·THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHAVANA TEXTS
No. 59.
Edited by
Mahāmabopādhyāya
GOPI NATH KAVIRĀJA, M. A.
THE
SAMKHYATATTVALOKA
Published by
The Superintendent, Printing and Stationery,
Government Press, Allahabad.
Printed by K. B. Pawagi
at the Hitchintak Press, Ramghat, Benares City.
1936.

·No text on this page.

·श्री
सांख्यतत्त्वालोकः
सांख्ययोगाचार्य श्रीमतस्वामिहरिहरानन्दारण्यविरचितः ।
'रायबहादुर' - 'एम. ए.' - 'पी. एच-डी.' - इत्युपाधिधारिणा
यज्ञेश्वर घोषेण सम्पादितः ।
THE
SAMKHYATATTVĀLOKA
BY
SĀMKHYAYOGĀCĀRYA
SRIMAT SWAMİ HARIHARĀNANDA ARANYA
Edited with an Introduction
by
Rai Bahadur Jagñeśwar Ghosh, M. A., Ph. D.,
Láte Principal, Ananda Mohan College, Mymensing (Bengal ),
Author of
A study of Yoga,
Sāṁkhya Sūtras of Pancaśikha
and other ancient sages,
etc. etc.
1936

·No text on this page.

·Foreword. The Sāňkhya system of thought is believed to have been the earliest attempt at methodical philosophy in ancient India, but unfortunately the writings of the earlier exponents of the school till the days of īśvara Kļşņa have totally disappeared, except in. isolated fragments or stray references incorporated in subsequent works. The names of Panchaśikha, Āsuri, Vārşaganya, Jaigīşavya, Vindhyavāsin, Janaka, Parāśara and other ancient teachers, whose teachings in their totality have become lost to us, are consequently almost empty names today. The Sankhya Kārikās associated with the name of Isvara Krsna referred to above and Vyāsa's commentary on Patañjali's Yogasūtras are probably the only two valuable sources of our present knowledge of Sānkhya, Subsequent tooklets, e.g. Sārkhyapradipa, Sārkhyasāra, Tattvayāthārthyadipana, etc, may be ignored as lacking in thoroughness, consistency and originality. In the paucity of Sānkhya literature therefore any work which claims to represent the system consistently and in an integral manner is certainly a welcome addition to our knowledge. Hence the publication of the following pages which have proceeded from the pen of one of the foremost Sāňkhya teachers of ·[ 2 ] modern India does not, I believe, call for any special apology. The saintly author, who is well known to the world of Indian philosophical scholarship for his masterly annotations on Vyāsa's Commentary on Patañjali's Yogasūtras-a work which may be described as a veritable monument of industry, erudition and philosophical insight and is the result of years of deep meditation in an ascetic life devoted to a pursuit of knowledge-- and for other valuable contributions to Sankhya-Yoga philosophy, is living now in almost absolute seclusion in the Santal Perganas (Kāpila Matha, Madhupur, E.I. Ry. ), He has cut himself off entirely from the outside world except for short interviews with advanced enquirers on the spiritual path, for whom his helpful suggestions are always available. It is therefore to be hoped that the booklet, as coming from the pen of a practical Yogin whose deep personal experiences stand behind all his utterances, will prove useful and illuminating to the earnest seekers after Truth. Government Sanskrit College, Benares. 1-1-1936. Gopinath Kaviraj.

·Introduction. on an The method of presentation of Sāṁkhya principles in the Samkhyatattvāloku is strikingly original. The saintly author has drawn, of course, the highest authorities for his materials. But he has rethought and re-presented them with eye on the peculiar difficulty of modern students who are often betrayed by the familiar terms that are used in special senses in Sāṁkhya. Earlier writers did not define them with sufficient precision probably because its fundamental doctrines were well known to those whom they addressed. But guidance in this respect is very necessary now, as even advanced students are apt to take such terms in their ordinary acceptation. The exposition here is full but not discursive, correct but not loaded with details. The logical coherence and clarity of the treatise are, indeed, as remarkable as its conciseness. And those who follow the explanations carefully will find that there is no justification for the view so often expressed that Sāṁkhya is a compound of materialism and idealism with materialism as the dominant element. There is a valuable appendix to this work in the original edition, which describes the yogic processes that enable the devotee to have direct apprehension of subtler forms of reality. But it is in Bengali and closed, therefore, to those who ·( i ) do not know the language. The leading ideas of the treatise are given below in English in the order in which they occur there, for the benefit of readers who are imperfectly acquainted with Sanskrit. This compendium will have answered its purpose if it can persuade them to make a close study of the text 1 The ego is known by introspection and not by the senses. We get some idea of what genuine selfrevelation is like when the ego turns back thus to comprehend itself. Revelation is ordinarily of two kinds. Objects are revealed one after another by the ego or cognitive principle (buddhi ), and the latter is revealed more or less at the same time in its successive modifications. 2. But genuine self-revelation is impossible so long as the mind ( citta ) is emergent or active, since its incessant mutations obscure the view just as the image of the sun in a sheet of water is broken up or distorted when it is ruffled by waves. In fact, such self-revelation as there is in this emergent state amounts to the reflection that I am an individual or that I am the cogniser or that I am the agent or that I have slept well or ill. And in all these cases introspection is virtually retrospection, coloured howerer slightly by some reference to the non-ego which furnishes the limiting condition of the resulting self-knowledge. But ·(iii) when psychoses of every type have been completely inhibited and the psychical and psycho-physical powers operative therein have disappeared in consequence for the time being, then there is a revelation of the Self which is not tainted or determined by any conception of the not-self. And the Self thus revealed or the revelation thereof ( for it is nothing but the revelation) is the Puruşatattva of Sāmkhya. It differs from ordinary consciousness by being simple or free from every Vestige of duality and immutable. 3. Mutation may be of two kinds. Where the object is a compound, any of its components may change thus causing a change in it. Where, however, it is simple, its form or position may alter or the mere lapse of time may cause such modifications of it as are expressed by the distinction between and old. new 4. But the Self is not composite and so mutation of the first kind is not possible in it. And it is not limited because all sense of duality is absent from its revelation. Hence change of forn and position is equally impossible so far as it is concerned. The Yoga-Bhāsya hits off its character justly in the observation that the Self is pure, immutable and infinite. Time does not limit it, because of time we can form no idea apart from the sequence of momentary and diverse psychoses, ·(iv) while self-revelation being immutable does not involve such succession and since it is consciousness after all or rather its essence, it cannot be regarded as extending over so much space or having'any particular form like external objects. In fact, it cannot be conceived as covering even infinite space without introducing a foreign idea into it and thus rendering it composite. The Scriptures say that the Selfis beyond space, and so there is no excuse for maintaining that it pervades all space and is common to all creatures. The Samkhyas are justified, therefore, in concluding that there are many such selves, in fact, as many as there are individuals. 5. It may be objected that the multiplicity of the Selves, would militate against their several infinitude, Multiplicity, however, is evidence of finitude in the case of extended or material objects that must occupy different portions of space, and in that of successive mental facts which belong to different points of time that lie outside one another. But the Awareness here referred to does not mutate like them and is independent of all sense of duality. 6. So it is reasonable to conclude that many Selves exactly alike are present at the same time. And there is a well-known passsage in the Scriptures that supports this view. 7. There are, indeed, passages in them that des- ·( v ) cribe the Self as one or without a second. But they have been authoritatively interpreted as referring to the absence of every sense of duality from unqualified Awareness or to its absolute similarity in all individuals. Where, again, pervasiveness and oneness are mentioned as attributes, it is the Deity (Išvara ) who is described and extolled, and the Deity is different from the ultimate and unconditioned principle known as Puruşu. 8. It may be thought that Puruşa remains immutable so long as mental processes are inhibited and that He mutates when the mind is emergent. But this is not correct, as the knowledge that originates in the stimulation of the sense-organs is completed when it is appropriated by the cognitive principle ( buddhi ) or ego. In fact, knowing of all sorts has its consummation in apperception wherein the cognitive principle or the ego is identified with the immutable cause of all knowledge including the knowledge of the ego itself, 9. When complete inhibition of mental processes has been perfected by practice and the stage has been thus reached which is known as nirodha samadhi, the consciousness of the ego sheds its changeful character and there remains in consequence only undisturbed or unbroken Self-revelation, which in fact it is originally or intrinsically. The mind and the sense-organs melt at the same time into what is imperceptible. This imper- ·( vi ) ceptible condition of theirs is known as Prakrti and is characterised as both real and unreal in as much as they reappear when inhibited temporarily but disappear for all time when the Self shines forth in uninterrupted and unceasing splendour as unconditioned Awareness. The argument is that there must be an incognisable something behind since they emerge under certain conditions out of obscurity while the fulness of reality cannot be ascribed to that, soinething as their complete eradication is possible. The Scriptures describe Puruşa as different from sense-impressions, constant, beginning, less, endless and incapable of decay, and Prakrti as superior to or more real than the sense-organs or the mind or their objects since all of them spring out of it. And as regards these evolutes, there is the statement that they arose out of an inarticulate homogeneity and became diverse under the vivifying: influence of Puruşu or unconditioned Awareness. 10. The recipient of experience ( Gruhīta ) is the active and mutating I-sense or what is ordinarily called self-consciousness It is in evidence whenever the mind and the sense-organs are at work and is, in fact, the hypostasis of the sense of appropriation or apprehension that belongs to the cognitive principle. 11. The mutating I-sense is an aggregate of three different principles. First, there is the capacity for ·( vii ) expression or appearance as a modification of the ego. Then there is the capacity for mutation, and lastly there is the capacity for passing out of consciousness and remaining conserved as a latency. These are known respectively as sattuu, rajus, and tamas, and they are the ultimate constituents of all sorts of evolutes. 12. These three, which are known as the guņus, are unequally balanced in the mind and the sense-organs and their objects But they are present as inseparable concomitants throughout the phenomenal world, so that species and individuals differ from one another only in the relative proportion of these. 13 Two different objects are attained owing to the presence of Puruşa, viz., experience attended by pleasure or pain (hhoga ) and liberation ( upavarga ), and every effort to attain them centres round the I-sense or consciousness of the ego. In experience there is identification of Puruşa with modes of the gunas while in liberation there is a clear realisation of Purusa as the immutable cause of all experience, and besides these two there are no other forms of consciousness. Of evolutes then there is an efficient as well as a material causė. The latter is primarily unconscious and imperceptible, while the former . unconditioned Awareness-is a constant, inward light. As these causes are diametrically opposed to each other, the evolutes as ·( viii) exhibit in consequence a threefold character, viz., consciousness as representing Puruşu, insensibility as representing Prakſti and an ever-varying relation between the two which results in the revelation of that which is obscure and in the obscuration of that which has been revealed. 14. The I-sense, the first of evolutes is called Mahat. All sorts of cognition and activity are completed with reference to it, and it is, in fact, the recipient of experience. When the mind is focussed on the I-sense, the pure apperception that follows is known as Mahattattva. 15. Buddhitattra and Lingamätra are different names of the same principle, which is called Buddhi when attention is directed to the fact that perception of every kind involves apperception, and Mahat when the consciousness of the ego is so complete as to exclude all other ideas, 16. This Buddhi is closer to or more like Puruşa than anything else, and it is capable, therefore, of revealing other things. 17. The ego in transitu is called Ahankāra. It arrogates to itself characters that do not belong to it and thus establishes relations with the non-ego of the types, 'I am this or that' and 'I have this or that.

·(ix) 18. The faculty that conserves impressions of the non-ego in relation to the ego is known as hrdaya or manas. But this manas wherein countless impressions of this sort lie latent is not the leader or guide of the external organs (bahyendriyas ). 19. Muhat, Ahamkāra and manas are instrumental in achieving the two ends of the individual already mentioned ( sec. 13). Hence they are called Karanas (instruments or organs). And since they occupy an intermediate position between Puruşa and the organs of activity and sensation, they are collectively known as Antahkaranu (internal organ or instrument ). 20. When the dynamic ego or the capacity for apprehension of the non-ego, that occupies and animates the sense-organs (jñānendriyas ), is stimulated by some movement in the external world, it carries the stimulus to the ego in situ or the pure ego (ātmapratyaya ). And since an appeal to it, which is capable of revealing things, results in knowledge, the stimulus thus transmitted is followed by cognition (jñāna). When, again, the same dynamic ego relates the pure ego to what is different from it, the result is effort or activity (pravrtti or cestā). And the persistence in undistinguished obscurity of these modes of consciousness or of assimilation of the non-ego to the ego is conservation ( sthiti ). 2 ·( x ) 21. Buddhi, Ahamkāru and Manas are always conjoined so that modification of any of them involves the modification of the other two. 22. Sattva dominates in cognition, rajas in activity and tamas in conservation from which activity is not completely absent though it is imperceptible. 23. The undiscriminating identification of Pure Awareness ( dik sakti) with the more or less mechanical capacity for empirical consciousness ( darśana sakti) or in other words, the confusion between unconditioned Awareness and the organs of limited knowledge is called Asmitā. It results in such convictions as 'I am endowed with the power of seeing or hearing, and it is, in fact, the material of which the mind and the organs are composed. 24. Of this asmitā, there are, broadly speaking, two types of modification. One of these develops the capacity for perceiving the truth or apprehending the reality behind the fleeting shows of things and is called aklişta ridyā pariņāma. The other multiplies relations with the non-ego and is called klista aridyā pariņāma because it multiplies suffering as well. 23. The contact of antahkaraņu with objects outside it results in the evolution of three sets of external organs ( bāhya kuranas -), wherein its three cons- ·(xi) tituents are differently represented. They are the organs which give us our knowledge of external objects and are known as jñānendriyas, the organs of voluntary movement which are known as karmendriyas and those that are instrumental in building up, maintaining and developing the body and are known as prānasi Sattva is dominant in the first, rajus 'in the second, and tamas in the third. 26. The aggregate of internal modifications of the antahkarana consequent on contact with the external world is known as cittu. As this città lives and thrives on materials furnished by the external organs and directs their operations, it is known as their leader: The modifications which go to make it up are of two kinds, viz, functions or processes ( sakti orttis ) and states or attendant conditions ( uvastha rrttis ). Both facts of consciousness and latent impressions of them belong to antahkaruņa. But the former, comprehending as they do' cognition and conation, are referred to citta while conservation of these as latencies is referred to hrdaya. --- 27. Cognition ( prakhyā ), conation (pravrtti ) and conservation ( sthiti ) are each of five different kinds. Of the first, the virieties are correct cognition of facts ( pramāna ), recollection (smrti), correct. cognition of activities (pravrtti vijñāno ), formation - ·( xii ) of abstract notions which do not correspond to reality but have a certain utility (vikalpa ) and incorrect apprehension of facts (viparyaya). The second includes volition (saikalpa), constructive imagination (kalpunā), the effort needed to move the neuro-muscular apparatus in voluntary activity ( krti ), doubt and hesitation (vikalpanu ) and futile effort like that of which we have experience in dreams ( viparyasta cestā). And the third is made up of latent impressions of cognition and recollection, of activity in the widest sense, of abstract thinking, of doubt and hesitation and of idle fancies. 28. Prumā is correct knowledge of what was not known before. The process that leads up to such knowledge is called pramāņu which is classed under three heads, viz., pratyaksa ( direct apprehension ), anumānu (illation) and āgama ( receipt of knowledge from an authority unimpeachable to the listener ). Pratyaksa is perception in which materials furnished by the sense-organs are worked up by the higher powers into images of objects having determinate properties and belonging to definite classes. It is to be distinguished, therefore, from ālocana which gives ungifted and unclassified information, such as is obtained through the sense-organs alone. 29. Anumana (illation ) is passage from the known ·( xiii ) to the unknown, and we have it when we inter the presence of a thing from the absence of another or its absence from the presence of the latter or their presence or absence at the same time from the observation that they have been so related in the past. Agama is irresistible impression on the minds of hearers made by the words of a superior being who is desirous of communicating his convictions and capable at the same time of so communicating them as to overpower the hearer's ability to sift evidence and to compel him to accept the communication in toto on trust. 30. Pratyakşu gives us particular and definite knowledge the whole of which cannot be communicated by means of words. Anumānu and āgamu furnish only general information as they are based on language. This general information lacks the richness and fulness of perceptual knowledge. 31. Smrti is the faithful and complete reproduction in consciousness of the latent impressions of a previous experience. 32. Pravrtti vijñānu includes consciousness of voluntary activity in all its stages and forms and the indistinct apprehension of activities that are automatic or involuntary in character. 33. Vikalpa is the modification of citta caused by ·( xiv ) the apprehension of terms that do not answer exactly to realities but are often helpful in the comprehension of these. Time and space as ordinarily understood are illustrative of this process, as the past and the future are not realities while space lisappears if the sights and sounds that seem to fill it are removed. 34. Viparyyaya is the reproduction in consciousness of a thing as other than what it is. To assume that the mind, sense-organs and the body constitute the Self is the fundainental viparyyaya. 35. Sankalpu is the association of the ego with the thought of some future activity remembered or imagined. Kulpunu is the effort involved in putting together images of things which have been witnessed apart from one another. Krti is the effort consequent on desire and directed to the appropriate organs for the production of the wished-for result. In vikalpana the mind wanders unsettled between different possi. bilities of thought or action. Viparyyasta-cestā is exemplified in the impossible feats that we perform in dreams. 36. The arusthā vittis are nine in number, three of them relating to cognition, three to activity and the rest to the physiological structure. They give us no new information about the world, buti mply indicate ·( xv ) the states that the mind is in during psycho-physical operations of different kinds. 37. Of these sukha (pleasure ), duhkha ( pain ) and moha ( stupor ) relate to cognition, every form of which is either pleasurable or painful or stupefying. Sukha is due to stimulation by things that are beneficial to the system. Things that are injurious to it cause duhkhu while moha is the stupor that results out of excess of sukha or duhkha. 38. Rāga, dresa and abhinireśu are related to the practical side of our nature. Rāga is tendency to activity following on recollection of past pleasure. Dveșu is tendency to activity following on recollection of past pain. And abhinivesa is undefined feeling that accompanies instinctive or automatic activity, 39. Jāgrat, svapna and suşupti are psycho-physical states. In the Jagrat state the seats of the mind and the senses are alertIn svupna the sense-organs and those of voluntary activity are inert so that the organs of thought work without such restraint as they impose. In suşupti or nidrā, the organ of thought and the sense organs are all of them inactive though some consciousness exists of this general inactivity. The truth is that each of these states is present to unconditioned Awareness, so that there is nothing like absolute unconsciousness.

·( xvi ) 40. Vyavasāya is the name given to the conjoint action of a number of faculties belonging to citta. This conjoint action may be of three different kinds, viz , sadvyavasāya or direct perception of something that is present, anuvyavasāya or reflection and aparidrsta vyavasāya or undistinguished activity which keeps alive or invests with some sort of consciousness latencies of all kinds. 41. Among external organs, the ear, skin, eye, tongue and nose are known as jñānendriyas ( senseorgans ), and these are the channels of direct knowledge of the external world. External objects being essentially active appeal to the dynamic ego which vivifies these sense-organs. The dynamic ego affects the I-sense or self-consciousness and thus leads to the apprehension of those external objects. 42. The ear, skin, eye, tongue and nose receive impressions from outside that are converted in the manner just described into sensations of sound, temperature, light, taste and smell. The order in which they have been enumerated here shows their relative importance as sources of knowledge of the world outside. The skin gives only thermal sensations, those of pressure, weight and hardness being due to the activity of the karmendriyas and the prāņas. 43. The karmendriyas are the organs employed ·( xvii ) in speech, manipulation, locomotion, excretion and procreation. By manipulation ( silpa ) is here meant putting things where they are needed, and it may be done by other organs than the hands though these are usually employed. The sense of contact is common to all of them, and it serves as a guide to their movements. 44. The prānas are the third set of external organs, and they are so classed because they deal with external objects for the sake of the body. Their common function is technically known as dhārana or bidhārana which includes construction, development and maintenance, They too are five in number like the jñānendriyas and the karmendriyas, and their names are prāna, udāna, vyāna, apānu and samāna. 45. The adya prāņa builds up, develops and maintains the organs that are the seats of the special sensations, though its principal function is to do these things for the parts of the body in which hunger, thirst and craving for respiration are located. 46. Udāna's principal function is confined to the afferent nerve within the spinal chord which is known as suşumnā. But it has charge so to say of all the organs that are seats of general sensations. 47. Vyāna is chiefly concerned with the voluntary muscles and the efferent nerves with which they are ·(xviii) connected, though its field of activity extends also to the neuro-muscular system that is operative in involuntary movements. 48. Apāna's work is with the portions of the body that separate and sort different kinds of excreta (sweat, urine, fæces, etc.) as a preparatory step to their elimination from different parts of the body. It is operative chiefly in the kidneys and the intestines though there is no portion of the body that is exempt from its activity. 49. Samāna is at work wherever blood, flesh, humours, etc. are manufactured in the body, its function being to convert what is taken in as food, drink and breath into materials of the body. 50. The seats of the five prūnas make up the whole of the body as there is no part of it which is independent of the operation of all of them. 51. The five prāņus are modifications of the antahkarana, being in reality the forms which the dynamic ego assumes and maintains with the help of hrduya for the continnance of its relations with the external world. 52. The capacity for revélation is greatest in the jnanendriyas while activity and inertness are subordinate to it. Activity predominates in the ·( xix ) karmendriyus, the other two being less conspicuous. But insensibility is the dominant feature in the prūnas; such revelation as there is, is slight and their activity is not initiated or controlled by volition. can never 53. Visaya or the object of experience arises out of the relation between the organs of apprehension and that towards which they are directed. The object as it is in itself or the ultimate cause of appearance cannot be directly known, though inference enables us to determine its nature. One may perceive, indeed, subtler and subtler forms of appearance by the process of concentration known as samādhi in which the organs of knowledge attain the highest efficiency; but the reality behind appearances be directly known. 54. Objects appear to us under three different aspects. First of all there are their specific properties or distinctions in respect of sound, temperature, light, taste and smell. Then there are their mutations and lastly there are their forms of inertness such as hardness, fluidity, mobility, etc. 55. The second and third aspects of external objects are perceived only as concomitants of the first. And since they never appear independently, it is reasonable to study external objects with special reference to the first and to hold that the other two co-exist ·( xx ) with it in a general way as mutation and obstruction, Objects thus conceived fall under five classes corresponding to the distinctions between sound, temperature, light, taste and smell. So it is concluded that their constituents are five different elements, each of which has one of these as its distinctive property. These elements are known as bhūtatattvas. 56. Their names are äkāša, vāyu, tejas, up and kşiti; but they must not be confounded on that account with the objects that are ordinarily known by these names. Akāśa, for instance, is only the inanimate, mutable thing which is perceived as sounds. There is, indeed, another way of resolving objects of experience into simpler ones with which we are familiar in practical life; but in that resolution we do not get beyond compounds possessing like the objects analysed all the properties mentioned above. It has been contended, indeed, that separate objects, each having only one of these properties do not exist, but that there is only one substance whose diverse activities appear in consciousness as sound, sight, etc.; but direct perception of such a substance is impossible, and so it is idle to speculate whether it is one or many. On the other hand, the finest thing that we come across discloses to ordinary examination five different properties, and it is possible to ·So on. ( xxi ) apprehend by a particular type of concentration known as vitarkānugata samadhi any one of the:e to the exclusion of the rest. So where the question is what may be directly perceived as constituents of external objects, it is reasonable to hold that there are five such elements. 57. The difference is in view-point. Men in præctical life take particular forms of all the aspects ( like colour, weight, etc.) as the basis of their classification of external objects and class them as gold, silver and But the philosopher takes the five special sensations as the basis of classification, thus reducing the endless variety of external objects to five different elements. And the contention is that these are quite as apprehensible in their isolation as are gold and silver though the mode of apprehension must be different. 58. Sound is more clearly apprehensible and less liable to obstruction than the other properties. Besides, it may reach us from all quarters. Hence sattra predominates in the element called ākāśa wherein sounds are conceived to exist. Vāyu ranks next to it in this respect. After it comes tejas because sensations of light are more easily defeated and they are accompanied by a distinct sense of activity. After tejas come ap and kşiti in the order given here, the activity which causes the sensation of taste being felt to be finer than that of which smell is the result.

·( xxii ) 59. The notes of the gamut, colours like yellow and blue, tastes like sweet and sour are specific modifications of sound, light and taste. When owing to fineness, these distinctions are lost the sensatisns do not disappear but continue to be marked off from one another as sound, light, etc. The external objects which are the causes of such relatively undefined sensations are called tanmatras. As the subtle is the constituent of the gross, the latter arising out of combinations of the former, the tanmatras must be regarded as constituents of the bhūtas. Just before all consciousness of the external world disappears, the senseorgans perceive owing to their extreme tranquillity subtle properties in place of the broad, changeful and sharply defined ones that form the staple of ordinary consciousness. And as pleasure, pain and stupor arise out of diversities of perceptions, the tanmātras cannot evoke these feelings in us. They are five in number, viz., sabda tanmātra, sparśa tunmātra, rūpa tanmātra, rasa tanmātra and gandha tanmātra. And it is possible to apprehend them directly by the concentration known as ricărānugata samadhi. 60. Anything subtler than the tanmātras cannot be directly perceived. But the indriyas ( senseorgans ) that perceive them are known to be modifications of the ego. And whatever stimulates or appeals ·( xxiii) to the indriyas must be of the same character as they. In other words, a mind alone can affect other minds. It follows that external objects or objects that are perceived through the sense-organs are, like the latter, modifications of the ego. 61. Of existence as an abstract quality there can be no knowledge for we always feel that something more or less definite exists. So we must conclude that there is something definite which appeals to our senseorgans. But sound, colour, etc. cannot be ascribed to it because it is that out of which they arise. So it must be mind (or mental processes ), for we know nothing besides mind and its objects. 62. The Being whose thoughts appear as objects to us is known as Virāț Puruşa, for he is incomparably greater than ourselves. It is his antahkarana, or rather his ego as going out of itself that composes our world. 63. Those who hold that the world has been created by the will of some Being must subscribe to this view, for will belongs to the mind, and if it is both the material and the efficient cause of the world, the world must be mental in its composition in the last resort, Virāt's abhimana ( or thoughts about a non-ego ) is known as bhūtādi as it forms the essence of what is ·(xxiv) perceptible by us. Thus what is capacity for revelation becomes capacity for being revealed when this mutating ego is objectified, and under the same condition effort appears as activity and its absence as inertia. Time is concieved as the receptacle of mental processes and space as the receptacle of objects which are, after all, mental processes objectified. And since there is no limit to their mutation, time and space are felt to be infinite. 64. The objects of experience are not different in character from the elements of which they are composed since there is no property in the former that may not be found in the latter. Such difference then as appears between them is due to the circumstance that our gross and unsteady indriyas inix up the three different aspects of things. 65. As Purusa and Prakrti are the ultimate and only causes of all forms of existence and as they must be regarded as beginningless, the series of evolutes too must be regarded as beginninglese. The organs and faculties of the organism as consolidated by the tanmātras form the linga sarīra. As the liigu sariras are countless owing to the circumstance that their constituents are inexhaustible, there are countless individuals.

·( XXV )
The gunas may combine in all sorts of proportion.
Hence there are innumerable varieties of organs and
faculties with the result that there are innumerable
species of living beings. And for the same reason as
also because the gunas are inexhaustible there are
numberless worlds with an infinite variety of things
in each of them.
66.
The cognitive principle and other evolutes
may suffer disintegration in two different ways. Yoga
(inhibition of all mental processes ) may enable the
devotee to dissolve the limga surīra, or it may break
up owing to lack of objects of experience. The organs
and faculties die then of inanition as their essence is
activity. But they are not completely destroyed in
this way as they spring into existence when objects
of experience reappear.
67. Objects of experience, being essentially forms
of activity, disappear when the mind of the Virāt
sinks into quiescence. And they appear when it
emerges or becomes active. Their appearance evokes
kindred activity in us and thus causes the emergence
of our organs and faculties.
68. Dreaming is midway between sleeping and
waking, as the mind remains active in it while the
sense-organs lose their functional tone. There must
4

·( xxvi) be a similar state in the mind of the Virāt , as it is constituted like ours. The images that sprout up in this state become the tanmātras when objectified. 69. The world of material things with properties like hardness, fluidity and mobility comes into existence when the activities set up by His thoughts and perceived by us are relatively gross. 70. The following account in Smộti of the genesis of the material world is quite in accordance with Sāmkhya doctrine What existed at the outset can be defined only in terms of negation such as devoid of life and light, undefined or formless like space, without movement and featureless like profound sleep. Then came into existence water which was like darkness, and the disturbances in that water produced wind. Next there was a blazing fire owing to the struggle between wind and waves, and the three then strove with one another and added to the disturbance. The fire condensed by contact with the wind, and the liquid portion of it ultimately solidified, became the home of living beings. This account when properly interpreted shows how the luminaries came into existence and how some of them became habitable after losing their heat. 71. The visible world is but a quarter of the cosmos, the rest forming the celestial regions of which ·(xxvii) the best part is known as satyaloka. This is established in the cognitive principle or self-consciousness of the Virat and is, therefore, the central thing in the cosmos as self-consciousness is the central thing in all mental activity. 12. After the appearance of the cosmos in consequence of the mental activity of the Virat, Hiranyugarbha made His appearance endowed with omniscience and omnipotence, which He had acquired in a previous cycle, and He rules the worlds and the heavens and all that live in them. But experience and deliverance from its trammels are the concern of these subordinate individuals, and they work out their destiny without interference, Hiranyagarbhu simply providing them with what they need for the purpose. This is what is beneficial for all of them and so He is content with providence of this sort. Some are of opinion that He is the same as the Virāt, while others hold that they are different personages. Jajneswar Ghosh.

·No text on this page.

·ॐ नमः परमर्षये। सांख्यतत्त्वालोकः। यथा कलावशिष्टोऽपि शशी राजत्युपप्लुतः। तारकादखिलात् सम्यक् प्रोज्ज्वलश्च तमोऽपहः ॥१॥ कालराहुसमाक्रान्तमपि तद्वद्विभाति यत् । सर्वतीर्थेषु शास्त्रस्य वक्तारं कपिलं नुमः ॥२॥ तत्त्वानि कुसुमानीव धीरधीमधुभृन्मुदम् । दधन्ति परिशोभन्ते सांख्यारामे हि कापिले ॥३॥ विभक्तियुक्तिशालत्रिगुणसूत्रेण यो मया । तत्त्वप्रसूनहारोऽयं ग्रथितः संयतात्मना ॥४॥ ललामकं स एवास्तु वीर्यशीलस्य योगिनः । महामोहं विजेतुं यः प्रस्थितो योगवर्त्मनि ॥५॥ माल्यन्यस्तप्रबाला हि शोभासंवृद्धिहेतवः । मन्न्यस्तावान्तरा भेदा येऽस्तु तेषां तथा गतिः॥६॥ असंवेद्यश्चक्षुरादिकरणैरस्मत्पदार्थः । सोऽर्थः अ- स्मीति भावेनैवावबुध्यते । तादृगात्मनैवात्मावबोधः स्वप्रकाशस्य लिङ्गम् । स्वप्रकाशो वैषयिकप्रकाशश्चेति द्विविधः प्रकाशः। तत्र प्रकाशकयोगात्सिद्धः वैषयिक- प्रकाशो बुद्धिसमाह्वयो ज्ञाताऽज्ञातविषयः।स्वप्रकाशस्तु ·२ सांख्यतत्त्वालोकः । स्वतः सिद्धप्रकाशः सदाज्ञातविषयः बुडेरपि प्रकाश- कत्वात् । यथाहु "श्चेतनावदिव लिङ्गमि"ति । व्युत्थाने चित्तस्य क्षिप्रपरिणामित्वाच्चञ्चलाम्भोगत- सूर्यबिम्बस्य स्वरूपाऽग्रहणवत् न च स्वप्रकाशोप- लब्धिः । एकोऽहं ज्ञाताऽहं कर्ताऽहं सुखमहस्वाप्समि- त्यादिप्रत्यवमर्शात् व्युत्थाने चात्मावंगमः। निरोध- समाधिबलाद्विलीने करणवर्गे यस्मिन्ननात्मभानशून्ये स्वचैतन्येऽवस्थानम्भवति तत्पुरुषतत्त्वम् । एकात्मप्रत्यय- सारत्वात् सर्वद्वैतभानशून्यत्वाच स्वचैतन्यमविमिश्रमे- करसम् । अविमिश्रत्वाद् अपरिणामिनी चित् ॥२॥ द्विविधः खलु परिणामः-औपादानिकोलाक्षणिक- श्चेति । यत्रैकाधिकोपादानसंयोगस्तस्यैवौपादानिकपरि- णामसंभवः। यस्यैकमेवोपादानं न तस्यौपादानिक- परिणामः यथा कनककुण्डलात्कङ्कणपरिणामे नास्त्युपादानपरिणामः। तत्र च लाक्षणिकपरिणामः । स हि देशकालावस्थानभेदः। द्रव्याणां द्रव्यावयवानां वा देशावस्थानभेदादाकारादिभेदाख्यः परिणामः तथा कालावस्थानभेदश्च लाक्षणिकः॥ ३ ॥ असंयोगजत्वात् स्वचैतन्यस्य नास्त्यौपादानिक- परिणामः। असीमत्वाच नास्ति लाक्षणिकपरिणामो गत्याकारभेदादिरूपः । अद्वैतभानात्मकत्वात् स्वचैतन्य- मसीमम् । यथाहुः "चितिशक्तिः शुद्धा चानन्ता ·सांख्यतत्त्वालोकः । ३ . चापरिणामिनी चेति । अपरिणामित्वात् कालेना- व्यपदेश्यः पुरुषः । बोधस्वरूपत्वाच नासौ देशव्यापी । देशव्यापित्वं बाह्यधर्मो न त्वध्यात्मधर्मः । देशाश्रय- पदार्थाः सावयवाः चितिशक्तिनिरवयवा। न चिन्मात्र- भावेनावस्थितस्याऽ'हमनन्तदेशं व्याप्यास्मीति प्रत्ययः सम्भवेत् । यतोऽद्वैतबोधात्मके भाने कुतो देशरूपद्वैत- भानावकाशः । तथा च श्रुतिः- "एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम् । विरजः पर आकाशाद्ज आत्मा महान् ध्रुवः ॥” इति ॥ तस्मात् पुरुष एकः सर्वप्राणिसाधारणः सर्वदेश- व्यापी चेति सिद्धान्तः परमार्थशि व्यर्थः न्यायेन चासङ्गन्तः । तत्र देशाश्रयरूपोऽपारमार्थिकत्वदोषः प्रसज्यते । न्याय्यो हि शान्तब्रह्मवादिनां सांख्यानां पुरुषबहुत्ववादः ॥४॥ बहुत्वे ससीमत्वमित्युत्सों निरपवादः देशाश्रिते बायपदार्थे, अदेशाश्रिते ज्ञपदार्थे तदुत्सर्गस्यापवादः । ज्ञपदार्थश्चोत्तरोत्तरकालभाविभिः परिणामैः ससीमो भवति । अपरिणामित्वाद्वैतभानशून्यत्वाच पौरुषबो- धस्य व्यवच्छेदकहेत्वभावः ॥५॥ एतस्मादतसिध्यति । स्वरूपतो देशव्यापित्वाभा- वात्, व्यवहारदृशि च व्यापीत्युक्त ग्राह्यवद्देशाश्रयदो- षप्रसङ्गात्, तथा च बहुत्वेऽपि ज्ञपदार्थस्य ससीमत्वदो- ·४ " सांख्यतत्त्वालोकः। षाभावात्, सर्वतस्तुल्यो बहुपुरुष इति युक्तः प्रवाद इति । श्रुतिश्चात्र- "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाम् । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ इति ॥ ६ ।। ननु एकमेवाद्वितीय मित्यादिश्रुतिष्वात्मन एकसंख्यकत्वमेवोद्दिष्टमिति चेन्न, तासु आत्मनि दैलभानशून्यत्वं पुरुषाणामेकजातिपरत्वं वोक्तं न संख्य- कत्वम् । तथा च सूत्रम्-" नाद्वैतश्रुतिविरोधो जाति- परत्वादिति।" "एको व्यापी" त्यादिश्रुतिध्वीश्वरोपा- धिकस्यात्मनः प्रशंसा उपासनार्थमेवोक्ता । न ताः श्रुतय आत्मनः स्वरूपावधारणपराः । यथाहुः- "मुक्तात्मनः प्रशंसा ह्युपासा वा सिद्धस्यति ।” ईश्वर- विलक्षणस्य पुरुषतत्त्वस्य स्वरूपावधारणपरा श्रुतिः यथा-"अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यप- देश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशम शान्तं शिवमदैतं चतुर्थ मन्यते स आत्मा स विज्ञेय” इति । तथा च- "विमे कर्णा यतो विमे चक्षुर्वो इदं ज्योतिर्हृद्य आहितं यत् । विमे मनश्चरति दूर आधीः किंस्वि वक्ष्यामि किमु नु मानिष्ये' इति ॥ samme ·५ सांख्यतत्त्वालोकः। अत आत्मनो विस्तारादिसर्वग्राह्यधर्मशून्यता बहुता चं सिद्धा॥७॥ व्युत्थितायां निरुद्धायां वा चित्तावस्थायां पुरुष एकरूपेणावतिष्ठते । (इन्द्रियगृहीतं विषयज्ञानहेतुचा- उचल्यं पुरुषसन्निधौ बुद्धौ प्राकाश्यपर्यवसानं लभते । भेदविकाराविन्द्रियादिस्थिती, नास्ति तयोः पुरुषतत्त्वा- सादनोपायः । यथाहुः-“फलमविशिष्टपौरुषेयश्चित्त- वृत्तिबोधः” इति । यथा विभिन्नवर्तितैले दीपशिखा- मासाद्यैकत्वं प्राप्नुतः तथेन्द्रियेषु भिन्नरूपेणावस्थिता विषया बुद्धौ निर्विशेष प्राकाश्यपर्यवसानरूपमैक्यमा- प्नुयुः । ज्ञेयस्य ज्ञाताऽहमित्यात्मबुद्धिरेव प्राकाश्यपर्य- वसानं सर्वविषयज्ञानसाधारणम् । तत्र द्रष्ट्रा सह बुद्धेरविशिष्टप्रत्ययः ।तं च प्रत्ययं विषया नातिकामन्ति । तस्मात् पुरुषस्य साक्षिद्रष्टुत्वं बौद्धविषयस्य च निर्विशे- षदृश्यत्वमिति सम्बन्धः सिद्धः ॥८॥ निरोधसमाध्यभ्यासाच्चित्तेन्द्रियाणां प्रविलयेऽस्म- त्प्रत्ययगतस्य बोधस्य स्वचैतन्यभावेन निर्विप्लवाव- स्थानदर्शनात्तदेवास्मत्प्रत्ययस्याविकारि स्वरूपम् । तदा लीनानि चित्तेन्द्रियाण्यव्यक्तभावेनावतिष्ठन्ते । सोऽव्य- क्तभावः प्रकृतिः । यथाहु:- "अव्यक्त क्षेत्रलिङ्गस्थगुणानां प्रभवाप्ययम् । सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च॥” इति। 4 ·bur सांख्यतत्त्वालोकः। तथा च- "गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति।" इति । (नाशः कारणलयः” इति नियमात् चित्तेन्द्रियाणां च तस्यामव्यक्तावस्थायां विलयदर्शनाव्यक्तं तेषां मूलकारणम् ) सविप्लवे निरोधे लीनानां चित्तादीनां पुनर्व्यक्तताप्तिदर्शनात्तत्त्वदृशि सत्स्वरूपमव्यक्तम् 'ना- सतः सज्जायत' इति नियमात्। परमार्थे च सिद्धे चिद्रूपे- णावस्थानकालेऽव्यक्ततानतिक्रान्तरसपेव प्रकृतिः। यथाहुः—“निःसत्त्वासत्त्वं निःसदसद् निरसव्यक्त- मिति ।” तस्मात् तत्त्वदृशि भावरूपेणाव्यक्तं विचार्यम्। प्रधानविषयाः श्रुतयो यथा- "इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धेरात्मा महान् परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः।” इति । "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यम- गन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥” इति । तथा च "तद्धेदं तव्याकृतमासी” दिति । "तमो वा इदमेवाग्र आसीत् तत्परेणेरितं विषमत्वं प्रयाती"ति च । परेण पुरुषा- र्थनेत्यर्थः। (व्युत्थाने सक्रियेषु चिन्द्रियेषु अस्मिमूलस्य ·सांख्यतत्त्वालोकः। द्रष्टुयों विकारभावः प्रतीयते स तस्य विरूपो व्यवहारि- को ग्रहीता । उक्तं च-“सा चात्मना ग्रहीत्रा सह बुडेरेकात्मिका संविदिति तस्याञ्च ग्रहीतुरन्तर्भावात् ग्रहीतृविषयः सम्प्रज्ञातः।" इति । सास्मितेत्यर्थः । येन बुद्धगन्तर्भूतेन ग्रहीतृभावेन व्यवहाराः क्रियन्ते स व्यवहारिको ग्रहीता)॥१०॥ विक्रियमाणास्मत्प्रत्ययः त्रयाणां भावानां समा- हारः। ते यथा-अस्मीत्येतदन्तर्गतः प्रकाशशीलोभावः। तस्य च विकारहेतुः क्रियाशीलो भावः, प्रकाशस्यावरका स्थितिशीलभावश्चेति । इमे त्रयो भावाः सत्त्वरजस्तम- आख्याः सर्वेषां विकाराणां मौलिकाः। तत्र प्रकाश- शीलं सत्त्वम्, क्रियाशीलं रजः, स्थितिशीलञ्च तम इति। कैवल्यावस्थायां वैकारिकप्रकाशात्मकप्रख्याशून्यं परवैराग्येण प्रवृत्तिशून्यं सर्वसंस्कारहीननिरोधात् स्थितिशून्यञ्चान्तःकरणं प्रकृतिलीनं भवति । अव्य- क्तत्वादमूः सत्त्वरजस्तमआत्मिकाः प्रख्याप्रवृत्तिस्थितयः समत्वमापद्यन्ते । तस्मादाहुः- सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः" इति ॥ ११ ॥ व्यक्तावस्थायां चित्तेन्द्रियेषु गुणानां वैषम्यम् । एकत्रैकस्य प्राधान्यमन्ययोश्चोपसर्जनीभावः । ते हि गुणाः नित्यसहचराः जातिव्यक्त्योः प्रत्येक वर्तमानाः। यथाहु:-"गुणाः परस्परोपरक्तप्रविभागाः संयोगवि- ·" " सांख्यतत्त्वालोकः। भागधर्माणः इतरेतरोपाश्रयेणोपार्जितमूर्तयः” इति । तथा च-"अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्रगामिनः" इति । सर्वत्र त्रैगुण्यसद्भावेऽपि एकैकस्यैव गुणस्य प्रधानभावात् सात्विकोराजसस्तामसश्चेति व्यवहारः। तथा चोक्तम्-" गुणप्रधानभावकृतस्त्वेषां विशेष इति । तथाच सर्वमिदं गुणानां सन्निवेशमात्रम् इति ॥ १२॥ भोगापवर्गों द्वावेवार्थों पुरुषस्य । अस्मिप्रत्ययमा- श्रित्य द्वावेतार्थावाचरितौ भवतः। यथाह-"तबेष्टा- निष्टगुणस्वरूपावधारणमविभागापन्नं भोगः भोक्तुः स्वरूपावधारणमपवर्ग इति द्वयोरतिरिक्तमन्यदर्शनं नास्ति” इति । पुरुषार्थाचरणात्मकत्वाव्यक्तावस्थायाः पुरुषस्तस्या निमित्तकारणम् । अव्यक्तञ्च व्यक्तभावस्यो- पादानम् । तस्यैव व्यक्तत्वपरिणतिदर्शनात् ) यथाह- “लिङ्गस्यान्वयिकारणं पुरुषो न भवति हेतुस्तु भवति इति । अतः प्रधाने सौक्ष्म्यं निरतिशयं व्याख्यातम्" इति । विकारजातस्य निमित्तान्वयिनोईयोः कारणयो- मध्ये निमित्तं पुरुषः स्वचैतन्यस्वरूपः सदा बुद्धः प्रधानं त्वचेतनमव्यक्तस्वरूपम् । विरुडकारणव्यसद्भा- वात् व्यक्तावस्थायाः व्यक्तभावेषु य एव भावा उपलभ्यन्ते । ते यथा-पुरुषाभिमुखः चेतनावद्भावः, अव्यक्ताभिमुखः आवृतभावस्तथा च तयोः सम्बन्ध- - ·सांख्यतत्त्वालोकः । ८९ भूतश्चञ्चलभावो येनावृतः प्रकाशाभिमुखः क्रियते प्रकाशितश्च भाव आवरणाभिमुखः क्रियत इति ।तेहि यथाक्रमं प्रकाशशीलाः सात्त्विकाः स्थितिशीलाः तामसाः क्रियाशीलाइच राजसा भावा इति ॥ १३ ॥ २. व्यक्तावस्थायामाद्या व्यक्तिरस्मीति प्रत्ययमात्रात्म- को महान्, यमाश्रित्य सर्वे ज्ञानचेष्टादयः सिध्यन्ति । कैवल्यावस्थायां प्रख्याप्रवृत्तिस्थित्यभावात् नास्ति व्यक्तसम्बन्धिनः महतः सद्भावावकाशः । स एव महान् व्यवहारिको ग्रहीता । व्यक्तावस्थायामस्मीति- प्रत्ययमात्रमभिमुखीकृत्य समाहिते चित्ते यस्मिन्नान्त- रभावेऽवस्थानम्भवति स एव महान् । साविकारप्रकाश- शीलो महानात्मा, पुरुषस्तु अविकारी चिद्रूपः ॥ १४ ॥ बुद्धितत्त्वञ्च लिङ्गमात्रञ्चेति महतः संज्ञाभेदः । क्वचिच्च स्वरूपेणागृहीतो महान् करणकार्य कुर्वन् बुद्धिरित्यभिधीयते । यथोक्तम्--" बुद्धिरध्यवसायेन ज्ञानेन च महाँस्तथेति” ॥ ज्ञानेनास्मीति प्रत्ययावधा- नेनेत्यर्थः । यथाह--" तमणुमात्रमात्मानमनुविद्यास्मी- ति एवं तावत् सम्प्रजानीते” इति । अणुमात्रं सूक्ष्मम् । महत्तत्त्वं साक्षात्कुर्वतो योगिन एवंविधा संवित् सम्प्रजायत इति भावः । सर्वे प्रत्यया बुद्धिरित्यभिधी- यन्ते, महान् आत्मा पुनरात्मविषया शुद्धा बुद्धिरिति विवेच्यम् ।। १५ ॥

·१० सांख्यतत्त्वालोकः। पुरुषाभिमुखत्वाबुद्धिसत्त्वमतिप्रकाशशीलं सा- त्त्विकम् । यथाहुः-"द्रव्यमात्रमभूत्सत्त्वं पुरुषस्यति नि- श्चयः।” इति । तथा च अव्यक्तात्सत्त्वमुद्रिक्तममृ- तत्वार्य कल्पते । सत्त्वात्परतरं नान्यत् प्रशंसन्तीह पण्डिताः ॥ अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्त्वसंश्रयम् । इति ॥१६॥ अस्य महदात्मनो यः क्रियाशीलो भावो येना- नात्मभावेन सहात्मसम्बन्धः प्रजायते सोऽहंकारः। स चासावहंकारोऽभिमानात्मकः ममताहंतयोर्मूलं किया- शीलत्वाद्राजसिकः। स्मयते च- " अहं कर्तेति चा- प्यन्यो गुणस्तत्र चतुर्दशः । ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति चेति"॥ १७॥ येनानात्मभावा आत्मना सह विधृतास्तिष्ठन्ति तदेव स्थितिशीलं हृदयाख्यं मनः। तद्धि तामसमन्त:- करणाङ्गम् । प्रख्याप्रवृत्तिस्थितय इति त्रयाणामन्त:- करणधर्माणां मध्ये यत् स्थितिधर्माश्रयभूतं तन्मनः । " तथाशेषसंस्काराधारवत्वा दिति सूत्रेऽपि तृती- यान्तःकरणस्य मनसः स्थितिशीलत्वमुक्तम् । नेदं परिभाषितं मनः षष्ठमाभ्यन्तरमिन्द्रियम्। अन्तःकरणेषु सात्त्विकराजसौ वुड्यहंकारौ, तत्र च यत्तामसं तन्मन इति द्रष्टव्यम् ॥ १८॥ महदहंकारमनांसि सर्वकरणमूलमन्तःकरणम् । " ·सांख्यतत्त्वालोकः । ११ पुरुषार्थाचरणक्रियायाः साधकतमत्वात्तानि करणमि- त्यभिधीयन्ते । एषां परिणामभूताः सर्वा अप्यात्म- शक्तयः करणम् । महदादयः वक्ष्यमाणबाह्यकरणपुरुष- योर्मध्यस्थभूतत्वादन्तःकरणमित्यभिधीयन्ते ॥ १९ ॥ आत्मवाद्येन हेतुना बौद्धचेतनताया उद्रेके यस्त- दुद्रेकस्य प्रकाशभावस्तदेव प्राकाश्यपर्यवसानं प्रख्या- स्वरूपम् । यो वा प्रकाशशीलस्य बुद्धिसत्त्वस्य ग्राह्यकृत उद्रेकस्तदेव ज्ञानम् । अभिमानेनैवासावुद्रेकोऽस्मत्प्र- काशमापद्यते । स चाभिमान आत्मानात्मनो वयोः सम्बन्धोपायः । अभिमानावौ प्रत्ययौ सम्भवतः, अहन्ता ममता चेति । धनादौ ममता, शरीरोन्द्रि- येषु चाहन्ता । यथा नष्टे ममतास्पदे धनेऽहमुच्चटितो भवामीति प्रत्ययः तथा चाहन्तास्पदे इन्द्रिये शब्दादि- बाह्यक्रिययोद्रिक्ते सति उद्रिक्तस्तद्गताभिमानः प्रकाश- लमस्मद्भावमुद्रिक्तं करोति । प्रकाशशीलभावस्योद्रेक- फलमेव ज्ञानम् ) यथाभिमानेनानात्मभाव आत्मसन्नि- धौ नीयते तथात्मप्रत्ययोऽपि अनात्मभावेन सह सम्ब- ध्यते । आभिमानेनानात्मभावस्य स्वात्मीकरणं प्रवृत्ति- स्वरूपम् । तथा च तस्य स्वात्मीकृतभावस्य संमृष्टस्य अवस्थानं स्थितिस्वरूपम् ॥ २० ॥ उक्तं गुणानां नित्यसाहचर्यम् । ते सर्वत्रैव परस्पर- मङ्गाङ्गित्वेन वर्तन्ते । तस्मात्रिगुणात्मकमन्तःकरणाङ्ग- ·सांख्यतत्त्वालोकः । त्रयमपि अन्योन्यव्यतिषक्तं परिणमते । यत्रैकं तत्रैव त्रीणि, एकस्मिन्नुक्ते इतरावध्याहार्यों ॥ २१ ॥ ज्ञाने स्थितिक्रियाभ्यां प्रकाशगुणस्याधिक्याज्ज्ञानं सात्त्विकम् । चेष्टायामुद्रेकस्यैव प्राधान्यं ततः सा राजसी । स्थित्यां याऽपरिदृष्टा क्रिया सावृतिस्वरूपा, ततः स्थितिस्तामसी। ज्ञानचेष्टास्थितय प्रख्याप्रवृत्ति- स्थितयो वेति त्रयः सत्त्वरजस्तमोगुणान्वयिनः मूलभावा वक्ष्यमाणासु प्रमाणादिवृत्तयो येषां भेदाः ॥ २२ ॥ (चित्तेन्द्रियरूपेण परिणतान्तःकरणमस्मितेत्या- ख्यायते । यथाहुः-" दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवा- स्मितेति।" आत्मना सह करणशक्तः अभिमानकृतै- कात्मकताऽस्मितेत्यर्थः । तयैवाहं श्रोताहं द्रष्टेत्यादिकर- णात्मप्रत्ययसम्भवः) तथा चाहुः-" षष्ठश्चाविशेषोऽ स्मितामात्र एते सत्तामात्रस्यात्मनः महतः षड्विशेषप- रिणामा” इति । सोऽसौ षष्ठोऽविशेषश्चित्तादिकरणो- पादानमित्यवगन्तव्यम् श्रूयते च- यो वेदेदं शृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्र- मिति”॥ २३ ॥ (अस्मितायाः क्लिष्टाक्लिष्टाख्यो द्विविधः परिणाम- प्रवाहो जात्यन्तरपरिणामकारी । अक्लिष्टः प्रकाशाभि- मुख ऊर्द्धस्रोतो विद्यापरिणामः, आवरणाभिमुखो - स्रोतश्चाविद्यापरिणामः क्लिष्टः। यत्रान्तरप्रकाशगुण- - अथ ·-- " सांख्यतत्त्वालाकः। स्योत्कर्षःसात्त्विककरणप्रकृत्यापूरश्च,स विद्यापरिणामः) यत्र चानात्मभावेन सह सम्बन्धः पुष्कलो भवति, स अविद्यापरिणामः । यथाहु:- " अक्स्रिोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसा इति । तमास आविद्या- यामित्यर्थः । अविद्यया प्रकाशक्रिये रुध्यमाने भवतः॥ २४॥ अविषयीभूत बाह्यसम्पर्कादन्तःकरणस्य त्रिगुणा- नुसारी त्रिविधवाह्यकरणपरिणामः प्रजायते।"रूपरागा- दभूच्चक्षु"रित्याधात्र स्मृतिः । बाह्यकरणानि यथा प्रकाशप्रधान ज्ञानेन्द्रियं, क्रियाप्रधानं कर्मेन्द्रियं, स्थितिप्रधानाः प्राणाश्चेति । पञ्च पञ्च ज्ञानोन्द्रि- यादीनि ॥ २५॥ (बाह्यकरणार्पितविषयसंयोगादन्तःकरणस्य परिणामवृत्तयो जायन्ते तेषां समष्टिश्चित्तम् । तद्धि बाद्यार्पितविषयोपजीवि चित्तं नियोगकर्तृत्वात् प्रधान बाथानां भूपवत्प्रकृतीनाम् । द्वितयी चित्तवृत्तिः शक्ति- वृत्तिरवस्थावृत्तिश्चेति । यया चिन्तादयः . क्रियन्ते सा शक्तिवृत्तिः। बोधचेष्टास्थितिसहगतचित्तावस्था- नविशेषोऽवस्थावृत्तिः)। अन्तःकरणं तुप्रत्ययसंस्कारधर्मः। तत्र प्रख्याप्रवृत्ती प्रत्ययाः। ते चित्तस्य ज्ञानवृत्तयः। स्थितिस्तु संस्कारा ये हृद्याख्यमनसः विषयाः उक्तं च-" यतोनियति याः ·सांख्यतत्वालोकः । विषयो यस्मिंश्चैव विलीयते । हृदयन्तद्विजानीयात् मनसः स्थितिकारणमिति ॥ २६ ॥ (पञ्चतय्यः प्रत्येक प्रख्याप्रवृत्तिस्थितयः । तत्र प्रख्यारूपस्य चित्तसत्त्वस्य विज्ञानाख्याः पञ्च वृत्तयः, प्रमाणस्मृतिप्रवृत्तिविज्ञानविकल्पविपर्यया इति ।. प्रवृ- त्तिरूपस्य संकल्पकमनसः वृत्तयः, संकल्पकल्पनकृति- विकल्पनविपर्यस्तचेष्टा इति स्थितिरूपस्य संस्कारा- धारस्य हृदयाख्यमनसः संस्काररूपधार्यविषयाः प्रमा- णसंस्कारस्मृतिसंस्कारप्रवृत्तिसंस्कारविकल्पसंस्कारविप- र्याससंस्कारा इति। अथ कथं पञ्च भेदाश्चित्तस्य सम्भवन्तीति ? उच्यते । व्यङ्गम् अन्तःकरणम् । तस्य परस्परविरुद्ध सात्त्विकतामसकोटी। तस्मादन्तःकरणं परिणम्यमानं पञ्चधा परिणामनिष्टां प्राप्नोति । तत्राद्यपरिणाम आद्यङ्गबुद्धेरनुगतः प्रकाशाधिकः, मध्यस्तु अभिमान- प्रधानः क्रियाधिकः, अन्त्यश्च मनोऽनुगतः स्थिति- प्रधानः। आसां परिणामनिष्ठानां मध्ये द्वे परिणामनिष्ठे वर्तेयाताम् । तयोरेका आद्यमध्ययोः सम्बन्धभूता, अन्या च मध्यान्तयोः सम्बन्धभूता । एवं व्यङ्गत्वहेतोः परिणम्यमानादन्तःकरणात्पंचविधाः परिणतशक्तयः संभवन्तीति । ततस्तु चित्तशक्तेर्बाह्यकरणशक्तीनां च पञ्च पञ्च भेदा अभवन् ॥ २७ ॥ , ·साख्यतत्त्वालाकः । प्रमाणादीनि विज्ञानानि । विज्ञानं नाम. चैतसिकं ज्ञानं मन आदि इन्द्रियैरालोचनान्तरं समवेतज्ञानशक्ति- भिर्यत्संभाव्यते । अनधिगततत्त्वबोधः प्रमा। प्रमायाः करणं प्रमाणम् । चित्तवृत्तिषु प्रमाणं प्रकाशाधिक्यात्सा- त्त्विकम् । “प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ।” ज्ञानोन्द्रि- यप्राणनाडिकया यश्चैत्तिको बोधस्तत्प्रत्यक्षम् । ज्ञाने- न्द्रियमात्रेणालोचनाख्यं ज्ञान सिध्यति उक्तं च-- "अस्ति द्यालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूका- दिविज्ञानसदृशं मुग्धवस्तुजम् ॥ ततः परं पुनर्वस्तु- धमैर्जात्यादिभिर्यया। बुद्धयावसीयते सा हि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ॥” इति। आलोचनं हि एकेनैवेन्द्रियेणैकदा गृह्यमाणविषय ख्यात्यात्मकम् । तदनन्तरभूतं जातिधर्मादिविशिष्टं ज्ञानं चैत्तिकप्रत्यक्षम् ) यथा वृक्षदर्शने अक्षणा हरिद्व- कारविशेषमात्रं गृह्यते । उत्तरक्षणे च छायाप्रदत्वा- दिगुणान्वितो न्यग्रोधवृक्षोऽयमिति यद्विज्ञानं भवति तदेव चैत्तिकप्रत्यक्षमिति ॥ २८ ॥ (असहभाविसहभाविसम्बन्धग्रहणपूर्वकमप्रत्यक्षप- दार्थज्ञानमनुमानम् । आप्तवचनाच्छ्रोतुर्यो ह्यविचारसिद्धो निश्चयः स आगमः ) यद्वाक्यवाहितशक्तिविशेषाद- भिभूतविचारस्य श्रोतुस्तद्वाक्यार्थनिश्चयो भवति स तस्य श्रोतुराप्तः। पाठजनिश्चयो नागमप्रमाणम् ।

·१६
सांख्यतत्त्वालोकः ।
अनुमानजः शब्दार्थस्मरणजो वा तत्र निश्चयः। आगम-
प्रमाणे तु स्वबोधसंक्रान्तिकामस्य श्रोतृविचाराभिभव-
कृच्छक्तिमतोवक्तः श्रोतुश्च साधकत्वेन सद्भावोऽहार्यः ।
यथाह-"आप्तेन दृष्टोऽनुमितो वार्थः परत्र स्वबोध-
संक्रान्तये शब्देनोपदिश्यते शब्दात्तदर्थविषया वृत्तिः
श्रोतुरागम” इति । तस्मात् प्रत्यक्षानुमानविलक्षणं
प्रमायाः करणमागम इति सिद्धम् ॥ २९ ॥
प्रत्यक्षजं विशेषज्ञानम् । मूर्तिगृह्यमाणव्यवधि-
धर्मयुक्तः विशेषः। घटादीनां स्वविशेषशब्दस्पर्शरूपाद-
यो मूर्तिः । व्यवधिराकारः । अनुमानागमाभ्यां सामान्य-
ज्ञानम् । तद्धि सत्तामात्रनिश्चयः ज्ञातमूर्त्यादिधमैः सा
सत्ता विशिष्यते ॥३०॥
अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः। तत्र पूर्वानुभूतस्य
संस्काररूपेणावस्थितस्य विषयस्यानुभूतिः । स्मृतेरपि
विषयानुसारतत्रयो भेदाः। तद्यथा विज्ञानस्मृतिः प्रवृत्ति-
स्मृतिःनिद्रादिद्धभावस्मृतिरिति। प्रमाणतुलनया प्रका-
शाल्पत्वात्स्मृतेर्द्वितीये सात्त्विकराजसवर्गेऽन्तर्भावः॥३१॥
तृतीया विज्ञानवृत्तिः प्रवृत्तिविज्ञानम् ।
ज्ञानवृत्तिषु राजसम् । तद्भेदा यथा-संकल्पादिमानस-
चेष्टानां विज्ञान,कृतिजन्यकर्मणां विज्ञान,तथा प्राणादेर-
परिदृष्टचेष्टानामस्फुटविज्ञानञ्चेति त्रीणि चेतस्य-
नुभूयमानानां भावानां विज्ञानानि ॥ ३२॥

·सांख्यतत्त्वालोकः । चतुर्थवृत्तिर्विकल्पस्तल्लक्षणं यथाह-"शब्दज्ञाना- नुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः” इति । "वस्तुशून्यत्वेऽपि शब्दज्ञानमाहात्म्यनिबन्धनो व्यवहारो दृश्यत" इति । वास्तवार्थान्यवाक्यस्य यज्ज्ञानं तदनुपातिनी या चित्तपरिणतिर्जायते स विकल्पः। भाषायां विकल्प- वृत्तेरुपकारिता। त्रिविधो विकल्पो यथा-वस्तुविकल्पः, क्रियाविकल्पः तथा चाभावविकल्पः । आद्यस्योदाहरणं यथा-"चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति” "राहोः शिर" इति वा।अत्र वस्तुनोरेकत्वेऽपिव्यवहारार्थ तयोर्भेदवचनं वैकल्पिकम् । अकर्ता यत्र व्यवहारसिद्ध्यर्थ कर्तृवत् व्यवहियते स क्रियाविकल्पः । यथा “तिष्ठति बाणः" ष्ठा गतिनिवृत्ताविति धात्वर्थः गतिनिवृत्तिक्रियायाः कर्तृरूपेण बाणो व्यवहियते, वस्तुतस्तु बाणे नास्ति तक्रियाकर्तृत्वामिति । अभावार्थपदााश्रता चित्तवृत्ति- रभावविकल्पः, यथा “अनुत्पत्तिधर्मा पुरुष" इति । "उत्पत्तिधर्मस्याभावमात्रमवगम्यते पुरुषान्वयी धर्मस्तस्माद्विकल्पितःसधर्मस्तेन चास्ति व्यवहार" इति। वैकल्पिको नित्यव्यवहायौं दिकालौ । यथाह "स खल्वयं कालो वस्तुशून्यो बुद्धिनिर्माणः शब्दज्ञानानुपाती लौकिकानां व्युत्थितदर्शनानां वस्तुस्वरूप इवावभासत" इति।भूतभाविनी कालौ शब्दमात्रौ अवर्तमानपदार्थों । तथा च रूपादिधर्मशून्यः न कश्चिद्वकाशाल्यो वायः . न ३ ·सांख्यतत्त्वालोकः। प्रमेयो भावपदार्थोऽवशिष्यते, रूपादिशून्यस्य बाह्य स्याकल्पनीयत्वात् । तस्मात् सांख्यनये दिकालौ वैकल्पिकत्वेन सम्मतौ । अवास्तवत्वेऽपि वैकल्पिक- विषयस्य सिद्धवदसौ व्यवाहियते । वक्ष्यमाणविपर्यय- वृत्तितुलनया प्रकाशाधिक्याडिकल्पस्य चतुर्थे राज- सतामसवर्गेऽन्तर्भावः ॥ ३३ ॥ पंचमी विज्ञानवृत्तिः विपर्ययः। स च मिथ्याज्ञान- मतद्रूपप्रतिष्ठम् । प्रमाणविरुद्धत्वात्तामसवर्गीयामिति । तस्यापि विषयानुसारतः भेदः पूर्ववत् । अनात्मनि आत्मख्यातिरेव मूलविपर्ययः ॥ ३४ ॥ प्रवृत्तिषु आद्यः संकल्पः सात्त्विको ज्ञानसान्निकृष्ट- त्वात् । उक्तं च ज्ञानजन्या भवेदिच्छा इच्छाजन्या कृतिर्भवेत् । कृतिजन्या भवेच्चेष्टा चेष्टाजन्या क्रिया भवेदिति ॥ चेतस्यनुभाव्यमानक्रियायामस्मिताप्रयोगःसंकल्प- स्वरूपम् । यथा-गमिष्यामीत्यत्र गमनक्रिया अनागता, तदनुभावपूर्वकं तद्वत आत्मनो भावनं संकल्पस्वरूपम् । गमिष्याम्यनागतगमनक्रियावान् भविष्यामीत्यर्थः । क्रियानुस्मृत्या सहात्मसम्बन्धोऽभिमानकृतः । कल्पनं द्वितीयं सात्त्विकराजसम् । या चित्तचेष्टा आहितविषयानितरेतरेषु आरोपयति तत्कल्पनम् । यथा अदृष्टहिमगिरिकल्पनम् । चित्ताहितपर्वततुहिनानु " ·सांख्यतत्वालोकः । १९ MA स्मृतिपूर्वकं पर्वताग्रे तुहिनमारोप्य हिमाद्रिः कल्प्य- ते । यथोक्तम्-"नामजात्यादियोजनात्मिका कल्पना"। तृतीया प्रवृत्तिः कृतिः राजसी । इच्छाजन्यया यया चित्तचेष्टया प्राणेन्द्रियेषु चित्तावधानं क्रियते सा कृतिः । सा हि प्राणेन्द्रियाणां कार्यमूला मनश्चेष्टा । नहि गमिष्यामीति मनोरथमात्रेणैव गमनं भवति । तत्संकल्पानन्तरं यया चित्तचेष्टया अवधानद्वारेण पादौ चलो क्रियेते सैव कृतिः, श्रूयते च “मन कृतेनायात्य- स्मिञ्छरीरे" । इति । उक्तं च "परिणामोऽथ जीवनम् । चेष्टाशक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिता" इति । विकल्पनं चतुर्थी प्रवृत्तिः चित्तस्य राजसतामसव- ीया । तच्च संशयरूपमनेककोटिषु मुधा चित्तस्य)। कालादिवैकल्पिकविषयव्यवहरणं चापि यत्र विकल्पववस्तुविषयमुररीकृत्य चित्तं चेष्टते तदपि विकल्पनम् । उक्तं च "संशय उभयकोटिस्पृ- 'ग्विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति ।” अस्ति वा नास्ति वेति, कार्यमिदं न वा कार्यमित्यादीनि विकल्पनानि । अतद्रूपप्रतिष्ठा या चित्तचेष्टा स्वप्नादिषु भवति सा विपर्यस्तचेष्टा चित्तस्य तामसी पञ्चमी प्रवृत्तिरिति । उक्तं च-"नेयं ( स्वप्नकालीना भावितस्मतव्या ) स्मृतिरपि तु विपर्यस्तलक्षणोपपन्नत्वात्स्मृत्याभासतया स्मृतिरुक्तेति”। मुधा धावनं ·२० सांख्यतत्त्वालोकः । चेष्टायामभिमानोद्रेकस्या वकटप्रवाहः । यतोऽ सावन्तःप्रजायते ततस्तु बहिः कर्मेन्द्रियादावागच्छति। बोधे चान्तःप्रवाहाभिमानोद्रेकः वैषयिकवस्तुनः बाह्यत्वात्। संस्काराधारस्य हृदयाख्यमनसःअनुगुणाश्चित्तधर्माः संस्काररूपा स्थितिः। स्थितिषु प्रमाणसंस्काराः सात्त्वि- काः, स्मृतीनां संस्काराः सात्त्विकराजसाः, राजसाः प्रवृत्तिसंस्काराः, राजसतामसाः विकल्पसंस्काराः, तथा तामसा विपर्याससंस्कारा इति ॥ ३५॥ सुखाद्या नवधा चित्तस्यावस्थावृत्तयः सर्ववृत्तिसा- धारण्यः । उक्तं च-"सर्वाश्चैता वृत्तयः सुखदुःखमोहा- त्मिका” इति । तासां तिस्रो बोध्यगतास्तिस्रश्चेष्टागता- स्तिस्रश्च धार्यगताः । शक्तिवृत्तिववस्थावृत्तिभिश्चित्तस्य न ज्ञानादिक्रियासिद्धिः । ज्ञानक्रियाकाले चित्तस्य यद्यद्भावेनावस्थानं भवति ता एवावस्थावृत्तयः। करण- गतत्वात्सर्वा एता अनुभूयन्ते अथवा अनुभवेन प्रत्य- यत्वमापद्यन्ते)॥ ३६॥ तत्र सुखदुःखमोहाः सत्त्वरजस्तमः प्रधानाः बोध्य- गता अवस्थावृत्तयः । सर्वे बोधाः सुखावहा वा दुःखा- वहा वा मोहावहाः समुत्पद्यन्ते । अनुकूलविषयकृतो- द्रेकात् सुखम्, प्रतिकूलविषयाच दुःखम् । मोहः पुनः सुखस्य दुःखस्य वातिभोगात् सुखदुःखविवेकशून्योऽ ·सांख्यतत्त्वालोकः। २१ निष्टो जडभावः, यथा भये । उक्तञ्च-"अथ यन्मोह- संयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । अप्रतय॑मविज्ञेयं तम- स्तदुपधारयेत् ॥” इति । तथा च-“तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरदुःखाम- सुखेति चेति ॥" ध्रुवा अवस्थिता इत्यर्थः ॥ ३७ ।। रागद्वेषाभिनिवेशाश्चेष्टागतावस्थावृत्तयस्त्रिगुणानु सारिण्यः । रक्तं दिष्टं वाभिनिविष्टं हि चित्तं चेष्टते । सुखानुशथी रागः दुःखानुशयी द्वेषः स्वरसवाहिनी तथा मूढ़ा चेष्टावस्थाभिनिवेशः । न मरणत्रासमात्रमयमभि- निवेशः । स्वारसिक्याः प्राणादिवृत्तिरूपाया अभिनि- विष्टचेष्टाया नाशाशंकैव मरणभयात्मिकोति । अन्यत् सर्व भयं तथा क्षिप्ताद्यवस्था यत्र सुखदुःखशून्यं स्वतः चित्तचेष्टनं स एवाभिनिवेशः ॥ ३८ ॥ जाग्रत्स्वमसुषुप्तयो धार्यगतावस्थावृत्तयः । धार्य शरीरम् । तत्सम्पीडार्यगतावस्थावृत्तयश्चित्तस्य । जाग्रवस्था सात्त्विकी, स्वप्नावस्था राजसी, निद्रावस्था तामसी। तथा च शास्त्रम् - "सत्त्वाजागरणं विद्याद्रजसा स्वप्रमादिशेत् । प्रस्वापनं तु तमसा तुरथिं त्रिषु सन्त- तम्” ॥ इति । (जागरे चित्तेन्द्रियाधिष्ठानान्यजडानि चेष्टन्ते । जाड्यमापन्नेषु ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियेषु तदनि- यतस्य अनुव्यवसायाधिष्ठानस्य यदा चेष्टा तदवस्था स्वमः)। यथोक्तम् - "इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतो ·२२ सांख्यतत्त्वालोकः । यदि । सेवते विषयानेव तं विद्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥” इति। उत्स्वमे तु अजाडयम् कर्मेन्द्रियाधिष्टानानाम् । (सुषुप्ति- लक्षणं यथाह-'अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रे" ति। तदा चित्तेन्द्रियाधिष्ठानानां सम्यग्जडत्वम् । उक्तं च-"सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः मुख- रूपमेति ॥” इति । गुणानामभिभाव्याभिभावकस्वभा- वावस्थावृत्तीनामस्थेमाऽऽवर्तनश्चेति ॥ ३९ ॥ विविधश्चित्तव्यवसायः । सयवसायोऽनुव्यवसा- योऽपरिदृष्टव्यवसायश्चेति । कतिपयशक्ती अधिकृत्यै- कदेव यचित्तचेष्टितं स व्यवसायः । सयवसायो ग्रहण- मनुव्यवसायश्चिन्तनमपरिदृष्टव्यवसायो धारणम्। ज्ञाने- न्द्रियादीनधिकृत्य वर्तमानविषयो व्यवसायः सदाख्यः । अतीतानागतविषयोऽनुव्यवसायः स्मृतविषयालोडना- त्मकः। येन चावेद्यमानेन व्यवसायेन निद्रादावपि सदा चित्तपरिणामो जायते, संस्काराश्च येनानुजीवन्ति, सोऽ परिदृष्टव्यवसायः । यथाह- "निरोधधर्मसंस्काराः परिणामोऽथ जीवनम् । चेष्टा- शक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिताः ॥” इति । निरोधःसमाधिविशेषः, धर्मः पुण्यापुण्ये, संस्कारा वासनारूपा आहितभावाः, परिणामोऽपरिदृष्टव्यव- जीवनं प्राणाः कार्यकारणयोरभेदविवक्षया जीवनं स्वकारणस्यान्तःकरणस्य धर्मत्वेनोक्तं) चेष्टा - साया, ·सांख्यतत्त्वालोकः । २३ अवधानरूपा, शक्तिश्चेष्टाजननी सर्वशक्तयात्मकं तृती- यान्तःकरणं हृदयाख्यं मन इति भावः इत्येते सर्वे भावास्तामसा इति ज्ञेयाः॥४०॥ व्याकृतमाभ्यन्तरकरणम्, बाह्यकरणान्यधुनोच्यन्ते। (तेषु कर्णत्वक्चक्षुरसनानासा इति ज्ञानेन्द्रियाणि । एतानि प्रणालीभूतानि प्रत्यक्षवृत्तेः । क्रियात्मनः बाह्य- विषयस्य सम्पर्कादुद्रिक्तायामिन्द्रियात्मास्मितायां तत्स- म्बन्धिना प्रकाशशीलेनास्मिप्रत्ययात्मकेन ग्रहीत्रा यो विषयप्रकाशः क्रियते तदिन्द्रियजं ज्ञानम् । तस्माद्बुद्धी- न्द्रियं ग्राहकं वाहकञ्च क्रियात्मनो ज्ञेयविषयस्य ॥४१॥ शब्दग्राहकं श्रोत्रम् । शीतोष्णमात्रग्राहकं त्वग्वृत्ति ज्ञानेन्द्रियं त्वगाख्यम् ) त्वचि शीतोष्णबोधस्तथा तेज आख्या अन्येऽपि बोधा विद्यन्ते । यथाम्नायः "तेजश्च विद्योतयितव्यश्चेति ।” “तेजश्च त्वगिन्द्रियव्यतिरेकेण प्रकाशविशिष्टा या त्वक् । तया निर्भास्यो विषयो विद्योतयितब्यामिति ।" तत्र न च त्वक्स्थोपश्लेषबोधः तेज आख्यः त्वगाख्यज्ञानेन्द्रियकार्यम्, शीतादेराइले- षबोधस्य च विसदृशत्वात् । उपश्लेषबोधस्तु कर्मेन्द्रिय प्राणानांसात्त्विको बोधांशः। शब्दरूपवत् शीतोष्ण ज्ञान सिद्धिः न तथाश्लेषबोधसिद्धिः । (रूपग्राहकं चक्षुः, रस- ग्राहकं रसनेन्द्रियं, नासा च गन्धग्राहिणी, श्रोत्रे इतर- तुलनया ग्रहणस्य पौष्कल्यमव्याहतत्वं च, ततस्तत् ·२४ सांख्यतत्त्वालोकः। सात्त्विकम् ) शब्दात्तापादेाहतत्वदर्शनात्त्वगिन्द्रियं सात्त्विकराजसम् । त्वग्विषयादपि रूपस्य व्याहति योग्यत्वदर्शनात् तथाच तस्याचिन्त्याशुसंचाराद्रा- जसं चक्षुः । रस्यं तरलितं सदसनेन्द्रियं भावयति, सद्भावनाविशेषोद्रेकाद्रसज्ञानसिद्धिः । मूक्ष्मकणव्यतिष- ङ्गाद्गन्धज्ञानोद्रेकः । रसगन्धावाद्यत्रयादावृतौ । तंत्र मूक्ष्मतरभावनाविशेषसाध्यत्वाद्रसना राजसतामसी, नासा पुनस्तामसीति । ज्ञानेन्द्रियविषयः प्रकाश्य- मित्याख्यायते ॥ ४२ ॥ ॥ वाक्पाणिपादपायूपस्थाः कर्मेन्द्रियाणि । तेषां सामान्यविषयः स्वेच्छाचालनम् । प्रत्यङ्गानां समज- सचालनेन कार्यविषयसिद्धिः । ध्वन्युत्पादनं वाकार्यम् । शिल्पशक्तिर्यत्राधिष्ठिता स पाणिः । व्यवहार्यद्रव्याणां तदवयवानां वाभीष्टदेशस्थापनं शिल्पम् । गमनक्रियाश- क्तिर्यत्राधिष्टिता तत् पदम् । मलमूत्रोत्सर्गः पायुकार्यम् । जननव्यापार उपस्थकार्यम्) श्रूयते च-"तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः"। स्मर्यते च "पायूपस्थविसर्गार्थ मिन्द्रिये तुल्य- कर्मणी । विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके" इति । बीजसेकप्रसवौ जननव्यापारौ। सर्वेषु चालन- विषयसाम्यात् एकस्य कर्मेन्द्रियस्य कार्यविषयः अन्ये- नापि सिध्यति । यत्र यत्कार्यस्योत्कर्षः तदेव तदिन्द्रि- यम् । उरास श्वासयंत्रस्य स्वेच्छाधीनांशे तन्तुषु च ·२५ सांख्यतत्त्वालोकः । जिह्वोष्ठादौ च वागिन्द्रियस्थानम् । "जिह्वाया अधस्तात्त- न्तु” रित्युपदेशात् तन्तुः कण्ठाग्रस्थो ध्वन्युत्पादकः । करवदनचंच्वादौ पाणिस्थानम् । पदपक्षादौ पादेन्द्रि- यस्थानम् बिस्त्यादौ पायुस्थान, जननेन्द्रिये चोपस्थवृत्तिः। वाकार्यस्य सूक्ष्मत्वादुत्कर्षाच वाक् सात्त्विकी। ततः स्थौल्यं सात्त्विकराजसस्य पाणेः कार्यस्य । पदे क्रियाया आधिक्यमतिस्थौल्यं चेति पदं राजसम् । राजसता- मसः पायुः । उपस्थश्च तामसः सर्वेषु कर्मेन्द्रियेष्वाश्ले- षबोधाख्यः प्रकाशगुणस्तेषां चालनरूपमुख्यकार्यस्योप- सर्जनीभूतो वर्तते । तस्य चाश्लेषबोधस्थ वागिन्द्रिये ऽत्युत्कर्षः, यत्सहाया मूक्ष्मा वाक्यक्रिया सिध्यति । इतरेषु च तद्बोधस्य क्रमशो ऽल्पाल्पत्वमिति । कर्म- न्द्रियकार्यविषया स्मृतिर्यथा-"हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् । प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरि- न्द्रियमिति ॥ तथा च-"विसर्गः शिल्पगत्युक्ति-कर्म तेषां हि कथ्यते।” इति ॥४३॥ तृतीयं बाह्यकरणं प्राणाः । “जीवस्य करणान्याहुः प्राणान् हि तांस्तु सर्वशायस्मात्तद्वशगा एते दृश्यन्ते सर्व- ' जन्तुषु ॥” इति सौत्रायणश्रुतौ प्राणानां जीवकरणत्व- मुक्तम् । (प्राणा देहात्मकधार्यविषयत्वेन बाह्यं भौतिक व्यवहरन्ति, तस्मात् बाह्यकरणम् ) "अहं पंचधात्मानं विभज्यैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामीति" "प्राणश्च विधा- ·२६ सांख्यतत्त्वालोकः। रयितव्य” ञ्चेति श्रुतिभ्यां देहधारणं प्राणानां सामान्य- कार्यमित्यवगम्यते। निर्माणवर्धनपोषणानीत्येषां धारण- कार्येऽन्तर्भावः । तथा च स्मृति:-"तथा मांसं च मेदश्च स्नायवस्थीनि च पोषति । कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् । वढन्ते वर्डमानस्य वर्द्धतेच तथा बलम् ॥” इति । पोषणं शरीरनिर्माणं वईनं चेति त्रयं मूलं प्राण- कार्यमित्यर्थः । पोषणादीनामनुकूलक्रिया अपि प्राण- कार्यमिति ज्ञेयम् यथा श्वासादि । चित्तन्द्रियवत् सन्ति प्राणानामपि पञ्च भेदाः । ते यथा प्राणोदानव्यानापान- समाना इति । ताभ्य एव पञ्चभ्यः शक्तिभ्यो देहधारण- सिद्धिः ॥४४॥ तत्र बाह्योद्भवबोधाधिष्ठानधारणं प्राणकार्यम् । "चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते ।" "ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः” इत्यादिभ्यश्च श्रुतिभ्यः, तथाच- "मनोबुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः। एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिचाल्यते ॥” इत्यादिस्मृति- भ्यश्च ज्ञानेन्द्रियादिगतबाह्योद्भवविषयविज्ञानस्रोतःसु प्राणवृत्तिरित्यवगम्यते । चत्वारः खलु बाह्योद्भवबोधाः । ते यथा चैत्तिकप्रमाणं, बुद्धीन्द्रियसाध्यालोचनं ज्ञानं, कर्मेन्द्रियस्थोपश्लेषबोधः, तथा चाजिहीर्षाबोध इति । वातपेयान्नरूपस्याहार्यस्य त्रैविध्यात् त्रिविध आजिही- ·२७ -- सांख्यतत्त्वालोकः । र्षाबोधः, श्वासेच्छाबोधः पिपासा च क्षुधा चेति । आ- हार्यस्य बाह्यत्वादाजिहीर्षाबोधः बाह्योद्भवः । तत्र श्वा- सेच्छादिबोधाधिष्टाने प्राणस्य मुख्यवृत्तिः। यथाम्नायाः- "प्राणो हृदयम्" "हृदि प्राणः प्रतिष्ठितः" "प्राणोऽत्ता" इत्यादयः। उक्तञ्च- "आस्यनासिकयोर्मध्ये हृन्मध्ये नाभिमध्यगे । प्राणालय इति प्रोक्तः” इति । नाभिमध्यगे क्षुद्वोधाधि- ष्ठान इत्यर्थः। चित्तेन्द्रियशक्तिवशगः प्राणस्तेषां बाह्यो- द्भवबोधाधिष्ठानांशं विधरते ॥ ४५ ॥ शारीरधातुगतबोधाधिष्ठानधारणमुदानकायम् । "पुण्येन पुण्यं लोकं नयति, पापेन पाप” मिति श्रुतेः "उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्ति” श्चेति योगसूत्रात् "उदान उत्क्रान्तिहेतु" रिति वचनाच अप- नीयमानादुदानान्मरणव्यापारशेष इति प्राप्तम् । मरण- काले आदौ बाह्यबोधचेष्टानिवृत्तिः । उक्तञ्च-"मरण- काले क्षीणेन्द्रियवृत्तिः सन् मुख्यया प्राणवृत्त्यावतिष्ठते।" तदा शारीरधातुगतबोध एवावशिष्यते । यस्य भागशः शरीराङ्गत्यागान्मृतिः।तस्मादुदानःशारीरधातुगतबोधः। स्मयते च-"शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु इति।मर्मसु शारीरधातुगतबोधाधिष्टानेष्वित्यर्थः। अथै- कयोई उदानः" इत्यादि श्रुतिभ्यः "सुषुम्ना चोर्द्धगामिनी" ति, "ज्ञाननाडी भवेद्देवि योगिनांसिद्धिदायिनी"ति च। " ·२८ सांख्यतत्त्वालोकः। शास्त्राभ्यामूईस्रोतस्विन्यां सुषुम्नानाडयां मेरुदण्डमध्य- गतायामान्तरबोधस्य मुख्यस्रोतोभूतायामुदानस्य मुख्या वृत्तिः, सर्वत्र च सामान्यवृत्तिरिति । उक्तञ्च-"तयैक- योरूईः सन्नुदानो वायुरापादतलमस्तकवृत्ति” रिति । चित्तन्द्रियशक्तिवशगा उदानशक्तिस्तेषां च धातुगत- बोधाधिष्ठानांशं विधरते ॥ ४६॥ चालनशक्तयधिष्ठानधारणं व्यानकार्यम् । “अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नमन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुषः आयमन" मिति, “यो व्यानः सा चाक्" इत्यादिश्रुतिभ्यः स्वेच्छाचालनशक्त्यधिष्ठान- धारणं व्यानकार्यमिति गम्यते। “अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासांशतं शतमेकैकस्यां दासप्ततिसप्ततिःप्रतिशाखा- नाडीसहस्त्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरती" ति श्रुतेर्हृदयात् प्रस्थितासु नाडीषु व्यानवृत्तिरित्यपि च गम्यते । ता हि हृन्मूला नाडयो रसरक्तादीन संचालयन्ति । तथा च स्मृतिः-"प्रस्थिता हृदयात्सर्वाः तिर्यगईमधस्तथा । वहन्त्यन्नरसानाडयो दशप्राणप्रचोदिताः ॥” इति । अतः स्वेच्छासंचालके स्वतःसंचालके च शरीरांशे व्यान- वृत्तिरिति सिद्धम् । एतयोरन्त्ये च तस्य मुख्यवृत्तिः। इतरकरणशक्तिवशगेन व्यानेन तत्रत्यसंचालकांशो विधियत इति ॥४७॥ मलापनयनशक्तयधिष्ठानधारणमपानकार्यम् । “नि- ·सांख्यतत्त्वालोकः । रोजसां निर्गमनं मलानाञ्च पृथक् पृथगिति” स्मृते- रोजोहीनानां सर्वधातुगतमलानां पृथक्करणमेवापानका- र्यम् । न तु विण्मत्रोत्सर्गस्तत्कार्य तस्य पायुकायत्वात् । "पायूपस्थेऽपानमिति" श्रुतेः मूत्रादिमलपृथक्कारके शरीरांशे पायवादौ तस्य मुख्या वृत्तिः । सर्वगात्रेषु च सामान्यवृत्तिरिति ॥४८॥ म. देहोपादाननिर्माणशक्तयधिष्ठानधारणं समानका- यम् । तथा च श्रुतिः- "एष ह्येतडुतमन्नं समन्नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ती” ति, “यदुच्छ्वासनिश्वा- सावेतावाहुती समं नयतीति स समान” इति च । अतः त्रिविधाहार्यस्य देहोपादानत्वेन परिणमनं समानकार्य- मिति सिद्धम् । उक्तश्च-"पीतं भाक्षितमाघ्रातं रक्तपित्त- कफानिलात् । समं नयति गात्राणि समानो नाम मारुतः ॥” इति। "मध्ये तु समान" इति श्रुतेर्नाभि- देशस्थे आमाशयपक्काशयादौ मुख्या समानवृत्तिः, सर्वगात्रेषु च तस्य सामान्यवृत्तिरिति । यथोक्तं योगा- णवे-"सर्वगात्रे व्यवस्थित” इति ॥ ४९ ॥ बाह्योद्भवबोधाधिष्ठान,धातुगतबोधाधिष्ठानम्, चाल- कशक्तयधिष्ठानम्, मलापनयनशक्तयधिष्ठानं, देहोपादा- ननिर्माणशक्तयधिष्ठानश्चेति पञ्चानामतेषामधिष्ठानानां संघातः शरीरम् । एभ्योऽतिरिक्तःनास्त्यन्यः शरीरांशः। प्रकाशाधिक्यात् प्राणः सात्त्विकः, आवृततरत्वादुदानः ·३० सांख्यतत्त्वालोकः। तथा च सात्त्विकराजसः, क्रियाधिक्यान्यानः राजसः, अपानः राजसतामसः, स्थित्याधिक्यात् समानश्च तामसः॥५०॥ ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियवत् प्राणा अप्यस्मितात्मकाः। श्रुतिश्चात्र-"आत्मन एष प्राणो जायत” इति । अपरिणामित्वाच्चिदात्मनः, अत्र आत्मनोऽस्मिताया इत्यर्थः। "सत्त्वात्समानो व्यानञ्च इति यज्ञविदो विदुः । प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः ॥” इति स्मृतेरप्यन्तःकरणात्प्राणोत्पत्तिः सिद्धा । सांख्यानुशिष्टिः-"सामान्यकरणवृत्तिःप्राणाद्या वायवः पञ्च” इति । अन्तःकरणत्रयाणां प्राणो वृत्तिः परिणाम इति भावः ॥५१॥ बाह्यकरणानां मध्ये ज्ञानेन्द्रियेषु प्रकाशगुणस्या- धिक्यं क्रियास्थित्योश्चाप्राधान्यं, ततः सात्त्विकं ज्ञाने- न्द्रियम् । कर्मेन्द्रियेषु क्रियागुणस्य प्राधान्यं प्रकाश- स्थित्योरल्पता, ततः राजसं कर्मेन्द्रियम् । प्राणेषु स्थितिगुणस्य प्राधान्यं प्रकाशगुणस्यास्फुटता तथा स्वेच्छानधीनत्वात् कर्मेन्द्रियेभ्यः क्रियागुणस्याप्यपकर्ष- स्तस्मात्प्राणास्तामसाः॥५२॥ तन्मात्रसंगृहीतानि आबुद्धिसमानान्तानि कर- णानि । ग्राह्याश्रितास्तेषां विषयाः । ग्रहणेन ग्राह्यो यथा व्यवह्रियते स विषयः । ग्राह्यग्रहणयोर्व्यतिषङ्गफलं ·सांख्यतत्त्वालोकः। ३१ विषयः। श्रूयतेच-"एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश- महाप्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञा- मात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः” इति। ग्राह्यो विषयद्वारेण गृह्यते तस्माद्विषयः सम्पर्कफलभूतो- ऽपि ग्राह्याश्रित इवावभासते । यथा शब्दविषयः ग्राह्या भिंत इव प्रतीयते, वस्तुतस्तु नास्ति ग्राह्यद्रव्ये शब्दः, तत्र घातजन्यो वेपथुरेवास्ति । विषया ग्राह्याश्रितधर्मरूपेण ग्राह्याणि च धर्माश्रयरूपेण व्यवहियन्ते तस्मान्नास्ति ग्राह्यस्य वास्तवमूलस्वरूपसाक्षात्कारोपायः। गौणेनानु- मानादिना तत्स्वरूपमवगम्यते । विषयास्तु साक्षात्कृत- स्वरूपाः । करणप्रसादविशेषाद्विषयस्यैव सूक्ष्मावस्था साक्षाक्रियते योगिभिःन मूलग्राह्यमिति ॥ ५३ ।। बाह्यधर्माश्रयो ग्राह्यो विषयोऽधुना विचार्यते।बो- ध्यत्वं, क्रियात्वंजाडयं चेति ग्राह्यधर्माः । तत्र सविशेषाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा इति पञ्च प्रकाइयधर्माः, अन्ये च बोध्यविषया ग्राह्याश्रितबोध्यत्वधर्माः।देशान्तरगति- र्बाह्यस्य क्रियात्वधर्मलक्षणम् । कर्मेन्द्रियैः शरीरं संचाल्य तथा प्रकाश्यविषयपरिणति देशान्तरगतिं चावलोक्य क्रियात्वधर्मा उपलभ्यन्ते, क्रियावरोधका जाड्यधर्माः । शारीरबाधां बुड्डा तथा जाड्यापगमात्मके शरीरचालने कर्मशक्तिव्ययञ्च बुड्वा, तथा च प्रकाश्यविषयावरणम- वलोक्य जाड्यधर्मा अवगम्यन्ते । कठिनता-तरलता- n ·३२ सांख्यतत्त्वालोकः । वायवीयता रश्मितादयः जाड्यमूला बोधाः ॥ ५४॥ प्रत्यकं बाह्यद्रव्येषु बोध्यत्वक्रियात्वजाड्यधर्माणां कतिपयाविशेषधर्मा वर्तन्ते। ताशि त्रिविशेषधर्माश्रय- द्रव्याणि प्रभूतं भौतिकं वोच्यन्ते । यथा घटपटधातु- पाषाणादयः । क्रियात्वजाड्ययोरपि बोध्यत्वात्तयोर्बो- ध्यत्वधर्मे उपसर्जनीभावः । विविधो हि बाह्यबोध्यत्व- धर्म:-प्रकाश्यविषयो बाह्योद्भवानुभाव्यविषयश्चेति । तत्र प्रकाश्यधर्माणामेव बाह्याभिविधिः विस्तारयुक्तः बाह्यवस्तुप्रतीतिरूपः । बाह्यजन्यत्वेऽपि नानुभाव्य- विषयस्य सुखकरत्वादेः बाह्याभिविधिः तस्मात् सर्वबो- ध्यत्वक्रियात्वजाड्यधर्मधु पुरोवर्तिनः प्रकाश्यधर्माः । तान् पुरस्कृत्यान्ये उपलभ्यन्ते। तस्मात्प्रकाश्यधर्मानुसा- रत एव स्थूलविषया सूक्ष्माविषयेषु विभज्य साक्षात्क- रणीयाः । (प्रत्यक्षविषयाणां प्रकाश्यधर्माणां शब्दस्प- शरूपस्समन्धा इति पञ्च भेदाः । तस्मात् पञ्च एव तत्तद्धर्माश्रयभूतानि साक्षात्कारयोग्यानि भौतिकोपा- दानानि भूताख्यद्रव्याणि क्रियात्वजाड्ये परिणामरुड- तारूपाभ्यां सामान्यतः भूतेषु समन्वागते ॥ ५५ ॥ आकाशवायुतेजोऽपूक्षितयो भूतानि । शब्दमयं जडपरिणामिद्रव्यमाकाशम् । तथा- दिमया यथाक्रमं वाय्वादयः । प्रकाश्यधर्ममूलविभाग- त्वान्न भूतानि हस्तादिभिः पृथक्करणीयानि । हस्ता- तन्त्र तथा-स्पर्शा- ·सांख्यतत्त्वालोकः । निरुद्धेषु त्वगादिषु अनिरुद्धेन श्रोत्रमात्रेण यद्वाह्य शब्दमयं वस्तु अस्तीति प्रत्यक्षीक्रियते तदाकाशस्वरू- पम् । एतेन वाय्वादीनामपि स्वरूपमुक्तम् । केचिद्वदन्ति, न सन्ति शब्दाद्येकैकगुणाश्रयाणि पृथग्भूतानि द्रव्याणि, हस्तादिभिः पृथक्कृतानां तादृशामलाभाद् इति । लौकिकानामग्दिशां पक्षे तत् सत्यम्, न तु योगिनां समाधिबलयुक्तानामिति व्याख्यातम् । तैः पुनरिद- मुच्यते, एकस्यैव जडवाह्यद्रव्यस्य क्रियाभेदाः शब्दा- दयः, किं पञ्चद्रव्यकल्पनेनेति । तत्रेदं वक्तव्यं शब्दा- दीनां क्रियाजन्यत्वान्न च शब्दाद्याश्रयस्य वाह्यद्रव्यस्य यस्य क्रियाभ्यः शब्दादय उत्पद्यन्ते, तस्यास्ति प्रत्य- क्षयोग्यता । वाह्यस्यानुमेयमप्रत्यक्षयोग्यं मूलमास्मि- तात्मकमुपरिष्ठात् प्रतिपादयिष्यामः । वाह्यमूलाया अस्या अस्मितायाः परिणामभेदा एव शब्दादीनामाश्र- यद्रव्याणि । येषामस्मितात्मकं वाह्यमूलमननुमतं, तेषां शब्दाद्याश्रयद्रव्यं सर्वथाऽप्रमेयं स्यात् । अप्रमेयद्रव्य- मेकमनेकं वेति न विचार्यम् । किं च प्रत्यक्षधर्मानुसारत एव भूतविभागः । मूक्ष्मातिमूक्ष्ममपि वाह्यभावं साक्षात्कुर्वतः पंचधैव वाह्योपलब्धिः स्यात् ।। ५६ ॥ यथा लौकिकैस्त्रिविशेषधर्माश्रयाणि भौतिक- द्रव्याणि सन्तीति निश्चीयते, तथा योगिभिरपि भूत- तत्त्वं साक्षात्कुर्वद्भिः शब्दाचेकैकधर्माश्रयिणो वाह्य- ·सांख्यतत्त्वालोकः। भावा निश्चीयन्ते । यथा वा लौकिकैः हाटकरूपकादिषु भौतिकानि विभज्य शिल्पादौ प्रयुज्यन्ते, तथा योगि- भिरपि सर्वभौतिकेषु शब्दमयादीनि भूताख्यानि पंच द्रव्याणि साक्षात्कुर्वद्भिस्त्रिकालदर्शनादौ तानि प्रयु- ज्यन्ते । भूतलक्षणं यथाह--"शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः । ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः॥धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा" इति ॥ ५७॥ घातमन्थनादिजन्यत्वात् क्रियात्मकाः शब्दादय इति प्राग्व्याख्याताः । तत्र शब्दगुणस्याव्याहतता विश्वतःप्रसार्यता तथेतरतुलनया च पुष्कलग्राह्यता, ततः शब्दाश्रयमाकाशं सात्त्विकम् । तापादेः शब्दाप्र- सार्यतादर्शनात् वायुः सात्त्विकराजसः। तदुभयाभ्यां रूपस्य व्याहततरः प्रसारः, तथाऽचिन्त्याशु-संचाराच तस्य क्रियाधिक्यम्, ततस्तेजो राजसम् । रसो गन्धा- त्सूक्ष्मक्रियात्मकस्तस्मादब्भूतं राजसतामसम् । स्थू- लक्रियात्मकत्वाद्गन्धस्य क्षितिभूतं तामसम् । स्मर्यते च--"अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पंच धात" इति । पंच धातवः पंच भूतानीत्यर्थः ॥ ५८ ॥ षड्जर्षभनीलपीतमधुराम्लादयः शब्दादिगुणानां विशेषाः । सौम्याद्यत्र षड्जादयः भेदाः प्रत्यस्तमिता भवन्ति, तदविशेषशब्दादिभावाश्रयं वाह्यद्रव्यं तन्मा- ·सांख्यतत्त्वालोकः । ३५ त्रम् । स्थूलस्य सूक्ष्मसंघातजन्यत्वात्तन्मानं भूतकारणम् । भूतवत्तन्मात्रमपि प्रत्यक्षतत्त्वं, नानुमेयमात्रम्। प्रत्यक्षेण यत्तत्त्वमुपलभ्यते तत्प्रत्यक्षतत्त्वम् )। उक्तमिन्द्रियाणां विषयात्मकक्रियावाहकत्वम् । समाधिना स्थैर्यकाष्ठाप्रा- तष्विन्द्रियेषु तेषां विषयात्मचाञ्चल्यग्राहकताऽभावे च प्रत्यस्तमयते. विषयज्ञानम् । प्रागस्तगमनादतिस्थिरये- न्द्रियप्रणालिकया गृह्यमाणातिसूक्ष्मवैषयिकोद्रेको यहा- ह्यज्ञानमुत्पादयति क्षणप्रतियोगिनी सा क्रियापरिण- तिस्तन्मात्रस्वरूपम् । तदातिस्थैर्यादिन्द्रियाणां स्थूल- क्रियात्मानो विशेषविषयाः सूक्ष्मया एकयैव दिशा गृह्यन्ते । तस्मात्तन्मात्राणि अविशेषा इत्युच्यते)। यथोक्तम्--"तस्मिंस्तस्मिस्तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता । न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषिणः ॥ इति । विशेषाः षड्जादयस्तद्रहिता अविशेषा इत्यर्थः, यथोक्तम्-"विशेषाः षड्जगान्धारादयः शीतोष्णादयः नीलपीतादयः कषायमधुरादयःसुरभ्याय" इति।विशेष- रहितत्वात्तानि शान्ततादिशून्यानि । शान्तः सुखकरः, घोरः दुःखकरः, मूढो मोहकर इति । वाह्यस्य नीलपीता- दिविशेषगुणेभ्य एव सुखादिकरत्वम्, तद्रहितस्याविशेष- स्यैकरसस्य तन्मात्रस्य नास्ति सुखादिकरत्वमिति।तन्मा- त्राणि यथा शब्दतन्मात्रं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मानमिति । तानि यथाक्रममाका- ॥ , , ·सांख्यतत्वालोकः। शादीनां कारणानि । शब्दादिगुणानां यातिसूक्ष्मावस्था तदाश्रयद्रव्यमेव तन्मात्रम् । यथोक्तं भास्कराचार्येण वासनाभाष्ये-"गुणस्यातिसूक्ष्मरूपावस्थानं तन्मात्रश- ब्देनोच्यत" इति । सूक्ष्मगुणाश्रयस्य क्षणक्रमेण गृह्य- माणस्य सूक्ष्मैकोऽवयवः परमाणुः। भूतवत्तन्मात्रापयपि ज्ञानेन्द्रियमात्रग्राह्याणि निरुद्धेष्वपरेषु एकेनैव ज्ञाने- न्द्रियेण विचारानुगतसमाधिस्थिरेण गृह्यमाणानि तानि पृथगुपलभ्यन्ते ॥ ५९॥ तन्मात्रेभ्यः परः मूक्ष्मो वाह्यो भावो न प्रत्यक्ष- योग्यः। भूततन्मात्रयोः स्वरूपप्रत्यक्षं योगे विवृतम् । तन्मात्रकारणं न वाह्यत्वेन प्रत्यक्षीभवति । तत्तु अनु- मानेन निश्चीयते। योगिनां परमप्रत्यक्षपूर्वकं हि तदनु- मानम् । तन्मात्रसाक्षात्कारे विषयस्य सूक्ष्मचाञ्चल्या- स्मकत्वमनुभूयते । तत इन्द्रियाणामपि अभिमानात्म- कत्वमुपलभ्यते तस्य चाभिमानस्य ग्राह्यकृतोद्रेकाज्ज्ञा- नम् । यदभिमानं चालयति तदभिमानसजातीयं स्यादिति । तस्माद्ग्राह्यमभिमानात्मकमित्यनया दिशा ग्राह्यमूलग्रहणयोः सजातीयत्वं निश्चीयते। किंच विषय- मूलं वस्तु क्रियाशीलम्। वाह्यक्रिया देशान्तरगतिः । देशज्ञानश्च शब्दादेरविनाभावि । ग्राह्यमूले शब्दादेर- भावान्न तत्र देशव्यापिनी क्रिया कल्पनीया । तस्मात् विषयमूलवस्तुनः क्रियाऽदेशव्यापिनी । तादृशी च ·सांख्यतत्त्वालोकः। क्रिया अभिमानस्यैव । तस्मादभिमानरूपं वाह्य- मूलमिति ॥ ६० ॥ सतः विषयाश्रयद्रव्यस्य बाह्यमूलस्य गत्यन्तरा- भावादपि अभिमानात्मकत्वकल्पनं युक्तम् । सद्बुद्धिः प्रत्यक्षे भावे गृह्यमाणधर्मेंविशिष्टा सम्प्रजायते, अप्र- त्यक्षे च भावे पूर्वज्ञातधमैर्विशिष्टा उत्पद्यते, नावि- शिष्टा सहुद्धिः स्थातुमुत्सहते। अत्यध्यक्षस्य वाह्यमू- लस्य सत्ता स्वमाहात्म्येनैवोपतिष्ठते, सा च सहुद्धिः कैरेव धर्मः विशिष्टा कल्पनीया स्यात् । न रूपाधि- स्तित्र कल्पनीयाः, वाह्यमूले तद्भावात् । तस्माद्गत्य- न्तराभावादान्तरद्रव्यधर्मा एव तत्र कल्पनीयाः। यतः वाह्यस्य रूपादेरान्तरस्य चाभिमानादेरतिरिक्तो वस्तु- धर्मो नास्माभिर्जायते । सर्वा अप्रत्यक्षज्ञेयपदार्थसत्ता वायैर्वान्तरैर्धमैरव विशिष्टा कल्पनीया ॥ ६१ ॥ अतः सिद्धं वाह्यमूलस्वाभिमानात्मकत्वम् । यस्य तदभिमानः, स विराट् पुरुष इत्यभिधीयते । अस्मत्तु- लनया तस्य निरतिशयबृहत्त्वम् । तथा च शास्त्रम्- "तस्माद्विराडजायत विराजोऽधिपूरुष” इति । अन्यच्च- "यदा प्रबुद्धो भगवान् प्रबुद्धमखिलं जगत् । तस्मिन् सुप्ते जगत्सुप्तं तन्मयं च चराचरमिति”। प्रबुद्धो योग- निद्रोत्थितः सुप्तो योगनिद्रागत इत्यर्थः । सुप्तिजाग- राभ्यां चेजगतः लयाभिव्यक्ती तदा तयोराश्रयद्रव्य- ·सांख्यंतत्त्वालोकः । भूतं विराजपुरुषस्यान्तःकरणमेव जगदात्मकमिति सिद्धम् ॥ ६२॥ पुरुषविशेषस्येच्छासम्भूतमिदं जगदित्यभ्युपगमेड पि जगतोऽभिमानात्मकत्वं स्यात् । इच्छाया अन्तःकर- णवृत्तिता प्रारव्याख्याता, सा चेजगत एकमेव कारणं, तदा जगन्मूलतोऽन्तःकरणात्मकं स्यादिति । ग्राह्या- त्मको वैराजाभिमानः भूतादीति आख्यायते । ग्रहणे यः प्रकाशधर्मो ग्राह्यतापन्नायामस्मितायां स बोध्यत्व- धर्मत्वेन भासते। तथा ग्रहणे यः प्रवृत्तिधर्मः ग्राह्ये तक्रियात्वम् । ग्रहणे च यदावरणं ग्राह्ये तजाड्यम् । ग्रा- ह्यरूपेण वैराजाभिमानेन विषयात्मक्रियाशीलेन समुद्रि- तायामस्मदस्मितायां ग्रहणग्राह्यभावाअभिव्यञ्जन्ति । ग्रहणभावस्याधिकरणं कालः, ग्राह्यभावस्य दिक् । परिणामस्यानन्त्याकालावकाशयोरनन्तता प्रतीयते अतः सत्त्वक्रियाधिकरणभूतौ दिक्कालौ अपरिमेयौ। ग्रहणात्मिकाया अस्मिताया याः पंचधा परिणतयः ग्राह्यतापन्नास्ता एव पंचभूततन्मात्ररूपावाह्यभावाः । यथा ग्रहणे गुणविभागस्तथैव ग्राह्य ॥६३ ॥ न भूतात्तत्वान्तरं भौतिकम् । प्रकाइयकार्यधार्य- धर्माणां संकीर्णग्रहणमेव भौतिकस्वरूपम् । चाञ्चल्या- स्थूलेन्द्रियस्य तथा ग्रहणम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा इति पञ्चप्रकाश्यविषयाः वाक्यशिल्पगम्यसयंजन्या- ·३ सांख्यतत्त्वालोकः। नीति पंचकार्यविषयाः, तथा च वाह्योद्भवबोधाधिष्ठानं, धातुगतबोधाधिष्ठानं, चालनशक्त्यधिष्ठानं, अपनयन- शक्त्यधिष्ठानं समनयनशक्त्यधिष्ठानं चेति पंच धार्य- विषयाः येषां संघातः शरीरमिति ॥ ६४ ॥ व्याख्यातानि तत्त्वानि । लोकानां सर्गप्रतिसर्गा- बुच्यते । अनादी प्रधानपुरुषो उपादाननिमित्तभूती करणानाम् । विद्यमाने कारणे प्रतिबन्धाभावे च कार्य- स्यापि विद्यमानता स्यादिति नियमात् करणान्यना- दीनि । तथाहुः “धर्मिणामनादिसंयोगाधर्ममात्राणा- मप्यनादिसंयोगः” इति। तथा च "अनादिरर्थकृतः संयोग” इति । तथा च गौपवनश्रुतिः "नित्यं मनोs- नादित्वान्नह्यमनाः पुमाँस्तिष्ठतीति” । अग्निवेश्मश्रुति- श्चात्र-"सोऽनादिना पुण्येन पापेन चानुबन्धः परेण निर्मुक्तोऽनन्ताय कल्पते' इत्यादिशास्त्रशतेभ्योऽपि पुरुषस्यानादिकरणवत्ता सिध्यति । (तन्मात्रसंगृहीतानि करणानि लिङ्गशरीरमित्युच्यन्ते )। लिङ्गशरािणाम- संख्यत्वदर्शनादसंख्याताः क्षेत्रज्ञाः। कस्मादसंख्यानि लिङ्गशरीराणि, स्वोपादानस्यामेयत्वादिति । अपरिमे- यस्योपादानस्य परिमितकार्याण्यसंख्यानि स्युः । गुण- संस्थानभेदानामानन्त्यादसंख्याताःकरणप्रकृतयः। अतः असंख्याः जीवयोनयः। उपादानस्यामेयत्वाज्जीवनिवासा लोका अप्यनन्तास्तथा चानन्त्यवैचित्र्यान्विताः। यथो- ·सांख्यतत्त्वालोकः । क्तम्-"ते चानन्त्यं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः। दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे विद्धि मानसमिति” ॥ अत- स्तेह्यसंख्येयाः क्षेत्रज्ञाः कदाचिल्लीनकरणाः कदाचि- दुव्यक्तकरणा वाऽसंख्यायोनी आपद्यमाना वा त्यजन्तो वा असंख्येषु लोकेषु वर्तन्ते ॥६५॥ द्विविधः करणलयः, साधितः सांसिडिकश्च । तत्र योगेन साधितः लिङ्गशरीरलयः, ग्राह्यभावलयाच सांसिडिकः । ग्राह्याभावे करणकार्याभावः, कार्याभावे क्रियात्मनां करणानां लय इति नियमाद्गाह्यलये लयः करणशक्तीनाम् । यथाह-"चित्रं यथाश्रयमृते स्था- प्रवादिभ्यो विना यथा छाया। तद्वद्विनाविशेषैर्न तिष्ठति निराश्रयं लिङ्गमिति" लीने ग्राह्य करणानि लीनानि तिष्ठन्ति । नच तेषामत्यन्तनाशो नाभावो विद्यते सत इति नियमात् । ग्राह्याभिव्यक्तौ तानि पुनरभिव्यज्यन्ते श्रुतिश्चात्र-"तेऽविनष्टा एव विलीयन्तेऽविनष्टा एव उत्पद्यन्ते” इति । “भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयत” इति चात्र स्मृतिः ॥ ६६ ॥ उक्तं जगतः वैराजाभिमानात्मकत्वम् । स्मृतिस्तत्र यथा-"अभिमान इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् । ब्रह्मा स महातेजा यत्र ते पंच धातवः । शैलस्तस्या- स्थिसंज्ञास्तु मेदोमांसञ्च मेदिनीति” ॥ (तदन्तःकरणस्य च निरोधानिरोधरूपाभ्यां सुप्ति- वै ·सांख्यतत्त्वालोकः। जागराभ्यां जगतो लयाभिव्यक्ती। सुप्तौ जडता क्रिया- शून्यता वा भवति । विषयाणां क्रियात्मकत्वाजाड्य- मापन्ने ग्राह्यमूले वैराजाभिमाने विषया लीयन्ते । ततः अस्मदादीनामपि लिङ्गलयः । जागरे च क्रियाशीले वैराजाभिमाने विषया अभिव्यज्यन्ते । ततः सजातीय- त्वात् तै वितान्यस्मदादीनां करणानि व्यक्ततामा- पद्यन्ते । यथा सुप्तः पुरुषश्चाल्यमान उन्निद्रो भवति तबत् । स्वमूलस्य क्रियावचित्र्यात् शब्दादीनां वैचि- त्र्यम् । स्मर्यते च-"अहंकारेणाहरते गुणानिमान् भूता- दिरेवं सृजते स भूतकृत् । वैकारिकः सर्वमिदं विचेष्टते स्वतेजसा रज्जयते जगत्तथा" इति । स भूतकृद्भूतादि- वैकारिकोऽहंकारः अभिमानेन इमान् शब्दादिगुणाना- हरते विचेष्टते च विचेष्टन् च जगदिदं स्वतेजसा रञ्ज- यते विषयानारोपयतीत्यर्थः ॥ ६७ ॥ योगनिद्रायां निष्क्रिये वैराजाभिमाने तद्गताशेष- क्रियात्मानो ये अशेषविशेषास्तत्प्रतिष्ठा-विषया निस्तैल- दीपवत् लीयन्ते । तदाऽप्रतयं स्तिमितं वाह्यं भवति। यथाह-"पुरास्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम् । नष्ट- चन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥” इति । निद्राजापतोरन्तरालं स्वप्नावस्था तस्यां जाडयं वाह्यकरणानां चेतसश्च कल्पनरूपा चेष्टा । वाह्यवशिनः स्रष्टुः सूक्ष्मभूतकल्पना ग्राह्यतापन्ना आदौ कारणसलि- ·४२ सांख्यतत्त्वालोकः। लाख्यं तन्मात्रसर्गमुत्पादयति । तथा च स्मृतिः-"ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तम” इति । ततः प्रागुक्त- स्तिमितावस्थानानन्तरमित्यर्थः । सन्ध्याख्ये स्वप्नख्याने कल्पनरूपा सृष्टिरित्यस्ति श्रुतिस्मृतिप्रवादः ॥ ६८ ॥ विराजपुरुषाणां स्थूलक्रियाशालिनोऽभिमानाद्ग्रा. ह्यतापन्नात्कठिनताकोमलतास्निग्धतावायव्यताराश्मता- दिधर्माश्रयद्रव्यात्मकः भौतिकसर्ग आविर्भवति । तत्र कठिनताऽतिरुद्धता क्रियायाः। विपरीतक्रिययैव क्रिया. रोधदर्शनात्कठिने द्रव्ये स्वगतरुद्धक्रियाऽनुमीयते । रश्मिता च अत्यरुडता क्रियायाः। न च तत्र. जडता- ऽभावः योगिनां रश्मिषु विहारसम्भवात् । यथाह- "ततस्तूर्णनाभितन्तुमात्रे विहृत्य रश्मिषु विहरतीति। कोमलताद्या अल्पाल्परुक्रियात्मिकाः । वैराजाभिमा. नस्य कल्पनरूप-क्रियाभेदाद् ग्राह्ये काठिन्यादिभेदः। भू- ताद्याख्यस्य तदभिमानस्य भूततन्मात्राभिमानिदैवतैर्वि- धृतस्य क्रियाविशेषो ग्राह्यस्य व्यवधिहेतुर्जलावर्तवत् । तदभिमानस्य ग्रहणात्मकस्य योगपदिकमिव परिणाम- बाहुल्यं ग्राह्यतापन्नं विस्तारबोधमारोपयति । तस्य च परिणामप्रवाहविशेषः ग्राह्यभूतो देशान्तरगति- भवति ॥ ६९॥ स्थूलोत्पत्तौ सांख्यानुमता स्मृतिर्यथा-" पुरा स्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम् । नष्टचन्द्रार्कपवनं ·सांख्यतत्त्वालोकः । प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते। तच्चाम्भसा- पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ तथा सलिलसंरुद्धे. नभसोऽन्ते निरन्तरे । भित्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्त तेजा महा- बलः । प्रादुरभूदू शिखः कृत्वा निस्तिमिरं नमः ॥ अग्निपवनसंयुक्तं खं समाक्षिपते जलम् । सोऽग्निर्मा- रुतसंयोगाद्घनत्वमुपपद्यते॥ तस्याकाशं निपततः स्नेह- स्तिष्ठति योऽपरः। स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनु- गच्छति ॥ रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिॉनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्व प्रसूयत” इति । कारणसलिलस्य स्थौल्यपरिणामे परिच्छिन्नभौतिकद्रव्यप्रकीर्ण ब्रह्माण्डं बभूव । तदा स्थूलसूक्ष्मवायुकृतान्तरालं ज्योतिःपिण्डमयं जगदा- सीत् । घनत्वमापद्यमानात् काठिन्याद्यतिस्थौल्यात्म. कात् द्रव्यात्सूक्ष्मतराणि वायवीयद्रव्याणि पृथग्बभूवुः। तस्मादाह-"भित्त्वेति”। घनत्वाप्तिजनितसंघर्षाच उत्ता- पोद्भवो येनोत्तप्तानि स्थूलभौतिकानि ज्योतिःपिण्डा. काराणि बभूवुः । तत आह-"तस्मिन् वायवम्बुसं- घर्षे” इति । अथ तेषां ज्योतिःपिण्डानां खे विचरतां मध्ये केचिद्वायुयोगतः निस्तापत्वमापद्यमानाः स्नेहत्व- एकरसस्य ·सांख्यतत्त्वालोकः। मथ संघातत्वमापद्यन्ते, केचिच्च वृहत्त्वात् स्वयंप्रभज्यो- तिष्करूपेणाद्यापि वर्तन्ते । उक्तंच-"उपरिष्टोपरि ष्टात्तु प्रज्ज्वलभिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥” इति । तस्माच्चाहुः-"सोऽग्निर्मारुत. संयोगादिति ॥ ७० ॥ यो ग्रहणदृशि विराजः स्थूलज्ञानरूपप्रबलक्रिया- समुद्रेकः, ग्राह्यदृशि सा घनत्वाप्तिः स्थौल्यात्मिका। “पादोऽस्य विश्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति श्रुतेदृश्यमाना लोकाः पादमात्रम्, भुवः स्वरादयः सूक्ष्माश्च लोकास्त्रिपादः। तेषु श्रेष्ठो महत्तमश्च सत्य- लोकः । स च वैराजमहदात्मप्रतिष्ठितः । ग्रहणदृशि सर्वाः ग्रहणक्रियाः महदात्मनि निबद्धास्ततो ग्राह्य. दृशि सत्यलोकाभ्यन्तरे निबद्धाः सर्वे स्थूलसूक्ष्म- लोकाः । ग्रहणे तामसाभिमानः स्थितिहेतुः, ग्राह्ये तदभिमानप्रतिष्ठा संकर्षणाख्या तामसी शक्ति- लोकधारणहेतुः । उक्तंच-'मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । विभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकामिति ।” तथा च "द्रष्टदृश्ययोः संकर्षणमहमित्यभिमानलक्षणमिति"। अनया संकर्ष- णाख्यधारणशक्तया सत्यलोकाभ्यन्तरे निबद्धाः स्थूल- लोका विचरन्ति वर्तन्ते च ॥७१ ॥ भूतादेविराजोऽभिव्यक्तौ सत्यां प्रजापतिहिरण्य- ·सांख्यतत्त्वालोकः । गर्भ आविरासीत् । श्रूयते च-" तस्मादिराडजायत विराजोऽधिपूरुष” इति । स एष भगवान् प्रजापतिः हिरण्यगर्भः पूर्वसिद्धः सर्गेऽस्मिन् सर्वभावाधिष्ठातृत्व- सर्वज्ञातृत्वसंस्कारेण सहाभिव्यक्तो बभूव । श्रूयते च-" हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे विश्वस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम” इति ॥सर्वज्ञातृत्वसर्वभावाधिष्ठातृत्व- संस्कारमाहात्म्येनोडूतेषु सप्रजलोकेषु स सर्वज्ञोऽधीशो भूत्वा वर्तते । तस्य सर्वज्ञातृत्वस्वभावो हिरण्यगर्भ- स्वरूपम् । सर्वभावाधिष्ठातृत्वस्वभावस्तु विराजस्व- रूपम् । पूर्वे खलु सर्गे सप्रजलोकेषु तस्य इशितृत्वा- भिमानात् तच्छक्त्या सर्गेऽस्मिन् प्रजाभिः सह लोका जायेरन् । तथा च सूत्रम्-“स हि सर्ववित् सर्वकर्ता इति । " ईदृशेश्वरसिडिः सिद्धेति” च । शाश्वताः संसारिणो जीवाः खल्वादौ वक्ष्यमाणप्रणालिकया तदैश्वर्यमाहात्म्यात् देहिनो भूत्वा आविरासन् । ततो वीजवृक्षन्यायेन प्राणिनां सन्तानः । भगवान् हिरण्यगर्भः सास्मितमहासमाधिसिद्धः यदा योगनिद्रोत्थित आत्म- स्थोऽपि ऐश्वर्यमनुभवति तदा ब्रह्माण्डस्य व्याक्तिः। यदा पुनः स्वात्मन्येव तिष्ठन् निरोधसमाधिमधिगच्छति तदा योगनिद्रागत इत्यभिधीयते । तदा च ब्रह्माण्डं विलीयत इति । एवं प्रजापतेरैश्वर्यवशात्स्थूलसूक्ष्मलो- ·सांख्यतत्त्वालोकः। कसर्गानन्तरं धार्यप्राप्तौ लीनकरणा जीवाः व्यक्तकरणाः सूक्ष्मवीजरूपाः प्रादुर्बभूवुः । कर्माशयवैचित्र्यादैवमानु- पतिर्यगुद्भित्प्रकृत्यापूरितैर्विचित्रकरणैः समन्वितास्ते सूक्ष्मवीजजीवा अभिव्यञ्जियुः । तेष्वसंख्येषु वीजजीवेष्ठ मध्ये ये त्वौपपादिकदेहवीजा भूततन्मात्राभिमानि- देवताद्या जीवास्ते स्वतः प्रादुर्भवन्तिस्म । अथ उद्भिजदेहवीजा जीवाः शरीराणि परिजगृहुः । स्मृति- श्वात्रेयं भवति-" भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् । उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजस- ॥ इति । तथा च उद्भिज्जा जन्तवो यहच्छु- क्लजीवा यथा यथा । अनिमित्तात्सम्भवन्तीति अथान्ये प्राणिनस्तदैश्वर्यवशात्समजायन्त । प्राणिषु ये अस्फुटवरकरणाः तथाचातिप्रबलाऽवरकरणास्तेष्वेकाय- तनस्थिता जननी शक्तिर्भवति । स्फुटवरकरणप्राणिषु प्राणशक्तरप्राबल्याद्विधा विभक्ता जननी शक्तिर्वर्तते । तस्मात् स्त्रीपुंभेद इति ॥ ७२॥ इति सांख्ययोगाचार्यश्रीमडरिहरानन्द-आरण्य- विरचितः सांख्यतत्त्वालोकः समाप्तः । " त्तमाः ॥

·सांख्यतत्त्वालोकः पारिभाषिक-शब्दार्थाः। राश्च एतन्निबन्धपाठकाले पाठकाः स्मरेयुः- पदार्थः पदाभिधेयमात्र, पदार्थः द्विविधा भावः, अभावश्च । तत्र भावः% वस्तु-द्रव्यं गुणश्चेति । द्रव्यं = व्यक्तसूक्ष्मगुणाश्रयभावः । तच्च आन्तरं तथा वाह्यं । गुणः ( सत्त्वाव्यितिरिक्तः ) धर्मः द्रव्यानां बुद्धभावः । व्यकगुणाः-वर्तमानाः; सूक्ष्म- गुणाः-अतीताश्चानागताश्च । गुणाः- वाह्या आन्त- तत्र मूलवाह्यगुणाः = बोध्यत्वं, क्रियात्वं, जडत्वञ्चेति । मौलिका आन्तरगुणाः प्रख्याप्रवृत्तिस्थितयः । विषयः = वाह्यान्तरकरणव्यापारः। विषयाः- बोध्य- विषयाः, कार्यविषयाः, धार्यविषयाश्चेति । बोध्य- विषयाः-विज्ञेया आलोच्याश्चेति । कार्यविषयाः स्वेच्छकार्यविषयाः स्वतःकार्यविषयाश्च विषयाः-शरीरादिद्व्याणि शक्तयश्च । तत्र पुनः विज्ञेयविषयाः गृह्यमाणाः प्रत्यक्षविषयाः, अगृह्यमाणा अनुमेयस्मर्यादयः। । धार्य- ·(४८) स्वेच्छक्रियाविषयाः = कम्र्मेन्द्रियादीनां कार्याणि प्राणादीनां कार्याणि च स्वतःक्रियाविषयाः । सर्वे विषया वाह्या आभ्यन्तरा वा भवन्ति । बोधः = ज्ञरूपः । स च बोधः त्रिविधः = स्वबोधः, विज्ञानं, आलोचनञ्चेति । स्वबोधः = चैतन्य-चिति-चिद्-ज्ञमात्र-दृक्-स्व- प्रकाशादिसंज्ञाभेदोऽस्य । विज्ञानं = चैतसिकः तत्त्वबोधः नामजात्यादिस- हितः शब्दादिवाह्यानां इच्छादिमानसानाञ्च । आलोचनं = वाह्याभ्यन्तराविषयाणां प्राथमिकः संज्ञामात्रबोधो नामजात्यादिहीनः । करणं = आधुद्धिसमानान्ताः सर्वा आत्मशक्तयो या भोगापवर्गक्रियायाः साधकतमाः। करणसमाहारः लिङ्गशरीरं। शक्तिः = अनुमयं कारणं = चितिशक्तिः दृश्यश- क्तिश्चेति । तत्र चितिशक्तिः क्रियाहीना स्वप्रकाशस्व- भावेनात्मप्रकाशहेतुः। दृश्यशक्तिः-क्रियाया सूक्ष्म- रूपा पूर्वावस्था परावस्था च । आन्तरशक्तिः =संस्कार- रूपा हृदयाख्या । वाह्यशक्तिः = क्रियोद्भवानुमेया अक्रि- यावस्था । क्रिया-शक्तेर्व्यक्तावस्था वाह्या आन्तराच । आन्तरक्रिया कालाधिकरणका । वाह्यक्रिया= देश- कालाश्रया।

·SAMKHYATATTVALOKA
Appendix.
Explanation of Technical Terms.
Padārtha is what is denoted by a term ( lit. the
meaning of a pada-word ). Padārtha may be of two
kinds, Positive or Bhāva (when it denotes something)
and Abhāva ( when it denotes absence of a thing ).
Bhava or Vastu is either Dravya or concrete
thing or Guņa or attribute.
Dravya or Dharmi is that in which manifest and
unmanifest attributes are considered as inherent.
There are internal and external Dravyas.
Dharmi or Guņi is an object of cognition when
conceived as integration of attributes which are but
aspects or discrete forms of knowing, while these
aspects are denoted by the concept of Dharma.
As cognitions are successive events in time
Dharmas are regarded as past or what were cognised,
present or what are being cognised and future or
what may be cognised.
When the primary object is reached by analysis,
Dharma and Dharmi become indistinguishable or
merge into each other.

·(ii) Gunas denotiny Sattva, Rajas and Tamas are not attributes but 'strands. Succession of Phenomena is like an endless rope, the strands of which are the three Guņas. Guņas, in the sense of Dharmas, are attributes or cognisable aspects of concrete things. Dharmas are either internal or external. Cognition, conation and retention are fundamental among the former, while cognisability, activity and inertia are fundamental among the latter. Vyakta or manifest Gunas or Dharmas are those that are related to the time-form called present i. e. are being cognised while Sūkşma or unmanifest Guņas are those that are related to the other two time-forms past and future. Vişaya is what results from the interaction of the faculties and objects. They are Bodhya Visayas or cognisables, Kārya Visayas or what we do and Dhārya Visayas or what are retained or conserved Bodhya Visayas are Vijñeyas and Alocyas. Vijiieyas are Grhyamāņa or representative i. e. external and internal perception and Agrhymāņa or representative i, e. those that are effected by reiective psychosis such as conception, inference, recollection etc. Kārya Visayas are voluntary and involuntary activities. The former are activities belonging to the ·(iii) five organs of action and other activities of a like nature, and the latter are principally the activities belonging to the vital organs. Dhārya Visayas are the body and the various kinds of energy. Visayas are either internal (mental) or external ( physical ). Bodha is of the nature of awareness. It is of three kinds, viz., Svabodha or absolute Awareness or awareness by Itself; Vijñāna or determinate knowledge and Alocana or sense-impression, Caitanya, Cit, Jña, Drk, Svaprakāśa etc. are but different names of Syabodha. Vijñāna is the conception and perception of external objects and internal states. 1 Alocana is inchoate elementary sensation (through à single sense ) which when co-ordinated in the mind with such other direct or recalled sense impressions become Vijitāna. Śakti is the unmaniſest yet inferable cause of phenomena ( cognitions and actions ). It is of two kinds, Citi or Drśi Sakti and Drśya Śakti. The former is the Knower Absolute and is the immutable cause of Phenomena. The latter-objective or Jaņā Śakti is their mutable evolving cause. Jaļā Sakti is the subtle potential state of activity whether

·(iv)
internal or external. In other words, it is the prior
or posterior and therefore, imperceived state of
activity. Every object of experience originates from
Śakti and vanishes therein as the result of activity,
Antara Śakti or internal Śakti is psychical latency
or subliminal impressions which are reminiscent of
previous psychoses. Vāhya Śakti is energy or the
inferred potential state of motion.
Kriyā or activity is the manifest or perceivable
state of Jaņā Śakti. Of Kriyās Antara-Kriyā or
mental activity has for its container time while Vāhya
Kriyā has for its container both time and space. .
Satkāryavāda or the doctrine of the existence of
the effect in the evolving cause has to be thoroughly
grasped in order to understand clearly the philosophy
of the Samkhyas. It is based on the truism "Nāsato
vidyate bhīvo nābhāvo vidyate satah," or something
can never become nothing and vice versa. A lump
of clay is shaped by the potter as a jar. Here nothing
that did not exist before comes into existence, but
there is only change of position in space of the
particles of the stuff. Any one who could see the
clay in minute portions will see that those portions
are only rearranged in a particular manner in the
jar. But those who see the whole and are familiar
with the use of a jar will call it a jar and in common

·( v ) parlance may say that a thing that was not in existence before has come into existence. In reality, however, there is only a spread of the mass of clay in a particular manner. In this way all things that are regarded as effects exist in their evolving cause and by the activity of one or more efficient causes ( Nimitta ) become manifest. Thus manifestation is not origination of something from nothing but only a change of position in space or ( in the case of the mind-stuff ) in time. This rule holds good in the entire phenomenal world from the first evolute, the Mahän, to common things. It finds practical application in the Dharma- Dharmivāda or view of all phenomena as Dharmas or attributes and Dharmīs or concrete things. In conceptual thinking we use the concept 'thing in the sense of 'what has certain properties or attributes. If we are asked to define this 'what, we refer to some other thing with more elementary attributes. For instance,-what is yellow, etc. is gold. If asked to define the 'what we may according to our knowledge conceive an elementary thing ( such as an atom ) and define that thing with some attributives. If we think that there is a further elementary thing as the cause of atoms which we do not know definitely, then we take refuge in agnosticism which is only admitting our ignorance. But if we can ·( vi ) find no reason for the existence of a further cause then we should consider the thing to be causeless or eternal. Now, what are attributes or Dharmas? That which is considered as inherent in a thing is Dharma, or more precisely, it is the aspect of a thing apprehended in some way ( by conception, preception, etc.) As aspects are changeful, so are Dharmas. When an aspect changes, what becomes of it? The answer must be that it remains in an unmanifest state, for nothing is annihilated. Under similar conditions the same Dharmas may be aspected ; therefore, a past Dharma is only an unmanifest existence. So are the future Dharmas which are only indeterminate aspects. Dharmas are śānta or subsided, Udita or arisen and Avyapadesya or indeterminate. These are related respectively to the three time forms--past, present and future. Udita Dharmas are Vyakta or manifest while śānta and Avyapadeśya Dharmas are Sūkşma or unmanifest. A lump of clay may be made spherical, cubical, etc. in shape. When it is transformed from a sphere to a cube then the Dharma of sphericality is said to have subsided and cubicality to have arisen, and the innumerable shapes that it may take in future are said to be Avyapadeśya. All these Dharmas must be considered as inherent in the lump of clay. Thus a concrete thing or Dharmi is regarded as an integration ·(vii) of innumerable Dharmas, or, in other words, it may be aspected in innumerable different ways. Some only (viz, the Udita ) of these innumerable aspects are directly apprehended, while the rest are inferred to exist. Thus a Dharmi is to be defined as a concretion of manifest aud unmanifest Dharmas or attributes. Some ( Buddhists ) hold that the universe is only Dharmas rising from and vanishing into nothing every moment without any substrate ( Dharmi ) or from a substrate of Śūnya ( whatever it may mean ). Others consider the substrate to be unknowable. These views are unsound, for it is inconceivable that cause (Pratyaya ) and effect (Pratītya) should be unconnected or separated by a void. Unknowable means some form of knowing which, if specified, would be found to be ultimately the substrate of Sentience, Activity and Stasis. In the Sāmkhya view the substrate or Dharmi is not Śūnya or an ever-elusive or “unknowable' something but it is the evolving cause. The evolving cause may be regarded as the Dhārmī of its effects. Thus earth is the Dharmi of jars, bricks, tiles, etc., which are, apart from the constituent earth, only different aspects or Dharmas of earth. (Proceeding in this way, the Bhūtas will be found to be the Dharmas of the Monads, the Monads and ·( viji ) the lower faculties to be the Dharmas of the Dynamic Ego, which again will appear to be the Dharma of the Pure I-feeling or Mahān. Mahān, in its turn, will be seen as the Dharma of the Guņas. There being nothing beyond the Guņas, the Dharma-Dharmī view ends there. So they are not to be regarded as concreted things but as simple entities. Take, for example, the mutative principle Rajas; mutation is not its property but its very nature ( Šila ), there being nothing besides mutation in it, or, in other words, it being nothing but mutation, mutation must be regarded not as an inhering attribute or aspect of it but as its entire and eternal nature. It is, therefore, that Vyāsa says,— "In the Pradhāna, Dharma and Dharmī are indistinguishable”. Dharmas may be real or fictitious ( Vaikalpika ). Those that are expressed by negative terms or are mere abstractions unreal Dharmas having no existence anywhere. They are, in reality, only conceptual symbols of the absence of certain things. Infinitude, nihility, etc., are examples of Vaikalpika Dharmas. Such unreal Dharmas, which are nothing but words constructed by the use of grammatical suffixes and prefixes, may be and are ascribed to the primary entities which are beyond the Dharma-Dharmī view. But this signifies nothing and therefore the rule stated before holds good. are ·(ix) The Knower Absolute is like the Guņas beyond the Dharma-Dharmī view, it being Knower only and nothing but Knower and having no perceivable aspects. It is usually (though not necessarily ) conceived by the negation of perceivability (Adrśya ) which includes the host of negative terms or unreal Dharmas ascribed to it by us on account of our ingrained habit of viewing things as Dharma and Dharmi. Vyāsa defines it as "Višeşeņāparāmțştādřk” or self-determined awareness not definable by attributives. The positive element in its definition is only Self ( Dřśimātra ) which requires no definition. Bewildered at the array of negative attributives ascribed to it (rather by way of rhetorical flourish and elucidation ) some people think that the Puruşa of the Sāmkhyas may be defined by such terms only. The fact is that the only negative term which may be required to define (rather to elucidate ) the Metempiric Self is Adrśya or Not-object. Object too has to be similarly defined. To conclude, there being no changeful aspects in the Metempiric Self and no real attributives ( infinite, eternal etc. are not real inhering attributes ) being necessary to define it, it is beyond the phenomenal or Dharma-Dharmī view, Puruşa of Sāmkhya is not impersonal ( Apratyak) ·(x) but is the Metempiric Person - the root of our personality. Imporsonality and objectivity are the same thing. Prakřti is impersonal, being the common object of all Persons'. Caitanya of Puruşas is not an impersonal stuff common to all of them, for such a conception implies objectivity, the very opposite of how the Puruşa should be conceived.

·Index The Roman figures refer to the sections in the Introduction while those in Devanāgari refer to sections in the Text. 26-28 Abhimāna, 20 Bāhyakarana, Bhūtādi 63 25,41-44 24,89-88 Adyaprāņa ( its Bāhyamūla ( its functions ), 45 real nature ), 60-63 &0-63 Ahamkāra, 17 go Bhautika, ५५,६४ Alocana, 28 85 Bhoga, 13 Antahkarana, 19,26 98,7€ Bhūtas, 55-58 49-15 Antahkaraṇānga Buddhitattva ( what and how ( pure ego ), 15-16 94-8€ many are they ), 20-22 Citta, Apāna (its Dik and Kāla (space functions ), 48 and time), Samkhya Apavarga, 13 १३ view about 33,63 33,3 Asmitā, 23 22 Grahaņa, See Karaņa Avasthāvștti, 36-3938-38 Grahītā (the reci- Bodhyagata pient of experience ), (Sukha etc. ) 10,14 90,88 cestāgata Grāhya (object), (Rāga etc.) 38 ३८ the real nature of 54 68 Dhāryagata (compared ( Jāgrat etc.) 39 ३१ with Grahaņa ), 37 300 ·(ii) 26 28,34 35 3% Guņas ( Sattva, Rajas Prakhyā and Tamas ), 11,12 82 ( cognition ), 20 ( their nature), १२ Prakrti or (as ultimate Pradhāna, 9 ९,११,१२, constituents ), 83 Pramāna (Pratyakşa, Hiranyagarbha, 72 Anumāna and Āgama), Hrdaya, 28-30 25-30 Jñanendriyas ( their Prāņas (their functions ), 41,42 88,82 functions), 44-52 88-43 Kāla, 33,63 33,63 Pravștti Kalpana, (conation), 20 २० Karana, 19 € (its five types (See also Bāhyakaraņa and how they are and Antahkarana ) formed), 27 ર૭ Kāraṇasalila, Pravșttivijñāna, 32 ३२ Karmendriyas ( their Puruşa (Self), 2-8 2-6 functions), 43 ४३ immutability Krti, 35 ३५ of 4 8 Lingaśarīra, 65,66 €4,8€ Mahattattva time and 4 (Pure Ego), 14,15 88-9% Manas, 18 plurality of 4.7 Pariņāma (its relation with ( mutation ), the knowable ), 8 Prajāpati, ૭૨ Puruşārtha (aim Prakāśa of the Ego), 13 १३ (revelation), 1 & Rājasa, १३ space and, 3 3 1 ·(iii) types of Samāna (its Tāmasabhāva functions), 49 (nirodha etc.), Samkalpa, 35 Tanmātra Samkarşaņa, ७१ (monads ), 59 Sarīra, Udāna ( its ५० functions), 46 Sättvika, 88 Smrti, 31 Vikalpa, the three 33 Srəti (genesis), 69-72 €4-02 Vikalpana, 35 --( of the Bhutas ), 69 Ef Viparyastaceştā, 35 ३५ ( of the Viparyaya, 34 38 material world ), 70 Virāt, 62,63,72 ६२ Vişaya, 53 4 of plants ५३ and animals ), 62 Vyāna (its Sthiti or Samskāra functions ), 47 ( latencies), २०,३५ Vyavasāya ( of Tāmasa, citta), 40 80 20 30,3%

·No text on this page.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M, A. No. 1-The Kiraṇāvali Bhāskara, ( fatura THTEET) (àäft+], a commentary on Udayana's Kiraṇāvali , Dravya section, by Padmanābha Miśra. Edited with Introduction and Index by M, M. Pt. Gopinātha Kavirāja, M. A. Rs. 1-12 No. 2-The Advaita Chintāmaņi, ( alamamafot ) [aarra], by Rangoji Bhatta, Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa Šāstri Khiste Sāhityāchārya, Rs. 1-12 No. 3—The Vedānta Kalpalatikā, (àqraiatzfar ) [agra ], by Madhusudana Saraswati, Edited with Introduction etc. by Rāmājnā Pāņdeya Vyākaraṇācārya. Rs. 1-12 No. 4-The Kusumāñjali Bodhini, (garaatraat) [FA1T), a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumāñjali, by Varadarāja. Edited with Introduction etc. by M. M. Pt. Gopinātha Kavirāja, M. A. Rs. 2-0 No, 5-The Rasasāra (TĦATT) Calatrak], a Commentary on Udayana's Kiraņāvali, Guna Section, by Bhatta Vädindra. Edited with Introduction etc, by M. M. Pt. Gopinātha Kavirāja, M. A, Rs. 1-2 No. 6—( Part I )-The Bhāvanā Viveka (Taifa) (ATAIAT], by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Edited with Introduction etc. by M. M. Gangānātha Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6- Part II ) Do. Do, Rs. 0-12 No. 7-( Part I)-The Yogidibrdaya Dipikā,, (atfitrait- Egyetigar, [apa], by Amrtānanda Nātha, being a ·( 2 ) Commentary on Yoginihụdaya, a part of Vāmakeśvara Tantra. Edited with Introduction etc. by M. M. Pt. Gopilātha Kaviiāja, M. A. Rs. 1-8 No. 7—( Part II ) Do. Do. Rs. 1-4 No. 8-The Kāvyaļākivi (139e7f7a) [ pouztien ], by Gangānanda Kavindra. Edited with Introduction etc. by Jagandātha Šāstri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 0-10 No. 9--( Part I )-The Bhakti Chandrikā (ar) [fr], a Commentary on Śātdilyas Bhaktisūtras, by Nārāyaṇa Tirtha. Edited with a Prefatory Note by M, M. Pt. Gopinātha Kavirāja, M. A. Rs. 0-15 No. 10-( Part I )-The Siddhāntaratna ( facra ) [ Tigiga corag=fa ), by Baladeva Vidyābhūsaņa. Edited with a Prefatory Note by M. M. Pt. Gopinātha Kaviiāja, M. A. Rs. 1-2 No. 10-( Part II )- Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The Sri Vidyā Ratna Sūtras, (farza[-a), by Gauļa pāda, with a Commentary by Sankarāranya. Edited with Introduction etc. by Nārāyana Šāstri Khiste, Sāhityāchārya, Rs. 0-9 No. 12-The. Rasapradipa, ( TAITEIT ) [ 179TT ]; by Prabhākar Bhatta. Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa Šāstri Khiste Sāhityāchārya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhisiddhānta Sangraha, (falafaelakuk) [ #TATTİ], by Balabhadra. Edited with Introduction by M. M. Pt. Gopitātha Kaviāja, M, A. Rs. 0-14 No. 14-The Triveņikā, (faalo.r) [ETETT ), hy Āsādhar Bhatta. Edited with Introduction by Batukanātha Śarmā Sāhityorādhyāya, M. A. and Jagannātha Šāstri Hushing Sāhityolādhyāya."Rs. 0-14 No 15-( Part I )-The Tripmārahasya. (Jñāna- Khanda) (lagrimary, STAEUS ) [ ar auzia), ·( 3 ) · Edited with a Prefatory Note by M. M. Pt. Gopirātha Kavilāja, M. A. Rs, 0-14 No. 15- Part II )-Do. Do. Rs. 2-4 No. 15-(Part II]) - Do. Do. Rs, 2-0 No. 15-( Part IV)-Do. with Introduction, etc. by M. M. Pt. Gopii ātha Kavirāja, M. A. No. 16-The Kāvya Vilāsa, ( #rofaare ) ( 31787T ], by Chirañjiva Bhattāclārya. Edited with Introduction etc. by Batukanātha Śarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha Šāstri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 1-2 No. 17-The Nyāya Kalihā, (Forumist) (Fury), by Bhatta Jayanti. Edited with Introduction by M. M, Gangānātha Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-14 No. 18-( Part I )-The Gorakśr Siddhānta Sangraha. (TT-fagra ) [ atuant ), Edited with a Prefatory Note by M. M. Pt. Gopinātha Kavirāja M. A. Rs 0-14 No. 19-( Part I )-Tlie Prākṣta Prakāśa (araan TET) [ Primo IFTUT ]. by Vararuchi with the Prākrita Sañjivani by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda. Edited with Profatory note etc. by Baţiıkarıātha Śarmā, M. A. and Baladeva Upādhyāya, M. A. Rs. 2-4 No, 19-( Part II ) Do. Do. Rs, 2-12 No. 19-( Part III ) Introduction etc. (In Preparation. ) No. 20-The Mānsatattvaviveka (nipatalà Fi) [ aasta ), by Viśvanātha Nyāyapañehātillia Bhattāclārya. Edited with Introduction etc. by Pandit Jagannātha Sastri Hosbing Sābityojāihyāya, with a Foreword by M. M. Pt. Gopitātha Kaviāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares, Rs. 0-12 ·( 4 ) No. 21-( Part I) The Nyāya Siddhanta Mā'ā (zufacts- HIST) (FUTT), by Jayarāmā Nyājā Pañchānapa Bhattachārya, Edited with Introduction etc. by Dr.Mangal Deva Šāstri, M. A., D. Phil. (Oxon), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares. Rs. 1-4 No. 21-( Part II ) Do. Do. Rs. 2-0 No. 22-The Dharmānubandhi ślokachaturdasi ( Wiafmaget) [ FÅTTE ], by Śri Šeşa Krsņa with a Commentary by Rāma Pandit. Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa Šāstri Khiste Sāhityācharya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhayana, Benares, Rs, 1-0 No. 23-Tho Navaratrapradipa ( 79TITEIT) (TIC), by Nanda Pandit Dharmādhikāri. Edited with Introduction etc. by Vaijazātha Šāstri Varakale Dharmaśāstra-Šāstri, Šā lholál Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by M. M. Pt. Gopinātha Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 24-The Śrī Rāmatāpiniyopanişad (trarfaiatafa9) [उपनिषद्] with the Commentary called Rama Kāśikā in Pūrvatā pini and Anandanidhi in Uttaratāpini by Anandavana. Edited with Introduction etc. by Anantarāma Šāstri Vetāla Sahityopādhyāya, Post-Achārya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by M.M.Pt, Gopivātha Kaviiāja, M.A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 3-12 No. 25-The Sāpiņdyakalpalatikā (arquitetäfait) [ TÅETTE ], by Sadāśivadeva alias Apadeva with a Commentary by Nārāyana Deva. Edited with Introduction etc. by Jagannātha Šāstri ·( 5 ) Hosinga, Sāhityojādhyāya, Sādholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Coilege, Benares, Rs. 1-4 No. 26-The Mrgānkalekhā Nātikā ( taiat EFT) [ arfear], by Viśvalātha Deva Kavi. Edited. with Introduction etc. by Nārāyaṇa Šāstri Khiste Sāhityaolārya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No. 27-The Vidvaccharita Pañchakam (Fagartag) [faret ), by Nārāyana Šāstri Khisto, Sāhityachārya, Assistant Librarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares, With an Introduction by M. M. Pt. Gopinatha Kavisāja, M. A. Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs, 2-0 No. 28-The Vrata Kośa (Cat12) [4Stra], by Jagannātha Šāstri Hośinga Sāhityoļā ihyāya, Eādholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares. With a Foreword by M. M. Pt. Gopivātha Kavilāja, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 No. 29-The Vrttidipikā (placct1971) [=qIFT+], by Mauni ŚrīKrsņa Bhattı. Edited with Introduction etc. by Pt. Gungādhara śāstri Bhāradrāja, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 No. 30-The Padārtha Manqanam (977884927) [aaf97], by Sri Vevidatta. Edited with Introduction etc. by Paņlit Goļāla Šāstri Nene, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14" No. 31-( Part I )-The Tantraratna (7-97a) [HTAIRT), by Pārtha Sārathi Miśra. Edited by M. M. Dr. Ganjā ātha Jā, M.A., D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University, Allahabad Rs. 1-14- No. 31-( Part II Do. Do. C'Edited by Pt. Gopāla Šāstri Nene, Govt, ·No. 32-The Tattvasāra (ATTATT) [FUTT), by Rākhaldā sa Nyāyaratna, Edited with Introduction etc. by Harihar Šāstri, Benares Hindu University. Rs. 1-0 No. 33-( Part I) The Nyāya Kaustubha (=377#1TH ) [Fura], by Mabā leva Puntānkar. Edited with Introduction etc, by Umeša Miśra, M. A., Allahabad University. Allahabad. Rs. 3-4 No. 34-( Part I) The Advaita Vidyatilakam (gafaarfag i ) [ETETTETEA ], by Śri Samarapungava Diksita. With a Commentary by Śri Dharmayjā Dikșita Elited with Introduc. tion, etc. by Ganapati Lāl Jha, M. A., Sā lholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library Benares. Rs. 1-4 No. 35-The Dharma Vijaya Nātaka (faqart# ) [arc# ], by Bhūdeva Sukla. Edited with Introduction etc. by Pandit Narayaņa Śā tri Khiste, Asst, Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champú ( 31766 FIG EFT) [ 7FT ), by Mitra Miśra. Edited, with a Foreword by M.M.Pt. Gopinātha Kavirāja, M.A., by Nanda Kisora Sāhityāchārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-8 No. 37-The Upanidāna Sūtram ( Star ) [az], Edited with Introduction by Dr. Mangaladeva Šāstri, M. A., D. Phil. Rs. 1-0 No. 38-The Kiranavali Prakāśa Didhiti ( Guņa ), (किरणावलीप्रकाश घिति ) [वैशेषिक, by Raghunath Širomaņi. Edited by Pandit Badrivātha Šāstri, M. A., Lucknow University. Rs, 1-12 No. 39.-The Rāma Vijaya Małākāvya, ( Aft- HET 104) [), by Rupanātha, Edited by Pt. Ganapatilāl Jha, M. A. Rs. 2-0 ·( 7 ) No. 40-( Part I) The Kālatattva Vivechana (attfaat) [a8ştia], by Raghutiātha Bhatta. Edited, with a Foreword by M. M P. Gopinātha Kavirāja, M. A., by Nanda Kiśura sirmā Sāhityā hārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 No. 40-( Part II ) Do, Do. No. 41-( Part I ) The Sidhānta Sārvabhauma (fer- Frå ) [ Fulfa ], by ś. i Muniśvara. Edited with Introduction etc. by Jyantišāchārya Pandit Murlidhara Thakkura, late Sādholal Scholar, Sanskrit College, Benares, Rs. 3-0 No. 42-The Bheda Siddhi (Heft) [F417] by Viſvanātha Pañchānana Bhattācbārya. Edited with notes etc., by Nyāya Vjākaraṇāchārya Pandit Surya Nārāyaṇa Sukla, Professor, Govt. Sanskrit College Benares. No. 43-( Part I) The Smārtollāsa (EtateIA) [iro]; by Śiva Prasā la. Edited with Introduction, notes, etc. by Vedāolārya Pandit Bhāzavata Prasā la Miśra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. No. 43- ( Part II ) Do. No. 44-( Part I) Śūdrāsbāra Siromaņi (grattatilafor) [eztien), Edited by Sāhityācbārya Pandit Nā:āyaṇı ſastri Khiste. No. 44- ( Part II ), Do. Do. No. 45-( Part I ) Kiraṇāvali Prakāśa (Guņa) (fs Tortaat 4*131-JTO ) [ dafan ), by Vardhamana. Edited, with a Foreword by M. M. Pt. Gopinātha Kavināja M, A., by Pandit Badrinātha Sastri, M, A., Lucknow University, No. 45-( Part II ) Do. No. 46-( Part I) Kävyaprakāśa Dipikā (leyfilet- Do. Do.

·(8) ifqət) [ 333TT ], by śri Chandi Dāsa. Edited by śri Śivaprasāda Bhattāchārya, M. A., Professor, Presidency College, Calcutta, No. 47-Bhedajayasri (ATH) [HTER.Era ), by śri Tarkarāgiša Bhatta Venidatiachārya. Edited with Introduction etc. by Pandit Trbhuvana Prasāda Upādhyāya, M.A., Inspector of Sanskrit Pathaśālās, United Provinces, Benares. No. 48-Samyak Sambuddhabhāşitain Buddhapratimālaksanam (सम्यक्संवुद्धभाषितं प्रतिमालक्षणम्) [शिल्प- ICH ), With the Commentary Sambuddhabhāṣita-pratima-laksana Vivarni. Critically edited with Introduction etc. by Haridāsa Mitra, M. A. Viśvabhārati, śāntiniketana. No. 49-Bhedaratna ( EN ) [ruty ), by śankara Miśra. Edited with introduction, etc, by Pt. Sürya Nārāyana Sukla, Asst. Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. No. 50-Mātrikā Chakra Viveka ( laplafaà) [97], by śvatantiānanda Nātha, with a commentary. Edited with an Introduction by P. Lalitā Prasāda Dabral Vyākaraṇāchārya, Goinkā Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares & with foreword by M. M, Pt. Gopilātha Kavirāja, M. A. No.51-52-( a ) Advaita Siddhānta Vidyotana (ga- सिद्धान्त विद्योतन) [ शाङ्कर वेदान्त ], by Brahmananda Saraswati. (b) Nșsinha Vijñápana ( TiE fa#197 ) [ & agra ], by Nộsinba Āśrama. Edited with Introduction by Pt. Sürya Nājāyana Sakla, Asst. Professor Govt. Sanskrit College, Benares. a ·( 9 ) No. 53-Nrsinha Prasāda-Vyaval.āra Sara ( TTAETATE: STEETT FTTT: ) [ HTHTTIEN ), by śri Dalapati Rāja. Edited with Introduction by Pt. Vināyaka Sastri Tillū. No, 54_Nrsinha Prasāda Prāyaśchitta Sāra ( fir- प्रसादः-प्रायश्चित्तसारः) [धर्मशास्त्र], by Sri Dalapati Rāja. Edited with Introduction by Pt. Nanda Kišora Śırmā Sāhitzāchārya and Pt, Nandakumāra Śırnā Sāhitjā :bārya. No. 55-Nșsinha Prasāda- Śrā idha Sára ( THE FIT: STIGAIT: ) [TARTEZ], by Dalapati Rāja. Edited with Introduction by Pt. Vidyādhara Miśra. No. 56-Bhagawannāma Mālātmya Sangraha with Commentary Sudha by Editor ( Tar- माहात्म्यसंग्रहः सुधा टीका सहितः) [ भक्ति शास्त्र ], Edited with Iutroduction by Pt. Ananta Gopāl Šāstri Phadke, Asst. Professor, Govt. anskrit College, Benares, No. 57—( Part I) Gaạita Kaumudi (afua flyet) [ fora ), by Nā.āyana Pudita. Edited by Pt. Padmākara Dvivedi, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares, No. 58-Khyātivāla ( Surfaara ) [arca ) by Sankara Chaitanya Bhārati. Edited by śankara Chaitanya Bhārati with a foreword by M. M, P. Gupii ātha Kavisāja, M. A. No, 59-Sankhya Tattrā!oka (nicyatarat) ( HICU ], by Hariharānanda Aranya. Edited with an Introduction by Prof, Jajñ śwar Ghosh, M. A. and a foreword by M, M. Pl. Gupivātha Kavirāja, M.A. No 60—(Part I) Śāņqilya Samhita ( stoezi Efent) 198117], Edited by Pi, Ananta Gugāl Šāstri Phadke, Asst. Professor, Government Sanskrit College, Benares, ·( 10 ) No. 61–Daksi âmũrti Saphita ( giàu HTHIỆat [177 ), Edited by Pt. Nārāyana Sestri Khiste Sāhityācharya, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit College, Benares, No. 62–Nșsinha Prasā la, Tirtha Sāra (THETAT: aetaTT:) [ TASTIET ], by Śri Dulapati Rāja, Edited by Surya Nārāyana sıkla, Asst. Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. No. 63-Bhaktyadhikaranınālā ( TATUATAT ) [ Hita ), by Nārāyaņı Tirtha, with Commentary by Editor, Edited by Pt. Ananta Gopāla Šāstri Phadke, Asst. Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, No. 64-Vāsistha Darsana (arche TRIT) [erra); Compiled & edited with an Introduction by Dr. B. L. Atreya, M. A., Ph. D., Lecturer, Benares Hindu University. With a foreword by M. M. Pt. Gopivātha Kavirāja, M. A. No.65-67-( a ) Tristhali Seth (farvalhT: ) ( Tantra ), by Bhattoji Diksita. ( b ) Tirthendn Śckhara ( aitag star ) ( TÅgia ], by Nāgesa Bhatta. (c) Kāśi Moksa Vichāra ( First Alq fa 21T:) [aaraa ), by Sureśvarāchārya. Edited with Introduction by Pt. Sürya Nārāyana Sukla, Asst. Professor, Govt. Sanskrit College, Repares, No. 68-Madhva Mukhālankāra (ATTET: ) ( AT&T aarra), by Vanamāli Miśra, Edited with an Introduction by P. Narasinkāchārya Varakhedkar, Asst. Professor, Sanskrit College, Benares, with a foreword by M. M. Pt. Gopie Dātha Kaviāja, M. A.

·( 11 )
Works in the Press,
No. 1-Āśvalāyana śranta Sutra with Sidhlânti Bhashya
( सिद्धान्तिभाष्यसहित आश्वलायनश्रौतसूत्र) [वेद ]
No. 2–Niti Mañjari (atfahset) [ 2 ], by Dya Drivedi.
No. 3-Nyāya Kaustubha ( Part II ) Anumánakhanda
(FETARIETH-2 TATTQUE) [F977], by Mahādeva Puntāmkar.
No. 4-Mimānsão Chandrikā (Hierara) [HIHIAT], by
Brahpānanda Saraswati.
No. 5-Tantraratna ( Part III ) ( Farm ) [Aniar ), by
Pārtha Sārathi Miśra.
No. 6—Kāvya Prakāśa Dipikā ( Part II ) ( 04941727 atraat)
( 377&IT], by Sri Chandidāsa. .
No. 7-Isvara Pratyabhijñā Kārikās of Utpala with the
Vimarsini of Abhinava Gupta and commentary
on Vimarsini by Bhāskara Kāṇtha.
No, 8-Nyāyamrita Saurabha Saugandha by Vanamāli Miśra,
No. 9-Upendra Vijñāna Sūtra with commentary.
No. 10-Sāņdilya Samhitā ( Part II).
No. 11-Tattvachintamani with Aloka, Darpana, etc.
No. 12—Sankṣepa Sariraka with Subodhini by Nrisiņha Asrama.
No. 13-Dvaita Nirnaya Siddhanta Sangraha by Bhānu Bhatta.
No. 14-Bhakti Chandrika ( Part II ) by Nārāyana Tirtha.

·THE PRINCESS OF WALES SARASWATI BHAVANA STUDIES; Elited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I-( a ) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Gangātātha Jhā. (b) The View-point of Nyāya Vaiseșika Philosophy, by Gopinātha Kavilāja. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopivātha Kavilāja. Rs, 1-12 Vol. II-( a ) Paraśurāma Miśra alias Vāņi Rasāla Raya, by Gopinātha Kavirāja. (b) Index to Śābara's Bhāsya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) Studies in Hindu Law ( 2 )-its sources, by Gangāvātha Jbā. (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopipātha Kavirāja. (e) The System of Chakras according to Gorakṣanātha, by Gupinātha Kavirāja. f) Theism in Ancient India, by Gopinātha Kavirāja (g) Hindu Poetics, by Batukanātha Śarmā. (h) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākar Dvivedi. (i) Some aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinatha Kavirāja. (j) Nyāya Kusumāñjali (English Translation), by Gopinātha Kavisāja. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaṇa Šāstri Khiste. (1) Sondala Upadhyāya, by Gopinātha Kavirāja. Rs, 5-0 Vol. III-( a ) Index to Šābara's Bhāsya, by the Late Col. G. A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law ( 3 ): Judicial Procedure: by Gangānātha Jhā.

·( 13 ) d) History and Bibliography of Nyāya Vaišeșika Literature, by Gopinātha Kavirāja, (e) Naişadha and Sri Harsa by Nilakama. Bhattācharya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Pātankar. Rs. 5-0 Vol. IV- a ) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure; by Gangālātha Jhā. (b.) History and Bibliography of Nyāya Vaiſeșika Literature by Gopinātha Kavirāja. (c) Analysis of the Contents of the Rgveda- Prātiśākhya, by Mangal Deva Šāstri. (d) Nārāyaṇa's Gaņitakaumudi, by Padmākara Dvivedi. (e) Food and Drink in the Rāmāyanic Age, by Manmatha nath Roy. (f) Satakāryavāda; Causality in Sānkhya, by Gopinātha Kavilāja. g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinba, (h ) History of the origin and expansion of the Aryans. by A. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G. L. Sinha. Rs, 5-0 Vol. V-(a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A, C. Ganguly, (b) A Satrap Coin, by Shyāmlal Mehr. (C) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Ramayana, by Manmatha nath Roy. (d) A Comparison of the contents of the Rgveda, Vājasaneya, Taittiriya & Atharvaveda Prātiśākhyas, by Mangala Deva Šāstri. ( e ) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G. L. Sinha, (f) History and Bibliography of Nyāya Vaiśeșika Literature by Gopinātha Kavirāja.

·( 14 ) ( (g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmathanāth Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopivātha Kavirāja. Rs. 5-0 Vol. VI—(a ) Index to śābaras Bbāsya, by the late Col. G. A. Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas, by Gopinā'ha Kavirāja. (c) An Index etc. to the Rāmu yana, by Manmathanātha Roy. (d) Studies in Hindu Law by M. M. Gangāvātha Jhā. The Mimārā manuscripts in the Govt. Sanskrit Library, Bevares, by Gopiiātha Kavisāja. (f) Notes and Queries, by Gopinātha Kavisāja. Vol. VII-( a ) Bhāinaha and his Kavyālankāra, by Batukar ātha Śarnā and Baladeva Ujārthyāya. (b) Some variants in the readings of the Vaiseșika Sútras, by Gopitātha Kavisāja. (c) History and Bibliography of Nyāya Vaiseșika Literature, by Gopinātha Kavivāja. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscure Vedic words, by Sitäram Josi. (e) A comparison of the contents of the Rg Veda, Vājasaneya, Taittiriya, and Atharva Veda ( Chā "mā ihyāyikā) Plā iśākhyas, by Mangal Deva Šāstri. (f) An Index to the Rāmāyana, by Manmatha Nath Roy. (g) An Index to Šābaras Bbāsya. by Col. G. A. Jacob. (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinātha Kavināja. (i) The date of Madhusü lana Saraswati, by Gopinātha Kavisāja.

·( 15 ) (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopir ātha Kavilāja. (*)A Note on the meaning of the word Parārdla, by Umesa Miśra. Rs. 5-0 Vol. VIII-( a ) Indian Philosophy, by Tārakanātha Sãoyal. (b) An Index to the Rāināyaṇa, by Manmatha Nath Roy. (c) Index to Sabara's Bhāsya, by the late Col G. A. Jacob. (d) Hari Svāmi, the commentator of þutapatha Biāhmapa and the date of Skanda Stāmi the commentator of the Rgveda, by Margaladeva Sastri. (e) Mysticism in Veda, by Gopinātha Kavilāja, (f) The Devadāsi; a brief history of the Institution, by Manmatha Nātha Roy. Rs, 5-0 Vol. IX-( a ) The Life of a Yogiv, by Gopinātha Kavilājis. (b) The antiquity of the Indian art canons, by Haridā a Mitra, (c) Prāchya Vargikaranapaddhati, by Satisachandra Guha, (d) Yoga Vā sistha and of the minor Upanişids, by B.L, Atreya, (e) An index to the proper names occurring in ia Vālmiki's Rāmāyana, by Manmatha Natha Roy. (f) The Philosophy of Tripura Tantra, by Gopinātba Kaviiāja, N, A, (g) Notes on Pāśapata Philosophy, by Gopinālha Kavilāja, Rs. 5-0 some