·No text on this page.

·W3S383H10 ZIVIS MIN
Kashmir Series of Texts and Studies.
No. xxxiv.
THE
SIDDHITRAYI
PRATYABHIJNA-KARIKA-VRITTI
AND THE
OF
RAJANAKA UTPALA DEVA
EDITED WITH NOTES
BY
Pandit Madhusudan Kaul Shastri
M.A,M.O. L.
Superintendent Research Department,
JAMMU AND KASHMIR STATE,
SRINAGAR,
Published under the authority of the Goverament of
Es Highness Lieut.-General Maharaja
SRI PRATAP SINGH SAHIB BAHADUR
G. G. 8. L., G. C. I. E., K. G. C. B. E., LL.D,
Maharaja of Jammu & Kashmir State.
JAMMU
DEPARTMENT
RCH
Srinagar.
PRINTED AT THR XANIMIE PRATAP STEAX PRER,
1921
( All rights reserved ).

·श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसन्नीतिमार्गों
लब्ध्वा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः ।
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रञ्जयन्सर्वदेश्यान्
देशेऽन्यसिन्नदृष्टो घुसृणविसरवत्सर्ववन्द्यत्वमाप ॥१॥
तरत तरसा संसाराब्धि विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतावबोधसुधारसं
प्रसभविलसत्सद्युक्त्यान्तःसमुत्सवदायिनम् ॥ २ ॥

·काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्क: ३४ सिद्धित्रयी ईश्वरप्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिश्च श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-राजानक-उत्पलदेवविरचिते श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-कश्मीरमहाराज- श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते प्रत्नविद्याप्रकाश- (रिसर्च ) कार्यालये तदध्यक्ष-पण्डित-मधुसूदनकौल-शास्त्रिणा उद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन पाश्चात्यविद्वत्परिषत्संमताधुनिकसुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसंस्कारैः परिष्कृत्य श्रीनगरे "कश्मीर प्रताप स्टीम प्रेस" मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीते KOAVES MINASI HIR विक्रमान्दः १९७८ जैस्तान्दः १६२१ काश्मीर-श्रीनगर (भस्य प्रन्यस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाधिकाराः प्रोकमहाराजवयः स्वायत्तीकृताः सन्ति)

·ALL RIGHTS RESERVED.
Printed hy P. Vishi Nath and Sons Photographers and Proprietors
"KASHMIR PRATAP STEAM PRESS" Srinagar
Published by the Research Department, J. & K, State
SRINAGAR.

·PREFACE This volume forms the thirty-fourth num. ber of the Kashmir Series. It contains the Siddhi-Trayi and 'the Ishvara-Pratvabhijñâ- Kårikå-Vritti. The following Mss. have been consulted in preparing their edition for the first time, THE AJADAPRAMATRI-SIDDHI:- (5) Ms.- It belongs to Pandit Hara Bhatta Shâstri. In Shâradâ character. Paper Kashmiri. Almost correct. . Size 1/2 foolscap. Extent eight leaves, ten lines to each page, sixteen letters to a line. Not Very old. (e) Ms.-- Belongs to Pandit Maheshvara Rajanaka. On old country paper, in bold and legible Shârada character. Size about 1/2 foolscap. Generally correct. Three leaves in extent.

·2 on the THE ISHVABA-SIDDHI:- () Birchbark Ms. of the Research Manuscripts library. Very old in appearance. Size 6" X 8" Extent: 20 leaves, 17 lines to a page and with an average of 20 letters to a line. Character Sharada. It is in bold handwriting. Worn out to a great extent. Long scraps of Kashmiri paper have been used in repairing the borders of the leaves to save it from further deterioration. Pagination and the letter 'shri' are given right hand side of the margin of every leaf. The Ms. is dated probably 1411 Anno Vikrami (1354 A. D.) The first two digits are not readable as their impression on the birch bark is effaced. The date is not written in the same ink as that of the body of the book. Hence, it is inaccurate besides being unreadable. The Ms. begins with the words: PICHA 77: 1 IT Fit Fit: 1 sfaçon 77: 1 SUITSET II..... The colophon is.. । करोति तमहं देवमेकं नैमि HÈUTH II etc etc. sprayattaaararatiaan संबन्धसिद्धिरियम् --- इति शिवम् ॥ THE SAMBANDHA-SIDDHI:-(26) Ms. It is the same as the () of the Ishwara-Siddhi. .....

·3 (a) Ms.--Got by me on loan from the son of P. Shridhar Sharof Raina. wari in Srinagar district. On old country paper, in Sharada character. Size 10" X 8". Consists of 15 pages. Generally correct. THE PRATYABHIJNA-KARIKA-VRITTI; (5) Ms. belongs to Pandit Harabhatta Shastri. On Kashmiri paper in Sharada character. Size 10" X 6'. It is in the Tala- Patra form. (T) & () Ms.- These are, in fact, the manuscripts of the Ishvara- Pratya-bhijna-Karikas with the Vimarshini and their margins contain the Vritti in question. The Ms. (a) belongs to Rajanaka Maheshvara. In Sharada character, on old Kashmiri paper. Correct, Size 1/4 foolscap, paper-bound. The (T) Ms.--Got on loan from Pandit Rama Kokila, a well known Pandit of Srinagar. Size 1/4 foolscap, Lound in leather, almost without mistakes, on old Kashmiri paper, in beautiful Sharada character,

·4
my
I am glad to record my appreciation of
the sincere and useful assistance that
two intelligent Pandits, Pandit Harabhatta
Shastri and Rajanaka Maheshvara, have, as
usual, placed at my disposal in simplifying
certain intricacies in the Siddhi-Trayi. Thanks
are also due to the other Pandits who have
discharged their legitimate duties assigned to
them in connection with this edition.
MADHUSUDHAN KAUL.
Srinagar,
12th Oct. 21
N. B. I. Siddhi or I S. Ishwara-Siddhi.
S. Siddhi or S.S.=Sambandha-Siddhi.
A. P. Siddhi or A. P.8.=Ajadapramatri
Siddhi.
I.P.Iswarapratyabhijna.

·INTRODUCTION The degraded form of the Buddhistic teachings during the 8th and the 9th centuries General, spread the germ of corruption broadcast and it proved detrimental to the cause of ancient religion especially to the theory of Adualism (gara), the foundation stone on which the superstructure of Kashmir Shaivaism stands unshaken. It was therefore to challenge the ex-Shaivites of Kashmir to an open fight and to mark an epoch in the philosophic history of the world that the famous Idealistic Monism of Kashmir including all its Schools came unobstructed to the field and, under the able and skilled handling of Sri Somananda, Rajanaka Utpala and other teachers of the sacred line, it sbattered the whole organism of almost all the Buddhistic schools of Philosophy by its sound and Cogent arguments. The same Monistic Philoso. phy has exhaustively been discussed in the Shivadrsti of Somananda the revered teacher of Utpala who treats it summarily in his own Ishwarapratyabhijna ( Vide my introduction to its II Vol). The present treatise or the Siddhitrayi treats, in a nutshell, the basic principles of the Recognitive School as an offshoot of the above. The triad, though. primarily meant to' depopularise the Buddhis. tic propaganda, criticises, en passant, the 1 ·6 other philosophic doctrines such as those of the Swabhava-vadins (cf. the I. Siddhi, Verse 52-7 yil FaHram etc.) and the Shanta-brahma-Vadins (cf. the A. P. Siddhi, Verse 9-haqoyun#XİETT agarafa i Aran FTS are greta yragishlat It ). It, therefore, sheds a flood of light on the subtleties of the philosophical views discussed therein by giving them a clear and reasonable explanation. It is a matter of common belief that the first founder of the Pratyabbijna School was Somananda, the author of the wellknown Shivadrsti. The Shivadrsti has been the mainstay of the writers on the Idealistic Monism such as Utpala, Laksmanagupta and Abhinavagupta etc. etc. All, that is logically set forth by the great teacher Shri Somananda, has been, with exquisite fineness and terseness befitting a critical writer, put down by Utpala not only in his I. P. but in other works also which he, an ardent devotee of Shiva, wrote to eulogise Him; (of. Stot. ravali of Utpala in this connection ). The brief style of Utpala is very well borne testimony to by the Siddhitrayi. In this combined treatise of 104 verses all the Pratyabbijnaic doctrines find their summary treatment better than in the 190 verses of the I. P. which is a brief exposition of the Shivadrsti covering more than seven centuries of stanzas.

·7 There are several references in the Trayi itself that prove the anteriority of the I. P. to it. (cf. S. Siddhi, Verse, 21-- : Ferarsei fãrate: EqTETI I qra: TIETTİ etc.; also the I. Siddhi, Verse 56- Facharj yariat सकलप्राणिनामश्विरोऽन्तः । कर्ता ज्ञाताऽपि च यदि परं प्रत्यभिज्ञा- etc. Also the A. P. Siddhi, Verse 27. daimi प्रत्यभिज्ञायां etc.). in There is nothing on record to fix the Chronological Order chronological order In The Siddhitrayi the Trayi except the titles, viz, Ishwarasiddhi, Ajadapramatrsiddhi, and Sambandhasiddhi. The first Siddhi, which unlike the other sister Siddhis begins without any benedictory stanza, undertakes to prove that the perceiver cannot but be sentient Ajada). He is the Jiva or a man endowed with Chaitanya, and is better than the insentient creation but limited in his powers (i. e. he possesses #7 ra , VETRERT , yea etc.). The curtailment of powers makes him fall far short of Isvara, This is the first and last proposition that the author has successfully tried to prove in the A. P. Sidäbi, The conception of the limited perceiver has, in turn, led the author quite naturally ·8. on to the idea of supreme perceiver or 1svara which has been to a great extent amplified and discussed in the Isvarasiddhi. This Siddhi demonstrates that though the Jiva is sentient and far above the insentient creation yet he cannot be called Isvara as omniscience, omnipotence, omnipresence etc., cannot be predicated of him. The principle that enjoys absolute freedom from limitation is represented by Isvara who is far far superior to the Jiva inasmuch as He is above the limitations that condition the operations of the individual soul. The author positively defines the principle of Isvara one which is possessed of the intelligent agency, viz., ghe- Haritalaitte. It represents the perfect senti. ency or in other words perfect perceptivity and its existence is arrived at by a process of inductive reasoning (cf. p. 1. Isvarasiddi agartigate Tight Alaattiatqatala etc. etc.) The recognition of the supreme sentiency, though discussed on the monistic lines in the Isvarapratyabhijna, has in this Siddhi been treated in the light of dualism to all the more emphasise its importance and clearly to bring home the truth to the reader; cf. Verse 56, Isvarasiddhi. as The Sambandhasiddhi is allied" to the abuve two Siddhis inasmuch as it arones ·9 the existence of the ever existing link that binds the individual soul to the universal. Thus, with regard to the fixation of the chronological order of the three siddhis, the following conclusion is inferrible. The A. P. Siddhi was succeeded by the I. Siddhi and that by 8. Siddhi. The well known author of the Isva- The Author rapratyabhijna the famous Utpaladeva is also the author of the Siddhitrayi. His being a pupil to Somananda, his birth from Udayakara, his fellow studentship with Padmatanda and his being father to Vibhramakara, are the only facts that have come to our notice from the stray references in his extant works and those of other writers, He flourished in the former half of the tenth century A. D. Mr. P. T. Srinivasa lyengar, in his introduction to the Translation of the Sivasutravimarsini, attributes to Rajanaka Utpala a work called Spandapradipika which is decidedly wrong. For, Spandapradipika is a well known work of Utpalavaisnava and many a quotation from Utpala's Isvarapratyabhijna is found therein.

·10 The Vrtti Succinctness in expression which was the predominant characteristic of Utpala seems to have driven him to the course of giving a gloss to almost all his works. His glosses have been mainly drawn upon for the purpose of commentary by his pupils. These were meant to convey the real meaning of what he wrote to his pupils who afterwards amplified them for the understanding of the arerage reader. Unfortunately, some of his works, although as difficult as the annotated ones, are without any gloss. It is probably due either to the want of time at his disposal or to the chaotic condition in which, according to the local chroniclers or the tradi. tion, the Valley of Kashmir lay after the 12th century A. D. To append a Vritti to a work seems to have been the fashion of the day. (Of. Spandavritti, Sivasutravritti, etc.) The attitude adopted by the author in writing his gloss on the two Siddhis is markedly distinctive. He annotates in such a way that the reader is often misled into thinking that the author of the text is different from that of the gloss. The glossator always äppears in the third person throwing the reader off the scent as regards the identity of the author and the annotator. Generally, ·11 it is customary with the annotators to attach their annotations to a verse or Verses but Utpaladeva deviates from this norm. So the text loses its identity as such and becomes a sort of synopsis of what is given in the Vritti or the preceding prose passage. No Vritti by Utpaladeva is available on the Ajadapramatrisiddhi. For the easy grasp of the reader, there is printed along with the text the Vritti from the pen of Pandit Harabhatta Shastri, a Departmental Pandit, about whom I echo here the words recorded by my ancestor in office (Mr. J. C. Chatterji). “Pandit Harabhatta Shastri, has made deeper study of the Kashmir Shaiva system and has a wider acquaintance with its literature. than the other Pandits of the Department.” If preserved somewhere, the Vritti of Utpala, it is hoped, will come to light in course of time provided exertion be made in this direction. a an The following have been quoted in the Siddhitrayi:- (1) Acharyadharmakirti (Logician of the Dravida School. Lived 650 A. D. wrote Nyayabindutika). (2) Pratyabhijna.

·12
(3) Slokavarttikam.
(4) Vrhadaranyakam.
Abbinavagupta quotes the following
from the Siddhitrayi in his Vimarsini on
the Pratyabbijna:-
[1] STATEHFTAESENT A. P. S. (I. P. Vim,
i. 1. V. and i. 5. III).
[2] Todifyiâ: FITI A. P. S. (I. P. Vim.
i. 3, VII and i. 8. IX).
[3] Meget area
A. P. S. (I. P. Vim,
i. 5. XI].
[4] TÀTiedara
2. IV).
8. S. (I. P. Vim. ii.
For other particulars with regard to the
author and the system, the reader's attention
is invited to my review of the Kashmir
series and to my introduction to the 2nd Volume
of the Isvarapratyabhijna about to be published.
MADHUSU DAN KAUL.
Srinagar Kashmir,
12 Octo. 1921.

·স্ব
अजडपमातृसिद्धिः
महामाहेश्वराचार्योत्पलदेवविरचिता
सवृत्तिः।
यथा सदसतां नैव
विशेषोऽस्ति निजात्मनि।
जडाजडानामप्येवं
नास्त्यसाविति निश्चयः ॥१॥
विज्ञानसंतानवादिनां मते सर्वेषां भावानां क्षणिकत्वा-
त् स्वलक्षणात्मके प्रातिस्विके स्वरूपे विशेषाभावः संता-
निन एकस्यानुसंघातुरनभ्युपगतत्वात् । एवं चेतनाचेतना-
नामपि स्वात्मनि निर्विशेषत्वम् ॥ १ ॥
प्रख्योपाख्या च सत्ता य-
यदसत्ता विपर्ययः।
नैतत्स्वरूपं स्पृशति
वस्तुनो ज्ञातृगाम्यदः ॥२॥

·२ अजडप्रमातृसिदिः प्रकाशविमर्शलक्षणाभ्यां प्रख्योपाख्याभ्यां तदभावेन च भावानां सदसत्तयोर्व्यवस्थापयितुमिष्टयोरपि वस्तुनः स्वरूपस्पर्शाभावः , यतस्तत्प्रख्यादि ज्ञातुर्धर्मस्ततस्तत्स्व- रूपव्यवस्थानाभावः ॥२॥ प्रख्योपाख्याविषयता- प्यर्थस्यात्मा न युज्यते। परापेक्षितया नैक- रूपत्वे सत्त्वलङ्घनात् ॥ ३॥ न च प्रख्यादिविषयत्वेऽपि पदार्थस्वरूपतोपपद्यते प- रप्रकाशाधीनत्वात्तस्य । किं चानेकाकारत्वेऽपि वस्तुसत्ता- या अप्रतिष्ठानात् । तस्मादन्योन्यं वस्तुतदभावयोर्निर्विशे- षत्वम् ॥ ३ ।। मा भृद्विशेषः प्रख्यादि- भावाभावौ ततः पुनः। सिद्धयत्येव विशेषोऽत्र तावता च प्रयोजनम्॥४॥ निर्विशेषत्वाभ्युपगमेऽपि सदसतोर्वस्तुनोः प्रख्यादि- भावाभावावविकलावेच तदवलम्ब्य पुनर्विशेषवत्वस्य सि- द्धेः, ततः साकल्येन भावेष्वर्थक्रियापि सिद्धयेदेव ॥४॥ एवमप्यवभासानु- षक्ता सत्तोचिता भवेत् ।

·उत्पलदेवविरचिता
३
तदपेक्षां विना भावा-
भावयोरविशिष्टता ॥ ५॥
इत्थं च वस्तुसत्तायाः प्रकाशलगाया एवौचित्यं प्रका-
शमानतालक्षणं संभाव्यतेऽन्यथा संविदनुषङ्ग विना सद-
सतोरन्योन्यनिरपेक्षत्वात् स्वस्वरूपनिष्ठयोर्विशेषानुपपत्तेः
॥५॥
कथं स्यादविशेषोऽत्र
यावतार्थक्रियां हि सन् ।
कुर्यान्नान्यस्तथाप्यों
निर्विशोषो निजात्मनि ॥६॥
यस्मात्सत एव वस्तुनोऽर्थक्रियाकारित्वमसतस्तदभाव
इति कथमविशिष्टत्वमर्थक्रिययैव तद्भावोपपादनात्, इत्या-
क्षेपः । तत्राह तथाप्यर्थक्रियायास्तत्तत्प्रमात्रधीनतया नै-
समिकत्वाभावाद्विना संविदाश्रयतामर्थस्य स्वात्मनि विशे-
पाधायकत्वासिद्धेः ॥ ६ ॥
एवमर्थक्रियाभासो-
पाधिसंभेदमागतः।
सन्नर्थः स्यात्स्वरूपेण
नासतस्तु विशिष्यते ॥७॥
उक्नप्रकारेण संविद्यप्रतिष्ठानादर्थक्रियाकारिभिस्तत्तदा-
भासोपाधिभिः संभिन्नस्यार्थस्यार्थस्वरूपेण सत्तासंपत्तावपि
पुनरसतोऑद्विशेषो न सिद्धयेत् ॥ ७॥

·अजडप्रमातृसिद्धिः
तत्राप्यर्थक्रिया सिद्ध-
सत्ताकार्थे न वर्णिता।
सममेवानयोस्तेन
प्रतिष्ठा संविदाश्रया ॥८॥
तयोरुभयोः सदसतोर्मध्येऽपि प्रागसिद्धेऽर्थेऽर्थक्रियाया
अव्यवस्थितत्वात् , अथ च पूर्वसिद्धेऽर्थे तत्सिद्धार्थक्रियै-
व वस्त्वात्मा; तस्माद्भावाभावयोरक्रममेव संविदानव सि-
द्धिः तनिष्ठत्वादेव भावव्यवस्थितीनाम् ॥८॥
संविदप्यपरामर्श-
रूपा चेत्तदसावपि ।
अभावेन जडेनाथ
तुल्यैव प्राग्वदात्मनि ॥ ६॥
निर्विमर्शस्य प्रकाशस्यापि स्फटिकादिवद्विश्वावभासने-
ऽपि अस्वतन्त्रत्वात्स्वात्मन्यसता जडेन च भावेन सादृश्य-
मेव स्यात् परस्परवृत्तपरिज्ञानेऽनेलमूकमायत्वात् , एतेन
शान्तब्रह्मवादनिरासः कटाक्षितः॥६॥
सैवं
भूतात्मना
खेना-
प्यलब्धपरिनिष्ठितिः।
कथमन्यस्य भावस्य
प्रतिष्ठास्पदतामियात् ॥१०॥
निर्विमर्शा संवित्स्वतोऽलब्धसत्ताका परं व्यवस्थापयि-
तुं नालं गगनकुसुममिव सौरभादिजनने ॥ १० ॥

·उत्पलदेवविरचिता
इदमित्युचितः संवि-
प्रकाशोऽन्यस्य वस्तुनः।
प्रतिष्ठात्मकतां गच्छे-
दहमित्यात्मना पुनः ॥ ११ ॥
भिन्न वस्तु इदन्ताविमर्शेन प्रकाशनार्ह सत्पुनरहन्ता-
त्पना व्यवस्थामियात् । संविदेव विश्वस्फुरत्तामयी स्वस्वा-
तन्न्यादेव विचित्रात्मनाविभिन्नप्रकाशमयेन प्रस्फुरन्ती
विश्वजीवितं , तदहन्ताविश्रान्ति विना स्वतोऽसिद्धं कथं
व्यवहार्य स्यात् ॥११॥
व्यतिरेकेतराभ्यां हि
निश्चयोऽन्यजडात्मनोः।
व्यवस्थितिः प्रतिष्ठा च
सिद्धिर्निवृत्तिरुच्यते ॥१२॥
ज्ञातरि व्यवस्थितत्वे सन् जडोऽन्यथासन् , स्वात्मान्य-
संरम्भत्वे स्वप्रकाशत्वं तदभावे नास्तीत्यन्वयव्यतिरेका-
भ्यां हि स्वपरत्वनिश्चयः, स च व्यवस्थाप्रतिष्ठादिशब्दै-
रुच्यते ॥१२॥
एवमात्मन्यसत्कल्पाः
प्रकाशस्यैव सन्त्यमी।
जडाः प्रकाश एवास्ति
खात्मनः स्वपरात्मभिः ॥ १३ ॥

·६ अजडममातृसिद्धिः इत्थं जडभावानां संविद्विश्रान्ति विनासत्कल्पत्वात् स्वात्मन्यसत्स्वभावानां ज्ञातुः प्रकाशस्वभावस्य संबन्धि- तयैव सत्त्वं, तस्मात्संवित्प्रकाश एव स्वात्मोच्छलत्तया स्व- मायाशक्त्युल्लासिते विश्ववैचित्र्ये जडाजडभावराशिद्वयेन वेद्यवेदकात्मक्रेन स्वरूपानतिरिक्तनातिरिक्वेनेव प्रस्फुरेत् , इति स्वातन्त्र्यवादस्य प्रोन्मीलनं सूचितवानाचार्यः ॥१३॥ नचैवानुभवोऽप्यस्ति भिन्नाभिन्नविनिश्चयम् । मुक्त्वान्यस्य प्रकाशस्य विमर्शरहितात्मनः ।। १४॥ संयोजनवियोजनात्मकं स्वातन्व्यं विहाय. सतो जडप्र- काशस्य नैव संरम्भात्मानुभवो निर्विमर्शात्मकत्वात् । एत- देव हि प्रत्यवमर्शस्य माहात्म्यं यद्विश्वं स्वात्मैक्येनान्त:- स्थितं बहिरिदन्तयोद्भासयन् उद्भास्यमानमपि पुनः पूर्णा- हन्ताविश्रान्त्याभेदमापादयेत् ॥ १४ ॥ इदमित्यस्य विच्छिन्न- विमर्शस्य कृतार्थता। या स्वखरूपे विश्रान्ति- विमर्शः सोऽहमित्ययम् ॥१५॥ इदमिति विच्छिन्नतया विमृश्यस्यास्य जडस्य या सं- वित्स्वरूपविश्रान्तिलक्षणा कृतार्थता सोऽयमहमेव तत्त- द्भाववैचित्र्यात्ममा प्रकाशें इति चैतन्यप्रकाशतादात्म्याद- .

·उत्पलदेवविरचिता हंप्रत्यवमर्शात्मा जीवितस्थानीयो, यदाश्रयाजडमपि वस्तु विम्रष्ट्रस्वभावप्रमात्रैक्यादहभावविश्रान्तेरजडत्वमायाति । अजडाश्च वस्तुतः परप्रमात्रेकस्वभावा, इत्यद्वैतोजडप्र- मातृभाव एव सर्वतः पारिपूण्र्येन विजृम्भते इति तात्पर्यम् ॥१५॥ द्विधा स एष एवात्मा मितोऽपरिमितस्तथा। प्राणादिना निरुद्धोऽणुः परमात्मा त्वखण्डितः ॥ १६ ॥ स एव संविदात्मा परमेश्वरः स्वेच्छया विश्वक्रीडोल्लि- लासयिषायां प्राणाद्यात्मतामवभास्य तत्प्रमातृत्वेन संकु- चितीभूय जीवतामेति , प्राणायनिरुद्धस्तु विश्वनिर्भरिता- त्मतया पूर्णः स्वतन्त्रंश्चिदात्मैवेति परिमितापरिमितत्वेन द्विविधत्वम् ॥ १६॥ उभयोऽप्येष पर्यन्त- भूमिः सर्वार्थसंविदाम् । एक एवानुसंधाना- दतोऽन्यो नोपपद्यते ॥ १७॥ द्विविधस्याप्यस्य प्रकाशात्मनः समस्तभावाभावात्मि- कानामर्थसंविदां विश्रान्त्यास्पदत्वम् । स च पौर्वापर्यानु- संधातृतया संविन्मात्रस्फुरत्तैकरूप एव यसादतो भेदानुप- पत्तिः ॥ १७ ॥ +

·अजडप्रमासिद्धिः
न चाप्यव्यतिरेकात्म-
विमर्शात्मन्यहविदि ।
भाति पर्यन्तवर्तिन्यां
भासनादधिकं जडम् ॥ १८॥
न च विश्वाभिन्नप्रत्यवमर्शस्वरूपेऽहंप्रकाशे सर्वज्ञान-
विश्रान्तिभूमौ तत्प्रकाशाधिक्येन जंडस्य सत्ता, तस्य संवि-
सकाशाद्भेदाभेदविकल्पैरुषहतत्वात् , अत एक एवाजडप्र-
माता स्वस्वातन्त्र्येण स्वाभिनं भावजातं स्वात्मन्येवोद्भास-
यन्विलापर्यश्चापच्युतस्वात्मस्थितिः प्रस्फुरतीत्यर्थः॥१८॥
न सिद्धोऽप्रथनादेव
ज्ञानादिसमवाय्यपि।
तत्प्राणादि प्रमेयं स्वा-
न्न प्रमातान्यतो भ्रमात् ॥ १६ ॥
ज्ञानादिगुणैः समवेतोऽपि परिमितप्रमाता विमर्श-
धुर्यादेव न सिधति निर्विमर्शत्वे जाड्यप्रसङ्गात् , तस्माधव-
च्छिन्त्रां भ्रान्तिमाश्रित्य प्राणपुर्यष्टकमातुर्वेद्यत्वं स्यात् न
परमार्थप्रमातृभावः संभाव्यते ॥ १६ ॥
यद्यप्यर्थस्थितिः प्राण-
पुर्यष्टकनियन्त्रिते।
जीवे निरुद्धा तत्रापि
परमात्मनि सा स्थिता ॥२०॥

·उत्पलदेवविरचिता
मायाव्यवहारात्मनि लोकयात्रायां यद्यपि प्राणादि सं-
कोचवति जीवे सर्वेषां बाह्याभ्यन्तराणां विषयाणां व्यव-
स्थितिर्नियत्रिता तथापि संकुचितात्मनि तत्र मितप्रमातरि
संकोचापहस्तनेन परममात्रेकात्मतया शिवात्मन्येव सा
तिष्ठति प्राणादेश्चित्प्रकाशादयतिरेकित्वात् , शिवस्यैव
स्वेच्छया समुल्लासितायाः पशुभूमिकाया ग्रहणेनाणुभावा-
भ्युपगमात् ॥२०॥
तदात्मनेव तस्य स्या-
कथं प्राणेन यन्त्रणा।
साधिता प्रत्यभिज्ञाया-
मख्यातेर्जीचता परम् ॥ २१ ॥
तस्माद्वस्तुतः शिवखमावामिनेन प्राणादिअमात्रा सं-
कुचितशक्षिकेच कथमनवच्छिमप्रकाशानन्दमयपूर्णाहन्ता-
स्फुरत्तात्मनः शिवस्यावभासननिरोधः स्यात् तथाले तस्य
स्वयं स्थातुमशक्यत्वात् केवलमपरिच्छिमस्वशक्तिविकास-
स्याप्रथनमेव बन्धकत्वपर्यायं जीवत्वं, तस्य चेश्वरप्रत्यभि-
ज्ञायां शाखे सविस्तरं निर्णीतत्वादिति तत एव विवेच्यम्
॥२१॥
नार्थव्यवस्था प्राणादा-
वहंभावनिरोधतः ।
प्रकाशस्यात्मविश्रान्ति-
रहंभावो हि कीर्तितः ॥ २२ ॥

·अजडप्रमातृसिद्धिः उक्ता सैव च विश्रान्तिः सर्वापेक्षानिरोधतः। स्वातन्त्र्यमथ कर्तृवं मुख्यमीश्वरतापि च ॥ २३॥ प्राणादौ परिमितप्रमात्रास्पदे जडे स्वात्ममात्रस्फुरत्ता- त्मनः परामर्शस्य निरोधात्रैव वस्तुव्यवस्था तस्याः संवि- निष्ठत्वात् , यतो या संविदः स्वात्ममात्रविश्रान्तिः स एव पूर्णाहन्ताविमर्शस्वभावोऽहंभावोऽर्थव्यवस्थापको गीयते सैव विश्वभावानां पर्यन्तप्रतिष्ठाभूमिकत्वाद्विश्रान्तिः, वि- श्वप्रसरणे स्वव्यतिरिक्सामग्रीनिरपेक्षत्वात् स्वातन्त्र्यं, त- देव कर्तृत्वं मुख्यमैश्वर्यमप्यागमेषूद्धोष्यते ॥ २३ ॥ मायाभिधायास्तच्छक्के- रेव चान्याप्रसिद्धितः । तदख्यातिमयं ह्येत- जगन्निर्मातृतेशिता ॥ २४॥ माया नाम शक्तिः शिवस्य शक्तिमतोऽव्यतिरेकिणी ख- रूपगोपनात्मिका क्रीडा., तन्निमित्तादेव यस्मादख्यातिम- यमेतद्विश्वं भासते व्यतिरिक्तकारणस्य भेदाभेदविकल्पोपह- तत्वेनाप्रसिद्धत्वात् , तस्माद्विश्वाभासानां निर्मातृत्वमीश्वर- त्वम् ॥२४॥ एकैव चानुसंधाना- त्सा प्रोक्ता सर्वसंविदाम्।

·उत्पलदेवविरचिता स्वसंवेदनपर्याय- मातृतत्वमनादि तत् ॥ २५ ॥ सैश्वरी पराशक्तिः समस्तानां विच्छिन्ननीलादिसंविदा संयोजनबियोजनादौ कार्य पूर्वापरादिकोटावैक्यानुसंधान- माश्रित्य तदाधारभूतानवच्छेदिनी एकैव , तदेव स्वसंवे- दनपर्यायं मातुरनादि तत्त्वमुच्यते ॥२५॥ भावव्यवस्था यनिष्ठा तस्याहंभावभागिनः। व्यापित्वमनुसंधानं तजडस्य न युज्यते ॥ २६॥ यत्र सर्वार्थानां व्यवस्थितिः प्रतिष्ठिता तस्य संविदा- त्मनः पूर्णाहन्तापरामर्शसारस्याजडप्रमातुः स्वातन्त्र्यावि- नाभाववत्त्वात्सर्वत्रानुसंधानात्मकं व्यापित्वमस्ति, तच्चा- स्वतन्त्रस्य जडस्य न घटते विमर्शसारत्वाभावात् ॥२६॥ ततो भेदे तु भास्यस्य घटते भासमानता। तेनोक्तं प्रत्यभिज्ञायां तदद्वयमयं जगत् ॥ २७॥ अजडत्वमाश्रित्य पुनरेतावति भेदोल्लासात्मके विश्व- स्मिन् नीलसुखादेर्भास्यस्यापरिक्षीणान्तःस्थितेरेव ज्ञानश- क्या बहिर्भासिनः प्रकाशमानताया घटनात् ; अथ चाभे- .

·अजडप्रमासिद्धिः दमवलम्ब्य जडस्य पुनः प्रकाशनोपपत्तेरन्यथा त्वप्रकाश- नात् । तेन हेतुना श्रीमदीश्वरप्रत्यभिज्ञायां संविदद्वयप्रकृति विश्वमुक्तं भवतीति शिवम् ॥२७॥ प्रमावृसिद्धावाचार्योत्पलदेवकृतौ मनाक् । चन्द्राब्थ्यष्टेन्दु १८४१शाकाब्दे शास्त्री वृत्ति हरो व्यधात् ॥ इत्यजडप्रमातृसिद्धौ श्रीमन्महामाहेश्वराचार्योत्पलदेवपादविरचितायां वृत्तिः समाप्ता ॥ श्रीमत्प्रतापभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन संपाद्ययं प्रकाशिता ।। अयं ग्रन्या 'पण्डित विश्वनाथ एंड सन्स फोटात्राफर्स प्रोप्राइटर्स इत्यादि इत्येतैः स्वकीये 'काश्मीर प्रताप स्टीम प्रेस श्रीनगर' इत्याख्याख्याते मुद्रणायत्रे सम्मुद्रितः ·म ओ३म् । अथ ईश्वरसिद्धि श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचिता। करोति तमहं देव- मेकं नौमि महेश्वरम् ॥१॥ तनुकरणादिकार्य बुद्धिमत्कतपूर्वकं संनिवेशविशेषव- वात् , यद्यत्संनिवेशविशेषवत् तत्तद्बुद्धिमत्कर्तनिर्मितं यथा घटः, बुद्धिमत्कतपूर्वकं यन्न भवति न तत् सं- निवेशविशेषवत्कार्य यथा परमाण्वाकाशशशविषाणादि, तथा च भवति संनिवेशविशेषवत् तन्वादिकार्य, तसादु- द्धिमत्कतपूर्वकमिति । तदाह तन्वादि बुद्धिमद्धेतु संनिवेशविशेषवत् ।

·२ ईश्वरसिद्धिः ...... " घट" ""परमाणुवत् ॥२॥ इति । अत्र च धर्मिसंबन्धवलात् हेतुभूतार्थक्रियोपयोगिता च कथ्यते । घटस्य हि मृदु- पादानकारणलेन सिद्धा । तत्र च न पृथुबुनोदराकार- संनिवेशविशेषसंभवः, लोकयात्रायाश्च तथा संनिवेशवि- शेषवता विचित्रेण वस्तुना विना महती खण्डना, सहकारी च तथा संनिवेशवत एव रूपरसाधन्यथाले व्यानियेत । य- था खच्छसरस्यूष्मसंपर्कः । वायुसंबन्धवशादपि कार्यस्य संस्थानान्तरं स्यादपि कदाचित् न तु नियमेन भवेत् अनन्तपदार्थसार्थस्य समानजातीयतोत्थापननिमित्तमन्य- थापि वायुप्रसरस्य संभवात् , एकरूप उत्थापकले वा वायुरेव बुद्धिमानस्तु किं संविदा . बुद्धिमत्योरितो वा.... ...ततो घटो यथा ॥३॥ इति ॥ घटजातीय एव' दृष्टान्तधर्मी रपि तदाकारनियतः साध्यधर्मितया 'जातिप्राधान्येनैवोपा- दीयते । तदित्थं धर्मविशेषसंनिवेशविशेषो लोकयात्रा- निर्वाहकहेतुरुपादानकारणासंभवी च न स्वतत्रेच्छावत्का

·उत्पलदेवविरचिता
रणसंबन्धमन्तरेण नियमात् उपादानदेशपरिहारेणापरदे-
शगमनेनोपपद्यते । कर्माण्यपि सहकारितामापद्यमानानि
तदवस्थासंस्थाने रूपमात्रवैचित्र्यं विदध्युः, न खेकैकसाध-
ना देशक्रमाक्रमणलक्षणा संनिवेशनापदेशा सदृशार्थक्रि-
याकारिसजातीयार्थजातोत्थापननियता क्रिया तत्कार्या भ-
वितुमर्हति । यद्यप्याधारसंयोगभङ्गोत्पातलक्षणा क्रिया
स्यात् तथापि आधारस्यैकसंस्थानावस्थानात् भङ्ग एव नो-
पपन्नो यावत्साक्षात् पारंपर्येण वापि अवयवानामस्य प्रे-
क्षापूर्वकारिणा बुद्धिमता देशान्तरसंचरणं न कृतं, वाता-
दिकृत" 'मयमप्रसङ्गःप्रागुक्त एव । निरुपा-
ख्यतामाधारमापादयन्नाधेयमधः पातयति, तदाप्यग्नेः प्रा-
क्वनदेशपरिहारे निमित्तान्तरमिच्छावद्वाच्यम् ।
पार्थिवद्रव्यसंवर्पजवेऽपि पूर्ववन्नियमोद्घोषणदूषणम् । यदा
पुनर्नियमेनाग्नेः खेदपाकदाहादिना द्रव्यमन्यसंनिवेशं क-
रोति, येन विशिष्टजातिभाञ्जि भावान्तराण्युच्छूनतादि-
रचनाविशेषवन्ति उत्तिष्ठन्ति, तदा बुद्धिमत्प्रेरणोपपादि-
ततथाकृतीनि तानि, नान्यथा पूर्वोक्तनयेन नियमयोगः ।
तदेवमुपादानासंभवी देशान्तरोपसर्पणात्मा लोकस्थिति-
हेतुः संनिवेशो नियमेन तजातीयतापादको बुद्धिमत्कार-
णाभावे सर्वथानुपपद्यमानो बुद्धिमत्कर्तृनिर्मितो दृष्टः । ...
.."संस्थानवर्जितः।
निश्चितोऽर्थोऽस्य संस्थाने
तस्मिन्नर्थक्रियाचिते ॥४॥

·ईश्वरसिद्धिः विचित्रे बुद्धिमानेव घटादिष्विव लक्ष्यते । कर्ता विज्ञो विचित्रैत- दुपयोगाभिसंधिमान् ॥ ५ इति ॥ व्याप्तिसिद्धये न चाप्येष संनिवेशविशेषस्तन्वादिष्वसि- द्धः। तथा हि शरीरे तावदुपादानकारणं शुक्रशोणितादि सिद्धं । न चास्य तत्संनिवेशयोगः । चक्षुःश्रोत्रपाणिपादादेर- पि तदेवोपादानमतत्संनिवेशि, भुवनानामपि पार्थिवाद्यर्थर- चनात्मकानां मृदाद्युपादानमतत्संनिवेश्येव सिद्धं, नात्र किं- चिहुरुपपादम् । लोकयात्रात्राणहेतुतापि शरीरादेः सर्व- वादिसिद्धैव प्रत्यक्षत एव । नात्रास्थान विस्तरोपन्यासः सफलः । ततः सिद्ध एव हेतुः ॥ तदाह अस्ति चार्थक्रियायोगे शरीरभुवनादिषु । संनिवेशविशेषोऽय- मनुपादानसंभवी ॥६॥ इति ॥ ईश्वरसिद्धिपर्यवसानचायं साधनार्थः । तत्वादिषु हि वि- श्वापरपर्यायेषु परस्परानुगुणेषु सर्वेषु यावज्ज्ञानं नास्ति ता- वत्कथं निर्मित्सा स्यात्, इति सर्वज्ञता तावत्स्थिता , तथा निर्माणसामर्थ्याच अनेकले प्रमाणाभावाच एकस्य सर्व- ·उत्पलदेवविरचिता ५ कर्तृतम् , इति धर्मिविशेषसंबन्धौचित्यात् ईश्वर एव बु- द्विमान् पर्यवस्यति ॥ तदाह तदत्र बुद्धिमत्कर्तृ. सिद्धया सिद्धेश्वरक्रिया। न हि ताशवैचित्र्य- विदुषः स्यादनीशिता ॥७॥ इति ॥ तथा हि संनिवेशविशेषस्य बुद्धिमन्मात्रेण अन्वयः प्रद- यते, न तु बुद्धिमद्विशेषेण कुम्भकारेण ईश्वरेण वा; तत्तु सामान्यरूपं न विशेषसंवन्धं विना स्थितिं लभते, इति पक्षसंवन्धौचित्यानुसारेण व्यक्तिविशेष कुलालं कुविन्दमी- श्वरमन्यं वाप्याश्रयविशेषमाश्रयत्वेनावलम्बते । यथा धू- ममात्रेण दूरात् खदिरवनेऽग्निमात्रेऽपि अनुमीयमाने खा- दिरखविशेषो धूमविशेषानपेक्षयापि आश्रयवशात्पसिया- ति । यथा वा सांख्येनैव आत्मसिद्धर्थ चक्षुरादौ धर्मि-. णि संघातवत्त्वलक्षणे हेतावुपन्यस्ते तस्य पारार्थ्यमात्रेण अन्यत्र शयनासनादौ अन्वयदर्शनेऽपि असंहत एवात्मा परो धर्मिसंबन्धवलालभ्यते, न हि चक्षुरादेर्बुद्धिपर्यन्ता- द्धर्मिणः परोऽसंहतरूपमात्मतत्वं विहाय अपरः संभव- ति, इति तथाभूतपक्षसामर्थ्यादेव तस्यात्मतत्त्वस्यैव तत्र सि- द्धिः । न तु तेनैव शयनासनादावन्वयः प्रदर्शनीयः, येन. साध्यविकलखात् दृष्टान्तस्यासिद्धान्वयता हेतुदोषः स्यात् । नापि व्यवहर्तपुरुषाकारपरार्थवेनान्वयः, येनात्मविरुद्ध- ·६ ईश्वरसिद्धिः संहतार्थसाधनाद्विरुद्धता स्यात् । एवमिहापि नेश्वरेण बुद्धिमता कुम्भकारेण वा अन्वयप्रदर्शनं, यतोऽसिद्धा- न्वयतादिदोषोद्भावनं क्रियते । तथोक्तं परैः 'कुम्भकाराद्यधिष्ठानं घटादौ यदि वेष्यते । नेश्वराधिष्ठितत्वं स्यादस्ति चेत्साध्यहीनता ॥ यथासिद्धे च दृष्टान्ते भवेद्धेतोविरुद्धता ।' * इति । किं तु बुद्धिमन्मात्रेणैव अन्वयादि प्रदर्श्यते , त- न्वादिषु च बुद्धिमन्मात्ररूप एव कासाभिः प्रसाध्यते, तस्य तु तत्र सिछतो विश्वकर्तृतारूपमैश्वर्यमीश्वरशब्दव्य- वहार्यमापतति । कचिद्घटादौ कर्ता कुलालशब्दव्यपदेश्यः फलतः संपद्यते न तु ईश्वरवं तनुकरणादेविश्वस्य कर्तुः संनिवेशविशेषानुमितादुद्धिमतोऽन्यत्किंचित् , यत्साधनाय यस्य हेतोरत्राव्यापारात् प्रमाणान्तरमन्विष्येत । अन्यो- न्योपयोगितनुकरणादिसर्वक्रियैव ईश्वरत्वं, यथा मृत्सं- निवेशविशेषकततैव कुलालखम् । पक्षसंबन्धश्च धर्मों यदि प्रमाणान्तरसाध्यः स्यादनुमानस्य, तर्हि तदा को विशे- षो धर्ममात्रस्य अनियतदेशादिखेन अप्रमाणविषयवाद- स्य व्याप्तिमात्रविषयवं न तु त्रैरूप्यफललं । तेन यथा धूमेनाग्निः सामान्येन कचित्प्रदेशे साध्यमानस्तत्प्रदेशा- धारविशिष्टः सामर्थ्यात्सिध्यति न तु तत्र प्रमाणान्तरमु- पयुज्यते, तथा ईश्वरसाधनेऽपि । न च शक्यं वक्तुं प्रदेशा- योगव्यवच्छेदेनाग्निं विशेषयत्येव, स तु विशेषः केवलं धर्मिसंबन्धबलासिध्यति न तु प्रमाणान्तरापेक्षसिद्धिकः तथैवेह बुद्धिमानपि विश्वनिर्माणशक्तिः सि त् ; किं ब- * श्लोकवार्तिके संबन्धाक्षेप. ७६ श्लोक।

·उत्पलदेवविरचिता निप्रदेशावच्छेदेऽग्निरित्येव व्यवहियते, तन्वादिकर्ता पुनर्बु- द्विमान ईश्वरशब्देनाऽपि,-इतीयानेव विशेषः, ततो न किंचित् विरुद्धतादिदोषावकाशः ॥ तदाह न कुलालेन नेशेना- प्यन्वयोऽत्र प्रदर्श्यते। यतो विरुद्धतास्य स्था- दसिद्धान्वयतापि वा ॥८॥ केवलं बुद्धिमन्मात्र- व्याप्तिसंदर्शनादपि। पक्षधर्मबलाद्धीमा- क्वचित्कश्चित्प्रतीयते ॥ ६ ॥ यथा पारार्थ्यमात्रेण संघातत्वेऽन्वितेक्षिते। चक्षुरादौ तदौचित्या- दात्मेष्टोऽसंहतः परः॥१०॥ यथा वा दूरतो धूमा- सिद्धिः खदिरकानने वहिस्तत्प्रतिपत्त्यैव खादिरत्वेन सिद्धयति ॥ ११ ॥ इति॥ १ क्षते इति पाठान्तरम्।

·ईश्वरसिद्धिः न चापि घटादिस्वलक्षणो विशिष्ट एव संनिवेशः प्र- माणेन सिद्धः-इति स एवान्यत्र धर्मिणि अदृष्टकर्तृके दृष्ट- सजातीयकमेव कर्तारं साधयति न तु संनिवेशनामात्र, तस्य सामान्यरूपस्य कार्यत्वासिद्धेरिति वाच्यम् । यतः स्वलक्षणमेव । यद्यपि स्वलक्षणापेक्षया दर्शनादर्शनाभ्यां कार्य प्रतीयते, तथापि तत्तथा स्वलक्षणं कार्यत्वेन तथा सिद्धं सजातीयस्खलक्षणान्तराण्यपि तत्कारणसजातीय- स्खलक्षणान्तरकार्यवेन व्यवस्थापयति । यथा सकृदप्ये- को धूमोऽग्निकार्यतया सिद्धो धूमान्तराण्यपि अग्निकार्यले सिद्धान्येव करोति । तच्च कार्यस्खलक्षणमनेकसहकारिज- न्यतयानेकविधवलक्षणान्तरैः सजातीयं । तथा च घट- खलक्षणं मृण्मयत्वेन वल्मीकादिभिः, संनिवेशेन पटा- दिभिः, परिवर्तुलन पिष्टादिमयशरावादिभिर्विच्छिन्नलेन च्छिन्नवृतादिभिरित्येवमादिना क्रमेण एकैकजातियुक्तानि खलक्षणानि एकैककारणकार्याणि व्यवस्थाप्यन्ते । तज्जा- तीयार्थितांयास्तज्जातीयकारणोपादानाय सौगतैरपीयं व्य- वस्था कृता , न मृदः संस्थानं न कुलालान्मृदूपता इत्येवं चदद्भिः । वस्तुस्थितिवेदृश्येव, न हि यथा घटः संस्थान- वान् बुद्धिमता पुरुषेण नियतेन तथा पटोऽपि । तथैव च प्रतीतिरुभयत्रापि प्राज्ञकृतसप्रतीतेरुपयोगाय च प्रवृत्ति- रित्येवंव्यवसायैव । केवलं तेषां परेषां सौगतानां यथा सजातीयलं जात्या विनैव अवश्याभ्युपगन्तव्यम् एकम- त्ययकास्विं खलक्षणनिष्ठमेव तथैव एतदपीति , 'सिद्धं यादृगधिष्ठातृभावाभावानुवृत्तिमत् । संनिवेशादि तद्युक्तं यस्मात्तदनुमीयते ॥

·उत्पलंदवविरचिता है 'अन्यथा कुम्भकारस मृद्विकारस्य कस्यचित् । घटादेः कारणात्सिोवल्मीकस्यापि तत्कृतिः ॥ इत्यादि तेषां पूर्वोक्तहेतुविभागकारिस्ववचनानुसंधानशू- न्यमभिधानम् । सामान्यानां गुणानां क्रियाणामन्येषाम: पि वा धर्माणामर्थक्रियाकारिवलक्षणनिष्ठतयैव पृथक्कार- णोपयोगस्य सिद्धरनवद्यत्वादित्यव्यभिचार्येव संनिवेशः स्त्रीपुंसादेखि अन्योन्यसाध्यार्थक्रियानुगुण्यादिविशेषित- स्तन्वादेरीश्वरकर्तृतासाधन इति ॥ तदाह एवं च हेतुः संस्थान- मात्रमत्र विशेषितम् । तथा वैचित्र्यमात्रेण न खलनणलक्ष्मणा ॥ १२॥ परैस्तैरपि हेतूनां घटात्मप्रविवेचने संस्थानमात्र एव' हेतुत्वं बुद्धिशालिनः ॥ १३ ॥ अन्योन्यार्थक्रियायोग्य- संनिवेशविशषितम् । तदिदं सकलं विश्वं युक्तमीश्वरनिर्मितम् ॥ १४॥ यति ॥

·. ईश्वरसिद्धिः अत्र सांख्याः प्रत्यवतिष्ठन्ते । भवेदप्येतदेवं यदि कि- चिदेकैकमेव कस्यचित् कारणं स्यात् , यावतानेकमेव तत्त- देककार्याभिव्यक्तिनिमित्ततां संतताविविक्तदेशकालादियो- गेन उपयाति । ततश्च ये ते सहभावमापन्नाः कार्यमावि- र्भावयन्ति ते परस्परयोगे विचित्रवृत्तयो दृश्यन्ते । तथा हि बीजान्तर्गमनेन बीजभूता जलभूम्यादयो रसादिपरिणा- मात् दीर्घपचितसंनिवेशमङ्करं सहकारितया कुर्वन्ति । कि- यापि देशान्तराक्रमणलक्षणा न तद्देशपरिणामवद्रूपातिरि- का काचिदुपलभ्यते । तेन यथैकोपादानदेशे एव प्रति- क्षणं परिणामस्तथा देशान्तरस्थितरूपतया यदि स्यात् तत्को विरोधः । कूटस्थनित्यताभ्युपगमे भावानामेष दो- षो न तु क्षणपरिणामनये, वायुवह्निप्रभृतीनामपि भावानां दिगन्तराक्रमणमनियमेन यथा भावे, तथा तथाविधसह- कारिकारणविशेषसाहित्यात् नियमेन । सजातीयतायो- ग्यकार्योत्थापनसमर्था अपि ते यदि स्युस्तन्न किंचिहुष्येत् । न च दृश्यमानार्थयोगितोपपन्न वस्तु अदृष्टकल्पनाय अङ्गतामुपनयति, ईश्वरोपगमेऽप्यनवस्थाप्रसङ्गात् । अ- र्थानां स्वभाववैचित्र्यमभ्युपगमनीयं सर्ववादिभिः , येन बीजादेवाङ्कुरो मृद एक घटः , ततः सहकारिसामर्थ्याति- शयावेशितविशेषादेव देशान्तराक्रमणेन उपादानक्लिक्ष- णसंस्थानतया उद्भवन्तो भावा न वाच्यतामाजः। यत्र पुनः सहकारिणो बहिः स्वदेशसंनिविष्टा एव कार्येषु उ- पयुज्यन्ते यथा मृत्पिण्डचक्रादयः, तत्रोपादानसंनिवेश- वैसादृश्ये स्यादवसरो बुद्धिमतः कुम्भकारस्येव , उपादा- नमात्रस्य हि देशान्तरगमनसमावयवत्वे पूर्वमपि तथा- , , ·अपनदेवविरचिता भावः स्यात् । न पुनरत्र बुद्धिमदुपयोगमात्रेण सर्वत्र स. इकारिणामियमेव व्यवस्था स्थापिता प्रामाणिकतां पुष्णा- ति । तदाह अत्रोच्यते गतिश्चित्रा दृश्यते सहकारिणाम् । केचित्कथंचिदेवेयु- रुपादानः समागमम् ॥ १५ ॥ हेतुमन्तःप्रविश्यान्ये प्राप्योपादानरूपताम् । चित्रयन्ति हि कार्याणि भौमोदकरसा इव ॥ १६ ॥ अन्ये पुनरुपादाने बहिर्विपरिवर्तिनः। रूपवैचित्र्ययोगाय कार्येषु न तथा क्षमाः ॥ १७ ॥ तत्र बुद्धिमतो नाम प्रसरो यदि कल्प्यते । न तावतैव सर्वत्र व्यवस्था घटते तथा ॥ १८ ॥ इति॥

·ईश्वरसिद्धिः - एवं कारणानामेकंत्र कार्यात्मना व्याप्रियमाणानां प्रवृ- त्तिप्रकारवैचित्र्ये व्यवस्थापिते, प्रस्तुततनुकरणादिसकल- भागलक्षणकार्यकारि प्रधानसंज्ञं तावन्मूलकारणं प्रधान- सिद्धौ समन्वयादिवीतोपन्यासेन निर्बाधमेव साधितमेव,- इति नेह तत्प्रमेयम् । न हि प्रधानसिद्धिमात्रेणैव ईश्वर- निराकृतिः स्यात् उपादानकारणतया परमाणुस्थान एव प्रधानस्य मूलकारणत्वेन समर्थनात् । तच्च प्रधानेन पर- माणुवाद एव यदि परं निराक्रियेत, ततः प्रधानव्यवस्था विश्वस्य उपादानकारणविचारप्रस्तावे प्रमेयीभवति, न तु निमित्तकारणोपपादनप्रक्रमे । तदेवं मूलप्रकृतिः सत्त्वर- जस्तमःसंज्ञगुणत्रयसाम्यात्मिका प्रकृतितयैव प्रसवधर्मि- णी गुणानामेवाङ्गाङ्गिभावगमनेन यावन्महदादिविकारा- त्मना परिणमते, तावत्पुरुषार्थत्वमेव तत्रं तस्याः स्वभाव- भूतं निमित्तम् । न हि यदृच्छया वर्तमानायाः कार्यवर्गस्य देवमानुषतिर्यग्योनिरूपस्य तदवान्तरजातिवैचित्र्यवतो नि- यमेन स्त्रीपुंससंस्थानद्वयस्य वा अन्योन्यानुगुण्यमुपपद्यते। तदेतत्संनिवेशविशेषरूपतया अभ्युपेतमीश्वरवादिनापि । तदेतदप्येषां सप्रकृतिकानां व्यूहविभवभावेनावस्थिता- नामशेषविकाराणाम् इतरेतराङ्गाङ्गिभावगमनं लोकयात्रो- पयोगितया तावत्संनिवेशविशेषफलं निरर्थकम् । यदुक्तं 'न स्यात्क्रियाव्यूहविधिस्तथायं यादृच्छिका । इत्यादि । अर्थवत्त्वं च सुखदुःखोपलम्मसंपादनार्थतयैव सर्वस्यैव अर्थरूपस्य परम्परया पर्यवस्यति । सन्तोऽपि हि सविधमुपयान्तोर्थाः शशविषाणकल्पाः प्रकल्वन्ते । अ- ........

·उत्पलदेवविरचिता १३ तः संविदौत्सुक्येन तदर्थतयैव तद्रोग्यस्वभावर एव, इति भोग्यादपि भोक्तुः संवित्स्वभावस्य धात्मतत्त्वस्य सिद्धर- 'नुपपत्रमेव प्रमाणम् । यद्यपि भाषाश्चित्तभूमौ भासमानाः प्रत्यक्षेणापि 'संवित्तत्त्वमवभासमानमादयन्ति, तथापि तदर्थात्मोपरागकलुषमवभास्यमान भोग्यभूतमविशुद्धं भो- क्तृताभिन्नलक्षणं तत एव केवलमेकचिन्मात्ररूपसानि- मात्रमात्मतत्वमनुमीयते भोग्यभोक्तृभावापरपर्यायस्वस्वा. मिसंबन्धवशात् । न तु साक्षात्कार्यतां तदुपयाति । तदुक्तम् "विज्ञातारमरे केन विजानीयात् (वृ०पी०४।५।१५) इति । तत्संनिधानमात्र एव च यतश्चित्तीपारोहिविषया- कारप्रकाशनं भवेत् अन्यथा जडात्मनः स्वशत्या तथा- भावायोगात् । ततोऽनदर्थमपि वस्तुतः प्रकृतिपरिणाम- कर्म तदधीनं चित्रावभासनार्थवानदर्थमुपवण्यते । पर- स्परार्थत्वे गुणपरिणामस्तौकतम एषां पर्यायेण निस्व- भावः स्पाचिदुपयोमपरिसमा सर्वसम्मिानम् । न चैतदत्यन्तंभित्रबातीयं चिदचिपमेकस्य वाटते । बादेव कदाचिदुपकारकतायां अडम् , अजङस्य तु चिदात्मनः परोपकारक्रियापरिणामायोगात् , जन्मदा यो कार्यत मजडम् नवमेकत्वं विरोधे पति उमाबो नाम पकार्यता किन्मात्रमपुपः मते । सदा मतानोपाय सर्शन बिंदूपादाधिक्यणसाडतापति महाधिक्य- "मेव हि जडत्वा तदेव बापावितकार्योपकारकामायन ताबजडलायुपेयुषी मोन्मभूमिरेव पुखमनकाक्चा- शमानत्वात् ।

·, . ईश्वरसिदिः एवं च गुणानामभ्युपगमेन चिद्रूपतापत्तिप्रसङ्गेन गुण- ताहानेः । अत एवैषां स्वार्थता न युक्ता । तस्यैवैकस्य विरुद्धोभयभोक्तभोग्यरूपतापत्तेरिति सर्वमेतत्प्रकृतिचलं गुणवृत्तमचलचित्तत्त्वसाचिकचित्तगतविषयसवित्प्रयोजन- मेव । यावांश्च विषयभेदः संवेदनक्षमस्तत्संबेदनं सर्वमेव पुरुषार्थसंबं गुणपरिणामप्रवृत्तिनिमिचं, विषयश्च संवेदनस्य सुरक्ष्मादिभावावस्थिता गुणास्तथा गुणपुरुषान्तस्मपि । ततो यथा सुखदुःखमोहमयपरार्थसंवेदनं पुरुषार्थस्तथा शास्त्रोपदिष्टानुमानोपमानादिना गुणपुरुषान्तरोपलब्धिर- पि । तदुभयमपि प्रयोजनं भोगापवर्गरूपगुणप्रवृत्तेः । त- त्प्रयोजनसंपादनयोग्यस्वभावता च निमित्तकारणमुच्यते न तु भाविप्रयोजनमनागतमेव निमित्तां गच्छेत् । तत्र च विवेकज्ञानपर्यन्तपुरुषार्थप्रयोजने परिसमासे प्रवृत्तिनिमित्त- कारणाभावात् न गुणास्तमुद्दिश्य पुरुषार्थ प्रवर्तन्ते, इति कैवल्यं पुंस उच्यते नित्यकेवलस्यापि । इत्थमवस्थिते मृ- दण्डादेः स्वतो घटादिव्यक्त्यशक्तस्य सहकारी बुद्धिमान कुम्भकारोऽस्तु, तन्त्वादेश्च तत्रवायस्तथा नामादृश्यः । न तावता शरीरादेरुत्पादसमये कश्चित्प्रसिद्धकारणातिरिक्तो- अपि.कल्पनीयो भवति । मा भूदतिप्रसङ्गः, इति दृष्टोपा- दानादिकारणसामर्थ्यविशेषादपि च उपपद्यते एव का- र्याणां घटाकुरादीनां रूपादिभेदः, तथा संस्थानविशेषप्र- थापि तत्सामर्थ्यादेव स्यात् , को दोषः, किमर्थमदृष्टक- ल्पनं । यावता हि रूपेण संनिवेशेन वा पुरुषार्थोऽवस्थि- तिं लभते, तत्र तावति गुणस्वभाव एव निमित्तं तथैवो- पपत्तेः । तत्स्वभावानुग्रहादेव च शरीरविषयेन्द्रियादिक-

·उत्पलदेवविरचिता
घेतःपूर्वापरभूमिकावस्थायिनि कार्यवर्गे धर्मादिकर्मापि
निमित्तकारणतया प्रभवेत् । अतः परं परिकल्पयनीति-
मार्गातिगोऽवधीरणीय एव स्यादपि । एतावन्मात्रमष्टगुणं
चित्तवर्ति धर्मादिवदैश्वर्य कदाचिदभिव्यक्तं यद्गुणानामेव
सहभावि भवद्योगिताव्यपदेशमावहेत् । यत्तु ततोऽधिकं
नित्यं कस्यचित्पुरुषविशेषस्य तनुकरणभुवनादिविधौ स-
र्गस्थितिप्रलयेषु च कारणतामुपेयात् तत्प्रकृतिस्वभावसद्भा-
वमनतिरिक्रमनेकवैचित्र्योपकल्प्यमानपुरुषार्थप्रयोजनम-
नादृत्य पृथग्भूतमाश्रीयमाणं भक्तिमात्रसाधनमेव ।। तदाह
अस्ति चास्य प्रधानस्य
प्रसिद्धस्यान्वयादिना।
खार्थतादिनिषेधेन
साधिता पुरुषार्थता ॥ १६॥
सेनास्य भोगसंसिद्धिः
पुरुषस्य यथा यथा।
तथा तथा परिणतिः
स्यान किंचन दुर्घटम् ॥२०॥
अत एव प्रधानस्य
महत्त्वपरिणामिनः।
निमित्तकारणं नान्य-
पुरुषार्थोघमाहते ॥२१॥

·स्वभाव एवं चैषोऽस्यः मूलहतोस्तयेक्षणात्। चित्तभुमेरधरतः शीसदिविधि प्रति ॥ २२ ॥ निमित्तकारणं कर्म स्यादप्यायखभावतः। ततोऽत्र कुत्र व्यापार ईश्वरस्योपकल्प्यताम् ॥ २३ ॥ चेतस्यष्टगुणे जातु जातादेश्वर्यतोऽधिकः । इति॥ उक्तनीत्या च चिन्मांत्रस्य अधिकविशेषानुपपत्तेः । त- था हि जडतापत्तेरैश्वर्याभावात् धर्मादिवचित्तभूमिभागिनो- ऽस्येश्वरस्य कथमिवाभिव्यक्वचित्तावस्थे मूलकारणे महदा- दिकार्यपरिणामाय निमितकारणत्वमुपकल्प्येत । तदत्र पू- वत्र परिणामे चेपुरुषार्थोचितोत्तरोत्तरविकारकारिणि नि- मित्तकारणं पुरुषार्थतास्वभावः प्रकृतेस्तत्सकलविशेषपर्य- न्तेऽपि विकारराशौ स एवास्तु किमर्पजरतीयन्यायाभि- निवेशेन ॥ तदाहाँ रह[नत्व स्प- मूलप्रकृता.. तः कालवारिश-२४॥

·उत्पलदेवविरचिता ईश्वरस्योपकल्प्येत परिणामनिमित्तता। इति॥ एवं चात्र प्रयोगः-प्रधानं महदादिपरिणामे निमित्ता- न्तरानपेक्षं पुरुषार्थोपयोगितया भूतविकारपरिणामैकस्व- भावत्वात् । यद्यथा परिणामैकस्वभावं तत्तत्र परिणामेऽन्य- निमित्ता[न]पेक्षं ततः स्वभावादेव तथा भवति यथा बीजा- दिकारणकलापोऽङ्कुरपरिणामे । यच्चान्यानपेक्षं न तथा भव- ति न तत्तत्र तथास्वभावं यथा शालिबीजं यवाङ्कुरे जला- दिरहितं वा बीजम् । तथा च प्रधानं पुरुषार्थोपयोगिमहदा- दिविकारपरिणामैकस्वभावं न तु शालिबीजं यवाकुर इव । तस्मादन्येश्वरादिनिमित्तकारणानपेक्षं स्वभावादेव महदा- दिपरिणामवत्प्रधानमिति । अत्र प्रधानं तावत्समन्वया- दिहेतुभिः सिद्धमेव । स्वार्थतादिनिषेधेन च पुरुषार्थस्वभा- वसमस्योपपादितम् । दृष्टान्तस्यापि बीजादिकारणकला- पस्य न च परं प्रति संदिग्धसाध्यखे पक्षकृतत्वमेव । सा च तदनुरकरणस्वभावैव,- इति न तं प्रत्यपि तस्यास्ता- वत्यास्तथा स्वकार्यकरणेन न्याया[अनन्या]पेक्षस्वभावलं संदिग्धमिति ॥ तदाह यद्यथा परिणामैक- खभावं तत्र तत्ततः॥ २५ ॥ अनन्यापेक्षि बीजादि- सामग्री यद्वदङ्कुरे।

·ईश्वरसिद्धिः महदादिविकारोघ- परिणामखभावकम् ॥ २६ ॥ त्रिगुणात्म प्रधानं च तेन सांख्यमनीश्वरम् । इति ॥ तत्रैतान्सांख्यान्प्रत्युच्यते, यथा नावगतो भवद्भिः साधनार्थ इति । यदि हि सर्वविचित्रसंस्थानकार्योत्पादनेषु प्रधानस्यैव या पुरुषभोगार्थता सैव निमित्तकारणं किमी- श्वरेणेति उच्यते तत्कुम्भकारेणापि किं घटकरणे । त- त्रापि प्राधानिकस्य मृत्पिण्डादेः पुरुषार्थस्वभावतावशादेव तथाभूतसंनिवेशवद्धटकरणसामर्थ्य स्यात् । नहि पृथुबु- नोदराकारसंनिवेशं विना भोक्तुरुदकाहरणलभ्यो भोगः सियेत् । तृणवारिणाद्यर्थिनां वा कर्मभिरेव तदाकारवत्ता घटस्य भवेत् किं तत्र कुलालेन । अथ प्रधानस्यायमपि स्वभावविशेष एव, यद्धटसंनिवेशादौ दण्डचक्रवद्बुद्धिमद- पेक्षा, तावता प्राधानिकेन कारणकलापेन पुरुषार्थोपयो- गितत्संनिवेशवद्धटवस्तुसिद्धेः । तदेवमेव तनुकरणादि- कारणस्यापि प्राधानिकात्तथास्वभावयोगात् कथं तथाकर- णयोग्यबुद्धिमदपेक्षा नेष्यते । एष हि तावन्न्यायोऽस्ति यदेककदा धूमाग्योः संबन्धेऽवगतेऽन्यदा अन्यत्र अन्य- योरेव धूमाम्योस्तथैव संबन्धोऽवश्यभावी, येन धूमान्त- राददृष्टोऽपि अग्निनिश्चीयते । तदनेनैव न्यायेनैकत्र संनि- वेशविशेषे बुद्धिमत्संबन्धप्रतीत्या सर्वत्रैव तथा संनिवेश- ·उत्पलदेवविरचिता स्य बुद्धिमदविनाभावसिद्धेदेहादिसंनिवेशादप्यदृष्टस्य ता- दृशो बुद्धिमतः कथं नानुमतिः ॥ तदाह पुरुषार्थस्वभावत्वं समस्तार्थक्रियासु चेत् ॥ २७ ॥ निमित्तकारणत्वेन प्रधानस्योपकल्प्यते। तद्विना कुम्भकारेण घटोऽपि न भवेत्कथम् ॥ २८ ॥ प्रधानमयमृत्पिण्डा- देव ताहक्स्वभावतः। अथ स्वभाव एषोऽस्य यत्कुलालाद्यपेक्षणम् ॥ २६ ॥ तथेश्वरव्यपेक्षास्तुः देहहेतोः स्वभावतः। इति । न चापि सहकारिणामुपादानकारणस्यान्तःप्रवेशमात्रा- दुपयोगविशेषानुसंधानवतः कस्यचिदव्यापारेऽपि विचित्रा पुरुषार्थोपयोगिनी रचना उपकल्प्यते । तथाहि यावदिद- मितो भवति किंचिदधिकविशेषात्पुनरत एवानेन विशे- षेण सविशेषमिदमेव भवति, अपरविशेषयुक्तात्पुनरस्मा- देव अन्यदेव अन्यजातीयमेव कार्य आयते, ततः संप्रति ·ने - :. ईश्वरसिद्धिः एवंविधमुपयुज्यते तथैव करोमीत्येवं विचारचतुरा मति- स्यात् , तावत्कथं तथाभूतविशेषकरणाय हानोपा- दाने स्याताम् । तथा विज्ञत्वे च सर्वदा तथाभूतकार्यसं- भवो न भवति, तस्य प्रज्ञावतः सर्वदा तत्करणेच्छाया अ- भावात् , ततः सापि तस्यापेक्षणीया; इच्छानुसंधानशून्ये- न तु जलभूम्यादिरसेन उपादानान्तःप्रविष्टेनापि कार्यस्य स्थूलतामात्रमविचित्रमेव स्यात्, न तूपयोगविभागप्रयो- जिता अवयवसंस्थानभङ्ग्यः । विलक्षणा दृश्यन्ते एताः स- स्तिथा। न चाप्येता एकान्तविलक्षणा एव, यावदेकार्थ- किंयोपयोगिन्यः, सजातीया अपि प्राज्ञकृततत्तत्सहकारिसं- योजनवियोजनवशादुपलक्ष्यन्ते । बुद्धिशून्यसहकारिमात्र- सामर्थ्य संशयरूपता केवलकार्यस्योचिता; काकतालीयो- ऽवयवविभाग एकत्रैव सा' "दन्यत्रान्यादृशतैव भवेत् । यत्पुनरनुगामित्वमवश्यमुपयोगविशेषानुगामिता- नुविधायि सर्वकार्येषूपलभ्यते, तत्तथा नियमेन न स्यात् । तस्मान्मृत्पिण्डायातघटशरावोदञ्चनेष्टकादिसंनिवेशविभा- गकारी प्रयोजनभेदानुसारितया दृश्यते बुद्धिमत इच्छा- दिव्यापारः प्रज्ञाविशेषमयो, न तु जडविजातीयतापात्रत- या सहकारित्वेन । तथा सति हि स कुम्भकारसंबन्धाद्धट एव वा स्यात् शराव एव वा, न तु कुण्डमपीष्टकान्य[य] पि वा । ततो यथाभूतमिच्छति जानाति च कर्तुं ताडगेवात्र कार्यविशेषोद्गमः । अत एव संनिवेशस्य विशेषः पुरुषार्थों- पयोगित्वेनार्थनीयत्वात् न तु पृथुबुनोदराकारत्वादिः, येन 'सिद्धं यागधिष्ठातृभाव........' इत्यादि चोद्येत । इच्छया सह सनिवेशस्यापि हि पुनर्हस्ताद्यपेक्षपानवस्थानात् । ततश्च ·, उत्पलदेवविरचिता तनुकरणभुवनानामन्योन्यानुगुण्यविद एकस्यैव कर्तुस्तथे- च्छामात्रसंनिवेशविशेषवत्त्वम् । रथादौ तक्ष्णो यद्यप्ययःसं- निवेशविज्ञतापि स्यात् तथापि तस्य हस्तादिव्यापारानभ्या- सादयोयोजनेऽयस्कार एव कर्ता । भिन्नदेशकालगतविव- र्तितत्वाद्यनुसंधानवतस्तु संहतेच्छामात्रात्कार्यस्य सिद्धौ न सिद्धा विश्वभागे कन्तरापेक्षा, अयस्कार इव हस्ताभ्यासा- नपेक्षणादित्येक एव तन्वादिविश्वकर्ता पुरुषार्थोपयोगित्वेना तच्चार्थिसाथै रर्थनीयत्वं न घटमात्राश्रयेण, कुण्डपटशकटा- दिगतत्वेन प्राज्ञशक्तकर्तृकतया च तादृश एवानुमिताधिक- तो न तु घटकुम्भकारमात्रदर्शी , यथा तार्णपार्णचान्दना- द्यनेकाग्निधूमगतप्रत्यक्षानुपलम्भप्रवृत्तिमानग्निमात्रानुमाने। अनेकविशेषदर्शने हि सामान्यनिष्ठकार्यकारणभावप्रतिष्ठा- यां विशेषव्यभिचारः सिद्धयति ; एकविशेषव्यभिचाराच सर्वविशेषव्यभिचारनिश्चयेन अत्यन्तादृष्टपूर्वशांशपादिवि- शेषानिराकरणात् न सर्वविशेषदर्शनमुपयुज्यते । एवामि- हापि संनिवेशविशेषमात्रस्य तथाभूतचिकीर्षायाश्च अने- कसंनिवेशदर्शनात् सामान्येन कार्यकारणतासिद्धौ कुला- लानीश्वरादिविशेषव्याभिचारनिश्चयेऽत्यन्तादृष्टतनुकरणा दिचिकीर्षाविशेषानिराकरणेन संनिवेशविशेषात् तथा चि- कीर्षामात्रानुमानम् इच्छाकार्येषु अनङ्गभूतेऽप्यनीश्वरत्वे स- ह्रदर्शनमात्रादपेक्षोपगमेन किंचिदपीच्छाकार्यमुपदेशाधमी- श्वरस्य अनीश्वरस्य वा सिद्धयेत् ; देहरागादिसहभाव- दर्शने च रूप्यधात्वादौ इच्छावतां तत्कार्य न स्यात् । तदे- वं तनुकरणंभुवनानां संस्थानभङ्गीवैचित्र्यं तदनुगुणप्रज्ञा-

·ईश्वरसिद्धिः
महिमानं विना कथं प्राधानिकजडवस्तुस्वभावमात्रादुपयो-
गविभागनियतमनुगामि चार्थितास्पदमुपपद्येत । तदाह
नैवोपादनहत्वन्तः-
प्रवेशात्सहकारिभिः॥३०॥
संनिवेशविशेषोऽपि
शक्यः कर्तुमिति क्षमम्।
लोकयात्रानुसंधान-
वती प्रज्ञां विना नहि ॥३१॥
तथा चिकीर्षां च विना
विचित्ररचनोद्भवः।
स्थूलतामात्रमेव स्या-
नतु लोकोपयोगिनी ॥ ३२ ॥
रचना नियमेन स्या-
द्विचित्रा जातिरूपिणी।
कुल्लालसहकारित्व-
मात्राञ्चेज्जायते घटः॥३३॥
न स्याज्जातु शरीरादि
दीर्घमृत्पिण्ड एव वा।
अत एवार्थनीयत्वा-
संनिवेशो विशिष्यते ॥ ३४ ॥

·३ उत्पलदेवविरचिता न घटादितया सिद्धः सोऽथितापरिपूरकः। न चेश्वरोऽनीश्वरो वा प्रकृतोऽत्राणुलक्षणः ॥ ३५ ॥ वैचित्र्यकारी यो यत्र स तत्रेश्वर इष्यते। इति ॥ न च प्रधानस्यैव मूलकारणस्य व्यवसायादिभिर्व्यक्ति- रस्ति तत्कथं तस्येच्छादियोगः पुरुषार्थोद्देशानीतः स्यात् यतः प्रवृत्तिर्भवेत् । यद्यपि च बुद्धरस्तीच्छानुसंधानं चव्यापा- रस्तथापि पुरुषसंनिधानाधावन्न चेत्यमानः प्रकाशमानोऽसौ संपन्नस्तावनेच्छादिरूपतांधत्ते तथालक्षणत्वादिच्छानुसंधा- नादीनाम् । अन्यथार्थान्तरमेव तत्स्यात् । तथा च सति न बुद्धिप्रवृत्तिरेव पुरुषार्था यावत्पुरुषस्य संवेदनव्यापारोऽपि पुरुषार्थः स्यात् न तु केवलं प्रधानमेव संवेदनमेव च पुरुष- स्यार्थः, तस्मात्पुरुषनरपेक्ष्येण प्रधानबुद्धयादिव्यापारस्य पुरुषार्थता न वाच्या , तादृशस्य चेष्टानुसंधानरूपत्वाभा- वात् न सा युक्ता, इति युक्तमेव । अथ सर्वपुरुषसाधारणस्य एकस्यापि बुद्धितत्त्वस्य महत्संज्ञकस्य प्रतिपुरुषमध्यवसाय- लक्षणवृत्तिः सत्यं भियते , महत्कारणास्मिताजन्मनो वा मनःसंज्ञकरणस्य । एषा अध्यवसायादिवृत्तिः प्रत्येकपुरुष- नियतास्तु , न तया उत्तरकालभाविन्या प्रधानस्य महतो वा पुरुषार्थानुसंधानेच्छावत्ता युज्यते किं तु प्रधानस्यैव , -- ·, ईश्वरसिद्धिः प्रथमविकारकरण एव सर्वपुरुषोद्देशेन सामान्यानुसंधानेच्छा व्यवसायादिवृत्तिः प्रथमा बुद्धिसंज्ञा अस्त्येव, येन तस्यापि बुद्धिपूर्वकारिता स्यात् । तदैव तदपि न युक्तम्, प्रधान्य- [नस्य]सर्वथैव अव्यक्तरूपत्वेनानुपलक्षणीयवृत्तित्वात् । न च वृत्तौ पुरुषेणासंविदितायामिच्छानुसंधानादिरूपत्वं संभव- ति, पुरुषेणापि प्रधानवृत्तेः केन संवेद्यमानता सर्वपुरुषोद्दे- शेन सामान्यप्रवृत्तेः, एकैकेन चेत् तत्तस्य सर्वज्ञत्वं स्यात्, पुरुषार्थत्वं च पूर्ववत्सर्वपुरुषोपयोगि स्वकार्यानुसंधानवत्त्वा- त्, प्रकाश्यधर्मभूता [ या]श्च प्रकाशस्थानताया अनन्त- पुरुषसंनिधानानीतत्वादानन्त्येऽपि आश्रयैक्येन अन्योन्यो- न्मूलनात्पुरुषबहुत्वासिद्धिः। अथ सामान्यरूपेणैव सर्वज्ञेन च पुरुषविशेषेण सामान्यप्रधानवृत्तेः संवेद्यमानता तत्स एवेश्वरोऽस्तु , तस्यैव विश्वनिर्मित्सा संवेद्या सती संबन्धि- नी भवति, इति प्रधानवत् तस्यापि निमित्तकारणतायो- गात्सर्वज्ञत्वात्सर्वकर्तृत्वाच ॥ तदाह न च प्रधानस्येच्छादि- संभवः पुरुषार्थता ॥ ३६॥ यतः स्यादस्य बुद्धेस्तु संभवन्नप्यसंभवी । विना संवेद्यतां पुस- स्तथात्वे पुरुषार्थता ॥ ३७॥ पुंसोऽपि स्यात्प्रधानस्या- वाच्या सा केवलस्य तु।

·२२ उत्पलदेवविरचिता अथापि मनसो वृत्ति- बुद्धेवैकैकसंस्कृता ॥३८॥ इच्छा नाम कथं सर्व पुरुषार्थोपयोगिनी। स्याकिं तु सा प्रधानस्य सामान्यस्याखिलान्प्रति ॥३६ ।। पुंसः स्यात्साप्यसंवेद्या नेच्छा वेद्या च कस्य सा। सर्वेषां यदि सार्वझ्य- मेकैकस्य प्रसज्यते ॥४०॥ संकीर्येरन्प्रकाशैक्या- द्भिन्नाश्चाभासमानताः। अथापि सर्वपुरुषा- भिन्नेनैकेन केनचित् ॥४१॥ वेद्या सा वैष तयेकः कर्ता ज्ञाता सचेश्वरः। इति ॥ अथ. न पुरुषस्योपयोगि 'करोमि' इत्येवमनुसंधानवत एच पुरुषार्थत्वं येन प्रधानस्य तदभावान स्यात् , अपि तु प्रधान महद्वा तन्मात्राणि वा यदि वा शुक्रशोणिताद्यपि त- - ·ईश्वरसिद्धिः स्वभावत्वादेव तादृक्कार्यमाभिनिर्व[त] यति, यजातं सद्विचि- संनिवेशादिकं परतोऽर्थक्रियाविशेषार्थी प्रमाता दृष्ट्वा स्त्री पुंसादिवदन्योन्यं योजयति । कचित्पुनः कर्मवशाच्च व्या- घातकादीनां काकतालीयेन अन्यथा वा संनिपातो भवेत्त- तः पुरुषभोगामिव कारणानां प्रवृत्तिरित्युपचारेण पुरु- पार्थता उच्यते, तदेतदपि न युक्तं । यत एवं सति वस्तुतो निमित्तकारणाभावात् स्वातन्त्र्येण स्वभावादेव कारणानां तथाविधकार्यविशेषकारितेति दृष्टे प्रकृतिपुरुषान्तरे तमेव पु- रुषं प्रत्यपि तेषां कथं कार्यकरणाय प्रवृत्तिर्न भवति । अथ भवत्येव प्रकृत्यैकस्य । ननु एकस्य प्रकृतिपुरुषान्तरज्ञाना- देव सा निरुध्यते , सर्वपुरुषसाधनत्वं कस्य[स्याः]प्रकृतेरेक- रूपत्वात् अष्टानांप्रकृतीनां, तदस्त्वासां शुक्रशोणितादेस्तु मुक्ताभिमतं पुरुषं प्रति कस्मादेहात्मककार्यजननं न भवेत् । अथ तस्यापि तद्भवत्येव किं तु पुरुषस्य कृतार्थत्वात् न त- दुत्पन्नमतिसंवेद्यतां याति । तदेतदेवं स्यात् , यदि पुरुषस्य बुद्धिसंवेदनाय स्वरूपातिशयलक्षणः कश्चिदुद्यमः स्यात् , स चेदानी कृतकार्यत्वात् तस्य निवृत्तः , इति यावता सर्वदा निरभिप्रायो निरुद्यम एव चैकरूप उदासीनः पु- रुषो न तस्यैकदातिशययोगोऽज्यदा तनिवृत्तिः कूटस्थ- ताहानिप्रसङ्गात् । केवलं बुद्धेः कर्मवशात् प्रतिपुरुषं वृ- त्तिविशेषोऽन्तःकरणस्य वा नियतो, येन मुक्तपुरुषस्या- परबुद्धिवृत्तिः संवेदनमनुभवति , अन्यथा एकात्मीयाभि- मतबुद्धिवृत्तिभोगानिवृत्तेः , ततः पुरुषस्य अर्थित्वानर्थि- त्वविभागाभावात् नित्यनिर्मुक्तस्वभावस्य अन्तःकरणमा- मकर्मनियतं केवलं बद्धावस्थायां कर्मभिः संवेद्य भनेत् ·उत्पलदेवविरचिता २७ - - मोक्षदशायां तु नोत्पद्यत एव , अन्यथा कर्मणां ताद- वस्थ्यात् कथं न नियतप्रस्तुतपुरुषसंवेद्यता स्यादेव, न हि पुरुषाणां कर्म नियामकम् अपि तु अन्तःकरणस्यैव । तदे- वं स्वकारणस्वातन्त्र्यादेवोत्पन्ने सान्तःकरणे देहे नानार्थ- त्वात् तस्य पुरुषसंवेद्यता स्यादेव, न भवतीति नोपपन्नं तस्य संवेद्यस्वभावत्वात् । अथ क्षीणकर्मणोऽन्तःकरणस्य न संवेद्यतास्वभाव उच्यते , तदत्र किं प्रमाणम् । कर्म भावा] भावाभ्यां च तदानीं बन्धमोक्षाभ्युपगमः स्यात् , न सं- योगवियोगाभ्यां , ततश्च दर्शनक्षतिः। न चापि कर्माणि करुणयापि दानादीनि ज्ञातपुरुषान्तरस्य विरमन्ति , राग- द्वेषप्रयुक्तानां कर्मणां बन्धकत्वाभ्युपगमे रागादिभावाभा- वकृतबन्धमोक्षवादिदर्शनाश्रयणमेव स्यात्, इति स्वाभा- विकपुरुषवादे ज्ञातपुरुषविवेकस्यापि बुद्धिसंवन्धपरिहारा- योगादनिर्मोक्षापत्तिः , -इत्यपरबुद्धिमत्पुरुषप्रेरणयैव सा मूलकारणस्य संसारोपयोगिसंनिवेशविशेषकरणे प्रवृत्तिरु- पपना, इति निरवद्य एव प्राक्तनहेतूपन्यासः॥ तदाह न लोकयात्राभिप्राया- जनयेहीजमङ्कुरम् ॥ ४२ ॥ किं तु खभावात्सा तस्य सामग्री हेतुरीदृशः। यज्जातं योग्यमन्योन्यं योजयेद्बुद्धिमाञ्जनः॥४३॥ , , ·ईश्वरसिद्धिः अस्य तेनोपचारेण पुरुषार्थत्वमुच्यते। इति चेत्तत्समाप्तेऽपि पुरुषार्थेऽपि तं प्रति ॥४४॥ खकार्यपरिणामान्न विरमेन्मूलकारणम् । आहो न विरमत्येत- त्परं प्रकृतिसप्तके ॥ ४५॥ परिणामात्तदेकं हि सर्वान्पुंसःप्रतीष्यते। तथापि देहभूतादेः परिणामः खभावतः ।। ४६ ।। पूर्ववन्न भवेत्कस्मा- तं मुक्ताभिमतं प्रति। अथापि स भवत्येव किंतु तेन न युज्यते ॥४७॥ मुक्तपुंसा कृतार्थत्वा- दनार्थत्वात्स केवलः नेतन्नार्थित्वमस्यास्ति जातु पुंसोऽथ चेतसः ॥४८॥ १ तयेति पाठान्तरम् ।

·उत्पलदेवविरचिता अर्थित्वविगमान्न स्या- द्भूयः पुंसा समागमः। तदेतदपि न न्याय्यं जाते देहस्थचेतसि ॥४६॥ संवेयैकखभावत्वा- तस्य कर्मक्षयान्न चेत् । तत्खभावत्वमेव स्या- न्मोचः कर्मचयाश्रयः॥५०॥ स्युर्ज्ञात'विवेकानां कर्माण्यपि कृपादितः। न रागात्तानि चेदेवं मोक्षो रागक्षयाद्भवेत् ॥५१॥ तथा च दर्शनत्याग- स्तन्न युक्ता खभावदृक् । तस्मात्प्रसिद्धं तन्वादि बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकम् ॥ ५२ ॥ संस्थानभेदादित्येत- निरवयं प्रसाधनम् ॥ ५३॥ इति ॥ स एष हेतुः परमेश्वरं प्रति प्रयुज्यमानः खनिवेशितात्मना ।

·ईश्वरसिद्धिः न हेतुदोषैः परिभूयते मनाक् परोऽपि वा केवलमेतदुच्यते ॥ ५४॥ समुज्ज्वलन्न्यायसहस्रसाधितोड- प्युपैति सिद्धिं न विमूढचेतसाम् । महेश्वरः पाणितलस्थितोऽपि सन् पलायते दैवहतस्य सन्मणिः ॥ ५५ ॥ स्वात्मैवायं स्फुरति सकल- प्राणिनामीश्वरोऽन्तः कर्ता ज्ञातापि च यदि परं प्रत्यभिज्ञास्य साध्या। सा चास्माभिर्विहितघटना- न्यत्र किं त्वीशसिद्धि- द्वैतेऽप्यस्तीत्युचितमधिकं भाति वहिर्निशीथे ॥ ५६ ॥ इति श्रीमन्महामाहेश्वराचार्योत्पलदेवेनोदयाकरसूनुना विरचिता ईश्वरसिद्धिः समाप्ता ॥ श्रीमत्कश्मीरभूमर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन संपाद्येयं प्रकाशिता ॥

·No text on this page.

·अयं ग्रन्थः
'पण्डित विश्वनाथ एंड सन्स
फोटाग्राफर्स प्रोपाइटर्स इत्यादि
इत्येतैः स्वकीये
'काश्मीर प्रताप स्टीम प्रेस श्रीमगर'
इत्याख्याख्याते
मुद्रणायन्त्रे सम्मुद्रितः

·अथ संबन्धसिद्धिः श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचिता। भेदाभेदात्मसंबन्ध- सहसर्वार्थसाधिता। लोकयात्रा कृतिर्यस्य स्वेच्छया तं स्तुमः शिवम् ॥१॥ भावभेदांदिसंबन्ध- मयेन वपुषोन्मिषन् । जयत्येकोऽपि विश्वात्मा प्रकाशः परमेश्वरः॥२॥ इह भावानां संबन्धो विचार्यते,- कस्तावत्संबन्धशब्दा- वैः संसर्गः संपर्कः संश्लेषः संबन्ध इत्यप्युक्ते न विवृतः संबन्धार्थः प्रतीयते । किं नैरन्तय संश्लेष उतान्यत्किंचि- । नैरन्तयं चेत् दूरस्थयोः पितापुत्रयोः स न स्यात् , अयः- रालाकयोः संनिकृष्टयोर्विभुद्रव्ययोरपि च स्यात् । अथ द्विष्ठः १ ख. भेदात्मेति पाठः ।

·२ संवन्धसिद्धिः - पदार्थः कश्चित्संबन्धः । तत्रापि द्विष्ठतैव संबन्धता चेत् त- द्वित्वद्विपृथक्त्वादेरपि सा स्यात् । न चायमर्थः संबन्धश- ब्दस्य अवयवार्थानुरोधादुत्तिष्ठति अपि तु तैलपायिकाशब्द- स्येव संकेतमात्रात् । अथ संबन्धशब्दार्थ एव न द्विष्ठता अपि तु सोऽन्य एव केवलं संबद्धयोरेव संभवतीति द्विष्ठ उच्यते , स तर्हि स्वरूपेणैव स्पष्टमुच्यतां संबन्धः संश्लेष इत्यादिपर्यायाणामयमर्थ इति । अपेक्षापारतन्त्र्यादिरपि न चान्यः संबन्धार्थों द्विष्ठत्वन्यायेनैव सोऽर्थाक्षिप्तः स्यात् । न चाप्यक्षिप्ततास्य , न हि जडयोः संबन्धिनोरपेक्षार्थों घटते पारतन्न्यार्थो वा । अथाप्यङ्कुर एव बीजमपेक्षते बीजे वा परतन्त्रो भवति , तदायत्तत्वादेस्तदात्मलाभस्येत्येतद- पि न सम्यक् ; उपचारो ह्ययमपेक्षत इव परतन्त्र इवेति स्यात् , न तु जडस्य मुख्यैवाकाङ्क्षा प्रार्थना चेच्छैव विशि- ष्टा अपेक्षा पारतन्त्र्यं वा परमवणता परकीयविनियोगा- काङ्क्षा स्वेच्छाचरणनिरोधलक्षणः संकल्पविशेष एव सं- गच्छते , अलब्धात्मनश्चात्मलाभार्थमपेक्षादि कथ्यते, नच तदानीमद्विष्ठत्वात्संबन्धार्थोपपत्तिः; तस्मान्मुक्तकण्ठमेव मु- ख्यः संबन्धोऽभिधातव्य इति । तत्रोच्यते संबन्धः संपर्कः संश्लेष इत्येते पर्यायास्तावद्भवन्ति, स च संश्लेषार्थोऽनेक- स्यैक्रता कथ्यते , न त्वनेकतैव नापि एकतैव अपि तु उ- भयावस्थापेक्षोऽयमर्थः संबन्धः। अत एव न बहूनामेकः संबन्धः । यदि हि अनेकत्वमात्रमेकत्वमात्रं वा संबन्धः -- .. - १ ख० एतदुत्तिष्ठतीति पाठः । २ ख. पु. सोऽपि द्वयोरिति पाठः । ३ ख. अर्थलाभेति पाठः । ४. ख० पु. पेक्षयेति पाठः।

·उत्पलदेवविरचिता ३ , स्यात् , तद्बहूनामपि एकतापत्तौ एकतानापत्तावपि वा स्यात् , एकमात्रस्यापि च स्यात् । यदा पुनरनेकस्यैकता संबन्ध उभयापेक्षया तदानेकापेक्षणादेकमात्रस्यैव न संब- न्धः, एकापेक्षणाच नानेकस्यैव पृथस्थितस्य । न चापि त्र्यादीनामेकः संवन्धः , त्रयाणां हि भिन्नभेदावधिकृतद्वै- राश्याश्रयात्परस्परं भेदात् , तेषां च संबन्धस्वरूपस्थिता- वपेक्षणात् , एकस्य द्वितीयेन सह यैकता न सा तृतीयेन सह , तयोर्द्वितीयतृतीययोर्भेदादपेक्षणाञ्च ; ततो बहूनां शतादिसंख्यानामपि प्रतियुगलमेवैकः संबन्ध उद्घोष्यते, इत्येवं द्वयोरेकात्मेति संबन्धशब्दार्थोऽवयवानुसारेणैव व्य- वस्थितः । संशब्देन सहार्थवृत्तिना समानार्थवृत्तिना वा ब- न्धिना च देशान्तरपरिहारपूर्वकैकदेशावस्थानार्थेन विस्प- टमुक्तैव स ह्यनेकस्यैकता । केवलमनेकस्य एकता संभवेन्न- वेति पर्यालोच्यते, तत्रायं संबन्धोऽनेकधा प्रतीयते,-पि- तुः पुत्रः, सज्ञः पुरुषः, वृक्षस्य शाखा , धवश्च खदि- रश्च, नीलमुत्पलं , देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति, घटस्याभावः , अस्मादिदमन्यत् ,- इत्येवमादिना रूपेण । तथा विपर्ययेणापि पुत्रस्य पिता , पुरुषस्य राजेति । तत्र किमिदं प्रतीतिमात्रम् उत वस्त्वेव एवंभूतं प्रतीयते । तत्र यदि प्रतीतिमात्रमेतत् वस्तुस्वरूपं तर्हि वक्तव्यम् । तत्राचक्षते,-वस्तु घटादि स्वात्ममात्रपरिसमाप्तमन्यो- न्यव्यावृत्तमित्थमेव हि स्वात्मावभासिना प्रत्यक्षेण प्रतीय- ते कल्पना कल्पितैव सा। ते हि 'अमिश्राः स्वयं मावास्ता- न्योजयति कल्पना' इत्याहुः, तथा नीलमुत्पलमिति शान्या कल्पनया परं नीलोत्पलयोरेकात्मता प्रतीयते - - - ·संबन्धसिद्धिः . , न तु वस्त्ववभासिना निरंशोत्पलस्वलक्षणविशेषालम्बनेन प्रत्यक्षेण प्रमाणेन । तथा चाहुः 'संयुज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोः पारमार्थिकाः । रूपमेकमनेकं च तेषु बुद्धरुपलवः ॥' इत्यादि । नच अनेकस्यानेकतासहभाविनी एकता युज्यते भावाभावरूपत्वेन विरुद्धत्वात् । अनेकस्मादुपादानादेकम् एकस्माद्वा अनेकम् अन्योन्यासंसृष्टमेवात्ममात्रपर्यवसितमु- द्भवेत् । यथा विज्ञानसन्ततौ व्यवस्था केषांचित् , तत्र हि शब्दस्पर्शादिज्ञानलक्षणेभ्यः समनन्तरप्रत्ययेभ्य एकमै- न्द्रियकं विकल्पज्ञानम् । एकस्माद्वा समनन्तरप्रत्ययात् प- श्चापि शब्दादिविषयाणि जायन्ते । या पुनरेकता अनेकता च समानाश्रया सा प्रमाणबाधिता , भावस्य वाभावता; केवलमित्थंरूपयैव अनया कल्पनाप्रतीत्या सांसारिकव्य- वहारनिर्वर्तनार्थमर्थाः परस्परव्यावृत्ता अपि कार्यकारण- रूपत्वेन अवास्तवेनैव प्रतिपाद्यन्ते । राजपुरुषयोरन्योन्यं स्वरूपविशेषक्रियैव एवं निरूप्यते स्थाल्यां काष्ठुरित्यादौ च; अत एव प्रतीतिकाल एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युप- गमः । वस्तुस्वरूपविपरीतत्वेन च प्रतीतिस्तद्वदेव भ्रान्ति- विषयैव , केवलं बाधप्रवृत्तावपि उपकार्योपकारकस्वरूपवि- शेषावभाससंलग्नत्वादस्य भ्रमस्यावयविभ्रमस्येवानिवृत्तिः सर्पभ्रमवत् । तत एव भ्रान्तेरप्यस्याः संवृतिसंज्ञया व्यप- देश इति । तत्रोच्यते प्रतीतिस्तावदनेकैकरूपतायां संबन्धाभिधा- नाय भवद्भिरप्यभ्युपगतैव , येनोक्तम् १ ख. पुं० लम्बनप्रत्यतेति पाठः । २ ख. पु. मिश्यते इति पाठः।

·उत्पलदेवविरचिता 'इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना।' इति । कल्पनारूपत्वं च नास्या दोषः । घटोऽयं पटोऽय- मित्यपि विकल्पः कल्पनैव । अथात्र प्रत्यक्षावभासोऽपि त- था घटपटादिरूप एवेति न कल्पनात्वम् । इहापि राज्ञः पुरुषः स्थाल्यामोदन इत्यादावपि प्रत्यक्षावभासो न तथे- ति कुतोऽवगतम् । अवश्यमेव च प्रत्यक्षावभासोऽप्यत्र तथैवाभ्युपगन्तव्यः, अभ्युपगत एव वा भवद्भिः येनोक्तम् 'अर्थाकारप्रतिभाससंलग्नत्वादाधकेनापि दुरुद्धरोऽयं भ्रमः' इति । न हि अर्थप्रतिभाससंलग्नत्वाबाधकेन अपि त्वर्थ- प्रतिभाससादृश्यसद्भावमात्रात् । रजतभ्रमेऽपि शुक्तिकासा- दृश्यसद्भावोऽप्यस्त्येव, सादृश्यविषया एव हि सर्वा भ्रान्त- यः सादृश्यव्यतिरेकेण चान्या अर्थप्रतिभाससंलग्नतयैव युक्ताः, यदर्थप्रतिभासशरीरमेवंभूतमेव ऎवंरूपेणैव व्यव- हारयित्रा विकल्पेन व्यवहारयितुमुपपन्नम् , अन्यथाभूती- कृते एव अर्थाभासे परस्परस्वरूपाननुप्रविष्टस्वात्ममात्रपर्यव- सितार्थनिष्ठतामापादिते यदि परमयं संबन्धविकल्पः सामा- न्यादिविकल्पवनिवर्तेत नान्यथा । न च विकल्पोऽर्थप्रति. भासाद्भिनः , निर्विकल्पत्वदृषणादीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् । एवं 'राज्ञः पुरुष' इत्यादाववभास एवानेकस्यैकात्मताप्रथारूपो- ऽभ्युपगन्तव्यः स्थूलप्रतिभासवत् , स तूपपद्यते न वेत्ये- तावद्विचार्यते,-तत्र चिन्मात्ररूपस्यैव पारमार्थिकस्य वस्तु- नो विश्वात्मता । तस्यैव चिन्मात्रस्य मायाशक्तिप्रभावादमे- दाख्यात्युत्थापनेन विश्वस्य तत्त्वभूतभुवनाद्यात्मवैचित्र्येणा- १ख. पु. इत्यसिद्धा इति पाठः । २ ख. पु० आभास इति पाठः। ३ ख.पु. सहशेति पाठः । ४ ख.पु. एकेति पाठः । ९ख० पु. वेद्यतेति पाठ।

·7 ६ संबन्धसिद्धिः " न्योन्यविभक्ता, इतीश्वरप्रत्यभिज्ञायां विस्तरेण प्रतिपादि- तम्, इति तत एव परीक्ष्यं नेहोपन्यस्यते । अस्मिंश्चार्थे सिद्धे नैकैकतारूयः संसार एव संबन्धशब्दार्थानुप्रविष्टः, इति नास्त्येवात्र दीनता, केवलमियाद्विमृश्यते यदेकचिन्मात्ररू- पत्वेनानेकात्मनो वस्तुभेदस्यैक एव संवन्धः स्यात् य एव राजपुरुषयोः स एव पितापुत्रयोः स्थाल्यादीनांचेति, अने- कश्चेष्यते । तदत्राप्युच्यते-स्यादेक एव सर्वेषामिति । यद्येक- तामात्रमेव संबन्धः स्यात्, यावतानेकतांशादंशेनैकता संब- न्धः। ततश्च राजपुरुषोपरक्तैकतान्यः संबन्धः पितापुत्रोपरा- गोपलक्षणविलक्षण एव; अत एव मायादशायामेवाख्या- तिभेदप्रधानायां संबन्धपदार्थसद्भावः, विश्वात्मतायां पुनः पूर्णकतैब न तु संबन्धार्थः कश्चित् । तत्रापि कदाचित्परापर- दशायामपरभागापेक्षणाद्गौणवृत्त्या संबन्धार्थः संभवेत् , उ- पकार्योपकारकयोरेव च विशिष्टयोः संबन्धः विशिष्टरूपः, स चप्रतिपादनीयोऽवश्यमेव, तदप्रतिपादने तयोरुपकार्यो- पकारकयोः क्रमिकयोयौंगपद्येन प्रतीतिर्हानोपादानार्थम- न्यथा न घटेत, ततश्च व्यवहारलोपः स्यात् । न चोपकार्यो- पकारकयोरपि खाधीनः कश्चिदुपकारार्थः, इत्यपीश्वरप्र- त्यभिज्ञायामेव विस्तारितम् । ततश्च चिन्मयेश्वरेच्छैव सा ता- दृशी यया पदार्थों तौ तथोपकार्योपकारको भवत इति तल्लग्नयोरेव तयोर्द्वयोर्द्वयोरर्थयोः क्रमिकयोरपि एकबुगु- पारूढ़योरेकपरामर्शात् तयोरेवान्यरूपयोयौंगपद्येन प्रकाश- नं व्यवहारसिद्धये तदिच्छयैव विधीयते, इति न काचि- १ ख. पु० यथेति पाठः।

·उत्पलदेवविरचिता खण्डना । स च संबन्धो द्वयोरेव भवति न बहूनां, ब- हुना हि किमेकैकस्यान्यैरनेकसंख्ययुगपदेव किं वा बहूनां मध्ये एकस्य एकैकेन । तत्र यधेकैकस्यानेकसंख्यैस्तत्कि ते- ऽनेकसंख्या एव एकपरामर्शगोचराः अथानेकपरामर्श- विषया राज्ञः पुरुषः राज्ञो हस्त्यश्वरथपदातय इति । द्व- न्द्वेऽपि हस्त्याद्यनेकत्वेऽपि परामर्शस्यैक्यात् द्वन्द्वाख्यः शब्द एव , हस्त्यादिशब्दा वर्णतुल्याः । एकपरामर्श- स्थितो हि शब्द एको भवति । तदेकशब्दाध्यासादर्थो- ऽप्येक एव । अत एव वस्तुशब्दबुद्धय एता, इति द्वन्द्वा- र्थस्यैकस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् तद्विशेषो नोपात्त एव । एतच्छ- ब्दः स्त्रीलिङ्ग एव भवति , न तु 'एता' इत्येकशेषनिर्देशो- ऽयं येन नपुंसकैकशेषः स्यात् । बहुवचनं चात्र दारा इ- तिवदवयवाद्यपेक्षया, इत्येवमत्र द्वयोरेव संबन्धः । इह तु राज्ञो हस्ती चाश्वच रथश्च पदातिश्च, इत्यनेकपरामर्शविषय- स्वेऽपि यावन्तो हस्त्यादीनां परामर्शास्तावन्त एव राज्ञः, इति तत्समुच्चयार्था एव चशब्दाः । अन्यथा चशब्द- स्याभावे राज्ञ इत्यनुकर्षणं विना हस्तीत्यनेन सहकपराम- शनिमजनैकीभूते राज्ञि परतत्रे पुनर्विवेकमनापाद्यमाने के न सहाश्चादीनां संबन्धः स्यात् ततश्योपचारेण हस्त्यादी- नां सामानाधिकरण्यं प्रतीयते । अथवा सामर्थ्याच्चशब्दा- 'भावेऽपि समुच्चयप्रतीतौ एकैकं स एव संबन्धो हस्त्यादीना- मन्योन्यमपि च सत्ताक्रियां प्रति समुच्चीयमानतासंबन्धश्चश- ब्देनावद्योत्यते । अर्थप्रतिभासोऽपि चायमित्यं स्थितोऽयम- १ क. पु. विषया एकपरामर्शविषया इत्यधिकः। २ ख. पु. नन्विति पाठः। ३ ख. पु. अथ चासंति पाठः। - ·संबन्धसिद्धिः . ~ न्यथेति नापरामृष्टों व्यवस्थापयितुं शक्यते परामर्शवि- रहितस्य प्रतिभासस्यासंभवादेव । न हि मार्गगतिप्रवृत्त- स्यापि पार्श्ववर्तितृणादिवस्तुस्पर्शरूपादिप्रतिभासाः परा- मर्शरहिताः सत्त्वेनाभ्युपगन्तुं पार्यन्ते स्मर्यमाणत्वाभावात् । नापि तेषां तदा चक्षुरादिकारणसामग्रीसद्भावेनानुमान- सिद्धा सत्ता युज्यते मनोवधानाभावात् । तद्भावेऽवश्यंभा- वी तदानीं तृणादिपरामर्श इदानी च स्मरणम् । एतच्च प्रत्यभिज्ञायां निर्णीतम् । एवं च विमर्शमय एवार्थप्रतिभा- स उपपन्नः । विमर्शश्च यथाग्निधूमे इति भवति , तथा सं- स्कृतस्य प्रमातुरस्य धूमस्याग्निः कारणमस्य धूमः कार्य- मित्यपि भवति इत्येवमेकात्मतापत्तिपर्यन्तोऽवभासन- व्यापारोऽर्थेषु ज्ञानानां, न तु परस्परासंलग्नता प्रकाशमा- त्रात्परिसमाप्यते । परस्परविशेषणविशेष्यभावपरामर्श ए. वानेकैकतारूपसंबन्धपरामर्शः । एकपरामर्शव्यापाराविष्ट एव सांसारिकव्यवहारेषु मायीयः प्रमाता न तदानीमेव परामर्शान्तरस्पर्शमप्यर्हति चिदैक्याख्यातिभेदनिबन्धनवि- कम्पनपरामर्शात्मकत्वान्मायाप्रमातृणामित्येतदपि ईश्वरप्र- त्यभिज्ञायामेव प्रपश्चितम् । व्यवहारे राजा पुरुषो वा प्रा- धान्येन जिज्ञासितः प्रतिपिपादयिषितश्च भवेदिति स एव विशेष्य उच्यते परश्च विशेषणमित्यत्रापि न काचित्क्ष- तिः। द्वयोश्चैक्येऽपि विशेषणं विशेष्यीकृतस्वरूपं विशे- प्यात्मना चकास्ति स्वरूपेणापि चावभाति 'राज्ञः पुरुष इति । 'राजपुरुष' इति तु विशेषणभूतो राजा सर्वथा परिहारितस्वरूपो विशेष्यात्मतामेवैकान्तनापन्नः प्रथते,- - - ·उत्पलदेवविरचिता इति न तत्र संबन्धवाचोयुक्तिः। नीलमुत्पलमित्यत्रापि उ- पलान्त प्रविष्टं नीलमिति नीलवदुत्पलं प्रधानम् । स्था- न्यां काष्ठरित्यत्रापि काश्रितां क्रियामुपलीनाः स्था. ल्यादयः प्रकाशन्ते ।। । 'घटस्याभाव' इत्यत्रापि अभावो विकल्पबुद्धावन्त तघटः प्राधान्येनावभाति । 'अयम- स्मादन्य' इत्यन्यार्थोऽन्यत्वापरित्यागेनैवान्त तापरान्या- र्थो विशेष्य इति । एवं सर्वत्रानुमन्तव्यम् । क्रियाकारक- संबन्धे तात्कालिकोपकार्योपकारकभावमयसंबन्धाभासः शेषसंबन्धे तु स्मर्यमाणोपकारमयः स्मरणावस्थायामपि च पूर्वदृष्टार्थावभास एव परामर्शक्यादित्युक्तम् । न केवलं च संबन्धमयैकतास्पर्शिपरिमितमायामातृपर्यवसायी वस्तु- प्रकाशनव्यापारो , यावदनन्तचिन्मयशिवतावमासविश्रा- न्तैव प्रतिक्षणं वस्तुसंविक्रिया । न च संविदः क्रमोऽ- स्ति एकैवैकत्रैव क्षणेऽर्थप्रकाशना, सैव संबन्धशिवता- मयमेव स्वरूपमाविष्करोति , इत्युच्यते । तथा चाचार्यध- मकीर्तिः 'बहिर्मुखं च तज्ज्ञानं भात्यर्थप्रतिभासवत् । बुद्धेश्च ग्राहिका बुद्धिनित्यमन्तर्मुखात्मनि ।' इति । अन्तर्मुखेति , आत्मनीति च स्वसंवेदनमर्थाभासशू- न्यमपृथग्भूतं चोक्कम् । तथा प्रत्यभिज्ञायामुक्त 'या चैषा प्रतिभानन्तपदार्थक्रमरूषिता। अक्रमानन्तचिद्रूपःप्रमाता स महेश्वरः ॥' (ई०१०११७१) इत्येतत्तत्रैव वितत्य प्रदर्शितम् । यदप्युक्तं 'प्रतीतिकाल १स. पु. संभिन्न इति पाठः । २ ख. पु. भावार्थेति पाठः। .

·संवन्धसिद्धिः एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगम' इति , तन्न केवल- मस्य यावत्सर्वस्यैवार्थस्य बोधबहिर्भूतस्य कस्यचिदभावा- त् । सामान्यं चैकमनेकमयं बहिरपि पृथगेव सामान्यनिकु- रम्बरूपेभ्यः स्वलक्षणेभ्यः । तच्चैकेनैव शब्देनानियतस्व- लक्षणाश्रयत्वेन प्रतिपाद्यते, तच्च कल्पितस्वलक्षणसंबन्ध- मेकशब्दप्रतिपाद्यमेव गौरिति । अत एव समवायाख्यः संबन्ध उच्यते । सामानाधिकरण्येऽपि द्वयोरेकनिष्ठता। तत्र चैकं तद्वस्तु अस्तिवाक्यप्रतिपाद्यं नीलमुत्पलमिति । संबन्धः पुनर्द्वयोर्विशेष्यैक्यता न त्वेवं वस्त्वन्तरं प्रकाश- ते,- इत्ययं विशेषः। सामानाधिकरण्येऽपि वा नीलमुत्प- लमिति विशेष्योत्पलनिष्ठतैवेति संबन्धतैव । सामान्यादा- न्तिविषयः संबन्धः,- इत्यपि यदुक्तं तदप्यत्यल्पमुक्तम् । विश्वमपीदं चिदभेदाख्यातिमयभ्रान्तिपदमेव । भ्रान्तावपि चास्यां पुनः स्वमद्विचन्द्रादिवद्धान्तता नास्ति संवादादिति सर्वमेतत्रिणीतं टीकायाम् । तदेवं पूर्णचित्स्वरूपपर्यालोच- नाक्षमास्तावन्मात्राभिनिवेशेन संबन्धपदार्थप्रत्याख्यानका- रिणोऽसंबद्धाभिधायिन इति । [तदाह ] अपेक्षा पारतन्त्र्यं च न संबन्धो जडात्मनो। असंभवादात्मलाभेड प्युपचारो न लक्षणा १ असतामात्मलाभोक्त- दिष्ठतवं च हीयते। १ ख. पु० लक्षणः इति पाठः । .

·उत्पलदेवविरचिता रूपसंश्लेष एवैवं संबन्धार्थः स्थितः स च ॥२॥ नानन्तर्यमसंबन्धा- तथात्वेऽयःशलाकयोः। तेनानेकस्य रूपस्य श्लेष ऐकात्म्यमेव सः ॥३॥ नैकस्यैक्येऽप्यनेकस्य बाध आहुर्यथा परे । इत्यमिश्राः स्वयं भावा- स्तान्योजयति कल्पना ॥ ४ ॥ यतो न कल्पनामात्रं तावदेतदवारणात् । सर्पभ्रान्तेरिवाभास- लग्नत्वात्तन्निवारणम् ॥५॥ यस्मादाभासलग्नत्वं नाभाससहशार्थता। किं त्वाभासानुसारित्वं भ्रान्त आभास एव तत् ॥ ६॥ . इत्थमाभास एवास्मि- न्ननेकस्यैकताशि।

·१२
संबन्धसिद्धिः
वाच्योपपत्तिः साप्युक्ता
प्रत्यभिज्ञानये स्फुटम् ॥ ७॥
एवं च सति वस्तूनां
चिन्मात्रवपुषां सताम् ।
मायानिर्मितभेदाना-
मप्येकत्वमदुर्घटम् ॥ ८॥
तत्रापि यः परामर्श-
विषयो लौकिकस्य सः।
चिदभेदप्रथारूप-
भेदसारस्य वेदितुः॥६॥
व्यापारोऽनेन रुद्धोऽसौ
न विकल्पान्तरं स्पृशेत् ।
विकल्पान्तरसंस्पर्श
मातृभेदप्रसङ्गतः ॥ १०॥
तदेकामर्शवर्येक
शब्दाध्यासवशाद्रजेत्।
अनेकोऽप्येकतामों
यथा घटपटाविति ॥ ११॥

·सालदवविरचिता ३ इत्यस्ति तावदन्यश्च विशेषणविशेष्ययोः। संबन्ध उपकारार्थः स ज्ञातुमुपयुज्यते ॥ १२ ॥ बहुत्वेऽपि भवेड्डित्वं विशेषणविशेष्ययोः। द्विविमर्शभुवो यद्वः द्राज्ञोऽश्वरथपत्तयः॥१३॥ विमों राज्ञ इत्येकः खसामान्योन्मुखः परः। खामिसामान्यसंबन्ध- सहः पुरुष इत्ययम् ॥ १४ ॥ राज्ञः पुरुष इत्येष पश्चात्संबन्धगोचरः। कल्प्योऽनेनाथ वा कल्प्यो पूर्वी ते सर्वथा त्रयः ॥१५॥ षष्ठ्यादिवाच्यासंबन्धो विनिविष्टो विशेषणे। विशेष्यैकत्वमापन्ने स्वं च रूपमनुज्झति ॥ १६ ॥ :

·संबन्धसिद्धिः
एकहान्या प्रधानेन
शुद्धेनान्यान्ययोगिता।
स्याद्गुणस्य यथा राज्ञः
पुरुषो ब्राह्मणस्य च ॥ १७॥
तथान्येन प्रधानेन
यैकतान्यापरेण वा।
संबन्धाख्या गुणस्य स्या-
द्राज्ञोऽश्वः पुरुषो यथा ॥ १८ ॥
इति संबन्धगत्युका
मायीयज्ञातृनिष्ठिताः।
धियो विभिन्नार्थदृशो
व्यवहारप्रवर्तिकाः॥१६॥
न परं तास्तथा भ्रान्ताः
सर्वा अपि प्रतिक्षणात् ।
स्वसंवित्संज्ञकानन्त-
चिद्विमर्शप्रतिष्ठिताः ॥२०॥

·उत्पलदेव विरचिता
उक्तः स्वसंवित्सिद्धोऽयं
निर्बाध उपयोगवान् ।
संबन्धः प्रत्यभिज्ञायां
पूर्णः परिकरः पुनः ।। २१॥
इति श्रीमदुदयाकरपुत्रोत्पलदेवाचार्यविरचिता
संवन्धसिद्धिः समाप्ता ॥
श्रीमत्कश्मीरभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् ।
मधुसूदनकौलेन संपाद्ययं प्रकाशिता ।

·No text on this page.

·MMU & KAS
THE
ISWARAPRATYABHIJNAKARIKAVRITTI
by
RAJANAKA UTPALA DEVA
ईश्वरप्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः
श्रीराजानकोत्पलदेवकृता
DEPARTMENT
ARCH
ASHMIR
pas
sܕܨܕܬ381
Printed by P. Vishi Nath and Sons, Photographers and Proprietors
Kashmir Pratap Steam Press, Srinagar.
SRINAGAR
1921
( All rights reserved).

·No text on this page.

·प्रथ प्रत्यभिज्ञाकारिकाः श्रीमदुत्पलदेवविरचिताः खकृतवृत्या समलंकृताः । प्रथमो ज्ञानाधिकारः। कथंचिदासाद्य महेश्वरस्य दास्यं जनस्याप्युपकारमिच्छन् । समस्तसम्पत्समवाप्तिहेतुं तत्प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि ॥१॥ परमेश्वरप्रसादादेव लब्धात्यन्तदुर्लभतद्दास्यलक्ष्मीरह- मेकाकिसम्पदा लजमानो जनसमीपमखिलं स्वस्वामिनं वक्ष्यमाणोपायेन प्रत्यभिज्ञापयामि येन तस्यापि परमा- र्थलाभेन परितुष्येयम् ॥ १॥ कर्तरि ज्ञातरि स्वात्म- न्यादिसिद्धे महेश्वरे ·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः । अजडात्मा निषेधं वा सिद्धिं वा विदधीत कः॥२॥ सर्वेषां स्वात्मनः सर्वार्थसिद्धिसमाश्रयस्य तत्तत्साध- नान्यथानुपपत्त्या क्रोडीकृतसिद्धेः स्वप्रकाशस्य प्रमात्रे- कवपुषः पूर्वसिद्धस्य पुराणस्य ज्ञानं क्रिया च स्वसं- वेदनसिद्धमेवैश्वर्य, तेनेश्वरस्य सिद्धौ निराकरणे च जडा. नामेवोद्यमः ॥२॥ किंतु मोहवशादस्मि- न्दष्टेऽप्यनुपलक्षिते । शक्त्याविष्करणेनेयं प्रत्यभिज्ञोपदर्श्यते ॥३॥ केवलमस्य स्वसंवेदनसिद्धस्येश्वरस्य मायाव्यामोहाद- हृदयङ्गमत्वादसाधारणप्रभावाभिज्ञापनख्यापनेन दृढनि- श्रयरूपं प्रत्यभिज्ञानमात्रमुपदर्श्यते ॥ ३ ॥ तथाहि जडभूतानां प्रतिष्ठा जीवदाश्रया। ज्ञानं क्रिया च भूतानां जीवतां जीवनं मतम् ॥४॥ वस्तूनां जडाजडभेदेन द्वैविध्यम्, तत्र जडस्वरूपस्य जीवनिष्ठा सिद्धिः; जीवतां पुनर्जीवनं जीवत्त्वं ज्ञान- ·उत्पलदेवविरचिता। ३ क्रिये एच ॥४॥ तत्र ज्ञानं स्वतः सिद्धं क्रिया कायाश्रिता सती। परैरप्युपलक्ष्येत तयान्यज्ञानमूह्यते ॥५॥ तत्रापि प्रत्यक्षाज्ञानमात्मसंवेद्यं परत्रापि क्रिययैव प्रसिद्धयतीति सिद्ध एव स्वसंवेदनसिद्धतया स्वपरयो- रीश्वरोऽहंप्रत्यय आत्मा । तस्य मायाशक्त्या निसर्गति- रोधानादेव विमतिः ॥५॥ ननु स्वलक्षणाभासं ज्ञानमेकं परं पुनः। साभिलापं विकल्पाख्यं बहुधा नापि तद्वयम् ॥ ६॥ नित्यस्य कस्यचिद्रष्टु- स्तस्यात्रानवभासतः । अहंप्रतीतिरप्येषा शरीराद्यवसायिनी ॥ ७॥ ज्ञानमेकं स्फुटावभासखलक्षणानुभवरूपं निर्विकल्पक ते कथयन्ति । अपरं तु शब्दारूषणया स्मृतिसंशयोलो- क्षादिबहुभेदं विकल्पसंज्ञम् । उभयमप्येतन युज्यते वो- ·४ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। धरूपज्ञानातिरिक्तस्यान्यस्य संबन्धितया तस्यानुपलब्धेः कोऽसौ स्थिर आत्मा । साभिलापाहंप्रत्ययेनापि शरीरा- दिकवेद्यवस्तूत्तीर्णो वेदयिता न कश्चिल्लोकैरवधार्यते ॥ ७ ॥ अथानुभवविध्वंसे स्मृतिस्तदनुरोधिनी। कथं भवेन्न नित्यः स्या- दात्मा यद्यनुभावकः ॥८॥ स्मृतिकाले पूर्वानुभवनाशात्कथं पूर्वानुभवावष्टम्भधर्मा स्मृतिर्जायेत यदि तदापि तदनुभवबोधो नावर्तेत, यश्चा- नेककालस्थायी बोधः स एवात्मानुभविता ॥ ८ ॥ सत्यप्यात्मनि हाशा- त्तद्वारा दृष्टवस्तुषु । स्मृतिः केनाथ यत्रैवा- नुभवस्तत्पदैव सा ॥६॥ अर्थाभासनाशात्तन्मुखालम्बनीयोऽप्यों नास्ति स्मृते- रित्येकबोधात्मनि सत्यप्यात्मनि सा निर्विषयैवेति व्यव- हारोच्छेदः । असतोऑनुभवस्य विषयेण सा विषयवती यदि ॥ ६ ॥ यतो हि पूर्वानुभव- संस्कारात्स्मृतिसम्भवः ।

·५
-
उत्पलदेवविरचिता।
यद्येवमन्तर्गडुना
कोऽर्थः स्यात्स्थायिनात्मना ॥१०॥
अनुभवात्संस्कारः संस्काराच्च स्मृतिर्जायमाना तं पू-
र्वानुभवमनुकुर्वत्यवगाहितविषयं तमनुभवमवभासयति
एवमात्मस्थैर्येण किमनुपयोगिना, संस्कारस्यात्मवादेऽप्य-
ङ्गीकरणात्तेनैव च सिद्धेः ॥ १० ॥
ततो भिन्नेषु धर्मेषु
तत्स्वरूपाविशेषतः ।
संस्कारात्स्मृतिसिद्धौ स्या-
स्मर्ता द्रष्टेव कल्पितः॥ ११॥
सुखदुःखज्ञानादिभिन्नधर्माश्रयत्वेनाप्यात्मनो नोपयो-
गो भिन्नैरसंभिन्नस्यानुपजातविशेषस्य स्मृतावव्यापतेः ।
तद्रष्टवत्कल्पनामात्रमेतदात्मा स्मर्तेति ॥ ११ ॥
ज्ञानं च चित्खरूपं चे.
सदनित्यं किमात्मवत् ।
अथापि जडमेतस्य
कथमर्थप्रकाशता ॥ १२ ॥
चित्स्वाभाव्ये ज्ञानस्य चेत्यधर्मदेशकालावेशायोगा-
दात्मन इव नित्यतादिप्रसङ्गः । जडत्वे कथमर्थस्यासौ
प्रकाश: ॥ १२ ॥

·६ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। अथार्थस्य यथा रूपं धत्ते बुद्धिस्तथात्मनः। चैतन्यमजडा सैवं जाड्ये नार्थप्रकाशता ॥ १३ ॥ ज्ञानं बुद्धिः सा जडापि यथा विषयरूपच्छायां धत्ते तथात्मनोऽपि चैतन्यच्छायामतोऽसावर्थप्रकाशः, तथा च तस्याश्चित्स्वरूपता स्यात् । एवं ज्ञानं सदपि नान्यसंब- न्धितयानुपपत्तेः । क्रिया तु स्वरूपेणास्ति नान्यसंबन्धि- तया ॥ १३ ॥ क्रियाप्यर्थस्य कायादे- स्तत्तद्देशादिजातता। नान्याऽदृष्टेन साप्येका ऋमिकैकस्य चोचिता ॥ १४ ॥ क्रियापि पूर्वापरीभूतावयवैका कारकव्यापाररूपा यु- का क्रमिकस्यानेककालस्पृशः स्वात्मैक्यायोगात् ; नापि कालक्रमव्यापी चैकस्वभावश्च तस्या आश्रयो युक्तः , केवलं गमनपरिणामादिरूपा सा क्रिया; कायादीनां तु तत्तनिवदेशकालगतापूर्वसत्तामात्रमेतदतिरिक्तस्यान्य- स्यानुपलम्भात् ॥ १४ ॥ तत्र तत्र स्थिते तत्त- द्भवतीत्येव दृश्यते।

·७
उत्पलदेवविरचिता।
नान्यन्नान्योऽस्ति संबन्धः
कार्यकारणभावतः ॥ १५ ॥
पूर्वस्मिन्सति परस्य सत्तेत्येतावन्मात्रेऽनुभवः , क्रि-
यावच्च न क्रियाकारकादिसंबन्धः कश्चिद्भिन्नस्यास्यानु-
पलम्भात् कार्यकारणभावादृते नान्यद्वस्तूनां ज्ञातेयम्
द्विष्ठस्यानेकरूपत्वा-
सिद्धस्यान्यानपेक्षणात् ।
पारतन्त्र्याद्ययोगाच
तेन कर्तापि कल्पितः ॥ १६ ॥
संबन्धो द्विष्ठो, न चैकेनात्मनोभयत्र स्थितियुक्ता
न च द्वयोः सिद्धयोरन्योन्यापेक्षा, नापि स्वात्ममात्र-
निष्ठयोः पारतन्त्र्यरूपः संबन्धः । ततो यथा ज्ञातृत्वं
कल्पितं तथा कर्तृत्वमपीति कथमात्मा सर्वेश्वर इति
सत्यं किंतु स्मृतिज्ञानं
पूर्वानुभवसंस्कृतेः।
जातमप्यात्मनिष्ठं त-
नाद्यानुभववेदकम् ॥ १७ ॥

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। पूर्वानुभवसंस्कारप्रबोधापि स्मृतिरात्ममात्रनिष्ठत्वा- त्स्वरूपसंवेदिकैव न तु पूर्वानुभवावेशाभावात्पूर्वानुभूता- र्थव्यवस्थापिका घटते ।। १७ ॥ दृक्खाभासैव नान्येन वेद्या रूपदृशेव दृक् । रसे संस्कारजत्वं तु तत्तुल्यत्वं न तद्वतिः ॥१८॥ सर्वा हि ज्ञप्तिः स्वसंवेदनकरूपा नान्यसंविसंवेद्या रूपरसज्ञानयोरन्योन्यसंवेदनेन्योन्यविषयवेदनमपि स्या- ततश्चेन्द्रियनियमाभावः, पूर्वानुभवसंस्कारजत्वेन तत्सा- दृश्यमानं न तु पूर्वानुभवावगतिः , तदभावात्तत्साह- श्यमपि नावसेयम् ॥ १८ ॥ अथातद्विषयत्वेऽपि स्मृतेस्तदवसायतः। दृष्टालम्बनता भ्रान्त्या तदेतदसमञ्जसम् ॥१६॥ न चापि भ्रान्त्या पूर्वानुभवं तद्विषयं शुक्तौ रजत- मिवासंवेद्यमानमध्यवस्यतीति स्मृतिस्तद्विषया ॥१६॥ . १ख० ग० पु० जन्मेति पाठः।

·& उत्पलदेवविरचिता। स्मृतितैव कथं ताव- ड्रान्तेश्चार्थस्थितिः कथम् । पूर्वानुभवसंस्कारा- पेक्षा च किमितीष्यते ॥२०॥ पूर्वानुभवाप्रकाशात्तद्विषयसंप्रमोषेऽध्यवसायमात्रात्स्मृ- तित्वं न युक्तम् । न च भ्रान्त्या पूर्वानुभूतार्थव्यवस्था- पनं , पूर्वानुभवास्पर्शे च तद्भिन्नयोगक्षेमाया भ्रान्तेः संस्कारजत्वे को ग्रहः ॥ २० ॥ भ्रान्तित्वे चावसायस्य न जडाद्विषयस्थितिः। ततो जाड्ये निजोल्लेख- निष्ठान्नार्थस्थितिस्ततः॥ २१ ॥ अध्यवसाय एव भ्रान्त्या विषयव्यवस्थापको न तु संवित् , स च जडः कथमर्थव्यवस्थाया हेतुः । चि- द्रूपोऽप्यतीतार्थमाभासयेत् अबाह्यस्वात्मोल्लेखमात्रप्रकाशो वा न तद्धेतुः ॥२१॥ एवमन्योन्यभिन्नाना- मपरस्परवदिनाम् । .१ क. पु० हेतुरिति पाठः । ग० पु. भ्रम इति पाठः। २ क. ग. पु. स्वसंविदिति पाठः। ३० पु. नस्विति पाठः।

·१० प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः । [१ अ० ज्ञानानामनुसंधान- जन्मा नश्येजनस्थितिः ॥ २२ ॥ ज्ञानानि स्वात्ममात्रपरिनिष्ठितानि स्वसंविद्रूपतया ना- परसंवेद्यानि तेषामन्योन्यविषयसंघटनामयः परमार्थोप- देशपर्यन्तो लोकव्यवहारः कथम् ॥ २२ ॥ न चेदन्त कृतानन्त- विश्वरूपो महेश्वरः। स्यादेकश्चिद्वपुर्ज्ञान- स्मृत्यपोहनशक्तिमान् ॥ २३ ॥ चित्तत्त्वमेव विश्वरूपमतोऽतिरिक्तस्यानुपपत्तेः । अ- शेषपदार्थज्ञानानामन्योन्यानुसंधानमस्यैव ज्ञानादिकाःश- तयः । मत्तः स्मृतिानमपोहनं च ' (भ० गी० १५ । १५) इति युक्तम् ॥ २३॥ स हि पूर्वानुभूतार्थो- पलब्धा परतोऽपि सन् । विमृशन्स इति खैरी स्मरतीत्यपदिश्यते ॥२४॥ पश्चादपि पूर्वानुभूतार्थानुभविततया पूर्वानुभूतार्थप्र- १ ख. ग. पु. स्वादिति पाठः।

·उत्पलदेवविरचिता। काशासंप्रमोषणं तस्यैकस्य विभोः कर्तुः स इत्यत्र पू- वानुभूतत्वेन प्रत्यवमर्शः स्मृति म व्यापारः ॥२४॥ भासयेच्च खकालेऽर्था- त्पूर्वाभासितमामृशन्। स्खलक्षणं घटाभास- मात्रेणाथाखिलात्मना ॥ २५ ॥ स्मृतिशक्त्या स इति पूर्वानुभूतं स्वलक्षणं परामृश- माभासयत्येवान्यथा प्रकाशितस्य परामर्शो न कृतः स्यात्स्वसत्ताकाल एव च तेन मरणकाले नष्टस्याप्या- भासो न दुष्यति । कदाचित्त्वर्थितावशाटकाञ्चनद्रव्य- सत्ताद्यन्यतमैकाभासरूपेणैवास्याः स्फुटावभासोऽन्यदा तु सर्वात्मनार्थित्वेन तथैवातिशयनिरन्तरावहितचेतसस्तु दृ- ष्टार्थप्रत्यक्षीकार एव ॥ २५ ॥ न च युक्तं स्मृते दे स्मर्यमाणस्य भासनम् । तेनैक्यं भिन्नकालानां संविदां वेदितैष सः॥ २६ ॥ पूर्वानुभूतश्वार्थोऽनुभवेन सह तात्कालिकस्मृतिप्रका- शेऽवभासमान; स्मृत्यभिन्न एव प्रकाशाद्भिन्नस्य प्रका- १ ख. पु० स व्यापार इति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१० शमानतानुपपत्तेः । एवं चानुभवस्मृत्यादिसंविदामैक्यं स एवात्मा वेदकः, तथाहि ॥ २६ ॥ नैव ह्यनुभवो भाति स्मृतौ पूर्वोऽर्थवत्पृथक् । प्रागन्वभूवमहमि- त्यात्मारोहणभासनात् ॥ २७ ॥ स्मृतौ मर्यमाणोऽनुभूतार्थों यथा पृथग्भूतो भाति न तथानुभवः स्वात्मन एवाहन्ताप्रत्येयस्यानुभवमयत्वेन प्रथनात् , यश्चानेककालोऽहंवेद्योऽर्थः स एवात्मा ॥२७॥ योगिनामपि भासन्ते न दृशो दर्शनान्तरे । स्वसंविदेकमानास्ता भान्ति मेयपदेऽपि वा ॥२८॥ सर्वज्ञानामपि प्रमात्रन्तरगतोपलम्भाः स्वसंविन्मात्रवे- द्यस्वभावाः स्वात्मारूढा एवाभासेरन् , अतश्च तेषां यो- गिनां परात्मतापत्तिरेव तत्त्वम् । प्रमेयकक्ष्यायामपि घटा- दिवत्प्रातिस्विकेन बोधेनावभासेरन् यदि तथा सम्भवेत् ॥ २८ ॥ १ ग० पु. भूतोऽर्थ इति पाठः । २ क० ग० पु० अवभासेरनिति पाठः। ३ ख० पु० परमेति पाठः । ५० ख० शुन्द्वबोधात्मना रूपेणेति पाठः ।

·उत्पलदेवविरचिता। १३ स्मर्यते यदृगासीन्मे सैवमित्यपि भेदतः। तव्याकरणमेवास्या मया दृष्टमिति स्मृतेः ॥ २६ ॥ मया दृष्टमिति प्रमावन्तर्गतदर्शनपरामर्शात्मिकाया एव स्मृतर्विभज्य कथनमेतदेवमनुभवोऽसौ ममाभूदिति भेदेनापि निर्देशः ॥ २६॥ या च पश्याम्यहमिमं घटोऽयमिति वावसा। मन्यते समवेतं सा. प्यवसातरि दर्शनम् ॥३०॥ पुरःस्थितार्थविकल्पनेऽपि घटमिमं पश्यामि घटोज्य- मिति वा प्रमातृमयमेव दर्शनं प्रत्यवमृश्यते ॥ ३० ॥ तन्मया दृश्यते दृष्टोऽ. यं स इत्यामृशत्यपि । ग्राह्यग्राहकताभिन्ना- वौँ भातः प्रमातरि ॥३१॥ तसादृक्परामर्शपुरःसरायां स्मृतौ विकल्पमात्रे वा ·१४ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१० दृक्शब्दानुवेधं विनापि स इत्ययमिति वार्थमात्रनिर्दे- शेन सर्वत्रैकप्रमातृलीनावेवानुभाव्यानुभावको मायाक- तविच्छिन्नावभासावपि प्रकाशेते ॥ ३१ ॥ वर्तमानावभासानां भावानामवभासनम् । अन्तःस्थितवतामेव घटते बहिरात्मना ॥ ३२॥ प्रत्यतेऽपि यावदर्थानां भेदेनावभासः प्रमात्रन्ती- नानामेव सतां युक्तः ॥ ३२ ॥ प्रागिवार्थोऽप्रकाशः स्या- प्रकाशात्मतया विना न च प्रकाशो भिन्नः स्या- दात्मार्थस्य प्रकाशता ॥ ३३ ॥ प्रमातृसंज्ञाप्रकाशखरूपतां विना यथादौ घटोऽस्य नावभातस्तथा ज्ञानकालेऽपि स्यात् प्रकाशमानता चार्थ- स्य प्रकाशः स्वरूपभूतो न तु भिन्नः ॥ ३३ ॥ भिन्ने प्रकाशे चाभिन्ने संकरो विषयस्य तत् । १० ख० पुरोधमिति.पाठः।

·उत्पलदेवविरचिता । १५ प्रकाशात्मा प्रकाश्योऽर्थों नाप्रकाशश्च सिद्धयति ॥ ३४॥ प्रकाशमानं चार्थाद्भिन्नं सर्वार्थसाधारणं तस्य घटस्य प्रकाशोऽयमयं पटस्यैवेति विषयनियमो निर्निबन्धनः । तस्मादसिद्धिः प्रकाशात्मतायत्ता ॥ ३४ ॥ तत्तदाकस्मिकाभासो बाह्यं चेदनुमापयेत्। नह्यभिन्नस्य बोधस्य विचित्राभासहेतुता ॥ ३५ ॥ जडानामाभासमानतैव सत्तासिद्धिः सा चाभासमा- नतैव । ततश्च बोधमात्रमेवात्र तत्वं, तस्याविशेषेऽपि क्रमेण विशिष्यमाणोऽर्थावभासस्ततोऽन्यमप्रकाशमानं हे- तुतया बाह्यमर्थमूहयेदिन्द्रियवत् ॥ ३५ ॥ न वासनाप्रबोधोऽत्र विचित्रो हेतुतामियात्। तस्यापि तत्प्रबोधस्य वैचित्र्ये किं निबन्धनम् ॥ ३६॥.. विचित्रवासनाप्रबोधो न बोधाद्भिन्नः तस्यापि . १ ख. ग. पु. आभासतेति पाठः ।

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१० वैचित्र्ये को हेतुस्ततो बाह्य एवार्थों भिन्नाभासहेतुः स्यादेतदवभासेषु तेष्वेवावसिते सति। व्यवहारे किमन्येन बाह्येनानुपपत्तिना ॥ ३७॥ आभासमानैरेवार्थैर्व्यवहारस्ते चाभासात्मकाः सन्तु का क्षतिः । तत्कि बाह्येन कार्य तावता लोकयात्रासमा- सेः । बाह्यश्चार्थः प्रमाणबाधितः सावयवो विरुद्धधर्मा- ध्यासादेः, निरवयवश्च दिक्षद्वयोगादेवहुशः ॥३७॥ चिदात्मैव हि देवोऽन्तः- स्थितमिच्छावशाइहिः। योगीव निरुपादान- मर्थजातं प्रकाशयेत् ॥ ३८॥ चित्तत्त्वमेवेश्वरत्वात्स्वात्मरूपतयोपपन्नाभासरूपमनन्त- शक्तित्वादिच्छादिवशान्मृदादिकारणं विनैव बाह्यत्वेन घटपटादिकमर्थराशि प्रकाशयेत् ॥ ३८ ॥ अनुमानमनाभात- पूर्व नैवेष्टमिन्द्रियम् ।

·१७ उत्पलदेवविरचिता। आभातमेव बीजादे- राभासाद्धेतुवस्तुनः॥ ३६॥ पूर्वावभासान्तःस्थित एवार्थो नान्तरीयकार्थदर्शन- वशात्तत्तद्देशकालादियोजनया विमर्शनमनुमानम् । इ- न्द्रियमप्यनुमीयते किंचिन्मानं निमित्तं तच बीजाद्या भासादाभासितमेव ॥ ३९ ॥ आभासः पुनराभासा- बाह्यस्यासीत्कथंचन । अर्थस्य नैव तेनास्य सिद्धि प्यनुमानतः॥४०॥ घटाद्याभासाद्वाह्यस्यानुपपत्तेर्नासीदाभासस्ततस्तत्र ना- नुमानादपि सिद्धिः ॥४०॥ खामिनश्चात्मसंस्थस्य भावजातस्य भासनम् । अस्त्येव न विना तस्मा- दिच्छामर्शः प्रवर्तते ॥४१॥ चिदात्मनश्चेश्वरस्यात्मनीवाभेदेनार्येष्वपि प्रकाशोऽ- स्त्यन्यथा प्रतिभासमानार्थैकविषयो निर्माततामयो वि २० पु० अर्थकलापैकेति पाठः।

·१८ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१०
मर्श इच्छारूपो न स्यात् ॥४१॥
खभावमवभासस्य
विमर्श विदुरन्यथा।
प्रकाशोऽर्थोपरकोऽपि
स्फटिकादिजडोपमः॥ ४२ ॥
प्रकाशस्य मुख्य आत्मा प्रत्यवमर्शस्तं विनार्थमे-
दिताकारस्यास्य स्वच्छतामात्रं न त्वजाड्यं चमत्कृतेर-
भावात् ॥ ४२ ॥
आत्मात एव चैतन्यं
चिक्रियाचितिकर्तृता ।
तात्पर्येणोदितस्तेन
जडास हि विलक्षणः॥४३॥
आत्मद्रव्यस्य भावात्मकमप्येतज्जडाद्भेदकतया विम-
संख्यं मुख्य रूपमुक्तं चैतन्यं चितिशक्तिदृशिरिति सा
चेतनक्रिया चितिकर्तृतैव ॥४३॥
चितिः प्रत्यवमर्शात्मा
परावाक् स्वरसोदिता।
स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं त-
दैश्वर्यं परमात्मनः ॥४४॥

·उत्पलदेवविरचिता। १६ अभिन्नवाच्याद्या वागमेया नित्यचित्स्वरूपत्वेनाना- धन्ता परतन्त्रभावान्तरानपेक्षं शुद्धमेतत्स्वातन्त्र्यमैश्वर्यसं. ज्ञम् ॥ ४४ ॥ सा स्फुरत्ता महासत्ता देशकालाविशेषिणी। सैषा सारतया प्रोक्ता हृदयं परमेष्ठिनः ॥ ४५ ॥ स्फुरत्ता स्फुरणकर्तृता अभावाप्रतियोगिनी अभाव- व्यापिनी सत्ता भवत्ता भवनकर्तृता नित्या देशकाला- स्पर्शात्सैव प्रत्यवमर्शात्मा चितिक्रियाशक्तिः । सा विश्वा- त्मनः परमेश्वरस्य स्वात्मप्रतिष्ठारूपा हृदयमिति तत्र त- त्रागमे निगद्यते ॥ ४५ ॥ आत्मानमत एवायं ज्ञेयीकुर्यात्पृथस्थिति । ज्ञेयं न तु तदौन्मुख्यात् खण्ड्येतास्य स्वतन्त्रता ॥ ४६ एतादृगशुद्धस्वातन्त्र्ययशान्नैष तदा पृथगेव लब्धप्रति. ,वस्त्ववैति अपि त्वज्ञेयमात्मानमनियन्त्रितप्रभावतया शे- १ क.ग. पु. वागेषेति पाठः । २ ग. पु० परवेति पाठः । ३ ख. पु. भावप्रतीति पाठः।

·२०
प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः ।
यीकरोति भिन्नज्ञेयसापेक्षत्वे ज्ञानकर्तृता म्लायेत् ॥४६॥
स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं
स्वातन्त्र्यादद्वयात्मनः।
प्रभुरीशादिसंकल्पै-
निर्माय व्यवहारयेत् ॥ १७॥
अत एव वेचैकीभावलक्षणपूर्णतामयात्स्वातन्त्र्यातदा-
नीन्तनमेव वेदकमात्मानमीश्वरः शिवो वेदितेत्येवमादि-
विकल्पैराभासयति भावनादिव्यवहारार्थम् ॥ ४७ ॥
नाहन्तादिपरामर्श-
भेदादस्यान्यतात्मनः ।
अहंमृश्यतयैवास्य
सृष्टेस्तिवाचकर्मवत् ॥ ४॥
वर्तमानप्रमातृभावेनाहितप्रत्यवमृश्यस्य प्रमेयत्वेनेद-
ताविमर्शभेदे चाभासभेदे च प्रमातैवेश्वरशब्देन सृष्टो-
ऽहंपरामर्शो व्यवधानेन केवलं यथा क्रियादिशब्देन क्रि-
यादय उच्यन्ते पचत्यादिवत् पचत्यादिमुखेनेत्यभिधाना-
द, ईश्वरशब्दादात्मशब्दाचाहमिति परामृशनात्मानमवै-
ति न साक्षात् प्रतीतिस्त्वस्त्येव स्मृत्येवानुभवमुखेमानु:
भूतस्य ॥४८॥

·उत्पलदेवविरचिता।
२१
मायाशक्त्या विभोः सैव
भिन्नसंवेद्यगोचरा।
कथिता ज्ञानसंकल्पा-
ध्यवसायादिनामभिः ॥ ४६ ॥
प्रकाशात्मनः परमेश्वरस्य मायाशक्त्या स्वात्मरूपं
विश्वं भेदेनामास्यते, ततः सैव चिति नमध्यक्ष , त-
स्यैव भिन्नस्याभातस्य स्मृतिः संकल्पोऽध्यवसायो म-
नोबुद्धिवृत्तिरूपत्वेनापि चितिरेव ॥ ४६॥
साक्षात्कारक्षणेऽप्यस्ति
विमर्शः कथमन्यथा।
धावनायुपपद्येत
प्रतिसंधानवर्जितम् ॥ ५० ॥ .
साक्षात्कारक्षणज्ञानेऽपि चितोऽर्थप्रत्यवमर्शोऽस्ति मू-
क्ष्मः, वाचनधावनादौ शीघ्रक्रिया तत्तदृश्यमानदेशाधु-
पादित्साजिहासानुसंधानेन हि भवेत् ॥५१॥
घटोऽयमित्यध्यवसा
नामरूपातिरेकिणी
परेशशक्तिरात्मेव
भासते न विदन्तया ॥ ५१ ॥

·२२ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१ अ० अयमिति घट इति वाध्यवसायो भिन्नप्रकाशमा- ननामरूपातिरिक्तचितिशक्तिमय एवात्मेवाभेदेनावभासते ॥ ५१ ॥ केवलं भिन्नसंवेद्य- देशकालानुरोधतः । ज्ञानस्मृत्यवसायादि सक्रमं प्रतिभासते ॥ ५२ ॥ चित्तत्त्वस्य मायाशक्त्या भिन्नं घटादि संवेद्यं तत्तं- देशकालभिन्न प्रकाश्यते , यस्याभेदेनावष्टम्भाद्विभिन्नदे- शकालादिना ज्ञानस्मृत्याद्यवभासते ॥ ५२ ॥ अहंप्रत्यवमर्शो यः प्रकाशात्मापि वाग्वपुः । नासौ विकल्पः स ह्युको द्वयाक्षेपी विनिश्चयः ॥ ५३ ॥ प्रकाशस्यात्मन्यहमिति परावाग्रूपत्वात्साभिलापोऽपि स्वभावभूतः प्रत्यवमर्शो न विकल्प इत्युच्यते, स हि प्रतियोगिनिषेधपूर्वो निश्चयो न चात्र प्रतियोगिसम्भवः ॥ ५३ ॥ भिन्नयोरवभासो हि स्याटाघटयोर्द्वयोः।

·२ उत्पलदेवविरचिता। २३ प्रकाशस्येव नान्यस्य भेदिनस्त्ववभासनम् ॥ ५४॥ .काशाद्वितीयस्य भिन्नस्य प्रतियोगिनोऽप्रकाशसंज्ञ- कस्यानवभासने प्रकाशेतरत्वं न स्यात् तस्यानवभासे व्यपोहनायोगाद्विकल्पताहानिः ॥ ५४ ॥ तदतत्प्रतिभाभाजा मात्रैवातव्यपोहनात् । तन्निश्चयनमुक्तो हि विकल्पो घट इत्ययम् ॥ ५५ ॥ प्रमातुरेव स्वतन्त्रस्यान्तलीनतदर्थाभासस्यातबपोहने- न घट इति निश्चयो विकल्पो नाम व्यापारः ॥५५॥ चित्तत्वं मायया हित्वा भिन्न एवावभाति यः। देहे बुद्धावथ प्राणे कल्पिते नभसीव वा ॥ ५६ ॥ प्रमातृत्वेनाहमिति विमर्शोऽन्यव्यपोहनात् । १.पु. अपोहेति पाठः ।

·२४
प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः।
विकल्प एव स पर
प्रतियोग्यवभासजः ॥ ५७ ॥
चित्तत्त्वस्यैवेश्वरस्य मायाशक्त्या भेदावभासिनि श-
रीरे बुद्धावान्तरे स्पर्शे तदुत्तीर्णे वाकाशे इव शून्ये
एव कल्पितेऽहमितिप्रमावभावेन विमर्शः तत्तदाभासमा-
नशरीरादिप्रतियोग्यपोहनकरणात् घटोऽयमितिवद्विकल्प
एवं ॥ ५७ ॥
कादाचित्कावभासे या
पूर्वाभासादियोजना।
संस्कारात्कल्पना प्रोक्ता
सापि भिन्नावभासिनि ॥ ५८॥
विच्छिन्नविच्छिन्नेषु शून्यदेहाद्याभासभेदेषु पूर्वाभा-
साख्याहंकाराणामैक्ययोजनान्तःपूर्वावभासस्थितिलक्षण-
संस्काराश्रिता प्रमातव्यापाररूपा कल्पनैव प्रत्याभिज्ञाख्या
॥ ५८॥
तदेवं व्यवहारेऽपि
प्रभुदेहादिमाविशन् ।
भान्तमेवान्तराँघः
मिच्छया भासयेहहिः ॥ ५ ॥

·उत्पलदेवविरचिता। २५ आदिसर्गे वा व्यवहारकालेऽपि वा महेश्वरो माया शक्त्या देहादिमात्मत्वेनाभिनिविश्य प्रमातारं कुर्वन्नन्तः- स्थितं विभान्तमेव तत्तदर्थ क्रमेण बहीरूपं कर्वशक्त्या- भासयति । यथावभासनमेवापूर्वमेवोत्पादनमस्य , देहा- धनाविष्टस्य तु स्वतो युगपदहमिदमिति सर्वार्थप्रकाशः एवं स्मृतौ विकल्पे वा- प्यपोहनपरायणे । ज्ञाने वाप्यन्तराभासः स्थित एवेति निश्चितम् ॥ ६० ॥ सर्वसंवित्सु सर्वार्थावभासः प्रमातृसंलीनश्चित्तत्त्ववदा- नुपूर्येण प्रकाशमानः सदा स्थित एव ॥ ६० ॥ किंतु नैसर्गिको ज्ञाने बहिराभासनात्मनि । पूर्वानुभवरूपस्तु स्थितः स स्मरणादिषु ॥ ६१ ॥ ज्ञाने बहिराभासनरूपे सहज एव चित्तत्वस्यान्तर- विभासः स्मृत्यादौ तु पूर्वानुभवात्माप्त एव स्मृतिः संस्कारजोच्यते ॥ ६१ ॥ १ ख. पु० अप्रीति पाठः ।

·२६ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [११० स नैसर्गिक एवास्ति विकल्पे खैरचारिण। यथाभिमतसंस्थाना- भासनाद्बुद्धिगोचरे ॥ ६२॥ स्वतन्त्रस्तु विकल्पश्चक्षुराधगोचरमपि बुद्धिविषयता- पादनेन यथारुचि पूर्वानुभूतत्वाविमर्शनेन नवमेव तं तमर्थमाभासयति सन्निवेशविशेषं च, तत्रासावर्थः सह- ज एवास्ति ॥ ६२ ॥ अत एव यथाभीष्ट- समुल्लेखावभासनात् । ज्ञानक्रिये स्फुटे एव सिद्धे सर्वस्य जीवतः ॥६३ ॥ अपूर्वार्थनिर्माणज्ञानसामर्थ्याच्च विकल्प एव सर्वस्य सर्वज्ञत्वं सर्वकर्तृत्वं च स्फुटम् ॥ ६३ ॥ या चैषा प्रतिभा तत्त- त्पदार्थक्रमरूषिता। अक्रमानन्तचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः॥ ६४॥ तत्तत्पदार्थक्रमाच्छुरितश्चैषोऽन्तःस्थित एवाभासः स-

·उत्पलदेवविरचिता।
संवित्कालव्याप्यक्रमानन्तचिन्मय आत्मसंज्ञः प्रमाता
स्वाङ्गभूते प्रमेये निर्मातृतया महेश्वरश्च ॥ ६४॥
तत्तद्विभिन्नसंवित्ति-
मुखैरेकप्रमातरि ।
प्रतितिष्ठत्सु भावेषु
ज्ञातेयमुपपद्यते ॥६५॥
अनेकसवित्स्रोतोमुखैरेकप्रमासिन्धुमुपलीय भावभेदाः
कार्यकारणतादिव्यवहारसमन्वयं भजन्ते ॥६५॥
देशकालक्रमजुषा-
मर्थानां स्वसमापिनाम् ।
सकृदाभाससाध्योऽसा-
वन्यथा कः समन्वयः ॥६६॥
स्वस्वरूपमवभासनं च भावानां स्वात्मपरिनिष्ठितमेव,
युगपदेकामासनिबन्धनश्चैषां समन्वयः सोऽभिन्नः प्रमात-
लीनतया कल्पते ॥ ६६ ॥
प्रत्यक्षानुपलम्भाना
" तत्तद्भिन्नांशपातिनाम् ।
कार्यकारणतासिद्धि-
हेतुतैकप्रमातृजा ॥ ६७॥

·२८ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः । [१० कार्यकारणभाव इव तत्सिद्धिरपि प्रत्यक्षानुपलम्झरे- कप्रमातमुखेन समन्वयमागत्य समन्विता, प्रत्यक्षानुपल- म्भाः क्रमिकस्वविषयमात्रज्ञापनक्षीणा नान्योन्यापेक्षोप- लक्षणक्षमाः ॥६७॥ स्मृतो यैव स्वसंवित्तिः प्रमाणं स्वात्मसम्भवे। पूर्वानुभवसद्भावे साधनं सैव नापरम् ॥६॥ पूर्वानुभवस्वसंवेदनस्याभावात् स्मृतिस्वसंवेदनमेवात्र- कार्थाभासमयप्रमातृरूपं स्मृतिस्वरूपे इव प्रमाणं स्मृतेः पूर्वानुभवाभासाभावे कार्यकारणभावासिद्धेर्न कार्यलिङ्गता ॥ ६८ ॥ बाध्यबाधकभावोऽपि स्वात्मनिष्ठाविरोधिनाम् । ज्ञानानामुदियादेक- प्रमातृपरिनिष्ठितेः ॥६६॥ भिन्नस्वाभासमात्रनिष्ठानां ज्ञानानां को विरोधस्तत्क- थं बाध्यबाधकत्वमेकप्रमाविश्रान्तौ तु युक्तम् ॥ ६६ ॥ १ ग. पु० ज्ञानपरिक्षीणा इति पाठः ।

·उत्पलदेवविरचिता। २६ विविक्तभूतलज्ञानं घटाभावभितिर्यथा। तथा चेच्छुक्तिकाज्ञानं रुप्यज्ञानाप्रमात्ववित् ॥ ७० ॥ इह भूतले घटो नास्तीति घटाभावज्ञानं केवलभूतल- ज्ञानमेव शून्यभूतलस्य घटाभावरूपत्वात् । तथैव यदि शुक्तिकारजतयोरपरस्परात्मत्वाच्छुक्तिकाज्ञानमिति प्रत्यक्ष- बाधकम् ॥७॥ नैवं शुद्धस्थलज्ञाना. सिद्धयेत्तस्याघटात्मता। न तूपलब्धियोग्यस्या- प्यत्राभावो घटात्मनः॥७१ ।। केवलभूतलज्ञानाद्भूतलस्याघटात्मता सिद्धयति न तु तत्राधारे मिनो दर्शनयोग्योऽपि घटो नास्तीति ॥७॥ विविक्तं भूतलं शश्व- द्भावाना स्वात्मनिष्ठितः। तत्कथं जातु तज्ज्ञानं भिन्नस्याभावसाधनम् ॥ ७२ ॥ भूतलमभूतलविविक्तं सदैव तत्कथं तज्ज्ञानं कदाचि- ·. ३० प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१ अ० देव तत्र भिन्नघटाभावं साधयेत् , भिन्नघटविविक्तता च भूतलस्य कादाचित्कं रूपं स्याद्यदि घटसहिततापि क- दाचित्स्वरूपं भवेन्नत्वेवं , पदार्थों द्वावेव स्वात्मपरिनि- ष्ठितौ साहित्येन तदतिरिक्तमुभयात्मकमेकरूपं ज्ञानमेकं तूभयाभाससंसर्गात्मकमप्येकाभासं ज्ञानान्तराभावरूपं व- स्तु पुनः स्वात्मनिष्ठमेव परिच्छिनत्तीति न वस्तुबलेन प्रदेशदर्शनात्प्रदेशसिद्धिवद्धटाभावसिद्धिरुभयाभासकैकज्ञा- नात्मककार्याभाववत्तु स्यात् , न चैवं व्यवधानेन प्रती- तिः प्रदेशदर्शनादेव तथा सिद्धेः ॥ ७२ ॥ किंत्वालोकचयोऽन्धस्य स्पर्शो वोष्णादिको मृदुः। तत्रास्ति साधयेत्तस्य खज्ञानमघटात्मताम् ॥७३॥ प्रदेशेष्वालोकप्रेसरं सन्तमसे मृदुमुष्णादिकं स्पर्श चा घटरूपस्पर्शाभावात्मकमनुभूयालोकादि घटाभावोऽ- त्रास्ति घटो नास्तीति व्यवहर्तुं युक्तम् ॥ ७३ ॥ पिशाचः स्यादनालोकोऽ प्यालोकाभ्यन्तरे यथा। अदृश्यो भूतलस्यान्त- रनिषेध्यः स सर्वथा ॥७४॥ १० पु० भासात्मकेति पाठः । २.ख० पु० पूरमिति पाठः ।

·उत्पलदेवविरचिता। ३१ न चैवमालोकस्य पिशाचान्यत्वात्तत्रापि पिशाचनि- षेधप्रसङ्गः स ह्यदृश्योऽन्यत्वेऽपि यथा भूगोलस्यान्तर- निवार्यस्तथालोकस्यान्तरे , ततस्तस्यान्यमत इवासन्म- तेऽपि नांदृश्यत्वाभावसिद्धिः ॥ ७४ ॥ एवं रुप्यविदाभाव- रूपा शुक्तिमतिर्भवेत्। न त्वाद्यरजतज्ञप्तः स्यादप्रामाण्यवेदिका ॥ ७५ ॥ शुक्तिज्ञानमेव रजतज्ञानाभावरूपं सिद्धयति तदानी- न्तनशुक्तिज्ञानस्याप्रामाण्ये सा ॥ ७५ ॥ धर्म्यसिद्धरपि भवे- बाधा नैवानुमानतः। स्वसंवेदनसिद्धा तु युक्ता सैकप्रमातृजा ॥७६ ॥ शुक्तिकाज्ञानकाले च न पूर्व रजतज्ञानमस्ति ततः स धर्मी न सिद्ध इति नानुमानेन वाधा, एकप्रमात- मयसंवेदने त्वेकदेशावष्टम्भ्युभयज्ञानमसंबद्धं भासना- सियति । पश्चात्ससंवादप्रत्यक्ष स्वसंवेदने पूर्वस्यापि १ ख. पु० अन्यथात्व इति पाठः।२ क० ख० दृश्यत्वादभावेति पाठः।

·३२ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१ अ० तस्याभासनादेकं प्रमाणमितरदन्यथेति भवति संवादो- ऽप्येकप्रमातृकृतः ॥ ७६ ॥ इत्थमत्यर्थभिन्नार्था- वभासखचित विभौ। समलो विमलो वापि व्यवहारोऽनुभूयते ॥ ७७॥ मायाशक्त्या भेदविषयोऽयं सर्वो व्यवहारस्तथा ज्ञा- निनां शुद्धोऽज्ञानिनां तु मलिनस्तत्तद्विभिन्नार्थावभास- भाजि भगवति संभाव्यतेऽनुभवेन ॥ ७७ ॥ तात्कालिकाक्षसामक्ष्य- सापेक्षाः केवलं क्वचित् । आभासा अन्यथान्यत्र त्वन्धान्धतमसादिषु ॥ ७८ ॥ आभासाः कदाचित् सन्निहितप्रत्यक्षाक्षिप्ता घटोय- मिति व्यवहारहेतोरन्धतमसादौ तु पूर्वानुभवोत्थिताः ॥ ७८॥ विशेषोऽर्थावभासस्य सत्तायां न पुनः क्वचित् ।

·उत्पलदेवविरचिता।
३३
विकल्पेषु भवेद्भावि-
भवद्भूतार्थगामिषु ॥ ७ ॥
स्मृत्युत्प्रेक्षारूपेषु प्रत्यक्षपृष्ठपातिषु स्वतन्त्रेषु वा अ-
न्येषु विकल्पेषु कालत्रयविषयेष्वर्थावभासोऽन्तस्तुल्य
एवावस्थितः ॥ ७६॥
सुखादिषु च सौख्यादि-
हेतुष्वपि च वस्तुषु ।
अवभासस्य सद्भावे
प्यतीतत्वात्तथा स्थितिः ॥८॥
सुखदुःखाद्याभासास्तत्साधनाभासाश्च सदैवान्तःस-
न्तोऽपि न तथाादादिमयीं स्थितिं कुर्वन्ति अतीतत्वा-
त् बहिस्तदानीमभावात् , तदात्वविशिष्टानां च तथा-
कारित्वात् ॥८०॥
गाढमुल्लिख्यमाने तु
विकल्पेन सुखादिके।
तथा स्थितिस्तथैव स्यात्
स्फुटमस्योपलक्षणात् ॥८१॥
कुतश्चित् प्रयत्नविशेषात् स्वतन्त्रविकल्पोल्लिखितं स्फु-
टमेव सुखादिजातं तथा विकासादिहेतुः ॥८१ ॥

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः।
[१०
भावाभावावभासाना
बाह्यतोपाधिरिष्यते ।
नात्मा सत्ता ततस्तेषा-
मान्तराणां सतां सदा ॥८२॥
भावाभावावभासानां भावाभावविषयाणामबहीरूपत्वे-
ऽपि सत्तास्त्येव स्मृत्यादौ बाह्यत्वं हि तेषामुपाधिन स्व-
रूपम् , अभावाभासस्यान्तःसत्तायामपि बहिरभावात्तथा-
त्वम् ॥ ८२ ॥
आन्तरत्वात्प्रमाक्ये
नैषां भेदनिबन्धना।
अर्थक्रियापि बाह्यत्वे
सा भिन्नाभासभेदतः ॥ ८३॥
अन्तश्च सर्वेषामेव नीलसुखाद्याभासानां सदसत्त्वेऽ-
पि प्रमातृमात्ररूपत्वात् कार्यकारणादिभेदानया नार्थ-
क्रिया, प्रमातुर्भेदे हि बौद्धचाक्षुषत्वादिभेदेन आभास-
भेदादाभासाश्रितार्थकारितापि भिद्यते रूपादीनाम् ।।३।।
चिन्मयत्वेऽवभासाना-
मन्तरेव स्थितिः सदा।
मायया भासमानानां
बाह्यत्वाहहिरप्यसौ ॥२४॥

·उत्पलदेवविरचिता। ३५. चित्स्वरूपत्वेनाभासानां सदान्तस्तत्त्व एव स्थितिः। मायाशक्त्या बहिः प्रत्यक्षत्वेन प्रकाशमानेषु भावेषु प्र- काशाव्यतिरिक्तेषु बहिराभास इत्युच्यते , तदापि तेषा- मान्तरत्वमेव सिसृक्षादौ तु भावानामपि ॥ ८४ ॥ विकल्पे योऽयमुल्लेखः सोऽपि बाह्यः पृथक्प्रथः। प्रमात्रैकात्म्यमान्तर्य ततो भेदो हि बाह्यता ॥८५॥ विकल्ये घटाद्युल्लेखश्चक्षुराद्यगोचरोऽपि पृथगाभासाद् बाह्य एव अहंविमर्शो हि आन्तरत्वमिदमिति तु बाह्य ता । एवं घटादीनामुभयी बाह्यान्तःकरणद्वयीवेद्यता सुखादेस्त्वेकान्तःकरणवेद्यतैव ॥८५ ॥ उल्लेखस्य सुखादेश्च प्रकाशो बहिरात्मना। इच्छातो भर्तुरध्यक्ष- रूपोऽक्षादिभुवां यथा ॥८६॥ उल्लेखस्य सुखदुःखादीनां चेश्वरस्य साक्षात्काररूपो चौद्धः प्रकाशः ॥ ८६ ॥ तदैक्येन विना न स्या- संविदां लोकपद्धतिः ·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [१० प्रकाशैक्यात्तदेकत्वं मातैकः स इति स्थितम् ॥८७॥ तत्तद्विच्छिन्नसंविदनुसंधानेन व्यवहार एक एव प्र- काशात्मा , तदनुसंधानरूपः स एवैकः प्रमाता परमा- त्मसंज्ञः ॥८७॥ स एव विमृशत्त्वेन नियतेन महेश्वरः। विमर्श एव देवस्य शुद्धे ज्ञानक्रिये यतः॥८॥ स परमात्मा चिद्रूपो विमर्शाख्येनैव मुख्यस्वभा- वेनाव्यभिचारिणा महेश्वरश्चित्तत्त्वस्य विश्वात्मनः शि- वसंज्ञस्याहविमर्शनमेव शुद्ध ज्ञानक्रिये , भिन्नाभिन्नज्ञेय- कार्यगते त्वीश्वरस्य शुद्धाशुद्धे , भिन्नार्थविषयत्वे पुंस: सत्त्वरजोवृत्तिरूपे प्रकाशप्रवृत्तिसंज्ञे तमसा संकुचिते अ- शुद्ध एव ॥८८॥ इति प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तौ श्रीमदाचार्योत्पनदेवकृतायां ज्ञानाधिकारः प्रथमः ॥१॥ १ क० ख० पु. एकवेति पाठः ।

·अथ द्वितीयः क्रियाधिकारः। -:00:0- अत एव यदप्युक्तं क्रिया नैकस्य सक्रमा। एकेत्यादि प्रतिक्षिप्त तदेकस्य समर्थनात् ॥१॥ एकचित्तत्त्वसमर्थनादेकसंबन्धी व्यापार एक एवेति क्रियाप्यपाकृतदूषणा ॥१॥ सक्रमत्वं च लौकिक्याः क्रियायाः कालशक्तितः। घटते न तु शाश्वत्याः प्राभव्याः स्यात्प्रभोरिव ॥२॥ मायाशक्तभिन्नावभासानां क्रिया कालशक्तिवशात् स- क्रमा न त्वात्मविमर्शरूपा अनादिनिधना प्रभोः स्वभा- वभूता ॥२॥ कालः सूर्यादिसंचार- स्तत्तत्पुष्पादिजन्म वा।

·३८ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२ अब शीतोष्णे वाथ तल्लक्ष्यः क्रम एव स तत्वतः ॥३॥ सा सा प्रसिद्धा क्रिया कालः शीतादिर्वा तदुपल- क्षितः सर्वभिन्नावभासमानभावोपाधिभूतः क्रम एवासौ तस्यैवोपयोगात् ॥३॥ क्रमो भेदाश्रयो भेदोऽ. प्याभाससदसत्त्वतः। आभाससदसत्वे तु चित्राभासकृतःप्रभोः॥४॥ अन्योन्याभासशून्यभिन्नभावावभासवैचित्र्यक्रियैव प्र. भोः भावेषु क्रमहेतुः ॥ ४ ॥ मूर्तिवैचित्र्यतो देश- क्रममाभासयत्यसौ। क्रियावैचित्र्यनिर्भासा- कालक्रममपीश्वरः ॥ ५ ॥ अनेकस्यान्योन्यभेदाभासाद्देशक्रमः क्रियामुखेन काल- क्रमोऽपि , एकस्य तु भावस्य तत्तजन्मसत्तापरिणामा- दिक्रियाभेदात् कालक्रम एव ॥ ५॥ सर्वत्राभासभेदोऽपि भवेत्कालक्रमाकरः। , ·उत्पलदेवविरचिता। , विच्छिन्नभासः शुन्यादे- तुर्भातस्य नो सकृत् ॥ ६॥ सर्वत्रार्थे विचित्रोऽवभासः शून्यदेहादेरेव प्रमातुः कालक्रमांभासहेतुः , स हि प्राकालो न तथा तदानीं भासते , स्मृतिं विहाय स्ववर्तमानापेक्षया चासौ भूत- भविष्यत्ते व्यवहरति ; सकृद्विभातस्य तु भासमानक्रि- याविच्छेदादभ्यावृत्तिगणनाभावात् आत्मनीवार्थेष्वपि न कालभेदः ॥६॥ देशक्रमोऽपि भावेषु भाति मातुर्मितात्मनः। स्वात्मेव स्वात्मना पूर्णा भावा भान्त्यमितस्य तु ॥७॥ परिमितं प्रमातारमपेक्ष्य भावास्ततोऽन्योन्यं भिन्ना दूरादिव्यपदेशभाजश्च प्रकाशैकरूपत्वेन त्वीश्वरस्य न काप्यप्रकाशसम्भवः, परमाणावपि प्रकाशधनस्य नात्म- नो भिन्नं दूरं वा अन्योन्यतो वा किंचिदाभाति ॥ ७ ॥ किंतु निर्माणशक्तिः सा- प्येवंविदुष ईशितुः। १० पु. श्रावृत्तीति पाठः।

·४० प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२० तथा विज्ञातृविज्ञेय- भेदो यदवभास्यते ॥८॥ एवं पूर्णतया प्रकाशमानस्यापि परमेश्वरस्य सैषा सृष्टिशक्तिर्यज्ज्ञातृज्ञेयस्वभावा भावाः स्वतोऽन्योन्यं च विभागेनावसीयन्ते, न च तथावसायेन स्वरूपस्थिति- स्तिरोधीयते ॥८॥ क्रियासंबन्धसामान्य- द्रव्यदिकालबुद्धयः। सत्याः स्थैर्योपयोगाभ्या- मेकानेकाश्रया मताः ॥६॥ क्रियावदन्येऽपि संबन्धादय एकानेकविषया अपि सत्याभासाः , सर्वदोपयोगिनामेषामर्थवत्त्वेनापरिहरणीय- त्वात् ॥६॥ तत्रैकमान्तरं तत्वं तदेवेन्द्रियवेद्यताम् । संप्राप्यानेकतां याति देशकालस्वभावतः ॥१०॥ अभिन्नमेव तत्त्वमन्तवहिराभासभेदादेकानेक बहि- देशकालस्वभावभेदाभाससम्भेदमयैकस्वलक्षणाभासाना - ·30 उत्पलदेवविरचिता। मनेकत्वात् ॥ १० ॥ तवयालम्बना एता मनोऽनुव्यवसायि सत्। करोति मातृव्यापार- मयीः कर्मादिकल्पनाः॥११॥ मध्यस्थतयान्तर्बहिस्तत्त्व विषया मानस्यः क्रियादिक- ल्पना मातृव्यापाररूपाः ॥ ११ ॥ स्वात्मनिष्ठा विविक्ता वा भावा एकप्रमातरि । अन्योन्यान्वयरूपैक्य- युजः संबन्धधीपदम् ॥ १२ ॥ राज्ञः पुरुष इत्यादिसंबन्धधियोऽन्तःसमन्वयादैक्यं बहिःसंबन्धभेदं चालम्बन्ते ॥ १२ ॥ जातिद्रव्यावभासानां बहिरप्येकरूपताम् । व्यक्त्येकदेशभेदं चा- प्यालम्बन्ते विकल्पनाः ॥१३॥ गावंश्चैत्र इति च मतयो बहिरपि गोमात्रैकघनपुरु:

·४२ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२ अ० षविशेषाकाराभासैक्यं स्वलक्षणावयवाभासबहुत्वं च प- रामशन्ति ॥१३॥ क्रियाविमर्शविषयः कारकाणां समन्वयः। अवध्यवधिमद्भावा- न्वयालम्बा दिगादिधीः ॥१४॥ काष्ठस्थालीदेवदत्तौदनानां पचतीत्यन्तःसमन्वयाहि- भेदाच्चैकानेकविषया क्रियामतिः, देशकालक्रमोऽपि भातिं भावानामवध्यवधिमद्रूपाणामन्योन्यापेक्षः समन्वयभेद ए- व तथैवैकानेकमयो, जातिद्रव्यक्रियासंख्यादिमतयः स- र्वा एव संबन्धविशेषसमवायविषया एव ॥ १४ ॥ एवमेवार्थसिद्धिः स्या- न्मातुरक्रियार्थिनः। भेदाभेदवतार्थेन तेन न भ्रान्तिरीदृशी॥ १५ ॥ एकानेकरूपैरेव क्रियादिभिरेवमाभासानुगुण्यरूपःप्र- मातुस्तदर्थिनोर्थक्रियासंवादस्ततो न तबुद्ध्यो भ्रान्ता: ॥ १५ ॥ इदमेताहगित्येवं यद्वशाब्यवतिष्ठते ।

·उत्पलदेवविरचिता। ४३ वस्तु प्रमाणं तत्सोऽपि स्वाभासोऽभिनवोदयः॥ १६ ।। सोऽन्तस्तथाविमर्शात्मा देशकालाद्यभेदिनि। एकाभिधानविषये मितिर्वस्तुन्यबाधिता ॥ १७॥ यदायत्ता हि वस्तुनः स्वरूपेण नित्यतादिविशे- पणैर्या व्यवस्थाप्यमानता स प्रमातुः स्वत्वेनापूर्ववस्त्व- वभास एव स्थितः प्रमाणम् । स एव चाभासोऽय- मिति नित्य इति वा तथैव पृथक्तयाऽभिनवत्वेन च प्रमातर्युपारूढो विमर्शरूपतामापनो विमर्शभेदानुसार्ये- कैकशब्दवाच्ये पृथक्पृथगेव तिरस्कृतदेशादिभेदे तस्मि- नाभात एव सामान्यरूपे वस्तुनि स्वकार्थक्रियाप्राप्तेः प्रमाणान्तरेणाबाधितस्थैर्या प्रमितिः प्रमातृव्यापारः॥१७॥ यथारुचि यथार्थित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते। आभासोऽप्यर्थ एकस्मि- न्ननुसंधानसाधिते ॥१८॥ एकस्मिन्नेव चैकप्रत्यवमर्शसामोपपादिते वस्तुनि ·. प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२ अ० स्वेच्छावशादार्थखानुरोधाद्वा नैपुणवशाद्वावभासभेदः १८ दीर्घवृत्तोर्ध्वपुरुष- धूमचान्दनतादिभिः। यथावभासा भिद्यन्ते देशकालाविभेदिनः ॥ १६ ॥ तथैव सद्धटद्रव्य काञ्चनोज्ज्वलतादयः। आभासभेदा भिन्नार्थ- कारिणस्ते पदं ध्वनेः ॥ २० ॥ तथा हि एकमिन्नेव घटादावर्थेऽवधित्सावशादीर्घता त्र्यश्रता पारिमाण्डल्यादि चाभाति , चिह्नव्यवधानच्छा- यामात्रार्थितायां पुरुष एवोर्ध्वमात्रं भवति , तत्कार्या- र्थितायां न्यक्षेणेक्षमाणस्य पुरुषो धूममात्रमेव कस्यचि- दाभासते । तद्विदस्तु तार्णतादिमणिरुप्यादिविशेषभा- वः । स च तथा भिद्यमानोऽपि देशकालभेदं न स्पृ- शति , तथैव घट एव सनित्याभासोऽन्याहगेव घटा- द्यनन्ताशेषार्थसाधारणः सत्तामात्रसाध्यसत्परामर्शाद्यर्थ- क्रियाकारी , तत्रैव घट इति चाभासोऽन्तर्बहिष्करणने- यः पृथुचुनोदराकारार्थसामान्योऽभ्य एव यो घटादिषु ख. पु. पदार्थेति पाकः । - - ·+ उत्पलदेवविरचिता। बुध्नोदराकारार्थसामान्योऽन्य एव यो घटादिषु नास्ति , काञ्चन इति मृण्मयादिषु नास्ति तथार्थितादिवशादै- न्द्रियक एव जायते , एकैकश्वासावाभास एकैकशब्देन व्यवहारार्थ तत्तन्नियतार्थक्रियार्थिभिरघट इति सन्नाभि- धीयते न काञ्चन इति घटाभासः, चैत्र इति बाल्यादि- साधारणो देशादिभिरभिहितस्तथैव च ततोऽयक्रिया भिन्ना ॥ २० ॥ आभासभेदाद्वस्तूनां नियतार्थक्रिया पुनः । सामानाधिकरण्येन प्रतिभासादभेदिनाम् ॥ २१ ॥ एकमिन्नेव स्वलक्षणे प्रत्याभासं नियतिशक्त्या का- ये नियमितं तथाभूतानेककार्यकृदाभासभेदाधिकरणमेकं च सामानाधिकरण्याभासवशाद्वस्तु , अनेकस्यैकता हि सामानाधिकरण्यम् ॥ २१ ॥ पृथग्दीपप्रकाशानां स्रोतसां सागरे यथा। अविरूद्धावभासाना- मेककार्या तथैक्यधीः ॥ २२ ॥ १ ग. पु. विरहित इति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाकरिकावृत्तिः। [२० भिन्नाः प्रदीपप्रभा अविभागेनावभासन्ते नदीप्रवा- हाः सिन्धुबुद्धौ, पानके च ते ते रसाः , तथा शौक्ल्य- महत्त्वपटत्वाद्यवभासाः परस्परानुप्रवेशक्षमाः न तु नी- लपीताद्यवभासाः तत्तदेककायकद्रव्याभासभावेन कल्प- न्ते प्रत्यक्ष एव तत्सामानाधिकरण्यम् ॥ २२ ॥ तत्राविशिष्टे वह्वयादौ कार्यकारणतोष्णता। तत्तच्छब्दार्थताद्यात्मा प्रमाणादेकतो मतः ॥ २३ ॥ कदाचिद् देशादिसहभावावच्छिन्नस्वलक्षणरूपविशेष- त्यागेन एकसामान्यरूपाग्याभार्स एव त्रैलोक्यत्रैकाल्य- गामित्वेन निजप्रमाणादेकस्मादेव विशिष्टकार्यकारणो- ष्णोर्श्वभागनिशब्दवाच्यतादिसिद्धिः ॥ २३ ॥ सा तु देशाधिकाध्यक्षा- न्तरभिन्ने स्वलक्षणे । तात्कालिकी प्रवृत्तिः स्या- दर्थिनोऽप्यनुमानतः ॥ २४ ॥ कार्यप्रवृत्तिः पुनर्देशकालादिप्रत्यक्षभेदसाहित्येन स्व- १ ग० ख० पु. भासमात्र इति पाठः।

·उत्पलदेवविरचिता । लक्षणे, एतदर्थितथा प्रमाणसमूहादेवानुमानादपि धर्मि- प्रत्यक्षविशिष्टादेव प्रवृत्तिः ॥ २४ ॥ दूरान्तिकतयार्थानां परोक्षाध्यक्षतात्मना। बाह्यान्तरतया दोषै. wञ्जकस्यान्यथापि वा ॥ २५ ॥ भिन्नावभासच्छायाना- मपि मुख्यावभासतः। एकप्रत्यवमाख्या- देकत्वमनिवारितम् ॥ २६ ॥ दुरान्तिकत्वादिषु स्फुटत्वास्फुटत्वादिना बहिरन्तश्च- रत्वेन वाभासस्य च्छायामात्रभेदेऽपि तन्मुख्यस्वभावरूप- प्रत्यवम क्यादर्थानामैक्यमपबाधितम् ॥ २६ ॥ अर्थक्रियापि सहजा नार्थानामीश्वरेच्छया । नियता सा हि तेनास्या नाक्रियातोऽन्यता भवेत् ॥ २७ ॥ उल्लेखघटादीनां बाह्यार्थक्रियाविरहेऽपि. घटादितैव ·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२ अ० स्वाभाविकत्वादस्यों ईश्वरेण प्रत्याभासं नियमितायाः ॥ २७ ॥ रजतैक्यविमर्शेऽपि शुक्तौ न रजतस्थितिः। उपाधिदेशासंवादाद द्विचन्द्रेऽपि नभोऽन्यथा ॥ २८ ॥ रजते शुक्तौ च रजतविमशैक्येन रजतत्वेऽपि पुनः शुक्तिदेशसंगतिबाधनेन, उपाधिसंवादाभावात्तद्बुद्धिरस्थैर्याद भ्रान्ता, द्विचन्द्रेऽपि नभोंदेशासंवादान्मिथ्या ॥ २८ ॥ गुणैः शब्दादिभि दो जात्यादिभिरभिन्नता। भावानामित्थमेकत्र प्रमातर्युपपद्यते ॥ २६ ॥ भावानां शब्दरूपसंस्थानादिना भेदाक्षेपो जात्यादि- ना चैकताक्षेपोऽनुभूयमानः प्रमात्रैक्ये घटते, अन्यो- न्यभेदव्यवस्थाप्यनुसंधानायत्ता ॥ २६ ॥ विश्ववैचित्र्यचित्रस्य समभितितलोपमे। क. ग० पु. तथा इति पाठः।

·उत्पलदेवविरचिता। विरुद्धाभावसंस्पर्श परमार्थसतीश्वरे ॥ ३०॥ प्रमातरि पुराणे तु सर्वदाभातविग्रहे। किं प्रमाणं नवाभासः सर्वप्रमितिभागिनि ।। ३१ ॥ अपूर्वाभासस्यासिद्धवस्तुसाधनान्नित्यावभासिनः प्रमा- तुर्न प्रमाणोपयोगः , तत्तन्नवावभासानां तत्प्रमाणत्वात् कामं स प्रमाणमन्यस्य स्यान्न तु स्वात्मनः सदा सि- द्धस्य, केवलं विभुः प्रमितौ स्वातन्त्र्यात् प्रमातैव , ते विचित्रा विश्वाभासाः तस्मिन् स्थायिनि वैचित्र्येणो- पपद्यन्ते । तदिच्छातोऽपरावभासमानार्थानां तत्सारस्व- रूपभ्रंशे च मायाशक्तिवशादुन्मजननिमजने तत्त्वतस्तस्सा वा पराधीना सत्ता सदातनी पुरातनी विरूद्धप्राक्प्रध्वं- साभावादियोगात्सोऽपि यावदुपदिश्येत भावाभावाभ्यां तावत्स एव प्रमातृतां भजते उपदिदिक्षोरभावादुपदेशा- नुपपत्तिः ॥ ३१ ॥ अप्रवर्तितपूर्वोऽत्र केवलं मूढतावशात् । १ ग० ख० पु. उदिश्यत इति पाठः। ते

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२०
शक्तिप्रकाशेनेशादि-
व्यवहारः प्रवर्त्यते ॥ ३२ ॥
मायाव्यामोहवशात् केवलमस्मिन्नात्मनि प्रमातृरूपे
शिवेश्वरादिव्ववहारो यो न प्रवर्तितः स शुद्धस्वातन्त्र्या-
दिहेतुपदर्शनेन भावनायुपदेशाय साध्यते ॥ ३२ ।।
एष चानन्तशक्तिखा-
देवमाभासयत्यमून् ।
भावानिच्छावशादेषा
क्रिया निर्मातृतास्य सा ॥ ३३ ॥
प्रमाता चिद्रूपोऽनन्तशक्तिरीश्वरः स्वेच्छावशात्ताना-
भासानाभासयेत् सैवेच्छाशक्तिनिर्मातृताख्या क्रिया तस्य
जडस्य तु न सा शक्तिः
सत्ता यदसतः सतः ।
कर्तृकर्मत्वतत्वैव
कार्यकारणता ततः ॥ ३४ ॥
जर्ड प्रधानपरमाणुबीजादि तु न शक्नमसतो निर्मा-
णे, कर्तृत्वमेव हि कारणत्वं कर्मतैव च कार्यत्वं न
त्वन्यत् ॥ ३४ ॥

·उत्पलदेवविरचिता। ५१ यदसत्तदसयुक्ता नासतः सत्खरूपता । सतोऽपि न पुनः सत्ता- लाभेनार्थोऽथ चोच्यते ॥ ३५ ॥ कार्यकारणता लोके सान्तर्विपरिवर्तिनः । उभयेन्द्रियवेद्यत्वं तस्य कस्यापि शक्तितः ॥ ३६ ॥ असतः सत्स्वभावता विरूद्धा सतश्च सिद्धा सिद्ध- स्यैवान्तर्बाद्यान्तःकरणद्वयीवेद्यतापादनमीश्वरेणोत्पादनम् ॥ ३६॥ एवमेका क्रिया सैषा सक्रमान्तर्बहिःस्थितिः। एकस्यैवोभयाकार- सहिष्णोरुपपादिता ॥ ३७ ॥ सैषा क्रियान्तर्बहिःस्थितिरूपतया सक्रमाप्येकस्य स्व- संवित्सिद्धस्य कर्तुराभासच्छायाभेदेनैकत्वेन प्रत्यवमृश्य- १ ग.पु. सचा असत्स्वभावतेति पाठः।

·५२
प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२०
स्य कर्मणश्चैकस्य संबन्धिनी तदभिन्नाश्रयत्वादेकत्वेन
साधिता ॥ ३७ ॥
बहिस्तस्यैव तत्कार्य
यदन्तर्यदपेक्षया।
प्रमात्रपेक्षया चोक्ता
द्वयी बाह्यान्तरस्थितिः ॥ ३८ ॥
अर्थस्य बाह्यतापादनं ततो बाह्यता कार्यता चैका-
पेक्षा, प्रमातारमपेक्ष्य चान्तर्बहिर्व्यवहारः ॥ ३८ ॥
मातैव कारणं तेन
स चाभासद्वयस्थिती।
कार्यस्य स्थित एवैक-
स्तदेकस्य क्रियोचिता ॥ ३९ ॥
एवं प्रमातैव कारणं स च बाह्याभ्यन्तरका भासक्र-
मोऽप्येक एवेत्येवमप्येकस्य कर्तुः सिद्धा क्रिया ॥३६॥
अत एवाङ्कुरेऽपीष्टो
निमित्तं परमेश्वरः।
तदन्यस्यापि बीजादे-
हेतुता नोपपद्यते ॥४॥

·उत्पलदेवविरचिता। ५३ बाद्यतापादनमुत्पादनमिति चिद्रूपस्यैव कारणता त- तोऽङ्कुरादौ निमित्तकारणत्वेनेश्वरः कैश्चिदिष्टः, न चापि बीजादर्जडस्य कारणता निरनुसंधानस्य युक्ता ॥ ४०॥ तथा हि कुम्भकारोऽसा- वैश्वर्यैव व्यवस्थया । तत्तन्मृदादिसंस्कार- क्रमेण जनयेद्धटम् ॥ ४१ ॥ कुम्भकाररूपे प्रमातरि कारणे स्थितेऽपि मृदादि- संस्कारापेक्षा घटस्येश्वरकृतनियतिसंज्ञमर्यादया न स्व- भावेन ॥ ४१ ॥ योगिनामपि मृबीजे विनैवेच्छावशेन तत्। घटादि जायते तत्त- स्थिरस्वार्थक्रियाकरम् ॥ ४२ ॥ मृदायनपेक्ष्य योगिनामिच्छामात्रेणं घटादेः स्थिरस्य घटाद्यर्थक्रियाकारिणश्च निवृत्तिः ॥ ४२ ॥ योगिनिर्माणताभावे प्रमाणान्तरनिश्चिते। १ ख.ग. पु० बाह्याभासतेति पाठः।

·५४ प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२० कार्य हेतुः स्वभावो वा- त एवोत्पत्तिमूलजः ॥ ४३ ॥ अत एव कार्य स्वभावो वा तदुत्पत्तिगर्भो योगिनि- मितत्वाभावनिश्चयाभावे हेत्वाभासः । तनिश्चये पुनरी- श्वरनियत्यपेक्षया हेतुता स्यात् ॥ ४३ ॥ भूयस्तत्तत्प्रमात्रेक- वयाभासादितो भवेत् । परोक्षादप्यधिपते. —माभासादि नूतनम् ॥ ४४॥ कार्यमव्यभिचार्यस्य लिङमन्यप्रमातृगात् । तदाभासस्तदाभासा- देव त्वधिपतेः परः ॥ ४५ ॥ वयाभासस्फुरणपूर्वकोऽपि जायमानो धूमाभासो दू- रादौ नियतिशक्त्या कृतसामर्थ्यादण्यामासादेव तद्देशग- ततत्तलमात्रन्तरसाधारणात्तस्यैव सोऽव्यभिचारेण गम- का, जातरूढस्तु धूमाभासस्तयामासस्थान्तरपरिक्ष- यात् तत्तत्त्रमात्रन्तरगामाभासादेव परोक्षादपि च त- पूर्वकृताधिपत्यात् ॥ ४५ ॥ .

·- उत्पलदेवविरचिता। अस्मिन्सतीदमस्तीति कार्यकारणतापि या। साप्यपेक्षाविहीनानां जडानां नोपपद्यते ॥ ४६ ॥ अस्मिन्सतीदं भवतीति नियतं पौर्वापर्य कृत्तिकारो- हिण्युदययोरकार्यकारणयोरप्यस्तीति पूर्वस्य सामर्थ्य प- रस्य सत्तेति स्यात् , कार्यकारणभावस्तचापेक्षारहितानां जडानां न युक्तम् , एतावदेतत्स्यात् पूर्वस्य सामर्थ्य प- रस्य सत्ता, न चैवं किंचिदुक्तं स्यात् , न च पूर्वस्य सामर्थ्यलक्षणः स्वभावः परसत्तारूपः ॥ ४६ ॥ न हि खात्मैकनिष्ठाना. मनुसंधानवर्जिनाम् । सदसत्तापदेऽप्येष सप्तम्यर्थः प्रकल्प्यते ॥ ७॥ सदसद्वा कार्य कारणमप्यात्मपर्यवसितं जडमनुसंधा- नशून्यं नान्यापेक्षखभा ततश्च नात्र प्रधानापेक्षामयो गुणविभक्त्यर्थों घटते ॥ ४७ ॥ अत एव विभक्त्यर्थः प्रमात्रेकसमाश्रयः ।

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [२अ० क्रियाकारकभावाख्यो युक्तो भावसमन्वयः ॥ ४८ ॥ एकप्रमातृसंलग्नस्तु क्रियाकारकभावाख्यो विभक्त्यर्थों भूमिबीजोदकादीनां समन्वयो युक्तो न तु शुष्कोऽन्यः कार्यकारणभावाख्यः ॥ ४८ ॥ परस्परस्वभावत्वे कार्यकारणयोरपि । एकत्वमेव भेदे हि नैवान्योन्यस्वभौवता ॥ ४६॥ कार्यकारणयोरन्योन्यरूपत्वेऽपि एकतैव स्यान्न त- द्भावः ॥ ४६ ॥ एकात्मनो विभेदश्च क्रिया कालक्रमानुगा। हेतोः स्यात्कर्तृवैवं तथा परिणमत्तया ॥ ५० ॥ एफस्खभावस्य भेदेन स्थितिः परिणामः कालकलितः क्रियैष , ततः परिणामे खतन्त्रस्य शक्तिमतः कर्तृतैव हेतुता ॥ ५० ॥ ग० ख० पु० स्वरूपतेति पाठः ।

·५७ उत्पलदेवविरचिता। न च युक्तं जडस्यैवं भेदाभेदविरोधतः । आभासभेदादेकत्र चिदात्मनि तु युज्यते ॥ ५१ ॥ जडस्याभिन्नात्मनो भेदेनावस्थितेः विरोधादयुक्तं स्वच्छे चिदात्मन्येकस्मिन्नेवमनेकमतिबिम्बधारणेनाविरोधाधुज्य- ते ॥ ५१ ॥ वास्तवेऽपि चिदेकत्वे न स्यादाभासभिन्नयोः। चिकीर्षालक्षणकत्व- परामर्श विना क्रिया॥५२॥ एकसिंश्चित्तत्त्वेऽप्येकौदाभासभेदो न घटते, न च तत्र क्रियात्वं । यदा तु स चिदात्मा तथाचिकी- र्षया परामृशन् बहिराभासयति तदा तदुपपद्यते ; ज- डस्याप्यस्ति भवतीत्यस्यामपि सत्ताक्रियायां बुभूषायोगेन खातन्त्र्याभावादकर्तृकत्वं , तेन प्रमातैव तं भावयति-तेन तेन वा हिमाचलादिरूपेण स भवतीत्यत्र परमार्थः । ५२। इत्थं तथा घटपटा- द्याभासजगदात्मना। , १ ग. पु० एकः सदेति पाठः ।

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः । [२ अ.
तिष्ठासोरेवमिच्छैव
हेतुता कर्तृता क्रिया ॥ ५३॥
चिद्वपुषः स्वतन्त्रस्य विश्वात्मना कर्तुमिच्छैव जगत्प्र-
ति कारणता कर्ततारूपा सैवं क्रियाशक्तिः । एवं चि-
द्रूपस्यैकस्य कर्तुरेव चिकीर्षाख्या क्रिया मुख्या, नाक-
तकं कर्मास्ति कर्मादीनां कर्तृमुखेनोपचारात् ॥ ५३ ॥
इति प्रत्यभिज्ञावृत्ती श्रीमदाचार्योत्पलदेवकृतायो
क्रियाधिकारो द्वितीयः ॥ २ ॥

·प्रथ तृतीय आगमाधिकारः। एवमन्तवहिवृत्तिः क्रिया कालक्रमानुगा। मातुरेव तदन्योन्या- वियुक्ते ज्ञानकर्मणी ॥१॥ प्रमातुरन्तःस्थितस्यात्मनो बहिष्कार एव क्रमानु- गता क्रियेति परस्पराविरहिते तस्य ज्ञानक्रिये ॥ १ ॥ कित्वान्तरदशोद्रेका- सादाख्यं तत्वमादितः। बहिर्भावपरत्वे तु परतः पारमेश्वरम् ॥२॥ ईशितुरन्तबहिःस्थितावन्तर्भावप्राधान्ये पुनः सादाख्यं तत्त्वम् , अपरं बहिर्भावोद्रेकादैश्वरम् ॥ २ ॥ ईश्वरो बहिरुन्मेषो निमेषोऽन्तः सदाशिवः।

·६०
प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [३०
सामानाधिकरण्यं च
सद्विद्याहमिदंधियोः ॥३॥
उन्मेषनिमेषौ बहिरन्तःस्थिती एवेश्वरसदाशिवौ बा-
ह्याभ्यन्तरयोर्वेद्यवेदकयोरेकचिन्मात्रविश्रान्तेरभेदात्सामा -
नाधिकरण्येनेदं विश्वमहमिति विश्वात्मनो मतिः शुद्ध-
विद्या ॥३॥
इदंभावोपपन्नानां
बेद्यभूमिमुपेयुषाम्।
भावानां बोधसारत्वा-
द्यथावस्त्ववलोकनात् ॥४॥
भिन्नवेद्यभूमाविदन्तया दृश्यतामापादितानां भावानां
चिन्मात्रसारत्वादहमिदमिति तत्त्वप्रतिपत्तिः शुद्धताज्ञप्तिः
॥४॥
अत्रापरत्वं भावाना-
मनात्मत्वेन भासनात्।
परताहन्तयाच्छादा.
परापरदशा हि सा ॥५॥
अत्रेदन्तामतेरपरत्वमहन्तया सर्वस्य वेधम्माच्छादना-
परतेति परापरावरीषा ॥ ५ ॥

·उत्पलदेवविरचिता। ६१ भेदधीरेव भावेषु कर्तुर्बोधात्मनोऽपि या। मायाशक्त्येव सा विद्य- त्यन्ये विद्येश्वरा यथा ॥६॥ बोधकर्तृतामयस्यापि भेदेन विश्वेक्षणं विद्येति केचि- त् । मायाशक्तिरप्येषा विद्यैव । संसारोत्तीर्णत्वात् तत्र- था मन्त्रेश्वरविद्येश्वराः ॥ ६ ॥ तस्यैश्वर्यस्वभावस्य पशुभावे प्रकाशिका। विद्याशक्तिस्तिरोधान- करी मायाभिधा पुनः ॥७॥ संसारिणामैश्वर्यस्य आत्मनः प्रत्यभिज्ञाने विद्या प- शुभावे माया ॥ ७ ॥ भेदे लेकरले भाते- हन्तयानात्मनीचिते । शुन्ये बुद्धौ शरीरे वा मायाशक्तिविजृम्भते ॥८॥ यदा भावा भेदेनेद्न्तयैव भासन्तेऽहमिति प्रमात-

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः । [३०
त्वेन च देहादिः तदा विपर्ययद्वयहेतुर्मायाशक्तिविमो-
हिनी नाम विजृम्भा ॥ ८ ॥
यश्च प्रमाता शून्यादिः
प्रमेये व्यतिरेकिणि।
मातास मेयः सन्काला-
दिकपञ्चकवेष्टितः॥६॥
यश्च व्यतिरिक्त प्रमेयजाते प्रमाता शून्यादिः स इद-
मिति वेद्य एव वस्तुतः कालाद्यैः पञ्चभिश्च परतन्त्रीक-
तः । तत्र कालाद्वर्तमानाभासेन तस्य भूतभविष्यत्सम्भवः
नियतेः कार्यकर्मफलनियमः , रागाद्भोगाभिष्वङ्गः , वि-
द्याकलाभ्यामचिदात्मनोऽस्वतन्त्रस्यापीपज्ज्ञानक्रिये चि.
स्वातन्त्र्यरूपे ॥६॥
त्रयोविंशतिधा मेयं
यत्कार्यकरणात्मकम्।
तस्याविभागरूप्येक
प्रधानं मूलकारणम् ॥१०॥
त्रयोदशविधा चाथ
बाह्यान्तःकरणावली।
-
कार्यवर्गश्च दशधा
स्थूलसूक्ष्मत्वभेदतः ॥ ११॥

·, उत्पलदेवविरचिताः। ६३ कार्याणि द्विधा, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यानि सूक्ष्म- स्वैन तन्मात्रसंज्ञानि पञ्च , अन्योन्यव्यूहसंबन्धेन स्थूला- नि पृथिव्यादिसंज्ञानि तान्येव पञ्च | श्रोत्रत्वगतिजिह्वा- घ्राणनासिका इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणिं , वाक्पाणिपाद- पायूपस्याख्यानि पश्च कर्मेन्द्रियाणि, मनोबुद्ध्यहङ्कारा इति विधान्तःकरणमिति त्रयोविंशतिभेदस्य कार्यकरणात्मनः प्रमेयस्य मूलभूतैकाविभागदशा प्रधानाख्या ॥ ११ ॥ तत्रैतन्मांतृतामात्र- स्थितौ रुद्रोऽधिदैवतम्। भिन्नप्रमेयप्रसरे ब्रह्मविष्णू व्यवस्थितौ ॥ १२ ॥ शून्ये पुर्यष्टकाद्यर्थे सूक्ष्मदेह एव वा प्रमातृमात्रे स्थितौ अन्यप्रमेयोपसंहारे रुद्रोऽधिष्ठाता, भिन्नप्रमेयाभासे सर्गस्थितिहेतू ब्रह्मविष्णू ॥ १२ ।। एष प्रमाता मायान्धः संसारी कर्मबन्धनः। विद्याभिज्ञापितैश्वर्य श्चिद्धनो मुक्त उच्यते ॥ १३ ॥ मायीयशून्यादिप्रमाता नियतिनियमितः संसारी वि.

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [३० धावशादात्मतत्त्वाभिज्ञया मुक्तः ॥ १३ ॥ स्वारूपेषु भावेषु प्रमाता कथ्यते पतिः। मायातो भेदिषु क्लेश- कर्मादिकलुषः पशुः ॥ १४॥ ऐश्वर्यदशायां प्रमाता विश्वं शरीरतया पश्यन् पतिः, पुंस्त्वावस्थायां तु रागादिक्लेशकर्मविपाकाशयैः परीतः पशुः ॥ १४ ॥ स्वातन्त्र्यहानिर्बोधस्य खातन्त्र्यस्याप्यबोधता। द्विधाण मलमिदं खस्वरूपापहानितः॥१५॥ स्वतन्त्रबोधः परमार्थस्तथारूपत्वादेव पूर्णस्तस्य स्वा- तन्व्यादेव तथेच्छया खातन्त्र्यं विना बोधमात्रनिर्माणे घोधता विना स्वातन्त्र्यमात्रनिर्माणे वा पूर्णत्वाभावे- न परिमितत्वाद्विधाणुत्वं तात्विकरूपविपर्यासान्मलस्वम् ॥ १५ ॥ भिन्नवेंद्यप्रथात्रैव मायाख्यं जन्मभोगदम् ।

·. उत्पलदेवविरचिता। ६५ कर्तर्यबोधे काम तु मायाशक्त्यैव तत्त्रयम् ॥ १६ ॥ अत्रैव विधाणवे वेद्यमभिन्नमपि भेदेन यदाभाति तदातोऽपि विपर्यासनाम्ना मायीयमलम् ,अहेतूनामपि क- मणां जन्मादिहेतुभावेन विपर्यासादबोधात्मककर्तगत काम, तन्मलत्रयनिर्माणे प्रमोरिच्छा मायाशक्तिरुच्यते ॥ १६ ॥ शुद्धबोधात्मकत्वेऽपि येषां नोत्तमकर्तृता। निर्मिताः स्वात्मनो भिन्ना भर्चा ते कर्तृतात्ययात् ॥ १७॥ वेद्यानुपरक्तबोधानामपि पूर्णकर्तृत्वशून्यात् स्वरूपाद- न्यत्वेन प्रभुणा निर्माणम् ॥ १७ ॥ बोधादिलक्षणैक्येऽपि तेषामन्योन्यभिन्नता। तत्रेश्वरेच्छाभेदेन ते च विज्ञानकेवलाः ॥१८॥ शुद्धबोधानां बोधत्वनित्यत्वाद्यभेदेऽप्यन्योन्यभेदस्त- थैवेश्वरेण निर्माणानान्यथा ते च सांख्यपुरुषप्राया वि- तत्रेति पाठः . ग९ पु:

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [३० ज्ञानाकला उच्यन्ते ॥ १८ ॥ शून्यायबोधरूपास्तु कर्तारः प्रलयाकलाः। तेषां कार्ममलोऽप्यस्ति मायीयस्तु विकल्पितः ॥ १६ ।। शून्ये प्राणादौ देहरूपतातिक्रमेणाहन्तया स्थिताः प्रलयकेवलिनः । तेषामणूनां कर्मसंस्कारोऽप्यस्ति , मा- यामलस्तु वेधयोगायोगाभ्यां विकल्पितः ॥ १६ ॥ बोधानामपि कर्तृत्व- जुषां कार्ममलक्षतो। भिन्नवेद्यजुषां माया- मलं विद्येश्वराश्च ते ॥ २० कर्तृत्वयोगेऽपि बोधानां कार्मोत्तीर्णानां, विद्येश्वरा- ख्यानां भिन्नवेद्यभाक्त्वेन मायामलम् ॥ २० ॥ देवादीनां च सर्वेषा भविनां त्रिविधं मलम् । तत्रापि कार्ममेवैकं. मुख्यं संसारकारणम् ॥ २१ ॥ * इतः प्रभृति वृचिर्नोपलभ्यते ।

·७ उत्पलदेवविरचिता। कलोद्वलितमेतच चित्तत्वं कर्तृतामयम् । अचिद्रूपस्य शून्यादे- मितं गुणतया स्थितम् ॥ २२ ॥ मुख्यत्वं कर्तृतायास्तु बोधस्य च चिदात्मनः । शून्यादौ तद्गुणे ज्ञानं तत्समावेशलक्षणम् ॥ २३ ।। शून्ये बुद्धयायभावात्म- न्यहन्ताकर्तृतापदे । अस्फुटारूपसंस्कार- मात्रिणि ज्ञेयशून्यता ॥ २४ ॥ साक्षाणामान्तरी वृत्तिः प्राणादिप्रेरिका मता। जीवनाख्याथ वा प्राणेऽ. हन्ता पुर्यष्टकात्मिका ॥ २५ ॥ तावन्मात्रस्थिती प्रोकं सौषुप्तं प्रलयोपमम्।

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [३०
सवेद्यमपवेद्यं च
मायामलयुतायुतम् ॥ २६ ॥
मनोमात्रपथेऽप्यक्ष-
विषयत्वेन विभ्रमात् ।
स्पष्टावभासा भावाना
सृष्टिः स्वप्नपदं मतम् ॥२७॥
सर्वाक्षगोचरत्वेन
या तु बाह्यतया स्थिरा।
स्मृष्टिः साधारणी सर्व-
प्रमातृणां स जागरः॥२८॥
हेया त्रयीयं प्राणादेः
प्राधान्याकर्तृतागुणे।
तद्धानोपचयप्राय-
सुखदुःखादियोगतः ॥२६॥
प्राणापानमयः प्राणः
प्रत्येकं सुप्तजाग्रतोः।
तच्छेदात्मा समानाख्यः
सौषुप्ते विषुवरिस्वव ॥ ३०॥

·उत्पलदेवविरचिता।
मध्योर्ध्वगोऽप्युदानाख्य-
स्तुर्यगो हुतभुङ्मयः।
विज्ञानाकलमन्त्रेशो
व्यानो विश्वात्मकः परः॥३१ ।।
इसि प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तौ श्रीमदाचार्योत्पलदेवकृतायामा-
गमाधिकारस्तृतीयः ॥ ३ ॥

·अथ चतुर्थस्तत्त्वार्थसंग्रहाधिकारः । खात्मैव सर्वजन्तूना- मेक एव महेश्वरः। विश्वरूपोऽहमिदमि- त्यखण्डामर्शबंहितः॥१॥ तत्र खसृष्टेदंभागे बुद्धयादिग्राहकात्मना। अहङ्कारपरामर्श- पदं नीतमनेन तत् ॥२॥ स्वस्वरूपापरिज्ञान- मयोऽनेकः : पुमान्मतः। तत्र सृष्टौ क्रियानन्दौ भोगो दुःखसुखात्मकः ॥३॥ स्वाङ्गरूपेषु भावेषु पत्यानं क्रिया च या ।

·७१
उत्पलदेवविरचिता ।
मायातृतीये ते एव
पशोः सत्वं रजस्तमः॥४॥
भेदस्थितेःशक्तिमतः
शक्तित्वं नापदिश्यते ।
एषां गुणानां करण-
कार्यत्वपरिणामिनाम् ॥ ५ ॥
सत्तानन्दः क्रिया पत्यु-
स्तदभावोऽपि सा पशोः ।
द्वयात्मा तद्रजो दुःखं
श्लेषि सत्त्वतमोमयम् ॥६॥
येऽप्यसामयिकेदन्ता-
परामर्शभुवः प्रभोः।
तेऽपि मिश्रा विभिन्नाश्च
तथा चित्रावभासिनः॥७॥
ते तु भिन्नावभासार्थाः
प्रकल्प्याः प्रत्यगात्मनः ।
तत्तद्विभिन्नसंज्ञाभिः
स्मृत्युत्प्रेक्षादिगोचरे॥८॥

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [४ अ तस्यासाधारणी सृष्टि- रीशसृष्ट्युपजीविनी। सैषाप्यज्ञतया सत्यै- वेशशक्त्या तदात्मनः ॥ ६ ॥ स्वविश्रान्त्युपरोधाय चलया प्राणरूपया। विकल्पक्रियया तत्त- द्वर्णवैचित्र्यरूपया ॥१०॥ साधारणोऽन्यथा चैष सर्गः स्पष्टावभासनात् । विकल्पहानेनैकाथ्यात् क्रमेणेश्वरतापदम् ॥ ११॥ सोऽहं ममायं विभव इत्येवं परिजानतः। विश्वात्मनो विकल्पानां प्रसरेऽपि महेशता ॥ १२ ॥ मेयं साधारणं मुक्तः खात्माभेदेन मन्यते।

·उत्पलदेवविरचिता।
७३
महेश्वरो यथा बद्धः
पुनरत्यन्तभेदवत् ॥ १३ ॥
सर्वथा त्वन्तरालीना-
नन्ततत्त्वौघनिर्भरः ।
शिवश्चिदानन्दधनः
परमाक्षरविग्रहः॥ १४ ॥
एवमात्मानमेतस्य
सम्यग्ज्ञानक्रिये तथा ।
पश्यन्यथेप्सिताना-
जानाति च करोति च ॥ १५ ॥
इति प्रकटितो मया
सुघट एष मागों नवो
महागुरुभिरुच्यते
स्म शिवदृष्टिशास्त्रे यथा ।
तदत्र निदधत्पदं
भुवनकर्तृतामात्मनो
विभाव्य शिवतामयी-
मनिशमाविशन्सिद्धयति ॥ १६ ॥

·प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः। [४ अ० तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनत- स्तन्व्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान. एवमपरि- ज्ञातो न रन्तुं यथा । लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ॥ १७॥ जनस्यायनसिद्धयर्थ- मुदयाकरसूनुना। ईश्वरप्रत्यभिज्ञेय- मुत्पलेनोपपादिता ॥ १८ ॥ इति श्रीमदुदयाकरसूनुना श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्योत्पलदेवेन कृतायां प्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तौ तत्त्वार्थसंग्रहाधिकारश्चतुर्थः॥४॥ समाप्तेयं श्रीप्रत्यभिज्ञाकारिकावृत्तिः ॥ श्रीमत्प्रतापभूमर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन संपायेयं प्रकाशिता ॥

·No text on this page.