यस्तथाभूतस्य द्रव्यस्योत्पादः * यथा बुट्टिर्बुद्धान्तरनिमित्तं बुद्धि जातीया च । तुर्यायो द्रव्यनिमित्तं द्रव्यजातीयाः । नोदनाव्यभिघातसंयुक्तसंयोगा: संस्कारस्य गुणा इति न्या. वाः । ()२ पु. नास्ति। + अरुणस्यापि कपालद्वयसंयोगस्य रूपवद्घटादिकारणत्वदर्शनादनेकान्त इति चेन्न मवादेर्व्यक्तस्य रूपादिमत्सामग्रीपूर्वकत्वव्याप्तः । + प्रतिभ्य इति । म जा ·१६० अ. ४ आ. १ स. ६-१६ व्यक्ताद् व्यक्तोत्यत्तिनिरासः । तेन चादृष्टस्यानुमानमिति । रूपादीनामन्वयदर्शनात् प्रकृतिविकारयोः पृथिव्यादीनां नित्यानामतीन्द्रियाणां कारणभावानुमीयतइति । न घटाद् घटानिष्पत्तेः ॥ १२ ॥ इदमपि प्रत्यक्षं न खलु व्यक्ताद् घटायक्तो घट उत्पद्यमानो दृश्यते इति व्यक्ताद् व्यक्तस्यानुत्पत्तिदर्शनान व्यक्तं कारणमिति । व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ बमः सर्व सस्य कारणमिति किन्तु यदुत्पद्यते व्यक्तं द्रव्यं तत्तयाभूतादेवोत्पद्यतइति । व्यक्तं च तन्मृद् द्रव्यं कपालसंज्ञक यतो घट उत्पद्यते न चैतन्निहुवानः क्व चिदभ्यनुज्ञां लब्युमर्हतीति । तदेत- तत्त्वम् । अतः परं प्राबादुकानां दृष्टयः प्रदर्श्यन्ते । अभावादावोत्पत्तिानुपमृदा प्रादुर्भावात् ॥ १४ ॥ असत: सदुत्पद्यतइत्ययं पक्षः कस्मात् । उपमृद्य प्रादुर्भावात उपमृद्य बीजमङ्कुर उत्पद्यते नानुपमृद्य न चेदीजापमर्दोङ्कुरकारणम् अनुपम- पि बीजस्याङ्करोत्पत्तिः स्यादिति । अचाभिधीयते । व्याघातादप्रयोगः ॥ १५ ॥ उपमृद्य प्रादुर्भावादित्ययुक्तः प्रयोगो व्याघातात् । यदुपमृदाति न तदुपमृद्य प्रादुर्भवितुमर्हति विद्यमानत्वात् । यच्च प्रादुर्भवतिं न तेनाप्रादुर्भू- तेनाविद्यमानेनोपमर्द्ध इति । नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥ १६ ॥ अतीते चानागते चाविद्यमाने कारकशब्दाः प्रयुज्यन्ते । पुत्रो जनिष्यते जनिष्यमाणं पुत्रमभिनन्दति पुत्रस्य जनिष्यमाणस्य नाम करोति अभूत्कुम्भो भिन्नं कुम्भमनुशोचति भिन्नस्य कुम्भस्य कपालानि|| अजाताः । । प्रत्यक्षकारणापलापी न कस्मिपि दर्शने संवाद लब्धं योग्यः स्यादित्यर्थः। + प्रादुर्भावस्योपमीत्तरकालिकत्वेनोपमात्पूर्वविद्यमानस्योपमर्दे हेतुत्वोक्तियाहतेत्यर्थः। * यदुपमद्राति इति । ४।५। कारकशब्दः प्रयुज्यते २ । || भित्रस्य कुम्भस्य कपालानीति यपि न साक्षात्कारकशब्दस्तथापि षष्ट्या संबन्धाभिधानात्तस्य क्रियागर्भत्वात्नियायाश्च कारकनान्तरीयकत्वात्पार- म्पर्यण कारकशब्दता द्रष्टव्या । ता. टी.।

·L. ૧૬ न्यायभाष्ये पुत्राः पितरं तापयन्तीति बहुलं भाक्ताः प्रयोगा दृश्यन्ते । का पुनरियं भक्तिः आनन्तये भक्तिः आनन्तर्यसामर्थ्याटुपमृद्य प्रादुर्भावार्थः प्रादुर्भविष्यनङ्कर उपमृद्भातीति भाक्तं कर्तृत्वमिति । न विनष्टभ्यो ऽनिष्पत्तेः ॥ १७ ॥ न विनष्टावीजादङ्कर उत्पद्यतइति तस्मान्नाभावादावोत्पत्तिरिति । क्रमनिळेशादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ उपमर्दृप्रादुर्भावयोः पौर्वापर्यनियमः क्रमः स खल्वभावादावोत्पत्ते- हेतुर्निर्दृिश्यते स च न प्रतिषिध्यतइति । व्याहतव्यहानामवयवानां पूर्व- व्यूहनिवृत्तौ व्यूहान्तराद् द्रव्यनिष्पत्तिनाभावात् । बीजावयवाः कुतश्चिन्नि- मित्तात्प्रादुर्भूतक्रियाः पूर्वव्यहं जहति व्यूहान्तरं चापद्यन्ते व्यहान्तरादकर उत्पद्यते। दृश्यन्ते खलु अवयवास्तत्संयोगाश्चाङ्करोत्यत्तिहेतवः । न चानिवृत्ते पूर्वव्यहे बीजावयवानां शक्यं व्यूहान्तरण भवितुमित्युपमप्रादुर्भावयोः पौवापर्यनियमः क्रमः तस्मानाभावादावोत्पत्तिरिति । न चान्यद्वीजावयवेभ्यो- कुरोत्यत्तिकारणमित्युपपद्यते बीजोपादाननियम इति अथापर आह । ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् ॥ १९ ॥ पुरुषोयं समीहमानो नावश्यं समीहाफलं प्रायोति तेनानुमीयते परा- धीनं पुरुषस्य कर्मफलाराधनमिति यदधीनं स ईश्वरः । तस्मादीश्वरः कारणमिति । * उपमद्गातीति । + बीविनाशश्चेदङरोत्पादहेतुरथ विनष्टे बीजे तदवयवेषु परस्परविच्छि- नेषु असति तेषां व्यूहान्तरे कस्मादकरो न भवति सति तु तेषां व्यहे भवति तस्मादिनष्टभ्यो ऽङ्कुरानुत्पत्तेरसति व्यहे न बीजधिनाशः कारणमिति सूत्रार्थः । + अनन्यप्रयुक्तमानन्तये कार्यकारणभावसानिमिदं तु व्यहान्तरानन्तर्यप्र- युक्तर्माित नाभावस्य कारणत्वं गयितुमर्हतीत्यर्थः । ता. टी. । बीजावयवापादाने ऽवर्जनीयतया बीजमागच्छदशक्यप्रत्याख्यानमित्यर्थः। ता. टी.। || मा भूदयं नामरूपप्रपञ्चः शून्यतोपादानो ऽपि तु ब्रह्मोपादानो भवि- यति ब्रह्मव प्रपञ्चरूपेण परिणमते मृत्तिकेव घटशरावोदञ्चनादिभावेन । न चैवं नित्यत्वव्याघातः परिणामे ऽपि तत्त्वानपायाद् तल्लक्षणत्वाच्च नित्यतायाः । यदाह ·१६8 । अ. ४ आ. १ स. १७-२१ फलस्येश्वरमाचहेतुकत्त्वनिरासः । न पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः ॥ २० ॥ ईश्वराधीना चेत्फलनिष्पत्तिः स्यादपि तहि पुरुषस्य समीहामन्तरण फलं निष्पद्यतेति । तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ पुरुषकारमीश्वरोनुगृह्णाति फलाय पुरुषस्य यतमानस्येश्वरः फलं संपादयतीति । यदा न संपादयति तदा पुरुषकाफल्नं भवतीति । तस्मा- यस्मिंस्तत्वं न विहन्यते तदपि निमित्येकं दर्शनम् । अपरं च ब्रह्मवानावि- दोपधानभेदानामरूपप्रपञ्चभेदेन विवर्तते मुखमिवैकमनेकर्माणकृपाणादर्शभेदा- चैविधप्रतिबिम्बभेदेनेति । तदेतदर्शनयमनेन सूचितम् । ईश्वरो ब्रह्म ईशना- योगात् । चेतनाशक्तिः क्रियाक्तिश्चेशना सा चास्ति बह्मणीति ब्रह्मेश्वर: कारणं जगतः । श्रयते हि तदैतत बहुस्यां प्रजायेति । सा चेयं श्रुतिः चेतनस्य जगत्का. रणतामाह । न चाभावो वा प्रधानं वा परमाणवो वा चेतयन्ते । ननु जीवा एव चेतनास्तत्कर्मनिबन्धनो नामरूप्रपञ्चो भविष्यति कृतमत्र भगवतेश्वरेणेत्यत उक्तं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् । पुरुषश्चेञ्चेतयते नैव निष्फलं क्रमौरभेत । निष्फलं वि- द्वान प्रवर्तमानः कथं चेतनो नाम । तस्मात्पुरुषकाफ्ल्यदर्शनादीश्वरः कारण- मित्यर्थः । ता. टी. * न तावन्मृत्तिकेव नामरूपप्रपञ्चरूपेण ब्रह्म परिणमते । द्धि सर्वात्मना वा परिणमतएकदेशेन वा तत्र सर्वात्मना परिणाम तत्त्वविघातानित्यत्वम् । एकदेशेन परिणामे सावयवत्वात्तदेवानित्यत्वम् । अथ तत्त्वेनानुगतस्यापरिणाम- स्तच्च ब्रह्म न तर्हि ब्रह्मणः परिणामः । न च निभागस्येक्रस्य स्वसंवेदनप्रत्यक्षस्य विपरीतज्ञानगोचरत्वसंभवः । सामान्यतो यह रूपविशेषायहे च तदन्यरूपारोपण विभ्रमो दृष्टः शुक्तिरजतादौ । न जातु शुक्तिरूपं विद्वान् रजतमिति विपर्यस्यति । न च निरंशे स्वसंवेदनप्रत्यक्षे ब्रह्मणि तत्स्वरूपायहः सामान्य ग्रहो वा भवति त- स्मादीश्वरो जगद्देदेन विवर्ततइत्ययुक्तम् । निमित्तं तु स्यादीश्वरो जगतः । स चेदनपेक्ष एव जगत्कारणमित्युच्यते तत्रेदमुपतिष्ठते । ता. टी. । + ततश्च कर्मलोपो ऽनिर्माक्षश्च । ईश्वरस्यैकरूपत्वादेकरूपा क्रियति । अथेश्वरः कारणभेदानुविधानेन कार्य निर्वर्तयति यदपेक्षते तत्र करोतीति प्राप्त न हि कुलालो दण्डादि करोति । एवं कर्मसापेक्षश्चेदीश्वरो जगदुत्पत्तिकारणं स्यात्कर्मणीश्वरो नेश्वरः स्यात् । ता. टी.। तथा च तत्तत्कारणानि नेश्वरेण प्रयु- ज्यन्तइत्यनेकान्तो वक्ष्यमाणो हेतुरिति । ता. टी. । + तृदेवमीश्वरोपादानत्वं ब्रह्मविवर्तत्वं च निरपेक्षेश्वरनिमित्तत्वं च प्रत्या- ख्यायाभिमतं. पत्तं राहाति । ता. टी. । , ययथाभूतं यस्य यदा विपाककालस्तत्तथा तदा विनियुके । न्या. वा. - ·- । - २०० न्यायभाये दीश्वरकारितत्वादहेतु:* । पुरुषकर्माभावे फलानिष्यतरति + गुणविशिष्ठमा- त्मान्तरमीखरः तस्यात्म(कल्या)त्कल्पान्तरानुपपत्तिः अधर्ममिथ्याज्ञा- नामादहान्या धर्मज्ञानसमाधिसंपदा च विशिष्टमात्मान्तरमीश्वरः तस्य च धर्मसमाधिफलमणिमाद्यष्टविधर्मेश्वर्यम् । संकल्पानुविधायी चास्य धर्मः|| प्रत्यात्मवृत्तीन धर्माधर्मसंचयान् पृथिव्ययंदीनि च भूतानि प्रवर्तयति । एवं च स्वकृताभ्यागमस्यालापेन निर्माणप्राकाम्यमीश्वरस्य स्वकृतकर्मफले वेदि- * परमाणपादानस्य जगतः पुरुषकमीपेक्ष ईश्वरो निमित्तं यच्च तेनापत. णीयं पुरुषकर्म तदपीश्वरनिमित्तमेव । न च यदपेक्षते तस्यानिमित्तं वास्यादेस्त- सहकारिणस्तनिमित्तकत्वदर्शनात् । तस्मादीश्वरकारितत्वात्पुरुषकारस्य तत्स- हाय ईश्वरो निमित्तकारणं जगत इत्यस्य पक्षस्य निराकरणे पुरुषकभाभावे फला- निष्यत्तरित्यहेतुः निरपेक्षेश्वरनिमित्तत्वे तु हेतुरेवेत्यर्थः । ता. टी। + संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोर्गावभागबुद्धय एव तस्य गुणाः । न्या. वा.। वदिच्छाप्रयत्नावप्यस्य नित्या सकर्तृत्वसाधनान्तर्गत मन्तव्यौ । जानचिकी- प्रयत्नसमवायलक्षणत्वात्कारीत्वस्य । तेषां च परस्पराविनाभावादन्यतसिद्धावितर- योः सिद्धिः । ता. टी.। + आत्मकल्पादित्यत्रात्मप्रकारादात्मजातीयादिति यावत् । ता. टी । () कल्पादिति २. नास्ति 5 नन्वात्मान्तराण्यनित्यज्ञानयोगीनि दृष्टानि तद्वैलक्षण्यादीश्वरो नात्म- जातोयो र्भावतुमर्हतीत्यत आह आत्मकल्पादिति । यद्यप्यात्मान्तरायनित्यज्ञान- योगीनि अयं च नित्यबुयादियुक्तः तथाध्यात्मजातीय एव बुद्ध्यादिगुणयोगित्वात् । अन्यथा तोयादिपरमाणनामतोयादित्वप्रसङ्को नित्यरूपादियोगात् । करकादिगता- नां रूपादीनामनित्यत्वोपलरिति । ता. टी । ईश्वरसमवेतबुद्धेर्नित्यत्वं च र्धामग्राहक- मानेन सिद्धम् । बुद्धिमत्कारणाधिष्ठिताः परमाणवः प्रवर्तन्तइति । नन्वनेन बुद्धिमत्तामात्रं सिध्यति न तु बुझेर्नत्यत्वमपीति चेन्न । प्रत्यर्थनियमासंभवात् । ये खलु प्रत्यर्थनियता बुद्धिभे- दास्ते शरीरादिकारण संनिधाने सति भवन्ति न त्वियं प्रत्यर्थनियता युगपदने कार्यात्यत्तिदर्श- नात् । यथा स्थावरभेदस्यानेकस्य युगपदुत्पाद इति । ननु बुद्धिमत्त्वेनैव शरीरित्वमपीश्वरस्य स्याज्जीवानां तथा दर्शनादिति चेन्न । कल्प्यमानस्य शरीरस्यानित्यत्वाङ्गीकारे तस्य धादिनि- मित्तकत्वापत्ती तत्तन्त्र शरीरसंबन्धवत्तदेश्वरस्यानीश्वरत्वपसङ्कः कारणास्य धर्मस्य नित्यत्वानित्य- विकल्येनानवस्थाशरीरनित्यत्वयोगपत्तिश्च । शरीरस्य नित्यत्वे तु दृष्टविरोधस्य तदवस्थतया शरीरकल्पनावैयथ्यम् । बुद्धिनित्यताश्रयणेनेव कार्यापपत्तेः । बुद्धित्वं शरीरव्यामिति तु न । जन्यत्वस्योपाधित्वात् । ईश्वरबुद्धिचिकीर्षाकृतीनां नित्यत्वे युगपत्सर्वकार्यात्याटप्रसङ्गस्तु तत्तत्सह- कारिधर्माधर्मकाल वशेषादिर्घाटतसामग्रीवैकल्येन निरसनीयः। || नन्वस्य कर्मानुष्ठानाभावात्कुतो धर्मः । तथा चाणिमादिकमस्यैश्वयं कार्यरूपं विनैव कर्मणेत्यकृताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यत आह । ता. टी. । T मा भूद् वाहानुष्ठानं संकल्पलक्षणानुष्ठानजनितधर्मफलमस्यै खयं जग- हिमाणफलमिति नासताभ्यागमप्रसङ्ग इत्यर्थः। ता टी. । ईश्वरस्य ज्ञान क्रियाशक्ती - - ·२०१ श्र. ४ श्रा. १ स. २१ ईश्वरस्वरूपनिरूपणम् । तव्यम् अापकल्पश्चार्य* यथा पिताऽपत्त्यानां तथा पितृभूत ईश्वरोभूतानाम् । न चात्मकल्पादन्यः कल्पः सम्भवति । न तावदस्य बुद्धिं विना कश्चिद्धर्मो लिङ्गभूत: शक्य उपपादयितुम् । आगमाच्च द्रष्टा बोद्धा सर्वज्ञाता ईश्वर इति । बुयादिभिश्चात्मलिङ्गनिरूपाख्यमीश्वर प्रत्यक्षानुमानागमविषयातीतं कः शक्त उपपादयितुम् । स्वकृताभ्यागमलापेन च प्रवर्तमानस्यास्य यदुक्तं प्रतिषेधजातमकर्मनिमित्त शरीरसगै तत्सर्व प्रसज्यतइति । अपर इदा- नीमाह। नित्ये इत्यैश्वयं लित्यमणिमादिकं त्वनित्यं तदभिप्रायं च भाष्यस्य धर्मफलत्वा- भिधानम् । नात ऐश्वर्यनित्यत्वे धर्मवैयर्थ्यमनित्यत्वे तत्कारणकल्पनया निवस्थेति चोमावकाशः । प्रत्यालत्तिधर्माधर्मसंनिचयाधिष्ठानं संकल्पानुविधायिन ईश्वर- धर्मस्य प्रयोजनम् । अभ्युपेत्येश्वरधर्ममेतदुक्तं भाष्य कता । परमार्यतस्तु नेश्वरस्य धर्मसद्धावे प्रमाणमस्ति नित्याभ्यामेव ज्ञानक्रियाक्तिभ्यां सकलकार्यात्पत्तिसिद्धेरि- स्याशयेन न चेश्वरधर्मा ऽस्तीति वार्तिकमिति । ता. टी.। स्यादेतत् । प्रयोजनं विना प्रेक्षावतां न प्रवृत्तिः । न च प्राप्त सकलमा- प्तव्यस्यास्ति प्रापणीयं किंचिदीश्वरस्य तस्मात्कृतमस्य जगनिमांगनेत्यत आह । प्राप्तकल्पचति । मा भूदस्य भगवतः स्वार्थः परानुग्रहार्थ प्रवर्व्यतीत्यर्थः । ता. टी. । + प्रधानपरमाणुकर्माणि प्राक् प्रवत्तेर्बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रवर्तन्ते ऽचेतनत्वाद्वा- स्यादिदित्यनुमानेन द्वीश्वरो बुद्धिमत्त्वेनेव सिति । तस्य बुझानङ्गीकारे तु स एव न सिध्ये- दिति भावः। + दृष्टो बोद्रेति । 5 स्यादेतत् । यदि कारुण्यादीश्वरो जनिमाणे प्रवर्तते हन्त भोः सुखिनमेव सुजेन दुःखिनम् । न च क्षेत्रजगतधर्माधर्मसहकारितया निर्माणवे. चिच्यं वाच्यमधर्मस्य तदनधिष्ठितस्य स्वकायाकरणेन काणिकेनाधिष्ठानायो- गात् । तस्मात्सुखिदुःख्यादिभेदेन जगद्वैचित्र्यदर्शनाचानुकम्याप्रयुक्त ईश्वरः करो- तीत्यत आह । स्वकृताभ्यागमलोपेन प्रवर्तमानस्यति । अयभिसंधिः। कारुणिको ऽप्ययमात्मान्ततिशायिर्माहमापि न वस्तूनां सामर्थ्यमन्यथाकतुं पारयति । तस्मादधर्मेणात्तिमता नेश्वरप्रभावादपि नित्येन भवितुं युक्तं न च स्वफविरो. धिना फलमप्रदाय विनंष्टुमपि शश्यम् । अतः क्षेत्रज्ञानां निर्यातमलयतेश्वरेण नाधर्मः शक्यो ऽनधिष्ठातुं तस्मात्कारुणिकाप्ययं वस्तुस्वभावमविधीयमानो धर्मा- धर्मसहकारी जगद्वैचित्र्यं विधत्ते । दिदमुक्तं स्वतेत्यादि । पुरुषेयत्कृतं तत्फला- भ्यागमलोपेन प्रवर्तमानस्यत्ययः । ता. टी. । ईश्वरप्रवृत्तिः क्रीडार्थमित्येके । क्रोडाया अण्या- नन्दकलकत्वानित्याप्तकामस्य क्रीडाऽनुपपत्तेविभूतिख्यापनार्थमित्यन्ये । विभूतिख्यायने ऽपि प्रयो- जनानुपपत्तेः तत्स्वाभाव्यात्प्रवर्ततइत्यदुष्टमिति वार्तिकम् । प्रवृत्तिस्वाभाव्ये प सहकारिधर्माध- मकालविशेषसनिधानासंनिधानवशेन युगपत्सर्वकार्यानुत्पाद उपपादनीयः । अत्रेश्वरानुमानाक्षेपा- सचिराकरणं च वार्तिकतात्पर्यटीकयोर्विस्तरेण कृतं विस्तरभयाने होतं तत एवावगन्तव्यम् । - ।

·SAPNA २०२ न्यायभाष्ये अनिमित्तता भावात्पत्तिः कण्टकतैदण्यादि- दर्शनात् ॥ २२ ॥ अनिमिता शरीराद्युत्पत्तिः (कण्टकतैदण्यादिदर्शनात्) कण्टकस्य तेक्षण्यं पर्वतधातूनां चिचता ग्राणां श्लक्ष्णता निर्निमित्तं चौपादानं दृष्टं तथा शरीरसर्गोपीति। अनिमित्त निमित्तत्वान्नानिमित्ततः ॥ २३ ॥ স্মলনিলনা সাবালনবিলন যনছীহান নল্লিভিন। স্বলি লিনা নিমিনাল্লালিমিন। নানানিহিনি। निमित्तानिमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेधः ॥ २४ ॥ अन्यडि(निमित्तमन्यच्च): निमित्तप्रत्याख्यानं न च प्रत्याख्यानमेव प्रत्याख्येयं यथा ऽनुदकः कमण्डलुरिति नादकप्रतिषेध उदकं भवतीति । स खल्वी वादो कर्मनिमित्तः शरीरादिसर्ग इत्येतस्मान्न भिद्यते अभेदा- तत्प्रतिषेधेनैव प्रतिषिद्धो वेदितव्य इति । अन्य तु मन्यन्ते । सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ किमनित्यं नाम यस्य कदा चिद् भावस्तदनित्यम् । उत्पत्तिधर्मक- मनुत्पन्नं नास्ति विनाशधर्मकं || चाधिनष्टं नास्ति । किं पुनः सर्व भौतिक च शरीरादि अभौतिकं च बुट्यादि तदुभयमुत्पत्तिविनाशधर्मकं विज्ञायते तस्मात्तत्सर्वमनित्यमिति । नानित्यतानित्यत्वात् ॥ २६ ॥ यदि तावत्सर्वस्यानित्यता नित्या तन्नित्यत्वान्न सर्वमनित्यम् । अथानित्या तस्यामविद्यमानायां सर्व नित्यमिति । * कण्टकादीनां संस्थानभेदवता निमित्तादर्शनेनानिमित्तता मन्वानस्तेनैव दृष्टान्तेन शरीरादीनामपि संस्थानवतानिमित्ततां मन्वानः पूर्वपक्षति। अनिमि- तत इति । अदृश्यमाननिमित्तानां शरीरकण्टकादीनां पतनिःक्षेपात्पक्षण व्यभिचा- रानुवावनादुद्भावने वा सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्सर्वत्र तस्य सुलभत्वादुभयसिद्धनि- मित्तवत्पटदृष्टान्तेन संस्थानवत्त्वात कण्टकशरीरादीनापि निमित्तवत्त्वमिति रा- द्वान्तः । ता. टी.। ( ) २ पु. नास्ति। + ग्रावणः इति २ । ५ (): नास्ति २। $ स्मात्युनः पूर्वपक्षः स्वयं सूत्रकारेण न निराकृत इत्यत आह । ता. टी. । || त्वति ५।

·२०३ अ. ४ आ. १ सू. २२-३१ सवानित्यत्वनिरासः । तदनित्यत्वमझेदामं विनाश्यानुविनाशवत् ॥ २७ ॥ तस्या अनित्यताया अप्यनित्यत्वम् । कथं यथा अग्निाचं विना. श्यानुविनश्यति एवं सर्वस्यानित्यता सर्व विनाश्यानुविनश्यतीति । नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथापलब्धि व्यवस्थानात् ॥ २६ ॥ अयं खलु वादा नित्यं प्रत्याचष्टे नित्यस्य च प्रत्याख्यानमनुपपन्नम् । कस्माद् यथोपलब्धि व्यवस्थानाद् यस्योत्यत्तिविनाश धर्मकत्वमुपलभ्यते प्रमा- णतस्तदनित्यं यस्य नोपलभ्यते तद्विपरीतम् । न च परमसूक्ष्माणां भूताना- माकाशकालदिगात्ममनसां तद्गुणानां च केषां चित्सामान्य विशेषसमवायानां चात्पतिविनाशधर्मकत्वं प्रमाणत उपलभ्यते *तस्मान्नित्यान्येतानीति । अय- मन्य एकान्तः । तद्भूतलक्षणहीनम- सर्वं नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥ २६ ॥ भूतमात्रमिदं सर्व तानि च नित्यानि भूतोच्छेदानुपपत्तेरिति । नात्पत्तिविनाशकारणापलब्धः ॥ ३० ॥ उत्पत्तिकारणं चोपलभ्यते विनाशकारणं च तत्सर्वनित्यत्वे व्याह- न्यतइति । (तल्लक्षणावरोधादप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ यस्यत्यित्तिविनाशकारणमुपलभ्यतइति मन्यसे न थान्तरं गृह्यते भूतलक्षणावरोधातमात्रमिदमित्ययुक्तोयं प्रतिषेध इति । * सर्वस्य पक्षत्वे परमारावाकाशादिषु हेत्वभावेन भागासिद्धिः कस्य चि- त्पक्षत्वे सिद्धसाधर्माित वार्तिकम् । + पञ्चभूतात्मकं खल्वेतद् गोघटादिकार्यमुपलभ्यते । व्यपदिन्ति हि मृद् घटो मृच्छरीरमिति । भूतानि च नित्यानि तेषामुच्छेदस्य नैयायिकैरनभ्यु. पगमात् । तेन भूतात्मनां गोघटादीनां नित्यतेति पूर्वपतः । ता• टी.। * भूतेभ्यो भौतिकानि भिवानि न हि परमसूक्ष्माः परमाणबो गोघटा- दयः परमाणुबत्तेषामतीन्द्रियत्वे सायंहणप्रसङ्गादित्युक्तं द्वितीयाध्याये । तस्माद ग्रहणायहणविरुदुधर्मयोगादन्ये भौतिका भूतेभ्यः । तथा च तेषामुत्पत्तिविनाश- कारणापलब्धेर्न नित्यत्वं भूतनित्यत्वे ऽपीति सिद्धान्तमाह । ता• टो। भूतसारूप्येण तादात्म्यं मन्यमानः पुनरपि पूर्वपक्षवायाह । सा• टो।

·न्यायभाष्ये नोत्पत्तितत्कारणापलब्धः ॥ ३२ ॥ कारणसमानगुणस्योत्पत्तिः कारणं चापलभ्यते। न चैतदुभयं नित्यवि. षयं न चोत्पत्तितत्कारणापलब्धिः शश्या प्रत्याख्यातुं न चाविषया का चिटु- पलब्धिः । उपलब्धिसामर्थ्यात्कारणेन समानगुणं कार्यमुत्पद्यतइत्यनुमीयते । म खलपलब्धेविषय इति । एवं च तल्लक्षणावरोधोपपत्तिरिति । उत्पत्तिवि. नाशकारणप्रयुक्तस्य ज्ञातुः प्रयत्नो दृष्ट इति । प्रसिद्धश्चावयवी तद्धमा उत्पत्ति- विनाशधा चावयवी सिद्ध इति । शब्दकर्मबुद्धमादीनां चाव्याप्रिः पञ्चभूत- नित्यत्वात् तल्लक्षणावरोधाच्चेत्यनेन शब्दकर्मबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च न व्यानाः तस्मादनेकान्त:। |स्वनविषयाभिमानवद् मिथ्योपलब्धिरिति चेद् भूतोपल- व्यौ तुल्यम् । यथा स्वप्ने विषयाभिमान एवमुत्पत्तिकारणाभिमान इति। एवं चैतद्भूतापलब्धो तुल्यं पृथिव्याद्यपलब्धिरपि स्वप्नविषयाभिमानवत् प्रसज्यते। पृथिव्याद्यभावे सर्वव्यवहारविलोप इति चेत् तदितरत्र समानम्। उत्यत्तिविनाशकारणापलब्धिविषयस्याप्यभावे सर्वव्यवहार- विलाप इति सोयं नित्यानामतीन्द्रियत्वादविषयत्वाच्चात्पत्तिविनाशयोः स्वप्नविषयाभिमानवदित्यहेतुरिति । पअवस्थितस्योपादानस्य धर्ममा निवर्तते धर्ममाचमुपजायते स खलत्पतिविनाशयाविषय:** । यच्चापजा- भूतसारूप्यं गोघटादीनां भूतकार्यत्वे ऽप्युपपदयमानं न भूतात्मकत्वमव. गमयतीत्याशयवानाह । ता. टी. । + अपि च ययुत्पत्तिविनाशी भावानां न वस्तुसन्तौ कथं प्रेक्षावतामभि- मतोयत्तिकारणे ऽनभिमतविनाशकारणे च तार्थनां प्रत्तिरित्याह । ता. टी. । + अपि चाव्यापको हेतुरित्याह । ता. टोः । 5 अव्यापकश्चानेकान्त उक्तः । पक्षोहि सर्व नियमिति। तस्मिन्त्रस्य सत्त्वास- ज्वाभ्यामनेकान्तः। अनेकः सत्त्वासत्त्वलक्षणा ऽन्तो ऽस्यत्यनेकान्त इति । ता• टीः । ॥ असति बाधके मिथ्यात्वकल्पनायामतिप्रसङ्ग इत्यमुमर्थ शङ्कानिराकर- साभ्यामाह । ता. टी. तदेवं सांख्यानां मतमपास्य स्वायंभुवानां मतं दूषयति । ता. टी. । ** विविधः खल्वयं र्मिणः परिणामो धर्मलक्षणावस्यारूपः । तदाथा । सुवर्ण र्मि तस्य परिणामो वर्धमानरुचकादिः । धर्मस्य तु लक्षणपरिणामो ऽना- गतादिः। यदा खल्वयं सुवर्णकारो वर्धमानकं भस्वा रुचक्रमारचयति तदा वर्धमा. ।

·२०५ अ.४ प्रा. १ सू. ३२-३४ सर्वनित्यत्वनिरास: । यते तत्प्रागप्युपजननादस्ति यच्च निवर्तते तन्निवृत्तमप्यस्तीति। एवं च सर्वस्य नित्यत्वमिति । न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥ ३३ ॥ श्रयमुपजनः इयं निवृत्तिरिति (व्यवस्था नापपद्यते उपजातनिवृत्तयो- विद्यमानत्वात् । अयं धर्म उपजातोऽयं निवृत्त इति) सद्भावाविशेषादव्यवस्था इदानीमुपजननिवृत्ती नेदानोमिति कालव्यवस्था नोपपद्यते सर्वदा विद्यमा- नत्वाद् । अस्य धर्मस्योपजननिवृत्ती नास्येति व्यवस्थानुपपत्तिः उभयोरविशे- षाद् । अनागतो ऽतीत इति च कालव्यवस्थानुपपत्तिः वर्तमानस्य सद्भावल- क्षणत्वाद् । अविद्यमानस्यात्मलाभ उपजना विद्यमानस्यात्महानं निवृत्तिरि- त्येतस्मि सति नैते दोषाः । तस्माद्यदुक्तं प्रागप्युपजननादस्ति निवृतं चास्ति तदयुक्तमिति । अयमन्य एकान्तः । सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्त्वात् ॥ ३४ ॥ नको वर्तमानलक्षणं हित्वा ऽतीतलक्षणमापढाते। रुचकस्त्वनागततालक्षणं हित्वा धर्तमानतामापढ्नते। वर्तमानतामापन एव तु रुचको नवपुराणभावमापदामानो ऽव- स्थापरिणामवान् भवति । नवपुराणावस्याश्च वर्तमानलक्षणाश्रया लक्षणपरिणा- माः । सो ऽयं त्रिविधः परिणामो धर्मिणः । धर्मलक्षणावस्याश्च र्धामणो भिवा- श्चाभित्राश्च । तथा च धर्म्यभेदान्नित्यत्वेन नित्या भेदाच्चोत्पत्तिविनाविषय- त्वमित्युभयमुपपत्रमिति । ता. टी. । * ननु यमुपजनापायधर्मकत्वं धर्माणां हन्तोत्यत्तेः प्राक तेषामसत्त्वाद्वि- नाशाच्चोयमसत्त्वात्कथं सर्वनित्यत्वसिद्धिरित्यत आह । ता. टी. । + मिरूपेणेति शेषः । ता. टी. । * उपजनापाययोः स्वरूपतो कालता विशेषतश्च संबन्धिता ऽनागतत्वादि- तश्च व्यवस्थानुपपत्तेरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । न तावद्वेदाभेदा परस्परपरीहार- व्यवस्थितधर्मावकत्र समवेतः । तस्मादुपजानापायव्यवस्थायै भेदं धर्मलक्षणावस्या- नां धर्मिण इच्छता तेषामनित्यत्वमभ्युपेतव्यम् । सांख्यवत्सत्कार्याभ्युपगमेन तु नित्यत्वव्यवस्थापने त्रिवर्तते निवृत्तमध्यस्तीति ब्रुवाणा भवान प्रष्टव्यो भवति किमुक्तं भवति र्याद बषे पूर्वग्रुपलब्धं पश्चाबोपलभ्यते तस्यापूर्वावशेषोत्पादः पूर्व विशेषप्रच्यवो ऽभ्युपेय इति व्याघातः । अथाविभावो ऽभिक्तिस्तथापि पूर्वदोषा- निवृत्तिरमती भवतीति । ता. टोः । () मु. नास्ति. ६ अनागते ऽतीते चेति । | बौद्धानाम् । ता दी। ।

·२०६ न्यायभाष्ये. ॥ सर्व नाना न कश्चिदेको भावो विद्यते। कस्माद् भावलक्षणपृथत्वात् । भावस्य लक्षणमभिधानं येन लक्ष्यते भाव: स समाख्याशब्दः तस्य पृथग्वि- षयत्वात् । सर्वा भावसमाख्याशब्दः समूहवाची कुम्भ इति संज्ञाशब्दो गन्ध- रसरूपस्पर्शसमूह बुध्नपार्श्वग्रीवादिसमहे च वर्तते निदर्शनमाचं चेदमिति । नानेकलक्षणैरेकभावनिष्पत्तेः ॥ ३५ ॥ अनेकविधलक्षणैरिति मध्यमपदलापी समासः । गन्धादिभिश्च गुणे- बुधादिभिश्चावयवैः संबद्ध एका भावो निष्पद्यते गुणव्यतिरिक्तं च द्रव्यमव- यवातिरिक्तश्चावयवीति । विभक्तन्यायं चैतदुभयमिति । अथापि । लक्षणव्यवस्थानादेवीप्रतिषेधः ॥.३६ ॥ न कश्चिदेको भाव ईत्ययुक्तः प्रतिषेधः । कस्माल लक्षणव्यवस्था- नादेव । यदिह लक्षणं भावस्य संज्ञाशब्दभूतं तदेकस्मिन्व्यवस्थितं यं कुम्भ- मद्रातं तं स्पृशामि यमेवासपाक्षं तं पश्यामीति । नाणुसत्रहो गृह्यतइति अणुसमूहे चागृह्यमाणे यगृह्यते तदेकमेवेति । अथाप्येतदनूक्तं नास्त्येको भायो यस्मात्समुदायः । एकानु- पपत्तेनास्त्येव समूहः नास्त्येको भावो यस्मात्समूहे भावशब्दप्रयोगः एकस्य चानुपपत्तेः समहा नोपपद्यते एकसमुच्चयो हि समूह इति व्याहतत्वादनुपपन्नं नास्त्येको भाव इति । यस्य प्रतिषेधः प्रतिज्ञायते समहे भावशब्दप्रयोगा- दिति हेतुं ब्रुवता स एवाभ्यनुज्ञायते । एकसमुच्चयो हि समूह इति । समहे भावशब्दप्रयोगादिति च समूहमानित्य प्रत्येक समूह ||प्रतिषेधो नास्त्येको भाव इति । सोयमुभयतो व्याघाताद्यत्किञ्चनवाद इति । अयमपर एकान्तः ॥ सर्वमभावा भावेष्वितरेतराभावसिद्धः ॥ ३० ॥ यावद्धावजातं तत्सर्वमभाव: । कस्माद् भावेष्वितरेतराभावसिद्धेः । * अस्य प्रयोगः । कुमशब्दो ऽनेविषय एकपदत्वात् सेन्दाशब्दवदिति । + सर्वस्य पक्षीकरणान् दृष्टान्ताभावः । आधाराधेयभावेनानुषक्तानां कटा- दीनामवयविनश्च ग्रहणादल्यथासिद्धः। नञः प्रसज्यप्रतिषेधपर्युदासविषयत्वेना- वस्थानाच विरुद्धः । न्या. वा. । * अस्त्राक्षसित ५। तत्समहति २।५। ॥ समूहान• इति । संप्रति शून्यतावादिनमुत्यापर्यात । ता. टी. । ॥ न्या. वा. ।

·अ. ४ आ. १ सू. ३५-३८ साभावत्वनिरास: । असन् गौरवात्मना ऽनश्वो गौरसन्नश्वो गवात्मना ऽगौरव इत्यसत्प्रत्ययस्य प्रतिषेधस्य च भावशब्देन सामानाधिकरण्यात् सर्वमभाव इति । प्रतिज्ञावाक्ये पदयोः प्रतिज्ञाहेत्वोश्च व्याघातादयुक्तम्।। अनेकस्याशेषता सर्वशब्दस्यार्थी भावप्रतिषेवश्चाभावशब्दस्यार्थः । पूर्व सोपा- ख्यमुत्तरं निरूपाख्यं तच समुपाख्यायमानं कथं निरूपाख्यमभावः स्यादिति न जात्वभावो निरूपाख्यो ऽनेकतया ऽशेषतया शञ्चः प्रतिज्ञातुमिति सर्व- मेतदभाव इति चेद् यदिदं सर्वमिति मन्यसे तदभाव इति एवं चेदनिवृत्तो व्याघातः अनेकसशेषं चेति नाभावप्रत्ययेन शक्यं भवितुम् । अस्ति चायं प्रत्ययः सर्वमिति तस्मान्नाभाव इति । प्रतिज्ञाहेत्वोश्च व्याघात: सर्वमभाव इति भावप्रतिषेधः प्रतिज्ञाभावेष्वितरेतराभावे सरिति हेतु: भावेष्वितरेत- राभावमनुज्ञायानित्य चेतरेतराभावसिद्धौ सर्वमभाव इत्युच्यते । यदि सर्व- मभावो भावेष्वितरेतराभावसिद्धेरिति नाप्रपद्यते अथ भावेवितरेतराभाव- सिद्धिः सर्वमभाव इति नोपपद्यते । सूत्रेण चामिसम्बन्धः ॥ न स्वभावसिद्धेभीवानाम् ॥ ॥ ३८ ॥ न सर्वमभावः । कस्मात् स्वेन भावेन सदाबादाबानां स्वेन धर्मण भावा भवन्तीति प्रतिज्ञायते । कश्च स्वो धी भावानां द्रगुणकार्मणां * प्रमाणादयः खल्वमी परस्परानात्मतया अत्तदिति प्रत्ययस्य नजरच गो- चरा अनुभयन्ते। अतस्ताचिनां शब्दानां तत्सामानाधिकरण्यं ततः प्रमाणादयो ऽसन्तः अनुत्पन्नमध्वरूपटवत् । अपि चामी भाचा निचा जनित्या वा नित्यत्वे सर्वसामर्थ्यरहितल्यानत्वं न हि नित्यं क चित्कार्य पथुख्याने सामानुपपत्तेरि- त्युक्तम् । अनित्यत्वे तु विनाशस्वभावाश्चेद् द्वितीयादिष्विव प्रमाणे ऽपि न स्यः सत्त्वे वा नामी विनाशस्वभावाः । अतत्स्वभावत्वे का क्षणान्तरे ऽपि न नश्ये- युः । नो खलु नीलं स्वकारणादुपजातं जातु कारणसहरपि पीतं कतुं शक्य- मिति विनाशस्वभावकासमकामेनापि अनित्यानापितव्यम् । तस्मादावानां शून्यतैब पारमार्थिी कल्पितया त्ववस्तुसत्या सन्त इव भालन्तति युक्तमुत्प- •+ स्तदुक्तमिति २ । ४ । ५ । + न झत्यन्तासनिरूपाख्यं सर्वसित वा भाव इति वा निमानस्य गो- चरः असद्धा निर्वचनीयं वा न ख्यातिगाचरो ऽपि तु सदेव सन्तामना तथा च कुतो ऽत्यन्तासतः कल्पनागोचरत्वम्पीति । ता. टी. । निरूयामिति २ ॥ ५ ॥ स्वो भावो धर्मा द्रव्यादीनां सदादिः अथ वा स्वभावः स्वरूपं भावानां येनामी भावाः स्वभावाद् व्यावर्तन्ते तस्य सिद्धेः । अथ वा ऽसनिति प्रत्ययस्य श्यामः । ता टी. ।

·२०० न्यायभाये सदादि सामान्यं द्व्याणां क्रियावदित्येवमादिर्विशेष: स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्या इति च प्रत्येकं चानन्तो भेदः । सामान्यविशेषसमवायानां च विशिष्ठा धर्मा गृह्यन्ते । सोयमभावस्य निरुपाख्यत्वात संप्रत्यायको ऽर्थभेदो न स्यात् । अस्ति त्वयं तस्मान्न सर्वमभाव इति । अथ वा न स्वभावसिद्धेभीवानामिति स्वरूपसिद्धेरिति । गौरिति प्रयुज्यमाने शब्दे जातिविशिष्टं द्रव्यं गृह्यत नाभावमात्र* यदि च सर्वमभावः गोरित्यभायः प्रतीयेत । गोशब्देन चाभाव उच्येत (तस्मात्तु । गोशब्देन चाभाव उच्यते) यस्मात्तु गोशब्दप्र- योगे द्रव्यविशेषः प्रतीयते नामावस्तस्मादयुक्तमिति । अथ वा न स्वभाव- सिद्धेरिति असन् गौरश्वात्मनेति गवात्मना कस्मानोच्यते अवचनाद्वा- तमना गौरस्तीति स्वभावसिद्धिः अनश्वो ऽश्व इति वा गारगोरिति वा क्रस्मानाच्यते । अवचनात्स्वेन रूपेण विद्यमानता द्रव्यस्येति विज्ञायते श्रव्य- तिरेके प्रतिषेधे च भावानामसंयोगादिसम्बन्धो व्यतिरेको ऽचाऽव्यतिरेको ऽभे- दाख्यसम्बन्धः प्रत्ययसामानाधिकरण्यं यथा न सन्ति कुण्डे बदराणीति । असन् गौरश्वात्मना ऽनश्वो गौरिति च गवाश्वयोरव्यतिरेकः प्रतिषिध्यते गवावयारकत्वं नास्तीति । तस्मिन्प्रतिषिध्यमाने भावन गवा सामानाधि- करण्यमसत्प्रत्ययस्यासन गौरश्वात्मनेति यथा न सन्ति कुण्डे बदगणीति कुण्डे बदरसंयोगे प्रतिषिथ्यमाने सद्धिरसत्प्रत्ययस्य सामानाधिकरण्यमिति । भव्यश्वात्मनेति विशेषणादगौरित्यस्य गां परिहत्याश्वादिभिः संबन्धाद् गोभाव सिद्धरेवमश्वादिष्वपीति स्वभाप्तिभावानां नाभाव इत्यर्थः । ता. टीः । नाभाव इति श्रय वा न स्वभावसिद्धिमामिति । + नेति २ ( ). ४ । ५ । नास्ति । + अतिरेक प्रतिषेधे च भावानामसत् इत्यधिकम् ५। असच्छब्दः खलु भावविशेषएं सदेवाभिधत्ते एवमसत्प्रत्ययो ऽप्यभाव: विशेषणं सदेवालम्बते । यथा शुलशब्दः शुक्लगुणविशिष्ट पटे वर्तते तथा चासत्य: त्ययाभिधानयोरुपपत्रं भाववाचिना पदेन सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । भावश्च कश्चिनित्यः कश्चिदनित्यः तत्र नित्यस्याक्तियाकारित्वमुपपादितं क्षणभङ्गभङ्गे । अनित्यापि न विनाशस्वभावो भावः कारणान्तरात्तु विनश्यति । यत्ततं न शक्य नीलं पीतं कमिति तत्र बमः शक्य एव नीलः पीतः कर्तुम् । आमश्यामः कुम्भो हिसंयोगाद्रक्तः । अथ नीलत्वं न शक्यं पीतत्वं कर्तुं ननु भावापि नाभावः शक्यः कर्तुमिति यथैककुम्भाधिकरणे श्यामत्वरक्तत्वे पर्यायेण भवतः एवं कपानाधिक: एर्णा कुम्भभावाभावाविति न दोषः । ता. टी. । । ।

·अ. ४ श्रा. १ सू. ३५-४० साभावत्वनिरासः । न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥ ४६ ॥ अपेक्षाकृतमापेक्षिकम् । हूस्वापेक्षाकृतं दीर्घ दोघीपेक्षाकृतं हवं न स्वेनात्मनावस्थितं किं चित्कस्माद् अपेक्षासामात तस्मान्न स्वभावसिद्धि- भावानामिति । व्याहतत्वादयुक्तम्। ॥ ४०॥ यदि हूस्वापेक्षाकृतं दीर्घ किमिदानीमपेक्ष्य हूम्वमिति गृह्यते। अथ दीर्घापेक्षाकृतं हस्वं दीर्घमनापेक्षिकम् । एवमितरेतरानययारेकाभावेन्यत- राभाव इति दीघापेक्षाव्यवस्थानुपपन्ना । स्वभावसिद्धावसत्यां समयोः परिमण्डलयोवी द्रव्ययोरापेक्षिके दीर्घत्वहूस्वत्वे कस्मान्न भवत: अपेक्षा- यामनपेक्षायां च द्रव्ययोरभेदः । यावती द्रव्ये अपेक्षमाणे तावती एवा. मपेक्षमाणे नान्यतरत्र भेदः । आपेक्षिकत्वे तु सत्यन्यतरच विशेषा- प्रजनः स्यादिति । किमपेक्षासामर्थ्य मिति चेद् व्योहणे ऽतिशय- ग्रहणोपपत्तिः । द्वे द्रव्ये पश्यन्नेकत्र विद्यमानमतिशयं गृह्णाति तदीर्घ मिति व्यवस्यति यच्च हीनं गृह्णाति तद्धस्वमिति व्यवस्यतीति । एतच्चा- पेक्षासामर्थ्यमिति । अथेमे संख्यकान्ताः । सर्वमेकं सदविशेषात्|| । सर्व • सर्व हि भिनस्वभावा भावा भिनत्वं च तेषामन्यापेनं तथा हि नीलं भिन्नं पीतादापेक्षया न तु स्वभावतः । एवं इस्वत्वदीर्घत्वे परापरत्वे पितापुत्रा- दयः परापेक्षा द्रष्टव्याः । यच्च परापेक्षं न तदाबिकं यथा जपाकुसुमापेक्षः स्फटि- कस्याणिमेत्याक्षेपः । ता. टी. । + दीर्घमनापेक्षिकम् एवमितरेतराश्रययोरेकाभावे ऽन्यतराभावादुभयं किमिति गह्यते अथ द्वीपेक्षो उभयाभाव दृत्ति ५। * सतारेव वस्तुनोः परस्परापेक्षं हस्वत्वदीर्घत्वादिकं न वस्तुन्यसति घटतइत्यर्थः । किं चन सर्वेषां भावानां सापेनत्वं यथा रूपादीनामिति हेतोः पक्षाव्यापकत्वम्। अपि च। सर्वमभाव इति प्रतिज्ञायामुप्रन्यस्त हेतोः सत्त्वाङ्गीकारे व्याघातः। असत्वे साध्यासिद्धिः। प्रयुज्यमानस्य वाक्यस्यार्थे सत्त्वेनाङ्गोरुते व्याघातः । असत्त्वे तु वाक्यस्य निरर्थकत्वम्। सर्वमभावः सर्वभाव इत्य: नयोर्वाक्ययोरर्थभेदे ऽभ्युपगते व्याघालः अनभ्युपगते तु विशेषोपादानवैयर्थ्यम् । संख्या एकान्ता येषु वादेषु ते लथोक्ताः । ता. टी.। || इदमस्याकूतम् । न तावदयं नामरूपप्रपञ्च प्रकाशादिवः सन् प्रकाशि- तुमर्हति, जडस्य स्वयं प्रकाशासम्भवात् । न च प्रकाशयोगात्प्रकाशतति युक्तं न खस्वान्तरण प्रकाशेनास्य कश्चिदयोगः सम्भवति । विषयवयिभावः संबन्ध दति - ·२१० -- न्यायभाये. वधा नित्यानित्यभेदात् । सर्व चेधा ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयमिति सर्व चतुद्धी प्रमाता प्रमाणं प्रमेयं प्रमितिरिति । एवं यथासम्भवमन्ये ऽपीति तत्र परीक्षा। संख्शकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ४१ ॥ चेन । तत्राकिञ्चित्करस्य वियित्वासम्भवात न चार्थ ज्ञानं फलं जनयतीति साम्प्रतम् । अतीतानागतयोरर्थयोस्तदसम्भवात् । न च न तयाविषयभावः । तस्माज ज्ञानादिनस्य नामरूपप्रपञ्चस्य न प्रकाशसम्भव इति ज्ञानस्यैवायं विवर्त इति युक्तमुत्पश्यामः । न च प्रकाशात्मानो घटपटादय एवोदयव्ययर्मिणः परस्प- रव्यावृत्ताः सन्विति साम्प्रतम् । तद्यावृत्तिग्रहणे प्रमाणाभावात्। सा हि यातो व्यावर्तते तदुभयग्रहे गृह्येत । न च विजानानि विलक्षणानि स्वरूपमात्रावस्यि. तानि परस्परवातीऽनभिज्ञानि ज्ञानान्तरपि ग्रहीतुमुत्सहन्ते प्रागेत्र स्वस्मात् व्यावर्तयितुम् । न च निषेधनिषेधाधिकरणग्रहकरणो व्यावृत्तियहः स्वकारणेन • समसमयोत्पादो भवितुमर्हति । तादृशोः सव्येतविषाणये रिव कार्यकारणभावाभा- वात् । न चैकं विज्ञानं क्षणिकं निषेध्यनिषेधाधिकरणे गृहीत्वा पश्चाद्वेदं गृहातीति युक्तं णिकस्य क्रमाक्रमवद्यापासयोगात् । न चैकं विज्ञानं निषेध्यनिषेधाधिकरणे राहाति अथ ज्ञानान्तरं निषेधतीति युक्तं चैत्रारहीतेपि तस्मिन् मैत्रस्य निषेधज्ञा- नप्रसङ्गात् । न च ज्ञानस्वरूपग्रह एवास्य निषेधग्रह इति साम्प्रतम् । एवं हि स भवेयदि स्वरूपतदन्यव्यावृत्त्योरेकत्वं स्यात् तत्र व्यावृत्तिस्वभावो वा भावो भाव- स्वरूपा वा व्यावृत्तिः । तत्र पस्मिन् कल्पे व्यावृत्तेस्तुच्छत्वात् तत्स्वभावाभावले- दास्तुच्छाः स्युः ततश्च वोभङ्गयन्तरेण शून्यवादप्रसङ्गः । इतरस्मिस्तु कल्पे विधिरूपो भाव एव जातिरिति बिधिरूपतया च ते न बावर्तन्तइति न व्यारत्ता भावाः परस्परं परमार्थतः । तदिदमुक्त सविशेषादिति । अनानिर्वचनीयाविद्यानिबन्धन तु भावानां भेदं न व्यालेधामः । न च ज्ञातुरपि ज्ञानाने ग्राहकमस्ति प्रमाणमुक्तादे- वाविशेषात् । यस्मात्र ज्ञेयानां परस्परतश्च ज्ञानाद्वेदः नापि ज्ञातुर्मानास्ति भेशे नापि ज्ञानानामन्योन्यस्य तस्मात्यकाश एव प्रपञ्चा ब्रह्मेत्यद्वैसिद्धिः । ता. टी. । * न हि नित्यानित्याभ्यामन्यो राशिस्ति यमाश्रित्य पदास्त्रित्वादिक व्यवतिष्ठेरनिति । ता. टी। + प्रिपि ज्ञायमानत्वाज ज्ञेयानातिरिच्यतइति भावः । ता. टी.। एवं चात्र ज्ञानपदं ज्ञानसाधनपरन् । । यदि मितिनाम तत्त्वं प्रमाणादिभ्यो भिन्नं नास्थीयते प्रमायाः प्रधा- नक्रियाया अभावात्कथं प्रमात्रादयः । कथं च प्रधान कियामन्तरण शवाक्यता स्यात् । कारकवैचिञ्यं वा । प्रमायाः फलत्वावस्थाया उपरि प्रमेयत्वं न वारयामः न चैतावता तत्त्वान्तरं न भवतीति । ता टीः । • प्रकृतिपुरुषाविति वा पञ्च स्कन्धा इति वा पशुपाशतदुच्छेदेश्वरा इति वेत्यादयः । ता. टी. ।

·२११ अ. ४ आ. १ स. ४१-४२ संख्येकान्तनिरासः । यदि साध्यसाधनयोनानात्वमेकान्तो न सिवाति व्यतिरेकाद् । अथ साध्यसाधनयोरभेदः एवमप्येकान्तो न सिध्यति साधनाभावात् न हि तम- न्तरेण कस्य चित्सिद्धिरिति* | न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ न संख्यैकान्तानामसिद्धिः कस्मात्कारणस्यावयवभावात । अवयव:- कश्चित् साधनभूत इत्यव्यतिरेकः । एवं द्वैतादीनामपीति ॥ + अनवयवेन सर्व चेदेकं द्वेधा धा चतुधी वेति प्रतिज्ञार्थः तदतिरिक्त साधनं वाच्यं न हि साध्यमेव साधनं भवति तथा च साधनस्य व्यतिरेकान संख्यकान्तसिद्धिः । न च किं चिदपि स्वसंवेदनमस्ति ज्ञानप्रदीपादीनार्माप पर- संवेदनत्वात् । यथा च ज्ञानातिरिक्तो ऽप्यर्थी विषयस्तथा विज्ञानबानिराकरणा- वसरे वक्ष्यते । न च विज्ञानादर्थभेदो ऽशक्यग्रहः। तथा हि नीलमुपलभइत्यनह. कारास्पदमपीतादिरूपं नीलं प्रत्यात्ममनुभवगोचरः । एवं नीलादीनामपि पर- स्परमन्यथा घटमानति देशिता लोचने निमील्य शयीत । शीया इति देशित- स्तोयमेवाहरेत्कस्य चित्कथं चिद्विवेकाभावात् । न चानिर्वचनीयाविझानिब. न्धनो ऽयं भेदव्यवहार इति साम्प्रतम् । अनिर्वचनीयख्यातेः पूर्व मेवापाकृत- त्वात् । तस्मात्सर्वजनसंवेदनसिद्धो ऽयं भेदप्रत्ययो न कारण निरीक्षणेन युक्तो निराकर्तुर्माप तु स्पष्टदृष्टकार्यभेदप्रत्ययातादृशं तत्कारणं कल्पनीयं यादृशेन कारणेन प्रपञ्चप्रत्ययो ऽप्रत्यहमुत्पत्तुमर्हति तच्च प्रत्यक्षमेव । तथा हि । तबीलं परिच्छन्दत्पीतादिभ्यो ऽस्य भेदं परिनित्ति संयुक्तविशेषणलक्षणादिन्द्रियार्थस- त्रिकपात् । नीलं हि नीलमित्यनुभवत्रयं पीतं च पीतमित्यनुभवन स्मरन्वा शक्नोति निषेनिषेधाधिकरणतया समाक्रयितुं रूपमात्रेणारहीतपरस्परभेद. मपि । न हि तव भेदेन प्रथतइत्यभेदेन प्रथेत येनानयारीलपीत्यामुहीतस्वरूप- योरवध्यवधिमदावो न स्यात् । तथा च तो गृहीत्वा प्रत्यक्षेण शशोत्ययमनयो- भदं ग्रहीतुमित्यसाम्प्रतमेतत् । अन्योन्य संश्रयादेदो न प्रमान्तरमाधनः । तस्मि- निदं नामिति वस्तुभेदं विना न धोरिति । एतेन प्रमातुरपि प्रमाया भेदो व्या- ख्यातः । प्रमातारश्चानेकविधसुखदुःखोपभोगव्यवस्थानाधिरान्धादिकोविदजाला- मुक्तसंसारिविभागोपपत्तेश्च भेदवन्तोऽनुमीयन्ते । एकस्मिवपर्यायेण विरुदृधर्मसंस- गाभावात् । कल्पनया कथं चित्सम्भाव्यमानो ऽप्ययं गामयपायप्तीयन्यायमावति। तदेवं प्रत्यक्षादिधिराधादनुपपजार्थाः श्रुतय एकमेवाद्वितीयमित्यायाः प्रथमां वृत्तिमुल्लय जघन्यामालम्बन्ते यजमानः प्रस्तर आदित्यो वै यूपवदिति । तस्मा- बाद्वैतमिति । साध्यात्साधनभेदेन च संख्यान्तरैकान्ता अप्यपाहता इत्युक्तम् । ता. टी। + एकस्य च द्वयादीनां वा कश्चिदेकदेशः साधनं तथा च न संख्यान्तरं न च साधनाभाव इत्यर्थः । ता. टी.।

·૧૨ न्यायभाध्ये निरवयवत्वादहेतुः ॥ ४३ ॥ कारणस्यावयवभावादित्यहेतु: कस्मात्सर्वमेकमित्यनपवर्गण प्रति. ज्ञाय कस्य चिदेकत्वमुच्यते तत्र व्यपवृक्तोवयव:* साधनभूतो नोपपद्यते। एवं द्वेतादिष्वपीति । ते खल्विमे संख्यकान्ता विशेषकारितस्यार्थभेदविस्ता- रंस्य प्रत्याख्यानेन वर्तन्ते प्रत्यक्षानुमानागेमविरोधान्मिथ्यावादा भवन्ति । अथाभ्यनुज्ञानेन वर्तन्ते समानधर्मकारितार्थसंग्रही विशेषकारितश्चार्थ भेद इति एवमेकान्तत्वं जहतीति । ते खल्वेते तत्त्वज्ञानप्रविबेकार्थमेकान्ता: परीक्षिता|| इति । प्रेत्यभावानन्तरं फलं तस्मिन् । सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तः संशयः॥४४॥ पचति दोग्धोति सद्यः फलमोदनपयसी कृषति वपतीति काला- न्तरे फलं सस्याधिगम इति । अस्ति चेयं क्रिया अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम इति पतस्याः फले संशयः । बन सद्यः कालान्तरोपभोग्यत्वात् ॥ ४५ ॥ याव्यक्तो ऽवयव इति। + यदि साध्यस्य कश्चिदवयवो भवेत्र संख्यकान्तः स्यादिति । सर्वमेक- मित्येतस्मिन प्रतिज्ञातेथै न किं चियावर्तते यतस्तत्साधनं स्यादित्यर्थः । ता. टीः । वकोटरपाण्यादिविशेषकारितो यो ऽर्थविशेषः स्थाणुपुरुषादिस्तत्म- त्यारव्यानेनेत्यर्थः । ता. टीः । ६ स्वचित्ते इति २ || अद्वैतत्वादिष्वेकान्तेषु प्रेत्यभावो न तात्त्विको भवेपि तु काल्पनिकः केवलं प्रेत्यभावो ऽपि तु घोडशापि पदाः तस्मादेतेषां यत्तत्त्वज्ञानं तत्मविवेकन ज्ञानप्रविवेक ति तदर्थमेते परीक्षिता इति । ता. टो। ग कमानन्तरं दुःखं लोकपड्यादिकं चोपलभ्यते प्रशंसन्ति हि लौकिका धार्मिको ऽयं साधुतम इति । तत्किमेतदेवास्य फलमस्तु अथामुधिमकं स्वा दीति । किं तावत्माप्तं स्वादिफलत्वे कर्मणः स्वरूपेणाकारणत्वाच्चिरनिवृत्ते तस्मिंस्तदुत्पत्तरपूर्वकल्पनायां च प्रधानाङ्गापर्वाणि भूयांसि कल्पनीयानि । न च तान्युत्पत्रमात्राणि जनर्यान्त तत्सहकार्यन्तराणि कल्पनीयानीत्यदृष्टकल्पनागौर- वात्तदनन्तरं दृष्टफलबाधनाच्च नास्यामुष्मिकं स्वादि फलमपि त्वनन्तरदृश्यमा- नमेव । तत्रापि दुःखफलत्वउपदेशव्याघातील्लोके पङ्किलाभख्यात्यादिकमेव फलं सच्च सुखहेतुतया स्वर्गादिफलत्वेनाच्यते दृष्टो हि सुखहेतौ स्वर्गपदप्रयोगा लाके यथा चन्दन स्वर्गः सूक्ष्माणि वासोनिः स्वर्ग इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते बमः । स्वर्गपदस्य तावदर्थवादतो यन्न दुःखेन संभिचं न च यस्तमनन्तरम् । अभिलाको + । - ·- निष्यत्तनिष्पद्यमानम् । अ. ४ श्रा. १ स. ४३-४८ फलपरीक्षा । स्वर्ग: फलं श्रूयते तच्च भिन्ने ऽस्मिन्देहभेदादुत्पद्यतइति न सद्यः ग्रामादिकामानामारम्भफलमिति । कालान्तरेणानिष्पत्ति विनाशात् ॥ ४६ ॥ ध्वस्तायां प्रवृत्ती प्रवृत्ते: फलं न कारणमन्तरेणात्पत्तुमर्हति न खलु वे विनष्ठात्कारणात्किं चिदत्यद्यतइति । प्राङ् निष्पत्तेर्वृक्षफलवर वत्तत्स्यात् ॥ ४॥ यथा फलार्थिना वृक्षमूले सेकादि परिकर्म क्रियते तस्मिंश्च प्रध्वस्ते पृथिवीधातुरब्धातुना संगृहीत आन्तरेण तेजसा पच्यमानो रसद्व्यं निर्वर्त- यति स द्रव्यभूतो रसो वृक्षानुगतः पाकविशिष्टा व्यहविशेषेण सन्निविशमान: पादि फलं निर्वतयति एवं परिषेत्रादि कर्म चार्थवत् । न च विनष्टात्फलनि: ष्पत्तिः । तथा प्रवृत्त्या संस्कारो*धर्माधर्मलक्षणो जन्यते स जातो निमित्ता- न्तरानुगृहीतः कालान्तरे फलं निष्पादयतीति उक्तञ्चतत् पूर्वकृतफलानुबन्धा- तदुत्पत्तिरिति । तदिदं प्राङ् नासन्न सन्न सदसत्सदसतर्विधात् ॥ ४ ॥ प्राङ् निष्यत्तेर्निष्पत्तिधर्मकं नासद् उपादाननियमात् । कस्य चिदुत्य- तय किं चिदुपादेयं न सर्व सर्वस्येत्यसद्धावे नियमो नोपपद्यतइति । न सत् प्रागु- स्पतर्विद्यमानस्योत्पतिरनुपपन्नेति सदसत् न सदसतावैधात्सदित्ययीभ्य- पनीतं च तत्सुखं स्वःपदास्पदर्भाित सुखं प्रति वाचकत्वमवधारितम् । न च तद्वाचऋत्येनैव चन्दनादौ तत्प्रयोगोपपत्तावनेकार्थत्वकल्पना युक्ता । यथाहुरन्याय- श्चानेकर्थत्वमिति। तस्मान्मुख्योयं स्वर्गशब्द उक्तभेदे सुखे। तस्मात्स्वर्गकाम इत्यत्र मुख्यार्थसम्भवे नोपचरितार्थता युक्ता । न चानेकार्थकल्पनाभयान्मुख्यार्थपरित्यागो न्याय्यः । प्रमाणसिद्धे नियोगपर्यनुयोगानुपपत्तेः। यथाहुः। श्रुतसिद्धार्थम श्रुतापलब्धौ यनवता भवितव्यं न तु श्रुतथिल्यमादरणीमिति । तथा प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहूाप । न चानन्तरदृश्यमानं लोकपत्यादि होमादानुष्ठानफल- मपि तु तदुपलम्भफलमदाम्भिकानां प्रच्छन्त्रमनुतिष्ठतामपि लोके पङ्क्त्यादेरभावात् । तस्मात्सष्ठक्तं न सदा इति ता. टी.। नैष पुरुषसंस्कार: स्नानादिजन्य इव बोद्धव्यो ऽपि तु पुरुषधर्मतामात्रेण संस्कार इत्युच्यते । परमार्थतस्त्वयं धर्मः पुरुषांश्रयो ऽपि कर्मणा फले,जयितव्ये तस्य धास्तवव्यापार इति । ता. टी. । । - * ·२१४ न्यायभाष्ये नुज्ञा असदिति अर्थप्रतिषेधः एतयोाघातो वैधयं व्याघातादव्यतिरेकानु- पपत्तिरितिप्रागुत्पतेरुत्पत्तिधर्मकमसदित्यद्धा । कस्मात् । उत्पादव्ययदर्शनात् ॥ ४ ॥ यत्युनरुक्तं प्रागुत्यत्तेः कार्य नासटुपादाननियमादिति । बुद्धिसिद्धं तु तदसत् ॥.५० ॥ इदमस्योत्पत्तये समर्थ न सर्वमिति प्रागुत्यत्तेर्नियतकारणं कार्य बुट्या सिद्धमुत्पत्तिनियमदर्शनात् । तस्मादुपादाननियमस्योपपत्तिः सति तु कार्ये प्रागुत्यत्तेस्त्यत्तिरेव नास्तीति । आश्रयव्यतिरेकावृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥ १ ॥ मूलसेकादि परिकर्म फलं चोभयं वृक्षानयं कर्म चेह शरीरे फलं चामुक्त्यानयव्यतिरेकादहेतुरिति । प्रीतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ प्रीतिरात्मप्रत्यक्षवादात्माश्नया तदाश्यमेव कर्म धर्मसंजितं धर्मस्यात्मगुणत्वात् तस्मादानयव्यतिरेकानुयपत्तिरिति । ॥न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिरण्यानादिफलनिशात् ॥ ५३ ॥ पुत्रादिफले निर्दृिश्यते न प्रीतिः ग्रामकामो यजेत पुचकामो यजेतेति तत्र यदुक्तं प्रीतिः फलमित्येतदयुक्तमिति । * यथा नित्यस्वरूपायाश्चितिशक्तीत्पादो न व्यय एवं फलस्यापि नित्य- स्य तो न स्यातामित्यर्थः । ता. टी. । + तदसद् भाविकार्यमनेनैव कारणेन जन्यते नान्येनेत्यनुमानबुद्धिसिमे- वेत्यर्थः । ता. टी.। + देहादतिरिक्तमात्मानं नित्यं परलोकिनमसन्तं मन्यमान ग्राह । ता.टी. 5 अस्त्यात्मा स्वर्गीपभोगसमर्थः -शरीरातरिक्तः कर्तेत्युपपादितमित्या- शयवानाह । ता टी.। || अस्तु स्वर्गाशात्माश्रयं तघाप्यव्यापको हेतुः पुत्रादिफलेभ्यो निवृत्तेरिति देशयति । ता. टी.।

·HOME २१५ अ. ४ आ. १ सू. ४६-५५ दुःखपरीक्षा । तत्संबन्धात् फलनिष्यत्तेस्तेषु फलवदुपचारः ॥ ५४ ॥ पुचादिसंबन्धात् फलं प्रीतिलक्षणमुत्यद्यतइति पुत्रादिषु फलबदुप- चारः । यथान्ने प्राणशब्दोन्नं वै प्राणा इति । फलानन्तरं दुःखमुद्दिष्टमुक्तं च बाधनालक्षणं दुःखमिति तत्किमिदं प्रत्यात्मवेदनीयस्य सर्वजन्तुप्रत्यक्षस्य सुखस्य प्रत्याख्यानमाहा स्विदन्यः कल्प इति । अन्य इत्याह । कथं न वै सर्वलोकसाक्षिकं सुखं शक्यं प्रत्या- ख्यातुम् । अयं तु जन्ममरणप्रबन्धानुभवनिमित्ताद् दुःखानिर्विरणस्य दुःखं जिहासतो दुःखसंज्ञाभावनोपदेशो दुःखहानार्थ इति । कया युत्या सर्वे खलु सत्त्वनिकायाः सर्वाण्युत्पत्तिस्थानानि सर्वः पुनर्भवो बाधनानुषक्तो दुःखसा- दृचाद्वाधनालागां दुःखमित्युक्तमूर्षिभिर्दुःखसंज्ञाभावनमुपदिश्यते। अथ च हेतुरुपादीयते । विविधबाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५ ॥ जन्म जायतइति शरीरेन्द्रियबुद्धयः शरीरादीनां संस्थानविशिष्टानां प्रादुर्भाव उत्पत्तिः विविधा च बाधना हीना मध्यमा उत्कृष्टा चेति । उत्कृष्टा नारकिणां तिरश्चां तु मध्यमा मनुष्याणां हीना देवानां हीनतरा वीतरा- गाणां च । एवं सर्वमुत्पत्तिस्थान विविधबाधनानुषक्तं पश्यतः सुखे तत्सा- । * स्वगी ऽपि यावत्स्वर्गतया न काम्यते किं त भोग्यतया। एवं सति कैव कथा पुत्रादिष्वपि तेपि भोग्यतयैव काम्यन्ते न तु स्वरूपं भोग्यमिति तत्साध्यं सुखं भोग्यं तस्मात्पुत्रादिसंबन्धात्तदुत्यत्तेः सुखोत्पत्तेस्तेषु फलप्रयोगः। ता. टी. । + भवतु बाधनालक्षणं दुःखमनुभूयमानं यत्युनरिदं प्रत्यात्ममनुकूलवेद- नीयं सुखं तत्कथं दुःखमनुभवविरोधात् । शरीन्द्रियबुद्धयश्च यदि दुःखहेतुतया दुःखं कस्मात्सुखहेतुतया सुखमेव न भवन्ति । सेयमतिभीरता सकललोकयात्रा- विरोधिनी । तस्मामांसार्थी वैकः कण्ठता मोत्येवं प्रेक्षावान् दुःखमुद्धृत्येन्द्रियादिसाधनं सुखं भोत्यते । सन्ति च विविधदुःख- परिवर्जनहेतवो दृष्टाः परिदृष्टसामा अन्वयातरेकाभ्यामित्यभिप्रायवान् पूर्व- पक्षी गुर्जािकया संशयान इव पृच्छति । ता. टी. । # उत्पत्तिः सुखदुःखहेतुभूता विषयसंपत्तिः । तस्याः स्यानानि भुवनानि आ सत्यलोकादा चावीचेरिति । एतदुक्तं भवति। यदि दुःखपरिवर्जनेन शक्येत सुखमुपादातुं ततस्तादृशमनुकूलवेदनीयं कः प्रेक्षावान प्रजह्मात् । न घे तादृश- ठतालमृत्य मांसमश्नवानर्थ कण्टकजन्यमा- ·न्यायभाये धनेषु च शरीरन्द्रियबुद्धिषु दुःखसंज्ञा व्यवतिष्ठते। दुःखसंज्ञाव्यवस्थानात्सं- र्वलोकेष्वनभिरतिसंज्ञा भवति । अनभिरतिसंज्ञामुपासीनस्य सर्वलोकविषया तृष्णा विच्छिद्यते* तृष्याप्रहाणात्सर्वदुःखाद्विमुच्यतइति। यथा विषयोगात्य- यो विषमिति बुध्यमानो नोपादत्ते अनुपाददाना मरणदुःखं नामोति । दुःखा- देशस्तु न सुखस्य प्रत्याख्यानं कस्मात् । नि सुखस्यान्तरालनिष्पत्तेः ॥ ५६ ॥ न खल्वयं दुःखोद्देशः सुखस्य प्रत्याख्यानम् । कस्मात् सुखस्या- न्तरालनिष्पत्तेः । निष्पद्यते खलु बाधनान्तरालेषु सुखं प्रत्यात्मवेदनीय शरीरिणां तदशक्यं प्रत्याख्यानुमिति । अथापि । बाधनानिवृत्तेर्वेदयतः पर्यषणदोषादप्रतिषेधः ॥ ५० ॥ सुखस्य दुःखादृशेनेति प्रकरणात् पर्येषणं प्रार्थनाविषयार्जनतृष्या पर्यषणस्य दोषो यदयं वेदयमानः प्रार्थयते तस्य प्रार्थितं न संपद्यते संपद्य वा विपद्यते न्यनं वा संपद्यते बहुप्रत्यनीकं वा संपद्यतइत्येतस्मात्पर्यषण- दोषान्नानाविधो मानस: संतापो भवत्येवं वेदयतः पर्येषणदोषाद्वाधनाया अनिवृत्तिः । बाधनाऽनिवृत्तेर्तुःखसंज्ञाभावनमुद्दिश्यते अनेन कारणेन दुःखं जन्म न तु सुखस्याभावादिति । अथाप्येतदनक्तं कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते । अर्थेनमपरः कामः क्षिप्रमेव प्रबाधते । अपि चेटुदनेमिः सम- न्तामिमालभते स गवाश्यां न स तेन धनेन धनेषी तृप्यति किं नु सुखं धनकाम इति । दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च ॥ ५८ ॥ मस्ति सुखं के चिदपि सर्वस्य दुःखाविनाभाविनः केवलस्योपादातुमशक्यत्वात् । तस्माचदं सुखस्य प्रत्याख्यानमपि तु सुखएव दुखःभावनमुपदिश्यते ऋषिणा । ता. टी.। विलिटातइति । + सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः ४ । + समन्तादुदमि यथा भवति तथा भूमि लभतइति योजना । ता. टी. । 5. ननु यान्तरालसुखान्यनुभति तथापि दुःख संभेदमाकलयन अनुप- दिष्टोपि-स्वयमेव निवति कृतमस्य दुःखभावनोपदेशेनेत्यत आह.। दुःवि- काल्प सखाभिमानाच्च । अविवेकिनामिति शेषः । ता• टी. ।

·SUMAR प्र.४ा.१ • १ स. ५६-५६ मोक्षे पूर्वपक्षः । दुःखसंज्ञाभावनोपदेशः क्रियते । अयं खलु सुखसंवेदने व्यवस्थितः सुखं परमपुरुषार्थ मन्यते न सुखादन्यन्निःश्रेयसमस्ति सुखे प्राप्ने चरितार्थः कृतकरणीयो भवति । मिथ्यासंकल्पात्सुखे तत्साधनेषु च विषयेषु संरज्यते संरक्तः सुखाय घटते घटमानस्यास्य जन्मजराव्याधिप्रायणानिष्टसंयोगेष्टवि- योगप्रार्थितानुपपत्तिनिमित्तमनेकविघ्नं यावद् दुःखमुत्पद्यते तं दुःखविकल्प सुखमित्यभिमन्यते । सुखाङ्गभूतं दुःखं न दुःखमनापाद्य* शक्यं सुखमवाप्नु तादात्सुखमेवेदमिति सुखसंवोपहतप्रज्ञो जायस्व नियस्व संधावेति संसारं नातिवर्तते । तदस्याः सुखसंज्ञायाः प्रतिपक्षो दुःखसंज्ञाभावनमुपदिश्यते दुःखानुषङ्गाद् दुःखं जन्मेति न सुखस्याभावात् । यद्येवं कस्माद् दुःखं जन्मेतिनोच्यते सोयमेवं वाच्ये यदेवमांह दुःखमेव जन्मेति तेन सुखाभावं ज्ञापयतीति । जन्मविनिग्रहार्थीयो|| वै खल्वयमेवशब्दः कथं न दुःखं जन्म स्वरूपतः किं तु दु:खेोपचाराद् एवं सुखमपीति एतदनेनेव निर्व- न्य॑ते न तु दुःखमेव जन्मेति । दुःखोपदेशानन्तरमपवर्गः स प्रत्याख्यायते । ऋणक्नेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभावः ॥ ५ ॥ ऋणानुबन्धानास्त्यपवर्गः । जायमानो ह वै ब्राह्मणस्त्रिभित्रणे - णवान् ** जायते ब्रह्मचर्यण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति ऋणानि तेषामनुबन्धः स्वकर्मभिः संबन्धः कर्मसंबन्धवचनाज जरामयं वा एतत्सत्रं यदग्निहोत्र दर्शपूर्णमासौ चेति जरया ह एष तस्मात्सवाद्विमु- च्यते मृत्युना ह वेति । ऋणानुबन्धादपवानुष्ठानकाला नास्तीत्यपवर्गाभावः । क्नथानुबन्धानास्त्यपवर्ग: क्लेशानुबद्ध एवायं म्रियते क्लेशानुबद्धश्च जायते नास्य केशानुबन्धविच्छेदो गृह्यते । प्रवृत्त्यनुबन्धानास्त्यपवर्ग: जन्मप्रभृ- अनासाट्य इति ५। + सन्धावतीति । संबाधाति ।। + एवकारः किमर्थ इत्यर्थः । ता. टी. । यदेवं प्राह २। || जन्मविनिग्रहो जन्मविनिवतिः स एवार्धात्र वर्ततति जन्मविनिय- हार्थीयः यथा मत्वर्थीय इति । एतदुक्तं भवति । जन्म दुःखमेवेति भायितव्यं न मना- पि सुझबुद्धिः कर्तव्या अनेकानर्थपरम्परापातेनापवर्गप्रत्यहप्रसङ्गादिति । ता. टी. अनुबन्धः सर्वदा करणीयता । न्यः याः। अणवा जायतति । ।

·२१८ श ala miMIL न्यायभाष्य त्ययं यावत्प्रायणं वाम्बुद्धिशरीरारम्भेणाविमुक्तो गृह्यते तत्र यदुक्तं दुःख- जन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुतरोतरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति तद- नुपपन्न मिति । अचाभिधीयते। यत्तावदृणानुबन्धादिति ऋणैरिव ऋणैरिति । प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्दनानुवादो निन्दाप्रशंसापपत्तेः ॥ ६॥ ऋणैरिति नायं प्रधानशब्दः । यच खल्वेकः प्रत्यादेयं ददाति द्विती- यश्च प्रतिदेयं गृह्णाति तचास्य दृष्टत्वात् प्रधानमृणशब्दः । न चेतदिहापप- द्यते प्रधानशब्दानुपपत्तेः गुण शब्देनायमनुवाद ऋरिव ऋगेरिति । प्रयु- तोपमं चैतद् यथा ऽग्निर्माणवक इति । अन्यत्र दृष्टश्चायमृणशब्द इह प्रयु. ज्यते यथाग्निशब्दो माणवके । कथं गुणशब्देनानुवादः निन्दाप्रशंसोपपत्तेः । कर्मलोपे ऋणीव ऋणादानान्निन्द्यते कानुष्ठाने च ऋणीव ऋणदानात्प्र. शस्यते स एवोपमार्थ इति । जायमान इति गुणशब्दो विपर्यये ऽनधिकारात । जायमानो ह वै ब्राह्मण इति च शब्दो गृहस्थः संपद्यमाना जायमान इति यदायं गृहस्थो जायते तदा कर्मभिरधिक्रियते मातृतो जायमानस्यानधिका- रात् । यदा तु मातृतो जायते कुमारो नं तदा कर्मभिरधिक्रियते अर्थिन: शक्तस्य (चाधिकारात् । अर्थिनः कर्मभिरधिकारः कर्मविधी कामसंयोग स्मृते: अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इत्येवमादि शक्तस्य ) च प्रवृत्तिसंभवात् । शक्तस्य कर्मभिरधिकारः प्रवृत्तिसंभवात् । शक्तः खलु विहिते कर्मणि प्रवर्तते नेतर इति । उभयाभावस्तु प्रधानशब्दार्थे । मातृतो जायमाने कुमारे उभयमर्थिता शक्तिश्च न भवतीति। न भिद्यते च लौकिकाद्वाक्याद्वेदिकं वाक्यं प्रेक्षापूर्वकारिपुरुषप्रणीतत्वेन । तत्र लौकिकस्तावदपरीक्षको ऽपि न जातमाचं कुमारकमेवं ब्रूयादधीष्व यजस्व ब्रह्मचर्य चरेति। कुत एष ऋषिरुपपन्नानवद्य- वादी उपदेशार्थन प्रयुक्त उपदिशति न खलु वै नर्तकान्धेषु प्रवर्तते न गायनो बधिरेष्विति । उपदिष्टार्थविज्ञानी चोपदेशविषयः यश्चोपदिष्टमर्थ विजानाति । , तब सणजयापारणेनैव वयःसमाप्तमातनिवेशक्षणो नास्तीत्यपवाभाव इत्यर्थः । नाच्छनिदानः संसारः शश्य उच्छेत्तुमित्यर्थः । ता. टी. । + () २ नास्ति। # विचाता बोपचविष्य इति २।५ ।

·- अ. ४ पा. १ सू. ६० मोक्षे पूर्वपक्षनिरासः । सं प्रत्युपदेशः क्रियते न चेतदस्ति जायमानकुमारके इति । गार्हस्थ्यलिङ्गं च मन्त्र ब्राह्मणं कर्माभिवदति यच्च मन्तब्राह्मणं कर्माभिवदति तत्पनीसंब- न्धादिना गार्हस्थ्यलिङ्गेनोपपन्नं तस्माद्गृहस्थोयं जायमानो ऽभिधीयते इति । अर्थित्वस्य चावि परिणामे जरामर्यवादोपपत्तिः । यावच्चास्य फलेनार्थित्वं नं.विपरिणमते न निवर्तते तावदनेन कमी- नुष्ठेप्रमित्युपपद्यते जरामर्यवादस्तं प्रतीति जरया ह वेत्यायुषस्तुरीयस्य चतुर्थस्य प्रव्रज्यायुक्तस्य वचनं जरया ह वा एष एतस्माद्विमुच्यतइति । आयुषस्तुरीयं चतुर्थं प्रवज्यायुक्तं जरेत्युच्यते । तत्र हि प्रव्रज्या विधीयते अंत्यन्तजरासंयोगे जरया ह वेत्यनर्थकम् अशक्तो विमुच्यतइत्येतदपि नाप- पद्यते स्वयमशक्तस्य बाह्यां शक्तिमाह। अन्तेवासी वा जुहुयाद् ब्रह्मणा स परिक्रीतः वीरहाता वा जुहुयाहनेन स परिक्रीत इति । अथापि|| विहित वानद्येतष कामाद्वार्थ: परिकल्प्येत विहितानुवचनं न्याय्यमिति:* | ऋण- वानिवास्वतन्तो गृहस्थः कर्मसु प्रवर्ततइत्युपपन्नं वाक्यस्य सामर्थ्यम् । फलस्य हि साधनानि प्रयत्न विषयों न फल। तानि संपन्नानि फलाय * तत्फति २ ।। गार्हस्थ्यस्यलिङ्ग पनी स्मिन् कर्माण तत्तथोक्तम् । ता• टी. परिणाम इति । तन यदुकमृणापाकरणेन वयापर्यवसानाचास्ति मोक्षावसर इति तद- पाकृतं भवति । ता. टी.। ॥ यदायि गृहस्थस्य यज्ञान्तराणि सन्ति तथापि जायमान ऋणैस्त्रिभिरिति वाक्यं बालस्यापि यज्ञादि विधात्यतीत्येतामाशङ्कां विमर्शपूर्वकमपाकरोति। ता. टी. बा चानूटो रेति २॥ ** न तावज्जायमानो ह इत्यादिवाक्ये विधिविभक्तिरस्ति तेन सिद्धानु- धादः स्वरसतः प्रतीयते । र्याद तु तस्यार्थस्य सिदिवाक्याटा प्रमाणान्तरद्वा कथमपि न कल्पत ततो वचनानि त्वपूर्ववादिति न्यायेन विधित्वमस्य कल्येत । सन्ति तु शतशस्तदर्थविधायकानि वाक्यानि विधिविर्भातमन्तीति को जात्वस्ये. च्छामात्रण विध्यर्थतां कल्पयेत् । तस्माििहतानुवचनमेव न्यामिति जायमा- नशब्दो जघन्यवृत्तिरिति युक्तमुत्पश्यामः । ता. टी. । ti अयमभिप्राय: विर्धािर्ह स्वव्यापारे पुरुषं कर्तृतया नियुङ्क प्रयवश्चास्य व्यापार: । स च निर्वियो न शस्यो निवर्तायमिति विषयमपतते न चास्य साक्षाफलं प्रयविषयो भवितुमर्हति तदुद्देश्यतामात्रेण तु भवेत्र चैतावता प्रय. बोस्य नियोति यावदयं साताभिनिधर्तनीयं न प्राणोति तदुपायश्चास्य साता- to ਕੋ ·न्यायभाष्ये . यश्च कल्प्यन्ते । विहितं च जायमानं विधीयते च जायमानं तेन य: संबाते सायं नुप जायमान इति । प्रत्यक्षविधानाभावादिति चेद् न प्रतिषेधस्यापि प्रत्यक्षविधानाभावादिति । प्रत्यक्षता विधीयते गार्हस्थ्यं ब्राह्मणेन यदि चाश्नमान्तरमभविष्यत्तदपि व्यधास्यता प्रत्यक्षतः । प्रत्यक्षविधानाभावान्ना- स्त्याश्रमान्तरमिति न प्रतिषेधस्य प्रत्यक्षविधानाभावात् । न प्रतिषेधोपि वै ब्राह्मणेन प्रत्यक्षतो विधीयते न सन्त्यानमान्तराशि एक एव गृहस्थाश्रम इति प्रतिषेधस्य प्रत्यक्षतो ऽश्रवणांदयुक्तमेतदिति । द्यते अधिकाराच विधानं विद्यान्तरवत् । यथा शास्त्रान्तराणि क्लोप स्वे स्वे ऽधिकार प्रत्यक्षता विधायकानि नार्थान्तराभाग एवमिदं ज्यते ब्राह्मणं गृहस्थशास्त्रं स्वे ऽधिकारे प्रत्यक्षता विधायकं नाश्रमान्तराणा- कर्मले मभावादिति । ऋग्ब्राह्मणं चापवर्गाभिधाय्यभिधीयते । ऋचश्च ब्राह्म णानि चापवाभिवादीनि भवन्ति । ऋचश्च तावत्कर्मभिर्मृत्युमृषयो निषेदुः जाया प्रजावन्तो द्रविणमिच्छमानाः । अथापरे ऋषयो मनीषिणः परं कर्मभ्यो यदायं ऽमृतत्वमानशुः । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमा रात नशुः । परेण नाकं निहितं** गुहायां विभ्राजते तद्यतयो विशन्ति । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण । तमस: परस्तात् । तमेव विदित्वा स्मृतः ऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय । अथ ब्राह्मणानि यो धर्मस्कन्धा यज्ञो ऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासीति नेतर : . तृतीया इत्यन्तमात्मानमाचार्यकुले ऽवसादयन्सर्वण्वते पुण्यलोका भवन्ति दभिनिर्वर्तनीय इति फलादेशप्रवृत्तस्य पुरुषप्रयत्नस्य तदैवोपायो विषयः । न च মাহৰ बालस्थापि तदुपायविदुषस्तत्र सामर्थ्यस्ति । असमर्थश्चाका कथमेनं प्रयनेन व्यामयादव्यानुवंश्च कथमधिकारीति जायमानशब्दो जघन्यवृत्तिरेव न्याय्य दति कुमारक सिद्धम् । ता- टो। कल्पन्ते इति २।५। । नचाविधानेन तत्प्रतिषेधानुमानमित्याह । अधिकाराच्चेति । ता. टी. । অথিভি अत एवास्य सूत्रत्वं नास्तीति मत्वा सूत्राङ्को न निशितः । प्राध्यान्तराभावादिति २ नाध्यान्तराभावादिति ५। || परे इति । ना प्रेत्यभावमित्यर्थः । परं कर्मभ्य इति कर्मपरित्यागमपवर्गसाधनं सूच- यति । अमृतामति चापवर्गः । ता• टी । ** नाकं परेण अविनातः परमित्यर्थः । निहितं गुहायामिति लौकिक्रप्र. माणागोचरत्वं दर्शयति । अविद्या तमः । ता. टो। ++ नित्यप्रकाशमित्यर्थः । तदनेनेश्वरप्रणिधानस्यापवर्गापायत्वमुक्तम् । ला टो। शक्तर शक्तस्य उभयम + व्यधास्यत॥४॥ वादी उ । इत्यर्थः । - ·अ. ४ पा. १ सू. ६१-६२ मोक्षस्य श्रुतिसिद्धत्वम् । ब्रह्मसंस्थोमृतत्वमेति । एतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रव्रजन्तीति । अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तथाक्रतु*- भवति यथाक्रतुर्भवति। तत्कर्म कुरुते ( यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यत) इति कर्मभिः संसरणमुक्का प्रकृतमन्यदुपदिशन्ति इति न कामयमानो ऽथा- कांमयमानो यो ऽकामो निष्काम आत्मका आपकामो भवति न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति इहैव. समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति । तत्र यदुक्तमृणानुबन्धादपवाभाव इत्येतदयुक्तमिति|| । ये चत्वारः पथयो देव- याना इति च चातुराश्रम्य श्रुतेरैकाप्रम्यानुपपत्तिः फलार्थिनश्चेदं ब्राह्माणं जरामय वा एतत्सर्वं यदग्निहोचं दर्शपूर्णमासी चेति कथम् । समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥६१ ॥ प्राजापत्यामिष्टिं निरूप्य तस्यां सार्ववेदसं** हुत्वा आत्मन्यग्नी- न्समारोप्य ब्राह्मण: प्रव्रजेदिति श्रूयते तेन विजानीमः प्रजावित्तलोकेषणा- (भ्यो व्युत्थितस्य निवृत्ते फलार्थत्वे समारोपणं विधीयतइति । एवं च ब्राह्मणानि सोन्यद् व्रतमुपाकरिष्यमाणो याज्ञवल्क्यो मेचेयीमिति होवाच प्रत्रजिष्यन्वारे अहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त ते ऽनया कात्यायन्या सहान्तं करवाणीति । अथाप्युक्तानुशासैनासि मैत्रेयि एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होका याज्ञवल्क्यः प्रववाजेति । पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ६ ॥ जरामर्य च कर्मण्यविशेषेण कल्प्यमाने सर्वस्य पाचचयान्तानि कर्मा- णीति प्रसज्यते तत्रैषणाव्युत्यानं न भये ||| । एतद्धस्म वै तत्यर्वे ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नाय- मात्मायं लोक इति ते ह स्म पुषणायाश्च वित्तषणायाश्च लोकेषणा)- * ऋतुः संकल्पः । ता. टी. । + तथा तत्कर्म कुरुते ४ । ( ) न तदभिसंपातइति २ । * तु इति । समवलीयन्तहति ।। ॥ एतयुक्तमिति ४। | आत्मन्यग्नीनां समारोपणादृणानुबन्धेनापवर्गस्याप्रतिषेधः । तदनेन छलेन प्रत्यक्षविधानं प्रव्रज्याया अपि दर्शितम् । ता. टी. । ** सर्ववेदसं राहोत्वेति। ++ ९ । ४ । पुस्तकयो स्ति। वृत्तमिति । 58 मैत्रेयीति होवाचेति । II|| भूयते इति । (१) पतन्मध्यगो ग्रन्थो मुद्रितपुस्तके नास्ति । कलिकातानीतलिखितपुस्तकेोपि त्रुटितः । अन्येषु लिखितेषु त्रिपि पुस्तकेषु दृश्यते । न्यायवार्तिके तात्पर्यटोकायां च पाचये- त्यादिसूत्रमुपलभ्यते । - - ·२१८ २२२ न्यायभाये य दा कर जाय याश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्तीति । एषणाभ्यश्च व्युथितस्य पावचया- न्तानि कर्माणि नोपपद्यन्ते इति । नाविशेषेण कर्तुः प्रयोजकफलं भवतीति चातुराश्रम्यविधानाच्चेतिहासपुराणधर्मशास्त्रेष्वकाप्रम्यानुपपत्तिः । तदप्रमा- णमिति चेद् न (प्रमाणेन प्रामाण्याभ्यनुज्ञानात्) प्रमाणेन खल ब्राह्मणेनेतिहासपुराणस्य प्रामाण्यमभ्यनुज्ञायते ते वा खल्वेते अथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यवदन्नितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेद इति। तस्मा- दयुक्तमेतदप्रामाण्यमिति । अप्रामाण्ये च* धर्मशास्त्रस्य प्राणभृतां व्यवहा- रलोपल्लोकोच्छेदप्रसङ्गः । द्रष्टप्रवक्तृसामान्याच्चाप्रामाण्यानुपपत्तिः । यसव मन्त्रब्राह्मणस्य द्रष्टारः प्रवक्तारश्च ते खल्वितिहासपुराणस्य धर्मशास्त्रम्य चेति। विषयव्यवस्थानाच्च यथाविषयं प्रामाण्यमन्यो मन्त्रब्राह्मणस्य विषयो- ऽन्यच्चेतिहासपुराणधर्मशास्त्राणामिति । यज्ञो मन्तब्राह्मणस्य लोकवृत्त मति. हासपुराणस्य लोकव्यवहारव्यवस्थानं धर्मशास्त्रस्य विषयः। तचकेन सर्व व्यवस्थाध्यतइति यथाविषयमेतानि प्रामाणानीन्द्रियादिवदिति । यत्पुनरेतत् कशानुबन्धस्याविच्छेदादिति । सुषुप्तस्य स्वप्नादर्शने क्लेशामावादपवर्गः ॥ ६३ ॥ यथा सुषुप्रस्य खलु स्वप्नादर्शने रागानुबन्धः सुखदुःखनुबन्धश्च विच्छिद्यते तथार्पवर्गपीति । एतच्च ब्रह्मविदो मुक्तस्यात्मनो रूपमुदा- हरन्तीति । यदपि प्रवृत्त्यनुबन्धादिति । न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनलेशस्य ॥ ६ ॥ प्रक्षीणेषु रागद्वषमोहेषु प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाय । प्रतिसन्धिस्तु पूर्वजन्म- निवृत्तो पुनर्जन्म तच्चादृष्टकारितं तस्यां प्रहीणायां पूर्वजन्माभावे जन्मान्तगभा. वोप्रतिसन्धानमपवर्ग: । कर्मवैफल्यप्रसङ्गइति चेद् न कर्मविपाकप्रति- संवेदनस्याप्रत्याख्यानात्। पूर्वजन्मनिवृत्तौ पुनर्जन्म न भवतीत्युच्यते न यदा रात स्मृते: नेतर उभयम সঘাতুন कुमारव वादी ३ মিমি इत्यर्थः । * ( ) ४ नास्ति। वा इति ५। + न सर्वाति २ । ५ । * एतावांस्तु मुक्तावस्थायां विशेषः यदस्यां क्लेशवाप्तनापि नास्ति सप्ता. वस्थायां प्रसयावस्थायां च विच्छेदेऽपि तद्वासनास्तीति । ता. टी. । जन्मान्तराप्रतिसंधानमिति। || कर्मवैवल्यप्रसङ्ग इति । ४ । NE । Hai SH THE ·HOATTA २२३ अ. ४ श्रा• १ स. ६३-६८ माने क्लेशसंतत्युच्छेदः । तु कर्मविपाकप्रतिसंवेदनं प्रत्याख्यायते सर्वाणि पूर्वकर्माणि ह्यन्ते* जन्मनि विपच्यन्त इति । न क्लेशसंततेः स्वाभाविकत्वात् ॥ ६५ ॥ नोपपद्यते क्लेशानुबन्धविच्छेदः कस्मात्क्लेशसंतते; स्वाभाविकत्वात्। अनादिरियं केशसंततिः न चानादिः शक्य उच्छेतुमिति। अच कश्चित्य- रीहारमाह। - प्रागुत्पत्तरभावानित्यत्ववत्स्वाभाविकेप्यनित्यत्वम् ॥६६॥ यथानादिः प्रागुत्पत्तेरभाव उत्पन्नेन भावेन निवर्त्यते एवं स्वाभा- विकी क्लेशसंततिरनित्येति । अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा। ॥ ६॥ अपर आह । यथा ऽनादिरणुश्यामता अथ चाग्निसंयोगादनित्या तथा क्नेशसंततिरपीति । सतः खलु धी नित्यत्वमनित्यत्वं च तत्त्व भावे ऽभावे भाक्तमिति । अनादिरणुश्यामतेति हेत्वभावादयुक्तम् । अनुत्पत्ति- धर्मकमनित्यमिति नाच हेतुरस्तीति ! अयं तुं समाधिः । न संकल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् ॥ ६८ ॥ कर्मनिमित्तत्वादितरेतरनिमित्तत्वाच्चेति|| समुच्चयः । मिथ्या कल्पेभ्यो रज्जनीयकोपनीयमोहनीयेभ्योग रागद्वेपमाहा उत्पद्यन्ते कर्म च सत्त्वनिकाय- निर्वर्तकं नैयमिकान् रागद्वेषमोहानिर्वतयति नियमदर्शनात्। दृश्यते हि कश्चित्सत्त्वनिकायो रागबहुलः कश्चिन्मोहबहुल इति इतरेतरनिमित्ता च रागादीनामुत्पत्तिः । मूढो रज्यति मूठः कुप्यति रक्तो मुह्यति कुपिता मुह्यति। सर्वमिथ्यासंकल्पानां तत्त्वज्ञानानुत्तिः कारणानुत्पत्ती च कार्यानुत्पत्ते * त्वन्ते इति २।५ । + यदेतच श्यामं तदवस्येत्यागमः पार्थिवानां परमाणूनां श्यामतामनादि- माह अवपदेन मृदो ऽभिधानादिति भावः । ता. टी.। * नित्यत्ववत्त्वम्भावे इति। 5 अणुश्यामता कार्या पृथिवीरूपत्वाल्लोहितादिदिति प्रत्युतानित्यताहेतु- रम्ति पुरुषप्रयवजन्यत्नाहितरूपवैलक्षण्येन त्वस्याप्रयत्नपूर्वकत्वमात्रेणानादित्वाभि- ध्रानमिति नागविगधः । ता. टी. । || इतरेतरनिमित्ता चेति।४। भव्यगेयादिपाठात्करि कृताः । ता टी. - ·२१८ Ans.- २२४ । FFERE न्यायभाष्ये रिति। रागादीनामत्यन्तमनुत्पत्तिरिति। अनादिश्च क्लेशसंततिरित्य*युक्त सर्वइमे खल्वाध्यात्मिका भावा अनादिना प्रबन्धन प्रवर्तन्ते शरीरादयो न जात्वत्र कश्चिदनुत्पन्नपूर्वः प्रथमत उत्पद्यते ऽन्यत्र तत्त्वज्ञानात् । न चैवं सत्यनुत्पत्तिधर्मकं किञ्चिायधर्मकं प्रतिज्ञायतइति। कर्म च संत्त्वनिकाय- निवर्तकं तत्त्वज्ञानकृतान्मिथ्यासंकल्पविघातान्न रागाद्युत्पत्तिनिमित्तं भवति सुखदुःखसंविात्तफलं तु भवतीति । इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये चतुर्थाध्यायस्याद्यमाहिकम् । किं नु खलु भिाः यावन्तो विषयास्तावत्सु प्रत्येकं तत्वज्ञानमुत्य- द्यते अथ क चिटुत्पद्यतइति । कश्चात्र विशेषः । न तावदेकैकत्र यावद्विष. यमुत्पद्यते ज्ञेयानामानन्त्यात् । नापि क्वचिदुत्पद्यते यत्र नोत्पद्यते तत्रा- निवृत्तो मोह|| इति मोहशेषप्रसङ्गः । न चान्यविषयेण तत्त्वज्ञानेनान्यविषयो मोहः शक्यः प्रतिषे मितिमा। मिथ्याज्ञानं वै खलु **मोहो न तत्त्वज्ञानस्या- नुत्पत्तिमाचं तच्च मिथ्याज्ञानं यच विषये प्रवर्तमान संसारबीजं भवति स - जाया यदायं * शक्तस्य स्मृतेः शक्तस्य नेतर इ उभयम সদ্বানু कुमारकमे वादी उप ঘিন্দি इत्यप्युक्तम् । ४। + निकायेन जातिरूपलक्ष्यते। ता. टो। तदेवं संशयप्रमाणप्रमेयाणि परीक्षितानि प्रयोजनादयोऽपि यत्र संशयस्त- त्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्ग इतिदेशेन परीक्षित इति षोडशापि प्रमाणादयः परीक्षिताः । तेषां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमहेतुरित्युक्तम् । तत्रापि प्रमेयतत्त्वज्ञान साताचिः- श्रेयसहेतुरितरेषां तु तत्त्वज्ञानातयेत्युक्तम् । इदमिदानों परीक्ष्यते किं प्रत्येकमा- त्मादीनां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमहेतुरुत कस्य चिदेषामेकदेशस्येति । सा. टी.। इयत्ता प्रत्ययाविषयत्वात् । || यत्र मोहस्तत्र रागद्वेषाविति । रागद्वेषमोहाश्च बन्धनमियनिर्माता- सङ्गः । न्या. वा। एवमपवर्गः प्राणिमात्रे भवति । न्या. वा. । ** वै पूर्वपक्षाक्षमायां खलुशब्दो हेत्वर्थे । अयुक्तः पूर्वपक्षो यस्मान्मिथ्या- ज्ञानं मोह इति । न तत्त्वज्ञानमज्ञान नत्तिमात्रेण निःश्रेयसोपयोग्यपि तु संसार- निदानोच्छेदद्वारेण दृष्टेनैव न च तत्त्वज्ञानं संसारहेतुरपि तु मिथ्याज्ञानं तदु- च्छिन्दविरोधितया तत्त्वज्ञानमपवर्गहेतुरिति । ता. टी. । # स्वसंबन्धिनो हात्मादयो विपर्ययेश पर्रािच्छचाः संसारहेतब ति तद्वि- षयमेव मिथ्याज्ञानमपनेयं नात्मादान्तरविषयं तेन तत्र मिथ्याज्ञानं मा निर्तिष्ट निवर्ततां वा स्वात्मादिदृष्टान्तेन न तु तस्य संसारनिवृत्तिं प्रत्युपयोगः यस्य तूप- योगस्तस्य तत्त्वज्ञानं न दुष्कर्रामति । तो: टी.। त्यर्थः । ना ( ।

·TWOM २२५ - - श्र. ४ . २ स. १-२ तत्त्वज्ञानफलम् । विषयस्तत्त्वतो ज्ञेय इति । किं पुनस्तन्मिथ्याज्ञानम् अनात्मन्यात्मग्रहः अह- मस्मीति मोहोहङ्कार इति। अनात्मानं खल्वहमस्मीति पश्यतो दृष्टिरहङ्कार इति। किं पुनस्तदर्थजातं यद्विषयो ऽहङ्कारः। शरीरेन्द्रियमनोवेदनाबुद्धयः । कथं तद्विषयाहङ्कारः संसारबीजं भवति । अयं खलु शरीराद्यर्थजातमहमस्मीति व्यवसित: तटुच्छेदेनात्मोच्छेदं मन्यमानो ऽनुच्छेदतृष्णापरितः पुनः पुनस्तदुपादत्ते तदुपाददानो जन्ममरणाय यतते तेनावियोगान्नात्यन्तं दुःखा. द्विमुच्यतइति । यस्तु दु.खं दुःखायतनं दुःखानुषक्तं सुखं च सर्वमिदं दुःख- मिति पश्यति स दुःखं परिजानाति परिज्ञातं च दुःखं नहीणं भवत्यनुपा- दानात् सविषान्नवत् । एवं दोषान* कर्म च दुःखहेतुरिति पश्यति । न चा- प्रहोणेषु दोषेषु दुःखप्रबन्धोच्छेदेन शक्यं भवितुमिति दोषान् जहाति प्रही. णेषु च दोषेषु न प्रवृत्तिः प्रतिसंधानायेत्युक्तम् । प्रेत्यभावफलदुःखानि च ज्ञेयानि व्यवस्थापयति कर्म च दोषांश्च प्रहेयान् । अपवाधिगन्तव्यस्तस्याधिगमोपा- यस्तत्त्वज्ञानम् । एवं चतसृभिर्विधाभिः प्रमेयं विभक्तमासेवमानस्याभ्यस्यता भावयत: सम्यग्दर्शनं यथाभूतावबोधस्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते । एवं च । दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥ १॥ शरीरादि दुःखान्तं प्रमेयं दोषनिमित्तं तद्विषयत्वान्मिथ्याज्ञानस्य । तदिदं तत्त्वज्ञानं तद्विषयमुत्पन्नमहङ्कारं निवर्तयति समानविषये तयोर्वि- रोधात्। एवं तत्त्वज्ञानाद् दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति । स चायं शास्त्रार्थसंग्रहा नद्यते नापूर्वी विधीयत. इति । प्रसङानानुसूया तु खलु । दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः संकल्पकृताः ॥२॥ कामविषया इन्द्रियार्थी इति रुपादय उच्यन्ते ते मिथ्या संकल्प्यमाना रागद्वेषमोहान् प्रवर्तयन्ति तान्पर्व प्रसंचक्षीत । तांश्च प्रसंचक्षाणस्य रूपादि- । * शेषादिति ।। + अर्थतिं परिशोध्यात्रार्थ सूत्रं पठति । ता. टी.। + शास्त्रतात्पर्यसंग्रहो द्वितीयसूत्रेणानदातइत्यर्थः । ता. टी. । प्रसंख्यानं समाधिजं तत्त्वज्ञानं तच्च विषये सुकरमिति तत्रैव प्रार्थाम- कस्य प्रथमं यत्रो युक्तः । सा• टी. । - ·। २२६ न्यायभाष्ये विषयो मिथ्या संकल्पो निवर्तते । तन्निवृत्तावध्यात्मं शरीरादि प्रसंचक्षीत । त- त्पसङ्खानादध्यात्मविषयो हिङ्कारो निवर्तते । सोयमध्यात्म बहिश्च विवक्त- चित्तो विहरन्मुक्त इत्युच्यते । अतः परं का चित्संज्ञा हेया का चिनावयि. तव्येत्युपदिश्यते नार्थनिराकरणमर्थापादानं वा । कथमिति । तन्निमित्तं त्ववयव्यभिमानः ॥ ३ ॥ तेषां दोषाणां निमित्तं त्ववयव्यभिमानः । सा च खलु स्त्रीसंज्ञा(स- परिष्कारा पुरुषस्य पुरुषसंज्ञा च स्त्रिया: परिष्कारश्च निमित्तसंज्ञा अनुव्य- जनसंज्ञा च) निमित्तसंक्षा दन्तोष्ठं. चक्षुर्नासिकम् अनुव्यजनसंज्ञा इत्यं दन्तौ इत्थमाष्ठाविति सेयं संज्ञा कामं वर्धयति तदनुषकांश्च दोषान् विवर्ज- नीयान् वर्जनं त्वस्याः भेदेनावयवसंज्ञा केशलोममांसशोणितास्थिस्नायुशि- राकफपित्तोच्चारादिसंज्ञा तामशुभसंज्ञेत्याचक्षते । तामस्य भावयतः कामराग: प्रहीयते सत्येव च द्विविधे विषये का चित्संज्ञा भावनीया का चित्परिवर्ज- नीयेत्युपदिश्यते यथा विषसंपृक्तेऽन्ने ऽन्नसंज्ञोपादानाय विषसंज्ञाप्रहाणायेति । अथेदानीमर्थ निराकरिष्यतावयव्युपपाद्यते|| । विद्याऽविद्याद्वैविध्यात् संशयः ॥ ४ ॥ सदसतारुपलम्भाविद्या द्विविधा सदसतोरनुपलम्भादविद्यापि कः पुनरेषां मिथ्यासंकल्पः । असाधारणप्रत्ययातिनिमित्तत्वेन ममै- वैतइति व्यवसायस्तानसाधारणतया प्रसंचतीत नैते ममैव चौराग्निदायादसाधा- रणा एवेति । न्या. वा. । + अन्ये खल्ववर्यावसंज्ञां निवर्तयन्तो ऽवविनमेव प्रत्याचतते तान् प्रत्या- चक्षाण प्राह । ता• टी. । ( ) २ पुस्तके नास्ति। + दोषा विवर्जनीया इति २ । द्विविध एवासौ कामिनीलतणो विषयः तथापि रागादिप्रहाणार्थमवयवा- दिसंज्ञागोचरत्वं परित्यज्याशुभसंज्ञागाचरत्वमस्योपादीयते वैराग्योत्पादनायेत्यर्थः । ता• टी. ॥ विज्ञानादिना ऽपर्यावनिराकरणमुपपाटाते । अविशेषे खल्ववयवानु- व्यञ्जनमजे तत्रार्थमात्रस्याभावात्कुतो ऽवयवानुकाजनमजे तश्विरावरणाय प्रथम- मवयधी निराक्रियते पश्चात्परमाणुः ततश्च ज्ञानमात्रमर्थहितं सिद्धं भवतीत्य. भिप्रायः । ता. टी.। यत राह नेत प्रता कुम वाद बधि ·FATEHom ३२० अ. ४ श्रा. २ सू. ३-८ अवयविनि पूर्वपक्षः । द्विविधा* । उपलभ्यमाने ऽवयविन विद्य द्वैविध्यात्संशयः अनुपलभ्यमाने चाविद्यादेवध्यात्संशयः । सेोयमवयवी यापलभ्यते अथापि नापलभ्यते न कथं चन संशयान्मुच्यते इति । तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥५॥ तस्मिन्ननुपपन्नः संशय: । कस्मात् पूर्वोक्तहेतूनामप्रतिषेधादस्ति द्रव्या- न्तरारम्भ इति । वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ ६ ॥ संशयानुपपत्तिनास्त्यवयवीति । तद्विभजते । कृत्सैकदेशावृत्तित्वादवयवानामवयव्यभावः ॥७॥ एकेकोवयवो न तावत् कृत्स्ने ऽवयविनि वर्तते तयोः परिमा.. णभेदादवयवान्तरसंबन्धाभावप्रसङ्गाच्च । नाप्यवयव्येकदेशेन न ह्यस्यान्ये अवयवा एकदेशभूताः सन्तीति । अथावयवेष्वेत्रावयवी वर्तते । तेषु चावृत्तेरवयव्यभावः ॥८॥ न तावत्प्रत्यवयवं वर्तते नयाः परिमाणभेदाद् द्रव्यस्य चेकद्रय- त्वप्रसङ्गात् । नाप्येकदेशे सर्वेष्वन्यावयवाभावात् । तदेवं न युक्तः संशयो नास्त्यवयवीति । उपलब्धिर्विया ऽनुपर्लाब्धश्चाविया । सच्चोपलभ्यते यथा तडागगतं तायमसच्चोपलभ्यते यथा मस्मरीचिकायामुदकं सच्च नोपलभ्यते यथा चिनिखातं भूमौ निध्यादि असच्च नोपलभ्यते यथा भूतले दृश्यमाने तत्तुल्योपलम्भयोग्यो घटादिस्तदेवं विद्या विद्याविध्यादवर्यावनि संशयः । ता. टी. । + वृत्त्यनुपपत्तेपि तहि । १ । ४ । ५। * वृस्तिष्ठति शाखादिषु शाखादयो वा वृक्षइति लोकिको प्रतिपत्ति- मनुरुध्येदम् । 5 अणुपरिमाणो ऽवयवो महापरिमाणो ऽवयवीत्यणुपरिमाणेन महापरि- माणस्याव्याप्तेः । एकद्रव्यश्चावयवः प्राप्नोति एकाववित्तित्वात् । न चैकद्रव्यं द्रव्यमविनश्यदाधारमस्ति । कृतनित्यत्वप्रसङ्गात् । ता. टी. । || एकावयववृत्तित्वात् एकद्रव्यो ऽवयवी प्राप्नोति । एकद्रव्यश्चावयवी एकेन द्रव्येणारभ्यतइति सततोत्पत्तिप्रसङ्गः। किं चैकद्रव्यत्तित्वादेकद्रव्यं द्वाणुक- मेकस्मिन परमाणो वर्ततर्शत कारणविभागविनाशाभावाचित्यं प्राप्नोति । उपनि- मच्च नित्यं चेति न दृष्टान्तो ऽस्ति । न्या. वा. । । ।

·न्यायभाष्ये पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तः ॥६॥ पृथक् चावयवेभ्यो धर्मिभ्यो धर्मस्याग्रहणादिति समानम् । *न चावयव्यवयवाः ॥ १०॥ एकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेर:.. प्रश्नः ॥ ११ ॥ किं प्रत्यवयवं कृत्स्नो ऽवयवी वर्तते अथैकदेशेनेति नोपपद्यते प्रश्न: । कस्मादेकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेः । कृत्स्नमित्यनेक- स्याशेषाभिधानम् एकदेश इति नानात्वे कस्य चिदभिधानं ताविमो कृत्स्त्र- कदेशशब्टौ भेदविषयों नेकस्मिन्नवयविन्युपपद्यते भेदाभावादिति । अन्या- वयवाभावान्नकदेशेन वर्ततइत्यहेतुः । अवयवान्तराभावेप्यवृत्तेरहेतुः ॥ १२ ॥ अवयवान्तराभावादिति यद्यप्येकदेशो ऽवयवान्तरभूतस्य तथाप्यव- यवे ऽवयवान्तरं वर्तत नावयवीति। अन्योऽवयवीति अन्यावयवंभावे ऽप्य- तेरवयविनो नेकदेशेन वृत्तिरन्यावयवाभावादित्यहेतुः । वृत्तिः कथमिति चेद् एकस्यानेकचाश्रयाश्रितसंबन्धलक्षणा प्राप्तिः । आश्रयानितभावः कथमिति चेद् यस्य यतो ऽन्यत्रात्मलाभानुपपत्तिःस आश्रयः न कारणद्रव्येभ्यो ऽन्यत्र कार्यद्र- व्यमात्मानं लभते विपर्ययस्तु कारणद्रव्येष्विति । नित्येषु कथमिति चेद् (अनित्येषु दर्शनात्सिद्धम् । नित्येषु द्रव्येषु कथमानयायिभाव इति चेद||) * यस्तु मन्येत अवयवानां धर्ममात्रमवयवी न त्ववयवेभ्यो ऽत्यन्त भित्रो ऽभि- बोवा । भिवत्वे गवाखबद्धर्मर्धामभावानुपपत्तेः । अभिवत्वे ऽपि र्धार्मरूपवत्तदनुप- पत्तेः । तस्मात् कथं चिदिवो ऽभित्रः कथं चिद्धर्ममात्रमवयवानामवयवीति तं प्रत्याह । न चावयव्यवयवाः । न तावद्वेदाभेदी परस्पराभावात्मानावेकत्र समवेत इत्युक्तम् नाप्याान्तके ऽभेदे धर्मर्धामभावः । तस्मादयथा यन्तिकभेदे ऽपि केषां चिदेव कार्यकारणभावस्तथा केषां चिदेव धर्मधर्मिभाव इत्येषितव्यम् । तथा च दूषणमित्यर्थः । ता. टी.। + एकदेशेन चावयवी न स्वावयवेषु वर्ततइत्यत्र प्रतिज्ञार्थे ऽवयवान्तरा- भावादित्यहेतुः । कस्मादादाप्यवयवान्तरमवर्यावनो भवत्यथाप्यवयवान्तराण्येवा- वर्याधनो ऽवयवान्तरे वर्तन्ते किमायातमवविवृत्तरिति । एकं चानेकत्र वर्ततइति प्रतिजानानः किं कायन किमेकदेशेनेति नानुयोज्यः । कस्मांदुभयेन कास्यनक- देशेन वा नानात्वैकार्थसमवायित्वाटिना एकस्यावविनो व्याघातात । ता. टी. . * । । | () २ नास्ति.

·२२६ अ. ४ श्रा. २ सू. ३-१४ अवयव्युपलम्भोपपादनम् । अनित्येषु (द्रव्यगुणेषु* ) दर्शनादाश्रयाश्चितभावस्य नित्येषु सिद्धिरिति । तस्मा- दवयव्यभिमानः प्रतिषिलाते निःश्रेयसकामस्य नावयवी यथा रूपादिषु मिथ्या- संकल्पो न सूपादय इति। सर्वाग्रहणमवत्र्यसिद्धेरिति प्रत्यवस्थितोऽप्ये तदाह । केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ यथैकेकः केश (स्तमिरिकैण) नोपलभ्यते केशसमूहस्तूपलभ्यते तथैकेको ऽणुर्नोपलभ्यते अणुसं वयस्तूपलभ्यते तदिदमणुसमूहविषयं ग्रह- यमिति। स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विषय- ग्रहणस्य तथा भावो नाविषये प्रवृत्तिः ॥ १४ ॥ यथाविषयमिन्द्रियाणां पटुमन्दभावद्विषयग्रहणानां पटुमन्दभावो' भवति । चक्षुः खलु प्रकृष्यमाणं नाविषयं गन्धं गृह्णाति निकृष्यमाणं च न स्वविषयात प्रच्यवते । सायं तेमिरिकः कश्चिचक्षुर्विषयं केशं न गृह्णाति कश्चि- गृह्णाति केशसमूहम् । उभयं ह्यतेमिरिकेण चक्षुषा गृह्यते परमाणवस्त्वती- न्द्रिया ( इन्द्रियाविषयभूता) न केन चिदिन्द्रियेण गृह्यन्ते समुदितास्तु गृह्य- न्तइत्यविषये प्रवृत्तिरिन्द्रियस्य प्रसज्येत । न जात्वर्थान्तरमणुभ्यो गृह्यत- इति । ते खल्विमे परमाणवः संनिहिता! गृह्यमाणा अतीन्द्रियत्वं जहति वियुक्ताश्चागृह्यमाणा इन्द्रियविषयत्वं न लभन्तइति । सो ऽयं द्रव्यान्तरा- नुत्पत्तावतिमहान व्याघात इत्युपपद्यते द्रव्यान्तरं यद्हणस्य विषय इति । संचयमात्रं विषय इति चेद् न *संचयस्य संयोगभावात्तस्य चाती- न्द्रियस्याग्रहणादयुक्तम् । संचयः खल्वनेकस्य संयोगः स च गृह्यमाणा- श्रयो गृह्यते नातीन्द्रियानयः भवति हीदमनेन संयुक्तमिति तस्मादयुक्त- मेतदिति । गृह्यमाणस्य चेन्द्रियेण विषयस्यावरणाद्यनुपलब्यिकारणमुपल- भ्यते तस्मान्नेन्द्रियदौर्बल्यादनुपलब्धिरणनाम् । यथा नेन्द्रियदौर्बल्याच्चक्षुषा ऽनुपलब्धिर्गन्धादीनामिति । ira । २नास्ति । *( ) २ नास्ति । ().२ नास्ति। बत्युच्यते इति । + व्यवस्थितेपीदमाह। ॥ सन्धिता श्रीन्द्रियत्वं जहतीति । ** संचयसंयोगभावादिति- ·स्याशेष कदेशा D वयवा यवे व तेरवर्या एकस्या न्यायभाष्य *अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवमा प्रलयात्। ॥ १५ ॥ यः खल्ववयविनो ऽवयवेषु वृत्तिप्रतिषेधादभावः सेो ऽयमवयवस्याव- यवेषु प्रसज्यमान: सर्वप्रलयाय वा कल्पेत निरवयवादा परमाणुता निवर्तत उभयया चौपलब्धिविषयस्याभावः तदभावादुपलब्ध्यभावः उपलब्ध्यानयश्चायं वृत्तिप्रतिषेधः स आश्रयं व्याघ्नन्नात्मघातांय कल्पतइति । अथापि । न प्रलयो ऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ अवयवविभागमाश्रित्य वृत्तिप्रतिषेधादभाव: प्रसज्यमाना निरवयवा- त्परमाणानिवर्तते न सर्वप्रलयाय कल्पते, निरवयवत्वं खनु परमाणविभा. गैरल्पतरप्रसङ्गस्य यता नाल्पीयस्तवावस्थानात् । लोष्टस्य खन प्रविभज्यना- नावयवस्याल्पतरमल्पतम मुत्तरमुत्तरं भवति स चायमल्पतरप्रसङ्गः।यस्मा- 'नाल्पतरमस्ति यः परमोल्पस्तत्र निवर्तते यतश्च नाल्पीयो.स्त तं पर- माणुं प्रचक्ष्महइति । परं वा त्रुटेः ॥ १७ ॥ **अक्यविभागस्थानवस्थानाद् द्रव्याणामसंख्येयत्वात् बुटित्वनि- वृत्तिरिति । अथेदानीमानुपलम्भिकः सर्व नास्तीति मन्यमान आह । * अपि चायं ििवकल्प आश्रयव्याघातादयुक्त इत्याह । ता. टोः । + अत्रः त्रयः पक्षाः सम्भवन्ति । यो ऽयमवयवेष्ववर्यावत्तिविकन्यानुपप- त्या ऽवर्यावनो ऽभावप्रसङ्गापादयते स प्रलयाद्वा निवर्तते परमाणे वा न क चिपि निवर्तते वेति । तत्र प्रथमद्वितीयविकल्यावाश्रित्येदं सत्रम् । यथेष त्तिविकल्पः स्थले घटादावेवं तदवयवेषु तदवयोर्वात तदभागत्यलये व्यवतिष्ठेत । न च प्रलयः साख्यारहितो दर्शनविषयः संभवतीति दर्शनविषयाभावादनाश्रयो विक- ल्प आत्मानमेव न लभते । उपलक्षणं चेदमा प्रलयादिति या परमाणोरियपि द्रष्टव्यम् । परमाणनामतीन्द्रियत्वेन दर्शनविषयत्वाभावादनाश्रयता विकल्पस्य तदवस्यैव दिदमुक्तम् । ता. टी. । * कल्य्यते इति ४ । अल्पतराल्पतमसित २ । ५। It प्रस इति । ना अथानन्तमेवायमवयविभागः कस्मात्र भवतीत्यत आह । यदि त्रुटः परं द्वित्रिपदके ऽवयविभागा नातिष्ठते ततो ऽवयविभागस्यानवस्थानाद् द्रव्याणामसंख्येयत्वात् त्रुटित्व निवृत्तिः त्रुटिपि हि सुमेरुणा तुल्यपरिमाणः स्यात् । न खल्वनन्तावयवत्वे कश्र्चािदृशेष इत्यर्थः । ता. टी. अवर्याचभागस्थानघस्थानति । यस्य यते व्यमात्र (अनिल बोवा। पत्तेः ।। प्रत्याह। चिदेव क दूषमित्त + भावादित अविनो। प्रतिजाना दशन वा। N ·MOVI -- अ. ४ आ. २ स. १५-२२ परमाणुनिरवयवत्वे आक्षेप: । आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ तस्याणार्निरवयवस्य (नित्य* ) स्यानुपपत्तिः । कस्माद् आकाश- व्यतिभेदात् । अन्तर्बहिश्चाणुराकाशेन समाविष्टो व्यतिभिन्नो व्यतिभेदा- त्सावयवः सावयवत्वादनित्य इति । आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १६ ॥ अर्थतन्ने व्यते परमाणारन्तनास्त्याकामित्यसर्वगतत्वं प्रसज्यते इति । अन्तर्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवच. नादकार्य तदभावः ॥ २० ॥ अन्तरिति पिहितं कारणान्तरैः कारणमुच्यते । बहिरिति च व्यव-. धायकमव्यवहितं कारणमेवाच्यते । तदेतत्कार्यद्रव्यस्य संभवति नाणोरकार्य- त्वात् । अकार्य हि परमाणावन्तर्बहिरित्यस्याभावः । यच चास्य भावो ऽणु- कार्य तन्न परमाणुः यतो हि नाल्पतरमस्ति स परमाणु रिति । शब्दसंयोगविभवाच्च सर्वगतम् ॥ २१ ॥ यत्र व चिदुत्पन्नाः शब्दा विभवन्न्याकाशे तदाश्रया भवन्ति मनोभिः परमाणुभिस्तत्कार्येश्च संयोगा विभवन्त्याकाशे नासंयुक्तमाकाशेन किं चिन्म- तंद्रव्यमुपलभ्यते तस्मान्नासर्वगतमिति । श्रव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधाः ॥ २२ ॥ बासंसर्पता प्रतिघातिना द्रव्येण न व्यूह्यते यथा काष्ठे नोदकम् । कस्माद् निरवयवत्वात् । सर्पच्च प्रतिघातिद्रव्यं न विष्ट नाति नास्य क्रियाहेतुं गुण प्रतिबध्नाति । कस्माद् अस्पर्शत्वात् विपर्यये हि विष्टम्भो दृष्ट इति (सावयवे*) स्पर्शवति द्रव्ये दृष्टं धर्म विपरीते नाशङ्कितुमर्हति । अण्ववयवस्याणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेधः ॥ * (.) ४ नास्ति। + व्यतिभित्र । ति २। * कारणान्तरं कारणविशेषः तस्य वचनमित्यर्थः । ता. टी. । । सर्वसंयोगशब्दति १ । ४ । || स्यादेत । आमाशं चेत्सर्वगतं ततो मूर्तिमतां द्रव्याणां व्यहान्तरापा. दनं च जलौघस्येव नावादिना भवेद् न चास्तिं तस्माच सर्वगतत्वमित्यत आह । संयतातिघातिनति ॥४॥ ** ( ) नास्ति ४ स भव.न ति ५। ता. टी. ।

·२२८ २३२ स्या कदो वयह प्रवे सेर न्यायभाष्ये. सावयवत्वे चाणारयववयवो ऽणुतर इति प्रसज्यते । कस्मात्कार्यकार- जद्रव्ययो: परिमाणभेददर्शनात् । तस्मादण्ववयवस्याणुतरत्वं यस्तु सावयवो ऽणुकार्य तदिति । तस्मादणुकामिदं प्रतिषिध्यतइति। कारणविभागाच्च कार्यस्यानित्यत्वं नाकाशव्यतिभेदात् । लोष्टस्यावयवविभागादनित्यत्वं नाका. शसमावेशादिति । *मूर्त्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयंवसद्भावः ॥ २३ ॥ परिच्छिन्नानां हि स्पर्शवतां संस्थानं चिकोणं चतुरनं समं परिमण्ड- लमित्युपपद्यते यत्तत्संस्थानं सो ऽवयवृसन्निवेशः परिमण्डलाश्चाणवस्तस्मा- त्सावयवा इति । +संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ मध्ये सन्नणुः पूर्वापराभ्याम् अणुभ्यां संयु कस्तयोर्व्यवधानं कुरुते । व्यवधानेनानुमीयते पूर्वभागेन पूर्वणाणुना संयुज्यते परभागेन परेणाणुना संयुज्यते यो तो पूर्वापरौ भागी तावस्यावयवी एवं सर्वतः संयुज्यमानस्य सर्वतो भागा अवयवा इति । यत्तावन्मतिमतां संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भाव इति अचाक्तं किमुक्तम्। विभागाल्पतरप्रसङ्गस्य यता नाल्पीयस्तत्र निवृत्तेर एववयवस्य चाणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति। यत्युनरेतत्संयोगोपपत्तेश्चेति स्पर्शव- त्वायवधानमाश्रयस्य चाव्याश्या भागभक्तिः । उक्तं चाच स्पर्शवानणुः स्पर्श वतोरण्वोः प्रतिघातायवधायको न सावयवत्वात् । स्पर्शवत्वाच्च व्यवधाने सत्यणुसंयोगो नाश्रयं व्याप्नोतीति भागभक्तिर्भवति भागवानिवायमिति । उक्त चाच. विभागे ऽल्पतरप्रसङ्गस्य यता नाल्पीयस्तवावस्थानात तदवयवस्य चाणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति । मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेः संयो- गोपपत्तेश्च परमाणूनां सावयवत्वमिति हेत्वोः अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तश्चाप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ पुनः शन्यतावादी प्रत्यवतिष्ठते । ता. टी. । + संस्थानं नाम प्रचयाख्यः संयोगो घटादित्तिर्घटत्वादिजातिव्यक्तिहे- तुरिति संयोगः । संयोगमात्रं त्वास्तिपर्वका प्राप्तिरिति तस्मादपानकायम् । तदेतच्छून्यतामतमेपाकरोति । यत्तादिति । ता• टी.। प्रकर प्रस्य प्रा ata त्तिः द दूपा भास यो FRIE ता. टो।

·HOM अ. ४ आ. २ स. २३-२७ परमाणनां सावयवत्वनिरासः । यावन्मतिमद्यावच्च संयुज्यते तत्सर्व सावयवमित्यनवस्थाकारिणाविमो हेतू सा चानवस्था नोपपद्यते । सत्यामनवस्थायां* सत्यो हेतू स्यातां तस्मादप्रतिषेधो ऽयं निरवयवत्वस्येति । विभागस्य च विभज्यमानहानिनोप- पद्यते तस्मात्प्रलयान्तता नोपपद्यत इति । अनवस्थायां च प्रत्यधिकरणं द्रव्यांवयवानामानन्त्यात् परिमाण दानां गुरुत्वस्य चाग्रहणं समानपरिमाणत्वं चावयवावविना: परमाण्ववयवविभागादूर्ध्वमिति । यदिदम्भवान्बुद्धीरा- श्रित्य बुद्धिविषयाः सन्तीति मन्यते मिथ्याबुद्धय एताः । यदि हि तत्त्वबुद्धयः स्युर्बुट्ग विवेचने क्रियमाणे याथात्म्यं बुद्धिविषयाणामुपलभ्येत । बुद्ध्या विवेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वप- कर्षणे पटसदावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ २६ ॥ यथा ऽयं तन्तुरयं तन्तुरिति प्रत्येकं तन्तुषु विविच्यमानेषु नार्थी- न्तरं किं चिदुपलभ्यते यत्पटबुद्धर्विषय: स्यात् । याथात्म्यानुपलब्धेरसति विषये पटबुद्धिर्भवन्ती|| मिथ्याबुद्धिर्भवति एवं सर्वति । व्याहतत्वादहेतुः ॥ २० ॥ यदि बुद्धग विवेचनं भावानां न सर्वभावानां याथात्म्यानुपलब्धिः । अथ सर्वभावानां यथात्म्यानुपलब्धिर्न बुझा विवेचनं भावानां गयाथात्म्यानु- पलब्धिश्चेति व्याहन्यते । तदुक्तम् अवयवावविप्रसङ्गश्चैवमा प्रलयादिति । - - * सत्यामवस्थायामिति ४ । + विभागस्य परमाण्वन्तत्वं प्रलयान्तत्वमनन्तत्वं वा वक्तध्यं तत्राटो तत्रैव मूर्तिमत्त्वस्य ध्यभिचारः । निरवयवत्वेनाभ्युपगते तस्मिन् मूर्तिमत्त्वस्य साधयवत्वस्य चाभ्युपगमे व्याघातश्च । अन्तयोः पक्षयो-घातस्तुटेरमेयत्वप्रसङ्गो विभागस्य चानाधारत्वप्रसङ्गः । परमाणुत्वेन स्वीकते सावयवत्वेक्तः निरवयद्रव्यानभ्युपगमाच्च । विज्ञानवादाह । यदिदमिति । ता. टी.। यथा ऽयं तन्तुरयं तन्तुरयं तन्तुरिति २ पुस्तके । || भवतीति ९ । २।४।५। या बुद्ध्या विवेचनं चेति २ पुस्तके ऽधिकम् । ** यस्य विविच्यमानस्य याथार्थ्यानुपलब्धिस्तत् कुतश्चिद्विवेचनीयम् । अबुध्यमाने तदनुपपत्तेः तथा च तेनाधिना क चिदवस्थातव्यम् । अनवस्थायां त्रुटेरमेयत्वप्रसङ्गादित्युक्तम् । तस्मात्परमाणुषु वा तत्संयोगेषु वा तेनावस्थातव्यं तथा च यतो विविच्यते भावः स एवास्यावधियाथार्थन नोपलभ्यतइति बुझा वि- बेचास्य भावानुपपत्तिव्याघात इति सिद्धम् । ता. टी. । लियो र ·२२४. स्या कदे प्रया न्यायभाष्ये तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम्* ॥ २० ॥ कार्यद्रव्यं कारणद्रव्यानितं तत्कारणेभ्यः। पृथङ् नापलभ्यते विपर्यये पृथग्रहणात् । यचाश्रयानितभावो नास्ति तत्र पृथग्रहणमिति बुद्धया विवेच- नातु भावानां पृथग्रहणमतीन्द्रियेवणुषु । यदिन्द्रियेण गृह्यते तदेतया बुद्धा विविच्यमानमन्यदिति । प्रमाणतश्चार्थप्रतिपत्तः ॥ २६ ॥ बुद्धा विवेचनाद्भावानां याथात्म्योपलब्धिः यदस्ति यथा च (य. नास्ति यथा च) तत्सर्व प्रमाणत उपलब्ध्या सिध्यति या च प्रमाणत उप- 'लब्धिस्तद्बुद्ध्या विवेचनं भावानां तेन सर्वशास्त्राणि सर्वकर्माणि सर्वे च शरी- रिणां व्यवहारा व्यामाः । परीक्षमाणा हि बुया ऽध्यवस्यति इदमस्तीदं नास्तीति तच न सर्वभावानुपपत्तिः । प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ३० ॥ एवं च सति सर्व नास्तीति नोपपद्यते कस्मात्प्रमाणानुपपत्त्युपप. त्तिभ्याम् । यदि सर्व नास्तीति प्रमाणमुपपद्यते सर्व नास्तीत्येतय हन्यते । अथ प्रमाणं नोपपद्यते सर्व नास्तीत्यस्य कथं सिद्धिः । अथ प्रमाणमन्तरेण सिद्धिः सर्वमस्तीत्यस्य कथं न सिद्धिः । |स्वमविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः ॥ ३१ ॥ यथा स्वप्ने न विषयाः सन्त्यथ चाभिमानो भवति एवं न प्रमाणानि प्रमेयानि च सन्त्यथ च प्रमाणप्रमेयाभिमाना भवति । मायागन्धर्वनगरमृगदृष्णिकावद्वा ॥ ३२ ॥ पहेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ ( PEEEEEEEEEEFF - तन्तूनामनेकत्वेन ज्ञानं पटस्य त्वेकत्येति पृथग्ग्रहणमस्त्येव । पटस्य तन्तवस्तन्तूनां चांश इत्याधारभोदो ऽपि । पटस्यान्यत्रादर्शने तु सदाश्रितत्वं तन्त्रमिति न तदभेदममर्कामत्यर्थः । + तत्करणेभ्य इति ५। + प्रमाणतश्चार्थप्रतिषेधः २ । ( ) २ नास्ति। || यदुक्तं प्रमाणोपरत्त्यनुपपत्तिभ्यां न सर्वभावानुपात्तरिति तत्र प्रत्य. बतिष्ठते विज्ञानवादी । ता टीः । म तदेतद् दूषयति । ता टी.।

·२३५ अ.४ प्रा. २ स. २८-३४ प्रमाणादिप्रतीतेर्मिथ्यात्वनिरासः । स्वप्नान्ते विषयभिमानवत्प्रमाणप्रमेयाभिमानो न पुनर्जागरितान्ते विषयोपलब्धिवदित्यत्र हेतुर्नास्ति । हेत्वभावादसिद्धिः । स्वग्नान्ते चासन्तो विषया उपलभ्यन्तइत्यत्रापि हेत्वभावः । प्रतिबोधे ऽनुपलम्भादिति चेत् प्रतिबोधविषयोपलम्भादप्रतिषेधः । यदि प्रतिबोधे ऽनुपलम्भात्स्वप्ने विषया न सन्तीति तर्हि यइमे प्रतिबुद्धेन विषया उपलभ्यन्ते उपलम्भा- सन्तीति विपर्यये हि हेतुसामर्थ्यमुपल्लम्भाभावे सत्यनुपलम्भादभावः सिध्यति उभयथा त्वभावेनानुपलम्भस्य सामर्थ्यमस्ति यथा प्रदीपस्या- भावादूपस्यादर्शनमिति। तत्र भावेनाभावः समर्थ्यतइति । स्वमान्तविकल्पे च हेतुवचनम् । स्वप्नविषयायाभिमानवदिति ब्रुवता स्वप्नान्तविकल्पे हेतु. वाच्यः । कश्चिस्त्वना भयोपसंहितः कश्चित्प्रमोदोपसंहितः कश्चिदुभय-' विपरीतः कदा चित्स्वप्नमेव न पश्यतीति । निमित्तवतस्तु स्वप्नविषयाभिमा•• नस्य निमित्तविकल्पाद्वकल्पोपपत्तिः । स्मृतिसंकल्पवच्च स्वमविषयाभिमानः ॥ ३४ ॥ पूर्वोपलब्धविषयः॥ यथा स्मृतिश्च संकल्पश्च पूर्वोपलब्धविषयो न तस्य प्रत्याख्यानाय कल्पेते तथा स्वप्ने विषयग्रहणं पूर्वोपलब्धविषयं न तस्य प्रत्याख्यानायण कल्पतइति । एवं दृष्टविषयश्च स्वप्नान्तो जागरितान्तेन यः सुप्रः स्वप्नं पश्यति स एव जायत्स्वप्नदर्शनानि प्रतिसंधत्तंइदमद्राक्षमिति । तत्र जाग्रबुद्धिवृत्तिवशात्स्वनविषयाभिमानो मिनि व्यवसाय: । सति च । - । * अन्तशब्दो ऽवयववचनो ऽप्याश्रितत्वमात्रेणावस्थायां प्रयुक्तः तेन स्वप्ना- वस्थायां जागरितावस्थायामित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । स्वप्नविज्ञानस्यायाथार्थ्यमि- च्छता बाधकमन्तरेण तदनुपपत्ते यत्प्रत्ययो ऽस्य बाधको वक्तव्यः । न चासावस- मीचीनस्तं बाधितुमुत्सहतति समीचीनत्वं जायत्प्रत्ययानामभ्युपगन्तव्यं तथा च जागरितान्ते विषयोपलब्धिदित्युपपवम् । ता. टी. । + स्वप्नजागरितावस्थयोरुभयोरपि विषयाभावाभ्युपगमे अनुपलब्धेरभावमहकत्वमापन सिध्येयोग्यताया अभावादिति भावः । + स्यने-इति १॥ ४॥ ६ स्वमवैचित्र्यस्य कादाचित्कत्वेन सहेतुकत्वानिमित्तवैचित्र्यस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन तेने। विषयसत्तासिद्धेः सर्वशून्यता बाधितेति भावः । || उपलब्धो विषय इति ४ । था पूर्वापलब्धपजीव्यत्वेन तद्बाधकत्वानुपपत्तेरिति भावः ।

·1 INT - न्यायभाष्ये प्रतिसंधाने या जाग्रतो बुद्धिवृत्तिस्तद्वशादयं व्यवसाय: स्वमविषयाभिमाना मि- ध्येति । उभयाविशेषे तुसाधनानर्थक्यम् । यस्य स्वमान्तजागरितान्तयो- रविशेषस्तस्य स्वप्नविषयाभिमानवदिति साधनमनर्थकं तदानयप्रत्याख्यानात्। अतस्मिंस्तंदिति च व्यवसाय: प्रधानाश्रयः अपुरुषे स्थाणा पुरुष इति व्यव- सायः स प्रथानानयो (न खलु पुरुषे ऽनुपलब्धे पुरुष इत्यपुरुषे व्यवसायो भवति एवं स्वामविषयस्य व्यवसायो हस्तिनमद्राक्षं पर्वतमद्राक्षमिति प्रधा- नाश्रयो) भवितुमर्हति । एवं च सति । मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात्स्वमविषयाभिमान- प्रणाशवप्रतिबाधे* ॥ ३५ ॥ स्थाणा पुरुषो ऽयमिति व्यवसायो मिथ्योपलब्धि: (अतस्मिंस्तदिति ज्ञानं स्थाणो स्थाणुरिति व्यवसायस्तत्त्वज्ञानं तत्त्वज्ञानेन च मिथ्योपला थर्निवय॑ते नार्थः स्थाणुपुरुषसामान्यलक्षणः यथा प्रतिबोधे या ज्ञानवृत्तिस्तया स्वप्नधि- षयाभिमाना) निवर्त्यते नार्थो विषयसामान्यलक्षणः तथा मायागन्धर्व- नगरमृगतृष्णिकाणामपि या बुद्धयो. ऽतस्मिंस्तदिति व्यवसायास्तचाप्यनेनैव कल्पेन मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्वज्ञानान्नार्थप्रतिषेध इति । उपादानवच्च मा. यादिषु मिथ्याज्ञानं प्रज्ञापनीयसरूपं च द्रव्यमुपादाय साधनवान्परस्य मिथ्या ऽध्यवसायं करोति सा माया नीहारप्रभृतीनां नगरसरूपसन्निवेशे दूरान्नगर- बुद्धिरुत्पद्यते विपर्यये तदभावात् । सूर्यमरीचिषु भौमेनोष्मणा संसृष्टषु स्पन्द- मानेषदकबुद्धिर्भवति सामान्यग्रहणाद् अन्तिकस्थस्य विपर्यये तदभावात् । क चित् कदा चित् कस्य चिच्च भावान्नानिमित्तं मिथ्याज्ञानं दृष्टं च बुद्धिद्वतं मायाप्रयोतुः परस्य च दूरान्तिकस्थयोर्गन्धर्वनगरमृगतृष्णकासु सुनप्रति- बुद्धयोश्च स्वप्नविषये तदेतत्सर्वस्याभावे निरूपाख्यतायां निरात्मकत्वे नो- पपद्यतइति । - - * एवं सति मियाजालस्य पश "धानाप्रयत्वे सति मिथ्योपलब्धेर्विनाशस्तत्त्व- ज्ञानाद् बाधकात स्वप्नविषधाभिमानप्रणाशवमतिबाधेन त्वर्थस्य सामान्यस्या- पोति शमः । मा. टीः ! +) मास्ति। * स्वरूपेति ।

·HOM श्र: ४ आ. २ स. ३५-३६ तत्त्वज्ञानोपायकथनम् । बुद्धेश्चैवं निमित्तसदावोपलम्भात्* ॥ ३६ ॥ मिथ्याबुद्धेश्चार्थवदप्रतिषेधः । कस्माद् निमित्तोपलम्भात् सद्भावोप- लम्भाच्च । उपलभ्यते मिथ्याबुद्धिनिमित्तं मिथ्याबुद्धिश्च प्रत्यात्ममुत्पन्ना गृह्यते संवेद्यत्वात् तस्मान्मिथ्याबुद्धिरप्यस्तीति । तित्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धा विध्योपपत्तिः ॥ ३० ॥ तत्त्वं स्थाणुरिति प्रधानं पुरुष इति तत्त्वप्रधानयारलोपावेदात् स्थाणा पुरुष इति मिथ्याबुद्धिरुत्पद्यते सामान्यग्रहणात् । एवं पताकायां बलाकेति लोटे कपोत इति न तु||समाने विषये मिथ्याबुद्धीनां समावेश: सामान्य- ग्रहणाव्यवस्थानात् । यस्य तु निरात्मकं निरुपाख्यं सर्व तस्य समावेश: प्रसज्यते । गन्धादौ च प्रमेये गन्धादिबुद्धयो मिथ्याभिमतास्तत्त्वप्रधानयोः सामान्यग्रहणस्य चाभावात्तत्त्वबुद्धय एव भवन्ति तस्मादयुक्तमेतत् प्रमाणन- मेयबुद्धयो मिथ्येति । दोषनिमित्तानां तत्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिरित्युक्तम् । अथ कथं तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइति । पसमाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८ ॥ स तु प्रत्याहृतस्येन्द्रियेभ्यो** मनसोधारकेण प्रयत्नेन धार्यमाण- स्यात्मना संयोगस्तित्त्वबुभुत्साविशिष्टः सति हि तस्मिन्निन्द्रियार्थेषु बुद्धयो नोत्पद्यन्त तदभ्यासवशात्तत्त्वबुद्धिरुत्पद्यते । यदुक्तं सति हि तस्मिन् इन्द्रियार्थेषु बुद्धयो नोत्पद्यन्ते इत्येतत् । नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥ ३९ ॥ * अर्थ हि निषिद्धे तद्ववेदप्येतत् तावस्थापने तद्वदेवाप्रत्यहं बुद्धिसद्धा- वो ऽपि सिध्यति । ता. टी. । + मिथ्याबुद्ध्या तनिमित्तं लक्ष्यते तेन मिथ्याबुद्धिनिमित्तस्य द्वैविध्यमि- त्यर्थः । ता. टी। + मिथ्याबुद्धिविध्योपपत्तिरिति । लोष्ठति १।४। असमाने इति २ पा.। समाधितत्त्वाभ्यासादिति तात्पर्यटीकाकृतः पाठः। इन्द्रियार्थभ्य इति २।५। ++ अनेन वितेपं निवर्तर्यात । ता. टी। # अयं खलु सुषुप्तावस्थायामस्तीत्यत उक्तम् । ता• टी. । छ इन्द्रियविषयैरुपहतमनसो न धारणा तथा च तदभ्यासाभावाच तत्व साक्षात्कार इति सूत्रार्थः ता. टी. । ।

·. 1 In - - न्यायभाष्ये अनिच्छत्तो ऽपि बुद्ध्युत्पत्ते तद्युक्तम् । कस्माद् अर्थ विशेषप्राबल्याद् अनुभुत्समानस्यापि बुट्युत्पत्तिर्दृष्टा यथा स्तनयिबुशब्दप्रभृतिषु तच समाधि- विशेषो नापपद्यते । *क्षदादिभिः प्रवर्तनाच्च ॥ ४० ॥ क्षुत्पिपासाभ्यां शीतोष्णाभ्यां व्याधिभिश्चानिच्छतो ऽपि बुद्धयः प्रवर्त्तन्ते तस्मादैकाय्यानुपपत्तिरिति । अस्त्वतत्समाधिं विहाय व्युत्थानं व्युत्थाननिमित्तं समाधिनत्यनीकं च सति त्वेतस्मिन् । पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ पूर्वकृतो जन्मान्तरोपचितस्तत्त्वज्ञानहेतुधर्मप्रविवेकः फलानुबन्धो योगाभ्याससामर्थ्य निष्फले ह्यभ्यासे नाभ्यासमाद्रियेरन् । दृष्टं हि लौकिकेषु कर्मस्वभ्याससामर्थ्यम् । प्रत्यनीकपरिहारार्थ च । अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥ ४२ ॥ योगाभ्यासजनितो धर्मो जन्मान्तरे ऽप्यनुवर्तते प्रचयकाष्ठागते|| तत्त्वज्ञानहेतो धर्म प्रकृष्टायां समाधिभावनायां तत्त्वज्ञानमुत्पद्यतइति । दृष्टश्च समाधिना ऽर्थविशेषप्राबल्याभिभव: नाहमेतदोषं नामहेतदक्षा-. सिषमन्यच मे मनो ऽभूदित्याह लौकिक इति । यद्यर्थविशेषप्राबल्यादनिच्छतो ऽपि बुट्युत्पतिरनुज्ञायते । अपवर्गप्येवं प्रसङ्गः ॥ ४३ ॥ मुक्तस्यापि बाह्यार्थसामाद् बुद्धय उत्पद्येरनिति । न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥ ४४ ॥ कर्मवशान्निष्पन्ने शरीरे चेष्टेन्द्रियार्थाश्रये निमित्तभावादवश्यंभावी बुद्धीनामुत्यादः न च प्रबलो ऽपि सन् बाह्यो**थै आत्मना बुझत्पादे समर्थो भवति तस्येन्द्रियेण संयोगाढुझुत्पादे सामर्थ्य दृष्टमिति । क्षुधादिर्भािरति क्वचित् । + पर्वकृतः समाधिः । तस्य फलं संस्कारः तस्यानुबन्धः स्येमा तस्मा- दिति सूत्रार्थः । ता• टी। विविच्यते विशिष्यतइति प्रविवेकः धर्मश्चासो प्रविवेकश्चेति धर्म- प्रविवेकः । ता. टी। योगाभ्यासोपदेशादिति । || काष्ठां गते इति २। | पूर्वपक्षिणः सिद्धान्तसूत्रम् । ता. टी. । सति शरीरे बाझविशेषयोजनित्य- तिकारणत्वं नान्यथेति सूत्रार्थः । न्या. वा. । ** बाह्यार्थ इति २ । ५ । -- * ·- अ.४ आ. २ स. ४०-४८ मोक्षस्वरूपनिरूपणम् । *तदभावश्चापवर्ग ॥४५॥ तस्य बुद्धिनिमित्ताश्रयस्य शरीरेन्द्रियस्य धर्माधर्माभावादभावो ऽपवर्ग । तत्र यदुक्तमपवर्ग ऽप्येवं प्रसङ्ग इति तदयुक्तम् । तस्मात्सर्वदुःखवि- मोक्षो ऽपवर्गः । यस्मात्सर्वदुःखबीजं सर्वदुःखायतनं चापवर्ग विच्छिद्यते तस्मात्सर्वेण दुःखेन विमुक्तिरपवर्यो न निर्बीजं निरायतनं च दुःखमुत्प धत इति । तदर्थं यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारो योगाचाध्यात्मवि- ध्युपायैः ॥ ४६॥ तस्यापवर्गस्थाधिगमाय यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारः । यमः समा- नमामिणां धर्मसाधनं नियमस्तु विशिष्टमा । आत्मसंस्कारः पुनरधर्महानं धर्मोपचयश्च योगशास्त्राच्चाध्यात्मविधिः प्रतिपत्तव्यः । स पुनस्तपः प्राणा- यामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणेति । इन्द्रियविषयेषु प्रसंख्यानाभ्यासो रागद्वेष- प्रहाणार्थः उपायस्तु योगाचार विधानमिति । ज्ञानग्रहणाभ्यासस्तद्विद्यैश्च सह-संवादः॥ ॥ ४ ॥ तदर्थमिति प्रकृतम् । ज्ञायते ऽनेनेति ज्ञानमात्मविद्याशास्त्रंणा तस्य ग्रहणमध्ययनधारणे अभ्यासः सततक्रियाऽध्ययनमवणचिन्तनानि तद्वि. द्यैश्च** सह संवाद इति प्रज्ञापरिपाकाथ परिपाकस्तु संशयच्छेदनमविज्ञाता- र्थबोधो ऽध्यवसिताभ्यनुज्ञानमिति समापवादः संवादः । तद्विद्यश्च सह संवाद इत्यविभक्तार्थ वचनं विभज्यते । तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयार्थिभिरनसूयुभिरभ्यु- पेयात् ॥ ४ ॥ तदभावश्चापवर्ग तस्यति । + योगाचार एकाग्रकारिता आहारविशेष एकत्रानवस्थानादि इत्यादि यतिधर्मोक्तम् । ता. टी.। 5 ननु योतत्तत्त्वज्ञानोत्पादक्रमेणापवर्गापायः कृतं तहान्वीतियेत्यत ॥ सहति नास्ति ५।४।५। मा आत्मविया आन्वीक्षिकी । ता. टी. । *** सहेति नास्ति। अर्थावबोधो ऽध्यसितेति ११४ । # अभिमुखमुपेत्य जानीयात् । ता. टी. । + विशिष्ट इति। प्राह| ता. टी.।

·२४० न्यायभाष्य एतन्निगदेनैव नीतार्थमिति । यदिदं मन्येत पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः प्रतिकूल: परस्येति । प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ ४ ॥ तमभ्युपेयादिति वर्तते । परतः प्रज्ञामुपादित्समानस्तत्त्वबभुत्साएका- शनेन स्वपक्षमनवस्थापयन् स्वदर्शनं परिशोधयेदिति । अन्योन्यप्रत्यनीकानि च प्रावादुकानां दर्शनानि । स्वपक्षरागेण चेके न्यायमतिवर्तन्ते तत्र । तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानानामनहीणदोषाणां तदर्थ घटमानानामेतदिति । विद्यानिर्वदादिभिश्च परेणावज्ञायमानस्या। ताभ्यां विगृह्म कथनम् ॥ ११ ॥ विगृह्येति विजिगीषया न तत्त्वबुभुत्सयेति । तदेतद्विद्यापालनार्थ न लाभपूजाख्यात्यर्थमिति । इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये चतुर्थो ऽध्यायः समासः ॥ ४ ॥ ॥ Or | IN दि परस्य गुर्वादः । तस्मान वादो ऽप्युचित इति । तत्रेदं सूत्रमुपतिष्ठते । । ता. टी.। प्रति - - | अयुक्तपरित्यागेन युक्तपरिग्रहेण च परिशोधदिति संबधते। ता• टी. । + ताभ्यां विगृह्य कथनमिति सूत्रम् । ता. टी. । परेणाविज्ञायमानस्येति २ । || न हि परहितप्रवृत्तः परमकाणिको मुनिर्दृष्टार्थ परंपांसनोपायमुप- दिशतीति ता. टी ।

·अ. ५ श्रा. १ सू. ४६-५१ । १।२ जात्युत्तरविभागः । साधर्म्यवेधाभ्यां प्रत्यनस्थानस्य विकल्पाज्जातिबहुत्वमिति संक्षेपे- योक्तं तद्विस्तरेण विभज्यते । वाः खल्विमा जातयः* स्थापनाहेता प्रयुक्त चतुर्विशति: प्रतिषेधहेतवः । साधर्म्यवैधयोत्कर्षापकर्षवर्ध्यावर्ण्यविकल्पसाध्य- प्रात्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशय- प्रकरणहेत्वर्थापत्यविशेषोपपत्त्युपलब्ध्य- नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥१॥ साधर्म्यण प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः । अविशेषं तच तचोदाहरिष्यामः । एवं वैधर्म्यसमप्रभृतयो ऽपि निर्वक्तव्याः लक्षणं तु। साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्यवैधर्म्यसमा ॥२॥ साधयेणोपसंहारे साध्यधर्मविपर्ययोपपत्तेः साधयेणेव प्रत्यवस्था- नमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः प्रतिषेधः । निदर्शनं क्रियावा- नात्मा द्रव्यस्य क्रियाहेतुगुणयोगात् । ट्रॅव्यं लोष्टः क्रियाहेतुगुणयुक्तः क्रिया- वान् तथा चात्मा तस्मात्क्रियावानिति । एवमुपसंहृते पर: साधयेणैव प्रत्यवतिष्ठते निष्क्रिय आत्मा विभुना द्रव्यस्य निष्क्रियत्वाद् विभु चाकाशं निष्क्रियं च तथा चात्मा तस्मानिष्क्रिय इति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रिया- वत्साधात् क्रियावता भवितव्यं न पुनरक्रियसाधा निष्क्रियेणेति । * तत्र जातिनाम स्थापनाहेतौ प्रयुक्त यः प्रतिषेधासमों हेतुः । न्या. वाः । अत्र प्रतिषेधबुद्ध्या प्रयुक्त इति शेष इति । ता. टी. । यदा वादी परस्य साधनं साध्विति मन्यते लाभपूजाख्यातिकामश्च भवति तदा जाति प्रयुझे कदा चिदयं इत्युत्तरेणाकुलीकृतो नोत्तरं प्रतिपाते उत्तराप्रतिपत्त्या च निगृह्यते। अनभिधाने च जातरेकान्तजयः परस्येत्यैकान्तिकात्पराजयाद्वरमस्तु संदेह दति युक्तो जाते प्रयोगः । न्या. वा। + समीकरणार्थ प्रयोगः समः । साधर्म्यमेव समं वैधर्म्यमेव सममिति । स- मार्थः समीकरणार्थः प्रयोगो द्रष्टव्यः । समीक्रियतां परपक्षो मा वा कारि अयं तु समीकरणार्थ प्रवर्तते यथा लोके कुटुम्बार्थ घटतइति । न्या. वाः । साधर्म्यमेव समं यस्मिन् प्रयोगइति शेषः । ता. टी। * एवमुपसंहते इति २ । • साधयानिष्क्रियेोति।

·twatantademy -- . न्यायभाष्य विशेषहेत्वभावात्साधर्म्यसमः प्रतिषेधो भवति । अथ वैधर्म्यसमः क्रियाहेतु- गुणयुक्तो लोष्टः परिच्छिन्नो दृष्टो न च तथान्मा तस्मान्न लोष्टवत् क्रियावा- निति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियावत्साधात् क्रियावता भवितव्यं न पुनः क्रियावद्वधादक्रियेणेति विशेषहेत्वभावाद्वधर्म्यसमः । वैधम्र्येण चोपसंहारे* निष्क्रिय आत्मा विभुत्वात् क्रियावद् द्रव्यमविभु दृष्टं यथा लोष्ठो न च तथात्मा तस्मानिष्क्रिया इति। वैधयेण- प्रत्यवस्थान निष्क्रियं द्रव्यमाकाशं क्रियाहेतुगुणरहितं दृष्टं न तथात्मा तस्मान्न निष्क्रिय इति । न चास्ति विशेष- हेतुः क्रियावद्वैधानिष्क्रियेण भवितव्यं न पुनरक्रियवैधात् क्रियावतेति विशेषहेत्वभावाद्वधर्म्यसमः । क्रियावान लोष्टः क्रियाहेतुगुणयुक्तो दृष्टः तथा चात्मा तस्मात् क्रियावानिति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियावद्वधयानिष्क्रिया म पुन: क्रियावत्साधात् क्रियावानिति विशेषहेत्वभावात्साधर्म्यसमः । अनयोरुत्तरम् । गोत्वाद्गीसिद्धिवत्तत्सिद्धिः ॥ ३ ॥ । - । वैधयण चोपसंहारः। + अस्ति खल्वात्मनः क्रियाहेतुर्गुणः प्रयो ऽदृष्टं वा । लोष्टस्यापि क्रियाहे- तुर्गुणः स्पर्शवद्वेगवडव्यसंयोग इति एवमुपसंहृते परः साधयेणैव प्रत्यवतिष्ठते । निष्क्रिय आत्मा विभुत्वादाकाशवदिति । अत्र च साधनमाभासमुत्तरं च न जातिः । विभुत्वस्यात्रियत्वेन स्वभावतः प्रतिबन्धात । तेनैतदुपेक्ष्य वार्तिककार उदाहरणान्तरमाह । यथा ऽनित्यःशब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् । इदं तु सम्यक् साध- नमुत्तरं त्वाभासमिति । ता. टी. । यझनित्यघटसाधादनित्यः नित्येनाप्याकाशेन साधर्म्यममूर्तत्वमस्तीति नित्यः प्राप्त इति । एतस्मिवेव हेतावाकाशवैधादि- त्युक्ते यदि नित्याकाशवैधानित्यः नित्यसाधम्यंमप्याकाशेनामूर्तत्वमतो नित्यः प्राप्तः । अथ मन्यसे सस्मिन् साधर्म्य न नित्यः न हि वक्तव्यमनित्यघटसा- धानित्याकाशवैधाच्चानित्य इति । सेयं जातिविशेषत्वभावं दर्शयति विशेष- हत्वभावाच्चानैकान्तिकदेशनाभास इति । एवं वैधय॒णोते हेता तद्विपरीतवैध- येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यणाक्त हेतो तद्विपरीसवैधhण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसमः । यथा तस्मिन्नेव हेलावाकाशवैधानित्य इत्युक्ते यदि नित्याकाशवैधानित्यः अनित्येन घटेनास्य वैधर्म्यममर्तत्वमतो नित्यः प्राप्तः तस्मित्रेव हेतो घटसाधा- दित्युक्ते यदनित्यघटसाधादनित्यः वैधर्म्यमप्यस्यास्त्यमूर्तत्वमतो नित्यः प्राप्तः । अथ मन्यसे सत्येतस्मिन् वैधये न नित्यः न तर्झयमेकान्तो ऽनित्यघटप्साधयाचि- त्याकाशवेधयाच्यानित्य इति । सोऽयं कि विशेषहेत्वभावः । न्या. वाः। । - ति ·अ. ५ श्रा. १ सू. ३ । ४ उत्कर्षादिसमलक्षणम् । साधर्म्यमाचेण वैधर्म्यमाचेण च साध्यसाधने प्रतिज्ञायमाने स्याद- व्यवस्था सा तु धर्मविशेषे नोपपद्यते* गोसाधागोत्वाज्जातिविशेषाद्गोः सिध्यति न तु सास्नादिसंबन्धाद् । अश्वादिवैधागोत्वादेव न गाः सिध्यति न गुणादिभेदात् । तच्चतत् कृतव्याख्यान मवयवप्रकरणे प्रमाणाना- मभिसंबन्धाच्चैकार्थकारित्वं समान, वाक्यइति । हेत्वाभासाश्रया खल्वियम- व्यवस्थेति । साध्यदृष्टान्तयोर्द्धर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चीत्कर्षा- पकर्षवर्ध्यावर्ण्यविकल्पसाध्यसमाः ॥४॥ दृष्टान्तधर्म साध्ये समासजन|| उत्कर्षसमः । यदि क्रियाहेतुगुण- योगालोष्टवत् क्रियावानात्मा लोष्टवदेव स्पर्शवानपि प्राप्नोति। अथ न स्पर्शवान् लोष्टवत् क्रियावानपि न प्राप्नोति विपर्यये वा विशेषो वक्तव्य इति । साध्ये धर्माभावं दृष्टान्तात् पाप्रसज्जतो ऽपकर्षसमः । लोष्ट:** खलु क्रियावानविभुदृष्टः काममात्मा ऽपि क्रियावान विभुरस्तु विपर्यये वा विशेषो वक्तव्य इति । ख्यापनीया वो विपर्ययादवर्यः । तावेतो साध्यदृष्टान्तधमा विपर्यस्यतो वयावर्ण्यसमा भवतः । साधनधर्मयुक्त दृष्टान्ते धर्मान्तरविकल्पात्साध्यधर्म- विकल्पं प्रसज्जतो विकल्पसमः । क्रियाहेतुगुणयुक्तं किं चिद् गुरु यथा लोष्टः किं चिल्लघु यथा वायुरेवं क्रियाहेतुगुणयुक्तं किं चित्क्रियावत्स्याद् यथा लोष्टः किं चिदक्रियं यथा ऽऽत्मा विशेषो वा वाच्य इति । हेत्वाद्यव्यवसामर्थ्ययोगी धर्मः साध्यः तं दृष्टान्ते प्रसज्जत: साध्यसमः । यदि यथा लोष्टस्तथा * भवेदेवं यान्वयतिरेकमात्राद्वेतार्गमकत्वं स्यात् । ततो विशेषग्रहणा- भावात्मकरणसमत्वं स्यात् । न त्वेवं भवति स्वाभाविकसंबन्धभाजो गमकत्वात् । स्वभावसंबद्धं च कृतकत्वमनित्यत्वे न त्वमूर्तत्वे तस्य स्वाभाविकसंबन्धो बुद्धिक- मादौ व्यभिचारात् । तस्माद् गृहमाविशेषत्वाच प्रकरणसमः । ता. टी.। + कृतव्यवस्था र्मात २।२।४।५। + दृष्टान्ते दृष्टस्य पक्षे ऽनिष्टस्य धर्मस्य साध्येन सहापादनमुत्कर्षसमः। दृष्टान्ते विटामा- नधर्माभावापादनमपकर्षसमः । दृष्टान्तसादृश्यमात्रेण साध्यापादनं वर्यसमः । पक्षसादृश्यमा- त्रेण दृष्टान्ते साध्याभावापादनमवर्यसमः । पक्षदृष्टान्तयोर्धन्तिरेण वैसादृश्यात्साध्यसाधन- मसाध्यसाधनं वा विकल्पसमः । दृष्टाने दृष्टस्यापि साध्यत्वापादनं साध्यसम इति षड़ जातयः । , साध्येनेति १।४। || समासजन इति २ समासज्जत इति ५ । पा प्रमजतोपकर्षसम इति १।२।५। *** लोष्ठसित २। ++ विपर्यस्य ताविति ४ । + प्रसजत इति ।। प्रसजत इति १।२।४ ।

·वि F an न FIN न्यायभाष्ये. Sলা মনটি যথালা নয়া লা নুনি। বাংলায়ালা দিয়ানিনি काम लाष्टोपि साध्यः । अथ नेवं तहि यथा नोष्टः तथात्मा । एतेषामुत्तरम् । किंचित्साधादुपसंहारसिद्धेवैधादप्रतिषेधः ॥५॥ अलभ्यः सिद्धस्य निन्हवः सिद्धं च किंचित्साधम्यादुपमानं मथा गोस्तथा गवय इति तत्र न लभ्यो गेगवययार्द्धर्मविकल्पश्चोदयितुम् । एवं साधके धर्मे दृष्टान्तादिसामर्थ्ययुक्ते न लभ्यः साध्यदृष्टान्तयोधर्मविक- ल्पाद्वैधात्प्रतिषेधो मिति । *साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तेः ॥६॥ यच लौकिकपरीक्षकाणां बुद्धिसाम्यं तेनाविपरीतो ऽर्थो ऽतिदिश्यते प्रज्ञापनार्थमेवं साध्यातिदेशाद् दृष्टान्तउपपद्यमाने साध्यत्वमनुपपन्नमिति । प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेताः प्राप्त्या विशिष्टत्वाद- प्राप्त्या ऽसाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ ॥ ७ ॥ हेतुः प्राप्य वा साध्यं साधयेदप्राप्य वा । न तावत्प्राप्य प्राण्यामवि- शिष्टत्वादसाधकः । द्वयोर्विद्यमानयोः प्राप्नो सत्यां किं कस्य साधकं साध्यं वा अप्राप्य साधकं न भवति नाप्राप्नः प्रदीप: प्रकाशयतीति । प्राण्या प्रत्यव- स्थान प्रानिसम: अप्राण्या प्रत्यवस्थानमप्रानिसमः। अनयोरुत्तरम् । घटादिनिष्यत्तिदर्शनात् पीडने चाभि- चारादप्रतिषेधः ॥८॥ AIL . * न हि दृष्टान्तदृष्टसकलधर्मयोगित्वं पक्षस्य सुवचं तथा सति दृष्टान्तदान्तिकभाव- स्येवानुपपत्तेः किं तु दृष्टान्तदृष्टसाध्यव्याप्यहेतुमत्तानिश्चयेन साध्यमात्रं पक्षे सिध्यति न तत्स- मानाधिकरणं धर्मान्तरं नापि पक्षप्रसिद्धधर्मवत्ता दृष्टान्ते साधकाभावादिति भावः । + लौकिके परीक्षकाणामिति २।५। + षण्णां जातीनां प्रत्याख्यानमुक्त्वा वयावर्ण्यसाध्यसमानामपरं प्रत्या- ख्यानमाोत । ता. टी. । ६ पक्षे हेतुसाध्ययोर्वर्तमानतायां साध्यत्वानुपपत्तिरवर्तमानतायां हेतोः साधकत्वानुपप- त्तिरिति द्वे जाती। अप्सस्साध्यते न तु सत् । प्राप्तं तु सदसतः प्राप्यसंभवात् । त.. स्माच साध्याम् । अपि च येन यस्य प्राप्तिस्तेन लस्यैक्यमेव । यथा गङ्गा सागरेण संगता सागरेणाभिवा । तद्वदेवाभिवे चेत्साध्यसाधने नास्ति साध्यसाधनभावः तस्य भेदार्धिष्ठानत्वादिति द्रष्टव्यम् । अमाप्तिसमः स्फुट एति । ता. टी.। गि SEARCH 45 ।

·PHTRUTHONY अ. ५ आ. १ सू. ५-११ प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमलक्षणे । उभयथा खल्वयुक्तः प्रतिषेधः कर्तृकरणाधिकरणानि प्राप्य मृदं घटा- दिकार्य निष्पादयन्ति अभिचाराच्च पीडने सति दृष्टमप्राप्य साधकत्वमिति* । दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात्। प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥ ६ ॥ साधनस्यापि साधनं वक्तव्यमिति प्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गसमः। प्रतिषेधः । क्रियाहेतुगुणयोगी क्रियावान् लोष्ट इति हेतु पदिश्यते न च हेतु- मन्तरेण सिद्धिरस्तीति प्रति दृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमः । क्रियावा. नात्मा क्रियाहेतुगुणयोगाद् लोष्टवदित्युक्ते प्रतिदृष्टान्त उपादीयते क्रियाहेतु- गुणयुक्तमाकाशं निष्क्रियं दृष्टमिति । कः पुनराकाशस्य क्रियाहेतुर्गुणो वायुना संयोगः संस्कारापेक्षः वायुवनस्पतिसंयोगवदिति । अनयास्तरम् । प्रदीपोपादानप्रसङ्गनिवृत्तिवत्तद्विनिवृत्तिः॥१०॥ इदं तावदयं पृष्ठो वक्तुमर्हति अथ के प्रदीपमुपाददते किमर्थ वेति|| दिदृक्षमाणा दृश्यदर्शनार्थमिति । अथ प्रदीपं दिदृक्षमाणाः प्रदीपान्तरं कस्मा- नोपाददते अन्तरेणापि प्रदीपान्तरं दृश्यते प्रदीप:तच प्रदीपदर्शनार्थ प्रदीपोपा- दानं निरर्थकम् । अथ दृष्टान्तः किमर्थमुच्यतइति अप्रज्ञातस्य ज्ञापनार्थमिति । अथ दृष्टान्ते कारणापदेशः किमर्थं दृश्यतेषा यदि प्रज्ञापनार्थ प्रज्ञातो दृष्टान्तः । लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्त इति । तत्प्र- ज्ञापनार्थः कारणापदेशो निरर्थक इति प्रसङ्गसमस्योत्तरम् । अथ प्रतिदृ- ष्टान्तसमस्योत्तरम् । प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुइष्टान्तः ॥ ११ ॥ प्रतिदृष्टान्तं ब्रुवता न विशेषहेतुरपदिश्यते अनेन प्रकारेण प्रतिदृ- स खल * घटादेर्मत्पिण्डे प्राप्तस्य समवेतस्य मत्यिण्डसंयुक्तरेव टण्डादिभिसत्पादनादभिचारेण च प्रयेनादिनोवेश्यासंयुक्तेनेवोदेश्यपीडाया जननानाभयथापि प्रत्यवस्थानं युक्तमिति भावः । + करणानपदेशादिति।४। * साध्यसमो हि दृष्टान्ते साध्यवद् हेत्वादावयवं प्रसजर्यात पञ्चाय- यवप्रयागसाध्यतां दृष्टान्तगतस्यानित्यत्वस्य प्रसञ्जयतीति यावत् । प्रसङ्गममस्तु दृष्टान्तगतस्यानित्यत्वस्य प्रमाणमात्रसाध्यतामित्यपानरुक्त्यम् । ता. टी. । प्रदीपादानेति १ ॥४॥ - पा मग्यते।

·२४६ प र इ प न्यायभाध्ये. टान्तः साधकः न दृष्टान्त इति । एवं प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वेनाहेतुर्दृष्टान्त इत्युप- पद्यते स च कथमहेतुर्न स्याद* यद्यप्रतिषिद्धः साधकः स्यादिति । प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् घटवदित्युक्ते अपर आह । प्रागुत्पत्तेरनुत्पन्ने शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वम(नित्यत्व)कारणं नास्ति तद- भावाद् नित्यत्वं प्राप्नं नित्यस्य धोत्पत्तिनास्ति अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनु- त्यत्तिसमः । अस्य उत्तरम् । तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्ते कारणप्रतिषेधः॥ १३॥ तथाभावादुत्पन्नस्येति उत्पन्नः खल्वयं शब्द इतिं भवति । प्रागुत्पते: शब्द एव नास्ति उत्पन्नस्य शब्दभावाच शब्दस्य सत: प्रयत्नानन्तरीयकत्व. मनित्यत्वकारण मुपपद्यते कारणोपपत्तरयुक्तोयं दोषः प्रागुत्पत्तेः कारणा- भावादिति । सामान्यदृष्टान्तयारैन्द्रियकत्वे समाने नित्या- नित्यसाधात्संशयसमः ॥ १४ ॥ अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् घटवदित्युक्ते हेतो संश- येन प्रत्यवतिष्ठते । सति प्रयत्नानन्तरीयकत्वे अस्त्येवास्य नित्येन सामान्येन को PU C D IE * मदीयस्य दृष्टान्तस्याभ्युपगमान त्वदीयो दृष्टान्त इत्यर्थः । अथैवं प्रय) यथा मदीयो न दृष्टान्तस्तथा त्वदीय इति तथापि व्याघातात्र दृष्टान्तः मदीय- स्यादृष्टान्तल्वे साध्ये प्रतिदृष्टान्तेन हि तेन मदीयस्यादृष्टान्तता साध्या स चेच दृष्टान्तस्तेन मदीयस्यादृष्टान्तता साति व्याहतमित्य यः । ता. टी. । () नास्ति । + अनित्यकारणमिति १ ।। ४ । 5 ज्ञापश्चायं हेतुर्न कारकः । ज्ञापके च कारकवत प्रत्यवस्थानमसंब- हम् । न्या. वा.। कारको हेतुर्निवर्तमानः स्वकार्य निवर्तयति न तु ज्ञापकः । तदभावे ऽपि भमा चिनिखातायां नियादीनामनिवृत्तेरिति । ततश्च विशेषणमनर्थकं प्रागुत्प- तरिति । प्रागसतो हि सत्तासंबन्ध उत्तिः । प्रागपि चेदसावभ्युपगतः प्रागिति विशेषणमनर्थकमुत्पत्तेरभावे सदेवानुत्पत्तिधर्मकत्वादित्यर्थः । ता. टी. । || संशयसमा साधर्म्यसमातो न.भिदातइति चेच । उभयैकसाधर्म्यभेदाट उभयसाधर्म्यत् संशयसमः एकसाधात साधयंसम दति । न्या. वा. ।

·२४० अ.५ आ. १ स. १२-१० प्रकरणसमलक्षणम् । साधर्म्यमन्द्रियकत्वमस्ति च घटेनानित्येनातो नित्यानित्यसाधादनिवृत्तः संशय इति । अस्योत्तरम् । साधात्संशये न संशयो वैधादुभयथा वा संशये ऽत्य- न्तसंशय प्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाच्च सामा- न्यस्याप्रतिषेधः ॥ १५॥ विशेषाद्वैधयादवधार्यमाणे ऽर्थे पुरुष इति न स्थाणुपुरुषसाधा- त्संशयो ऽवकाशं लभते । एवं वैधाद्विशेषात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादवधार्य- माणे शब्दस्यानित्यत्वे नित्यानित्यसाधयात्संशया ऽवकाशं न लभते । यदि वै लभेत तत: स्थाणुपुरुषसाधम्यानुच्छेदाढत्यन्तं संशयः स्यात् । गृह्यमाणे च विशेष नित्यं साधम्ये संशयहेतुरिति नाभ्युपगम्यते न हि गृह्यमाणे पुरुषस्य विशेषे स्थाणुपुरुषसाधम्यं संशयहेतुर्भवति । उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ उभयेन नित्येन चानित्येन च साधम्यात्पक्षप्रतिपक्षयाः प्रवृत्ति: प्रक्रिया। अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीय क्रत्वाद् घटवदित्येकः पक्ष प्रवर्तयति द्वितीयश्च नित्यसाधात् । एवं'च सति प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित हेतुरनि- त्यसाधयेणाच्यमानेन हेतो तदिदं प्रकरणानतिवृत्या प्रत्यवस्थानं प्रकर• रणसमः । समानं चैतद्वधर्म्य ऽपि उभयवैधयात् प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसम इति । अस्योत्तरम् । प्रतिपक्षात्प्रकरणसिद्धः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रतिपक्षोपपत्तेः ॥ १७ ॥ उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धिं ब्रुवता प्रतिपक्षात्प्रक्रियासिद्धिरुता भवति यद्युभयसाधम्य तत्र एकतर: प्रतिपक्षः इत्येवं सत्युपपन्नः प्रतिपक्षो भवति । * न सामान्यदर्शनमात्रं संशयस्य कारणमपि तु विशेषादर्शनसहित विशेषदर्शने तु तद्रहितं न कारणमिति सूत्रार्थः । ता. टी. । + २ हिनास्ति। + उभयेन नित्येनानित्येन च साधणोद्भाव्यमानेन प्रक्रियायाः प्रकरणस्थानुमिति- प्रयोजकस्य संशयस्येति यावत् । सिद्धेः प्रकरणसमा नाम जातिरित्यर्थः। एवं च नित्यसाधयेणानि- त्यसाधम्र्येण च प्रत्यवस्थानं प्रकारणसमद्वयम् । एवमेव वैधयेणापि प्रकरणसमलित प्रकरणस- याभयंसाधर्यात्स एकतर इति । मचतुष्टयम्।

·र प न्यायभाष्ये प्रतिपक्षोपपत्तेरनुपपन्नः प्रतिषेधो यतः* प्रतिपक्षोपपत्ति प्रतिषेधोपपत्ति- श्चेति विप्रतिषिद्धमिति । तत्त्वानवधारणाच्च प्रक्रियासिद्धिविपर्यये प्रकरणाव- सानात् तत्त्वावधारणे ह्यवसितं प्रकरणं भवतीति। त्रैकाल्यासिद्धेहतारहेतुसमः ॥ १८ ॥ अहेतुसमः हेतुः) हेतु: साधनं तत्साध्यात पूर्व पश्चात्सह घा भवेत् । यदि पूर्व साधनमसति.साध्ये कस्य साधनम् । अथ पश्चाद् असति साधने कस्येदं साध्यम् । अथ युगपत्साध्यसाधने द्वयोर्विद्यमानयोः कि कस्य साधनं किं कस्य साध्यमिति |(हेतु)रहेतुना न विशिष्यते। अहेतुना साधात् प्रत्यवस्थानमहेतुसमः । अस्योत्तरम् । न हेतुतः साध्यसिद्धेस्त्रकाल्यासिद्धिः ॥ १९ ॥ न चैकाल्यासिद्धिः । कस्माद् हेतुतः साध्यसिद्धः । निर्वर्तनीयस्य नितिर्विज्ञेयस्य विज्ञानमुभयं कारणतो दृश्यते सो ऽयं महान्प्रत्यक्षविषय उदाहरणमिति । यत्तु खनक्तमसति साध्ये कस्य साधनमिति यतु निर्वय॑ते यच्च विज्ञाप्यतेष तस्येति ।। प्रतिषेधानुपपत्तेः** प्रतिषेद्व्याप्रतिषेधः ॥ २० ॥ पूर्व पश्चाद्युगपद्वा प्रतिषेध इति नापपद्यते प्रतिषेधानुपपत्तेः स्थाप- माहेतुः सिद्ध इति । अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरापत्तिसमः ॥ २१ ॥ अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् घटवदिति स्थापिते पक्ष अर्थापत्त्या प्रतिपक्षं साधयतो ऽथोपत्तिसममा यदि प्रयत्नानन्तरीयकत्वा- च an ब * यदि। ५। + प्रतिप्रेधा नापपद्यते अथ प्रतिषेधोपपत्तिः प्रतिपक्षी नोपपत्यते प्रतियोपपत्तिश्चे- त्यधिकम् २।५। + प्रकरणसमस्य सत्प्रतिपक्षरूपहेत्वाभासत्वेनोक्तत्वादत्र जातित्वेनाक्तिः कमिति चैत । स्वसाध्यनिर्णयेन परसाधनविघटनछुट्या प्रतिपक्षसाधनं प्रकरणसमजात्युत्तरं भवति सस्पतिपततया वादिनः साधनमनिश्चायकं करोमीति बुट्टया प्रतिपत्तसाधनं प्रयु जानो न जातिवादी सदुत्तरवादित्त्वाद् इति । ता. टी.। ६)२नास्ति। ॥ () ४.नास्ति। पा-विज्ञायते इति २।५। ** चोधिक:४। ++ प्राविना प्रयुक्त हेता तद्विपरीतहेतोः साध्याभावसाधकत्वमनुक्तमप्यादाण्टातहति संभाव्य वादितात्पविषयतापाठनेन यत्र प्रतिहेतुः साध्याभावसाधक इत्यापाटाते सो पत्ति ·२४६ अ. ५ आ. १ सू. १८-२४ अविशेषसमलक्षणम् । दनित्यसाधादनित्यः शब्द इत्यादापद्यते नित्यसाधान्नित्य इति अस्ति त्व*स्य नित्येन साधर्म्यमस्पर्शत्वमिति । अस्योत्तरम् । अनुक्तस्यार्थापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिरनुक्तत्वादन- कान्तिकत्वाच्चार्थापत्तेः ॥ २२ ॥ अनुपपाद्या सामर्थ्यमनुसमादापातइति ब्रुवतः पक्षहानेरूपप- तिरनुक्तत्वाद् अनित्यपक्षसिद्धावर्यादापन्नं नित्यपक्षस्य हानिरिति । अनेका. न्तिकत्वाच्चार्थापत्त: उभयपक्षसमा चेयमापत्तिर्यदि नित्यसाथादस्पर्शत्वा- दाकाशवच्च नित्यः शब्दो ऽथीदापन्नमनित्यसाधात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वा- दनित्य इति । न चेयं विपर्ययमाचादेकान्तेनापत्तिः न खलु वै घनस्य पावणां पतनमिति अर्यादापद्यते द्रवाणामपां पतनाभाव इति । एकधर्मीपपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात्सद्भावा- पपत्तेरविशेषसमः॥ ॥ २३ ॥ एको धर्मः प्रयत्नानन्तरीयकत्वं शब्दघटयारुपपद्यतइत्यविशेषे उभ- योरनित्यत्वे सर्वस्याविशेषः प्रसज्यते ! कथं सदावोपपत्तेरेको धर्मः सद्भावः सर्वस्योपपद्यते सदावोपपत्तेः सवाविशेषप्रसङ्गात् प्रत्यवस्थानमविशेषसमः । अस्योत्तरम् । पक्क चिद्धर्मानुपपत्तेः क्व चिच्चोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः** ॥ २४ ॥ + अनुपपटोति । । तदेव खल्वनुक्तं वचनाल्लभ्यते यत्कल्पनमन्तरेण वचनार्थी न घटते यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुझे इति । यथा वा यागेन स्वर्ग भावदित्युक्ते - न्तराऽपूर्व कृल्वेति वाक्यार्थापपादने तस्य सामर्थ्यात् । न त्वाभचारिण: साध- यात साध्ये साध्यमाने ऽादुक्तं भवति व्यभिचारिणा ऽपि साधयेण साधयितव्य. मिति तस्य वाक्यापपादने ऽसामर्यात् । तदन्तरण वाक्यापपत्तेः । यदि पुनरनुपलञ्चसामथ्यमनुक्तमानं गम्यते ततस्त्वया नित्यत्वापादने शब्दस्योच्यमाने ऽनुच्यमानमनित्यत्वं प्रत्येतव्यं तथा च भवभिमलस्य नित्यत्वस्य व्याहतिः । ६ घनोपलानामिति २।५। घनस्य ग्रावणः पतनमिति १।४। || एकसाधात्मत्यवस्थान साधम्र्यसमा समस्तसाधर्म्यात्तु अविशेषसम इति भेदः । का क्वचिद्धमापपतेः क्व चिञ्चानुपपत्तेः प्रतिधाभाव इति । ** एतदुक्तं भवति । अधिनाभावसंपन्न साधम्यं गमकं न तु साधर्म्यमात्र- मिति । ताटी। * अस्ति चास्येति । - ता. टी.॥ - ·२५० रः - न्यायभाष्य यथा साध्यदृष्टान्तयोरेकधर्मस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्योपपत्तरनित्य- त्वं धर्मान्तरमविशेषो नैवं सर्वभावानां सदावोपपत्तिनिमितं धर्मान्तरमस्ति येनाविशेष: स्यात् । अथ मतमनित्यत्वमेव धर्मान्तरं सदाबोपपत्तिनिमित्तं भावानां सर्वत्र स्यादित्येवं खलु वै कल्प्यमाने अनित्याः सर्व भावाः सदा- वोपपत्तेरिति पक्ष: प्राप्नोति तत्र प्रतिज्ञार्थव्यतिरिक्तमन्यदुदाहरणं नास्ति। अनुदाहरणश्च हेतुर्नास्तीति । प्रतिज्ञकदेशस्य चोदाहरणत्वमनुपपन्नं न हि साध्यमुदाहरणं भवति ततश्च नित्यानित्यभावादनित्यत्वानुपपत्तिः । तस्मा- त्सद्भावोपपत्तेः सर्वाविशेषप्रसङ्ग इति निरभिधेयमेतद्वाक्यमिति । सर्वभावानां सदावोपपत्तेरनित्यत्वमिति अवता ऽनुज्ञातं शब्दस्यानित्यत्वं तत्रानुपपन्नः प्रतिषेध इति । उभयकारणोपपत्तश्पपत्तिसमः ॥ २५ । यद्यनित्यत्वकारणमुपपद्यते शब्दस्यत्यनित्यः शब्दो नित्यत्वकारण- मप्युपपद्यते ऽस्यास्पर्शत्वमिति नित्यत्वमप्युपपद्यते (उभयस्यानित्यत्वस्य नित्यत्वस्य च* ) कारणापपत्त्या व्रत्यवस्थानमुपपत्तिसमः । अस्योत्तरम् । उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ उभयकारणोपपत्तेरिति ब्रुवता नानित्यत्वकारणोपपत्तेरनित्यत्वं प्रति- बिध्यते यदि प्रतिषिध्यते नोमयकारणापपत्तिः स्यात् । उभयकारणोपपत्ति- वचनादनित्यत्वकारणोपपत्तिरभ्यनुज्ञायते अभ्यनुज्ञानादनुपपन्नः प्रतिषेधः । व्याघातात्प्रतिषेध इति चेत्समानो व्याघातः । एकस्य नित्यत्वा- नित्यत्वप्रसङ्ग व्याहतं ब्रुवतातः प्रतिषेध इति चेत् स्वपक्षपरपक्षयोः समाना व्याघातः स च नकतरस्य साधक इति । निर्दिष्टकारणाभावेप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥ २७ ॥ निर्दृष्टस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्यानित्यत्वकारणस्याभावे ऽपि वा. क ब * ( ) २ नास्ति । + प्रकरणसमायां जातो पत्तप्रतिपक्षसाधनयोः समानबलत्वे ऽपि प्रतिवादी साधनात स्वप्रसिद्मा धादिसाधनदूषणे प्रवर्तते उपपत्तिसमायां तु स्वसाधनेनै- निर्दिष्टप्रयति । ४ ।

·२५१ अ. ५ आ. १ स. २५-२६ अनुपलब्धिसमलक्षणम् । युनोदनादृक्षशाखाभङ्गजस्य शब्दस्यानित्यत्वमुपलभ्यते निर्दिष्टस्य साधन. स्याभावे ऽपि साध्यधर्मोपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसम:* । अस्योत्तरम् । कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति ब्रुवता कारणत उत्पत्तिरभिधीयते न कार्यस्य कारणनियमः । यदि च कारणान्तरादप्युपप्रद्यमानस्य शब्दस्य तदनित्यत्व- मुपपद्यते किमत्र प्रतिषिध्यतइति । न नगुच्चारणाद्विद्यमानस्य शब्दस्या- नुपलब्धि: कस्मादावरणाद्यनुपलब्धेः यथा विद्यमानस्योदकादेरर्थस्यावर- खदिरनुपलब्धि: नैवं शब्दस्याग्रहणकारणेनावरणादिनानुपलब्धि: गृह्यते चे. तदस्याग्रहणकारण मुदकादिवन गृह्यते तस्माद्दकादिविपरीत: शब्दो ऽनुप. लभ्यमान इति । तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तद्विपरीता- पपत्तेरनुपलब्धिसमः ॥ २६ ॥ तेषामावरणादीनामनुपलब्धि!पलभ्यते ' अनुपलम्भान्नास्तीत्यभावा ऽस्याः सिध्यति अभावसिद्धा हेत्वभावात्तद्विपरीतमस्तित्वमावरणादीनाम- वधार्यते तद्विपरीतोपपतयत्प्रतिज्ञातं न प्रागुच्चारणाद्विद्यमानस्य शब्दस्या- नुपलब्धिरित्येतन्न सिध्यति सो ऽयं हेतुरावरणाद्यनुपलब्धरित्यावरणादिषु चावरणाद्यनुपलब्धौ च |समयानुपलब्ध्या प्रत्यवस्थितो ऽनुपलब्धिसमा भवति। अस्योत्तरम् । * यपि वर्णात्मकः शब्दो नित्यत्वेन साध्यतया विवतितः प्रकरणाद- नित्यः शब्दः प्रयननान्तरीयकत्वाद् घटवदिति तथा ऽपि शब्दमात्रमनेन पक्षी- तमित्यारोहणं साधनस्योपासमार्थः । ता. दी। । कारणतः प्रयत्नाच शब्दस्योत्पत्तिनियमो ऽभिधीयते वानामनित्यत्वं सायितुं न तु कार्यस्य कारनियमः प्रयवादेव सर्वः शब्दो जायते न तु वायु- संयोगजाद् वृत्तभङ्गादिति नियम उच्यते येनाव्यापकत्वं हेतोः स्यादिति सूत्रार्थः । + अविटयमानस्येति ५५ 5 उपलभ्यमानत्वे उपलब्धिरूपतया इनुपलब्धित्वानुपपत्तेः । तथा चान पलब्धरनुपलम्भादनुपलब्धिनास्तीति आवरणवावरणानुपलब्धावण्य नुपनधिसमे- त्यर्थः । ता. टी.। ॥ समतपेति ३।५। ता• टी।

·३१ य स न्यायभाये अनुपलम्मात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ आवरणाद्युपलब्धिनास्ति अनुपलम्भादित्यहेतुः । कस्मादनुपलम्भा- स्मकत्वादनुपलब्धेः उपलम्भाभावमाचत्वादनुपलब्धेः । यदस्ति तदुपलब्धे- विषयः उपलब्ध्या तदस्तीति प्रतिज्ञायते । यन्नास्ति तदनुपलब्धेर्विषयः अनुपलभ्यमानं नास्तीति प्रतिज्ञायते । सो ऽयमावरणाद्यनुपलब्धेरनुपलम्भा- भावो ऽनुपलब्धो स्वविषये प्रवर्तमानो न स्वं विषयं प्रतिषेधति । अप्रतिषिद्धा चावरणाद्यनुपलब्धिहेतुत्वाय कल्पते । आवरणादीनि तु विद्यमानत्वादुप- लब्धेः विषयाः तेषामुपलब्ध्या भवितव्यम् । यत्तानि नोपलभ्यन्ते तदुपलब्धेः स्वविषयप्रतिपादिकाया अभावाद् अनुपलम्भादनुपलब्धे विषयो गम्यते न सन्त्यावरणादीनि शब्दस्याग्रहणकारणानीति । अनुपलम्भादनुपलब्धिः सि- ध्यति विषयः स तस्येति ॥ ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥ ३१ ॥ अहेतुरिति वर्तते। शरीरे शरीरिणां ज्ञानविकल्पानां भावाभावी संवे दनीयो। अस्ति मे संशयज्ञानं नास्ति मे संशयज्ञानमिति एवं प्रत्यक्षानुमाना- गमस्मृतिज्ञानेषु । सेयमावरणाद्यनुपलब्धिरुपलब्थ्यभावः स्वसंवेद्यो|| नास्ति मे शब्दस्यावरणाद्युपलब्धिरिति नोपलभ्यन्ते शब्दस्याग्रहणकारणान्यावरणा- दौनीति । तत्र यदुक्तं तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धिरिति एतन्नोपपद्यते ॥ साधात्तुल्यधर्मापपत्तेः सर्वानित्यत्व- प्रसङ्गादनित्यसमः ॥ ३२ ॥ अनित्येन घटेन साधर्म्यादनित्यः शब्द इति ब्रुवतास्ति घटेनानि- त्येन सर्वभावानां साधर्म्यमिति सर्वस्यानित्यत्वमनिष्ठं संपद्यते सो ऽयमनि- त्यत्वेन प्रत्यवस्थानादनित्यसम इति । अस्योत्तरम् ॥ आवरणादानुपलब्धिरावरणादीनामभावं गमयति न त्वात्मनो ऽभाव. मावरणायुपलब्धिरूपं न झसावनुपलब्धिरात्मनो येनात्माऽभावं गमयेत् । उपल- अरप्युपलभ्यविषया नाविषया किं पुनरनुपलब्धिः । तस्मादनुपलब्धिरुपलभ्या- भावहेतुन हेतुरात्माभावस्य तथा सति सैव न स्याटुपलभ्याभावो ऽपीति प्रावरणं दिपलब्धिश्च स्यादिति । ताटी, विषयमिति ।।४।५। + वारणादिति । अनुपलब्धिरिति । H म ॥ स्वसंवेद्योति ·२५३ अ: ५ आ१ सू. ३० -३६ नित्यसमलक्षणम् । साधादसिद्धेः प्रतिषेध्यसिद्धिः प्रतिषेध्यसाधाच्च ॥३३॥ प्रतिज्ञाद्यवयवयुक्तं वाक्यं पक्षनिर्वतकं प्रतिपक्षलक्षणं प्रतिषेधस्तस्त्र पक्षण प्रतिषेध्येन साधय प्रतिज्ञादियोगः तद्यद्यनित्यसाधादनित्यत्व- सिद्धिः। साधर्म्य दसिद्धेः प्रतिषेधस्याप्यसिद्धिः प्रतिषेध्येन साधयादिति दृष्टान्ते च साध्यसाथनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोभयथा भावान्नाविशेषः ॥ ३४ ॥ दृष्टान्ते यः खलु धर्मः साध्यसाधनभावेन प्रज्ञायते स हेतुत्वेना- भिधीयते । स चोभयथा भवति। केन चित्समान: कुतश्चिद्विशिष्टः । सामान्या- त्साधय विशेषाच्च वैधर्म्यम् । एवं साधर्म्यविशेषो हेतुनाविशेषेण साधर्म्य: माचं वैधर्म्यमा वा साधर्म्यमाचं वैधर्म्यमाचं चाश्रित्य भवानाह साथ- म्योत्तुल्यधपिपते: सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यमम इति सतदयुक्तमिति । अविशेषसमप्रतिषेधे च यदुक्तं तदपि वेदितव्यम् । नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तनित्यसमः॥३५॥ अनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञायते तदनित्यत्वं किं शब्द नित्यम- थानित्यं यदि तावत्सर्वदा भवति धर्मस्य सदा भावाद्धर्मिणो ऽपि सदा भाव इति|| नित्यः शब्द इति । अथ न सर्वदा भवति अनित्यत्वस्याभावा- नित्यः शब्दः । एवं नित्यत्वेन प्रत्यवस्थानापानित्यसमः । अस्योत्तरम् ॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः** ॥ ३६॥ य योग नास्ति २ । ५। + निवर्तकमिति । * अनित्यत्वस्यासिद्धिरिति । ६ स हेतुः तस्य चोभयथा भावना ऽभिधीयते इति २ स हेतुः स चोभयथा भवतीति ५। ॥ धर्मस्य सर्वदा भावार्मिणो ऽपि सर्वदा भावः । न झस्ति संभवः सामान्यसमवायातिरिक्ता धर्मा निल्या धर्मा चानित्य इति । ता. टी. । वा प्रत्यवस्थानानानित्वसम इति । ** उत्पत्रस्य निरोधादभावः शब्दस्यानित्यत्वं तत्र परिप्रश्नानुपपत्तिः । यदि हि निरोधकादभावो ऽनित्यत्वं तथापि प्रश्नानुपपत्तिस्थाप्यस्मन्मते समवाय- स्तथा ऽपि तदनुपपत्तिः । अनित्यत्वं हि शब्दस्यापरान्ताच्छिचसत्तासमवायः न चासो शब्दाधेयः तस्य स्वतन्त्रत्वादेवेत्यर्थः । ता. टी.।

·CHIL २५४ । ॥ इ न्यायभाष्ये. प्रतिषेध्ये शब्दे नित्यमनित्यत्वस्य भावादित्युच्यमाने ऽनुज्ञातं शब्द- स्यानित्यत्वम् । अनित्यत्वोपपत्तेश्च नानित्यः शब्द इति प्रतिषेधे। नापपद्यते । अथ नाभ्युपगम्यते नित्यमनित्यत्वस्य भावादिति हेतुर्न भवतीति हेत्वभा- वात्प्रतिषेधानुपपत्तिरिति* उत्पन्नस्य निरोधादभावः शब्दस्यानित्यत्वं तत्र परिप्रश्नानुपपत्तिः । सो ऽयं प्रश्नः तदनित्यत्वं किं शब्दे सर्वदा भवति अथ नेत्यनुपपन्नः । कस्माद् उत्पन्नस्य यो निरोधादभावः शब्दस्य तद नित्यत्वमेवं च सत्यधिकरणाधेविभागो व्याधातानास्तीति । नित्यानित्यत्वविरोधाच्च नित्यत्वमनित्यत्वं च एकस्य धर्मिणो धाविति विसध्यते न सम्भवतः । तच यदुक्तं नित्यमनित्यत्वस्य भावाद नित्य एव तदवर्तमानार्थमुक्तमिति ॥ प्रयत्नकार्यानकत्वात्कार्यसमः ॥ ३० ॥ प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यः शब्द इति यस्य प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ: तत्खलवभूत्वा भवति यथा घटादिकार्यमनियमिति च भूत्वा न भवती- त्येतद्विज्ञायते । एवमवस्थिते प्रयत्नकार्यानेकत्वादिति प्रतिषेध उच्यते । प्रय. नानन्तरमात्मनाभश्च दृष्टा घटादीनां व्यवधानापोहाच्चाभिव्यक्तिर्व्यवहितानां तत्किं प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ: शब्दस्याहो ऽभिव्यक्तिरिति विशेषो नास्ति कार्याविशेषेण प्रत्यवस्थानं कार्यसमः । अस्योत्तरम् ॥ कान्यित्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेः ॥ ३८ ॥ प्रतिषेधानुपपरिति । + निषेधादिति-विशेषादिति। + तदेति ४। प्रयत्नानान्तरीयकत्वं प्रयत्नान्तरोत्पादो वा स्यात्प्रयत्नानन्तरोपलम्भो वा स्यात् । न तावत्पर्वः कल्पः असिद्धत्वात् । तस्मात्प्रयत्नानन्तरोपलम्भ आस्थयः । तत्र कार्यसमप्रतिषेधमाह । प्रयत्नानन्तरमुपलभ्यमानानां प्रयत्नानन्तरमात्मलाभश्च दृष्टा यथा घटादीनां व्यवधानापोहाच्चाभिक्तिय॑हितानां मूलकीलकादीनां तत् किं प्रयत्नानन्तरमात्मलाभः शब्दस्य आहो स्विदभिव्यक्तिरिति विशेश्रो नास्ति तदेवं कार्याविशेषेण प्रत्यवस्था कार्यसमः । ता. टी. 1 || कार्यस्योत्तलक्षणस्यान्यत्वे ऽभियक्तिलक्षणात् कार्यात् प्रयत्नस्याभि- क्तिं प्रत्यहेतुत्वं कस्मादभिक्तिं प्रति हेतुत्वं न भवतीत्यत आह । अनुपछिका- रणस्यावरणादेपपत्तेः । अभिक्तिहेतुत्वं स्यात् । एवं तु नास्तीति व्यतिरेकपरं द्रष्टव्यम् । यत्र प्रयवानन्तमित्यत्र यत्रतत्रयोयत्यासः । तत्र प्रयत्नानन्तरमभि- व्यक्तिर्यजानुपलब्धिकारणं व्यवधानमुपपदाते ता. टी. । संशयसमातो न भियतइति घेदुभयसाधात्संशयसप्तः अयं तु न तथा तस्माद भिव्यते । साधर्म्यसमाता न F ना an ·अ: ५ आ. १ सू. ३०-४१ षट्पक्षीनिरूपणम् । २५५ सति कार्यान्यत्वे अनुपलब्धिकारणोपपत्ते:* प्रयत्नस्याहेतुत्वं शब्द- स्याभिव्यत्येयत्र प्रयत्नानन्तरमभिव्यक्तिस्तत्रानुपलब्धिकारणं व्यवधानमु. पपद्यते व्यवधानायोहाच्च प्रयत्नानन्तरभाविना ऽयस्योपलब्धिलक्षणाभिव्यक्ति- र्भवतीति । न तु शब्दस्यानुपलब्धिकारणं किं चिटुपपद्यते यस्य प्रयत्नानन्त. रमपे हाच्छब्दस्योपलब्धिलक्षणाभिव्यक्तिर्भवतीति तस्मादुत्पद्यते शब्द। नाभिव्यज्यतइति । हेताश्चदनैकान्तिकत्वमुपंपाद्यते अनेकान्तिकत्वादसा. धकः स्याद् इति । यदि चानक्रान्तिकत्वादसाधकम् ॥ प्रतिषेधे ऽपि समाना दोषः ॥ ३ ॥ प्रतिषेधो ऽप्यनैकान्तिकः किं चित्प्रतिषेधति किं चिन्नेति अनेकान्ति- कत्वादसाधक इति । अथ वा शब्दस्यानित्यत्वपक्षे प्रयत्नानन्तरमुत्पादो नाभिव्यक्तिरिति विशेषत्वभाव: । नित्यत्वपक्षे ऽपि प्रयत्नानन्तरमभिव्य- तिनों याद इति विशेषहेत्वभावः । सेो ऽयमुभयपक्षसमो विशेषहेत्वभाव इत्युभंयमप्यनकान्तिकमिति ॥ सर्वत्रैवम् ॥ ४० ॥. सर्वेषु साधर्म्यप्रभृतिषु प्रतिषेधहेतुषु यच यचाविशेषो दृश्यते तो- भया: पक्षयाः समः प्रसज्यतइति । प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवदोषः॥ ४१ ॥ यो ऽयं प्रतिषेधे ऽपि समाना दोषो ऽनकान्तिकत्वमापद्यते सो ऽयं प्रतिषेधस्य प्रतिषेधे ऽपि समानः । तानित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति साधनवादिनः स्थापना प्रथमः पक्षः । प्रयत्न कार्यानेकत्वात् कार्यसम इति भियतइति चेत्र हेत्वयारोपणात । साधर्म्यसमा न हेत्वध्यारोपेण प्रवर्तते यं त्वन्यथां ऽभिहिते हेतावन्यधाकारं प्रवर्तते न्या. वा। * कारणानुपपत्तेरिति २। पाठान्तरम् । + अभिव्यक्ताविति। ५। * तुर्नास्ति। 5 तदेवं नात्युत्तरवादिनं प्रति साधनवादिना सर्बत्रैव सम्यक् समाधान स्वसाधनस्य वक्त यमेवं सति तत्वनिर्णये कथापर्यवसानं भर्वात र्याद पुनर्वााप जातिवादिन प्रति साधनाभासेन प्रत्यवतिष्ठते ततः षट्पत्त्यां सत्यां न तत्वनिर्ण- यावमाना कथा भवेदिति शिहितः सूत्रकारः समाधानाभासवादिनं प्रति षट्- पतीमवतारयति । ता. टी. । ॥ यत्र विशेष ति ४ । यत्र यत्र विशेष इति । यत्राविशेष इति ५ प गि ति- ·२१ २५६ 4 न्यायभाष्ये णवादिनः प्रतिषेधहेतुना द्वितीयः पक्षः स च प्रतिषेध इत्युच्यते तस्यास्य प्रतिषेधे ऽपि समाना दोष इति तृतीय:* पनो विप्रतिषेध उच्यते । तस्मिन् प्रतिषेधविप्रतिषेधे ऽपि समाना दोषो ऽनकान्तिकत्वं चतुर्थः पक्षः । प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे समानो दोषप्रसङ्गो मतानुजा ॥ ४२ ॥ प्रतिषेधं द्वितीयं पक्षं सदेषमभ्युपेत्य तदुद्धारमनुक्का अनुज्ञाय प्रति. धविप्रतिषेधे तृतीयपक्षे समानमनैकान्तिकत्वमिति समानं दूषणं प्रस. जतो दूषणवादिनो मतानुज्ञा प्रसज्यतइति पञ्चमः पक्षः । स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देश परपक्ष- दोषाभ्युपगमात्समानो दोष इति ॥ ४३ ॥ स्थापनापक्षे प्रय कार्यत्वानेकत्वादिति दोषः स्थापनाहेतुवादिनः स्वपक्षलक्षणो भवति । कस्मात स्वपक्षसमुत्थत्वात्सो ऽयं स्वपक्षलक्षणां दोषम- पेक्षमाणा ऽनुसृत्यानुज्ञाय प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष इत्युपपद्यमानं दोषं पर- पक्ष उपसंहरति इत्थं चानकान्तिकः प्रतिषेध इति हेतुं निर्दिशति। तत्र स्वपक्षलक्षणापेक्षयोपपद्यमानदोषोपसंहारे हेतुनिर्देशे च सत्यनेन परपक्षोभ्यु- पगता भवति । कथं कृत्वा यः परेण प्रयत्नकार्यत्वाप नेकत्वादित्यादिनानका. न्तिकदोष उक्तः तमनुसृत्य प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष इत्याह । एवं स्थापनां सदोषामभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं दोषं प्रसञ्जतः परपक्षाभ्युपगमात समानो दोषो भवति यथा परस्य प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेधवि- प्रतिषेधे ऽपि समाना दोषप्रसङ्गो मताऽनुज्ञा प्रसज्यतइति तथास्यापि) स्थाप- नां सदोषामभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं दोषं प्रसञ्जता मतानुज्ञा प्रसज्यत- इति। स खल्वयं षष्ठः पक्षः तचखलु स्थापनाहेतुवादिनः प्रथमतृतीयपञ्चम- पक्षाः प्रतिषेधहेतुवादिनः द्वितीयचतुर्थषष्ठपक्षाः । तेषां साध्वसाधुतायां मी. मांस्यमानायां चतुर्थषष्ठयोरविशेषात पुनरुक्तदोषप्रसङ्गः चतुर्थपक्षे समानदो- ma नि - * नास्ति १।४। + समानदोषप्रसङ्ग इति ४ । || चः २।५ । नास्ति प्रसन्नत इति १ ॥२॥४॥ नास्ति । + प्रसजत इति १।२।४ । कार्यानेकत्वादिति १।२।४।५। पा कार्यानेकत्वादिति २।४।५। ++ नास्ति १।४। FF, प्रसजत इति ।

·२५० । ५ आ. २ सू. ४२-१ निग्रहस्थानविभागः । षत्वं परस्येच्यते प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवदोष इति । षष्ठे ऽपि पर- पक्षाभ्युपगमात् समानो दोष इति समानदोषत्वमेवोच्यते नार्थविशेषः कश्नि- दस्ति। समानस्तृतीयपञ्चमयोः पुनरुक्तदोषप्रसङ्गः । तृतीयपक्षेऽपि प्रतिषेधेऽपि समानो दोष इति समानत्वमभ्युपगम्यते पञ्चमपक्षे ऽपि प्रतिषेधप्रतिषेधे स- मानो दोषप्रसङ्गो ऽभ्युपगम्यते नार्थविशेषः कश्चिटुच्यतइति । तत्र पञ्चमषष्ठ- पक्षयोः अाविशेषात् पुनरुतदोषः । तृतीनचतुर्थयोर्मतानुज्ञा । प्रथमद्वितीय- योर्विशेषहेत्वभाव इति षट्पक्ष्यामुभयोरसिद्धिः । कदा षट्पक्षी यदा प्रति- षेधे ऽपि समानो दोष इत्येवं प्रवर्तते तदोभयोः पक्षयारसिद्धिः । यदातु का- योन्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेरित्यनेन तृतीयपनो युज्यते तदा विशेषहेतुवचनात् प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ: शब्दस्य नाभिव्यक्तिरिति सिद्धः* प्रथमपक्षो न षट्पदी प्रवर्ततइति । इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये पञ्चमाध्यायस्याद्यमाहिकम् ॥ विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वमिति संक्षेपेणोक्त तदिदानी विभजनीयम् । निग्रहस्थानानि खलु पराजयवस्तून्यपराधाधिकर- णानि प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयाणि तत्त्ववादिनमतत्त्ववादिनं चाभिसंप्ल- वन्ते । तेषां विभागः । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासं- न्यासा हेत्वन्तरमान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपा- र्थकम प्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाष- णमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुया- ज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगो ऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ॥१॥ तानीमानि द्वाविंशतिधा विभज्य लक्ष्यन्ते । * सिद्धिः प्रथमपते इति । + साध्यस्य साधनस्य वा विषयान्तरे ऽबाधितत्वात्मकते तेन हेतुना सार्धायतुमशक्यं तत्सा- ध्यत्वेन तदसाधकं वा तत्साधनत्वेनासाटदानस्य वादिनः कर्तुरेव निग्रहः । तदुपादानं चाज्ञानेन विपरीतज्ञानेन ति सामान्यतो द्वे एव निग्रहस्थाने भवान्तरभेदाः पुनाविंशतिः । मार्धायतुमश- क्यस्य साध्यत्वेनोपाटानादसाधकस्य च हेताहेतुवाक्ये साधनत्वेनापादानात्प्रतिज्ञादिविषयकाज्ञान- विपरीतज्ञानवतः कर्तुर्निग्रहात्रियस्थानस्य समवायेन का इधिकरणं विषयतया तु प्रतिज्ञाठय इति स- ·२१ रस ho पा न्यायभाष्ये प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः॥२॥ साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थिते प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते ऽभ्यनुजानन् प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः । निदर्शनम् ऐन्द्रियक- त्वादनित्यः शब्दो घटवदिति कृते अपर आह। दृष्टमेन्द्रियकत्वं सामान्य नित्ये कस्मान्न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थितें इदमाह यद्यन्द्रियकं सामान्य नित्यं कामं घटो*नित्यास्त्विति। सं खल्वयं साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसञ्जयन्निगमनान्तमेव पक्षं जहाति पदं जहत्पतिज्ञां जहातीत्युच्यते प्रति- जाश्रयत्वात्पक्षस्येति । प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तद- र्थनिर्दशः प्रतिज्ञान्तरम् ॥३॥ प्रतिज्ञातार्यो ऽनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वाद् घटवदित्युक्ते यो ऽन्य प्रतिषेधः प्रतिदृष्टान्तन हेतुव्यभिचार: सामान्यमन्द्रियकं नित्यमिति तस्मिंश्च प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पादिति दृष्टान्तप्रतिदृष्टान्तयोः साध- म्यं योगे धर्मभेदात्सामान्यमेन्द्रियकं सर्वगतमेन्द्रियकस्त्वसर्वगतो घट इति धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देश इति साध्यसिद्धार्थ कथं यथा घटेो ऽसर्वगत एवं शब्दाप्यसर्वगतो घटवदेवानित्य इति तचानित्यः शब्द इति पूर्वा प्रतिज्ञा असर्वगत इति द्वितीया प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तरं तत्कथं निग्रहस्थानमिति । न इ u ML - कात्रीश्रयस्यापि प्रतिज्ञाटावयवाश्रयत्वे न विरोधः । तत्त्ववादिनो ऽपि परोक्तदूषणे आभासत्वा- ग्रहेण सम्यग दूषणत्वग्रहेण वा तदाभासत्वाप्रदर्शने निग्रहात्तत्ववादिनो ऽपि निग्रहस्थानाश्रयत्वं नानुपपन्नम्। * घटस्तथैव नित्यो ऽस्त्विति २।५ । + ऐन्द्रियकत्वस्य सामान्ये नित्ये ऽपि प्रदर्शनेन तस्य नित्यत्वव्याध्यता न संभवतीति चो- दित दृष्टान्ते घटे ऽपि नित्यत्वमभ्युपगच्छतो वादिन ऐन्द्रियकत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्वेनावधारणा- तेन हेतुना शब्दे ऽपि नित्यताप्राप्तः प्रतिज्ञाहानिरिति भावः । वार्तिककारस्तु घटादेर्नित्यत्वाभ्यु. पगममात्रेण शब्द ऽपि नित्यत्वाभ्युपगमोचयनानुपपत्तेरनित्यत्वव्याण्यत्वासिद्धेन्द्रियकत्वे प्रतिद- ष्टान्तेन लाभेपि शब्द नित्यत्वाभ्युपगमस्य वादिना कितत्त्वानेदं प्रतिज्ञाहान्युदाहरण किं तु तथा चोदिते अस्तु शब्दो नित्य इति कथनण्व प्रतिज्ञाहानिः । सूत्रं तु दृष्टश्चासावन्ते व्यवस्थित इति दृष्टान्तः स्वश्चासा दृष्टान्तश्चेति व्युत्पत्त्या दृष्टान्तप्रति दृष्टान्त शब्दाभ्यां पक्षप्रतिपक्षयोर्विव- वितत्वात्पक्षपरित्यागे प्रतिज्ञाहानिरिति यायमित्याह । * धर्मलिकल्येन तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरमै । तदर्थमिति ५ । सर्वदा मिति ।

·। अ. ५ आ. २ स. २-६ प्रतिज्ञाविरोधलक्षणम् । २५६ प्रतिज्ञाया: साधनं प्रतिज्ञान्तरं किं तु हेतुदृष्टान्तो साधनं प्रतिज्ञायाः तदे- तदसाधनोपादानमनर्थकसिति। आनर्थक्यान्निग्रहस्थानमिति । प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ॥४॥ गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा । रूपादितोऽर्थान्तरास्यानुपलब्धेरि- ति हेतुः सेो ऽयं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः । कथं यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिोपपद्यते । अथ रूपादिभ्यो ऽन्तरस्या- नुपलाब्ध: गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति नोपपद्यते गुणव्यतिरिक्तं च द्रव्यं रूपादिभ्यश्चार्थान्तरस्यानुपलब्धिरिति विरुध्यते व्याहन्यते न संभवतीति । पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं.प्रतिज्ञासंन्यासः ॥५॥ अनित्यः शब्द: ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते परो बवासामान्यमन्द्रियकं न चानित्यमेवं शब्दोप्यन्द्रियको न चानित्य इति । एवं प्रतिषिद्धे पक्षे यदि ब्रूयात कः पुनराह अनित्यः शब्द इति । सो ऽयं प्रतिज्ञानार्थनिहूबः प्रति- ज्ञासंन्यास इति। अविशेषाक्त हेता प्रतिषिद्धे विशेष- मिच्छता हेत्वन्तरम् ॥ ६ ॥ निदर्शनम् एकप्रकृतीदं व्यक्तमिति प्रतिज्ञा कस्मादेतोरेका कृतीनां विकाराणां परिमाणाट् मृत्यर्वकाणां शरावादीनां दृष्टं परमाणं यावान्प्रकृते. यूहो भवति तावान्विकार इति दृष्टं च प्रतिविकारं परिमाणम् । अस्ति चेदं * असर्वगतत्वे सत्यन्द्रियक्रत्वस्य सामान्यत्र्यावृत्तस्यानित्यत्यव्याप्यताया वाटिना विव- तितत्वेऽपि तथा निर्देशाटसर्वगतत्वस्य साध्यत्वेन निर्देशात्प्रतिज्ञालक्षणये.गात्प्रति जायाच प्रतिज्ञान्तरासाधकत्वादिदं निग्रहस्थानम् । + अत्र प्रतिज्ञाहेत्वोरिति प्रतियोगिट्टयमात्रोपलक्षणपरं तेन दृष्टान्ताद- यो ऽपि प्रतियोगिन उत्रेयाः । एतदुक्तं भर्वात येषां वाक्यगतानां पदार्थानां मिथो ध्याघातः प्रतीयते प्रमाणान्तरं च विरोधकं स विरोधो नाम निग्रहस्थानं लास्य- तस्य प्रतिज्ञायहणस्य प्युपलक्षणार्थत्वात् । ता. टी. । अत एव यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विs- ध्यते प्रतिज्ञा स्ववचननेव वा हेतुर्वा दृष्टान्तेन प्रमाणान्तरेण वा प्रतिज्ञाहेतू वा प्रमाणान्तरण तस्य सर्वस्याप्यनेनैव संग्रह इति वार्तिकम् । + हेतोः साध्याव्याप्यत्वे प्रतिदिना प्रदर्शिते तदनकान्तिकत्वमुविधीषणा साध्याप- लापे कते साध्यस्यैवानिर्देशे तद्वाभिचारस्यान्यत्र प्रदर्शयि तुमशक्यतया तटभ्युपगम्य पश्चाजद्- व्यभिचारप्रदर्शनापेक्षया भ्युपगतसाध्यत्यागस्यैव निग्रहस्थानत्योद्भावनं प्रथममुप.तष्ठतात तेनैव प्रत्यवस्थमिति भावः । ये . व- -- स- ·२१ ज पा न्यायभाष्ये २६० परिमाणं प्रतिव्यक्तं तदैकप्रकृतीनां विकाराणां परिमाणात् पश्यामा व्यक्तिम- दनेकप्रकृतीति । अस्य व्यभिचारेण प्रत्यवस्थानं नानाप्रकृतीनामेकप्रकृतीनां च विकाराणां दृष्टं परिमाणमिति । एवं प्रत्यवस्थिते* आह एकप्रकृतिसमन्वये सति शरावादिविकाराणां परिमाणदर्शनात् । सुखदुःखमोहसमन्वितं हीदं व्यक्त परमिदं गृह्यते तत्र प्रकृत्यन्तररूपसमन्वयाभावे सत्येकप्रकृतित्वमिति । तदिदमविशेषोक्त हेतो प्रतिषिद्ध विशेष अवतो हेत्वन्तरं भवति । सति च हेत्वन्तरभावे पूर्वस्य हेतोरसाधकत्वान्निग्रहस्थानं हेत्वन्तरवचने सति यदि हेत्वर्थनिदर्शनो दृष्टान्त उपादीयते नेदं व्यक्तमेकप्रकृति भवति प्रकृत्यन्तरी- पादनाट् अथ नापादीयते दृष्टान्ते हेत्वर्थस्यानिदर्शितस्य साधकभावानुपपत्तेः. आनर्थक्या तारनिवृत्तं निग्रहस्थानमिति । प्रकृतादादप्रतिसंबन्धार्थमर्थान्तरम् ॥ ७ ॥ यथोक्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुतः साध्यसिद्धौ प्रकृतायां ब्रया- नित्यः शब्दो ऽस्पर्शत्वादिति हेतुः। हेतुनीम हिनातेधातास्तुनि प्रत्यये कृद- तपदं पदं च नामाख्यातोपसर्गनिपाता: अभिधेयस्य क्रियान्तरयोगाद्विशि- ष्यमाणरूपः शब्दो नाम क्रियाकारकसमुदाय: कारकः सङ्ग्याविशिष्ठक्रिया- कालयोगाभिधाय्याख्यातं धात्वर्थमाचं च कालाभिधानविशिष्टं प्रयोगेष्वर्या- दभिद्यमानरूपा निपाता उपसृज्यमानाः क्रियावद्योतका उपसा इत्येव- मादि तदर्थान्तरं वेदितव्यमिति । इ वि * उक्तवते । इति । + समुच्चयाभावे इति । * साधनान्तरोपादाने पूर्वस्यासामर्थ्यख्यापनावियहस्थानत्वं सामर्थ्य वा हेत्वन्तरं व्यमिति । न्या. वाः । दत्तोत्तरावसरण्व वादिनि यदि प्रतिवादी हेतुं यभिचारयति वादी तृतीयपदके स्थितो हेतुं विशेषयति तदा साधनान्तरोपादा- नाविगृह्यतामुतानकान्तिसाधनोपादानाव तावदनैकान्तिकसाधनोपादानादस्य नियहो हेतुविशेषणेन समाहितत्वात्तस्माद्वेत्वन्तरवचनादेव नियमते पूर्वस्य वस्तु- तो ऽसमर्थस्यासामर्थ्यख्यापनार्थत्वात्सामर्थ्य वा हेत्वन्तरानर्थज्यामिति । ता. टी। ६ क्रियावद् टोलका इति २ । 5 अभ्युपगमार्थासंगतत्वाचिरहस्यानम् । न्या. वा. । यथा च साधनवा. दिनो ऽन्तरं नियहस्यानमेवमुत्तरवादिनी ऽपि द्रष्टव्यम् । ता. टोः ।

·अ. ५ श्रा. २ स. ०-१२ निरर्थकलक्षणम् । वर्णक्रमनिर्दृशवनिरर्थकम् ॥ ८॥ यथा नित्यः शब्दः 'कचटतपा: जबडदशत्वात् झमजघढधषव. दिति एवंप्रकारं निरर्थकम् । अभिधानाभिधेयभावानुपपत्ता अर्थगतेरभावाट वर्णाः क्रमेण निर्दिश्यन्त इति । परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञात- मविज्ञतार्थम् ॥ ६॥ यद्वाक्यं परिषदा प्रतिवादिना च घिरभिहितमपि न विज्ञायते श्लिष्टशब्दमप्रतीतप्रयागमतिद्रुतोचरितमित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञात- मविज्ञातार्थमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहस्थानमिति । पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ १०॥ यचानकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पौर्वापर्येणान्वययोगो नास्ति इत्य- संबद्धार्थत्वं गृह्यते तत्समुदायार्थस्यापायादपार्थकम् । यथा दश दाडिमानि षडयूपाः कुण्डमजाजिनं पललपिण्ड: अधरोस्कमेतत्|| कुमा|: पाय्यं तस्याः पिता अप्रतिशीन इति । अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ ११ ॥ प्रतिज्ञादीनामवयवानां यथालक्षणमर्थवशात् क्रमः तचावयवविपर्या. सेन वचनमप्राप्रकालमसंबद्धार्थ निग्रहस्थानमिति* * हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ १२ ॥ । - * वर्णक्रमनिर्देशवदिति वतिः । वर्णक्रमनिर्देशमात्रस्य विक्षितार्थाबोधकत्ववत्तमा. धानभिन्न प्रति तक्षाषया साध्यनिर्देशे प्रतिवादिनो बोधानुत्पत्तेस्तुल्यत्वात् । एवं च बोधोदश्ये बाधाजनकस्य बोधनननयोग्यस्योपादाने एवेदं निग्रहस्थानं तेन कपोलवादित्रादी नासिप्रसङ्गः । + कचटतपानामिति । + वादिना त्रिरभिहितमपि परिषदा प्रतिवादिना च न विज्ञायतत्यन्वयः। अवि- बाने हेतुः श्लिष्टशब्दत्वादिः । प्रायेण त्रिरभिधाने बोधानुत्तिपिपातइति त्रिरित्युक्तम् । $ वाच्यार्थशून्यावं निरर्थकत्वम् । समुदायार्थशून्यत्वमपार्थकत्वम् । इति भेदः । || अधरोरक्रमेतदिति । या अतिशीत इति । ** प्रतिज्ञादिप्रयोगस्य ऋमिकतायाः प्रथमाध्याये व्यवस्थापितत्वाद व्युत्क्रमेण प्रयोगे झटिति विक्षितामिया अर्थकारण शब्दप्रयोगस्य कर्तुमुचितत्वेन तदुल्लङ्घने वादिनो ऽसाम- ध्यानयनादिति भावः। ft अवयवपञ्चकमध्ये एकतमस्याप्यनुपादाने विक्षितवासिद्धः प्रथपाध्याये नित- स्वादिति भावः।

·२६२ न्यायभाष्ये प्रतिज्ञादीनामवयवानामन्यतमेनाप्यवयवेन हीनं न्यनं निग्रहस्थान साधनाभावे साध्यासिद्धिरिति । हेतूदाहरणाधिकमधिकम् ॥ १३ ॥ एकेन कृतत्वाद् अन्यतरस्यानर्थक्यमिति तदेतन्नियमाभ्युपगमे वैदितव्यमित । शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुक्षादात् ॥ १४ ॥ अन्यत्रानुवादाच शब्दपुनरुतीमर्थपुनरुक्तं वा नित्यः शब्दो नित्यः शब्द इति शब्दपुनरुक्तमर्थपुनरुतमनित्यः शब्दो निरोधधर्मको ध्वान इति । अनुवादे त्वपुनरुक्तं शब्दाभ्यासादर्थविशेषोपपत्तेः । यथा हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति । अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् ॥ १५ ॥ पुनरुक्तमिति प्रकृतम् । निदर्शनम् उत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यमि- त्युक्त्वा अर्यादापन्नस्य योभिधायकः शब्दस्तेन स्वशब्देन ब्रूयादनुत्पत्तिध- मकं नित्यमिति तच्च पुनरुक्तं वेदितव्यम् । अर्थसंप्रत्ययार्थ शब्दप्रयोगे प्रतीत: सार्थो ऽीपत्त्येति । विज्ञातस्य परिषदा भिरभिहितस्याप्य प्रत्युच्चा- रणमननुभाषणम् ॥ १६ ॥ विज्ञातस्य वाक्यार्थस्य परिषदा प्रतिवादिना चिरभिहितस्य यदन- त्युच्चारणं तदननुभाषणं नाम निग्रहस्थानमिति । अप्रत्युच्चारयन् किमाश्यं परपक्षप्रतिषेधं यात् अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥ १७ ॥ विज्ञातार्थस्य परिषदा प्रतिवादिना चिरभिहितस्य यदविज्ञातं तदज्ञानं निग्रहस्थानमिति । अयं खल्वविज्ञाय कस्य* * प्रतिषेधं ब्रयादिति । * एकेन हेतुना दृष्टान्तेन वा साध्यसिद्धी निष्पनायां हेत्वन्तरस्य दृष्टान्तान्तरस्य वा सा- धकत्वेनासाधनस्य साधनबुद्धा प्रयोगे विप्रतिपत्तः सत्वात् । नियमानभ्युपगमे तु संभवतामने. कामपि प्रयोगः । + अत्रापि पूर्ववद्वेयर्सेन निग्रहस्थानत्वम् । F पुनरभिधानमिति ५। ॥ अनुच्चारणमिति ४। का दूर्वायतुमिष्टस्य हेतार्दृष्टान्तस्य वा प्रत्युच्चारणे झटित्युत्तरमात्राभिधाने दूषणाधि- करणस्याप्रतिपत्तैः यावानं दुषितस्तावतः प्रत्युच्चारणमवश्यं कार्यमिति भावः । मिलापकस्येति । + नास्ति ।

·। अ. ५ आ. २ सू. १३-२३ अप्रतिभालक्षणम् । उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ १८ ॥ परपक्षप्रतिषेधे* उत्तरं तद्यदा न प्रतिपद्यते तदा निगृहीता भवति । कार्यव्यासङ्गात्कथाविच्छेदी विक्षेपः ॥ १६ ॥ यत्र कर्तव्यं व्यासज्य कथां व्यवच्छिनत्ति इदं मे करणीयं विदाते तस्मिन्नवसिते पश्चात्कथयामीति विक्षेपो नाम निग्रहस्थानम् । एकनिरा. हावसानायां कथायां स्वयमेव कथान्तरं प्रतिपद्यतइति । स्वपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षे दोष- प्रसङ्गो मतानुज्ञा॥ ॥ २० ॥ यः परेण चोदितं दोषं स्वपक्षे ऽभ्युपगम्यानदृत्य वदति भवत्यक्ष ऽपि समान। दोष इति स स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्परपक्षे दोषं प्रसञ्जयन्पर- मतमनुजानातीति मतानुज्ञा नाम निग्र स्थानमापद्यतइति । निग्रइ स्थान प्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥ २१ ॥ पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोरपन्या चोदनीय: तस्योपेक्षणं निग्रहस्थानं प्राप्नो ऽसीत्यननयोगः । एतच्च कस्य पराजय इत्यनुयुक्तया परिषदा वचनीचं न खलु निग्रहं प्रात: स्वकोपीनं विवृणुयादिति । अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः ॥ २२ ॥ निग्रहस्थानलक्षणस्य मिथ्याऽध्यवसायादनिग्रहस्थाने निगृहीतो ऽसी. ति परं ब्रुधन निरनुयोज्यानुयोगाद् निगृहीतो बेदितव्य इति । सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्तः * प्रतिरोधइति । + पश्चास्कर्यायष्यामोतिर्थायण्यामति। + स्वपक्षे दोपदिति २।४। परपक्षदोष इति । ॥ दृषणोद्धारावसरे तटकरणेन तदप्रतिपत्तेरुचयनात् । 1 वादिना स्वसाधनगतदूषणस्योद्भावनाऽनुपपत्तेः प्रतिवादिनः स्वेनैव स्वनियहायोगात्परिषदा तदुवावनीयम् । सम्यक्साधनोपन्यासे वादिना कृते प्रति- वादिन उत्तराप्रतिपत्तिरतिभा साधनाभासोपन्यासे उत्तरातिपत्तिः पर्यनुयोज्या- पेत्तमिति विशेषः । ता. टी.। ** प्रतिज्ञातार्थव्यतिरेकेणाभ्युपगतार्थपरित्यागात्रियझते । न्या. वाः । तेन प्रतिचाहानेनाभेदः।

·२६४ न्यायभाष्ये कस्य चिदर्थस्य तथाभावं. प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थविषययाद् असंय- मात् कथां प्रसञ्जयतो ऽपसिद्धान्तो वेदितव्यः । यथा न सदात्मानं जहाति नं सते विनाशो नासदात्मानं लभते नासंदुत्पद्यतइति सिद्धान्तमभ्युपेत्य स्वपक्षं व्यवस्थापयति । एकप्रकृतीदं व्यक्तं विकाराणामन्वयदर्शनात् । मृदन्वि. तानां शरावादीनां दृष्टमेकप्रकृतित्वं तथा चायं व्यक्तभेदः सुखदुःखमाहा- न्वितो दृश्यते तस्मात्समन्वयदर्शनात्सुखादिमि रकप्रकृतीदं शरीरमिति । एवमुक्तवाननुयुज्यते अथ प्रकृतिर्विकारः इति कथं लक्षितव्यमिति । यस्यावस्थितस्य धर्मान्तरनिवृत्ती धर्मान्तरं प्रवर्तते सा प्रकृतिः यच्च धा. न्तरं प्रवर्तते स विकार इति सो ऽयं प्रतिज्ञाताविपर्यासाद् अनियमात कथां प्रसज्जयति प्रतिज्ञातं खल्वनेन नासदाविर्भवति न सत्तिरोभवतीति सदसताश्च तिरोभावाविभावमन्तरेण न कस्य चित्प्रवृत्तिः प्रवृत्त्युपरमश्च भवति । मृाद खल्वस्थितायां भविष्यति शरावादिलक्षणं धर्मान्तरमिति प्रवृत्तिर्भवति अभूदिति च प्रकृत्युपरमः तदेतन्मृद्धर्माणामपि न स्यात् । एवं प्रत्यवस्थितो यदि सत|श्चात्महानमसतश्चात्मलाभमभ्युपैति तद- स्यापसिद्धान्तो निग्रहस्थान भवति अथ नाभ्युपैति पक्षो ऽस्य न सिध्यति । हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ॥ २४ ॥ हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि । किं पुनर्लक्षणान्तरयोगाद् हेत्वाभा. साश्च निग्रहस्थानत्वमापन्नाः यथा प्रमाणानि प्रमेयत्वमित्यत आह । यथोक्ता इतिहेत्वाभासलक्षणेनैव निग्रहस्थानभाव इति । तइमे प्रमाणादयः पदार्था उद्दिष्टा लचिता: परीक्षिताश्चेति । योक्षपादमृर्षि न्याय; प्रत्यभाद्वदतां वरम** । तस्य वात्स्यायन इदं भाष्यजातमवर्तयत् ॥ इति श्रीवात्स्यायनोये न्यायभाष्ये पञ्चमो ऽध्यायः ॥ ५ ॥ इ wom - क त शुभम् ॥ मुखदुःखादिभिरिति २।५। + विश्वमिति 1५। है प्रकृतिविकार इति।। ६. प्रतिज्ञानाति । || सरत इति.२।५। पत्याभास निग्रहस्थानत्वमापचा इति २।४।५। * अयं भलाको लिखितपुस्तकेषु २।३।४। दृश्यते ।

·No text on this page.