·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·G195 श्री लक्ष्मीहयवदनपरब्रह्मणे नमः Minaithair श्रीश्रीनिवासाचार्यप्रणीत श्री उमामहेश्वरशास्त्रिकृत 'विरोधवरूथिनी' परिशीलनरूपः विरोध निरोधः श्रीभाष्यपादुकाऽपरनामधेयः' श्रीमन्महीशूरराजधान्यां विद्योतमान श्रीब्रह्मतन्त्रस्वतन्त्र- परकालास्थान्यां (३३) तमे पदे मूर्धाभिषिक्तः श्रीलक्ष्मीहयग्रीवदिव्बपादुकासेवक श्रीमधिनवरङ्गनाथब्रह्म तन्त्रस्वतन्त्रपरकालमहादेशिकैः (शा.१८३९) प्रतिष्ठापितया श्रीमद्वेदान्तदेशिकविहारसभया स्वीयमुद्राक्षरै- मुंद्रयित्वा प्रकाशितः विजयतेतमाम् १९६५ २6728 kgo,8 N.65 CHTRA NES

·No text on this page.

·श्री लक्ष्मीहयवदनपरब्रह्मणे नमः Bihanihnny TET FirstHANI TAXXIZED श्रीश्रीनिवासाचार्यप्रणीत श्री उमामहेश्वरशास्त्रिकृत 'विरोधवरूथिनी' परिशीलनरूप. विरोध निरोधः श्रीभाष्यपादुकाऽपरनामधेयः' श्रीमन्महीशूरराजधान्यां विद्योतमान श्रीब्रह्मतन्त्रस्वतन्त्र- परकालास्थान्यां (३३) तमे पदे मूर्धाभिषिक्तः श्रीलक्ष्मीहयग्रीवदिव्बपादुकासेवक श्रीमधिनवरङ्गनाथब्रह्म तन्त्रस्वतन्त्रपरकालमहादेशिकैः (शा.१८३९) प्रतिष्ठापितया श्रीमद्वेदान्तदेशिकविहारसभया स्वीयमुद्राक्षरै- मुद्रयित्वा प्रकाशितः विजयतेतमाम् १९६५

·G१
की
...

·श्रीः
श्रीलक्ष्मीयवदनपरब्रह्मणेनम.
श्रीमतेश्रीनिवासायनमः
श्रीमतेरामानुजायनम.
श्रीमलेनिगमान्तमहादेशिकायनम्न
श्रीमदसिनव निगमान्नमहादोशक श्रीनिवासाचार्य विरचितः
विरोधनिरोधः
-श्री भाष्य पादुका
प्रत्यस्तहेयं प्रणतैरुपेय श्रुत्यन्तगेयं सुरभागधेयम् ।
श्रेयोऽभ्युपेय चिदचित्स्वकाय ब्रह्माद्वितीयं प्रणमाम्यमेयम् ॥ १ ॥
तत्तन्मतोद्वर्तनसूत्रधारं गुणैरुदार कुमनीषिदूरम् ।
त्रय्यन्त पर्यन्तलसद्विलास व्यासं त मासं प्रणतः प्रसत्यै ॥२॥
श्रुत्यन्तभाष्यं सुगुणैकभूष्यं सर्वैरदूष्यं सहसाऽनुभाष्य ।
शिष्य विशिष्याच्युतमन्वशाधः तोष्यामि तं भाष्यकृत कृतार्थः ॥ ३ ॥
वाचामगोचराचार चातुरी चारु चेतसे ।
प्राचीनां शिरसो वाचामाचार्यायास्तु मे नतिः ॥ ४ ॥
अधीत्य तन्त्रं सकलस्वतन्त्रादध्यैषि भाष्य विबुधाप्रधृष्यम् ।
यस्मादकस्मात्कुपया प्रसन्नं तं श्रीनिवासाध्वारिणं वृणीय ॥५॥
मदनजानुग्रहलब्धबुद्धि विविच्य रुच्या परिभाष्य भाष्यम् ।
विरोधिनाऽत्रोद्गलितान्विरोधान् धुनोमि तेनाशु धिनोमि साधून ॥ ६ ॥
आम्नाय विद्वेषि जनारथशिष्या जनास्तदर्थ बहुवित्समर्थम् ।
द्विषन्तिचेद्धन्त किमत्र चित्र तेहि त्रिवर्गाय हतापवर्गाः ॥ ७ ॥
भ्रष्टाहि शिष्टप्रवरोपजुष्टं दुष्टा निकृष्टाध्वनि कामहृष्टाः ।
इष्टन्त्यजन्त्याशु भजन्त्यनिष्टं कितैरतुष्टै रपथप्रविष्टै ॥ ८ ॥

·२ मङ्गळाचरणम् ग्रन्थावतरणच [विरोध भौनाम्मुरा भाष्यसुधां पिवन्तस्तृप्यन्ति कुप्यन्ति यतोऽसुरास्ते । इयान्विशेपस्तदलाभरष्टाः पूर्वे परे तां परिभूय दुष्टा ॥९॥ यद्यप्युटग्रेरिह युक्तिवगै मदग्रजैरुद्रथितं तथाऽपि । यविस्तृत रूकुचितच तत्र व्यास्थ समास्थ तदिहेत्युदास्थ ॥ १० ॥ इह खलु भगवान सूत्रकृत् खेन विचिचारयषित कारणब्रह्मैकविषय प्र दिदर्शयिपुर्ब्रह्मजिज्ञास्यं प्रतिज्ञाय तल्लक्षण जगत्कारणत्वं चोपादिक्षत् । 'अथा- तो ब्रह्मजिज्ञासा जन्माद्यस्य यत इति । व्यपेक्षा गमक-यत्तद्योगेन कारणत्व ब्रह्मत्वयं रुहेश्यतावच्छेदकविधयते समदीदशञ्च । एव ‘कारणन्तु ध्येय' इति श्रुत्यभिहितापवर्गहेतु-ध्यानविषयतावच्छेदकं प्रकृतजिज्ञास्यतावच्छेदकमुपक्षि- पानियन निाणेफेय जिज्ञासति निरणायि । तच्च कारण ब्रह्म चिदचि- ट्टिशिष्टमिनि कि कारण ब्रह्मेतिप्रश्ने ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्म शक्तिम् इत्युपक्रम्य भोक्ता भोग्यं प्रेरितारच मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्म नेनन् इत्युपसहारादवगम्यते ॥ अत्र प्रेरणोत्तत्या निमित्तत्व प्रेर्ययोर्भोक्तृभो- ग्ययोस्तच्छरीरत्व तेनच ताद्वशिष्टस्य बृहौचित्यं तस्योपादानताच सूचिता ॥ ननु बृहत्व बृहणत्वे ब्रह्मपदप्रवृत्तिनिमित्ते 'बृहति बृहयति तस्मादुच्यते परं वृत्त्वात् बृक्षणत्वाच्च तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां उपपादिते नचिर्दाचतो स्त. अतस्तयो ऋथ तत्प्रतिपाद्यता । उच्यते-नायमस्ति नियमः यो यत्वदमवृत्तिनिमित्तानाश्रयः स तत्पदाप्रतिपाद्यः इति-गोपदप्रवृत्तिनिमित्तानाश्र- स्यापि गोत्वस्य गोस्तदाश्रयस्येव तत्पदप्रतिपाद्यतादर्शनात् । विशेष्यस्य तदाश्र- यत्वन्तु इहाप्यक्षुण्णम् ॥ अथोच्येत-न ब्रूम. प्रवृत्तिनिमित्तानाश्रयस्यावाच्यत्वमिति अपितु शक्तिप्रपदार्थोपस्थित्योस्समानप्रकारकत्वनियमात् युक्त गोवद्रोत्वस्यापि तत्पद जन्यबोधे प्रकारत्व चिदचितोरतथाभूतयो' कथ ब्रह्मपदजन्यबोधे प्रकारत्वम् बृहत्वबृह्मणत्वयोरेव निमित्ततया शक्तिग्रहप्रकारतयाऽवगमात् इति । न स्यात् इहनत्र शक्तमिति शक्ति ग्रहे पदार्थस्य प्रकारतया समानप्रकारकत्वस्यावधा रणगर्भस्य पदार्थोपस्थिती अतत्प्रकारेकाया व्यभिचारात् । अनवधारणगर्भस्य ताद्विपयविषयकत्ववहाप्यनपायित्वात् । तद्विषयताव्यापकविषयताकत्वस्य श- ब्दाननुविद्धपदार्थोपस्थितिवादिमते काप्यसत्वात् ॥ ब्रह्म ·निरोध.] चिदचितोरपि ब्रह्मपदजन्यबोधविषयत्वम् ३ अथ तदविषयाविषयकत्वं विवक्षितं तच्च सर्वत्राक्षत इहतु चिदचितो शक्तिमहाविषययोर्नतत्पदजन्यवोधविषयतेतिचेत्-अत्रेदंवक्तव्यं कुतस्तयोश्शाक्त- ग्रहाविषयता ? कि प्रमाणाभावात्-उत प्रवृत्तिनिमित्तभिन्नत्वेसति तदनाश्रय- त्वात् नाद्यः उक्तश्रुतेविशिष्टयाहिकायास्सत्वात्। नद्वितीयः ऋत्विगादिपदे याभ- चारात् ऋतुयजननिमित्तकोह्यसौ ऋत्विक् शब्द. नतद्विशिष्टमात्रमभिधत्ते। किंतु तद्भटकौतबुद्धिविशिष्टमाप । तद्भटकत्वात् तत्र तदभिधानमस्तु ब्राह्मणोऽह मित्यादौ जात्याश्रयघटकशरीरादिवदितिचेत् । सत्यं तदिहापि बृहत्वबृंहणत्वाश्रय ताघटक चिदचितोरपि तत्तदाश्रयस्येव वाच्यता दुर्वारा ।। यदिच वस्तुतः श्रौतबुद्धिविशिष्टस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तवशिष्टयान् अस्तु वाच्यता नतु तस्य वाच्यकोट्यन्तभावः । नवा तत्पदजन्यबोधे तस्य प्रकारता । नहि प्रवृत्तिप्रयोजकस्य सर्वस्य वाच्यकोट्यन्तभावः । पङ्कजपदप्रवृत्तिनिमित्त- पङ्कजानकर्तृताप्रयोजक पङ्कादेस्तत्पदवाच्यानन्तर्भावात् । नवा तदाश्रयताघट- कस्य तत्पदजन्यबोधविषयता। द्विरेफपदनिमित्त रेफद्वयाश्रयताघटक भ्रमर पदादेः तत्पदजन्यबोधाविषयत्वात् । ब्राह्मणोऽहमित्यादौतु शरीरस्यात्मापृथ- क्सिद्धत्वात् घटकस्यापि तत्पदजन्यबोधविषयता। दृश्यतेहि नीलादिपदानां गुण गुण्यकशक्तिवादिमते तत्तत्पदनिमित्तनीलत्वाद्याश्रयताघटकनीलगुणादराप तत्प दवाच्यतेति विभाव्यते-तर्हि तद्वदेव चिदचितोरापि तदाश्रयताघटकयोः तच्छरी- रतया तदपृथक्सिद्धयोरस्तु तत्पदवाच्यकोट्यन्तर्भावात्तत्पढ्जन्यवोधविषयता ।। अथस्यात् अस्तु गुणशरीरयोरन्यत्र तत्तन्निमित्ताश्रयताघटकतया वाच्य- कोट्यन्तर्भावः तयोस्तज्जात्याश्रयत्वात् विनाताभ्यां विशेषस्य तदनाश्रयत्वाच । इहतु तद्विपरीत चिदचितोस्तदनाश्रयत्वात् विनाताभ्यां ब्रह्मणस्तदाश्रयत्वाञ्चति । चिद्वस्तुनोहि नास्त्येव बृहत्वम् । आचतस्तु यद्यप्यस्त्यापेक्षिकतत् तथाऽपि नतत्पद प्रवृत्तिनिमित्तम् तद्वत्सु व्यणुकादिषु बृहन्महदादिशब्दवद्ब्रह्मशब्दाप्रयोगात्। कि तु निरतिशयबृहत्वं तञ्च नाचिद्वस्तुनि । ब्रह्मणितु सर्वव्यापके तदस्ति सत्य सर्व व्याप्य वर्तमानत्वाद्ब्रह्मणः-अतएव सर्व तद्भटकं व्याप्यनिरूपितत्गद्व्याप्ते. । व्याप्यंच चिदचिद्रूप जगदेव । 'अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्यनारायणस्थित ' इति श्रुतेः । कोचबृहत्वमपरिच्छिन्नत्व। तच देशकालाभ्यामिव वस्तुगुणाभ्यामाप व्यवच्छेदाभावः । तत्र गुणापरिच्छिन्नत्वं सर्वगुणपूर्णत्व । तथा वस्त्वपरिच्छि ·जनितुं प्रकृतिरिति सूत्रानुशिटपञ्चम्युपादानगचिका [विरोध . . . नत्व स्वापृथक्सिद्धसर्ववस्तुकत्वम् । तञ्च नेहनानाऽस्ति किचन ‘सर्व न परादाद्योऽन्यत्राात्मनस्सर्व वेद ' इत्यादि भेरवगम्यते । अलो गुणानामिव वस्तू- नामपि ब्रह्मशब्दान्त वो दुर्वार. ॥ किच बृह्मणत्वहि मचानन्त्याय कल्पते इति श्रुतिप्रतिपन्नाचित्सम्बन्ध निवन्धनसङ्कोचानवृत्तिपूर्वक निरतिशयज्ञानवि- कामात्मकानन्त्यावहत्वोपरिक शान्तिकारुण्याद्यनन्तक्ल्याणगुणवत्त्वम् । तत्र गुणानामिव चिदचिनोराप घटकता स्फुटैव ।। किच उपासन ब्रह्मविषयक तत्रच शान्तिरगामीत · शान्त उपासीत' इत्यस्मादवगम्यते । साच चिदचितारुपास्यान्तर्गतत्वात् किश्चिद्विषयक द्वेषस्या प्युपास्य द्वषे पर्यवमानादिति । सर्वखल्विद ब्रह्म उज्जलानिति' इति हेतूपादाना- दवगम्यते। अतएवाकृत्स्नोपासन निन्द्यने अथ योऽन्यांदेवतामुपास्ते अन्योऽसा- वन्यो हमस्मीति नसवेट अकृत्स्नोह्येषः झने । अतो ब्रह्मोपासनस्य कृतवि- षयकत्वं ब्रह्मशब्दार्थे कृस्त्रान्तर्भावादेव । अतएव 'ब्रह्मैवेदं विश्वम् ' इत्यादि सामानाधिकरण्यनिर्देशा. मुख्या उपपन्ना । अतएव तद्गतकारणत्व निमित्ता- भिन्नोपादानत्वरूपमिति - प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् इति समन्वया- ध्यायोपक्रान्त कारणत्वमन्ते उपसहरीत । अत इहोक्तं कारणत्वमुभयरूपमित्यु नीयते । तच्चब्रह्मणश्चिदचिद्विाशेष्टरूपतामन्तरण नघटते । तच्चोपादानत्व परि- णामरूपमिति पारणामान् इति सूत्रयता सूत्रकृतैव प्रादर्शि । तच्च न स्वरू पण निर्विकारत्वश्रुतिविरोधात् अपितु स्वशरीरभूतचिदचिवारकम् । दृश्यतेहि न जायते म्रियते इत्यादिमे जन्मनाशविराहत्वेनावधृतस्यापि जीवस्य शरी रद्वारकं जन्ममरणादि । इष्यतेच सवै एव स्वतो नित्यनिर्विकारमाप ब्रह्म शरी रभूतोचदचिद्वारा कार्य विकारिचीत श्रुतिवादवगम्यते । यथाहि श्रुतिब्रह्मणो नित्यनिर्विकारतामवगमयात. तथा तस्यैव पाछस्योपादानतामाप बोधयति । 'यतोवा इमानि भूतानि जायने ‘आत्मनआकाशस्सम्भूत ' ' तदैक्षन बहु स्यां 'सोऽकामयत बहुस्यां 'तदात्मानग्गस्वयमकुरुत ‘एतस्माजायते प्राणो मनस्मन्द्रियाणिच 'तस्मादेतद्ब्रह्म नामरूपमन्नंच जायते' ' कर्तारमीशपुरुप ब्रह्मयोनि' इत्यादिका । अत्राह यतइति पञ्चमी जानकर्तु. प्रकृति' रिनि सूत्रानु शिष्टा प्रकृतिशब्दिनोपादान नागमिका प्रकृतिशब्दोघुपादाने प्रसिद्धः । नच प्रमिद्धत्यागेऽस्ति मानम् । भाष्यकारीय प्रत्याख्यानस्योपादानैकान्त्यज्ञापकत्वात् अतएववृत्तिस्थोदाहरणान्तरस्य 'पुत्रात्प्रमोदो जायते' इत्यादेर्भाष्य विरोधेन ·निरोधः]] ऊर्गनाभिदृष्टान्ताब्रह्मग उपादानत्वसिद्धिः चिन्त्यत्वात् । तस्येष्टत्वे हि ध्रुवसूत्राविषयतत्सिद्धये सूत्रमावश्यकमिति कथं प्रत्याचक्षीत । अतएव तदनुसारि कविकाव्यादि प्रयोगोऽपि प्रत्युक्त । अस्तुवा कारणसामान्यपरता कितया तवेष्टं सिध्धेत्-निमित्तोपादानसा- धारणत्वसिद्धरुपादानत्वाविरोधित्वात्। इहहि ' यत्प्रत्ययन्त्यभिसंविशन्ति इति सुप्तिडन्तपदाभ्यां कारणावस्थापत्तिरूपोलय. कारणे भूतानां श्रूयते । नच ताह कारणमन्यदुपादानादिष्टं दृष्टवा । अतएव कालस्य कारणस्य सतो लयाधि- करणत्वेऽप्यनुपादानता दृष्टेति केषांचिदाशा दूरनिरस्ता । तत्र कारणावस्थाप- त्तिरूपलयादर्शनात् । एवं ' आत्मन आकाश' इत्यत्रापि 'आकाशाद्वायु. इत्युत्तरवाक्यस्थोपादान पञ्चम्यनुसारेण अग्रयप्रायन्यायेनोपादान पञ्चम्येवोचि- ता । नच तत्रापि तत्त्वे विवदितव्यम् । पृथिव्यप्सु प्रलीयते आपस्तेजमिली- यन्ते, तेजो वायौ लीयते वायुराकाश' इति लयोक्तिविरोधात् । एतेनाकागा. देरपारणतांशं निमित्तमादाय पञ्चमीनिर्देश ‘गोलोमाविलोमभ्यो दूर्वाजायन्ते शृङ्गाच्छिरोजायते इत्यादावप्येवमेवेति केषाश्चिदुक्तिरपास्ता ।। अपरिणतांशस्य निमित्तस्य तथाविधे निमित्तान्तरे लयायोगेनापरिणतां शावस्थानप्रसङ्गात् अतस्सर्वमुपादानमित्येव वक्तव्यम् । किञ्चापरिणतांशः का- ोत्पत्तौ निमित्तमिति कुतः कल्प्यने-नतावदन्वयव्यतिरकाभ्यां सर्वपरिणामऽपि कार्यदर्शनात्। कारणतावच्छदकरूपावच्छिन्नत्वादरण्यस्थ दण्डादेरिवेतिचेत् अस्तु तर्हि उपादानताऽवच्छेदकरूपावच्छिन्नत्वादुपादानतैव । उपादानावच्छेदकरूपे- णैव निमित्तताकल्पनौचित्यादिति यत्किञ्चिदेतत्। सम्भूतइति निर्देशश्वोपादानता गमक. । सूक्ष्मावस्थस्य स्थूलावस्थापत्तिर्हि सम्यक्भाव । एतेन समुद्रादेश्व- न्द्राद्युपादानत्वाव्यतिरेकात्यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयवानिधिरपामुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तु. प्रकृतिता' इति मुरारिप्रयोगोऽप्युपादानपरएव । एवं पित्रादेरापि पुत्राद्युपादानत्वमविरुद्धम् । अतएव धर्मशास्त्रकार. ' पुमान पुंसोऽधिके शुक्ले स्त्रीभवत्यधिके स्त्रिया' इति शास्त्रमनुरुध्य पुत्रदुहित्रोः पितृमातृ भूयोऽवयव साम्यापैतृकं पुत्रगामि मातृकं दुहितृगामीति नैयायिकमिदं नवाचनिकमित्यु च्यते। अतएवोर्णनाभेरापि तन्तूपादानत्वात् 'यथोर्णनाभिस्सृजते गृह्णते च' इत्यारभ्य ' तथाऽक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्' इति श्रवणेन ब्रह्मण उपादानत्वं दृष्टान्तविधयाऽपि प्रदर्शितम् ।।

·बहुस्यामिति श्रुते. परोक्त यस्य पालोचनम् [विरोध यत्त्वव सी ऊर्णनाभ्यादिनाशे तत्त्वादिनाशप्रसङ्ग कैश्चिद्दषणत्वेनोक्तः सतु कारणावस्थापनिरेव कार्यस्य लयात वादिन वेदानिनप्रति कथ हृदयमा- रूढति नविन । नैयायिकमपि न सर्वत्र समवायिकारणविनाश कार्यवि- नाशे हेतु व्यणुक द्वित्वादि विनाशेषु व्यभिचारान्नित्याकाशादिसमवायिकारण केषु शब्दज्ञानादिषु तदभावाञ्च । द्रव्यं नित्य अवस्थात्वनित्येति वदतो वेदा लिनो मृत्कयाचिदाकृत्या पिण्डोभवतीति द्रव्यनित्यत्वमङ्गीकृत्याकृत्यनित्यतां वदतां मध्यस्थानांच मते द्रव्यविनाशस्यैवाभावाञ्च । अतो यत्किञ्चिदेतत्। आ त्मशब्दाहि ब्रह्मगळवाद्विशिष्टार । तथाच सौदर्शनान्यक्षराणि ‘सद्ब्रह्मशब्दौ विशिष्टस्य सत्वबृहत्वयोगाद्विशिष्टोपस्थापनममी आत्मशब्दश्चाप्तिरूपप्रवृत्ति निमित्तस्य व्याप्यसापेश्नत्याद्विशिष्टोपस्थापक इझते । एतच्च शब्दसामर्थ्यमा श्रित्योक्तम् । अमामीनालोच्य पक्षान्तरमप्युक्तम् । श्रुत्यन्तरबलेन स्वरूप विकारासम्भवान् कार्योपयुक्तमनुपयुक्तमपि विशेषण पृषदाज्यनयेनार्थस्वभावेन सन्निधापितमनुसन्धेयमिति ॥ एव तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय इत्यत्रापि तच्छब्द, सच्छब्दसमानार्थ त्वाद्विशिष्टपर । वहुम्यामित्युक्त रुपादानत्व सिद्धम् । अतएव 'तेजोऽसृजत ' इत्यत्र तेजदयश्शब्दास्तच्छरोरकपरमात्मपरा.। तदैक्षततिवत्तत्तेज ऐक्षतेति सङ्कल्पश्रवणान् नढे तदाह सूत्रकार. 'गौणश्चेन्नात्मशब्दात् इति । यत्तु बहुस्यामिति नियामकरूपवहुभावाभिप्राय तेज आदयत्तु नियाम्या स्सृज्यन्ते अतएव सृष्टिसङ्कल्पयो. गुरु स्यामिति सकल्प्य शिष्यसम्पादनइवावै यधिकरण्यमिति कल्पन-तन्न ‘एकोमनीषी निष्क्रियाणां बहूनामेक रूपंबहुधा य करोति इसे समानार्थकश्रुत्यन्तरावरोधात् । अत्रहि संकुचितावस्थानां चानानां सम्बन्ध्येकत्वावस्थमचिद्रूप बहुधा करोतीति जीवसम्बन्ध्येकतापन्नप्र कृतिगतं बहुत्वमुच्यते । तदिहाप्यचिद्गौव प्राक्सृष्टरेकत्वावस्था सृष्टिकाले बहु त्वावस्थाच वक्तव्यायुज्यते तथा व्याख्यातुम् । उपक्रमेहि सद्गतमेकत्वमवगम्यते तञ्च नविशेष्यगतं इदानीमपि तत्त्वा नपायात् नापि विशेषणचेतनगतं अग्रोप नदभावात् । कितु विशेषणाचेतनगतं अतस्तत्प्रतिद्वन्द्वि बहुत्वमाप तद्गतं वाच्यं अतो न नियामकरूपगतंतत् सत्कार्यवादेन जीवानां नित्यत्वेन प्राक्सृष्टेरपि तद्वहु त्वसत्वात् । अतएव तन्नियामकरूपबहुत्वस्य तदानीमप्यनपायात् एकमित्यस्य तत्परत्वायोगात्। कथश्चित्तत्परत्वेऽपि बहुस्यां प्रजायेय' इत्यन्यतरवैयर्थ्याच्च ।

·निरोधः] अवस्थारहितस्य ब्रह्मण कार्यत्वासम्भवशङ्कानिरास. -- एकेनैव तदुत्पत्तिसिद्धे । अस्मन्मतेतु हेतुहेतुमतोलिङ्भ्यां बहुरूपतापत्ते. फलत्वेन सृष्टस्तद्धतुत्वेन निर्देशादुभयमर्थवन् ।। अतएवैतत्समानाकार तैत्तरीयवाक्ये 'सोऽकामयत वहुस्यां प्रजायेय' इत्युक्त्वा ’ सनपोऽतप्यत, सलपस्तप्त्वा, इदगॅसर्वमसृजत, यदिदं किच' इत्य- खिलस्य सृष्टिमुक्त्वा · तत्तृष्ट्वा, तदेवानुप्राविशत् , तदनुप्रविश्य, सच्चत्यञ्चा- भवत् इत्यादिना तत्फलतया तद्रूपतापत्तिरुच्यते आएवच कैश्चिदुक्ता पौन रुक्त्यशङ्काऽपि निरस्ता । तथाऽपि तत्तत्स्वभावासाय दर्शयितुं 'निरुक्तंचानि- रुक्तञ्च' इत्यादि अतो न द्वैयर्थ्यमाप अत्राचिद्गत स्वरूविकार. चिद्गतस्तु स्त्र भावविकार. परमात्मनस्तु तदुभयशून्यत्वानिर्विकारत्वामेति दर्शयितु 'सत्यंचा. नृतंच सत्यमभवत् इत्युच्चे। यद्यप्यसौ तदुभयशरीरकत्वात्तद्रूपोऽभवत् तथाऽपि स्वरूपस्वभाव विकारयोस्तगतत्वात्स्वय तद्रूपशून्यत्वात् सत्यमेवाभवदित्यर्थः । तथाच श्रुत्यन्तरं 'प्राणायै सत्य नेपामेष सत्यम् ' ते प्राणाजीवा अचिद्गतस्व- रूपविकाररहिताः तद्गतस्वभावविकारस्याप्यभावात्तेभ्योऽज्येष. परमसत्यइत्यर्थः 'अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति छान्दोग्यश्रुत्यनुसारात् 'सृष्ट्वाऽनुप्रा- विशत् ' इत्यपूर्वकाले क्त्वाबोध्यः। स्थूलावस्थतदन्त प्रवेशस्य प्रागसतोनिर्देशः ।। नन्ववस्थान्तरापत्तिरुत्पत्तिः तत्राचिन स्वरूपावस्थान्तरस्य चित स्वभा- वावस्थान्तरस्यच सत्वाचुक्ता कार्यता। परमात्मनस्तु तदुभयरहितस्य न कार्य- ता युक्ता । अतएव तादृशस्योपादानता तत्सम्बन्धमात्रात्कल्प्यमाना स्यात्- नैष दोषः-यथाहि सत्येवाचिद्वस्तुनि प्रागसती पृथुबुध्नोदराद्यवस्थाऽऽविर्भवति यथावा चिद्वस्तुनि सत्येव ज्ञाने प्रागसती प्रसरणरूपाऽवस्था जायते तथा तदु- भयशरीरके परमात्मन्यपि प्रागसती स्थूलान्तर्यामिता तन्नियमनादिरूपाऽवस्था प्रादुर्भवतीति युक्ता कार्यता। तथाच महासिद्धान्ते श्रीमद्भाध्यं 'स्थूलावस्थ नामरूपविभागविभक्तस्य चिदचिद्वस्तुनआत्मतयाऽवस्थानात् कार्यत्वमुपपन्नं । अवस्थान्तरापत्तिरेवहि कार्यत्वम् इति नात्माश्रुते 'रित्यत्रचैतदेवविशदमुपपादितम् 'अतस्सर्वदा चिदचिद्वस्तुशरीरतया तत्प्राकार ब्रह्म स्वस्माद्विभक्तव्यपदेशानहाँति सूक्ष्मदशापन्नचिदचिच्छरीरं तिष्ठति तत् कारणावस्थं ब्रह्म । कदाचिद्विभक्त नामरूपस्थूलावस्थ चिदचिद्वस्तुशरीरं तत् कायावस्थम् । तत्र कारणावस्थस्य कार्या- वस्थापत्तौ अचिदंशस्य कारणावस्थायां शब्दादिविहीनस्य भोग्यत्वाय शब्दादिम- ।

·ब्रह्मणउपादानत्वेऽपि निर्विकारश्रुतेरबाधः [विरोध त्तया स्वरूपान्यथाभावरूपविकारो भवनि । चिदशस्य कर्मविशेषफलभोक्तृत्वाय नदनुरूपज्ञानविकासरूपविकारो भवति । उभयप्रकारविशिष्टे नियन्त्रंशेच तद- वस्थतदुभयविशिष्टतारूपविकारो भवति । कारणावस्थाया अवस्थान्तरापत्तिरूप विकार प्रकारद्वये प्रकारिणिच समान' इति ॥ यत्तु एवंसति निर्विकारश्रुतेर्बाध स्यादिति कैश्चिदुक्त तत् अज्ञातविधि निषेधस्वभावरुक्तमित्युपेक्षणीयम् । एपहि विधिनिषेधशास्त्राणां प्रक्रिया । यद्य प्यभावप्रतिषेधत्ववैधुर्याय निषेध प्रापकप्रमाणसापेक्ष -तथा-पि तद्यदि लौकि कावन्यन्नास्ति तदा तमर्वधैव निषेधति यथा 'नकलञ्ज भक्षये 'दित्यादौ । यदा तु लौकिकमलौकिकचत्युभयमस्ति तदाऽपि लौकिकमेवापेक्षते। यथा 'न हिस्या दि त्यादौ । यत्रत्वलौकिकमेव प्रापक तद्यदि सामान्यविषय विहितविशेषव्यति रिक्तविषयसम्पद्यते यथा नप्रथमयने प्रव्रज्यादित्ययमपिवायोऽनूचानस्स्यात्तस्य प्रव्रज्यादित्येतदतिरिक्तविषयइति । अङ्गीकृतश्च नैरापे जीवोत्पत्तिनिषेधः तदुत्प त्तिबोधकविध्यनुरोधेन स्वरूपोत्पत्त्यभावपर । पराधीनविषयावाप्तिरूपोत्पत्ति- स्त्वभिमता परमात्मन्याप नन्नियामकरूपात्मनोत्पत्तिारदानीमेवोक्ता । तथाऽ न्ये प्यणुत्वमहत्वान्यत्वानन्यत्वकत्वबहुत्वादयो विरुद्धधर्मा ब्रह्मणि शक्तिवैचि यादङ्गीकृता । निर्गुणत्वाशरीरत्वादयोऽप्येवमेवोपपादिताः।। एवम-यत्रादृष्ट नित्यानामाप सांशत्व स्वरूपस्याप्युपाधित्व नित्यस्यापि प्रतिविम्वमित्यादयस्सहस्रश नैरङ्गीकृतास्सन्ति । तत्र किमपराद्धमुपादानत्वेन । अताश्चिदचिद्गतकर्माद्यधोनविकारत्व निर्विकारत्वश्रुतिनिषेधतीत्येतादृशं जगदुफा- दानत्वं न सा श्रुतिर्वाधते। अन्यथा · नासदासीन्नोसदासीत्तदानी 'असद्वाइद मग्रआसीत् नैवेह किञ्चनाप्रआसीत् ' इत्यादिभिब्रह्म तत्सत्तयोराप निषेध. स्यादित्यास्तां तावत् ॥ एतेन तदात्मानग्गस्वयमकुरुल इत्यादि व्याख्यात तदेतत्सूत्रकृदाह आत्मकृतरिति अत्राप्युदाहृतश्रुत्यन्तरानुसारेण जगद्रूपेण कारणमेवाकुरुतेत्य नेनावगम्यते । एतस्माज्जायतेप्राण.-तस्मादेतद्ब्रह्म' इत्यादावपि तदेतच्छब्द- योविशिष्टपरत्वात् पञ्चम्या उपादानपरत्वान् युक्तोक्तार्थपरता ॥ यत्तु सर्वासामेतासां पञ्चमीनामवधिपञ्चमीत्वं कैश्चिदुक्त तत्प्रामादिकम् सर्वव्यापकाद्ब्रह्मण. कस्याप्यपायाभावेन तन्निमित्तकावधित्वानुपपत्तेः प्रत्याख्यान .

·निरोधः प्रकृतिशब्दस्य महाभाष्यादिस्वारस्येनोपादानपरत्वम् ९ , भाष्यंतु लौकिके प्रसिद्धाश्रयणेनैव उदुच्यते । 'नन्त्राश्रयास्तु प्रक्रियाभिद्यन्त इति वदता कैयटनैव लौकिकादाहरणमात्रविषयमिति दर्शितम् । उपपादितंच तेनैव ' यद्यस्माज्जायते नत्तस्मादपक्रामत्युिच्यत' इति नहि परमाण्वादिसमवेत कारणेभ्योऽपृथग्देश कार्यमुपपद्यते इनि वक्तुबैशेषिकस्यास्ति कारणात्कार्यस्या पक्रामः । नाप्याविर्भावतिरोभावलक्षणजन्मनाशरूपनारणामाभ्युपगन्तुस्सांख्य- स्यमते । अतोऽवस्थान्नरापत्तिरूपक्रायत्वाशोकस्मन्मोऽपि नतद्विरोधो दोष. कारणसामान्यार्थकत्ववादिनामपि प्रत्याख्यानभाष्याविरोध इत्थमेव समाधेय । अन्यथा ' यो बा इनानि भूतानी' त्यादी व्यापकाद्विभागाभावात् पुत्रात्प्रमोद इत्यादावसंयुक्ताद्विभागासम्भवाञ्च द्विरोधदौस्थ्यात् । योगविभागेन तन्सि- द्धिमाश्रित्य प्रत्याख्यानमित्यस्य भाष्यस्वारस्यविरोधित्वात् ।। वस्तुतस्तु अत्रापायो न सर्वात्मना कारणदेशत्याग । शृङ्गाच्छिर इत्या- दावपि दर्शनात् अपितु देशान्-रसम्बन्ध । सच सूक्ष्मावस्थचिढाचद्विशिष्टा- ब्रह्मणः स्थूलावस्थस्यास्त्यवति नकिञ्चिदनुपपन्नम् ॥ एतन मृत्पिण्डालूटो जायत इत्यादौ जनितु प्रकृति. इत्यपादानम । नत्र प्रकृतित्वं न विकारत्वम् ‘प्राक कैकयीलो भर तस्तताऽभूत् ' 'वायोर्जात इत्यादी पञ्चमीदर्शनात् । नहि सुतवपुषा मातापितृगरीरविकारत्वम । अपितु तदीयशुशोणितादिविकृतित्वमव । शुकशेणितावे. शरीरस्थत्वेऽपि मलमूत्रा- दरिव शरीरावयवत्वाभावादिति कस्यचिन्नवीनतार्किकस्याक्तिराप परास्ता । प्रकृतिशब्दम्य प्रसिद्धप्रत्याख्यानसाध्यतव्याख्यानयटादिग्रन्थस्वारस्यपर्यालोच नन इहोपादानकारणपरतानिश्चयन 'प्राक कैकेयातो भरत इत्यादावपि प्रागु- दाहृत धर्मशास्त्रकारादिव्यवहारानुसारेण पुत्रादिवपुषो मातापितृशरीरोपादान- कत्वनिश्चयेन च तद्युक्तीनाम्युनत्तान् । मलमूत्रादिवच्छक्लशोणिनादेश्शरीरान- वयवत्वोक्तिरापि न युक्ता । तत्समधातु त्रिमल द्वियोनि, समधातुमयो देह' ' पञ्चभूतात्मको देह: इत्यादि प्रमाणविरोधात् । भूतपञ्चकमध्यप्रविष्टाद्विका- रोहि शुक्ल शोणित च । अस्तियोशरीरावयवत्व प्रमाणसिद्धम् । मलमूत्रयो तु अन्नमशित त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो भागस्तत्पुरीप' 'आप. पीताने- धा विधीयन्त तासा य. स्थविष्ठो भागस्तम्भूत्रम्' इति छान्दोग्योक्तरीत्या भक्षि तान्नोदकस्थलपरिणामविशेषस्य मलमूत्रादेरनवयवत्वेऽपि तदन्यस्य देहाविना- . .

·विशिष्टोपाटानत्वल्पकारगन्य परोक्तदोषनिरासः [विरोध मन्म्य शुसास्तवयवम्यानपायान् । नहि पृथगुपलम्भमात्रादनवयवत्वम् । करताननखाटरप्यनवयवन्वापातान् इति यात्कञ्चिदेतत् ।। 'करिमोश पुरुप ब्रह्मयोनिम इति कर्तृयोनिपटाभ्यां निमित्तत्वमुपा दानवचोच्यो। ईशपठेन तदुपयुक्त चिडचिच्छरीरकत्व प्रदर्श्यते । तदेतदाह माक्षाचाभयानानात इति । योनिश्चहि गीयते इतिच। योनिशब्दश्च कारण प्रसिद्ध न स्थाने, क्वचिकतव्यपदेशस्तु गौण स्यात् । नचेह तथा, मुख्य वाध- काभावान ! एतबानोनि भतानि सर्वाणि' इति गानाविरोधाच्च । ' यद्भूतयोनि पारेपश्चान्न धारा. ' इतिचात्रैवानुकूलम। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञान मृद्भटाविष्टान्नश्चात्रैव खरमौ । सादृश्यप्राधान्याभ्यां तदुपपादनस्य गोणत्वात् मृहटादिष्टान्तस्य तदनुपपाठकन्याच्च । लदेत-प्रतिज्ञाहष्टान्तयोरनुपरोध बढ़ता ऽन्यत्रीपरोध दर्शयता सूचितम । विस्तृत च सर्वमेतत्सिद्धान्तचिन्तामणौ ।। देव विष्ट्रिापादानत्वस्पे कारणत्वे विशेषणविशेष्योभयगततत्तदव- स्थान्नरातिप्रयुक्ने सिद्धान्त सिद्धे । यत्केनचिद्धान्तन प्रलपित-शास्त्रयोनि- त्वान् इत्यत्र कारणवस्य वेदान्तकगम्यतां प्रसाध्य नात्मा श्रुते.' इत्यत्र ब्रह्मणा निर्विकारत्वोपपादकश्रुत्युद्दाहरणेन तत्कारणत्व निराकृतमिति, तत्तुच्छम् । तत्र स्वरूपान्यथात्वज्ञानसङ्कोचविकासरूपविकारद्वयाभावप्रतिपादनमुखेननिय न्त्र नदुभयविशिष्ठतारूपविकारो भवतीत्येवाभिधानात् । कारणावस्थाया अवस्थान्तरापत्तिरूपो विकार प्रकारद्वये प्रकारिणिच समान इति तस्यैव क- ण्ठनाभिधानाच्च । एवमसन्दिग्धेऽग्यवस्थान्तरापत्त्या कारणत्वोपपादने अत्र ब्रह्मण कारणव प्रतिषिद्धमित्यविवादम । स्वरूपधर्मान्यथात्वलक्षणविकारद्व यशून्यस्य कारणवायोगादित्युक्तिरुन्मादविलसितेति स्पष्टमेव सर्वेषाम् । तेन प्रणयविस्वरन्याय प्रदर्शितः । नदेवमविरुद्धे भाष्यद्वये विरोधोक्तिर्मन्दमनीष- म्यानुपाठेया ॥ अथ स्यान-मा-स्तु भाष्यद्वयविरोध युक्तिविरोधस्तु भवतीतिचेत्, केय युक्ति ? निर्विकारत्व चेन उक्तात्तरत्वान । नित्यस्य कार्यत्गसम्भव इतिचेत् नित्यम्य जीवस्य देवमनुष्यादिगरीरद्वारेव स्वशरीरभूतचिदचिद्वारा कार्यत्वस्थ परमाननायविरोधात् । स्थूलावस्था चिडचिवारिकाहि परमात्मनस्तदन्तर्या- मित्वावस्था । माच प्रागसती जायत इति कार्यतारूपतामापन्ना। नर्चषा नित्यत्व विशाधनी : ।

·निरोधः] कारणबाधआवश्यकइति शङ्कारिहार किश्च ‘तदेतदक्षय नित्यं जगन्मुनिवराखिलम्। आविर्भावतिरोभावजन्म नागविकल्पवत्॥ इति महर्षयोऽस्माए । मध्यस्थाश्चाहु । ' द्रव्य हि नित्यमा. कृतिरनित्या' इति ‘मही घटत्वं घटत कपालिका कापालिका चूर्णरजस्ततो ऽणु. । इतिचात्रैवानुकूलम् । तदेवं द्रव्यमात्रस्य स्वरूपेण नित्यत्वे अवस्थान्तराप त्यात्वनित्यत्वे सर्वसम्मते नित्यत्व कार्यत्वविरोधीति रिक्त वचः। तदेवं वस्तु मात्रस्य नित्यत्वे सत्कार्यवादिवेदान्तिसम्मते अवस्थान्तरापत्तिरूपकायत्वे चाव धृते स्वरूपान्यथात्व ज्ञानान्यथात्वयो चिदचिढ़तयोरवस्थान्तरयो ' सत्य ज्ञान- मनन्न ब्रह्म' इति ब्रह्मलक्षणान्तर्गतसत्यज्ञानपढाभ्यां नामान्तरभजनाऱ्याव स्थान्तररूपासत्यत्वज्ञानसङ्कोचवारकाभ्यां निर्विकारत्वसर्वज्ञत्वश्रुतिसहिताभ्यां ब्रह्माण निवारणा चिटचिदन्तमितायास्सार्वदिक्या आप स्थूलसूक्ष्मावस्थतदु- भयनिरूपितत्वविशिष्टवेषेणासार्वदिक्या युक्तैवोत्पत्तिीवनाशरूपतति न कार्यत्व कारणत्वदौर्भिक्ष्यम् । अतएव न स्वभावान्यथात्वमात्रनिषेधशङ्काऽपि युक्ता । एक्त्वबहुत्त्वाणुत्वमहत्वान्नामित्वप्रभृतिबह्ववस्थाप्रतिपादकसक्लागमान्तसन्त- तिविरोधात् । अतस्सर्वानुगतमवस्थान्तरापत्तिरूप कार्यत्वं ब्रह्मण्यापे दुर्वा- रम् । एतदेव विकार इत्युच्यते । तत्र स्वरूपविकारो निर्विकारत्ववादिश्रुतिस्मृति- विषयात स एवानर्थ., असत्ताहेतुत्वात् । अतएव तद्राहित्यमेव सत्यत्वमित्यु- च्यते । · अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामधिजन्मभिः । वर्जितश्शक्यते वक्तु यस्सदाऽस्तीति केवलम ।।' इति भावविकाराइतिह्येते प्रसिद्धा आचद्गता । 'विकारजननोमज्ञाम् ' इतिश्रुते अवस्थान्तरापत्तिमात्र तु नार्थ.। अतोन्य- थात्वस्य विकारत्वोक्त्या कारणत्वस्य श्रुतिविधेयत्व निरस्त भवति । नहि विकार श्रुत्या विधेयो भवति । तस्यानर्थत्वात् , अनर्थविधाने शास्त्रस्याप्रामा- ण्यापातादिति दूषण द्वितीयमुन्मादविलसितम् । विकारमात्रस्यानर्थरूपत्वामा- वात् । स्वरूपधर्मान्यथाभावशब्दितस्य परिणामस्य जन्मरूपत्वाभावात् । तस्य च न जायते म्रियते इत्यादिना निषिद्धत्वात् । कारणत्वप्रतिपादकवाक्यानां बाध आवश्यक इति प्रलपन तृतीयमुन्मादविलसितम् । परिणामवृद्धयोर्जन्म न्यन्तर्भावेऽपि तस्य विकाररूपतया निषिद्धत्वेऽपि निरुक्तस्वभावान्यथाभाव- रूपजन्मन. श्रुतिप्रमितस्योक्तरीत्या निषेधासंस्पर्शितया बाधायोगात् । 'न जा- यते म्रियते' इत्यादिना कारणत्वनिषेधइतिच चतुर्थमुन्मादविलसितम् । त्वन्म- ते तस्य ब्रह्मविषयत्वेऽपि अस्मन्मते जीवविषयत्वात् ॥

·कारगान्तरम्वीकारे ब्रह्मलमणातिव्यातिगढानिरास. [विरोध विकारसद्भाववैलमण्ययोरुपपादनान् । नत्र विरोधकथनं दशममुन्मादविलास नम । अनाव अत्र श्रुनिबलानिर्विकारस्यैव कारणत्व सिद्धान्तितमित्याशङ्कय इन्धवढता निर्विकारस्यैव स्वरूपधर्मान्यथात्वे स्वीकृते स्यातां अतथाविधस्य कारणत्वायोगात । एव च । नात्मा श्रुते ' इत्यत्र स्वरूपधर्मान्यथात्वस्य प्रति- पेध्यत्वोक्त्या विरोध । नचान्यथात्वमन्तरेण श्रुतिवलात्कारणत्व वक्तु शक्यम् नथात्वं तत्रैव चिढचितो पारणामोपपादनमसङ्गत स्यादिति दूषण तदप्येकाद- शमुन्मादविलसितम । सविकारस्य सविकारणैव कारणेन भवितव्यम इत्यनुवादस्य श्रुतिबलानिर्विकारमेव कारणमिति राद्धान्तितमित्यस्य ‘नात्मा श्रुत. ' इत्यत्र मृत्स्वरूपधर्मान्यथात्वयो श्रुतिप्रतिषेध्यत्वोक्तिरित्यस्य च प्रत्येक- मुन्मादविलमिनत्वात् । अन्यथात्वाश्रयस्यैव कारणत्वनियमादित्यपरमुन्मादवि- लामम। कालाष्टाढे दण्डादश्च विनाऽप्यन्यथात्व कारणत्वदर्शनात् । नहि प्रागभावाडे कार्यमामान्यकारणस्यान्यथात्व स्वरूपगलं स्वभावगतंवा केनाप्य- नुन्मत्तनापलभ्यते। एवमुन्मादचतुष्टयगर्भोऽय स्वरूपधर्मान्यथात्व प्रतिषधोक्ति- रूपा महानुन्माद । यदाप ब्रह्मैव कारणामात निर्धार्य जगत कारणान्तरस्वीकारादपरोवि- रोध एवमनुमानगम्य कारणमिति मत निरस्य पुनरानुमानिककारणाङ्गीकारा- दररो विराध नच तदपि श्रुतिगम्य कार्यसजातीयकारणस्यानुमानिकस्य श्रुति गम्यत्वायोगात् । अतएव भगवत्पादै श्रुतिप्रमाणादेव कारणसिद्धिरङ्गीकृता कारणान्तरस्वीकारे ब्रह्मलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति अनान्तर चेति दूषणप्रलपनम तदुपहास्यम-विशिष्टस्यैकस्यैव कारणत्वनिर्धारणेन स्वतन्त्रकारणान्तरव्यवच्छेदे- ऽपि विशेषणगतकारणत्वाविरोधेन तदुक्तेरुन्मादविलसितत्वात् । नहि देवदत्त एवात्र कार्ये कारणमित्युक्तिस्तच्छरीरस्यापि कारणत्वाद्विरुद्धेति कश्चिदनुन्मत्तो ब्रवीति । ब्रह्मपदस्य विशिष्टपरतोपपादितव । एव केवलप्रधानोपादानत्वस्य केव- लेश्वरनिमित्तत्वस्यानुमानगम्यत्वात्तन्निरासेन ब्रह्मात्मकप्रधानपुरुषोभयशरीर कस्य परस्य निमित्ताभिन्नापादानत्वे श्रुत्येकगम्येऽङ्गीकृते पुनरानुमानिककार- णाङ्गीकारोक्तिरुन्मादविलासितैव । अनुमानमात्रस्योपादानत्वासमानाधिकरण कर्तृताव्याप्तिमूलकस्य तत्समानाधिकरण जगवर्तृतैकगोचर श्रुतिभिन्नविषय त्वात् । तत्र स्वगुरुशिक्षितपक्षसाक्षीकरणमप्यन्धस्य जात्यन्धसहायवदुन्माद ·निराधः]] विकारिससर्गकृतस्य विकारस्यापत्त वारणम् विलसितमेव । अत एव कारणास्तराङ्गीकारे ब्रह्मलक्षणातिव्याप्रिकथनमप्यु न्मादविलसितम्। ब्रह्मगतोपादानतावच्छेदकतया स्वतन्त्रकारणत्वाभावेनाभि- ननिमित्तोपादानताविरहेणातिव्यापरनवकागत् । चिडचिदात्मक कृत्स्न जग- कारणत्वस्यैव ब्रह्मलक्षणतया अन्यतरस्यान्यतरत्प्रति अकारणतया तिव्याप्रिय कानुत्थानाच ।। एनेन स्वरूपधर्मान्यथात्वलक्षणविकारम्य श्रुतिप्रतिषेध्यत्वाचाहावि- काराश्रय चिटचिट्ठौशष्टयमात्रण ब्रह्मण. कारणत्वाभ्युपगमा नस्य च श्रुतिभिर- प्रतिषेधान्न विरोध शेर शङ्काप्युन्मादविलसितैव । स्थूलावस्थ चिढचिढन्नराव- स्थानरूपावस्थान्तरापत्त प्रगासत्यास्तद्तोत्पत्तिरूपतया कार्यन्वोपपादनात । यद्य प्यत्र विकलय दूषणं कि विकारत्वेनाभिमतं नवा ' आद्य विकारिसंसर्ग बि- कारस्यापि पातकिसंसर्गकृतपातकस्येव प्रतिषधविषय-वात् । द्वितीये त्वदुक्ति- विरोध । उभयप्रकारविशिष्टे नियन्त्रशे तटवस्थ तदुभयविशिष्टतारूप विकारो भवतीति हि त्वदुक्ति. तदप्युन्मादविलसितमेव । तस्य विकाररूप-वे श्रुतिप्रमि तत्वेन तनिषेध्यत्वायोगस्योक्त-वात् । विकारिमसर्गकृतो विकार इतिचोन्माद विलसितमेव ॥ नथाहि-कि विकारिसंसर्गएव विकारोऽभिमत त्वया' किवा पातकि सयोगात्पुरुषान्नरपि पानकमिव परमात्मन्याप नादृशो विकारा जायते' नाद्यः ससर्गमात्रस्य त्वदुदाहा भावविकारेष्वनन्तर्भावात । विकारि मृदादिसस- गिणि पुरुषे मृदादेरिव विकारि वव्यवहारस्य लोकायभावाच । तस्माच्छास्त्र दृष्टविरोधात्समर्गमात्रस्य निषेध्यविकाराक्तिरयुक्ता। नद्वितीय पातकिसंसर्ग स्येव विकारिसमर्गस्य निषेध्यतायां दोषहत्वभावान् । विकारिससर्गाद्विकारि गतविकारस्यान्यस्मिन् मक्रमस्य लोके-प्यदर्शनाच्च । 'तत्मयागीच पश्चम.' इतिवद्विकारिससर्गो विकारजनकनया न श्रृयत, नापि स्मयते नवा दृश्यते । कथं तर्हि तदुभयवौशष्टयं विकारतया भाष्य उच्यते-अवस्थान्तरमत्र विकारः नत्वसो निषेध्य. प्रमितत्वादित्युक्तम् । सच स्वरूपान्यथात्ववञ्चिदचिदुभया नामितारूप. । प्रागसन्नविभक्तनामरूप तदुभयान्तरावस्थानरूप कारणाव- स्थाया अन्यत्वा दुत्तरभावित्वा च कार्यत्वरूपः सम्पद्यत इति उदाहृत बहुश्रुति प्रतिपन्नोसौ न केनापि निषेध्य इति तस्य निषेध्यत्वोक्ति रुन्मादविलसितैव ।। .

·जगत्कारणस्य नश्यात्व दूषणम् [विरोध कारणावस्थाया अवस्थान्नरापत्तिविकार. प्रकारद्वये प्रकारिणि च समान इत्युनरभाध्ये नथैव प्रानपादनात् । अतएव तदुत्तरभाष्ये एकस्यैवावस्थान्तराप निम्पत्रिकारापेक्षया येनाश्रुत श्रुम इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञाय मृदादिष्टान्ना यथासौम्य इत्यादिना निदर्शित इति तथाविधविकारस्य श्रुति नात्मविषयना प्रतिपाद्यते । अतो न लस्य श्रुतिनिषेध्यता ।। यत्तु जन्म नाप्यस्य विकारभ्राभिप्रायकत्वनाशङ्कित नन् ब्रह्माज्ञान वादिन स्वाज्ञानविज़म्भिनमुन्नादविलग्नितमेव ।। यपि जपाकुसुनलोहित्यस्य स्फटिके प्रतिभासवत् चिवचिदनविकारस्य ब्रह्माण प्रतिभासनाशङ्कय कविज्ञानेन मर्वविज्ञानार्मुद्घटादिदृष्टान्तस्य- चानुमत्तित्रगन दिप्युन्नादावलसितमेव । अनुक्तानभिमतोत्प्रेक्षणेन दूषणात् एव विकारस्य नत्यन्वनेष्टव्यम् । ततश्च श्रुतिप्रतिपध्यत्वसिद्धिरित्यप्युन्मादवि लसितंय । श्रुतिप्रतिपन्नस्य अतएव मत्यस्य श्रुत्यानिषेधायोगात् ।। यहार विकारिमनगकृतविकारस्य स्फटिकलाहित्यसमतामाशङ्कय तर्हि श्रुतिप्रानपध्यतया मिथ्यात्वादिष्टसिध्द्यभिधानम् तदायुन्मादविलसितम् । प्राक सत्यत्व प्रमाव्य श्रुतिप्रतिपेवत्वघड मिथ्यात्व प्रसाध्य तथात्वस्यापपदनात् ।। ननु प्राक्तयन्म नाभिप्रायेणाक्तम इस्तु मन्मतरीत्यति नदोपइति चेत्- किमस्मन्मन श्रुतिप्रामस्य मत्यस्य श्रुत्या निषेध्यत्व क्वचिदिष्ट दृष्टत्वया, तद- भावेऽपि तत्प्रलपनमुन्मादविलसितमेव । स्फटिकलौहित्यमाप न मिथ्या, जपा निष्ठस्त्यैव नस्य दोपवशानत्र प्रातिभासात् । प्रातिभासिकवस्तूत्पत्तिस्तु विस्तरेण निरस्ता प्राचीन । कारणत्वस्य मिथ्यात्वं तदुपहितस्यापि तत्त्वात्तज्ज्ञानजन्य- मोक्षोऽपि प्रातिभासिकवस्तुज्ञानजन्यहर्षादिवदनित्य स्यादित्यन्यत्र विस्तरः ।। यपि दूषण चिडचिशिष्ट्याद्ब्रह्मण. कारणत्वमिच्छन् चिचितो जंग- कारणत्वमिच्छसि नवा ' आद्य ब्रह्मण कारण वकल्पन व्यर्थम् । स्वरूपधर्मा- न्यथाभाववयां चिदाचियामव सर्वनिर्वाहे मृन्निर्वाह्य घटे मृद्विशिष्टाकार- म्यव चिर्चािद्वशिष्ठम्य ब्रह्मण कारणत्वकल्पनानौचित्यात् । द्वितीये स्वरूपे- णान्यथाभाववतो मृद्राठेघंटादिकारणत्व प्रत्याख्यानं स्यात्। कि च विशेषणविशे प्यभाव कामचारण ब्रह्मविशिष्टयो श्चिचितो कारणत्व कि न स्यात् । किच वैशिष्टयान् कारणत्व मिति काऽर्थ । ब्रह्मांशयोश्चिदचितो यत् कारणत्वं तत ·निरोधः] चिटचिद्विशिष्टत्य कारगन्येपरोक्तदूषणानुवाद स्तत्परिनीलनारम्भश्च अशिनो ब्रह्मण एव कि वा अग्नीपोमयोदेवत्वमिव चिहाचेतोब्रह्मणि च कार- णत्व व्यासज्य वर्तत इति ? अथवा चिदचिद्वारा ब्रह्मण. कारणत्वमिति ? उत चिदचिद्गत कारणत्व ब्रह्मण्युपर्यत इाले कि दुर्जनससर्गात्सज्जने दौर्ज- न्यमिव चिदचित्ससादालनि कारणत्व वास्तवं जायत इति ? किवा मेघ. गतं धावन चन्द्र इत्र चिचित कारणत्वं ब्रह्मण्यारोप्यत इति, यद्वा जपापुष्प सन्निधानात् स्फटिके लैहित्यामेव विकारिचिदचित्तन्निधानान् कल्पितं कार णत्व ब्रह्मणि जायत इति । नाद्यः ब्रह्मणः सविकारत्वप्रसङ्गात् । कारणत्वनिवचिदीचा तजडत्व- विनाशित्व दुःखित्व परतन्त्रत्वादय. सर्वेऽपि ब्रह्माण प्रादुष्युः । चिचितोः ब्रह्मणश्च त्वदुक्त स्वरूपविवेचनमध्यनर्थक स्यात् । प्रकारप्रकारणारभेदश्च स्यात् ततश्च सकलवेदान्तव्याकोपः । अतएव न द्वितीय., स्वरूपधर्मान्यथाभा- वयो. ब्रह्मण्यपि संक्रनप्रसङ्गेन जडत्वादिप्रसङ्गतौल्यात् । न तृतीयः, कारण- त्वस्येव धर्मान्तराणामाप प्रसङ्गात् । चिदचिवस्तुद्वारा ससारित्वप्रसङ्गाच्च । नहि चिदचिवारकं परिणामित्वनात्रमेव नान्यद्भवतीत्यत्र किञ्चिन्नियामकम- स्ति । किचान्यद्वाराऽन्यस्यान्यधर्मसम्बन्धे मूर्खस्य पितुः पुत्रद्वारा पाण्डित्यं स्यात् । भर्तुर्भार्याद्वारा स्त्रीत्वं, भार्याया भर्तृद्वारा पुस्त्वच स्यात् । यथाहुर्वाच- स्पतिमिश्राः- ' तथाऽपि किमायातं, विषयात्मनोः स्वभावजड्योरेतदायात । यत्तयोः संविदजडेति तत् कि पुत्रः पण्डिलइति पितावा पण्डितोस्त्विति न चतुर्थः, यजमानप्रस्तराद्यभेदवत् श्रुतिविधेयत्वात्सम्भवात् । नापिपञ्चमः, कारण द्वयप्रसङ्गात् । विकारिसंसर्गात् ब्रह्मणो विकारित्वप्रसङ्गश्च । चिदचितोरेवा- न्यथात्वं नब्रह्मणः श्रुतिविरोधादिति त्वदीयाभ्युपगारोधश्च । नापिषष्ठसप्तमौ, मन्मतप्रवेशापत्तेः । अतो धर्नारोप धर्मान्तरोत्पत्तिवाऽन्तरेण चिदचिद्वैशिष्ट्य मात्रात् कारणत्वानिर्वाहात् आद्य तन्मतप्रवेशात् , द्वितीये श्रुतिप्रतिषेध्यत्वाद्वि- रोधोदुरुद्धर इति ॥ तदिदमनादेयम् । विशिष्टस्य यत्रान्यान्वयः विशिष्टे वाऽन्यान्वयः तत्र सर्वत्र विशेषणविशेष्योभयसम्बन्धस्तावन् क्लप्तः । ज्ञान्त्रिकैरपि विशिष्टस्य विधेयत्वे विशेषणविशेष्ययोर्द्वयोरपि विधेयत्व एकयत्नान्वयाञ्च न वाक्यभेदः । विशिष्टस्योद्देश्यत्वे विशेष्यविशेषणयोर्द्वयोरुद्देश्यत्व जत्र प्रत्येकं विधेयत्वान्वयात् 3 ·श्रुन ब्रह्मणःकारणत्व विशिष्टानिष्ठमिति निरूपणम् [निरोधः एक्यनान्वयासम्भवात् , वाक्यभेद इत्युक्त । लौकिका अपि हि 'चित्रवा- मसमानय' इत्यादौ विशिष्टान्वयिन्यायनयेन विशेषणस्याप्यन्वयामच्छन्ति । वैदिकाश्च 'लोहितोप्णीषा ऋत्विज प्रचरान्ति' इत्यत्र विशेषणीवेशष्ययाः प्रचरणान्वचमिच्छन्ति । आह च पतञ्जलि. 'तद्गुणा आनीयन्ते तद्गुणाश्च प्रच- रान्त ' इति । सयोगसमवायौ यत्र ससौ तत्राय नियम । तेन 'चित्रगु मानय ' इत्यादावानयने चित्रगवीनाम् अनन्वयेऽपि न दोष इत्याह कैयटः। अपृथक्सिद्धविशेषणेषु विशिष्ट यत्र धर्मान्वयः, तत्र यथायोग साक्षाद्वा विशे- पणद्वारा च धर्मान्वय सर्वेष्ट. दृष्टश्च देवदत्तोजातः, मृतः, गच्छति, तिष्ठति जानाति, इत्यादौ । तत्रहि जन्मविनाशौ शरीरद्वारको गमनस्थाने च । ज्ञानन्तु साक्षात् । देवदत्तो यजत इत्यत्र यजनस्य कायिक, वाचिक, मानसिकव्या- पारममवात मानसिकज्ञानविशेषरूपस्य यथायोगमन्वयो दृष्टः । तद्यथा 'ब्यह नानाति' इत्यत्र व्यहरनशनरूापाङ्गस्य कायिकस्य शरीरद्वारा मन्त्रोच्चा- रणादे वाचिकस्य वागिन्द्रियद्वारा, मानसिकस्य ध्यानादेः मनोद्वारा वीक्षणा देश्चाक्षुषस्य चक्षुर्द्वारा प्रधानस्य ज्ञानविशेषरूपस्य साक्षादेवेति सर्वसम्मतम् ।। किच यथा ग्राहकग्रहणेन सन्निध्यानातेषु वस्तुषु परमापूर्वशेषतयाऽव गतेषु यागद्रव्यादेः अद्वारकं शेषत्वं प्रोक्षणादे; सद्वारकं शेषत्व च मुख्यमेव । तथा वहुस्याम्' इति ग्राहकग्रहणेन सर्वास्ववस्थासु परमात्म्मीयतयाऽवगतासु स्वरूपान्यथाभाव ज्ञानसङ्कोचादिरूप सद्वारकावस्थाया तत्तनियमनरूपाऽद्वार कावस्थायाश्च परमात्म्मीयत्व मुख्यमेव । अतो विशिष्टोपादानत्व विशेषणविशे- प्योभयान्वितत्वे सन्देहाभावात् तत्र विकल्पकल्पनमुन्मादविलसितमेव ।। नत्र यद्दषण विषेषणयो. चिदचितोः कारणत्वेसति ततएवापपत्तौ ब्रह्मणः कारणत्वकल्पन व्यर्थम् । मृत्कार्ये उद्विशिष्टस्याफाशस्येवेति, तदप्युन्मादविल मितम् । नहि व्यसनितया कारणत्व कल्पयाम:, किन्तु श्रुतत्वात् विशिष्टस्य कारणत्वमङ्गीकुर्मः श्रुतत्यागानौचित्यात् । तत्रैतावदेव वक्तव्यम्, सत्यं ब्रह्मणः कारणत्वं श्रुतं, तत् विशिष्टनिष्ठमिति कुतइति ? तत्र शब्दसामर्थ्यमर्थसामर्थ्य बहुश्रुत्यनुग्रहः समस्तशास्त्रीय व्यवहारताचेत्युक्तम् । तथाहि-अकृतिव्यति- रिक्तां जाति गवादिपदप्रवृत्तिनिमित्तमभ्युपगच्छन्तो वैशेषिकादयः, तत्राश्रय- ताघटकतयाऽकृतिसंसर्गयोरपि वाच्यतामातिष्ठन्ते। वैयाकरणास्तु जातिव्यक्ति ·विरोधः] सदात्मब्रह्मादिशब्दाना विशिष्टपरत्वोपपादनम् लिङ्गसंख्याकारकाणीति पश्चक प्रातिपदिकार्थमाचक्षते । त्रिकमपरे तत्रैकमेव प्रधानमितरद्विशेषणमिति निर्विवादम् । आकृत्यतिरिक्तां जातिमनभ्युपगच्छ न्नश्च तद्विशिष्टां व्यक्ति तत्तत्पदवाच्यां वदन्ति । सर्वेऽप्येते जातिशब्दान् गुण शब्दान् क्रियाशब्दांश्च विशिष्टवाचिन. प्रतिजानते । एव सदात्मब्रह्मादिश व्दाअपि चिदचिद्विशिष्ठवाचिन एव । चिदचितोरपि जात्याकृत्योरिव व्यक्ते ब्रह्मणो विशेषणतैकस्वभावत्वादचेतन सर्व कस्यचिञ्चेतनस्याधीनम् । चननश्च परतन्त्रः सर्वस्वतन्त्रचेतनान्तराधीनो दृष्टः । परमात्माच स्वतन्त्र. ! अत. पर तन्त्रमितरत् द्वयम् । तत्परतन्त्रतया तद्विशेषणतकस्वभावम् । तदेवं सत्ताव्याप्ति बृहत्व बृंहणत्वनिमित्तका अपि शब्दाः तत्तद्विशेषणविशिष्टपरा । शब्दस्वाभा- व्यादर्थस्वाभाव्याच्च ।। यद्यपि तावदात्मादयः शब्दाः केवलपरा एव स्यु. तथाऽपि 'यजेत स्वर्ग काम इति केवलस्य यागस्य कारणत्वश्रवणेऽपि केवलस्य तस्य कालान्तरभा- विस्वर्गादिजननासामर्थ्य प्रत्यक्षणावगम्यापूर्वादिद्वारक तदुपपाद्यते, यथावा, देहान्तरानुभाव्यस्वर्गादिसाधन यागादो केवलस्यैवात्मनः स्थिरस्य कर्तृत्वश्रव- णेऽपि अशरीरस्य कर्मणि कर्तृत्वायोगा देहवतः कर्तृत्वे आधानादिसाध्याग्नि- साध्यत्वाद्योग्यतापर्यालोचनेन वेदाध्ययनानयाधानादि योग्यब्राह्मणादि शरीर विशिष्टस्यैव सामर्थ्यानुसारात्कर्मकर्तृत्वं, यथावा 'हस्तेनावद्यति, सुवेणाव- द्यति, स्वधितिनाऽवद्यति' इत्यादाववदानसामान्यप्रति हस्तादे, करणत्वश्रव- णेऽपि हस्तादेस्सामर्थ्यमालोच्य पुरोडाशाद्यवदानमात्र गत्वं व्यवस्थाप्यते । एवं निर्विकारकेवलस्यात्मन परिणामे श्रुतेऽपि वस्तुसामर्थ्यमनुसृत्य ‘पृष- दाज्यनयादात्मा सुखमास्त' इत्यादी आत्मादिशब्दवज्जगत्कारणवादि ब्रह्मा- दिशब्दा वस्तुसामर्थ्यसनाथाश्चिदाचिद्विशिष्टपरा इति वक्तव्यम् । एव सत्येव प्रतिज्ञादृष्टान्तादि बहुश्रुत्यनुग्रहः ।। किच शरीरवाचकानां ब्राह्मणादिपदानां शरीरिपर्यन्तत्व शरीरिवाच- कानामात्मादिपदानां शरीरविशिष्टवाचित्वं च दृष्टम् । सर्व च परमात्मनश्श रीरमित्यन्तर्यामिब्राह्मणाद्यवगतम् । अतस्तद्विशिष्टवाचित्वमपरिहार्यम् । अतः 'सदेव सौम्येदमग्रआसीत् तदैक्षत' 'आत्मावा इदमेकएवासीत् ‘स ईक्षत ' ' सोऽकामयत बहुस्याम्' इत्यादिषु श्रुतं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमुदाहृ ·१८ श्रुन ब्रह्मण:कारणत्व विशिष्टनिष्ठमिति निरूपणम् [निरोधः H . एकयनान्वयासम्भवात्, वाक्यभेद इत्युक्तः। लौकिका अपि हि 'चित्रवा- ससमानय' इत्यादौ विशिष्टान्वयिन्यायनयेन विशेषणस्याप्यन्वयामच्छन्ति । वैदिकाश्च 'लोहितोष्णीषा ऋत्विज प्रचरान्ति' इत्यत्र विशेषणीवेशष्ययाः प्रचरणान्वयमिच्छन्ति । आइ च पतञ्जलि: 'तद्गुणा आनीयन्ते तद्गुणाश्च प्रच- रान्त ' इति । सयोगसमवायौ यत्र ससौ तत्राय नियमः । तेन ‘चित्रगु मानय' इत्यादावानयने चित्रगवीनाम् अनन्वयेऽपि न दोष इत्याह कैयटः । अपृथक्सिद्धविशेषणेषु विशिष्टे यत्र धर्मान्वयः, तत्र यथायोग साक्षाद्वा विशे- पणद्वारा च धर्मान्वयः सर्वेष्टः दृष्टश्च देवदत्तोजातः, मृतः, गच्छति, तिष्ठति जानानि, इत्यादौ । तत्रहि जन्मविनाशौ शरीरद्वारको गमनस्थाने च । ज्ञानन्तु साक्षात् । देवदत्तो यजत इत्यत्र यजनस्य कायिक, वाचिक, मानसिकव्या- पारममवहित मानसिकज्ञानविशेषरूपस्य यथायोगमन्वयो दृष्टः । तद्यथा यह नानाति' इत्यत्र व्यहरनशनरूापाङ्गस्य कायिकस्य शरीरद्वारा मन्त्रोच्चा- रणादे. वाचिकस्य वागिन्द्रियद्वारा, मानसिकस्य ध्यानादेः मनोद्वारा वीक्षणा देश्चाक्षुषस्य चक्षुर्द्वारा प्रधानस्य ज्ञानविशेषरूपस्य साक्षादेवेति सर्वसम्मतम् ।। किच यथा ग्राहकग्रहणेन सन्निध्यानातेषु वस्तुषु परमापूर्वशेषतयाऽव गनेषु यागद्रव्यादेः अद्वारकं शेषत्वं प्रोक्षणादे, सद्वारकं शेषत्व च मुख्यमेव । तथा 'वहुस्याम् ' इति ग्राहकग्रहणेन सर्वास्ववस्थासु परमात्म्मीयतयाऽवगलासु स्वरूपान्यथाभाव ज्ञानसङ्कोचादिरूप सद्वारकावस्थाया तत्तन्नियमनरूपाऽद्वार कावस्थायाश्च परमात्म्मीयत्वं मुख्यमेव । अतो विशिष्टोपादानत्व विशेषणविशे- ध्योभयान्वितत्वे सन्देहाभावात् तत्र विकल्पकल्पनमुन्मादविलसितमेव ।। तत्र यद्दषण विषेषणयोः चिदचितोः कारणत्वेसति ततएवोपपत्तौ ब्रह्मणः कारणचकल्पन व्यर्थम् । मृत्कार्ये उद्विशिष्टस्याकाशस्येवेति, तदप्युन्मादविल- सितम् । नहि व्यसनितया कारणत्वं कल्पयामः, किन्तु श्रुतत्वात् विशिष्टस्य कारणत्वमङ्गीकुर्मः श्रुतत्यागानौचित्यात् । तत्रैतावदेव वक्तव्यम्, सत्यं ब्रह्मणः कारणत्वं श्रुतं, तत् विशिष्टनिष्ठमिति कुतइति ? तत्र शब्दसामर्थ्यमर्थसामर्थ्य बहुश्रुत्यनुग्रहः समस्तशास्त्रीय व्यवहारताचेत्युक्तम् । तथाहि-अकृतिव्यति- रिक्तां जाति गवादिपदप्रवृत्तिनिमित्तमभ्युपगच्छन्तो वैशेषिकादयः, तत्राश्रय- ताघटकतयाऽकृतिसंसर्गयोरपि वाच्यतामातिष्ठन्ते । वैयाकरणास्तु जातिव्यक्ति ·विरोध:] सदात्मब्रह्मादिशब्दाना विशिष्टपरत्वोपपादनम् । लिङ्गसंख्याकारकाणीति पञ्चकं प्रातिपदिकार्थमाचक्षते । त्रिकमपरे तत्रैकमेव प्रधानमितरद्विशेषणमिति निर्विवादम् । आकृत्यतिरिक्तां जातिमनभ्युपगच्छ न्तश्च तद्विशिष्ट व्यक्ति तत्तत्पदवाच्यां वदान्त। सर्वेऽप्येते जातिशब्दान् गुण- शब्दान् क्रियाशब्दांश्च विशिष्टवाचिनः प्रतिजानते । एवं सदात्मब्रह्मादिश ब्दाअपि चिचिद्विशिष्ठवाचिन एव । चिदचितोपि जात्याकृत्योरिव व्यक्त ब्रह्मणो विशेषणतैकस्वभावत्वादचेतन सर्व कस्यचिञ्चेतनस्याधीनम् । चेतनश्च परतन्त्रः सर्वस्वतन्त्रचेतनान्तराधीनो दृष्टः । परमात्माच स्वतन्त्र. । अतः पर तन्त्रमितरत् द्वयम् । तत्परतन्त्रतया तद्विशेषणतकस्वभावम्। तदेवं सत्ताव्याप्ति बृहत्व बृंहणत्वनिमित्तका अपि शब्दाः तत्तद्विशेषणविशिष्टपरा । शब्दस्वाभा- व्यादर्थस्वाभाव्याच्च ॥ यद्यपि तावदात्मादयः शब्दाः केवलपरा एव स्युः तथाऽपि 'यजेत स्वर्ग काम इति केवलस्य यागस्य कारणत्वश्रवणेऽपि केवलस्य तस्य कालान्तरमा- विस्वर्गादिजननासामर्थ्य प्रत्यक्षणावगम्यापूर्वादिद्वारक तदुपपाद्यते, यथावा, देहान्तरानुभाव्यस्वर्गादिसाधन यागादौ केवलस्यैवात्मनः स्थिरस्य कर्तृत्वश्रव- णेऽपि अशरीरस्य कर्मणि कर्तृत्वायोगा देहवतः कर्तृत्वे आधानादिसाध्याग्नि- साध्यत्वाद्योग्यतापर्यालोचनेन वेदाध्ययनानयाधानादि योग्यब्राह्मणादि शरीर विशिष्टस्यैव सामर्थ्यानुसारात्कर्मकर्तृत्वं, यथावा 'हस्तेनावद्यति, स्त्रवेणाव- धति, स्वधितिनाऽवद्यति' इत्यादाववदानसामान्यप्रति हस्ताद; करणत्वश्रव- णेऽपि हस्तादेस्सामर्थ्यमालोच्य पुरोडाशाद्यवदानमात्राङ्गत्वं व्यवस्थाप्यते । एवं निर्विकारकेवलस्यात्मनः परिणामे श्रुतेऽपि वस्तुसामर्थ्यमनुसृत्य ‘पृष- दाज्यनयादात्मा सुखमास्त' इत्यादौ आत्मादिशब्दवज्जगत्कारणवादि ब्रह्मा- दिशब्दा वस्तुसामर्थ्यसनाथाश्चिदचिद्विशिष्टपरा इति वक्तव्यम् । एव सत्येव प्रतिज्ञादृष्टान्तादि बहुश्रुत्यनुग्रहः ॥ किच शरीरवाचकानां ब्राह्मणादिपदानां शरीरिपर्यन्तत्व शरीरिवाच- कानामात्मादिपदानां शरीरविशिष्टवाचित्वं च दृष्टम् । सर्व च परमात्मनश्श रीरमित्यन्तर्यामिब्राह्मणाद्यवगतम् । अतस्तद्विशिष्टवाचित्वमपरिहार्यम् । अतः 'सदेव सौम्येदमग्रआसीत् ' 'तदैक्षत' 'आत्मावा इदमेकएवासीत् 'स ईक्षत' 'सोऽकामयत बहुस्याम्' इत्यादिषु श्रुतं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमुदाह ·२० चिदचिढ़तजडन्वादिप्रसङ्गस्य परब्रह्मणि वारणम् [विरोध तोपपादकवलाद्विशिष्टनिष्टमाद्रियामहे । तच्च विशेषणविशेष्योभरगनमित्यस- न्दिग्धम् । नात्रैकनेतरस्यान्यथासिद्धिश्शक्यटङ्का। नवाऽतिप्रसङ्ग शङ्कयः नहि मृद्विशिष्टमा काशं घटकारणमित्यत्र विचिदस्ति प्रमाणम् । नवाकाशस्य कारणत्वं श्रुतं, नवा मृत्सत तद्विशिष्टवाचक्रं नवकारस्य मृदपृथक्सिद्ध विशे षणं, येन तस्यापि कारणत्वं स्यात् । अत इदमप्युन्मादविलसितम् । नहि चिढ चितो. कारणत्वे सिद्ध कारणान्तर हल्प्यमित्युन्मादविलसितम् । नहि तयोः कारणत्वं श्रुत, नवा युक्तम् । कारणगतैकाद्वितीयश्रुतिविरोधात् । द्वयः पर कारणत्वविरोधात् । अचेतनचेतनयोः परनन्त्रयो स्वतन्त्रकारणताविरोधात् । अनुपपत्तिप्रतिषेधाभ्यं तदसम्भवाच्च । अचेतनस्यहि नस्ततन्त्रप्रवृत्तिः जीवस्य हि जगद्व्यापारो निपिद्धः 'जनध्यापारवर्ज' इति । विशेषणस्य कारणत्वापरि- त्यागादेव मृदादेर्घटादिकारणत्वप्रत्यख्यान दूषणमप्युन्मादविलसितम् ।। यदपि विशेषणविशेष्यभाव कामचारात् ब्रह्मविशिष्टयो चिचितो. कार- णत्वं किं नस्यादिति दूषणं नदप्युन्मादविलसिनम । चिदचितोः ब्रह्माधीनत्व तच्छरीरत्व तत्याल्यत्वादिभिस्तद्विशेषणतै कस्वभावत्ववत् ब्रह्मणोऽन्यशेषतायाः काप्यश्रवणात् । खनन्त्रस्यान्यशेषत्वानुपपत्तेः कामचारस्तु शाब्दे प्रयोगे नच तेन वास्तव वैशिष्टयम् । नहि राजपुरुषइति निर्देशमात्राद्वास्तव राज्ञ. पुरुषवि- शेषणत्वं तत्प्रयुक्तंवा राज्यपरिपालन कश्चिदनुन्मत्त आपादयति । चिदचिह्नत स्वरूपस्वभावान्यथाभावस्तद्वारा ब्रह्मणि सक्रामतीत्यत्रापि न दोष । अपृथ- क्सिद्धविशेषणगतानां अवस्थानं कारणत्वघटकानां ब्रह्मणउपादानत्वबोधक श्रुतिबलादेव तत्सक्रमाङ्गोकारात् । नचैतावता ब्रह्मण. कारणत्वत्याग. । यागगत श्रुतकारणतानिहाय अल्प्यनानापूर्वकरणत्वस्येव तदुपपादकत्वात् । न वा तन्तजडत्वादेरापि तत्र प्रसङ्ग । तत्कल्पकानुपलम्भात् तेनविनाऽनुपपत्त्यभा- वात् । कारणत्वस्यैव तेपामश्रुतत्वात् प्रत्युत निषेधात् । दृश्यतेहि शरिद्वारक जन्ममरणादिकं जीवगतं जडत्वपराक्त्वादिकन्तु न दृश्यते । अतएव स्वस्पस्वभावविवेचनमाप नव्यर्थम् । नह्याश्रयाश्रयितामात्रात्त- दाश्रयत्वं घटत्वादेराप भूतलाश्रितत्वप्रसङ्गात् । अपित्वाश्रयताग्राहके सति प्रमाणे नहि दण्डादे. कारणस्य घटादिकारणत्वं दृष्टमित्येतावता कुलालपित्रा दरपि कारणत्वं कश्चिदभ्युपैति । कारणनामाइकयोस्तदन्वयव्यतिरेकयोस्तत्रामा ·निरोधः] प्रकारप्रकारिणोरभेदापादनस्यासाङ्गत्यनिरूपणम् । - वात् । एवं ब्रह्मण उपादानत्वश्रवणच्चिदचितोस्तच्छरीरत्वाभिधानस्यानन्यार्थस्य तन्निर्वाहकौन्त्यात् । बालगरीरावच्छिन्नस्यात्मनो युवादिशरीर प्रर्गव सूक्ष्मा- वस्थचिदचिच्छरीरकस्य परमात्मनः स्थूलावस्थतच्छरीरं प्रत्युपादानता युक्ता । अन एव प्रकारप्रकारिणोरभेदापादानमप्युन्मादविलसितम् । सद्वारकतद्धर्माश्रयत्वस्य तदभेदनयत्याभावात् । दृश्यते हि जलपूर्णकुम्भवोढुर्जलवोढत्वं । नचैतावता कुम्भपुरुषयोरभेदः। दृश्यतेच भृत्यगतजयपराजयादिभीराज्ञो जयित्व पराजित वादिव्यवहार । नच भृत्यराज्ञोरभेदः । नवा शरीरद्वारकस्थूलत्वकृत्वाद्याश्र यत्वमादाय स्थूलोऽह कृशोऽहमिति व्यवहारे शरीरात्मनोरभेद , रकस्य हेतो. ? तद्भेदतवारकधर्माश्रयत्वाश्रयणेऽपि साक्षात्परम्परासबन्धभेदे .दाश्रयत्वे सति दोषाभावात् । अस्तिहि विशेषग्राहके तुल्यरूप तदाश्रयत्व पतित्वतुल्य रूप, यथा दम्पत्यो. कर्तृत्वम् । तत्रहि पत्नया अनुज्ञादानेन पतिद्वारक। एक- मिहाग्यस्तु वैलक्षण्यं प्रामाणिकत्वात् । नहि यजमात्विग्भ्यां क्रियमाणेपति क्रतावुभयोरेकरूपकर्तृत्वम् , अपितु स्वतन्त्रास्वतन्त्रत्वघटितम् । तत्रापि द्रव्यत्या गादौ प्रधाने ऋत्विजामनन्वयः । आध्वर्यवादौतु तद्द्वारकं यजमानकर्तृत्वम् । ऋात्वजान्त्वद्वारकम् । एवं चिदचिवारक स्वरूपज्ञानाऽन्यथात्वरूपनिकारास्प दत्वं साक्षात् । चिदचितोः अन्तर्यामित्वावस्थायान्तु चिदचितोरनन्वयएवेती- यान् विशेषः । एव कारणत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वेऽव्यासज्यवृत्तित्वे वा नकाश्च- दोष. । निमित्तत्वन्तु विशेष्यमात्रनिष्ठ उपादानत्वं विशिष्टनिष्ठम् । विशिष्टानन्य त्वान्निमित्ताभिन्नमुपादानमित्यत्र नविरोध । अतएव तृतीयेऽपि नविरोधः ॥ यत्वेतत्पक्षेऽपि चिदचिद्वारा उपादानत्वमिव विकारिगत जडत्व सां- सारिकत्वादिः, स्त्रोत्व पुंस्त्वादिभिः भर्तृभार्ययोः, पितापुत्रयोः पाण्डित्यमा- दिश्च प्रसज्यतेलि दूषणम् , तत् तदापादकप्रमाणाभावादुन्मादविलसितमि- त्युक्तमेव । इदानी जडत्वाद्यापादक कि उपादानत्वश्रुतिरेव ? किवा शरीरत्व श्रुति. १ किवाऽविनाभावमात्रम् ? अथवा तत्सम्बन्धएव ? यद्वा संक्रमणावस्था सामानाधिकरण्यम् ? नाद्यः। अवस्थान्तरापत्तिमात्ररूपस्योपादानत्वस्यावस्था- श्रयत्वमात्रसापक्षस्य जडत्वापत्यनापत्यारुदासनित्वात् । न द्वितीयः त्वच्छरीर गत जडत्वादेस्त्वय्येवादर्शनेन त्वय्येव व्यभिचारात् । अतएव न संसारित्व प्रसङ्गोऽपि कर्मसम्बन्धनिबन्धनस्य सांसारिकत्वस्य तदसम्बन्धिनि परमात्म- ?

·२२ विज्ञानघनएवेत्यादिश्रुतीना जीवपरत्वस्थापनम् [विरोध न्यप्रसङ्गाच्च । अतएव मूर्खस्य पितु पुत्रद्वारा पण्डितत्वं भर्तृभार्यादि स्त्रीत्व पुस्त्वादिप्रसङ्गोऽपि दूरोत्सारितः । असतिप्रमाणे अपृथक्सिद्धेष्वसतः पृथ- क्सिद्धेषु सुनरामप्रसक्ते. । न तृतीय. अविनाभावस्य ज्ञापकतामात्रानिमित्तस्य तदतधर्मसम्बन्धानिमित्तत्वात् । नहि वयविनाभूतस्य धूमस्य वह्नित्वसम्बन्धः केनचिवष्टः श्रुतोवा। अतएव नचतुर्थः घटसम्बन्धिपटादौ घटत्वादिसम्ब न्धादर्शनात् । जपास्फटिकादावाप न लौहित्यसंक्रमः । अपितु तत्प्रतिभास- मात्रं जपात्वादिसक्रमादर्शनात् । अतएव नपञ्चमः सामानाधिकरण्यमात्र- स्यान्यत्र धर्मसंक्रान्तावनियामकत्वात् ।। यत्तु यद्यपादानत्वश्रवणात् अवस्थाश्रयत्व कल्प्यते तर्हि 'विज्ञानघनए- वैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति' इति विनाशित्वं 'न प्रेत्य संज्ञास्ति' इति जडत्वं च श्रुतमेवेति तत्प्रसङ्गोऽपि दुर्वारइत्युक्तं, तदप्युन्माद विलसितम् । उदाहृतवाक्यस्य जीवविषयत्वात् । अत्र हि जीवस्य मुक्त्यवस्था प्रतिपाद्यते। 'विज्ञानघनो जीवः पञ्चभूतमयं शरीरं विसृज्य तद्विशरणानन्त- रमेव महद्भूतं परमात्मानमनुविनश्यति, परमात्मनि लीनो भवति देवादिना- मरूपप्रहाणात्' इत्यर्थः । अविलम्बितत्वप्रतिपादनाय 'तान्यनु' इत्युक्तिः । जीववियोगोत्तरक्षणएव विशरणं भवति तदुत्तरक्षणएव ब्रह्मप्राप्तिर्भवति नवि- लम्ब इति भावः । एवं नप्रेत्य संज्ञाऽस्तीत्यपि जीवस्य मोक्षाभिप्रायं देवादि संज्ञाभावप्रतिपादनपरं, न जडत्वप्रतिपादनपरम् । एव ' स सर्वमायापरिमोहि- तात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम्' इत्यपि जीवविषयम् । मायोपधानस्य ब्रह्मण्यसम्भवात् । 'शरीरमास्थाय' इत्यस्यापि तत्रैव स्यरसत्वात् । 'ब्रह्म- दाशा ब्रह्मदासा ब्रह्ममे कितवाउत' इत्यपि ब्रह्मणः सर्वात्मकतापरं, नतु तस्य संसारित्वपम् । अकमेवश्ये तस्मिन् ससारगन्धासम्भवात् । 'अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' इतिहि श्रुतिः । दाशाद्यभेदनिर्देशस्तु जीवस्य परमात्मांशि- त्वप्रतिपादनायेत्याह सूत्रकारः 'अंशो नानाव्यपदेशादन्यथाचापि दाशकित वादित्वमधीयतएके' (ब्र,सू.२.३.४२) इति ॥ यद्यपि ' नानाव्यपदेशात्' इति भेदव्यपदेशस्य 'अन्यथाच' इत्यभेद- व्यपदशस्यचोक्तत्वात् दाशकितवादित्वव्यपदेशोऽनर्थकइति शङ्का प्रभवति- त्थाऽपि राजा राष्ट्रमितिवन्नायमभेदनिर्देश औपचारिक: अप्रधाने प्रधानव्यपदेशः ' ·निरोधः उपादानस्य महामहिमावहत्वाद्गुणत्वनिरूपणम् २३ , हिसः । अयन्तु प्रधानेऽप्रधानव्यपदेशः । अतोऽयं ब्रह्मांशत्वमेवावलम्बते इत्येवमर्थतया सार्थक्यात् । विस्तरस्तु तत्त्वमार्ताण्डे ।। एवं जडत्वादिनिर्देशाश्च जीवविषयाः 'नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते इति तु 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः' इति प्रक्रमान्नामरूपव्याकरणप्रयुक्त सर्वनामभाक्त्वमाह, न संसारित्वम्। ' स एष इहप्रविष्ट आनखाग्रेभ्य ' इत्यापि सर्वान्तःप्रवेशमाह, न संसारित्वम् । 'सम्भोगप्राप्तिारतिचेन्नवैशेष्यात्' इति सूत्रकारैरव तनिषेधात् ॥ यदपि सद्वारकावस्थान्तरापत्तेर्वास्तवत्वावास्तवत्वविकल्पनं तदप्युन्मादवि- लसितम् श्रुतिप्रमितस्य वास्तवत्वशङ्कायोऽगात् । वास्तवत्वे सकलवेदान्तव्याकापे इत्युन्मादविलसितमेव । सकलवेदान्तानां कारणविषयत्वात् । कारणत्वस्यचा- वस्थान्तरापत्तिरूपत्वात् । तस्य च स्वशरीरभूत चिदचिद्वारकस्याविरोधात् । जीवे बाल्याद्यवस्थावीदत्युक्तम् । निर्विकारत्वश्रुतिस्तु साक्षात्स्वरूपविकाराभावप रोति न कस्यापि वेदान्तवाक्यस्य व्याकोप. । प्रत्युत विशिष्टस्य ब्रह्मशब्दवा- च्यत्वं सूक्ष्मावस्थ स्थूलावस्थ चिदचितां तच्छरीरत्वं, तस्योपादानत्वं सर्वता- दात्म्यं, बहुस्यामिति सङ्कल्प , एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं, मृदादिदृष्टान्त श्वेत्येवमादिबोधयन्वेदान्तवाक्यगणस्तत्रैवानुकूलइति ॥ एतेन किमयं सद्वारकपरिणाम. प्राप्तश्श्रुतिभिरनूद्यते, उत श्रुतिभिर्विधी- यत इति विकल्पोऽप्युन्मादविलसितः । सर्ववेदान्ततात्पर्यविषयस्य भ्रमसिद्ध- त्वानुपपत्तेः । “नजायते । इत्यस्य जीवगतस्वरूपात्पत्तिनिषेधपरत्वात् । साचा चेतनगता तत्साहचर्याच्चैतने प्राप्ता निवार्यत इति 'सवा अयं पुरुषो जायमान श्शरीरमभिसम्पद्यमान उत्क्रामम्रियमाण' इति श्रुतिवशाद्विज्ञायते ॥ यत्तु श्रुतिप्राप्तस्य निषेधविकल्पापत्तिरिति कल्पनं, तत्, वस्तुनिविकल्पा- योगादुन्मादविलसितमिति स्फुटमेव । अतो विधिनिषेधयोस्सद्वारकाद्वारका- वस्थाश्रयत्वतदभावविषयकत्वाब्यवस्थितविषयतैव युक्ता ।। यदाप 'न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्रहि' इत्यत्र पृथिव्यादि- स्थानसम्वन्धात्परस्य ब्रह्मणो दोषासम्बन्ध उक्त., अतो न तस्य कारणत्वमिति, तदप्युन्मादविलसितम् दोषनिरासेऽपि तच्छरीरकत्वप्रयुक्तापादानत्वानिरासात् । नहि कारणत्वमुपादानत्वं वा दोष., अपितु महामहिमावहत्वाद्गुणएव । यथाह ·विरोध २४ परमते नस्थानतोपि परस्येत्यादिसूत्रास्वारस्यनिरूपणम् . सूत्रकारः 'प्रकाशवच्चावशेष्यम्' इति। अत्र श्रीभाष्यं 'मूर्तामूर्तादिप्रपञ्चविशि- टतायाआप ब्रह्मगुणत्वाइवेशेष्यम् ' इति। किंच नात्र पृथिव्यादिसम्बन्धो वार्यते। नवा तद्वारकतदीयधर्मसमन्वयः, अपितु तदन्वयप्रयुक्ततत्सजातीयगुणान्तरप्रा. दुर्भावः, तद्धत्वभावात् । अतएव प्रतिपर्याय ' अन्तर्याम्यमृतः' इत्युच्यते इति । अतएव जीवस्यापि दोषसम्बन्धो नस्वरूपकृतः, नवा पृथिव्यादि भूतसङ्घातस- म्बन्धकृतः, जीवानादिकर्म सम्बन्धनिबन्धनः। परमात्मनस्तु अपहतपाप्मनो न कर्मसम्बन्धगन्धः । पृथिव्यादीनिच वस्तूनि न सुखात्मकानि, नापि दुःखा त्मकानि । तस्मादुःखात्मकं नास्त नच किंचित्सुखात्मकम् ' इति महर्षि- वचनात् । अतो न तत्सम्बन्धमात्रं दुःखादिहेतुः । अवस्थान्तरमपि नसुखं, नापि दुःख, नापि दोषान्तरम् । अचिहतस्वरूपविकारः, चिद्गतस्वभावज्ञानसं- कोचादिविकारश्च तहतएवसन् परमात्मशरीरगतत्वात्तद्गतएव सम्पद्यते । साक्षा त्तदाश्रयत्वन्तु प्रतिपिध्यते । यथाहेि कर्तृत्वं पृथक्सिद्धऋत्विगादिद्वारकमपि यजमानादी फलाय भवति, भृत्यादिगत जयपराजयादिकर्तृत्वं राजनि मुख्यम् , जलादिवहनाक्रेयानिरूपितं कुम्भादिपृथक्सिद्धद्वारकं मुख्यं कर्तृत्वं, करणत्वमपि पृथक्सिद्धद्वारकं चक्षुर्दण्डादिगतं मुख्यं 'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' इत्यादाव- पूर्वादिद्वारकं मुख्यमुद्देश्यत्वम् , 'आदित्याज्जायते वृष्टिः इत्यादौ मेघादिद्वारक मुपादानत्वं मुख्यं, कटे आस्ते इत्यादौ प्रासादेशेते सद्वारकमद्वारकाञ्चाधिकरणत्वं मुख्यम् । षष्ठ्याःपारम्परिकत्वे नकस्यापि विवादो वाजपेयस्ययूप' इत्यादौदृष्टः, तथा उपादानत्वमात्रे कुतो विद्वेष: ? आश्रयत्वं च पारम्परिकं सति प्रमाणे सर्वेष्टमित्युक्तम् , तदिहापि चिदचिवारकमवस्थाश्रयत्वं प्रमाणप्रतिपन्नं न नि- षिद्धमपीति दिक् ॥ 'न स्थानतोऽपि परस्य इति सूत्राक्षराण्याप तत्प्रयुक्तं परगतमेव हेयस- सम्बन्धमेव निषेधति, नतु पारम्परिकं परस्येत्युक्तिस्वारस्यात् तेन पारम्परिक तनिषेधएव सूत्राक्षरानुगुण्यकथनमप्युन्मादविलसितम् । आहच सूत्रकारः 'सम्भोगप्राप्तिरितिचे न वैशेष्यात्' इति । अत्रहि जीवशरीरे जीववत्परमा- त्मनोऽप्यवस्थाने जीववदेव तस्यापि दुःखित्वादिकं स्यात् , इत्याक्षिप्य कर्मस म्बन्धप्रयुक्तं दुःखित्वं जीवस्यास्ति न परमात्मनः, अपहतपाप्मत्वात्तस्येति समा हितम् ॥ .. ..

·निरोधः नस्थानतोपीत्यत्र परस्य परम्परयाऽवस्थानिषेधशङ्का तत्परिहारश्च ननु सत्यं तत्र यदुक्तं नथापि ' नस्थानतोऽपि ' इत्यनेनापि तदेवचेदु- च्यो पौनरुक्त्यस्यात् अनः परम्परयाऽपि तद्गतविकारासम्बन्धएवात्र प्रतिपाद्यत इति न चिदचिद्वारापि तदतावस्थासम्बन्धः कल्पयितुं शक्य इति चेत्-मैवम् अस्याक्षेपस्य भाष्यएव दत्तोत्तरत्वात् । इत्थंहि तत्र भाष्य ' ननु सम्भोगप्राप्ति- रितिचेन्नवैशेष्यात् ' 'स्थित्यदनाभ्यां च ' इत्यत्रच परस्याकर्मवश्यत्वेन दोषा- भाव उक्तः । अतः कथं अकर्मवश्यस्य ब्रह्मणस्तत्तत्स्थानसम्बन्धमात्राद्दोष उच्यते ? इत्थमुच्यते कर्माण्यपि हि देहसम्बन्धमापादयन्त्यपुरुषार्थजननानि भवन्तीति 'देहयोगाद्वा' इत्यत्रोक्तम् । तच्च देहसम्बन्धस्यापुरुषार्थत्वे न भवति। इतरथा कर्माण्येव दुःखं जनयन्तीति कि देहसम्बन्धेन ? अतोऽकर्मवश्यत्वेस- त्यपि नानाविधदेहसम्बन्धोऽपुरुषार्थएव , अतस्तनियमनार्थ स्वेच्छया तत्प्र- वेशेऽपि अपुरुषार्थसम्बन्धोऽवर्जनीयः ; पूयशोणितादिमजन हि स्वेच्छाकार- मप्यपुरुषार्थएव ।। अतः यद्यपि जगदेककारणं सर्वज्ञत्वादिकल्याणगुणाकरंच ब्रह्म तथाऽपि यःपृथिव्यां तिष्ठन् , यआत्मनि तिष्ठन् यो रेतसि तिष्ठन् ' इत्यादिवचनात्तत्र तत्राऽवस्थितस्य तत्तत्सम्बन्धरूपाऽपुरुषार्थास्सन्त्येवेति' इति । अत्रहि कर्मस- म्वन्धो यद्यपि नास्ति तथाऽपि देहसम्बन्धस्यैव दु.खजानकत्वात् पृथिव्यादे- देहत्वे तत्सम्बन्धादुःखादिप्रसक्ति वस्येव दुर्वारेत्याश (य) का ॥ अपहत पाप्मनः परमात्मन न देहसम्बन्धमात्रात् दुःखादिप्रसाक्तिः । न च जीव- स्याप्यपहतपाप्मत्वादेः प्रजापतिवाक्ये श्रवणादतिप्रसङ्ग. , पराभिध्यानेन तस्य संसारित्वावस्थायां तिरोधानात् । परमात्मनस्तु तात्तरोधानाभावात् । अत एव प्रतिपर्यायं पृथिव्यादिस्थस्यापि तस्यामृतत्वमुच्यते । अत एवच 'अरू पवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ' इति तस्यारूपवद्भावः उच्यते, नत्वरूपत्वम् । अत एव ' एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः' इत्यत्रापि जीवशरीरकत्वेऽपि तत्प्रयुक्तेन दुःखेन न लिप्यते , तत्र हेतुः बाह्य इति । दुःख सम्बन्धानहः अपहतपाप्मत्वादिति यावत् । दुःखसम्बन्धिजीवान्तरात्मनोऽस्य बाह्यत्वं नाम उक्तरूपमेव, नतु तद्देशादन्यदेशस्थत्वम् असम्भवात् । अत एव हि स्वस्मिन्नुत्पद्यमानस्य दुःखस्य स्वय बाह्यो भवतीति कथनमीप उन्मादवि- लासितम् ॥ n . 4 ·कामादीनामन्तःकरणधर्मन्वशङ्का तत्र प्रमाणोपन्यासश्च [विरोध कि च नान्यसम्बन्धात्तद्गतधर्माणामन्यत्र संक्रमः , आश्रयमन्तरा गुणा- नां सङ्घमायोगात् । अतः पातकिससर्गात् अन्यस्मिन् पातकमिव परमात्मन्यपि दुःखाद्युत्पत्तिरेवानन वार्यते । दृष्टान्तेऽप्यक्षिप्रविष्टस्यादित्यस्य तत्सम्पादो- पान्तरोत्पत्तिरेव वार्यते। न लिप्यत इत्युक्तेरुत्पत्ति परत्वे विरोधः। 'कुर्वन्न लिप्यते, लिप्यने न सपापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा, न कर्मणा लिप्यते पापकेन' इत्यादाविव तदविरोधात् । 'यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते, एवमेवं विदित्वा पापं कर्म न श्लिष्यते' इत्यादावाप तथात्वं दृष्टम् । अतइयं श्रुतिर्जीव- दुःखेन ब्रह्मणो न सम्बन्धइत्येव प्रतिषेधति इति प्रतिज्ञाऽप्युन्मादविलसितैव ॥ किच जीवदुःखेन ब्रह्मणः सम्बन्धो वार्यत इति वदता त्वया दुःख ब्रह्मणोारणीयः सम्बन्धः कीदृश इति निरूपणीयम् । नतावत्साक्षादाश्रयाश्र यिभावः । अन्यवृत्तेरन्यस्मिस्तदसम्भवात् । नापि सद्वारकं जीवे तत्सत्वे तद्द्वारा तत्सम्बन्धस्य दुर्निवारत्वात् । किचान्यद्वाराऽन्यस्मिन्नन्यधर्मान्वये- ऽतिप्रसङ्गः । अतस्तवमते जीवगतानां दुःखादीनां ब्रह्मण्यप्रसक्तानां कुतो निषेधः ॥ नन्वस्मादेव निषेधादविरुद्धानां सक्रमः सूच्यत इतिचेत्-आगतोऽसि मदीयं पन्थानम् । के विरुद्धाः केचाविरुद्धा इति विवेचनीयम् । ये प्रमिता- स्तेह्यविरुद्धाः तदन्ये विरुद्धाइतिचेत्-सत्यम् ततएवावस्थान्तरापत्तिरूपं कारणत्वं श्रुतमिति तदाश्रयत्वं ब्रह्मण्यङ्गीक्रियतां ; अन्यत्तु विरुद्धत्वात्त्यज्यतामिति ना- स्मदुक्तोपादानत्वविरोधः ॥ यदपि द्वासुपर्णतिमन्त्रेण 'सयुजा सखाया समानवृक्षं परिषस्वजाते' इति ब्रह्मणो जीवसम्बन्धमुपपाद्य ' तयोरन्यःपिप्पलं स्वाद्वक्ति' इत्यनेन जीव- स्य दुःखित्वमुक्त्वा 'अननन्नन्यो अभिचाकशीति' इत्यनेन जीवद्वारकदुःखि त्वस्य प्रमक्तस्य निषेध. क्रियते । इत्थमभ्युपगमे सद्वारकदोषसम्बन्धाज्जीवन दीश्वरस्यापि दुःखित्व स्यात् । जीवेहि न कश्चिद्दोष उत्पद्यते, कितु सर्वेदोषा जीवस्य सद्वारकाएव । ' कामा येऽस्य हृदि श्रिताः 'तीर्णोहि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति 'ही( रित्येतत्सर्व मनएव' इत्यादिश्रुतिभिः- इच्छावपः सुख दुःख सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्र समासेन सविकारमुदाहृतम् ।।

·निरोध नस्थानतोपात्यत्र परस्य परम्परयाऽवस्थानिषेधशङ्का तत्परिहारश्च ननु सत्यं तत्र यदुक्तं नथाऽपि - नस्थानतोऽपि ' इत्यनेनापि तदेवचेदु- च्या पौनरुक्त्यस्यात् अनः परम्परयाऽपि तद्तविकारासम्बन्धएवात्र प्रतिपाद्यत इति न चिदचिवारापि तइतावस्थासम्बन्धः कल्लयितुं शक्य इति चेत्-मैवम् अस्याक्षेपस्य भाष्यएव दत्तोत्तरत्वात् । इत्थंहि तत्र भाष्य ' ननु सम्भोगप्राप्ति- रितिचेन्नवैशेष्यान् । 'स्थित्यदनाभ्यां च ' इत्यत्रच परस्याकर्मवश्यत्वेन दोषा- भाव उक्तः । अतः कथं अकर्मवश्यस्य ब्रह्मणस्तत्तत्स्थानसम्बन्धमात्राद्दोष उच्यते ? इत्थमुच्यते कर्माण्यपि हि देहसम्बन्धमापादयन्त्यपुरुषार्थजननानि भवन्तीति 'देहयोगाद्वा' इत्यत्रोक्तम् । तच्च देहसम्वन्धस्यापुरुषार्थत्वे न भवति। इतरथा कमाण्येव दुःखं जनयन्तीति कि देहसम्बन्धेन ? अतोऽकर्मवश्यत्वेस- त्यपि नानाविधदेहसम्बन्धोऽपुरुषार्थएव , अतस्तनियमनार्थ स्वेच्छया तत्प्र- वेशेऽपि अपुरुषार्थसम्बन्धोऽवर्जनीयः ; पूयशोणितादिभजन हि स्वेच्छाकार- मप्यपुरुषार्थएव ।। अतः यद्यपि जगदेककारणं सर्वज्ञत्वादिकल्याणगुणाकरंच ब्रह्म तथाऽपि यःपृथिव्यां तिष्ठन् , यआत्मनि तिष्ठन् यो रेतसि तिष्ठन् ' इत्यादिवचनात्तत्र तत्राऽवस्थितस्य तत्तत्सम्बन्धरूपाऽपुरुषार्थास्सन्त्येवेति' इति । अत्रहि कर्मस- म्बन्धो यद्यपि नास्ति तथाऽपि देहसम्बन्धस्यैव दु.खजानकत्वात् पृथिव्यादे- देहत्वे तत्सम्बन्धाइःखादिप्रसाक्तीवस्येव दुर्वारेत्याश (य) का ॥ अपहत पाप्मनः परमात्मन न देहसम्बन्धमात्रात् दुःखादिप्रसक्तिः । न च जीव- स्याप्यपहतपाप्मत्वादेः प्रजापतिवाक्ये श्रवणादतिप्रसङ्ग., पराभिध्यानेन तस्य संसारित्वावस्थायां तिरोधानात् । परमात्मनस्तु तात्तिरोधानाभावात् । अत एव प्रतिपर्यायं पृथिव्यादिस्थस्यापि तस्यामृतत्वमुच्यते । अत एवच 'अरू पवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ' इति तस्यारूपवद्भावः उच्यते, नत्वरूपत्वम् । अत एव ' एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः' इत्यत्रापि जीवशरीरकत्वेऽपि तत्प्रयुक्तेन दुःखेन न लिप्यते , तत्र हेतुः बाह्य इति । दुःख सम्बन्धानहः अपहतपाप्मत्वादिति यावत् । दुःखसम्बन्धिजीवान्तरात्मनोऽस्य बाह्यत्वं नाम उक्तरूपमेव, नतु तद्देशादन्यदेशस्थत्वम् असम्भवात् । अत एव हि स्वस्मिन्नुत्पद्यमानस्य दुःखस्य स्वय बाह्यो भवतीति कथनमीप उन्मादवि- लासितम् ॥ 4 ·२८ चिटचिह्नत कारणव ब्रह्मण्युपर्यने इति दूषणपरिहार विरोध . । । कामा येस्य हदि श्रिना' इत्यादिकं तु कामानां मनोगोचरत्वात् । हृदयस्य' इत्यपि सम्बन्धसामान्ये, नत्वाश्रयत्वे मानम। 'अस्यैतान कानान पश्यन्तीति ' श्रुत्यन्तरविरोधात्। एवं 'ह्रोधीभीरियेत्सर्व मनएव' इति तु आयुर्वे घृनं, चक्षुवै सत्यम ' इत्यादिवदौपचारिकम । एवमिच्छाद्वेषादराप आत्मगुणस्य क्षेत्रान्तर्भावायोगात् ‘एनत् क्षेत्र' इति सामानाधिकरण्यमप्यौ पचारिकमेव । अन्यथा चतनाया आप क्षेत्रधर्मत्वे शरोरातिरिक्तात्मासिद्धि- प्रसङ्गः । क्षेत्रज्ञत्वोक्त्याहि क्षेत्रगोचरं ज्ञानमात्मधर्म इत्यवगम्यते । गोयतेच नेषामादित्यवद्ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् । इति । अज्ञान हि ज्ञानावरणमुच्यते । तदावरण च तत्सङ्कोचएव । नहि जडे आवरणं त्वयाऽप्यनीक्रियते- तया तिरोहिनत्वाञ्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंहिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥ इतिह्युच्यते । पराभिध्यानात्तु तिरोहितम्' इति सूत्रकारोऽप्याह । गुणाद्वा- ऽऽलोकवत् इति आलोकदृष्टान्तेनचात्मधर्मत्व ज्ञानस्यावगनम् । इच्छादयस्तु ज्ञानविशेषा इत्युक्तम् अतस्तेषां मनोधर्मत्वोक्तिरप्युन्मादविलसितैव । आएवे- श्वरसाधारण्यशङ्काऽपि दूरनिरस्ता जीवे कर्मनिबन्धनतत्तदोषसक्रान्तेर्वास्तव्यान् तत्सम्बन्धगन्धशून्यब्रह्मध्यानेन निवृत्तेश्च वेदान्तसिद्धतया तयोरत्यन्तविलक्ष णयोः साधारण्यशङ्काऽनुत्थानात् । अतश्चिदचिवारक. परिणामो ब्रह्मणि श्रुतिप्रमितो दुरपह्नवः । अनो मायाद्वारा ब्रह्मण परिणामो न श्रुतिविधेय इत्य प्युन्मादविलसितमेव । मायाया अस्माभिरनङ्गीकारात् । चिदचिवारकपारणा मस्य श्रुतिविधेयत्वोपपादनाञ्च । अतएवोपचारपक्षोक्तदूषणान्यप्यनभिमतदूष- णन्वादुन्मादविलसितान्येव । नापे तहषणान्याप चतुरश्राणि । कारणत्वं चिढ़ चिद्गतं ब्रह्मण्युपचर्यमाण भृत्यसङ्गतं शत्रुहन्तृत्व राजनि वास्तव स्यादित्यप्यु- न्मादविलसितम् । भृत्यगत शत्रुहन्तृत्व प्रत्यक्षेणोपलभ्यमान युक्तम् यद्राज न्यौपचारिकत्वशङ्काई स्यात् , नींब चिदचितो. कारणतायां किाचेदास्त प्रमा- णम् । श्रुतब्रह्मकारणतानिर्वाकतया ब्रह्मशरीरत्वेन प्रमितयोश्चिदचिोरवस्थान्तर भावो दृष्टान्तानुसारात्कल्प्यते । नच तेन यागस्यापूर्वेणेव ब्रह्मणः कारणत्वम् औपचारिक कल्पयितु युक्तम् ।।

·निरोधः] चिढचितोः ब्रह्मगतकारणतानिर्वाहकन्वेन द्वारबोपपत्तिः . ननु युक्त यागजन्यमपूर्व यद्वारतां प्रतिपद्यते अतस्तद्वारक कारणत्व- मपि मुख्यमिनि । चिढचितोस्तु ब्रह्मजन्ययो. कुतस्तद्वारत्व, कुतो वा लद्वारक कारणत्वमप्यनौपचारिकं स्यादित्युक्तमितिचेत्। मत्यमुक्तम् उन्मादविलसित लन् अजन्यत्वेापे क्रयकारणीभूतारुण्यादेरेकटायनीद्रव्यादिवद्वारत्वाविरोधात ॥ अथ तत्रारुण्यस्यामूर्तस्य साक्षात्क्रयसाधनत्वायोगात् , तृतीयाश्रुत्यवगनं क्रयसाधनत्व तदाश्रयद्रव्येणैव निर्वहतीति तन्तकारणतानिर्वाहकत्वाद्युक्तं तद्- द्वारत्व तस्येतिचेत् सत्य त्यज तर्हि जन्यस्यैव द्वारत्वमिति प्रतिज्ञाम । ब्रह्मणो- ऽपि पञ्चमीश्रुत्याचवगतमुपादानत्व निर्विकारस्य साक्षान्न निर्वतीनि तन्निर्वा हकयोश्चटाचतारप्यस्तु द्वारत्वम् । ततश्च 'चक्षुपा पश्यति, हाटे पचति' 'ब्रीहिभिर्यजेत' इत्यादौ जन्यस्य संयोगज्वालापुरोडाशादरिब ‘अभ्णया की- णाति, पशुना यजेत इत्यादावजन्यस्यापि द्वारत्वदर्शनात जन्याजन्यसाधारण तत्तक्रियानिर्वाहकत्वरूपं तद्वारत्व वाच्यमिति चिदचिनोरापे ब्रह्मगतकारणता- निर्वाहकयोस्तद्द्वारत्वमविरुद्धम् ।। वस्तुतस्तु सर्वस्यापि ब्रह्मकार्यत्वम् । ' इह सर्वमसृजत' इत्यादौ प्रमि तम् । सर्व चिदचिद्रूपम् । अतस्तयोर्ब्रह्माजन्यत्ववचनमप्युन्मादविलसितमेव । अतएव सूत्रकारेणापि ज्योतिरुपक्रमाधिकरणे आत्माधिकरणेच तयोर्ब्रह्मज- न्यत्वमुच्यते । तत्किमसन्ताव चिदचितावुत्पद्यते कुतस्तहि सत्कार्यवादो जावेत् । 'सदेव सोम्यदमग्रआसीत सदेव नीयते व्यक्ति असत सम्भवः कुन: ' इति श्रुतिस्मृतीच कथं सङ्गच्छते । सूक्ष्मावस्थयोश्चिदचिलोस्सतोः स्थू लावस्था रूपोत्पत्तरङ्गीकारात्सर्व सम्यगुपपद्यते । अभिव्यक्ति नामरूपाहाव- स्थाहि सर्व वस्तु विभक्तनामरूपावस्थं कुर्वत् ब्रह्म तत्कारणमुच्यते । तेन तदे- वाद्वारकं निमित्त सद्वारकमुपादानञ्चत्यविरुद्धमेव ॥ ननु भाव्यवस्थाविशिष्टप्रति प्रागवस्थाविशिष्टमुणदान भवति । प्रागवस्था च सद्वारिका त्वयास्वीकृता तदवस्थ च द्रव्यमकार्यमिति तस्य कथ द्वारत्वमुप- पद्यते ? इत्थमुपपद्यते अवस्थाद्वयवतो द्रव्यस्याभेदेन कार्यत्वापरित्यागात् । त्वयाऽपि हि शरीरद्वारकं दुःखित्वादिजीवस्य वदता कार्यस्य द्वारत्वमङ्गीकुर्वता प्रागवस्थाविशिष्टस्य शरीरस्य जीवजन्यत्वाभावादुत्तरावस्थाविशिष्टस्य तस्यकार्य- ·३० कारणद्वयप्रसङ्गपरिहारः पञ्चमषट्योरनभिमतदूषणत्वच [विरोध त्वमस्तीति तदभेदादेव तस्य तद्द्वारत्वमाश्रयणीयम् । तच्च समानमस्मन्मतेऽपि नहि चेतनानधिष्ठित शरीरमात्र परिणामक्षमम् । नवा बालो युवाजात इति व्यवहारशरीरमात्रावषय सर्वलोकविरोधात् । तच्च चिद्वारकमवस्थाश्रयत्वं मुख्यमेव अतः श्रुतार्थापत्तिमूलक काल्पनिकं चिदचितो. कारणत्वं न श्रौतस्य ब्रह्मकारणत्वस्यौपचारिकतां कल्पयितु क्षममिति भृत्यगतजयस्य राजनीति दृष्टान्तप्रदर्शनमुन्मादविलसितम् ।। वस्तुतस्तु जयापजयावुत्कर्षापकर्षों भृत्यव्यापारफले । तेच परिक्रीतात्वं कर्तृकव्यापारनिचयनिष्पन्नकर्मफलवद्भतिक्रीतभृत्यकर्तृकव्यापारनिचय निष्पा- द्यतया प्रधानफलतया च यजमानगते एव । यत् यत्प्रयोज्यव्यापारनिचय जन्यं प्रधानफलं तत् नहामीति व्याप्नेः कृषिपाकादौ दृष्टत्वात् । अतोऽवा- तरफलतद्व्यतिरकयो प्रयोज्यगतत्वे न दोषः । यत्प्रयोज्येत्यत्र यदुद्देश्यकज- नकव्यापारप्रयोज्यत्वमर्थो विवक्षित तेन पुत्रगतपूतत्वादिफलस्य पितृगत- व्यापारप्रयोज्यस्य पितृगामित्वाभावेऽपि न दोष.। एवं च राज्ञः 'जयोमम स्यात्' इति भृत्यानां प्रेरणात् तद्व्यापारजन्य प्रधानफलं तद्व्यतिरेकोवा राज- गाम्यवेति तत्रैव तस्यौपचारिकत्वकल्पनमुन्मादविलसितमेव ।। यत्तु तत्रान्तरालिकफलं दक्षिणालाभादिरूपमिष्ट गललग्नपुरोडाशादिज- न्यमरणादिरूपमिष्ट वा ऋत्विगादिगामीति तन्नयजमानगामि अवान्तरफल- त्वात् । अतएव राजभृत्येषु शत्रुभिर्हतेषु राजा मृतस्स्यात् राजदाराणां वैधव्यं स्यादिति दूषणमुन्मादविलसितम् ॥ दृश्यते हि पित्रुद्देश्यकब्राह्मणेषु तृप्तेषु पितरस्नृप्ताइति व्यवहार । नचास्यौपचारिवत्व नास्तिकान्यस्य धियमारोहति ॥ यच्च चतुर्थे कारणद्वयप्रसङ्गापादानं तदप्युन्मादविलसितम्। अपूर्वस्य स्वर्गनिरूपित यागगतकारणताद्वारत्ववच्चिदचितोराप द्वारकारणतायाइष्टत्वात् । समप्राधान्यभावे हेत्वभावात्। दुर्जनदृष्टान्तोऽप्यसमीचीनः । तत्र ततदौर्जन्य प्रति पुरुषान्तरस्याद्वारत्वात् । जन्यस्यैव त्वया द्वारत्वाङ्गीकारात् ब्रह्मणो नि विकारत्वहानिस्तूद्धृतैव । उपान्त्यान्तिमपक्षौत्वनभिमतकल्पनारूपत्वादुन्माद विलसितावेव ॥ यत्त्वारोपितपक्षस्य प्रामाणिकत्वसमर्थनाय श्रुतिस्मृत्युदाहरण स्वगुरुन न्थसम्मतिप्रदर्शन च तदप्युन्मादविलसितम् । श्रुतिस्मृत्योरन्यपरत्वात्- ·निरोधः] कर्तृत्वाटेरारोपितत्वपरांदाहृतप्रमाणानामन्यपरत्वस्थापनम् ३१ ३ - तत्रैवं सतिकर्तारमात्मानं केवलन्तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्नसपश्यति दुर्मतिः ॥ इति प्रकृनिावेयुक्तस्य केवलस्यात्मन. कर्तृत्वाभाव उच्यते । अत्र केवलशब्द. अधिष्ठानं तथा कर्ता करणंच पृथग्विधम् । विविधाच पृथक्चेष्टा देवं चैवात्र पश्चमम् ॥ इत्युक्तस्वेतरकारणचतुष्टयासाहित्यपर. शरीरवाङ्मनोभिर्यत् कर्मप्रारभते नर । न्याय्य वा विपरीतं वा पंचैते तस्य हेतव. ॥ इत्यव्यवहितवचनानुसारान् । तत्र केबलात्मस्वरूपप्रयुक्तताया भ्रान्तिरूपता प्रदर्शनायैव , इवशब्दप्रयोगात् । केवलस्यात्मनः प्रजापतिवाक्योक्तप्रकारेण अपहतपाप्मत्वादिगुणवैशिष्टयादुपाधिगत कर्तृत्वं, आत्मन्यारोपितमिति कल्प- नन्तूपहास्यम् । अन्त करणरूपस्य अविद्यारूपस्य वा उपाधेरचेतनस्य कर्तृत्वः शून्यतया लदत कर्तृत्वस्यैवासिद्धेः तस्यान्यत्रारोपइत्यस्य मूलशैथिल्यात् । यद्धि यत्र वास्तवं तध्यन्यत्रारोपाह- प्रकृतः क्रियमाणानि गुणै.कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ इत्यापे गुणानां तत्र हेतुत्वमाह, पञ्चैते हेतव इत्यनुसारात् । अन्यथा ‘कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ' इत्यधिकरणविरोधात् । तथाच गीयते- श्रोत्रं चक्षु. स्पर्शनं च रसन घ्राणमेवच । अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसवते ।। इत्यादि- मरुभूमौ जलत्वेन मध्याह्नार्कनचिका । दृश्यते मूढचित्तस्य नह्याद्रस्तावता रविः ॥ तद्वदात्मापि निर्लेपो दृश्यते मूढचेतसाम् । खाविद्यामात्रदोषेण कर्तृत्वादिकधर्मवान् ।। इति शिवगीतावचनेऽपि केवलस्यात्मन कर्तृत्व व्यामोहमात्रमित्युच्यते । तेन च दुःखित्वादि नम्वरूपमात्रप्रयुक्तमित्युच्यते । अतएव नैवार्द्रस्तावता रविरिति ।

·३२ ईश्वरगतमुपादानव निर्विकारत्वाविरुद्ध श्रुतिप्रमाणमिति स्थापनम् [विरोध . नत्रैवाभिधीयते । एतद्विस्तरस्तु प्राचीननिबन्धनेषु अस्मद्विरोधभञ्जन्याम् अस्म स्कृनाद्वैतवनकुठारभेदमणौ च द्रष्टव्यइत्युपरम्यते ॥ नदेव स्वरूपस्यान्यथाभावो ज्ञानसङ्कोचएव च ब्रह्मणि प्रतिषिध्यते 'मत्य ज्ञानम् इति श्रुते. । सत्यस्य सत्यताऽप्येवं श्रुतिचोदिताऽविकारप्रतिषे- धश्चाप्येतद्वितयगोचर.- यतो निषेधम्सर्वत्र विहितव्यतिरिक्तग. । उपादानत्वमेतस्य वह्वीषु श्रुतिषु श्रुतम् ।। न तच्छ्रुत्यानिषेद्धव्यपप्रामाण्यप्रसङ्गत । स्थूलान्तर्यामितारूपनन्यथात्वमुपश्रुतम् ॥ ब्रह्मैव चिवचिवारा सर्वोपादानमिष्यते । शरीरद्वारिकाऽवस्था बालत्वादियथाऽऽत्मनि ॥ तथैव चिदचिद्वारा तवस्थे परात्मनि । तस्य सर्वशरीरत्व यत. श्रुतिशतोदितम् ।। सद्वाराऽद्वारकाऽवस्थाद्वययुक्तः परःपुमान् । उपादान निमित्तं च कृत्स्नस्य जगतो हरिः। निर्विकारत्वाविरुद्धमुपादानत्वमीशगम् । श्रुतिप्रामाण्यत प्राप्त सूत्रवृत्त्यादिसम्मतम् ।। विद्विपन्त. श्रुतिभ्रष्टा निर्विकारत्वमात्रगा। अहिसाश्रुतिमात्रस्था बौद्धा एवेति मन्महे ।। प्रच्छन्नप्रकटौ बौद्धौ श्रुतिविद्वेषिणावुभौ । ब्रह्मणो निर्मिमाणस्य कार्यमाविचार्यताम् ।। आलोक्यस्य प्रतिष्ठार्थ तमो निर्माणवद्यदि । सिद्धान्तस्य प्रतिष्ठार्थ तच्चेत्तद्युक्तमुत्तरम् ।। बौद्धश्रद्धा ध्वनीनश्रुतिविमतमतध्वान्तविध्वसनोद्य- न्मार्ताण्डोदण्डपाण्डित्यनुगुणसुगुणारम्भसरम्भभासः । आचार्यास्मन्तुसन्तापदपदपदवी दुष्क्रियाऽऽविष्कियोद्यत् शुष्कारण्योग्रजाग्रहवदहननिभा. भान्तु भाष्यार्थवित्ताः ।।

·निरोध.]
द्वितीयनिगेधारम्भ. तत्रपरातविरोधानुवादश्च
३३
३
उन्मादजन्मा कुमतिप्रलाप
तन्मानभङ्गाय भवत्यजस्त्रम् ।
सन्मानसामोदकरःपरन्तु
सन्मानदोमामकवाक्प्रचार ॥
इति श्रीशैलकुलतिलक सवतन्त्रस्वतन्त्र श्रीनिवासार्य तनूजनुषा
लक्ष्माम्बागर्भशुक्ति मुक्ताफलवपुषा कौण्डिन्य
श्रीनिवासदीक्षितकटाक्षवाक्षासंलब्धीमां-
साद्वन्द्व निर्द्वन्द्वमतिविभववपुषा
अग्रजाचार्यदीक्षित परिचर्यासमासादित
चतुस्तन्त्री तन्त्रो विनोदजुषा
श्रीनिवास विदुषा
विरचिते
विरोध निरोधे-प्रथमोनिरोधः
अथ द्वितीयो निरोधः
शेषांशभाक् भाष्यकृदेष यस्मात्
द्विषो विषाग्निव्यतिपङ्गदण्ड्यात् ।
विधाय बोधाय सतां व्यतानीत्
वेदान्तभाष्यं भुवि यस्तमीडे ॥
ज्ञानावस्थामवस्थाप्य जीवस्य द्वारतोदिता ।
विरोधोन्मेषमत्रोक्त मधुना विधुनोम्यहम् ।।
यत्तक्तम्-ज्ञानावस्थापूर्विकाहि जीवस्य द्वारता पूर्वमुपपादिता। ज्ञाना-
वस्थैव तावद्दुस्था । सङ्कोचविकासात्मना हि सा, नैषा नित्यात्मस्वाभाविकधर्म
5

·जीवाणुवस्यस्वाभाविक-वस्थापनम् प्रमाणोपन्यासश्च [विरोध , नया नित्यत्वेनाभिमतस्य युक्ता । विप्रतिषिद्ध हि नित्यत्वं सङ्कोचविकासौ चेति । उक्तं हि त्वयैव ‘एवं चात्माकाय॑म् ' इत्यत्र 'नच पर्यायादप्यवि- रोध. ' इत्यत्र आत्मन. शरीरपरिणामाभ्युपगमे गजपिपीलिकाशरीरयोः पर्या- येण प्रवेशे आत्मनोऽकृत्स्नत्व पर्यायशब्दित सकोचविकासाभ्यामविरुद्धमि- त्याशङ्कय . तथासत्यवयवोपचयापचयाभ्यामात्मनोऽनित्यत्वं घटवत्प्रसज्यते इति । तथा च सकोचविकासयोरनित्यतानयत्यस्यान्यत्र त्वदुक्तत्वात् , इह च ज्ञानस्य नित्यात्मधर्मतया नित्यस्यैव सङ्कोचविकासाङ्गीकारो विरुद्धइति–तद प्युन्मादविलसितम् । अवयवोपचयापचययोरेवानित्यताव्याप्यतया पर्यायात्मक नया च तत्परिभाषितयोस्तत्राभिहिततया प्रसरणाऽप्रसरणयो. ज्ञाननिष्ठयोःकर्म कृतया मङ्कोचविकासयोरधिकानधिक विषयत्वरूपयोरनित्यताऽव्याप्यतया नयोरत्यन्नविलक्षणत्वात् । ज्ञान हि नाम निरवयवं द्रव्यम् । नहि तस्य सङ्को चविकासाववयवोपचयापचयात्मको सम्भवतः। आप तर्हि दीपप्रभायाइव विषयव्यापनाव्यापनरूपौ। ज्ञानस्य प्रसरण स्वाभाविकम् , सङ्कोचस्त्वौपा- धिक । सच बह्वल्पविषयकत्वरूपः । उपाधिस्तु प्राचीनं कमैव- अज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्तवः । इति स्मरणान् । अज्ञानन्नामाविद्यामायापरनामक प्राचीन कमैव- अविद्या कर्मसज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिष्यते । यया क्षेत्रज्ञशक्तिःसा वेष्टिता नृपसर्वगा। समारतापानखिलानवाप्नोत्यतिसन्ततान् । नया तिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसज्ञिता || सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते । इति विष्णुपुराणोक्तं । 'माययाऽपहृतज्ञानाः' इत्यत्र मायाशब्दोऽप्येतदर्थएव • मायाचाविद्याचाविर्भाव इति तत्रैव भाष्ये व्यक्तम् ।। एतदुक्तं भवति-जीवस्तावद्णु:- वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवस्स विज्ञेयः सचानन्याय कल्पते ।। : आराममात्रायवराहि दृष्टः' इति श्रुतेः । तच्चाणुत्वं स्वाभाविकम् ; उपाध्य- - ·निरोध:] " आदित्यवत् ज्ञान प्रकाशयती ' त्यस्यस्वारस्यप्रदर्शनम् ३५ m - नुक्ते. 'एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः' इति मुमुक्षूपास्यत्वश्रवणात् । नयाँ पाधिकाकारमूलकशोकमोहादिमान्मुमुक्ष्वनुसन्धयः । तेन प्रद्योतेनैपआत्मा निष्कामति' इति केवलस्यात्मनो भूतसूक्ष्माणामिव निष्क्रमण श्रयते । न च विभोनिष्कमण सम्भवति । तदाह सूत्रकारः ' उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम' इति । श्रुतिश्च 'नमुत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति' इति । एवमणोर्जीवस्य, आलो- कादिर्दीपस्येव सर्वदेहव्यापिसुखाद्युपलब्धिहेतुस्तदन्यस्तत्वाभाविको धर्म. क- श्चिद्ज्ञानाख्यः श्रुतिसिद्धोऽवश्यमङ्गोकर्तव्यः। सच नित्य नित्यात्मस्वाभा विकधर्मत्वात् । 'न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते' ‘अविनाशीवाऽरेऽ- यमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा'- यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलप्रक्षाळनान्मणे । दोषप्रहाणा नज्ञानमात्मनःक्रियते तथा ।। यथोपादानकरणात् क्रियते न जलाम्बरम । सदेव नीयते व्यक्तिमसतःसम्भवः कुतः ॥ तथा हेयगुणध्वसादवबोधादयो गुणाः । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनोहिते ॥ इत्यादिभ्यः । तच्चात्मवणुतद्गुणस्तदपृथक्देशश्च यदि स्यात् , तदा तत्कल्पना वयर्थ्यमेव स्यात् । तेन विनापि यावदेहव्यापिसुखाद्युपलब्ध्यापत्निश्च स्यात् । अतो विभुतदित्यास्थयम् । तथा च श्रुतिस्मृती 'सचानन्त्याय कल्पते' इति- ज्ञानेन च तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवद्ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ।। इति च । आदित्यवत्प्रकाशयतीत्यनेनेद सूचितम् ; यथा दिक् चक्रवालव्याप्त- स्यापि रविप्रकाशस्य मेघराहुग्रहादिभिरात्यान्तकानात्यान्तकसङ्कोच., तथा स्वतो विस्मरस्यापि धर्मभूतज्ञानस्य कर्मणाऽऽत्यन्तिकानात्यन्तिकसङ्काचः, प्रतिबन्ध- व्यावृत्तौ प्रसरणचाविरुद्धमिति । प्रकाशयतीत्यनेन विषयाप्रकाशनमेव सङ्कोचः नत्ववयवापचय इति दर्शितम् ।। एतेन ‘सचानन्त्याय कल्पते' इति श्रुतिः न ज्ञानविकासपरा कितूपा- धिना परिच्छिन्नस्य तत्त्यागादपरिच्छिन्नत्वापत्तिरिति जीवानन्त्यपरापि सम्भव- ·३६ आदित्यादिप्रकाशापेक्षयाजीवधर्मभूतप्रकाशवैलक्षण्यम् [विरोध तथा तानि शङ्का परास्ता । ज्ञानानन्त्यपर निरुक्तगीतादिवचनविरोधात् : अणुत्वस्या- नौपाधिकताया उपपादितत्त्राच्च । स इति प्रकृताणुत्वविशिष्ट परामृश्य तहत- नया विधायमानस्यानन्त्यस्य स्वरूपानन्त्यपरत्वायोगाच्च । वस्तुमात्रपरामर्शित्वं नस्य न स्वरमम नहि घटे प्रस्तुते स इति मृन्मात्र परामृश्यते ॥ ननु 'यो वाल स युवत्वाय कल्पते ' इत्यादाविव विरोधिधर्मान्तरश्र- वणे वस्तुमात्रपरत्वमपि युक्तमिति चेन्-न । युक्ता तत्र बालत्वयुवत्वयोः शरीर- गतावस्थात्वेन प्रतिपन्नयोरनन्यथासिद्धेनावस्थान्तरेण बाधात्तच्छब्दस्य वस्तुमा त्रपरता : इहतूदाहतोपब्रह्मणप्रतिपन्नज्ञानानन्त्येनाऽनन्यथासिद्धनौपसहारिका- नन्त्येन उपक्रमिकविशिष्टपरत्यागो नोचित । स्वरूपानन्त्य च दुर्निरूपम् , हि पूर्वनणार्जीवस्यानन्त्यापत्तिर्हि, अनन्तन ब्रह्मणैक्यापत्तिवा, स्वरूपशैथिल्येन मृत्पिण्डस्येव प्रमर्पण वा, पटवद्वेष्टितस्य स्वरूपस्य प्रसारण वा । नाद्य अशा- ब्दत्वान : नहि देवत्वाय कल्पते, अरोगत्वाय कल्पते' इत्युक्ते, देवैरन्यैरैक्यं वा. स्वतर्रानरामयपुरुषान्तरैक्य वा सिध्येत् । आपितु स्वस्य देवत्वादिजाति योगः, आरोग्यादिगुणयागो वा । एवमानन्त्यशब्दोऽपि प्रकृत्यर्थभूतविशेषणा- न्वयं धर्मिणोऽवगमयति, नतु वस्त्वन्तरम् तेनैक्यापत्ति भेदनिवृत्ति वा, प्रकृ त्यशस्य प्रत्ययांशस्य वा. तद्वयचित्वाभावान । 'सयुक्तमेतक्षरमक्षर च' नित्यो नित्यानाम् ' इत्यादि नित्यत्वाक्षरत्वश्रुतिविरोधात् । स्वरूपशौथल्येन प्रसर्पण- मायनुपपन्नम ; आत्मन्युपचयापचयविरहस्य प्रामाणिकत्वात् । स्वरूपवृद्धिरप्य नुपपन्ना, वष्टिनस्य प्रसारणमपि नाशनीयम् , एकस्मिन्नेव शरीरे कृत्स्नस्य ब्रह्मणा वेष्टितत्वेन शरीरान्तरस्य जीवशून्यत्वप्रसङ्गात । ब्रह्मणएवझुपाधिना जीवभावाऽभ्युपगम्यते । जीवबहुत्वमिच्छतामश्रुतवेष्टनकल्पने गौरवं च अतः स्वाभाविकाणुत्ववतो जीवस्य ज्ञानद्वारकमेव परिच्छिन्नत्वमपरिच्छिन्नत्व चा श्रयणीयमित्यानन्त्य ज्ञानवैपुल्यमेव । तथा च श्रुत्यन्तरम् ; 'सर्वह पश्यःप- श्यति' इति ॥ इयांस्तु विशेष.-आदित्याडे प्रसृमरप्रकाशस्य कादाचित्कस्सेोचः । जावस्योत्पत्तिको मण्यादरिव प्रकाशसङ्कोच कर्मकृतः , शाणादिनेव ब्रह्मज्ञा- नेन च तन्निवृत्तिः पुनरप्रतिवन्ध अपुनरावृत्तिवचनात् । अतोऽणनित्यस्य स्वाभाविकधर्मतया नित्यमेव ज्ञानमनादिकर्मणा विषयावच्छेदरूपसकोचवपि , ·निरोध धर्मभृतज्ञानस्यसङ्कोचादेरङ्गीकारऽपिनानित्यनापत्तिः ३ नानित्यं भवितुमर्हति । किच अपरिच्छिन्नस्यैवात्मन अन्त.करणाद्यपाधिपरि- च्छेदात्पाच्छिन्नस्य जीवभावस्त्वयेष्यते। तत्र कुतो नानित्यताप्रसङ्ग परि- च्छेदो हि सङ्कोच एव । यद्युच्येत प्राग्विकसितस्यैकदेशावच्छेदएवानित्यताग- मकः ब्रह्मणस्त्वनाद्यविद्यान्त करणादिकृतोऽवच्छेदोऽनाद्विाति नानित्यताप्रम- गइति कुतस्तयनादिकर्मसङ्कुचितस्य धर्मभूतज्ञानस्यानित्यतामापादयितुं प्रयत्न. अतस्तदिदमुन्मादविलसितमेव ।। एतञ्च स्वतो विकासशक्तियुक्तस्य धर्मभूतज्ञानस्य विकामप्रतिबन्धक कर्माभ्युपगम्यते , नतु विकसितस्यैकदेशावच्छेदकमिति-श्रुतप्रकाशिका ग्रन्थ स्वारस्यादवगम्यते ॥ जैनैस्तु गजादिशरीरे विकसितस्यात्मनः अत्यल्पपिपीलिकादिरीर प्रवि शतोऽवच्छेदस्वीकृन इत्यनित्यत्वमापादितमिति वैषम्यं प्रसिद्धम । उन्मत्तन तु त्वया न ज्ञातमिति, एतद्विज्ञातमेव बुद्धिमताम् ।। ननु नित्यत्व सङ्कोचविकासौ चेत्युभयमिदं विप्रतिषिद्धमिति चेत् न उभयोराप श्रुतत्वात् , नहि श्रुतेऽनुपपन्नं नाम । यथाह सूत्रकार. 'श्रुतेस्तु शब्द मूलत्वात्' इति । द्रव्यमात्रस्य स्वरूपतो नित्यत्वमवस्थारूपं च विकारं प्रत्य- क्षेण पश्यतश्शङ्कानुत्थानाञ्च ॥ नन्वेव नित्यानित्यविभागोच्छेदःस्यादिति चेन्न-स्वरूपान्यथाभाववद- नित्य, तद्रहित नित्यमिति व्यवस्थोपपत्ते. । यदाहुमहर्षयः- यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै। परिणामादिसम्भूतां तद्वस्तु नृपतञ्च किम् ॥ इति आविर्भावतिरोभाव जन्मनाश विकल्पवत् । इति च । अचिद्वस्तु च तथेत्यनित्यमिन्युच्यते चिद्वस्त्वनथाभूतमिति नित्यमि- त्युच्यते ॥ नन्ववस्थान्तरापत्तिरेव कार्यत्वं तथा च नित्यं च भवति कार्यचेति वि- प्रतिषिद्धमिति चेत् नैतद्विप्रतिषिद्धम् । स्वरूपेण नित्यस्यापि द्रव्यस्य घटत्वा- द्यवस्थाविशिष्टवेषेणानित्यनाया. प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानत्वात् । नहि दृष्टेऽनुप- पन्न नाम दर्शनानुगुण्येन वस्तुसर्व व्यवस्थाप्यम् ।।

·३८ धर्मभतजानकापनेव व्यथेतिरगेक्तशड्दाऽनुवादः [विरोध यत्न ग्वमवस्थाया अनित्यत्व यदि तदवस्थं द्रव्यमप्यनित्यम् गतं ज्ञान नित्यत्वन : यदितु तम्या अनित्यत्वेऽपि तद्वद्रव्य नित्यमेव जितं जैनेन । आत्मन. पर्यायशदि तावस्थावत्त्वेऽपि नित्यत्वोपपत्तेरिति दूषणम्-तदप्युन्मा- दविलमितमेव । नहि यादशमात्मनो नित्यत्व तादृश नित्यत्व तज्ज्ञानस्याप्य- भ्युपगच्छाम. : करणव्यापारवैयर्थ्यप्रसङ्गान् । कितु तार्किकाद्यभिमत ज्ञान- म्यागन्तुकधर्मत्वं निराकर्तु, सत्कार्यवादचोज्जीवयितु मृदादोरव स्वरूपतो नि त्यत्वं आगन्तुकावस्थाश्रयत्वं च । तेन रूपेणानित्यत्वं तु घटत्वाद्यवस्थाविशि- वेषण मृदादेरिवेष्टमेव । नदेव च प्रसरणाप्रसरणशालित्वमादायोदयास्तम- यादिव्यवहारः करणव्यापारार्थवत्त्व च । तथा च सौदर्शनान्यक्षराणि 'ज्ञानं हि द्रव्यं नस्य स्वरूपातिरकेण सङ्कोचविकासाख्यमवस्थाद्वयमभ्युपेतम् । अत स्तिरोधान-कर्मणा त्त्सङ्कोच । तन्निवृत्तिस्तु प्रसर । स एव च विकासः । मचानित्य तस्यानित्यत्वेऽपि नित्यस्य ज्ञानद्रव्यस्य स्वप्रकाशत्ववादः स्वप्रका- शरूपप्रमरणाईत्वनिबन्धनः । अतोऽवस्थाद्वयस्यागमापायित्वेऽपि द्रव्य नित्य- मेवेति । मृ हव्यस्य स्थिरत्वेऽपि घटत्वाद्यवस्थस्य तस्यानित्यत्ववत् , ज्ञानाख्य द्रव्यस्य नित्यन्वेऽपि स्मृतित्वानुभूतित्वाद्यवस्थज्ञानानित्यत्व युक्तमिति' || अतण्वात्मन. उद्यास्तमयनिषेध 'न जायते म्रियते वा विपश्चित् ' इत्यादेषु श्रेयने । नैव ज्ञानम्योदयास्तमयौ निषिध्येने कस्यांचिदपि श्रुतौ । न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते' इति तु स्वरूपनित्यत्वमात्राभिप्रायक्म् अन्यथा सर्वलोकसिद्धोदयास्तमयादिव्यवहारविलोपप्रसङ्गात् करणव्यापारवैय- र्थ्यप्रसङ्गाच्च । तथा च श्रीभाष्यम्-- तमिममिन्द्रियद्वारा प्रसरणादिकमा- श्रित्योदयास्तमयादि व्यवहार ' इति ॥ यद्येव धर्मभृतज्ञानकल्पनैव व्याः धर्मिणएव जीवस्य कर्मकृत सङ्को चविकासकल्पनोपपत्तेः। स्मर्यतहिं जीवस्वरूपस्यैव कर्मणा सङ्कोचः- यया क्षेत्रनशक्ति. सा वेष्टिता नृपसर्वगा। इति कमविनिर्मुक्तस्य तस्यैवानन्त्यमाप च स्यात् । निरवयवत्वादात्मनस्तद- नङ्गीकारे च तथैव निरवयवस्य तद्धर्मभूतज्ञानस्यापि तन्नस्यात् । बद्धमुक्तदशा भेदेनाणुत्वविभुत्वे धर्मभूतन्त्राने त्वयापि वाच्ये ; तेच क्लप्त आत्मन्येव स्ताम् ·निरोधः] जीवस्वरूपस्यापि सवोचविकासा श्रुनिशङ्कापरिहार. ? तथा च जितं जैनैरिति । न स्यान-जीवस्य निर्विकारस्य सङ्कोचविकासयोरस- म्भवात् । आत्मनोहि निर्विकारत्वं प्रमाणप्रतिपन्नम् । नह्येवं ज्ञानस्य निर्वि- कारत्वं कचिदपि श्रुत, प्रत्युत सङ्कोचविकासबोधकश्रुतिपुराणेतिहासादिवच- नान्येव भूयांस्युपलभ्यन्ते। अत आत्मतिरोधानवचनं घनपटलेन तिरोहितो धर्मरम्शिरितिवत् धर्मभूतप्रकाशद्वाराह्युपपद्यते । अतएवानन्त्यवचनमपि तत्पर- मित्यवोचाम || ननु ज्ञानस्येव सङ्कोचविकासौ जीवस्यापि श्रृयेते– यदेका शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति सर्व जहाति सर्व शुष्यति इत्यादौ । अतः श्रुता नुगुण्याज्जीवस्यैव तौ कि न स्याताम् ? मैवम्-निरवयवत्वनिर्विकारत्वादि बहु श्रुतिविरोधेन तस्याः श्रुतेर्जीवसङ्कोचपरत्वायोगेन तच्छाखासु भोगाश्रयत्वोष- पादक पुण्यपापोपरतिमात्रपरत्वात् । अतएव विभुत्ववादिनापि- वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि सयाति नवानि देही ।। इत्यादौ न स्वरूपव्यापिनो जीवस्य परिग्रह , नापि स्वरूपेण तद्विमोचनम् , अपितु जीवभोगसाधनत्वोपपादकपुण्यपापपरिग्रहः, तत्परित्यागश्चाभिमतः । क्षेत्रत्यागपरिग्रहयोस्तथात्व हि लोकसिद्धम् । एवं देहादावपि जीवस्याभिधी- यमानौ स्वीकारप्रहाणौ कर्माधीनाभिमानविशेषतत्परित्यागावेवेति न तावता जीवसङ्कोचकल्पनाप्रसङ्गः । सौभर्यादिष्वनेकशरीरपरिग्रहोऽपि ज्ञानव्याप्तयै- वोपपद्यत इति । तपोविशेषमहिमप्रसादितभगवदनुग्रहायत्त ज्ञानप्रसरणादेव सर्वमुपपन्नमिति । स्वरूपातिरिक्त तत्सङ्कोचविकासौ च प्रमाणायत्तौ दुरपह्न- वाविति न किचिदनुपपन्नम् ॥ एवं च न विज्ञातुर्विज्ञातविपरिलोपो विद्यते अविनाशीवाऽरेऽयमा. त्माऽनुच्छित्तिधर्मा' 'अवबोधादयो गुणा - प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्याएवात्मनोहित । 'गुणाद्वाऽऽलोकवत्' 'प्रदीपवदावेश ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रै. जीवस्वरूपाति- रिक्त धर्मभूतं ज्ञान स्वरूपतो नित्यमित्यङ्गीकार्यम् । “अनीशया शोचति मुह्य मानः '' अज्ञानेनावृत ज्ञानं' माययाऽपहृतज्ञाना. अविद्या कर्मसंज्ञा , . .

·जैनमतइवसिद्धान्नेऽपि जीवस्यगरीरसमपरिमाणाझीकारशङ्कानिरास. [विरोध । नया तिरोहितत्वाच्च शक्ति क्षेत्रज्ञसंज्ञिता। पराभिध्यानातु निरोहितं . सर्व ह पश्य पश्यति सचानन्याय कल्पते' 'ज्ञाननतु नवज्ञान येपां नाशितमात्मनाम । नेपामादित्यवज्ञान प्रकाशयर्यान' सम्पद्याविर्भाव ' इत्यादिभिः तस्य कर्म- णा मङ्कोच, नन्निवृत्या विकासश्च स्वीकर्तव्यौ । नैव जीवस्य सङ्कोचविकासौ कचिछुनौ। नवा नित्यनिर्विकारस्य तावुपपद्यते । नह्यनुपपन्न प्रमाणविरुद्ध वा श्रुतितात्पविषय इति कल्लयितु शक्यते । अतो जीवस्य सङ्कोचविकासौ नदनित्यत्वप्रमङ्गादयुक्ती । ज्ञाननोचविकामौ प्रामाणिकत्वात् , तद्रूपेणानि- त्यत्वम्येष्ठत्वाच्च नानुपपन्नाविति नत्र विरोधाद्भावनमुन्मादविलसितमेवेतिदिक्॥ एनेन अवस्थागनमनित्यत्वं तद्वत्यारोप्य व्यवहृतमिति अविरोधमाशङ्कय- नथासति मङ्कोचम्किामावस्थयोरेवानित्यत्वात् , शरीरपरिणामस्यात्मनोऽनित्य- वाभावादार्हतमतमाचन्द्रतारक प्रतिष्ठितं स्यात् इति दूषित-तत् अनभिमतदू- षणरूपत्वादुन्मादविलसितं निरस्तम् । नित्यनिर्विकारस्य जीवस्य स्वरूपावस्था- शून्यस्य सङ्कोचविकासगरयोगेन ज्ञाने तत्सद्भावेन तवस्थावैशिष्टयेनानित्य- नाया इष्टत्वेन च वैलक्षण्यात् ।। अस्तु वा अवस्थामात्रस्यैवानित्यत्वम् । कि तेनस्यात् आहेतमतोज्जीवन मिनि चन् , मूर्ख प्रलपितमेतत , स्वरूपस्य निविषयत्वात् तस्मिन्नधिकविषयक त्वन्यूनविषयकत्वरूपप्रसरणासम्भवेन मृदादिवदवयवोपचयापचययोरेव वक्त- व्यनया तयोनित्यत्वापादकतया तद्वतो जीवस्यानित्यत्वावश्यम्भावात् ॥ किचास्मत्पक्ष जनैरिव त्वयापि शरीरपरिमाण जीवमभ्युपगम्य तस्यैव- सङ्कोचविकासावभ्युपेत्य स्वमतं निर्बोदु शक्यम् । तदपहाय भिन्नत्वाभिन्न- त्वादिविकल्यासह दोषशतसकुल जीवभिन्न ज्ञानमभ्युपगम्य तस्य सङ्कोचवि कासावाश्रित्य नदकामनिर्वहणं द्राविडप्राणायाममनुकरोतीति दूषणमप्युन्मा- दविलसिनत्वादुपेक्षणीयम् । जीवसङ्कोचविकासासम्भव तदप्रामाणिकत्वयो- रुपपादितत्वात् । धर्मभ्तज्ञानावश्यम्भाव तत्प्रामाणिकत्व तत्सङ्कोचविकास- प्रामाणिकत्वानामुपपादितत्वात् । तथापि नन्नित्यताया उपपादनाञ्च ।। , ·निरोध.] धर्मभूतज्ञानगतावस्थाया विक्सन परोक्तदूषणानरास: यदाप-अवस्थायाश्चाभेदा वा. भदोवा । भेदाभेदी वा नाद्य अवस्था वतोऽप्यनित्यत्वप्रसङ्गात् । नान्य. भेदाभेदयोरकस्मिन्नयोगात् । अन्यथा जैना भिमतसप्तभङ्गीखीकारापत्त. । न मध्यम आत्मकास्यनिर्वाहात् । नहि ज्ञानादन्येन सङ्कोचन विकासनवा ज्ञानस्य काय॑ भवति अतिप्रसङ्गात् । किचाणोर्जीवस्य कार्यदोपे प्राप्त तद्भिन्नं नद्धर्मभृतं ज्ञानं तस्यापि कान्ये तद्भिन्नधर्मान्तर कथमिच्छसि ? किच सङ्कोचविकासावस्थयोनिभिन्नयोरनि- त्यत्वात् अनित्यत्वेचानात्मत्वात् आत्माऽकायंदोपस्तदवस्थः । तस्माद- वस्थैवानित्या नतु तद्वानिति कल्पनमसारमिति-तदप्युन्मादविलसितमव । अवस्थातद्वतोरभेदे कार्यत्वानिर्वाण तदभेदशङ्कानुत्थानात् । द्रव्य हि नित्यम् , आकृतिरनित्येति हिमध्यस्था.। आकृतिरेवचावस्था । नच पृथुबुध्नोदराद्या- कृतिदेव केवलायां मृटि घटादिव्यवहाराभावान् । भेदाभेदयोरनङ्गीका- रादेव न तत्पक्षोक्तदूषणावकाशः ।। यत्त्वेतत्पक्षे आत्मकात्यानिर्वाहो दोपउक्त.: सोऽप्युन्मदिावलासितएव । अणोजविस्य कााकात्य॑शङ्कायाएवानुत्थानान् । सर्वदेहस्थसुखाद्यनुभव- निर्वाहाय धर्मभूनं ज्ञान श्रुतिसिद्धमभ्युपगम्यते । तस्य च कर्मणा सङ्कोचः तन्निवृत्त्या विकासश्च, तथैव श्रुत्यादिसिद्धोऽभ्युपगम्यते । नच ज्ञानस्याकालय शङ्काहम् । नस्य विभुत्वान्, कर्मणा तत्सकोचेऽपि कृत्स्नशरीरव्याप्तरव्यतिरेकात् आत्मातिरिक्त ज्ञान प्रकाशरूपमनङ्गीकुर्वतो जैनस्य मतऽपि पिपीलिकापरि- माणशरीरस्यात्मनो हस्तिशरीरप्रवेशह्यपरिपूर्णत्वरूपमकाय दोषतयोपन्यस्तम् । दीपादित्यादेरिव प्रभाद्वारा, ज्ञानद्वारा सर्वशरीर व्याप्नुवत आत्मनोऽस्मिन्मते कुतोऽकाय ? कुतोवा तत्परिहार.' कुतो वा ज्ञानगतसङ्कोचविकासादिना तदुपपादनानुपपादने, कुतस्तरां तयोरनित्यत्वादनात्मत्वादात्माकार्त्य ' तदिदं सर्वमुन्मादविललितमेवेति यत्किञ्चिदेतत् ।। इदतु तत्त्वम्-द्रव्यहि सर्व नित्यम् । तथापि चितो द्रव्यस्य स्वाभा. विक्यौपाधिकीचेत्यवस्था द्विधा । तत्रापि चितो जीवस्याणुत्वावस्था स्वाभा. विकी ब्रह्मणस्तु महत्त्वावस्था स्वाभाविकी अणुत्वावस्थातु हृदयाशुपाधिकृत- त्वात् अस्वाभाविक्येव । जीवधर्मज्ञानस्य विभुत्वावस्था स्वाभाविकी । तार- तम्यावस्थातु पुण्यापुण्यरूपप्राचीनकर्मकृतत्वादौपाधिक्येव । एवं परमात्मधर्म- 6 ·धमन्तजानस्य सङ्कोचविकात्वऽनित्यत्वगङ्कायानिरास: [विरोध म्यान्नामित्वस्य चिचिन्निरूपितत्वावस्था स्वाभाविकी । म्थूलचिदचिन्नि रूपितत्वसूक्ष्मचिदचिन्निरूपितत्वावस्थातु तत्तद्वस्तुगतस्थूलसूक्ष्मावस्थात्मको- पाधिकृतत्वादीपाधिकी। तत्रोपाधिक्य. सर्वा अवस्था अनित्याः , स्वाभावि- क्यन्तु नित्या । अचितस्तु स्वरूपपरिणामिन. सर्वा अप्यवस्था औपाधिक्य., अतएवानित्या । तत्तद्वैशिष्ट्यात्तदवस्थं द्रव्यमनित्यमित्युच्यते । स्वरूपेणतु नित्यमेव 'अजामेकाम्' इतिश्रुतेः । तदेव सततपरिणामितया नामान्तरभ- जनार्हावस्थान्तरवत्तया नास्तीतिव्यवहाराहमचिद्र्व्यमनित्यमित्युच्यते । चिद्र- व्यन्तु स्वतस्सतकरूपतयाऽस्तीति व्यवहाराहत्वान्नित्यमित्युच्यते । तस्य यद्यपि स्वरूपगनागन्तुक्यवस्था नास्ति , तथा स्वासाधारणधर्मभूतज्ञानान्तर्या- मित्वगतां प्रमरणस्थूलावस्थ तत्तद्वस्तु निरूपितत्वरूपामागन्तुकीमवस्थां स्वाप थक्मिद्धधर्मगततया स्वगतामालोच्य तस्योपादेयता प्रागुपपादिता ।। यहा चिदशस्य कर्मविशेषफलभोक्तत्वाय तदनुरूपज्ञानविकासरूपविका- रो भवति नियन्त्रशे तदवस्थ नदुभयविशिष्टतारूपविकारो भवतीति भाष्यदर्श- नात्, विकसितज्ञानवत्ताचिदश आगन्तुक्यवस्था , तथाविधतदुभयविशिष्टतैव परमात्मन्यागन्तुक्यवस्था। माचानित्या । अतस्तत्प्रयुक्ता कार्यता साक्षादेवास्तु नचैव तयाद्वयोरनित्यत्वप्रसङ्गइति शङ्कथम् । नित्यभेदनित्यत्वात्यन्ताभावयो- नित्यत्ववतोस्तयारप्यसम्भवात् । वस्तुमात्रेऽपि स्वरूपतो नित्येऽसम्भवाञ्च । कार्यत्वापादनेत्विष्टापत्ते नित्यानित्यविभाग' स्वरूपद्वारकत्वस्वभावद्वारकत्वा भ्यां व्यवस्थितइति न कश्चिहोषः ।। यदाप सङ्काचविकासाववयवविनाशोत्पत्तिरूपौ । तत.कथ सङ्कोचा- दिधर्मकस्यानित्यत्व न स्यादिति-तदप्युन्मादविलासितमेव । ज्ञानस्य निर: वयवद्रव्यताया मोचविकासवत्तायाश्च प्रमाणप्रतिपन्नतया 'पुंसोऽनंशापि बुद्धिबहुविधविकृतिस्वीकृता इत्याचारप्युक्ततया अवयविद्रव्यगतसङ्कोचवि- कासारस्थयारवानित्यतागमकतां च वदता ज्ञाननित्यत्वोपपदनात् । निरवयवे सङ्काचविकासावव कल्पयितु न शक्याविति चेत्-सत्यम-कल्पनायां किल शक्त्यशक्ती , वयन्तु श्रुतत्वादङ्गाकुर्म इत्युक्तम् ॥ वस्तुतः-विपयमंयोगरूपो विकामस्तदल्यत्वाधिक्याभ्यां भवति तारत- म्यभागिनि- ·निरोध: धर्मभूतज्ञानस्य कर्मकृतसङ्काचविकासवा दुरपह्नवस्टम सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते । इत्युक्तम् । तथाविधचाल्पत्वं वस्तुसंयोगित्वरूप तारतम्य : निरवयवत्वेन स्वा- भिमतष्वाकाशादिषु घटादिपरिच्छिन्नेषु तद्विनिमुक्तेषु च वैशपिकादिभिरङ्गी- कृतम । अविद्याऽन्तःकरणाद्युपाधिपरिच्छिन्नत्वादनवयवस्य ब्रह्मणोङ्गीकुर्वत. तवायाभमतम। नास्मासु दोषतयाऽपादनीयम इति तत्र तदापादनमुन्मादवि- लमितमेव । एवचानवयवत्वेन सिद्धान्तमिद्धे नम्मिन् मावयवत्व सिद्धवत्कृत्य घटावयवानामिव सङ्कोचप्रसरणवत्त्वमाशङ्कय जालावयवेष्वपि विपुलघटव- तिनायामसङ्कचिनत्वं सूक्ष्मघटप्रवेशे पुनः सङ्कचिनत्व पुनविपुलघटप्रवेश प्रा ग्वत्प्रसरण च प्रसज्येतेति दूषणापादनमप्युन्मादविलसितमवति स्पष्टमेव !! किच सावयवेष्वपि पटादिषु दृष्टावाकोचसङ्कोचौ घटादिपु कुतो न दृश्येत । स्वभावविशेपादेवेतिचेदन्यत्रापि कुतो न तथा पश्यसि सावयवे- ध्वपि द्रव्येषु प्रभा घटादिषु निविडत्वानिविडत्वादिम्पो नान्यत्रापादयितुं शक्य.। जलावयवेष्वपि प्रसरणाप्रसरणे कुल्या केदारादिप्रदेशेषु प्रामद्धे ना- पह्नोतु शक्ये । ज्ञानेपि पुरुषभेदेन बह्वल्पविषयव्यापन प्रत्यक्षतएवोपलभा- महे । श्रुतिसिद्धौ कर्मकृतः सङ्कोच नन्निवृत्त्या प्रकाशश्च नापह्नोतु शक्यौ । एवं च सोचो विकासश्च कस्य वस्तुन स्वभावो कस्य नेति विवे- चनीयम् । यदि ज्ञानस्यैव दीपप्रभादृष्टान्तप्रदर्शनासाङ्गत्य यदि प्रकाशमात्रस्य जीवब्रह्मणोरापि तत्प्रसङ्ग इति विक्ल्प्य दूषणमप्युन्मादविलसितम् । उन्माद शरणानां प्रत्यक्षाद्यवगतेष्विव श्रुत्यवगतेष्वपि तदवगमप्रमाणप्रतिपन्नानाम हो- तुमशक्यत्वात्- शक्तयःसर्वभावानामाचन्त्यज्ञानगोचरा.। इति महर्षयोऽप्यस्माषुः । नच निर्वचनासामर्थ्यात् वस्तुस्वभावविशेपापह्नवो- ऽतिप्रसङ्गात् , इक्षुक्षीररसादीनां माधुर्यतरतमभाव. केनापि निर्वक्तुमशक्यः नैतावता तदपह्नवः मन्दमतेस्तव निर्वचनासामर्थ्यऽपि धर्मभूतप्रकाशत्वेना- नुगतीकृतयोर्ज्ञानप्रभयो. सङ्कोचविकासकल्पनासम्भवाच्च । तथा च युरनचि- रत्नप्रभादीनां घटपटमलादिप्रतिवद्धानां तदपगमादाविभीववदनादि कर्मसञ्च- यसङ्कुचितस्यापि जोवधर्मभूतज्ञानस्य ब्रह्मध्यानेन तन्निवृत्तावाविर्भाव. श्रुति ·धर्मभतज्ञानगतमवोचविका सवानियतागमकवानाव. [विरोध । सिद्ध । मच स्वाभाविकावस्थाविशेषम्पत्वान्नानित्य इति नाद्विशिष्ट जानमपि नित्यमेव । दीपप्रभादिषुच घटाद्यन्न प्रवेश मडाचन विकामोऽभिभूयते । प्रथि लावयवेषु च घटादिषु सङ्काचविकामी पुस्पप्रयनसापेक्षौ दृश्यते । नच तो विनाशात्पत्तिरूपी । अतो नैकान्येन सोचविकामावनित्यतागमको। कथ तहि जैन प्रति मनाचविकामाभ्यामात्मनोऽनित्यत्वमापादितमितिचेन्-इत्थ जैनेनहि शरीरात्म परिणामात्मवादिना न प्रथिलावयवपटादिवत् परिवर्तनेन महाचः व्याकांचेन च विकासोऽङ्गीक्रियते । नवा निरवयवस्य तथात्व सम्भ- वति । अतो वृद्धिहासावेव वक्तव्यौ । ते च वृक्षादाववयवोपचयापचयरूपी दृष्टौ । तोच तदवस्थद्रव्योत्पत्तिविनाशरूपौ। अनस्तथाविधस्यात्मनोऽनित्यत्व दुर्वारमिति । प्रभाया विशीर्णावयवरूपत्व प्रतिक्षणमागन्तुकानेकावयवोपनि- पातकल्पनचत्यादिकं श्रुतप्रकाशिकायामेव बहुधा दूषितमिति नात्र यत्न क्रियते अतोऽल्पानल्पविषयसंयोगरूपी सङ्कोचविकासौ ज्ञानगतौ श्रुतिस्मृतिसूत्रपुराणा द्यवगतौ दुरपह्नवौ । तौच नावयबोपचयापचयम्पाविति नानित्यतागमकाविनि तस्याप्रामाणिकनां वदन पशुप्राणवियोजनफलकतया हिसात्वादग्नीषोमीयापशु मंज्ञपनमपि 'न हिस्यात् ' इति निषेधविषयइति वदतो बौद्धस्येव धर्मभूतज्ञा- नविद्वेषिणः प्रच्छन्नबौद्धस्याप्यज्ञानेकपक्षपातिन कस्यचित्र विरोधोद्भावनमु- न्मादविलसितमनुपाडेयमित्युपरम्यते ।। ब्रह्माप्यन जल्पलोऽप्यल्पबुद्धे धर्मज्ञानद्वेषिणो दूषकस्य । आम्नायानातेषु नस्याहिनास सोचो वा नास्ति चेत्किन्नु चित्रम् ।। इति श्रीशैलकुलतिलक मवतन्त्रस्वतन्त्र श्रीनिवासार्य तनूजनुषा लक्ष्माम्बागर्भशुक्ति मुक्ताफलवपुषा कौण्डिन्य श्रीनिवासदीक्षितकटाक्षवीक्षासलब्ध ·निगेध] नित्यस्य जीवस्य कय कार्य मितिमाऽनुवाट स्तपरिहारश्च मीमांसाद्वन्द्व निर्द्वन्द्वमनिविभवपुषा अग्रजाचार्यदीक्षित परिचर्यासमासादित चतुस्तन्त्री नन्त्री विनोदजुषा श्रीनिवाम विदुषा विरचित विरोध निरोधे-द्वितीयो निरोधः अथ तृतीयो निरोधः स्वभावस्यान्यथाभावात् स्वरूपस्यान्यथात्वतः । यत्कार्य चिदाचद्वस्तु तस्मै भगवते नमः ।। ननु जीवस्तावनित्यनिर्विकार. सर्ववेदान्तप्रसिद्धः सर्वाभ्युपगतश्च । अत एव तस्योत्पत्तिविनाशौ प्रतिषिध्येते 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति ‘अविनाशीवाऽरेऽयमात्मा' इतिच । नित्यत्वं च श्रूयते 'नित्यो नित्यानाम' इति । स्मयतेच 'अजो नित्यः शाश्वतोऽय पुराण.' इति । तत्कथं तस्य कार्य त्वमुच्यते-इत्थमुच्यते—यथा नित्यत्वादिश्रूयते तथोत्पत्तिरपि श्रूयते 'प्रजा पति. प्रजा असृजत' सन्मूलाः सौम्येमा. प्रजाः' इति । ' सर्व खल्विद ब्रह्म तज्जलानिति' इति । इदगॅसर्वमसृजत' इत्यारभ्य 'विज्ञानंचाविज्ञानं च' इति। नचान्यतरदप्रमाणम्। तुल्यंहि साम्प्रदायिकत्वम्। नचैकं वस्तु द्विरूपम्। नच वस्तुनि ग्रहणाग्रहणवद्विकल्प.कल्प्यते । तत्र विधिनिषेधयोर्व्यवस्थैव वा- च्या तत्र निषेधावियदादिवजीवस्वरूपोत्पत्ति प्रतिषेधन्ति । उत्पत्तिविधयस्तु स्वासाधारणधर्मभूतज्ञानविशिष्टवेषेणोत्पत्ति वदन्ति । सिद्धस्यापिहि वस्तुनो धर्मान्तरविशिष्टवेषेण साध्यता ब्रीह्यादौ दृष्टा । यथा-व्रीहीनवहन्ति व्रीहीन प्रोक्षति' इत्यादौ तत्रहि सिद्धस्यहि ब्रीह्यादेः दृष्टादृष्टविशेषविशिष्ट वेषणावहननादिसाध्यता तान्त्रिकसिद्धान्तसिद्धा। तद्वत्प्रसिद्धस्यापि जीवस्य , a ·५६ त्रांद्यादिदृष्टान्तो विषमइति गङ्गायाःपरिहार [विरोध . ? ज्ञानविशेषविशिष्टवेपणोत्पत्तिरविरुद्धा । ज्ञानहि करणकलेवराद्यधीनप्रसरणम्। प्राक्मृष्टेस्तदभावानत्मृष्ट्यधीन बानवैशिष्टयमिति भवति तद्रूपेणोत्पत्तिः । ग्निदेव दर्शयितु विज्ञानचाविज्ञान च' इत्युक्तम् । ‘एको वशी निष्कि- याणां बहूनामक बीज बहुधा य करोति' इति प्राक्सृष्टर्जीवानां निष्क्रिय वाक्त्याचेदमेव दार्शितम् ।। ननु विपमोऽयं दृष्टान्न । युक्ताहि प्रागवहननप्रोक्षणाभ्यां दृष्टादृष्टयो- वैतुष्यापूर्वयाहिप्वनुत्पत्त्या ताभ्यां तदुत्पत्त्या च ब्राहीणान्तद्विशिष्टतारूपेण माध्यता। ब्रान तु जीवस्य नित्यस्य स्वाभाविकधर्मत्वात् नित्यम् , अभिमत च तथैव । तथा च विशेपणविशेष्ययोर्द्वयोरपि प्राक्सतो. कथं विशिष्टवेषे- णापि माध्यता' अतग्व निष्क्रियत्वश्रुतिराप न ज्ञानाभावपरा । नित्यस्वा- भाविकधर्मवविरोधात । अपितु नत्साध्यव्यापारावरहपरा । अतो न ज्ञान वैशिष्टयेन कार्यताचतिचेत्-उच्यते-सत्यमास्त ज्ञानम् । तथापि तत्प्रसरण प्रयोजककरणकलेवरावभावादसत्कल्पम् । अतएव 'निष्क्रियाणाम' इत्युच्यते अण्व ब्रानो द्वावजावीशनीशौ' इत्यसार्वज्ञत्वेन निर्दिश्यते । अत एव मण्यादिदृष्टान्ननिर्देशोऽपि घटते । नहि मण्यादे प्रभा शाणनिघर्षणेन जायते पार्थिवमलादिप्रतिवद्धा-भिव्यज्यते । अतः कुकुमगन्धाभिव्यञ्जकगोघृतादेरि- वासत्कल्पजीवज्ञानाभिव्यञ्जककरणकलेबरादिप्रदानेन तद्वैशिष्टयाभिव्यजकत्वा- दभिव्यक्तिमज्ञानविशिष्टताया प्रागसत्या अवस्थया परमात्मायत्तत्वात् देवो जात मनुष्या जान इति शरारद्वारेव 'अज्ञाऽयमभिज्ञो जात.' इति ज्ञानद्वा- राष्प्युत्पत्निव्यवहारस्य लोकेऽप्यनपायात् । धर्मसूत्रकारैश्च ‘सहि विद्यातस्तं जनयति, तन श्रेष्ठं जन्म । शरीरमेव मातापितरौ जनयत' इति शरीरद्वारका- जन्मना ज्ञानद्वारकस्यैव जन्मन श्रेष्ठत्वाभिधानन ज्ञानद्वारिकैव तदतावस्था विशेषवशादुलत्तिर्युक्तैव ।। इयांस्तु विशेष -कचिद्विशेषणोत्पत्तिद्वारिका विशिष्टोत्पत्त.। क्वचित्तु नहनविशेषावस्थाद्वारिकोत्पत्तिरिति । नचैतावता तस्यौपचारिकत्वं , तुल्यरू- पया प्रयोगप्रत्यययो सत्वे क्वचिदौपचारिकत्व क्वचिन्मुख्यत्वमिति वैषम्यह- त्वनुपन्यामात्। नहि यत् विशिष्टविषयकं तत् उभयान्वयिन्येव मुख्यं अन्यतरा न्वयिन्यमुख्यमिति कश्चन व्युत्पत्तिसिद्धो नियमः । जातिविशिष्टशक्तिवा- ·निरोधः] जीवधर्मभूतज्ञानस्यनित्य व साधकाभावबाधकसन्वगङ्का दिनामाकृतिविशिष्टशाक्तवादिनां द्रव्य हि नित्यमाकृतिरनित्यति वादिनां च घटो जातो घटो नष्ट इत्यादिसर्वव्यवहाराणाममुख्यत्वप्रसङ्गात् । क्वचिद्विश- षणे कचिद्विशेष्ये च तदन्वयवाधात् । विशेष्ये तदन्वय मुख्यता. विशेषणे तदन्वयेत्वमुख्यतेत्यस्य परिभापामात्ररूपत्वात् । पुत्रा जातो दुहिता जाना देवो जातो मनुष्यो जात इत्यादिसर्वव्यवहाराणाममुख्यतापातान् ।। नान्त्रिका अपि यत्र विशेषणविशष्ययाईयोरप्यप्राप्रयोविधिः, यत्र वा विशेषणमात्रे प्रानिर्विशेष्येचाप्राप्तिस्तत्राभयत्रापि विशिष्टविधिमेव व्यवहरन्ति । पर्यवसानन्तु विशिष्टो जायतां मावा, व्यवहारस्तु मुख्यएव । अस्तिच व्यव हारवैषम्य नानार्थादिष्विवोभयत्र मुख्यता दुर्वारा। अतो ज्ञानविकासावस्था वैशिष्टयन जीवस्योत्पत्तिरिति । असमर्थ वदन्त्यः 'प्रजापतिः प्रजा अमृजत इत्यादिश्रुतय. प्रमाणम् । न जायते म्रियते वा' इत्याद्यास्तु प्रागुक्तविधि निषेधप्रक्रियामनुरुध्ध विहितव्यतिरिक्तविषयतया विश्राम्यन्त्यो वियदादिव- स्वरूपात्पत्ति प्रसक्तां प्रतिषेधन्तीति न किचिदनुपपन्नम् ।। यदत्र केनचिन्मूढजनमूर्धन्येन विरोधोद्भावनाय प्रलपितं, एव वदता जीवोत्पत्तिप्रतिषेधवादिन्यस्तन्नित्यत्ववादिन्यश्च तत्स्वरूपमात्रपरा इति तद्धर्म- भूतज्ञानस्योत्पत्तिप्रतिषेधे नित्यत्वे वा प्रमाणभूताः श्रुतयो वेदान्तेषु न सन्ती- त्युक्तं भवति । किच प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेति ततोऽब्रवीति च भूय. इत्यत्र 'प्राणावसत्य तेषामेषसत्यम् ' इति श्रुतिर्धर्मभूतज्ञानस्य नित्यत्वे वाधक- प्रमाणमित्युक्तम् । तत्र हि प्राणा जीवा सत्यं वियदादिवत्स्वरूपोत्पत्त्यभावात् तेषामप्येष परमात्मा सत्य., धर्मोत्पत्त्यभावात् इति व्याख्याताचेय श्रुति । धर्मज्ञानस्य नित्यत्वे हि जीवपरमात्मनोयोराप स्वरूपोत्पत्ति धर्मोत्पत्तिलक्षण विकारद्वयशून्यत्वेन नौल्यात् 'प्राणा सत्यं तेपामेष सत्यम् ' इति जीवपरयो- वैलक्षण्यमभिदधाना श्रुतिरप्रमाणं स्यात् । इत्थं जर्विधर्मज्ञानस्य नित्यत्वे साधकप्रमाणाभावं बाधकप्रमाणसद्भावंचोपवर्ण्य ‘सम्पद्याविर्भावः स्वेनश- ब्दात् इत्यधिकरणे- यथा न क्रियते ज्याना मलप्रक्षालनान्मणेः । इत्यादि शौनकम्मृतेर्धर्मभूतज्ञाननित्यत्वे प्रामाण्यमुक्तम् । इत्थमत्र ज्ञाननित्यत्वे ·४८ ज्ञाननिन्यत्वमप्रामाणिकमिनि पराक्तशङ्काया निरास, [विरोध . माधकबाधकप्रमाणसद्भावासद्भावोक्त्या कचिदुक्त्या च पूर्वापरविरोध इति- तदप्युन्मादविलमितमेव ।। जीवात्पत्तिनिषेध तन्नित्यत्ववादिनीभि श्रुतिभिनित्यस्वाभाविकधर्मभूत- ज्ञानस्यापि नित्यत्वस्यैव समर्थनान् । चैतन्य हि तस्य स्वाभाविको धर्म, चेनन इत्येव व्यवहारान् । अत एवहि तस्याचिद्वैलक्षण्यम् । नह्यस्वाभाविको धर्मो वैलक्षण्यतु । उत्पत्तिनिषेधवादिन्यां नित्यत्ववादिन्यां च तद्धर्मो विप- श्चिञ्चतनशब्दाभ्यामेव निर्दिश्यते । अमाधारण्येन हि व्यपदेश । सूत्रकारो- ऽपिहि ' नगुणमारत्वात्तव्यपदेश' इत्याह । अतस्तन्नित्यतासाधकस्य तस्यैव तत्मायकत्वाभावगमकनाभिधानमुन्मत्तप्रलपितमेव ।। किच इदानीमेव ह्युक्त विशिष्टस्य विधिर्वा निषेधो वा विशपणवि- शष्याभयान्वयानि । विपश्चिञ्चेतनशब्दौ च विशिष्टपरौ । अतो विशेष्यस्येव विशेषणस्यापि नित्यत्वं ततस्सिध्यत्येवेति कुनो वा तेन ज्ञानस्यानित्यत्वावगमः॥ ननु नबेम श्रुनिमा॑नस्य नित्यत्वाभाव गमयति , इति कितु तस्याजीवस्व- रूपमात्रपरत्वोक्त्या विशेषणांशे तात्पर्याभावोपपादनात् ज्ञाननित्यत्वमप्रामाणि कमिति गम्यत इति-मैवम्-ज्ञानस्य स्वरूपेण नित्यत्वेऽपि सङ्कोचविकासावस्था द्वयबोधक प्रागुदाहृत श्रुतिस्मृतिसूत्रस्वारस्यात् तनिर्विकारत्वबाधकप्रमाणानु- पलम्भाञ्च, तस्यावस्थान्तरापत्तिरूपकार्यत्वावश्यम्भावे स्वरूपान्यथाभावरूपो- त्पवियदादितौल्येन प्राणायास्तस्यानिषेधायोगात् जीवस्वरूपमात्राभिप्रायक- त्वमवश्यमाश्रयणीयम । अन्यथा तत्तिरोभावाविर्भावरूपबन्धमोक्षादिवादिन्यः श्रुतयो निर्विषया. म्यु . जीवोत्पत्तिवादिन्यश्च श्रुतयोऽप्यन्यथा व्याकुप्येयुः ज्ञानस्य स्वरूपेण नित्यतावादिन्यश्च श्रुतय. न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो वि- द्यते 'अविनाशीवारेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधमा' इत्याद्यास्सन्ति । एवं साध- कप्रमाणेषु जाग्रत्सूक्तप्रकारेणान्यथासिद्धा जीवमात्रपरत्वोक्ति. कथं ज्ञानस्य नित्यत्वे साधकप्रमाणाभाव साधयेत् । शौनकस्मृतिश्चोक्तार्थे विशदमुपपादि- काऽस्त्येव ।। किच 'आत्मन आकाशसम्भूतः, एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, नायेन जीवान्व्यससर्ज भूम्याम् ' इत्या ·विरोध] जीवधर्मभूतज्ञानस्य नित्यन्व जीवपरयो: तुल्यतापत्तेनिरास. ४९ दिषु जीवोपकरणनां भूनौतिकानामिव जीवानामग्युत्पत्तिः श्रूयते । नचैत- दचेननविशिष्टचंतनात्पत्तिपरा। तोयेन जीवा निति केवलस्याप्युत्पत्तिवचनात् । 'इदग् सर्वममृजत 'इति चतनाचेतनयोरेकरूपेणोत्पत्तिरभिधीयते । ततो जीव- स्यापि भूतभौतिकादरिव स्वरूपान्यथाभावरूपात्पत्तिरापाततोऽवगम्यते । सा तावत्प्रतिषध्या तेनच तन्नित्यत्व सिध्येन् । नदन्यस्य नित्यत्वमनित्यत्वं वा ततः कथं सिध्येत् । नहि जीवस्यानुत्पत्तिरन्यन.माना येन निषेधस्य तत्र तात्प र्याभावादवधारणपर्यन्ताऽन्यत्र नदभावं गमयेत् । तथा सत्यन्यत्वाविशेषात् ब्रह्मणस्तहुणानांचानित्यत्वं कुतो न गमयेन् । ब्रह्मानुत्पत्तिपरतावादिनस्तवमते जीवोत्पत्ति वा कथ न गमयेत् । अतो यत्किचिदेतत् ।। एतेन नचाय विरोधो ब्रह्मणाऽपि परिहतु शक्य. । धर्मज्ञाननित्यत्वहि जीवोत्पत्तिप्रतिपेधवादिन्यो जीवनित्यत्ववादिन्यश्च श्रुतय. शरणम् . 'नात्मा श्रुतेः' इत्यधिकरणच। नतु गत्यन्तरमस्ति श्रुतिसूत्राणितु जीवस्वरूपमात्रपराणि त्वयैव वर्णितानि । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानश्रुतिश्चोपन्यस्ता । इत्थं सति ध- मज्ञाननित्यत्वं केन प्रमाणेन सिध्येत् । शौनकस्मृत्यतिचेत् , श्रुते प्रामाण्यं निरस्य बाधकत्वंचोत्का कथ तत्र दुर्बलाया. स्मृते. प्रामाण्यमुच्यत । श्रुति- विरुद्धाहि स्मृतिर्नस्वार्थे प्रमाण स्यात् इति निरस्तम् ॥ जीवस्वरूपोत्पत्तिपराभि. श्रुतिभिरेव तन्नित्यत्वोपपादनात् । कण्ठतस्त नित्यत्वबोधकश्रुतीनामुदाहरणेन गत्यन्तराभावोक्तरुन्मादविलसितत्वात् । एक- विज्ञानश्रुतिराप तत्सङ्कोचविकासादिबोधक श्रुत्यन्तरसमानार्था तन्नित्यत्वावि- रोधिनी । 'प्राणावै सत्यम् ' इति श्रुति. स्वरूपविकारज्ञानसङ्कोचविकासाद्य- भावमात्रपरैव भाष्ये व्याख्याता। प्राणशव्दन प्राणसाहचर्याजीवाः परामृश्यन्ते ततावत् सत्य वियदादिवत्स्वरूपान्यथाभावरूपपरिणामाभावात् । तेषामेष सत्यम् तेभ्योऽप्येष परमपूरुस्सत्यम् , जीवानां कर्मानुगुण्येन ज्ञानसङ्कोच विकासो विद्येते, परमपुरुषस्यत्वपहतपाप्मनस्तो न विद्यते इति । नवयं व्या- ख्याप्रकार धर्मज्ञाननित्यत्वविरोधिस्वरूपेण नित्यस्यापि सङ्कोचविकासयोरुप- पादनात् । अतएव तस्य नित्यत्वे जीवात्मपरमात्मनोस्तुल्यतापत्तिरित्युक्तिरप्यु- न्मादविलसिता । कर्मकृतसङ्कोचविकाससद्भावासद्भावाभ्यामत्यन्तवैलक्षण्यस्य 7 ·५० 'नान्मा श्रुतेः इत्यधिकरण मोनक्स्मृत्यनुदाहरणेनोक्तदूषणस्य निरासः [निरोधः नत्रैव भाष्ये व्यक्तमुक्तत्वात। शौनकस्मृतस्तत्र प्रामाण्याच्च । साहि ज्ञानस्य नित्यतां तस्य निरोधानं, प्रतिवन्धनिवृत्त्या तस्य विकासं च वदति । तस्य सूत्र काराभिमतत्वं बन्धमोक्षादिविधायकश्रुतिमूलकत्व च प्रागुपपादितम् । बाधक श्रुतिसद्भावान्मादौषध च दत्तम् ॥ यत्तु नात्मा श्रुतेः' इत्यधिकरणे शौनकस्मृत्यनुदाहरणेन तस्य मूषकचर्व- णाभिधान नत् मदविपर्यासात् । साहि दूषकस्यैव चर्वणं करोति । साहि जीवोत्पत्तितन्निपेधवादिन्यो. श्रुत्यो परस्पर परिपन्थिताप्रशमनेन बन्धमोक्ष व्यवस्थाप्रदर्शनेन श्रुत्युपबृंह्मणाय प्रवृत्ता तद्विरोधं बढ़तो दूपकस्य तथैव जिह्वां लुनाति अस्यां जागरूकायां कथं ज्ञानस्य जन्यत्व सिद्धमित्युन्मादविलसितम् । अवस्थान्तरापत्तिरव कार्यतेत्यसकृदावेदनात् । सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमपि तत एवापपन्नम् । एकद्रव्यगनावस्थाद्वयमूलकं टेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम् । नचा- वस्थान्तरापत्तिरूप ज्ञानगत कार्यत्वमौपचारिकमिति त्वदन्यस्य कस्याप्यमन्द मतेश्शङ्का भवनि । अन्यत्रापि सर्वत्र मृदादौ द्रव्ये स्वरूपतो नित्ये कार्यत्व- माग्रूपमेव । जीवेsपि कार्यत्वमनौपचारिकमेव, श्रुतिप्रमितत्वात् । नहि- सद्वारकत्वमात्रेणौपचारिकत्व कर्तृत्वकर्मत्वकरणत्वादेस्सर्वस्य सद्वारकस्यौपचा- रिकत्वप्रसङ्गान् । अपृथक्सिद्धवस्तुगताह्यवस्था स्वस्मिन्ननौपचारिकीति प्रागुप पादितम् ।। एतेन-धर्मज्ञानस्योपचरितात्कार्यत्वात्सविज्ञानप्रतिज्ञानापपत्तिमाशङ्कथ जीवस्वरूपस्य मुख्यामुत्पत्ति विनाऽनुपपद्यमाना प्रतिज्ञाश्रुतिधर्मज्ञानस्य कार्य त्वमभ्युपगम्य तद्वशजीवस्वरूपस्य कार्यत्वमुपचर्य कथचिनियूंढा । धर्म- ज्ञानस्यापि कार्यत्व यापचरित कथमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा निरूह्येत । उपचारांवा कथ युज्यते धर्मस्य कार्यत्वं शरणीकृत्य धर्मिण कार्यत्वमुपचरित, धर्मस्य कार्यत्व किमन्यच्छरणीकरणीयमिति न विद्मइत्यप्युन्मादविलसितम इति स्पष्टमेव विदुषाम् । ब्रानगतकार्यत्वस्यानौपचारिकत्वात् । जीवगताऽपृथक्सि द्धज्ञानद्वारकावस्थायाअप्यनौपचारिकत्वात् । तत्रौपचारिकत्वभ्रान्तेस्तदीयायाः दिवान्धमान्धालाद्यन्धकारस्येव केनाप्यनिवर्तनीयत्वात् । नशवमुष्टिरन्यतो- भकभावाद्विमोचनीया । अनाऽत्र विरोधोद्भावनमुन्मादविलसितमिति दिक् ।। G.19.5..

·निरोध.]
परोक्तस्य एकविज्ञानेमस
THE ACADEWY OF SANSKRIT RESEARCH, -
HEROTE-571491.
KARNATAहिलTATER
इति श्रीशैलकुलतिलक सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीनिवासार्य तनूजनुषा
लक्ष्माम्बागर्भशुक्ति मुक्ताफलवपुपा कौण्डिन्य
श्रीनिवासदीक्षितकटाक्षवीक्षासंलब्ध
मीमांसाद्वन्द्व निर्द्वन्द्वमतिविभवपुषा
अग्रजाचार्यदीक्षित परिचर्यासमासादित
चतुस्तन्त्री तन्त्री विनोदजुषा
श्रीनिवास विदुपा
विरचिते
विरोध निरोधे-तृतीयो निरोधः
अथ चतुर्थो निरोधः
?
यद्ज्ञानात्सर्वविज्ञानं श्रुतिषु स्मृतिषु श्रुतम् ।
अशेषजगतामीशं तमादेशमुपास्महे ।।
ननु चिदचियामत्यन्तविसजातीयं ब्रह्माभिमतम् । कृत्स्नं च चिदाचि
दात्मकम् । अतः कथं तदज्ञानेन कृत्स्नज्ञानं स्यात् ? नच रज्जुशुक्त्याद्यारोपित
सर्पभूदलनाम्बुधारा रजतादीनामिव ब्रह्मण्यारोपित कृत्स्नं ब्रह्मज्ञानेनैव ज्ञायत
इति श्रोत्रियवेतालानां कल्पना युक्ता । रज्वादेरधिष्ठानस्यास्वप्रकाशतया तास्म
नन्यारोपसम्भवेऽपि स्वयम्प्रकाशे ब्रह्मणि अन्यारोपासम्भवात् । नाधिष्ठाना-
साधारणरूपे प्रकाशमानेऽन्यारोपस्सम्भवति । प्रत्युत तदसाधारणरूपप्रकाशे-
ऽन्यारोनिवृत्तिरेवेति तद्ज्ञानेन तद्ज्ञानाभिधान विरुद्धमेव । मृद्धटादिदृष्टा-
न्तश्च व्यधिकरणः॥
यदापि सादृश्यप्राधान्याभ्यां तद्ज्ञानेन तद्ज्ञानमिति केषांचित्कल्पन
तदपि दृष्टान्तवैघट्यादेव निरस्तम् । ब्रह्मप्रपञ्चयोरतिवैसादृश्याच्च । यद्यपि

·एकाविनानेन मर्वविज्ञानप्रतिजाया. अनुवपत्ते परिहार. विरोध प्रपञ्चस्य ब्रह्म प्रधान राजेव राष्ट्रस्य । तथापि न तज्ञानात्तज्ञान । राजिजाते अप नद्रामनगरजनपढतत्स्थजनादिषु मन्देहदर्शनान । सत्यं सन्देहो भवति । तथापि प्रधानभून राजि ज्ञात नेनैव सर्वफलासिद्धे नान्यज्ञातव्यमवशिष्यत इतिचेन्-नैतत नजानन तहान. जातप्रायत्वन्तु न मुख्यम् । अविज्ञातादिप- दानां वैयर्थ्य च ॥ अथ कारणज्ञाना-कार्यभूत कृस्न जगन ज्ञायनइत्यर्थइत्युच्येत । अकार्य भूनानां नित्यानां कथ तज्ञानेन जान स्यात् । नच नित्याएव न सन्नि वै शापिकादिभिराकागादेनिरवयवद्रव्यत्वादिहेतुना नित्यत्वसाधनात् । नच श्रुत्या मर्वकारणत्ववादिन्या तद्वाध अनादिर्वाऽयमाकाश. ' इत्यादिभिराकाशादे रनादित्याम्नानान् । जीवानां तु नित्यत्वं न कस्यापि विवाद । नच ज्ञानस कोचविकामादभिस्तत्वार्यता ; असङ्कुचिनजानेष्वनन्तगरडादिषु तदसम्भवात दण्डादिजानेडापे घटाद्यज्ञानन कारणज्ञानात्कार्यज्ञानस्य नैयत्यासिद्धेश्च । नचापादानज्ञानादुपादेयज्ञानमिह विवक्षितम् । मृद्धटादिदृष्टान्तदर्शनात् । तच्च कार्याभिन्न कारणमिति नज्ञानात्तज्ञानं सुलभमिति वाच्यम्-तथासति ज्ञातमेव ब्रातमिति अविज्ञान विज्ञानमित्यनुपपन्नम इनिचेत्- अत्रोच्यते-चिदचिच्छरीरकत्वाद्ब्रह्मणस्तद्वाचिन सर्वेऽपि शब्दा. चिद चिद्विशिष्टपराइत्युपपाटिनम । विशिष्टजाने च विशेषणानामपि विषयत्वात्तद्ज्ञा नं सुलभम् ॥ नन्विद न अविज्ञातस्य विज्ञानमिति तत्र अविज्ञात विज्ञातम्भवनि' इत्युक्तिनसङ्गच्छनइतिचेत-नैतत् अवस्थाभेदन तदुभयरूपतोपपत्तेः । सूक्ष्म चिदचिच्छरीरके ब्रह्मणि ज्ञाने स्थूलचिदचिच्छरीरकस्य तस्य ज्ञानमत्राभिम तम् । तत्राज्ञातत्व स्थूलावस्थावैशिष्टयेन जातत्वच सूक्ष्मावस्थावैशिष्टयेनेत्य विरोधात् । जीवानामपि धर्मज्ञानद्वारक सूक्ष्मावस्थावैशिष्टय स्थूलावस्थावै- शिष्टयचास्त्येव । अनन्नादिषु यद्यप्यवस्थाद्वय नास्ति । तथाऽपि ‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिद विज्ञात भवति' आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते इद सर्व विज्ञात भवति' इत्यत्र ज्ञातव्ये इदशब्दनिवेशान् लीलाविभूतिविशिष्ट ज्ञानमेवविवक्षिनम : तस्यैव ज्ञातव्यकोट्यन्तर्भावात् । नित्यविभूते. प्राग्यको- व्यन्तर्भावान् । 'परमेव्योमन सोऽश्रुते सर्वान्कामान्थ्सह ब्रह्मणा' इति ·निरोध:] आकाश नित्यवमाधकम्य निरवयवन्वाटे. बाधादिढोपोन्द्रावनम् श्रवणात 'येनाश्रुतम ' इत्यत्र इदंशब्दाश्रवणेनि 'अप्राक्ष्य' इति प्रष्टव्यतया भिधानन कारणस्यैव ध्येयतया प्रष्टव्यत्वात्तन्मात्रविषयत्व सिद्धम ।। , यत्तु वियदादेनित्यत्व वैशेपिकाद्युक्त तत् समयपाद सूत्रकारैरेव · नवि- यदश्रुतेः' इत्यादिना दूषितम् । तथाहि वियन्नोत्पद्यते तदुत्पत्तिबोधकश्रुत्यभा वात् । छान्दोग्ये हि ‘नदैक्षत बहुस्याम ' इति सृष्टि सङ्कल्प्य तत्तेजो ऽमृजत' इत्यत्र तेजोबन्नानामेव मृष्ट्यभिधानात । नचोपपद्यते, निरवयवस्य तस्यावयवोपचयरूपावस्थान्तरापत्त्यसम्भवात् , सर्वगतत्वाच नात्मनइवोत्पत्ति स्सम्भवति । अतएव · आत्मनआकाशस्सम्भून ' इति न स्वरूपोत्पत्तिपरा अपित्वागन्तुकशब्दादिविशिष्टावस्थावत्त्वमात्रपरा । नहि श्रुतमित्येतावताऽनुप- पन्नमङ्गीक्रियते । यूपादित्यैक्यादेराप 'आदित्यो यूप ' इत्यादिश्रुतिबन्लान् सि- द्धिस्स्यात् । अतो वियन्नित्यमिति प्राप्ते उच्यते-'अस्तितु अस्त्यवाकागा- त्पत्तिपरा श्रुति आत्मन आकाशस्सम्भूतः एतस्माज्जायते प्राण ननस्सर्व- न्द्रियाणि च । ख वायुयॊतिरापःपृथ्वीविश्वस्य धारिणी' इत्यादि । अती- न्द्रियेचार्थे श्रुतिरेव प्रमाणम् । अतो न यूपादित्यैक्यतुल्यता । तत्राहि प्रत्यक्षेण बाधः । नोवमाकाशोत्पत्तिः प्रत्यक्षबाधिता । निरवयवत्वाद्यनुमानन्तु श्रुति बाधेन नरशिरःकपालशुचित्वाद्यनुमानवन्नोदेतुमर्हति , महदादौ व्यभिचार- तत्वाच्च । स्वरूपासिद्धं च पञ्चीकरणप्रक्रियया तस्यापि सावयवत्वात् । नहि निरवयस्येकदेशोपादानं सम्भवति ॥ ननु च छान्दोग्ये तेजस उत्पत्तिप्राथम्यात् 'वायुश्चान्तरिक्षंचैतदमृतम्' इत्यमृतत्वश्रवणाञ्च तदुत्पत्तिश्रुतिौणी । नचैतावता पृथिव्यादेरपि तथात्वप्र- सङ्गः, बाधकसद्भावासद्भावाभ्यां विशेषात् । दृश्यतेहि एकस्यापि शब्दस्यैकप्र- करणगतस्य विषयभेदेन गौणत्वागौणत्वे , यथा ब्रह्मशब्दस्य । 'सहि तस्मादेत- द्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' इत्यत्र प्रकृतिपरो गौणः । तत्रैव 'तण्सा चीयते- ब्रह्म' इत्यत्र परब्रह्मपरो मुख्यः । एवं सम्भूतशब्दो जनिधातुश्चाकाशविषया- वमुख्यावेव । तदेतदाह 'गौण्यसम्भवाच्छब्दाच' 'स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' इति । तत्रोत्तर प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकात्' 'शब्देभ्यः' 'यावद्विकारन्तु विभागो लोकवत्' इति । न तावच्छान्दोग्ये तेजसउत्पत्तिप्राथम्यादाकाश- 195 ·जीवानामपि स्वरूपोन्पत्तिमाया.परिहार: [विरोध .. . स्यानुत्पनि : परमापक्रमे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिञाने 'सदेव सौम्ये- ढमग्रआमादेकमेवाद्विनीयम इति प्राक्सृष्टेरकत्वावधारणेनोपसहारेऽपि ‘ऐत दात्म्यमिट सर्वम इति कृत्स्नान्तर्गतस्य तस्याकाशस्यापि विभागरूपोत्पत्ति- वचनेन वियनापि तत्कार्यत्वावगमात् । यथा हि लोके एतेसर्वे देवदत्तपुत्रा इति प्रतिवाय तत्र केपांचिदुत्पत्तिवचनेऽन्येषामाप ततउत्पत्तिरुक्तास्यात् । अमृ- तत्चानिस्तु चिरकालस्थायित्वाभिप्राया न श्रुतामुत्पत्ति निवारयितुं समर्था । एवं मातारीश्वनो वायोरप्युत्पत्तिर्व्याख्यातेत्याह-गतेन ' मातरिश्वा व्याख्यात.' इति तुल्यन्यायत्वादुभयोयुगपदभिधानम् । पृथग्योगकरणन्तु 'तेजोऽत.' इत्यत्र अत इत्यत्र वायोर्ग्रहणार्थम् ।। नन्वेवं उक्तप्रतिज्ञाहान्यादिमिर्जीवानामपि स्वरूपोत्पत्ति स्यात् । तन्नि त्यत्वश्रवणस्यापि चिरकालस्थायितयोपपत्तरितिचेत् मैवम्-बाधकसद्भावास- द्भावाभ्यां वैषम्यात् । आत्मनस्तावत् स्वरूपतउत्पत्तिस्वाकारे कृतहानाकृता- भ्यागमदोषो बाधकः । आकाशस्य तथात्वेन किचिदस्ति बाधकम् । तथा- ऽऽत्मनो जननमरणे निषिध्येते 'नजायते म्रियते वा विपश्चित् । 'अविनाशी वाऽरेऽयमात्मा इति । अजत्वनित्यत्वे च श्रूयते 'अजो नित्य शाश्वतोऽयं पुराण · · अजाह्येको जुषमाणः' 'नित्योनित्यानाम् ' इत्यादि । प्रलयेऽपि च सद्भावः श्रूयते ‘एकोमनीषी वशी निष्क्रियाणां बहूनाम्' इति । आकाश वाय्वोस्तु सर्वमिद विपरीतम । अतस्तत्रोत्पत्तिश्रुति स्वरूपोत्पत्तिपरैव । अस- तिवाधके स्वरूपोत्पत्तिपरत्वं हि न्याय्यम । जीवेतूक्तवाधकवलात् स्वरूपो- पत्तिपरत्वामम्भवात् ज्ञानद्वारकोत्पत्तिरङ्गीक्रियते । नचैतावता तदुत्पत्तिर- मुख्या , उत्पत्तिपदप्रवृत्तिनिमित्तस्यावस्थान्तरवत्त्वस्योभयत्र तौल्यात् । साक्षा- त्वस्याप्रयोजकतया निवेशासम्भवस्य प्रागुपपादनात् । अन्यथा 'अजाय- मानो बहुधा विजायते , इत्यादिश्रोतव्यवहारमात्रामुख्यत्वप्रसङ्गात् । शरीर द्वारकोत्पत्तरिव ब्रानद्वारकोत्पत्तेरपि 'सहि विद्यातस्तं जनयति, तच्छ्रेष्ठ जन्म शरीरमेव मातापितरौ जनयतः' इति महर्षिभिरेवाभिधानात्।अतः 'इदं सर्व- ममृजत' इत्येकरूपोत्पत्त्यभिधानेऽपि तदवान्तरवैलक्षण्यं दत्तौरसादिष्वमीषु पद्पुत्रेषु' इत्यादौ पुत्रत्वव्यवहाराविशेषेऽप्यवान्तरबैजात्यवत् प्रमाणान्तरसिद्धं नापसोतु शक्यम् । एवं सिद्ध सैद्धान्तिके तत्त्वनिर्णये- ·निरोधः] आकाशवावोस्स्वरूता पत्त्यङ्गीकार निरोधशङ्का . , यन् केनचिन् स्वाभिमनदुर्पदवामना मदिरावादमत्तचित्तेन जल्पित- 'न वियदश्रुतेः' इत्यत्र छान्दोग्ये तेजआदिभूतत्रयस्यैव जनिश्रवणान् विय- दुत्पत्त्यवचनादाकाशं नोत्पद्यत इति प्राप्ने · अस्तितु ' इति सूत्रकारेण छान्दोग्ये तदश्रवणेऽपि तैत्तिरीये 'आत्मन आकाशस्सम्भूत ' इति तदुस्पत्तिश्रवणाद्विय- दुत्पत्तिरस्तत्युिक्त्वा गोण्यसम्भवाच्छब्दाच्च' इति सूत्राभ्यां वियदुत्पत्तिश्रुति- गौणी निरवयत्वादिहेतो. 'वायुश्चान्नरिक्षचैतदमृतम् इत्यादिश्रुतेश्चेत्युक्त्वा वियदुत्पत्तिश्रुतेगौणत्वं ‘आत्मन आकाशसम्भूतः' इत्यत्रेकस्यैव सम्भूतश- ब्दस्य वियदशे गौणत्व नेज आद्यशे मुख्यत्वचेत्यर्धजरतीय स्यादिति दोषमु- द्भाव्य ‘स्याचैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' इति सूत्रेण यथै कस्य ब्रह्मशब्दस्य ‘तपसा ब्रह्मविजिज्ञासस्व' इत्यधिकारे अन्नादिषु गौणत्वं आनन्दे मुख्यत्वं तथैकस्यापि सम्भूतशब्दस्यांशभेदन मुख्यत्व गौणत्वचोपपद्यतइति वियदुत्पत्तिश्रुतेगौणत्वं समर्थ्य प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरकात्' इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् ।। अत्र रामानुजीयं भाष्यम्-छान्दोग्यश्रुत्यनुसारेणान्यासां वियदुत्पत्ति- श्रुतीनां गौणत्व कल्पयितु न युज्यते । यतश्छान्दोग्यश्रुत्यैव वियदुत्पत्तिरङ्गी- कृता 'येनाश्रुतं श्रुतम्' इत्यादिना ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानात् । तस्याः प्रतिज्ञाया अहानिराकाशस्यापि ब्रह्मकार्यत्वेन तव्यतिरकादेव भवतीति । एव वियदधिकरणे आकाशस्य मुख्यैवोत्पत्तिरिति सिद्धान्तं कृत्वा ‘एतेन मातारश्वा व्याख्यातः' इत्यधिकरणे ' सैपाऽनस्तमिता देवता यद्वायुः' इति श्रुत्या नित्यत्वे कथितेऽपि तदुत्पत्तिवियदधिकरणन्यायेनाङ्गीकर्तव्येत्युक्तम् ।। अत्र रामानुजीयं भाष्यम्-अनेन हेतुना मातरिश्वनो वायोरप्युत्पत्ति- ाख्याता' इति । इत्थमधिकरणद्वये वियद्वाय्वोः स्वरूपोत्पत्ति विना सर्व विज्ञानप्रतिज्ञाश्रुतिर्नोपपद्यतइत्युक्ता ‘नात्मा श्रुते.' इत्यधिकरणे जीवस्य स्वरू पोत्पत्ति विनापि धर्मोन्पत्तिमात्रेण सर्वविज्ञानश्रुतिरुपपद्यत इत्युक्तत्वात्पूर्वापर विरोधः । यदि धर्मोत्पत्त्या धर्मिणो जीवस्याप्युत्पत्तिमुपचर्य प्रतिज्ञा निरूह्यते तदा शब्दादिधर्मोत्पत्त्याऽकाशादीनामप्युत्पत्तिमुपचर्य प्रतिज्ञानिर्वहण युक्तम् । तदपहाय ‘वायुश्चान्तरिक्षचैतदमृतम् ' 'आकाशवत्सर्वगतश्चनित्यः' इत्यादि श्रुतिसिद्ध न्यायतन्त्रसिद्धचाकाशनित्यत्वमुत्सृज्य स्वरूपोत्पत्तिमङ्गीकृत्य प्रतिज्ञा निर्वहणमुन्मादविलसितमिति तदेतत्सर्वमयुक्ततरम्- ·६ परकायानुवादस्यदूषण विरोधगड्दानिगसश्च [विरोध . नथाहि-अनुवादस्तावदापादचूडमसमीचीनम 'अश्रुतेः' इत्यस्य छा- न्दोग्ये · वियदुत्पत्त्यश्रवणात् ' इत्ययथाभाध्यानुवादात् । इत्थहि तत्र भाष्यं 'न वियदुत्पद्यत 'कुन. ) · अश्रुत ' सम्भावितस्यहि श्रवणसम्भवः। अस- म्भावितम्य तु गगनकुसुमवियदुत्पत्त्यादे शब्दाभिधेयत्व न सम्भवति । न खलु निरवयवस्य मर्वगतस्याकाशस्यात्मनइवोत्पत्तिनिरूपयितु शक्यते । अन एवात्सत्यसम्भवाच्छान्दोग्य मृष्टिप्रकरणे तेज प्रभृतीनामेव सृष्टिराम्नायते इति । यूपादित्यैक्यादिवढयोग्यस्यार्थस्य श्रुत्यादिप्रतिपादनासम्भवात् । निरवयवस्य सर्वगतस्योत्पत्त्यनहस्य कथ श्रुतिरयुत्पत्तिमभिदध्यान् । अत्र छान्दोग्यादिषु अनभिधानमुपष्टम्भकम् । अतस्तैत्तरीयादिषु तच्छवणं नार्थव्यवस्थापकमित्य- भिप्राया गम्यने । अय गौण्यसम्भवान्' इत्युत्तरस्वारस्यादवगम्यते । 'आस्ति तु इनितु यूपादित्यादिष्विव प्रत्यक्षविरोधाभावात् , अनुमानस्यचाप्रयोजकत्वात् कालात्ययापदंशाच्च, अस्तिश्रुतिस्त-प्रतिपादनसमर्थेत्याभिप्रायकम् । अतस्तत्सू- त्रार्थानुवादस्तावदुन्मादविलसित.॥ गोण्यमम्भवाच्छन्नाच' इति सूत्राभ्यामित्येक्सूत्रस्य सूत्रद्वयत्वेना- नुवादी द्वितीय उन्माद । अवान्तरसाध्यविषयहतुद्वयपरतयैकसूत्रत्वस्य श्रुतप्र- काशिकायामुपपादनात् ॥ एवं गौणत्वोपपादकहेतुद्वये असम्भवशब्दनिरूपये निरवयवत्वादिहेतो- रित्यसम्भव तूपपादनमायुन्मादविलसित तृतीयम् । 'अस्तितु' इति सूत्रएव श्रुतिवाधेन तस्य हतो कालात्ययापदिष्टत्वोपपादनेन पुनरिह तन्मेपासम्भ- वान् । अतएव तेज आहे प्राक् पश्चाद्वाऽकाशादुत्पत्तेश्छान्दोग्ये प्रतिपादना- सम्भवादित्येव व्याख्यानम् ॥ एवं ब्रह्मशब्दवत् ' इति सूत्रस्य तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इत्यधि- कार अन्नादिषु गौणत्वमानन्द मुख्यत्वमिति कथनमायुन्मादविलसितम् । भाष्य तपसा चीयत ब्रह्म इत्यत्र मुख्यत्व, तस्मादतद्ब्रह्मनामरूपमन्नंच ' इत्यत्र प्रकृतीप्रयुक्ततनया गौणत्वस्यचाभिधानात् । नचाविशेष. अन्नादिषु ब्रह्म दृष्टयोपासनस्य नत्राभिमततया तत्र ब्रह्मशब्दगौणत्वानुपपत्तेः । प्रतिज्ञाहानिः' इति सूत्र मिद्धान्त. कृतइत्युन्मादविलमित पञ्चमम् । 'अस्तितु इत्यनेनैव सिद्धान्तस्य कृनत्वात् , चोद्यपरिहार. कृतइतितु युक्तम् ।। -- ·निरोधः] एतेन मातरिशा इत्यस्याधिकरणातरस्पनरोधः - 'एतेन मातरिश्वा' इत्यत्याधिकरणान्तरत्वाभिवान षष्ठमुन्मादविल सितम् । आधिकाशंकाभावेन अधिकरणान्तरत्या मावस्य भाष्यश्रुतप्रकाशि- कयोः व्यक्तत्वात् । 'वियन्मातरिश्वनोः पृथग्योगकरणं 'तेजोऽतस्तथा ह्याह ' इत्यत्र मातरिश्वपरामर्थम् ' इति हि माघम् । अधिकरणान्तरत्वे कुतः पृथग्योगकरणशंका, कुलो वा तत्समाधानम् ? श्रुप्रिकाशिका च- आधिकरणान्तरत्वमयुक्तम् आधेका काजरहान् । सर्वगतद्रव्यत्वादिहेतुप सङ्गविरहेण न्यूनत्वाञ्च । सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायु' रिति श्रुत्या अधिकाशंकेतिचेन्न ; · वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम्' इत्यमृतत्वश्रवणस्य वि- यन्मातरिश्वनोस्तुल्यतया परिहारस्य च तुल्यत्वात् । अनस्तमितशब्दस्यामृत शब्दतुल्यतया पृगुक्परिहरणीयत्वाभावाच' इति दृश्यते ।। B , अतएव ' सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायु' रिति श्रुत्या नित्यत्वोक्तौ खा- तदुत्पत्तिः वियदधिकरणन्यायेनांगीकर्तव्येत्युक्तमित्यपि सप्तममुन्मादविलसितं- म् । तस्याः श्रुतेः 'वायुश्चान्तरिक्षचैतदमृत' मिति श्रुतिसमानार्थतया अधिका शंकाहेत्वभावस्य उपपादितत्वात् । इत्थमधिकरणद्वये वियद्वायोरित्याधष्ट- ममुन्मादविलसितम् । धर्मोत्पन्या धर्मिणो जीवस्याप्युत्पत्तिमुपचयति न- वममुन्मादविलसितम् । तस्यानापचारिकत्वस्य पूर्वनिरोधे उपपादनातू । 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति श्रुतिसिद्धं नित्यत्वमुत्सृज्येति दशममुन्मा दविलासितम् । तत्र सर्वग त्वमाष्टान्तोपपत्तया तेनैकान्त्ये नित्यत्वासि- द्धेः । तथा च श्रुतप्रकाशिका... 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इत्यत्र व्याप्तिमात्रेण सान्यविवक्षाया अपि संभवात् । 'आकाशशरीरं ब्रह्म' इत्या देः सूक्ष्मनिर्मलखरूपत्वाभिप्रायेण निर्वाहसंभवाञ्च पूर्वपक्षसाधकत्येनानुप- न्यास' इति आकाशात्मनास्वरूपोत्पत्तौ धर्मोत्यत्तौ च अविशेषकथनमेका- दशमुन्मादविलसितम् । वाधकसद्भावासद्भावाभ्यां तद्वैषम्यस्य प्रागुपपाद- नात् ॥ यच्च शब्दस्याकाशगुणकत्वं खाभाविकं ज्ञानस्य जीवगुणत्वमुपचारित तत्यै द्रव्यत्वाभ्युपगमात् गुणत्वव्यवहारः तदाश्रयत्वतच्छेप वानिबन्धन इ. । 8 ·५८ मूत्र प्रदेशऽहनाकन [विरोध त्युक्तत्वाच । इन्ध खाभावकशब्दा देगुणोत्पत्तावपि आकाशादीनां स्वरू- पोत्पत्ति विना प्रतिता मिनीपचन इत्युक्त । जीवस्त्रोपचरितज्ञानगुणोत्प त्तिमात्रेण प्रनिजानिर्वत्रण न युक्तम् ।। किच 'तत्त्वनि 'अहं ब्रह्मास्मि इत्यादिसकलवेदान्तसिद्ध जीव स्य ब्रह्माव्यतिरेकमपहाय नकलवेदान्तविरुद्ध ज्ञानस्य कार्यत्व स्वीकृत्य तद्वशाजीवस्य क यत्वमुचः ब्रह्म गायत्व न् ब्रह्माव्यतिरेकमुक्त्वा ततः प्र तिज्ञानिणं न युनम् ॥ किं च आकाशवाय्बोनित्यत्वं प्रतिज्ञातानिमाशक्य तयोरुत्पत्ति प्र साध्य जविस्य नित्यत्व स्वयमेव प्रसाध्यापि प्रतिज्ञाहानिमनाशकमानः सूत्र- कार' जीवब्रह्मणोरक्य मन्यत इति वालग्नामपि सुगमम् । इत्थ सति जीवब्रह्मणोरभेदे मूत्र पर्यवर्णन नमानामाते तदायबोधविलासतम् । ज्ञान स्य नावन् आश्रयानिवर्तित्वावस्थान्तरयोगत्वादिभिरुदाहृतप्रमाणशतप्रासद्धेः द्रव्यत्वं भाष्यादिष्ववोक्तम् । गदस्य तद्वैपरीत्ये अद्रव्यत्व न्यायसि- द्धांजने अपचितम् । सारदपणे अस्माभिरापे विवेचितम् । द्रव्याश्रितस्व मावत्वलक्षणापृथाक्सद्धविशेषत्वातिरिक्तगुणत्वादर्शनान् । तद्वयानीरक्तकर्मा- विरिक्तजानिमात्राश्रयत्वादिरूपगुणलक्षणसकेतस्य अस्माभि अनादरणादिति दीपादित्यप्रभादाविव द्रव्यत्वेऽपि व्यान्तरापृथाक्सद्धत्व नदनुविधायित्व च अविरुद्धार्मात भाष्यादिपु व्यक्तम् । अत. शब्दादिषु स्वाभाविकं गुणत्वं ज्ञाने तूपचरितनित्यभिमनार्थाज्ञानमूलत्वादुन्मादविलासतम् ॥ १ अस्तु वा तथात्व, कि तेन स्यात् आ हाशवन् जीवस्य स्वरूपा- न्यथात्वं वा जीववदाकाशस्य स्वभावान्यथात्व वा स्यादिति चेत्-कुतो हेतोरिति विवेचनायम् ।। कि त्वया मुख्यगुणवत्त्व स्वभावान्यथात्वव्याप्य अमुख्यगुणवत्त्व वा स्वरूपान्यथात्वव्याप्य विपरीत या कचित् तन इष्टमिष्ट वा केन चित् ? प्रत्युत मुख्यगुणवतामेव स्वरूपोत्पत्तिः अमुख्यगुणवतां स्वभावोत्पत्तिरिति युक्तमाश्रयितुम् । तथा हि- आकाशात्मनोस्सर्वविज्ञानश्रुत्या सामान्यरू ·नराधः] नत्र प्रकारान्तरम् पया 'आत्मन आकाशम्सभूत 'प्रजापति प्रजा असृजत' इत्यादिक- या विशेषरूपया च उत्पत्तिरवगम्यते । माच अन्तरगत्वात् प्रथम स्वरूप - गतैव प्रतीयते । नत्र सति वाधे स्वभावे पर्यवस्थीत । विशेष्य वाधे विशे पणोपसंक्रमणस्य न्याय्यत्वात् । तत्र च जीवे कृतहानाकृताभ्यागमौ उ. पात्तीवनागप्रतिधप्रत्यक्षातमहितनित्यन्वव्यपदशा प्रलयसमयवर्तित्वं स्वाभाविकस्वम्पविभावलक्षण साक्ष तत्तिरोधानलक्षणबन्धप्रतिपादकश्रुतिसहित स्वरूपानुात्पत्तिगमकमस्ति बाबकन् । स्वभावान्यथाभावसाधकं च आका- शे नास्ति बाधक । अमृतत्वनवणमात्रं त्वन्यथासिद्धम् । स्मभावान्य। थाभावे च नास्त साधकम् । अवस्थावत्त्व हि द्रव्यासाधारणर्धमः शब्दादयस्तु गुणा । अता न तत्र स्वभावान्य यात्व, ज्ञान तु द्रव्यमिति अवस्थान्तर युक्त श्रुन च । अनो नाकाशादिषु स्वभावान्यथाभावः प्रति तिबन्दीति अमुख्यगुणस्य स्वभावान्यथात्वानुकूलस्य तत्प्रतिकूलतया उप षादनमुन्मादावलसित द्वादशन् ।। एव स्वाभाविकगुणोत्पत्तावप्याकाशादीनां स्वरूपोत्पत्ति विना प्रतिज्ञा श्रुति:पपद्यत इत्युक्त्वा जीवस्य उपचरितज्ञानगुणोत्पात्तमात्रेण प्रतिज्ञानि वहण मत्यपि त्रयोदशमुन्मादविलसितम् ।। . प्रतिज्ञाहानिरव्यातरेकात्' इत्यस्य ' तत्त्वमस्याद्य' भेदश्रुत्यवगतजी- वब्रह्म त्वरूपतादात्म्यरूपाव्यतिरेकपरत्वमपहाय अन्यथाव्याख्यानमयुक्तामात चतुर्दशमुन्मादविला तेतम् ॥ मृद्धटादिदृष्टान्तीकरणेन ब्रह्मकार्यत्येनैव ब्रह्मा व्यतिरेकस्य तत्र वक्तव्यतया चिदाचदात्मककृत्स्त्रविषयकप्रतिज्ञाया. चि- न्मात्रीवषयकाव्यतिरेकावपयकवन सकोचनौचित्येन ‘सर्व खाल्वदं ब्रह्म नजलानिति - उपादानापादेयभावनिवन्धनसामानाधिकरण्यप्रतिपादकश्रुत्य- गर नुनारण मृद्भटादिदृष्टान्तरमादितस्य 'एतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्यं स आत्मा' इत्यन्तर्यामिब्राह्मणाचवगतशरीरात्मभावनिबन्धनत्वेन अन्यथीसद्ध स्वस्य च सामानाधिकरण्यस्य च स्वरूपाभेदेनैक न्त्यात् सर्ववेदान्तानां भेदै कान्ततायाश्च प्राचीनग्रन्थेषु विस्तरेणोपपादनात् भेददर्पणे च अस्माभिस्स ·सूत्रकाराशयप्रदर्शनपूर्वकतन्निर्वहणम् [विरोध Syrgy , म्याडिनरूपणात् ॥ सूत्रकारश्च- 'भेदव्यपदशाच्चान्यः उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते' 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' 'नेतरोऽनुपषत्तेः ' कर्मक- र्तृव्यपदेशाच्च' ‘भोगमात्रसाम्यलिंगाच' इत्यादिषु बहुशो जीवब्रह्मभेद- मुद्घोषयद्भिः इहाभेद उक्त इति कल्पनाया अयुक्तत्वात् । वियत्कार्य- त्वप्रतिपादनैकान्तसूत्रसंदर्भमध्यगताव्यातरकाक्तेः कार्यत्वाव्यतिरेकपरत्वत्य वि ना बाधकेन त्यागायोगात् । अज्ञत्वसवज्ञत्व, अणुत्वमहत्त्व, कर्मवश्यत्वा कर्मवश्यत्व, शेषत्वशेषित्त्र, नियाम्यत्वनियन्तृत्व, शरीरत्व, प्राप्यत्तप्राप्तृत्व, उपास्यत्वापासकत्वादिभिः वाधन 'तत्त्वमास' इत्यादिसामानाधिकरण्या- मकवाक्यमात्रेण तदभेदकल्पनायोगाच्च । विदितमेव बुद्धिमतां यदा- काशवाय्वोनित्यत्वे प्रतिज्ञाहानिमुक्तवतो जीपस्य नियत्वं प्रसाध्यापि त- दनामधाने वादरायणस्य ब्रह्माभेद अनुगना इति तद्भेदकथनमयुक्तमिति तन् पञ्चदशमुन्मादविलसितम् ॥ 'नात्मा श्रु प्रतिज्ञायाः कृत्लवस्तुविषयिण्याः कृत्स्नकार्यत्वगमकतया जीवका- यत्वस्यापि तेनैव सिद्धतया तत्र प्रतिज्ञाहान्यनुक्तेरासद्धेः । तेः' इति तन्नित्यत्वाक्तिस्तु तत्र वियदादितुल्यस्वरूपत्ववारणायेति भाष्य एव व्यक्तम् । युक्तं चैतत् । प्रतिज्ञाहानिसूत्रं वियदधिकरणगतत्वाद्यदि तन्मात्रावषयं कुतस्ताई वायुविषयता ? यदि तु ब्रह्मातिरिक्तकृत्स्नाविषय त्वाद्वायुविषयता, तर्हि तद्वदेव जीवविषयताऽप्यस्तु । अतस्तत्रार्धजरतीया श्रयणमुन्मादविलसितमेव । कण्ठोक्तभेदनिर्देशशतविरुद्धसूचनकुशकाशाव- लंबनम् अभेदमुपजीव्य भेदवागुपहननमुन्मादविलसितमिति अलमनेनो- न्मत्तचित्तजनसंभाषणदोषेणेति दिक् ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचित विराधनिरोधे ।। चतुर्थो निरोधः॥

·अथ पञ्चमो निरोधः शास्त्रार्थवत्त्वात् कर्तृत्वं यदायत्त शारण । तद्धमालापकर्नार श्रियो भनारमाश्रये ॥ ननु नत्वस्य कर्तृत्वं युक्तम् । गन्ता चन्मन्यते हन्तु हतश्चेन्मन्यते हत म् । उभौ तौ न विज्ञानोतो नाय हान्त न इन्यते ॥' हाते तस्य कर्तृत्वनि षेधात् । अत एव तस्य परमात्मायत्तत्वकल्पनीय न युक्तम् । भृत्यकर्तृ कयुद्धादः राजीव परमात्मन्यपि जीवकककर्मफलभाक्तापत्तश्च । न च युद्वादे राजन प्ररोज्यत्वात् युक तत्फलस्य राजग नित्वम् । जीक कर्मणां तु श्रुतिस्मृतिप्रयोज्यप्रयोगाणां न भगवदाज्ञाऽऽयत्नत्वमिति न बस्फ लस्य भगवद्र नितेति वाच्य र । श्रुति-मृत्याभगवदाज्ञारूपत्वगत् । सबहुः महर्षय.- ' श्रतिस्मृती ममैवाज्ञा ' इति । अतो जावस्य कर्तुत्वं तम्य परा- यत्तत्व च युक्तमिति चेन्- अत्र ब्रूमः- यदि जीव कती तदा ज्योतिष्टोमेन खर्गकानो यजेन ' 'न बलजं भक्षयेन् ' इत्यादिविधिनिषेधशास्त्रादिकमाधेकृत्य प्रर्वतन्तां न नावद तन, तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वशाक्तिविरहान् । नचेतनमपि परमात्मान, तस्य अन भन्नन्या आभेचाकशीति' इत्यभोक्तृत्वश्रवणान । अ एवार्तृत्वनिश्चयाच । शास्त्रफल प्रोक्तरि भगवात । अतश्शानार्थवत्त्वाय जालस्य कला. स्थेयम् । तदाह सुत्रकार कर्ना शास्त्रार्थवत्त्वान्' इति ॥ यत्तु कत्व कार्यानुकूलकृतिमत्त्वम् । ततश्च कृपालना जीवस्य परि णामोऽभ्युपगगन्तव्य । तदभ्युपगम स्वरूपाच्याभाव उक्तो भवति । स च नास्ति जीवस्यति 'नात्मा श्रुते ' इत्यत्रोक्तम अत पूर्वापरविरोध इति केन चित्प्रलीपनम् । तत्रेद वक्तव्वम् । इह प्रयत्नादः बुद्धिविशेपरूप. तया कार्यानुकूलकृति त्त्वरूपस्यापि कर्तृत्वस्य ज्ञानविशेषरूपतया तस्य स्वा- भाविकतया तदात्मना जीवस्य ज्ञानस्य नित्यत्वेऽपि तत्परिणामविशेप स्यानित्यत्वाच्च । यत्त्वेवं धर्मभूतज्ञानस्यैव कतृत्वं स्यादिति दूषणमाभ. धाय- 'नाडे कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ' इति परिणामोक्तं .

·अवरमीमासान्यायविरोधपरिहारः [विरोध उन्मादाविलासितत्वात् । नचैव कर्तृनायाः सावधिकत्वप्रसग. । इष्टत्वात् तथोक्त गातायान् । ज्ञानस्य नित्यत्वेऽपि तत्रेष्ठापत्तिवारणाय तस्यानाप्त व प्रतिपाद्यम् । तदुपपादकतया तस्यानित्यत्वं प्रसाध्य तथाऽपि तस्याप्त वेनिष्टप्रमगमुक्तता दूषणान्तरैश्च ज्ञानस्य अ व निरूप्य आन्मस्वरूप म्यैव करत्व स्वीकर्तव्यम् । ततश्च विरेधः परिणामाभ्युयमात् दुर्वार इत्यु पसहतं तदप्यनेकोन्मादीबलसितम । तथाहि- परिणामविशिष्टज्ञानस्यैव कृतिरूपतया तदाश्रयस्यात्मनः कर्तृत्वे नि रूपपते तेन ज्ञानकर्तृत्वाशकाया उन्मादरूपत्वात् । नहि ज्ञानगत. परिणामः कृतिः, तद्विशिष्ट च ज्ञानमेव । तदाश्रयत्वं च न ज्ञाने येन तत्कर्तृता अक्ये न, अपित्वात्मन एर । अतस्त यैर कर्तृत्वम् । नचैतावता परिणामप्र- मगः, ज्ञानस्वरूपस्य नित्यत्वात् कृत्यात्मना परिणामस्य तद्गतत्वात् तस्य च परिणामित्वस्येष्ठत्वात् । नचैतावता ज्ञानस्थ स्वरूपणानित्यत्वप्रसग. ! मृदा- देरिव परिणामित्वेऽपि खरूपनित्यत्वाविरोधात् । संकोचविकासाभ्यामनि- त्यत्वप्रसगस्तु प्रागेव परिहृतः ॥ यदाप 'शास्त्रफल प्रयोक्तार ' इति अध्वरमीमांसान्यायविरोध इति दूषग, नव्युन्मादविलसितम् । अन्तःकरणस्य कर्तृत्वमात्मनो भोक्तृत्व- मिति वदता खनैव तन्नयायस्यानंगीकृतत्वात । कर्तृत्वस्येव भोक्तत्वस्यापि परिणामरूपतायाः शक्तुि शक्यत्वाच्च ॥ यदपि तत्स्वीकारे स्वमतप्रवेशा पत्त्या महाावेपत्त्याभधान तत्तथैय । नहि कर्मब्रह्माभयनिष्ठानां तद्विद्वाष प्रच्छन्नबौद्धमतप्रवेशादन्या विपत्तिरास्ति ? अत एव खपक्षखण्डनप्रवृत्तमस्म- द्भाष्यं स्वानुकूलनयादाहरतो महानुन्माद इत्युम्हसान्नि सन्त । यदीप धर्मभूतज्ञाननिष्ठं कर्तृत्व धर्मिण एव स्यादित्यारक्य एव सति ततपारणामोऽप्यात्मन एव स्यादिति धर्मिण एव स्वरूपान्यथाभाव प्रस- ज्यतेत्युक्त तदप्युन्मादविलसितम । स्वमते अन्त करणनिष्ठकर्तृत्वस्य त्मग- तत्वमादाय तद्भोक्तृत्व व्यवस्थापयतः तव मते तद्नपरिणामादेरात्मगतत्व प्रसगात् ॥ ननु अन्तःकरणस्य पृथक्सिद्धवस्तुत्वात् न नद्गतपरिणामस्यास्मान ·निरोध:] हन्नाचत् ' इत्यादिश्रुत्यविरोधोम-त्ति દરૂ प्रसगः इह तु अपृथक्सिद्धवस्तुत्वान् ज्ञानस्य नृत्यसगो दुर्वार इति चेत् सत्यम्, तहिं तत एव कस्त्वमपि नव मते आत्मनो न स्यात् । इप्रसमे च भाक्तृत्वमाप न स्यात् बन्धमोक्षयायधिकरण्य च 'यात् ॥ कि च ध मस्य परिणाम. धर्मिण एवेति रक्तस्तव किमभिमतम् ? न तावन् सा- क्षात्तदाश्रयत्वम् । ज्ञानात्मनोभिन्नत्वेन तदप्रसक्तः । ज्ञानद्वारक च तन् इष्टमेव । निर्विकारत्वोक्तिस्तु मृदादिवन विकाराभावविषयति प्रागव नि रूपणादिति यात्कचिदेतंत् ।। एतेन धर्मज्ञानस्याविभुत्वाभ्युपगमात् धर्मिणोऽपि विभुत्वग्रसग इत्यु न्मादविलसितम् ॥ साक्षात्तद्वत्त्वस्यापादकाभावात् परपरया तद्वत्त्वस्यष्ट- त्वात् । किच नहि वय व्यसनितया ज्ञानगतावस्थाश्रयत्वमात्मनो ब्रूमः । किंतूपादानोपादयभावग्राहकश्रुतिबलान् । नचैवं धर्मभूतज्ञानस्येवात्मनो वि- भुत्वं कचित् श्रूयते यन सद्वारकमाप विभुत्व ज्ञाने स्यान । अन्यथा शरीरद्वारक तत्तत्कर्तृत्वमिव जडत्यमाप प्रसज्येतत्यास्तां उन्मत्तमूर्खवरा कनिराकरणप्रयतन इति दिक् ।। ? तस्माच्छास्त्रार्थवत्त्वाय जीवस्त्र कत्वमास्थयन् । नच · हन्ता चेत् ' इति श्रुतिविरोध. । तस्य जीवनित्यत्वाभिप्रायकतया जीवकर्मकहनन क्रया- कर्तृत्वमज्ञानमूलमित्युक्त या तस्य हन्तव्यत्वासभवमानपरत्वात् ॥ यत्तु जी- वस्य कर्तृत्वे तत्कि स्वायत्त परायत्त वा ? आये परमात्मनस्मर्वस्वातन्त्र्य हानि । द्विताये तत्फलभोक्तृत्व परस्यैव स्यात् । राज्ञ इव भृत्यकृत शुभाभभकर्मफलभाक्त्वमित्युक्तम् । तत्रेद वक्तव्य----- यद्यपि जीवन्य कर्तृत्व सेवकस्यव परायत्तम् तथापि न राज्ञ इव परमात्मनः तत्कृतफ. लभोक्तृत्वप्रसग । तथा हि आज्ञा हि प्रेष्यप्रवृत्त्यनुकूल. प्रेषककस्य व्या पारः । स च तद्बुद्धिजन्यः । बुद्धिश्च कर्मप्रयोज्या । तथा हि द्धिः कमानुसारिणी' इति । तथा च यत्कर्मप्रयोज्या या प्रवृत्ति: तज्जन्य फल राजगतमेव । नहि तदाज्ञाप्रयोज्यत्वमात्रं तत्फलस्य तद्गतत्व तन्त्रम् राजाऽऽज्ञाप्रयुक्तभृत्यताडनादिफलस्य राजगतत्वादर्शनात् । अतस्तत्कमैवा- ·निरोधः] अणुत्वेऽप्यात्मनस्सर्वाङ्गीणसुखाग्रुपलाम्थः ६५ 'स वा एष महानज आत्मे ' ति तु परमात्मविषयकं, 'यस्यानुवित्तःप्र- तिबुद्ध आत्मा' इति परमात्मानमधिकृत्यैव तस्याः श्रवणात् । तदाह सूत्र- कार:-' नााणुरतच्छृतोरनि चेन्नेतराधिकारात्' इति । सचानन्याय इति तु ' वालाने' त्याग्रुपक्रमानुराधात् ज्ञानव्याप्तयाभिप्रायकम् ॥ , अथ उत्क्रान्तिगत्यागत्यादिश्रवणविरोधात् 'तन प्रद्योतनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुपो या मूनी वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः ' इति उत्क्रा तिः, 'यवास्मात् लोकात् प्रति चन्द्रमसमेव ते गच्छन्ति ' इति गतिः 'तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इत्यागतिश्च श्रूयते । नच वि भारतास्संभवन्ति । नहि देहाद्विभागमात्रादुत्क्रान्तिः, विभाविनागस्यवासं भवात् । देहविशेषात्तद्विभागश्चेत् देहादुद्गच्छन्तीति प्रयोगस्स्यात् । भूयि ठे शाखाविभक्ते पुरुबे पुरुप उद्गच्छन्तीति प्रयोगस्य शाखोद्गच्छतीत्यप्रयो गस्य च प्रसंगात् । अत उद्गमनं नाम विभागानुकूलक्रियाश्रयत्व सैवोत्क्रा न्तः । सा च विभोः न संभवतीति अणुत्वमेव तस्य युक्तम् ॥ यदा न क्रियते - न च सर्वशरीरव्यापिसुखानुपलब्धिप्रसंगः । धर्ममूतज्ञानव्याप्तथैव तदुपपत्तेः । न च कल्पनागौरवम् । 'आविनाशी वा अरऽयमास्माऽनु- च्छित्तिधर्मा न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ज्योत्स्ना मलप्रश्वालान्मणेः । दोषप्रहाणात् नै ज्ञानमात्मनः क्रियते तथा ।। इति श्रुतिस्मृतिभ्यां ‘गुणाद्वाऽऽलोकवत् ' इति सूत्रेण च सिद्धत्वात् प्रामा- णिके वस्तुान कल्पनागौरवानवकाशात् । नच आत्माऽकास्न्य दोषः । कृत्स्नस्यान्मनः सर्वशरीरेषु प्रवेशात् विभुत्ववादिनामेवायं दोष. । अपरि- च्छिन्नस्यात्मनः परिच्छिन्नपु शरीरेषु कृस्रवेशाभावात् । आत्मैकदेश संवन्धो हि आत्माकात्स्रथम । शरीरैकदेशे कृत्स्रात् कृत्स्नात्मनश्च संब- न्धो नात्माऽकात्स्रयन् आत्मगतकात्स्रयापरित्यागात् ॥ ननु कृस्रदेशस संबन्धः कात्सर्थ, तत् परिच्छिन्नस्यात्मना नास्तीति चेत्- कथं तर्हि वि भुत्वपक्षेऽपि समाधानम् ? आत्मनः कृत्स्नदेशे शरीरसंबन्धाभावात् ।। - 9 ·निरोधः] अणु-वेऽप्यात्मनस्साङ्गणसुखाद्युपलायः ६५ . स वा एष महानज आत्मे ' ति तु परमात्मविपयकं, 'यस्यानुवित्तःप्र- तिबुद्ध आत्मा इति परमात्मानमधिकृत्यैव तस्याः श्रवणात् । तदाह सूत्र- नाणुरतच्छतरित चेन्नेतराधिकारात्' इति । सचानन्याय इति तु ' वालाग्रे' त्याग्रुपक्रमानुराधात् ज्ञानव्याप्तयाभिप्रायकम् ॥ . कार अथ उत्क्रान्तिगत्यागत्यादिश्नवणविरोधात् तेन प्रद्योतनेष आत्मा निष्कामति चक्षुपो या मूनी वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य ' इति उत्क्रा ति. 'यदेवास्मात् लोकान् प्रेति चन्द्रमसमेव ते गच्छन्ति ' इति गतिः 'तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इत्यागतिश्च श्रूयते । नच वि भारतास्सभवन्ति । नदि देहाद्विभागम त्रादुत्क्रान्तिः, विभार्विनागस्यवास भवात् । देहविशेपात्तद्विभागश्चेत् देहादुद्गच्छन्तीति प्रयोगम्स्यात् । भूयि ठे शाखाविभक्ते पुरुवे पुरुप उद्गच्छन्तीति प्रयोगस्य शाखोच्छतीत्यप्रयो गस्य च प्रसंगात् । अत उद्गमन नाम विभागानुकूलक्रियाश्रयत्व मैवोत्का न्तः । सा च विभो न सभवतीति अणुत्वमेव तस्य युक्तम् ॥ यदा न क्रियते न च सर्वशरीरव्यापिसुखानुपलब्धिप्रसंग. । धर्ममूतज्ञानव्याप्तथैव तदुपपत्ते. । न च कल्पनागौरवम् । 'अविनाशी वा अरऽयमास्माऽनु- च्छित्तिधर्मा 'न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते । ज्योत्स्ना मलप्रश्वालान्मणेः । दोपप्रहाणात् न ज्ञानमात्मन क्रियते तथा।। इति श्रुतिस्मृतिभ्यां 'गुणाद्वाऽऽलोकवत् ' इति सूत्रेण च सिद्धत्वान् प्रामा. णिके वस्तुान कल्पनागौरवानवकाशात् ॥ नच आत्माऽकात्न्यं दोष । कृत्स्नस्यात्मन सर्वशरिषु प्रवेशात् बिभु-ववादिनामेवायं दोष । अपरि- च्छिन्नस्यान्मन. परिच्छिन्नषु शरीरेषु कृ-स्रप्रवेशाभावात् । आत्मैकदेश सवन्धो हि आत्माकाम्रर्थम् । शरीरैकदेशे कृत्स्रात् कृत्स्नात्मनश्च सब. न्धो नात्माऽकात्स्रयंन् आत्मगतकात्स्रयापरित्यागात् ॥ ननु कृस्रदेशस सबन्ध. कात्त्रयं . नत् परिच्छिन्नस्यात्मनो नास्तीति चेत्- कथ तर्हि वि भुत्वपक्षेऽपि समाधानम् ? आत्मन' कृत्स्नदेशे शरीरसंबन्धाभावात् ।। 9 ·६६ उनहोत्रस्य जैनमतेऽपि पाक्षिकत्रशकाया:परिहारः [विरोध ननु उभयाम्संवन्धिना कृत्स्नदेशसबन्धो न विवक्षितः, अपि त्वन्य- तरस्मिन्नेव । मच कृत्नगरीरदेशमादायापपद्यत इति चेत्--सत्यम् , तथै वाणु वपझेऽपि कृत्स्ना मदशे शरीरसबन्धात् अकात्सर्थ कि न पश्यसि ? 'आ-माकाय॑म ' इति सामान्यत एव निर्देशात् ॥ किच कास्न्य हि- अवयाविनामनवयविना वा धर्मिणां निश्शेषग्रहणेन वा एकस्मिन् सावयवे निश्शेषताऽवयवग्रहणेन वा मुख्यं भवति । तचात्मनो. हस्तिपिपीलिका ऽऽद्विशरीरप्रवेशाय अवयवोपचयापचयावगीकुर्वतो जैनस्य मते संभवति । नतु निरवयव नित्यमात्मानमभ्युपगच्छतामस्माकं मते ॥ ननु एव जनमतेऽपि हास्तशरीरान् पिपीलिकाशरीर प्रविशत आत्मा कान्य. पिपीलिकाशरीराद्धास्तरािर प्रविशतो ना.माकान्यमिनि आ गाका य॑दोष. पाक्षिकस्स्यादिति चेत्-मैवम् । शरीरपारमाण आत्मति जैनमते यदि पिपीलिकाशरारपरिमाणमेव जीवस्य स्वाभाविकं तदा हास्त हास्तशरीर प्रविशनो जीवस्य शरीरपरिमाणाभावप्रसंग । यदि च हस्ति शरीरपरिमाणमेव स्वाभाविक, तदा पिपीलिकाशरीरं प्रविशत आत्मनोऽका न्य प्रसज्यतेति उभयथाऽपि शरीरपरिमाणाभावदोष इति तन्मतस्य दु- ष्टत्वोपपत्तेः अत एव ' अत्र हि दूष्यं जीवस्य देहपरिमाणत्व' मिति टीकाप न्थो दृश्यते । श्रीमद्भाष्य च- 'जीवो-मख्यातप्रदेशो देहपरिमाण इति हि भवतां स्थितिः । तत्र हत्यादिशरीरे स्थितस्यात्मनः ततो न्यूनपरिगाणपि पीलिकाशरीरे प्रविशताऽल्पदेशव्यापित्वेनाकात्न्यं प्राप्नतिात्यत एव तदर्थ घटादिवत् सकोचस्वीकारे घटादिवत् अनित्यत्व विकारित्व च स्यादिति 'नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः' इति उत्तरसूत्रेणोच्यते । अतो नात्माकान्यमस्मन्मते दोषः ॥ एवं च यत् केनचिदुन्मत्तेन प्रलपितम्- प्रथमाधिकरणे 'स्वयमपरि- च्छिन्नमेव ज्ञान संकोचविकासाईमुपपादयिष्याम. ' इयुक्त्या आत्मनो ·निरोधः] धर्मशानस्यानात्मन्बात्कथं तद्वय तथा कान्यंगम्हिार इत्यत्य दूषणम् ६७ विभुत्वमुक्तम् । द्वितीये च उत्क्रान्तिगत्यागातिभि तदणुत्वमाभिहितमिति वि- रोध इति तत् उन्मादविलासितमिति तावत् स्पष्टमेव । धर्मभूतज्ञानस्य विभुत्वोपपादनेऽपि आत्मनो विभुत्वानुक्ते । धर्ममिणोश्चात्यन्तभेदात् । यदपि विभुत्ववनो धर्मज्ञानादात्मनोऽन्यत्वे तस्य पारीच्छन्नत्वात् आत्मा कान्य जैनवत् स्यादिति तदष्यत्यन्तोन्मादविलसितम् उक्तरीत्या तदप्र- सक्तः ॥ एतेन शरीरपरिमाणत्वेऽपि यद्यका यै, नहि सुतरां काय॑म । ततश्चाहतमतादपि निकर्षः ॥ किं च तन्मते पिपीलिकाशरीरपरिमाणस्य जारस्य कर्मवशागजादिश- रीरप्राप्तौ उक्तमकाय॑म् तव तु पिपीलिकाशरीरस्य कान्यमिति तदप्य- तावोन्मादविलासतामत्याविष्कृतम् । तत्रावयवापचयेन विकारित्वमेव सूत्र कारोक्तम् नाका य॑म् । तच्छरीरात् पिपालिकाशरीर प्रविशतो हि अ- कार्यमुक्त्वा अवयवापचयेन अकार्यपरिहारमाश्रित्य विकारित्वादिकमु तम् । अतः पिपीलिकाशरीरात् गजशरीरं प्रविशत कारोक्तिरुन्माद विलसितैव ॥ अत एव आत्माकान्य धर्मज्ञानव्याप्त्या परिहृतामित्याशं- क्य धर्मज्ञानस्यानात्मत्वात् तथापि नात्माकाय॑निवारणामति ज्ञाना- कामेवारणमुन्माद झते दूषणमप्युन्मादविलसितमेव । ज्ञाना कार्यपरि हारानभिधानात् आत्माका याप्रसक्तरुपपादितत्वाच्च ज्ञातम् ॥ एतेनैवैतत्प रिहाराय धर्मज्ञानस्य आत्मत्वस्वीकारे अणुत्वविभुत्वयोर्विरोध । धर्मधर्मि णोद्वयोरात्मत्वङ्गिाकारऽपि आत्माकान्य दुर्वारमेव धर्मिणोऽष्यत्मत्वात् । तर्हि सर्वाङ्गीणसुखदुःखाद्युपलाध धर्मस्यैव नतु धर्मिण इति अणोर्जी वन्य जगदान्ध्य स्यादित्यादिप्रलपनमपि अकाण्डे ताण्डविन मूलाशुद्धया न शुद्धमिति अलमनेनोन्मत्तननसंभाषणदोषेणेति दिक् ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासकृने विरोधनिरोधे ॥ षष्ठ निरोधः॥

·अथ सप्तमो निरोधः अनेनैव प्रकारेण निरस्तेऽप्युत्तरोदिते । विरोधेऽपि तदुन्मादप्रकाशायदेमुच्यते ।। धर्मभूतन्त्रानस्याना मत्व तावदस्मादष्टम् । तत्रात्मत्वमारोप्य दूषण तावदुन्मादाबलसितम् । तथा धमज्ञानस्याना वे आत्माकायप्रसगो दु. वार इति नत्रात्मत्वमकामेनापि खां कर्तव्यमिति पूर्वत्र स्थतम् ॥ एवचा त्माकान्यम् ' 'नच पर्य यादप्यधिरावो विकारादिभ्य अन्त्यावस्थि- तेश्चोभयनित्यत्वादविशेष. इति सूत्रत्रयण शरीरपरिमाण आत्मति जैनप- क्षं दूषयित्वा धर्मभूतज्ञानस्थ आत्मन शरीरपरिमाणत्वं व्यवस्थापितमि वि विरोधो दुष्परिहरः ॥ न च विभु-वमेव तस्यांगांकृत, न शरीरपरिमाणत्वमिति वाच्यम् । कर्मणा तस्य सकोचमगीकुर्वा कृत्स्नशरीरगतसुखायुपलाब्धसभवाय शरी रपरिमाणस्यैव अगीकर्तव्यत्वात् । अन्यधा सर्वजीवसंबन्धिनां ज्ञानानां विभु त्वात् सर्वेषां भोगसकरप्रसगः । न च कर्मवशात् व्यवस्था । अदृष्टा नियमात्' इति सूत्रकारैः तादृशव्यवस्थायाः निराकृतत्वात् । अथ कर्म न शरीरपरिमाणत्व न स्वाभाविकमीत चेत्-किंचातः ? जैनमतेऽपि तस्य तथात्वात् । नन्मने तस्याकर्मकृतत्वे त्वन्मतेऽपि तथात्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथा मुक्तौ कमानेवृत्ते. शरिपरिमाणत्वनिवृत्तौ सर्वजीव जानानां विभुत्वान् सर्वेषां भोगसंकरो दुर्वारस्स्यात् ॥ . एवं जवानामीश्वरस्य च भोगसकरस्स्यात् । 'सभोगप्राप्तिरितिचे न वैशेष्या 'दत्यत्र हि कर्मतदभवाभ्यां जीवेश्वरयो भोगासकर उक्तः स प्रति कथ व्यवस्था' नच इच्छातस्तव्यवस्थेति व्यवस्था युक्ता । दृष्टानियमान ' इत्युक्त्वा 'अभिममादिष्वपि चैवम् ' इति तन्नियामक- त्वस्यापि दूषणान् । अतो भोगतांकर्यवारणाय मुक्तो तम्य शरोरपरिमाण त्व ज्ञानस्यांगीकार्यमिति तस्य स्वाभावकत्वे तस्यैवात्मत्वात आत्मनश्श अ .

·निराध:] धर्मभूतशानस्य शरीराधिकपरिमाणन्वेऽपि भोगासाकर्यम् . रीरपरिमाणत्वं दुर्वारमिति । तदेतत्सर्वमुन्मादविलसितमिति स्पष्टमेव । ध- मज्ञानस्यानात्मत्वोपपादनात् । तथाऽप्यात्माकायंप्रमक्तिपरिहाराञ्च । ज्ञान विभुत्वं तु · मचानन्त्याय कल्पत सब ह पश्य पश्यति' • तेषामा दित्यवज्ञान प्रकाशयति' इत्यादिप्रमाणसिद्धम । मुक्तावस्थायापि द- र्शनात् स्वाभाविकम् । तत्सकोचस्तु कर्माधीन इत्यौपचारिकः । ' अवि द्या कर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिष्यते । तया क्षेत्रज्ञशाक्तस्सा वेष्टिता नृप सर्वगा || ' इति ज्ञानविभुत्व कर्मणा नदावरण चोक्त्वा, नया तिरोहि तत्वाच्च शाक्त क्षेत्रज्ञमहिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्यनवर्तत ॥ ' इत्य नेन तारतम्याभिधानात् । सफोचश्च मुक्तिकालीनानमविषयत्वप्रतिद्वद्वयल्प- विषयत्वमेव , नत्वयवापचय. । विकासोऽपि सवाविषयत्वम नावयवोप चयः , निरवयवत्बात्तस्य । अतो नानित्यत्वप्रसंग इत्युक्तम् ।। तारतम्यमपि न्यूनाधिकावषयत्वमेव । तस्य शरीरपरिमाणत्वेतु नास्ति प्रमाणम् नचास्ति कल्पकम् । सर्वांगीणसुखोपलब्धरधिकन्याष्याऽप्युपपत्तेः ।। नच शरीराधिकपरिमाणत्वे भोगसंकरप्रसंग. | प्रतिशरीरमा मनां भि नत्वेन सुखदु खानुभवरूपभोगस्य शरीरावच्छेदेनैव जननेन तत्तत्कर्मज- न्यत्वेन तत्कर्मजन्यशरीरावच्छेदन जायमानस्य भागस्य तन्मात्रानुभाव्य- तया सांकर्यशंकाऽनुत्थानस्य 'संभोगप्राप्तिरिति चेन वैशेष्या ' दिति न्या- येनैव अर्थसिद्धत्वान ॥ अन्यथा आत्मविभुत्ववादिनामाप अय दोषो दुर्वारः । तद्विषयानुभवरूपस्य भोगस्य कर्मकृततरतमभावांगीकारेण ममापि तुल्यत्वात् ॥ यत्तु कर्मकृतव्यवस्था अदृष्टानियमा 'दिति सूत्रकृतैव निरस्तुति कल्पन, तदुन्मादावलसितम् । ‘सभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ' इत्यत्र कर्मकृतव्यवस्थामुक्तवतस्सूत्रकृत. पुनरिह तन्निराकरणानौचित्यात् । सूत्रं तु भाष्य एव अन्यथा व्याख्यातम् । तत्र हि-ब्रह्मांशत्व जीवस्योक्त्वा तस्य ब्रह्मवदेव विभुत्वाद्भोगसांकर्यमाशक्य ' असन्ततश्चाव्यातकर ' इत्यनेनोक्त ·कर्मणां व्यवस्थापकन्वे मुक्तो कथमिति शंकापाः परिहारः [विरोध प्रकारेण जीवस्य असन्तत:- अविभुत्वात् अनुत्पादत एव प्रतिशरीर भिन्न न भोगसांकर्यमिति विभुत्वपक्षे भोगसांकर्यशकां स्थिरीकृत्य अवि. याकल्पितोपाधिभेदान् भोगासांकर्यमाशक्य तस्याभासत्व 'आभासा एव च' इत्यनेनोक्त्वा तत्तदुपाधिहेत्वदृष्टभेदात् अविद्योपाधिकल्पितजीक्भावस्य विभोरपि न मांकयामत्याशक्य अदृष्टस्याप्येकब्रह्माश्रितत्वादनियामकत्वम न एव तद्धत्वभिसन्ध्यादीनामायनियामकतेति 'अदृष्टानियमात् ' अभिस- 2 यादिष्वपि चैवम्' इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां उक्तम् । नतु तत्राणुजीवपक्षे प्रतिशरीराभेद इति पने च कर्मणामव्यवस्थापकता उक्ता । अतः तद्विरोधो तिरुन्माद एव ॥ यदाप कर्मकृतव्यवस्थापक्षे मुक्तौ तदभवादव्यवस्था स्यादित्युक्त तदपि अज्ञानादेव । तत्तन्मुक्तभोगानां तत्संकल्पमात्रायत्तत्वेन भोगसांकर्याभावस्य 'सकल्पादेव तासिद्धेः , इति न्यायसिद्धत्वात् ॥ सपद्याविर्भावं' इत्य- त्राप्यपहतपाप्मत्वाद्यष्टगुणाविर्भावोत्या सत्यसकल्पत्व भगवत इव मुक्तादा वप्यस्ति अतः तदधीनव व्यवस्था । यथोक्तं भाष्ये- अमुक्तानां कर्म व्य वस्थापकम् मुक्तानां तु खच्छैवेति ।। यत्त्वत्र 'अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ' इति इच्छाया अनियामकत्वोक्ते अयुक्तत्वकथन, तत्त्वविद्योपाध्य- वच्छिन्नब्रह्मजीवत्वादे. आत्मन एकत्वात् अदृष्टानामिव इच्छानामप्येका त्मनिष्ठत्वात् नियामकत्वेऽपि भिन्नात्मवादे तत्तदिच्छानां तत्तदात्मनिष्ठानां नियामकत्वसभवान्नतद्रूषणप्रसग इति निरस्तमेव । ततश्च- कुरूपमुखदोषाणां दर्पणेष्वर्पण यथा । अणुत्वपक्षे दोषोक्तिः तथाऽपि स्वात्मवादिनः ।। अविद्यामादिरापानमदमत्तस्य जल्पतः । प्रत्युक्तिराप लजाय भविता केवलं सताम् ।। तथाहि- ब्रह्मैव आविद्याप्रतिबिंबितमन्तःकरणप्रतिबिंबित वा जीवः । सच वि भुः स्वानिरिक्तज्ञानशून्य इति हि तव मतम् । तत्र विभुत्वादात्मनः सर्व शरीरारव्यापित्वाद्भोगसांकर्य दुर्वारम् । अदृष्टाभिसन्ध्योरव्यवस्थापकतायाः ततश्च- ·नराधः] धर्मज्ञानस्य शरीरपरिमाणन्वेऽपि परेष्टासिद्धिः त्वयैवोक्तत्वात् । एकस्वरूपगतानां तेषां व्यवस्थापकत्वानुक्तश्च ॥ नचास्मा- कमिव कर्मतारतम्यात् व्यवस्था । ब्रह्मण एवाविद्योपाधिवशात् जीवभाव- मागकुवैतां तदसभवात् । एकत्वात्तस्या विभिन्नेषु शरीरेषु कथ व्यवस्था? विभुत्वन सर्वेषां सर्वशरीरव्याप्तयविशेषात् । नच व्याक्तभेदेन निवाहः । ध्रुवारुन्धत्यादिविषयदेशव्यापिकाया अपि वृत्ते सर्वविषयसंबन्धित्वाविशेषा दित्यन्यत्र विस्तरः ॥ धर्मज्ञानम्य शरीरपरिमाणत्वे वा किमिष्ट तव सिद्धयेत् ? तस्यात्म- त्वानकारेण तत्प्रयुक्तजैनसांकर्याभिधानस्य जैनकपोलजलकाणकास्वादन लुब्धस्य खकीयप्रच्छन्नबौद्धताप्रकाशनार्थत्वेन अस्मान्प्रत्यविरोधित्वात् । कि च त्वन्मतेऽप्यन्तःकरणावाच्छन्न तत्प्रतिबिंबो वा जीव इति पक्षे अन्तःकर णस्य शरिपरिणामत्वे जैनसांकयं दुर्वारम् । प्रतिबिबस्य तदधिकरणादधिक परिमाणत्वायोगात् । माणिकृपाणदर्पणादिषु तथैव दृष्टत्वादिति यकिश्चिदेतत् ।। इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोधे ॥ सप्तमो विरोधोद्धारः॥ - अथ अष्ठमो निरोधः आविर्भूतस्वरूपोसी अप्राकृततनुः पुमान् । यत्कृपावशतो भुते भोगान विष्णु नमामि तम् ।। ननु किमिदं मुक्तस्याविभूतस्वरूपत्वं नाम ? यदि स्वरूपप्रकाशस्तदा नासौ मोक्ष. । नित्यस्वप्रकाशस्यात्मनः सर्वदा प्रकाशमानत्वात् नहि प्रा क्सिद्ध भवति । नित्याविर्भूतस्वरूपस्य आविर्भागन्तरोक्तिश्च न युक्ता । ख. रूपाविर्भाव यव मुक्तित्वे मुक्तिसुषुप्तयोरविशेषप्रसगश्च । तत्रापि स्वरूपावि भावाविशेषात् । अथ देहादिवदेहविशेषपारग्रह एव आगन्तुकाविर्भावः ।

·७२ म्वन रूपेणय स्यार्थ: [विरोध * मामादाऽस्माच्छरोरात्ममुत्थाय पर ज्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते ' इति रूपशब्दश्रवणात् । मैवम । देवादिर्शराराणा कर्मकृतानां स भवेऽपि कर्ममामान्यशून्यस्य मुक्तस्य आगन्तुकशरीरवत्त्वासभवात् । अ न्यथा नत्कृतार्पयाप्रियापहतित्रनगान् । तथा च श्रुति ‘नह वे सारीरस्य सत प्रियात्रिययोरपहीतरास्त अशरार वावमन्त न प्रियाप्रिये स्पृशत. ' इति अथ यथा नित्यमुक्तस्यानि भगवत रामकृष्णाद्यप्राकृतागन्तुकविग्रहपरिग्र- हः नथ मर्वकनिर्मुक्तस्यापि पुरुषस्य अप्राकृतरूपविशेषप रिग्रह. ' खन रूपेणाभिनिष्पद्यते इंति श्रुतिवलादास्थायतामिति चेत्- न, तथा सति खेनेत्यस्य वैयापत्तेः । नमन्यस्य शरीरमन्यस्य रूप भवति । येन तद्व्या वृत्तये वनति विशेषणमर्थवत स्यात् । अतो रूपशब्द. खरूपपर एव वा च्यः । तथा च तस्य प्रागार सत्वात् तस्याविर्भावोक्तिरयुक्तेति चेत्-उच्यते रूपशब्द आकारपर । स्वशब्दस्त्वसाधारण्यवाची तथा णेन स्वाभाविकेन। यावत । रूपण - 'एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो वि जघिल्मोऽपिपास सत्यकामस्सत्यसकल्प. इति प्रजापतिविद्यावाक्योक्तेन आकारण अभिनिध्पद्यते- अभिव्यक्ता भवतीत्यर्थः । प्रजापतिवाक्यं च मुक्तजीवपरमिति ' उत्तराञ्चदाविभूतखरूपस्तु' इत्यनन दहराधिकरणे सूत्र कारेण कण्ठरवणाक्तम || स्वासाधार ननु अपहतपाप्मत्वाद्याकार यदि स्वाभाविकः तदा तस्य प्रागपि सत्वात् अभिनिष्पद्यते इत्यभिधान न वुज्यत इति ब्रूमः । यथाहि स्वतः शुद्धोऽपि पुरुष: स्पर्शादिभिरशुद्ध स्नानादिभि शुद्धोऽभिनिष्पद्यत इत्यु च्यते । ब्रह्मादिक च स्वरूपतश्शुद्धमपि दृष्टादृष्टफलकैरवघातप्रोक्षणादि भिः तत्तत्फलवैशिष्टयन साध्यमिति व्यवह्रियते एव कर्मभिरशुद्धो जोव. तत्तत्संबन्धविनिर्मोकेण ब्रह्मानुभवसवन्धरूपफेलन च विशिष्य साध्य इति आमिानष्पीत्तवचनस्यविरधि ॥ ननु ब्रह्मानुभवः उपासनादशायामप्यस्ती ति न तद्वैशिष्टय साध्यतागमकमिति चेत्- सत्यम् , यावदेव हि उपासनाद शायां न तावदेव ब्रह्म उपासनेन मुक्ताबनुभूयत इति आस्ति नियमः 'य शास्ते यच्चाप्येहाविशिष्टः यच्च नास्ति सर्व तदास्मन् समाहितम् ' 'सर्वह .

·निसेधः] मोक्षस्य स्वरूप व वरूपवे अपुरुषार्थत्वशकानिरास: . पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोनि सर्वशः 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्म- णा विपश्चिना निरजन. परम साम्यमुपैति निरजन. परम साम्यमुपैति ' ' स एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य इद बानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ' 'भो गमात्रसाम्यालगाञ्च' इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्राविरोधात । श्रवणमननानदिध्या- सनेषु उत्तरोत्तराधिक्यांवपयकानुभवावरोधाच्च । निरूपिन चेद मुक्तिदर्पणे तारतम्यप्रस्तावे ! अतोऽत्राप्याहनपाप्मत्वादिगुणाष्टकानशिष्टस्वरूप सत्यपि समाध्यवस्थाऽवलबिनियमं सकलमार साख्य मुक्तिकालीननिखिलपीर- जनपरिच्छदलहकृतभगवदनुभवसुवासिन्धौ पृषतलवायत इति तद्वशिष्टयेन साव्यता न विरुद्धा ॥ अत एव स्वरूपाविर्भावमात्रस्यापुरुषार्थत्वात् मुक्तेरपुरुषार्थत्वशंकाऽपि दूरोत्सारिता । आनन्दात्मकजीवस्वरूपाविर्भावस्याप्यानन्दगर्भतया पुरुषा र्थत्वाच्च । यथोक्तम्-'ज्ञानानन्दमयन्त्यात्मा शेपो हि परमात्मन. इति कि च ' सचानन्याय कल्पते' । तेषामादित्यवज्ञान प्रकाशयति तत्परम् । इत्यादिश्रुतिस्मृतिभि. 'प्रदीपपदावेशस्तथा हि दर्शयति 'प्रदीपपदावेशस्तथा हि दर्शयति इत्यादिसूत्रकारो- त्या च मुक्तिदशायां निश्शेपकर्मनिर्मोकात् असंकुचितज्ञानप्रसारोमबग- न्यते । सचागन्तुक इति तद्वैशिष्टयेन स्वरूपाविर्भावो न विरुद्ध. ॥ किच सांकल्पिकपित्रादिसंसर्ग: तत्तत्प्रयत्नानुभवः । ‘स यदि पितृ- लोककामो भवति संकल्यादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति ..स तत्र पर्येति जक्ष- क्रीडरममाण. स्त्रीभिर्वा यानैवी ज्ञातिभिर्वा-इमान् लोकान्कामानी काम- रूप्यनुप्तचरन् , ' तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो मवति' इत्यादि श्रूयते । तञ्च नोपासनादशायां प्राग्वा कदाचिदपि सिद्धम् । अतस्तद्वैशिष्टेयनावि- भावो न विरुद्धः ॥ ननु मुक्तस्य देवादेिवन् न शरीरविशिष्टत्वनाविर्भावः निष्कर्मत्वात तस्य । नाप्यकर्मकृतशरीरवौशष्ट्येन भगवत इव । 'खेन रूपेण' इत्यत्र स्वशब्दावरोधादित्युक्तम् । मुक्तस्याशरीरत्व चोच्यते 'अशरीरं वावसन्तं 10 ·७४ 'स रकधा-भबति ' ' असरीरंवा' इत्यनयारोरोध: [विरोध । न ष्टिगाप्रिये स्पृशतः इति इदानीं कामचारो अस्तोति सूच्यते । स च न अशरीरस्य । तदिदं विप्रतिषिद्ध कथमुपद्यते ? इत्थमुपद्यते नहि मुक्तस्य शरीरमेव नास्तीत्युच्यते । ' स एकधा भवति त्रिधा भवति' इत्यादिभिः अनेकवाभावस्य शरीरद्वारकस्याभिधानन आगन्तुकशरीराणां सांकाल्पकाना मप्यवश्यभावात् । अनारीरस्य अणोर्जीवस्य निरवयवस्य शरीरसबन्धं वि. ना बहुभावायोगान् । अशरीरत्वश्रुतिस्तु कर्मकृतशरीराभिप्राया । एवं सत्येव हि श्रुयोरविरोधः । 'सं द्याविर्भाव ' इत्यत्र तु कमभिर्देवादिभावापन्नदेह विशिष्टवयाऽऽविर्भाव इत्याविर्भवनकालावच्छेदेनाशरीरत्वमुच्यते नतु तदु त्तरकालावच्छेदनापि । तथा च भाष्यम्- 'अय प्रत्यगात्मा चिरादि- ना परं ज्योतिरुसपद्य यं दशाविशेषमापद्यते स. स्वरूपाविर्भाव एव नापूना कारोत्पत्तिरूपः । कुतः 'खेनशब्दात् । वन रूपणेति विशेषणोपादानादित्यर्थः आगन्तुकदेहपरिग्रहे हि खेन रूपेणेति विशेषणमनर्थक स्यात् । आवशेष- णेऽपि तस्य स्वकीयरूपत्वसिद्धेः' इति । अत्र विशेषणोपादानसामर्थ्यादा- विर्भावकालावच्छेदन देवाादवच्छरीराभाव एवोक्त. नात्तरसर्वकालावच्छे देनापि ॥ एव च तदेव भाष्यमुत्तरसर्वकालावच्छेदेन शरीराभावपरमिति भ्राम्यत उन्मत्तस्य कस्याचद्विरोधोद्भावनमित्थम् । मुक्तावागन्तुकदेहपरि- ग्रहाभाव प्रतिज्ञाय 'अभाव बादरिराह देवम्' इत्यत्र किं मुक्तस्य दहे- न्द्रियाणि सन्ति उत नति सशय्य बादरिमते अभावमुक्त्वा ‘भाव जैमि- निर्विकलामननात्' इति जैमिनिमते सद्भावमुक्त्वा द्वादशाहवदविरोध बा दरायणोऽतः' इत्यत्र यथा द्वादशाहस्य संकल्पभेदेन अहीनत्व सत्रत्व च तथा मुक्तस्यापि सकल्पवशात् देहादीनां सद्भावश्चासद्भावश्चोक्तः । इत्थं मुक्तावागन्तुकदेहाभावस्य काचदुक्ते अन्यत्र तत्सद्भाववचनत्य च विरोध हाते तदबोधविल सतामेति तावत्स्पष्टमेव । अत्र देहादिसद्भावस्य सांक- ल्लिकस्याभिधानला आवर्भावस्य देव दिवच्छरीराविशेषाावीच्छन्नत्वरय प्रा- क् निषिद्धस्यहानभिवानन विरोधाप्रसक्तः ॥ बादारणा हि 'अशरीरं वा वासन्सम् ' इति श्रुतेः सर्वावधशररिसब. न्धाभावपरत्वमभिमन्यमानेन जैमिनिना प्राकृताप्राकृतदेहसबन्धाभावे कथिते ·निगेधः] द्वादशहबदविरोधस्योपपादनम् तघ काकोदइ संवाभावारतया अन्ययानिादें मन्यमानेन जमि.नना 'स एधा भवाते त्रिधा भपति' इत्याद श्रानेस्वारस्यमनुरुध्य ‘खन रूने णाभिनिष्पद्यते' इत्यनेनै। शरीरविशिष्ट एवाभाव इत्याभहते स्वशब्दस्वा- रस्यानुसन्धाने श्रुतिद्वयप्रामाण्यात् सांकल्पिकत्वाच्च शरीराणां संकल्पस्यच अमियतत्वात् अशरीरस्यावर्भूतस्वरूपस्य पित्रादिसर्गवत् कादाचित्को देह संवन्ध. नसावदिकः भावोऽभावो वेति भगवता बादरायणेन राद्धान्तितम् ।। भाष्येऽपि तदेवोपपादितम् कुतस्तत्र विरोधगन्ध. ॥ बादारमते हि ‘स एकधा भवति' इत्यादेः न विषयत्वम् । सकल्पव त सर्पसृष्टिकामचारादिश्रुतः सकुचितान्यविषयत्वाभ्यामस्वारस्य च ॥ जैमि- निमते खेनेत्युक्तरस्वारस्यम् । तदेतत् खेन शब्दादितिवत् 'भावं जैीम निर्विकल्पामननात् ' इत्यादि वढता सूत्रकृतै दर्शितम् । अत पित्राादस गैसकल्लवत् शरीरादिसर्गसंक पोऽपि कादाचेत्क एव । स्वरूपाविर्भाव. स्त्रशरारस्यैवति सूत्रभाष्याभिमत न कश्चिद्विरोधशकाप्रसर. ॥ यश्चात्र यथा द्वादशस्य सकल्पवशात् अहीनत्व सत्रत्व चेत्यनुवादः सोऽप्यज्ञानादेव । इत्थ हि तत्र भाष्यम् -- यथा द्वादशाहो द्वादशाह मृद्धि कामा उपेयु. ' ' द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेत् ' इति उपैतियजति चोदनाभ्यां सकल्लभेदेन सत्रमहीन च भवति अत्रचोपैतिचोदनाभ्यां स त्रनहान चेत्युभयरूरतामापन्नो द्वादशाह इत्यन्वय । सक-पभेदेनेत्यस्य तु भवतीत्यनेनैवान्वय. । तथाचायमर्थः । उपौतयजतिचोदनाभ्यां सत्रत्वम. हीनत्व च प्राप्नुवत् द्वादशाह तथैव सकल्लभेदेनाप्यनुष्ठातव्या भवति इति तथा च श्रुतप्रकाशिका - 'सत्रत्वेऽहीनत्वे च प्रामाणिके सति तत्प्रयोगविशेषषु सकल्पभेदो नि यामक इत्यर्थः' इति ॥ एतदुक्तं भवति । यथा द्वादशाहस्य विधायक- चोदतागत तियजतिशब्दाभ्यां सत्रत्वाहीनत्वयोः प्रामाणिकत्वे सति तय ·७ इन्द्रियाणां त्वरूप-वाशंक परिह रः [विरोध नुष्ठाने सकल्पो नियामक तथा स एकधा भवति स त्रिधा भवति स पञ्चधा सप्तवा' इते 'खेन रूपेणाभानेष्यते ' इति श्रुतिगताभ्यां त्रे घाऽऽदिशब्दस्वशब्दाभ्यां सशरीरत्वेऽशरारत्वे च प्रामाणिके सति सत्यसक लस्य मुक्तस्य संकल्लभेदात शरीरपोरग्रह तड़परिग्रहश्च न विरुद्ध इति ।। एवं स्थिते सकलवशात् अहोनत्व सत्रत्व चयनुवादः तदर्थापरिज्ञानादेवे त्युन्मादावस्था स्फुटीकृता ॥ एतेन नचन्द्रियादीनां स्वरूपत्व वक्तु युक्तम् संकल्लजन्यन्वात् । संकल्पस्य च 'कामस्सकल्पः' इत्यादिना मनोवृत्तिरूपत्वावगमात् । 'अ- समय हि सोम्य मन इति मनसो भोतिकवान मन परिमाणामजसंकल्प जन्यस्यात्मत्वे शरीरात्मनोरभेदप्रसगात् : नच सूत्रकारेणैवोक्तोऽय विरो- ध इति शंक्यम् । सूत्रकारेण मुक्तात्मस्वरूपाविर्भावस्यैवोक्तेः । सगुणविद्याफ ले मुक्त्याभासे तु आगन्तुकदेहसवन्ध उक्तः । तस्मात्तवैवाय विरोधः । ननु कर्मजन्य एव शरीरपरिग्रही निरस्त न नांकल्लिक इति चत्-न ; उ. भयोरप्यागन्तुकत्वाविशेषात् । आग तुकदेहपरिप्रहाभावमात्रस्यव स्वरूप वि र्भावपदेन प्रतिज्ञातत्वात् । तस्यात्मत्व लेकायतिकमतप्रवेश इत्यपि भ्रम मूलामति व्यक्तमेव । इन्द्रियादीनां म्वरूपत्वाशका च खकीयवच्छन्नबौद्ध त्वप्रदर्शनायव । अनभिमतार्थापादनरूपत्वात् । सकल्पजन्यत्वादिति हेतू क्तिश्चायुक्ता । श्रोते शरीरात्मनोविवेकजन्यत्वादेरहेतुत्वात् । संकल्पस्य म नावृतिरूपत्वोक्तिवासबद्वा । बुद्धिविशेषरूपस्य आत्मधर्मत्वात् । ' का मस्संकल्ला- ' इत्यादश्च 'आयुघृतम् इत्यादिवत् प्रयोज्यप्रयोजकभावप्र- युक्ताभेदव्यपदेशपरत्वात् । अन्नमय हि सोम्य मनः' इति मनसो भौति कत्वोक्तिश्च असबद्धा आहकारिकत्वादिन्द्रियाणाम् । उदाहृतश्रुतिस्त्वाप्याय कत्वाभिप्रायिकेत्युपपादिनम् । तत्वमाण्डेि सांकल्लिकशरीराादसद्भावे सू. त्रस्वारस्य चोरगादतम् ॥ यत्तु सगुणविद्याफलमुक्त्याभासविषय तदिति उक्त तत् पाण्डिनाभासस्य वचनमुनहास्यम् । सर्वासामपि विद्यानां सगुण विषयकताया गुणोपसहारपाद सूत्रकारैरेवोपपादनेन निर्गुणस्य ब्रह्मणः तदु पासनायाश्च शशविषाणप्राप्रत्वात् ।। .

·नराधे] मुक्तिकालिकभोव्यवन्तूनां हेतुविमर्शः ७७ कारण तु ध्येय ' इति कारणस्यैव धेयतया मगुणत्यैव कारणतया निर्गुणात्य ध्येयनाऽनुपपत्तेत्र । 'सपद्याविभवः ' इत्यत्र आगन्तुकदेहसंब. न्धाभाव तत्कालावच्छिन्न एव निरूपित नोत्तरकालावच्छिन्न । अतो न कश्चिद्विरोध इति दिक् !" इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचित विरोधानरोधे ॥ अष्टमो विरोधोद्धार. ॥ अथ नवमो निरोधः - काभावेऽपि संकल्लादप्राकृतसुखादिकम् । मुक्तो यत्कृपया भुङ्क्ते त विष्णु प्रणमाम्यहम् ।। ननु मुक्तिकालीनानां स्रक्चन्दनवनितान्नपानादिरूप णां भोग्यवस्तू नामुत्पत्ति. न विना कारणेन नवितुमर्हति । तत्कारण च न सकलमात्रम् , प्रतिक्षणमुत्पत्तिमतां संकल्लानामपि विना कारणेन जननामभवात् । ननु ईश्वरप्रसादस्त-कारगामेति चेन्– सोगरे निष्कारणस्न कारणो वा ? आये सर्वमोक्षप्रसगः । द्विताय तत्कारणमुगस मन्यद्वा ? नान्य , अनुपलब्धे । यो मद्भक्त स मे प्रियः - इत्यादिप्रमाणविरोवाच । आधे चोगासन मानस कर्मेति मुक्त वपि तदनुवृत्तौ कुतो निदरेषकर्मक्षय. १ किच कर्मणां निदशे षक्षयोऽपि न भगवतसादात् उक्तविकल्पग्रामात् । न.प्युरासनन स्वस्यापि कर्मत्वात् । नापि सकल्पन , सर्वकर्मक्षयेऽस्ति स्वरूगविर्भावात्तत्मिद्धिः त सिद्धौ च कर्मक्षय इत्यन्योन्याश्रयणम् । अथोपासनया प्राचीनसर्वकर्म. क्षय इत्युच्यत । नासौ निश्शेषकमक्षय इति प्रत्युच्येत ॥ किचैव निमित्तापायन्यायन स्थूलसूक्ष्मशरीरस्यापि तथैव नाशे ब्रह्म लोकगमनमपि नोपपद्येत । तदर्थ कानुवृत्तिस्वीकारे च नाशकाभावात् ·उपासनस्य मानसन्यापाररूपत्वेऽपि नानुसातः [विरोध मुक्तावाप सा दुर्वारा स्यादिति चेत् - उच्यते । नोपासनं क्रियारूपन् । येन तदनुवृत्त्या निश्शेषकर्मक्षयो नेति शमाऽपि स्यात् । कितु ज्ञानरूर वि ग्रुपास्णः व्यतिकरण निर्देशनादिति भाष्यनट्टीकयोः स्पष्टम् । उपपादत च अस्माभिः ज्ञानरत्नहरणे ' । अतो वेदनोपा मनध्यानभक्त्यादिपदानामेकमो- लोपायपराणां एकार्थत्वावश्यभावात् । उपासन ज्ञानरूपमिति न तदनुवर्त. नात् कर्मसद्भावः मुक्तावापादायतु शक्य । ज्ञानस्य सिद्धत्वऽपि वेदान्त श्रवणमननादिप्रणाडिजन्यसंस्कार विशेषसहकृतेन मनसा जायमानावस्थाविशे षसहकृत तदेवोषासनरूप मोक्षहेतुश्चोत न किंचिदनुरपन्नम् ॥ अस्तु वा उपासन मानसव्यापाररूपमेव किं तेन स्यार ? मुक्तो नि श्शेषकर्मक्षयाभाव इति चेत्- नहि मुक्तौ व्यापारमात्रोपरमः प्रमाणप्रतिप- नः अपि तु पुण्यपापरूपकर्मण एव । 'ने सुकृत न दुष्कृत सर्वे पाप्मानो तो निवर्तन्ते' इवि सुकुन्दुष्कृतयोरेव निवृत्तिश्रवणात् । 'जीयन्ते चास्य क माणि' इत्यपि तत्परमेव । आवद्या कर्मसज्ञाऽन्या' इति विद्याविरोधि- न एव कर्नण निवर्तनीयत्वात् । नरावेराविनापि निवृत्तिकल्पन प्रामाणि कम् ? लोककामाचारादिातावरोधेन तत्कल्पनानुन्मेषाच्च । तत्कल्सनेऽपि वा किमनिष्ट स्यात् ? मुक्तों तदनुवृत्या निश्शेषकर्मक्षयासिद्धिरिति चेत्- कुतस्तदनुवृत्ति. मुक्तौ । नाहे फलसाधनयोस्सहावस्थाननियमोऽस्ति ? येन तदनुचिरावाश्यकी स्यात् । पूर्ववृत्तित्वमात्र हि तस्यापेक्षितम् । कर्मणां फलनाश्यत्वं चानयतं आशुविनाशित्वं च । फलासद्धिस्तु ज्योतिष्टोमादेरिव देवताप्रसाद्वाराऽपि भवति न तदर्थ मुक्त्युपासनानुवृत्तिकलनम् ।। अत एव प्रसादे सन्तानस्यापि साधनसापेक्षत्वान् तदर्थमप्युपासना नुवृत्तिकल्पना न युक्ता । ज्योतिष्टोमादिजन्यदेवत्ताप्रसादेऽपि सान्तानिके पुनःपुनः परले केऽपि ज्योतिष्ठोमानुष्ठानकल्पनाप्रसगात् । यदि च याव- बीवादिश्रुतिामः जीवनकाल वाच्छन्नतदनुष्ठानप्रीताभिर्देवताभिः युगपदेव ता वत्कालभाव्यं फलं दायत इति न पुनः पुनः कर्मानुष्ठानापेक्षा । वर्हि इहाप' ·निराध] सूभशरीरसद्गाचे सूत्रकारसमतिः ७९ तस्य ता 'प्रायणान्तमोङ्कारमाभिध्यायति' 'आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् वदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सपत्स्ये' इत्यादिप्रमाणशतात् अपुनरावृत्ति विधिसहकृतात् उपासनापीतभगवत्प्रदत्तमानन्द यावत्कालमनुभवतोति क- लनात् न पुनरुगसनाऽनेक्षा । यथा हि लौकिकोऽपि राजा कदाात्कृतसे- वया प्रति. यावत्कालमनुभाव्यान् भोगान् युगरदेव दाम्यतीति प्रसिद्धम् तदा किमु वक्तव्यमारसौशील्यवात्सल्यौदार्यमहोदधिभगवान् न पुनः प्रा- र्थनीयान् भोगान् दास्यतेति । अत पुन पुनः प्रसादोत्पत्तिासद्धये कारणा न्तरापेक्षति उन्मत्तवचनमश्राव्यम् ॥ ? किंच स्वरूपाविभावे सत्यसंकल्पत्वमन्न तम् । तच्चाप्रातहतेच्छाव- वत्त्वम् । तच्च ज्ञानावस्थावशेष इत्युक्तम् । स एव च तत्कालीनपित्रादि सर्गे कारणगिति न तदर्थ कमांपेक्षा । स्वरूपाविर्भावमोक्षान्तगतसत्यसंकल्प- त्वस्य कर्मजन्यत्वोक्तरुन्मत्तप्रलापत्वात् । विद्याया एव तन्निमित्तत्वात् । 'विद्ययाऽमृतमश्नुते' इति हि श्रूयत । स्मयते च 'इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः' इति ॥ यत्तु निश्शेषकर्मक्षये सूक्ष्मशर रस्यापि नाशा गनन नोरपद्यत इति तत् सूत्रकारैरैवे परिहनम्- 'उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोप- लब्धीकवत्' इनि । अत्र भाष्यम्- ' उपपन्न एव उत्क्रान्तिक ले सर्व- कर्मक्षयः । कथम् ? तल्लक्षणार्थोपलब्धेः । क्षीणकर्मणोऽप्याविर्भूतस्वरूपस्य देहसंबन्धलक्षणार्थोपलव्धेः । 'परज्योतिरुपसपद्य स्खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स तत्र पर्यात जक्ष कोडरममाण.-स स्वराड्भवति । तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारा भवति । स एकधा मवति त्रिधा भवति' इत्यादिषु देहंसबन्धा ख्यो झर्थ उपलभ्यते । अतः क्षीणकर्मणोऽपि सूक्ष्मशरीरयुक्तस्य देवयानन गमनमुपपद्यते । कथ सूक्ष्मशरीरमप्यारभककर्मविनाशे व्यवतिष्ठतीति ? वि. द्यामाहात्म्यादिति ब्रूमः । विद्या हि स्वयं सक्ष्मशरीरस्यानारंभिकाऽपि प्रा कृतसुखदु खोपभोगसाधनस्थूलशरीरस्य सर्वकर्मणां च निरवशेषक्षयोऽपि व फलभूनब्रह्मप्राप्तिप्रदानाय देवयानेन पथा एनं गमयितुं सूक्ष्मशरीरं स्थापय ति । यथा लोके सस्यादिसमृद्धयर्थमारब्धेऽपि तटाकादिके तद्धे तुषु तदिच्छा.

·भगव-प्रसादस्य क्महतुकत्वनिरास. [विरोध ऽऽदिषु विनष्टेष्वपि तदेव तटाकादिकमाशथिल कुर्वतः तत्र पानीयपाना- दिक कुन्ति तद्वत् ' इति । अनेन झयमभिप्रायो गम्यते । अपहतपाष्म त्वादिस्वरूपनिराधायफपुण्यपापपकर्मनिश्शषक्षपमसमर्थाविद्यासत्यसकल्पत्व मुद्भाव्य स्वयमताकृनानकदेहपरिग्रह कारयती सर्वलोककामचारादिकं न कल्पयन्ता कथ देवयानन पथा परमपदप्राप्तिपर्यन्त सूक्ष्मशरीरावस्थापनस था स्यादिति ? अता विद्य स्वय पुण्यपापयो. निश्शेषक्षय कल्पयित्वाऽपि स्वफलभूत परमपदप्राप्तिसिद्धये मूक्ष्मशरीरमवस्थाप्य अपहतपाप्मत्वादिस्व- रूसमध्याविभाव्य तनकालोचिनाप्राकृनभोगसमृद्वय तथाविधशरारादिकमाप मपाद्य सर्व संघटयंतीति किमनुवपन्नम् ? ' स यदि पितृलोककामो भव- ति मंकल्पावास्य पितरस्समुत्तिष्ठान्त' इत्यादिश्रुतिपु 'संकल्पादेव तच्छु ने इति सूत्र च एधशब्देन मल्लीतीरक्तकारणनिरपेक्षतां वदता सर्वम वगनम् ॥ एतेन सकल्ले भगवत्प्रसादे च कर्मसापेक्षतामापाद्य मुक्तौ कानु- वृत्तिं वदन् कश्चिदुन्मत्तोऽपि प्रत्युक्तः । उपासनस्य ज्ञानरूपत्वात् तेन च सत्यसमल्सवरूपज्ञानगतावस्थाविशेषात् एव सर्वोपपत्ते. कापि कमसंबन्ध. गन्धाप्रसक्ते. ॥ एतन यत्तेनेव नाल्पिम् -- भगवत्प्रसादस्तावदागन्तुकः । सच उपादानेमन रेण नोत्पत्स्यते । तदुपादान च नोपासनादन्यदुपलभ्यते । भगवत्खरूपस्वभावविकारद्वयशून्यताया' नात्मा श्रुते' इत्यधिकरणे त्वया उक्तत्वात् ईश्वरस्य तदुपासनत्वादुपपत्ते. । अत उपासनमव तदुपादानमि ति मुल्यादावपि तदनुवृत्तिरावाश्यकी इति तदपि निरस्तम् । उपासनायाः ज्ञानरूपतया तदनुवृत्तावप्यदोपत्वात् । व्यापाररूपत्वेऽपि वा पुण्यपापयो- रेव मुक्ती निश्शेषनिवृत्तिस्वीकार व्यापारमात्रानिवृत्तेरनंगीकारात् । प्रसा- दस्य ज्ञानविशेषरूपस्य नित्यतया तत्कारणानपेक्षणाच ॥ न च प्रागपि तत्स स्वादुगासनवैयर्थ्य, ससारासद्धिश्चेति वाच्यम् । नित्यस्याप्यनुग्रहस्य तत्त कर्मप्रतिबद्वस्वविषयताकस्य तदभिव्यक्तये प्रतिबन्धनिवर्तकतया उपासनासा- र्थक्यात् । अत एव प्राक्ससारासद्धरसर्वमोक्षप्रसंगाच न किंचिदनुपपन्नम् ॥

·निराधः] जविगतोपासनोपादानत्व कथभगवनिष्ठमिति विचार. ८१ इद तु विचारणीयम् । प्रसादोपादानामिति वढता उपासनानुवृत्ति च बढ़त किमभिप्रेतम् ?कि मुक्ताबुपासन प्रसादरूपेणानुवतत इति, किवा स्वरूपेणा नुवर्तत इति ? आद्य न जीवस्य निश्शेषकर्मक्षयानुपपत्ति. प्रसादस्यभ-. गवीन्नष्ठत्वात् ॥ ननु जीवनिष्ठोपासनोपादानकस्यकथं भगवनिष्ठतेति चेत्-त्यज तर्हि तदुपादानताम् । व्यधिकरणयारुपादानापे दयभावानुपपत्तः । अस्तु तर्हि प्रसादेऽपि जीवनिष्ठ इति चेत् ; उन्मत्तालापेतमेतत् । भगवदनुग्रहरूपस्य प्रसादस्य धातुः प्रसादात् ' इत्यादिप्रमाणलोकन्यायादिभिः अनुप्राहकनि ष्ठस्यानुप्राह्मनिष्ठत्वानुपपत्तेः । अतो विषयतासबन्धेन भगववान्निष्ठमुपासतं तद्गत प्रसादमुपासकविषयमुत्तभयत् नानिमित्तमित्येव युक्तम् ॥ नच नि मित्स्य कार्यकालानुवृत्तिर्नियता । मानसव्यापाररूषस्य तस्य स्खोपादाननि- वृत्त्या निवृत्त्यौचित्याच्च । तयोर्भेद तु भाष्यादो विस्तरेण निरस्तः । त त्रापि मते स्वरूपेशानुवृत्तेरनगीकारात् । न्वन्मतेऽपि दुर्वारत्वाच्च ।। अत एव न स्वरूपेण तदनुवृत्तिरिति द्वितीयकल्पोऽपि कल्पते । उपा दानापादेययोरभिन्नतया स्वरूपेण तदनुवृत्त्यनौचित्यात् । अतो मुक्तौ कर्मा नुवृत्तिकल्पनं जडकृत्यमेव ॥ यत्तु ' विचार्यमाणे तव यच्छरीरमाधारमूतं जगतामुपैति । तदप्यवश्यं मदविद्ययैव पूर्णश्चिदानन्दमयो यतस्त्वम् ।। इति: पारमेश्वरशररिस्यापि जविकर्मवासनाऽपरनामधेयाविद्योपादानकत्वमु, तम् । इत्थं सति तदीयान्तःकरणधर्मस्य प्रसादस्य तदुपादानकत्व नास्तीति का वा प्रमा ? तस्मादुपादानस्य कर्मणो मुक्तावनुवृत्तिर्दुवारा ।, निमित्तत्वे ऽपि तदनुवृत्तिर्दुर्वारा । नहि मुक्तिकाले प्रतिक्षणमुत्पद्यमानस्य प्रसादस्य उ पादानकर्मवासनारूप निमित्त नानुवर्तत इति शक्य वक्तुम् । निमित्तामा वे नैमित्तिकस्य प्रसादस्यापि प्रतिक्षणमनुत्पत्तिप्रसगान् । तस्मान्मुक्तो सुक तकर्मानुवृत्तिर्दुर्वास । एवं दुष्कृतकर्मानुसात्तरपि । अमृतबिन्दुपनिषदिन 11 ·८२ मुक्तावपि कर्मानुवृत्तीनरासः [विरोध -- मनो हि द्विविधं प्रोक्त शुद्ध चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसकल्पं शुद्ध कामविवर्जितम् ॥ इत्यनेन कामसंकल्पयोरशुद्धमन परिणामत्वमुक्तम् । अशुद्धिश्च मनसः पाप कर्मकृता । चित्तशुद्धेः पुण्यकर्मसाध्यत्वात् । अत एव- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिता । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ 'प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तथोच्यते ॥ त्यादिश्रुतिस्मृत यो मुक्तानामात्यान्तकालयमभिदधति ॥ किच 'काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः' इति भगवतवोक्तम् । 'रजसस्तु फल दुःखम् इति च भगवतैव प्रोक्तम् । कि च 'ये हि संस्पर्शजा भोगाः दुःखयोनय एव ते । आयन्तवन्त. कौन्तेय न तेषु रमत बुधः ॥ विषयेन्द्रियसयोगाद्य त्तद्ग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तस्सुख राजसं स्मृतम् ॥ ' इति हि भगवतोक्तम् ॥ तस्मान्मुक्तौ विषयेन्द्रियसयोगात् जन्यसुखमभ्युपगच्छता त्वया दुःखस्य तदुपादानभूतस्य पापस्य च अनुवृत्तिरभ्युपगतैव । अतो विरोधो दुर्वार इति । तदेतत्सर्वमुन्मत्तचित्तमूर्खपाण्डतमन्यजल्पितमश्रव्यम नुत्तरितव्यं च । तथापि तदीयोन्मादमेव विशदयितु किंचिदुच्यते । परमात्मनो जीवकर्मवासनाऽपरनामकाविद्योपादानकशरीरवत्त्ववचन तावत् अयुक्तम् । 'न भूतसघसस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः । न तस्य प्राकृता मूर्तिः मांसमेदोऽस्थिसभवा ।।'' सर्वे नित्याश्शाश्वताश्च देहास्तस्य महात्म- नः । परमानन्दसदोहा ज्ञानमात्राश्च सर्वशः ॥' इत्यादिवचनशतोपहि- वामिः 'न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ' इत्यादिश्रुतिभिश्च भगवतोऽप्राकृत दिब्यविग्रहवत्त्वावगमात् ॥ अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामवष्टभ्य समवाम्यात्ममायया ।। इति तु खां प्रकृति व स्वमावमधिष्ठाय अजहदेव । आत्ममाश्या-आत्मन ·निरोधः] भगवति अविद्याप्राकृतशरीरसंबन्धनिरासःशिवगीतानिरासश्च , n स्संकल्षात्मकेन ज्ञानेन । 'माया वयुनं ज्ञानम् ' इति हि वेदनिघण्टुः । संभवामि- आविर्भवामि' इति व्याख्यातम् । 'अजाययानो बहुधा वि जायते । तस्य धीराः परिजानान्त योनिम् ' इति च श्रुतिः । अत्र अजायमा- न इति विवत् प्राकृतशरीरसक्न्धशून्यता प्रतीयते । ' वहुधा विजायते । इति चाप्राकृतीदव्यविग्रहवत्स्वमुच्यने । पूर्णस्य बहुधाजननच अशरीरद्वा- रकम् । 'अशरीर शरीरेषु अनवस्थेष्ववस्थितम् ' ' अपाणिपादो जवनो गृ हीता' इत्यादिकं तु प्राकृतशरीराभावविषयम् । आदित्यवर्ण तमसः पर स्वात्' 'हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश. ' इत्यादिक तु अप्राकृतशरीरपरामात अ- न्तर्यामिब्राह्मणादिस्वारस्यादवगम्यते ॥ 'जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देह पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ' इतिच भगवतैव उक्तम् । अत्र झप्राकृतशररिवत्तया जन्म चेत् तज्ज्ञानात्कथमस्य प्राकृत- देहनिवृत्ति पुनस्तत्संबन्धाभावं च ब्रूयात् । सनामरूपेण सनामरूप से- व्यः कथं स्यात् ? 'खसमानरूपः' इति हि स्मीतः । अतोऽप्राकृतदिव्य विग्रहवतो यस्य ध्यानात् प्राकृतसर्वकर्मनिवृत्तिः यश्च अप्राकृतदिव्यव्याप, रवत्तया 'सर्वकर्मा सर्वरसः' इत्यादिश्रुतिशतविदितः तस्य अविद्याप्राक तशरीरसंबन्धं वदन् उन्मत्तचित्तः कथमतादृशैः सभाष्यः ॥ शिवगीतावचनं तु सर्वजगदाधारभूतं दिव्यमाप शरीर उपासकानु- जिघृक्षया उपैति हृदयगत भवतीति इति यत् तदनृतम् । विद्याया एव मृ त्युतरणहेतुतायाः ‘अविद्यया मृत्यु तीत्वी विद्ययाऽमृतमश्नुते ' इत्यादिश्रुति षु 'इयाज सोऽपि सुबहून् यज्ञान् ज्ञानव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्यामा ततु मृत्युमविद्यया ॥' इत्यादिभिरुपबंहितासु श्रुतया मदविद्ययैव-मदीय. पुण्यकर्मणैव । तथा च भाष्यम्- 'मृत्युतरणहेतुराविद्या विद्येतरत् विहि तं कमैवीत ' मृत्युशब्दो हि संसारवाची । नचाविद्यया संसारहेतुभूतया संसारतरणं शक्य कर्तुम् । बिहितपुण्यकर्मणां तु अन्तःकरणनैर्मल्यद्वारा तदनु- शानप्रीतभगवत्प्रसादसंपादनेन संसारतरण भवतीति युक्तं वक्तुम् । तत्र हेतुः पुण्य इत्यादि । परिपूर्णत्वादानन्दमयत्वाच अल्पेनास्मत्कृतेन कर्मणा प्रसीद ·मुक्तावपि दुरितकर्मानुवृत्तिनिरासः [विरोध तीति तदर्थः । अतो न तेन वचनन जीवकर्मवासनाजन्यत्व भगवद्विग्रह. स्याच्यते । अन्यकर्मवासनाया अन्यदेहोपादानत्व तु सुतरामसभवी अति प्रमगात् । भायापुत्रादिशरारेष्वपि तदीयकमव भवत्युपादानम् । भातृकम- तु निमित्तमात्रम् । नह्येवमीश्वरस्यापि किचिदास्त कर्म ? कर्मशून्यत्वात्त- स्येत्युक्तम् । अस्तु वा जीवकमनिमित्तत्वमीश्वरस्य । तथाऽपि मुक्तौ क- मानुवृत्ति कुतस्त्या ? जीवकर्मोपादानक ब्रह्मशरीर जीवकर्मक वा नवा ? तेन जविस्य सवन्ध न वा ? न वा कार्यकारणयोस्सहभावनियमः । प्रसाद स्य प्रतिक्षणमुत्पत्तिविनाशशालिना तु निरस्तैत्र । प्रसादसन्ताने पूर्वपूर्वप्रसा दस्यैव उत्तरोत्तरप्रमादोत्पादकनया शब्दाच्छब्दोत्पत्तौ भेरीदण्डसयोगग्यैव चक्रभ्रमणादौ चक्रटण्डमयोगस्यैवानुवृत्ते । अनवेक्षणेन तदर्थ कर्मानुवृत्ते रकल्पनाच ॥ ल्पयोः अशुद्धमन यञ्च कामसकल्पयोरशुद्धमनोजन्यत्वात् मुक्तावपि दुरितकानुवृत्तिरि ति उक्तम् तदप्युन्मादाविलसितम् । सांसारिकविषयगोचरयोरेवे कामसक कार्यत्वेन । स यदि पितृलोककामा भवति सकल्पादे वास्य पितरस्ममुात्तष्ठन्ति ' इत्यादिषु मुक्तबन्ध पुरुष प्रक्रम्य श्रुतयोः का मसंकल्पयोरशुद्धमनोजन्यत्वोक्तेरज्ञानविजृमितत्वात् । 'संगात्सजायते कामः कामालाधोऽभिजायते ' इत्यादिना प्रणाशहेतुत्वेनोक्तस्य 'काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्धयेनामिह बैरिणम् ॥' इति राजसत्वेन मुक्तिविरोधित्वेन चोक्तस्य च क्रोधहेतो. 'कामस्यैवकामा येऽस्य हृदि श्रिताः' इत्यत्र त्याज्यत्वेनोक्ततया शुद्धसत्वप्रयुक्तकामस्य त्याज्यताया. तत्रानुक्तस्यात् । शुद्ध कामविवर्जितम् ' इत्यादेरपि तद्विषयत्वात् । अ- न्यथा 'सोऽकाययत बहु स्याम कामाच्च नानुमानापेक्षा' इत्यादेरपि यज्यविषयत्वापत्ते. । अोऽत्र ' सोऽश्नुते सर्वान्कामान् सह ब्रह्मणा विप श्चिता 'सर्वान्कामान् समन्नु इत्यादिवाक्यप्रातपन्नकामानां ग्राह्यत्वे नोक्तानां त्याज्यत्वात् । नहि श्रौतस्य श्रुत्या त्याज्यत्वोक्तिर्घटते । अत कामस्सकल्यः' इत्यादारव ‘कामा येऽस्य' इत्यत्रापि सांसारिकहेयका- - है .

·निरोधः] ब्रह्मण उपासनकालिकपारच्छेदापरिच्छेदयोरविरोथोपपादनम् ८५ ' मानामेव त्यागो नान्येषां विहितानामिति काममात्रस्य त्याज्यत्ववचनमु. न्मादविलसितमेव । अत एव हि 'कामा यऽस्य हृदि श्रिता. प्रजहा- ति यदा कामान् सर्वनाथ मनोगतान् ' इत्युभयत्रापि मनोगतत्वमुच्यते अत एव च स ब्रह्म संमश्नुते ' 'आत्मन्येवान्मना तुष्ठ इति तत्कामत्व त- त्रैवाच्यते । सर्वकामत्यागे तु तद्विरोधस्स्यात् । अत एव हि 'येहि संस्प शेजा भोगा ह्यात्मयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ।।' इत्यपि कर्मकृतविषयमेव नेतव्यम् ॥ 'विषयेन्द्रियसंयोगात्' इत्यादिकमपि गुणत्रयनिरूपणप्रकरणस्थ वात् प्राकृतसुखमेवेति नाप्राकृते त- प्रसंग. ॥ श्रूयन्ते ह्याकृता अपि भोगा मुक्तमधिकृत्यैव । ' स तत्र प. येति जक्षन्कीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा ' इत्यादिषु ॥ विस्तरस्तु सारदर्पणे मोक्षनिरूपणप्रकरणे । तस्मान्न कोऽपि विरोधगन्धः ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासकृते विरोधनिरोधे ॥ नवमो निरोधः॥ अथ दशमो निरोधः अपरिच्छेद्यरूपोऽपि भक्तानुग्रहकाम्यया । परिच्छेदं भजन् भावे भासतां भगवान् मम ।। ननु जैनभगे सत्वासत्वयोरेकस्मिान्वरोधात् सप्तभंगी निराकृता । त. कथमेकस्मिन्नव ब्रह्मणि विरुद्धमपरिच्छेद परिच्छेदं च अङ्गीकृत्य उपास्यता व्यवस्थाष्यते ? नहि परैरिब एक तात्विकमन्यदतात्विकं त्वया इष्यते येन अविरोधस्स्यात् । नच 'अणेरणीयान् महतो महीयान् ' इति श्रुतिप्रमित. त्वादुभयाङ्गीकारः ; वस्तुनो द्वैरूप्यायोगेनं श्रुत्याऽपि तत्प्रतिपादनासंभवात नहि तात्विक परस्परपरिपन्थि धर्मद्वय श्रुतिरापि एकत्र प्रतिपादयितु शमा ·८६ जविन्तयामित्वे समाव्यमानदोषपरिहारः। [विरोध ति अशक्यस्यार्थस्य वेदतात्पर्यविषयत्वायोगात् । अतो ग्रावप्लवणवत् ब्रह्मणः पारच्छिन्नत्वापारांच्छन्नत्वे न श्रुतिपमेय इति श्रुतिरुपचरितार्थाऽङ्गीकर्तव्येति चेन्-- सत्यम् ; महत्त्वस्य स्वाभाविकन्वेन अणुत्वस्य हृदयावच्छेदोपयि कवेनादोपत्वात् । तदेतत् सूत्रकार एवाह- 'अर्भकोकस्वात्तद्वयपदेशाच नेतिचेन्न निचाय्यत्वादव व्योमवञ्च' इति । अब्रह्मल्पस्थानत्वादल्पत्वश्र वणाञ्च परिच्छन्नत्वाभावमाशक्य ‘एवं निचाय्यत्वादिति' उपासनाथ ह दयाद्युपाधिकामदमल्पत्वम् व्योमवत् । वैपुल्याम्नानं तु उपासनानुपयोगि त्वात् स्वाभाविकम् । अतो न द्वयोविरोधः । औपाधिकस्य स्वाभाविकध- माविरोधात् ॥ अत एव तस्याणुभूतजीवान्तर्यामित्वमप्यविरुद्धम् । तथा च श्रूयते । एष म अन्तहृदयेऽणीयान् ब्राह| यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्या- माकतण्डुलाद्वा' इति 'यमात्मानमन्तरो यमयति' इति च । तच्चान्तर्या- मित्वमर्थपञ्चकप्रतिपन्नातिसूक्ष्मविशिष्टवेषणेवेति व्यक्तं प्राचीनग्रन्थेषु ॥ इदं तु शंकनीयम् । निरवयवस्याणोर्जीवस्यान्तरप्रदेशाभावात् तद्वृत्त्य- न्तर्यामिरूषत्वं कथमुपपद्यत इति चेत्- अत्र केचित् । दृढसबन्ध एव नि. यमनोपयुक्तोऽन्तर्यामितारूपः । नान्तर्देशे विद्यमानत्वम् । अतो न जी- वान्तयामित्वं परमात्मनो विरुद्धमित्याहुः । अन्ये तु निरवयवत्वेऽपि जीव स्य निबिडद्रव्यतया स्वच्छतया अन्तःप्रवेशो न विरुद्धः । अनादिरसब धोऽनागन्तुकः । अतोऽपि न विरोध इत्याहु. । अन्ये तु निरवयवत्वेऽ पि जीवस्य वस्तुतः 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्ष परिषस्वजाते' इत्यादौ उभयोः तुल्यत्रदेकशरीरसंबन्धप्रतिपादनात् सूत्रकारेणापि 'गुहां प्र- विष्टावात्मानौ हि' इत्यादौ तथैवोक्तत्वात् 'हद्यपेक्षया तु' इति हृदयाव च्छेदनिबन्धनमंगुष्ठप्रमितत्वमित्यभिधानात् जीवावच्छेदनिबन्धनत्वानुक्तेः । 'अन्तर्वसति वसुमति दक्षिणत्सप्ततन्तुः' इत्यादिवत् बुद्धिविषयत्वेनाप्य- तयोमित्वव्यपदेशोपपत्तेः नियन्तृत्वस्यापि राजाऽऽदिवत्तथैवोपपत्तः न तदर्थ ·निरोधः] ब्रह्मणि विरुद्धधर्माभ्युपगमे जैनसाम्यपरिहारः । जीवस्य अन्तर्देशे परमात्मनः प्रवेशकल्पनाप्रसग । ' अन्तःप्रविष्टश्शा- स्ता जनानां ' ' अन्तःप्रविष्टं कर्तारमेतम् इत्यादिरपि अयमस्य हृदय प्र- विष्टः' इत्यादाविवोपपन्नः । अतः हृदयायपाधिक्रमणुत्व नानौपाधिक मह- व बाधितुं क्षमते ॥ एष म आ- ननु 'एष म आत्मा अन्तहृदये अणायान् ' इत्यत्रैव त्माऽन्तर्हृदये ज्यायान्' इत्यपि श्रवणादणुत्वस्येव महत्त्वस्यौपाधिकत्व किं न स्यादिति चेत्- भ्रान्तोऽसि । यतोऽणुत्वं तत्तपाधिकं युक्त ततोऽ धिकस्य तवच्छेदत्वात् । दृष्टोमाकाशम्य घटीदरवच्छद् कः । नयेवं घ- टादेरवच्छेदक आकाश. । अतः पृथिव्यादिभ्य. ज्यायस्त्वं परमात्मनः पृथिव्यादीभरवावच्छेद्यत्वम् । कुतो हृदयेन । अतो न परिच्छिन्नत्वापरि- च्छिन्नत्वयोर्विरोध, ॥ एतेन यत् केन चित् मूढमूर्खजनभूर्धन्येन प्रलपितम्- 'नैकास्मिन्न सभवात्' इत्यत्र स्यादस्ति स्यान्नास्तीति एकदा सत्वासत्वादिविरुद्धधमई यमातिष्ठमानस्य जैनस्य मन दूषयतां ब्रह्मण्येकास्मन्नेव परिच्छिन्नत्वापरि. च्छिन्नत्वरूपविरुद्धधर्मद्वयांगीकारो विरुद्धः । दिव्यमङ्गलाबिग्रहविशिष्टत्वेन क्षीराब्धमध्यात्तत्वं शेषशायित्व गरुडध्वजत्वं सूर्यमंडलकेलिगृहादिविहा रित्वं इत्यादिकहि सत्व नापारीच्छन्नत्वेऽवकल्पते । तथा सति तेषां त- तोऽप्यपरिच्छिन्नस्वात् तेषामेव परब्रह्मत्व स्यात् । न हि रावमण्डलगतं ब्रह्म दर्पणाबवितगजादिवन्मिथ्याभूनामात त्वयष्यते । तात्विकत्वाभ्युपग- मात् । जविान्तर्यामित्वार्थ निरतिशयसूक्ष्मत्वमगीकार्यम् । नहि स्थूल ब्रह्म वालाप्रशतभागपरिमितस्य जीवस्यान्तर्यामी भवितुमर्हतीति । तदेतदुन्माद. विलसितमिति निरस्तमेव । हृदयाद्यौपाधिकस्याणुत्वस्य महत्त्वाविरोधि- त्वादियुक्तत्वात् ॥ नचतावता मिथ्यात्वप्रसगः । उपाधेरपि तात्विकत्वात् । तस्य चोपास नार्थमवश्यंमाकार्यस्वात् । जैनैस्तु द्वयोरप्यास्तित्वनास्तित्वयोः स्वाभावि ·पूर्वपश्युक्तापरिहारः [विरोध कत्वांगीकारान् विरोध उक्त । अत एव अप्राकृतदिव्यमूर्तिवौशष्टयेनापि परिच्छिन्नत्वम् । तदुपाधिकालतत्वादपरिच्छेदाविरोव्येव प्रमाणप्रतिपन्न. त्वान् तदपि ताात्वकमेव ॥ नच तस्य परिच्छिन्नत्वे तत्परिच्छेदकसूर्यम ण्डलादेरपरिच्छिन्नन्वप्रसग. | आकावच्छेदकघटादिषु व्यभिचारात् ।। - नच तावता ब्रह्मवप्रसंगोऽपि । नहि देशापारीच्छन्नत्वमेव ब्रह्मत्वम ब्रह्मगुणादिषु व्यभिचारान् । अपि तु वस्तुगुणाभ्यामपि । नचैतत् ब्रह्म- णोऽन्यत्रापि । तदेव परिच्छन्नत्वापरिच्छिन्नत्वयोरौपाधिकस्वाभाविकयोः बि रोधित्वकथन प्रथममुन्मादविलसितम् । तत्परिच्छेदकसूर्यमण्डलादेः अपरि- च्छिन्नत्वकथन द्वितीयमुन्मादविलसितम् । तत्परिच्छेदकानां ब्रह्मन्वकल्प न ब्रह्मणस्तदभावकल्पन च तृतीयमुन्मादविलसितम् । रविमण्डलादिगतस्य ब्रह्मणो दर्पणगतविवादेरिव अतात्विकस्वशका चतुर्थमुन्मादविलसितम् । दृ- ष्टान्तप्रदर्शनं पञ्चममुन्मादावलसितम् । दर्पणप्रतिहतनायनरश्मीनामेव मु- खादातेनासकत्वांगीकारेण तत्राता-वकस्य तात्विकस्य वा वस्त्वन्तरस्य असि द्धेः । तस्यापरिच्छिन्नस्य परिच्छिन्नजविान्तयामित्वासंभवकथनं षष्ठमुन्माद विलसितम् ॥ यदपि प्रलपनान्तरम्- आकाशवाय्बो. सावयवत्वमंगकुिर्वतस्तव म- ते ब्रह्मणोऽपि सावययत्वं कैमुतिकन्यायसिद्धमिति तत् सप्तममुन्मादविल- सितम् । आकाशादोस्त्रिवृत्करणपक्कीकरणादिप्रक्रियया संभूतत्वात् । युक्त्या सावयवत्वसिद्धावपि ब्रह्मणस्तथाविधग्राहकाभावेन प्रत्युत 'निष्कल निष्क्रि शान्तम् ' इत्यादिनिरवयत्वबोधकश्रुत्या च तस्य सावयवत्वकल्पनानुन्मेषात् । किच आकाशादीनां सावयवत्वे ब्रह्मणोऽपि सावयत्वं कैमुतिकन्यायासर्द्ध मिति जल्पत. कोऽभिप्राय. १ कि मूर्तस्य विभोराकाशस्य सावयत्वे त- नयायेन ब्रह्मापि सावयव स्यादिति ? किं तच्छरीरकत्वात् तद्विशिष्टस्य कारणत्वात् ब्रह्मत्वाच्च तस्यापि सावयत्वादिति ? नाद्यः। उक्तात्तरत्वात् । न द्वितीयः । जीवरयेव ब्रह्मणो विनीतत्वोपपत्तेः । किच तत्रापि शरीरस्य सालयत्वमापाद्यते शरीरिणो वा ? आद्य इष्टप्रसंगः । सावयवत्वनिरवयत्वयोः ·नराधेः] ब्रह्मणः परिच्च्छन्नत्वे मूतन्यप्रसगपरिहा। ८९ शरीरिशरीरगतत्वेन एकगतत्वाभावादविरोधश्च ॥ द्वितीये आगदकामावः विशिष्टं ब्रह्मेति पक्षे व्यवस्थान्तरापात्तरूपपरिणामे श्रुतिप्रतिपन्नेऽपि अ. चिदंशे स्वरूपपरिणामे तवारा ब्रह्मणोऽपि परिणामवत् सद्वारकसावय- वत्वापादानस्य इष्टत्वात् । अद्वारकतदापादने हेत्वभावात् । 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तम् ' इत्यीदोमः तनिषेधाच ॥ किंच नाकाशादेः अमूर्तत्वम् , परिच्छिन्नत्वात् रूपवत्त्वात् तञ्च नी लं नम इति चेत् प्रभायां दूरे तदनुपलभे अतिसमीपे तदुपळभनावस्थं चक्षु देशे त्वचोपलंभेऽपि अन्यदेशे तदनुपलंमतत्समीपे तदुपलभस्यापि यथोप लंभमन्यवासिद्धत्वात् न तदनुरोधेन दूरेऽपि तदुपलमस्याप्रामाण्य युक्तमा श्रयितुम् अतिप्रसंगात् । अतः परमात्मन. सावयवत्वप्रसंजनमाप उन्मा दविलसित सप्तमम् ॥ यश्च ब्रह्मणः परिच्छिन्न वेन मूर्तत्वप्रसंजन तदप्य- ष्टममुन्मादविलसितम् । औपाधिकपरिच्छिन्नत्ववत्तादृशमूर्तत्वस्यापीष्ट बात् । शेषशायित्वादेः शरीरद्वारकतया शरीरस्य मूर्तत्वेऽपि शरीरिणम जीवस्येव परमते ब्रह्मणोऽप्यस्मिन्मते निरवयत्वोपपत्तेश्च । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः इति तु स्वाभाविकस्वरूपत्वाभिप्रायम् । नत्वनेन ब्रह्मणो मूर्तत्वमभिधीयते अत एतद्वाक्यस्य अमूर्तत्व ब्रह्मणाऽभिदधतः नवममुन्मादाक्लसितम् । श्रुते. रन्यथोदाहरणं दशममुन्मादविलसितम् । इयं हि श्रुतिः वृहदारण्यके इत्थं पठ्यते । ' द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे यूतं चामूर्त च मयंचामृत च स्थितं च यथ सच त्यञ्च तदेतन्मूर्त यदन्यद्वायोरन्तरितच । एतन्मलमेतत् स्थितमेतत्सत् तस्यैतस्य मर्त्यस्य मूर्तस्य एतस्य स्थितस्य एतस्य सतः एष रसो य एष त पति सतोष रसः।' ' अथामूर्त प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्ननाकाशमेतद मृतमतमेतद्यत् तस्यैतस्यामूर्तस्य एतस्यामूनस्य एतस्य यत एतस्य त्यस्य एष रसः योयं दक्षिणेऽणि पुरुष इति । अत्र हि वाय्वन्तरिक्षव्यतिरि तानाहादाकाशातिरिक्तानां च मूर्तत्व तेषां चतुणां चामूर्तत्व तयोरुभयविध- यो भगवच्छरीरत्वमुच्यते । मूर्त पंच अनिबिडत्वम् । मर्त्यत्वं नश्वरत्वं , तद्राहित्यममृतत्व, स्थितत्वं अव्यापकत्वं, यत्त्व व्यापकत्वं, एति गच्छतीति । - 12 ·परिच्छलत्वापागच्छन्नन्वयोरम्युपगंभ विरोधपरिहारः [विरोध ७ व्युत्पत्तेः । सत्वं प्रत्यक्षत्र त्यत्यमप्रत्यक्षत्वम् ॥ एवं स्थिताय श्रुतौ 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे शूर्त चालतच ' ' अथ या तदसत्यं यदमूर्त तत्सत्यं तद्ब्रह्म' इति श्रुतिपाठ उन्मादषिलासतानात स्पष्टमवे ! कृत्स्रप्रपञ्चमिथ्या त्वमंगीकुर्वतः त्यस्य जो शायरियाणादेरमूर्तस्य सत्यत्वामावन यदमूर्त तत्सत्यमित्युक्तेः बनविरुद्धत्वादिदमेकादशमुन्मादविलसितम् । एतादृश ममूर्तत्वं जीवकाशात्र मूनीन्तयामित्वा युतमिति नमेण । अन्यथा जीवा काशाद्यन्तयीमत्वानुत्पत्तरिति द्वादश्मुन्मादविलसितम् ॥ अत एव अपरिच्छन्नत्वानिरतिशयसूक्ष्मत्वनिरवयत्वामूर्तत्वानां परि- च्छिन्नत्वस्थूलत्व सावयत्वातस्त्रानां तेजस्तिमिरतुल्यानां विरुद्धानां एकास्मन् ब्रह्मणि एकदा सर्वाभ्युपगमो विरुद्ध इति निगमनं त्रयोदशमुन्मादविल सितम् औपाधिकवाद्भिन्नाश्रयादिवृतित्वेन च अविरोधोपपादनात् । अ त एव उपाधिभेदाध्यवस्थेत्याशक्य अनभ्युपगमादिति दूषणं विशिष्टोपादा नपरत्वे तु इष्टप्रसंग एव । अविद्योपाहत इत्यर्थस्त्वप्रामाणिकत्वादेवायुक्तः ।। एतेन सत्ताभवानभ्युपगमेऽपि श्रुतियलादेकस्मिान्वरुद्धधर्माणां समाने शम्स्यात् किमिह बचनं न कुर्यात् नास्ति वचनस्यातिभार इति न्यायात् । अत एव सूत्र ‘करनप्रलक्तिर्निरवयवत्व शब्दकोपो वा' इति । तत्र विरुद्ध धमांसमवं शकित्वा श्रतेस्तु शब्दालत्वात् युक्तत्वमाशंक्य एवं हि सं- सारित्वासंसारित्वादिविरुद्धधर्माणामपि स एव मायापीरमेििहतात्मा 'ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासा ' ' असंगी मय पुरुपः' इत्यादिश्रुतिबलात् एकस्मिन्त्र ह्माण सम्भवात् 'तत्वमसि' इत्यादीनां परस्सहस्राणां वेदान्तवाक्यानां प्रावप्लवनादिवाक्यवदविवक्षिनाथत्वकथनमयुक्तमित्यपि पञ्चदशमुन्मादविल सितम् ॥ स्वाभाविकास्वाभाविकयोरेकस्मिन्नप्याबरोधात् । ये तु वचनबलादुम, योत्स्वाभाविकत्वं वदान्त केवलाद्रीतनस्तेषामयं दोषस्यात् नास्मांक, श्रुतेस्तु ·निरोध 'सांसारिकत्वासांसारिकत्यातिप्रसंगपरिहारः ९२ शब्दसूलत्वात् ' इत्यापि न विरुद्धयोधयोः स्वाभावियोः एकत्र समावे- शे वचनबलादास्थ्यमाह किन्त्वनुपपत्र द्वयांकन श्रुतं सद्वारकमद्वारकं वा खाभाविकमापाधिकं वा कथ चिदुपपादनीयमिति अत्रानुकूलत्वात् ।। नन्वतावता सांसारिकत्वासो परिकलादातिप्रसगः । कर्मानुबन्धि त्वा संसारस्य ब्रह्मणः तच्छ्न्यत्वार । बहु- माजामतिपन्नत्वात् स एव माया परिमोहित इत्यस्य जीवविषयत्वाः । भव्यपदेशस्य सर्वस्य ब्राह्मणोऽह मित्यादिवत् शरीरशरीरेिभावेन बा, मृदूट इतिबदु आदानापादेयत्वेन वा,रा- जा राष्ट्रमितिवत् निर्वाह्यनिर्वाहकभावेन वा, तैलं भुक्तं घृतं भुक्तामत्यादि वत् अंशांशिभावेन बा, राचार्य सेनानीरिनिवत् अत्यन्तसादृश्यभावित- या वा सम्यगुपपन्नत्वमन्यत्रोपपादितं श्रीमद्भाध्यादौ च विस्तृतमिति तत्र ग्रा वप्लवनादिवाक्यतुल्यत्वोपपादनं षोडशमुन्मादविलसितम् । प्रत्युतायेदवा- दिनामेव स्थाणुः पुरुष इत्यादिवाकवतुल्यत्वापान्तदुष्टतया जात्युत्तरम् । वि शिष्टयोरभेदाविरोधाद्विशेष्यत्वभेदस्य त्वम्यते सिदत्वात् ! नहि स्वस्य खना- भदः प्रयत्नोपपाद्यः ? नचं भेदभ्राजमानवारणामांगमकृत्यानेति कस्यापि मतिर्भवति इति यत्किंचिदेतत् ।। एतेन समसत्ताकानां परिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्न कानां ब्रह्मण्यविरोधं श्रु- तिबलादुपगम्य विषमसत्ताकानां संसारित्नासंसारित्वादीनां विरुद्धधर्माणां ब्रह्मणि संभवमाभिदधानानां दूपणनयुक्तमित्याने लग्नादशमुन्म दविलसितम् । प्रामाणिकत्वाप्रामाणिकत्वाभ्यां स्वरस्ताविरोवियतदापिरोधित्वाभ्यां उपाधिसं बन्धिसंभवासंभवाभ्यां च वेपम्यान् ! मह उह्यणः सरित्वे कापि प्रमा- णे संप्रतिपन्नम् । नवा नित्यासंकुचितज्ञानत्यानातेइतशक्तः आनन्दमयज्ञान संकोचककर्मानुबान्धदुर्निवारदु.खालसारशक्यसंभवः ? नवा स्वप्रकाश- ज्ञानैकरसस्य तद्विरोध्यज्ञानावरणलपोपाधिसमयः ? नवं हृदयायुपाधिसं बन्धे कश्चिद्विरोधोऽस्ति ? नवा स्वरूपविरोधः ? आस्ति च प्रमाणं 'एष म आत्माऽन्तर्हृदय' इति । अत एव हि श्रुतिप्रमितमध्युपादानत्वं ब्रह्मणोऽप रिणामित्वााईरुद्धामति तदनभ्युपगम्य चिचि द्वारकं तदिति व्यवस्थाष्य ·परिच्छन्नत्वापारीच्छन्नत्वादेः अवाभाविकत्वोक्तिः [विरोध इह श्रुतिप्रमितमिति एतावता विरुद्धमिति परिच्छिन्नस्वापरिच्छिन्नत्वादिकं एकत्राभ्युपगन्तुमयुक्तमित्युक्तं तदष्टादशमुन्मादविलसितम् । अवस्थान्तराप- तिरूपोपादानत्वस्य ब्रह्मणस्समभ्युपगमात् । चिदीचीद्वीशष्टब्रह्मण उपादा- नत्वात् । उपादेयत्वाद्विशेषणांशं प्रति उपादानत्वं सक्ष्मचिचिद्रूपविशेष णद्वारकम् । विशेष्यं प्रत्यद्वारकीमत्यतावदेवोपपादितम् । नहि केवलस्य ब्र. ह्मण उपादानत्वं कुत्रापि श्रुतम् ? नापि तत् विरुद्धमिति त्यक्तम् । कार- णं हि विशिष्टरूपमित्युपक्रमे उक्तम् । यत् मिमत्वामिन्नत्वयोः विरुद्धर्मवत्त्वतदभावरूपयो. एकास्मन्नसभ वादिति जनान् प्रत्युक्त्वा जीवेश्वरयोविरुद्धधर्माश्रययोर्भेद चोपपाद्य इह ब्रह्मणि परिच्छिनापरिच्छिन्नत्वादिविरुद्धधर्मसमावेशकथनमयुक्तमिति प्रल- पन तदप्येकोनविंशमुन्मादविल सेवम् । जैनमते सत्वासत्वादीरव जीवेश्व रखोरणुत्वमहत्स्वयोरिव ब्रह्मणि परिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वादेः स्वाभाविक- वाभावात् । हृदयाद्यवच्छेदनिबन्धन हि परिच्छिन्नत्वं नैतत् स्वाभाविक अपरिच्छिन्नत्वं प्रतिरुणद्धि । नहि प्रकाशमयस्य दीपादित्यमणिप्रभादे. घट- घनपार्थिवभागादिमिः संकोचखाभाविकं विपुलत्वं विरुणद्धि ? नव आ काशादेरप्रकाशात्मकस्याप घटादिभिः परिच्छेद स्वाभाविक महन्त्वं प्रति- बनातीति यकिंचिदेतत् । एतदेव परिच्छिन्नत्वस्यौपाधकत्व दृढयितु 'ह धपेश्या तु मनुष्याधिकारत्वात्' इति सूत्रे अवध रणार्थकः तुशब्दः प्रयुक्त. अविश्व 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सनिविष्टः' इत्यंगुष्ठमात्रं हृदयाद्यौपाधिक विशिनष्टि । 'हार्दानुगृहीत. ' इति निर्दे- शात् । अत्रानुकलासाधारण्याद्धि व्यपदेशः । तस्मादत्र विरोधवचनमुन्मा दकृत्यमेवेति दिक् ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधानरोधे ॥ दशमो विरोधोद्धारः॥

·अथ एकादशो निरोधः अस्तिनास्त्यात्मकं वस्तु यस्तु व्याप्तीति सर्वतः । तस्मै विश्वशरीराय परस्मै विष्णवे नमः ॥ ननु आस्तनास्त्यात्मकत्वं तदाकारबुद्धिबोध्यत्वम । तच्च भावाभावयोरेव तयोः परमात्मना व्याप्यत्वं तच्छरीरत्व वा संनवीत । अभावस्याद्रव्यत्वा त् । ' यस्य चेतनस्य यद्रव्यम्' इति शरीरलक्षणे दव्यपदप्रक्षेपेण द्रव्य- भिन्नस्य शरीरत्वायोगात् । नच अभावो नास्तीतिप्रत्ययगोचरत्वं भावेऽ प्यस्तीति नैकान्येन अस्त्यात्मक वमभावस्येति वाच्यम् । तथा सति पृ- था निर्देशविरोधादिति चेत् सत्यम्- भावान्तराभाववादिनामेतद्विरोधा- भावात् । तर्हि पृथनिर्देश. कुत इति चेत्- उच्यते, वस्तु द्विविधम्- नामान्तरभजनाविस्थ तच्छून्य तद्विशिष्ट च । आद्यमस्त्यात्मकं चिद्वस्तु । वद्धि सततैकरूपत्वात् न कदाचिदाप नास्तीति प्रत्ययमनुभवति । अपितु सर्वदा अस्तीत्येव प्रतीयते । यस्तु प्रतिक्षणमवस्थांतर भजन् नामान्तर भजन्नामान्तरं प्राप्नोति अचिद्वस्तु तत्तु न सर्वकालमस्तीत्युच्यते । अवस्था- न्तरकाले तदसंभवात् । अतस्तत्र नस्तीति प्रतीतिरेव स्वाभावक्रीनि त- नात्यात्मकमेव । तेन यद्यपि तत्तदवस्थाकाले अस्त ति प्रत्ययोऽप्यास्त तथाऽपि नास्तिप्र-ययविषयत्वात समानाधिकृतमस्तिप्रत्ययविषयकत्वमस्स्या मकत्वं कालानवच्छिन्न नास्तिप्रत्ययविषयताकत्वमिति यावत् । तच्छस्य त्वं नास्यात्मकत्वम् । इदमेव यत्तु कालान्तरेण पि नान्यसज्ञामुपैति वै । परिणामादिसभूतां तद्वस्तु नृर तच्च किम् ॥ अपक्षयविनाशाभ्य. परिणाम- द्धिजन्माभः। वर्जितश्शक्यते वक्तुं यस्सदाऽस्तीति केवलम् ॥''मही घट त्व घटतः कपालिका' इत्यादिषु प्रतिपन्नम् । “यदस्ति यन्नास्ति च विश्व- वयं' इत्यादिविवरणरूपत्वात् । तथाच श्रीमद्भाष्यम्- 'प्रतिक्षणमन्यथाभूततया कादाचि कावस्थायो गेनो वस्तुना नात्तिशब्दाभि धयत्वमेवेत्य ह- 'वस्त्वस्ति किामति । आस्तशब्दाभिधेयो हि आदिमध्य .

·९४ [विरोध भगवतः आस्तिनास्त्यात्मकत्वेविरोधपरिहारः पर्यन्तहीनः सततैकरूपः पदार्थः । तस्य कदाचिदपि नास्तिबृद्धयनर्हत्वात् आचिद्वस्तु तथाभूतं न किंचिदपि दृष्टचरम् । ततः किमित्यत आह-यच्चा- न्यथात्वमिति । यद्वस्तु प्रतिक्षणमन्यथात्वं याति तत् उत्तरोत्तरावस्थां प्रा- प्य पूर्वपूर्वावस्थां जहातीीत तस्य पूर्वपूर्वावस्थस्य उत्तरोत्तरावस्थायां प्रति सन्धानमस्ति अतस्तस्य सर्वदा नास्तिशब्दाभधयत्वमेव । तथायुपलभ्यत इत्याह- मही घटत्वमिति । कर्मणैव मनुष्यादिभावेन स्तिमितात्मनिश्च यैः स्वभोग्यमूतमार्चद्वस्तु प्रतिक्षणमन्यथाभूतमालक्ष्यते अनुभूयत इत्यर्थः । एवं सति किमप्यचिद्वस्तु आतिशब्दाहमादिमध्यपर्यन्तहीन सदैकरूपमाल- क्षितमास्त किम् ? नमस्तीत्यभिप्राय इति चिदशः सदैकरूपतया आस्त शब्दवाच्यः । अचिदंशस्तु क्षणपरिणामत्वेन नाशगर्भतयां नास्तिशब्दा- भिधेय' इति च दृश्यते । अस्य चायमाभप्रायः । अस्तीतिप्रयोये प्रत्य यप्रयोनिका हि सत्ता सततैकरूपतारूषा । साच चिद्वस्तुमात्रगता । तस्य स्वरूपपरिमाणशून्यतया नामान्तरभजनाविस्थावत्स्वाभावात् ॥ अत एव तस्य सकोचविकासरूपावस्थाऽन्तरयोगिज्ञानरूपखासाधारण गुणद्वारकं ब्रह्मापादेयस्वमुपपादितं प्राक् । तस्य च सततपरिणामित्वेन अ वस्थाद्वारकानित्यत्वेऽपि स्वरूपतो नित्य वात् । 'न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरि लोपो विद्यते ' इति आविरोध इत्युक्तम् । अचिद्रव्यं तु तेजोबन्नात्मक स्व स्वरूपतः परिणामितया सदैकरूपत्वाभावात् आस्तिशब्दप्रयोगनिमित्ताविरहा- नास्तिशब्दाभिधेयता । स्वरूपेणानित्यत्वाञ्च नासत्कार्यवादापत्तिः, नवा 'त देतदक्षयं नित्य जगन्मुनिवराखिलम्' इस्यादविरोधः । तदेवमचिंद्वस्तुनो ऽपि स्तरूपतो नित्यत्वेऽपि अस्तिशब्दव्यपदेशानिमित्तभूतसततैकरूपताविर हात् तत्प्रतिद्वन्द्रिनास्तिशब्दाभिधेयत्वमेवीत ॥ 'यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य ' इत्यनेन भोक्तृभोग्यरूपचिचिद्वस्तु नी अभिधीयते । नतु सत्यत्वमिथ्यात्वे, सपतसर्वस्यापि नित्यत्बादवा- JANISTINIT ति शोलेगाडिA5 ·निरोधः] कि नाम क्षाणिकत्वत्वमिति विचारः अन्यथात्वस्यानुस्यूतत्वक्ति. प्रदीपप्रवाहादाच तथात्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् प्रतिक्षणमित्युक्तिः । नै बता वस्तुन. क्षणिकत्व जैनाभितममुक्तमिति जैन गन्धिारव भ्रमितव्यम् । सततैकरूप्याभावस्यैव तेनाभिप्रेतत्वात् । तथा च तत्रैवोपसहारे उक्तम् । 'किमप्यचिद्वस्तु अस्तिशब्दाहमादिमध्यान्तरहितं सदैकरूपमास्त किम् ? नास्तीत्येवाभिप्रायः इति । तेनात्र क्षणशब्दोऽ ल्पकालाभिप्रायकः । अत एव 'कादाचत्कावस्थायोगिनोऽचिद्वस्तुनः' इ- त्युक्तम् । नतु क्षणिकस्येति । आस्त च क्षणशब्दस्याल्पकालविषयतया ता न्त्रिकाणां व्यवहार. | यथा निर्माधिकरणे 'नच भूतपूर्वेण योगेन प्रवृ त्तिः प्रतिक्षणमग्नविलक्षणत्वात्' इति । नहि जैनामिमतं क्षणिकत्वममेस्तैर भ्युपगम्यते । महाकवयस्तथैव प्रयुजते । 'सरोजानां कर्षन्नलिमयमयस्का न्तमाणवत् क्षणादन्तश्शल्यं तपति पतिरद्यापि न रुचाम्' इति, ' क ए. व जानिाते निजकरपटोकोटरगत क्षणादेन ताम्यात्तमिकरमसौ पास्यति मुनिः' इति च । लौ ककाश्च ‘क्षणे क्षणेऽप्ययमेव करोती ति व्यवहरन्ति । पौन. पुन्य, च तदर्थमभिश्रयन्ति । अल्पकालपरिणामित्वेन वा, भूय परिणामित्वे न बा क्षणपरिणामित्वोक्तिः क्षणिकतामवगमयति ॥ . । एतेन एतद्भाष्यमालोच्य क्षणिकत्वमाचतामत्रोक्तम् ‘समुदाय उभ यहेतुक' इत्यत्र तन्निरस्तमिति कस्यचित्कल्पनमुन्दादविकसितमित्युपहास्यम यच्च अवस्थानामेव आगमापायित्वात् क्षणिकत्वं नतु तद्वतो द्रव्य स्येत्याशंक्य अवस्यातद्वतोर्मेद ? किं वा अभेद इति विकल्प्य आंद्ये द्रव्य- स्यापि क्षणिकत्व दुवारम् । द्वितीये तुं अवस्थानामेवागमापायित्वात् अ- वस्थाबतो मृदादिद्गव्यस्य , ब्रह्मवत् कूटस्थत्व प्रसज्यतेति दूषणम् तदप्यु न्मादविलसितम् । यद्वस्तु प्रतिक्षणमन्यथात्वं याति तत् उत्तरोत्तराव स्थाप्राप्त्या पूर्वपूर्वावस्थां जहाति' इत्यादिना अवस्थानामागमापीयत्वस्य अवार्थोवतः स्थिरत्वस्य वाऽमिधानेन स्फुटतरवै । अवस्धातद्वतोर्भेदविकल्पा नवकाशात् । मध्यस्थामभिमतोऽयमर्थः । यथाऽऽ ह पतञ्जलि:- 'सुवर्ण कया चिदाकृत्या युक्त हि पिण्डो भवति । पिण्डाकृतिमुपमृद्य रुचकाः क्रिय- ·९ कै'टस्थय ब्रह्मग इव द्रव्यस्य स्यादित्यस्य परिहार: [विरोध ने रुचकाकृतिमुपमृद्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते पुनरावृत्तस्वणपिण्डः पुनरपरया ऽऽकृत्या खदिरांगारसवणे कुण्डले भवतः आकृतिरन्यान्या च आकृत्युपम देन द्रव्यमंदन द्रव्यमेवावाशाष्यने ' इति । यत्तु एव सति द्रव्यस्य ब्रह्म बन् कौटस्थ्य प्रसन्यत इति दूषण तत्र कमिदमापाद्य कौटस्थ्यम् ? यदि स्थितत्व दृष्ट तत् । यदि निर्विकारत्वं तद्विरुद्धम् । अवस्थारूपविकारा श्रयत्वंतूच्यमाने निर्विकारत्यापादनस्य उन्म तप्रलपनात् । एव सुवर्णादेरु चकादिसर्वावस्थारस्वनुस्यूतस्य आगमापायिनीनां तत्तद्वस्थानां च वैल क्षण्ये सर्वलोकावगतेऽपि अवस्थावत् द्रव्य तदवस्थां च दर्शयितुभहसीत्यनेन तदेवोन्मत्तत्वं प्रकाशितम् ॥ यद्यपि 'अवस्था घटशरावादय. अवस्थावती भूदिति चेत् ॥ इत्याशं क्य तर्हि घट दानामनित्यत्वं क्षणिकत्वरूप त्वयैवोपपादितमिति दूषण तद्- प्युन्मादातिशयविलासतम् । अवस्थाबतो मृद्र्व्यन्यैव घटादिरूपतया केव- लावस्थानां घटादिरूपत्वशकायाः उन्मादाविलसितत्वात् । 'मही घटत्व मि' त्यादौ तु तत्तदवस्थाविशिष्टमृगव्यस्यैब घटादिरूपत्वमुच्यते । मृत् घट इति सामानाधिकरण्यमन्यथा कथमुपपद्यते १ जलाधाहरणसाधनत्वं च अवस्थामात्रस्येति यत्किचिदेतत् ॥ मृदाद. स्थिरत्व च स्वावस्थाभ्य. चिरकालस्थायित्वम् । यद्यपि त स्थापि 'अद्भयः पृथिवी ' इति उदककार्यत्वश्रवणात् प्रागवस्था सलिलरूपा तस्य प्रागवस्था तेजोरूपेति एव मूलप्रकृतिपर्यन्त गच्छति । तस्याश्च गुण साम्बावस्थारूपतमोऽवस्था तु प्रागवस्थैव नोत्तरावस्था । अतोऽचिद्रव्यं सर्व प्रागुत्तरावस्थाक्दाप स्वरूपेण नित्यमिति व्यक्त बेदाान्तनाम् । नै- वाक्ता द्रव्यस्थानित्यता । अबस्थामात्रस्यैबानित्यत्वात् ॥ एव यवादिप्रपञ्चस्य कृत्स्नस्यापि अयस्थास्वेन क्षणिकत्व अवस्था. क्त आत्मन एकस्यैव कौटस्थयमिति व्यक्तं भवतीति कस्य चित्प्रलापोड ·निरोधः] शाणकशब्दस्थ न परोक्तार्थक वम् । ९७ प्युन्माद एव । मृत्वादेरवस्थारूपत्वेऽपि द्रब्यस्यावस्थारूपत्वाभावात् । अव- म्यावत आत्मन इनि भ्रान्तजालेतम् । आचेत. प्रवानस्यैव स्वरूपपरि णानतया अवस्थावत्वात् । आत्नन आकाशादिपरिणामित्वाभावात् । उ पदानत्व तु सूक्ष्मावस्थाचदचिच्छरीरकवादित्युक्तम् । एव च 'मही घट त्वम् ' इत्यादिश्लोके घटकपालादीनां सर्वेषामवस्थावत्त्वमुक्तमित्यपि भ्रा- न्तजाल्पतमित्यसन्दि-वसेव ।। एव च सौगतमतासिद्धक्षाणिकत्वाभ्युपगमभ्रान्तिपरपराभूतस्य प्रच्छन्न बौद्धिस्य ततोऽप्यधिकोन्मादग्रस्तस्य यदन्यत्प्रलपनमश्राव्यमनादरणीय चति परीक्षका. पृष्ठत. परिहसन्तीति । एव च क्षणिकपदस्थ अस्थिरत्वपरतया व्याख्यानोपहासोऽप्युन्मादावलसित एव । तद्रन्थगनमन्दर्भेण तान्त्रेकव्य - वहारादिना श्लोकस्थवर्तमाननिर्देशानुरोधेन दपिप्रवाहप्रभृतिषु परिणामस्थ अन्तरालकालानवगमेन च अतिशैघ्रयाभिप्रायेण तथानिर्देश इति अल्पका. लपरिणामित्वेन सततैकरूपत्वाभावे तात्पर्यमिति मात्बतानां तथाऽभिप्राय वर्णन तु तदनाममतमीप ताच्छप्येण त्वयैव वर्णनीयामिति यत्किंचिदेतत् ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासकृते विरोधनिरोधे ॥ एकादशो निरोधः ॥ अथ द्वादशो निरोधः दिव्यरूपरसस्पर्शगन्धादिगुणभूषितम् । यस्य रूपं महहिव्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ।। 13 ·९८ परमान्मनो रूपादिमत्वनिषेधोद्धारः [विरोध ननु 'अशब्दमस्पर्शमरूपनव्वयं तथाऽरस नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महत. परं ध्रुव निचाय्य त मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥' इत्यादिषु "मालले रूपादिगुणराहित्यमुच्यते । 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इति निर्गुणत्वमपि तस्योच्यते । अतः सामान्यतो विशेषतश्च निषेधात् न रूपादिमत्वं परस्य ब्रह्मणः ॥ कि च ज्ञानानन्दमयत्व 'सत्यं ज्ञानम नन्त ब्रह्म' 'विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इत्यादिषु प्रतिपन्नम् । तस्थ स्वप्रकाशैकरस- स्य नित्यविभोरचाक्षुषत्वेन 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा' इत्यादिषु प्र- तिपन्नस्य रूपादिमत्त्व कथमुपपद्यताम् ? कथ वा तथाविधस्याचाक्षुषत्व घटताम् ? न चक्षुरादेरिव रूपादेस्तत्रानुद्भूतत्व शंकाईम् ; तत्र सजाती- यद्रव्यान्तरषु तदवयवेषु तदारभकेषु तेज-त्रसरेण्वादिषु च उद्भूतरूपोपलभ वत् अत्र कल्पकानुपलंभात् । प्रत्युत सजातीये चेतने प्रत्यगात्मनि तदभा- वस्यैव निश्चयात् ॥ .. एतेन शरीरद्वारकं तदाश्रयणमपि निरस्तम् । तदीयशरीरस्याप्यप्र- त्यक्षत्वात् निषेधस्यापि शरीरद्वारकत्वाच अशरीरत्वश्रुतिविरोधेन शरीरास- भवाश्चेति चेत्-उच्यते ; निर्गुणश्रुतौ तावत् न गुणसामान्यनिषेधः । श्रुति- प्रमितानामानन्दादिगुणानां सर्वात्मना श्रुत्या निषेधे तदप्रामाण्यप्रसगात् न स्यात् इति आदौ विहितव्यतिरिक्तविषयता निषेधस्यावधारिता । तदिहाप ज्ञानानन्दादिव्यातीरक्तविषयोऽय निषेधः ॥ नन्वेवमाप रूषादिनिपेधकत्व स्यादेवेति चेन्न ; 'सर्वकर्मा सर्वगन्धस्सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यना- दरः । तस्य एतस्य रूप यथा माहारजन वासः यथा पाण्ड्वादिक यथेन्द्रगो प:' इत्यादिश्रुतिभिः 'नानावर्णाकृतीनि च' इत्यादिस्मृतिभिश्च रूपादी नामपि प्रमितत्वात् । अतोशक्त्यनुमित्यादिनिषेधः तब्यतिरिक्तविपयो व- र्णनीयः । नचात्र ग्रहणाग्रहणयोरिव विकल्पः कल्प्यते । वस्तुनो द्वैरू प्यायोगात् । अतः प्राकृतरूपादिविषयको निषेधः । अप्राकृतरूपादिविष- यकश्च विधिः । एव शरीरविधिनिषेधयोरपि बोद्धयम् ॥ ततश्च प्राकृता प्रास्ताविषयस्वेन विधिनिषेधयोः हिंसाविधिनिषेधयोरिव न बाध्यबाधकभावः ·निरोधः] श्रति स्मृतिश्रीमाप्यादिमिः भगवतो रूपादिमत्वस्थापनम् । तथा च श्रीमद्भाष्यम्- 'स्वानुरूपैकरूपाचिन्त्यदिव्याद्भुतनित्यनिरवद्यनिर- तिशयौज्वल्यसौन्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनाद्यनन्तकल्याणगुणनिधिदि व्यरूपमपि स्वाभाविकमस्ती' ति । श्रुतिश्च हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश: आ- प्रणखात् सर्व एव सुवर्णः । तस्य यथा कष्यासं पुण्डरकिमेवमाक्षणी' इति स्मृतिश्च--'प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणीयसाम । रुक्मानं स्वप्रधीगम्य विद्यात्तु पुरुषं परम् ॥ ' इति । एतच्च भगवद्विग्रहादिक शुद्धसत्वात्मकनित्य विभूतिमयामिति व्यक्तन । प्राचीनग्रन्थेषु एतच्चाप्राकृतमपि भगवंद्विप्रहा दिक भगवत्सकल्पाधीनत्वादागन्तुकमनागन्तुक चेति द्विविधम् । आगन्तु क भूभारापहरणार्थ कृत रामकृष्णादिसज्ञिकम नित्यविभूतिविकारत्वादनित्यं अनागन्तुकतु स्वाभाविक नित्यं भगवन्नित्येच्छायत्तत्वात् ॥ तथाऽपि रूपा- दिमदेव । नायमस्तीति नियमः यत् रूपादिमत्तदनित्यमिति वा ? अनि- त्यमपि सर्व रूपादिमदेवेतिवा? नित्यानित्यविभागस्य प्रमाणास्तरायत्तत्वार । अत एव आकाशस्य नित्य व निरवयवद्रव्यत्वादिना साध्यते । पर माण्वादेर्निरवयवत्त्व च अनेकावयबारब्धत्वपयुक्तेन मेरुसषपयोः तुल्यप. रिमाणत्वासगेन प्रसाध्यं तेन तन्नित्यत्व प्रसाध्यते । कथं तर्हि रूपादि- मत्वाच्च विपर्ययो हि दर्शनात् ' इत्यत्र रूपादिमतां परमाणूनां अनित्यत्व स्थूलत्वादिप्रसगो वैशेषिकमते दूषणमुच्यते । इत्थमुच्यते । श्रुतिस्मृतिप्र माणपदवमिनालोच्य दृष्टानुसारेण कल्पयतां रूषादिमतां स्वाभिमतनित्य त्वसूक्ष्मत्वानिरवययत्वाादेविपरीतानित्यत्वस्थूलत्वम वयवत्वादिप्रसंग इति त दिदमाह--दर्शनादिति । तथा च श्रीमद्भाष्यम-' परमाणूनां पार्थिवा प्यतैजसवायवीयानां चतुर्विधानां रूपर नगन्यस्वर्शवत्वाभ्युपगमात् अभिम तानित्यत्वसूक्ष्मत्वानिरवयत्वाढिविपरीतानित्यत्वस्थूलत्वसावयबत्वादि प्रसज्यंत रूपादिमतां घटादानां अनित्यत्वतथाविधकारणान्तरारब्धत्वादिदर्शनात् । नहि दर्शनानुगुण्येनादृष्टोऽसकल्ल्यमान. स्वाभिमतविशेषे व्यवस्थापयितुं शः क्यः । दर्शनानुगुण्येन हि रूपादिमत्त्वं परमाणूनां त्वया क्लप्यत' इति ।। एतेन यदत्र केन चिदुक्त भाष्यद्वयस्य विरोधोद्भावन तन्नौम्यादिति ·दृष्टविरुद्धं श्रुत्याऽपि न कल्प्यमित्यस्य दूषणम् । [विरोध स्फुटम् । दर्शनानुगुण्येन अदृष्टार्थकल्पनायां हि तहषणम । नहि वयं दर्शनानुगुण्येन भगवद्विग्रहस्य रूपादिमत्वं कल्पयाम अपि तु उदाहृतश्रु तिस्मृत्यानुगुण्येन । नच तत्र किमपिदूषणम् । ॥ श्लो ॥ श्रौतेऽपि दृष्टवैजात्ये सन्दिग्धे यस्तु मूढध: । ब्रह्मापलापात्तस्य स्यात् चार्वाकमतचवणम ॥ व्र झणीव तदीयेऽपि विग्रहादावतश्श्रुतम् । रूपवत्त्व च नित्यत्व मुक्तल. रुपेयताम् ॥ यत्तत्र पुनः प्रलपितम् - श्रुतिवलादपि दृष्टाननुगुणं नांगीक्तुं त्वया ऽपि शक्यम् । तथा सति श्रुतिबलात् ब्रह्मणः परिणामस्य “श्रुतेस्तु शब्द मूलत्वात्' इति सूत्रेणाभ्युपगन्तु शक्यत्वात् । तद्विहाय आचिद्वस्तुन प रिणामाश्रयणं 'इद सर्व यदयमात्मा सर्व खल्विद् ब्रह्म' इत्यादिश्रृं- तीनां स्वार्थबाधन चायुक्तं स्यात् ॥ . . ' किं चैवं श्रुतप्रकाशिकोक्तेः विरोध स्यात् । तत्र हि 'श्रुर्तिबला द्विरुद्धमपि सेत्स्यतीति शंकित्वा तर्हि 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यस्स मुत्थाय तान्येवानुविनश्यीन न जायते म्रियते वा विपश्चित् ' 'वायुश्चा- न्तरिक्षं चैतदमृतम् ' 'आत्मन आकाशस्तंभूतः न नभो न भूमि नेमे द्यावापृथिवी' 'अन्तवदेवास्य तद्भवति नास्येष्टापूर्ते क्षीयते' इत्यादिश्रुत्यु- क्तस्य आत्मादीनां नित्यत्वाानत्यत्वादरपि श्रुतिप्रतिपन्नतया उभयमभ्युपग- न्तव्यम् । ततश्च यथाप्रतिपन्नस्वीकारे मोमांसामात्रबेयर्थ्य स्यादिति । अ- नेन हि मानान्तरविरुद्ध श्रुतिबलादभ्युपगन्तुमशक्यमित्युक्तमिति- तदप्यत एव निरस्तम् दृष्टवैजात्यात् । श्रुतिप्रमितत्यागस्य ब्रह्मापलापर्पयवसायि वेन अयुक्तत्वात् । कुतस्तर्हि ब्रह्मण. परिणामित्व श्रुतिप्रमितमपि त्यज्या इति चेतू- भ्रान्तोऽसि । नहि दृष्टवैजायात् ब्रह्मण. स्वरूपपरिमाणस्यज्यने ? स्वभावपरिणामाभ्युपगमात् । अवस्थान्तरापत्तिरेव हि परिणाम' 1 स्वरूपप रिणाममात्र तु त्यज्यते । श्रुतिविरोधादित्युक्त तत् चिद्गतमित्यभ्युपेयते । कु. तो ब्रान श्रुतमुपादानत्व अचिद्रतमुन्नायते । कथ वा तेन ब्रह्मण उमादा ·निगेपः] उपादानत्वं कथं ब्रह्मनिष्ठमिति शंकापरिहारः १०१ च चि । त्वमुपपद्यते ? इत्थ ब्रह्मणस्तावत् जगदुपानत्वं श्रुतम । ब्रह्म दचिद्विशिष्ठमुक्तम् । अतस्तत्कार्यमपि जगत्तादृशमेव । कारणे चिदचितो: सूक्ष्मन्वं कार्ये च स्थूलत्वमिति विशेष. । विशिष्टं चैक वस्तु । ततश्च वि. शेपणभूतयो चिदचितो यः स्वभावान्यथाभाव. यश्च विशेष्यभूताचिढ़त- खभावान्यथाभावः तदुभयमपृथाक्सद्धीवशेषगतत्वात् ब्रह्मगतमेवेत्युपादान- वं नियूंढमिति ॥ . श्रुनेस्तु शव्दमूलत्वात् ' इत्यपि नहि श्रुतमनुपपन्नमपि त्यज्यते अपि तु यथोपपन्न भवति तथा तद्वर्जनीयम् । अत एव 'यजमान. प्रस्तरः इत्यादी तत्साध्यादिभिः सामानाधिकरण्यमुपपाद्यते । अत एव 'तत्त्वम सि' इत्यादिसामानाधिकरण्य भागत्यागलक्षणयाऽपि त्वयोपपाद्यते । इयां स्तु विशेषः । यदस्मन्मते शरीरशरीरिभावेन उपादानोपादेयभावन वा 'स वं खल्विदं ब्रह्म 'तत्त्वमसि' इत्यादिकं मुख्यं मन्यते ॥ । एतेन 'सर्व खल्विद ब्रह्म' इत्यादेः स्वार्थे साधनमित प्रलपनमु- म्मा दाविलसित जात्युत्तर च । चेतनांशे भागत्यागादचेतनांशे चोर. स्था गुरितिवदारोपितार्थकत्वात् । श्रुतप्रकाशिकाग्रन्थविरोधीपपादनमप्युपहास्यम् । नम्य श्रुतिप्रतिपन्नतामात्रेणाविरुद्धत्वांगीकारोपहासपरत्वादीशविराधो ना स्ति । श्रुतिबलादविरुद्धत्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वादिति शंक्योत्तरत्वात् ।। अत एव प्रस्तुतभेदाभेदश्रुत्योरपि पारमार्थिकापारमार्थिकपिपरत्वेन मोपाधिकनिरुपाधिकविषयत्वेन विभागकल्पनमनुपपन्नम् । तस्य विरोधप रिहारार्थत्वात् विरोधस्य चाभावात् ' इस्युत्तरग्रन्थो दृश्यते । नचास्मा भि श्रुतिप्रमितत्वादुभयमगीक्रियते किंतु विधिनिषेधमर्यादां सर्वतन्त्रसि द्धान्तसिद्धामनुरुध्य विहितव्यतिरिक्तविषयत्वोपपादनेन । इष्ट हि न हिस्या त्सर्वा भुतान' न प्रथमयज्ञे प्रव्रज्य न दीक्षितस्स्यात् नाश्रीयात् ' इत्यादै। अग्नीषोमीय पशुमालभेत' 'अपि वायोनुद्वा न स्यात् तस्य प्रव्रज्यातो हु ·जीवानित्यन्वशंकापरिहारः [विरोध तायां वपायामग्नीषोमीयसस्थायां यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे 'शेषात् भुञ्जीरन् ' इ त्याद्यनुज्ञातव्यतिरिक्तविषयत्व तान्त्रिकाणाम् । तदिहापि निषेधः प्राकृत' विषयः अनुज्ञान च प्राकृतविषयमिति गुणशरीररूपादिनिषेधश्रुतीनां प्रा- कृतविषयत्व युक्तमाश्रयितुम् । तुल्यसांप्रदायिकयोः अन्यतराप्रामाण्यामत. रथा दुर्वारम् ॥ तथा हि- महर्षयोऽप्यस्मार्षुः । 'समस्तकल्याणगुणात्म. कोऽसौ इति च । ' हेयाभावाञ्च निर्मलम् ' गुणानामाकरो महान् ' इति च । च 'विज्ञान पन एवेभ्यो मूनस्पमुत्थाय तान्येवानुविनश्यति इत्यत्र भूतसबन्धत्याग एवाभिधीयते इति ' अनु' शब्दादवगम्यते । अतोऽ ऽन्यथासिद्धेन तेन नै जीवस्य विनाशो वक्तुं शक्यः || . . वायुश्चान्तरिक्ष चैतदमृतम् , इत्यपि चिरकालस्थायितया अभ्यथासि द्धम् । उत्पत्यभावाप्रतिपादकं च । आत्मन आकाशस्संभूत' इत्यनेन प्र- तिस्पर्धयितुमीष्टे । सभूत' इत्यत्र से मिति विशेषणात्तु स्थूलरूपेणोत्प त्तिमभिदधती श्रुतिः सूक्ष्मरूपेण अमृतत्वं न विरुणद्धि । यद्यपि वाय्व नरिक्षरूपं स्थूलमेव प्रकृत्यवस्थामादाय तथात्वमविरुद्धम् । न नभो न भूमि नेमे द्यावापृथिवी इत्यादिकमाप स्थूलावस्थाविशिष्टतया प्रलये अवि द्यमानत्वं वदति । 'अन्तवदेवास्य तद्भवति' इति भगवज्ज्ञानव्यतिरेकेण नित्यफलत्वं वदीत । 'यो वा एतद्गार्यावादित्वा' इत्युपक्रमात् । 'नास्ये ष्टापूर्त क्षीयेते' इत्यादिकं तु भगवदनुसन्धानपूर्वमविरुद्धम् । अत आपा तातीतार्थविश्रान्तहृदयानां सत्याप विरुद्धतास्फुरणे न्यायानुसन्धानकुशलानां सावकाशत्वनिरवकाशत्वादिविमर्शशीलानां न काश्चद्विरोध इत्ययमों मी- मांसाऽरंभवैयर्थ्यप्रसगात् इत्यनेन व्यजित. । तदिहापि शरीरत्वाशरीरत्व रूपवन्त्व तदभाबसगुणत्वनिर्षिकारत्वोपादानत्वादिकं उक्तव्यवस्थया नविरु. द्धमिति न किचिदेतत् ॥ एतेन यदन्यत्र प्रलापतम् रूपादिमतोऽपि नित्यत्व साधयन्ती का चन निर्दृश्यत इति- तत् अश्रतवेदान्तजातस्य बधिरहतकस्य चेत् तथाविधैः ·नरोधः] रूपादीनामाविद्यकावे दोषः य एष अन्तरा एव अनुमोदनीयम् । 'आदित्यवर्ण तमस. परस्तात् ' यदा पश्यः प- श्यों रुक्नवर्ण कतारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् ' ' तस्यैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजन वासः यथा पाण्ड्रवादिकं यथेन्द्रगोप: दिये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते पुरुष कृष्णपिगलम् ' ' अमृतो हिरण्म, य. · · हिरण्यदष्ट्रो बभसेन सूरिः 'आदित्यमण्डलासीनम्' 'रुक्माभं स्वग्नधगिम्यं विद्यात्तु पुरुषं परम् चक्री जांबूनदप्रभ नीलजीमूतस काशः' इत्यादिपरस्सहनश्रतिस्मृतिभिरुद्धोषितत्वात् रूपत्त्विविग्रहवत्त्वादेः।। , - . नच एतत्सर्वमाविद्यकामात वचनमनुसतव्यम् । ' आदित्यवर्णतम सः परस्तात् ' इति वाक्यवैघट्यात् । नमादित्यः तमसः परस्तात् संभ- ति । किच यदि प्राकृतरूपादिवत् काल्पनिकरूपादिमत् तत्स्यात् तदा न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचौँ ' ' यच्चक्षुषा न पश्यति' 'यद्वाचाऽनभ्युदित- म्' ' यन्मनसा न मनुते' इत्यादिमि. तस्य चक्षुरगोचरत्वमुक्त विरुद्धमा. पद्यते । 'दिव्यं ददामि ते चक्षु. पश्य मे योगमैश्वरम् ' इत्यादि च उ परुध्येत । दिव्य हि चक्षुः विशुद्धमन एव । 'दैवं चक्षुर्भन.' इति श्रौत. व्यवहारात् ॥ एतेन प्रत्युत रूपादिवदनित्यत्वमिति श्रुतिभिरुद्घोषितमिति प्रतिज्ञा य 'यचक्षुपा न पश्यति येन चोष पश्यति । तदेव ब्रह्म त्व विद्धि नेद य दिदमुपासते ' इत्यादयो हि रूपादियुक्तस्यानित्यत्वमभिदधति ॥ नन्वत्र प्राकृतचक्षुर्विषयम्य अब्रह्मत्वमुच्यते, न चाक्षुषमात्रस्येति चेत् ताह ' यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यने । तदेवं ब्रह्म त्वं विद्धि नेद यदिद. मुपासत यन्मनसा न मनुते येनाहुमंनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेद यदिदमुपासते' इत्यत्रापि प्राकृतवाङ्मनसविषयस्य अब्रह्मत्वमुच्यत इति स्वीकर्तब्यम् । अर्धजरतीये मानाभावात् । तथा च तदीयमनसः प्राकृत त्वात् परिदृश्यमानवदानां च प्राकृतत्वात् तद्विषयत्वं ब्रह्मणो न स्यादिति कल्पान्तेऽपि तव मुक्तिः नस्यात् ॥

·शिवगीतावचनपरिहारः [विरोध किं च शिवगीताशास्त्रे- दिव्य चक्षु प्रदास्यामि तुभ्य दशर थात्मज । तेन पश्य भयं त्यक्त्वा मत्तेजोमण्डल ध्रुवम् ॥ न चर्मचक्षुषा इट शक्यते मामक मह. ।' इत्यनेन दिव्यचक्षु प्रदानमुक्त्वा तदनन्तरं दि व्यचक्षु. प्राप्तवताऽपि रामेण- विचार्यमाणे तब यच्छरारमाधारभाव ज- गतामुपैति । तदप्यवश्य मम विद्ययैब पूर्णाश्चिदानन्दमयो यतस्त्वम् ॥ इत्यनन दिव्यचक्षुविषयस्यापि परमेश्वररूपस्य आविद्याकल्पितत्वेन अनि त्यत्वमुक्तम् । तस्मादप्राकृतचक्षुर्विषयत्वेऽपि नित्यत्व दुर्वारम् ।। , किंच प्राकृतचक्षुर्विषयस्य अनित्यत्वमिति त्वदीयस्य गजेन्द्रप्राकृतच क्षुर्विषयत्वात् अब्रह्मत्व हुवारः। अत एव शिवगीताशाने- 'शुद्धस्फटिकसंकाश त्रिणेत्रश्चन्द्रशेखरः । मूर्तस्त्वमपरिच्छन्नाकृतिः पुरुषरूपधृक् ।। अंबया सहितोऽत्रैवं रमते प्रमथैस्सह ।। इत्यनेन परमेश्वररूपस्य प्रथम प्राकृतचक्षुर्विषयत्वमुक्त्वा तस्यैव सकलजरा दाधारस्य विश्वरूपशब्दितस्य अनन्तर दिव्यचक्षुर्विषयत्वं चोक्त्वा, त. दप्यवश्य मदविद्ययैव पूर्णश्चिदानन्दमयो यतस्त्वम् ' इत्यनेन तस्यानित्य त्वमुक्तम् । तस्मात् 'चक्षुषा ने पश्यति' इति श्रुतिः चाक्षुपमात्रस्यानित्य त्वं वदतीति युक्तमित्युक्तम्-- तदप्युपहास्यम् । यश्चक्षुषा न पश्यति' इत्यादिना चक्षुराद्यविषयत्वमात्रप्रतिपादनन रूपादिमदनित्यमित्यप्रतिपादना त् । नहि तत्र रूपादिमत्ताप्रतिपादकं तदनित्यताप्रतिपादक बा किचिदोस्त पदम् ? ननु 'इदं' पदमब्रह्मप्रतिपादकमस्तीति चेत्- सत्यम् । ' इदं पदं चक्षुरादिग्राह्यबाह्यवस्तुपरम् तस्य च अब्रह्मत्वमुपास्यब्रह्मरूपत्वाभावश्चोच्यते न रूपादिमत्त्वस्य अनित्यताव्याप्यत्त्वमुच्यते । तेन ब्रह्मणो विश्ववैरूप्यं फलितम् । तथा च समन्वयाधिकरणे श्रीमद्भाष्यम्- नेदं यदिदमुपासते' इत्युपास्यत्वं प्रतिषिद्धमिति चेत्-मैवम् । नात्र ब्रह्मण उपास्यत्वं प्रतिषिध्यते श्रपि तु जगद्वैरूप्य प्रतिपाद्यते । यदिदं जगदुपासते . ।

·निरोधः] रूपादिमतामनित्यत्वमिति शंकापीरहार: १०५ नेदं ब्रह्म तदेव ब्रह्म त्व विद्धि यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यत इति वाक्यार्थ इति ॥ ननु मत्यं जगद्वैरूष्य ब्रह्मण. प्रतिपाद्यत इति जगच रूपादिमदनिल च तद्वैरूप्ये रूपादिशून्यत्व नित्यत्व चापाद्यत इति कुतो जगतो नित्यत्वम् रूपादिम त्वोक्त्या नित्यत्वावरा यनित्यत्वमापाद्यत इति चेत्- नहि तत्र रूपादिमदनित्यामति व्याप्निरुक्ता । न वा जगच्छब्दित चाक्षुषं वाचिक सर्व रूपादिमदानित्यमेव वा सर्वस्यापि स्वरूपतो नित्यन्वात् अवस्थावैशि ष्ट्येनानित्यत्वात् । अरूपाणां वाय्वादीनामपि सत्वाच्च । अतो विश्ववैरू प्य प्राकृतत्वाप्राकृतत्वाभ्यामेव । तदुक्त महर्षिभि - तद्विश्वरूपवैरूप्यं रूपमन्यद्धरेमहन्' इति । ' याऽवसानेऽस्य चतुर्थी अर्ध मात्रा सा विद्युमतो सर्ववणा रूपवदेव' इत्यादिश्रुतिबलाञ्च अप्राकृतरूपादि- मद्विग्रहवत्त्व प्रतिपादितम् । चाक्षुषत्त्व प्राकृतरूप दिमत्त्वाव्यापकम् ।त व्याव त्यम् चाक्षुषरूपादिमत्त्वमुदाहृतश्रुतिविरोधात् सामान्यता रूपादिमत्त्वा व्यापकत्वात् वस्तुता दिव्यचक्षुलक्षणीयत्वोक्त्या 'यश्चक्षुषा न पश्यति' इति प्राकृतचक्षुर्विषयत्वाभावपर- । यन्मनसा न मनुते' इत्यपि अविशु द्धमनाविषयम् मनसा तु विशुद्धेन' शत श्रुत्यन्तरस्वारस्यात् । तेन प्राकृतरू पीदव्यावृत्ति अविशुद्वमनोविषयत्वाभावश्च सिद्धयेत । न रूपादिसामान्या भाबः ॥ , यत्तु एवं सति अप्राकृतवाविषयत्वमपि न सिद्धयदिति प्रलपितम् तत्तु च्छन् । नहि व्यसानतया वयमप्राकृतचक्षर्विषयतां कल्पयामः किंतु 'दिव्य ददामि ते चक्षु. पश्य मे योगमैश्वरम्' इति प्रमाणवशान् । नींवमप्राकृतं मनः अपाकृती वाग्वा ब्रह्मविषयिणी कचिदाम्रायेत ? तस्मात् 'यन्मन सा' 'यद्वाचाऽनभ्युदितम् ' इत्याभ्यां 'यतो वाचो निवन्ते-अप्राध्य मन सा सह ' इति श्रुत्यन्तरानुसारात् वाङ्मनसापरिच्छेद्यत्यमुच्यते । तथा च श्रुतप्रकाशिका- 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादिना विहितप्रतीकोपासनापा स्यानि हि परिच्छिन्नत्वान्नेदं ब्रह्म किंत्वपरिच्छिन्नं ब्रह्म तदवेत्यर्थः' इति । 14 ·१०६ सिद्धान्तेऽप्यनित्यत्वस्य प्रामाणिकत्वमेवेति शकापरिहार. [विरोध यद्वाचाऽनभ्युदित बक्तुमशक्यमपरिच्छन्नमिति च । ततश्च त्वदीयमनस: प्राकृतत्वात् परिदृश्यवानवेदानां च प्राकृत वात् तद्विषयत्वं ब्रह्मणो नस्या- दिति कल्पान्तेऽपि तव मुक्ति न स्यादिति दूषण मूढकृत्यमेवेति सन्तो वि- दांकुर्वन्तु ॥ यदीप शिवगीतोक्तरीत्या दिव्यचक्षर्विषवस्याविद्यकत्वेन प्राकृतत्व 'वि र्चायमाणे तव यच्छरीरम् ' इत्यादिनोक्तमिति प्रलपितं तत् श्लोकार्थविश- दाकरणन निराकृतम् ॥ एतेन इय श्रुतिस्तु आद्वतीयेश्वस्यरनि यत्वं वदतीति त्वयैव स्वीकृतम् । त्वया हि ब्रह्मणो जगद्वैरूष्यमनया श्रुत्या बण्वत इति समन्वयसूत्रे व्याख्या सम् । जगञ्च रूपादिमत् सावयव स्थूलं च । तद्वैरूंप्य नीरूपत्वेन निर- वयवत्त्वेन सक्ष्मत्वेन च स्यात् । रूपादिमत्त्वे तु जगत्सारूप्यमेव ब्रह्मणः नतु वैरूप्यम् । तस्मात् त्वयैवानित्यत्व प्रमाणबलात्स्वीकृतमिति युक्तमि ति तदप्युन्मादावलसितमिति स्पष्टमेव । निरस्तं चोक्तप्रकारेण । बैरूप्य हि न नीरूपत्वेन न निरवयवत्वेन सूक्ष्मत्वेन च जगदन्तर्वर्तिनां केषांचिन्नीरू पाणां निरवयवानां सूक्ष्माणां च सत्वान् । कितु प्राकृत्वाप्राकृतत्वाभ्यां परिच्छन्नत्वापरिच्छिनत्वाभ्याम् । न तावता ब्रह्मणो नीरूपत्वादिसिद्धिः । तस्मादनया श्रुत्याऽनित्यत्व त्वयैव दर्शितमित्युन्मादविलसितम् ॥ एच च ब्रह्मणोऽप्राकृतरूपादिमतो विग्रहस्य श्रुतिशतावगतत्वात् रू पादिमत्व त् वेदेच अनित्यत्वागाहिश्रुत्याद्यभावात् 'आदित्यवर्ण तमस. प- रस्तात् ' इत्य दिभि तन्नित्याया अप्यवगतत्वात् परमाणूनां तु दृष्टानुसा रिज्या कल्पनया रूपादिमत्त्वोक्तादृष्टानुसायनित्यत्वादिप्रसगस्यावर्जनीय त्वात् न तत्र कश्चिीद्वरोधः । तेन नित्यनिरवद्याप्राकृतदिव्यरूपविशिष्टवपुष्ट्वो- त्तया श्रुतिशतप्रमिते भगवति अलौकिक घटादिन्यायेन अनित्यतायाः प्र. त्यक्षेण परमाणुन्यायेन अनुमानेन वा नराशर कपालशुचित्वस्येवासिद्धेः प्र यक्षानुमानयोः न तत्र प्रसरः । लौकिकेषु घटादिषु वस्तुषु सदिति प्रत्य.

·निरोधः] परस्य सविलक्षणत्व तदनन्यत्वच कथमिति शंका क्षेण सत्यत्वेऽवगत 'विश्व सत्यम् , इत्यादिश्रुतिप्रतिसपाते तान्मथ्यात्वेच प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वेनापि श्रुतिवाक्येन अप्रतिपन्ने । 'असत्यमप्रतिष्ठं ते ज- गदाहुरनीश्वरम् इति भगवतैव कण्ठतो निषेधकस्यापि प्रमाणस्याप्रसरात् अयुक्त जगत्सत्यत्ववर्णनस्याप्रामाणिकत्वात् । श्रुतिसहस्रबाधेन प्रत्यक्षानु- मानाभ्यां जगत्सत्यत्ववर्णन श्रुर्तिबलात् रूपवत्त्वनित्वाभ्युपगमन प्रत्यनु मानबाधन चत्ययुक्तमिति च उन्मादविलसितमिति दिक् ।। इति श्रीशैलश्रीनिवासकृते विरोधनिरोधे ॥ द्वादशो निरोधः॥ अथ त्रयोदशो निरोधः अनन्यत सकलं यस्मात् विश्ववैरूप्यलक्षणात् । तस्मै समस्तवपुषे सर्वभावपुषे नमः ।। ननु विप्रतिषिद्धमेवमुच्यते यत् सर्वविलक्षणः परमात्मा सर्व च तस्मा दन्यदिति । स्वस्मादनन्यस्मान स्वस्य वैलक्षण्यायोगान् । अनन्यत्वं च तदनन्यत्वमारभणशब्दादिभ्य इत्यत्र व्यवस्थापितम् । शरीरशरीरिणोश्च अनन्यत्वं सर्वसिद्धान्तविरुद्धम् । प्रपञ्चब्रह्मणोश्च शरीरशरीरिभावः त्वयो च्यते । एव शेषशेषिभावोऽपि सिद्धान्तसिद्ध. । नचासावनत्वत्व उपप- द्यते । भेदसापेक्षत्वात्तस्य । यथाहुस्तान्त्रिकाः= 'भिन्नानां हि तत्समवति नाभिन्नानाम् ' इति । 'भेददूषणापेक्ष शेषिलक्षण ' मिति । अत एव हि जविब्रह्मणोरक्य महता प्रयत्नेन परस्साधितमपि सूत्रकाराशयीवरुद्धमिति । उच्यते- नैतद्विप्रतिषिद्धम् । नहि तदनन्यत्वाधिकरणे प्रपञ्चप्रविष्टचिदचि ·१०८ उक्तशकापरिहारः [विरोध द्भषां ब्रह्मणः स्वरूपणैक्यमुच्यते अपि तु कारणात्कार्यस्य अनन्यत्वम् । ननु सय कारणकार्ययारनन्यत्व तत्रोच्यत इति । तत् कारण ब्रह्मैव । कार्य च जगदेव । 'न वियदश्रुतेः ' इत्यादिना चिदचितोरेव कार्यताव्यवस्थापना दिति चेत्- सत्यन् कारण कार्य च ब्रह्मैव चिचिद्विाशेष्टमिति सष्ट मभिहित प्रथमानरोधे । तच अनन्यदेव । सूक्ष्माचद चिता मलाचदाचद्भयां विशेषणाभ्यां तद्विशेष्यस्य च तद्विशष्यादनन्यत्वात् । तत्र च विरोधाभा- वात । ययोहि विशेषणविशेष्ययो शरीरशरारिभाव. शेषशेपिभाव. पर- स्परभेदश्च न तयोरनन्यत्वमुच्यते । ययोश्च अनित्यत्व विशिष्टयो न त- योर्भेदश्शरीरशरीरिभावः शेषशेषिभावो वा । अतो न कश्चिद्विरोध ॥ नन्वेवं विशेषणयोश्चिदचितो ब्रह्मकार्यत्व ब्रह्मणस्तत्कारणत्व च न स्यादिति चन्- न ; सद्वारकपरिणामेन तदुपादेयनया तत्कार्यनया ब्रह्मण स्तत्कारणत्वाविघातात् । कारकान्तराणामिव उपादानत्वस्यापि सद्वारकत्वा द्वारकत्वयोराविरोधात् इत्यन्यत्र प्रपंचितम् ।। एतेन प्रथमाधिकरण विपरयो देहात्मनारिवैक्य विरुद्धमित्युक्त्वा तदैक्यवादिनां भानत्य च प्रतिष्ठाप्य 'ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनन स्थितम् ।।' इति श्लोकव्याख्यानावासरे ज्ञानस्वरूपस्यात्मनो देवमनुष्याद्यर्थीकारेणावभासो भ्रान्तिरि ' ति जग- ब्रह्मपोरनन्यत्वं भ्रान्तिकृतमित्युक्त्या आरभणाधिकरणे जगद्ब्रह्मणोरनन्यत्वं तात्विक श्रुतिविधेयं चेत्युक्तम् । तथाच भाष्यम् – 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व म् ' इति कृत्स्नस्य चतनाचेतनप्रपञ्चस्य ब्रह्मतादात्म्यमुपदशति । तदेव 'तत्त्वमसि' इति च निगम यति । तथा प्रकरणान्तरेष्वपि 'सब खल्विदं ' 'आत्मनि खल्बरे दृष्ट श्रुते मत विज्ञाते इद संवं विदितम्' सर्व यदयमात्मा' ब्रह्मैवेद सर्वम 'आत्मैवेद सर्वाम' त्यनन्यत्वं प्रती. यते । तथाऽन्यत्व च साध्यते । र्वत परादायोऽन्यत्रात्मनस्सर्व वेद, नेह नानाजस्ति किंच न' 'मृत्योस्स मृ युमाप्नति य इह नानव पश्यति इति । तथा यत्र हि द्वैतमिन भवति तदितर इतरं पश्यति , यत्रत्वस्य सर्व १ , ·नरोध अन्यत्वानन्यत्वयोरावरांथप्रदर्शतम् मात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् ' इत्यविदुषो द्वैतदर्शन प्रतिपादयनन्यत्वमेव तात्विमिति प्रतिपादयताति इत्थमकत्रानन्यत्यत्स्य भ्रमसिद्धत्वोक्तेः अन्यत्र श्रुतिविधेयत्वतात्विकत्वोक्तेश्च विरोधास्सद्ध इति कस्य चित् प्रलापतमपा म् । अनन्यत्यस्य विशिष्टनिष्ठत्वात् । विशेषणविशेष्याभेदस्य भ्रान्तसिद्ध त्वात् । अनन्यत्वान्यत्वयारेकनिष्ठत्वाभावेन विरोधाप्रसक्तेः । तथाच श्रमि द्भाष्यम् अतः कार्यावस्थकारणावस्थस्थूलसूक्ष्माचदचिद्वस्तुशरीर. परम- पुरुष एवेति कारणात्कार्यस्यानन्यत्वन कारणज्ञानेन कार्यस्य विज्ञाततया एकविज्ञानेन सर्वाविज्ञानं समाहितमुपपन्नतरामनि 'ऐतदात्म्य ' मित्यत्रापि शरीरात्मभावनैव ब्रह्मतादात्म्यामितिवत् ततोऽपि स्वरूपंक्यम् । तथा च श्रीमद्भाष्यम्- 'अतश्चिदचिदात्मकस्य सर्वस्य वस्तुजातम्य ब्रह्मतादात्म्यं शरीरात्मभावनेत्यवगम्यते । तत ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य तच्छरीरत्वनैव वस्तुत्वात् तस्य प्रतिपादकोऽपि शब्दः तत्पर्यन्तमेव स्वार्थमभिदधाति । अतस्सर्वशब्दानां व्युत्पत्त्यवगततत्तत्पदाविशिष्टब्रह्माभिधायित्व सिद्धमिति तत्प्रतिपादकोऽपि शब्दः तत्पर्यन्तमेव स्वार्थमभिदधाति । अतस्सर्वशब्द- नां लोकव्युत्पत्त्यवगततत्तत्पर्दाथविशिष्टब्रह्माभिधायित्वं सिद्धमिति ‘ऐतदा म्यम्' इति प्रतिज्ञानार्थस्य 'तत्त्वमसि' इति सामानाधिकरण्यन विशेष उपसंहारः ॥ इति शास्त्रस्य यस्तु कश्चिदयमुपसहार. 'पुरोडाश चतुर्धा करोति ' इत्यस्य सामान्य 'आग्नेय चतुधी करोति ' इति विशेष उपसहार इव सामान्यशास्त्र- सकोचरूप इति भ्राम्यन् इतरषा ब्रह्मात्मकत्व न स्यादिति दूषयाते-स इत्थं बोधनीय. । यत्र हि सामान्यभनुष्ठानविशेषमपेक्षते तत्रैव सति विशे षशास्त्रे तत्रैव पर्यवसानात् अन्येषागनुष्ठान यथा पशुविधिपुरोडाशचतु- र्धाकरणविध्याः । यत्र तु न तदपेक्षा नं तत्रोपसंहा'को यथा- ब्राह्मणो न हन्तव्य ' ' आत्रयो न हन्तव्यः' इत्यादौ । अन्यथा आत्रे- यातिरिक्तब्राह्मणहनने दोषाभावप्रसंगात् । अतस्तत्र ब्राह्मणस्याहन्तव्यतया ज्ञानवत् इह कृत्रय ब्रह्मात्मकतया ज्ञानं संपादनमिति न सामान्यस्य ·तत्त्वमसात्यत्र तदातापरवे लक्षणाप्रसंगपरिहारः [विरोध विशेषपर्यवसानमुपंसहारः । कि तर्हि ? कृत्स्रस्य ब्रह्मात्मकत्वात् तदन्तर्ग- तस्त्वमाप ब्रह्मात्मक इति निगमन तस्मात्तथेति । नेतावता अन्येषामनग्नि- वामेत्यल भ्रान्तपुरुषबोधनेन ॥ । - यत्त्वत्र कैश्चिदुक्तं 'तत्त्वमसि' इत्यत्र तदात्मपरस्व लक्षणाप्रसं गः लपदस्य ब्रह्मपर्यन्तंत्बे जीवस्य ब्रह्मशरीरत्वात् शरीरवाचिनां शब्दानां शरीराण मुख्यत्वात् अलोक्षणिकत्वेऽपि उत्तमपुरुपानुपपत्तिः । उद्देश्यानु सारित्वात्पुरुषवचनयोरिति तंत्रदं वक्तव्यम् । सामानाधिकरण्यनिर्दे शे हि तादात्म्य संमर्गः। अतो न तत्पदम्य लक्षणा । तच्च सामानाधिकर स्वातियोगिवृत्तित्वाभयमबन्धेन भेदांवशिष्ट यत् तदन्यत्वरूपम् । तच्च द्वयोः पढयोरेकव्याक्तविषयतां गमयति । तच्चेह त्वपदस्य परमात्मपर्यन्तत्व एवोप- पन्नम् । तथा च तत्पदार्थस्य त्वपदार्थे तादात्म्यसबन्धेनान्वयान्निव्यूढम् 'ऐतदात्म्यामिद सर्वम ' इन्युपक्रमात् इदंपदार्थोद्देश्यकमिति तथाविधत्व पदार्थोत्रश्यकमिह तत्पदमिति मध्यमपुरुषाविरोधश्च । एतदभिप्रेत्यैवोक्त श्रीभाष्ये- 'तत्त्वमसि' इत्यत्र उद्देश्य विधेयभाव. कथमिति चेत् नात्र किंचिदुद्दिश्य किमपि विधीयते 'ऐतदात्म्य ' मित्यनेनैव प्राप्तत्वात् ' इति श्रुतप्रकाशिका च- 'तत्त्वपदयोरपि प्रयुक्तत्वात उद्देश्यविधयोपादेयांव भागाभावाच प्रथममध्यमपुरुषयोरविशेषेण प्रसक्तौ निगमनवाक्यस्य प्राप- कवाक्यानुराधित्वस्य न्याय्यत्वात् । तत्र च इद सर्वमिति निर्दिष्टम जगदन्तर्गताचदचिद्विशेषविशिष्टपरमात्मवाचिनः त्वपदस्य प्रापक पाक्यस्था- दृश्यवाचिादवाच्यैकविषयत्वात्तदनुरोधेन मध्यमपुरुषानिर्देश इति ।। , वस्तुतस्तु नाय समस्तानयमः । यत् उद्देश्यानुसार्यव पुरुषवचनप्र योग इति । सुवर्ण पुनरपरयाऽकृत्या खदिरांगारमवणे कुण्डले भवत. इति षतंजलिप्रयोगविरोधात् । तत्र हि विवेयानुमारी विवचनप्रयोगो ह श्यते । तेनेदमवगम्यते । उद्देश्यस्य विधेयस्य वा यस्य तात्पर्यावसानभूमि व तदनुसारी पुरुषवचनानेर्देश इति । इत्थ च प्रकृत स्वपदस्य तच्छरीर ·निराधः] 'तत्त्वमसि'वं वै-मसि 'इत्यादौ तभमध्यमपुरुषयोरुपपत्तिः १११ कपरमात्मपर्यन्तम्वेऽपि 'आत्मेत्येवोपासात' इत्युषासनस्य उपयोग्युपदेश- रूपस्य 'तत्त्वमसि इत्यादः परमात्मात्मकत्वस्य विपदार्थे चोदयितु प्रवृ त्तत्वात् त्वमर्थावसायी अयमुपदश इति तदनुरोधान्मध्थमपुरुषाविरोधः 'त्वं वा अहमास्म अहं वै त्वमसि । इत्यादावप्येषैव गतिः । युष्मदस्म त्प्रयोगमात्रे निमित्तो हि तयोर्द्वयो. परत्वादुत्तमपुरुष एव स्यात् । तथाच 'आन्मोतेतूपगच्छाम्त ग्राहयान्त च ' इत्यत्र श्रुतप्रकाशिका उभयस्मिन्वाक्ये अंहं त्वप्रयोगे सयाप अइशव्दार्थतात्पर्यविवक्षया उत्त मपुरुषशब्दार्थतात्पर्येण मध्यपुरुष इति ॥ एतदुक्त मवीत । कर्तृकारकवाचिनि युष्मदि मध्यमः । अस्मदि तथाभूने तूत्तम इति तद्विधायकशास्रार्थः । अत एव त्व भवति त्वद्भव ति इत्याद। न मध्यम । युष्मदर्थातिरक्तस्यैव तत्र चयनकर्तृत्वात् । प्र कृति. कत्री न विकृति. । युष्मदर्थो हि विकृतिः ताद्भन्नश्च प्रकृतिः । अत एव च अवित्वविभवतीत्यादौ नमध्यमः । युनदर्थमतिक्रमत एव कर्तृ. त्वात् । तदिहापि श्वेतकेतोः परमात्मकत्व एव तात्पर्यात् त्वपदार्थ, एवा स्तिक्रियाकीत युष्मदर्थसामानाधिकरण्यान्मध्यमाविरोधः ॥ वद्यपि त्वपदमपर्यवसानवृस्या परमात्मपर्यन्त इति न पुरोवर्तिनि व्य क्तिमात्रे पर्यवसितः । तथाऽपि त्वपदार्थवृत्तिसत्ताकत्वान्न मध्यमबिरोध । अत एव पुत्रशिष्यादिकर्तृत्वेऽपि त्वमेव कृतवानसि इत्यादिहि पुत्राद्यभिप्रा यः प्रयोग उपपद्यते । अत एव ' अहं गनुरभवं सूर्यश्च ,अहं कक्षीवामृषि रास्म' इत्यादौ अहमादिपदानां परमात्मपर्यन्तत्वेऽपि उत्तमपुरुषदर्शनम् ।। अत एव सबोद्धयवस्तुमात्राविषयको मध्यमपुरुष इति नियमोऽपि नि रस्तः । भगबच्छब्दप्रयोगे तदभावेन व्यभिचाराच्च । अतस्तीह अवाच्यक तृवाचिीन युष्माद मन्यम इतीहापि त्वपदस्य परमात्मर्यन्तत्वेऽपि न विरो ध इत्यन्यत्र विस्तरः॥

·११२ जगदन्यत्वानन्यत्वापष्टंभकश्रीतप्रदर्शनम् [विरोध तदेव कार्यकारणयोरनन्यत्यस्य आरंभणाधिकरणविषयत्वात् स्वरूपाभे दस्य भ्रान्तिसिद्धत्वोक्तेः न कोऽपि विरोध. ॥ अत एव 'आत्मैवेद सर्व म' 'पुरुष एवेद सर्वम् इत्यादयोऽपि निर्देशा उपादानोपादेयभावेन श- रीरशरीरिभावन बा उपपन्ना न स्वरूपैक्यमवगमयान्त ।। ८ एव ' सर्व त परदाद्योऽन्यत्रात्मनस्सर्व वेद' इत्याद्यन्यत्वनिषेधोऽ प्युक्तविधानन्यत्वनिषेघोषष्ठभक एव । एकावज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपक्र- मानुसारादित्थमेव युक्तम् । नान्यज्ञानादन्यज्ञान सर्भवति ? नवा सा- दृश्यप्राधान्याभ्यां तन ज्ञान मुख्यम् । सादृश्यासिद्धेश्च । 'नेह नाना ऽस्ति' इत्यत्रापि अब्राह्मात्मकवस्तु किमपि नास्तीन्युच्यते । विस्तरस्तु अस्मत्कृतारिगुणदर्पण ॥ चत्र हि द्वैतभिव भवति ' इत्यत्रापि उक्तविध- मवानन्यत्वं विषय । न स्वरक्य वाधान् । तद्भदप्रतिपादकपरस्मह- सप्रमाणविराधात् । 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिषस्व- आते ' 'पृथगात्मानं प्रेरितार च मत्वा' 'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशौ''प्र- धानक्षत्रनपोतगुणश.' इत्यादयो हि कण्ठन. भेद प्रतिपादयन्ति । अतः कार्यकारणभावप्रयुक्तेमवानन्यत्वम् । मेदस्तु स्वाभाविकस्वरूपप्रयुक्त इति न काश्चोद्वराधेाऽनुन्मत्तहह्यानाम् ॥ - यत्तु ब्रह्मण. अचिपखरूपपरिणामानभ्युपगमात् कथ ब्रह्मणो जगत् कार्य स्यात् ? कथं चिदनन्यत्वं स्यादिति दूषणम् । तदप्युन्मादकृतम् । अवस्थान्तरापात्तरूपरिणामस्य सद्वारकस्याद्वारकस्य च ब्रह्मणि प्रागुपपाद नात् । चिदचिनो. परमात्मशरीरत्वात् तद्द्वारकमवस्थाऽऽश्रयत्व मुख्य- म् । नचैतावता ब्रह्मणो जडत्वादि सग ; नहि व्यसनितया वयं सद्वार- कावस्थाऽऽश्रयत्व कल्पयामः । आप तु श्रुतत्वात् दृष्टत्वाच्च । श्रूयते दि ब्रह्मण उपादानत्वं निमित्तत्व च ‘कर्तारमीश पुरुष ब्रह्मयोनिम्' इत्यादा । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रातज्ञाऽऽदिमि. सामानाधिकरण्यानिर्देशैश्च तदुपप- छते । सर्वशरीरित्वादिभिश्च तदेवोत्तभ्यते । जविस्य शरारद्वारकमवस्था ·११६ अपहतपाम्मनः परमात्मनः अपुरुषाथासंवन्धोपपादनम् [विरोध ब्रझावगतम् ' इति ॥ . एतदुक्तं भवति । ' औपनिषदः पुरुष ' इत्याद्यसाधारणनिर्देशैः पर स्य ब्रह्मणः स्वरूपं स्वभावश्च वेदान्तकवेद्यतया अवगम्यते । तत्रचापुरुषार्थ. गन्धशून्यता अवगता । नच तददृष्टसाधर्येण अन्यथात्वशंकाऱ्या । अ. तिप्रसंगात् । स्वभावतो निरस्तनिखिलंदोषस्य च नान्यसंबन्धात्तद्विपर्ययः । खभावाविरोधात् । नहि वस्त्वन्तरसंपर्कमात्रात् अपुरुषार्थसंबन्धेऽपहतपा- प्मत्वादि घटते ॥ ननु जीवम्यापि अपहतपाप्मत्वादिस्वभावः प्रजापतिवाक्येनावगय्य ते । तथाऽपि शरीरसबन्धादपुरुषार्थसबन्वश्वेष्यत । तद्वदिदमपि स्यादिति चेत् -- वैषम्यान्नैताज्यते । जीवस्यापहतपाप्मत्वादिस्वभावस्य संसार्यव. स्थायां प्राचीनकर्मफलानुभवाय तिरोधापितः परमात्मनस्संकल्पेनोत ‘प राभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ' इत्यत्रोक्तम् । न तथा परमात्मनस्तथाविधखभावः कदाऽपि केनापि तिरोहितः ? अत एव परमा स्मनस्वातन्त्र्यं जीवात्मनः पारतन्त्रयं चाम्नायते । 'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीश नशिौ' इति । अत एव परमात्मध्यानात्तत्संग: नविभेदाच तस्प्राप्तिरपि श्रूयते । 'यदाह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रति- ष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयगतो भवति । यदा देवैष एतस्मिन्नुदरमन्तर कुरु ते । अथ तस्य भयं भवति' इति ।। .. ननु देहसंबन्धादेव जविस्यापि तत्तिरोधानम् । तद्याद परमात्मनोऽ पि तत्संबन्ध इष्यते तद्वदेव तत्तिरोधानमपि दुवारमिति चेन्न तत्संब. न्धेऽपि त-य तदभावश्रुतेः । 'द्वा सुपर्णा स्युजा सखाया समानं वृक्षं प रिषस्वजाते ' इति उभयोरविशेषेण देह संबन्धमुक्त्वा तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्रन्नन्योभिचाकशीति ' इंति जीवस्य स्वाभाविकस्वरूपतिरोधा- नमूलकं कर्मफलानुभवमुक्त्वा परमात्मनः अभिचाकशीतात स्वभावातिरो -- ·११४ जगतो ब्रह्मानन्यत्वेऽपि विशेषणत्वेापपादनम् [विरोध रूपानत्यत्वतभावाभ्यां वैलक्षण्यादयुक्तमिति दिक् ।। इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोधे ॥ त्रयोदशो विरोधोद्धारः ॥ अथ चतुर्दशो निरोधः मूर्तामूर्तादिभेदन रूप यस्य विधीयते । श्रुतिभिस्तमहं वन्दे कारणं हरिमव्ययम् ॥ यत्तु तदनन्यत्वाधिकरणे जगतो ब्रह्मानन्यत्वमुक्तं 'प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधात ' इत्यत्र जगतो ब्रह्मविशेषणत्वं श्रुतिबिधेयमित्युक्तम् । विशेष- णविशेप्यभावश्च भेदगर्भ इत्यन्यत्वं तत्रोक्तमिति केन चित्प्रलपितम्- तन्न। स्वरूपतो भेदस्य विशिष्टाभेदस्य च प्रतिपादनेन भिन्नविषयतया वि रोधाप्रसक्तेः । विशेषणविशेप्ययोः गोत्वाश्वत्वयोरिव आश्रयभेदकत्वादि त्युन्मत्तविलसितम् । एकस्यैव कंचित्प्रति विशेषणत्वस्येव कचित्प्रीत विशे ध्यत्वस्यापि दर्शनेन विशेषणविशेष्यत्वयोः गोत्वाश्वत्वयोरिव असहवृत्ति त्वाभावात् । यत्प्रति याद्वशेषणं तत्प्रति तस्य विशेष्यत्वं विरुद्धमिति चेत् किंचातः । नहि ब्रह्म प्रति विशेषणस्य तत्प्रति विशेष्यत्वमपि ब्रूमः येन विरोधः । ननु यत्प्रति यद्विशेषणं तत् तद्भिन्नमिति अनन्यत्वं विरुद्धामति चेत् सत्यम् नहि विशेष्यविशेषणयोरनन्यत्वम् किंतु विशिष्टयोः । नहि तयोर्विशेषणाविशेष्यभावः । अतो यत्किंचिदेतत् ।। इति श्रीशैलश्रीनिवासकृते विरोधनिरोधे ॥ चतुर्दशो निरोधः॥

·अथ पञ्चदशो निरोधः अन्तरात्मतया तिष्ठन् सर्वस्मिन्नाप यः प्रभुः । दोषैनलिष्यत तस्मै परस्मै ब्रह्मणे नमः ।। ननु कदममयहृदप्रविष्टस्य पंकसांकर्याभावप्रतिज्ञावदिदमुपहास्यत्वम् । था हि- सर्व जगत् गुणत्रयमोहजनकगुणत्रयमयत्वात् दोषनिदानम् । त. त्सवन्धिनि शरीरिणि च दोषभाक्त्वमनुवसिद्धम् । तद्यदि परमात्माऽपि जगदलरात्मत या तत्सबन्धो स्यात् तदा जविवदेव तत्प्रयुक्तापुरुषार्थमा क्वमार तस्य दुवार स्यात् । प्रवत्त्वााधेकरणे ब्रह्मणो जगत् विशेष- णतयोक्तम् । तत्कथ नस्यापुरुषार्थ संवन्धो न स्यात् ? नच 'संभोगप्राप्तिारति चेन्न वैशेष्यात् ' इत्यत्र जीवपरमात्मनोः क. मसंबन्धासंवन्धाभ्यां सुखदुःखसंबन्धासंबन्धौ उपपादितौ अतः न पर- मात्मनस्तत्प्रसाक्तरिति वाच्यम । कापि न साक्षादेहसंबन्धादिकारणम पितु दहसंबन्धजननद्वारा । तद्याद परमात्मनोऽकर्मवश्यत्वेऽपि अपुरु षार्थहेतुजगत्संबन्धः स्यादेवापुरुषार्थसंवन्धः । दृश्यते हि यः प्रचुरपापव- शादन्धकूपपाततः यश्च तदुद्वारणायापापोऽपि प्रविष्टः तयोरुभयोरीप पंक संकरः । तस्माजगच्छरीरकत्व परमात्मनोऽगीकुर्वतां अषुरुषार्थसंबन्धोऽव. जनीय इति चन् - अत्र यद्वक्तव्यं तत्सर्व सूत्रकारैरेव 'न स्थानतोऽपि परस्याभयलिंग सर्वत्र हि ' इत्यत्रोक्तम् । तथा हि तत्र श्रीमद्भाष्यम्- न पृायेगादि स्थानतोऽपि परन्य ब्रह्मगोऽषुरुषार्धगन्धस्संभवति कुतः ? सर्वत्र श्रुतिस्मृतिषु परं ब्रह्म उभयलिंगमुभयलक्षणमभिधीयते । निरस्त निखिलदोषत्वकल्याणगुणाकरत्वलक्षणोपेतमित्यर्थः । 'अपहतपाप्मा विर- जोऽविजिघित्सस्सत्यकामस्सत्यसंकल्पः 'समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ शाक्त देश त् धृतत पर्गः । तेजोबलैश्वर्यगुणाबबोधसुवीर्यशक्त्यादिगुणैकरा शिः ॥ परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादंयस्सान्त परावरशे । ''समस्त हेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः उभयलक्षणं हि .

·निरोधः] परमात्मन्येव अन्यत्वानन्यत्वयारुपपादनम् ११३ ऽऽश्रयत्वं च दृश्यते । 'बालोऽयं स्थविरोऽयं देवदत्त ' इत्यादिव्यवहा. रात् स्थूलत्वकृशत्वाढिव्यवहाराच्च । विशिष्ट ब्रह्मवोपादानमुपादेयं चेत्यु क्तम् । नैवं जडत्वादि क्वचित् श्रूयते दृश्यते वा प्रत्युत तद्विरोध्यजडत्वं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इत्यादावानायते । अतौजडत्वादिप्रतिबिंबकथन- मुन्मादबिलसितमेव । कल्पितत्वेनानन्यत्वामाशक्य मिथ्यात्यप्रसगेन निरा करणमनभ्युपगतांशदूषणत्वात्तादृशमेव ॥ यदीप जीवस्य अनन्यत्वं कार्यत्वकल्पतत्वयोरनगाकारादयुक्तमित्युक्तं तदप्युम्मत्तप्रलपितम् । अचित्तुल्यस्वरूपान्यथाभावान्यथाभावाभ्युपगमेऽन- भ्युपगमेऽपि स्वभावान्यभावात्मकावस्थाऽन्तरयोगितया कार्यत्वांगकिारात् ॥ यदपि शरीरत्वेनान्यत्वत्वमनन्य वमाशंक्य शरीरशरीरिणोरनन्यत्वांगी कारेण निराकरण तदप्यारम्भणाधिकरणाविषयत्वात् उन्मत्तविलसितमेव अत एव जीवब्रह्मस्वरूपानन्यत्ववाादनां स्वरूपतो भेदमंगीकृत्य कार्यत्वका रणत्वादिना विशिष्टानन्यस्वमाद्रियतां च भेदः सुस्पष्ट इति तयोरक्यवादेन दूषणं तन्निराकरणं तत्तदुपाधिब्रह्मजीववाददूषणपरभाष्यविरोधेन दूषणं चा युक्तमिति स्पष्टमेव । जीवब्रह्मणोरौपाबिकमन्यत्वं स्वाभाविकमनन्यत्वं च तदिष्टम् । तच्च स्वरूपैक्यमेव । तत्र च उपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरा. भावात् निरवयवस्याखण्डवस्तुनो ब्रह्मण एव औपाधिकसंबन्धात् ब्रह्मस्व- पस्यैव हेयाकारपरिणामात् । शक्तिपरिणामाभ्युपगऽमेपि शक्तिब्रह्मणोरनन्य. त्वात् जीवब्रह्मणोः कर्मवश्यत्वापहतपाप्यत्व दिव्यवस्थावादिन्य चिद्ब्रह्मणाश्च परिणामापरिणामवादिन्यः श्रुतयो व्याकुलीभवेयुरित्यादिदूषणं च युक्तमेव । विशिष्टानन्यत्वं झस्मीदष्टं तत्र च नोक्तदूषणसाम्यं जगतः काल्पतत्वेनन ह्मणोऽधिष्ठानत्वेन अन्यत्वं वदतां सत्यमिथ्यार्थसांकयात्परस्परधर्मसंकरश्च शुको नास्मन्मत आपतति । तदनंगीकारादव । काल्पनिकानन्यत्वस्य ध मसकरहेतुत्वे तात्विकानन्यत्वस्य सुतरां तद्धेतुत्वमिति सांकर्यकल्पनमाप स्व. 15 ·निरो] परमात्मनि त्रिशुपामाजासबन्धे सुखदुःखादिप्रसगपरिहार: ११५ धानाद कर्मफलानबुमव उच्यते । अतो न देहसंबन्धमात्रात पुस्वार्थप्न- सक्तिगन्धः । ननु गुणत्रयमयत्वात् स्वसंबान्धान जीवे सुखदु खादि जनयत् जग त् कथ स्वसवन्धिनि परमात्मनि न तत् जनयेत् ? स्वभावविरोधात् नहि वस्तुनो द्वैरूप्य कस्य चिदिष्ट वचित् दृष्टं च ? इति चेत्-न , हेतु- वैशेष्यादविरोध इत्युक्तत्वात् ॥ एतदुक्तं भवति मधुरस्वभावस्यपि क्षीरा दः पित्ताधुपहवानुपहतपुरुषभेदात् माधुर्यानुपलमतदुफ्लभौ । न तावत क्लुनो द्वैरूप्यम् । एव चेद परमात्मनोऽपुरुषार्थसबन्धरूपं वा आस्त ! यवोतम्- 'नस्कस्वर्गसंझं वै पापपुण्ये द्विजोत्तम । वस्त्वेकमेव दुखाय सुखाय गमनाय च ॥ कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः । तदे. व प्रीतये भूत्वा पुनर्दुखाय जायते ॥ तस्मात् दुःखात्मकं नास्ति नव किं चित्सुखात्मकम् ॥' इति च ॥ तथा च श्रीमद्भाष्यम्- 'नचिहत्वाचे म्यमावतोऽपुरुषार्थरूप कर्मवश्यानां तु कर्मस्वभावानुगु- ण्येन परमथुरुषसंकल्पादेकमेव वस्तु कालभेदेन सुखाय दुखाय च नव ति । वस्तुस्खाप्रयुक्तत्वे तु ताद्रूध्ये सर्व सर्वदा सुखाय दु खायैव वा स्या त् । नचैव दृश्यते ' इति । अत पुरुषकर्मानुगुण्यप्रयुक्तमपुरुषार्थ रूप- त्वमतथाविधस्य पस्मषुरुषस्य कथमपुरुषार्थसंबन्ध कल्पयेत् ? अपि तु वि. चित्रनियमनरूपलालारसायैव भवेत् । एतच्च ‘य पृथिव्यां तिष्ठन् ' इ- त्यादिषु प्रतिपर्याय 'अन्तर्याम्यमृतः' इत्यत्र तत्वोत्त्यैव अवगम्यते ॥ एतेन यत् केन चिदुन्मत्तन जगदन्तवर्तित्वेऽप्यपुरुषार्थसंवन्धाभावं वदतः जगत्सबन्धाभाव एव उक्तस्स्यात् । तथा च जगद्वैशिष्टय प्रतिपा- दयता 'प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणेन अपुरुषार्थसंबन्धामावप्रतिपादकस्य 'न स्थानतोऽपीत्यस्य विरोध इत्यभिाहतम् तत् उन्मादप्रयुक्तमनुपादेयम् ॥ एलेन अपुरुषार्थसफ्ध प्रतिषिध्य तदितरजगत्सबन्धविधाने च ब्रह्म- ण. परिच्छित्रता स्यादिति तदीयजल्पनमपि निरस्तम् । पुरुषार्थपुरुषाथ ·जगतः स्वनोऽपुरुषार्थत्वाभावसमर्थनम् [विरोध जगद्द्वयाभावेन असभवदुक्तिक च ॥ जीवान् प्रत्यपुरुषार्थहेतौ जगति अ कर्मवश्यपरमात्मकृततथाविधत्वांगकिारेण अनन्यत्वाविरोधात् ॥ 'सर्व तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनस्सर्व वेद ' इति श्रुतिविरोधोद्भावनम- पि अत एव निरस्तम् । सर्वस्य जगत परमात्मसंबन्धमंगीकृत्य तत्प्रयुक्ता पुरुषार्थगन्धाभावमात्रस्यैव प्रतिपादनात् । जगत स्वतोऽपुरुषार्थत्वाभावो पपादनाच्च ॥ अत एव पृथिव्यादीनामचितां जीवानां च सवन्धमभ्युप. गम्य तद्वतापुरुषार्थदुर्गन्धदुःखित्वावारणमशक्यामीत तदभाव वदता जग- तस्सबधाभाव उक्तस्स्यादिति जल्पनमपि परास्तम् । तत्तदुभयोरेककारागृ हस्थत्वेऽपि अनुभववलक्षण्यस्य प्रत्यक्षत्वेन तत्सबधमात्रम् । तत्प्रयुक्तदु. खभाक्त्वासिद्धेः । पुरुषार्थापुरुषार्थयोः वस्तुस्वभावायत्तत्वाभावस्य प्रागु- दाहृतप्रमाणासिद्धत्वाच्च ॥ ननु 'एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' 'नाल्पे सुखमस्ति' 'अतोऽन्यदातम् ' 'अनित्यमसुख लोकमिम प्राप्य भजस्व माम् ' 'य ज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे शुभात् ' 'स्वर्गेऽपि पातभातस्य क्षयिष्णोनास्ति निवृतिः । इत्यादिभि कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्यापि अपुरुषार्थत्वमुच्यते अत. कथ तस्य ख- भावतोऽपुरुषार्थत्वाभाव उच्यते इति चेत्- सत्यम् , 'पुण्यचित: ' इत्यादि ना कर्मसपादितत्वेनैव क्षयिष्णुत्वप्रतिपादनेन वास्तवपुरुषार्थत्वानुक्ते । अं ब्रह्मात्मकत्वेन अनुसीहतानामेव अनित्यत्वमयत्वासुखित्वाद्युपपादनात् । अ- त एव 'भजख माम्' इति तब्यावृत्तये तदुपादान कर्तब्यतयोच्यते ।। अत एव 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपाति' इति स त्मिकत्वमुपास्यगुणतया श्रूयते । मनोमयत्वप्राणशरीरत्वादयश्च तद्विशेष रूपा अभिधीयन्त । अकृत्स्नोपासनं च निषिध्यते। 'न स वेद अकृस्रो ह्येष' इति । अतोऽब्रह्मात्मकवस्तूपासनं दुखाय ब्रह्मात्मकवस्तूपासने सु खायेत्यवगम्यते । अतः ब्रह्मात्मकत्वोपासनराहेतान् प्रतीद सर्वमशुभमिति तत्त्यागोऽत्र प्रतीयते । न तु वास्तवमशुभवम् ॥ कुतस्तीह अपुरुषार्थप्र- ।

·निराधः जीवात्मपरमामनो: सबन्धनिष्कर्षः ११९ साक्तः ? येनेह निषिध्यत इति चेन्न , जगत्परमात्मनारापे जगसंवधा प्राप्तं भवादृशोन्मत्तजनापादित प्रतिषिध्यत इति गृहाण । एतादृशाश्व अस्थूलमनणु' इत्यादयः पारेपराध प्रांतषेधा दृश्यन्ते ॥ यत्त कहिशस्सबबन्धो ऽत्र निषिच्यते सोगस्सगवायो विषयविषयि भावो वेति विकल्प्य ,नाद्यः संयोगस्यावर्जनीयत्वात् । निरवक्त्वात् तत्सं योगो नेति चेत्- त्वदायब्रह्मणस्सावययत्वात् । निरवयत्वे जीवस्यापि निर. वयवत्वात् संयोगो नस्यात् । न द्वितीयः । अयुतसिद्धत्वेन समवायाव- श्यमावात् । 'नान्यः । त्वदायब्रह्मणो जगदान्ध्यप्रसंगात् । खस्वामिभा वप्रतिषेधे ईश्वरत्वमेव न स्यात् । किच अब संवन्धः जीवस्यापि प्रतिषि ध्यते न का? आधे अपसिद्धान्तः । द्वितीये तत्समानदेशस्य ब्रह्मयोऽपि वत्प्रसगो दुर्वारः व्यवस्थापकाभावात् । अदृष्यनियमात् ' ' अमिसन्ध्वा दिष्वपि चैवम्' इति अदृष्टादनियामकत्वाभिधानादिति प्रलपन तदीप जमादविलसितमेव । 'यस्य पृथिवी शरीरम् ' इत्यादिना चिदाचताईयो रणे शरीरत्वपपाइनेन शररिशरीरभीवात्मक एव संवन्ध एव श्रृंतिप्रति- पत्र इति अध्यवस्य च अनिवेधात् संयोगो वा तत्तत्सवन्धाऽस्तु 1- यत्तु निरवयत्वात्संयोगानुपपत्तिरिति चेन्न , त्वदीयब्रह्मणः सावयत्वादिति तत्राक्षेपस्तावदसमीचीन. निरवयत्वेऽपि निराकरणप्रयासेनेति दिक् ।। इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोघे ॥ पञ्चदशा निरोधः॥ . अथ षोउशो निरोधः शरीरित्वेऽपि निर्दोषो वैशिष्टयात्कारणं भवन् । अनन्यो यः परस्वस्मै नमो भगवतेऽस्तु वः ॥

·१२० परमते परमात्मनो जीवादपि निकर्षस्स्यादित्यापादनम् [विरोध यस्त्वात्मनि निर्दुष्टत्वानन्यत्वमिति भ्राम्यति स इत्थ उक्तप्रकारेण प्र तिवक्तव्यः । 'न स्थानतोऽपि' इत्यत्र तत्तत्पृथिव्यादसंबन्धे प्रतिपयाय मत्र तत्त्वोक्तेः तृत्प्रयुक्तदोषसबन्धगन्धशून्यत्वे अकर्मवश्यत्वादित्युक्तम् । क्दनन्यत्वविशिष्टस्व कारणत्वमभ्युपेत्य कारणात्कार्यस्य वस्त्वंतरत्वाभावेन स मर्थितम् । अतो न कश्चिद्विप्रीतषेधः । जगद्वैशिष्टयप्रयुक्तदोषनिषेधेऽपि जगद्वैशिष्टयानिषेधात् ॥ यस्तु कश्चिदुन्मत्ते ब्रवीति एतन्मते जविादपि ब्रह्मणो निर्कषः प्रा. प्रोति अस्यापुरुषार्थसंबन्धमात्रम् । ब्रह्मणस्तु तत्तादात्म्यामिति चण्डा लस्पृष्टब्राह्मणात् निरन्तरसहचारिणो ब्राह्मणस्येवेति तत्तथाविधस्यैव वचन- मनुपादेयम् । जगत्पती पुरुषार्थत्वाभावेन तत्संवन्धमात्रस्यापुरुषार्थत्वामा. वात् । कर्मवश्यत्वामावेन ब्रह्मण्यपुरुषार्थगस्वाभावाच । ब्रह्मेवाज्ञानावृतं सर्वानपुरुषार्थानश्नुते इति वदतस्तवैव मते चण्डालगृह प्रविश्य तद्भोगान भुखान-य ब्राह्मणस्य चण्डालत्वमिव ब्रह्मणोऽपि तथात्वामिति निजमुख दोषस्य निर्मलेषु दर्पणेष्वर्पणम् । अतो मूर्खस्य भगनप्रशिष्य इति स. न्तः परिहसन्ति । इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोध ॥ षोडशो निरोधः ॥ अथ सनदशो निरोधः चिदचिद्वस्तुवपुषे सर्वधर्मानुपयुधे । समस्तपदकाच्याया विष्णवे जिष्णवे नमः॥

·निरोधः]] ब्रह्मशब्दस्य सर्वशब्दसामानाधिकरण्ये दोषवारणम् १२१ स्थितं तावत् । अपृक्सिविशेषणवाचिनां पदानां विशेष्यपर्यन्त त्वमेव मुख्यत्वम् । गोनालादिपदषु जातिगुणादीनीमत्तकेषु गोनैल्या. दीनां विशेषणानां द्रव्य प्रत्यपृथक्पिद्धत्वात् नन्निमित्तका हि गवादिश ब्दा. व्यक्तिगुणपर्यन्ता गान लत्यादिवदिति । नहि तत्र लाक्षणिकत्वं गौणत्व शक्यशंकम् । शक्यसंबन्धाद्यपरिज्ञानेऽपि तत्प्रतिपत्तेः । गात्वनैल्यादि शब्दानां प्रवृत्तिानिमित्तापरपर्यायभावप्रत्ययान्तानां जातिगुणादिपरतायाः त थात्वानश्वायिकायाः सत्वाच्च । नहि तवृत्तिवर्ममात्र भावः । गोत्वनै ल्यादिपदात् तद्वृत्तिद्रव्यत्वाद्यप्रतीतेः । शरीरेऽपि तत्पदे वा पृथाक्सद्धवि शेषणम् । तद्वाचिनं च ब्राह्मणादिपदानां ब्राह्मणोऽहामत्यादौ शरीरिपर्यन्त त्वं दृष्टम् । म्यायसाम्यात् सर्वच चिडचिद्वस्तुजातं परमात्मनश्शरीरमिति अन्तर्यामिब्राह्मणादिषु प्रसिद्धम् । तच्च यस्य चतनस्य यद्र्व्यं सर्वात्मना स्वार्थे धारयितुं नियन्तु च शक्यं तत्तस्य शरीरमिति शरीरलक्षणलक्षितत्वा त् मुख्यत्वमिति तत्वमाताण्डे उपमादितम् ॥ - ननु तत्पदप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्व तत्तत्पदवाच्यतायां नियामकम् । तच्च साक्षात्तदाश्रयत्वमिव परषरया तदाश्रयत्वस्य तद्वाच्यतानिमित्तत्वे परंप रया घटत्वाश्रयस्थापि भूतलस्य घटशब्दवाच्यताप्रसगात् । अत एव ब्रा समोऽहमित्यादेरपि न मुख्यत्वम् ।' ब्राह्मणपदप्रवृत्तिनिमित्तब्राह्मणत्वादेः भरवृत्तित्वेऽपि अहंप्रत्ययविषय आत्मम्यवृत्तः । ब्रह्मण साक्षात्तदाश्रय त्वैन तद्वत् जडत्वादिदोषप्रसंग: ।। अतः कथ सवशब्दवाच्यत्वामात चे दुच्येत । आस्तिं तावत् समानाधिकरणः प्रयोगः गौः शुक्ला ब्राह्मणोऽ हमित्यादिः ॥ सामानाधिकरण्यं च शाब्दं भिन्नप्रवृत्तिानमित्तान पदानां एकस्मिन्न- थे वृत्तित्वरूपम् । तच्च न सिंहो देवदत्त इतिवत् गौणत्वगर्भम् । अनु फपेस्यप्रतिसन्धानेऽपि प्रतीतेः प्रयोगात्र ।। नायं सिंहः किंतु तत्सदृशः इति वता विशेषदर्शिनामपि, नायं ब्राह्मणः 'नायं नीलः कलाप्रतीतेश्च । अतः 16 ·११२ नव्यशंकानिवारणम् [विरोध अतो एकार्थवृत्तित्व मुख्ययैव वृत्या वाच्यमिति गौणशरीरिवाचिशब्दा. नां तन्निमित्तकतया तत्संबान्धनि गुणिनि शरीरिराणि च मुख्यत्वमगीकर- णयिमिति ॥ इदं तु विचारणीयम् । गुणशरीरवाचिशब्दानां गुणिनि शरीरिणि च न प्रत्येक शाक्तः कितु गुणगुणिनोश्शरीरशरीरिणोरेकैव शक्तिरित के. चित्तावन्मन्यन्त । एकैव शक्तिः एकेनैव निमित्तेन साक्षात्परंपरासबन्धा भ्यां गुणे गुणिनि शरीरे शीरणि च वृत्तिसवन्ध निमित्तद्वयकल्पने श. त्यानन्यप्रसगात । नच परपरया तदाश्रयत्व पदवाच्यतायां न निमित्त म् । घटद्वारा घटत्वाश्रयस्य भूतलस्यापि घटशब्दवाच्यताप्रसग इति श- क्यम् । परपरया भूतलस्य घटत्वाश्रयतायामेव मानाभावात् । नह्माश्रया श्रयाश्रयतायां आश्रयताप्रयोजकम् । अपि तु सति तत्प्रमाणे । यथा हि कारणकारणत्वादेरविशेपेऽपि कुलालपित्रादेरकारणत्वं दण्टादेः घटादिक प्र. ति कारणत्व च अन्वयव्यतिरेकसद्भावासद्भायाभ्यां कल्ष्यते तद्वत् परंप रया तदानयत्वग्राहक च सामानाधिकरण्यनिर्देशादिकम् । नचैतत् भूत- लादौ घटत्वादेरास्ति । भूतल घट इत्याद्यप्रतीतः । अत्र तु ब्राहमाङ्कम् नीला गौः इव नवृत्तिताग्राहकत्वसत्वात् युवं प्रवृ त्तिीनीमत्ताश्रयत्वम् । अत्र केव शक्तिरिति ॥ अत्रेदं चिन्त्यम् । सामा नाधिकरण्य इत्यादै व्यभिचारात् । बच तत्तत्सादृश्यविधित्सयैव तत्प्रयोगात् । तथैवानुभवाश्च । न तस्मादमित्रा श्रये सत्प्रवृत्तिविमिचताव्यापकत्वात् तनिवृक्ष्य तन्निवृत्तिरिति वाच्यम् । ब्राह्मणोऽहम् नलिो गौः इत्यादापि शरीर तन्निनित्तकत्वम् अपि तु शरीरगुणनिमित्तकस्वमेवेति युक्छमात्रायतुम् । नाकारणात् ब्राह्मणमुपसजेत् ब्राह्मणे सिद्धत्वात् ॥ यद्यपि ब्राह्मणत्वगपि तत्र विशेषणतया प्रतीयते तथा ऽपि विशिष्टमेव निमिचम् व जातिमात्रम् । सष्टमेव पदसामानाधिकरण्ये निमित्तं दृश्यते । बथाच अमर:--'त्रिषु द्रव्ये पाप ·निराधेः] ब्रह्मणि संवशन्दानां शक्तत्वे संभाक्तिदोषनिवारणम् अत एव पुण्यसुखादि च ' इति ॥ [अत्र ग्रन्थपातः] धितसामानाधिकरण्यप्रत्ययात् तदवच्छेद- कसंयन्धेन तदाश्रवता दुर्वारैव । कालस्सर्ववानिति प्रतीतेस्सत्वेऽपि का. लस्सर्वमित्यप्रतीतेः न तस्य निमित्ततावच्छेदकसंबन्धेन तदाश्रयत्वमित्य- न्यत्र विस्तरः ॥ यत्त 'निखिललोकविदितशब्दार्थसबन्धप्रकारमपनुद्य सर्वशब्दानाम लौकिकार्थ एव अनादित्वावधारण प्रामाणिका न यहुमन्यन्ते' इत्यादिन न्थेन कार्यान्वितशात निराकुर्वतां सर्वशब्दांनां ब्रह्मणि शक्त्यवधारण वि रुद्धम् । सर्वलोकविदितशष्वार्थसंबन्धावधारणाविरोधस्य उभयत्रापि तुल्य- त्वादिति प्रलपनम्- तदप्युन्मादविलासेतम् । कार्यान्वितशक्तिवाद इव शरीरवाचिनां शशीरपर्यन्तत्वे लोकविरोधाभावात् । प्रत्युत ब्राह्मणोऽहम् स्थूलोऽहमित्यादिलौकिकप्रयोगार्नुमोदितत्वाच्च ॥ यस्य किंच ‘वचसां वाच्यमुत्तमम् ' ' सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति ' ' बेदै श्व सवैरहमेवं वेद्यः' इत्यादिभिस्सामान्यतो विशेषतश्च श्रुतिस्मृतिभिः जग त इव कार्यान्वितशक्तेः केनाप्यमितत्वाच्च । कल्पनायां हि लोकविरोधो बाधकः नतु श्रुतिप्रमिते । अन्यथा ब्रह्मनिह्ववसिंगेन चार्वाकमतचर्वण दु रिम् ॥ अत एव च शरीरवाचिनां शररिपर्यन्तत्वस्य लोकप्रसिद्धत्वेऽ पि सर्वस्य भगवच्छरीरत्वं न लोकासिद्धमिति शकाऽपि परास्ता । पृथिवी शरीरम्' इत्यादिभिर्विशेषत : एतत्सर्व हस्तनु ' इत्यादिभिस्सा मान्यतः सर्वशरीरत्वस्य प्रमितत्वात् नत्र लोकविरोधस्याकिंचित्करत्वात् । नच तत् गौणामिति शक्यम् । 'यस्य चेतनस्य यत् द्रल्यं सर्वात्मना स्व थे नियन्तु धारयितु च शक्य तत्तस्य शरीरमिति शरीरपदप्रवृात्तीनाम- तत्वेनमुख्यतानिश्चयात् । त्वमहशब्दलायार्थसच्चिदानन्दलक्षण इत्यादीनां सचिदानन्दपदानामिव सत्ताज्ञानानन्दप्रकरयोः बोधकाः त्वमहमादिशब्दाः अपि तु तच्छरीरप्रकारकबाधका इत्येतावन्मानपराणां ' वचसां वाच्यमुत्त- ·१२४ आकाशल्यापि कार्यत्वमेवेति स्थापना [विध मम् ' इत्यादिप्रमाणप्रातपन्नवाच्यतानिर करणपर्यन्तसामर्थ्याभावात् । शरीर लक्षणप्रपञ्चप्रकारस्तु सारदाणे, तत्वमााण्डे च द्रष्टव्य इत्युपरम्यते ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोध ॥ सप्तदशो निरोधः ॥ अथ अष्टादशो निरोधः *. सूक्ष्माचिद्वपुषो यस्मात् जज्ञे विश्वं वियन्मुखम् । निष्कलं निष्क्रिय शान्त तमनन्तमुपास्महे ॥ ननु नाकाशस्य कार्यत्वं युक्त निरवयवद्रव्यत्वात् आत्मवत् । एवं वायुरपीति चन्- मैवम् । हेतोरसिद्वेः । तथा हि आकाशस्य नित्यत्व. मंगाकुर्वता न द्वभुत्वमगीकृतम । तच्च मूर्नद्रव्यसंयोोगत्वरूपमभ्युरंगतम् । तत्र आकाशे घटस्य सयोग किं कात्यैन ? किं वैकदेशेन ? आधे आकाशस्य घटादिवदल्पत्व वा स्यात् घटादेवी विभुत्वमिति । द्वितीये- सावयवत्व दुर्वारम् । वेदान्तेषु तस्य पञ्चीकरणप्रक्रियया अशभेदेन परि णामांगांकारेण मावयवत्वनिर्णयात् । आकाश नित्य निरवयवद्रव्यत्वादित्य- नुमान अत एव नरशिर.कपालशुचित्वानुमानवत् कालात्ययापदिष्टम् । हेतुश्च स्वरूपासिद्धः । एव वायोराप सावयत्वं प्रामाणिकम् ॥ अत एव 'वेणुरन्धविभेदेन भेदः षड्जादिसंज्ञितः । अभेदव्यापि- नो वायोस्तथ ऽसौ परमात्मन ॥ ' इति वचनबलात् वायोरिव आत्म. नोऽपि स्वरूपैक्य वदन्त परास्ताः । वाय्वादीनमिव आगनामपि आ कारसाम्यमात्रप्रतिपादनेन स्वरूपैक्याप्रतिपादनात् । सितनालादिभेदेन यदे ।

·निरोधः] अवयवंसंघातरूपस्य शरीरस्य एकत्वं कथमितिविचार: १२५ दृश्यते नमः । उक्तयुक्तेः । आकाशमेक हि यथा घटादिषु पृथग्भवे- त् ' इत्यादिष्वाप पृथग्व्यपदेशानहतारूप एकत्व एकैकशब्देनाच्यते । घ. टावच्छेदकैबलक्षण्यात् पृथग्व्यपदेशार्हतारूप पृथक्वम् । यथा देवदत्ता दिषु श्यामवलोहितत्वादयो धर्माः एकस्वरूषत्वाविशोधन. पृथक्स्वरूप तामवगमयन्ति । खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गो गौ इत्यादौ खण्डत्वमुण्डत्वाद यः स्वरूपैक्याविरोधिनः तत्पृथक्त्वं कल्पयान्त तद्वत् ॥ यत्त देवदत्तादिशरीरस्यापि सावयवत्वात् स्वरूपैक्य नास्त्येव तत्कथ तत्र स्वरूपैक्यादिव्याघातः ? उच्यते- नैव देवदत्तशब्दोद्यवयवसमुदाये सकेतितो न प्रदेशे वर्तयितुं शक्यः । एव घटादयोऽपि शब्दाः। ततश्च स्वसमानाधिकरणस्वाश्रयप्रतियोगिभदव्याप्यानां खण्डत्गदानामेकस्यांगे व्य तावनन्वयान् युक्तमाश्रयभेदकत्वम् । श्थामत्वयुवत्वादीनामतथाविधानां न स्वाश्रयभेदकतीत युक्तमाश्रयितुम् ॥ यद्यपि सिद्धान्ते अवयवातिरिक्तत्वमवयविनो न संमतम् तथाऽपि अवयवानामेव सयोगविशेषविशिष्टानां अबयत्वव्यवहारविषयत्यात् विशेष णविशिष्टे संकेतितस्य पदस्य केवलविशेषणे प्रयोगायोगात् तदवस्थोपादान- द्रव्यस्यैव उपादेयत्वात् । तत्तद्वस्थाद्वारकमेकत्व तत्राबाधितमिति तत्र स्व रूपैक्यव्यवहारो न विरुद्धः । दृश्यत हि समाहारगतमेकत्वमादाय पाण- पादांमत्यादौ समाहारद्वन्द्वे एकवचनप्रयोग । परीक्षकाश्च ' राजसूयेन स्वा ' इत्यादी दम्पत्यो कर्तृत्व एकमिष्टिपशुमोमात्मकसमुदायगतं समुदायत्वमेकमादाय एकवचनप्रयोग. तधेव ' दर्शपूर्णगासाभ्वा' मियादौ पर्वद्वयगतसमुदायद्वयनिष्ठ द्वित्वमादाय द्विवचनप्रयोगं च वर्णयन्ति । एत- देवाभिप्रेत्य भगवद्भाष्यकारैः जन्माद्यधिकरणे जन्मादिविशेषणभेदाद्ब्रह्मणो बहुत्वप्रसगमाशक्य श्यामत्वादिविशेपणभेदऽपि देवदत्तादेरिव ब्रह्मणोऽप्ये कत्वमविरुद्धमिति वर्णनं कृतम् ॥ अत एव 'वेणुरन्ध्रविभेदेन' इति श्लो कव्याख्या नावसरे ' वाय्वशानां स्वरूपैक्यपरत्वात् निरस्यताम् । तद्वदेव दे राज्यकाम ·जन्माद्यधिकरणश्रीभाष्याशयप्रकटनम् [विरोध वदत्तादिष्वपि वस्तुस्वरूपैक्यनिरासे तुल्ये तत्र विशेषणभेदायत्तं न स्वरू- पैक्यानरासे तुल्ये तत्र विशेषणभेदायत्तं न स्वरूपानेकत्व यथा तद्वत् ब्र ह्मणोऽपि न स्वरूपभेदायत्त स्वरूपानेकत्वमिति दृष्टान्तवर्णनं विरुद्धमिति कस्यचित्प्रलापोऽपि निरस्त । अवस्थाविशेषविशिष्टवस्तुगतमेकत्व अवस्था द्वारक श्यामत्वादिविशेषणभेदेऽपि यदा तत्र कैमुतिकन्यायसिद्धो ब्रह्मण्ये- कन्वानपगम. इत्येवमभिप्रायकत्वं जन्माद्याधिकरणस्थश्रीभाष्यस्य ॥ इद तु शक्यम् । देवदत्तादिशब्दानामिव वाय्वाकाशादिशब्दानाम पि उक्तरीत्या विशिष्ट संकेतितत्वात् तदंशेषु बाय्वादिशब्दप्रयोगानैचि. स्यात् । तत्रापि स्वरूपैक्यपरता किं न स्यात् ? इति । तत्रेदं तत्वम् । समुदायवाचिनः केचिदेकदेशेऽपि प्रयुज्यन्ते । यथा पूर्वे पांचाला उत्तरे पांचाला इति । तान्त्रिकाश्च पटैकदेशस्थे पटावस्थ इति वर्णयान्त । नैवं देवदत्तादयश्शब्दास्तदेकदेशे प्रयुज्यन्ते । अतस्ते समुदाये सकेतितास्तत्र व च शक्ताः । अतस्तत्र स्वरूपैकत्वमाविहतम् ॥ वस्तुतस्तु इदमत्राकूनम् । एकवरूपाणामाप वस्त्नां कषां चिदा काराः समानाकाराः वाय्वाकाशाद्यंशाः केपांचिच्चासमानाकाराः देवदत्त शरीराणामवयवा हस्तादयः । तेषु सज्ञाभेदा आकारभेदप्रयुक्ता एव । तथा पृथिव्यंशेषु मृत्वाषणादिषु मृदशेषु च घटकरकामाणकशरावादिषु तत्तत्संज्ञाभेद आकारभेद आकारभेदप्रयुक्त एव समानाधिकारेषु वावा- काशादिषु दृश्यन्ते । तत्तदुपाधिगतविलक्षणकारयोगात् संज्ञाभेद. । तदे- तदाह- 'बेणुरन्ध्रविभे न मैदः षड्जादिसंज्ञित ' इति । 'सितनीला दिभेदेन यथैक दृश्यते । !! यत्तु घटाकाशादिसंयोगादे. एकदेशकान्य- विकल्पेन आकाशादेस्सावय : निरवयवयोः जीवपरमात्मनोस्संयोगो नसि द्धथेदिति दूषणं तत्र यद्वक्तव्य तत्सर्व तत्वमुक्ताकलाप, सर्वार्थसिद्धयोः सेयोगनिरूपणप्रकरणे उक्तम् ॥ तथा च तत्र व्रन्थः- 'सर्व द्रव्य सभा गं न यदि कथमुपाध्यन्वयो भागतस्स्यात् कास्न्येनोपाधियोगे कथमणुवि ·नियधः जीवब्रह्मणोः निरवयवत्वै कथं संयोग इतिदूषणपरिहारः १२७ भुनोः सूक्ष्मतादीति जैनाः । सामग्रीशाक्तभेदप्रजानतावविधोपाधियोगस्वमा वादोपाधिक्यंशक्लुप्तिः कथमिव न भवेद्विश्वसबन्धदृष्टेः ॥' इति मूलम् । अत्र 'जैनाः' इत्यत्र जीवब्रह्मणोस्संयोगे दूषणसाम्यमापादयतो जैनगान्ध त्वं व्यक्तमुक्तम् । परिहाराभिप्रायस्तु सर्वार्थसिद्धौ व्यक्तमुक्तः । श्यते तावत् संयोगः । सच काचित्कतया उपलभ्यते । सच यदि प्रदेश एव न वस्तुनात्यभिधीयते तथा सति तथा तस्यापि प्रदेशस्य प्रदेशान्तरप- रिक्लुप्त्या कस्मिंश्चिदपि वस्तुनि सबन्धो न स्यादेव । दृश्यमानस्य च संबन्धस्य आधारतया परिदृष्टमेव वस्तु ग्राह्यम् । तत्तु निरवयव चेत् औपाधिकांशक्लुप्त्या निर्वाह्यम् । ननु तादृशस्य उपाधिसबन्धेऽष्यनधि कार इत्युक्तमिति चेत्– विश्वसंबन्धदृष्टिबलादुपाधिसबन्बन्धस्य खरूपनि वाहकत्वेने निर्वाहः कल्ष्यः । एवं च सति अणुरपि धर्मिग्राहकप्रमाण बलात् अणुत्वेनैव सिद्धः । विभुरपि विभुत्वेनैव । उभयमापे निरव यवमौपाधिकांशक्लूप्तिश्चति संगतमेतत्' इति । एतदुक्त भवति । श्रुति: व मूभीषक्तं साचे ब्रह्मणो जीव- स्यच निरवयवत्त्व विभुत्वं ब्रह्मणः अणुत्वं जीबानामाह । 'नित्यं विमुं सर्व गवम् ' 'एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः' 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्' इत्यादिका । नचैतां युक्त्या बाधितु चार्वाकादम्यम्य बुद्धि यते । आ- काशे तु नैवम् निरवयबत्वनित्यत्वग्राहिणी श्रुतिरास्ति । किंत पञ्चीकरणत्रि- बृत्करणायुक्त्या तत्सावयवतैवं प्रत्याय्यते । अतो न तदृष्टान्तेन ब्रह्मण स्सावयत्व वा ब्रह्मदृष्टान्तेन आकाशस्य निरवयत्वं वा कल्ण्वमाप्रिसगांत् । 'ममैवांशो जविलोके जीवभूतस्सनातनः' इत्यादिक तु विशिष्टैकदेशाभि- प्रायकम् । रामकृष्णादेरशत्वव्यवहारस्तु सामथ्र्यैकदेशाभिप्राययकः । औ पाधिकांशाभिप्रायकत्वे दोषः ।। यद्यपि आकाशस्य निरवयत्वेन एकत्वेन च प्रसिद्धस्य सावयबत्वा नेकत्वप्रसाधने त्वदीयब्रह्मणः सशरीरत्वस्य शंखचक्रादिधारणे सावयवत्व ·१२८ आकाशस्येव ब्रह्मणोऽपि साबयवत्वमनकवचेति कापरिहार: मनेकत्वं च ब्रह्मणो दुष्परिहरमिति आकाशं सावयवं निरवयव चेति वि चारः साक्वक्मेकमने वेत्यादिविचारोऽपि न प्रशसनीयः । किस्वाच्छा- दखीय. स्वमतव्याघातहेतुत्वादिति दूषण, नपि भ्रान्तजाल्पतमनुपादेयम् । तथा हि= किमाकाशस्य निरवयवत्वप्रसिद्धिः लौकिकी वैदिकी वा ? नाद्यः आसिद्धेः । प्रत्युत घटाकाशः करकाकाश इत्यादिभेदव्यवहारेण सावय त्वस्यैव प्रसिद्धः । नं द्वितीयः । त्रिवृत्करणादिना पञ्चीकरणादिना च तत्साववत्वस्यैव सिद्धः । एकत्वप्रासद्धिस्तु नावयगतमेकत्वं विरुणद्धि भि- नाश्रयत्वात् । समानाश्रयत्वे हि तयोर्विरोध. ? अन्यथा घटादिष्वप्ये- कत्वमासीद्धविरोधात् सावयवत्वासिद्धिप्रसगः ॥ न्नु घटत्वाबस्थागतमेकत्वं तदवस्थेष्वयवेषु विद्यमानगपि अतदव स्थेष्बयचेषु अतदवस्थेषु कपालादिष्वनेकत्व न विहन्तीति युक्तम् । इह त्वाकाशावस्थायामेव एकत्वमनेकत्वं च विरुद्धमिति चेत्- सत्यम् । अव स्थैव द्विधा । एकाययवमात्रपर्याप्ता । अन्या तु तदेकदेशेऽपि पर्याप्ता । यथा सूच्यादिबद्धे पटद्वये एका पट इति खण्डेषु च द्वाविति । अत एव पटैकदेशे दग्धे पटो दग्ध इति व्यवहरन्ति । अनिबिडद्रव्येषु च तेजोजला दिषु, जलत्वेन तेजस्त्वेन एकत्वानेकत्वव्यवहारः प्रत्य क्षेणैवावगम्यते । त- स्मात्समुदायकदेशाभिप्रायककत्वानेकत्यव्यपदेशो ने विरुद्ध इति अलमनेन, उन्मत्तालापकरणेन ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधीनरोघे ॥ अष्टादशा निरोधः॥

·अथ एकोनावंशो निरोधः . निमित्तं चाप्युपादानं विश्वस्य चिदचित्तनुः । शिवब्रह्मादिभिर्बन्द्यो श्रेयसे भूयसेऽस्तु न.॥ उक्त हरिरव सर्वस्य जगतो निमित्तमुपादानं चेति श्रुतिभिर्घोषितं प्रकृत्यधिकरणे निमित्तमात्रमीश्वरः प्रधानमुपादानमिति पाशुपंतं तु मतं पत्युरसामञ्जस्यात् ' इत्यत्र निरस्तम् विशेषशब्दमूर्धन्यनारायणपदघाटतासु श्रुतिषु विष्णोरन्यस्यस्य कारणत्वप्रतिपादनासामजस्यात् । आनुमानिकेश्व रनिमित्तत्वस्य निमित्तोपादानाभेदप्रतिपादकश्रुतिविरोधन असामञ्जस्या । नारायणादुद्रो जायते ' इत्यादिषु जन्यत्वेनेन्द्रादिसाधारणस्य तजनक- त्वानुपपत्तेः असामंजस्यादित्यादिक 'असामजस्यात्' इति सामान्यनिर्दे शादवगम्यते । श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे स्मृत्यप्रागाण्यस्य पूर्वतन्त्रसिद्धत्वात् । अ- सामंजस्यादिति प्रसिद्धवनिर्देश. आनुमानिकनिमित्तेश्वरवादे च असाम- जस्य शास्त्रयोन्याधिकरणे सय्यानरूपितम् । तत्र हीद निष्कृष्टम्- अनुमानं हि उपादानत्वानधिकरणवृत्तिकर्तृत्वगोचर घटादिकतृदृष्टान्तेन स शरीरनिष्ठकर्तृत्वपर्यवसित च । कुलालादेहि शरीरस्यैव मृदाद्यधिष्ठातृत्व ध टादिकतृत्व च दृष्टम् । दृष्टानुसारिणी च कल्पना । अतो न प्रधानस्य उपादानत्वम् । पशुपतेनिमित्तत्व अशरीरस्यैव कारणत्वामत्यादि सर्व दृष्ट- विरोधात् श्रुतिविरोधाच अनुपपन्नमिति ।। श्रुतिप्रामाणिकमुपादानाभिन्नकर्तृत्वं चिचिच्छरीरकत्वं कारणत्वोप युक्तं अप्राकृतानेकशिरवत्त्वं चेत्यादिकं सर्व प्रमाणान्तरानवगत' । नहि तत्र कश्चिद्विरोधः समास्त ? न तावत् न्यायविरोधः । कोऽसौ विरोध न्यायः । वैषम्यनैघण्यासगः । अबाप्तसमस्तकामत्वं वा ? नाधः कर्म- सापेक्षस्वेन तदप्रसंगस्य 'वैषय्यनैपुण्य न सापेक्षत्वादिति सूत्रकाररेवोक्त त्वात् । न द्वितीयः । आप्तकामत्वेऽपि लाल थे सृष्टिसंभवस्य 'लोकवः तु लोलाकैवल्यम्' इति सूत्रकारैरेवोक्तः । ‘स एकाकी न रमेत' इत्या दिश्रुतेश्च ॥

·१३० पाशुस्ताधिकरणे नव्यमतनिराकरणम् [विरोध सवन्धा. यत्तु 'पत्युरसामञ्जस्यात् ' इति प्रथमसूत्रे वैषम्यनैघृण्यप्रसगादवा- सकामत्वव्याघातादित्याद्यसामजस्यादिति न्यायः वर्णितः । 'संबन्धानुपपत्ते श्व' इति द्वितीयसूत्रे संबन्धानुपपत्तिरुक्ता । 'अधिष्ठानानुपपत्तेश्च' इति तृतीयसूत्रे शरीरानुपपत्तेरीश्वरस्य कर्तृत्वं न संभवतात्युक्तम् । 'करणवच्चे- न भोगादिभ्यः' इति चतुर्थसूत्रे करणायत्तशरीरवत्त्वे जीववदीश्वरस्यापि मोक्तृत्वप्रसंग इत्युक्तम् । एतैन्यायैः त्वदभिप्रेतेश्वरस्यापि कर्तृत्व दूषित भक्तीति कस्यचित्प्रलपन तदुन्मत्तप्रलपनमिति प्रसिद्धमेव । नुपपत्तेश्च' इति द्वितीयसूत्रकल्पनेन सूत्रान्तरेष्वपि भाष्याद्यनुक्तसूत्रार्थानु. नुवादेन च उन्मन्दस्य स्फुटत्वात् । इत्थमत्र भाष्यम्- ' नैकास्मन्नसभ. वात्' इत्यतो नेत्यनुवर्तते । पत्युः पशुपतर्मत नादरणीयम् । कुतः असा. मंजस्यात् । सामर्थ्य च अन्योन्यव्याघाताञ्चव विरोधाच्चेति प्रथमसूत्रे इ. श्यते । द्वितीयसूत्रं नास्त्येव । 'आधिष्ठानानुपपत्तेः' इत्यत्रापि 'वेदबारा नामनुमानाद्धि केवलानीमत्तेश्वरकल्पनात् । तथा च सति दृष्टानुसारेण कुलालादिवदधिष्ठानम् ' इत्यादिना दृष्टविरोध अनुमानस्य कालात्ययाप. दिष्टत्वात् नाशरीरस्येश्वरस्य प्रधानाद्यधिष्ठानम् । सशरीरत्वे चापि दृष्ट विरोधादेव नं निरवयवशरीरवत्त्वमानुमानिक प्रभवतीति उक्तम् । 'करण वञ्चेत् ' इत्यत्रापि अशरीरस्यैव जीवस्य करणाद्यधिष्ठातृत्व तद्वदीश्वरस्यापि देहायधिष्ठानं स्यादित्याशक्य तत्र पुण्यपापयोस्तन्निमित्तयोस्सद्भावात् इह च तदभावादयुक्तं प्रधानाद्यधिष्ठातृत्वम् । तत्सबन्धखाकारे च अन्तवत्त्व- मसर्वज्ञत्वं चानन्तरसूत्रैर्शितम् ॥ श्रुत्युक्तनिमित्तोपादानाभेदे च न कश्चिद्विरोधः । चिदचिच्छरीरक स्यैवोपादानवांशिकारात् । नचात्रादृष्टविरोधः । सूक्ष्मताऽपन्नस्य वस्तुनः स्थूलावस्थमात्मान प्रत्युपादानतायाः प्रत्यक्षेणावगमात् । नापि सद्वारकाव स्थाश्रयत्वे, विरोधः । शरीरद्वारकबाल्यौवनाद्यवस्थाश्रयतायाः आत्म निलो क एव दर्शनात् . । कतृत्वादिकारकान्तरोष्वव उपादनतायां सद्वारकताया आशिरोधाच विस्तृततावत् सिद्धान्तचिन्तामणौ ॥

·निरोधः] शिक्य निर्मित्ततावादो बेदविरुद्धः एतेन न्यायविरुद्धस्य अतिबलात् सिद्धौ कृत्स्रप्रसाक्तिनिरवयत्वशब्द कोपो वा इति न्यायविरुद्धपरिणामः श्रुतिबलादंगीकतुं शक्योऽपि अचिंद्व- स्तुनः परिणामः सद्वारकं ब्रह्मणः परिणामित्वमित्यादिकं चायुक्तं स्यादि- ति कस्याचदुन्मत्तस्य प्रलापो दूरोत्सारितः । 'निरवयत्वशैब्दकोपी वा' इति सूत्रे श्रुतिविरोधस्यवोक्ततया तत्र न्यायविरोधोक्तरुत्मत्तप्रलापत्वात् । निरवयवत्वनिर्विकारत्वादिश्रुतिविरोधात् । साक्षात्परिणामस्य स्वरूप शरिद्वारकपारणामस्य तात्पर्यतस्सृचनात् । सोऽभिध्याय शरीरात्खास- सृक्षर्विविधाः प्रजाः' इति तथैवौपवृंहणात् । तत्र दृष्टविरोधश्रुतिविरोधयो- रभावात् । निमित्तत्वोपादानत्वयोः श्रुतिप्रमितयोः अन्यतरस्य प्रामाणिक- त्वे अन्यतरस्याप्रामाणिकत्वसंभवाच उपादानत्वस्यावश्यकत्वे शरीरद्वारा त दाश्रयत्वस्य बालो युवा जात इत्यादिवत् औचित्यादपि कर्तृत्वच न परिणा मरूपमित्युफ्पादितम् ॥ अत एव ब्रह्मणः स्वतः परिणामं त्यजेता कर्तृत्व. माप तस्य त्याज्यं स्यादिति भ्रान्तप्रलापो निरस्तः । तस्मानिमित्तमात्रेश्व रवादो वेदविरोधादयुक्तः ॥ शिवस्य निमित्ततावादोऽपि वेदविरुद्धः । विशेषशब्दमूर्धन्यनाराय- णशब्दद्घाटितवाक्यानुसारेण साधारणशब्दघटितवाक्यानां सर्वेषामपि तत्रैव पर्यवसानस्य छागपशुन्यायसिद्धत्वात् ॥ ननु 'पशुनां यजेत' इति उपादानगतत्वेन एकस्वस्य विवक्षितत्वाल सर्वपश्वालंभस्रायला कस्य चिदेकस्यैव पशोरालभ्यत्वे सति कोऽसौ प- शुरित्यपक्षायां मन्त्रवर्णात् छागो निणीयत इत्युक्तम् । इह तु अनसुध्ये ब्रह्मणस्वरूपे कुत एकत्रैवे पर्यवसानापेक्षा इति चेत्-न अननुष्ठेयत्वे 'एकमेवाद्वितीयम्' इात कारणगतैकत्वश्रुत्या तस्योक्तन्यायन विवक्षितत्वेच सति असाधारणनारायणशब्दानुसारात् अन्येषां तत्र विश्रान्तर्युका था ऽऽहुः–'निस्साधारण्यनारायणपदविषये निश्चयं यान्त्यबाधे सद्ब्रह्माचारल. स्समानप्रकरणपठिताः शंकितान्यार्थशब्दाः' इति ॥

·१३२ नारायणशब्दे अटकुप्वाडित्यनेन णत्वावधिप्रतिषेधः [विरोध - ननु 'आपो नारा इति प्रोक्ताः आपा वै नरसूनवः । ता यदस्या- यतनं पूर्व तेन नारायणस्मतः ॥ ' इति उदकशायिनारायणत्वस्यैव तत्पद प्रतिनिलि त्वात् । तस्य च साधारण्यात् कुतो नारायणशब्दस्यासाधा- रण्यामीत चेत् सत्यम् । न यौगिकोऽय शब्दः मत्स्यकूर्मादिष्वप्रयो गात् । किंतु योगरूढः । अस्ति च रूढग्राहकमन्त्रणत्वम् । तद्धि पूर्वप दात्संज्ञायामग' इति विहितम् । सज्ञात्वं च व्यक्तिविशेषे न रूढिमन्तरे ण संभवति । सा च भगवति हरावेबोति प्रयोगप्रसिद्धिप्राचुर्याभ्यामवगम्यते । अतो न देवताऽन्तरे तस्य वृत्तियुक्ता ॥ - अथ स्यात् । माऽस्तु 'शकायाम् ' इति णत्वम् । अकुप्वानु- म्व्यवायेऽपि ' इत्येव णत्वमस्तु । नच तत्र 'रषाभ्यां नोणसमानपदे 'इति अधिकारादेकस्मिन्नेव पदे णत्वं विधीयते । तच्च 'निमित्तनिमित्तिनाः' इति सामर्थ्यागम्यते । इह तु नैवम् नारपदायनपदयोर्मिन्नत्वादिति वाच्य- म् । समासस्याध्यकपदत्वादैकपद्यमेकखयमेकविभाक्तित्वं च समासप्रयाज नमिति किल न्यायवृद्धाः । नचेव सज्ञायां णत्वविधिवैयर्थ्यम् । मनाम' 'गन्धर्वगानम् ' इत्यादावतिप्रसंगवारणाय संज्ञायामेवेति नियमा. यं ददुपपत्तेः । आस्ति च नियमार्थत्वे ज्ञापकम् ' उपसर्गादसमासेऽपि मापदोस्त' इत्यत्र समासेऽपि ग्रहणम् । तद्धि समासे च असमासे च प्रणमति परिणमति प्रणामकः परिणामकः इत्यादौ णत्वार्थ क्रियते तच्च पर्थम् । 'उपसर्गनोपदेशस्य सारूप्योक्तौ 'अपूर्वपदात्' इत्यस्याननु- वृचौ क्रियते ज्ञायते । पूर्वपदात्' इत्यस्य नवमार्थत्वात् न समार्से णत्वं प्राप्नोतीति तदपि यथा स्यादित्येतदर्थमपि ग्रहणमित्युच्यते एवं तर्हि तस्मादेव नियमात् नारायणशब्देऽपि नासंज्ञाया णत्वम् ॥ किंच न समासप्रयुक्तमैकपद्यमाश्रित्य रामनामेत्यादौ णत्वप्राप्तिः प द इत्येकत्वविवक्षया तद्वतो ग्रहणेन चैकपदत्वलाभेऽपि पुनस्समनिग्रहणे न काकदाचिदपि मिन्नपदत्वानधिकरणं तथाविधस्य पदस्यैव समानपदेन ·नरोधः]] पा.सूत्रे सगानपदत्यस्य सिद्धान्तानुकूल्यम् १३३ . ग्रहणमिति निर्णयात् । तथा च भाष्यम्-- 'समानपद इस्युच्यते नचैतत् समानं पदम् । समासे कृते सामान पदं यन्नित्यं नचैतन्नित्यं पदमेब । किं वक्तव्यमेतत् ? नहि कथमनुच्यमानम् संमते समासग्रहणसामर्थ्यात् यदि हि यसमानं चासमानं च तन्त्रं स्यात् समानग्रहणमनर्थकं स्यात्' इति । कैयटश्चाह- 'पद इत्येव अपदस्थयोर्निमित्तानमित्तिनारसभवात् सामोदेकत्वसंख्याया विवक्षया समानलब्धे समानश्रुतिरगीकृतावधारणा- विज्ञायत' इति ॥ अत एव 'पूर्वपदात्संज्ञायाम्' इत्यस्य न नियमार्थता । समासादव यवयोः पदयोः प्रत्येक प्रत्येक प्रयुज्यमानयोः भिन्नपदत्वात्समानपदशब्देन निमित्तवत्पदमदाधकरणताऽवच्छेदकपदत्वानवच्छिन्नत्वाभिधायकेन रामशब्दासमभिव्याहारेणापि प्रयुज्यमाने नामपदे विद्यमाननकारस्य निमि तवत्पदभेदाधिकरणताऽवच्छेदकपदत्वावच्छिन्नाधिकरणताकस्य व्यावर्तित- त्वात् । 'वत्र किवि' त्यादिना णत्वाप्राप्तया तद्वथावृत्तय पूर्वपदादि- त्य नियमार्थताऽनुषप्रेत्तः । एतत्सर्वमभिप्रेत्योक्त कैयटेन- 'समासे चापूर्वोत्तरविभागापेक्षया मिन्नपदत्वमस्तीति णत्वाप्रसंग. । अथ खरापा यण इत्यत्र कथ णत्वं यावता खरशब्दस्याप तत्सदत्वमास्ति । तत्सत्बात् रूप- स्य समानपदत्वं नास्तीति । अत्राहुः- 'यत्र द्वावाप निमित्तनिमित्तको समानपदत्यादव्याभिचरतः तत्र णाभाव: । इह तु रेफस्याव्यभिचारेऽपि नकारस्य समानषदत्वान्यभिचारात् णत्व प्रवर्तत ' इति ।। , एतदुक्तं भवति । समानषद' इत्यत्र समानशब्दः समाननामाव यवमित्यत्रेव एकशब्दपर्यावा' । तेन एकपदस्थत्वं तदर्थः । ततश्च समास प्यकपदत्वात् रामनामत्यादावतिप्रसक्त तदिति मिन्नपदावृत्तित्व तदर्थो वा- च्यः। तच्च निमित्तविशेषणं निमित्तिनो वा ? आधे खारपायणो न सि द्धयेत् । निमित्त मत्प्रत्ययभिन्नखरशब्दवृत्तित्वात् रेफस्थः । एवं दाक्षाय- णशब्देऽपि विकारस्य तथात्वात् । अव्याप्तिः अप्रासीद्धश्च सर्वस्यापि किं ·१३४ गन्धबगानं रामनामेत्यादौ णत्वाभावे हेतुप्रर्दशनम् [विरोध चिद्भिन्नपदप्रवृत्तित्वात् । अथ निमित्तवद्भिन्नपदात्तत्वं तदितीत्याश्रित्य निमित्तिनों, विशेषणमिति द्वितीयपक्ष आश्रीयते खारपायणादौ । अनि मित्तवत् भिन्नप्रत्ययवृत्तित्वात् न दोष इत्युच्येतं नैतदीप युक्तम् । पदश, ब्दस्य पद्यत गम्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या नपावेनोक्तदोषान. तिवृत्तेः । सुप्तिङन्तपरत्वे च सुबुषत्तेः प्राक् 'गतिकारकोपपदानाम् ' इति समासे गन्धर्वगानम् ' इत्यादावतिप्रसंगात् । न णत्व वा उच्यते । अन्यथा निमित्तवत्पदभिन्नपदवृत्तित्वात् अप्राप्ते णत्वे व्यर्थस्स्यात् शत ॥ . अत्रायमामिसान्ध कैय्यटस्य । 'समानपदे ' इति निमित्तिन एव वि शेषणम् । तदर्थश्च निमित्तवत्प्रयोगांविषयवृत्तिभिन्नस्वम् । तच्चास्ति खा रसायणाादौ । खरादिशब्दानां पृथक्प्रयोगेऽपि प्रत्ययमात्रस्याप्रयोगात् । न केवला प्रकृति. प्रयुज्यते नापि च केवलः प्रत्ययः प्रयुज्यते । रामनामादौ नातिप्रसंगः । नामादिपदानां रामादिपदाविषयकप्रतीतिविषयकतया तद्वृत्ति त्वात् नकारस्स्यात् । तथैव सुबुत्पत्तेः प्राक् समासेऽपि न गन्धर्वगानाम यादावर्तिप्रसग । गन्धर्वादिपदाविषयकप्रतीतिविषयनानादिपदवृत्तित्वान्न- कारस्य णत्वाप्रसक्तेः । कथंतर्हि नूनमतश्शब्दे णत्वप्राप्ति रात चेत्- अखण्डं सखण्ड वा कस्यचिदिदं नामेत्याश्रित्य 'पूर्वपदात्' इति णत्वप्राप्तौ तद्वारणार्थः क्षुम्नादिपाठः' इति कैय्यटषिवरणादिष्वेवोक्तत्वात् । अतोन कश्चिद्विरोधः ॥ अत एव मात्रभोगिणः,वरिभोगिणीत्यादौ भोगोत्तरपदसमासे प्रत्यये यणादेशे च निमित्तेन प्रत्ययस्यत्वेन तस्य च केवलस्य प्रयोगाविषयत्वेन नि मितवत्पदाविषयकप्रयोगविषयस्थत्वाभावस्य णत्वप्रयोजनस्य सत्वात् भव- येव णत्वम् । केवलं मागेपदमेव प्रयुज्यते नत भोगिनिपदम् । केवलान भोगपदात् प्रत्ययविधानात् । नन्वेव गर्गाणां भगो गर्गभगः सोऽस्या स्तीत्यास्मन्नर्थे इनिप्रत्यये नर्गभगिणीत्यत्र णत्वमिष्टं न सिद्धयेत् । केवल ·निराधः गर्गभगिनीत्यादौ णत्वप्रसंगवारणम् स्यापि भगिनीशब्दस्य प्रयुज्यमानतया निमित्तवत्पदाविषयकप्रयोगविषयक. प्रयोगविषयवृत्तिस्वानकारस्येति चेत् सत्यम् । तथाऽप्यन्योन्याभावस्याव्याप्य. वृत्तितया निमित्तवत्पदाविषयकप्रयागविषयवृत्तित्वाभायस्य उक्तविग्रहविषय, णकारे सत्वेन णत्वाविघातात् । अन्योन्याभावोऽपि व्याप्यवृत्तिरिति पक्षेतु तद्भेदविवक्षायामपि न दोषः । एतदेवाभिप्रेत्य प्रातिपदिकान्तसूत्रे भा. ध्यम्- 'प्रातिपादकान्तस्य णत्वे समासान्तग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयो जनम् ? असमासान्तप्रतिषेधार्थम् । समासान्तस्य माभूत् । गर्गभगिनी दक्षमागनीति नवा भवति । गर्गभगिणीति भवति । यदेतद्वाक्यं गर्गाणां भ गो गर्गभगः गर्गभगोऽस्यास्तति । अदात्वतद्वाक्य गर्गाणां इति ॥ कैय्यटश्च- 'गर्गभागनीति मागीन्नित्येतस्यान्तो नकार इति गर्गभगोऽस्यास्तीति खारपायणवत् समानपदस्थत्वात् रेफनकार नेनेति च णत्वं च । प्रयोगाविषयेत्यत्रापि प्रयोगविषयम्वाभावः तद्भिन्नत्वं वा प्रवेश्यम् ॥ वस्तुतस्तु समान इति यत् तेनैकाश्रयवात्तत्वानिमित्तानीमतिनो ऽपि रामणेत्यादिप्रातिपदिकप्रत्यययोः तयोरेकाश्रयवृत्तित्वाभावात् णत्वापा- प्ता तत्सिद्धये तन्निष्पत्तये पदग्रहणं कृतम् । तेन निमित्तनिमित्तिनारेकपद- वृत्तित्वमेव विवक्षितम् तन्नास्ति रामेणेत्यादाविति तत्र णत्वं सिद्धम् । ए- वमाप रामनामेत्यादौ एतदतिप्रसक्तमिति तद्वथावृत्तये निमित्तवत्पदभिन्नप दावृत्ति छ तदर्थ इति वाच्यम् । 'समानामावुभौ देवदत्ताय दत्तौ' इ- त्यादौ देवदत्ताधिकरणमामाभन्नग्रामवृत्तित्व यज्ञदत्ते प्रतीयते । तत्रच भे. दप्रतियोगित्वयोः एकपदवृत्तित्वादभिन्नत्वमिव 'समानपद' इत्यत्रापि नि- मित्तवद्भेदप्रतियोगत्वानुयोगित्वयोः एकपदत्वादबाच्छन्नत्वप्रतीत्या निमित्त- वत्पदत्वावच्छिन्नभेदवत्पदावृत्तेः नकारस्य णत्व निर्णीयते । ततश्च सम- स्तपदव्यावृत्त्यर्थे अस्मिन्विवक्षणे निमित्तवत्त्वमभिन्नपदमुत्तरायणषद विवं- क्षितम् ॥ यद्यपि सर्वमाप कचिदुत्तरपदमेव । ताऽपि तद्व्यावृत्तये प्रक तोत्तरपदावृात्तत्वम् । प्रकृतत्वं च णत्वप्रवृत्तिस्थलीयसमासघटकत्वम् । तथा ·१३६ नारायणपदे अकुप्वाडित्यनन णत्वप्राप्तिनिषेधः [विरोध च भगिनीशब्दस्य समासान्तरघटकत्वेऽपि प्रकृतत्वं नास्ति तथाच भगि- नशब्दस्य समासान्तरघटकत्वेऽपि प्रकृतत्वं नास्ति । णत्वप्रवृत्तिस्थलीय समासाघटकत्वान्न दोषः ।। एव च निमित्तवत्पदाविषयकप्रयोगविषयक- प्रयोगविषयप्रकृातोत्तरपदावृत्ते कारस्य णत्वप्रवृत्तिरिति निष्कपनि कोऽपि दोषः ॥ एतेन यत् केन चित् प्रलपितम् 'अट्कुप्वाइ' इत्यादिनैव नारायणप देऽपि णत्व भवत्येव । नच समानपदस्थत्वाभावः । अयनशब्दस्यान्तर्व र्तिनी विभक्तिमानित्यैव पदत्वस्य वक्तव्यतया प्रत्ययलक्षणत्वस्य च उ. त्तरपदत्वे च 'अपदादिविधौ प्रतिषेधः' इति अपदादिविधौ प्रतिषिद्धतया प्रकृते अयनशब्दे,- णत्वस्य अपदादिविधित्वेन प्रत्ययलक्षणाभावेन पदा- न्तरस्थत्वाभावात् खारपायणादाविव णत्वाविघातात् रामनामादौ तु पदा विधित्वात् प्रत्ययलक्षणसत्बेन पदान्तरस्थत्त्वात् णत्वं न सभवतीति तत् प्रकृतानुपयुक्तत्वादुपेक्षणीयम् । गन्धर्वगानमित्यादावतिप्रसगवारणाय स. तया ततः नारायणपदेऽपि 'अट. कुप्वाङ्' इति णत्वाप्रवृत्तेः । गानशब्दे हि नकारो न षदादिः । अथैतदोष- वारणाय 'पूर्वपदात्सज्ञायाम् ' इत्यय नियमार्थतया र्यत इति त्वदिष्टमपि न सिद्धयेत् इति यत्किंचिदेतत् ॥ - मानपद इत्यन्योक्तार्थ , णत्वं वा- इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोघे ॥ एकोनविंशो निरोधः॥

·अथ विंशो निरोधः परमव्यग्नि नित्ये यः क्रीडते रमया सह । पुसे परस्मै पूर्णाय तस्मै विश्वात्मने नमः ।। ननु इदमनुपपन्नम् । चिचिदाश्वरतत्वत्रयातिरिक्तस्य नित्यस्य पर मव्योमातिरिक्तस्य नित्यस्य परमव्योमशाब्दितस्य वस्तुनः एबाप्रसिद्धत्वात् अप्रामाणिकत्वाच्चेति चन्-धिक्त्वां बधिरम् । ऋचो अक्षरे परमे क्योमन् ' 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । 'आदित्यवर्ण तमसः क्षयन्तमस्य रजसः पराके' 'अष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूर- योध्या' 'वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साधं जगत्पति. । आस्ते विष्णुरचि- त्यात्मा इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रमाणसिद्धत्वात् ॥ परस्तात् । यत्तु चिंदचिदीश्वरातिरिक्तं वस्तु नास्तीत्युक्तम् । तथैव परमव्यो मशव्दतन्य लोकस्यापि तत्तन्मण्टपगोपुरप्राकारोपवनादिरूण परिणममा नस्य अप्राकृतस्य अचिद्रूपताखीकारात् । नचैतावता नित्यत्वानुपपत्तिः । 'इदं सर्वमसृजत' इत्यादौ इदमिीत निर्देशानहस्य प्राकृतस्यैव वस्तुन. सृज्यत्ववचनेन अप्राकृतस्य नित्यत्वाविरोधात् । प्राकृतस्यापि वस्तुनः स्व- रूपेण नित्यत्वमवस्थौवशिष्टयवेषेणानित्यत्वं अंगाकुंवतां प्राकृतेतरस्यापि तस्य विविधविचित्रपारणामास्पदस्थापि नित्यत्वाविघाताच्चेति ॥ यस्तु कस्य चिदुन्मत्तस्य प्रलाप:- 'परं जैमिनिमुख्यत्वात् ' इस्यत्र प रस्य ब्रह्मणः परिपूर्णस्य सर्वगतस्य सत्यसंकल्पस्य स्वेच्छापरिकल्पिताः स्वा साधारणाः अप्राकृताश्च लोकाः नात्यन्ताय न सन्ति । श्रुतिस्मृतीतिहासपुरा पानां प्रामाण्यमुक्तम् ॥ इस्थं चोक्त्वा तत्रैवाधिकरणे 'नच कार्य प्रस्थ- भिसन्धि' इत्यत्र अश्व इवरोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखान 18 ·१३८ श्रीवैकुण्ठसद्भावस्थापनम् [विरोध मुच्य । धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवानि ॥ ' इति अ. भिसंभाव्यब्रह्मलोकस्य अकृतत्वश्रवणादिति वैकुण्ठस्य नित्यत्वे श्रुतिः प्र माणमिति चोक्तम् । ततश्च विरोध. ॥ किंचेद वैकुण्ठस्य नित्यताप्र- तिज्ञानं 'अतोऽन्यदातम्' इति श्रीवैकुण्ठस्य नित्यताप्रातपादकसकलश्रुति- स्मृतिविरुद्धम् । ब्रह्मातिरिक्तानां वियन्मातरिश्वादीनां नित्यत्वे एकविज्ञा नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा हायेत । तस्माद्वियन्मातरिश्वनो मुख्यैवोपत्तिरंगी कर्तब्येस्युपपादयद्भिः बहुभिरधिकरणैश्च विरुद्धम् । खवचनविरुद्ध च । 'यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ' इत्यत्र हि 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम्' इत्या दिभिः आकाशस्य विकारत्ववचनन तस्यापि ब्रह्मणो विभाग उत्पत्तिरस्त्येव लोकवत् । इत्यनेन सर्वेषामप्युत्प- त्तिरुता स्यात् । तद्वदिहाप्याकाशस्येव वैकुण्ठस्याप्युत्पत्तिः 'ऐतदाम्व मिदं सर्वम्' इत्यादिपरश्शत_विबलादभ्युपेयम् माशंक्य धर्मज्ञानस्योत्पत्तिं स्वीकृत्य कथचित प्रतिज्ञा नियूंढा । नझे व वैकुण्ठस्य काश्चद्धर्मोऽस्ति ? यदुत्पत्त्या वैकुण्ठस्याप्युत्पत्तिमुपचर्य प्र. तिज्ञा निर्वोढुं शक्येत । तस्मात् श्रुतिस्मृतिमात्रत्वदीयभाष्यविरुद्धोयं वैकु- ण्ठस्य नित्यत्वाभाव इति- तत् उन्मत्तालपितम् ।; इच्छाकाल्पतरोऽ पि नित्येच्छापरिकाल्पतानां नित्यत्वस्य अनियेच्छापरिकल्पिानं अनित्य त्वस्व सिद्धान्तासद्धत्वात् ॥ यथा सर्वे अत एव तत्रैवाधिकरणे इच्त्रपरिकासिता इत्यशमुपादाया नित्येच्छा परिकल्पिता' इति श्रुतप्रकाशिकायां व्याख्यातम् ॥ यद्यपि सर्वेऽपि पदा- ी भगवादच्छाधीनस्वरूपीस्थीतप्रवृत्तिकत्वात् इच्छाकल्पिता एव तथाऽ पिवित्या एते भवान्त्ववीच्छया कल्पिताः अन्यत्वनित्या इवीच्छावचित्रया वस्तुबाँचत्र्यम् । इदं च सर्वसैद्धान्तिकसम्मतम् । अन्यथा कार्येष्वीप वै चित्र्यप्रसंगत्याकास्मकत्वप्रसंगात् ॥ 'आत्मनिचैवं विचित्राश्च हि' इति बदतः सूत्रकारस्यापीदं संमतम् । युक्तं चैतत्- 'नास्वकृतः बुलने शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकममिसभवानि' 'ऋत्रो अक्षरे परमे ·निरोधः] श्रीवैकुण्ठस्यनित्यत्वे सर्वाविज्ञानप्रति मविरोधपरिहारः व्योमन् ' 'तद्विष्णोः परमं पदँ सदा षश्यान्त सूरयः अत्राह तदुरु गायस्य विष्णाः परम पदमवभाति हरेः' 'देवानां पूरयोध्या' इत्यादिश्रु तिशतेन नित्यत्वेन 'सर्व त परादाद्योऽन्यत्रात्मनस्सब वेद' 'सर्वस्य व- श सर्वस्येशानः 'न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूत चराचरम्' इत्यादिमि. नित्यानामानेत्यानां च परमात्मायत्तस्वस्य प्रामतत्वेन उभयबिधश्रुतिस्मृति- प्रामाण्यप्रातपत्तये तदिच्छावैचित्र्येण पदार्थानां नित्यानामाप नित्यत्वेन भगवदिच्छाऽव्यत्तत्वेनैव स्वरूपास्थतिप्रवृत्त्यादेरदवश्यांगीकर्तव्यत्वात् ॥ यत्तु वैकुण्ठस्य नित्यत्वे 'अतोऽन्यदातमिति श्रुत्युक्तब्रह्मान्यसर्वका यानित्यत्ववादविरोध इति- तदष्युन्मत्तप्रलपितम् । जविानां ब्रह्मातिरिक्ता- नामपि सर्वमते निन्यत्वांगीकारात् । अवस्थाद्वारकानित्यत्वस्य तत्राप्यंगी काराच ॥ यदपि एकविज्ञानेन सर्बविज्ञानप्रतिज्ञाविराधायुपपादनं तदपि मौ. व्यात् । 'कास्मन्नु मगवो विज्ञाते सवामद विज्ञात भवात ? 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मचे विज्ञाते इदं सर्व विदित भवात' येनेद सर्व वि- जानाति इत्यादौ इदशब्दसामानाधिकरण्येन एकविज्ञानेन सर्वाबजाना तिज्ञानस्य कार्यवर्गमात्रविषयत्वात् । गेहम्मेपुरमण्टपप्राकाराद्यात्मना परि- णममानस्य अप्राकृतस्यापि भगबच्छरीरत्वापारहारेण तत्रापि भगवता उपा- दानादिभूतेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधाभावाञ्च नित्यत्वं परिणामश्चात वि- प्रतिषिद्धामिति चेत्-न; पुनः प्रागवस्थाशून्यपरिणामऽपि नित्यत्वावप्रति षेधाभावात् ॥ एतेन 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व ' इत्यादिभिराकाशस्येव वैकुण्ठस्यापि नि त्यत्वसमुपेतव्यमिति प्रलपनमाप निरस्तम् । नित्यत्वश्रुतिसद्भावासद्भावा- भ्यां वैषम्यात् । इदामति प्रात्यक्षिकबिावधाकारास्पदवस्तुविषयत्वामेधा नेनं अप्राकृतवस्तुनः संप्र व्याघातवचनमप्युन्मत्वचन ·स्तामार्थानां जीवसष्ठत्वनिराकरणम् [विरोध न नित्येच्छापरिकल्पितत्वतदभावाभ्यां अव्याघातस्य सारसारादिषु प्राची नैरेव पारहृतत्वाञ्च । तस्मादप्राकृत सुरवन्धम् ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रतिपन्नस्य वैकुण्ठस्य नित्येच्छापरिकल्पितत्वेन नित्यत्वं दु रपतवमिति दिक् ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासकृते विरोधनिरोधे ॥ विशो निरोधः ॥ अथ एकविंशो निरोधः । स्वप्रेऽपि निखिलानान् जाग्रतादात्मलीलया । निर्माय क्रीडते यस्तु तस्सै भगवते नमः ॥ ननु न खानानर्थान् भगवान् स्रष्टुमर्हति । तेषां मिथ्याभूतत्वे. न तस्बष्टुः प्रतारकत्वप्रसगात् । अतो जीवसृष्टत्वमेव तेषां युक्तमिति चेन उच्यते । न जीवः स्वानानामर्थानां स्रष्टा भवितुमर्हति । तेषां स्वप्न द्र ष्ट्रादिभावष्यच्छुभाशुभसूचकत्वाक्तिीवरोधात् । यथाऽऽह सूत्रकारः- सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः' इति । अत्र भाष्यम्- ' इतश्च स्वा मा अर्था न जीवसकल्यपूर्वका. । यतः स्वप्नोऽभ्युदयानभ्युदययोः सूचक: श्रुतरेवगम्यते । 'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं खप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने ॥ इात । 'अथ स्वप्न पुरुषं कृष्णदन्त पश्यति स एनं हन्ति' इत्यादयश्च । स्वप्नाध्यायविदश्च स्वप्नं शुभाशु- नयोः सूचकमाचचक्षते । सूचकत्वं च स्वसंकल्पायत्तस्य नोपपद्यते अिशु. स्थानिष्टत्वात् शुभसूचकमेव दृष्ट्वा पश्येत् । अत. स्वप्ने सृष्टिरीश्वरणैव कृ. वा' इति । 'न तत्र रथा रथयोगा न पन्थानो भवन्ति अथ रथान् स्थयो .

·स्वाप्रज्ञानस्वापि सत्यत्वस्थापनम् Matee गान्पथरसृजते । न स्त्र वेशन्ता पुष्करिण्यः सवन्यो भवन्ति अथ वेश. न्तान् पुष्करिण्यः सवन्त्यस्सृजेत स हि कर्ता' इति ईश्वरसृष्टत्वामिधा. नाश । नचात्र ‘स हि कर्ता' इति जवि एव किं न स्यादिति वाच्यम् । य एष सुप्तेषु जार्गीत कामकामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेवे शुक्रं तद्ब्रह्म तदु नात्यति कश्चन' इत्युपकमोपसहारयोः परगात्मासाधारणधर्मश्रवणवि रोधेन प्रागुक्तसूचकत्वविरोधेन च जीवविषयकत्वानुपपत्तेः तत्रैव भाष्ये व्यक्तत्वात् । जीवगतसत्यसंकल्पत्वादेः रावस्थायां तिरोधा नस्य 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो सस्य बन्धविपर्ययौ' देहयोगाद्वा सोऽपि ' इत्याभ्यां सूत्रकारैवोक्तत्वेन तस्यैयेदानी स्पष्टत्वाच्च । यत्त्वेवं सति 'वैधाच न स्वप्नादिवत्' इत्यनेन विरोधः प्राति तत्र हि जाग्दवस्थपदार्थज्ञानानां स्वाप्नपदार्थगोचरज्ञानानां च बाधितत्वा- बाधितत्वाभ्यां वैधयं हि भाष्य एव प्रतिपादितम् । खप्नज्ञानानि हि नि द्वादिषदुष्टकरणजन्यानि बाधितानि च । जागरितज्ञानानि तु तद्विपरीता नीति तेषां न तत्साम्य' मित्यादिना : अतो विरोध इति केन चित्प्रलपि- तम्। तदाप माढ्यात् । सत्याभिधानरूपनायां त- तदुत्तरसूत्रव्याख्यानपरे तत्रैव भाष्ये स्पष्टत्वात् । 'न भावोऽनुपलब्धेः इति हि तत् क्वचिदप्यनुपलब्धेः । नाकतकस्य अकर्मकस्य वा ज्ञानस्य कचिदुपलब्धिः । स्वाप्नज्ञान पाधिकत्वं स्वानादेमिथ्यात्वाभ्युपगमेनोक्तम सूत्रकारैः तदेव हि नास्तीत्यु. च्यते । 'न भावोऽनुपलब्धे ' इाते दृश्यते । अतस्तत्र विरोधो द्भाबनम ज्ञानमूलकमेव ॥ एतेन ननु अर्यशून्यत्वादिकमन्यदेव अस्मदभिमतमिति न मिथ्या- त्वमर्थस्येति चेत्– तन्निवक्तुमर्हसि । किमर्थशून्यत्वं स्थिरान्यत्व लाक्ष- णिकेतरार्थशून्यत्वं वा ? आद्ये शून्यमतप्रवशः । द्वितीये जागरितज्ञानाना मपि तथात्वं दुर्वारम् । तृतीयेत्वसिद्धम् । सर्वेषामर्थानां क्षणिकत्वं त्व ·१४२ ख्यमतापरि उक्तदूषणं स्वमतेऽपिस्यादित्यादित्याशंका [विरोध दाभिमतमित्यस्यार्थस्य एकादशे निरोधे प्रतिपादितत्वात् इत्येतदपि निराकृतम् क्षणिकत्वस्य प्रागेव निराकृतत्वाञ्चोते दिक् ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधीनरोघे !! एकविंशो निरोधः॥ [इतःपर त्रीणि तालपत्राणि लुप्तानि । येषु द्वाविंशो निरोधः, त्रयोविं. शनिरोधस्य आद्यभागश्च अलख । ] तकत्वमयुक्तम् । निर्विकारत्त्य पुंसः प्रवर्तकानुपपत्तः पुरुषोत्तमवीद ति चेत् तथाजपे अत्र हि सांख्यपक्षदूषणावसरे पुरुषस्य निर्विकारत्वात् प्रधानप्रवर्तकत्वमयुक्तमित्युक्तम् । तच्च ब्रह्मण्यपि समानमिति चेत्- उच्य ते । सांख्यमने हे पुरुषस्य खतो ज्ञातृत्वानगीकारेण हक्छक्तिविकलस्य ना न्यप्रवर्तकत्वम् । नात्र पंग्वन्धन्यायः । पंगोः गमनशक्तिविवलस्यापि है- क्छाक्तकल्याभावात् । अन्ध-य दृक्छक्तिवैकल्येऽपि गमनशक्तिवैकल्या- भावान युक्ता परस्परसयागात् प्रवृत्तिः । इह तु पुरुष,प्रधानयोरुभयोर वि ज्ञातृत्वशक्तिवैकल्यान् सन्निधानमात्रस्याकिंचित्करत्वात् नित्यसंनिधा नात् नित्यसर्गप्रसगोऽपि स्यादिति पुरुषस्य ज्ञातृत्वविरहात्प्रवर्तकत्वमुक्तर म् । 'अन्यथाऽनुमिता च ज्ञशक्तियोगात् ' इति । परमात्मनस्तु सर्वस्व सत्यसंकल्पस्य युक्तमेवं सर्वत्र प्रवर्तकत्वम् । तथा च श्रूयत- 'अन्त प्रविष्टश्शास्ता जनानाम् ' ' 'य आत्मानमन्तरो यमयति' इति । स्मयते. च- 'अई सर्वस्य प्रभवो मत्तस्सर्व प्रवर्तते ।' 'यतः प्रवृत्तिभूतानाम् ' 'इयतः प्रत्रात्तः प्रसृता पुराणी' इति ।।

·निषेधः] 'पुरु-ऽपि' इत्यत्र ब्रह्मणेनियागकत्वदूधिनीमीतशकानिरास: १४३ ज्ञातृत्वं च न विकाररूपमिति प्रागेवोक्तम् । एतेन यत् केन चिदु. न्मताप्रेसरेणोक्तम् 'नतु दृष्टान्तभावान्' इत्यत्र भोगसाधनत्वादीनि कानि चिच्छररिलक्षणान्याशंक्य तेषामव्याप्त्यादिदोषानुक्त्वा नियामकत्व शरीर लक्षणमिति स्फुटीकृत्य कृत्स्नत्य चिदचिद्वस्तुजातस्य भगवच्छरारत्वं नि रूप्य — पुषषाश्मवदिति चेतथाऽपि ' इत्यत्र ब्रह्मणो नियामकत्व दूषितमि ति तदुन्मत्तप्रलपितमिाते स्पष्टमेव । निर्विकारस्य पुरुषस्य सांख्याभिम- तस्य प्रधानसान्निध्यात्प्रवृत्तिसभवस्यैव दूषितत्वेन ब्रह्मणो नियामकत्वस्य अर्पितत्वात् । अत एव तत्सूत्रव्याख्यानपरयोः स्वपरभाष्ययोः उपष्ट भकतयैकरूप्यप्रदर्शनमपि उन्मत्तवचनम् । तयोर्जीवमात्रविषयत्वात् ।। यत्तु सांख्याभिमतमात्मविषयत्वमाशंक्य तदिद सपत्नीमातृवैधव्यमा त्राभिलपनतुल्यतया उपहसन तदपि उन्मादावलासतम् । ननु नियाम- कत्व न तत्र दूष्यते । किंतु तत्रोक्तानर्विकारत्वसाम्यात् नियामकत्वासंप- त्तिरिति चेत्-- तदप्युन्मादविलसितम् । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्' इत्यत्र विधिनिषेधशास्त्रावयाय जीवस्य कर्तृत्वं प्रसाध्य परात्तु तच्छृतः इति यत्संकल्यायत्त तदिति प्रसाधितम् भवतीत्युक्ते त्वावश्यभावात् । ज्ञातृत्ववैकल्याद्धि सांख्याभिमतस्य प्रवर्तकत्व नि राकृतम् । नझेवमात्मनो ज्ञातृत्ववैकल्यमस्मदभिमतम् ? येन म्यमापतेत् । चैतन्यमानं ब्रह्मेतिवादिनस्तवैबायं दोष इति स्ववन्धनार्थ- रज्ज्वानेतुर्भवानग्रपुत्रस्यादिति ॥ तदूषणसा- यत् शरीराभावान्नियामकत्वाभावकथनं तदप्युन्मादादेव । निया मकत्व शरीरमिति उपजीव्याविरोधं वदतो भवतः सर्वशरीरित्वे पुनस्स न्देहस्य छलविस्मरणरूपत्वात् । सांख्यदूषणस्य सपत्नीवैधव्यरूपतां वदु परि पतितां अस्मास्वापादनमिव खाभिमतशरीरत्वमस्मास्वापाद्य दूषण त वोन्मत्तस्य भूषणमित्युपहसन्ति सन्तः । 'अधिष्ठानानुपपत्तेश्च' इत्यादि. कमपि शरीरस्यैव जीवस्य जगत्कारणत्व वदतां शैवानामुपरि दूषणाभि.

·परमतस्य संख्यमतमूलकत्वम्
विरोध
धानपरम् नास्मन्मतविरोधीत्युक्तम् । अस्मन्मते भगवतस्सर्वशरीरत्वसर्वज्ञ.
त्वसत्यसंकल्पत्वादिस्वीकारेण सर्वनियामकत्वादेः बहुधापपादितत्वात् । ख.
रूपव्यपाश्रयमादासीन्यम् ' 'मायाव्यपाश्रयं प्रवर्तकत्वमि' ति त्वदीयसूत्र
भाष्ये 'यदि किंचिदपि न करोति न कारयति च देही कस्तर्हि सर्व का
रयंश्च प्रवर्तत इति । अत्रोच्यते स्वभावस्तु प्रवर्तते । स्वभावो अविद्या
लक्षणा माय' प्रवर्तन इति परमार्थः' इति । गीताभाष्ये च अचेतना
या मायाणः प्रवर्तकत्वं तत्प्रयुक्त निर्विकारस्य पुरुषस्य प्रवर्तन मिति एत.
सर्व हि सांख्यकपोलजलकणिकास्वादनस्तवैव विरुद्धमिति अलमनेन उ.
मत्तजनसंवादेन ॥
-
इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोधे
॥ त्रयोविशो विरोधोद्धारः॥
अथ चतुर्विशो निरोध
स्वाभाविकस्वरूपस्य य आत्मा प्रत्यगात्मनः ।
उपास्यश्चाप्युपेयश्च तमात्मानमुपास्महे ॥
ननु
'ब्रह्मविदाप्नोति परम् ' 'ब्रह्म वेदं प्रसव भवति' इत्यादि-
भिः ब्रह्मोपासनं विहितम् । तच्च जीकावत्यन्तविलक्षणम् । अतः प्रत्यगात्मा.
मतया उपास्यत्वमुच्यते ।
पृथगात्मान प्रेरितार च मत्वा जुष्टस्ततस्तेना
मृत्त्वमेति' इति प्रत्यगात्मपरमात्मानोर्मेदज्ञान माक्षसाधनमिष्यते । 'अत
एव मेदस्य पारमार्षिकत्वमुद्भुष्यते । अतः कथमिदमुपपद्यने ? उच्यते-
सत्य जीवादसन्तविलक्षणं ब्रह्म । सत्य च भेदशा मोक्षहेतुरिति । तथा
.

·निरोधः सर्वबुद्धीनां ब्रह्मनिष्ठत्वात्सर्वशन्दानामपि ब्रह्मानेष्ठत्वम् १४५ म् ऽप्यसौ प्रत्यगात्मनोऽन्तरात्मतयैवोपास इति शत श्रुतिभिरेवोच्यत । तथा हि 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद अकृत्स्रो टेष' इत्युक्तम् । कृत्सत्वापरिहाराक । किंतु अन्त रात्मात्योपासनम् । तच विशिष्ठोपासनपर्यवसितम् । ' कारणं तु ध्येय' इति विध्यन्तानुगुण्यात । ततश्च प्रत्यगात्मावशिष्टोपासनरूपमपि भवतीति व्यक 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयान्ति च' इत्यत्र भाप्ये । तथा च श्रीम द्भाष्यम्-' अन्तरात्मेत्येवोपासात । प्रत्यगात्मा स्वरारस्य स्वयं यथा आत्मा तथा स्वात्मनोऽपि परं ब्रह्मेत्येवोपासीत इत्यर्थः । कुतः १ एवं ह्युपगच्छते पूर्व उषासितारः 'त्व वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसी' ति । उपासितुरर्थान्तरभूवं ब्रह्मैवोपासितारोऽहमिति कथमभ्यु- पगच्छन्तीत्यत्राह- पायन्ति चेति । इममर्थमविरुद्धमुपासितॄन् पाह- यान्त शास्त्राणि तान् प्रत्युपपादयन्तीत्यर्थः । 'य आत्मनि विष्टनात्सनो ऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरों यमयति सत आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' इति ‘सन्मूलास्सोम्येमात्सर्वाः प्रजास्सदाय- तनास्सत्प्रतिष्ठाः' 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम् । 'सर्व खाल्वदं ब्रह्म तज्जला- निति' इति च सर्वस्य चिदचिद्वस्तुन. तज्जत्वातल्लत्वात्तदनत्वात्तनिंय म्य त्वात्तच्छररित्वाच्च सर्वस्यायमात्मा अतस्सत आत्मा । अतो यथा प्रत्य गात्मनस्वशरीरं प्रत्यात्मत्वात् देवोऽहम् मनुष्योऽहमित्यनुसन्धानम् तथा प्रत्यगात्मनोऽप्यात्मत्वात्परमात्मनः तस्याहामत्येवानुसन्धान युक्तामत्युक्त- मित्येव शास्त्रीरुपपादितम् । सर्वबुद्धीनां ब्रह्मैकनिष्ठत्वेन सर्वशब्दाना ब्रह्मैकनिष्ठत्वमभ्युपगच्छन्तः 'त्वं वा अहमस्मि अह वै त्वमास' इति व्यतिकरणोक्तवन्तः ॥ . एवं च ' अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावहमन्योऽस्मीत न स वेद अकृत्स्नो ह्येष आत्मेत्येवोपासीत' 'सर्व तं परादोत्यहालत सर्व वेद । इत्यात्मत्वानुसन्धानाननुसन्धाननिषेधः । 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा' इति पृथक्त्वानुसन्धांनं चाविरुद्धम् । अहमिति 19 ·भूमविद्यावाक्यानुगुण्यादहमित्युपासनस्वविशिष्टोपासनत्वम् [विरोध स्वात्मतयाऽनुसन्धानात् अन्यत्त्वानुसन्धाननिषेधो रक्षितः । स्वशरीरात् स्वास्मनोऽधिकत्वानुसन्धानवत् स्वात्मनोऽपि परमात्मनोऽधिकत्वानुसन्धा नान् पृथक्त्वानुसन्धानाविधान च राक्षितम् । अधिकस्य ब्रह्मणः प्रत्यगा' त्मनः आत्मत्वात् तस्य च ब्रह्मशरीरत्वात् निषेधवाक्ये 'अकृत्स्रोटेष इत्युक्तम् । अत उपासितुरात्मत्वेन ब्रह्मोपास्यमिति स्थितम् ' इति । एतदुक्तं भवति । यथा 'नमत्रानूयाजा इज्यन्ते' इति हेतुनिर्देशात् औपभृतदुष्टगृहीतं चतुर्गृहीतद्वयरूपं तत्रैक चतुर्गृहीतं प्रयाजार्थमेकमनू. चाजामति निर्णीयते, तद्वत् 'अकृत्स्रो ह्येष' इति हेतुनिर्देशात् ' आ त्मेत्येवोपासीत , इत्यन्तरात्मतया विशिष्टोपासनविधिपरमवसीयते । तथा हि सात कृत्स्नस्योपास्यान्तर्गतत्वात् ब्रह्मोपासितुरकृत्स्नताव्यावृत्तिर्भवति श्रुत्यन्तरानुगुण्यं च भवति । पृथक्त्वानुसन्धानासद्धयविरोध. । पूर्वा नुसन्धात्रा चानुगुण्य च ।। , . अत एव भूमविद्यायां यत्र नान्यस्पश्यति नास्यत् शृणोति न अन्यद्विजानाति स भूमा' इत्यादिना भूमस्वरूपस्थैव ' स एवाधस्तात् ' इति तस्थ सर्वात्मतामुक्त्वा तदेतत्तादात्म्य नाभेदकृतम् अपि तु शरीरात्मभा वकृतम् इति दर्शयितुम् 'अथात आत्मादेश आत्मैवाथस्तात् ' इत्या- दिना अन्तर्यामित्वमुपपाद्य तस्येव अहमित्युपास्यतां वक्तुं 'अथातोऽह. कारः-स एवाधस्तात्' इत्युपदिष्टम् । जीवात्मत्वाबीशष्टोपासने उपास्य कोटिप्रविष्टसुखदुःखादे यथाक्रम मुक्तावतिप्रसगमाशक्य, नेद जीवस्य स्वाभाविक रूपमपि तु अपहतपाप्मत्वादिगुणकम् , अतो न दुःखादावतिप्रसंग इति दर्शयितुं दहरयिद्यायां प्रजाषाविाक्ये जविस्य मुपवर्ण्यते । तदाह सूत्रकारः- उत्तराञ्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु इति । अतः स्वाभाविकखरूपस्यैव मुक्तावनुवर्तनात् अनागन्वुकानां दुःख दीनां कर्मप्रयुक्तानां न्मतैरित्येव निवृत्ते. न काश्च द्विरोध इति ॥

·निरोधः ब्रझप्रकरणे जावात्मप्रस्तावस्य हेतुकथनम् १४७ एतेन यत्तु केन चिदुन्मत्तशिरोमणिना प्रलपितम्- जीवात् परम, थतो भिन्न ब्रह्मैव वेदान्तवेद्य मुमुक्षूपेयं परमार्थ नान्यदिति आमूल चूडमुघृष्टम् । जीवस्य तु उपेत्यत्वमुक्तन् ! उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु इत्यत्र तु प्रजापति विद्यावाक्यस्य जविमानपरत्वनभ्युपगच्छता प्रत्यगात्म ऽनोपि वेदान्तवेद्यत्वं मुमुक्षूपयत्वं परत वत्व चाभ्युपगतम ततश्च विरोध इवि- तदज्ञानमूलकमिति त्फुटमेव सिद्धान्तविहान् ॥ नहि प्रजापति- वाक्यं जीवस्य स्वातन्त्रयेण उपासनविधायकम् ? अपि तु उपकोसल विद्याऽङ्गत्वेनाग्निविद्याया इव दहरांवद्याऽङ्गत्वेन जीवस्वरूपप्रतिपादनम् विशिष्टोपासने विशेषणभतीवस्वरूपनिरूपणस्याघरपोचतवान् । अत एव सूत्रकारेणापि — इतरपरामशात्स इति चेत् इत्याक्षिप्य 'नासंभवात्' इति सूत्रस्त्रण्डेन परिहारः कृत । कथ-साई ब्रह्मय प्रकरणे ‘एष सप्रसादो अस्म च्छरीरात्समुत्थाय, परज्योतिरुपसपद्य, खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति जीवपरामर्श ? इत्याशक्य, मुक्तस्वरूपाविर्भा- वयितृत्यलक्षणपरमात्ममाहमप्रदर्शनार्थो जविपरामर्शः इ. अनेन सूत्रेण उपपादितम् ॥ . अत एव तत्रैवोत्तरत्र अनुपद तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यम् ' इति तान ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सत् ति यमिति तद्य त्सत् तदमृतम् अथ यत्ति तन्मय॑म् अथ यंद्य लेनोभौ यच्छति', इति मुक्कामुक्तनियन्तृत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तेन सत्यशब्दवाच्यता ब्रह्मणः प्रस्तूयते प्रत्यगात्मनः स्वाभाविकरूपविशिष्टस्य उपास्यकोट्यन्तर्भावात् तस्य ज्ञातव्यत्वादिकमुत्तरत्रोच्यमान न विरुद्धम् ॥ अत एतेन ‘य आत्मा अपहतपाष्मा विरज ' इत्यादिना निरस्तसम स्तदोषत्वं कल्याणगुणाकरत्व चोक्तम् । 'सोऽन्वेष्टव्यः' इत्यादिना तस्यैव वेदान्तवेद्यत्वमुक्तम् । 'सर्वांश्च कामान्' इत्यनेन तद्वेदनस्य मुक्तिरूपफल चोक्तम् । 'द्वात्रिंशत वर्ष ब्रह्मचर्यमावहति' इत्यादिन ·प्रजापतिविद्यायां बीवोपासनतात्पर्यम् [विरोध इन्द्रविरोचनयोः प्रत्यगात्मविज्ञानाङ्गत्वेन ब्रह्मचर्यविधानात् तत्स्वरूपस्य चत्वं गुम्नुस नाखवनसाधन चोक्तम् ॥ 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेतिहावाच एतदमृतम- भवमेतद्ब्रह्म' इत्यादिना जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाऽऽपन्नप्रत्यगात्मस्वरूपस्यामृ. क्त्वामयत्वब्रह्मत्वाच्या प्रत्यगात्माऽतिरिक्त पर तत्वं नास्तीति च व्यंजितम् इन्द्रस्य प्रकर क्या पुनरुपदेशेन प्रत्यगात्मखरूपस्य दुरधि- ममत्वं मोतुरंसभावना च दर्शिता । एवमेव 'एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसपद्य खेन रूपेणाभिीनष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः' इत्यनेन तस्यैवावस्थात्रयो पणिस्य परिशुद्धस्य पुरुषोत्तमत्वं च दर्शितम् । तस्मात् कृत्सप्रजापति- वाक्यपर्यालोचनायां प्रत्यगात्मन एब बेद्यत्वं मुमुक्षुपेयत्वं च स्थितामति- कस्व चिखलपलपनमपास्तम् । प्रत्यगात्मनो निर्दोषगुणाकरत्वोपास्वत्वादे- " अत एव 'त्रयाण मेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च इत्यत्र उपास्यब्रह्मख. खपवत् उपास्वजायस्वरूपस्या ज्ञातव्यत्वमुक्तम् ॥ अत एव च गुणो पसंहारपादे- 'एक आत्मनश्शरीरे भावात्' इत्यनेन कर्तृत्वभाक्तृत्ववाद गुणविशिष्टमात्मानमुपास्यमेके मन्यन्ते' इति पूर्वपक्षं कृत्वा, ' व्यतिरेक खावांवित्वात् ' इत्यनेन अपहतपाप्मत्वादिस्वाभाविकगुणवत्तयवासी उपास्य इति सिद्धान्ततम् । अतो जीवात्मन उपायत्वमस्मादिष्टमेव तस्यैवोपास्यत्वमिीत उन्मत्तप्रलपनमनुपादेयम् । सकलश्रुतिस्मृतिसूत्रसन्दर्भ विरुद्धत्वादिति व्यक्तं भाष्यादिषु ॥ वस्तुतस्तु इदं न कस्यापि मतम् । सगुणब्रह्मोपासनवादिनस्तवा बनाममतत्वात् । इदं तु वक्तव्यम् । 'अन्तस्तद्धमापदेशात्' इत्यत्र ·निरोध.] य एषोऽ--षः इत्यत्र नविपूर्वपक्षासभव इत्यस्य परिहार: १४१ अन्तर उपपत्तेः' इत्यत्र च यस्याक्षिवृत्तित्व निराकृतं तस्यात्र ‘य एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मीत होबाच' इति अक्ष्यन्तवर्तित्वं कथमुच्यते ? कथ वा तद्भर्माणाममृतत्वाभयत्वादीनां ब्रह्मशब्दस्य चोपप. त्तिः ? इति ॥ ' एवं अत्रेद तत्वम् । नेहाक्ष्यन्तर. परमात्मा भवितुमर्हति । वेव भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' इत्यादिना प्रागुक्तस्यानुव्याख्याने स्माद्य, घस्यानां जीवासाधारणानां आभिधानात् अमृतत्वादिकमाप देहप्रयुक्त- मयत्वाद्यसंस्पर्शमात्रााभिप्रायकम् उपक्रमानुसारात्प्रकरणानुसाराञ्च ॥ अत एव 'मघवन्मत्य वा इद शरीरमात्तं मृत्युना तस्य शरीर स्यामृतस्यात्मनोऽधिष्ठानम् ' इति तत्रोत्तरत्राच्यते । अभयत्वमपि मृत्यु भयाद्यनाक्रान्तत्यम् । ब्रह्मत्वमप्यसंकुचितज्ञानाश्रयस्वात् ब्रह्मत्वाश्रयत्या उपपन्नम् । अपहतपाप्मादिगुणसबन्धाद्वा ब्रह्मेति व्यपदेशः । सेनान्यां सजेवायमिति वदत एव तथाविधाकारविशिष्टत्वेन तस्यान्वेष्टव्यत्वं जि- हास्यत्व दुज्ञेयत्व च अभिप्रेतम् ॥ यत्तु ‘स उत्तमः पुरुषः' इति तस्यैवावस्थात्रयोत्तीर्णस्य पुरुषोत्त मत्वमित्युक्तम् तत् आतिस्थवीयः । ‘स उत्तमः पुरुष. स उत्तमः पुरुष.' इत्यत्र तच्छ- व्देन पूर्ववाक्ये 'पर ज्योतिरुपसपद्य' इति उपसंपाद्यतयोक्तस्य परस्य ज्योतपः 'नारायणपर ज्योति ' रित्युक्तस्य नारायणस्यैव 'ज्याोतिश्चरणाभि- धानात्' इत्यत्रोक्तस्य पुरुषोत्तमस्वाभिधानात् । उत्सर्गतस्सर्वनाम्नां प्रधा वपरामर्शित्वस्य क्लप्तत्वात् अत्यन्तसन्निहितत्वेन तस्यैव परामौचित्याच प्राप्यतया परमात्मा प्रधानभूतः संप्रसादशब्दितात् जीवात् सन्निहितश्च ॥ ननु 'प्रजापतिर्वरुणायाश्वमानयत् स स्वां देवतामार्छत्' इत्यत्र तच्छन्दन सन्निहितस्य संप्रदानतया प्रधानस्यापि न वरुणपरामर्शः । अपि तु प्रथमान्तनिर्दिष्टस्य प्रजापतेरेव परामर्शः । विभक्तिना साजा- ·प्रजा-य इत्यत्र सन्निहितवरुणाग्रहण बीजम् [विरोध त्यादिति निर्णीतं मीमांसकै ॥ 'आकाशाच्चन्द्रमसं स सोमो राजा भव ति' इत्यत्र तच्छब्देन सान्नहितस्यापि न चन्द्रमसः परामर्शः, अपि तु त्रयाणाम् । गच्छतु पुंस एवेत्युक्त वेदान्तभिः । अतः कथमुक्तं सन्निहि तस्य प्रधानस्य ज्योतिषः परामर्श इति चेत्-न । तत्र तु समानविभ क्तित्वेन तच्छब्देन प्रजापतेर्ग्रहणम् । अपि तु सन्निहितस्य प्रधानस्य वरु- णस्य ग्रहणासंभवात् । तथा हि ' स्वस्वान्देवतां आच्छेदिति तच्छब्दार्थस्य स्वीयदेवतावेश उच्यते । स्वदेवताकत्वं च स्वकर्तृककर्मोद्वेश्यकत्वम् । कर्मचेह प्रजापतिकर्तृकमश्वदानम् । तच्च स्वस्वत्वध्वंसपूर्वकपरस्वत्वापाद- दनम् । वरुणो न प्रजापतिः । स्वस्मिन् स्वभेदविरोधात् । अर्पि तु वरुणायेति संप्रदानचतुर्थीनिर्दिष्टवरुण षव देवता । नच वरुणो वरुणस्य देवता भवितुमर्हतीति सन्निहित प्रधानमपि वरुणमुक्लंघ्य प्रजापतिरेव दूरस्थोऽपि गृहीतव्यः तच्छब्देन । एवं च ' वरूणो वा एतं गृह्णीत' इति निदेशाऽप्युपपद्यते ॥ एर 'पो राजा भपाते' इत्यत्राीप तच्छब्देन चन्द्रमसो ग्रहणे तास्मन् स्वत सोमराजत्वावशिष्ट पुनस्तद्विरोधवयात् सन्निहितमपि हाय मुक्तपरता श्रुता । इह तु तद्विपरीतम् । 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मत्युदाहृतः ' स्मृतिविरोध. । प्रसिद्धिविरोधश्च जीवपरत्वे । पर- मात्मपरत्वे तु न विरोध । अपि तु सन्निहितप्रधानपरामर्शित्वानुग्रह एवेति तस्यैव ग्रहणं युक्तम् । एवं सत्येव 'स तत्र पति' इत्यत्र तत्रत्यव्रह्मपरामर्श उपपद्यते । अन्यथा हि किं तत्परामर्शेदिति यत्किंचिदेतत् । विस्तरस्तु तत्वमार्ताण्डे दहराधिकरणे द्रष्टव्यः ॥ यदपि 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञाऽऽत्मा तं मा आयुरमृतमिस्युपाख' इति इन्द्रण प्रतर्दन प्रति प्रत्यगात्मस्वरूपमेवोपदिष्टमिति- तदप्यपास्तम् । प्राण स 'अत एव प्राणः' इत्यत्र परमात्मपरत्वनिर्णयेन तत्समानाधिकरणानां ·निरीधः] नित्यस्य धर्मभूतज्ञानस्य कथं तिरोभावे इति शङ्का पदान्तराणामपि तत्पर्यन्ततायाः 'अहं मनुरभव. सूर्यश्च -कक्षीवानहम् ' इत्यादिबामदेवव्यवहारवदुपपत्तेः 'शास्त्रदृष्टयातूपदेशो वामदेववत्' इति सूत्रकारैरेबापात्तत्वात् । शास्त्रदृष्टिहिँ शरीरात्मभावनिवन्धनदृष्टताडास्म्य. दृष्टिः नतु वास्तवभेददृष्टिः । तथा सत्यभदेनेति वक्तव्ये वक्रोक्तवैय- य्यादिति अन्यत्र विस्तरः ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधीनरोघे ॥ चतुर्विंशो निरोधः॥ अथ पंचविंशो निरोधः आविभावतिरोभावौ यदनुग्रहनिग्रहौ । जीवज्ञानस्य कुरुतस्तमुपास्यमुपास्महे ।। ननु कोऽयं विधर्मभूतज्ञानस्य तिरोभावो नाम ? किमुत्पत्तिप्रति बन्धो विद्यमानस्य ध्वंसो वा ? नाद्यः, नित्यत्वानभ्युपगमात् । अत एव ने द्वितीयः । भावस्यानुत्पन्नस्य ध्वंसानंगीकाराञ्च । 'संपद्यांविर्भा- व' इत्यत्र तस्यैव मुक्तिरूपत्वोच्या मुक्तेरसत्यत्वप्रसंगादिति चेत्-उच्यते आविर्भावतिरोभावौ हि नित्यस्यापि धर्ममूतशानस्य संकोचविकासौ वै. शद्यावैशरूपाविति नोत्पत्तिविनाशविकल्पः कल्पते । नित्यस्यापि ज्ञानस्य संकोचविकासौ संभवत इति प्रागेव सम्यगुपपादितम् तत्वमाळ ण्डे सम्याग्विस्तृतं च ॥ यथाऽऽह शौनकः- तथा हेयगुणध्वंसावबाधादयो गुणाः । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एबात्मनो हि ते ॥ इति ॥ 'न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलापो विद्यते' इति श्रुत्या धर्मभूत ·१५६ तत्समाधान [विरोध १ झानस्य नित्यतायाः 'अविद्याकर्मसज्ञाऽऽन्या तृतीया शत्तिरिष्यते तया विरोहितत्वाच शक्तिः क्षेत्रज्ञसहिता ॥ इति तत्तिरोधानस्य च प्रमाण प्रतिपनत्वात् । विरोधानं च विषयसकोच एव । न नाशरूपः । एतेन प्रथमाधिकरणे 'अविद्यया प्रकाशकस्वरूपं ब्रह्म तिरोहिवमिति वदता खरूपनाश एवोक्तरस्यात् । प्रकाशतिरोधान नाम प्रकाशोत्पत्ति प्रतिबन्धो विद्यमानस्य विनाशो वा प्रकाशस्यानुत्पाद्यत्वाभ्युपगमेन प्रका शातिरोधान प्रकाशनाश एवं' इति ब्रह्मस्वरूपवादिमतं षयित्वा 'परा मिथ्यानात्तुं तिरोहितम्' इत्यत्र जीवस्याविद्यारूपतिराधानमुक्तम् ततश्च विरोध इति कस्याचित्प्रलपितमप्यपास्तम् । स्वरूपातिरिक्तप्रकाशाङ्गीकारा नङ्गीकाराभ्यां प्रकाशस्य सविषयत्वनिर्विषयत्वाभ्यां अत्यन्तवलक्षण्याञ्च । धर्मभूतं हि ज्ञान स्वरूपातिरिक्तं सविषयं च । तस्य च तिरोभावोऽपि विषयसंकोचः । सच कपाधिकः न स्वाभाविकः । स्वाभाविकत्वं च सर्वविषयष्वप्रतिबन्ध' । वृत्त्या स्फुरति । स एवाविर्भावः नापूर्वोत्पत्तिः अतो न मोक्षस्यानित्यत्वप्रसंगः । अन्यथा त्वत्पक्षेऽप्यबिद्यानिवृत्तेः जन्य त्वात् अनित्यवप्रसगः । अपुरुषार्थप्रसंगस्त्वधिकः । स्वभावरूपत्वात्तत्पू. कस्वभावास्थिविर्मोक्ष इति तु समानमिति दिक् । अत: 'पराभिध्याना- ' इत्यत्र अविद्यया स्वरूपतिरोधानमिति कस्यचित्प्रलपनमपास्तम् ॥ अत एव ताशस्थलबिरोधोद्भावन मूर्योन्मत्तप्रलपितमनुपादेयम् ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासकृते विरोधनिरोधे ॥ पञ्चविंशो 'निरोधः॥

·अथ पड्विशो निरोधः १ . . नित्यलीलाविभूतिभ्यां निर्मिताभ्यां निजाज्ञया । क्रीडत्यानम्दयन् सर्वान् यस्तमानन्दमाश्रये ॥ नन्वस्तु नित्यविभूतिरूपा प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धा। नित्यविभृतौ तु न किंचित्प्रमाणम् । तस्याः प्रामाणिकत्वेऽपि वा नित्याया गोपुरमण्ट- पाद्यात्मना परिगामः कथम् ? कथ वा तस्याः भगवदिच्छापरिकाल्प तत्वम् ? उक्त हे तस्यास्तथात्वं भाष्ये । 'परस्य ब्रह्मणः परिपूर्णस्य सर्वगतस्य सयमंकल्पस्य खेच्छापरिकल्पितस्वासाधारणाप्राकृता नाम ना- त्यन्ताय न सान्त इत्यतो ' भगवतो लीलाविभूत्यतिरिक्त विभूत्यन्तरं तस्य नित्यत्वं च युक्तमिति चेत्- उच्यते । विनत्यन्तरसद्भावे तावदास्त प्रमाणम् । 'ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् ' 'या वेद निहित गुहायां परमे ब्योमन्' क्षयन्तमस्य रजस. पराके 'देवानां पूरयोध्या वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साध जगत्पतिः । आस्ते' इत्यादिपर स्सहस्रामिति मागेवोक्तम् । वच्छाकल्पितत्वेऽपि नित्येच्छाकाल्पतत्वान्नि त्यत्वमप्यविरुद्धमिति प्राचानेषु सप्रदायग्रन्थेषु व्यक्तम् । 'आपश्चहि- ब्रह्मलोके ऐरंमदीय सरः तदश्वत्थस्सोमसवन.' 'तदपराजिता पू. आपो ब्रह्मण. प्रभुविमत हिरण्मयम् ' इत्यादिछान्दोग्यादिश्रुतिभिश्च तस्य गोपुरमण्टपप्राकारसरोवृक्षार्णवादिपरिणामयुक्तत्व चावगतम । अता भगव- नित्येच्छापरिकाल्पत ब्रह्मलोकवैकुण्ठायोध्याऽपराजिताऽऽदिशादत नित्य विभूत्याख्यं द्रव्यान्तरं तत्वमुक्ताकलापादिपु आचार्यपादैरनुगृहीतम् । तथा हि- द्रव्याद्रव्यप्रभेदान्मितमुभयविधं तद्विदस्तत्वमाहु. द्रव्यं द्वेघा विभक्तं जडमजडमिति प्राच्यमव्यक्तकालौ । अन्त्यं प्रत्यक्मराक्च प्रथममुभयथा तत्र जीवेशभेदात् नित्या भूतिर्मतिश्चेत्यपरमिह जडामादिमां केचिदाहुः ॥ 19 ·जीवब्रह्मणोः परिणामतदभावकथनयोरविरोधप्रतिपादनम् [विराधे इति, 'षोढा त्रिगुणानेहोजीवेश्वरभोगभूतिमतिभेदात् ' इति च ॥ इयांस्तु विशेषः । नित्येच्छापरिकाल्पतानि कानि चिन्नित्यानि रथ गोपुरप्राकारादीनि । कानि चित्तत्कालमात्रभोग्यानि वस्तून्यानत्येच्छा- परिकल्पितानि अनित्यानि । अत: संकल्पादेव तु' इत्यत्र जीवस्यापि सत्यसकल्पत्वस्य मुक्तावस्थायामाविर्भावात् धात्रादिलोकरूपाणामानित्यत्वपि न वैकुण्ठलोकस्यानित्य वप्रसगः केन चिढुन्मत्तेन प्रलपितो नादर्तव्य ॥ अत एव ' तन्वभावे सन्व्यवदुपपत्तेः ' 'भावे जाग्रद्वत् ' इत्यनयोः सूत्रयोः जीवस्य स्वप्सकल्पकृततन्वभावे मुक्तौ स्वप्नदशायामिव ईश्वरसक ल्पजन्यान्विषयान् भुञ्जते । तनुसद्भावे तु स्वसकल्पकृतान्भुङ्क्ते इत्युक्त्य वैकुण्ठस्यानित्यत्व स्पष्टीकृतम् । न हि जीवेश्वरभोग्यविषयातिरेकेण वैकुण्ठो नाम कश्चिदस्ति' इति प्रलपनमाप परास्तम् ॥ यदपि अनित्यस्य किंचिदुपादान आवश्यकम् । न च माया तदु पादानम् अप्राकृतत्वविरोधात् । न च परिणाम्युपादानान्तरमास्ति ? माया ऽऽख्यप्रकृत्यतिरिक्तपरिणाम्युपादानस्याप्रामाणिकत्वात् । त्वयाप्यनभ्युपगमाञ्च। त्वयाऽपि हि तत्वत्रयमेवांगीकृत, न तत्वचतुष्टयम् । अतो गत्यन्तराभावात् अतः जीवश्वरसकल्पतज्जन्यपरिणामत इत्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम् । अन्यथा वैकुण्ठगतिविषयाणां प्राकृतत्वप्रसगात् । इत्थमेकत्र जीवब्रह्मणोः परिणामप्रतिषेधात् अन्यत्र स्वीकाराच्च वि रोध इति यटुक्तम्- तद्युक्तम् । आचत्वरयोः मिश्रसत्वशुद्धसत्वमयत्वेन द्वैविध्यस्य तयोरुभयोः परिणामस्य च स्वीकारेण सर्वदूषणोद्धारात् । सकल्पस्तु ज्ञानविशेषरूपो निमित्त नोपादानम् । स च नित्यः अतः न तद्रूपेण जीवस्य ब्रह्मणो वा परिणामप्रसगः । विषयाणां तु प्राकृताचि- परिणामरूपाणां अप्राकृतत्वं दुरपह्नवम् । अतो नाप्राकृतत्वप्रतिज्ञाविरोध: नापि तत्वचतुष्टयांगीकारप्रसगः न वा गत्यन्तराभावः । ब्रह्मणः परि- ·निरोधः 'तत्त्वमसि' इत्यत्र कीशोऽभेद इति विचारः १५५ णामित्व नक्कचिद्व्यक्तमिति न काश्चद्विरोधः ॥ इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधनिरोधे ॥ षडीवंश विरोधोद्धारः ॥ अथ सप्तविंशो निरोधः - निसच्चिदाचद्वर्गवलक्षण्यकलक्षणः । श्रीवत्सलक्षणश्रीमान् अस्तु मे प्रस्तुताप्तये ।। नन्विदमयुक्तम् । 'तत्त्वमास · अहं ब्रह्मास्मि' इत्यभेदः सम- नाधिकरणनिर्देशादवगम्यते । नचासौ राजा राष्ट्रमितिवत् निर्वाह्मनिर्वा- हकभावेन वा. सुवर्ण कुण्डलोमीतवन् उपादानोपादेयभावेन वा ब्राह्म णोऽहमितिवत् शरीरशरीरिभावेन वा, अन्यथासिद्धश्शकितु शक्यः । आये सामानाधिकरण्यस्य अमुख्यत्वप्रंसगान् । द्वितीये केवलस्यानुपादे यत्वात्, विशिष्टपरत्वे च त्वमिति निर्देशविरोधात् । विशेषणाभिप्रायेण तथा निर्देशे च मध्यमोत्तमयो. त्व मास्मपदोपात्तयोः पुरुवयोः विरो- धात् । पुरुष वचनयोरुद्देश्यविशेष्यानुसारित्वात् इह च ब्रह्मण एवोदे. श्यविशेष्यत्वात् । तत्र प्रथमपुस्प एव न्याय्य. ॥ अत एव न तृतीयः । त्वनहमर्थयो शरीररूपतया शरीरवाचिनां शब्दानां शरीरिपर्यन्ततया प्रथमपुरुपस्यैवौचित्यात् । 'त्व वा अहमास्म भगवो देवते अहं वै त्वमसि' इत्यादौ तथैव दर्शनात् । 'युष्मा- पपदे समनाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः अस्मयुत्तमः' इत्यत्र युष्म- ·१५६ साम्ये परममितिविशेषणात्साम्यमैक्यमेवेत्यस्य परिहारः [बिरोध दस्मदर्थावसायिनि सामानाधिकरण्यस्य मध्यमोत्तमयोर्विधानात् । इह च तत्पदार्थभूते ब्रह्मणि पर्यवसानात् ॥ न च भेदश्रुतिविरोधात् वाधः । तासामोपाधिकभेदपरतयाऽन्यथा सिद्धत्वात् । अत. तद्वैलक्षण्यं भगवतः स्वाभावि समित्येव युक्तमिति चेत् उच्यते-भेदस्तावत् स्वाभाविकः । पृथगात्मान प्रेरितार च मत्वा जुष्ट स्ततेनामृतत्वमेति' इति मुक्तेिहेतुज्ञानविषयतया तस्यानोपाधिकत्वावगमात् अत एव 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इत्यादौ मुक्ती साम्य फलत्वेन अनुभूयते । साम्यं हि तद्भिन्नत्वे सति तद्रत भूयोधर्मवत्त्वरूपं भेदाविनाभूतम् । नच 'समयोत्पन्नाविमौ ' इत्यादिषु समशब्द एकाद पर्यायोऽपि दृष्ट इति साम्यमैक्य कि न स्यादिति कस्य चित्प्रलपितमाद तव्यम् । पिको घट इति प्रयोक्तव्ये समो घट इत्यप्रयोगेण समशब्दस्य पिकशब्दपर्यायत्वासिद्धे. । नच अनेकार्थत्वापनादाय तदप्रयोगश्शक्यः । पिकशब्दस्यापि ' एके मुख्यान्यकवला. ' इति कोशेन अनेकार्थतया सन्देहनाप्रयोगप्रसगात् । - संख्यायां प्रसिद्धि प्राचुर्यात् तत्प्रयोग इति चेन्- तर्हि तत एव प्रसिद्धि- प्राचुर्यात् साम्य सादृश्यरूपमेव स्यात् ॥ किं च 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता. ' इति गतिाव चने एतदुपबृहणरूपे साम्यशब्दत्य साधयशटेदन विवरणात् न साम्य मैक्यमिति कल्पना युक्ता ॥ अत एव पारम्यावशेषणात् साम्यमैक्यमेवेति कल्पनमपि परास्तम् । विशेषणस्य विशेष्यताऽतिशयाधायकस्य तद्विरोध्यन्तराथान्तरगमरत्वादर्श- नात् । परमात्मा परं ब्रह्म' इत्यादावपि तथात्वप्रसगेन सर्वलोकवि- रोधाश्च ॥ न च ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्याद्यभेदफलश्रुयविरोधाय ·निरोधः] असिआस्मपदोपादानस्याशयः नामैक्यमस्त्विति कल्पनमपि युक्तम् । तत्रापि 'इवबद्वैधमेवाथ ' तथा 'यथेव साम्ये' इत्याद्यनुशासनानुरोधेन 'विनाशमेवाष्यति' इत्यत्र एव कारस्य सादृश्यार्थकत्वेनाविरोधात् ॥ नचैवम् 'एवे चानुयोगे' इति परमापात्तश्शक्या । 'अनियोग' इत्यनेन अनवक्लुप्त्यर्थकत्वावेदनेन इह सादृश्यार्थकत्वेऽपि अनवक्लू प्त्यर्थकत्वाभावात् । नच वाहाहैवयुक्त' इत्यत्रेवात्रापि पररूपाप्रसक्तिः एवम् ‘अन्यमीशम् ' ' अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः 'ज्ञाज्ञौ द्वावजाबीशनीशौ' इत्यादिप्रत्यक्षश्रुतिभ्यां च कण्ठतो भेदावग मात् पारमार्थिकी । मुक्तौ प्रसाधनापगमेऽपि साम्यश्रुत्या भेदावगमात् तस्यौपाधिकत्वोक्तिरयुक्ता ॥ अनश्नन्नन्यः अत एब अज्ञत्वशेषत्वशरीरत्वादिलिंगविरोधात् 'तत्त्वमसि' इत्यादि वाक्यगम्यं सामानाधिकरण्य गमयितुमीष्ट । बिशिष्टाभेदे तु न विशेषण विशेष्ययोर्भेदेन सहविरोध. ॥ यत्तु अत्र त्बमहमर्थावसायिसामानाधि करण्यगमवगभकास्यस्मिपदोपादानासगतिरित्युक्तं तत्तुच्छम् । इदानीमपि त्वमहमयावसायित्वापरित्यागात् । इयास्तु भेद । परपक्षे त्वमहंशब्दो मध्यमोत्तमयोस्तु युष्मदस्मत्प्रयोगनिमित्त न तदर्थविशेषः । तदर्थबोधक सर्वनामादिप्रयोगेपि तददर्शनात् ॥ . ननु सत्य युष्मदस्मत्प्रयोग तन्निमित्तमिति । तथापि त्वं वा अहमस्मि अह वै त्वमसि' इत्यादिषु उभयो. प्रयोगे पुरुषप्रयोगानि यनवारणाय उद्देश्यसमपकत्वमाप जनविशेषण देयम् , तथा च इहोपा- दानोपादेयभा विवक्षायां वा परमात्मवाचिन तत्पदस्यैव उद्देश्यसमर्पक- त्व त् भध्यमोत्तमयोरनुपपत्तिपरिहार इात चेत् सत्यम् ; उभयोरपि तत्त्व- माद्या. पदयोः परमात्मपरत्वाविशेषे त्वमहपदयोरेव अत्रापि उद्देश्यसमर्प कत्वसभवन पुरुषव्यवस्थाविरोधाभवात् । प्रकरणानुसारेण तथात्वस्यौचि.

·१५८ शरीरवाचकानां शरीरिपर्यन्तत्वम् [विरोध त्याच । 'ऐतदात्म्यामेद सर्वम्' इत्युपक्रमे हि सर्वोद्देशेन परमात्मा त्मकत्वं विथीयते । तदेवात्र तदन्तर्गतचिद्विशेषे श्वेतकेतौ निगम्यते । 'तत्त्वमास' इति । तदात्मकस्त्वमसात्यर्थः ।। ननु शररिवाचिनां शरीरपर्यन्तत्व लोकन्यायसिद्धम् नतु शरीरवा चकानां शरीरिर्पयन्तत्वमिति कथमुक्तार्थसभव इति चेत् सत्य शरीरिपर्य- न्तत्वमेव । तत्पद त्वपदेन समानाधिकरणम् तेन पर्यवसितोऽयमर्थ इत्य. दोषात् । तदेतदाभप्रत्याक्तं श्रीभाष्ये- 'तत्त्वमसि' इत्यत्र उद्देश्य विधेयभावः कथमिति चेत- नात्र किंचिदुद्दिश्य किमपि विधीयते । 'ऐतदास्यमिद सर्व' मित्यनेनैव प्राप्तत्वात् अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थवादिति । तस्मात् 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इति सामान्यनाक्तस्यार्थस्य ' तत्त्वमास' इति विशेष उपसंहारः' इति । एतत्तत्व तु प्रागेव सम्यगुपपादितम् अतो नास्ति भेदाभेदश्रुत्योर्विरोधः, विरोधेऽपि वा उपक्रमाधिकरणन्यायना विरोधाधिकरणन्यायेन च असजात प्रतिपक्षत्वात् अभेदश्रुतीन मेव प्रथम •पस्थितानां स्वार्थपरत्वमुचितम् नाभेदश्रुतनिाम् । नचात्रापच्छेदन्यायेन उत्तरप्राबल्यं शक्यम् । अनियतपौर्वापर्यवि षयत्वात्तस्य । इह तु नियतपौर्वापर्यकत्वात् । यत्तत्र केन चित्प्रलापतम्- आखण्डलार्जुनयोः दाशरथिपरशुरामयोः दहरवैश्वानरयोश्च तत्तद्विरुद्धधाश्रिततवान् अपच्छेदम्यायेन प्रावल्यामत्युक्त इहत्वन्यथेति विरोधो दुर्वार इति तदनुक्तानुवादत्वात् अयुक्तत्वाच्चान्मत्त प्रलपितम् । आखण्डलार्जुनयो. जीवयोः परस्परविलक्षणत्वात् । स्वर्गि. त्वादीनां कमविशेषप्रयुक्ता । साच कास्मन्नात्मन्यपि जन्मभेदन दृष्टा- नामौपाधिकतया नाश्रयभेदकता । नरत्वदेवत्वादिभेदात् भेद इत्यप्युन्मत्त विलसितम् । शररिनष्ठानां तेषां आत्मभेदानापयिकत्वात् । परशुरामस्य मारतोक्तहविर्विनिमयौपाधिकशरीरत्वे जीवत्वे च नात्यभेदः । साक्षाद्भग

·नरोधः]
युद्ध-वादिगुणभेदकयनं नाश्रयभूतब्रह्मभेद कम्
१५९
वद्रूपत्व च नास्ति भेदः । दहरवैश्वानरयोपि वैश्वानरशाब्दवजाठराग्नि-
शरीरस्य दहराकाशहार्दपरमात्मनश्च नास्ति भेदे प्रमाणम् । अ॒मूर्धत्वादि
गुणभेदसूचनस्य आकारभेदगमकत्वेन विद्याभदकत्वेऽपि नाश्रयभूतब्रह्म.
भेदकत्वम् । अन आखण्डलार्जुनयोर्भेदस्य रघुरामपरशुरामयोरनेदस्य च
प्रामाणिकत्वात्तत्र तद्धर्माणां शब्दान्तराणामवस्थामदेनान्यथासद्धत्वात् तेषां
भेदतः प्रमाणता युक्तेति सर्वमनवद्यम् ।।
इति श्रीशैलश्रीनिवासविरचिते विरोधीनरोघे
। सप्तविंशो निरोधः ॥
दोषगवेषणशीलाः भाष्येभाष्ये परदूष्ये च ।
आदित्यइवदिवाऽधाः सद्गुणाविद्भिः पर बहिष्कार्याः ।
त्रयीवधूहद्दवथुव्यथाकथाविधूननायोधसमेधितोक्तिषु ।
विरोधमाधातुमुशन्ति ये भृशं प्रशान्तिरेषूत्कटकण्टकेप्विव ॥
प्रच्छन्नबौद्धजनबद्धविरोधयूथदुष्कण्कौघमुखभंगकृते कृतिम ।
श्रीभाष्यरवमयाचित्रपत्रयापमासाद्य संप्रति मुदं प्रददातु सद्यः ।।
त्रय्यन्तोदन्तदन्तावलमलघुबलं यः प्रसह्याधिरह्य
श्रमिद्भाप्याभिधानं समणिमाणिमितरप्रश्रयं नाश्रयन्ते ।
वहन्तः पथि परकथिताभेदवृत्तेषु तेषु
आवृत्त्या
भुवने सत्पथायोद्भवेयु.॥
विराधेदुष्कण्टकनाशनाय महत्तया पादुकयाऽनयाऽत्र ।
घात्राऽप्रधृष्यं समुपेत्य भाष्यं पश्यन्तु हृष्न्तु बुधाः प्रधानाः ॥

·[विरोध
०
इति श्रीशैलकुलतिलकसर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीनिवास
तातयाचार्यतनूभवेन लक्ष्मणांबागर्भशुक्तिमुक्तामणिना
कौण्डिन्यश्रीनिवासदीक्षितकृषाकटाक्षवीक्षासमासादित
मीमांसाद्वयनिश्चप्रचज्ञानेन निजाग्रजाण्णयार्य
निरवग्रहानुग्रहलब्धचतुस्तन्त्रतन्त्रियान्त्रित
मानसेन श्रीनिवासविदुषा समार्थता
श्रीमद्भाध्यपादुका समाप्ता ॥
G125.....

·No text on this page.

·No text on this page.