·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184407
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·man-kamananewvewanaawan-MANDwmummelanawarrammarwarnamanoe- -ana- BENARES SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDIT'S OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E, AND G. THIBAUT, PH.D. No. 120. . श्रीमदणुभाष्यम् । 7 of 18 .. R.raum श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गावामिश्री पुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितभाष्य- प्रकाशाख्यव्याख्यासमेतम् । श्रीमद दाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाद्वैतसंप्रदायविदुषा रत्नगोपालभट्टेन संशोधितम् । ANU BHASHYA, ON B RAHMASÚTRA BY ŜRÎ VALLABEÂCHÂRYA, With th e Commentary called Phåshya Prakása, By Goswami Sri Purushottamjee Mahāraj. TUDITED BY RATNA GOPAL BHATTA. Fasciculus X. BENARES: he Proprietor's Messrs. Braj B. Das 40., 3. kvünita mba šanslcs with clin depuis nted at the Vidya Vilâs Press, BENARES. DLD BY H. GUPTA, ASSIP pm- 1906. wuda-marenese wom More

·No text on this page.

·OSMANLA UNIVERSITY LIBRARY
LIBBARU
Aplession No. 51731
S181.48
V175
Call No.
Author
99311212
Title Stopur ail: fasciculus-10
1906
This book should be returned on or before the date
last marked below.

·No text on this page.

·३ अध्याये १ पादः। कृष्टेरनभावसमय एव अन्य वैरधिष्ठितो ब्रीह्यादिस्तस्मिन्नपूर्ववत तद्भावापत्तिः। अतिथिवत् । पूर्ववैलक्षण्येन वा । कुतः । अभि- लापात् । व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति पूर्ववत् तत्त- द्भावमात्रं न वदति, किन्तु जगति स्थितत्रीह्यादिभाव एवाभिल- प्यते । तथा सति यथाऽन्येषु व्रीह्यादिषु तदधिष्ठातृदेवतया नियुक्ता जीवास्तानात्मत्वेनाभिमन्यन्ते एवमत्रापीति न कोऽपि दोषः । अधिष्ठाने हि वेदनामरणानन्तरं कृमिभावस्य दृष्टत्वात् । तस्मादन्नस्य रेतोभावो युक्तः ॥ २४ ॥ अशुद्धमितिचेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ किश्चिदाशय परिहरति । ननु अन्याधिष्ठानेऽङ्गीक्रियमाणे सहान्नादिबीजे प्रविशन्तीति तस्मिन् समयेऽन्यैर्जीवैरधिष्ठितो यो ब्रीह्यादिस्तस्मिन् न पूर्ववद्.वायु त्वेत्यादिवत् तद्भावापत्तिस्तत्साम्यं, किन्त्वतिथिवत् कार्यमात्रार्थ स्थितिः पूर्ववैलक्षण्येन निरभिमानगृह- स्थवद्वा स्थितिरित्यर्थः । तत्र हेतुरभिलापादिति । तं व्याकुर्वन्ति । * व्राहीत्यादि * । * अत्रापीत्यादि * / * होम्येऽन्नेऽपि * इति अ- म्याधिष्ठानाखेतोर्न कोऽपि दोषः पापानसंसर्गजन्योवा, कण्डनादिज- म्यक्लेशात्मको वा दोषो होम्ये जीवे न । तथाच क्लेशाभावादेय कण्डनचर्वणादिदशायामपि नापगमः । अभिमानाभावादेव च नास्य जडभाव इत्यदोष इत्यर्थः। तदेतद्विशदयन्ति । * अधिष्ठाने हीत्या- दि * हि यतो हेतोः । अधिष्ठीयतेऽनेनेत्यधिष्ठानमभिमानस्तस्मिन् सत्येव वेदना, न तु तदभाव इति लोके दर्शनादित्यर्थः । ननु मा भवतु क्लेशोऽस्य तथापि कण्डनादिना जीवान्तरे गते तस्याप्यपगमात् कथं रेतोभाव इत्याशङ्कायां तादृशक्लेशोत्तरमपि जीवसत्तायां मान- माहुः * मरणेत्यादि * । * तस्मादिति * जीवसत्त्वस्योपपादित- स्वातू ॥२४॥ अशुद्धमितिचेन्न शब्दात् ॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः * किञ्चिदि- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । यातनाजीवानामशुद्धत्वादशुद्धमन्नं स्यात् । तथाच कथं योग्यदेह इतिचेन्न । शब्दात् । देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भव- तीति देवैराहुतिरूपेण होमवचनाच्छुद्धत्तम् । अन्यस्य हि संस्का- रेणैव शुद्धिः । अन्यथा यावज्जीवं का गतिः स्यात् । तस्मात् सं. स्कारशब्दाच्छुद्धमेवान्नम् ॥ २५ ॥ रेतःसिग्योगाऽथ ॥ २६ ॥ पञ्चमीमाहुति विचारयति । ननु कथं पुरुपेऽन्नहोमाद् रेतो- भावः । वाल्यकौमारवार्द्धकेषु व्यभिचारात् । तारुण्येऽपि न हि सर्वमन्नं रतो भवति । जातमपि न नियमेन योनौ सिच्यते । नापि देवापेक्षा । पुरुषप्रयत्नस्य विद्यमानत्वादिसाशय परिहरति । रेनःभिग्योगः । पुरुपशब्देन पौरुषधर्मवानुच्यते । पौरुपं च देशकाल संविधानेन मन्त्रबद्रेतामेकमामर्थ्यम् । न ह्येतत् सार्वजनीनं सार्वत्रिकं वा । तदर्थ देवापेक्षा । तथा सति न कोऽपि व्यभिचा- त्यादि * । * अन्यस्येति * अशुद्धस्य । शेष स्फुटम् ॥ २५ ॥ ६ ॥ रंतःमिग्योगाऽथ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः । * पञ्चम्यत्या- दि * । * विचारयतीति * फलं पृथक्कृत्य केवलां विचारयति । कोऽत्र विचारांश इत्याकाङ्क्षायामाहुः * नन्वित्यादि * । चतुर्थ्या- मन्नाहुती पुरुषस्य यदि पुरुषत्वेनाग्नित्वं तदा बाल्यादौ तद्धामस्य नष्फल्यम् । यदि तारुण्यविशिष्टत्वेनाग्नित्वं तदापि न सर्वस्य होम- स्य साफल्यम्। अथ यजातं रेतस्तनैव पञ्चम्याहुतिस्तदापि होमानिय- मः । अथ नियमस्तदापि न देवापेक्षत्यतो विचार इत्यर्थः । परि- हारं व्याकुर्वन्ति * पुरुंपत्यादि * । सूत्रे रेतःसिक्पदोक्त्या पुरुष- पदव्याख्यानात्, पुरुषो वा व गौतमाग्निरित्येतेन पुरुषशब्देन पौरुष. धर्मवानुच्यत इत्यर्थः । तावता कथं पूर्वोक्तदानिरास इत्याका- झायां तदुपपादयन्ति । * पौरुपमित्यादि * । तथाच पुरुषपदन ·३ अध्याये १ पादः। ८६७ रः । कथं पुरुषशब्दमात्रेण च ज्ञायते तत्राह । अथ आनन्तर्यात् । शरीरार्थमेव देवैस्तत्र तत्र होमः कृतः । तत् कथं पञ्चमाहुतावेवा- न्यथा भवेत् । तस्मादानन्तर्यात् पुरुषाहुति त्र रेतःसिग्योगः । योगशब्देनात्रापि अन्याधिष्ठानेन रेतःसिग्योगाभावः ॥ २६ ॥ योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ हृयमानं निरूप्य फलं निरूपयति । तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भ- वतीत्युच्यते । तत्र सन्देहः । योनावन्तःस्थितमेव फलं ? वहिनिर्गतं वेति। तत्र गर्भशब्देनान्तःस्थित एव । शरीरपरत्वे श्रुतिवाधः स्यात् । उपसंहारोऽप्यग्रे कर्तव्यभावादुपपद्यते । ततश्च पण्मामाऽनन्तरं गर्भ ज्ञानसम्भवाज्जननानन्तरं न गुरुपसत्त्यादि कर्तव्यमियाशङ्का पारे- एतादृशो रेतःसिगभिप्रेयते, तादृशे योऽनहोमः स प्राणाग्निहोत्रीपनि- पदायुक्तप्रकारेणेति तत्र देवापेक्षा । न हीन्द्रियाधिष्ठातृदेवप्रसाद विना तथा भोक्तुं शक्यते । ईश्वरच्छया भवनऽपि तयामव द्वार- त्वात् । अत एव तस्यान्नस्य रेतोभावो योनी नियमेन सकश्च पुत्र- मन्थब्राह्मणोक्तरीत्या भवतीति सुखन पूर्वोक्तदोपनिरास इत्यर्थः * कथमित्यादि * भवत्वन्यत् सर्वम् । तथापि पुरुषशब्दमात्रेण सर्व- स्यान्नस्य रेतस्त्वं कथं प्राप्यत इत्याकाङ्क्षायामाहत्यर्थः । सिद्धमा- हुः । * तस्मादित्यादि * । अन्नपदोत्तरं, किन्विति शोऽध्याहा- यः । तथाच पुरुषाग्नी आहुतिर्नान्नं, किन्तु रेतःििच योऽन्नयोगः सेत्यर्थः । ननु भवत्वेवमाहुतिसिद्धिस्तथापि पूर्वाधिकरणनानन्या- विष्ठानस्य साधितत्वात् तज्जन्ये रतस्यापि तत्सम्भव इत्याशय तत्र तदभावमाहेत्याहुः । * योगशब्देनत्यादि * । तथाच नत्रैक ए- व जीवः शुद्धस्तिष्ठति, न त्वन्योऽपि । अन्यथा बहव एव श्वादिवदु- स्पोरन वेक इत्यर्थः ॥ २६ ॥ ७॥ योनेः शरीरम् ॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः । * हूयमानमित्यादि * । उपसंहार इति । इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती.

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । हरति । योनेर्निर्गतं शरीरं गर्भशब्देनोच्यते । अग्नेरुत्थितस्यैव फल- रूपत्वात् । मध्यभावस्याप्रयोजकत्वात् । मातृपरिपाल्यत्वाय गर्भ- वचनम् । कलिलादिभावे पुरुषवचनत्वाभावादुपसंहारानुपपत्ति- श्च । शरीरशब्देन वैराग्यादियुक्तः सूचितः । न तु स्वयं तदभि- मानेन जात इति । तस्माद् योग्यदहः साधनसहितो ब्रह्मज्ञानार्थ निरूपितः ॥ २७॥ इति श्रीवेदव्यासमवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राऽणुभाष्ये तृतीयाऽध्यायस्य प्रथमः पादः॥ ३ ॥१॥ त्युपसंहारः । * मध्यभावस्याप्रयोजकत्वादित्यनेन गाभिकशानित्व- स्याप्यप्रयोजकत्वं संगृहीतम् । उत्पत्तिसमये वैष्णव्या मायया तस्य ज्ञानस्य तिरोधानात् । शरीरपरत्वं गर्भश्रुतिबाधं परिहरन्ति * मा- त्रित्यादि * । उपसंहारानुपपत्ति पूर्वपक्षिमते बोधयन्ति * कलिले- त्यादि *। * शरीरशब्दनेति * । शीर्यत इति शरीरमिति निरुक्तेन तेनेत्यर्थः । अधिकरणार्थनिगमनेनैतत्पादार्थमपि निगमयन्ति * त- स्मादित्यादि । अत्रैतद् बोध्यम् ॥ रंहतिसुत्रे प्रश्ननिरूपणाभ्यामित्यनेन पञ्चा- ग्निविद्यैव विषयत्वेनाहता। पादान्ते च, योनेः शरीरमिति सूत्रेण पुरुषवचसो भवन्तीति पञ्चम्याहुतिफलमेव विचारितमिति स्पष्टं प्रतीयते । श्रुतौ च मध्ये यन्मार्गादिकं प्रश्नान्तरोत्तरत्वेनोक्तम्, तत्सर्व पञ्चाग्निविद्याशेषत्वेनैव, मुख्या तु पश्चाग्निविद्यैवेति, य एतान् पञ्चा- नीन् वेदेत्युपसंहारात् तस्य फलसम्बन्धाच्चावगम्यते । एतस्य पा- दस्य मुख्यतया ज्ञानोपयोगिदेहप्राप्तिप्रकारविचारार्थता, न तु वैरा- ग्योत्पादनमात्रार्थतेति प्रथमसूत्रव्याख्यान एव व्युत्पादितम् । श्रुता- वपि, य इत्थं विदुरित्यत्र य एतानेवं पञ्चाग्नीन् वेदेत्यत्र च शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवतीत्यनेन ब्रह्मप्राप्तिरेव फलत्वेन प्रतिपादिता ।

·३ अध्याये १ पादः। ८६९ वैराग्यं तु मध्ये धूममार्गव्युत्पादने, अतो वै खलं दुर्मिप्रपतरमित्या- दिना तृतीयस्थानव्युत्पादने च तस्माज्जुगुप्सेतेत्यनेनोक्तम् । तथा सति तत्तयोः पथोनिस्यैव फलम् । तदत्र ब्रह्मज्ञानोपकारक- त्वेनोक्तम् । आहुतीनां यथाज्ञानोपयोगस्तदपि प्रागेवोक्तम् । इयं च मर्यादामार्गीया व्यवस्था।पुष्टिमार्गे तु पञ्चाहुतिनियमाभावइत्यपि, न तृतीय इति सूत्रेसाधितमतो वैराग्यमात्रार्थत्वं पादस्य यदुच्यते परै- स्तदप्रयोजकम् । एवमनुशयाधिकरणे फलानुशयो यन्नाङ्गीक्रियतेत- दपि तथेत्यपि तत्रैव व्युत्पादितम् । अनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणं तु सर्दशसूत्रमङ्गीक्रियते । तत्र सर्वेषां न चन्द्रगतिरिति सिद्धा- न्तस्तु समानः । न तृतीय इत्यादिसूत्रचतुष्टयं तृतीयस्थानेऽन्यत्र च पञ्चाहुतिनियमाभावबोधकम् । तत्र न तृतीय स्थाने आहुतिसंख्या- नियम आदर्तव्यः । कुतः । तथोपलब्धः। आहुतिसंख्यानियमं वि- नैव जायख म्रियस्वेत्युक्तप्रकारेण तृतीयस्थानोपलब्धेः । किश्च । प- ञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति मनुष्यशरीरहेतुत्वेना- हुतिनियमः सङ्कनर्त्यते, न कीटपतङ्गादिशरीरहेतुत्वेन । पुरुषशब्दस्य मनुष्यजातिपरत्वात् । अपि च । पञ्चम्यामाहुतावपां पुरुषवचस्त्व- मुपदिश्यते, न त्वपञ्चम्यां तन्निषिध्यते । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अतो येषामारोहावरोही सम्भवतस्तेषां पञ्चम्यां देहोद्भवः । अन्येषां तु विनैव संख्यां भूतान्तरोपसृष्टाभिरद्भिर्देह आरप्स्यते । अपि च द्रोण- धृष्टद्युम्नसीताद्रौपदीप्रभृतीनां चायोनिजत्वं स्मर्यत । द्रोणादीनां यो. विद्विषयेकाहुतिर्नास्ति । धृष्टद्युम्नादीनां तु योषित्पुरुषविषये द्वे न स्तः। तत्र यथा संख्यानादरस्तथान्यत्रापि शेयः । बलाकापि रेतःसिचं विनैव गर्भ धत्त इति लोकरूढिः । अपि च । चतुर्विधे भूतग्रामे स्खे. दजोद्भिजयोरुत्पत्तिम्यधर्म विनैव दृश्यत इत्येवं सूत्रत्रयं व्याख्या- य, छान्दोग्ये तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्ड जीवजमुद्भिजमिति भूतग्रामविध्यश्रावणात् कथं चातुर्विध्यमि- त्याकाङ्क्षायां, तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्येति सूत्र लिखित्वा, आण्डजं जीवजमुद्भिजमित्यत्र तृतीयेनोद्भिजशब्देनैवस्वेदजोपसंग्रहो शेयः । स्वेदजोद्भिजयोभूम्युदकोष्मप्रभवत्वेन तुल्यत्वादिति व्याकु. र्वन्ति । तदपि तथा । पश्चाग्निविद्यायाः पुरुषशरीरभवनं प्रकृत्वैव प्रवृत्ततया तृतीयस्थाने आहुतिशङ्कगया एवानुदयेन तत्र समाधेरपे- ·८७० सपकाशे अणुभाष्ये । व नेति सूत्रवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किश्चाहुतिनियमस्य बहुषु व्यभिचा- रेण तासामाहुतीनां कैमर्थ्याकाङ्क्षायां तद्विषयविचारे धूममार्गीयाः सर्वे तु न सम्भवन्तीति तदाकाङ्क्षापूरणाभावादपि ग्रन्थशैथिल्यम् । संशोकजशब्देन स्वेदजग्रहणमपि न रोचिष्णु । ईदृशशब्दप्रयोगे प्र- योजनाभावादिति । तथा, साभाव्यापत्तिसूत्रे समानो भावो रूपं येषां ते सभा. वाः । तेषां भावः साभाव्यं, सारूप्यमिति वाचस्पतिव्याख्यानमप्य- युक्तम् । भावशब्दे परे समानपदस्य सादेश इत्यत्र पाणिनीयाऽनु- शासनादर्शनात् । रामानुजाचार्यभास्कराचार्याभ्यां तु, तत् खाभाव्यापत्तिरि- त्येवं सूत्रपाठो भेद्यते । मध्वाचार्यैस्तु तद्भावापत्तिरित्येवं भेद्यते । तन्मतं तु न मया- ऽनूद्यते । अप्रसिद्धश्रुत्युदाहरणेन भिन्नविधत्वादिति । भिक्षुस्तु, कृतात्ययसूत्रादारभ्य संशोकजस्येत्यन्तं चतुर्दशसू- प्रमेकमधिकरणं जीवावरांहाप्रतिपादकमङ्गीकृत्य कृतात्ययादिसूत्र- चतुष्टये कर्मशषरूपमनुशयम् । अनिष्टादिकारिणामित्यादिसूत्रचतु- पृये प्रयतां सर्वेषां चन्द्रमण्डलगमनं सूर्यमण्डलस्थदेवैस्तेषां भक्षण- म् । न तृतीय इति सूत्रे च यथोक्तारोहावरोही, स्वर्गिनारक्यपेक्षया तृतीये यूकादिजीवे न स्तः । कुतः । तथोपलब्धेः । अथैतयोः पथो- नकतरेण च न तानीमान्यसकृदावत्तीनि क्षुद्राणि भूतानि भवन्ति जायख म्रियस्वेत्येतत् तृतीयं स्थानम् । तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सतेति छान्दोग्यश्रुती आरोहावरोहाभावोपलब्धेरित्येवं व्याख्यायाग्रिमसूत्रद्वयव्याख्यानेऽन्येषामप्यारोहाद्यभावं साधयित्वा, श्रुती या पञ्चाग्निक्रमेण भूतानामुत्पत्तिः साऽप्युप्सर्गाभिप्रायेत्युक्त- वान् । संशोकजपदं च सर्ववद् व्याख्यातवान् । तत्र प्रयतां स- वेषां चन्द्रगतिर्योक्ता सा न युक्ता । प्रयाणस्य मरणरूपत्वेन क्षुद्रजन्तु- यपि तुल्यतया तेषामप्यारोहाद्यापातात् । तेषामसकृदावृत्तिश्रु- त्या निवारणे कौशीतकिश्रुतिस्थसर्वपदस्य संङ्कोचाहताया आवश्य- कत्वे अनिष्टादिकारिणामपि, वैवस्वते विविच्यन्ते इति श्रुत्या वारणा- दिष्टादिकारिपरतया सङ्कोचेऽपि वाधकाभावात् । पञ्चाग्निक्रमेणोत्प- तेरीत्सर्गिकत्वोक्तिरपि तथा । बहुषु व्यभिचारे औत्सर्गिकत्वस्य

·३ अध्याये १ पादः।
वक्तुमयुक्तत्वात् । संशोकजपदव्याख्यानम्, अग्रिमाधिकरणस्थसा-
भाव्यपव्याख्यानं च पूर्ववदेवासङ्गतम् । यत्पुनरवान्तरसृष्टरपि ब्र-
मकर्तृकत्वप्रतिपादनार्थमयं पाद इत्युक्तम् । तत्त्वविरुद्धत्वादनुम-
न्यामहे ॥ २७॥ ८॥
इति श्रीवल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रकिरणनिवारितहृदयध्वान्तेन
पीताम्बरात्मजेन पुरुषोत्तमेन कृते ब्रह्मसूत्रभाष्यप्रकाशे
तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥३॥ १॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ १ ॥ पूर्वपादे अधिकारियोग्यदेहो निरूपितः । द्वितीये जीवस्य मुक्तियोग्यता निरूप्यते । तत्र प्रथमं स्वप्नं निरूपयति । स्वप्नस्य ससत्वे तत्कृतगुणदोपसम्बन्धो जीवस्य भवेत् । ततश्च निरूपिता संध्ये सृष्टिराह हि ॥ अथ द्वितीयपादं व्याचिख्यासवः पा- दयोः सङ्गतिमाहुः । * पूर्वेत्यादि * । अधिकारिणो ज्ञानोपदेशयो- ग्यदेहप्राप्तावपि यदि स्वरूपतो मुक्तियोग्यता न स्यात्तदा ताहशदे- हाप्तिवैयर्थ्यमतस्तदर्थ द्वितीयपादे सा निरूप्यते । यदि हि सा न स्थादुपदेशो न स्थिरीभवेदतस्तदर्थ तन्निरूपणमित्यर्थः । माध्वास्तु माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नहस्य भक्तित्वादनुक्ते माहा- त्म्ये तदशानेऽस्य भक्तरप्यसम्भवात् तत्सिद्धये माहात्म्यप्रदर्शना- याऽयं पाद इत्याहुः। तत्र माहाम्योक्तिस्तु पूर्वमपि निराबाधा। भिक्षुस्तु पूर्वस्मिन् पादे ब्रह्मणः सकाशादवान्तरसृष्टिरु- का । अत्र त्वेकस्मिन् देहेऽपि स्वप्नादिसृष्टिस्तत उच्यते । तावता जन्मादिसुत्रस्थं लक्षणं विचारितं भवति।ततः स्वरूपलक्षणं विचार- ते । ततः प्रपञ्चब्रह्मणोर्भेदाभेदावित्याह । तत्रापि विचारस्य कैम- •काङ्क्षा न पूर्यते । तस्मादुक्तमेव प्रयोजनम् । ततश्चैककार्यत्वं पादयोः सङ्गतिः । अस्या योग्यताया आन्तरत्वं च पादानन्तर्ये हेतुरि- ति द्रष्टव्यम् । पूर्वाधिकरणविषयमाहुः । * तत्रेत्यादि । तत्रेति । योग्यतायां निरूप्यायाम् । ननु तथा सति प्रथमं स्वप्ननिरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुः । * स्वप्नस्येत्यादि * । जीवस्येति * । प्राप्तयो- ग्यदेहस्यापि जीवस्य । शङ्करभास्कराचार्ययोर्मते तु स्वयञ्ज्योतिष्ठसिद्ध्यर्थ स्वप्ननि- रूपणम् । तत्तु मुक्तियोम्यतामेव पर्यवस्यति ।

·३ अध्याये २ पादः। शुद्धिय॑र्था स्यात् । अतः स्वप्नस्य मिथ्यात्वं प्रदर्शयितुमधिकर- णारम्भः । तत्र पूर्वपक्षमाह । सन्ध्ये स्वप्ने सृष्टिराह । तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च सन्ध्यं तृतीयं स्थानमित्युपक्रम्य, न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्यथ रथान् रथयोन पथः सृजत इसादिना सृष्टिराह । संध्ये स्थाने सृष्टिरस्ति । यतः श्रुतिः स्वयमेवाह । युक्तश्चायमर्थः । य- था श्रुतिर्वदति तथैव स्वप्ने दृश्यते । देवादिवाक्यानां प्रबोधेऽपि । रामानुजाचार्यास्तु-पूर्वपादे जीवस्य कर्मगति प्रदय दुः- खित्वं स्थापितम् । इदानीमस्य स्वप्नावस्था परीक्ष्यत इत्याहुः । एवं तचौरोऽपि । तन्मते वैराग्यार्थतामात्रमायातीति बोध्यम् । प्रकृते त्व- धिकरणप्रयोजनोक्त्यैव स्वप्नसृष्टिः सत्या ? मिथ्या वेति ? संशयो- ऽप्युक्त इति तमनुक्त्वा पूर्वपक्षमवाहुः । * तत्रत्यादि * / * सन्ध्य- मिति * एतल्लोकपरलोकयोः सन्धी भवम् । स्वप्ने इयमेव सृष्टिः स्मर्यत इति नैयायिकादयो मन्यन्ते । तदयुक्तम् । स्वप्ने दर्शनाद्यभि- मानस्य क्वचित् पश्यामीत्याधनुव्यवसायस्य जागरणोत्तरं चेदं मया दृष्टमिदं भुक्तमित्यादिज्ञानस्य च बाधापत्तः । नचंयमेव दृश्यत इत्य- पि युक्तम् । स्थूलानां गजतुरगादीनां शरीरान्तर्मातुमशक्यत्वात् । नच मिद्धामनःसयोगे स्मृत्युपनीतमारोपितं भासत इत्यपि युक्तम् । आरोपनियामकस्य तत्तद्वस्तुसाहश्यस्याऽऽत्मनि मिद्धायां चासिद्ध- त्वात् । अप्रामाणिकस्य तस्य कल्पने गौरवाच्च । क्षणे क्षणेऽन्यान्य- दर्शनेऽन्यस्यान्यथात्वेऽपि नियामकाभावाच्च । नच क्षणानामेव नि- यामकत्वम् । साधनान्तरानपेक्षाणां तेषां तथात्वसिद्धत्वात् । क- ल्पने चाप्रामाणिकगौरवप्रसङ्गात् । नच बहिर्निर्गत्य पश्यतीत्यपि युक्तम् । तथा सति नेनोन्मीलनप्रसङ्गात् । भुक्ती चर्वणाद्यापत्तेः । बहिर्विषयकशाने मनसः पारतन्त्र्यात् । जागरे तृप्त्यापत्तेः।पार्श्वस्था- नामपि तदर्शनापत्तेश्च । मिद्धासंयोगविघटनापत्तेस्तदा जागरापत्त- श्च । तस्मात् तत्रैतत्सृष्दिर्शनाङ्गीकारो युक्तिविरुद्धः श्रुतिविरुद्धश्च- ·८७४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । बाधाऽभावात् । नचेयमेव सृष्टिस्तत्र दृश्यते । न तब रथा इसादिना निषेधात् । श्रुतिवादिनां श्रुतिरेव प्रमाणम् । किम्पुनरनुभव- संवादिनी । तस्मात् स्वप्ने सृष्टिरस्ति ॥१॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ २ ॥ काठके चतुर्थवल्ल्यां श्रूयते । य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवाऽमृतमुच्यत इति निर्मातारमेके वदन्ति । यद्यपि मुषुप्त्युत्क्रान्योर्भेदेनेसत्र, न तत्र रथा इसपि ब्रह्मप्रकरणं तथापि नियतधर्मपक्षे जीव एव क- तेति प्रतिभाति । तदर्थं निःसन्दिग्धं वचनमुदाहरति । भगवन्नि- मितत्वाव स्वास्थस्यापि ससत्वम् । न हि कर्तुः स्वापोऽस्ति - त्याहुः * नचेत्यादि * । अन्यत् स्पष्टम् ॥ १ ॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ ननु पूर्वसूत्रविषयवाक्येनैव सृ- टो सिद्धायां पुनरेतत्सूत्रप्रणयनस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः । * य- चपीत्यादि * । * ब्रह्मप्रकरणमिति * इति सिद्धमिति शेषः । * नियतधर्मपक्ष इत्यादि * । कतम आत्मेति प्रश्ने, योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेग्वित्युपक्रम्याग्रे स्वयं विहृत्य स्वयं निर्मायेति कथनातू तस्यैवाने, न तत्र रथा इत्यादिना विवरणात्तस्यैवायं धर्म इति पक्षे अदृष्टद्वारा जीव एव कर्तेति प्रतिभाति। तदर्थ * तन्निवृत्तये।तथाच निःसन्दिग्धं भगवत्कृतत्वप्रतिपादनायास्य सूत्रस्य प्रणयनमित्यर्थः । एवं निबन्धनेन प्रतिपादनस्य फलमाह । * भगवदित्यादि * । तथाच पूर्वस्मिन् वाक्ये स्वयं निर्मायेत्यनन्तरं प्रस्वपितीति वापश्रावणादत्र तद्राहित्यश्रावणाद्भगवानेव कत्तेति लिङ्गबलात् प्रकरणात् तदेव शुक्रमित्यादिवाक्यशेषाच्चावसीयते । अतो भ्रमाभावादपि स्वप्नसृष्टेः सत्यत्वम् । किश्च । ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके तांस्तान् कामान् छन्दतः प्रार्थयस्वेति पूर्व कामशब्दस्य कामविषयेषु प्रयुक्तत्वात् कामं कामं पुरुषो निर्मिमाण इत्यत्रापि कामपदेन तद्विषय एव ल- ·३ अध्याये २ पादः। ८७५ येन भ्राः स्यात् । जागर्तीति वचनात् । इच्छापूर्वकं च सर्व स्- जति । शतायुषः पुत्रपौत्रानिति कामविषयाः पुत्रादय उक्ताः। ते च निर्मिताः परलोकसाधका इति लोकत्रयकल्पना । चकार- द्वयेन कार्यकारणगताः सर्वे धर्मा उक्ताः। तस्माच्छ्रुत्युपपचिभ्यां स्वप्नपपञ्चस्य सिद्धत्वात् तत्कृतगुणदोषसम्बन्धे पूर्वोक्तदेहनिर्माणं व्यर्थमिसेवं प्राप्तम् ॥२॥ मायामात्र तु कात्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ ३ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । स्वप्नसृष्टिर्मायामात्रम् । तत्र भ्यते । वीप्सया क्रियाविशेषणत्वेन चेच्छापूर्वकतेत्यतोऽपि भगव- कर्तृकत्वम् । न हि जीव इच्छापूर्वकं स्वक्लेशाद्युत्पाद्यकं स्वयं स- जेत् । अत एतेन ज्योतिर्ब्राह्मणस्थे, उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो ज-. क्षदुतेवापि भयानि पश्यन्निस्यादिवाक्य उक्तायामपि सृष्टौ ब्रह्मकर्तृ. कता निश्चाय्यते । किञ्च, शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्वति पूर्व काम- विषयाः पुत्रादय ऐहिका उक्तास्ते च भगवनिर्मिताः । सर्वयोनिषु कौन्तेयति गीतास्मृतेः । अतः परलोकनिर्मातृत्वस्यापि साधका इति ब्रह्मवात्र कर्तृ । न हि जीवेन स्वपित्रादयः कर्तुं शक्यन्ते । स्व- पूर्वजत्वात् । लोकत्रयकल्पना च जीवपक्षे तु न कापीत्यतोऽपि ब्रह्म- कर्तृकत्वम् । चकारार्थमाह । * चकारेत्यादि * । कारणगता धर्माः सामर्थ्यमुपादानगोचरापरोक्षशानादयः । कार्यगताः सत्यत्वादयः । सिद्धमाह । * तस्मादित्यादि * । * सिद्धत्वादिति * उक्तप्रकारैः सत्येन सिद्धत्वात् । सूत्रयोजना तु पूर्वसूत्रीयस्याहेति पदस्य वचन- विपरिणामेन कार्या । एके शाखिनो निर्मातारं चाहुः । पुत्रादयश्च तदाहुरिति । तेषां वक्तृत्वं तु बोधकत्वात् । तपांसि सर्वाणि च यद घदन्तीतिवद् बोध्यम् ॥२॥ मायामात्र तु कात्स्न्येमानभिध्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति * तुशद इत्यादि * 1 * पक्षमिति * । सत्यस्वपक्षम्।* मायामात्रमिति * वैदिके निघण्टौ प्रज्ञानामसु, माया वयुनम् अभि- ·८७६ सप्रकाशे अणुभाष्ये। हेतुः-कात्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । कृत्स्नत्वेन यस्य यादृशं ख्येति पाठादर्थशून्यः प्रत्ययो माया तदात्मकमिति भास्कराचा- र्याः। मायाशब्दो ह्याश्चर्यवाची । जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मितेत्यादिषु तथा दर्शनात् । न तत्र रथा इत्यत्रापि सकलपुरुषा- नुभाव्यतया न भवन्ति । अथ रथान् सृजत इत्यपि स्वमहगनुभा- ध्यतया तत्कालमात्रावसानात् सृजत इत्याश्चर्यरूपत्वमुपपद्यते । न हीहशी सृष्टिर्जीवेन कर्तुं शक्या । संसारदशायां जीवस्य कात्स्न्येन अनाभिव्यक्तस्वरूपत्वात् तादृशसामर्थ्यायोगात् । अतः सा आश्च- र्यात्मिकेति रामानुजाचार्याः । सिद्धान्ते तु सामर्थ्य विशेषो माया । अष्टमस्कन्धे, नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशानो जिगीषसीति ।प्रथमस्क- न्धे च 'अपश्यत् पुरुषं पूर्ण मायां च तदुपाश्रयाम् । यया सम्मो- हितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽनर्थ तत्कृतं चाभिपद्यत इति कथनात् । अत ईश्वरस्य या व्यामोहिका शक्तिः सा माया प्रकृते ज्ञेया। तन्मात्र तदेकोपादानकम् । तेन बाह्योपादाना- ऽऽदिव्यावृत्तिः । * कृत्स्नत्वेनेति * । देशः कालो विषयसन्निधिरि- न्द्रियव्यापारो बाधाभावश्चेति कात्स्न्यै, तेन । तथाचैन्द्रजालिकेन नटेन यथा सामाजिकव्यामोहेन कौतुकार्थ मायामात्रसृष्टिः क्रियते, तथेश्वरेण जीवव्यामोहनाधर्थ स्वप्नसृष्टिः क्रियत इति न तस्याः सत्यत्वमित्यर्थः। अत्र बहूनि मतानि । तत्र भास्कराचार्याः पूर्ववासनावासितं शुभाशुभकर्मप्रेरितं नाडीषु परिवर्त्तमानं मनः स्मृतिज्ञानहतुर्भवति । स एव स्मर्यमाणोऽर्थः प्रत्ययालम्बनः । यान्येव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इति श्रुते : । इयं च जीवसृष्टिः । सुखदुःखप्रतिभासनात् । नेश्वरस्य । य एष स्वप्ने महीयमानश्चरति एष आत्मति श्रुतेरित्याहुः । तेन तन्मत जीवकर्तृकं स्मर्यमाणार्थविषयप्रत्ययमानमेव स्वप्नसृष्टि- रिति सिद्ध्यति । भिक्षुस्तु, सन्ध्यसूत्रे, न तत्र रथा इति श्रुतेः, स्वप्ने च जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोकं इति कैवल्योपनिष- च्छतेश्चोदाहरणन सृष्टिमङ्गीकृत्य ततो निर्मातृसूत्रे स्वप्नसृष्टिमीश्वर- ·३ अध्याये १ पादः। । कसुकामुफ्त्वा, तर्हि स्वयं विहृत्य स्वयं निर्मायेत्यन्यनिरपेक्षताबोध- कस्य स्वयंपदस्य कथं सङ्गतिरित्याशङ्कयाम्, उपाधिद्वारकोपादाना- भिप्रायेण खयम्पदप्रयोग इति, न तत्र रथा इत्यत्रोक्तं जीवकर्तृ- स्वमपि, पच्यते तण्डुलः स्वयमेवेतिवदुपाधिद्वारकपरिणामस्वात- न्च्यविवक्षयोपपन्नमित्युक्त्वा ततो, न तत्र रथा इत्यत्राइष्टद्वारा पर- म्परया गौणं कर्तृत्वं जीवस्योक्तमतो न विरांध इति कस्यचिन्मतं चोक्त्वा ततो, ननु स्वप्ने शानमात्रमेवास्तु किं तत्र सृष्टिकल्पनय. त्याशङ्कगयामाह । स्वप्ने जाग्रद्वदेव पुत्रादयः प्रतीयन्ते । ते चान्म- चैतन्यमात्रा भवितुं नार्हन्ति । नित्यतापत्तेः स्वरूपचैतन्यस्य निरा- कारत्वाच्च कर्मकर्तृविरोधेनैकस्य भास्यभासकतानुपपत्तेश्च। जान- त्पदार्थानामपि तथात्वापत्त्या विज्ञानवादिवौद्धमताभ्युपगमापत्तेश्च । यदि च बुद्धघंटाकारः परिणाम एव शानशब्देनोच्यते तदा स एवा- स्माभिः स्वप्नसृष्टिरुच्यते । नैवमिष्यत इति विशेषः । स्वानाः पदा- र्थाः बाह्या भवितुं न युक्ताः । बाधकं विना अन्तःस्थत्वांशे स्फुटप्रत्य- क्षतांशे च बाधोत्तरमप्यनुभूयमाने भ्रमत्वकल्पनानौचित्यादित्याह । मायामात्रसूत्रे, स्वाना विषया ऐन्द्रजालिकवत् परमेश्वरमायाकार्य- तया मायामात्राः, न त्वभावस्वरूपास्तुच्छाः । नाभाव उपलब्धेरि- ति सूत्रेणात्यन्तासत उपलब्धिनिषेधात् । ऐन्द्रजालिकेश्वरयाविशेष- स्त्वियान्, यदैन्द्रजालिकस्य मन्त्रादि, ईश्वरस्तु माययैव व्यामोहय. तीति तयैव मनसः परिणाममात्रमर्थ कटककुण्डलादिवनिर्मिमीत । स्वाप्नविषये बुद्धिवृत्त्यतिरिक्ताकाऽऽरा बुद्धिवृत्तिरेव मोहो भ्रम इत्य- ऽतस्मिस्तबुद्धिर्भम इत्यादिरूपं लक्षणमपि तुल्यमित्याद्याह । तेन तन्मते बुद्धिग्राह्यो मनःपरिणामविशेषः स्वप्नसृष्टिरिति सिध्यति । माध्वास्तु सन्ध्यं स्थानं माया मात्रं, मनोगतान् पूर्वानुभूतव. स्तुसंस्कारानुपादानीकृत्य निमित्तभूतया स्वच्छयैवेश्वरेण निर्मित म् । 'मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः । प्रदर्शयति जी- वाय स स्वप्न इति गीयते । यदन्यथात्वजाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र त- त्कृता । अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवदिति'ब्रह्माण्डवाक्या- तू । अत्र स्वशिरश्छेदनादीनामसत्त्वनिरासायानादिमनोगतग्रहणम् । यदन्यथात्वमित्यादिना च स्वप्नविषयाणां जाग्रत्पदार्थत्वमेव बाध्य. त इति तत्प्रतीतिरेव भ्रान्ता, न स्वप्नतीतिरित्याहुः । तेन तट्टीका- .

·८७८ सप्रकाशे अणुभाष्ये। स्वरूपं देशकालवस्तुसापेक्षं तथाभिव्यक्तिः कात्स्न्येनाभिव्य- क्तिस्तदभावात् । अयमाशयः।श्रुतिः सृष्टिमेवाह, न तस्य ससत्वमपि। यथैतदात्म्यमिदं सर्वं, तत् ससमिति, आत्मानः स्वयमकुरुत, तत् ससमियाचक्षते, कथमसतः सजायतेसादिश्रुतिसहस्रेभ्योऽस्य ससत्वं प्रतीयते। नैवं स्वप्नप्रपश्चस्य श्रुतिराह । ससपयोजनाभावाच्च । स्वमात्रविहारस्तु महामायावित्वान्माययापि सिद्धयति ।नापि भिन्नः प्रपञ्चः । जीव- कारमते संस्काराणामुपादानत्वं, भाष्यकारमते तु संस्काराणामेव विषयत्वम् । मायापदं च मनसः संस्कारस्य वा वाचकमिति सि- ध्यति । तत्र सूत्राशयं स्फुटीकुर्वन्तः स्वप्नसृष्टेः सत्यत्वं प्रथमं निर- स्यन्ति । * अयमाशय इत्यादि *। * अस्यति * । बाह्यप्रपञ्चस्य । अत्र च सत्यत्वं जाग्रक्रियमाणा या तत्तत्प्रतिनियता यावदर्थक्रिया तत्कारित्वं विवक्षितम् । न तु साक्षात् परम्परया वा ब्रह्मोपादानक- त्वमात्रम् । परम्परया ब्रह्मोपादानकत्वस्य मायामात्रेऽपि सत्त्वात् । नाप्यर्थक्रियाकारित्वमात्रम्। तस्य प्रतिबिम्बादिष्वपि दर्शनात्। छाया- प्रत्याह्वयाभासा असन्तोऽप्यर्थकारिण इति भगवद्वाक्याच्च । * नै- वमिति * । न सत्यत्वं ब्रह्मात्मकं वा । तथाच तादृशश्रुत्यभावेऽपि भगवत्कर्तृकत्वादाश्चर्यरूपत्वाच्च यः सत्यत्वाग्रहः सोऽसङ्गत इत्य. थः । ननु सत्यत्वस्याश्रावितत्वेऽपि, स वै नैव रेम इत्यत्र सृष्टेर्वि- हारार्थत्वस्य श्रावितत्वात्तबलेन सत्यत्वं कल्प्यत इत्याशङ्कयामा- हुः । * सत्यत्यादि * । विभजन्ते। * स्वमात्रेत्यादि * । तथाच नटवन्माययाऽपि विहारसम्भवान्न तद्बलेन सत्यत्वं कल्पयितुं श. क्यमित्यर्थः । ननु यत्र स्वप्नसृष्टिस्थले, तस्य वा एतस्य पुरुषस्येति जीव एवोपक्रान्तः प्रस्वपितीति स्वापलिङ्गाश्च बोधितोऽतस्तत्कृता सा मिथ्याऽस्तु । तत्र विहारोऽपि जीवस्यैव, नेश्वरस्य । काठके तु प्रकरणलिङ्गवाक्यशेषैः परमात्मैव प्रतीयत इति तत्कृतः प्रपञ्चो भि- नोऽस्तु,तस्य सत्यत्व आश्चर्यरूपत्वे च को दोष इत्यत आहुः * नापी- त्यादि * । यो हि प्रपञ्चो भिन्न आपाद्यतेस न सर्वसाधारणः, का. स्न्येनाभिव्यक्तखरूपो वा येन भिन्नत्वं कल्पयितुं शक्येत । किन्तु .

·३ अध्याये २ पादः। स्यैकत्वात् । अविद्यया मन्यते इति वचनान्न तत्सुखदुःखभोगा- र्थमपि ससत्वमङ्गीकर्तव्यम् । स्थानद्वयप्रतिज्ञा च विरुद्धयेत । जीवतो मृताँश्च पश्यतीति जीवद्वयदर्शनम्।अतो लोकद्वयप्रतिच्छा- यरूपत्वान्मायया क्रीडायामन्यानुरोधाभावेनातिसुखत्वाद्भगवत्कृत- यदेकेन दृश्यते तन्नेतरेणेति प्रतिनियतो द्रष्टुर्जीवस्यैकत्वात् । अतो न भिन्नः । किञ्च । स यदि भिन्नः सत्यः स्यात् तदा तद्भोगोऽपि भिन्नः सत्योऽनुभूयेत, श्रुत्या वोच्यत । श्रुत्या तु जीवस्य भोगस्तत्रा- ज्ञानिक एवं बोध्यते । हिताख्या नाडीरुपक्रम्याथ यौनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हसतीव विच्छाययति गर्त्तमिव पतति यदेव जाग्रद्भयं प- श्यति तदत्राविद्यया भयं मन्यत इति वचनात् । एवमेव, अथ यत्र राजेव देव इवेत्यादिनोक्तं सुखमप्याज्ञानिकम् । अविद्यया मन्यत इत्यस्य देहलीदीपवदुभयत्र सम्बन्धात् । काठके तु न भोगवचनम् । अतः परं भेदसाधकत्वेन कर्तृभेदोऽवशिष्यते । सोऽप्ययुक्तः। स्वप्नसृ- टिवाक्येऽपि जीवकर्तृत्वाबोधनेन तदभावात् । तत्र छात्मज्योतिरे- वायं पुरुष इति कथनोत्तरं कतम आत्मति प्रश्ने, योऽयविज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिरिति प्रतिवचनं दत्वा ताहशत्वं जीवस्या- प्यस्तीति तन्निराकरणार्थ, स समानः सन्नुभौ लोको सञ्चरतात्या- दिना जीवतुल्यतया क्रीडितुरन्यस्य कथनन तस्मिन्नेव तत्कर्तृत्वस्य सुषुप्त्युत्क्रान्त्यो देनेति सूत्रे व्यवस्थापितत्वात् । जीवस्य स्वदुःख- भयादिजनकसृष्टिकरणायोगाच्च । कान्य॑नानभिव्यक्तस्वरूपतया स- त्यसङ्कल्पत्वाद्यभावाच्च । अतस्तत्र भगवानेव कर्ता । जीवस्त्ववि- द्यया दुःखादिकमिव कर्तृत्वमपि मन्यते । अतो न तत्सुखदुःखभो- गार्थमपि स्वप्नप्रपञ्चस्य सत्यत्वमङ्गीकर्त्तव्यम् । किश्च । यदि स्वान- प्रपश्चस्य सत्यत्वं स्यात् तदा, तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं चेति श्रुत्युक्ता स्थानद्वयप्रतिक्षा च विरु- ध्येत । ननु तत्रैव, सन्ध्यं च तृतीयं स्थानं तस्मिन् सन्ध्ये स्थान ति- ष्ठन्नुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं चेति तृतीयमप्युक्तम् । स- त्यमुक्तं, परं तूभयविलक्षणतया तत्र च लोकद्वयदर्शनं जीवतां मृ- तानां च दर्शनेन । न हि ते तत्र सन्तीति प्रागेवोक्तमाअतस्तृतीयत्व- ·८८० समकाशे अणुभाष्ये । मात्रयाचकत्वाञ्च श्रुतेरतिरिक्तकल्पनायां प्रमाणाभावाज्ज्योति:- शास्त्रनियमाभावाच्च मायामात्रमेव स्वप्न इति न तत्कृतगुणदोष- सम्बन्धः । दीक्षितस्यान्नभोजनादिप्रायश्चित्तं तु भगवत्क्रीडायाम- पि प्रतिच्छायत्वात् क्रियते । तदानीं कर्तृत्वस्यारोपात् । अन्यदा कर्तृत्वस्याशास्त्रत्वान्न धर्माधर्मजनकत्वम् । देवताज्ञादिस्तु जीव- ऽपि लोकद्वयप्रतिच्छायरूपत्वान्न तेन प्रतिज्ञाविरोधः । सत्यत्वे स स्यादेव । नच किमीदशसृष्ट्या क्रीडयति शङ्यम् । मायया क्रीडा- यामन्यानुरोधाभावेनातिसुखत्वात् । अतो भगवत्कृतमात्रवाचक- त्वात्काठकश्रुतेस्तबलेनातिरिक्तसत्यसृष्टिकल्पनायां प्रमाणाभावा- नातिरिक्तः खानः प्रपञ्च इत्यर्थः । ननु कात्स्न्य॑नानभिव्यक्तत्वस्य जीवविशेषणत्वे, न तत्र रथा इति श्रुतेश्चाश्चर्यपरत्वे सति जीवदर्शन- स्य भ्रान्तित्वात् किं वा स्वप्नस्य भवदभिमतमायामात्रत्वगमकं येन तत्कृतगुणदोषसम्बन्धी नाङ्गीक्रियते इत्याशङ्कायामाहुः । * ज्योतिरित्यादि * । मेषादिराशिग सूर्य एतादिनमतावती रात्रिर- स्मिन् देशे चेत्यादिनियमस्य तत्राभावात् तथेति न तत्कृतगुणदोष- सम्बन्ध इत्यर्थः । ननु यदि स्वप्नप्रपश्ची मिथ्या तदा दीक्षितेन स्वप्ने- ऽन्नभोजनादी कृतं यद्दीक्षितस्य प्रायश्चित्तविधानं तद्विरुद्ध्येत । मि- ध्याभूते भोजनादौ तदयोगादित्यत आहुः * दीक्षितस्येत्यादि * । य- द्यपि तन्त्र भोजनं तथापि स्वाप्निक्यां भगवत्क्रीडायां भाजनसदृश- त्वात् तदानीं जीवेऽपि कर्तृत्वस्याविद्ययाऽऽरोपात प्रायश्चित्तं क्रिय- ते । यथा वीाभावेऽपि नीवारेण कार्यसिद्धिस्तद्वदत्रारोपितकर्तृत्व- मादायाप्यपराधसिद्धेः । शास्त्रेण यज्ञकर्मण्येव कर्तृत्वे नियमित नि- विद्धष्वाभिमानिककर्तृत्वस्यापि दोषत्वादिति । अतो न तेन तस्य सत्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । एतदुपष्टम्भाय युक्त्यन्तरमाहुः * अन्यदेत्या- दि * । तथाच यदि सा सत्या स्यात् तदा तेनान्यदापि धर्माधर्मी स्थाताम् । तथा सति, स्वप्नध्वगम्यागमनं च धन्यमित्यादिकं न स्म- येतेति सा मिथ्र्यवेत्यर्थः । ननु यदि स्वप्नः सर्वोऽपि मिथ्या स्यात् तदा तत्र देवतादर्शनाऽऽशादिकं न स्यात् । भवद्वाऽनुभवादिविसंवा- दि स्यादित्यत आहुः * दवतेत्यादि * । जीवा इन्द्रादयो योगोत्थ- ·३ अध्याये २ पादः। ८८१ ब्रह्मणोविधमानत्वाद् युक्ता । अलौकिकज्ञाने हि प्रतिच्छायत्वाद संवादः। कचिद् भगवदावेशे ईषत्संवादोऽपि । तस्मात् स्वतन्त्र- ससतायां प्रमाणाभावान्मायामाचं स्वप्नप्रपञ्च इति सिद्धम् ॥ ३ ॥ --- २. सामर्थ्याः, ब्रह्म स्वत एवातिसमर्थम् । अतः समाधाविव स्वप्नेऽप्य- न्तर्हृदि प्रविश्य विद्यमानत्वादर्शनाऽऽशादिकं ददाति, तदानीं बु- द्धिर्जागति खप्नद्रष्टा जीवोऽप्यनुभवति । तेन तस्य तदानीं रथा- दिवत् करणाभावेन स्वप्नत्वाभावात्तत्सत्यता युक्ता । किञ्च । तत्र यज्ज्ञानं जायते तन्न लौकिकं तत्तदिन्द्रियाजन्यत्वात् । किन्त्वात्म- ज्योतिषैव जायमानत्वादलौकिकम् । तस्मिंश्च ज्ञाने प्रतिच्छायरूपं सर्व भासत इत्युपपादितम् । अतः प्रतिबिम्बवदस्यासत्त्वं चेदङ्गी- क्रियते तदा तद्वदेवास्याऽप्यर्थक्रियाकारित्वरूपः संवाद उपपन्नः । किञ्च । यथा प्रतर्दनाख्यायिकायामिन्द्र भगवदावेश सति तेन स्वो- पासनायुक्तं तथात्रापि क्वचिद्भगवदावेशे सति ज्ञान क्रियायां चोत्क- परूप ईषत्संवादो भवति । स च भगवदावेशस्येव धर्मा, न तु स्व- मस्यात तावतापि न स्वप्नस्य सत्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । सिद्धमाहुः । * तस्मादित्यादि * । ननु भवत्वेवं स्वप्नस्यासत्यत्वं तथापि तस्य जीवकर्तृकत्वं न प्रतिक्षप्तुं शक्यम् । कैवल्योपनिषदि, स्वप्ने च जी- वः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोक इति जीवमायाक- ल्पितत्वकथनात् । श्रीभागवते च, 'यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्म- मायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वानमनुविश्यावभासत' इति स्वाप्नस्रष्ट. त्वकथनाच्चेतिचेन्न । श्रुतेर्ब्रह्मप्रकरणस्थत्वेन स्वमाययेत्यत्र स्वमपी- तो भवतीतिवत् स्वपदेन ब्रह्मण एव परामर्पणीयत्वात् । जीवक- तृत्वे स्वप्रतिकूलसृष्टिकरणविरोधरूपस्य बाधकस्य प्रागेवोक्तत्वात्। जीवपरमर्षपक्षेपि कल्पितपदेनाज्ञानिकमेव कर्तृत्वमायाति, न तु ब्रह्म यथा नटवज्ञानपूर्वकं करोति तथा । आज्ञानिकं तु तद् ब्रह्म- कृती स्वकृतत्वाभिमान एव पर्यवस्यतीति तेन तदसिद्धः। श्रीभाग- वतवाक्यं तु न स्वप्नसृष्टिकतारं निर्णेतुं प्रवृत्तं, किन्तु तदृष्टान्तेन ब्रह्मणः स्रष्टत्वमनुप्रविष्टत्वं च बोधयितुम् । दृष्टान्तस्तु परप्रसिद्धो. १११ ·८८२ सप्रकाशे अणुभाष्ये । सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ४ ॥ ॥ ननु सहि जीवसाक्षिकमेकदेशेन किमिति सृजति तबाह । मू. चकः शुभाशुभफलसूचको भवति स्वप्नः । चकारात् कचिदाज्ञा- विशेषदानम् । कलिकालादेः प्रसक्षे बाधकत्वात् । युक्तश्चाऽयम- यः। प्रातःसूचकफलस्यैव दृष्टत्वाम तु स्वप्नपदार्थस्य । सूचकत्व प्रमाणमाह । 'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वमेषु पश्यति । समृद्धि सत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शन,इसादिश्रुतेः । किञ्च । आचक्षते च तद्विद. । स्वप्नाध्यायविदस्तथैवाचक्षते । आरोहणं गोषकुअराणामित्यादिना । तस्मात् सूचनार्थ जीवप्रदर्शन- मिति ॥४॥ - ऽपि भवतीति तमादाय जीवस्य स्वाप्नपदार्थस्रष्टत्वं वदति । तत्रा- भिमानिककर्तृत्वाङ्गीकृतावपि बोधसिद्धेन दृष्टान्तस्य बाध इति तेनापि तदसिद्धः । तस्मात् पूर्वोक्तमनवद्यम् ॥ ३ ॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्वित्यादि * । यदि स्वक्रीडाथै सृजति तर्हि तत्तज्जीवसाक्षिक पदार्थैकदेशेन द्रव्यशून्यधर्ममात्रेण कुतः सृजतीत्यर्थः । व्याफुर्व- न्ति । * सूचक इत्यादि * I * आशाविशेषदानमिति * । तथाच सेनापि तस्योत्कर्षसूचक इत्यर्थः । * अयमिति * सूचकत्वादिरू. पः । तत्र हेतुः । प्रातरित्यादि * । * पदार्थस्येति * असत्यत्वादिति शेषः । * इत्यादिश्रुतेरिति * । आदिपदेन, पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्तीत्याद्यशुभसूचकश्रुतेः सग्रहः। शेषं स्फुटम् । एतेन, मन एव मनुष्याणां पूर्वरूपाणि शंसतीत्यादि, परिणमति फ- लोक्तिः स्वप्नचिन्ताऽस्वऽवीरित्यादि च सर्व सूचितं शेयम् । तन ये स्वाप्नमतितुच्छमभ्युपगच्छन्ति तन्निरस्तं वेदितव्यम् । तादृशस्य खपुष्पादितुल्यत्वे तदभानप्रसङ्गेन सूचकताया वक्तुमशक्यत्वा. दिति ॥४॥ .

·३ अध्याये २ पादः। ८८३ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॥५॥ किश्चिदाशमा परिहरति । ननु जीवाय भगवान् सृष्टि क- रोति प्रदर्शयति च स्वस्य सर्वलीलयम् । अंशश्चायम् । कथमस्य दुःखित्वमियाशय परिहरति तुशब्दः । अस्य जीवस्यैश्वर्यादि तिरोहितम् । तत्र हेतुः पराभिध्यानात् । परस्य भगवतोऽभितो ध्यानं स्वस्येतस्य च सर्वतो भोगेच्छा, तस्मादें ईश्वरेच्छया जीवस्य भगवद्धर्मतिरोभावः । ऐश्वर्यतिरोभावादीनत्वं, पराधीनत्वं, वीर्य- निरोभावात्, सर्वदुःखसहनं, यशस्तिरोभावात् सर्वहीनत्वं, श्रीति- रोभावाज्जन्मादिसर्वापद्विषयत्वं, ज्ञानतिरोभावादेहादिष्वहं बुद्धिः सर्वविपरीतज्ञानं चापस्मारसहितस्येव, वैराम्यतिरोभावा विषयास- क्तिः । बन्धश्चतुर्णा कार्यो विपर्ययो द्वयोस्तिरोभाकादेवैवं, नान्य- था । युक्तोऽयमर्थः । एकस्यैकांशप्राकट्येऽपि तथा भावात् । आ. नन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो, येन जीवभावः । अत एव काममयः। पराभिध्यानासु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो।सूत्रमय- सारयन्ति । * किञ्चिदित्यादि * । तुशब्दार्थकथनमुखेन तद्विभज- न्ते । * नन्वित्यादि * | परिहारं व्याकुर्वन्ति । * अस्य जीवस्येत्या- दि * l* चतुर्णामिति * । ऐश्वर्यादिचतुष्टयतिरोभावानाम् । विप- र्ययो द्वयोरित *अन्यथा शानं ज्ञानवैराग्यतिरोभावयोः कार्यमित्य- थः । तत इत्यादिकं व्याकुर्वन्ति । * तिरोभावादेवैवं नान्यथेति * ॥ ऐश्वर्यादितिरोभावादेव बन्धविपर्ययो, न तु स्वत इत्यर्थः । युक्तत्वं विण्वन्ति । * एकस्पेत्यादि * । युक्तं भगैः स्वैरित्यादिवाक्यात पूर्णा ऐश्वर्यादयो भगवस्येव । तन्मध्ये एकस्वश्वर्यादेरेकांशप्रकटये- ऽपि यत्पादपडून्जेत्यादिवाक्यैस्तथा निश्चयेन बन्धाभावात् । तद- भावादेव बन्धविपर्ययाविति युक्तमित्यर्थः । नन्वानन्दांशतिरोभावा- देवैतद्वयं कुतो न स्वीक्रियत इत्यत आहुः । * आनन्देत्यादि । * पूर्वमिति * । व्युच्चरणकाले । द्विविधा हि जीवाः सदा मुक्ताः।

·८८४ सप्रकाशे अणुभाष्ये। अकामरूपत्वादानन्दस्य । निद्रा च सुतरां तिरोभावकी भगव- च्छक्तिः । अतोऽस्मिन् प्रस्तावे जीवस्य धर्मतिरोभाव उक्तः अन्यथा भगवत ऐश्वर्यादिलीला निर्विषया स्यात् । तस्मान्न जी- वस्वरूपपर्यालोचनया किञ्चिदाशङ्कनीयम् ॥ ५ ॥ देहयोगाद वा सोऽपि ॥ ६ ॥ ईश्वरेच्छयैश्वर्यादितिरोभावं स्वमते निरूप्य मतान्तरेणापि नियतधर्मवादेन निरूपयति । देहयोगाद्वा । देहसम्बन्धादेवास्य सर्वतिरोभावः । विपर्ययो वा । अपिशब्दादन्यत् । अस्मिन् पक्षे देहवियोग एव पुनरैश्वर्यादिप्राप्तिः । पूर्वस्मिन् कल्पे विद्यमानेऽपी- ति शेषः। न त्वीश्वरेच्छया विकल्पः । कश्चित् परशब्देन देहादिमाह । तदा अभिध्यानयोगयोरा- । बन्धयोग्याश्च । तत्राद्याः सेवायोग्या इति तेषु स्वरूपानन्दमात्रस्यैव तिरोभावो, न धर्मरूपस्य, नाप्यैश्वर्यादेः । द्वितीयेषु यथायोग्यं सर्वेषां तिरोभाव इति निर्णयादिति । अत्र गमकमाहुः । * अत एवेत्यादि * । नन्वत्रैतन्निरूपणस्य कः प्रसङ्ग इत्यत आहुः । * निद्रा चेत्यादि * । तस्य प्रयोजनमाहुः । * अन्यथत्यादि * । सिद्धमाहुः । * तस्मादित्यादि * । * किञ्चिदितिं * । दुःखित्वानुपपत्त्यादि- कम् ॥५॥ देहयोगाद्वा सोऽपि ॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः। * ईश्वरेच्छेत्या- दि * । व्याकुर्वन्ति । * देहेत्यादि * । वाशब्दाऽवधारणे, अनादरे- वा । सूक्ष्मदेसम्बन्धादेवास्य सः । आनन्दैश्वर्यादीनां तिरोभावो विपरीतज्ञानं वा । अपिशब्दादन्यद् बन्धदुःखादि । एतस्य पक्षस्य जघन्यत्वज्ञापनाय पक्षद्वयतारतम्य स्फुटीकुर्वन्ति । * अस्मिन्नित्या- दि * । * नन्वित्यादि * । क्वचिदीश्वरेच्छया कचिदेहयोगेनेति वि- कल्पो नात्राभिप्रेत इत्यर्थः । उक्तव्याख्यानदाढयार्थ व्याख्यानान्तरं दूषयितुमनुवदन्ति । * कश्चित्परशब्देन देहादिमाहेति * । देहात ·३ अध्याये २ पादः। ८८५ कस्मिकता स्यात् । सर्वस्य वशी मर्वस्येशान इति विरोधश्च । कश्चित्तु तस्याभिध्यानात, तृतीयं देहभेद इति श्रुखनुरोधेन जीवकर्तृकाभिध्यानं मत्वा, अतिरोहितमिति कल्पयति । विपर्यय- शब्देन च मोक्षम् । बढध्याहारेण च सूत्रद्वयं योजयति । तद रम्भकं कर्माहेत्यर्थः । इदं च न प्रसिद्धषड्भाष्यस्थम् । मध्वरामानु- जशैवभिक्षुभिः पराभिध्यानपदे ब्रह्मकर्तृकाभिध्यानस्यैव व्याख्या- नात् । अत इदानीमुत्सम्नस्यैव कस्य चिन्मतस्योल्लेखः । दूषयन्ति । * तदेत्यादि * / * आकस्मिकतेति * निर्हेतुकता । तथाच देहारम्भ- केन कर्मणा बन्धे विपरीतक्षाने चाभ्युपगम्यमानेऽभिध्यानयोगयोनि- हेतुकतया तत्पदप्रयोगवैयर्थ्य स्यात् । बन्धादेः कर्माद्यधीनत्वे ईश्व- रस्य सर्वनियन्तृत्वभङ्गेन सर्वस्येयादिश्रुतिश्च विरुध्येतेत्यत उपेक्ष्य- मित्यर्थः । शङ्करभास्कराचार्ययोर्मतमाहुः । * कश्चित्वित्यादि * । ऐकमत्यादेकवचनेनोलखः । श्रुतिस्तु श्वेताश्वतरस्था । ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिः, तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्य केवल आप्तकाम इति । अर्थस्तु-देवं ज्ञात्वा- देवज्ञानेन सर्वेषां पाशानां बन्धकानां पुण्यपापादीनामपहानिर्दाहः क्षीणैर्दग्धैः क्लेशैरविद्यास्मितादिभिर्जन्ममृत्युप्रहाणिः पुनः पुनर्ज- न्ममरणप्रवाहनिवृत्तिः तस्याभिध्यानातू परमेश्वरविषयकाच्चिन्त- नात् देहभेदे देहनिवृत्ती, देहभेदैरितिपाठे नानावहैः तृतीयं वि- श्वैश्वर्य ऐहिकाच्चान्द्रादिलोकसम्बन्धिनश्चैश्वर्यादतिरिक्तं ब्रह्म- लोकसम्बन्ध्येश्वर्य भवेदिति शेषः । ततः केवलो ब्रह्मभूत आप्तका- मो भवतीति । तृतीयदेहभेदे इति पाठे तु ऐहिकात् पारलौकिका- च्च तृतीयो शानिदेहस्तस्य निवृत्ती सत्यां विश्वैश्वर्य प्राप्य ब्रह्मभूता भवतीत्यर्थो शेयः । एतस्यां श्रुती परभिध्यानपदेन परमेश्वरविषय- कं ध्यानम् उच्यत इति शब्दसाम्यकृतेन एतदनुरोधेनेश्वरविषयक जीवकर्तृकाभिध्यानं सौत्रत्वेन विचार्य पूर्व तिरोहितमैश्वर्य त- स्माद्धतोरतिरोहितं भवतीति कल्पयति । तत ईश्वरादेवास्य ब- न्धविपर्ययौ ईश्वरापरिक्षानाद् बन्ध ईश्वरपरिशानान्मोक्ष इति । तद् दूषयन्ति । * तदित्यादि * । तथाच यदि ब्रह्मवादं जानीयाहेह योग- ·८८६ सप्रकाशे अणुभाष्ये। ब्रह्मवादापरिज्ञानादसनतेश्च साधनोपदेशस्य भ्रान्तोक्तमित्युपे- क्ष्यम् । निद्राया विवेकज्ञानाभावावसरत्वाद् यथा व्याख्यात- एवार्थः॥६॥ तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि च ॥ ७ ॥ प्रसङ्गाज्जीवस्याज्ञानं निरूप्य सुषुप्तौ केवलमज्ञानं निरूपयितुं स्थानस्वप्नाभावे निरूपयति । एवं श्रूयते । नाडीरनुक्रम्य, तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कश्चन पश्यति । अथास्मिन् मा- ण एवैकधा भवतीति । तथा प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्य किचन वेद नान्तरमिति । तत्र संशयः । स्वप्नवत् प्रपञ्चरष्टिं सूत्रं सिद्धान्तीयत्वेन नोरीकुर्यात् वाशब्दं च जीवेश्वरान्यत्वाश- नव्यावृत्त्यर्थ न व्याकुर्यात् । ब्रह्मवादेऽन्येषां हेतूनामिदमनेनैवमेवं करिष्यामीतीश्वरेच्छायाः शरीर एव व्यापारतया निवेशाद् अवा- न्तरेऽस्मिन्नवस्थाप्रकरणे ईश्वराभिध्यानरूपसाधनोपदेस्याऽसङ्गतेश्च तथेत्यर्थः । स्वोक्तव्याख्यानस्योचितत्वाय पूर्वोक्तां युक्तिं स्मारय- न्ति । * निद्राया इत्यादि * । इदं हि निद्राप्रकरणम् । निद्रा च तदै. वावसरं प्राप्नोति यदा विवेकशानं न भवति । अतो ज्ञानतिरोभा- वस्यैवात्र वक्तव्यत्वात् तस्य चोक्तरीत्यैव बोधादू यथोक्त एवार्थ इत्यर्थः ॥६॥१॥ तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि च ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * प्रसङ्गादित्यादि *। * अज्ञानमिति * विपरीतमानजनकमज्ञान- म् । स्थानपदेनाज्ञानस्थानं बोध्यम् । अस्य सूत्रस्याधिकरणत्वाय वि- षयवाक्याद्याहुः । * एवमित्यादि * अत्र प्रथमं वाक्यं कौशीतकि- ब्राह्मणे बालाक्यजातशत्रुसंवादस्थम् । द्वितीयं बृहदारण्यकीयज्यो- तिर्ब्रह्मणस्थम्। * तत्र संशय इति *। सुषुप्तौ सृष्टिकरणस्य मंशयः। काठकवाक्ये सृष्टिनिर्माणश्रावणं विषयश्रुतौ दर्शनाभावमात्रश्रावणं च सन्देहबीजम् । तदेतत् पूर्वपक्ष एव सूचयन्तस्तमाहुः ।

·३ अध्याये २ पादः। ८८७ मायिकीमपि भगवान् करोति, न वेति संशयः । तत्र, य एष सुप्तेषु जागर्तीसत्र जीवस्वापमात्रे भगवत्सृष्टेरुक्तत्वात्, स्वप्नं न कञ्चन पश्यतीसत्रापि दर्शनमात्रनिषेधाद, न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तर- मिति च जागरणस्वप्नप्रपञ्चयोरविशेषेणादर्शनकथनात् सुषुप्तावपि प्रपञ्चनिर्माणमस्तीसवगन्तव्यम् । ततश्च कस्यामप्यवस्थायां प्रप- चव्यतिरेकामावान्मुक्तावपि स्यात् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरज्ञानमात्र- विशेषात् सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पयामह इति । तस्माद् बाह्यसत्सम्पदोविद्यमानयोरपि यथा ज्ञानाभावाद अग्रहणम्, एवं प्रपञ्चस्यापीसेवं प्राप्ते, उच्यते । तदभावो नाडीषु। तस्य स्वप्नस्यामा- घो नाडीषु। तथा आत्मनि च। कुनः?। तच्छ्रुतेः । प्रपश्चाभावश्रु- तेः । कामनया हि प्रपञ्चः । सुषुप्तावस्थाया अकामरूपत्वश्रुतेः । तद्वा अस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकाम५ रूपमिति । नाडीपु आत्म- * तत्रेत्यादि * मुक्त्यवस्थायामपि बाह्यप्रपञ्चसत्तापादनं पूर्वपक्षयु क्तिफलम्। सत्ताया द्रष्टदर्शनव्याप्तिदर्शनात् तदभावे प्रपञ्चसत्ताभाव इत्याशय परिहरति । * स्वाप्ययेत्यादि * । तथाच सत्तादर्शनयो- याप्त्यभावात् तदभावमात्रेण सत्ताभावो न वक्तुं शक्य इत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याचक्षते । * तस्येत्यादि *। * स्वप्नस्यति * मायिक- सृष्टेः सा प्रपञ्चाभावश्रुतिः केत्याकाङ्क्षायां तां व्युत्पादनेन स्फुटीकु. र्षन्ति । * कामनयत्यादि * । हि यतो हेतोः, कामं काममिति स्वप्न- सृष्टियोधकवाक्ये कामविषयाणां निर्माणश्रावणात् पुरुषकामनया स प्रपञ्चो बाधितः । बृहदारण्यके तु, तद्वा अस्यैतदित्यनेन सुषुप्तावस्था कामरूपजीवस्य श्राव्यते । अतः स्वप्नसृष्टिहेत्वभावधोधिका या सु- षुप्तावस्थाया अकामरूपत्वश्रुतिः सैव तच्छतिस्तस्याः । तथाच यथा ज्योतिश्चरणाधिकरणे प्राकरणिको व्युत्पादनसापेक्षा हेतुः साधक. स्तथाऽत्रापीत्यर्थः । एवं व्याख्याने बीजं तु तदभावपदस्य लाक्षणि- कतानिवृतिर्योध्या । एवं स्वप्नाभावनिरूपणं व्याकृत्य स्थाननिरूपणं व्याकुर्वन्तो मतान्तरादत्र विशेषमाहुः । * नाडीवित्यादि * ।

·८८८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । नि चेति ग्रहणात् सुषुप्तिर्दिविधेति सूचयति । तथाहि हिता नाम नाड्यः पुरीतसन्ता हृदयदेशाद् वाह्या, आभ्यन्तरः परमात्मा, ह. दयदेशस्तु जीवस्य इन्द्रियाणाश्च स एव देशः । तत्र निद्रया भ- गवच्छत्स्या बहिदृष्ट्याच्छादने भगवल्लीलायां तां पश्यति । तत्रा- प्याच्छादने गाढसुप्तो ज्ञानरहितः क्रियाशस्या अन्तर्भगवन्तं वा प्र- विशति । बहिर्नाडीषु वा समायाति । अत एव बृहदारण्यकषष्ठे, यत्र मुप्तो न कञ्चनकामं कामयत इति वारद्रयमाह, ता वा अ- स्यैता हिता नाम नाड्यः, तद्रा अस्यैतदात्मकाममितिभेदेन । सु- षुप्तिस्तूभयत्र ज्ञानशक्तेः सर्वथा तिरोधानात् । तस्मात् सुषुप्तौ न प्रपञ्चसृष्टिः ॥ ७॥ * हृदयदेशाद् बाह्या इति * हृदयदेशाद् बाह्यदेशं प्राप्य स्थिता इत्यर्थः । * आभ्यन्तर इति * हृदयदेशादाभ्यन्तरः । * तामिति * स्वानिकी भगवल्लीलाम् । द्वैविध्ये प्रमाणमाहुः । * अत एवेत्यादि* तदेव स्फुटीकुर्वन्ति । * ता वा इत्यादि * तथाच बृहदारण्यके यत्र सुप्त इत्याधुक्त्वा किं तत् स्वापस्थानमित्याकाङ्क्षायां, ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्य इति पूर्वमुक्त्वा पुनरपि तथैवोक्त्वा तद्वा अस्यै- तदित्यादिना आत्मरूपं स्थानान्तरमुक्तम् । तस्मात् सुषुप्तद्वैविध्यम् । उभयत्रापि कामनाभावाञ्च न सृष्टिरत एव च न मुक्तावपीत्यर्थः । यत्तु, तद्यनैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवतीति, ताभिः प्रत्यवमृष्य पुरीतति शेत इति, तासु तदा भवतीति च, य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेत इति, सता सोम्य तदा सम्पन्न इत्यादीनि दहरहप्तवालाकीयबालाकीयानि वि- षयवाक्यान्युपन्यस्य किमेतेषां नाडीपुरीतत्परमात्मनां परस्परनिर- पेक्षाणां सुषुप्तिस्थानत्वमुत परस्परसापेक्षतयैकस्येति संशये, परस्प- रनैरपेक्ष्यमयुक्तम् । तथा सति व्रीहियवद्विकल्पापत्त्या पक्षे बाधा- पत्तेः । नच नाडीषु सृप्तो भवति, पुरीतति शेते, य एषोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिन्छेत इत्येकविभक्तिनिर्देशनैकार्थत्वादू विकल्पस्यो- ·३ अध्याये २ पादः। ८८९ चितत्वं शङ्यम् । प्रासादे शेते पर्यडु शेते इत्यादी नानार्थत्वसमुच्च- ययोरप्येकविभक्तिदर्शनेन हेतोः साधारणत्वात् । तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति, अथास्मिन् प्राण एवैकधा भव- तीति कौशीतकिश्रुतौ प्राणाख्यस्य परमात्मनो नाडीसमुच्चयावधार- णात् । यत्र पुनः केवलनाडीनामेव सुषुप्तिस्थानत्वेन श्रावणं तत्रापि ब्रह्मणः प्रतिषेधाभावान्नाडीद्वारेण ब्रह्मण एव स्थानत्वस्य युक्तत्वात् । नच द्वारवे नाडीषु सप्तो भवतीति सप्तमीविरोधः । सञ्चारस्थान- स्वेन तदविरोधात् । गङ्गया सागरं गच्छतो गङ्गायां स्थितिवत् तदु- पपत्तः । तस्मानाडीब्रह्मणोः समुच्चयः । एवं पुरीतद्ब्रह्मणोरपि । पुरीततोऽपि ब्रह्मप्रक्रियायां सङ्कीर्तनात् । योऽन्तहृदय आकाशस्त- स्मिञ्छेत इति प्रकृत्य, पुरीतति शेत इति कथनात् । हृदयाकाशस्य ब्रह्मत्वं तु दहराधिकरणे सिद्धम् । पुरीतन्तु हृदयवेष्टनम् । एवञ्च तद्वेष्टितो हृदयाकाशः प्राकारपरिक्षितपुरवद् भवतीति हृदयाकाशे शयन पुरीततोऽपि समुच्चयो जात एवेति । एवञ्च श्रुतिषु स्थानत्रय- कथनऽपि नाडीपुरीततोरमात्रत्वम् । ब्रह्मैव तु सुषुप्तिस्थानमित्यु. क्तम् । तत्र पुरीतत्समुश्चयं त्वनुमन्यामह। एकवाक्यगतत्वात् । ना- डीनां समुच्चयं तु न मृण्यामः । बृहदारण्यके ज्योतिर्ब्राह्मणे यत्र सुप्तो न कश्चन कामं कामयते, न कश्चन स्वप्नं पश्यति ता वा अस्यैताः हिता नाम नाड्य इति, अथ यत्र सुप्ता न कञ्चन कामे कामयते न कश्चन स्वप्नं पश्यति तद्वा अस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकाम५ रूपं त- द्यथा प्रियया स्त्रियति नाडीपरमात्मभेदन, अथ शब्दात् प्रकृतच्छेदेन च श्रुतस्य, यत्र सुप्तवाक्याभ्यासस्य विरोधात् । अभ्यासप्रकृतच्छे- दाभ्यां सिद्धे सुषुप्तिस्थानभेदे विकल्पस्यापि प्राप्ततया दुष्टत्वाभावा- तू । ताभिः प्रत्यवसृप्येत्युक्तं नाडीषु सर्पण इवार्थादपि तत्प्राप्तेश्च । एवं सति कौशीतकीये, अथास्मिन् प्राण एवेति वाक्येऽपि विकल्पा- र्थक एवाथशब्दो ग्राह्यः । आनन्तर्यार्थकत्वेऽपि पूर्वापरकालभेदस्य प्राप्तत्वेन पूर्वकालिकस्य नाडीषु सुष्वापस्याबाधात् । अपरकालिक- स्य प्राण एकीभावस्यापि भगवदिच्छाकृतप्रत्यवसर्पणतः सुखेन सिद्धेश्च । नच नाडीखापवाक्ये ब्राह्मणोऽप्रतिषेधात् प्राप्तिरिति वा. न्यम् । आभ्यासिकभेदादेवार्थात् तत्प्रतिषेधसिद्धेः । अन्यथा तह- पर्थ्यप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वादिाते । एवञ्च सुष्वापोत्तरकालीनस्मरणे- २१२ ·८९० सप्रकाश अणुभाष्ये । अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८ ॥ प्रवोधै सन्देहः । भनियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैवेति जीवसमान- पि कदाचित् सुखस्य स्वापविशेषणतया भानं कदाचिञ्च नेत्याप युज्यते । नत्र माडीपु स्वाप प्रपञ्चदर्शनप्रसङ्गः । सुषुप्ती कामाभा- घश्रावणन मनसा लयावगमात् करणाभावन मायिकप्रपश्चानुत्प. त्या वाहास्य च विप्रकृष्टतया कारणलयन च तदप्रसङ्गात् । अतो न दर्शनाभावार्थमपि सत्सम्पत्त्यापेक्षा । किञ्च । सूत्रकारस्यापि सुप्ति- द्वैविध्यमवाभिप्रतम् । अन्यथा. तदभाव आत्मनि ततरित्यव सूत्रयेत् । नावच द्वैनदर्शनाभावपाप्मसंसर्गाभावयोः । सिद्ध्या नाडीचकारयानिर्दशस्य वयात् । तनैतत् सिद्धम् । नाडीपरिवर्तन स्वप्नदर्शनम् । तामां प्रान्तभाग पुरीतनिकटे सुषुप्तिः । पुरीतदऽ- न्तहृदयं आकाश मत्सम्पत्तिरिति । ननु भवत्येवं तथापि विकल्पस्य कथमदुष्टत्वाभिनित् । उच्यते । विकलगे हि प्राप्तप्रामाण्यपरित्या- गांऽप्राप्ताप्रामाण्यवीकार . परित्यक्त प्रामाण्यस्वीकारः, स्वीकृतामा- माण्यपरित्यागश्चात ब्रह्मवाक्य कोटी दोपचतुष्टयम् । एवं नाडीवा- क्यकोटी दोपचतुष्टय व्रीहियववाक्यवद्याजितऽप्टो दोश इति हि भवतां मतम् । तत्र प्रामाण्याप्रामाण्यया: स्वरूपं विचारणीयम् । किं सदर्थयोधकत्वं प्रामाण्यममदर्थयोधकत्वम् अप्रामाण्यम्, उत बांधकर प्रामाण्यमबोधकत्वमप्रामाण्यम्, अथवा अनुष्ठापकत्वं प्रामाण्यमननुष्ठापकत्वमप्रामाण्यमिति । तत्र नाद्यन । वाक्यद्वयना- ऽपि सदर्थबोधस्य जायमानतया तत्त्यागस्याभावनासदर्थबोधकत्वम्य क्वाप्यनङ्गीकारेण तत्कृनदापाणामत्राभावात् । अत एव न द्वितीयन। नापि तृतीयन । थाक्यद्वयस्यापि सिद्धार्थपरतया अनुष्ठापकत्वस्या- भावेन त्याज्यत्वस्य तत्रायोगात् । अननुष्ठापकत्वस्य सर्वसम्मतत्वन विकल्पानङ्गीकर्तृमतेऽपि तुल्यतया तत्र पर्यनुयांगानवकाशात् । त- स्मात् पूर्वोक्तमनवद्यम् ॥ ७ ॥२॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः । * प्रबोधे सदह इति * । तथाच तनिरासायेदमधिकरणमित्यर्थः । विषय- ·३ अध्याये २ पादः। ८९१ धर्मप्रकरणे निरूपितम् । ततो नाडीभ्यः पुनर्हृदयदेशं गत्वा य. गवतो वा समागस जागति ? आहोस्विद् यत्र स्थितस्तत एव जागीति ? । तत्र श्रुसनुरोधाद् हृदयदेशमागस जागर्ती से प्रा- से उच्यते । अतो नाडीभ्य एवं प्रबोधः । गर्नपतितस्य प्रबोधे हि ? धाक्यमाहुः । * प्रतियोनीत्यादि * इदं वृहदारण्यकीयज्योतिाह्म- णस्थम् । स वा एष: एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्दैव पुण्यं च पापंच प्रतिन्याय प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैवेति । अर्थस्तु, स प्रकृतो जीवात्मा वै निश्चयेन एषः म्वयज्योतिः । एतस्मिन् सम्प्रसादे, सम्यक्प्रसीदत्यस्मिन्निति सम्प्रसादः सुषुप्तिस्थानं त- स्मिन् सम्प्रसादे रत्वा क्रीडित्वा सता सम्परिष्वज्य चरित्वा, चर गतिभक्षणयोः। तदानन्दं भुक्त्वा दृष्दैव पुग्यं च पाएं: च । चकारात् तदुभयफलभूते सुखदुःखे, स्वाप्न नाडीप्वनुभूय, प्रतिल्यायम, आयो गमनं नितरामायो न्यायः पूर्वस्माद् गमनात् प्रातिकृल्येन गभलं प्रति ध्यायस्तद्यथा स्यात् तथा प्रतियोनि, यतः सम्प्रसाद समागतात- स्थानं योनिस्तल्लक्ष्यीकृत्य आद्रवत्यागच्छति बुद्धान्ताय जागर- णायेति । अन्ये तु रमणं स्वरूपानन्दानुभवः । आनन्द गिति श्रुतेः । धरणं सुघुतावीश्वरसम्पत्तिः । सता सौम्य तदा सम्पन्नो गवतीति श्रुतेः । पुण्यदर्शनं त्वानन्दानुभवः । तस्य तत्फलत्वात्। सुखमहम- वाप्समित्यनुभवात् । पापदर्शनं त्वज्ञानानुभवः । तस्य तत्फलत्वा- त् । न किञ्चिदवेदिषमित्यनुभवादि, नति श्रुतरित्याहुः । तदने वि- चारणीयम् । संशयाकारमाहुः । * तत इत्यादि *। * भगवतो वा समागत्येति * । भगवतः "काशाद् हृदयदेशं समागत्य । पूर्वपक्ष- माहुः । ॐ तत्रत्यादि * । श्रुती चरि वा प्रतिन्यायं प्रतियान्यायति बुद्धान्तायति गमनार्थकधातूत्पन्नत्वाप्रत्ययन प्रतियोन्याद्रवणात् पू- वकाले गमनं श्राव्यते । अतस्तदनुरोधात् स्वस्थानं हृदयदेशमागत्यैव जागत्यवं प्राप्त इत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति । *. अत इत्यादि * श्रुती हि प्रतिन्यायमाद्रवणमुक्तम् । तचागमनक्रियारूपम्। तादृशीच. ।

·८९२ सप्रकाशे अणुभाष्ये । ततो गमनम् । प्रतियोन्याद्रवणन्तु भगवत इति। किश्च । प्रबाघोऽस्मा- त् । अस्मादात्मनः सकाशादेव प्रबोधः । प्रिययेव सम्परिष्वक्त- स्य बोधाभावे कथमागमनम् । अत एव सम्परिष्वक्तो निबिडनि- द्रः । तस्माद् यत्रैव तिष्ठति तत एव प्रबोध इति सिद्धम् ॥ ८॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ९ ॥ किञ्चिदाशय परिहरति । ननु पिययेव पाझेनात्मना परि- वक्तस्य ब्रह्मलोकं गतस्य प्रबोधेन जाने मुक्त एव भवेन तु पुन- क्रिया, न जागरणं विनोपपद्यते । अतः प्रतिकूलागमनरूपाजागरण- लिङ्गानाडीभ्य एव प्रबोधः । युक्तं चैतत् । गर्तपतितस्य प्रबोध एव ततो गमनं लोके यतो दृश्यते । न च चरित्वेत्यस्य विरोधः । चर गतिभक्षणयोरिति भक्षणार्थस्यैव तत्र ग्राह्यत्वात् । आनन्दभुगिति श्रुत्या भोगस्य तत्रोक्तत्वादिति । नच तत्र प्रबुद्धोऽन्यत्र कुतो न ग- च्छतीति शङ्कन्नीयम्। श्रुत्यन्तर इन्द्रियाणां यथास्थानं विप्रतिष्ठावदत्र जीवस्य प्रतियोन्याद्रवणं भगवत एव । तस्यैव प्रेरकत्वात् । किञ्च। प्रतियोन्याद्रवणवत् प्रबोधोऽपि भगवद्धतुकः । न हि स कर्मणेति वक्तुं शक्यम् । अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेनेति श्रुतेः । किञ्च। तत्र प्राशेन सम्परिष्वक्तः प्रियया स्त्रियेव । न हि ताहशस्य बोधा- भावे ततो निर्गत्यागमनं सम्भवति । अत एव सम्परिष्वक्तो निबिड- निद्रः । यदा हि भगवता परिष्वङ्गस्त्यज्यते तदाऽयं प्रबुध्यते । प्रति- योन्याद्रवति च । एवं सति तदभिप्रायाण्येव, सत आगत्य न विदुः सत आगच्छामह इत्यादीनि वाक्यानि न तु स्थानान्तराभाषाभि. प्रायाणि । स्थानान्तरसद्भाव उपपत्तरुक्तत्वात् । अतो यत्रैव स्वपिति तत एव प्रबुध्यते, न तु हृदयदेशमागत्येति सिद्धम् ॥ ८॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * किञ्चिदित्यादि * एतेनाधिकरणान्तरत्वं निवारितम् । तुशब्द- व्याख्यानमुखेन शङ्कगं व्याकुर्वन्ति * नन्वित्यादि *अत्र समायात्वि- .

·३ अध्याये १ पादः। रागच्छेत् । अतो भगवदिच्छया देहनिहाय तत्स्थाने नियुक्तोऽन्य एवं जीवः समायातु । अन्यतः प्रबोधे तु स एव । व्यवहारस्तु तावता सेत्स्यति । मुक्त्यर्थं प्रयवस्तु न कर्तव्य इसाशय परि- हरति तुशब्दः । अस्मादपि प्रबोधे स एव । कुतः ?। कर्मानु- स्मृतिशन्दविधिभ्यः । चत्वारो हेतवः । लौकिकवैदिकयोनिक- मभेदात् । तत्र लौकिके कर्मणि सामिकृतकर्मणः शेषसमापनात् । न हि कश्चिदपि सुषुप्तपतिबुद्धः सामिकृतं न समापयतीति कचि- व सिद्धम् । तथाऽनुस्मृतिः। न हि पूर्वदृष्टं न स्मरतीति कचित् । सिद्धमाशब्दाश्च, पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन, क्वैष तदाऽभूत्, कुत एतदागादिति । तथा सति सम्पद्येसादयश्च, वि. धयश्च श्वोभूते ब्रह्माणं वृणीते, श्वोभूते शेष समाप्नुयात्, एक एव यजेत, द्वादशरात्रीर्दीक्षितः स्यादिसादि, यः कामयेत वीरो स्यम्तमेक आक्षेपः । अभ्यत इस्यादिस्त्वन्यः । तथाच लाघवाद् द्वि- तीयः पक्ष एवादर्सव्य इति युक्तम् । किश्चान्यस्मिञ्जीवे तत्रागते पि- तपुत्रभर्तृभार्यादिव्यवहारविघातापत्तौ स भगवता योगिप्रवेशन्या- येन सेत्स्यतीति कल्प्यम् । किञ्च । मुक्तयर्थयत्नस्तु न कर्तव्यः । निद्रयैव तत्सिद्धेः । तेन साधनशास्त्रवैफल्यम् । अन्यतः प्रबोधे तु न कश्चिदपि दोष इति स एवादर्तव्य इत्याशयेत्यर्थः । परिहारं व्या- कुर्वन्ति । * अस्मादित्यादि * सिद्धमित्यन्तेन * लौकिकं हेतुद्वयम- कम् । वैदिकं हेतुद्वयं व्याकुर्वन्ति* शब्दाश्चेत्यादि * । तथाच सौषु- प्तिकसत्सम्पत्त्या मुक्ती पुण्यपापात्मकफलाभाबादुक्तवाक्यं विरु- दुचेत । कैष इत्यत्राप्येष इत्यनेन सुप्तम, आगतं चैकमेष परामश- ति। तदपि विरुध्येत । सति सम्पयेत्यत्रापि सर्वासां प्रजानामशानं बदति । यदि ता मुक्ताः स्युस्तदा अज्ञानोक्तिरपि विरुध्येत । अत एते शब्दाः सुप्तप्रबुद्धस्यैकस्यैव झापकाः । एवं विधयोऽपि । ननु भवत्वे- वमेकस्तथापि भगवत एव प्रबोधे मुक्तयापत्तिः कथं परिहर्तव्येत्यत ·सपकाशे अणुभाष्ये । म आजायतेसादयः। भगवतैव मर्यादारक्षार्थ तथा करणम् । पू. वर्पक्षक्तयो दुर्वल्पः । तस्मात् स एव प्रतिबुद्धयते ॥ ९ ॥ मुग्धेऽईसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ किश्चिदाशमा परिहरति । ननु यत्र कर्मानुस्मृतयो न मन्ति तत्राऽन्यो भविष्यति । क्वचिन्मूर्छादिविशेषे सर्वस्मृतिनाशेन मु- ग्धभावदर्शनात् । तत्र यथा लौकिकवैदिकव्यवहारास्तथाऽन्यत्राषि भविष्यन्ति । अनुस्मरणादयश्च बुद्धिवृत्तयः । गङ्गामघाहजलस्य गङ्गावद् य एव चिदंशस्तत्रायाति स एव तथा भवतु, किं स ए- वेति निर्बन्धेनेसाशा परिहरति । मुग्धे मुग्धभावे अर्द्धसम्पत्तिरे- आहुः । * भगवतेत्यादि *। अयमर्थः । नायमात्मेति श्रुस्या भगव- मानं प्रति धरणमेव साधनमातश्च सर्यादायां साधनद्वारैवेति मर्यादा- रक्षार्थ भगवता बोधसमये मुक्त्यजनकस्वाज्ञानकरणाद्, न मुक्तिरि.. ति शेषः । सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इत्यादिश्रुत्या तथा निश्चयात् । अतः पूर्वपक्षयुक्तीनां दुर्बलत्वाद् भगवतः सकाशा. तु प्रबोधेऽपि स एव प्रबुध्यत इत्यर्थः ॥९॥ मुग्ध सम्पत्तिः परिशेषात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * किं. चिदित्यादि * एतदेव विभजन्ते * नन्वित्यादि * यत्रैते हेतवः स- न्ति तत्र स एव भवतु । यत्र पुनरैक्यसाधका पते हेतवो न सन्ति, यथा मूळविशेषनिवृत्त्यनन्तरमतिमुग्धे अमरुनामके राजनि, तदेहे शङ्कराचार्यजीवप्रवेशस्य लोके प्रसिद्धेः । अतस्तादृशे मुग्धे यथा लौकिकवैदिकव्यवहारास्तथा सौषुप्तिकेऽप्यन्यजीवेः भविष्यन्ति । किञ्च । अनुस्मृत्यादयो बुद्धवृत्तयस्ता जाग्रत्यपि नाना भवन्ति । अतो गङ्गाप्रवाहे पतितस्य जलान्तरस्यापि यथा गङ्गावद् व्यवहारस्तथा य एव: चिदंशस्तस्मिन् बुद्धिवृत्तिप्रवाह आयाति, स एव पूर्वकर्मस- मापनकती भवतु । एवं शब्दा विधयश्च बुद्ध्यैक्यमादायैव नेतन्या इति लौकिकवैदिकव्यवहारसिद्धौ किं स एव समायातीति निबन्धेने- त्याशय परिहरतीत्यर्थः । परिहारं व्याकुर्वन्ति । * मुग्ध, इत्यादि * ·३ अध्याये २ पादः। ८९५ ब, न सा । न हि मुग्धस्य यज्ञादावधिकारोऽस्ति । पूर्वप्रसानि तु जीवनाधिकारात क्रियन्ते । लौकिकव्यवहारोऽपि नापूर्वः सिं- यति । पूर्वोक्तहेतुसद्भावे तु न कोऽपि दोषः । अतो मुग्धे अ- सम्पत्तिः पूर्वैव, नोत्तरा । कुत एतत् । परिशेषात् । स एव वा न वेति निश्चयप्रमाणानामभावादर्थात् सन्देहोऽवशिष्यते । तस्मात् मूर्छाद्यनन्तरं जीवतो मुग्धभावे अर्द्धसम्पत्तिस्तत्तदितरानिश्चायि- का साधारण्येव बुद्धिर्विचारकस्य भवति, न सर्वा, नान्यतरनिश्चा- यिकेत्यर्थः । कथमद्देत्याकाङ्क्षायामेतदेव व्युत्पादयन्ति । * न ही- त्यादि * । * मुग्धस्येति * मूर्योपरतावपि निवृत्तपूर्वसंस्कारस्य । अयमर्थः । शास्त्रार्थवत्त्वाधिकरणे कर्तृत्वं जीवगतमेव, न तूपाधिग. मिति स्थितम् । अतः शब्दाविधयश्च जीवमेव विषयाकुर्वन्ति । तत्रा- ऽर्थी समर्थो विद्वानित्यादिनोक्तो यो यशादाबधिकारः स मुग्धस्य तस्यापि नास्त्यर्थित्वाद्यभावादतोऽपूर्वाणि न क्रियन्ते । पूर्वप्रवृत्तानि स्वग्निहोत्रादीनि जीवनाधिकारात् क्रियन्ते । एवं लौकिकव्यवहारो. ऽपि पूर्व एव निर्वहति, नापूर्वः कोऽपि सिध्यति । असिद्धे च तस्मि- स्तत्र म वा, अन्यो वेति निर्णेतुं न शक्यते । लोके अमरुशरीरे अ- न्यस्येव । ब्रह्मवैवर्तब्रह्मखण्ड उपवर्हणगन्धर्वशरीरे तस्यैव प्रवेश- स्मरणात् । वसिष्ठोपदिष्टविस्मृतमन्त्रपूजादेस्तत्पत्न्या बोधनेनाति- मुग्धताया अपि स्मारणाच्च । अतो यत्र मुग्धभानानन्तरं कर्मानुस्मृ. त्यादिहेतूनां सद्भावस्तदा तु स एव तत्र जीव इति न कोऽपि शब्दा- दिविरोधदोषः । यत्र पुनरनुस्मृत्याद्यभावस्तत्र, अत उक्तदोषाद् हेतू- नां पूर्वव सम्पत्ति!त्तरत्यर्द्धव विचारकस्य बुद्धिरित्यर्थः । अत्र पृ- च्छति । * कुन इत्यादि * एतद् अर्द्धमपि कुत इत्यर्थः । तत्रार्द्धस- तायां हेतुं विवृण्वन्ति * स एव वा न वेत्यादि * । प्रसक्तप्रतिषेधे, यः प्रसक्तस्तदप्रतियोगी स परिशंषः । प्रकृते च, स एवायं न वेति सन्देह एकतरनिश्चयजनकप्रमाणानामभावात् सन्देह एवार्थानिषे- धाप्रतियोगित्वेनावशिष्यते । अतः स एव परिशेष इत्यर्थः । सिद्ध- माहुः । * तस्मादित्यादि */ उक्तविधात परिशेषरूपात्सन्देहान्मुग्धे- ऽर्द्धप्रतिपत्तिरर्द्ध क्षानं विचारकस्य तस्मादेव पूर्वा सम्पसिन तु नि- ·८९६ समकाशे अणुभाष्ये । सन्देहान्मुग्धे अर्द्धमतिपत्तिः । न तत्र प्राणायनविघातकृता मूळ विचार्यते । तस्याः प्राणधर्मत्वात् । यथा बाल्यं शरीरधर्मः। व्यर्थश्च विचारः । जीवावस्था एव हि विचार्यन्ते । केवलसाक्षि- वादस्तु न ब्रह्मवादः। भयात् । अतो मुग्धष्टान्तेन न सौषुप्तिकसिद्धान्तभङ्ग इत्यर्थः । कि- मात्र प्रतिपत्त्यादिपदमनुक्त्वा यत् सम्पतिपदमुक्तं तेन मुग्धे मूञ्छि- तेलसम्पत्तिः। यथा नाडीषु सतो नैकट्याद् दुःखाभावमात्ररूपार्द्ध- सम्पत्तिस्तथेति बोध्यते । तेन कालीयदमनस्थले मूर्च्छितस्यार्द्धसम्प- त्या इन्द्रियाणां प्राणानां च पुनरागमनं यदुक्तं तदपि न विरुद्धयत इति बोधितम् । अनुस्मृत्या च स एव जीव इत्यपि । अविचारस्तु जीवावस्थामावत्वादेवेति च । एवमत्र प्रासङ्गिकपरिहारेण सुषुप्तः प्रबुद्धः स एव न त्वम्य इति निर्णीतम् । अन्ये तु आस्मन् सूत्रे मुसलाद्यभिघातजन्यां मूच्र्छा विचार- यस्तो, जाग्रतस्वप्नसुषुप्तमिति तिस्रोऽवस्था बृहदारण्यके जीवस्यो- कास्ताःपूर्व विचारिताः।उत्क्रान्तिश्चतुर्थी. साऽने विचारयिष्यते । इयं तुन जाग्रत्स्वप्नयोरन्तर्भवन्ति । शानाभावात् । नापि सुषुप्तौ । नि- मित्तभेदादाकारभेदाच । नापि मरणे प्राणोष्मणोरुपलम्भात् । अतः परिशेषादियं पञ्चमीत्याहुः । तद् दूषयन्ति । * न तत्रेत्यादि * त- श्रावस्थासु इन्द्रियादिस्थानभूतगोलकाभिघातकृता मूर्छा तु न वि- धार्यते । तस्याः प्राणानां स्वस्थानपरित्यागेन जायमानतया प्राणध- मंत्वात् । अतो यथा बाल्यं शरीरधर्मो न विचार्यस्तथेयमपि । कि- मायं व्यर्थो विचारः । यथा भवन्मते नाड्यः पुरीतद्वा सुषुप्तिस्थान- मिति विज्ञानेन न किञ्चित्प्रयोजनं तथैतज्ज्ञानेनापि न किञ्चित् प्रयो. जनम । यत्त पुनर्भामत्याम् एतस्या अवस्थान्तरत्वे तत्प्रविलयाय यत्नान्तरमास्थेयमित्येतद्विचारप्रयोजनमुक्तम् । तदपि तदा युज्येत यदि सूत्राणि संसारव्यवहाराय प्रवृत्तानि स्युः । आराज्ज्ञानोपयोग- स्तु शरीरायोग्यस्याप्यस्तीति वयसः स्थापनमपि सूत्रे विचारयेत् । अतो न किश्चिदेतत् । नच जीवस्य केवलं साक्षित्वात् सर्वा अप्यव. खास्तदुपाधीनामेवेति प्राणावस्थारूपाया अस्या अपि विचार को दोष ·३ अध्याये २ पादः। तस्मादेक एवं जीवः स्वमादिदोषसम्बन्धरहितस्तादृशजन्मयुक्तो मगवज्ज्ञानरहितो ज्ञानाधिकारीति सिद्धम् ॥ १० ॥ इति वाच्यम् । पतः केवलसाक्षिवादो न ब्रह्मवादः । सुपुप्त्यु- रकान्त्योभैदेनेत्यत्र सम्य निवारितत्वात् । अतोऽस्या जीवावस्था- त्वाभावाद वृथैवैतद्विचार इत्यस्य सूत्रस्य सुषुप्त्यधिकरणशेषत्वमे- व युक्तमित्यर्थः। भास्कराचार्यैस्तु केवलसाक्षिवादेऽन्यद् दूषणमुक्तम् । येषा- मीश्वर एव साक्षात् संसारीति दर्शनं, तेषां न पूर्वपक्षोऽवकल्पते, न सिद्धान्त इति । तथाच, स एव विति सूत्रवैयापात इति तेषा- माशयः । सिद्धमाहुः । * तस्मादित्यादि * । यस्मादस्मिन्नधिकर- णे यः सुषुप्तो भवति स एव प्रबुध्यते इति सिद्धम् । पूर्वाधिकरणे च स्वप्नादमिथ्यात्वम् । पूर्वपादे च योग्यशरीरावाप्तिप्रकारः सि- यस्तस्मादेक एवत्यादिना यदुक्तं तत् सिद्धमित्यर्थः । भिक्षुस्तु, एतां मुर्छा सुषुप्तिविशेषत्वेनाङ्गीकृत्य मुग्धे अस्पष्ट- शाने पुरुष अर्द्धसम्पत्तिरूपा सुषुप्तिर्भवति । यथा सम्प्रज्ञातासम्प्र- हातभेदेन योगो द्विविधो भवति, तथा सुषुप्तिरपीति । इमां च ब्रह्म ण्यईसम्पत्तिरूपां सुषुप्तिमधिकृत्य, आनन्दभुक् चेतोमुखः प्रा. सः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादि प्रपञ्च यत् प्रकाशत इत्यादिश्रुतयः प्र- पत्ता इत्याह । तन्न । श्रुतीनां या प्रवृत्तिः सा नाडाषु सुषुप्तिमादा- याप्युपपद्यमाना न मोहावस्थामपेक्षत इति न श्रुतिभ्यस्तत्रान्तर्भावः शक्यवचनः । सुखदुःखमाहानुस्मृतीनां रोमहर्षवेपथुवैकृत्यादीनां च दर्शनेन सुषुप्तेः सकाशाद् भेदस्य स्वयमेवाङ्गीकारात् तस्याः सु. पुप्तावन्तर्भावपि हेत्वभावः । नचायोगिनां जीवहशायां बृहदारण्य- कंऽवस्थात्रयस्यैवोक्तत्वाजाग्रत्स्वप्नयो(लक्षण्ये परिशेषात् सुषुप्ताव- न्तर्भाव इति युक्तम् । परिशेषस्य मरणार्द्ध सम्पत्तावपि तौल्यात् । नव पुनरुत्थानान्न मरणेऽन्तर्भाव इति वाच्यम् । नामभ्रान्त्या यमदूत- नीतानामपि पुनरुत्थानात् । षष्ठस्कन्धे चित्रकतुसुतस्य पुराणान्त- रेषु सावित्रीपत्युः सत्यवतश्च पुनरुत्थानकथनाच्च । अतो मरणं सर्वप्राणदेहसम्बन्धोपरतिः, मूर्छा तु सूक्ष्मप्राणदेहसम्बन्धावस्थिति- ११३ ·८९८ मप्रकाशे अणुभाष्ये । न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ११ ॥ इदानीं विपयनिारार्थ ब्रह्मस्वरूपं विचार्यते । तत्र प्रथम- मन्योन्यविरुद्धवाक्यानां निर्णयः क्रियते । तदर्थमेतावत् सिद्धम् । समन्वयाविरोधाभ्यामेकमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति । तत्र यथा का- यविरोधः परिहृत एवं ब्रह्मधर्मविरोधोऽपि परिहरणीयः । अन्य- ---- । रिति रामानुजाचार्योक्तमेवात्र युक्तम्। परमेतद्विचारस्यात्र प्रयोजनं तैरपि नोक्तम् । माध्वास्तु भिक्षुववाङ्गीकुर्वन्ति ॥ १०॥३॥ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हिं ॥ प्रस्तूयमानस्य प्रन्थस्य सङ्गतिं वदन्तः प्रयोजनमाहुः । * इदानीमित्यादि । * ज्ञानाधिकारिविचारोत्तरं ज्ञानविषयनिर्धारो युक्त इति तदर्थमव. सरसङ्गत्या ब्रह्मणो विवक्षितज्ञानविषयस्य स्वरूपं पादशेषेणाग्रिम पादन.च विचार्यत इत्यर्थः । एतेन विचारेणोपनिषदां ब्रह्मबोधकता. प्रकारो ज्ञातो भविष्यतीति तदर्थोऽयं विचार इति बोधितम् । मन्वस्मिन्नधिकरणे वाक्यविचारो दृश्यते, न तु स्वरूपस्येत्याशय एतदधिकरणप्रयोजनमाहुः । * तत्र प्रथममित्यादि * I * प्रथम- मिति * । स्वरूपवित्रारात् पूर्वम् । ननु ब्रह्मस्वरूपनिर्णयःप्रथमाध्या- ये कृतो विरुद्धवाक्यनिर्णयश्च द्वितीयाध्याय इति किं पुनस्तनिर्धार- णादिनेत्यत आहुः । * तदर्थमित्यादि * । * तदर्थमिति * । स्व. उपनिर्झरार्थम् । तथाच कार्यमन्यस्य न भवति, किन्तु सर्व ब्रह्मण एव कार्यमिति तत्र निर्धारात सर्वत्र वेदान्तेष्वकमेव ब्रह्म प्रतिपाद्य- त इत्येतावत् सिद्धम् । द्वितीयोक्तविरोधपरिहारोऽपि तद्विषर्यान - रार्थत्वेनैव फलितो.न.तुब्रह्मस्वरूपनि रार्थत्वेन ब्रह्मधर्मविरोधस्या- ऽपरिहतत्वात् । अतस्तत्र यथा कार्ये अन्यजन्यत्वकृतो विरोधः कार- रोक्यनिर्धारार्थ परिहत एवं कारणभूतब्रह्मस्वरूपनिर्धारार्थ ब्रह्म- धर्मविरोधोऽपि परिहरणीयः । अन्यथा सधर्मकं, निर्धर्मकं वा, जीव- ·३ अध्याये २ पादः। ८९२ थाऽबोधकता स्यात् । तत्र स्वगतधर्माणामविरुद्धानामग्रिमे पादे विचारः । जडजीवधर्मत्वेन प्रतीतानामत्र विचारः क्रियते । तत्र क्वचिज्जडजीवधर्मा भगवति बोध्यन्ते, क्वचिनिषिध्यन्ते । यथा, सर्वकर्मा सर्वकामः । नचैते जीवधर्मा एव न भवन्तीति वाच्यम् । उच्चावचकर्मणां कामानां च जीवगतत्वप्रतीतेः । नेतरोऽनुपपत्ते- रिति सर्वत्र वैलक्षण्यस्योक्तत्वात् । काविशेषधर्माणां कारणे व- क्तुमशक्यत्वात् । नच कारणधर्मा एव सर्वे कार्ये अंशे वा प्रती- यन्त इति वाच्यम् । अस्थूलमनविसादिवाक्यैः प्रापश्चिकसर्वधर्म- वैलक्षण्यस्योक्तत्वात् । पत् सदोषं वा, यावदोषरहितं घेत्यादिसन्देहानपायादबोधकता पाक्यानां स्यात् । अतस्तनिवृत्त्यर्थमिदं निर्धारणमित्यर्थः । एवं विचारावश्यकत्वं प्रतिपाद्य तत्राऽवान्तरविषयं विभजन्ते * तत्र स्वगतेत्यादि *। * अविरुद्धानामिति * । परस्परविरुद्धत्वेऽपि भ- गवदीयत्वेन प्रतीततया स्वरूपाविरुद्धानाम् । एवं विषयं विभज्य प्रस्तुताधिकरणविषयादिकमाहुः । * तत्र क्वचिदित्यादि * । नि- षिध्यन्त इति * । अस्थूलादिवाश्येषु निषिध्यन्ते । तथाच विरुद्ध- वाक्यद्वयदर्शनातू संशयः । किमुभयलिङ्गं ब्रह्मान्यतरलिङ्गं वेति । पूर्वपक्षमाहुः । * नचेत्यादि । प्रकरणाऽवरुद्धत्वान्नेति न वाच्य. मित्यर्थः । तत्र हेतुः * । उच्चावचेत्यादि * / * प्रतीतेरिति *प्र. त्यक्षादेव प्रतीयमानत्वात् । नच श्रुत्यपेक्षया लौकिकप्रमाणस्य निर्बलत्वात् तस्य भ्रान्तत्वमिति वाच्यम् । नेतरोऽनुपपत्तेरि- त्यादिसूत्रेषु सर्वत्र जीववैलक्षण्यस्योक्तत्वात् सर्वकामत्वादीनां ब्रह्म- धर्मत्वे जीवसालक्षण्यापत्या शास्त्रस्यापि विरोधात् । कार्यकारण- व्यवहारभङ्गापत्त्या कार्यविशेषधर्माणां कारण वक्तुमशक्यत्वात् । शेष स्फुटम् । तथाच धर्मविधेरुपासनार्थतयोपचागदपि नेतुं श- क्यत्वानिषेधस्य तु प्रयोजनान्तरशून्यतया स्वरूपबोधनमात्रफल- फत्वेनान्यथा नेतुमशक्यत्वानिर्विशेषलिङ्गमेव प्रतिपत्तव्यमिति प्रा- ·मप्रकाशे अणुभाष्ये। अत्र केचिदविरोधमेवमाहुः । सर्वत्र कारणवाद् भगवान- स्ति । ततश्च अस्थूले अस्थूलोऽनणावनणुरुच्चावचकर्तर्युच्चावच- कर्ता उच्चावचकामे उच्चावचकामः पृथिव्यां सर्वगन्धो जलादा- वगन्धः । एवं रसादिषु । एवं स्थानतः परस्योभयलिङ्गमुपपद्यते । अथवा कारण एव रूपमरूपं चावच्छेदेभेदेन अचिन्यसामर्थ्याद्वा । अन्यथा असतः सज्जननप्रसङ्ग इति अपिना संगृहीत इति । एतदु भयमपि न। कुतः सर्वत्र हि। सर्वत्रैवैतादृशं रूपं भगवत उपदिश्यते।हि युक्तोऽयमर्थः । भगवत्स्वरूपप्रतिपादकानि हि एतानि वाक्यानि, सम् । तत्र सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * अत्रेत्यादि * । कोचिद् ब्रह्मवादक- देशिन ऋषयो वक्ष्यमाणरीत्योभयलिङ्गाऽविरोधं व्युत्पादयन्ति । * यतो वा इमानि, सदेवसौम्येत्यादिभिर्भगवत उपादानत्वस्य सिद्ध- स्वात् सर्वत्रोपादेये कायें भगवानस्तीत्यविवादम् । ततश्च यथा पार्थिवकारणभूता पृथिवी घटपटस्तम्भादिषु कार्येषु निमित्तषशात तत्तद्रूपतां धत्ते, तथा भगवानप्यस्थूलादिषु द्रव्येषु रसादिषु च गुणेषु तत्तद्रूपतां धत्ते इत्येवं स्थानधर्मरूपं तत्तल्लिङ्ग परस्मिन् भासत इति परस्योभयलिङ्गमुपपद्यत इत्येकंमतम् । अथवेत्यादिनाक्तं द्विती- यंमतम् । * अवच्छेदभेदेनेति * । अवच्छिद्यत इत्यवच्छेदः प्रदेश- स्तेन । तत्र युक्तिस्त्वचिन्त्यसामर्थ्यम् । भाग्ये वाशब्दो वाक्याल- परे। पूर्वोक्तरीत्याऽन्यथाऽङ्गीकारे तु स्थानस्य कार्यत्वात् स धर्मस्तत्र नत्र स्थाने कुत आगत इति विमर्शे कारणस्य तदर्मवत्ताभावेन कार्ये तस्यासतः सत्ता स्यात् । तस्मात् तबिहायैवं तत्तदवच्छेदभे. देनाचिन्त्यसामर्थ्यावुभयलिङ्गत्वमुपपादनीयमिति । तदिदमपिना संगृहीतम् । एवं स्थानतोऽपीतिपदद्वयेन तदुभयमनुषदनिषेधति, नेत्यनेन । तत्र हेतुः । * सर्वत्रेति * तंव्याकुर्वन्ति। * सर्वस्यादि ननु तत्तद्वाक्येषु तत्तलिङ्गताया एव भवणात सर्वत्रताशरूपोपदे- शस्य चाश्रवणात् कथं युक्तस्वमित्याकालायां तद् व्याकुर्षन्ति । * भगवदित्यादि । * एलानीति * सर्वकर्मस्वास्थलस्वादिबोधका- ·३ अध्याये २ पादः। १०१ न त्वनुवादकानि। वैयर्थ्यापत्तेः । अचिन्सत्त्व ज्ञानानुदयः । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, भत्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि यादृशः, ततो मां तत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरमिति ज्ञानानन्त- रमेव सायुज्यप्राप्तेः । नच यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः, अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति वाच्यम् । शा- खानारम्भप्रसङ्गात् । अयं च विरोधः परिहरणीयः। सर्वे हि वि- रोधा अत्र चिन्यन्ते । नापि तत्तदुपादानभूतपदेशविशेषेणाविरो- नि । तथाहि । सर्वकर्मत्वादिवाक्यं तावत्, अथ खलु क्रतुमय: पुरुष इति क्रतपदेशं प्रकृत्य शाण्डिल्यविद्यायाम, एष म आत्मा दिय एतद् ब्रह्मेतमितः प्रेत्य सम्भवितास्मीत्युपसंहारे तत्क्रतुविषयं ब्रह्मव बोधयति । क्रतुश्चात्र नोपासना । शब्दान्तरात् । अन्यथा तद्वै- यर्थ्यप्रसङ्गात् । किन्तु मननम् । एवमन्यान्यपि वाक्यान्यणोरणीया- नित्यादीनि जीवव्यतिरिक्तमात्मतत्त्वं विषयीकुर्वन्तीत्यस्थूलादिवा- क्यवत् प्रमाणान्तरानवगतभगवत्स्वरूपप्रतिपादकानि । न स्वनुवा- दकानि । यदि हि तेषां स्थानगतधर्मानुवादकत्वं स्यात् तदा तैह्म. शानाभावात् तेषां वैयर्थ्यमेव स्यात् । न छोपाधिकानां धर्माणांत- इत्तया ब्रह्मणो वा शानं मुक्त्यर्थमिति वक्तुं शक्यम् । तथा सति दर्शनान्तरीयज्ञानादपि सा स्यात् । ततश्च शास्त्रवैयापत्तिः । नापि यथाकथञ्चिच्छाखाचन्द्रन्यायेन ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थम् । तथा सति पर. स्परविरुद्धान् धर्मान्न बोधयेयुः। प्रतिपत्तिजननप्रतिबन्धकत्वाताकि- आस्मिन् वाक्येऽनुवादकत्वं सम्भवत्यपि न । ज्यायानाकाशादित्यु- केन हि लोके आकाशाज्यायः किश्चिदन्ति स्थानं, येन तशाद ब्रह्मणि तदनूघेत । दिकालात्मनां तत्समत्वात् । एवं सांख्याविर- एया प्रकृत्यादिग्रहणेऽपि ततो नान्यस्य ज्यायस्त्वम् । ज्यायस्वभा- अपरिमाणादेव विवक्षितं ज्ञायतेोअग्रेणीयान् बीहोरितिश्रावणात् । मतस्तत्प्रतिपादकत्वमेवात्र मन्तव्यम् । तथा सर्वकर्मत्वादिप्रतिपादक- सापि, निरङ्कुशानां तेषामन्यत्राभाषादिति । तस्मान्नात्र स्थानप्रयुक्का- ·९०२ समकाशे अणुभाष्ये । धः । अनुवादकत्वेन वैयर्थ्यापत्तेः । न च भगवति भेदोऽस्ति । प्रसारम्भमेकमेवाद्वितीयमिति वचनात् ।अल्पकल्पनायामपि श्रुति- विरोधः सिद्धः । श्रुसविरोधार्थमेव हि प्रवृत्तेः। तस्मान्न मतान्तरा- नुसारेण जडजीवधर्माणां सच्चासत्वे परिहर्तुं शक्ये ॥ ११ ॥ ऽनुवादकत्वम् । एवं द्वितीयेऽपि मते सामयस्याचिन्त्यतया तस्या- ज्ञानात् तद्वतो ब्रह्मणोऽप्यज्ञानापत्तिः । ततश्च, तमेवेत्यादिश्रुत्युक्त- साधनाभावान्मोक्षस्याप्यप्राप्त्यापत्तिः । भक्त्याभिनानादेरपि बाधा- पत्तिः स्यात्। नच यस्यामतमित्यादावमतस्य॑ मतत्वश्रावणादचिन्त्य- घेनाऽमतत्वेपि सुखेन ज्ञानोदयसम्भव इति वाच्यम् । तथा सति विचारशून्यानामपि शानसम्भवेन विचारशास्त्रस्य वेदान्तरूपशास्त्र- स्य वाऽनारम्मप्रसङ्गात् । किश्चैतद्वाक्योक्तममतायां मतत्वं, तदा बु- दिगोचरीभवेत् । यदास्य बोधनप्रकारोऽवगम्येत, स एव तु नावग- म्यते । वदतो व्याघातातू । अतोऽयमपि विरोधः परिहरणीयः । यतः सर्वे विरोधा अत्र चिन्यन्ते । अतो यावदस्य बोधनप्रकारो न व्यु- त्पादितस्तावत्पर्यन्तमबोधकत्वान्नानेन शानं वक्तुं शक्यम् । किञ्च । नापि तत्तदुपादानभूतप्रदेशविशेषेणाविरोधो युज्यते । तादृशत्वस्य पृथिव्यादी दर्शनाद् वाक्यस्य लोकसिद्धानुवादकत्वेन वैयापत्तेः। नच पृथिव्यादीनां सांशत्वादंशभेदेन तथात्वम् । भगवतस्तु निरंश- त्वात् प्रदेशभेदेनोपगम्यत इत्यनुवादकत्वाभावान्न वैयर्थ्यमिति वा- च्यम् । यदि भगवति स्वगतभेदो भवेत् तरौ पत्रपुष्पादीनामिव त. देवमुपगन्तुं शक्येत । स तु नास्ति । प्रत्यारम्भं यत्र यत्र ब्रह्म निरू- पणमारभ्यते तत्र तत्र, एकमेवाद्वितीयमिति वचनात् । यदि सर्वत्र करूपता न स्यात् तदा प्रत्यारम्भं तथा कथनमनर्थकमेव स्यात् । अतोऽल्पकल्पनायामपि श्रुतिविरोधः सिद्धः । नच सोऽल्पत्वान्न दुष्ट इति युक्तम् । श्रुत्यविरोधार्थमेव भगवतो व्यासस्य प्रवृत्तेः । तस्मा- न्न मतान्तरोक्तरीत्या जडजीवधर्माणां सत्त्वाऽसत्त्वरूपस्योभयलि- विरोधपरिहारसिद्धिरित्यर्थः । विद्वन्मण्डने तु प्रकरणसिद्धार्थवि- चारेणैतस्य सिद्धान्तसुत्रत्वमेव सेत्स्यतीत्याशयेन वक्ष्यमाणरीत्यैत- ·३ अध्याये २ पादः। ९०३ न भेदादितिचेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२ ॥ प्रकारान्तरेण समाधानमाशय परिहरति । न भवदुक्तो वि. रोधः सम्भवति । भेदात् । कारणकार्येषु सर्वत्र भेदाङ्गीकारात् । प्रपञ्चविलक्षणं ब्रह्म भिन्नम् । प्रपञ्चधर्मवद् ब्रह्म भिन्नम् । तथा- ऽज्ञातं ज्ञातश्च । एकस्य भेदस्याङ्गीकारे सर्वमुपपद्यत इतिचेन्न । प्रसेकमतद्वचनात् । अभेदवचनात् । इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्विति ब्राह्मणे, अयमेव स योऽयमिति सर्वत्राभेदवचनात् का- र्यकारणरूपप्रकाराणां भेदनिषेधात् । दधिकरणव्याख्यानम् । सोपाधिकं ब्रह्मसविशेषश्रुतिविषयोनिरुपा- धिकं तन्निर्विशेषश्रुतेरित्यपि मतमान्निरस्तम् । विशेषाणामोपाधि- कत्वे ब्रह्मणस्तत्स्वभावत्वाभावेन तन्निरूपकश्रुतीनामब्रह्मनिरूपकत्वा- पत्तरिति ॥ १९॥ न भेदादितिचेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * प्रकारान्तरेणेत्यादि * । अन्न सूत्रे उभयलिङ्गमिति पूर्वसूत्रादनु- धर्तते तदाहुः । * न भवदुक्त इत्यादि * । उभयलिङ्गपदेन भवता उक्तो विरोधो न सम्भवतीत्यर्थः । भेदादिति विवृण्वन्ति । * कार- णेत्यादि *। * सर्वनेति * लोके वेदे च । सिद्धान्ताशं व्याकुर्व- न्ति । * इयमित्यादि * । * सर्वत्राभेदवचनादिति * सर्ववाक्येष्व. भेदवचनात् । अभेदवचनस्यैव व्याख्यानं, * कार्यकारणेत्यादि * मधुम्राह्मणस्थाः कार्यादयस्त्वेवं बोध्याः । तथाहि । इयं पृथिवी सर्वे- षां भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां पृथि- ध्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म शारीरस्तेजोमयोऽमृ. तमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वमित्येक धाक्यम् । एवमप्रेपि, अबग्न्याकाशवाय्वादित्यचन्द्रदिग्विधुत्स्तनयि. स्नुधर्मसत्यमानुपात्मवाक्यानि। एवं चतुर्दश । तत्रायमर्थः । इयं प्रसिद्धा पृथिवी सर्वेषां भूतानां ब्रह्मादितृणस्तम्बा. तानां मधु मध्विय । उपकारकं कार्य भूताइष्टजन्यत्वात् । तथा, ·९०४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । तस्मान भेदाङ्गीकारेण श्रुतयो योजयितुं शक्याः ॥ १२ ॥ अपिचैवमेके ॥ १३ ॥ भेदाङ्गीकारेबाधकमाह।अपिच, एवमेवाभेदमेव भेदनिषेधेनैके . अस्यै पृथिव्यै अस्याः पृथिव्याः सर्वाणि भूतानि पूर्वोक्तानि मधु मधि- व उपकारकाणि कारणत्वात् । किश्च । यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजो- मयश्चिमात्रप्रकाशमयः, अमृतमयः, अमरणधर्मापुरुषासोऽपि, तद- भिध्यानादेव त्विति न्यायेन पृथिवीरूपतया तदुपकारकत्वात् तस्यै मध्विति चकारेण समुच्चीयते । यश्चायमध्यात्मम्, अधिशरीरं शारीरः शरीराभिमानीत्यन्ये । वस्तुतस्तु, यः पृथिव्यामित्यादिनो. कोन्तयांमी तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः सोऽपि तेनाभिमानेन प्रकारेण भूतोपकारकत्वा, भूतानां मध्वित्यपि चकारान्तरेण समुच्चीयते । भयमेव सः । अयं तेजोमयादिरूपः पुरुष एव सः । मैत्रयीब्राह्म- णान्ते पूर्वग्रन्थ उक्तो योऽयमात्मा उक्तविधपुरुषरूप इदममृतमान, म्दः, इदं ब्रह्माऽक्षरम् । इदं सर्व पूर्वोक्तकार्यकारणरूपप्रकारात्मक- मिति । एवमग्रिमेष्वपि वाक्येषु बोध्यम् । सिद्धमाहुः । * तस्मादि- त्यादि *। एतेषां कार्यादीनां भगवदात्मकत्वनिगमनेन प्रतिवाक्य- मभेदस्य बोधनात् । तथाच तत्तद्वाक्येषु तत्तद्धर्मश्रावणेऽपि ब्रह्मण- ऐक्यात सर्वत्र सर्व कार्य सर्व कारणं सर्वाणि रूपाणि सर्वे प्रकाराः सम्तीति विरोधतावस्थ्यान्न भेदाङ्गीकारेण श्रुतयो योजयितुं शक्या इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अपिवैवमेके ॥ ननु पूर्वसूत्रेणेव भेदे श्रुतिबलेन वारिते, अस्य सूत्रस्य किं प्रयोजनमित्याशडूनयां तत्प्रयोजनमाहुः । * भेदेत्या. दि *। तथाच भेदाङ्गीकारे बाधकप्रदर्शनेन कदाचित् स्मार्ततया नित्यानुमेयवेदमूलत्वं शयतेति तन्निवारणार्थमिदं सूवमित्यर्थः । तद् व्याकुर्वन्ति । * अपिचेत्यादिना * श्रुतिस्तु वृहदारण्यके शा- रीरब्राह्मणेऽस्ति । अत्र पूर्व, प्राणस्य प्राणमित्यादिना प्राणायाधिदै. विकं ये विदुस्त ब्रह्म विदुरित्त्युका तस्य वेद्यस्यैव प्राप्यत्वं वदस्तस्य स्वरूपमाह, नह नानास्ति किञ्चनेति । अर्थस्तु इह मनसाऽवाप्तव्ये ·३ अध्याये २ पादः। शाखिनो वदन्ति । मनसैवेदमातव्यम्, नेह नानाऽस्ति किश्चन, मुखोः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीति भेददर्शननिन्दा- वचनात् । तस्मान भेदाङ्गीकारः कर्तुं शक्यः। इवशब्दो, बहु स्यामिति व्यावृत्त्यर्थः । तस्मादुपनिषत्सु सर्वप्रकारोऽविरोध: सिद्धः ॥ १३ ॥ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ एकदेशिमतेन समाधानमाह । कथमत्र संदेहो, विरोधो वा । ब्रह्मणि न नानास्ति । यत्किञ्चननियम्यत्वेनावयवत्वेन वाऽतिरिक्ततया घेदनविषयं भवति । तद् ब्रह्मैव, न तु तदतिरिक्तम् । विलक्षणप्रती- तिविषयस्य कथमपृथक्त्वमित्याशङ्कनवारणायार्थान्तरकल्पनेनास्य भेद- परत्ववारणाय च भेदाङ्गीकारे बाधकमाह । * मृत्योःस इत्यादि *। इयशब्दं विनापि भेददर्शननिन्दासिद्धस्तद्वैयर्थ्यं स्यादिति तत्प्रयो- जनमाहुः । * इवेत्यादि * । तथाच धटपटवदू घटान्तरवत् तरुकु- सुमवच्च तत्त्वतो नानेव नाना पश्यति तस्य दोषो, न त्वैच्छिक वि- लक्षणप्रतीत्युत्पादकं यः पश्यति तस्य दोषः । ताहशस्य श्रौतत्वेन वास्तवत्वादिति बोधनं प्रयोजनमित्यर्थः । सिद्धमाहुः । * तस्मादि- त्यादि * यस्मादुपनिषत्सु सर्वत्रोभयलिङ्गमुच्यते भेदश्च सर्वप्रका- रेण निषिध्यते तस्मात् तथेति श्रुतीनामबोधकत्वमेव प्रसक्तमित्यर्थः। पवमत्राधिकरणे आक्षेपसङ्गत्या विरोधः साधितः ॥ १३ ॥४॥ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ सङ्गतिं वदन्तोऽधिकरणम- पतारयन्ति । * एकदेशीत्यादि * । अयं ह्येकदेशी ब्रह्मण एकदेशेन जगत्समवायित्वं तदतिरिक्तस्य जगद्वलक्षण्यं स्वरूपतः सधर्मकत्वं- स्वेच्छया व्यवहार्यत्वं ज्ञानात्मकं ब्रह्मण आकारं च मन्वानो ज्ञाना. कारस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चप्रतिबिम्बेन लौकिकधर्मवत्त्वादिकं मनुते । त- म्मतेन विरोधसमाधानमाहेत्यर्थः । अस्याग्रे किश्चिदंशेनादरणीयत्वा- दादावेतन्मतेन कथनम् । तत्रैकदेशी स्वमतं व्युत्पादयितुं पूर्वा- धिकरणसन्देहं सिदान्तं चाक्षिपननुयुक्त। * कथमित्यादि * अ. ११४ ·समकाशे अणुभाष्ये । जडजीवधर्माणां विधिनिषेधयोर्जडजीवयोहिं जडजीवधर्मा भव- न्ति । अन्यत्र तूपदिश्यमाना उपासनार्था भवन्ति । ननूक्तो भे- दाऽभावः । ससम् । तथापि कार्यकारणांशभावकृतस्य भगवद्वि- हारार्थं जातस्य भेदस्य निषेचुमशक्यत्वात् । तस्माद् ब्रह्मणि जड- जीवधर्माणां निषेधो युक्तः । उपचारात्तु सर्वकर्मादयः । विपरीत किश्च स्यादत आह । अरूपवदेव । रूप्यते निरूप्यते व्यवहियत इति त्रोभयलिङ्गवाक्यश्रवणे किमाणततः सन्देहः ? उत ब्रह्मणि जड- जीवधर्माणां विधिनिषेधयोर्विरोधनिर्धारात् । विरोधश्च किमुभय- लिङ्गश्रवणादुतोभयलिङ्गवतो दनिश्चयादिति । तत्र सन्देहे द्वितीयं हेतुं निरस्यति । * जडजीवयोरित्यादि * । तथाच द्वितीयस्य हेतो- रभावात् ततः सन्देहो न युक्त इत्यर्थः । सन्देहे द्वितीयं हेतुं निरस्य स्वमतं साधयितुं विरोधद्वितीयहेतुमुजीवयति। * नन्विस्यादि * । तथापीति * । उक्तत्वपि । तथाच ताहशस्यापि निषेधे, यहु स्यामि- स्यादेः, स वै नैव रेम इत्यादेश्च पीडया सृष्टिदशायां भेदाभावस्यैवा- शक्यवचनत्वाद् द्वितीय एव हेतुरवश्यमभ्युपेय इति ताहग्वाक्य- अवणादापातत एव सन्देह उभयलिङ्गवतोर्भेदनिश्चयादेव च विरोध इत्यर्थः । तेन सिद्धं स्वसिद्धान्तमाह । * तस्मादित्यादि * । एव. मेकदेशिसिद्धान्तेन समाधानं सझेपतो निरूप्य तदेव विशेषतो वक्तुं सुत्रमवतारयन्ति । * विपरीतमित्यादि * । ब्रह्मण उपादानकारण- स्वं पूर्व सिद्धम् । अतः कारणधर्मा एव सर्वकर्मादयः कार्य प्रती- यन्ते सुवर्णरूपादय इव कटकादिष्वतस्ते युक्त्या श्रुत्या च तत्र सिद्धा इत्यनेकप्रमाणसिद्धत्वाद् विधिपक्षोऽपि युक्त इति स एव कुतोन स्वादू, विरोधपक्ष एव वा कुतो न स्यादिशङ्कायामेकदेशिमतन समाधि वक्तुं ब्रह्मणः प्रपञ्चवलक्षण्यं तत्समवायित्वादिकं, चाहे- त्यर्थः । तेन सर्वकर्मत्वादयो धर्माः पाणिपादादयश्च ब्रह्मणि सन्ति न वेति सन्देहः । उभयविध-वाक्यश्रवणं सन्देहबीजम् । सन्तीति पूर्वः पक्षः। न सन्तीति तन्मते समाधानमिति बोधितम् । समाधान- . व्युत्पादनाय सूर्य व्याकुर्वन्ति । * कृप्यत इत्यादि * । हेतुं व्यु- ·३ अध्याये २ पादः। रूपं मर्वव्यवहारविषयत्वं, तद्युक्तं रूपपद् विश्वम् । ब्रह्म तु तद्वि- लक्षणम् । कार्यकारणांशांशिनार्वैलक्षण्यस्य युक्तत्वात् । नन्वबैल- क्षण्यमपि युक्तं, कारणत्वादत आह । तत्प्रधानत्वात् । तस्य ब. ह्मणः प्रधानत्वान्मुख्यत्वात् । यत्र हि तत् प्रतिपाद्यते तत्र तस्य मुख्यत्वम् । ब्रह्मप्रतिपादने ब्रह्मधर्माणामेव मुख्यत्वं, नान्यधर्मा- णाम् । यथा प्रशासनस्य मुख्यत्वं, तथा सर्वकर्मेति लौकिककर्मा- ऽनुवादेन. भगवत्सम्बन्धे स्पष्टमेवामुख्यत्वम् । विशिष्टबोधनेऽपि सर्वशब्दस्य प्रसिद्धानुवादकत्वादतिरिक्तकल्पनायां गौरवाद प्रमा- णाभावाच्च यथाकथञ्चिद्धर्मवत्त्वेन ज्ञानस्यैवोपयोगाल्लोकधर्मानेवा- नूय वैशिष्टयबोधनमुचितम् । अरूपमिति वक्तव्ये अरूपवदिति स्पादयन्ति । * यथेत्यादि * । तथेति वैधये दृष्टान्तः । * भगका स्सम्बन्ध इति * | विधीयमान इति शेषः । तथाच तत्र होतद्वै तद- क्षरमिति ब्रह्मैवोपक्रम्य प्रशासनस्योक्तत्वात् तस्य मुख्यत्वम् । अत्र तु मनोमयः प्राणशरीर इति शरीरविशिष्टमुपक्रम्य पठितत्वात् त. थेत्यर्थः । नन्वत्रः न केवलोऽनुवादः किन्तु लौकिकधर्मतुल्यधर्मवत्ता ब्रह्मणो बोध्यत इत्यवयुत्यानुवादान्नैतेषामप्यमुख्यत्वमत. आहुः । * विशिष्टेत्यादि * । माऽस्तु सर्वकर्मादिशब्दानामनुषादकत्वं. तथापि के सर्वे इत्यासायां ये लोकप्रसिद्धास्तानेव सर्वपनानूध, कुन्त्या हि सहशी पादौ दृष्ट्वा कर्णस्य धीमत इतिवत् सर्वेषामिव कर्माणि य- स्येति तत्तुल्यानामतिरिक्तानां विधानं समासेऽङ्गीकार्यम् । तथा सति गौरवात् सर्वकर्मादिश्रुतेर्वादकवलितत्वात् तदतिरिक्तस्यैतधर्मविधा- यकप्रमाणस्याभावाच्चातिरिक्तकल्पनामकृत्वा यथाकथश्चित त- मवत्वेन ज्ञानस्यैवोपासनायामुपयोगालोकधर्मानेवानूद्योपचारेण.श. रीरधर्मविशिष्टबोधनं युक्तमित्यर्थः । ननु यदि सर्वकर्मद्यमावेन सः व्यवहारातीततया जगद्वैलक्षण्यं सूत्रकृतोऽभिप्रेतं स्यात् तदा अ- रूपमित्येव वदेन त्वरूपवदिति । पदति त्वम् । अतोऽतिरिक्तधर्मका ल्पनैव युक्तत्यत माहुः । * अरूपमित्यादि * I * एवं निर्णय इति..

·९०८ सरकाशे अणुभाष्ये। बचनं, मिनधर्माणामेवैवं निर्णयो, न तु प्रशासनवद् भगवदर्माणा- म् । तस्मात् कार्यवत् तद्धर्माणापि कार्यत्वाद् भगवत्वं न भगव- धर्मत्वमिति सिद्धम् ॥ १४ ॥ प्रकाशवच्चावैयात् ॥ १५ ॥ ननु सर्वव्यवहारातीते शास्त्रवैफल्यम् । मनसैवैतदाप्तव्यमिति विरोधश्च न परिहृतः । तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि, यतो वाचो निवर्तन्त इति चेसत आह । प्रकाशवत् । यथा सौरप्रकाशो व्यव- हार्योऽव्यवहार्यश्च, न हि स्वतः सम्पादयितुं शक्यते स्थापयितुं पा । आगते तु सूर्ये मेघाद्यभावे च सान्निध्यमात्रेण व्यवहारः मोपचारिकत्वनिर्णयः । तथाच लोकवैलक्षण्येन लौकिकव्यवहारा- तीतत्वमेवाभिप्रेतं, न तु यावव्यवहारातीतत्वम् । अस्थूलादिवा. क्य एव प्रशासनश्रावणेन तथा निश्चयादिति बोधनाय तथा कथन- मतो नानेनातिरिक्तधर्मकल्पनसिद्धिरित्यर्थः । तेन सिद्धमाह । * तस्मादित्यादि * / * कार्यवदिति * प्रपञ्चवत् । * न भगवद्धर्म- स्वमिति * | न नित्यभगवद्धर्मत्वम् ॥ १४ ॥ प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्वित्या- दि * । सर्वकर्मत्वादीनामौपचारिकत्वात् । प्रशासितृत्वादीनां चा- लौकिकत्वन सम्यग्बुद्धावनारोहात् सर्वव्यवहारातीते ब्रह्मण्यङ्गी- कारे कृते शेयत्वेनापि व्यवहारस्यासम्भवाशानार्थस्य विचारशा- सस्य वैफल्यम् । मनसैवैतवाप्तव्यमिति विरोध इति सर्वव्यवहा- रातीतस्य मनोविषयत्वाभावेन, तथा तस्याःश्रुतेरप्राप्य मनसा सहेत्य- नेन च सह विरोधो न परिहत इत्यर्थः । अस्मिन् सूत्रे प्रकाशवदिति नमतुए, किन्तु तृतीयान्ताद्वतिः।पूर्वसूत्रादेकदेशभूतमपि तत्पदमनु- वर्तते । तद् ब्रह्म प्रकाशेन तुल्यम् । तत्र कथं तुल्यमिस्याकाङ्क्षा- सूत्रं व्याकुर्वन्ति * यथेत्यादि । व्यवहार्यस्वाम्यवहार्यत्वे व्यु- स्पादयन्ति । * चहीत्यादि * । * भापयितुमिति * । आयातो यथा ·३ अध्याये २ पादः। ते कर्तुं शक्यते । तथा लौकिकवाङ्मनोभिर्न शक्यते व्यवहर्तुम् । ईश्वरसन्निधाने तु शक्यत इति द्रयमाह श्रुतिः । कुत एतदवगम्य- तत्राह । अवयात् । अन्यथा शास्त्रं व्यर्थ स्यात् । चकारा- धर्माणां तथात्वविरोधः परिहृतः । आसीनो दूरं ब्रजति, अपाणि- पादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोपकर्ण इत्यादावलौ- किका भगवद्धर्मा उच्यन्ते । अकारणककार्यवचनात् ब्रह्मधर्माणा- चाकार्यत्वं बोधयति। तस्मादव्यवहार्येऽपि न शास्त्रवैफल्यम् ॥१५॥ आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ किश्चिदाशक्य परिहरति । नन्वलौकिकानीन्द्रियाणि विरो- धाभावाय कथं न कल्प्यन्ते । अन्यथा अकारणककार्यत्वं, तस्य च निसत्वमलौकिकत्वं, ततश्च पश्यसचक्षुरिति विरोध इसाशा परिहरति । आह च श्रुतिः स्वयमेव तन्मात्रं प्रज्ञानघनमात्रम् । स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरेऽयमाः नापयाति तथा विरोखुम् । * सन्निधाने तु शक्यत इति * । उपा- सनादिसाधनेनेश्वरसन्निधाने प्रतिबन्धकाभावाच्छक्यते । * इय- मितिं * । मनसा वाचा चावाप्यमनाप्यश्चेति द्वयम् । * शास्त्रमि ति * । मनसैवैतत् । तापनीयरूपं शानफलबोधकं, तमेवेत्यादिरूपं चेत्यादिकं उभयबोधकं शास्त्रम् । प्रकाशतुल्यत्वसङ्ग्राहकचकार- सूचितं धर्माणां लौकिकत्वादिविरोधपरिहारं व्याकुर्वन्ति । * आ. सीन इत्यादि *। * अलौकिका इति * । लोकविरुद्धा। * अका- यत्वमिति * । नित्यत्वम् । * तस्मादिति * । अकौकिकधर्मसत्वा- च्छास्त्रस्य च सन्निधानार्थत्वात् ॥ १५ ॥ आह च तन्मात्रम् ॥ सूत्रमवतारयन्ति। * किश्चिदित्यादि * एतस्यैव विभागो, * नन्वित्यादि *। * विरोध इति * । लोक- विरोधः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * आहेत्यादि * । तयाच कृत्स्नस्य ·९१० सप्रकाश अणुभाष्ये । त्मानन्तरोग्यायः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवेति स्वरूपातिरिक्तानामि- न्द्रियाणामभावात् । नच क्रियाभावोऽपि । वेदविरोधेन तथा क- ल्पयितुमशक्यत्वात् । वेदनिःश्वासायनभूतसमुत्थानादेरुतत्वाच्च । अतो नेन्द्रियाणां परिकल्पना । किन्तु सर्वाकारस्वरूपं वस्त्वेक ताशमिति मन्तव्यम् । कृत्स्नवचनात् । चकारात् सर्वेन्द्रियविव- जितमिति स्मृतिरपि । तस्मान्नेन्द्रियकल्पनाविरोधः ॥ १६ ॥ दर्शयति चाथोऽपि स्मर्यते ॥ १७ ॥ पुनः प्रकारान्तरेण विरोधमाशा परिहरति । ननु ब्रह्म ज- गत्कारणमिति सिद्धम् । तच्च समवायि निमित्तं चेति च । कार- णधर्मा एव हि कार्ये भवन्ति । असम्भावनायां त्वन्यथा कल्पनम् । प्रज्ञानघनत्वोक्त्या शास्त्रतः प्रतीयमानस्य सर्वस्य केवलज्ञानात्मक- ताया एव सिदः स्वरूपातिरिक्तानामिन्द्रियाणामभावादतिरिक्ते. न्द्रियकल्पना न युक्ता । नचेन्द्रियाभाववत् क्रियाया अभावोऽपि शयः । दूरव्रजनादिबोधकवेदवाक्यविरोधेन तथा कल्पयितुमश- क्यत्वात् । नच तत्प्रकरणान्तरत्वाच्छरीरविशिष्टबोधनपरमिति श- झ्यम् । अत्रापि वेदनिश्वासायनभूतसमुत्थानादेः श्रावणेन श्वासो- च्छ्वासजगत्स्थापनभूतसमुत्थानतदनुविनाशनक्रियाणामुक्तत्वादि. त्यर्थः । * उक्तत्वाञ्चेति * चकारः प्राणन्नेव प्राणो भवतीस्यादेः समु. चायकः । विषयवाक्यसिद्धमर्थ निगमयन्ति । * अत इत्यादि * । अकृत्स्नत्वबुध्युत्पादकप्रकारसत्त्व एव तनिवारकस्य कृत्स्नपदस्य सार्थक्यसिद्धेस्तद्वचनात् तथेत्यर्थः । सिद्धमाहुः । * तस्मादित्या- दि * । क्रियाणां केवलज्ञानात्मकेन खरूपेणैव सिद्धत्वान तदनु- रोधेनापि तथेत्यर्थः ॥ १६ ॥ दर्शयति चाथोऽपि स्मयते ॥ * पुनरियादिना सूत्रमवतार्य तद् विभजन्ति । * नम्वित्यादि *। * असम्भावनायां स्वन्यथा क- ल्पनमिति * कार्यासाधारणधर्माणां कार्यत्ववत् कारणे असम्भा- ·३ अध्याये २ पादः। कामादयो धर्माश्च श्रुतौ विहिताः । ते ब्रह्मण एव भवितुं युक्ताः। निषेधिकापि श्रुति न हि वेदवादिनामणुमात्रमप्यन्यथा कल्पन- मुचितमिसाशन परिहरति । दर्शयति श्रुतिरेव जडजीवधर्मा- णां भगवसभाव इति । द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे इत्युपक्रम्य द्वेषा बनायां तु विवर्तधादस्य वा, असतः सत्ताया वा आश्रयणेन श्रुतिवि- रुद्धं कल्पनम् । * इत्याशझ्योति * एवं प्रकारेण विरोधमाशय प- रिहारं वदन्तो दर्शयतिपदसूचितं विषयवाक्यमुपन्यस्य व्याकुर्वन्ति । * द्वे इत्यादि * इदं वृहदारण्यके मूर्त्तामूर्तब्राह्मणे । तत्र द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे इत्युपक्रम्य अधिदैवताध्यात्मभेदेन द्वेधा पञ्च भूतान्यु- क्त्वा, अथात आदेशो नेति नेतीतिनिषेधमाह । तत्र किं द्वौ नौ प्र- कृतमर्थ गमयत इति द्वयोः स्थापनमात्रं क्रियते ? किं वा वीप्सया पूर्वोक्तं सर्वे निषेधति ? उत रूपद्वयमेव निषेधति, ? अथवा पूर्वप्र- तिषेधो भूतराशि निषेधति, द्वितीयो वासनाराशिमित्यादिशङ्कनयां श्रुतिः स्वयमेव विवृणोति । न ह्यस्मादिति । नेत्यन्यत्परमस्तीति । अत्र व्याख्येये वाक्ये अथशब्दः प्रक्रमभेदकः । अत इति हेतौ पञ्चमी, ल्यब्लोपे वा । उक्तं रूपद्वयं हेतूकृत्य आदेशस्ताभ्यां कार्याभ्यां रूपाभ्यां शाप्यस्य ब्रह्मण उपदेशो नेति नेतीति । पूर्व इतिशब्दः प्रकारवाची । तथाच समवायित्वाद् ब्रह्म पञ्चभू- तानि भवति, न तु, इति एवंप्रकारकं पञ्चभूतप्रकारकम् । एषः प्रथमनेत्यर्थः । तदेतद् व्याख्यानेन साधयति । न ह्यस्मादित्यनेन । न, न भवत्येव ब्रह्म तादृशम् । हि युक्तोऽयमर्थः । युक्तत्वे हेतुः- एतस्मादिति । यत एतस्माजातं तत् । न हि कार्यकारणयोरेकः प्रकारो भवति । अतो व्याख्यानात् प्रथमेन नेतीत्यनेन प्रकारनिषेधो- पसंहारः। द्वितीयं नतीति व्याख्याति । अन्यत्परमस्तीति । भिन्नप्र- कारकत्वेऽपि, न तु समवायित्वमात्रत्वं, किन्त्वन्यत् परमस्तीति । त- थाच द्वितीयेन नेतीत्यनेन एतावत्तानिषेधोपसंहारः। तथाचात्र न सर्वनिषेधो नापि रूपद्वयनिषेधो, नापिभूतवासनाराश्योर्निषेधो, न घा तत्स्थापनमात्रम् । निषेधपक्षेषु व्युत्पादनपूर्वकप्रतिपादनवैया- .

·९१२ समकाशे अणुभाष्ये। पच भूतान्युक्त्वा, अथात आदेशो नेति नेतीसाह । इतिशब्दः प्र. कारवाची । ब्रह्म पञ्च महाभूतानि भवति । न त्वेवंप्रकारकम् ।तत् साधयति । न भवसेव ब्रह्म तादृशम् । हि युक्तोऽयमर्थः । एतस्मा- जातमिति । न हि कार्यकारणयोरेकः प्रकारो भवति । अतो ने- ति नेतीति प्रकारनिषेधोपसंहारः । न तु समवायित्वमात्रत्वम् । किन्त्वन्यत् परमस्तीति रूपं निरूप्य नाम निरूपयति। ससस्य सस- --- पातात् । स्थापनमात्रपक्षे निषेधस्य प्रक्रमान्तरस्य च वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। भतः प्रकारैतावत्तयोरेव निषेध इत्यर्थः । एतदेव निगमयितुमाहुः । * इतीत्यादि * इत्येवम् । अरूपत्ववारणाय रूपं निरूप्यानामत्ववार- पाय नाम निरूपयति, सत्यस्य सत्यमिति । तत्र व्याख्येयवाक्य इव व्याख्यानवाक्येऽपि एवं शङ्का स्यात् । हि निश्चयेन । न एतस्मात फिन्त्वाविद्यकमिति हेतोर्नेति । इति इदं ब्रह्म न भवतीत्युच्यते, कि- भवन्यत् परं ब्रह्मास्तीति । यद्वा हि यस्माद्धेतोर्नेतिनेतीति वीप्सया मूर्तामूर्ते तद्वामनात्मिकामविद्या, तत्कादि च सर्व निषिध्य सर्व- निषेधावधित्वेन तत्साक्षित्वेन च ब्रह्मैव निर्दिष्टम् इति कृत्वा नति नेतीत्येतस्मात् परम् उत्कृष्टं ब्रह्मणो निर्देशेन अन्यन्नास्तीति । अथवा न घेतस्मान् ब्रह्मणो व्यतिरिक्तमस्तीति नेतीत्युच्यते, न पुनः स्वयमेव नास्तीत्यर्थः । तच दर्शयत्यन्यत् परमानिषिद्धं ब्रह्मास्तीति त्रिधाऽपि अक्षरयोजमा सम्भाव्यते । अतः को वा व्याख्यानवाक्यार्थ इति । त- स्सन्देहं निराकर्तुं नाम निर्वक्ति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमि- ति । प्राणन्तीति प्राणाः पूर्वोक्ता अपरब्रह्मरूपास्तत्कार्यत्वात् । सत्य- म । माविद्यकाः ब्रह्मविवर्त्तभूताः । तत्र हेतुः। तेषां प्राणानां एष परमात्मैव सत्यं स्वरूपभूत इति । यद्वा सदूपत्वात् त्यरूपत्वाच्च सत्यं प्राणास्तेषामेष स्वरूपभूत इति । तथाच व्याख्यानवाक्यमपि मनिषेधस्य प्रपणे पर्यवसानं गमयति, न वा ब्रह्मणः सर्वविशेषशू- म्यत्वे, किन्तु ब्रह्मणः प्रपञ्चप्रकारकत्वे प्रपञ्चसमवायिमानत्वे घे. स्येतदर्य रूपनामवस्वार्थ च नामनिर्वचनम् । तदेतदुक्तम्, इतीत्या- ·३ अध्याये २ पादः। मिति । तेन प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्मणो विद्यमानत्वात् प्रपञ्चधर्मवचनं तस्मिन्नौपचारिकमेव युक्तम् । श्रुसैव तथा प्रतिपादनात् । चकारः पूर्वयुक्त्यनुसन्धानार्थः । अथो इति प्रक्रमभेदोऽपि । अथात आदे. श इति भिन्नप्रक्रमेणाऽऽह । श्रुतेरन्यार्थतानिराकरणायाह । अपि स्मर्यते । अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तन्नासदुच्यत इति । सदस- तोः क्षेत्रत्वात् । शेयनिरूपणे निषेधः । प्रपञ्चधर्मा भगवति उच्य. न्ते वेदादौ, न तु तद्धर्मा भवन्तीति ज्ञापयति । तस्माच्छ्रुतिस्मृ- तिभ्यामेव तथा निर्णयः ॥ १७ ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ प्रपञ्चधर्मा भगवत्युच्यन्त इसत्र निदर्शनान्तरमाह । अत एव इममेव निर्णयमाश्रिस, समः प्लुपिणा समो नागेन समो मशकेन सम एभिस्त्रिभिोकैः समोऽनेन सर्वेणेति निरुपमस्य भगवतो यदु- पमानं तत् तद्धर्मसम्बन्धात् । न चात्र स्वतन्त्रतादृशधर्मवत्त्वं ब्रह्म- णो वक्तुं युक्तम् । नन्विदमाप विरुद्धमित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह । दिना । तेन यत् सिद्धं तदाहुः * तनेत्यादि * । नामव्याख्यानपूर्वक ब्रह्मणोऽतिरिक्तत्वस्थापनेन ब्रह्मणस्तथात्वात् तथेत्यर्थः । * प्रक्रम- भेदोऽपीति * । प्रकारभेदब्रह्मातिरेकयोरुपादवलक इत्यर्थः । स्मृती ब्रह्मणः सदसत्त्वं निषिध्यते इति कथं तेन विवक्षितव्यतिरिक्तार्थवार. णमित्यती व्याकुर्वन्ति । * सदसतोरित्यादि * ॥ १७ ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * प्रप- चेत्यादि * व्याकुर्वन्ति । * अत एवेत्यादि * । * निरुपमस्यति * न तत्सम इति श्रुत्या तथा प्रतिपादितस्य । * तद्धर्मसम्बन्धादित्या- दि * । यदि प्रपञ्चधर्मवत्त्वं ब्रह्मणः स्यात् तदा प्लुषिर्नाग इत्यादि प्र- थमान्तमेव निर्दिशेत, समपदं च न निर्दिशेदतस्तथा निर्देशाभावात् प्रपञ्चधर्मसम्बन्धादेव तद्धर्मवत्त्वं, न खतस्तथात्वमित्यर्थः । दृष्टान्तो- क्तिप्रयोजनमाहुः । * नन्वित्यादि * इदं निदर्शनमपि समत्वासम- ११५ ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। सूर्यकादिवत् । सूर्येण सहिनं जलं सूर्यकम् । यथा ह्ययं ज्योति- रात्मा विवस्वान् अपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्, एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवदिति । यथेतरसंश्लिष्टस्योपमानत्वमेवं, समः प्लुषिणेसपि । चकारस्तु विरोधाभावो वक्तव्योऽधिकरणश्च सं- पूर्णमेकदेशिन इति सूचयति । तस्माज्जडजीवधर्माणां भगवत्युप- चारो, निषेधस्तु मुख्य इति ॥१८॥ ---- त्वयोरुभयोरपि श्रावितत्वेन विरुद्धमथवा तद्धर्मसम्बन्धेन तद्धर्मव- त्वं ब्रह्मणोऽङ्गीक्रियमाण दुष्टसम्बन्धे दुष्टत्वमपि स्यादतोऽपि विरु- द्धमतो निर्णायकत्वाभावमाशय श्रौतं दृष्टान्तमाहेत्यर्थः। सिद्धमाहुः। * यथेत्यादि * यथा किरणद्वारा जलादिसंश्लिष्टस्य सूर्यादब्रह्मोप- मानवं, यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधेकोऽनुग- च्छन्. उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेवेवमजोऽयमात्मत्यादि- वाक्येषूच्यते । एवं समः प्लुपिणे तिवाक्येपि प्लुष्यादिसंश्लिष्टस्य तदुपमेयत्वमप्युच्यत इति विरोधाभावादुपमारूपं निदर्शनमपि नि. र्णायकमित्यर्थः । सिद्धमाहुः । * तस्मादिति * ब्रह्मणः प्रपञ्चविलक्ष- णत्वेन कार्यासाधारणधर्माण कारणे ब्रह्मण्यभावेन ब्रह्मणस्तत्स्वरूप- धर्माणां च लौकिकमनोवागगोचरत्वेन कृत्स्नः प्रज्ञानघन इति श्रुत्या आकारस्य ज्ञानात्मकत्वेन तत्तक्रियादीनां धर्माणां च नैसर्गिक- स्वन तेषां च भगवत्प्राकट्ये एव दर्शनादिव्यवहारविषयत्वेन लौकि- कवाङ्मनोभिः प्रतीयमानानां स्थानधर्मत्वात् तथेत्येकदोशिमतेन सि. मित्यर्थः । तेन ब्रह्मणः स्थानतो जडजीवधर्मत्वं. स्वतस्तु तद्रहित- स्वमित्येकदशिमतेन सिद्धम् । एतेनास्याधिकरणस्य प्रासङ्गिकत्वं, वक्ष्यमाणापोद्धातत्वं वेति सूचितम् ॥ विद्वन्मण्डने तु मायावादिमतन अरूपवत्सूत्रप्रकृतैतावत्सूत्र. द्वयाभ्यां निर्विशेषस्यैव मुख्यतया निरूपणं दृश्यते इत्याशङ्कयां, न स्थानतोऽपीत्यादिसूत्रत्रयम्, अरूपवदित्यादिसूत्रचतुष्टयं चोपादेयां. शमादायैवं व्याख्यातम् । तथाहि । तत्र जडजीवधर्मा ब्रह्मणि सन्ति न वेति विचारयस्तनिरूपकनिषेधकश्रुतीनामन्योन्यविरोधपरिहारं ·३ अध्याये २ पादः। ९१५ च विचारयन्नुभयोरपि श्रुतिवाक्यत्वेनान्यतरबाधमप्यशक्य जान- नोपाधिकं ब्रह्म सविशेषश्रुतिविषयो, निरूपाधिस्वरूपं तनिर्विशेष- श्रुतेरिति मतं, न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हीति सूत्रेणोपा- धिकत्वे तत्स्वभावत्वं ब्रह्मणो न सम्भवतीति तच्छ्रुतीनामब्रह्मनिरू- पकत्यापत्तिरिति निरस्य पुनरुपहितानुपहितयामेंदाङ्गीकारेणोभय- रूपत्वं ब्रह्मणि भविष्यतीति तन्मतोपपत्तिमाशय, न भेदादितिचेत्र प्रत्येकमतद्वचनादिति सूत्रेणापिचैवमेक इत्यग्रिमेण चाभेदबोधक- श्रुतिविरोधनिरूपणेन निरस्य, पुनराकाराणां प्रपञ्चमध्यपातित्वात प्रपञ्चस्य जन्यत्वात् तेषामपि तथात्वात् तेषु ब्रह्माभेदबोधनमोप- चारिकमतः साकारवादिन्यो न ब्रह्मनिरूपिका इति प्राप्त आह । अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वादिति । स्यादेतदेवं यद्याकाराणां प्रापचि- कत्वं भवेत्र त्वेवम् । न हि प्रपञ्चस्थितत्वेनैव प्रापश्चिकत्वं वक्तुं श:- क्यम् । त्वदभिमतस्यापि तथात्वापत्तः । अतो निराकारवादिनीवि-- व साकारवादिनीष्वपि श्रुतिष्वरूपवदेव तत् प्रतिपाद्यते । रूप्यते निरूप्यते व्यवहियते इति रूपं सर्वव्यवहारविषयत्वं, तद्युक्तं रूप- अद्विश्वम् । ब्रह्म तु तद्विलक्षणमित्यर्थः । यथा चैतत् तथा मृत्स्नाभ- क्षणादिप्रसङ्गनिरूपणन निरूपितम् । अथवा रूप्यते. व्यवहियत अ- नेनेति करचरणाधुच्यते । तथाच यथालोके करादिकं भिन्नं तद्वानं- भिमानी भिन्नस्तथा ब्रह्म न श्रुती करादिभिन्नं तदभिमानित्वेन नि- रूप्यते, किन्तु करादेरपि ब्रह्मत्वाद्भेदाभावापरूपमेव निरूप्यते, न तु रूपवदित्यर्थः । ननु कुत एव तदवगम्यते करादीनामपि ब्रह्म-. त्वमेव,न तद्भिन्नत्वमित्यत आह तद्विनिगमकम्, तत्प्रधानत्वादितिः। सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मैव प्राधान्येन प्रतिपाद्यं यतः । अयमर्थः । का रादीनामब्रह्मत्वे तनिरूपकाणां वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वनियमव्याहति- रतः करादिनिरूपकाः साक्षाद् ब्रह्मप्रतिपादका एवेति । सर्वन प्र. सिद्धापदेशात्, आमनन्ति चैनमस्मिनित्याद्यधिकरणरूपोपपत्तिहि- शब्दनाच्यते । स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोबाह्यः कृत्स्नो रसघना एवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्न प्रज्ञानधन एवेति, सत्वं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मति, आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरिति, आन- न्दमयोऽभ्यासादित्यादिश्रुनिस्मृतिन्यायकवाक्यतया सच्चिदानन्द- रूपत्वं करादीनामवधारणीयम् । अत एवाग्रे सूत्रकारोब्याह आह ·समकाशे अणुभाष्ये । अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९ ॥ मुख्यसिद्धान्तं वक्तुमेकदेशिनं दूषयति । तुशब्दस्तथा सि- द्धान्तं व्यावर्तयति । तथात्वं समवायातिरिक्तस्य तद्धर्मयोगात् । जडजीवधर्मयोगात् सर्वकामत्वादयो न भवन्ति कुतः ? । अम्बुव- दग्रहणात् । सर्वपरस्य हि प्रतिबिम्बेऽधिकरणधर्मवत्त्वम् । तत्र रूप- च तन्मात्रमिति । एता एव श्रुतयोऽत्रानुसन्धेयाः। त्वदभिमतव्या- ख्याने त्वरूपमित्येतावतैव चारितार्थ्यं स्यात् । रूपवत्त्वस्योभयवाद्य- ऽसम्मतत्वेनाविवादास्पदत्वात् तनिषेधानुपपत्तिः। रूपरूपवत्वस्य सिद्धान्त्यमभिमतत्वात् । एवं सति तथा कथनादस्मदुक्त एवार्थः सूत्रकाराभिमत इति ज्ञायते इति ॥ १८ ॥५॥ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * मु- ख्येत्यादि * । एतेनास्मिन्नप्यधिकरणे सर्वकर्मादयो ब्रह्मणि स- न्ति नवेत्येवं सन्देहः । उभयवाक्यश्रवणमेव सन्देहबीजम् । पूर्व- पक्षस्त्वौपचारिक इति पूर्वस्माद् विशेष इति बोधितम् । ननूक्तस्य मुख्यत्वाभावे किं गमकमित्यतो गमकं वदन्त एव सूत्रं व्याकुर्व- न्ति । * तुशब्द इत्यादि * । व्यावर्त्तनीयं सिद्धान्तमाहुः । * तथा- स्वमित्यादि * । तथात्वं नाम एकदशिनाङ्गीक्रियमाणं त्रिवृत्कृतजल- समवायिव्यतिरिक्तस्य ज्योतिषः सूर्यादेस्तद्धर्मयोगाजलधर्मयोगात कम्पादिकमिव जडादिसमवायिव्यतिरिक्तस्य ब्रह्मणो जडजीवधर्म- योगात् सर्वकामादय इत्येतं सिद्धान्तं नकारो व्यावर्त्तयति । त- थाच तुशब्द एव तस्य मुख्यत्वाभावगमक इत्यर्थः । हेतुं व्या. कुर्वन्ति । * सर्वेत्यादि * । सर्वस्मात् परस्य ब्रह्मणः प्रतिबिम्बे मति अधिकरणधर्मवत्त्वमेकदेशिना सिद्धान्तितम् । तत्र तन्मते निराकर्त्तव्य रूपरहितं तत्र विद्यमानं च न प्रतिबिम्बत इति दूषणं वक्तव्यम् । ब्रह्मणो जगद्वैलक्षण्यं वदता एकदेशिना ब्रह्मणि नीरूप- त्वस्य व्यापकत्वस्य च तत्राङ्गीकारात् । तथाप्येवमुक्तौ सिद्धान्तिन- मपि पर्यनुयुञ्जीत । सिद्धान्तेऽपि विरुद्धधर्माश्रयत्वाङ्गीकारेण त- ·३ अध्याये २ पादः। ९१७ रहितं तत्र विद्यमानं च न प्रतिबिम्बत इति वक्तव्यम् । तथापि स्वमतविरोधादम्बुवदग्रहणमिति । स्वच्छमम्बु प्रतिबिम्बं गृह्णाति । न हि तथा धर्मा ग्रहीतुं शक्नुवन्ति । धर्मत्वाच्च । सर्वाधारत्वेन तथोच्यमाने वैयर्थ्यमिति पूर्वमवोचाम । योरिवाकाशनैर्मल्यवत् स्वरूपात्मकरूपस्य दूरत्वस्य चाङ्गीकारादाका- शस्येव प्रतिबिम्बः सम्भवत्यतः स्वमतविरोधात् प्रतिबिम्बाधिकरण- स्वभावमादाय तन्मतदूषकं हेतुमाह । * अम्बुवदग्रहणमिति *। तदू व्युत्पादयन्ति । * स्वच्छमित्यादि * | अम्बु स्वच्छं तस्मादंशेन सं. श्लिष्टस्य सूर्यादेः प्रतिबिम्बं गृह्णाति । न हि तथा धर्मा ग्रहीतुं शक्नु- घन्ति ।हि यतो हेतोर्धर्मा मनोमयादिशब्दैकदशोक्तानि पृथिव्या घटा. दय इव ब्रह्मण उपादेयानि मनःप्रभृतीनि कार्याणि अस्वच्छानि । मनो हि शुद्धाशुद्धभेदेन द्विविधम् । तत्र शुद्धं कामविवर्जितमिति । तत्र प्रतिबिम्बिते ब्रह्मणि सर्वकामा एव न भासेरन् । अशुद्धस्य तु कामवत्त्वेऽपि अस्वच्छत्वादेव प्रतिबिम्बाग्राहकत्वम् । प्राणस्त्वा. पोमयोऽपि वायुरूपत्वात् प्रतिबिम्बग्रहणायोग्यः । तथा भारूपं तेजः आकाशश्च । तस्माज्जलादिवद् अंशेन संश्लिष्टस्य ब्रह्मणः प्रतिबिम्ब प्रहीतुं न शक्नुवन्ति । किश्च । धर्मत्वात् । समवेतं हि कार्य कारण- स्यावस्थाविशेषरूपत्वात् तद्धर्मभूतं तस्मात् । न हि समवेते कार्य समवायिनः प्रतिबिम्बः क्वापि दृष्टचरो, नाप्यस्वच्छे कस्यापि । अतः समवायिव्यतिरिक्तस्य समवायिनश्च ब्रह्मणो ग्रहीतुमशक्यत्व- बोधनायाम्बुवदग्रहणादित्युक्तमित्यर्थः । ननु माऽस्तु धर्माणामुपा- धिभूतानां प्रतिबिम्बग्राहकत्वं, तथापि धुभवाद्यधिकरणविषयवाक्ये ब्रह्मणः सर्वाधारतायाः सिद्धत्वाद् ब्रह्मण्येव मनःप्रभृतीनां तद्धर्मा- णां च प्रतिबिम्बोऽस्तु । तथा सति तेषां धर्माणामौपचारिकत्वमेव सेत्स्यतीत्यत आहुः । * सर्वेत्यादि * । यद्यपि रूपरहितस्य ब्रह्मणो न प्रतिबिम्बप्राहकत्वम् । आकाशादितुल्यत्वात् । तथापि भारूपत्व- मादाय अहिलतया तथोच्यमान तंषां धर्माणामुपाधिधर्मत्वेनैव प्रत्य- यः । लोके हिं स्थिर आधारे प्रतिबिम्बचञ्चलतायां तधर्मे चलने दि.

·समकाशे अणुभाष्ये। नच भ्रमाव कल्पनं वेदेनोच्यते । अप्रतारकत्वात् । सर्वज्ञत्वाच । म्बीयत्वेनैव भानस्य इष्टत्वात् । अतस्तद्धर्मत्वेन उपासनाया असिं- द्धस्तदनुवादवैयर्थ्यमिति पूर्वम् अपूर्ववरमुत्रव्याख्याने सर्वशब्दस्य प्रसिद्धानुवादकत्वकथनेनावोचामेति नात्र प्रत्यवस्थानावकाश इत्य- र्थः । न च यद्ययोग्यतैवोभयोस्तदा श्रुतौ कुतो जलचन्द्रादिदृष्टान्त उ- च्यत इति शड्यम् । एकस्यैवोपाधिभेदेन नानात्ववोधनाय तत्कथ- नात् । उपाधिना क्रियते भेदरूप इति, एकधा बहुधा चैव दृश्यत इति दृष्टान्तप्रयोजनोक्त्यैव तथा निश्चयादिति । नन्वत्र पूर्व ब्रह्मणः सर्वस्वनोपासनायाः, शान्त उपासीतेत्यन्तेन विधानात्, स ऋतु कु- ीतेस्यस्यापि व्यवहितेनोपासीतेत्यननैध सम्बन्धान्मनोमयत्वादिध- मविशिष्टत्वेन ब्रह्मण एवोपासनं विधीयत इति तत्र यथा सर्वत्वमा- रोपितम्, एवमत्र मनामयत्वादिकमप्यारोपितमेवेत्यम्बुवद्हणाभावे- ऽपि सर्वकामत्वादिधर्माणां कल्पितत्वादौपचारिकत्वमेवेत्यत आहुः। * नचेत्यादि * [ नात्र मनोमयत्वादिकमारोपितम् । उपासनाया एवात्राभावात् । अधेत्यनेन प्रक्रमभेदे बोधिते प्रकृतच्छेदेन व्यवहित- सम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वात् । किन्तु पूर्वोपासनया शुद्धान्तःकरण- स्य सर्ववेदान्तप्रसिद्धब्रह्मण उपदेशोऽयम् । स शान्तोऽन्यत्र रागरहितः, क्रतुं वक्ष्यमाणप्रकारकं निश्चयम् अध्यवसायात्मकम- विचलप्रत्ययं, तथा मननं वा स्वस्य वक्ष्यमाणभगवत्स्वरूपलाभार्थ कुर्वीतेति । एतेन शब्दान्तरेणापि तथा निश्चयात् । उपसंहारे व पूर्वोक्तधर्मविशिष्टस्यात्मनो ब्रह्मत्वम्, एतद् ब्रह्मेत्यनेन निगमयित्वा एतमितः प्रेत्याभिसम्भविताऽस्मीति, यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सा- अस्तीत्यत्रेतिशब्देन पूर्वोक्तं सर्व परामृश्य, यस्य स्यादद्धत्यनेन सर्वस्य सत्यत्वनिगमनादपि तथा निश्चयात् । आरोपितत्वे च भ्रमात् कल्प- नम्।तत्तु नात्र वेदेनोच्यते। अप्रतारकत्वात्, सर्वशत्वाच्च । यदि वं सत्यत्वं निगमयन् स्वयं सम्यग् ज्ञात्वा परस्मा आरोप्याऽन्यथा ध्यात् प्रतारक एव स्यात् । अज्ञात्वाऽऽरोपितं चेद् ब्रूयात् सर्व- शत्वादेव हीयेत । अतोनात्र तथा वक्तुं शक्यमित्यर्थः । एतेन मध्या- दिविद्यास्विवात्र कल्पनोपदेश इत्यपि निरस्तम् । तत्रैवमवचनात् । सांख्यवादिनं प्रति तद्रीतिबोधने तत्र तथा कथनाच । तत् तत्रैवोप- ·३ अध्याये २ पादः। विप्लववादिन एवं वचनं, न वैदिकस्य । पृथिव्यां तिष्ठनिसादि- विरोधश्च । तस्माद्ब्रह्मधर्मा एव सर्वकामादयो, न तूपाधिसम्बन्धादौपचारिका इति ॥ १९॥ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्ज- स्यादेवम् ॥ २० ॥ सिद्धान्तेन विरोधपरिहारमाह । विरोधो हि परिहरणीयो लोकवेदाभ्यां तदनुसारेण । महानवकाशोऽल्पोऽवकाशो, यथाव- काशं दश चमसानिति लौकिकवैदिकव्यवहारो वस्तुधर्मविरुद्धो पादितम् । अतो वेदान्तार्थविप्लववादिन एवैवं वचनं, न पैदिकस्ये- ति युक्तम् । किश्च । यदि अहिलतया भ्रमात् कल्पनमत्राङ्गीक्रियेत, तदाऽन्तर्यामिब्राह्मणमपि विरुध्येतेति दोपान्तरमाहुः । * पृथिव्या- मित्यादि * । पृथिव्यादिप्रपञ्चस्याविद्याकल्पितत्वाच्छुक्तिरजतक- ल्पे तस्मिनिरविद्यस्येश्वरस्य स्थित्ययोगात् तबोधकश्रुतिविरोधश्चे- त्यर्थः । सिद्धमाहुः । * तस्मादित्यादि * तस्मादिति * । अम्बुनीव मन प्रभृतिषु ब्रह्मप्रतिबिम्बस्यासम्भवात् तथाच धर्माणामीपत्रा- रिकत्वनिर्णयमाश्रित्य यत् प्लुष्यादिसाम्यं ब्रह्मण उक्तं, तदसङ्गत- मित्यर्थः ॥ १९ ॥ वृद्धिहासभाक्त्वमन्त वावुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥ सूत्रम- वतारयन्ति । * सिद्धान्तेनेत्यादि * विरोधपरिहारकस्यैकदेशिमत- स्यानुपपन्नत्वे दर्शिते विरोधस्यैव स्थर्यात् कथं तत्परिहार इत्याका- झायां तथेत्यर्थः । परिहारं व्युत्पादयन्तः सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * वि- रोधो हीत्यादि * तथाच तन्मते प्रतिबिम्बस्य वक्तुमशक्यतया लो- काननुसरणम् । भ्रमात् कल्पनस्याशक्यवचनतया वेदाननुसरणम् । अतस्तद्विहाय हेत्वन्तरेण परिहरतीत्यर्थः । अनुसारं व्युत्पादयन्ति । * महानित्यादि * * ब्रह्माऽप्येवमित्यन्तम् * । यथावकाशं दश ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । दृश्यते । व्यापकत्वं वृद्धिहासौ च आकाशस्यैव । तत्र यथा करके प्रविष्ट आकाशस्तथा व्यपदिश्यते । तथा सत्युभयसामञ्जस्यं भव- ति । अन्यथा एकतरबाधो भवति। एवं तत्तदनुप्रवेशाद् ब्रह्माऽप्ये- वम् । नचौपाधिकत्वम् । जपाकुसुमलौहिसवदन्यधर्मत्वाभावात् । अन्यानुविधायित्वेऽपि स्वधर्मा एव ते । कारणत्वादिवत् । चमसानित्यासादनविषये श्रुतिः । एवञ्चयनेऽपि । एतैरग्नि चिन्वी- तेति चित्तिः स्तुगित्यादिमन्त्रैश्चयनं विधाय, प्रकारप्रदर्शनावसरे चतुर्पु दिक्षु तत्तद्धोतृमन्त्रैश्चयन दर्शयित्वा, यथावकाशं ग्रहान् यथावकाशं प्रतिग्रहानिति, वाचस्पते विधे नामनित्यादिमन्त्रोपधे- यानां ग्रहसंशकानां देवस्यत्वेत्यादिमन्त्रोपधेयानां प्रतिग्रहसंज्ञका- नामिष्टकानां तद्दिङ्मध्ये योऽवकाशस्तदविरोधेनोपधानमाह । अव- काशश्चाकाश एव । तत्र यथापदेन स्वल्पत्वमहत्त्वादिकं सूच्यते । लोकव्यवहारस्तु धर्मविरुद्ध इति आकाशीयनैसर्गिकधर्मभूतविभु- त्वव्यधिकरणः । * उभयमामञ्जस्यमिति * विभुत्वाल्पत्वयोरैका- धिकरण्येन प्रामाणिकादरणीयत्वम् । तथाच यथा आकाशस्यांपा. ध्यन्तर्भावाद् वृद्ध्यादिभाक्त्वमेवं ब्रह्मणोऽप्युपाध्यन्तर्भावात् तदभि- व्यङ्गयसर्वकामादिधर्मवत्त्वमिति सूत्रार्थः । अत्र बीजं तु विषयश्रुता- वाकाशात्मेत्युक्तिः । अत आकाशदृष्टान्तस्य प्रकृतश्रुत्यनुसारित्वे, तत्तबुपाधिप्रविष्टं ब्रह्मापि तत्तद्धर्मवद् वक्तव्यं, न त्वेकदेश्युक्तरीत्ये- त्यर्थः । नन्वेवमपि तेषां धर्माणामौपाधिकत्वनौपचारिकत्वमेवाया- तीति को विशेषः सिद्धान्त इत्यत आहुः । * नचौपाधिकत्वमित्या- दि । यदि हि ते श्रुतौ जपाकुसुमलौहित्यवदन्यधर्मत्वेन प्रत्यायि. ताः स्युस्तदा तेषामौपाधिकत्वं स्यात् । प्रत्यायितास्त्वात्मविशेषणे- प्वात्मधर्मत्वेनातो न तथात्वमित्यर्थः ननु यद्यप्येते आत्मविशेषण- खेनोक्तास्तथापि मनोमयत्वादिकं पूर्वमुक्त्वा पश्चादुक्तास्तेन ब्रह्मणो मनआधनुविधायित्वमेव स्फुटीकृतम् । तथा सति तेषां तधर्मत्व- मेव, न ब्रह्मधर्मत्वमन्यानुविधायित्वस्यैव स्फुटीभावादित्यत आहुः । * अन्येत्यादि * तदभिध्यानसूत्रे आकाशादिलिङ्गतया तत्तदनुवि- धायित्वस्य सिद्धत्वादत्र मनायन्यानुविधायित्वेऽपि सर्वकामादयो ·३ अध्याये २ पादः। ९२१ नचागन्तुकत्वात् तद्धर्मा एव न भवन्तीति वाच्यम् । अन्यधर्मत्वे प्रमा- णाभावात् । तद्गतत्वप्रतीतेश्च दृष्टत्वाच्चाविरोधः । अविरोधम- कारोऽयम् । यथोभयसामञ्जस्यं भवति प्रकारोऽपि तस्यैव तथा वक्तव्यः । तस्माद् यथा आकाशस्य वृद्धिहासभाक्त्वं करकादि- ब्रह्मधर्मा एव । यथा तत्रत्यं कारणत्वम् । आदिपदेन, विश्लिष्ट- शक्तिबहुधेव भातीतिस्मृत्युक्तं शक्तिविश्लेषादिकमपि संगृहीतं झे- यम् । तेन स्वल्पकार्यकरणेऽपि नौपाधिकत्वमित्यर्थः । नन्वेवमन्या- नुविधायित्वे तेषामागन्तुकत्वं तु सिद्धम् । तथा सति नैसर्गिकत्वा- भावादन्यधर्मा एव भवन्ति, न तु भगवद्धर्मा इत्यत आहुः । * नचा- गन्तुकंत्यादि * कामः सङ्कल्प इति श्रुतौ, अशुद्धं कामसङ्कल्पमिति श्रुतौ च कामसङ्कल्पयोः केवलयोरेव मनोधर्मत्वं श्रूयते, न तु सर्व- त्वसत्यत्वविशिष्टयोस्तयोरतोऽन्यधर्मत्वे श्रुत्यभावः । लिङ्गवाक्यप्र- करणाभावस्तु स्फुटः । स्थानं त्वन्यानुविधानेनैव व्याख्यातमतः प्र- माणाभावात् तथेत्यर्थः । समाख्यानन्तु बहुव्रीहिणा ब्रह्मधर्मत्वमेव स्फुटीकरोतीत्याहुः । * तद्गतेत्यादि * ननु यद्यप्येवं तथापि युक्ति- भिरनुचितनस्य मननत्वात् तच्छेषत्वेनैतत्पाठेऽप्युपासनाशेषत्वमेव, न तु स्वतन्त्रब्रह्मधर्मत्वमेषाम् । यथा अस्थूलत्वादीनामतस्तदपेक्षया निर्बलत्वात् कथमविरोध इत्यत आहुः * दृष्टत्वाचाविरोध इति * सोऽकामयत बहु स्यामित्यत्र सर्वविषयककामस्य ब्रह्मधर्मत्वेन हष्ट- त्वादेतेषां स्वाभाविकब्रह्मधर्मत्वेन नैर्बल्याभावादविरोध इत्यर्थः । नन्वेवं सति धर्मविधिनिषेधयोरेकविषयत्वाद्विरोध एवायातीति कथमविरोध इत्यत आहुः * अविरोधेत्यादि * अयमस्मदुक्तरीतिकः । यथोभयसामञ्जस्ये श्रुतिद्वयस्य मुख्यार्थप्रतिपादकता भवति । एक- देशिना दृष्टान्तेनैवाविरोधसाधनात् । प्रकारांपि दृष्टान्तस्यैव श्रुत्य- नुसारेण वक्तव्यांऽन्यथैकदेशी न मन्येतातस्तथेत्यर्थः । उक्तं निगम- यन्ति * तस्मादित्यादि * । तथाच यदा भगवान् सत्त्वादिष्ववतर- ति, किश्चित्कार्यार्थ जीवे आविशति वा तथा च ये कर्मादयः आश्च- र्यजनकाः प्रतीयन्ते । यथा परशुरामादिषु निःक्षत्रीकरणादयः । य.

·९२२ समकाशे अणुभाष्ये। बन्तर्भावात् तथैवोभयसामञ्जस्यादेवं ब्रह्मापि वृद्धिहासपदेन शरीरे आकाशजीवयोरेकमुदाहरणं बोधयति ॥ २० ॥ दर्शनाच्च ॥ २१॥ हेत्वन्तरमाह । भगवति सर्वे विरुद्धधर्मा दृश्यन्ते । न हि दृष्टे ऽनुपपन्नं नाम । ब्याघातात् । तादृशमेव तद् वस्त्विति त्वध्यवसायः या चन्द्र प्रतर्दनाख्यायिकोक्ता दैत्यवधादयः । यथा च गुर्वादी भग. बद्रतिभ्यञ्जनादयस्ते सर्वे आधाराभिष्यङ्गया भगवद्धर्मा एव, न स्वाधारधर्माः । एतदेव ज्ञापयितुमाहुः । * वृद्धिहासपदेनेत्यादि * | तथाच जीवन्मुक्तदशायामानन्दाविर्भावेन व्यापकत्वेऽप्यणुत्वस्य य- रवाधस्त त्राप्येषा युक्तिः। शरीरान्तःस्थिती तेनाभिव्यज्यमानमपि जी- धर्मभूतमेवाणुत्वम् । आनन्दाविर्भावेन चाभिव्यज्यमानं व्यापक- स्वम् । ब्रह्म तु ततोऽप्यधिकम् । अन्यथा व्युच्चरणादिश्रुतिविरो- वापसेः । एतावान् परं विशेषः । आकाशे विभुत्ववजीवाणुत्वं सह- जम् । अन्यथा क्षुद्रा इति विशेषणबाधापत्तेरिति । तथाच पूर्वमर्भ- कोकःसूत्रे, व्योमवच्चेत्यनेन यदुक्तं तदेवात्र स्मारितम् ॥ २०॥ दर्शनाच्च ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * हेत्वन्तरमाहेति * । एव. मुपाधिसम्बन्धनाभिव्यज्यमानत्वे तेषां नैमित्तिकत्वेनागन्तुकत्वमेव घृतद्रवत्वादिवत् । ननु स्वाभाविकत्वं, तथा सति सृष्टेः पूर्व नि. ईर्मकमेव स्यात् ततश्च सोऽकामयतेत्यादिरपि पीडयेतेति तदभावा- प हेत्वन्तरमाहेत्यर्थः । अत्र सूत्रे उभयसामञ्जस्यादेवमिति पदद्वयं पूर्वसूत्रादनुवर्तते । चो बुद्धिस्थसमुच्चायकः । तथाच केवलब्रह्म- बोधकश्रुतिषु तत्तद्धर्मदर्शनात् प्रत्यक्षेणापि भानात् स्मृतावपि सि- अत्वाद् ब्रह्म एवं यथा प्रतीयते ताहशम् । तत्र हेतुरुभयसामञ्जस्य मेव । तदेतद् हदिकृत्य सूत्रोक्तं दर्शनं विवृण्वन्ति । * भगवतीत्या- दि * । तथाच वैश्वानरविद्यायां प्रादेशमात्रत्वाभिविमानत्वं घु- मूर्खत्वादिकं पुरुषत्वं पुरुषविधत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वम् । तैत्ति- रीये, यदेकमध्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तावित्येक- साव्यक्तस्थानन्तरूपत्वम् । एवं श्रुत्यन्तरेऽपि, आसीनो दरं व्रजती- ·३ अध्याये २ पादः। ९२३ मामाणिकः । चकारादुलूखलबन्धनादिमसक्षमेषोभयसाधकं दृष्ट- मिति । अथो अमुष्यैव ममार्भकस्पति च । तस्माच्छतिस्पति- प्रसौः सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्ममतीतेने विरोधः ॥ २१ ॥ प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भयः ॥ २२ ॥ स्यादीनि हश्यन्ते । एवं मिथिलागमने श्रुतदेवजनकयोह एककाला- वच्छंदेन प्रवेशादिकं स्मृतिसिद्धं दृश्यते । अवतारदशायां गोवर्द्धनो- खुरणादिकमवस्थासाधनविरुद्ध कार्य च हश्यते । तत्र प्रत्यक्ष- श्रुतिसिद्ध सर्वजनीनदर्शनसिद्ध ताइक्स्मृतिसिद्ध च ब्रह्मणो विरु- सुधर्माश्रयत्वऽनुपपत्तेर्वक्तुमशक्यत्वावस्तुस्वभावमेवादाय दर्शन- स्येच्छानुग्रहादिहेतुकत्वं चादाय ताहशनिश्चयस्य प्रामाणिकत्वमवग- म्तव्यमित्यर्थः । * उभयसाधकमिति*स्वल्पत्वमहत्त्वयोः साधकम् । सत्र बहूनांदाम्नां सन्धानेऽपि न स्वरूपवेष्टकत्वं, स्वरूपस्य चन प्रथम- परिमाणादाधिक्यम्। अन्यथाविस्मयानापत्तेः। मृत्स्नाभक्षणव्यादान- एपले च स्पष्टमेव तथात्वम् । एवं विदिततत्वायामिति तत्र कथना- त् । मायामोहस्य तदुत्तरं कथनाश्चेति । तेना सिद्धमाहुः । * तस्मा- दित्यादि * । वैश्वानरेऽर्थक्रमस्य बलीयस्त्वमुपगम्य विरोधस्य परि- हर्तुं शक्यत्वेऽपि काठके तथा वक्तुमशक्यत्वात्।उलूखलबन्धने स्व- ल्पस्य यत्तावत्सु दामस्वमानं तस्य स्वरूपधर्मत्वे, मानान्तरेण, शरीर. तदाधारस्य विरुद्धधर्माश्रयतायाः प्रत्यक्षसिद्धतया. चापह्रोतुमशक्यत्वेन अभिन्ननिमित्तोपादानत्वोपगमेन च विरुद्धध- माश्रयत्वस्य प्रामाणिकत्वाच्छुत्यादिभिस्तथात्वेन ब्रह्मप्रतीतेन. वि- रोध इति प्रकृतानां सर्वकामत्वादीनामप्यौपचारिकत्वकल्पनं नै- मित्तिकत्वेनानित्यत्वोद्भावनं चाप्रयोजकमित्यर्थः । एवमेताभ्यां सू. त्राभ्यामत एवचोपमेतिसूत्रोक्तं सर्व प्रत्युक्तं शेयम् ॥ २१ ॥ प्रकृततावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ सूत्र- धर्मत्वे वा ·९२४ समकाशे अणुभाष्ये । परमार्थतो विरोधं परिहत्य युक्त्यापि प्रतिषेधति । ननु स- विशेषधर्माणामस्थूलादिवाक्यनिषेधात् कथमविरोधः प्रसेतव्य इति चेत् तत्राह । प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति । प्रकृते यदेतावत्प- रिदृश्यमाना यावन्तः पदार्था लौकिकास्तेषामेव धर्मान् निषेधति । प्रतीतस्यैव हि निषेधात् । अतो जगद्वैलक्षण्यमेवास्थूलादिवाक्यैः प्रतिपाद्यते, न तु वेदोक्ता ब्रह्मधर्मा निषेधुं शक्यन्ते । कुत एत- दवगम्यते तत्राह । ततो ब्रवीति च भूयः । यचैव वाक्ये पूर्व नि- षेधति तस्मिन्नेव वाक्ये पुनस्तमेव विधत्ते । यतो वाचो निवर्तन्ते मवतारयन्ति । * परमार्थत इत्यादि * परमार्थत इति * । वस्तु- विचारात् । एवं सर्वैः प्रकारैः परिहतेऽपि विरोधे पुनर्युक्त्या परिहा- रस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां वस्तुनस्तारक्स्वभावत्वममन्वानं प्रति युक्तिरवश्यं वक्तव्येत्यतः सूत्रांशमवतारयन्ति । * नन्वित्या- दि * । तथाच पूर्वसूत्रोक्तदर्शनस्य अवतीर्णे स्वेच्छया व्यवहार्ये प्र- पञ्चसलक्षण एव प्रतीयमानैकविशेषविरुद्धविशेषान्तरविषयवान तेन प्रपञ्चविलक्षणे सर्वविशेषशून्ये शानाकारे तद्विरुविशेषवत्त्व- सिद्धिरिति तत्र धर्मविधिनिषेधयोरविरोधः कथं प्रत्येतव्य इत्या- काङ्क्षायामविरोधप्रत्ययप्रकारमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति । * प्रकृते य- दित्यादि * शङ्ख्यन्त इत्यन्तम् * । प्रकृते इति गार्ग्युपक्रान्ते प्रपञ्चे- गार्गीप्रश्ने वा । तथाच जगद्वलक्षण्यबोधनेन तत्प्रकारका धर्मा नि- षिध्यन्ते, न तु तत्सहशाः स्वरूपधर्मा अपि । अतो न ते औपचारि- का इत्ययं तत्तदभावयोरविरोधप्रत्ययप्रकारः । तेन निषेधमात्रदर्श- नात् सर्वकामत्वादीनामौपचारिकत्वकल्पनं यद् दर्शयतिसूत्रे कृतं तदनया युक्त्या परिहतमित्यर्थः । अत्र प्रमाणाकाङ्क्षायां सूत्रशेषमव- तारयन्ति । * कुत इत्यादि * । उदाहरणमाहुः । * यत इत्यादि । अत्र ज्ञानकरणाप्राप्तिकथनमुखेन पूर्वार्द्ध शानं निषिध्योत्तरार्द्ध तद्वि- धते । अस्थूलवाक्येऽपि, अवागमनः, अमुखमिति प्रशासन कारण- निषेधमुखेन प्रशासनं निषिध्य, एतस्यैवेत्यादिना तद् विधत्ते । एवं ·३ अध्याये २ पादः। ९२५ अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानिति । तथा अस्थूल- वाक्येऽपि, एतस्यैव प्रशासने, एतद विदिवा, आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । चकारादेकवाक्योपाख्यानभेदी संगृहीतौ । सर्वत्र लौकिकं प्रतिषेधसलौकिकं विधत्ते इति युक्त्या निर्णयः । तस्माद् युत्त्याप्यविरोधः ॥ २२॥ सर्वधर्मनिषेधमुखेन वेद्यत्वं निषिध्येतद्विदित्वेत्यादिना तद्विधत्ते।त था न तदनोति कश्चनेति व्याप्ति निषिध्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेत्य- नेन तां विधत्ते । न तदनोतीत्यस्य भोजनार्थकत्वपक्षे त्वत्र भगव- स्कर्तृकं च भोगं निषेधति, सोऽश्नुते सर्वान् कामानित्यादौ तद्विध- ते इति बोधयितुमाहुः * चकारादित्यादि * । तथाच यथा श्वेताश्व- तरे, अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्तेति कर्तृत्वं निषेधति, तथा मुण्डके कर्तारमीशमिति विधत्ते । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । तथाच कर्मणि साध्ये व्यक्तिभेदेन षोडशिग्रहणाग्रहणवन्नित्य एकस्मिन् ब्रह्मणि शेयत्वाशेयत्वप्रशासितृत्वाप्रशासितृत्वादीनां विकल्पस्या- शक्यवचनतया वाक्यस्याबाधकतायां तनिवृत्त्यर्थ लौकिक निषेध- त्यलौकिकं तं धर्म विधत्ते इति व्यवस्था मन्तव्या । स्थूलत्वादीनां लौकिकानामेव निषेधदर्शनाताईहशप्रशासितृत्वादीनामलौकिकाना- मेव विधानदर्शनात् । अतो ये वस्तुखभावतो विरुद्धधर्माश्रयत्वं न मन्वते तान् प्रत्येवं लौकिकालौकिकविभागरूपया युक्त्या निर्णयः । तेन श्रुत्या बोध्यमाना ये सर्वकामत्वादयस्तेऽप्यलौकिका एव । मन्द. धियामविचारकाणां परं नामतौल्येन भ्रमः। नचानाप्तकामत्वापत्तिः। अभिध्यारूपत्वेन स्वयमेव तत्पूर्तिकरणेन चादोषात् । एतेन जीवतु- ल्यतापत्तिरपि परिहृता बोध्या।तस्माच्छ्रत्यक्षराण्यननुसन्दधानानां बोधार्थ युक्त्याप्यविरोध आचार्येणोक्त इत्यर्थः । एतेनैव यावधर्म- न्यत्वं ब्रह्मणो वदन्तोऽपि प्रत्युक्ता वेदितव्याः । अन्य त्वस्मिन् सूत्रे, द्वेवा व ब्रह्मण इति वाक्यं विषयत्वेनाहुः। त- दर्थ विद्वन्मण्डने एतद्वाक्यार्थोऽपि विचारितः। तथाहि। नेति नेतीत्यत्र इतिशब्दःप्रकारवाची। तथाच पूर्व मूर्तीमूर्तब्रह्मणो विभूतिरूपं,य एवं .

·सप्रकाशे अणुभाष्ये। तदव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ शब्दरलविचारेण विरोधं परिहृसार्थबलविचारेणाविरोध तिपादनायाधिकरणमारभते । सर्वाणि विरुद्धवाक्यान्युदाहस चि- न्सन्ते । न चक्षुषा गृह्यते, कश्चिद्धीरः प्रसगात्मानमैक्षद, नापि घेदेत्यन्तेन निरूप्य यस्यैतद्रूपद्वयं पूर्वमेव षष्ठयन्तेन पदेन निरूपित- भेदस्य तस्मिनिरूप्यमाणेष्वपि सर्वतःपाणिपदान्तत्वादिष्वेवं लौकि- कत्वेन वेदनं मा भूदिति भिन्नप्रक्रमेणेतत्प्रकारकं वेदनं ब्रह्मणो निषे- धति । अथात इत्यादिना । अयमर्थः । ब्रह्मण्यपि मूर्त्तामूर्तरूपे सर्व- तःपाणिपादान्तेत्यादिश्रुत्युक्ते वेदितव्ये । परन्त्वित्यनेन प्रकारेण न वेदितव्ये ब्रह्मण एते रूपे इति, किन्तु ब्रह्मैवेति वेदितव्ये इत्यर्थः । अत्र विनिगमकमाह सूत्रकारः । ततो ब्रवीति च भूय इति । शेषं स्फुटम् । यत्तु प्रकृतशब्देन, द्वे वा व ब्रह्मण इत्यादिनोक्तं मूर्तामूर्त- लक्षण रूपद्वयं परामृश्यत इति मतं, तत्र प्रकृतत्वं प्रतिषेधतीत्येता. वरीष बारितायें सत्येतावत्पदं व्यर्थम् । नच प्रकृतस्य ब्रह्मणः प्र. कृते वा ब्रह्मणि एतावत्वं प्रतिषेधतीति व्याख्यानान्न दोष इति वा- ध्यम् । तथा सति ततो ब्रवीति च भूय इत्यस्य धैयर्थ्यापातात् । प्रकृतपदेनैव ब्रह्मप्रमिती तदभावशङ्कानुदयेन तत्सत्तायां मानाका- वार्थ तत्कथनप्रयोजनाभावात् । तस्मादस्मदुक्त एवार्थ इति ॥२२॥६॥ तदव्यक्तमाह हि ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः । * शब्दबले- स्यादि * । तथाच यद्यपि स्खविचारे तस्यानावश्यकत्वं तथाप्यन्यै- ऋषिभिरर्थबलेन विचारस्याङ्गीकृतत्वात् तेनाविचारे तेषां निर्विशेष- पक्षपातात् सविशेषश्रुतिः पीड्येताविचारिते त्वर्थसामध्यें वस्तुस्व- भावाश्योभयसम्भवान श्रुतिपीडेत्यतस्तनिवारणार्थ तदारभत इत्य- र्थः । ननु विरुद्धवाक्येषु चिन्तितेषु किमवशिष्टं येनार्थबलाद्विरोधो- स्थानमित्यत आहुः । * सर्वाणीत्यादि *। * सर्वाणीति * । प्रमा- नाग्राह्यत्वतद्राह्यत्वयोधर्मराहित्यतद्वत्तयोराकारराहित्यतद्वत्तयोर्गुण- राहित्यतत्तयोर्बोधकानि । सर्वरूप इत्यनेन यथा महारजनं वास

·३ अध्याये २ पादः।
९२७
वाचा, सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति, अपाप्य मनसा सह, मनसैवै.
सदाप्तव्यम्, अस्पर्शमगन्धमरस, सर्वरूपः सर्वगन्धः सर्वरसः, अ-
पाणिपाद इसादि, विश्वतश्चक्षुरिसादि, निर्गुणश्च, यः सर्वज्ञः
सर्वशक्तिरिखादि विरुद्धवाक्यानि । न हि वस्तु द्विरूपं सम्भवति ।
पाक्यद्वयमपि प्रमाणम् । तथा सति प्रमाणान्तरानुरोधेनैकस्य
खार्थे प्रामाण्यमन्यस्योपचरितार्थत्वमिति युक्तम् । तत्र प्रसक्षानु-
रोधेन निर्णयो विचार्यते । तत्र पूर्वपक्षमाह । तदव्यक्तम्। तद् ब्रह्म
अव्यक्तमेव भवितुमर्हति । कुतः । आह हि श्रुतिप्रसक्षाभ्याम् ।
नेति नेसात्मा अग्राह्यो न हि गृह्यत इति । न हि गृह्यत इसनुभव-
साक्षिक प्रमाणं श्रुतिराह । न हि केनचिदपि चक्षुषा मनसा वा
ब्रह्म दृष्टमस्ति । सर्वरूपत्वे तु सर्वैरेव द्रष्टुं शक्येत । तस्मात् सर्व-
धर्मवत्त्वेन प्रतिपादकान्युपचरितार्थान्येव । अनुभवविरोधादिसे
माप्तम् ॥ २३ ॥
?
इत्यादिश्रुतिस्तद्विरुद्धा, अरूपमव्ययमिति श्रुतिश्च स्मार्त इति बो-
ध्यम् । सन्देहमाहुः । * न हीत्यादि * तथाच लौकिकालौकिकभेदेन
व्यवस्थायां कृतायां माऽस्तु शब्दे संशयस्तथाप्यर्थे संशयो दुर्वार इत्य-
थः । सन्देहबीजमाहुः * वाक्येत्यादि । तत्र पूर्वपक्षमुत्थापयितुमा-
पासतो निर्णयप्रकारं वदन्ति * तथा सतीत्यादि * विचार्यत इत्य-
म्तम् * । पूर्वपक्षमाहुः * तत्रेत्यादि * यद्यपि पूर्व सर्वप्रमाणापेक्ष-
या शब्दस्यैव प्राबल्यं निर्णीतं, नथापि शब्दस्यार्थसापेक्षत्वादर्थव-
लेनैव विचारो मुख्य इति श्रुत्यर्थानश्चायनायार्थबले विचार्ये पूर्वप-
क्षमाहेत्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति । * आह हीति * हि श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यां
हेतुभ्यां श्रुतिराह । अतस्तदव्यक्तमिति योजना श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यामिति
यदुक्तं तत्र का श्रुतिः किं प्रत्यक्षमित्याकालायां तदेव विभजन्ते ।
* मेतीत्यादि * अस्यां श्रुतौ कथं प्रत्यक्षप्राप्तिरित्यत आहुः । *
हीत्यादि * तदेव विवृण्वन्ति । * म हि केचिदित्यादि * ॥ २३ ॥

·९२८ सपकाशे अणुभाष्ये । अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ अपीति पूर्वपक्षगर्दायाम् । सर्वथा मूर्खः पूर्वपक्षवादी । यतः संराधने सम्यक् सेवायां भगवत्तोषे जाते दृश्यते । श्रद्धा भक्ति- ध्यानयोगादवेहि, यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः, भत्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन, ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपे- ति । द्विविधमपि रूपं दृश्यते । ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्याय- मानः, अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपमिति । संराधकस्य स्वानुभवो, ध्रुवादीनामनुमापकत्वश्च ।तस्मात् प्रसक्षा- अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * अपीत्यादि * अत्र दर्शनसूत्रोक्तो इशिर्व्यवहितोऽप्यर्थबलात् परा- पृश्यते । तथाच केवलस्य प्रत्यक्षादेः प्रमाणस्य लौकिकत्वेन नैर्ब- ल्येऽपि साधनबलसिद्धस्य तस्यालौकिकत्वेन प्रबलत्वात् केवलानु- भवविराधोऽप्रयोजक इति साधनसिद्धेन प्रत्यक्षेण निर्णय इत्यर्थः । हेतुं व्याकर्तुं श्रुतिस्मृती उपन्यस्यन्ति । * श्रद्धेत्यादि * इयं कैव- ल्योपनिषत्स्था । परमेष्ठिना आश्वलायनं प्रत्येतेन साधनेन जानीही- त्यत्रोपदिष्टम् । शानविषयं च ब्रह्म सर्वदेवतादिमयं शिवाकारं निरा- कारं चोपदिष्टम् । द्वितीया काठके मुण्डके च । तत्राद्ये, आसीनो दूरं प्रजतीत्याधुक्त्वोक्ता । तत्राप्यासीनत्वादिना साकारताया अशरीर- मित्यनेनाऽनाकारतायाश्च लाभः । द्वितीयेऽपि द्वितीयमुण्डके विरु- बधर्माश्रयं परमात्मानं प्रस्तुत्योक्ता । अत्र तनुं खामिति कथनात साकारलाभ इति तत्राप्येवम् । गीतावाक्यं तु विश्वरूपं दर्शयित्वा ततः स्वरूपं चतुर्भुजाकारं प्रदोक्तं भगवता । * द्विविधमिति * साकारं निराकारंच । तथाच श्रुतिस्मृत्युक्तसंराधकप्रत्यक्षानुरोधेना- र्थवले विचारितेपि निराकारं साकारं चेति सिद्ध्यति, न तु कंवल- मव्यक्तमग्राह्यमेवेति त्वदुक्तमसङ्गमित्यर्थः । एवं प्रत्यक्षानुमान- शब्दयोः भुतिस्मृतिपरत्वमभिप्रेत्य व्याख्यातम् । एवं व्याख्याने शब्द- बलमेवायातीत्यपरितोषेणातः परं साक्षात्कारानुमितिपरत्वं प्रत्य- क्षानुमानपरत्वं चादाय व्याकुर्वन्ति * ततस्त्वित्यादि * । लौकिक- ·३ अध्याये २ पादः। ९२९ ऽनुमानाभ्यां, श्रुतिस्मृतिभ्यां वा ब्रह्म साकारमनन्तगुणपरिपूर्ण चेति नान्यक्तमेवेति निश्चयः। अतो लौकिकालौकिकासक्षविषय- त्वादुभयवाक्यार्थरूपमपि ब्रह्म ॥ २४ ॥ प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥२५॥ पुनः प्रकारान्तरेण पूर्वोक्तमेव स्थिरीकर्तुमधिकरणान्तरमा- रभते । तत्र सूत्रद्वयेन पूर्वपक्षद्वयमाह । ननु प्रयक्षानुरोधेनोभयविध- वाक्यसमाधानं नोपपद्यते । वस्तुशक्त्यैव निर्णय उचितः। न तु श्रु- तिपयक्षाभ्याम् । यथा प्रकाशजलसुवर्णादीनामनेकविधत्वं नाङ्गी- क्रियते । सूर्यचन्द्रमणिप्रकाशादिषूष्णशीतानुभवरूपस्पर्शाः प्रती- प्रत्यक्षं शुद्धमनःसंयोगजम्, अलौकिकं दिव्यदृष्टिज, विपरीतं वा । तथाचैतयोः श्रुतिस्मृत्योः प्रत्यक्षमात्रबोधकत्वादत्र साधनसिद्धप्र- त्यक्षादर्थस्वभावेऽवधारिते, तं यथा यथोपासते इति श्रुत्या, अव्यक्त- निष्कलोपासकस्य तथैव प्रत्यक्ष वाङ्मनसेनाप्राप्यं च, वृतस्य तु त- सद्धर्मवत्त्वेन प्रत्यक्ष वाङ्मनसगम्यं चेति तादृशतादृशसम्यक्प्र- त्यक्षविषयादर्थस्वभावादेवाविरोधनिर्णय इत्यर्थः । प्रत्यक्षस्य प्रामा- णिकत्वसाधनं दर्शनसूत्रादत्राधिकं तेन प्रकाशवत्सूत्रोक्तमेव हढी- कृतं शेयम् ॥ २४ ॥७॥ प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ अधि- करणप्रयोजनमाहुः । * पुनरित्यादि * । ब्रह्मणः श्रुत्येकसमधिग- म्यत्वाच्छ्त्यवगतस्वरूपस्यैव बलेनोभयरूपत्वं दृढीकर्तुमधिकर- णान्तरमुपोद्धातसङ्गत्यारभते । अत्र ब्रह्मस्वभावः संराधकप्रत्यक्षेणा- ऽवधारयितुं शक्यो, न वेति संशयः। साधनस्य ज्ञानार्थत्वम्, अगृह्य- श्रुत्या ब्रह्मणो दुईयत्वं च सन्देहबीजम् । पूर्वपक्षी तु तत्र द्वाविति तावाहुः । * तत्रेत्यादि * । * पूर्व- पक्षद्वयमिति * । भक्तप्रत्यक्षेण न निर्णय इत्येकः । श्रुत्यापि नेत्यप- रः। स च द्वितीयसूत्रे फलितकथनेन स्फुटो भवतीति तथेत्यर्थः । कुतो वस्तुशक्त्यैवेत्यतो दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति । * यथेत्यादि । एत- ११७ ·'सप्रकाशे अणुभाष्ये। यन्ते । न हि तेजसि तावन्तः स्पर्शा अङ्गीक्रियन्ते । जले च हिम- सप्तकुण्डादिषु । तथा सुवर्णे वर्णभेदाः । न हि सर्वे स्वाभावि- काः। तेजस्वादिस्वभावहानिप्रसङ्गात् । तथा ब्रह्मणोऽप्यवैशेष्य- मङ्गीकर्तव्यम् । निर्विशेष हि ब्रह्मेति सर्वप्रसिद्धिः । चकारादेवं साधका, अग्राह्यो न हि गृह्यत इसेवमादयः । ननूक्तं भक्तस्य तथा साक्षात्कारात तादृशश्रुतेश्च नैकविधत्वमङ्गीकर्तुं शक्यत इति। नैष- दोषः । प्रकाशश्च कर्मणि तपःमणिधानादिकर्मणि भगवतः प्र. काशः । तत्र यथा तेषां कामस्तथा प्रकटीभवति । चकारादप्रका- शान्यथाप्रकाशौ । तत्र हेतुः । अभ्यासादात्तेः । ययेकवारं प्र. कट: स्यात् तदा तद्रूपत्वमङ्गीक्रियेतापि । प्रतिभक्तं प्रतिकर्म चा. विर्भावः । अतः प्रकाशोपि कृत्रिम एव । दीपप्रकाशवत् । अ. न्यथा सर्वदा स्यात् । तस्मान्न भक्तपयक्षेण निर्णयः ॥ २५ ॥ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ फलितमाह । अत:- अभ्यासादनन्तेन अनन्तरूपेण आवि- र्भावः । न ह्येकं वस्तु प्रतिक्षणमन्यादृशं भवति निमित्तभेदव्यतिरे- केण। कचिद भक्तकामश्च निमित्तत्वेन प्रतीयते । न हि निमित्त- भेदेन जायमानं वस्तु भवति । किन्तु तथा सति लिङ्गं विग्रह एव स्यैव विवरण*सूर्यचन्द्रेत्यादि * * एवं साधका इति * निर्विशेषत्व- साधकाः । पूर्वस्मादयं भिन्न एकदेशीति शापयन्तः सूत्रशेषमवतार- यन्ति । * ननूक्तमित्यादि * । अनेन सूत्रेण प्रकाशवत्सूत्रोकमप्या- क्षिप्तं शेयम् ॥ २५॥ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ * न हि निमित्तभेदेन जायमान वस्तु भवतीति * । अत्रावस्तुत्वे हेतुर्जायमानत्वमय । तत्रापि हेतु.

·३ अध्याये २ पादः। भवति । युक्तश्चायमर्थः । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तभद् वपुः प्रणयसे सदनुग्रहायति। अतः श्रुसा प्रसक्षेण वा तथा निर्णयः कर्तुं शक्यः । तस्मात् सर्वागोचरमेव ब्रह्मेसेवं प्राप्तम् ॥२६ ॥ उभयव्यपदेशात् स्वहिकुण्डलवत् ॥ २७ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । नैवं केवलयुक्त्या लोकदृष्टान्तेन निर्णयः शक्यते कर्तुम् । अन्यथेदं शास्त्रं व्यर्थमेव स्यात् । अत्र हि वेदादेव ब्रह्मस्वरूपज्ञानम् । तत् कथं स्वरूपशव्या निर्णयः । बम भयरूपम्। उभयव्यपदेशात्। उभयरूपेण निर्गुणत्वेनानन्त- यंवरियेत्यत्र प्रवणस इति पदोक्तं करणम् । तथाच तेषां धर्माणां शरीरविशिष्टमुपक्रम्य पठितत्वाच्छरीरधर्मत्वं घा, तदभिव्यङ्गया- गन्तुकधर्मत्वं वा । तथा सत्यपागादग्नेरग्नित्वमितिवत् कार्यत्वमेव, न त्वनागन्तुकानारोपितत्वरूपं वस्तुत्वम् । अत्र, यद्यद्धियेति स्मृ- स्युपन्यासेन प्रकाशवत्सूत्रोक्तोऽवयादिति हेतुरपि सदनुग्रहार्थ- स्वेनान्यथासिद्ध इति ज्ञाप्यते । * तस्मादिति * । उक्तविधप्रत्यक्ष- बोधकश्रुतिभिर्भकप्रत्यक्षेण चानिर्णयात् ॥ २६ ॥ उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलवत् ॥ सूत्रं व्याकुर्वन्ति ।तु- शब्द इत्यादि * I * अन्यथेति * । युक्त्या लोकदृष्टान्तेन च निर्णये इदं विचारशास्त्रं व्यर्थमेव स्यात् । अत्र हि दर्शनान्तरादयमेव विशे- षो यद्वेदादेव ब्रह्मस्वरूपशानं प्रमितिरूपं, न लौकिकैः प्रमाणैस्तन्या- यैर्वा । उपचारनिवृत्त्या श्रौततात्पर्यज्ञापनार्थमेवास्य शास्त्रस्य प्रवृ. से। तब जन्माधिकरण एव शास्त्रयोनित्वादित्यनेन निर्णीतम् । अतो वेदमन्तरेण स्वरूपस्य तक्तेश्चानवगमात् केन प्रकारेण स्व. अपशक्त्या निर्णय इत्यर्थः । एवं तुशब्दं व्याख्याय शेषं व्याकुर्वन्ति । * ब्रह्मेत्यादि * । न केवलं स्वरूपशक्त्या निर्णीयते, किन्तु श्रुत्युप- पृष्धयेत्यतो हेतुं विवृण्वन्ति । * उभयस्यादि * । उभयोर्विरुद्धधर्म- योग्रंपदेश उभयव्यपदेशस्तस्मात् । यत्रैवास्थूलादिवाक्ये निर्गुण- ·९३२ समकाशे अणुभाष्ये । गुणत्वेन सर्वविरुद्धधर्मेण रूपेण व्यपदेशात् । तहि कथमेकं व- स्त्वनेकधा भासते । तत्राह । आहिकुण्डलवत् । यथा सर्प ऋजुरने- काकारः कुण्डलश्च भवति तथा ब्रह्मस्वरूपं सर्वप्रकारं भक्तेच्छया तथा स्फुरति । कल्पनाशास्त्रे हीदं बाधकम् । अनेककल्पनागौरवं चेति । न तु केवलं श्रुसेकसमधिगम्ये । न च शास्त्रवैफल्यम्। एवं त्वेन व्यपदिश्यते तत्रैवाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति कथनातू कार्य- गुणजनकानन्तगुणवत्तापि बोध्यते । तथा यत्र शारीरव्राह्मणे, स एष नेति नेत्यात्मा, अगृह्यो न हि गृह्यत इत्युच्यते, तत्रापि, स वा अय- मात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इत्यादिकं पूर्वमुच्यते । स वा एष महानज आत्मा अन्नादोवसुदानं इति चाऽनन्तरम् । एवं श्वेताश्व- तरेऽपि, साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चत्युक्त्वा, एको वशी निष्क्रि- याणां बहूनामेकं बीजं बहुधा यः करोतीत्यादि । तथा तत्रैव । ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयमित्येतदने, सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशय इति । एवं तैत्तिरीयेऽपि, यदेकमव्यक्तनन्तरूप- मिति, तथा, विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुख इत्यादि चोक्तम् । कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवेत्यस्यार्थस्तु प्रागेवोक्तः । तथा, अथात आदेश इ- त्यस्यापि । एतेष्वेवंविधेष्वन्येष्वपि उभयरूपेण व्यपदेशात् । त- थाचास्थूलादिवाक्यस्य धर्मनिषेधमुखेनेव विश्वतश्चक्षुरित्यादेर्ध- मविधिमुखेनापि ब्रह्मस्वरूपस्यैव निरूप्यतया धर्मविधिद्वारा त- निषेधद्वारा च निरूपकाणां मध्ये एकस्योपजीव्यत्वमतरङ्गत्व- मन्यस्योपजीवकत्वं बहिरङ्गत्वमिति निर्णेतुमशक्यत्वेनोभयवा- क्ययोस्तुल्यबलत्वादुभयरूपमेव ब्रह्मेत्यर्थः । दृष्टान्तमवतायन्ति । * तहीत्यादि * । यधुभयलिङ्गं ब्रह्म तदा संराधनसिद्धानां सर्वेषां तथैव प्रकाशेत, न तु कश्चित् प्रति कथञ्चिदन्यं प्रत्यन्यथा ।अत एक वस्तु कथमनेकधा भासते । तत्र हेतुर्वक्तव्यः । नोचेदर्शनस्याप्रामा- प्यं वक्तव्यम् । ततश्च सर्वमेव शिथिलमिति शङ्कायां दृष्टान्तेन स- माधिमाहेत्यर्थः । दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति * यथेत्यादि ** भवतीति * तथा सामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात् स्वरूपतस्तथास्ति । * इदमिति * ·३ अध्याये २ पादः। साधनार्थत्वात् । अत्रैव हि सूरियामोहादन्यशास्त्रोत्पत्तिः । अतः सर्वविरुद्धधर्माणामाश्रयो भगवान् । न हि प्रमाणश्रुतदृष्टे अनुप- पत्तिरस्ति यदर्थं युक्सपेक्षा । लोकेऽपि शरीरान्तःकरणादीनि प- रस्परविरुद्धदयामारकत्वादीनि विषयभेदेनैकस्मिन् क्षणे प्रतीयन्ते। तस्मात् सकलविरुद्धर्मा भगवसेव वर्तन्त इति न कापि श्रुतिरुपच- रितार्थेति सिद्धम् ॥ २७ ॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २८ ॥ . एकस्यानेकधा भानम् । यद्यपि सर्पः कालभेदेन स्वेच्छया तथा तथा भवति, ब्रह्म त्वेकस्मिन्नेव काले संराधकभक्तेच्छयेति वैषम्यम् । त- थापि संराधकस्य तादृशेच्छोत्पत्ती तादृशताहशफलदित्सव प्रयो- जिकति न वैषम्यलेश इति बोध्यम् । नन्वंवं चेत् सिद्धमेवास्ति तदा शास्त्रेणैवं साधनस्यापिकिं प्रयोजनमित्यतः पूर्वोक्तमेव स्मारयन्ति । * अत्रैवेत्यादि । तथाच विरुद्धशास्त्रसम्भेदजन्यदोषवारणमेव प्र- योजनमित्यर्थः । * प्रमाणश्रुतदृष्ट इति * पूर्वोक्तप्रमाणैः श्रुते, साधन- सिद्धप्रमाणैर्दष्टे । विरुद्धशास्त्रसम्भेदेन व्यामुग्धस्य समाधानाय व्यासपादैरत्र युक्तरुक्तत्वादत्रापि युक्त्यन्तरमाहुः । * लोकेऽपीत्या- दि * सूत्रोक्ते दृष्टान्ते ऋजुकुण्डलभावो नैककालावच्छेदेनेत्यत एत- कथनम् । तथाच यथा शरीरादीनां विषयभेदेन तथात्वमेवं ब्रह्म- णोऽपि भक्तभेदेन तथात्वम् । एतेन तत्तद्वपुः प्रणयस इत्यत्र प्रणयनं तश्चक्षुर्मनोविषये प्रापणमेव, न तु करणमिति बोधितम् । एतच्च, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात, सर्वोपेता च तदर्शनातू, लोकवत्तु लीलाकै- घल्यमित्यादिषु यदुक्तं तस्यैवेह निगमनमिति न कोऽपि शङ्कगलेशः । सिद्धमाहुः * तस्मादित्यादि * एवञ्च शब्दबलविचारेण विरुद्धसर्व- धर्माश्रयो ब्रह्मेति निर्णयः। श्रुत्युक्तयुक्त्या विचारेतु लौकिकधर्मशून्य. मलौकिकसर्वधर्मयुक्तमिति निर्णयः । अर्थबलविचारे तु विरुद्धसर्व- रूपमिति निर्णय इति बोधनार्थमत्र त्रेधा विचारितम् ॥ २७ ॥ ८ ॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः ।

·समकाशे अणुभाष्ये । धर्मरूपविचारेण पूर्वोक्तपक्षद्वयं स्थापयितुमधिकरणारम्भः । ननु धर्मा नाम के ब्रह्मणो भिन्नास्तकार्यरूपा आहोस्विद् ब्रह्मैवेति संशयः । तत्र लोके कार्यस्यैव पटरूपादेस्तद्धर्मत्वाद समवेतत्वाद ताभिसतायां प्रमाणाभावाद स्वाभाविकत्वमात्रेण निसत्वकल्पना- यां गौरवापत्तरेकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिविरोधाच्च । धर्माः प्रपञ्च- यत् कार्याः । तथा सति ब्रह्म सर्वकल्पनारहितमेव सेत्स्यतीसवं मासे इदमुच्यते । प्रकाशाश्रयवद्वा । वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । * धर्मेत्यादि । पूर्वाधिकरणे निर्गुणमनन्तगुणपूर्ण च ब्रह्म सिद्धम् । तत्र ये गुणधर्मास्तेषां स्वरूपविचारेण पूर्वोक्तपक्षद्वयम् । शब्दबल- विवारसिदः प्रपञ्चविलक्षणविरुद्धसर्वधर्माधारं ब्रह्मेत्येकः। अर्थबल- विचारसिद्धं, सर्वरूपं ब्रह्म तत्तत्फलदित्सया तत्तत्कार्यार्थ वा तं तं प्रति तथाविर्भवतीत्यपर इत्येतत्पक्षद्वयं स्थापयितुं तथेत्यर्थः । विषय- संशयावाहुः । * नन्धित्यादि *। धर्मवत्त्वश्रवणमद्वितीयश्रुतिश्च स- न्देहबीजम् । पूर्वपक्षमाहुः । * तत्रेत्यादि * । ब्रह्मधर्माणां स्वरूपे विचारणीये लौकिकमेव प्रमाणमनुसतव्यम् । श्रुतौ तन्नित्यत्वस्या- नुक्तत्वात् । तत्राप्यनुमानमेवाप्रत्यक्षत्वादादत्तव्यम् । लोके च का. यस्यैव पटरूपादेस्तसमत्वात् तत्समवेतत्वाच्च धर्मत्वलिङ्गके नित्य- वस्तुसमवेतत्वलिङ्गके चानुमाने आकाशत्वस्य हष्टान्तस्य सत्त्वे. ऽपि शब्दादिदृष्टान्तेन हेतोः साधारणतया तन्नित्यतायां प्रमाणामा- पात् । खाभाविकत्वं हेतूकत्याकाशत्वं दृष्टान्तीकृत्य तन्मात्रेण साध- मे यद्यपि तत् सिद्धयति, तथापि तत्कल्पनायां नित्यवस्त्वन्तरसि- ध्या गौरवापतेरद्वितीयश्रुतिविरोधाश्च गौरवस्याप्रामाणिकत्वात् त- धेति, तव्यकमाह हीत्यनेनोक्त एव पक्ष आदरणीय इत्यर्थः । स- माधि व्याकुर्वते । * इदमित्यादि * । * प्रकाशाश्रयवदिति । प्रकाशस्याभयाः प्रकाशाश्रयास्तैस्तुल्यम् । प्रथमा वतिः । सूत्र व्याकुर्वन्ति । * पाशब्द इत्यादि * । पूर्वाधिकरणेऽहिकुण्डलहटा- न्तेनैकस्य ब्रह्मणः सधर्मकत्वनिर्धर्मकत्वसिद्ध्या धर्माणामपि ब्रह्मरूप- ·अध्याये २ पादः। यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशेन न भिन्नाः । पृथस्थि- सभावात् । समवेतत्वाच्च । मूलाविच्छेदरूपेण तदाधारतया स्थि- तत्वाच्च । नापि सूर्य एव । भिन्नमतीतेविद्यमानत्वाच्च । तादृशमेव तड् वस्तूत्पत्तिसिद्धमिति मन्तव्यम् । कल्पनायामपि यथा सूर्य- स्वमेव सिद्धम्, अत्र तु धर्मधर्मिणोभेदाभेदः साध्यते । अन्यथैतर सूत्रवैयर्थ्यमेव स्यात्। भिन्नाभिन्नत्वं कार्यकारणभावेन पटतद्रूपयो- धर्मधर्मिभावेन जातिव्यक्त्योईष्टम् । तत्र वाशब्दः प्रथमं पक्षं व्याव- सयति । ब्रह्म तद्धर्मों कार्यकारणभावेनैकरूपौन भवतः, किन्तु यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशेन सह न भिन्नाः, न विनाभूताः, नित्यसहचारिण इति यावत् । तत्र हेतुः । पृथकस्थित्यभावात् । एवं प्रकाशोऽपि न सूर्यादिविनाभूत इत्यर्थवलाज्ज्ञातव्यम् । तदेतत्, सम. घेतत्वाच्चैति चकारेण समुश्चिन्वन्ति । तत्र हेतुः । * समवेतत्वा. दिति * । अयुतसिद्धत्वात् । तजन्यधर्मवृप्यस्तीति तथात्ववारणाय हेत्वन्तरमाहुः । * मूलाविच्छेदेति * । तथाच सर्वेऽपि भगवर्मा भगवदविनाभूता भगवदविभक्ता इत्यर्थः । अत्र यद्यपि पृथक्स्थित्य- भावादित्यनेनैव तथात्वसिद्धावपि यशेतुद्वयमुक्तं, तेन प्रपश्वस्याक्ष- रस्य च भिन्नाभिन्नत्वं निबन्धोक्तं स्मारितम् । एवमभेदे मानमुक्त्ता भेदे मानहुः । * नापीत्यादि * । प्रकाश इति शेषः । चकार आधा- राधेयभावस्य, परास्य शक्तिरित्यादिषष्ठीनिर्देशस्य च समुच्चायकः । तेन सिद्धमाहुः । * तारशमित्यादि * । प्रकाशरूपं वस्तुमूलाद्भिन्न मप्यभिन्नमेवोत्पत्तिसिद्धमिति मन्तव्यम् । युक्तिभिरनुचिन्तनीयम् । यथा अमित्रो न मित्रं, न मित्राभावः । किन्तु मित्रविरुखसम्पत् । यथा चाऽविद्या न विद्या, न विधाभावः, किन्तु विद्याविरुवं भाव- रूपमज्ञानम् । एवं प्रकाशतदाश्रययोरभेदोऽपि न भेदो, न भेदाभावः, किन्तु भेदविरुद्धसम्पदेव भावरूप इति विभावनीयम् । सा च स- म्पद भावरूपत्वे सति स्वाश्रयाविनाभूतत्वं तद्विहायावर्तमानत्व- मिति यावत् । न घेताहशत्वमन्योन्याभावरूपे भेदेऽस्तीति । तथाच कल्पनायामपि यथा सूर्यप्रकाशयोस्तादात्म्यरूपस्य भेदविरुद्धसम्प- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। प्रकाशयोः कल्पना एवं ब्रह्मधर्मयोरपिान ह्यन्यथा वेदे प्रतिनि- षेधशेषता ससज्ञानानन्ताऽऽनन्दपदानां सामानाधिकरण्यं वा स- म्भवति । लक्षणायां तु मुतरामेव धर्मापेक्षा । अतो विशिष्टपदार्थ दोऽभेदस्य कल्पना, एवं ब्रह्मतद्धर्मयोरपि परबोधनाय कार्येत्यर्थः । नन्वत्र का वा उपपत्तिर्येन धर्माणां सदा सत्तामङ्गीकृत्य ताहशो- ऽभेदः कल्प्यत इत्यत आहुः । * न हीत्यादि * । यदि हि स्वाभा- विकधर्मसत्तामनुपगम्य सर्वविशेषशून्यमेव ब्रह्माङ्गीक्रियते, तदा के- चलचिन्मात्रत्वेन प्रतिपिपादयिपितस्य ब्रह्मणः सकाशाद्, अस्य मह- तो भूतस्य निःश्वसितमेतद् यहग्वद इत्यादिना श्राविता चेतनधर्म- रूपा वेदप्रवृत्तिर्न सम्भवेत् । अथात आदेश इत्यत्र पराभिमता नि- षेधशेषतापि न सम्भवेत् । तस्यापि विशेषत्वात् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति स्वरूपलक्षणश्रुतौ विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेतिश्रुतौ चोक्तं सत्या- दिपदानामेकवस्तुवाचकत्वमपि न सम्भवेत् । तेषां सत्यत्वादिवि- शिष्टवाचकत्वात् सत्यत्वादीनां च धर्मत्वात् । नच सत्यादिपदानां लक्षकत्वमेव । असत्यजडसान्तदुःख- व्यावृत्तमेकरूपमेव ब्रह्म लक्ष्यत इति न तेषां सामानाधिकरण्यभङ्ग इति वाच्यम् । लक्षणायां तु सुतरां धर्मापेक्षा । निर्धर्मकस्य कापि लक्ष्यत्वादर्शनाल्लक्षणायाः शक्यसम्बन्धरूपत्वेन ब्रह्मणि सत्यादि- पदशक्यसम्बन्धलक्ष्यत्वयोधर्मयोरापाताश्च । किञ्च । लक्ष्यत्वे य- त्किञ्चिच्छब्दवाच्यत्वमप्यर्थादेवायातम् । लक्ष्यत्वस्य वाच्यत्वव्या. प्यत्वात् । यत्तु लक्ष्यत्वे सधर्मफत्वस्योपाधित्वान्न व्याप्तिरिति क- श्चित् । तन्न । लक्ष्यत्वनैव धर्मेण ब्रह्मणः सधर्मकत्वे सिद्ध सधर्मक- त्वस्य साधनव्यापकतयोपाधितानिवृत्ती व्याप्तेः सुस्थिरत्वात् । न. च वानिवृत्तिश्रुत्या अवाच्यत्वे ब्रह्मणः सिद्धे सधर्मकत्वस्य नोपा- धितानिवृत्तिरिति वाच्यम् । तस्याः सामस्त्येन वदनासामर्थ्यपर- स्वात् । अप्राप्येति प्रशब्देन तथाऽवसायात् । अनाप्येत्युक्त्याऽपि त- भिवृत्तिसिद्धः । लक्षणया वाचः प्राप्त्यापि निवृत्यसिद्धेश्च । सर्वथा अप्राप्ती, यतो वाच इति यच्छब्दस्यापि ब्रह्माप्राप्त्या तदक्षाने कुतो निवर्तन्ते पाच इति ज्ञानानुदयेन वाक्यस्याबोधकताप्रसक्तरनिरुक्त- ·३ अध्याये २ पादः। ९३७ एव तादृशो वेदसिद्ध इति मन्तव्यम् । तत्र हेतु । तेजस्त्वात् ।ते- जःशब्दवाच्यत्वात् । बदुदूरव्याप्सर्थमेव हेतुरुक्तः । श्रुतिविरोधप्रसक्तेश्च । किञ्च । सत्यादिपदानां ब्रह्मणि शक्त्यभाये ब्रह्मातिरिक्तानां चासत्यजडादिरूपत्वात् तेष्वपि तच्छत्यभावे तेषां पदानामनर्थकत्वेन शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा नितरां सिद्धयेदि- ति स्वरूपलक्षणमप्यबोधकमेव स्यात् । ततश्च विचारशास्त्रस्य मो. क्षस्य च तिलाञ्जलिरेव दीयेत । अथ व्यावहारिकं सत्यज्ञानादिकं तेषां शक्यामिति तत्सम्बन्धस्य ब्रह्मणि भवनान्न कोऽपि दोष इति विभाव्यते । तदा तु तस्यैव धर्मत्वान्न ब्रह्मणो यावद्धर्मरहितत्वसि- द्धिरिति लक्षणायां सुतरां धर्मापेक्षा । अतो धर्माणामावश्यकत्वाद- स्य शास्त्रस्य वेदानुरोधित्वाद् वेदवाक्यानां च ब्रह्मबोधकतया स- वेषां तुल्यबलत्वेन धर्मविशिष्ट एव पदार्थो विरुद्धर्माश्रयो वेदसिद्ध इति मन्तव्यमित्यर्थः । धर्मधर्मिणोरभेदबोधकं रूपं धक्तुं हेतुं व्या- कुर्वन्ति । * तेजः शब्दवाच्यत्वादिति * । तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः, अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते, भारूपः, तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, यदादित्यगतं तेज इत्यादी ब्रह्मतद्धर्मयोस्तेजोवाचकशब्द- वाच्यत्वात् । तथाच प्रकाशकस्वभावत्वात् सूर्यतत्प्रकाशयोर्यथा भेदविरुद्धसम्पद दस्तथा ब्रह्मतद्धर्मयोरपि प्रकाशकत्वात्तथेत्यर्थः । ननु पूर्वसूत्रेण ब्रह्मण उभयरूपत्वे विरुद्धधर्माश्रयत्वे तं तं प्रति तथा प्रदर्शने च सिद्ध धर्माणां ब्रह्मणा सह भिन्नाभिन्नत्वमात्रं साधनी- यम् । तत्तु प्रकृतदृष्टान्तमात्रेणैव सिध्यतीति हेतूक्तः किं प्रयोजन- मित्याकाङ्कायां तत्प्रयोजनमाहुः । * बहुदूरेत्यादि * । अवतारदशायां सृष्टिदशायां च ब्रह्मणो व्यापकत्वं, तिरोभावे धर्माणां स्वभावता बहुदूरव्याप्त्यर्थमेव तव्यापकस्तेजस्स्वरूपो हेतुरुक्त इत्यर्थः । * सेजसि तथात्वस्य दृष्टत्वादिति तथाचोक्तं विष्णुपुराणे प्रथमांश- समाप्ती एकदेशस्थितस्येन्दोज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत् । तत्राप्यासन्नदूरत्वबहुत्ववल्पतामयः । ज्योत्स्नाभेदोस्ति तच्छक्तिस्तद्वन्मैत्रेय वर्तत' इति । एवमभेदबोधक रूपं व्याख्याय प्रकाशाश्रयपदाभ्यां बोधितं भेदबोधकं रूपं व्याकु- ११८ ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । आतपादेर्धर्मत्वेन धर्मित्वेन च प्रतीतेः । अपूर्ववदेव दृष्टत्वाच्छु- तत्वाञ्च न धर्मेष्वपि युक्त्यपेक्षा । तस्मात् सिई यथाश्रुतमेक- ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ पूर्ववहा ॥ २९॥ एकदोशिमतेनापि सर्वसमाधानमाह । अथवा, अरूपवदेव ही- सादिपञ्चमूच्या यः सिद्धान्तः कथितस्तादृशंवा ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । . धन्ति । * आतपादरित्यादि * आतपश्च तदादिश्च तयोः समाहार आतपादिः,तस्यातपादेः।तथाचात्रादिपदेन सूर्यादिः । तथाच आ- तपस्य प्रकाशस्य धर्मत्वेन सूर्यादेर्धर्मित्वेन च प्रतीतेर्यथा भेदस्तथा ब्रह्मतद्धर्मयोरपि । सत्यं ज्ञानमिति स्वरूपलक्षणात सश्चिदानन्दरूपे- णाभेदः । धर्मेषु तत्तद्धर्मत्वेन रूपेण भेदः । ब्रह्मणि तदाश्रयत्वरूपेण भेद इति तयोस्तावविरुद्धावित्यर्थः । ननु प्रकाशतदाश्रययोस्तथात्वं प्रत्यक्षगम्यं ब्रह्मतद्धर्मयोस्तु न तथेति तत्र कथं तथात्वसम्प्रत्यय इत्यत आहुः । * अपूर्ववदित्यादि * । एतेन दर्शनाच्चेत्यत्र व्याख्यातं भक्तप्रत्यक्ष, विष्णुपुराणस्था स्मृतिः, प्राणस्य प्राणं, नेह नानास्तीत्या- दयः श्रुतयश्च स्मारिताः । तथाचात्रापि प्रमाणद्वयप्रमितत्वान्न यु- त्यपेक्षेति युक्तिकथनमन्यप्रतिपत्त्यर्थमित्यर्थः । एवञ्च ब्रह्मधर्मा ब्र. ह्मणो भिन्नाभिन्नाः। प्रकाशकधर्मत्वात् । सूर्यादिप्रकाशवदित्यनुमान- मपि प्रयोक्तुं शक्यम् । सिद्धं निगमयन्ति । * तस्मादित्यादि * । एवञ्च ब्रह्मणः सञ्चिदानन्दरूपेण सर्वेषां ब्रह्माभेदः । ब्रह्मणस्तु कार्य- लक्षणेन सर्वस्माद्भदः । जगतः कार्यत्वाच्चिदानन्दतिरोभावात् तयोः खल्पत्वाच्च भेदः । जीवे चानन्दतिरोभावादल्पत्वादशत्वादिभ्यश्र भेदः । अक्षरे च गणितानन्दत्वादिभ्यो भेदः । जीवस्य तथात्वं तु जीवप्रकरणे द्वितीयाध्याये सिद्धम्। अक्षरस्य चाहश्यत्वाधिकरणे इति बोध्यम् ।। २८॥ पूर्ववद्वा ॥ सूत्रमवतारयन्ति, व्याकुर्वन्ति च । * एफेत्यादि* * अथवेत्यादि च * वाशब्द: पक्षान्तरे । पूर्ववत् । अरूपवदेव हीति ·३ अध्याये २ पादः। ९३२ अयमाशयः । वेदस्थापनार्थ हि प्रत्तिः । तत्र यथा अक्षर- मात्रस्यापि बाधो न भवति तथा वक्तव्यम् । यदर्थमुभयरूपता अङ्गीकृता तत्र धर्माणां स्वरूपनिर्वाहार्थमवश्यं ब्रह्मवैलमण्यमगी. कर्तव्यम् । तथा ससेकमेवाद्वितीयमिति बाधः प्रसज्ज्येत । तथा- चोत्पत्त्या विचारे निर्द्धर्मकमेव पूर्व ब्रह्मेति प्रतिपत्तव्यम् । उपप- स्याऽपि विचारः पूर्वानुरोधेनैव कर्तव्यः । तत्र धर्माणामपि ब्रह्मत्वे पञ्चसूत्र्या यः सिद्धान्तः कथितः । प्रपञ्चविलक्षणं तत्समवायित्वेप, न तत्प्रकारकं, नापि समवायिमात्रं, किन्तु ततोऽप्यतिरिक्तं कृत्स्नं चिन्मानरूपं यदा आविर्भवति तदा व्यवहार्य भवति। तत्र जडजीव- धर्मा औपचारिका इत्येवंरूपः । तादृशं कारणरूपं ब्रह्म प्रतिपत्त- व्यमित्यर्थः । एतन्मताभ्युपगमे वीजं व्युत्पादयन्ति । * अयमित्या- दि * तथाच यत् पूर्वोपगमे बीजं, तदेवात्रापीत्यर्थः । बीजमुक्त्वा पञ्चसूत्रीसिद्धस्य प्रकृते यथा विवक्षितत्वं तथोपपादयन्ति । * तत्र धर्माणामित्यादि * । तस्मिन् पक्ष एकदेशिप्रतिपन्नमौपचारिकत्वं दूषयित्वा नित्यब्रह्मत्वेन स्थापितानां धर्माणां स्वरूपस्य वृत्तिमत्त्वस्य निर्वाहाथै सविशेषनिर्विशेषभेदेन ब्रह्मवैलक्षण्यमङ्गीकर्तव्यम् । ततो वैलक्षण्यन भेदे सत्यद्वितीयत्वश्रुतिर्वाध्येत । तथाच तदभावायोत्प- त्या विचारः कर्तव्यः । यो यथा यथा परिणमते स तत्तद्वानपि पूर्व- मव्यक्तः। घटपटदध्यादिरूपेण परिणममाणमृत्तन्तुदुग्धादिवदिति । एवमुत्पत्त्या विचारे कारणभूतं निर्द्धर्मकमेव ब्रह्म संत्स्यतीति पूर्व ताहशमेव प्रतिपसव्यम् । ततश्च ब्रह्माहिकुण्डलवदुभयरूपं तद्धर्माः प्रकाशाश्रयवद्भिन्नाभिन्ना इत्युपपत्त्या विचारोऽपि कारणखरूपानु- रोधेनैव कर्तव्यः । तत्र कथं कर्तव्य इत्याकाङ्क्षायां कारणविचारे धुतावेकविधानेन सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञातत्वाधर्माणामपि ब्रह्मरूपत्वं वक्तव्यम् । तदैव तदुपपद्यते, न तु धर्माणां नित्यभिन्नत्व आविद्यकत्वे वा । आधे भिन्नत्वेन, द्वितीये मिथ्यात्वेन च तत्प्रतिबन्धात् । नचा- विद्यकत्वेऽप्यसत्यव्यावृत्तत्वेन सत्यरूपब्रह्मज्ञाने एकविज्ञानेन सर्व- ·९४० सपकाशे अणुभाष्ये । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपद्यते, नान्यथा । ततश्च प्रथमं ब्रह्म स्वधर्मरूपेण भवति । तदनुक्रियादिरूपेण च । तावतैव सर्ववेदार्थ- सिद्धेः । नच लौकिकी युक्तिस्तत्रापेक्ष्यते, येन तादृशस्य कथं स- र्वभाव इति पर्यनुयोगो भवेत् । धर्मकल्पनायामपि नैषा तर्केण म- तिरापनेयेति समानम् । उत्पत्त्या चोपपत्त्या च विचारद्वयम् । उ- पपत्त्या पूर्वनयनं स्वसिद्धान्तः । एकदेशिनस्ताविपरीतम् । उभय- मपि सूत्रकारस्य संमतमिति ॥ २९॥ विज्ञानं भवत्येवेति शङ्ख्यम् । मृत्पिण्डादिदृष्टान्तोपरोधेन जायमा- नस्य तस्याप्रयोजकत्वात् । अतो धर्माणां ब्रह्मत्व एवैकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानोपपत्तिर्नान्यथा । तस्मात् ततश्चेत्याधुक्तप्रकारेण धर्माणां ब्र- झकार्यत्वाद् ब्रह्मरूपत्वमङ्गीकर्तव्यम् । तावतैव सर्ववेदार्थाविरोध- सिद्धेः । नच पर्वमव्यक्तस्य पश्चाद् व्यक्तत्वं लोके हेत्वन्तरसमवधा- नादेव इष्टमितीतरासद्भावे निर्द्धर्मकस्य कथं धर्मरूपेण भवनमिति शक्यम् । ब्रह्मणो वेदैकसमधिगम्यतया तत्र लौकिकयुक्त्यपेक्षाया अभावेन तादृशशङ्कगया एव नत्र कर्तुमयुक्तत्वात् । तथाच पञ्चसू. त्रीसिद्धस्यानेन प्रकारेण विवक्षितत्वमित्यर्थः । नन्वेवं सति लौकि- कयुक्त्यनपेक्षत्वाच्छौतत्वाच्चेदमेव मतमादर्तव्यं, किं पूर्वेणेत्यत आ- हुः । * धर्मेत्यादि *। * धर्मकल्पनायामिति * विरुद्धधर्माश्रयत्व- रूपधर्मकल्पनायाम् । तथाच द्वयोस्तौल्यात् तस्याप्यादरणमित्यर्थः । ननु वयोस्तौल्येऽप्ययं पक्षश्चेद् व्यासचरणः पश्चाद्विचार्योक्तस्तदा न पूर्वत्र व्यासाशय इति शङ्कायां द्वयोः कथनस्य तात्पर्यमाहुः । * उत्पत्त्येत्यादि * । उत्पत्त्या एतत्सूत्रव्याख्योक्तप्रकारिकया उत्पत्या, पूर्वसूत्रव्याख्योक्तप्रकारिकया उपपत्त्या च अस्मिन्नधिकरणे विचार- द्वयम् । तयोर्मध्य उपपत्त्या पूर्वनयनम् । मैत्रेयीब्राह्मणे, स यथा सै- न्धवधन इत्यादिना चिन्मात्रत्वेन प्रतिपादितस्यैवात्मनोऽविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मेत्यनेन स्वरूपाविनाशधर्मानुच्छित्त्योः कथनेन स्वरूपधर्मयोर्नित्यत्वबोधनात् । सत्यं शानमनन्तं ब्रह्मेति स्वरूपलक्षणस्थे सत्यपदेपि, सत्यस्य सत्यमिति नामधेयतन्निर्वचन- ·३ अध्याये २ पादः। ९४१ प्रतिषेधाच्च ॥ ३०॥ एकदेशिमते उपपत्त्यन्तरमाह । एकमेवेत्युक्त्वा पुनरद्वितीय- योरनुरोधेन मूलसद्रूपत्वमूलत्यरूपत्वयोरपि बोधनात् । नृसिंहो- त्तरतापनीये तुरीयनिरूपणे तुरीयस्य प्रपञ्चोपशमत्वमुक्वा, ईश्वर- प्रासः स्वराट् स्वयमीश्वर इति ईश्वरत्वश्रावणात् । तैत्तिरीये, यद- कमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तादिति प्रपश्चात् परस्य कारणस्य एतत्त्वादिप्रपञ्चधर्मवत्वश्रावणाद् द्वितीयस्कन्धे भगवता, पश्चादहमिति, तृतीयस्कन्ध मैत्रेयेण, यथेदानीं तथाचाग्रे पञ्चादप्येत- दीदशमिति विष्णुपुराणे प्रथमेशे, 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवरा- ऽखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवदिति पराशरेण च भगवद्रूपत्वादिनैव तदुपबृंहणाच्च विरुद्धधर्माधारत्वलौकिकयुक्त्य- गम्यत्वविदिनाविदितपरत्वानिरुक्तत्वरूपाणां श्रुत्युक्तयुक्तीनाम् अ. नन्तगुणपूर्णत्वपक्षऽपि तुल्यत्वाद् युक्त्या कारणरूपस्यैवविरोधानु- कूल्यप्रापणं व्यासचरणानां सिद्धान्तः । द्वितीयस्कन्ध,नास्य कर्मणि जन्मादी परस्याऽनुविधीयत इति मुख्याधिकारिणामर्थे जन्मकर्मनि- षेधकथनेन सदैकरूपत्वबोधनात् । एकदेशिनस्तु पूर्वोक्तरीत्या का- लभेदेनाविरोधप्रापणमिति व्यासोक्तपक्षाद्विपरीतमं । तस्य पक्षस्य द्वितीयस्कन्ध एव, 'इत्थं भावेन कथितो भगवान भगवत्तमाः । नेत्थं भावन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय'इति मध्यमाधिकारिपरतयोक्तत्वेन इतो न्यूनत्वात् । एतावान् परं विशेपो यत्पुराणे मायाद्वारकं कर्तृ- त्वादि । श्रोते मते तु तन्नेत्येकदेशिमतं तत उत्तमम् । तथाप्यनु- च्छित्तिधर्मेत्यादिश्रुतीनां पश्चादहमित्याधुपबृंहणानां चाञ्जस्याभावेन न तथोपपन्नम् । एवमपि सत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः क- तृत्वादिश्रुतीनां च नासामञ्जस्यमित्यल्पदोषदुष्टत्वेन सूत्रकाराहतम्। उभयमपि सूत्रकारस्य संमतमित्यर्थः ॥२२॥ प्रतिषेधाच्च ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * एकदेशीत्यादि * । भगवन्माहात्म्यबोधकत्वेऽपि किश्चिद्दोषादनादरो मा भूदित्यत एक- देशिमते उपपत्त्यन्तरमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति । * एकमेवेत्यादि । अत ·९४२ सप्रकाशे अणुभाष्ये। मिति द्वितीयं प्रतिषेधति। स एक्कारेणैव सिद्धो व्यर्थः सन् धर्म- निषेधमपि सूचयति । ऐक्षतेति वचनात् तदुत्पत्तिः । चकारादे- कविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रमः परिगृहीतः । तस्मान ब्रह्मणि क- श्चिद् विरोध इति सिद्धम् ॥ ३० ॥ * स इति * 1 द्वितीयनिषेधः। नन्वनुच्छित्तिधर्मेत्यादिना तनित्यत्वे कुतो निषेध इत्यत आहुः । * ऐक्षतेत्यादि * । तथाचोक्तश्रुत्यनुरो- धेन धर्मनित्यताबोधकश्रुतिरनुच्छित्तिर्धर्मो यस्येतिसमासेनाविना- शिपदव्याख्यानपरतया नेयेत्यर्थः । स्फुटमन्यत् । नचैकदेशिमतस्य युक्त्यन्तरेणोपष्टम्भात् पूर्वमततुल्यत्वमस्य सूत्रकाराभिप्रेतमिति श- यम् । प्रतिषेधश्रुतेर्द्धित्वसंख्यापूरकनिषेधपरतायाः प्रागुपपादित- त्वेन, सूर्य एकाकी चरतीतिश्रुतौ सपरिकरे एव सूर्य एकाकित्ववदू गेहे देवदत्त एवास्ति न द्वितीयं इति लौकिकप्रयोग करचरणादि- युक्तदेवदत्ताद् द्वितीयत्ववञ्चापि निषेधगतेः शक्यवचनत्वेन, अनु- च्छित्तिधर्मपदस्याविनाशिपदव्याख्यानताया अपि मानान्तरविरहा- दगतिकगतित्वेन च तस्य शैथिल्यात्।अत एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञानुरोध एवैत्संग्रहे बीजम् । एतस्योष्टम्भकं च, नैतस्मादन्य- दिति बोधनायैवैतद्युक्तिकथनमिति बोध्यम् । तस्मान्न कोऽपि शङ्का- लेशः। ननुमतद्वयस्यापि सूत्रकारसम्मतत्वे, स्वसिद्धान्त इति भाष्य- स्थस्य स्वशब्दस्य सूत्रकारपरत्वेन व्याख्यानमनुचितम् । एकदेशिपदे च व्यासैकदेशिवव्याख्यानमपि तथा । व्यासैस्तन्नामानुल्लेखादिति चेत् । मैवम् । एकदेशिपदेन व्यासस्यैवैकदेशी ग्राह्यः । अन्यथा- ऽम्बुवत्सूत्रेण, अत एवेतिसूत्रसिद्धं दृष्टान्तं न दूषयेत् । वृद्धिहा- सादिसूत्रद्वये युक्त्यन्तरं च न वदेत् । एकदेशिनामानुल्लेखस्तु जै- मिन्यादिवदप्रसिबत्वात् ।जीवमुख्यप्राणलिङ्गादित्यादिपूर्वपक्षिनाम: वत् । अस्मिन् सूत्रे जघन्यानामर्थेऽस्य सङ्ग्राह्यत्वादू वा । अथवा जीवप्रसने, अवसितेरितिं काशकृत्स्न इति काशकृत्स्तेन जीवस्य ब्रह्मावस्थाविशेषत्वेनाङ्गीकारात् तस्य न्यायस्यापि तुल्यत्वात् स ए- वैकदेशी प्रायः । अत एव द्वितीयस्कन्धपञ्चमाध्याये सृष्टिप्रकरणे, ·३ अध्याये २ पादः। सत्त्वं रजस्तम इत्यस्य सुबोधिम्यां काशकरस्नमतमत्र सिद्धं भविं- ध्यतीत्याचार्यैरपि तथाङ्गीकारः कृत उत्पत्या विमर्शविचारे इति नात्र शङ्कगलेशः । एवमेकदेशिनि निश्चिते खशब्दो व्यासपर एवं युक्त इत्यत्राप्यदोषः। नचास्य पश्चात् कथनेनास्यैव मुख्यत्वमिति शयम । द्वितीयस्कन्धे, इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तमाः । नेत्थं भावन हि परं दृष्टुमर्हन्ति सूरय'इत्यादिभिरेतदमुख्यतायाः शु- कवाक्ये व्यासचरणैरेवोक्तत्वात् । एतस्य सम्मतत्वं तु जघन्याधि. कारिणामर्थे एतस्यैव सुबोधत्वेनोपयोगात् । अत एवेदं मतं पूर्वमु- क्तम् । यथा द्वितीयस्कन्धे राजार्थम् । किञ्च, भाववृतसूक्त, नास- दासीदित्यादिभिः सृष्टिं पूर्वमुक्त्वा समाप्ती, इयं विसृष्टियंत आवभूव यदि वा दधे यदि वान योऽस्या अध्यक्षः परमे व्योमन् सोङ्ग वेद यदि वा न वेदेति सृष्टयाधानानाधानात्मकं पक्षद्वयमुक्त्वा तस्य ज्ञाना- ऽशाने आह । तेन विसृष्टिं कदाचिदाधत्ते कदाचित् स्वतः सिद्धा- मेव प्रकटयति । अथवा सामान्यां करोति । लीलासृष्टिं तु स्वतः सिद्धामेवाविष्करोतीति ज्ञानानाने उभये अपि युक्ते । एतज्ज्ञापनाय सन्देहवचनम् । अन्यथा वेदस्य ब्रह्मणश्च सन्देहाभावादेवं न वदेत् । अतो लीलासृष्टिमनुसन्धाय व्यासः स्वमतं वक्ति । एकदेशिनस्तु तन्न जानन्तीति ब्रह्मणो निर्विशेषादुत्पत्ति वदन्ति । तस्मादुपपत्ति- पक्ष एव व्यासाशयगोचरः, इतर इतरस्येति दिक् । शङ्कराचार्यास्तु ॥ न स्थानतोऽपीत्यारभ्यैकादशसूत्रमेकम- धिकरणं कल्पयन्ति । प्रकृतैतावत्त्वेस्यारभ्य नवसूत्रमपरम् । तत्र प्र- थमे सुषुप्तादिषूपाध्युपशमाजीवो यत् सम्पद्यते तद् ब्रह्म । सर्व- कर्मेत्यादिभिः सविशेषत्वश्रावणादस्थूलमित्यादिभिर्निर्विशेषत्वश्रा- वणाच्च किमुभयलिङ्गं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमुतान्यतरलिङ्गम् । यद्यन्य- तरलिङ्गं, तदापि किं सविशेषमुत निर्विशेषमिति सन्दह, उभयलि- ङ्गश्रुत्यनुग्रहादुभयलिङ्गं ब्रह्मेति प्राप्ते, अभिधीयते । स्थानत इत्यादि- परस्य ब्रह्मण उभयचिह्नत्वं स्वत उपाधितश्च न । कुतः । सर्वत्र हि। ब्रह्म स्वरूपप्रतिपादनपरेवशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययमित्यादिषु निर्वि- शेषस्यैवोपदेशादिति । न भेदादिति द्वितीये च प्रतिविधं ब्रह्मण आकारभेदश्रावणानि- विशेषाङीकारे च तस्य शास्त्रस्य निर्विषयत्वापचेरोषाधिक आकार ·९४४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । आदर्तव्य इत्याशडून्य, मधुविद्यायां प्रत्युपाधिभेदं ब्रह्मणोऽभेदश्राव णान्न भिन्नाकारयांगो ब्रह्मणः शास्त्रीय इति । अपिचैवमेक इति तृ- तीय च, मनसैवेदमाप्तव्यं, नेह नानास्ति किश्चनेति भेददर्शननिन्दा- पूर्वकमभदमेके । तथाऽन्ये भोक्तृभोग्यादिप्रपञ्चस्य त्रिविधं ब्रह्ममेत. दिति ब्रह्मकस्वभावत्वमामनन्तीति व्याख्याय, ननूभयलिङ्गासु श्रुति- धु सतीषु कथमनाकारमेव ब्रह्मावधार्यते, न पुनः साकारमिति श- गयां चतुर्थभ्यारूपवत्सूत्रस्य प्रतिवृत्तिमुक्त्वा, अरूपवदेव ब्रह्माव- धारयितव्यं, न रूपादिमत् । कुतः । तत्प्रधानत्वात् । अस्थूलमनणु, अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यम्, आकाशो ह वै नामरूपयोनिवर्हिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म, दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः, स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः, तदेतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्या- दीनां निर्विशेषब्रह्मप्रधानत्वाद्, आकारलिङ्गानां चोपासनाप्रधान- त्वेन ततो निर्बलत्वादिति व्याख्यातवन्तः । ततो, ननु तर्हि आकार- वद्विषयाणां का गतिरित्याशङ्कायां पञ्चमं प्रकाशवच्चावैयादिति सूत्रमयतार्य, यथा सौर्यश्चान्द्रो वा प्रकाशो वियद् व्याप्यावतिष्ठ- मानाङ्गुल्याधुपाधिसंसर्गाजुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु संसर्गिषु तदाकारतामिव प्रतिपद्यते तथा ब्रह्मापि पृथिव्याधुपाधिसम्बन्धातू तदाकारतामिव प्रतिपद्यते । तदालम्बनो ब्रह्मण आकारविशेषोपदेश उपासनार्थो, न विरुध्यते । एवमाकारवद् ब्रह्मविपयाणामवैयर्थ्यात् । नच नोपाधियोगादप्युभयलिङ्गमिति प्रतिज्ञाहानिः । उपाधिनिमि- तस्य वस्तुधर्मत्वानुपपत्तेः । उपाधीनामाविद्यकत्वाच्चति व्याख्या- य, आह च तन्मात्रमिति सूत्रं च यथावद् व्याख्याय, दर्शयतिसूत्रे च, अथात आदेशो नति नेति, अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितातू, यतो वाचो निवर्तन्ते, अवचनेनैवोवाचेति श्रुतीः, 'झेयं यत् तत् प्र- वक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदु- च्यत' इति गीतावाक्यम् । 'माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्त नैवं मां द्रष्टुमर्हसीति स्मृती उपन्यस्य पर- प्रतिषेधेनैव निर्विशेषं ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्युक्त्वा, अत एवेत्यम्बुव- दिति सूत्रद्वयं च यथावद् व्याख्याय, वृद्धिहाससूत्रे जलसूर्यका- दिदृष्टान्तं साधितुं जलगतं सूर्यप्रतिबिम्ब जलवृद्धौ वर्द्धते, तद्हासे हसति, तच्चलने चलति, तद्भेदे भिद्यत इत्येवं जलधर्मानुविधायि ·३ अध्याये २ पादः। ९४५ भवति, न तु सूर्यस्य तथात्वमस्त्वेवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि सदू ब्रह्म देहाधुपाध्यन्त वादू वृद्धिह्नासादीनुपाधिधर्मान् भजत इत्येवमुक्त्वा, दर्शनाच्चेति सूत्रे, पुरश्चक्रे द्विपदः, अनेन जीवनात्म- नाऽनुप्रविश्यति श्रुतिभ्यामुपाधिप्रवेशं ब्रह्मणो दर्शयित्वा युक्त ए- पातः सूर्यकादिष्टान्त इत्युक्त्वा तस्मानिर्विकल्पैकलिङ्गमेव ब्रह्म नोभयलिङ्गं, न विपरीतलिङ्गं चेति सिद्धान्तमाहुः । तत्र प्रथमसूत्रव्याख्यानमयुक्तम् । सर्वत्र हीति हेतुबोधके पदे निर्विशेषस्यैवोपदेशादित्यस्यार्थस्यासौत्रत्वेन तृतीयध्याये वा शास्त्रे वा ईशस्य शब्दस्यार्थस्य च काप्यनुक्ततया अनुवृत्तेरपि क- तुमशक्यत्वेनाभ्युपगमैकशरणत्वात् । अशब्दमस्पर्शमिति विषय- वाक्योत्तरार्द्धऽपि, अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तमित्यनेन महतः परमित्यादिना पूर्वोक्तस्य ध्रुवस्य पुरुषस्य परामर्षेण प्राप्ता- याः सविशेषताया अनादरणेन तद्विरुद्धत्वाद् निर्विशेषमेव ब्रह्मेति सिद्धान्तस्यात्रैव सिद्धावग्रिमस्यारूपवत्सूत्रस्य वैयर्थ्यप्रसक्तेः । त- न साध्यमानस्यात्र सिद्धवनिर्देशाङ्गीकार इत्यस्याप्ययुक्तत्वाच्च । तथा, अरूपवत्सूत्रे तत्प्रधानत्वादिति व्याख्यानमप्ययुक्तम् । तदुप- न्यस्तानां विषयवाक्यानामुपक्रमादिविचारे तथात्वस्यालाभात् । त- थाहि । प्रथमं तत्रास्थूलवाक्यम् । तच्च कस्मिन् वा आकाश ओ- तश्चेति गार्गीप्रश्नात् प्रवृत्तं, स्थूलत्वादीन् लौकिकान् धर्मानिषेधत् प्रशासितृत्वाम्बरान्तधारकत्वद्रष्टत्वादीनाकाशोपादानत्वान्तान लौ- किकान् दर्शयति । अशब्दवाक्यं तु प्राग्व्याख्यातम् । आकाशवाक्यं च नामरूपनिर्वाहकत्वम् । दिव्यो ह्यमूर्त इति वाक्यं चयत्तावच्छिन्नं परिमाणं निषेधत् पुरुषं बाह्याभ्यन्तरसाहित्यं बाह्याभ्यन्तररूपत्वं वा दर्शयदक्षरातू परत्वमग्रे श्रावयति । तदेतद् ब्रह्मेति मधुविद्योपसंहा- रस्थमपि मधुविद्यायामुपक्रमे, अयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्र- झेदं सर्वमित्येवं चतुर्दशपर्यायैरभ्यस्तं सर्वत्वं मध्य उक्तं सर्वभूता- धिपतित्वादिकं, रूपं रूपमिति मन्त्रव्याख्यानोक्तम् । अयं हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि च बहूनि चानन्तानि चेत्यनन्तरूपतां श्रावय- तीति निर्वेशेषब्रह्मप्रधानताया वक्तुमयुक्तत्वात् । नच तदेतद् ब्रह्मे- ति भिन्नं वाक्यं पूर्वेभ्य इति वाच्यम् । तच्छब्दात् पूर्वपरामर्षाद वि- भागे साकाङ्क्षतया तभावात् । नचेदं तच्छब्देन पूर्वोक्तरूपत्वं परा- ·सप्रकाश अणुभाष्ये । मशरप्यपूर्वमित्यनेन तनिषेधतीति न दोष इति वाच्यम् । एवं तमंनप- रमित्वनेनानन्तरत्वादीननिमामपि निधन्यवादमेव प्रसञ्जयेत् । मतात्र पूर्वरवादीनां धर्माणामेव निषेध इत्येवाङ्गीकार्यम् । तथा स. ति, न शुकण न चाण जहार नमुचे शिर इत्यत्र यथोभयात्म- कस्य फेनस्याशुष्कत्वममाईत्वमेवमनाप्येकैफतनिषेधेन सर्वात्मकमेव बोव्यत इत्येव युक्तम्। अत एव गजेन्द्रस्तुती, स वैन देवासुरमर्त्य तिर्यन स्त्री न षण्ढो न पुमान जन्तुः। नायं गुणः कर्म न सन्न चा. सनिषेधशेषो जयतादशेष इत्यशेषत्वमुक्तम् । तथा शुकैरपि, एवं गजेन्द्रसुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः । नैते यदोपसस्पुनिखिलात्मकत्वात् तत्राखिलाऽमरमयो हरिराविरासी. दिति निविशेषस्य निखिलात्मकत्वं बोधितम् । तथानाप्यन्ते सर्वा- नुभूरिति श्राध्यते । सर्वसत्त्वे एव सर्वाऽनुभवितृत्वसम्भवादिति । नचेदं प्रलये न सम्भवतीति वाच्यम् । को नाम प्रलयः । वसोवा प्रतिसञ्चरो वा । नाद्यः । असत्कार्यबादप्रसङ्गात् । द्वितीयश्चेदस्मदा. गोचरस्वेपिसर्व ब्रह्मगोचरोऽस्त्येवेति नासम्भव । वस्तुतस्त्वखण्ड ब्रह्मवादे अस्मदाद्यगांचरत्वमेव प्रलयः । क्रमेण वा, युगपहा तद्- गोचरत्वमेव सृष्टिरितीच्या समर्थनान कश्चिद्दोषः । एवमेवास्थूला. दिवाक्योक्तनिषेधस्थलेपि बोध्यम् । अत उपासनाप्रधानानामाका. रलिङ्गामामपि श्रुतीनां तसदाकारमात्रलिङ्गत्वेन प्रतीकत्वादेव निर्व- लत्वं शयता न त्वाकारलिङ्गत्वादित्यपि योध्यम् । यद्यपि प्रकाश. वत्सूत्रे उपाधियोगादपि नोभयलिङ्गमिति प्रतिशोपपत्त्यर्थमुपाधिनि- मित्तस्य न वस्तुधर्मस्वमुपाधीनाञ्चावीद्यकत्वमित्युक्तम् । तदपि तथा नैमित्तके घृतद्रवस्वादी व्यभिचारेण उपाध्याविद्यकतायाश्च, न वि. लक्षणत्वाधिकरणे दूषितस्वेन चाप्रयोजकत्वात् । एवं, दर्शयतिसूत्रे निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादकत्वेन यानि वाक्यान्युक्तानि तेश्वघ्यथात मा- देश इति वाक्यं तु न निर्विशेषप्रतिपादकमिति दर्शयतिसूत्रभाष्य- व्याख्यान एव दर्शितम् । विदिताधिदितवाक्यं तु तदुभयभिन्नत्वमे- व वदति, म तु विशेषानिषेधति । अथान्यत्वादिकथनमुखेन निषेध. ति तदा लौकिकानेव निषेधति । तावतैष चारितार्थ्य, न तु खसपा- स्मकानपि । तदंत प्रोत्यादिश्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । यतो वाच इति पागाचमान्यत्वमेव बदतीत्वनिरकतिसमाचार्य, नतु विशेषनिषे.

·१ अध्याये २ पादः। पकमित्यपि प्रागेध व्युत्पादितम् । अवचनेनेवोवावेत्यपि, यतो वाम इत्येतस्य समानार्थकम् । लौकिकसर्वधर्मराहित्यादेवोपशान्तत्वसि. रितिमि सत्तनासदुच्यत इति गीतावाक्यमपि ब्याकृताम्याकृतयो रेव निषेधकमिति लौकिकनिषेधपरमेव । सर्वतःपाणिपादन्तभिस्व. प्रिमवाक्येन तथा निश्चयात् । सर्वतःपाणिपादत्वादेः कापि लौकिले भदर्शनादिति । माया होषेति वाक्यमपि सर्वभूतगुणयुकदर्शनानि- धाभिप्रायकमिति तत्रैव स्फुटतीति न सात्म्यिबाधकमतस्तत्सूत्र व्याख्यानमपि तया । एवं वृद्धिद्वाससूत्रे जलवृद्धिहासाभ्यां प्रतिषि- म्बनिहासकथनमपि तथा। भूयसि स्वल्पेऽपि च जले सूर्यादिप्रति- बिम्बस्य तुल्यताया एव प्रहणात् । अतोऽत्राकाष्टाम्तेन धर्माणा- मौपाधिकरवसमर्थनमेवयुक्त, न तु जलसूर्यदृष्टान्तसमर्थनमित्यवधे. यम् ॥ यत्तु भामत्यामेतत्तात्पर्यमुक्तम् । उपाधिजनितस्य सरस्य पा- रमार्थिकत्वे ब्रह्मणः परिणामिभावः। स च प्राक्प्रतिषिद्ध इत्यपार- मार्थिको ब्रह्मण्यध्यस्त इति । निर्विशषप्रतिपादनार्थत्वाच्छतीनाम् । सविशेषतायामपि मधुविद्यायां, यश्चाऽयमस्यां पृथिव्यामित्यादिभि- कत्वप्रतिपादनपरत्वात् । एकत्वनानात्वयोश्चैकस्मिन्त्रसम्भवात् । एकत्वाङ्गत्वेनैव नानात्वप्रतिपादनपर्यवसानत्वात् । नानात्वस्य प्रमा- णान्तरसिद्धत्वेनानुवाद्यत्वादेकत्वस्य चानधिगतेर्विधेयत्वोपपतेः । भेददर्शननिन्दया च साक्षाभूयसीभिः श्रुतिभिरभेदप्रतिपादनात् । भाकारवद् ब्रह्मविषयाणां च कासाचिच्छतीनामुपासनापरत्वम् । तच्चासति बाधकेऽन्यपरादू वचनात प्रतीयमानमपि गृह्यते । यथा देवतानां विग्रहवत्वम् । सन्ति चात्र साक्षाद् द्वैतापवादेना द्वैतप्र. तिपादनपराः शतशः श्रुतयः । कासां चिच्च द्वैताभिधायिनीनां त. प्रलयपरत्वम् । तस्मानिर्विशेषमेकरूपं चैतन्यैकरसं सद् ब्रह्मा परमार्थतः । विशेषाश्च सर्वगन्धत्ववामनीत्वादय उपाधिवशादस्ता इति सिमिति। तदप्यसङ्गतमेव । ब्रह्मणः परिणामिभावस्य श्रुतिषु सूखे व प्रतिषेधादर्शनात् । बहु स्यां प्रजायेयेति, स आत्मानं स्वयमकुछ- तेस्यादिश्रुतिधु, आत्मकृतेः परिणामादित्यादिषु सूत्रेषु च तद्विपरी- तस्य विधामस्यैव दर्शनाच्च । नव पाचारम्भणवाक्यं विकारस्थ बारमात्रताकथनमुलेन तदभावमेव बोधयत् प्रतिषेधतीति शक्य- ·९४८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । । वचनम् । तत्र तत्कथनमुखेन कारणाभिन्नत्वबोधनस्यैव भगवता सूत्रकारणाहततया स्वयमन्यथाद मयुक्तत्वात् । तदनाहत्यादरे तु, वावारम्भणं विकारो मृत्तिकैव सत्यमित्येतावतव चारितार्थेन, इतिशब्दनामधेयपदयोर्वयर्थ्यस्य दुर्यारत्वमित्यादिकं, तदनन्यत्वसूत्र- भाष्यविभाग एव विवृतमिति न पुनः प्रपञ्च्यते । अतो निर्विशेष- प्रतिपादनार्थत्वं यच्छ्तीनामङ्गीकृतं तदप्यभिमानमात्रमेवेति प्रा- गवोपपादितम् । एकत्वनानात्वयोरेकत्रासम्भवस्तु, इदं सर्व यय- मात्मा, यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तादित्यादि- श्रुतिभिरेवोदस्त इति तस्य निर्विशेषतासाधनादरः श्रुतिप्रद्वेषादेव । एकत्वाङ्गत्वेन नानात्वप्रतिपादनं त्विष्टमेव । परन्तु तन्न नात्वस्या- पाद्यत्वाय, अपि त्वभेदस्य भेदविरुद्धसम्पत्त्वबोधनायेत्यप्युक्तपूर्वम् । नानात्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वं तु लौकिकस्यैव, न तु ब्रह्मधर्मभूत- स्यैकत्वाविरोधिनः । तादृशस्य स्वरूपान्तःपातितया श्रुत्येकगम्य- त्वेनान्यावेद्यत्वात् । अतस्तस्यानुवाद्यताङ्गीकारोऽपि स्वमनस्तोषणायै- घाऽलं, न तु व्याख्येयसमर्थनाय । भेददर्शननिन्दा तु घटपटादिवत् तात्त्विकभेददर्शनपरा, न त्वैच्छिकतत्परा । अन्यथा इव शब्दवैयर्थ्य- प्रसङ्गादित्यपि, अपिचैवमेक इति सूत्रव्याख्यान एव दर्शितमिति न तयाऽपि विशेषप्रतिषेधसिद्धिः। साक्षाद्वैतापवादेनाद्वैतप्रतिपादन- परत्वमपि श्रुतीनामस्मद्रीत्या, न तु युष्मद्रीत्येत्युपासनापराभ्योऽपि देवताविग्रहवद् ब्रह्मण आकारादिग्रहणेऽपि न किश्चिद् वाधकम् । अतो विशेषाणां नास्तताऽपि तु निर्विशेषमात्राभ्युपगन्तृणामेवास्त- तेति बोध्यम् ॥ यत्पुनः, प्रकृतैतावत्सूत्रमारभ्य नवसूत्रमधिकरणम् । तत्र त्वारम्भ एव, द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे इति मूर्त्तामूर्तब्राह्मणं विषय- वाक्यत्वेनोपन्यस्य तच्च व्याख्याय, नेति नेतीति निषेधस्य, किं रूप- द्वयं ब्रह्म च विषय, उत रूपद्वयमेव वा, ब्रह्मैव वेतिसन्देहे, नद्धया- द्रुपद्वयं ब्रह्म च, अथवा ब्रह्मणः प्रमाणान्तरागोचरत्वाद् ब्रह्मैव वा विषय इति पूर्वपक्षे पद्वयमेव निषिध्यते, न ब्रह्म । रूपब्रह्मणोनिषेधे शून्यवादप्रसङ्गात् ।ब्रह्म ते अवाणीत्युपक्रमस्य, असन्नेव स भवतीति निन्दाया, अस्तीत्येवोपलब्धव्य इत्यवधारणस्य च विरोधेन तनि- पंधस्यानुपपन्नत्वात् सर्ववेदान्तकोपप्रसङ्गाच्च । तस्माद्रुपद्वयं प्रति- .

·३ अध्याये २ पादः। ९४९ धति, ब्रह्म तु परिशिनष्टीति । तदेतदाह । प्रकृतैतावत्वं हि प्रति- षेधतीनि । प्रकृतं यदेतावता परिच्छिन्नं मू मूर्तलक्षणं ब्रह्मणो रूपं नदेष शब्दः प्रतिषेधति । तद्धि प्रकृतम् । प्रपश्चितं च पूर्वस्मि- न् ग्रन्थे अधिदेवतमध्यात्मं च । तजनितं घ वासनालक्षणमपरं रू- पममूर्तरसभूतपुरुषशब्दोदितं लिङ्गात्मव्यपाश्रयं महारजनाधुपमा- भिर्दर्शितम् । तदेतत् सप्रपञ्च ब्रह्मणो रूपं सन्निहिताविलम्बननेति- करणेन प्रतिषेधकन प्रत्युपनीयत इति गम्यते । ब्रह्म तु रूपविशेष- णत्वेन षष्ठया निर्दिष्टं पूर्वस्मिन् ग्रन्थे, न तु स्वप्रधानत्वेन । प्रश्चिते च रूपद्वये रूपवतः स्वरूपजिज्ञासायामिदमुपक्रान्तमथात आदेशो नेति नेतीति । तत्र कल्पितरूपप्रत्याख्यानन ब्रह्मणः स्वरूपावदेनमि- दमिति निर्णीयते। नच स्वरूपद्वयं स्वयमेवोक्त्वा स्वयमेव निषेधे प्रक्षालनाद्धि पङ्कास्येति न्यायेनाकथनमेव युक्तं स्यादिति शङ्ख्यम् । एतस्य रूपद्वयस्य लोकप्रसिद्धस्य ब्रह्मणि कल्पितत्वेन प्रतिषेध्यत्वा- य शुद्धब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनाय च तत्परामर्शन कथनस्य युक्तत्वा- त् । द्वौ चैती निषेधी यथासंख्यं मूतीमूत्तें प्रतिषेधः । यद्वा पूर्व- प्रतिषेधो भूतराशि निषेधत्युत्तरस्तु वासनाराशिम् । अथवा, नति नेतीति वीप्सा । तत्र इतीति यावत्किश्चिदुत्प्रेक्ष्यते तत्सर्व नेत्यनेन निषिध्यते। परिगणितनिषेधे हि क्रियमाणे. यदि नैतद् ब्रह्म किमन्यद् ब्रह्म भवेदिति जिज्ञासा स्यात् । वीप्सायांतु सत्यांसमस्तविषयजातस्य प्रतिषेधात् अविषयः प्रत्यगात्मा ब्रह्मेतिजिज्ञासा निवर्तते । तस्माद्न- ह्मणि कल्पितं प्रपञ्चं प्रनिषेधति।ब्रह्म तु परिशिनष्टीति निर्णयः । कि- श्च। ततः प्रतिषेधादू भूयो ब्रवीत्यन्यत् परमस्तीति । अभावावसाने हि निषधे किमन्यत् परमस्तीति ब्रूयात् । अतोऽपि ब्रह्मैव परिशिनष्ट्रीति निर्णयः । तत्रैषा श्रुत्यक्षरयोजना । नेति नंतीति ब्रह्मादिश्य तमेवा- देशं पुनर्निर्वक्ति । नेति नेतीत्यस्य कोऽर्थः । न होतस्माद् ब्रह्मणो व्यतिरिक्तमस्तीत्यता नेतीत्युच्यते, न पुनः स्वयमेव नास्तीत्यर्थ । तश्च दर्शयत्यन्यत् परमस्तीति । यदा पुनः श्रुत्यक्षराण्येवं योज्यन्ते, न ह्येतस्मादिति नेति । न हि प्रपञ्चनिषेधरूपादादेशनादन्यत् परं ब्रह्म- ण आदेशनं नास्तीति । तदा, ततो ब्रवीति च भूय इत्येतनामधेयवि- षयं योजनीयम् । अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति, प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति हि ब्रवीतीति । तच्च ब्रह्मावसाने निषेध उपप- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। पते । अभावावसाने तु किं सत्यस्य सत्यमित्युच्येत । तस्माद् ब्रह्मा- बसानोऽयं निषेध इति सूत्रं व्याचक्रुः । तद् ब्रह्मास्तिचेत् कुता न गृ. पते इति शङ्कनयां, तदव्यक्तसूत्रं, तस्य च, न चक्षुषा गृह्यते, स एष नेति नेत्यात्मा, अगृह्यः, यदा होवेष एतस्मिन्त्रहश्ये, यत्तवह- श्यमग्राह्यम्, अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमिति विषयवाक्यानि धृत्वा सर्वसाक्षित्वादनिन्द्रियग्राह्यमिति व्याख्याय, अपि संराधनसूत्रे भ. क्तिध्यानप्रणिधानाधनुष्ठानरूपसंराधनेन कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मान- मैक्षत्,मानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन अव्यक्तस्यापि ब्रह्मणी दर्शनमगीकृत्य, ननु संराध्यसंगधकभावाभ्युपगमात् परेत- रात्मनोरन्यत्वं स्यादिति शङ्कायां तनिषेधाय, प्रकाशादिवश्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासादिति सूत्रमवतार्य, यथा प्रकाशाकाशसूर्या- दयोङ्गुलिकरकोदकादिषु कर्मसूपाधिभूतेषु सविशेषा इवावभासन्ते न चस्वाभाविकीमविशेषात्मतां जहति, एवमुपाधिनिमित्त एवाऽयम मात्मभेदः,खतस्त्वैकात्म्यमेव । तथाहि वेदान्तप्वभ्यासेनासजीव- प्राशयोरभेदः प्रतिपाद्यत इति व्याख्याय, अतोऽनन्तेन नथाहि लि- अमिति सूत्रं च । अभेदस्य स्वाभाविकत्वाद् भेदस्य चाविद्याकृत. स्वाद विद्यया अविद्यां विधूय जीवः परेणानन्तेन प्राज्ञेनैक्यं गच्छ- ति । तथाहि लिङ्गम् । स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीत्यादीनि व्याख्याय, स्वमतशुद्धये तस्मिन्नेव संराध्यसंराधकभावे मतान्तरोपन्यासायाहिकुण्डलादिसूत्रद्वयामि त्येवं तदवतार्य, ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः, परात् परं पुरुषमुपैति दिव्यम् । यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयतीत्यादी ध्या- दृध्येयत्वद्रष्टद्रष्टव्यत्वाभ्यां गन्तृगन्तव्यत्वेन नियन्तृनियन्तव्यत्वेन च भेदो व्यपदिश्यते । तत्त्वमस्यहं ब्रह्मास्मि, एष त आत्मा सर्वा- म्तर एष त आत्मान्तर्याम्यमृत इत्यभेदश्च । एवमुभयव्यपदेशे सति परभेद एकान्त एष गृह्यते तदा भेदव्यपदेशो निरालम्बन एव स्या- त् । अतो यथा अहिरित्यभेदः, कुण्डलाभोगप्रांशुत्वादीनीति भेद एवमिहापि उभयव्यपदेशदर्शनादङ्गीकर्तव्यः । अथवा यथा सौर्यः प्रकाशस्तदाश्रयश्च सूर्यो नात्यन्तभित्रावुभयोस्तेजस्त्वाविशेषाद्, अथ च भेदव्यपदेशभाजौ भवत, एवमिहापीतिव्याख्याय, ततः, पूर्वव- देस्याविसमस्यं सिदान्तीयत्वेनाभिप्रेत्य, यथा वा, प्रकाशादिव.

·, अध्याये २ पादः। ९५१ यावशेष्यमिति सूत्रे पूर्वमुपभ्यस्तं तथैवैतवितुमर्हति । तथा स. स्यविद्याकृतत्वाद् बन्धस्य विद्यया मोक्ष उपपद्यते। यदि पुनः परमा- थत एव बद्धः कश्चिदान्माऽहिकुण्डलन्यायेन परमात्मनः संस्थानभूतः प्रकाशाश्रयन्यायेन वा एकदेशभूतोऽङ्गीक्रियते तदा बन्धस्य पारमा. र्थिकत्वेन तिरस्कर्तुमशक्यत्वान्मोक्षशास्त्रवैयर्थं स्यात् । श्रुतिश्च भेदाभेदौ न तुल्यवद् व्यपदिशति, किन्त्वभेदं प्रतिपाद्यत्वेन निर्दि- शति । भेदं तु पूर्वप्रसिद्धमेवानुवदत्यर्थान्तरविवक्षया । किश्च । माऽन्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादिना चेतनान्तरं निषेधति । अथात आदेशो नेति, तदेतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमित्यादिना च प्रपञ्चम् । अतोऽन्यनिरा. करणाद् ब्रह्ममानपरिशेषणाच्च प्रकाशादिवच्चावैशेष्यमितिसूत्रोक्त एव सिद्धान्त इत्याहुः । तदसङ्गतम् । तद्रीतिके प्रथमसूत्रव्याख्याने मृर्तामूर्तप्रतिषेधस्य, प्रकृतं प्रतिषधतीत्येतावतैव सिद्धरेतावत्वमि. स्यस्य, एतावत्त्वपदादरे च प्रकृतपदस्य वैयर्थ्यप्रसक्तेर्निवारत्वात्। एतावत्वमिति स्वप्रत्ययस्य भावेऽनुशिष्टत्वेन एतावता परिच्छिन्नस्य मूर्तामूर्तलक्षणरूपयस्य तेन पदेनालाभात् । त्वस्य षष्ठयन्तादनु- शियत्वेन तृतीयान्तादभवनेनापि तथात्वाश्च । अथ तन्न विग्रहवाक्यं किन्वर्थमात्रकथनमित्युच्यते, तदाऽपि रूपद्वयात्मकस्य सर्वस्य प्र. पञ्चस्य परिच्छिन्नान्तर्निवेशादेतावतेत्यत्राभिप्रेतस्य परिच्छेदकस्या- लाभेनासङ्गतिः । नच लौकिकप्रमाणमेव तथेति वाच्यम् । जन्मादि- सुत्रव्याख्यान मनस प्यचिन्त्यरचनारूपस्येति स्वोक्तस्य प्रपञ्चविशे- पणस्य विरोधेन तथा वक्तुमशक्यत्वाच्च। किश्चात्र मूर्तीमूर्त रूप- द्वयं यत्प्रकृतत्वेन विवक्षितं तत्प्राधान्यमालम्ब्य । तत् तस्य किं खेन रूपेण ग्राह्मरूपत्वेन वा । नाद्यः । ब्रह्मणो रूपे इति विशेषणवैयर्थ्य- प्रसङ्गात् । द्वितीये तु ब्रह्मण एव प्राधान्यम् । ब्रह्मपरिचायनार्थमेव रूपयस्य कथनात् । ब्रह्मण एवात्रोपदेश्यत्वाच्च । नव सम्बन्धष. प्रचन्तपदेन बोधनाद् ब्रह्मणोऽप्राधान्यमिति युक्तम् । राहोः शिर इतिवदभेदेऽपि षष्ठीभवनेन सम्बन्धषष्ठया प्राधान्याबाधात् । आन- म्दं ब्रह्मणो विद्वानित्यत्र स्वयमप्यभेदे षष्ठयाः स्वीकृतत्वात् । कार्य कारणानन्यत्वस्य भगवता सूत्रकारेणोक्ततया, द्वे वा व ब्रह्मणो रूये इत्यत्र ब्रह्माभिन्न रूपे इत्यर्थस्य वक्तुमुचितत्वाच्च । अतो ब्रह्मणः प्राधान्यस्याविघाताद, ब्रह्म ते प्रवाणीति चास्योपन्यासेन स्वयम.

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । . वोपक्रान्तत्वाङ्गीकारादने उपदेश्यत्वाच्च ब्रह्मणः प्रकृतत्वसिद्धी तस्मिन्नेतावत्वं परिच्छिन्नत्वं प्रतिषेधतीत्येव व्याख्यातव्यम् । एता- वच्छन्दस्य परिच्छिन्नवाचकतायाः प्रसिद्धत्वात् । तथाच मूर्तीमू- तमात्रत्वं ब्रह्मणि नास्तीत्यर्थः सिद्ध्यति, न तु प्रकृतं यदेतावता प- रिच्छिन्नमिति सिद्ध्यति। एवञ्च, नेति नेतीति श्रुतिव्याख्याने नञ्चयेन यथासंख्यं मूर्नामूर्तनिषेधे वासनाशंषात् तद्विहाय भूतराशिवासना- राश्योनिषेधाङ्गीकारे परिगाणतनिषेधेन, यदि नेदं ब्रह्म, किमन्यद् ब्रह्मति शङ्कापत्तस्तदपि विहाय वीप्सया यावद्विषयजातनिषेधो यः दङ्गीकृतः, सोऽपि तथा । भूतराशिनिषेधे कैमुतिकादेव वासनारा- शिनिषेधसम्भवेन तदर्थ निषधापेक्षाभावात् । त्यक्ते यथासंख्ये वा- सनानिषेधावतारकप्रमाणाभावाद्, वासनाया अनुक्तत्वेन तनिषेध- स्याप्ययुक्तत्वाच्च । अत एव न यावनिषेधोऽपि युक्तः । यदपि, न ह्येतस्मादिति नत्यन्यत् परमम्तीत्यस्य योजनाद्वयम् । तत्र प्रथम- योजनायां निषेधवीप्सया ब्रह्मव्यतिरिक्ताभाव उच्यते, न पुनर्ब्रह्मा- भावस्तदंव दर्शयत्यन्यत्परमस्तीति व्याख्यातम् । तदपि तथा । ब्रह्म- व्यतिरिक्तनिषधोत्तरं ब्रह्मसत्ताप्रदर्शनस्य, अन्यदस्तीत्येतावतैव सि- ध्या परपदवैयापत्तः । अतो व्यतिरिक्तनिषेधेनाव्यतिरिक्तत्वं स- वस्य स्वीकृत्य तावन्मात्रत्ववारणाय परं ब्रह्मान्यदस्तीत्यङ्गीकार्यमि- स्यव युक्तम् । द्वितीययोजनायामपि परपदवैयर्थ्य पूर्ववदव । तदर्थ परपदमुत्कृष्टार्थकतया व्याख्येयम् । तत्र चाभावावसान एव निषेधः सिद्धय नीति ब्रह्मसत्तासाधनाय, ततो ब्रवीति च भूय इति सूत्रांशं नामधेयविषयत्वेन योजयित्वा नामधेयेन तत्सत्तांसाधयित्वा निषेध- स्य ब्रह्मावसानत्वमुपपादितम् । तदपि तथा। नामधेयाङ्गीकारे तद्व- तासिद्ध्या यावद्विशेषशून्यत्वप्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् । नामधेयकथन- मात्रेणैव तत्सत्तासिद्धस्तनिर्वचनश्रुतिवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। तदादरे च, चक्षुषश्चक्षुरित्यादिवनियामकत्वतन्मूलरूपत्वयोः सिद्ध्या प्रतिज्ञाहा. नितादवस्थ्याश्च । एवं तदव्यक्तादिसूत्रद्वयेऽपि यदि ब्रह्मणो दृश्य- त्वादश्यत्वयोर्द्वयोरपि स्थापनं तदा तु विरुद्धधर्माश्रयत्वापत्तिः । य- दि च साधनाभ्यासपाकवशादू दृश्यत्वं, तदभाघदृश्यत्वमिति व्यव- स्था,तदापि दृश्यत्वस्य प्रामाणिकत्व, यतो वाच इत्यादिश्रुतिविरोध- तावस्थ्यम् । अप्रामाणिकत्वे च. कश्चिद्धीर इत्यादिश्रुतस्तदुक्त- ·३ अध्याय २ पादः। ९५३ साधनानांच वैयर्थ्यम् ।अपिसंराधनसूत्रस्य च, न हि तेन कश्चिग्नि- र्णयः सिध्यत्यपि तु ब्रह्मणो दृश्यत्वबोधनेन, जीवब्रह्मणोः संराधक- संराध्याभावादू भेदबोधनेन च संशयस्यैवोत्पत्तिरिति । यदपि प्र. काशादिवत्सूत्रे जीवब्राह्मणोरभेदं युक्त्या व्याख्याय तत्र प्रमाणापे- क्षायां वेदान्तेषु जीवप्राशयोरभेदप्रतिपादनाभ्यासो हेतुत्वेन व्या- ख्यातः। सोऽपि शिथिलः । सौत्रस्याभ्यासपदोक्तस्य हेतोरवैशेष्ये कर्मणि प्रकाशे च साधारण्येनोक्ततया जीवप्राक्षाभेदाभ्यास एव नियमने प्रमाणानुपलम्भात् । वेदान्तेषु तयोरभेदस्येव भेदस्याप्य- भ्यासदर्शनाञ्च । यदप्युभयव्यपदेशादिमूत्रद्वयमेकदशिमतीयत्वन व्याख्याय पूर्वववति सूत्रव्याख्याने तद्दूषणमुक्तम् । जीवात्मनः पर- मात्मसंस्थानभूतत्वे एकदेशभूतत्वे वाऽङ्गीक्रियमाणे बन्धस्य पारमा- र्थिकत्वेनातिरस्कार्यत्वापत्त्या मोक्षशास्त्रवैयमिति । तदपि तथा । बहु स्यां प्रजायेयेतीच्छाभ्यां भेदस्यागन्तुकत्वावगमाद्वन्धस्य पार- मार्थिकत्वेऽपि तथात्वात् पल्यूलनेन वस्त्रमालिन्यस्येव शास्त्रीयसा- धनबन्धनाशसम्भवेन शास्त्रवैयाभावात् । एवं प्रतिषेधसूत्रे, ना- न्योतोऽस्ति द्रष्टेति चेतनान्तरनिषेधो य उक्तः, सोऽपि द्रष्टुम्रह्माभि- नत्वं वदति, न तु ब्रह्मणो द्रष्ट्रभिन्नत्वमतो न तव्यवसायसाफ- ल्याय । नेति नेतीति वाक्यं, तदेतद् ब्रह्मापूर्वमिति वाक्यं च यथाय- थं प्रपञ्चस्य ब्रह्माभिन्नत्वं ब्रह्मणः सर्वाकारत्वं च वदंतीतिं प्रागेवो- पपादितम् । अतोऽन्यनिषेधो यो वर्त्तते स सर्व ब्रह्मणोऽन्तर्निवेश्ये- तरं निषेधति, न तु सर्व मिथ्याकृत्येति सुधीभिरवधेयम् ॥ भास्कराचार्यास्तु विंशतिसूत्रमेकमेवाधिकरणमङ्गीकृत्य स- गुणासु शाण्डिल्यविद्यादिषु सगुणोपासितस्य प्रतिप्रकरणं चोदना- सामर्थ्यन निर्णीतत्वात् तत्र नायं विचारः, किन्तु निर्गुणब्रह्मचोदना- यां साकारं निराकारं च ब्रह्मोपास्यमुतैकतरमिति जिज्ञासायां य- थास्थितवस्तूपासनस्य युक्तत्वात् कारणात्मना प्रपञ्चात्मना चावस्थि- तमुपास्यमिति प्राप्तेऽभिधीयते । नोभयलिङ्गमुपास्यम् । कुतः । अस्थू- लादिवाक्यैः समस्तप्रपञ्चाकारस्य निवर्तितत्वात् । स्वतश्च कारणस्य कूटस्थनित्यस्यैकस्याद्वितीयत्वात् । पाश्चात्यस्य कार्यरूपस्य कादाचि- कत्वात् । ननु कारणस्य विकारात्मकत्वादू विकारपरित्यागे कार- णखरूपस्यापि त्यक्तत्वात् कारणत्वेनोपासनमपि हीयेतेति चेत् । १२० ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । . नेत्युच्यते । न पृथिव्यादिस्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गता । ब्रह्मणः खतोऽभिन्नत्वात् । स्थानकृतस्य रूपस्य चागन्तुकत्वात् । ब्रह्मात्मको हि नामरूपप्रपञ्चो न प्रपञ्चात्मकं ब्रह्म । यथा समुद्रात्मकः फेनत- रङ्गादिर्न तदात्मकः समुद्र इति । कथं पुनर्गम्यते, सर्वत्र घेदान्तेषु, अशब्दमस्पर्श, स एष नेति नेत्यात्मा, अस्थूलमित्यादिषु भूतभौति- कनिराकरणात् । नचैतैः प्रपश्चस्य मायामात्रत्वप्राप्तिः। कारणे कार्य- रूपम् अनेकविधं नास्तीत्येतावदवधारणेनैव वाक्योपपत्तेः प्रपञ्चा- भावस्य प्रतिपसुमशक्यत्वादित्येवं प्रथमसूत्रं व्याख्याय, न भेदादि- तिसूत्रे प्रथमं नकारमपठन्तः, सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मानः स- मर्पिता इति श्रुतेर्नेमिस्थानीयेन बाह्यप्रपञ्चेन वेष्टितानाम, अरस्थानी- यानां विज्ञानात्मनामन्तरतमे रथचक्रनाभिस्थानीये परमात्मनि सम- पणाद् भेदोऽवगम्यतेऽतो भोग्यभोक्त्राकारवदुपास्यमिति सूत्रांशेना- शङ्ख्य, न प्रत्येकमतद्वचनादित्यनेन मधुविद्यायांप्रत्युपाधिभेदवचना- भावाद्यत्र सर्वेषां चेतनाचेतनानामेकीभावः स एव परमात्मा ध्येय- त्वेनोपदिश्यत इति व्याख्याय, तन्मात्रसूत्रे, चैतन्यमानं ब्रह्मति व्या- ख्याय, 'ब्रह्माऽऽयाति प्रपश्चोऽय रूपं हि त्वा तु वैकृतम्। जहाति क- ठिनावस्थां जलधौ लवणं यथा । चतनाचतनं क्षिप्तमभेदाच्चेतनीभ- येत् । ऊपायां वस्तु विन्यस्तं तत्सर्व लवणीभवेद् इत्यतावदधिकमु- क्त्वाऽन्यानि सूत्राणि शङ्कराचार्यवद् व्याचक्रुः । ततः प्रकृतैतावत्त्व- सूत्रे च प्रकृतस्य पुरुषस्य यदेतावत्त्वं मूर्तीमूतॊपाधिपरिच्छिन्नत्वं तत्प्रतिषेधति, ततो निर्विकल्पकं परिशिष्टं ब्रह्म भूयः पुनर्ब्रवीति, अ- न्यत् परमस्तीति व्याख्याय, शङ्कराचार्योक्तामधिकरणान्तरकल्पनां सर्वोपनिषद्वपस्यामप्युपनिषदि ब्रह्मण उपक्रमापसंहारयोरवस्थानातू सन्देहानुत्पत्त्या निरस्य शेषं शङ्कराचार्यवदेव व्याख्यातवन्तः ।। तथाच तन्मते कारणस्यावस्थाविशेष एव कार्यम् । तन्तुना. भदृष्टान्तात् । अतो निमित्तवशादेव नानाकारः । स यद्यसनवोत्पद्यते तदा असतः सत्तानिषेधकश्रुतिविरोधः । अतः सनव निमित्तवशाद व्यज्यते । कारणं च ब्रह्म यथाऽकाशोऽविक्रियमाण एव वायुजनक एवमविक्रियमाणमेव प्रपञ्चजनकम् । तच्च कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोष- धारणार्थ श्रुतिबलादेव भगवता सूत्रकारेणाङ्गीकृतम् । स्वयमपि त- थैव व्याख्यातम् । निमित्तं चात्रच्छव । परिणतिश्च शक्तरेव । शक्ति- ·३ अध्याये २ पादः। ९५५ - शक्तिमतोनात्यन्तं भेदो गुणगुणिनोरिवेतरेतराविनाभावादिति, तदन- न्यत्वाधिकरणे व्युत्पादितम् । तत्रेदमवधेयम् । यदि श्रुतिबलादेव मवधारितं तदा ब्रह्मणि युक्तीनां लौकिकीनामकिञ्चित्करत्वादचि- न्त्यसामर्थ्य त्वङ्गीकृतमेव । तथा सति तेनैव विरुद्धधर्माश्रयत्वाहो- षपरिहारसिद्धौ कुतः कारणरूपस्य कवलनिर्विकल्पकत्वाग्रहः । न- चाशब्दादिवाक्येभ्य इति युक्तम् । तेषां यथा भूतभौतिकनिराकर- णेऽप्युभयलिङ्गताप्रतिपादकत्वं तथोपपादितत्वात् । नापि, कश्चिद्धीर इति वाक्यात् । तं यथा यथोपासत इति श्रुस्या ताडगुपासकेन तथा- दर्शनेऽपि तेन लिङ्गान्तरबाघस्याशक्यवचनत्वात् । सूत्रस्थन केव- लेन सर्वत्रेति पदेन भूतभौतिकनिराकरणात्मकस्य हेतोरलाभात् । मधुविद्यायामपि यत्रकीभावस्तादृशरूपस्य ध्येयत्वोपदेशेऽपि तदेत- द्ब्रह्माऽपूर्वमित्युपसंहारवाक्येऽपि सर्वरूपत्वबोधनस्योपपादितत्वा- च । एवं तन्मात्रसूत्रविषयवाक्येऽपि कृत्स्नपदादेवाकारलाभो व्यु- त्पादित इति न तेनापि केवलनिराकारत्वसिद्धिरिति शाङ्करमत- निराकरणादेवैतदपि निराकृतं बोध्यम् ॥ विज्ञानऽभिक्षुस्तु, न स्थानतोऽपीत्यादिचतुःसूत्र्या नित्यज्ञाने- च्छादिमती ब्रह्मणो याऽन्तरङ्गशक्तिस्तद्वारकं ब्रह्मणो लक्षणमुच्यते। प्रकाशवच्चावयादित्यायेकादशसूत्र्या जीवसाधारणं ब्रह्मस्वरू- पमुच्यते । शेषः सूत्रस्त्वापादसमाप्ति ब्रह्मप्रपञ्चयोर्भेदाभेदी परीक्ष्येते इति प्रतिज्ञाय, परस्य परमात्मन उभयलिङ्गं ज्ञानाज्ञानरूपधर्मद्वयं यथोक्तजाग्रदाद्यवस्थासम्बन्ध इति यावत् । स स्थानतः-अभिव्यक्ति- स्थानभूतादुपाधेरपि न, किन्त्वविलुप्तोपाधित्वात् सदा सर्वसाक्षि- त्वसंदेश्वर्यसदानन्दत्वाद्येकरूपत्वमेव । कुतः सर्वत्र हि । हि यस्मा- तू सर्वत्रैव वस्तुनि अधिष्ठातृतया परस्तिष्ठति। यः सर्वस्मिस्तिष्ठन् सर्वमन्तरो यमयतीति श्रुतेः । तच्च सर्वाधिष्ठानं साक्षित्वाद्यनित्य- त्वे सति न सम्भवति । स्वाज्ञानकालीने कार्ये अधिष्ठानासम्भवादि- त्यर्थः । तथाचौपाधिकानेकरूपत्वाभावोऽपि परमात्मनो जीवव्यावृत्तं लक्षणम् । जीवे चाल्पं साक्षित्वादिकं, तदप्यनित्यमिति व्याख्याय, द्वितीयसूत्रे च, न भेदादिति पाठमङ्गीकृत्य, परस्य ब्रह्मण उभयलिङ्ग- त्वाभावो न घटते । माण्डूक्ये विश्वतैजसप्राशतुरीयाभिधचतुष्पाद- कथने जामदाद्यवस्थाभिर्मानाबानरूपलिङ्गभेदश्रावणादितिचेन्न । प्र- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । त्येकमतद्वचनात् । नान्तःप्रज्ञ, न बहिःप्रसं, नोभयतःप्रशं, न प्रज्ञान- धनं, न प्रशं, नाप्रशमित्यादिना वाक्यशेषेण प्रत्येकं तत्तदवस्थावदन्य- त्ववचनात् । अत्र नान्तःप्रज्ञमित्यनेन स्वप्नावस्थायाः प्रतिषेधः । न बहिःप्रज्ञमित्यनेन जाग्रदवस्थायाः। नोभयतःप्रशमिति मोहावस्थाया- श्वोक्तः । न प्रज्ञानघनमित्यनेनेच्छाकृत्यानन्दसम्भेदाजीवस्वरूपतो व्यावृत्तिरुक्ता। न प्रशमित्यनेन चैतन्याश्रयत्वनिषेधः । नाप्रशमित्य- नेन सुषुप्तिमरणाद्यवस्थाः प्रतिषिद्धाः। अतो नावस्थाभिर्ब्रह्मण उभय- लिङ्गत्वमित्यर्थ व्याख्याय, अग्रिमसूत्रे चैतमेवार्थमुपष्टभ्य, नन्वघ- स्थावत्त्वतद्राहित्ययोस्तुल्येऽपि श्रावणे कथं तद्राहित्यवाक्यानामेव बलवत्त्वमवधारितमित्यत आह । अरूपवदेव हीति । हि यस्मादू अरूपदेव ब्रह्म । मूर्तामू-ब्राह्मणाजायदाद्यवस्थाहेतुभूतस्थूलसूक्ष्म- शरीरद्वयरहितमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । कुतः । तत्प्रधानत्वात् । ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयमिति । यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहंमनो मतं, तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यादिश्रुतीनां तत्परत्वात् । अवस्थाधारै- मैनआदिकरणैः शून्यस्यैव ब्रह्मणः सम्यग्ज्ञानविषयत्वावधारणादि- त्यर्थः । अपिच, अथात आदेशो नेति नेति, न हस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्तीति मूर्त्तामूर्तरूपाभावादेशस्यैव पारमार्थिकत्वं वदति । त- देवमुभयलिङ्गत्वनिषेधेनैकमात्ररूपत्वमुपाधिसाधारण्येन लक्षणमु. क्तमित्याह । तदसङ्गतम् । सर्वत्रेति पदेन सर्वाधिष्ठानश्रुतय एवा- भिप्रेयन्त इत्यत्र गमकस्यानुपलम्भात् । अथ जीवस्य पूर्व निरूपित- त्वात् तद्वद्ब्रह्मण्यप्युभयलिङ्गत्वशङ्कायां तन्निरासायास्य सूत्रस्य प्र- वृत्तत्वादर्थादेव तस्य हेतोः प्राप्तिरिष्यते, तदाप्येतादृशैकलिङ्गत्वस्य ब्रह्मलक्षणत्वमात्रं युक्तम् । श्रुतिसिद्धत्वात् । न तु लक्षणस्योपा- धिसाधारण्यमपि युक्तम् । परमेश्वरस्य कारणसत्त्वोपाधिकत्वे प्रमाणानुपलम्भात् । पूर्व स्वयमपि, न स्थानतोऽपीत्यागामिसूत्रस्यैव प्रमाणत्वेनापन्यस्तत्वात् । सर्वकारणस्याद्वितीयस्य परमस्य, सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं, तस्माद्वा एतस्मादात्मन आका- शः सम्भूतः, यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः, दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो हजः, अप्राणो ह्यमना. शुभ्रो ाक्षरात् परतः परः, एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेत्यादिषु श्रु- तिषु, 'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोगोचरा- ·३ अध्याये २ पादः। ९५७ तीतं द्विधा समभवद् बृहत् । तयोरेकनरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभया. त्मिका । शानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयत' इत्यादिषु पु. राणेषु च निरुपाधिकत्वेनैव सिद्धेश्च । कार्योपाधिरयं जीवः कार- णोपाधिरीश्वर इत्यादीनि तु ब्रह्मविष्ण्वादिपराणि । तत्रत्येश्वरपदस्य परमेश्वरपरत्वे नियामकस्य तेवदर्शनात् । नच निरुपाधिकस्य निर्ध- मत्वम् । तस्य शाङ्करमतनिरास एव निरस्तत्वात् । नचारूपवत्सूत्र- विरोधः । रूपवद्वैलक्षण्यस्यैव तत्र बोधनेन रूपराहित्यस्य तत्राबोध- नीयत्वात् । आनन्दरूपममृतं यद्विभाति, सच्चिदानन्दरूपायत्या- दिभिस्तत्र तद्रूपताया एव निर्धाराच्च । नच ततो यदुत्तरत्तरं तदरूपमिति श्रुतिविरोधः । तदन एव, 'सर्वाननशिरोमीवः सर्व- भूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवाँस्तस्मात् सर्वगतः शिव' इत्यस्य मन्त्रस्य दर्शनात् । नापि यन्मनसा न मनुत इत्यस्याः । तत्राप्युपा- स्यरूपस्यैव ब्रह्मत्वेन निरूपणादुपास्यतयैव रूपादिसिद्धेरिदकारान्तर- प्रयोगबलेनास्माभिः प्रागेवोपपादितत्वादिति ॥ यत्पुनः, प्रकाशवच्चेत्यादिसूत्रचतुष्टय प्रकाशतुल्यं ब्रह्म चि- न्मात्रमेव, न तु चिद्धर्मकमपि । सर्वश इति व्यवहारस्तु, राहोः शिर इतिवद् विकल्पमात्रः । यदि ह्यात्मनि ज्ञानाख्यं धर्मान्तरं कल्प्येत तदा तद् व्यर्थ स्यादितिं युक्तम् । तदपि मन्दम् । सर्वज्ञ इति व्यव- हारस्येश्वरे ज्ञानधर्मकत्वस्य च, यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य शानमयं तप इति श्रुतिसिद्धत्वेन तद्विरोधस्य दुर्वारत्वात् । नच सा सोपा- धिपरेति युक्तम् । परस्मिन्नुपाधिवैशिष्ट्याभावस्य साधितत्वा- दिति । यदपि वृद्धिहाससूत्रे व्याख्यातम् । यद्यप्यऽम्बुवद्ब्रहणं नात्रा- स्ति, तथापि वृद्धिहासभाक्त्वम्, अन्तर्भावात् । प्रतिबिम्बरूपेणान्तःप्र- वेशादेव सम्भवति । अतो दृष्टान्तदान्तिकयोर्जलबुद्ध्योरुभयोः सामञ्जस्याद् वृद्धिहासनियामकत्वरूपात सादृश्याद् एवं प्रतिबि- म्बितत्वं प्रतिपत्तव्यमित्यर्थ इति । तदपि तथा । सूत्रे वृद्धिहास- भाक्त्वं प्रत्यन्तर्भावस्य सिद्धवद्धतुत्वेन कथनाद वृद्धिहासभाक्त्वना- न्तर्भावस्वरूपसाधनस्य सूत्रविरुद्धत्वात् । अम्बुवदग्रहणादित्यस्य प्रतिपक्षहेतोराभासीकरणं विना वृद्धिहासभाक्त्वस्य साध्यसमत्वेन तस्यान्तर्भावस्वरूपसाधने सामर्थ्याभावाच्च । यदपि रूपरहितस्य बुद्ध्यादेः प्रतिविम्याधारत्वसमर्थनायाकाशे ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । । आ. पर्वतनीलिमादिप्रतिविम्बस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान्मठाकाशादी शब्द- प्रतिबिम्बस्य स्मृतिसिद्धत्वाश्चत्युक्तम् । तदपि तथा काशनीलिमप्रतीतेराकाशस्वभावादेवोपपत्तौ पश्चाद् बाधाभावेन धियां प्रमात्वस्यौत्सर्गिकत्वेन च तस्याः प्रमात्वसिद्धी नीलिम्नि पर्वतप्रतिबिम्बत्वबुद्धेरभिमानमात्रत्वात् । प्रतिध्वनी शब्दप्रतिबिम्ब- त्वस्य स्मृतावनुक्तत्वेन तस्यापि तथात्वात् । नच, छायाप्रत्याह्वया- भासा असन्तोऽप्यर्थकारिण इत्येकादशस्कन्धवाक्ये प्रतिध्वनेरस- स्वस्योक्तत्वात् सादृश्यस्य चोपलभ्यमानत्वात् तस्य प्रतिबिम्बरूप- त्वं कल्प्यत इति वाच्यम् । नटकल्पितपारावतादिरुतवन्मायिकश- ब्दान्तरत्वस्याप्युक्तहेतुभ्यां शक्यवचनत्वेन तत्स्वरूपानिश्चयात् । इदं यथा तथा, न प्रतिस्फुरणं रूपरहितस्य कदाचनति सर्वनिर्णय- कारिकायां आवरणभङ्ग सम्यग व्युत्पादितमिति न पुनः प्रपञ्च्यते। अतोऽम्बुवदग्रहणस्याऽऽभासीकरणं चतुर्वक्त्रस्याऽप्यशक्यमिति सूत्र व्याख्यानमसमञ्जसमेव । एवमग्रेऽप्यस्ति । तथापि तदूपणस्याना- वश्यकत्वादुपरम्यते ॥ रामानुजाचार्यास्तु, न स्थानतोऽपीत्यारश्याऽतोऽनन्तेनेत्यन्तं षो- डशसूत्रमेकमधिकरणमङ्गीकुर्वन्ति । उभयव्यपदेशादित्यारभ्य चतुः- सूत्रमपरम् । तत्र प्रथमेऽधिकरणे पूर्वग्रन्थे जीवस्य वैराग्योत्पाद- नाय दोषान् दर्शयितुं जीवस्यावस्थाविशेषा निरूपिता, इदानी ब्रह्म- प्राप्तीच्छाजननाय प्राप्यस्य ब्रह्मणो निर्दोषत्वं कल्याणगुणत्वं च प्र- तिपादयितुमारभत इति प्रतिज्ञाय देहसम्बन्धाजीवानां दोपसम्ब- न्धोऽतो दहसम्बन्धोपुरुषार्थः । स चाकर्मवश्यस्यापि परमात्मनो- ऽन्तर्यामितया सर्वचिदचिद्वस्तुपु विद्यमानत्वादस्त्येवेति प्राप्ते, आह, न स्थानतोऽपि परस्येतिापृथिव्यादिस्थानतोऽपि परस्य ब्रह्मणो नापुरु- पार्थसम्बन्धः । कुतः । उभयलिङ्गं सर्वत्र हीति । यतः सर्वत्र श्रु- तिस्मृतिषु परं ब्रह्म उभयलिङ्गं निरस्तसमस्तदोषत्वकल्याणगुणाक- रत्वलक्षणोपेतमभिधीयते । अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विजिघ. त्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इत्यादि, 'समस्तकल्याणगुणा- त्मकोऽसौ वशक्तिलेशोधृतभूतसर्गः । तेजोवलैश्वर्यमहावबोधः सुवीर्यशक्त्यादिगुणेकराशिः। परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे, समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदमित्यादिचेति ·३ अध्याये २ पादः। सूत्रं व्याख्यायैतमेवार्थमग्रिमसूत्रेणोहापोहपूर्वकं स्थापयन्ति। द्विती- ये मू मूर्तब्राह्मणे मूर्तप्रपञ्चस्य ब्रह्मणि रूपत्वमुपदिश्यते । अथात आदेश इत्यादिना मूर्तीमूर्तरूपतया ब्रह्मणो या इयत्सा सा प्रतिषि- ध्यते । म ह्येतस्मादित्यनेन ब्रह्मणोऽन्यदुत्कृष्टं नास्तीत्युक्त्वा तदुप- पादनाय, अथ नामधेयमित्यादिना नामनिर्वचनान्तेन प्राणशब्दनि- र्दिष्टभ्यश्चेतनेभ्योऽप्येष सत्यं, कदाचिदपि शानादिसङ्कोचाभावादि- त्युक्तम् । तथा प्रधानक्षेत्रापतिगुणश इत्यादिश्रुतिष्वप्ययमर्थ उक्तः। तस्याचिद्वस्तुनो ब्रह्मरूपत्वप्रकार इदानी चिन्त्यते ब्रह्मणो निर्दोषत्व. सिद्ध्यर्थः । किमस्याचिद्वस्तुनो ध्रह्मरूपत्वमहिकुण्डलन्यायेन ? उत प्रभाप्रभावतोरिवैकजातियोगेन ? उत जीवस्यव विशेषणविशेष्यत- याऽशांशिभावनति ?। इह स्थाप्यमानं विशेषणविशेष्यभावमङ्गीकृत्य, प्रकृतिश्च प्र. तिज्ञा दृष्टान्तानुपराधातू, तदनन्य चमारम्भणशब्दादिश्य इत्यत्र सू- क्ष्मचिचिद्विशिष्टाद् ब्रह्मणः स्थूलचित्रिद्विशिष्टस्य ब्रह्मण उत्पत्ति- रनन्यत्वेनोक्ता । किं युक्तम् । अहिकुण्डलवदिति । कुतः ? । उभय- व्यपदेशात् । ब्रह्मवदं सर्वमात्मवदं सर्वमिति तादात्म्यस्य हन्ताऽह- मिमास्तिस्रा देवता अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकर- वाणीति भेदस्य व्यपदेशाचाहिकुण्डलभाव भाववत् तस्यैव ब्रह्म- णः संस्थानविशेषा एवाचिद्वस्तूनि । अग्रिमसूत्र वाशब्दः पक्षव्याव- त्यर्थः । ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपणावस्थाने भेदश्रुतयो ब्रह्मणोऽपरिणा- मित्ववादिन्यश्च बाधिता भवेयुरता यथा प्रभा तदाश्रययाभिनयो- रपि तंजस्त्वेन तादात्म्यमेवचित्प्रपञ्चस्यापि ब्रह्मरूपत्वमिति । पू- चवद्वत्यग्रिममूत्र वाशब्दः पक्षद्वयव्यावृत्त्यर्थः । एकस्यैव द्रव्यस्याव- स्थावशंपयोगपि ब्रह्मखरूपस्यैवाचिद्रव्यस्वरूपत्वादुक्तदोपादनि- र्मोक्षप्रसङ्गः । अथ प्रभातदाश्रययोरिवाचिद्ब्रह्मणो ब्रह्मत्वजातियो- गमात्रं विवक्षितं तदा अश्वत्ववद् ब्रह्मापीश्वरे चिदचिवस्तुनो- श्चानुवर्तमान सामान्यमिति सकलश्रुतिस्मृतिव्यवहारविरोधः । अतः पूर्ववदव, अंशो नानाव्यपदेशात्, प्रकाशादिवत्तु नवं पर इति जीववत् पृथस्थित्यनहविशेषणत्वनाचिद्वस्तुनो ब्रह्मांशत्वम् । विशिष्टवस्त्वेकदेशत्वेनाचिद्व्यवहारो मुख्यः । विशेषणविशेष्ययोः स्वरूपभेदेन भेदव्यवहारोऽपि मुख्य इति ब्रह्मणो निर्दोपत्वं रक्षित- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। म् । तदेवं प्रकाशजातिगुणशरीराणां मणिव्यक्तिगुण्यात्मनोऽपृथक- सिरविशेषणतया यथांशत्वं तथेह जीवस्याचिद्वस्तुनश्च ब्रह्मप्रत्यंश- त्वम् । किश्च । स एष महानज आत्मा अजरो नास्य जरयतजीर्यत इत्यादिभिब्रह्मणोचिद्धर्मप्रतिषेधादपि विशेषणविशेष्यत्वेनैवांशां- शिभाव इत्यर्थः । अतः सूक्ष्मचिदंचिद्वस्तुविशिष्टकारणभूतं ब्रह्म स्थूलचिदचिद्विशिष्टं वस्तु कार्यभूतं ब्रह्मेति कारणात् कार्यस्यानन्य. त्वं कारणभूतब्रह्मविज्ञानेन कार्यस्य शाततेत्यादि सर्वमुपपन्नम् । ब्र- मणो निर्दोषत्वेन कल्याण गुणाकरत्वेन चोभयलिङ्गत्वमपि सिद्धाम- स्याहुः । तत्र प्रथमे द्वितीये च यदधिकरणारम्भप्रयोजनमुक्तं तत्र घयमुदासीनाः । ब्रह्मप्राप्तीच्छाजननाय ब्रह्मणो निर्दोषत्वसाधनाय चेदानी ब्रह्मणो निर्दोषकल्याणगुणाकरत्वे निरूपणीये जिज्ञासासू- त्रमारभ्य निरूपितस्य ब्रह्मस्वरूपनिरूपकग्रन्थस्य निष्प्रयोजनक- त्वापत्तः । तेनैव तथात्वसिद्धावेतदधिकरणद्वयवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । तेनासिद्धाविदानीमपि तद्विषयवाक्यैरेव निर्णयस्य कर्त्तव्यतया त- सिद्धेः सुतरां दौर्घट्यादिति । यत् पुनर्द्वितीये कारणभूतस्य ब्रह्म- णश्चिदचिद्विशिष्टत्वमुक्तम् । तच्चिन्त्यम् । आदिसृष्टिप्राक्काले वै- शिष्टयस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तत्र सत्तत्सत्याक्षरादिपदैः कारणस्य निर्देशात् तेषां च, ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः, सत्यं शानमनन्तं ब्रह्म, एतद्वै तदक्षरं गार्गीत्यादिस्मृतिश्रुतिभिः केव- लब्रह्मवाचकत्वावगमात् । सुबालोपनिषद्यपि पृथिव्यादीनां खस्व- कारणे लयोक्त्यनन्तरं, तमः परे देवे एकीभवतीति शब्दान्तरेण तमसो मूलकारणभूतपराभेदस्यैव बोधनात् । लिङ् श्लेषणे, श्लिष आलिङ्गन, इति धात्वर्थविचारे लयस्याविभागरूपत्वेन सिद्ध्या तद्विलक्षण- स्यैकीभावस्य भेदाभावरूपेणैव सिद्धर्वपरीत्यस्य वक्तुमशक्यत्वा- तू । कारणप्रायपाठेन कारणतयेव परस्यापि देवस्य सिद्धरिति । इदं यथा तथा समन्वयसूत्रे प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधसूत्रे तदनन्य- त्वादिसूत्रं च व्युत्पादितमिति न पुनः प्रपञ्च्यते ॥ एतन्मतचौरः शैवोऽप्येतेनैव दत्तोत्तरः प्रहस्तेऽपास्तश्च ॥ माध्वास्तु, न स्थानतोऽपीत्यादिविंशतिसूत्र्यां त्रिसूत्र आधे अधिकरणे स्थानादिभेदकृताया भेदप्रतीतेः स्वरूपाभेदाबाधकत्वादे- क एव सर्वत्र परमेश्वर इति, अरूपवदवेति द्वितीये चतुःसूत्रे, अ- - ·बनारससंस्कृतसीरीज़नानी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली। ५ १ इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गालभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी. यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यैा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावला नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ॥) मूल्यं प्रापणव्ययश्च ) देयः । अन्यैर्म- हाशययः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तेश्च प्रत्येक खण्डानां १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च :) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ सिद्धान्ततत्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाप्यं ख० ६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंबलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नैष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम् खण्डानि ४ (बृहतू) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) ख०८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ . टुपटीका खण्डानि ४ २ ४ . . २ ४

·.
२
०
३
पातालदशनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽख्यवृति स०१
व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमदभप्रणीता खण्डानि
रसमजरी । व्यङ्गयार्थफौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३
भेदधिकारः व्याख्यासहितःश्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप.
राक्रमसहितः खण्डे २
बोधसारो नरहरिकृतः तच्छिण्यदिवाकरकृतटीकयास० ख० १०
ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्डे २ २
देवशकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३
श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् ।
गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाग्यप्रकाशास्य.
व्याख्या समेतम् खण्डानि १०
तत्त्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वप्रयचुलुक.
संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः।
ब्रजभूषण दास और कम्पनी
चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस
१

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.