·संस्कृतभाण्डारपरिचय
SANSKRIT BHANDARA***
PARICAYA.
(Introduction to Sanskrit Literature)
ये संस्कृतप्रिया लोकास्तपां सद्मनि समनि ।
भाण्डारोऽयं संस्कृतस्य विहाँ नित्यमर्हति ॥
4
लेखर-नारायण वासुदेव तुंगार, काव्यतीर्थ,
पालीतीर्य (कलकत्ता). संस्कृत व पालीभाषा
अध्यापक, न्यू इंग्लिशस्कूल पुणे, २.
१९४२
किंमत १४ आणे

·प्रकाशक ना. वा. तुंगार, काव्यवीर्य, पादीतीर्य .४०८ नारायणपेठ, मुंजावाचा बोळ, पुणे २ 4. ( सर्व हक लेखकाचे स्वाधीन) मुद्रक- शंकर पिट्ठल लेले. दिपाश प्रेस, ३१५ गंगापुरी बाई, (जि. सातारा.) - पुस्तके मिळण्याची ठिकाणे- टेखक किंवा 'ओरिएंटल बुक एजन्सी, १५ शुक्रवार पेठ, पुणे, व इतर प्रसिद्ध युफोटर्स यांवरद..

·I POWIU
3
Mir, F D. Pudumjee,
Ex. Managing Director of the Deccax Paper Mills
Co., LTD., Jundhaw. ( Poons.)
Who has generously supplied the paper required for
this book as a donation.

·एफ्. मॅक्समुलर,
(दार्थाचे प्रसिद्ध अभ्यासक व ग्रंथकार.)
जन्म ६-१२-१८२३
मृत्यु २९-१०-१९८०
Frum:- "Picturesne Orientalia, " by
डॉ. आर. एन. सरदेसाई, व्यवस्थापक ओरिएन्टल वुयपजन्सी,
१५, शुक्रवार पेठ, पुणे २. किं. १० रु.
ह्या पुस्तकात १.३ पाश्चात्य संस्कृत पंडितांचे फोटो आहेत.

·सुप्रसिद्ध आंग्लशिक्षित संस्कृत महापंडित
डॉ. सर, रामकृष्ण गोपाळ मांडारकर
14
Sorr
जन्म ता. ६ जुलै १८३७J [मृत्यु वा.. आगम्ट १९९९
(ऋषिपंचमी ८९ यो आयुप्प.)

·महाराष्ट्रांतील मुप्रसिद्ध संस्कृत पण्डित
महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध संस्कृत महापंडित
महामहोपाध्याय वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर,
रंगाचार्य बालकृष्ण रडा
जन्म शके १७९१
सेवानिवृत्तशास्त्री, डेक्कन कॉलेज, पुणे.
जन्म सन १८६३
सेवानिवृत्तशास्त्री, फायुसन कॉलेज, पुणे.

·प्रो. वि. पां. बोकील, एम्. ए. एस् . टी. सी. डी. माजी सस्कृत प्रोफेसर, सेकडरी ट्रेनिंग कॉलेज, मुबई, याचे चार शब्द प. ना. पा., तुगार, यांच्या 'सहतभाडारपरिचय' नावाच्या पुस्तकासबधी चार शब्द लिहिण्यात मला फार आनद होत आहे. प्रथमतः संस्कृत भाषेबद्दल जसा मोठा आदर वाटतो तसाच तिचे आधारस्तभ जे. सस्कृत पडित त्याच्याबद्दलहि नेहमी मनात आदर असतो. ज्या महाराष्ट्रीयाना सस्कृत भाषा येत नाही त्याना या भाषेतील साहित्याची कल्पना यावी म्हणून या पुस्तकाची रचना पं तुंगार यांनी मोठी विचारपूर्वक केली आहे, असे दिसून येईल. म्हणजे संस्कृतभाषेचा प्रसार होईल असा प्रयत्न ग्रंथकाने केला आहे. तो निश्चित अभिनंदनीय प उत्साह- जनक असून ग्रंथकाच्या परिश्रमाची, विद्वत्तेची आणि चातुर्याची साक्ष देत आहे. आर्यभाषा जी सस्कृत विच महत्व किती आहे ते आज नव्याने सांगण्याची जरूरी नाही. जगामध्ये सर्वात जुनी ही सस्कृत भाषा आहे. तिच्यातच आपले आद्य धर्मग्रंथ लिहिले गेले, हीच आपल्या जन्मभाषेची जननी, हिचे साहित्यभाडार अत्यत रासोल व सर्वगामी, हिन्यातील तत्य- शानायरच्या प्रथानी पृथ्वीच्या पाठीवरील सर्व विद्वानास आकर्पून घेतलेले आहे, तद्वत् हिच्या साहित्याच्या सौंदर्याने व गाभीयान मोहित झालेले ·(२). शेकडो पंडित आजन्म हिचे सेवक बनलेले आहेत. अशा या संस्कृत भाषेचे महत्व अखिल हिंना माहित आहेच. ही तिची महती ओळखून, विद्या- योनी व संस्कृतचा.अभ्यास केलेल्या प्रौद स्त्रीपुरुषांनी नेहमी संस्कृत वाला- याचा अभ्यास करण्यास सिद्ध व्हावे हाच अंथकर्त्यांचा मुख्य व स्तुत्य उद्देश आहे. आजकालच्या ध्यापारी व यांत्रिक जगांत या जुन्या भाषेच्या अभ्या. साचा काय उपयोग आहे असा प्रभ कित्येक लोक विचारतात. त्यांना हे सांगणे जरूर आहे की, मानवी जीवनाचा व्यापाराशी व शास्त्रीयसंशोध- नाशी जण संबंध आहे तया उदात्त याच्याशी सुद्धा आहे. व्यवहारात जसे द्रव्योत्पादन व भौतिक सुखसोयी लागतात, तमेच उदात्त भावना, उदात्त . पिचार, उदात्त वृत्ति यांचीहि पैपक्तिक व सामाजिक कल्याणाणठी जरूरी असते. उच्च प्रतीच्या यादमयांत थोर विभूतीचे विचार प्रथित झालेले असतात आणि त्यांच्या वाचनानं आघालवृद्धांच्या मनावर चांगला परि- णाम होतो व नकळत त्यांचे गील उत्तम बनते. म्हणून शीलसंवर्धनासाठी संस्कृतगरण्या पाण्याच्या अम्याणची मोठी आवश्यकता आहे. फोगी दातात की संस्कृत भाषा ही मृतभाषा' आहे, तर तिचें अध्ययन-अध्यापन आता कशाला ? याला उत्तर असे आहे की संस्कृतभाषा ही मृतमाषा मानण्याचे कारण नाही. कारण या भाषेच्या द्वार अजून थारले हिंदूंने धर्मविधि चालतात आणि रोजची पूजादि नित्य- कम होतात; मातामोडताल संस्कृत पंडित या भाषेतच परसरांशी बोलतात ए चर्चा करतात; मारल्या देशी भाषांच्या यादीला याच भाषेचा मुख्यत:

·याचा उपयोग होतो; व्याकरण, न्याय, वैद्यक, ज्योतिष, तत्त्वज्ञान इत्यादि विप. . यांतील संशोधनास या भातील वाङ्मय मार्गदर्शक ठरते. असे असता 'संस्कृतभाषा' मृत कशी मानावयाची? ' मृतभाषा समामयिमह ' मृतानां माषा' असा जर केला तर ते कदाचित् जुळेल, , कारण राजकीयदृष्टया आपला समाज आजकाल मृतावस्थेत आहे. पण दी संस्कृत भाषा मृत तर नव्हेच, उलट मृतसंजीवनी ('मृतान् अपि सञ्जी- घयति इयं भाषा) असा विग्रह करून "मृतभाषा' याचा अर्थ लावणेच अन्वर्थक होईल. हल्ली या भाषेतील ग्रंथांचे प्रकाशन व संशोधन करणाऱ्या, संस्था पाहिल्यास, तद्वत् नव्या-जुन्या पद्धतीच्या संस्कृत पंडितांचे या भाषेत झालेले व होणारे नवीन ग्रंथ, तसेच तिच्यांतील विषयांवर अनेक भाषांतून झालेली व होणारी भाषांतरें, हिंदुस्थानांतील हायस्कुल, कॉलेजें.. संस्कृत पाठशाळा, व जगांतील काही देश यांतून चाललेलें संस्कृत भाषेचे अध्ययन-अध्यापन, संस्कृतं मासिके, या सर्व गोष्टींचा विचार करता संस्कृतला 'मृतभाषा' हे नाव शोभतच नाही. संस्कृत वाङ्मयांत आपल्या प्राचीन आर्य संस्कृतीचे चित्र इत्यंभूत रेखाटलेले दिसते. ते नीट पाहून य त्याचा अर्थ बरोबर समजून घेऊन आजकालच्या व्यवहाराशी त्याचा कसा काय संबंध घालावयाचा हे तरुणं- 'पिढीने शिकले पाहिजे त्या जुन्या संस्कृतीच्या पायावर नव्या समाजमंदि- राची उभारणी केली पाहिजे. एकदम पाश्चात्य संस्कृतीत आपण एकजीव होऊ शकत नाही किंवा केवळ संपूर्ण जुन्या संस्कृतीतही निश्चल राहूं शकत नाही. या परिस्थितीत सुवर्णमध्य साधा इंच सर्व दृष्टीने अयस्कर होय, आणि त्यासाठी संस्कृत वाङ्मयाचा अभ्यास अत्यंत आवश्यक ठरतो. . . F

·जागतिक प्रसिद्धीस पोहोचलेल्या स्वामी विवेकानंद, लो. टिळक, महात्मा
गांधी, सर सर्वपल्ली राधाकृष्णन् , पंडित मदनमोहन मालवीय, इत्यादि
थोर विभूतींनी अणच बहुमोल उपदेश हिंदयाछीयांना अनेकदा केलेला
आहे. पं. तुंगार यांच्याकडून ग्रंथनिर्मितीच्या रूपाने सरस्वती देवीची
सेया उत्तरोत्तर घडो अशी ईश्वरचरणी प्रार्थना करतो.
वि. पां. बोकील,
डेकन जिमखाना, पुणे.
ता. १३-७-४२

·विद्वानांचे अभिप्राय . नान्नैव एतत्पुस्तकं स्वीयं विषयमवगमयत्येव प्रियपाठकेभ्यः । पण्डिस तुंगारमहाभागाः पुस्तकमिदं लिखित्या प्रकाश्य च बहपाकुर्वन् संस्कृतभाषा. रहस्यजिज्ञासून्, इति समभिनन्दामो वयं महाभागान् । संस्कृतभाषाप्रवेशं चिकीर्षुभिः विद्यार्थिभिः प्रथमत एव इदं पुस्तकं वाचनीयम् । यतो भाषा- परिचयो नाम न केवलं भाषायां समवेतानां नामाख्यातोपसर्गनिपातानां तत्तद्रूपेण व्याप्यरूपेण च परिचयः ।- प्रकृत्यैव तु या भाषा प्राकृतेत्यभिधीयते । संस्कारेण युता सैय संस्कृतेत्यभिधीयते ।। १ ।। न कोऽपि तादृशो विषयः यो वेदेन न संसूचितः । वेदस्यानन्तत्वं च घेद एव वेत्ति । तथा च स्वयमेव श्रुतिः तस्याः पारं न वेत्ति किमुतान्येन पारो वेदनीयः, तथापि आचार्यपदवी समारूढाः पाणिनिप्रभृतयः महर्षयो ये अभूवन् तैः श्रुतिपारो शात एव आसीत् अन्यथा कथं नित्यं छन्दसि । (पाणिनीसूत्र ७-४-८) इति सूत्रितं स्यात् । अत्र च पुस्तके रचना- चातुरी निरतिशयमनोहरा युक्तियुक्ता च वर्तते । तथा च, संस्कृतभाषायां के के अन्याः, तत्र च के के विषयाः प्रतिपादिताः, कथं च तेषां विषयाणां बोधः सम्पादनीयः, कश्च विषयः, केनासौ, सामग्येण लिखितः, तत्सर्वमत्र सञ्चितं तुंगारमहाभागः । अतः संस्कृतभाषां पटितुकामाः विद्यार्थिनः, जिज्ञासवो विद्वद्वराः तथा सर्वत्र संस्कृतभापामध्यापयितुकामाचारी धर्म संस्कृतभाण्डारपरिचयम्' उपयोश्यन्ते उपयोज्य च कृतकृत्याच निःसंशयं ·- "भविष्यन्ति । आशास्महे सर्वत्र पुस्तकमैतत्पुरस्कार लमतामिति राम् । मिति आपाद शु. २ शके १८६४॥ १५-७-४२, १ महामहोपाभ्याय वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर सेवानिवृत्त ' शास्त्री फग्युसन कॉलेज, पुणे. २ विद्याभूपण रंगाचार्यरडी सेवानिवृत्त 'शास्त्री' टेकन कॉलेज, पुणे. ३ पुरुषोत्तमशास्त्री रानडे 'शास्त्री' आनंदाश्रम, पुणे. ४ व्याकरणकोषिद गणेशशास्त्री शेड्ये अध्यापक, संस्कृत- पाठशाळा, पुणे. . संस्कृतभाषेत अत्यंत महत्त्वपूर्ण असे याट्भय आहे. त्याचे ज्ञान अनेक टानी समाजाला उपयुक्त होणार आहे, परंतु ते उपयुक्त कसे आहे हे दाख विण्याची साधने मराठीत फारशी उपलब्ध नव्हती. ही उणीव श्री. तुंगार- मास्तर यांच्या 'संस्कृतभाण्डारपरिचय' या सुंदर पुस्तकाने भरून फादली आहे. हे पुस्तक विद्यार्थ्यांना तर उपयोगी आहेच, पण संस्कराचा अभ्यास केलेल्या प्रौढ स्त्री-पुरुषांना देखील पुढे संस्कृतचा मासंग कायम ठेऊन आपल्या शनांत नवीन उत्तेजक ज्ञानाची मर घालावी अशी आवड उत्पन करण्यालाही निश्चित उपयोगी होईल, असा मला विश्वास वाटतो, म्हणून आशाल वृद्धांना ह्या पुस्तकाचा अवश्य फायदा घ्यावा: मिति आषाद ॥२, नरहर गोपाळ सरदसाई एल्. एम्... दशके १८६४ अॅण्ड एस् . मालक, ओरिएन्टल बुक ता. १५-७-४२ . एजन्सी, १५ शुक्रवारपेठ, पुणे २. . -

·(२)
.
०
.
श्री. शंकरराव आडफर, टाय नाशर, पुणे,
प्रि. ज. र. भारपुरे, लॉ कॉलेज, पुणे,
सरदार जी. के. फाळे, पुणे,
रावसाहेब के. एम्, कुमठेकर, बी. ए. एल्. एल्. वी. पुणे,
श्री. मोरेश्वर वामन फटके, चंगलोर,
श्री. द. श्री. ऊर्फ वसंतराव · गदगकर, पुणे, (वडील के. श्री. .
ऊर्फ बापूसाहेव गदगकर याचे स्मरणार्थ )
श्री. केशवराव वामनराव चिालूमकर, पुणे, .
रावसाहेब गो. म. ऊर्फ अण्णासाहेब वैच, पुणे,
भी, का. श्री. गोरे, पुणे,
श्री. नानासाहेब रपडे, पुणे,
श्री. मुरलीधर शेत लोहिया पुणे,
सरदार सं. क. फुलंबीकर, पुणे,
भी. सीताराम गोविंद ऊर्फ अण्णासाहेब तांबोळी पुणे (वडील के.
गोविंदराव अंताजी तांबोळी नाईक) पुणे, यांच्या स्मरणार्थ,
५
५
वरील सद्गृहस्थांनी देणगी दिली म्हणूनच हे पुस्तक मला छापता
आले. यायद्दल जनतारूपी जनार्दनाचे उपकारस्मरण नेहमी टेवणे हे माझे
आध कर्तव्य होय.

·येत नाही. तद्वत झयस्कूल, संस्कृतपाठशाळा यांमध्ये आरंमी विद्याथ्यांना संस्कृत भांडाराचा परिचय करून दिला जात नाही. त्यामुळे संस्कृत भाष- विषयी त्यांच्या मनांत परीक्षेत पास होण्यापलीकडे ध्येय राहत नाही. हो स्थिति बदलून विद्यार्थ्याची व इतर संस्कृतप्रेमी प्रौद-स्त्रीपुरुषांची व्यापक दृष्टि बनावी आणि पुढे त्यांनी संस्कृतांतील न वाचलेल्या प्रयांच्या वाचनाकडे वळावे म्हणून मी माझ्या गेल्या. बन्याच वर्षीचा संस्कृत अध्यापनांचा अनुभव जमेस धरून 'संस्कृत भाण्डारपरिचय' नावाने पुस्तक वाचकांचे हाती देत आहे. शिक्षणाचे ध्येय विद्याप्यांच्या बुद्धीची चांगली वाद होऊन त्याचे शारीर, मन, सुदृढ होणे. २ जन्मप्रास देणग्यांचा योग्य मार्गाने जास्तीत जास्त विकास करणे. .३ विद्यार्थ्याला आपले पुढील आयुष्य समाजांत सुखदुःख संमिश्ररूपी संसारात ) राहून काढावयाचे आहे; त्याला समा- जाच्या उपयोगी पडाण्याचे व समाजापासून आपला फायदा करून प्याव- याचा आहे. तो राष्ट्राचा एक उत्तम नागरिक बनला पाहिजे. विद्या.. र्थ्याच्या मनांत ज्ञानलालसा, वाचन, नवीन चांगली गोष्ट शिकणे, ही ध्येयें साधण्यास ह्या पुस्तकाच्या पाचनाने मदत होईल. - तद्वत् सनातन वैदिक धर्म व संस्कृती यांच्या ज्ञानाबरोबर जिवंत भाषा, स्फूर्तिदायक विचार, यांचा विद्यार्थ्याना व इतर संस्कृतप्रेमी प्रौदस्त्रीपुरु- पांना परिचय होण्यास साहाय्य होईल आणि आपल्या पूर्वजांच्या ध्येयभूत आचार-विचाराचे ज्ञान, त्यांचा विकास कसा होत गेला, हेहि रहनगत्या कळण्यास मदत होईल. 'संस्कृतवाङ्मयाची थोडी कल्पना भापामाहात्म्य- भापेमुळे माणसांच्या उन्नतीला मदत झाली आहे. भाषेच्या योगाने एकमेकांचे विचार एकमेकांना समनण्याला व त्यामुळे शानाच्या पाठीला उत्तम साहाय्य झालेले आहे. मनुष्य हा शुदीच्या यात्र- .

·(३) सीत इतरांच्या (पशु-पक्षी किटे) पेशी बरी उप प्रतीचा अमला परी पाची बुद्धि व्यक्त होण्याचे जे साधन भाषा त्यामुळेंन त्याला महत्व प्राप्त झालेले आहे. भाषेच्या मा उपयुक्ततेमुळे साहित्यशानाचा भन्म झाला. यनिरनिराळ्या साहित्यांनी अशानी लोकांना ज्ञानी करून लोकरदे, स्तुत्प भरीव असे कार्य फेले आहे. जेव्हा जेव्हा देश, धर्म, समान, यांनी विरक- ळीत व डळमळीत अशी स्थिति होते, तेदां तेव्हा ती रिपति बोगटी मुधारण्यााठी त्या काळाला सर्वस्वी योग्य असे यात्मय प्रस्न कम्ज त्याच्यामुळे यहुजनसमाजाच्या उदागचे कार्य करावे लागते. या धोने संस्कृतभाषेची मूल प्रकृति व तिच्या निरनिराळ्या शानारामून सई तन्देली ऐश्वर्षे उत्पन करून सिंदूनी मोटमोटाली साम्राज्य स्थापून एकंदर पुष्कळच प्रगति केली होती व भाधिभौतिक शानही मिलविन हो। त्यांचा विचार करण्याचे योजिले आहे.

·(४) - : Wilson Philological Lectures' मध्ये प्राकृत भाषा ह्या संस्कृतोद्भव होत' असे प्रतिसदन फेले पण 'संस्कृत' या शन्दाचा स्पष्ट भर्य स्यावेळी फेरा.गेला नव्हता. आता भाषाशास्त्रांतील अद्ययाय शोधा. नुसार असे विद्वानांना टरविले आहे की, ऋग्वेदकाली मात्रसंस्कृत विद्वानामध्ये प्रचलित असतांना त्यावेळी जी भाषा (मग तिला संस्कृत प्राकृत किया दुसरे कोणतेही नाप या ) सामान्य जनांत मचलित होती तिच्यापाएन हल्लीच्या प्राकृतांची वंशावळ सुरू होते. माझ्यामते संस्कृत व प्राकृत हा दोन्ही भाषा अगदी आरंभापासून होत्या. हे खालील दोन उदाहरणावरून समजेल. एके ठिकाणी असे म्हटले आहे की- (१) प्रत्यक्ष देवांनी आपल्या वेळी संस्कृत व प्राकृत या भाषांतून व्यवहार चालविला होता, याचे उदाहरण- द्विधाप्रयुक्तेन च वाडमयेन सरस्वती तन्मिथुनं नुनाय । संस्कारपूतेन वर वरेण्यं च मुखमाह्यनिबन्धनेन ॥ · कुमारसंभवकाव्य ( कालिदासकृत) सर्ग ७ लोक ९०. मलिनाय. टीका--अय सरस्थती वाग्देवी, द्विधा संस्कृत-प्राकृत रूपेण, प्रयुक्तेन 'उच्चारितेन, चालायेन शब्दजालेन तन्मिथुनं नुवाव तुष्ठाव । संस्कारेण पाल म्युत्पत्त्या, पूतेन प्रकृतिप्रत्ययविभागशुद्धेन संस्कृतेन इत्यर्थः । वरेण्यं लाप्यं, घरं (शिवम् ) नुनाव । सुखेन ग्राह्य सुबोघं निवन्धनं रचना यस्य सेन बाङ्मयेन प्राकृतभाषया इत्यर्थः । वधू पार्वती नुनाय । तात्पर्याय:- सरस्वतीने संस्कृत घ प्राकृत या दोन भाषांच्या द्वारें स्था .मोडप्याची स्तुति केली. संस्कृतमातून शंकराची स्तुति केली प प्राकृत भातून पार्वतीची स्तुति केली. वैदिक वाङ्मय-यात उत्तम आरोग्य, पुष्कळ आयुष्य, सामर्थ्य, पराक्रम, विजय मिळविण, शत्रूचा नाश करणे, फीर्ति मिळविणे, कवित्व म विभूत्ता अंगी येणे, आनंद मिळणे, राष्ट्राची उरूति होग, गाई, बैल, ·. घोडे, पशु, धन-धान्य, चांगली बायको, चांगला मुलगा, घोगली मुलगी, यांची माप्ति होणे, वगैरेंचा आपल्याला या जगांतच लाभ व्हावा अशा मार्थना १ इच्छा ठिकठिकाणी दिसतात. यावरून हल्लीच्या परिस्थितीतून समाजाला उन्नतीचा मार्ग दाखविणारे वैदिक वाङ्मय आहे यांत संशय नाही. महाकाव्य-~-(१) हिंदुस्थानची नीति व उपदेश यांचा मूर्तिमंत 'पाया असलेलें ( २ ) जीवनक्रम सद्गुण यांचा एकेठिकाणी साठा असलेले ३) उत्कृष्ट संस्कृती कशी असावी हे दाखविणारे रामायण व महामारत हैदोन विश्वकोश आहेत. रामायण-(१) रामायण हे सर्व ठिकाणी आद्यकाव्य म्हणून समजले जाते. (२) राम व सीता यांची चरित्र हिंदुस्थानात अत्यंत आद- रणीय मानली जातात. (३) जीवनांत कर्तव्य, अधिकार ही प्रमुख होत. घर्तव्यात सेवा ही मुख्य असते. अधिकारात प्रभुता व शासन ही असतात. मनुष्य नेहमीच्या प्रसंगांत आपले मुख्य कर्तव्य विसरतो आणि फक्त आपला अधिकार तेवढाच गाजवीत असतो. जो जीवनांत कर्तव्य व अधिकार, यांचा सदुपयोग करतो तो आदर्शपुरुष ठरतो. या दृष्टीनें. पाहता आदर्शपुत्र, आदर्शपति, आदर्शवीर, आदर्श प्रजापालक, . आदर्श कर्तव्यनिष्ठ, असा राम आहे हैं रामायणावरून समजते. रामायणांतील कथा व त्यांच्यापासून घेण्याजोगा योध. कथा घोध १ चामनाची कथा- १ स्वराण्याची भेटता. २ समुद्रमंथन कथा- २ संघटनेने कार्य करून. कायद्याच्या यारणीच्या वेळी एकमेकांत माई नये. ३ विश्वामित्र कपा--- ३ एफ ध्येय पुर्दै टेऊन उमति करून घेतटी. ऋषि, महर्षि, राजर्षि, अक्षार्षि, ·.४ विश्वामिन-मेनका कथा---फाम विकारापासून आपले रक्षण करावे. ५परसुराम कथा- ५ (१) आपल्या स्वाभिमानाला कोणीहि डिवचले असतां यापर्ले शक्ति. सर्वस्व त्याकरिता पर्च करून त्याचे पूर्ण निर्मूलन करणे. (२) कसल्याही प्रसंगी वडील माणसांची आशा अमापन करणें, . . तात्पर्य--वरील कथा सांगण्याचा हेतु सावेळी समाजांत जे दुर्गुण उत्पन्न झाले होते, त्यांपासून राम-लक्ष्मण, वगैरेंना अलित ठेवावे आणि तरुण पिर्दीत चांगले गुण पाहून त्यांच्या अंगी राष्ट्रकार्य करण्याची योग्यता यावीश होता. या दृष्टीनेंच बाचकांनी कयांच्याकडे पहावें. . अस्त्रविद्या--रामानें ताटकेच्या वधाने राक्षसवधरूपी कार्यास सुरुवात केलेली पाहून समाधान पावलेल्या देवांनी विश्वामित्राला असे सांगितले की--तुझ्याजवळची अमोघ अस्त्रं तं रामाला द्यावीस व त्याला राक्षसांच्या बंधाला योग्य सामर्थ्यवान बनवावे. नंतर राम लक्ष्मण विश्वामित्रांच्याकडे आले तेव्हा त्यांनी त्यांना अस्त्रे देऊन हुपार केले. काही अखें चालू युद्धांत दिसतात. १ शूलबदस्त्र--(Bomb) ज्यामधून मुळे, तीक्ष्णकाटे, शत्रूच्या अंगावर फेकले जातात असें अस्त्र. २ ऐपिकास्त्र-ज्याच्या रोकाला कुंचल्या. सारखे, सुयासारखे बारीक खिळे बसविलले असतात असे अस्त्र, आकार- बाणासारखा. ३.आमेयात्र--अमीचा वर्षाव करणारे.अन. [आगलावे चौब- (Incendiary bombs.)४ मोहनात्र-ज्याने शत्रूचे सैन्य गुंगून जाते. त्यास काय करावे, काय करूं नये, ते समजत नाही असे अन. ५ प्रस्यापनात्र-झोप आणणारे अस्त्र, ( Sleeping gas ) ६ संतापनाख- दाह उत्पन्न करणारे अस्त्र. (Producing burning heat) ७ विलापनान- रडवणारे अत्र. (अभुवायु 'Fear gas).

·(७) . न्याद्नान-धुंदी येणारे अस्त्र. ९ तामसास्त्र- अंधार पाडणारे अन्न. .१०, सौरान- (तेज:प्रमास्त्र )-प्रकाश पाडणारे किंवा शत्रूचे डोळे दिपवणारे अस्त्र. महाभारत--(१) सद्गुणांचा विजय, दुर्गुणांचा पाडाव, हे यांतील मुख्य रहस्य आहे. (२) नेहमीच्या व्यवहारांत सुखदुःखाचे, संकटांचे वारंवार जे जे प्रसग येतात, त्या सर्वांचे यथार्थ वर्णन महाभारतांत असून त्यावेळी माणसाने आपले वर्तन कसे ठेवले असता त्याचे कल्याण होते; अशा प्रसंगी आपले पूर्वज कोणतें धोरण ठेवीत आले; आपला धर्म कोणता नीति कोणती व दोहोंचा व्यवहारांत तारतम्याने उपयोग कसा करावा गरे मनोरंजक उदाहरणांच्या रूपाने सोडविलेले आहे. ३ सदुपदेश व पुत्रस्नेह यांच्या इंद्रांत सापडलेला आधळा-वृद्ध असा धृतराष्ट्र, वीर पुरुषाला योग्य अशा दानतीचे भीष्माचार्य, उदार व महात्मा असा राजा' युधिष्ठिर व त्याचे शूर, एकनिष्ठ असे भीम, अर्जुन, नकुल, सहदेव हे सर्व भाऊ व लोकांचे मतभेद नाहीसे करून सांचे ऐक्य घटवून आणून त्यांची उन्नति करण्याकरितां झटणारा महाज्ञानी असा भगवान श्रीकृष्ण, पतिनिष्ठ राणी गांधारी, वात्सल्ययुक्त कुंती, पतिसेवापरायण व निरनिराळ्या प्रकारच्या संकटाना न भिणारी अशी गौरदी, - इत्यादि बोध घेण्यासारख्या व्यक्ति आहेत. दुर्योधनाच्या मनाचा नीच भाव 'सज्जनलोकांना अन्यायाने छळून दुर्ज-. नाचे समाधान होत नाही. सजन लोक दुःखोत असता आपले ऐश्वर्य त्याना वारंवार दाखवून त्यांना हिणविण्यांतच दुर्जनांना समाधान वाटते' सर्व वैभव नाहीसे होऊन अरण्यांत द्रौपदीसह वल्कले नेसून राहिलेल्या पांडवांना आपलें ऐश्वर्य दाखवून लामवावे व त्याना दुःखी करावे या मनातल्या हेतूनें घ दैतवनांतल्या कौरवांचे घोष (खिल्लारखाने) पाहण्याच्या आणि मृगया करण्याच्या निमित्ताने दुर्योधन आपले सैन्य, भाऊ, स्त्रिया, यांच्यासह देत.

·.. (0) पनात माला, अगोदर खिलारखान्यांत जाऊन तेथील गाई, बैल, वासरे, वगैरे पाहिली. नंतर सगळ्यांनी मृगया केली. शेवटी पांडवांच्या यसतिगदा- जवळील सरोवरांत जलक्रीडा करण्याचा दुर्योधनाने बेत फेला, व आपले सेवक तिकडे पाठविले; त्यावेळी तेथे चित्रसेन गंधर्व अप्परांसह जलक्रीडा करीत होता; म्हणून इतर गंधर्वानी कौरवांच्या सेवकांना परत भाग्याउ सांगितले. दुर्योधनाचा अपमान झालेला पाहून कौरवांनी गंध- वांशी युद्ध मुरू केले. शेवटी चित्रसेन गंधर्वानें कौरवांचा पराभव करून त्यांना व त्यांच्या बायकांना कैद करून घेऊन जयघोष करीत जाऊ लागला. एकडे पळून गेलेले कौरवांचे प्रधान धर्मराजाला शरण आले; आणि दुर्यो घनाला व कौरवांच्या स्त्रियांना मुक्त करून कुरुयद्याची लाज राखा, अशी प्रार्थना केली. भीमाने ही बातमी ऐकून असे उद्गार काढले की-~भाग्दी विप असूनही आज येथे वनांतालाप बसलो अण्ता, सिन्हाईत माणसाने आमच्या शत्रूचा पराभव करून भामची लाज राखली. शचा परामय करावयास आम्हाला मो सेन्य तयार करून मुद करावे लागले असते, तें परस्परं निदाइत माणसानेच केलें, हैचोगले झाले. भीमाचे बोलणे धर्मराजाला पसंत पडले नाही. धर्मराजाच्या मनाची थोरवी-हे लोक आपल्याला शरण आले आहेत, तेव्हा त्यांचे रक्षण करणे हे आपले कर्तव्य आहे. कुरुवंद्यांतील खिपाना गंधयोनी फेद फरून घेऊन जायें आगि आपण स्वस्थ मग हे तर योग्य नाहीच, उलट लांछनास्पदच आहे. एकमेकांत मांडग भरोल तम्हां वे शंभर (कोख ) आगि भारग (परिव) पांच माहोत, पर तिहारताची तया अवेल तेव्हा आपण एकपाच झाले पाहिजे. से शतं दिययं पन्च परसरविवादने। परेस्तु विप्रहे माग्ने पर्व पदाधिक शतम् ॥

·ܚܕ ܕ ܀ ((९) असा उपदेश करून दुर्योधनादिकांना गंधर्वांच्या पासून सोडवून आणण्या करितां भीम वगैरेंना पाठविले. त्यांनी चित्रसेन गंधर्वांबरोबर युद्ध करून कौरवांना बंधमुक्त केले. पांडयांना हिणविण्यासाठी आलेल्या आम्हाला पांडवांच्या समोर दुसन्यांचे कैदी म्हणून उभे राहावे लागले आणि त्यांच्या मुळे सुटका झाली; आपल्या बायकांच्या देखरा हा प्रसंग आलेला पाहून दुर्यो: घनाला फार वाईट वाटले. तत्त्वज्ञान-जगांतील इतर लोकांपेक्षा आर्यांची विशेष गोष्ट म्हणजे तत्वज्ञान. महाभारतांत तत्त्वज्ञानाचा बराच मोठा भाग आहे. सर्व प्राणि- मात्रांचे ठिकाणी आत्मौपम्यभावाने पाहणे हेच श्रेष्ठ प्रतीचे स्वराज्य आहे. (- सर्वभूतस्थमात्मानम् संम्पश्यन्नात्मभूतानि स्वराज्यमपिगच्छति ।) आपली ध्येये व आपले रात्वशान उत्कृष्ट आहे. (परंतु अलीकडे जीवनाशी मेळघालता न आल्याने आपण मागे पडत आहोत.. यांत तत्त्वज्ञ दोष नाही.) जसे-भगवद्गीता, शांतिपर्वातील मोक्षधर्म, उद्योगपर्वातील सन- सुजातीय, वनपर्वातील धर्मव्याघसंवाद. यगैरे तत्त्वज्ञानाची माहिती करून देणारी आहेत.. प्रवृत्ति.व निवृत्ति-देशाची सामाजिक, नैतिक, धार्मिक, उन्नति होण्यास त्या देशांतील लोकांत प्रवृत्ति व निवृत्ति यांचे योग्य सेवन न्हावयास पाहिजे, प्रवृत्तीच्या असंत आधीन होऊन विषयसुखाच्या पाठीमागे लागलेला समान किंवा व्यक्ति अवनतीस जाते, अथवा उलट निरिच्छ, निराश राहणे यानेही अवनति होते. प्रवृत्तीचे प्राबल्य-लोमामुळे कंस, जरासंध, दुर्योधन, यांनी त्यावेळी समाजाची हानि केली. जरासंघाने हजारो क्षत्रिय मारले. दुर्योधनाने द्यूतांत पांडवांना हटवले. तेव्हापासून युद्धाला सुरुवात झाली. या वेळी भगवान भीकमाने भगवद्गीतेच्या द्वारे 'निलोंभवृत्तीचा' अर्जुनाम उद्देशून उपदेश फेला - ·. लोभ-प्रवृत्तीच्या अतिरेकाचा परिणाम लोभ आहे. लोभाच्या अति- रेकाने सर्वस्वी नुकसान होते.व्यासांनी एके ठिकाणी सांगितले आहे की या पृथ्वीवर जेवढे म्हणून धन-धान्य, पशू, लिया आहेत तेवढ्या एका माणसाला जरी मिळाल्या तरी त्याचे पुरेसे समाधान होणार नाही. है जाणून माणसाने 'शमप्रधान' वृत्तीने राहिले पाहिजे..- यत्पृथिव्यां ब्रीहियवं हिरण्यं पशयः स्त्रियः। : नालमेकरय तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत् ॥ तात्पर्य टोमाचे प्राबल्य वाढू लागले म्हणजे फपट; जुलूम, द्वेष, निंदा, या दुर्गुणांचे प्राबल्य समाजांत-राष्ट्रांत सुरू होते व त्याचा शेवट रात होऊन तो समाज किंचा ते राष्ट्र लयाला जाते. म्हणून लोभ पाईट. धर्म-संस्कृत पायांतील निरनिराळी धर्माची लक्षणे पाहिल्यास 'धर्म' हा सत्य प प्रेम यांच्यावर आधारलेला आहे. धर्मात मनुष्यमात्राचा विचार मुख्यतः फेला आदे. 'स्पतःची (गायको-मुले, आई-भाप, भाऊ, पहिणी, इतर नातेवाईक, मित्र, अंगरे) व बहुजन समाजाची पारीरिक, मौद्धिक, आमिक, उन्नति करणे हा धर्माचा उद्देश आहे.' धर्मप्रचारकांचे कार्य पूर्ण अशानी, अर्धवटशानी, अशा लोकांच्या मयूर यागण्याने व अरिचाराने समानांत अस्वस्थता उत्पन्न होते, ती माहिती करून पुनः तेथे धर्माच्या उदेशाच्या दृष्टीने चांगली स्थिति निमोग करणा-या साधुसंतांची; व पुढान्याची मोठी परंपरा आहे. आम्हां हिंदूचे वैशिष्ट्य आहे. (परित्राणाय साधूनां विनायचदुप्पताम् । गीता) कारगारासन से भगवान गौतमबुद्धापर्यंत नंतर शंकराचापांदि आचार्य, रामदास, रानेभर तुकारामादि साधुसंत, रामकृष्ण परमहंस, विवेकानंद, दयानंद, भवानंद, शिपाजी, लोकमान्य, गुरुनानक, महात्मा गांधी, म.सावरफर गरे पर्पतम्या भने भेउ पती धर्मप्रसाराचे पाहुननः एमागोजाराचे कार्य भयाइसा फरीत भाले भाहेत.

·ध्याकरण-संस्कृत व्याकरणशास्त्राचा अभ्यास जितक्या फळकळीमें घ पूर्णपणाने मालेला आहे तसा कोटेंही झालेला नाही. भाजपर्यंत हालेले पघालू असलेले व्याकरणाचे संप्रदाय १२ आहेत. एकूण व्याकरण. ग्रंथकार ३०० आहेत. पाणिनीसारखा वैयाकरणी पुढे झाला नाही. सदत् अष्टाध्यायीहतका अलौकिक व्याकरणय झाला नाही. प्राचीनांनी संस्कृत भाषेने व्याकरण म्हणजे वाक्पपृथकरण आगि पन्दपृथकरण केले..पणीच्या 'उपतीचे नियम शोधून काढले, प्रत्येक गधोलादक शब्दांचा सूक्ष्म अर्थ, सावला. भाषा व उपभाषा यांतील संबंध य फरक नोंदविले. भाषेतील सर्व शन्दांचा संग्रह करण्याचा प्रयत्न केला. (शनकोश, प्रस्तावनाखंड ). फाठय-संस्कृतसाहित्यकारांनी काव्याचा फार विचार केला आहे। 'काव्य ' ह्या माब्दाचा अर्थ कधीचे कार्य भसा आहे. विषय-(१) शहरे, समुद्र, पर्वत, अतु, चंद्र, सूर्य, वगैरेचे सविस्तर, अलंकारिक, रसयुक्त, सुंदर वर्णन, हे काव्यांत मुख्यत; असले पाहिजे. नगराणपशैलतुचन्द्रसूर्यादि वर्णनैः । अलकृतमसंक्षिप्त रसभावनिरन्तरम् । (२) काव्याच्या वाचनाने व श्रवगाने उदात्त फल्पना, उत्कृष्ट घियार, थेट मनोवृत्ति, करमणूफ, यांचा उत्तम परिपोष होऊन ऐकणा- रांची मने आनंदाने भरून जाणे ही स्थिति काव्याची असावी लागते. या. दृष्टीने रामायण, महाभारत, रघुवंशादि काव्यांचा अभ्यास केलेल्या व करणान्या लोकांना काव्याची उपयुक्तता सहज पटेल, संगीत-साहित्य संगीतकलाविहीनः साक्षात् पशुः पुच्छविषाणहीनः ! निरनिराळ्या कलामय (६४) जगांत संगीताचा श्रेष्ठ दर्जा आहे. संगी. तांत गायन, वादन, नृत्य यगैरेंचा समावेश होतो. स्वतःल्या 'आनंद होऊन दुसन्यांना आनंदी करणे हे संगीताचे कार्य आहे. मध्यंतरी म्हणजे गेल्या - ·र (१२) बृहत् देशी . ४०वर्षात संस्कृति, शिक्षण, सामाजिक दर्जा, यांनी कमी प्रतीच्या व्यसनी लोकांच्या आधीन 'संगीतशास्त्र' असल्याने संगीताला किंचित् कमीपणा थाला होता, ही स्थिति सोडल्यास वेदकालापासून ते हल्लीच्या कालापर्यंत पुदील संगीतज्ञानी संगीताची उन्नती केली. नांय संस्कृतमंथ दत्तिल .. दत्तिल मतंग पाश्वदेव संगीतसमयसार नतुरकलिनाथ संगीतरत्नाकर रामामाला (विजयानगर) स्वरमेलकलानिधि अदोयल संगीतपारिजात सोमनाप रागयोध पं..दामोदर संगीतदर्पण-रत्नाकर, तुळाजीराय भोगले (तंजावरचे संगीतसारामृतोद्धार महाराज) के.वि. ना. भातसंके, अभिनवरागमारी पी. ज्योतिप-आपल्या प्राचीन लोकांचे ज्योतिषाचे शान पूर्णावस्येस गैले -होते. १२ व्या शतकांत झालेल्या भास्कराचार्याला नंतर कित्येक शतकांनी म्यूटेनन घोधून काढलेला गुरुत्वाकर्षणाचा नियम माहीत होता. पंचक-वेद्यातील ज्ञानसंशोधन अत्यंत मार्मिक आणि खोल कोटी- पर्यंत पोहोचलेले असे आहे. 'धन्वंतरि' स वैद्यकाचा माद्यसंशोधक होय, संस्कृत भाषेतील का गान हिंदुस्थानातून मगदादला व तेथून . अरबस्थानांत, यो ·.. (१३) प्रीस देशांत, नंतर तेथून पश्चिम युरोपांत या पद्धतीने पसरत गेले आहे. बगदादच्या खलिपाने ९५०-९६० मध्ये संस्कृतवैद्यकथांची भाषांतरें फरविली. अलेक्झांडरच्या दरबारामध्ये आपल्या इकडच्या वैद्यांची : सपदंश. बरे करणारे' म्हणून प्रसिद्धि होती. शस्त्रक्रिया-शस्त्रवियेत आमची प्रगति विशेष होती. पाट्यावर मेण सरवून त्यावर अथवा वनस्पति किंवा मेलेला प्राणी यांवर शिक्षण दिलं जात असे. अवयव कापणे, रक्त बंद करणे, गर्भाशयांमधून बाहेर गर्भ काढणे, गर्भाशयावर शस्रक्रिया करणे, मुतखडा काढणे, नेत्रबिंदु कादणे, निखळलेली किंवा मोडलेली हाडे बसविणे वगैरे कामें वैद्यलोक करीत होते. हिमालय, सह्याद्रि यामधील निरनिराळ्या उपयुक्त. वनस्पतींचे गुणधर्म जाणून घेऊन संशोधक पाश्चात्य डॉक्टरांनी युरोपांत व अमेरिकेत त्या नेऊन त्यांच्या तेथे यागा केल्या आहेत. नंतर त्या वनररतींची औषर्षे बनवून आमच्याकडे पाठविण्यात येत आहेत. आपल्या संशोधकांना पूर्वीच्या वैद्यक ग्रंथांचे महत्त्व कळू लागले आहे व आधुनिक पद्धतीने ते वैद्यकांत सांगितलेल्या औषधींच्या गुणधर्माचे परीक्षण, संशोधन, करण्याफ प्रवृत्त झालेले आहेत. त्या कामांत ओ अनुभव येत आहे, त्यावरून : वैद्यक' म्हणजे अनुभव आणि संशोधन यावर रचलेले शास्त्र आहे. (विशनबोध, संपादक-प्रो. माटे. या ग्रंथाधार). शिल्पशास्त्र--नाशिक, वाई, काशी, रामेश्वर, द्वारका, वगैरे ठिकाणची; दगडी जुनी देवळे, त्यांतील गाभारे, सभामंडप, नदी, पिंडी, खांब व त्याव. रील निरनिराळी चित्र, डोंगरांतील लेगी, बुद्धांचे विहार, स्तूप, मुयारे, धर्मशाळा, जुनेवाडे, हौद, वगैरे त्या काळांतील कुशल पाथरवटांची कस- लीही चूक नसलेली अशी कामें पाहिल्यावर आमचे पूर्वज हलोमा इंजी. नियरिंगच्या बाबतीत.बरोबरी करणारे होते, हे निश्चित होते.

·(१४) ..अर्थशास्त्र-व्यक्तीच्या उद्योगापासून समाजावर कोणते परे वाईट परि- णाम होतात आणि सामाजिक परिस्थितीचे व्यक्तीच्या धंदेविषयक उद्यो. गावर मोगते परिणाम होतात हे मुख्यतः गंगणारे शास्त्र. चित्रकला, पाकशास्त्र, शिलालेख, चाणक्याचें नीतिशास्त्र विगैरे. वरील असलेले संस्कृत ग्रंथ पाहिल्यास अथवा हली विद्वानांकडून संस्कृतातील निरनिराळ्या विषयावर होणारी भाषांतरे, नवीन संशोधनें, उपयुक्त असे अप्रसिद्ध ग्रंथांचे प्रकाशन करणा-या संस्था पाहिल्यास संस्कृत वाङ्मय सर्वांगपरिपूर्ण असे आहे हे सिद्ध होते. कारण 'जै घाङ्मय निकामी ते कालाच्या प्रवाहात केव्हांच नाहिसे होते. आणि जे वाङ्मय उपयुक्त, दमदार, तेजस्वी, मनोहर, असते तेच टिकून राहते.' या दृष्टीने संस्कृत वाङ्मय' हे 'अक्षरवाङ्मय' आहे म्हणजे नाश न पावणारे असे आहे म्हणूनच त्याला जगांत श्रेष्ठप्रतीचा मान मिळाला है मान्य फरावे लागेल, उपकारस्मरण-(अ) सर्वाना संस्कृत भाषेच्या अध्ययनांकडे प्रवृत्त करणान्या हा पुस्तकाच्या प्रकाशनाला आर्थिक मदत देऊन सर्वांना संस्कृतभाडादर्शन घडविण्याने पुण्य मिळविणा-या च उपयुक्त काम कर- णान्या तरुणांना हस्तेपरहस्ते मदत करून नेहमी प्रोत्साहन देणान्या अशा गृहस्थांनी व विशेषतः रल्हीच्या युद्धजन्य महागाईच्या परिस्थितीत पांढरा फागद मिळत नाही परंतु मुंढव्याच्या टेकन पेपरमिलचे माजी व्यवस्थापक, श्रीमंत एफ्. डी. पदमजी, यांनी या पुस्तकाचे महत्व जाणून पुस्तकाला स्वागणारा सर्व कागद देणगी दिला म्हणूनच हे पुस्तक वाचकांच्या हाती देण्याची संधि मला मिळत आहे. या देणगीबद्दल श्रीमंत एफ्. डी. पदमजी यांचा मी अत्यंत प्राणी आहे. (भा) ज्यांनी मला थैधिकाश्रम पुणे, येथे आणून ठेऊन संस्कृतादि- धाच्या अध्ययनाको प्रात्त फेलें अशा कै. .गु. विनायक महाराज स्वरे ·(१६) (1) विशेषतः आमन्या न्यूग्लिशरकूलचे सुपरिटेंडेंट प्रो. वि. ना. कुभारे, एम्. ए. गानी मला स्कूलमध्ये सरहतभाषा शिकविण्याची सधी देऊन नेहमी प्रोत्साहन दिले याबद्दल प्रो. कुमारे याचा मणी आहे. (उ) श्री वि. सि. चितळे, ची. ए. पी. टी. डी. असिस्टट मुपरि. टेंडेंट (रमणनाग), श्री. मो. गो. करमरकर, एम्. ए. बी. टी. (अ. सुपरि टेडेन्ट, नानावाडा ) श्री जोशी, एम्. ए. बी. टी (असिस्टट मुपरिटेंडेंट नानावाहा ) श्री. गोंधळेकर, एम्. ए. बी. टी. (अ. सुपरिटेंडेट, रमण माग) यानी वेळोवेळी दिलेल्या प्रोत्साहनानइल भी प्राणी आहे. (ऊ) फै. विष्णुपत उप मामासाहेब देशपाडे (माझे श्वर) या या सूचनाचा प पुस्तकाचा तद्वत् श्रीमती लक्ष्मीनाई बोपर्डीकर, सेवा- निवृत्तशिक्षिका ( माझ्या आतेपासू) याच्या समही असलेल्या संस्कृत विषयक मराठी पुस्तकाचा व प्रोत्साहनाचा मला अत्यत उपयोग झाला माणदल स्पाचा मी ऋणी भाहे. श्री. श. वि. रेले, व श्री. मधुकरपत साठे, व्यवस्थापक प्राशप्रेस, वाई यानी पुस्तकाचे छापण्याचे काम सुबक व वेळेवर करून दिले याबद्दल त्याचे आभार मानतो. या पुस्तकात चागले ने गुण असतील त्याचे सर्व श्रेय माझ्या गुरूकडे आहे. मात्र दोपाबद्दल मीच जबाबदार आहे. वाचकाना येणा-या अडची निया दोप मला कळविल्यास मी सुधा- शन. एवढे सागून हा 'सस्कृतभाडारपरिचय' वाचकांच्या हाती देतो. . ४०८ नारायण पेठ, ना. वा. तुगार मुजामाचा बोळ, पुणे. गुरुवार ता. २३ जुलै १९४२

·अनुक्रमणिका
१
विपय
पृष्ठ
संस्कृतभाषापरिचय
भाषाभेदपरिचय (भाषा व्याख्या, महत्त्व, संस्कृतपोटभेद ) २-३
वेदपरिचय (निवडक सार्य मंत्र, वेदसंशोधक, वेदसशोधन संस्था) ४-६
रामायणपरिचय ( राम, सीता, लक्ष्मण, भरत, याची योग्यता, ७-१.
रामायणकथानक, निवडक सार्य मुभाषित)
महामारतपरिचय (महाभारतकथानक, विद्यार्थ्यांचे अर्जुनाप्रमाणे ११-१५
लक्ष्य असावे, निवडक सार्य सुभाषिते)
भगवद्गीतापरिचय (गीतेचा प्रचार कसा झाला, निवडक
सार्थ सुभाषिते)
धर्मपरिचय (ध्याख्या, स्मृति व त्यांतील विषय )
धर्मपुस्तकें (संस्कृत, मराठी, दिवंगत व विद्यमान धर्मप्रचारक, २१-२२
हिंदु समाजोद्धारक वाड्मय)
धर्मकोप्टक ( धर्माचे संस्थापक्र, ग्रंथ, मापा)
२३-२५
व्याकरणपरिचय (व्याख्या, उपयोग, वैय्याकरणी, प्रथ)
२५-२६
काव्यपरिचय-रघुवंश (फान्यव्याख्या, १ ते १९ सर्गातील २७-२९
थोडक्यात माहिती, खुवंशवृक्ष, निवडक मुभारित)
कुमारसंभवपरिचय ( १ ते १७ सर्गातील घोडक्यात माहिती, ३०-३१
सुभाषिते)
किरातार्जुनीयपरिचय ( १ ते १८ सगांतील थोडक्यात माहिती, ३२-३५
मुभाषित)
.

·. , ५ ,९७-९९ शिशुरालवधपरिचय (श्ते२० रागातील थोडक्यात माहिती,सुभाषित)३६-३७ नेपघचरितपरिचय ( नलदमयती-आख्यान, सुभाषित,) १८-४१ फविपरिचय-व्यास, वाल्मीकि, कालिदास व भारवि याच्या आख्यायिका. ५२-५२ संस्कृतकोशपरिचय, पंचतंत्र, हितोपदेश, नात्यशास्त्र, प्रसिद्ध १५ नाटके व त्यांचा कर्ता, अंक, टीका, टीकाकार, परिचय ५३-६४ शाकुंतल परिचय - कादंबरी, संगीत, ज्योतिप, यांचा परिचय ७६-८१ शिल्पशास्त्रपरिचय ८१-८७ अर्थशास्त्रपरिचय, निवडक सार्थ चाणक्यसूत्रे आयुर्वेदपरिचय ९३-९६ चित्रक्लापरिचय पाकशास्त्रपरिचय * सुभापितग्रंथपरिचय, संस्कृत भाषेतील चरित्र १०२-१०४ संस्कृत शिलालेख व ताम्रपट यांचा परिचय २०४-१०७ संस्कृत अध्ययनपद्धति, शास्त्रप्रेयप्रकार कोटक प्राचीन व विद्यमान संस्कृतविद्यापीठे, संस्कृतपाठशाळा माजी दिवंगत व विद्यमान-संस्कृत पडित ११२-११५ मानी दिवंगत पं विद्यमान आग्लशिश्चित संस्कृत पंडित, प्रोफेसर पाश्चात्य विद्यमान सस्कृत पंडित ११८-११९ संस्कृतशस्त्रिया-वेद-उपनिषद्-वालीन, आधुनिक प्रसिद्ध संस्कृतज्ञ लिया, युरोपातील संस्कृत स्त्रिया, संस्कृत शिक्षिका ११९-१२५ जगन्नाथ शंकरशेट संस्कृत खालरशिप व यमुनाबाई दळवी संस्कृत स्कॉलरशिप मिळविलेल्या विद्यार्थिनींची यादी १२५-१२८ .

·"
I
.
मनोरंजक, बुद्धिबळ, गंजिफा-यांचा परिचय
१२८-१३१
संस्कृत म्हणी (न्याय ), मराठी म्हणींचा संस्कृत पेहराव
१३१-११६
प्रचारांतील संस्कृत उद्गार
१३७-२४०
निवडक सुभाषितसंग्रह
१४१-१४३
ग्रंथालयपरिचय
१४३-१४५.
संस्कृतभाषेसंबंधी थोरांची मते
युरोपियनांचे, संस्कृतबद्दल उद्दार
१४७-१४९
विद्यमान संस्कृत मासिके
युनिव्हर्सिट्या
मुंबई युनिव्हर्सिटीच्या संस्कृत स्कॉलरशिपा व प्राइस १५१-१५२
संस्कृतपरीक्षा ( सरकारी, युनिव्हर्सिटी, संस्थान, खाजगी), १५२-१५३
संस्कृतमंथप्रकाशनसंस्था
संस्कृत विषयी माहिती देणारी मराठीतील य इंग्लिशमधील १५४-१५७
पुस्तकें
संस्कृतवक्तृत्वसभा, संस्कृतअध्यापकरामिति
१५७-१५८
हायस्कुलोपयुक्त सरकारी मंजुरी असलेली पुस्तकें
१५८-१७४
संस्कृत फॅटलोंग, पुस्तक विक्रेते
१७४-१७६

·शुद्धिपत्र पान'. शुद्ध . ur २७ २७ ܚ ܟ ܝ܀ ओळ अशुद्ध २४ (प्रस्तावना) वैधिकाश्रम वैदिकाश्रम नित्य नित्यं सिंहफल सिंहफलं ६ में कै. विष्णुउवा जोग. श्री. आठले, भिडे. कै. देशमुख यासेयं कृते यासेऽर्थकृते उपदेश युजे उपदेशयुजे स्थातु स्थातुं नाकाया नौकाया ३ शूलेच शूले च निदानं तथा निदानं शमनं तथा सुसमाधनम् सुखसाधनम् २२ शादोदकं शुद्धोदकं पोलमधील पोलडमधील रिचस रिसर्च १९ मध्ये किंमत १२ आणे याच्यापुट (भाग २ रा य ३ रा प्रसिद्ध होत आहेत). m.ur ९४ ११८ २.

·ॐ संस्कृतभांडारपरिचय. संस्कृतभाषापरिचय. महत्त्व-संस्कृत भाषा ही बहुमोल अशा प्राचीन वाड्मयाची एक मोठी खाणच आहे. म्हणून या भाषेचा अभ्यास १ भाषाशास्त्र. २ इति- हाससंशोधन. ३ सनातनवैदिकधर्म. ४ तत्वज्ञान. या दृष्टींनी सर्व जगाला उपयुक्त असून वेद ( ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्व- वेद, ), वेदांगे ( शिक्षा, कल्पे, व्याकरण, निरुक्त, छंदै, ज्योतिष), प्राचीन सहा शाखें ( दर्शनें- न्याय, वैशेषिक, सांख्य, योग, पूर्व- मीमांसी, उत्तरमीमांसा (वेदांत). स्मृति, पुराण, काव्य, अलंकार, नाटयं- शास्त्र, नाटके, चंपू, भाण, वैयक, संगीत, शिल्पशास्त्र, अर्थशास्त्र, चित्र- कला, पाकशास्त्र वगैरे आपल्या पुरातन याङ्मयविभागाचे आपणास ज्ञान करून देण्याचे संस्कृतभाषा हेच एक उत्तम साधनं आहे. इतकेच नव्हे तर पालीभात जशी चौद्धांची ग्रंथनिर्मिति आहे किंवा अर्धमागधीत जशी जैनांची ग्रंथनिर्मिति झाली तशी संस्कृतभाषेतही झाली असल्यामुळे त्या मतांचेही ज्ञान करून देण्याचे साधन संस्कृतभाषा आहे. संस्कृत- भाषेचे महत्त्व ओळयन युरोपांतील सर्व युनिव्हर्सिट्यांचन संस्कृत- भाषेचा अभ्यास मोठ्या आरयापूर्वक केला जातो. संरकृतभाप्पा गुणांची पारख होप्पास व तिचा युरोपांत प्रचार होण्यास मॅक्समुलर वैगेरे पाचात्य संस्कृतपंडितांच निरपेक्ष परिश्रमच कारण शाले. सं.भा.प."

·संस्कृतभाण्डारपरिचय हिंदुलोकांचा सर्वच जीवनक्रम धर्मप्रधान असल्याने संस्कृत- भाषेचा अभ्यास हिंदुमात्रास इतरापेक्षा जास्त फायदेशीर आहे म्हणू- नच हायस्कुलांतील चायीपासून ते मॅट्रिक पर्यंत व पुढे एफ्. बाय • ते एम्. ए. पर्यंतच्या अभ्यासक्रमांत संस्कृतभापा ठेविली आहे. भापा भाषा आपल्या अंतःकरणांतील अभिप्राय दुसऱ्याला समजून देण्या- करिता उच्चारला जाणारा जो आवाज त्याला भापा असे म्हणतात. पोटभापा-भाषा ही समाजाच्या ताब्यात असते (तसा समाजहि भाषेच्या तान्यान असतो ) संस्कृति, धर्म, सत्ता, लढाई, दुप्फाळ, उच्चनीचभाव, धरणीकंप, धगैरे कारणानी समाजाच्या स्वरूपांत पालट होतो त्यामुळे भाषा बदलते. नंतर त्या भाषेला 'पोटभापा' असें नाव पडते, पुढे ती भाषा मुख्य भाषेसारखी होऊन दुसरी भाषा निर्माण करणारी होते. भाषाफरक-इंग्लिशचे उदाहरण घेतल्यास १ जुने इंग्लिश, २ चॉसर इंग्लिश, ३ शेत्रसपीअर इंग्लिश, ४ व्हिक्टोरियन इंग्लिश, असे काला- प्रमाणे भाग पडतात. त्याशिवाय १ कॉर्नवाल इंग्लिश,२ यार्क इंग्लिश, ३ लंडन इंग्लिश, असे पोटभेद इंग्लिश भाषेचे आहेत. मराठी पोटभेद-१ यादवकालीन मराठी ( ज्ञानेश्वर, नामदेव, हेमांडपंत वगरे). २ बहामनी काठीन मराठी ( एकनाथ, दासोपंत, ). ३ शिकाटीन मराठी (रामदास, तुमसराम) १ पेशवे यागन मराठी (मोरोपंत, रामजोशी). ५ इंग्रजकालीन मराठी - हो, चिपगार, टिकार, ता यामाहेब केळकर, जोगी, अने, फडके, साटेकर, त्याचप्रमाणे संरकत पोटभेद-१ वेदकालीन संस्कृत. २ बाक्षणकालीन संस्कृत. .

·तलाव भापाभेदपरिचय ३ उपनिषद्कालीन संस्कृत. ४ रामायण-महाभारतकालीन संस्कृत. ५ कालिदासादि कविकालीन संस्कृत, असे संस्कृतभाषेचे पोटभेद आहेत. तात्पर्य-एक राजकीय सत्ता, एक धर्म, एक संस्कृति, एकच सुधारणा, असे असेल तर मूळच्या भात फारसा फरक होणार नाही, तसे न घडल्यास भाषाभेद थांबत नाहीत. संस्कृतभापा व हल्लीच्या देशी भाषा यांना जोडणारे काही दुवे. संस्कृत पाली अर्धमागधी मराटी तडाक (ग) तळाक तला नापित न्हापित, नहापित न्हावि न्हावी, हिंदी-नाई दोहद दोहळ डोहळ डोहाळा मत्कुण मंकुण दिकुण टेकुण भिक्षाचारी भिक्खाचारी भिवसाआरी भिकारी पुस्तक पोत्यक पोत्य पोथी आर्द अल उल्छ ओट संस्कृत पाली अर्धमागधी हिंदी गुजराथी मराठी भगिनी 'भगिनी महिणी यहिन बहेन बदीय अंब अंत्र आधु খা पश्चात् पीछे पष्टी सिंग सिंग सींघ शिंगई सिंग पोडश सोळस सोरस सोटह पोषी . आम्र आम पच्छा पष्ट ... सोल सोटा १६ ·४ संस्कृतभाण्डारपरिचय नाही.भाग्याची व अभिमानाची गोष्ट ही की असें उत्कृष्ट नाङ्मय शत्रु- हल्ला, जाळपोळ, जलप्रलय, धरणीप, वगरे सकटातून आर्यलोकानी जसेच्या तसेच गुरमुखाने सया घेऊन वशानुश पाटातरात ठेऊन सरक्षित केले हे हल्लीच्या रैदिक व धार्मिकनृत्य चालविणारे पुरोहित ( याज्ञिक ), वगरेच्या पठणावरून कळत. प्राचीन माननसमाजाचे धर्म, आचार, भावना, वगरेचे उत्तम प्रतिबिंग वेदामध्ये दिसते म्हणून मॅक्समुलर वैगेरे युरोपीयन सस्कृत पडितानी वेदाच्या अभ्यासाकरिता आयुष्य खर्च केले व वेदाचे भाषातर करून आर्यसस्कृतीचा प्रचार पेला तरी आम्ही वैदिक वाड्मयाचा अभ्यास करून आयांच्या सस्कृ- तांचे दर्शन घ्याने हे साहग्किच आहे. घेदाचे पोनिभाग--१-संहिता-ह्या सहितत, स्तोत्रे, प्रार्थना, आशी- दात्मक सूक्त, यज्ञाचे मत्र आहेत. २ ब्राह्मण (गद्यप्रय)- ह्यात देवा- दिकाच्या गोष्टी, यज्ञाविषयी विचार. निरनिराळ्या ऋतूतील क्रिया व्यावहारिक व आध्यामिक महत्व वर्णन केले आहे. ३ आरण्यके व उपनिपदें- हात ऋषींचे ईश्वर, जग, मनुष्य, याचे परस्पर सनध काय आहेत वगरे आध्यामिक विचार आहेत. श्रुतीचा शेवटचा भाग म्हणून पास वेदांत असे म्हणतात. गायत्रीमंग-जो आमच्या बुद्धीना प्रेरणा देतो त्या सनितृदेयाच्या स्पृहणीय अशा तेजाचे आम्ही चिंतन करतो. वसयितुंवरेण्यं भगी ट्रेयस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् श्रमस्तुति-१ अगाशिवाय धीची प्राप्ति होत नाही. (नानानान्ताय भारम्निा ऐ. मा. १५.)

·घेदपरिचय २ श्रमाशिवाय देव सख्य करीत नाहीत. न ऋते प्रान्तस्य सख्याय देवाः । उ. ४-३३-११ बलोपासना-हे ईश्वरा, तूंतेजस्वी, वीर्यवान, ओजस्वी (ब्रह्मचारी, कांति- मान), उत्साही, सहनशक्तीने युक्त असा आहेस, तूं माझ्या ठिकाणी तेज, वीर्य, बळ, सामर्थ्य, उत्साह, उत्पन्न कर. हे गुण माझ्यांत विकास पायोत. तेजोऽसि तेजो मयि धेहि । वीर्यमसि वीर्य मयि धेहि । बलमसि यलं मयि धेहि । मन्युरसि मन्यु मयि धेहि । . सहोऽसि सहो मयि धेहि । यज. १९-९ ब्रह्मचर्यमहिमा--ब्रह्मचर्यरूपी तपामुळे देवांनी मृत्यूचा नाश केला. ब्रह्मचर्येण तपसा देया मृत्युमुपाघ्नत । अथर्ववेद १७-७-१९ आयुष्य-(१) १०० वर्षे आम्ही जगू या. १०० पे पाहू या. (२)१०० वर्षे दीन न होता राहूं या. (३) १०० वर्षे पुष्ट होत राहू या. ( ४ ) अजिंक्य होऊन १०० वर्षे जगू या. (१) पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् । ऋ. ७-६६-१६ (२) अदीनाः स्याम शरदः शतम् । भूयश्च शरदः शतान् । (३) पूपेम शरदः शतम् । भूयसीः शरदः शतात्।भययेद १९-६७ (४) अजिताः स्याम शरदः शतम् । ते. आर. ४-१२ राजसंस्थेचे धोरण-मी या प्रजाजनांची शखा राखीन, याप्या राष्ट्राची शूर पुरुषाच्या साह्याने मी उन्नति करीन. या राष्ट्राचे क्षात्रतेन नादिरों होणार नाही, अशी दक्षता घेईन. त्याप्रमाणे विद्वानांच्या मदतीने प्रजेच्या विजयशाली मनाचें, उत्साहाचे, नेहमी रमन करीन. एगमगायुधासंग्याम्यगां राष्ट्र मुरीरं यधयामि । हाम- जरमस्तु जिष्ण्येषां पिचं विश्वऽयन्तु देयाः। अपवर १-११-५ ·६ संस्कृतभाण्डारपरिचय कर्तव्य-तूं आईला देवाप्रमाणे मान, वडिलांना देवाप्रमाणे मान, शिकविणाराला देवाप्रमाणे मान, मातृदयो भय। पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । तैत्तिरीय आरण्यक प्रार्थना-हे परमात्म्या, तूं आम्हा गुरुशिष्यांचे रक्षण कराये, दोघांकडून मोठे पराक्रम होऊ देत, आमचें ज्ञान तेजस्वी राहावे, आम्ही एकमेकांचा द्वेप करूं नये, नेहमी शांति असो. ॐ महनाववतु । सहना मुनस्तु । सुहवीर्य करवायहै । तेजस्थिना पीतमस्तु । मा विद्विपा चहै। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। कृः यजुवेंद. प्रपाठक, ८. वेदसंशोधक--१ यास्काचार्य २ सायणाचार्य ३ दयानंदसरस्वती ४ ईश्वरचंद्र विद्यासागर ५ शं. पो. पंडित ६ कै. का. या. टेलेशास्त्री वाई. .प्रो. राजवाडे, पं. चित्रावशास्त्री, पं. धुंडिराज दिक्षित वापट श्रीताचार्य, श्री. बाबासाहेब पटवर्धन. चंगरे आधुनिक भारतीय व मॅक्समुलर, व्हिटने, याकोबी, पौगरे युरोपियन. वैदिक संशोधन संस्था-१ वैदिक संशोधन मंडळ, पुणे २ स्वाध्याय- मंडळ, औंध. ३ स्वाध्याय मंदिर, पांचवड जि. सातारा. वेदाच्या संबंधी माहिती देणारे ग्रंथ-कै. डॉ.श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांचा मराठी भात 'ज्ञानकोश' भाग २ वेदविद्या प्रकरण. कै. का. वा. टेले शास्त्रीकृत वेदविचार'. . रामायण परिचय महत्त्व-रामायणांत वैयक्तिक सद्गुणांची पराकाष्टा दिसते म्हणून रामायण हे व्यक्तिधर्माचा आदर्श ग्रंथ आहे. किंवा अनार्यसंस्कृतीवर आर्य संस्कृतीचा विजय कसा झाला ते दाखविणारा ग्रंथ आहे.

·७ - रामायणपरिचय कांडे-१ बालकांड (सर्ग ७७), २ अयोध्याकांड (सर्ग ११९), ३ अरण्यकांड, (सर्ग ७५), ४ किष्किंधा कांड (सर्ग ६७), ५ सुंदरकांड (सर्ग ६८), ६ युद्धकांड (सर्ग १३१), ७ उत्तर- कांड (सर्ग १११). रामाची योग्यता-१ प्रजानुरंजनी, २ योद्धा, ३ संकटाच्या वेळी न डगमगणारा, ४ पितृभक्त, ५ गुरुभक्त, ६ सत्यवचनी, ७ एक- पत्नीव्रती, ह्या विशेषणांच्या वरून रामाचे चरित्र डोळ्यापुढे येते. सीतेची योग्यता-- पतिव्रता स्त्रियांच्या पंचकांत सीतेची गगना होते. अहल्या द्रौपदो सीता तारा मंदोदरी तथा। पंचकं ना स्मरेन्नित्य महापातकनाशनम् ।। विशेषगुण- शरिराला कितीहि कष्ट पडोत, कितीहि दुःखे येवोत पण आपल्या मूळ ध्येयांत, दानतीत, थोडासुद्धा फरया होऊ द्याच्याचा नाही. हा सीतेच्या वर्तनाचा 'आदर्श' आहे. सीता ही सौजन्य, पवित्रता, पातिव्रत्य, यांची जिवंत मूर्ति आहे. लक्ष्मणाची योग्यता- पित्याचे वचन पाळण्याकरितां राम व सीता यांना १४ वर्षे वनवास पत्करावा लागला. परंतु यक्ष्मणाला वनवासाचा त्रास सोसण्याची काय जसरी ! तर केवळ बंधुप्रेम, बंधुसेवा, हेच मुख्य कारण आहे. रामाने लक्ष्मणाला वनवासांत जाण्याचे वेव्य 'तू परत जा' असे सांगितले तेव्हां सक्ष्मणाने असे उचर दिलें की 'पाण्याबाहेर काढलेला मांसा जसा जिवंत राहात नाही तशी नाही स्थिति होईल.' भरताची योग्यता- केपीने 'भरत ' नावाच्या मुलाकरितां भयंकर मेापवाद सोसून दारय राजाया ( आपल्या . आपत्या ·संस्कृतभाण्डारपरिचय नरन्याला) त्रास होईल माची पर्वा न करितां साला वचनांत पकडून राज्य मिळविलें, अशा राज्याचा भरतार्ने सतः उपभोग घ्यावयाचा. पण ते न करिता उलट त्याने राज्य रामाच्या स्वाधीन करण्याची खरोखरीच जरूर नव्हती परंतु अर्म, अपकीर्ति, होईल यामुळे भरताने राज्यत्याग केला. सगळ्यांच्या त्यागापेक्षां भरताच्या त्यागाला जास्त महत्त्व आहे. मारतीची योग्यता- रामाचे सेवरत्न, सीताशोवनादि काय, पराक्रम वगैरेमुळे मारुतीची योग्यता अधिक आहे. रामायण कथानक - कोसल देशाच्या दशरथ नावाच्या राजाला कोसल्या, ककेयो, सुमित्रा, अशा तीन बायका होत्या. राम, लक्ष्मण, भरत, शनुन, असे चार मुलगे होते. रामाची माता कौसल्या. पानी-सीता, पुन-लव आणि कुश. लक्ष्म- णाची माता-सुमित्रा पत्नी-उर्मिळा. भरताची माता कैकेयी, पत्नी- मांडवी. शत्रुनाची माता-सुमित्रा. पन्नी-श्रुतकीर्ति. विदेह देशाच्या •जनक नावाच्या राजाने आपली कन्या सीता हिच्या लग्नासाठी असा पण लाविला की--- जो कोणी धनुष्य ( शिरधनुष्य ) वारुतील त्याला मी सीता देईन' त्याप्रमाणे रामाने मनुष्याला न पेलणारे असे ते धनुष्य वाकवून मोडून मोडून टारले. नतर सातेचे रामाशी ला लागले. दशरयाच्या मनात रामाला राज्या- वर बसवा, असे होते. परंतु कैकेयीला ते न पटल्यामुळे तिने मागून घेतलेल्या दोन वराचा उपयोग असा केला की १ भरताला राज्यावर बसविणे. २ रामाला वनवासाला धाडणे त्याप्रमाणे दशरथाला नाइलाजास्तव साति यानी रागी, नंतर रामानें बनवास पचरला, रामाबरोबर त्याची पानी-सीता, भाउ-रदमण हेही गेलें. काही दिवस .

·. रामायणपरिचय ते सर्वजण नाशिक जवळील पंचवटीतल्या तपोवनांत राहिले. तेथे शूर्पणसा' नावाची रावणाची बहीण त्यांना भेटली व तिने रामाशी लग्न लावण्याची इच्छा दाखविली. परंतु रामाने मी विवाहित आहे. लक्ष्मणाला तूं वर असें सांगितले. लक्ष्मणाने तिचे नाक कापून तिला . हाकलून दिले. नंतर ती शूर्पणखा आपल्या भावाकडे म्हणजे राय- णाकडे गेली व त्याला तिने घडलेली सर्व हकीकत सांगितली. त्यामुळे रावणाला भयंकर राग आला व अपमान वाटला. त्या प्रसंगाचे हे काढावे ( सूड उगवावा) म्हणून भिक्षेकऱ्याच्या वेगाने येऊन राय- णाने सीतेला फसवून नेली. राम-लक्ष्मण यांना ते कळल्यावर त्यांनी रावणाबरोबर युद्ध करून सीतेची सोडवणूक करण्याचे ठरविलें. नंतर ते निघाले तेंव्हां ज्या 'सुग्रीव ' नावाच्या राजाला 'पाली' नावाप्या त्याच्या भावाने राज्यभ्रष्ट केले होते त्या वाटीला राम-लक्ष्मण यांनी ठार मारून सुप्रीवाला परत त्याचे राज्य मिळवून दिले. पुढे सुग्रीवाने रामाचे उपकार मनांत टेऊन आपटे सन्य स्याच्या मदतीसाठी दिले. नंतर रामाचे व रायगाचे भयंकर युद्ध झाले त्यांत रामाने रावणाचा पराजय करुन ठार मारले. --

·.
१०
संस्कृतभाण्डारपरिचय
सज्जनांचे चारित्र्य है भूपण आहे. सन्तभारित्रभूपणाः।६-११३-४२"
उत्साह-उत्साही माणसे कोणत्याही कायांत एचून जात नाहीत
उत्साहवन्तः पुरुपा नावसीदन्ति कर्मसु । ४-१-१२३
लक्ष्मण रामाला म्हणतो-हे आर्या, उत्साह हा असंत बलवान
आहे. उत्साहापेक्षा दुसरें श्रेष्ठदर्जाचे असें बल (सामर्थ्य ) नाही.
उत्साही माणसाला जगामध्ये मिळण्यास अशक्य असे काहीच नाही.
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।
सोत्साहत्य लोकेषु न किश्चिदर्षि दुर्लभम् ॥ ४-१-१२२
मूर्ख-कोणत्याही कर्माला सुरुवात करण्याच्या वेळी त्याच्या फला-
संबंधी उत्कृष्टभाव, निकृष्टावस्था व गुण-दोप, जो जाणीत नाही त्याला
मूर्ख म्हणतात.
गुरुलायमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।
दोपं या यो न जानाति स वाल इति होच्यते ।। २.६२-७
श्रेष्ठ- जो मनुष्य उच्चारिलेले शुभ किंवा अशुभ बाक्य खरे करून
दाखवितो तोच वीरपुरुष श्रेष्ठ होय.
'शुभं वा यदि चा पापं यो हि पाक्यमुदीरितम् ।
सत्येनप्रतिगृहाति स चीरः पुरुपोत्तमः ।।५-३०-७२
रागीट माणसाला सर्व भितात
सर्व चण्डस्य बिभ्यति । ६-२-२१
वडिलांच्या मर्जीप्रमाणे वागणाऱ्याला स्वर्ग, द्रव्य, धान्य, विद्या,
आणि सुख ह्यापैकी काहीच दुर्लभ नाही.
स्वर्गों धनं वा धान्यं वा विद्याः पुत्राः सुखानि च।
गुरुवृत्यनुरोधेन न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ २-३०-३६
.

·महाभारतपरिचय
भाषांतरे- ‘मराठी, १ चिपळुणकर आणेि मंडळी. पुणे. भाग
३. किंमत रु.१५.
२ कै. पा. लेलेशास्त्री कृत, ही सर्व दुर्लम.
महाभारत परिचय
एक लक्ष श्लोकांचा 'महाभारत' ग्रंथ आहे. यांत १ आदिपर्व.२ सभा-
पर्व. ३ वनपर्व, ४ विराटपर्व. ५ उद्योगपर्व. ६ भीमपर्य. (भगवद्गीता.) ७
द्रोणपर्व. ८ कर्णपर्व. ९ शल्यपर्व. १० सौप्तिकपर्व. ११ त्रीपर्व. १२
शांतिपर्व. १३ अनुशासनपर्व. १४. आश्वमेधिक पर्व १५ आश्रमवासि-
पर्व. १६ मौसलपर्व. १७ महाप्रस्यानिकपर्व. १८ स्वर्गारोहणपर्व.(१९
हरिवंशपर्व-महाभारतपर्व ) अशी अठरा पत्रे आहेत.
वेदामध्ये जितका विषय आहे तितका सर्व विषय भ्यासांनी
महाभारतांत सांगितला आहे म्हणून यांस पांचवा येद असे म्हणतात.
ते. वाचण्याचा सगळ्या जातींना अधिकार आहे.

·१२ संस्कृतभाण्डारपरिचय चा सामना झाला, त्यामध्ये अर्जुनाने नेम मारण्यात पहिला नंबर पटका- विला, त्यामुळे दुर्योधनाल ते बरे वाटले नाही म्हणून त्याने पाच पाडनाना ठार मारण्याचे ठरविले व साना सान पाठविले आणि ज्या ठिकाणी ते वस्ति क्रून राहात होते त्या ठिकाणाला आग लागली%3B परतु त्याचा माडन मारण्याच्या दृष्टीने काहीहि उपयोग झाला नाही. नतर 'द्रुपद' नावाच्या पाचाल देशाच्या राजाने आपल्या मुलीचे स्वयर आरभिले. अर्जुनाने पण ' जिंकल्यामुळे द्रौपदीने अर्जुनाला वरले. लग्नाच्या संबंधामुळे पाडयाना द्रुपद राजाचे साहाय्य लाभले, त्यामुळे पाडयानी राज्याचा हिस्सा मागितला. पुढे हस्तिनापुरी आणि गगानदीच्या काठचा सर्व प्रदेश कौरवानी आपल्याकडे ठेवला य यमुना ' नदीच्या काठचा प्रदेश पाडवाना दिला. दिल्ली जवळ एक्दा धर्मराजाला धूत खेळण्याररिता दुर्योधनाने योला- विले व कपटाने द्यूत 1 जुगार) खेळून धर्मराजारडून राज्य लुबाडून घेतले आणि बारा वर्षापर्यंत त्याना वनवासात राहण्याची अट घातली. त्याप्रमाणे पाडवानी बारा वर्षे वनवासांत धारयून एक वर्ष चिराट राज्यात अज्ञात स्थितीत घालनिले. नतर कोरवाच्यारडे राज्याची मागणी केली. दुर्योधनाने ती नाकारली म्हणून पाडयानी आपल्या न्याय्य हक्कासाठी युद्ध वेलें. द्वारकाधीश भगवान श्रीकृष्ण पाडयाचा मित्र व साहाय्यकर्ता होता. अर्जुनाने सुभद्रा नावाच्या श्रीकृष्णाच्या बहिणीशी विवाह केला. युद्धात अर्जुनाच्या रथाचा श्रीकृष्ण सारथी चनला होता. युद्धात पाडयाना विजय मिळाला. धर्मराजाने काही काळ राज्य केले. नतर अर्जुनाच्या नातवाला म्हणजे परिक्षिताला राज्यानर वसवून सर्व पाडय हिमालयात गेले.

·१४. संस्कृतभाण्डारपरिचय शरिरावर रोमांच (आनंदाने ) उभे राहिले व ते म्हणाले 'अर्जुना, बाण सोड' त्या बरोबर भासपक्षाचे डोके खाली पडले. सुभापित विद्येचे शत्रु(१) दुर्लक्ष्य, घाई, स्तुति, हे तीन विद्येचे शत्रु होत. अशुश्रपा त्वरा शापा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः ॥५-४०.४ सुख-(२) आळसांत अगोदर सुग्व घाटते, परंतु त्याचा शेवट दुःखांत होतो. उद्योग करण्यांत अगोदर दुःख वाटते परंतु त्यापासून शेवटी सुख होते. सुखं दुःखान्तमालस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम् । १२-२७-३२ उत्तमांचा सहवास-(३) नेहर्मा सिंहाच्या जवळ असणारा त्याचा अनुयायी सिंहच बनतो. सिंह ज्याच्या बरोबर आहे. तो स्वतः सिंह जरी नसला तरी त्याला सिंहाप्रमाणेच फळ मिळतें. सिंहस्य सततं पाा सिंह एयानुगो भवेत् । असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥ १२-११९-११ जो स्वतः सिंह असूनही कुत्र्यांच्या जमावामध्ये राहतो आणि सिंहाप्रमाणे कर्माचे फळ मिळविण्याची इच्छा करतो त्याला कुत्र्यांच्या सहवासांत असेपर्यंत तसें फळ मिळणे शक्य नाही. यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिहकर्मफले रतः । नस सिंहफल भोक्तुं शक्त: श्वभिरूपासितः ।। १२-११९-१२ पंडित-बोलका, निरनिराळ्या मनोरंजक गोष्टी माहीत असलेला, समय- सूचक, ग्रंथाचा अर्थ ताबडतोब सांगणारा, तो मनुष्य पंडित होय. प्रवृत्तवाक् चित्रकथः उहवान् प्रतिभानवान् । आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥ ५-३३-२८ । ।

·महाभारतपरिचय मूर्ख -अध्ययन नसतांही घमेंड असलेला, दरिद्री असून मोठमोठ्या खर्चाच्या गोष्टी मनांत आणणारा, उद्योग न करितां पैसा मिळविण्याची इच्छा करणारा, अशा माणसाला शाहाण्यांच्या कडून मूर्ख म्हटले जाते. अश्रुतश्व समुन्नद्धो दरिद्रश्व महामनाः। अर्थाश्चाकर्मणा प्रेसुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ।। .५-३३-३० गुणाने पुढे यावे- दुसऱ्यांची निंदा करून आपली उन्नति साधण्याची इच्छा बाळगू नये. आपल्या अंगी असलेल्या गुणांच्या जोरावर सामान्यलोकांपेक्षा वरचढ होण्याची इच्छा बाळगावी. आत्मोत्कर्षन मार्गेत परेपां परिनन्दया । स्यगुणैरेव मार्गत विप्रकर्ष पृथग्जनात् ।। १२-२८७-२५ दुर्जन-दुसऱ्यांची निंदा करणे आणि चाहड्या करणे हा दुर्जनांचा खभावच आहे. असतां शीलमेतद्वै परिवादोऽथ पैशुनम् । १२-१३२-११ विद्याथ्र्याचें सात दशेप-आळस, मद-मोह, चंचलता, गप्पा, उद्धर- पणा, अभिमान, लोभ. नेहमी हे विद्यार्थ्यांचे हातून सात दोष घडतात. आलस्यं मदमोही च पापलं गोष्ठिय च । तब्धता चाभिमानित्यं वथाऽत्यागित्यमेव च ॥ एते थे सप्त दोपाः म्युः सदा विद्यार्थिनां मनाः ।। ५-४.-५ भाषांतर- मराठी-१ चिपळुगकर आणि मंडटी, पुगें. २ दामोदर सावव्यराम यंदे आणि कंपनी, मुंबई. आय दुर्मीळ माले आहेत. हिंदी-पं. श्रीपाद दामोदर सातवटेकर किंमत ६५ १.

·१ ६ १६ संस्कृतभाण्डारपरिचय भगवद्गीता परिचय प्रत्येकाच्या मागे काही ना काहीतरी दुःख आहेच. लौनिक उपायानी अत्यत दुःपनाश होत नाही म्हणून परमानदाचा लाभही होत नाही. 'गुरूच्या (ज्याने सर्व शास्त्राचा पूर्ण अभ्यास केला आहे य त्यातील तत्त्वे व्यवहारात अमलात आणली आहेत असा गुरु) कडून शालादि विद्या शिकून सदाचरणी बनणे हाच एक उपाय श्रुतीमध्ये सागितला आहे. श्रुतीचे ठिकाणी सनांना अधिकार नाही म्हणून भगवान व्यासानी सर्व वेदाचें तात्पर्य असटेली अशी भगवद्गीता महाभारताच्या भीष्मपात सागितली. महत्व-भगवद्गीतेचे अलौकिकन बरीच शतकें प्रस्थापित झालेले आहे. ही गीता तोंडपाठ करून तिला वेदासारखी आदरणीय म्हणून मानणारे पृथ्वीतलावर लक्षावधि भक्त आहेत प्रस्थानत्रयी ८१ उपनिषदू २ वेदातसूत्र. ३ भगवद्गीता..) पैकी एक ग्रंथ म्हणून शंकराचार्य, मध्वाचार्य, रामानुजाचार्य, वगैरे निरनिराळ्या मत- प्रतिक आचार्यानी गीतेवर भाष्ये लिहून गातेची महती जगाला पट- विली आहे. खरोखरी ७०० श्लोकाची गीता यापेक्षा ब्रह्मसूत्रे, उप- निषदें, हे मोठे ग्रंथ असताना गातेलाच का महत्त्व आले तर गीतेची साधी भाषा, संसारी माणसाच्या रोजच्या व्यवहारातील सर्व विषयाचे थोडक्यात पण मार्मिक विवेचन. लोकाना सहज अमलात आणता येईल असा भफिमार्ग सागितला आहे. प्रचार-भगवद्गीतेचा प्रचार खालील प्रमाणे झाला. १ शकराचार्य, मध्वाचार्य, रामानुजाचार्य, वल्लमाचार्य, यानी ·१८ संस्कृतभाण्डारपरिचय गीतापठणपरीक्षा, गीतार्थपरीक्षा, गीताजयंतीच्या दिवशी घेऊन त्यांना बक्षिसे देऊन प्रोत्साहन देण्याची व्यवस्था चालू ठेविलेली आहे. तद्वत् प्रौढ माणसांच्या करितां प्रचारक, वर्तमानपत्रे, मासिके, व्याख्याने, यांच्या द्वारा गीतोपदेश' करण्याची व्यवस्था सुरू ठेवलेली आहे. ५ गोरखपूर (यू.पी.) येथे हिंदुस्तानातील धनिकांच्या मद- तीने एक संस्था स्थापन होऊन हिंदुधर्माचे वाङ्मय अल्प किंमतीत प्रसिद्ध करण्याचा स्तुत्य उपक्रम सुरू केला आहे. या संस्थेनें भगवद्गी- तेच्या अनेक प्रती प्रसिद्ध केलेल्या आहेत. काही वर्षापूर्वी हिंदिभातून गीताविशेषांक प्रसिद्ध केला असून त्यांत आतापर्यंत गीतेवरच्या सर्व प्रतींचा उल्लेख केला आहे. मुख्य--हनुमानप्रसाद पोद्दार. एजंट-नेर्लेकर बुकसेलर, पुणे २ मराठी भाषांतर- लेखक-टिळक, फेसकर, वाड, बापट- शास्त्री, टेलेशास्त्री, भिडेशास्त्री, भानू, ब्रह्मचारी विष्णुबुवा जोग (सेतुबंधनी टीका) वगैरे. हिंदी, इंग्लिश-- महात्मा गांधी, अनिबिझांट, अरविंद घोप, डॉ० कुर्तकोटी. वैगेरे. गीतामंदिर:-' नवी दिल्ली । येथे श्रीमान जुगल किशोर बिर्ली यांनी ' गीतामंदीर ' बांधिले असून त्यांत गीतेतील प्रसंगाची उत्तम चित्रे भितीवर काढली आहेत, गीता सुभापित ज्ञान- या जगांत ज्ञानासारखे पवित्र असे दुसरे काही नाही. नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । अध्याय ३-श्लोक ३८ फायिक तप-देव, ब्राह्मण, वडील माणसें, गुरुजन, विद्वान् , यांचा , --

·.
भगवीतापरिचय
१९
सन्मान राखणे; शुद्धवर्तन, आणि मनाचा सरळपणा असणे, ग्रह्मचर्य .
पाळणे (विद्यार्थ्यांचा विवासंपेपर्यंत शुदआचरणाचा जीवनकम),
अहिंसा पाळणे ( दुसन्याला पीडा न करणे ), इतक्या गुणांच्या.
समुदायाला 'कायिकतप' ( शारीरिक तप ) असे म्हणतात.
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं. शौचमाजवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।। अध्याय १७, श्लोक १४
चाचिक तप- कोणाच्या अंत:करणाला झोंबणार नाही असे सौम्य,
खरे, गोड, कल्याणकारक गापण करणे, वेद, शाख, यगैरेचे अध्ययन
चालू ठेवणे याला-वाङ्मयतप ( वाचिक तप) असे म्हणतात.
अनुगफर धाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव याहमयं तप उच्यते ॥ अभ्याय१७, श्लोक १५
मानसिक तप:-मनाची प्रसन्नता, आनंदी स्वभाव, परिमित भाषण,
आत्मसंयमन, मनाची शुद्धता, अशा वागणुकीला 'मानसिक तप' असे
म्हणतात.
मनःप्रसादः सौम्पत्यं मौनमात्मयिनिप्रदः ।
भाषसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते । अपाय१७ नोक १६
कर्मभ्रांतिकर्म (कर्तव्य) कोगते व अर्म (करं नये ते) कोगते
या विषयी शाहणे लोक सुद्धा मोहित ( भांत) माले आहेत.
किंफर्म किमकौति फययोऽप्यत्र मोहिनाः। भापार ४, मोर
सिद्धि-आपापल्या कर्तव्यांत पणे गहून गैटेल्या मागमा मिति
मित्रते.
.
.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय धर्म धर्म-परिचय धर्मव्याख्या--पूर्वीच्या ऋषींनी समाजाच्या धारणेकरितां तत्वज्ञानावर आधारलेल्या नियमास 'धर्म' असे म्हणतात. धर्मवाक्य- समाजाच्या धारण पोषणाला उपयोगी पटणारा तोच धर्म. धारणात् धर्ममित्याहुः । १धर्म सर्व जगाचा आधार आहे. धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा । २ सत्यासारखा श्रेष्ठ धर्म नाही. सत्यानास्ति परो धर्मः। ३ सर्व धर्माच्या आधाराने चाटते. धर्मे सबै प्रतिष्टितम् । स्मृति- चेदाच्या [श्रुताच्या] सालोखाल स्मृतिग्रंथाचा अधिकार आहे. एकंदर १३५ स्मृत्या आहेत, त्यातील पुप्यळ स्मृल्या प्रसिद्ध आहेत. मात्र हल्ली मनुस्मृति व याज्ञवल्क्यस्मृति ह्या दोन स्मृत्या जास्त मान्य अशा आहेत. विषय- (१) हिंदूंना जन्मल्यापासून मरेपर्यंत जे निरनिराळे संस्कार करावे लागतात त्याचे वर्णन. (२) ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, याची उत्पत्ति व कर्मे सागितली आहेत. (३) १ ब्रह्मचर्याश्रम. २ गृहस्थाश्रम. ३ वानप्रस्थाश्रम. ४ संन्यासा- श्रम. याच्या धर्माचे वर्णन. ५ राजधर्म. ६ खीधर्म. ७ दिवाणी व फौज- दारी वगैरे कायद्याचे वर्णन अध्याय ८ व ९मध्ये आहे. .

·धर्मपुस्तकें धर्माच्या अभ्यासाकरितां काही पुस्तकें (संस्कृतभातील) पुस्तकाचे नांव लेखक .१ निर्णयसिंधु कामलाकरभट्ट २ धर्मसिंधु काशिनाथोपाध्याय ३ सनातनधर्मप्रदीप पंडितसंघ (प्रकाशक-संतोजी महाराज कुकुरमुंडे ) ४ मानवधर्मसार (श्लोक) यात्रु भगवानदास ८आ. मराठी भाषेतील १ धर्मशास्त्रविचारपरीक्षण गो. म. जोशी १० आ.. २ धर्म हवा कशाला! ग. दा. सावरकर. १रु.४ आ.' .३ धर्मशिक्षण पं. चित्रावशास्त्री १ आ. ४ हिंदुधर्मतत्व संग्रह २ आ. ५ हिंदुधर्माचे स्वरूप व लक्षण पं. सातवळेकर ४ आ. ६ सनातन धर्माचे स्वरूप ५आ. ७ स्यधर्माची ओळख ४ आ. ८ धर्मशास्त्रमंथन पं. दिवेकरमानी रु. ९ आर्यधर्मोपपत्ति ना. ऐ. पंडित ११.८ आ. १० धर्मस्वरूपनिर्णय पं. कोकजेशाती ११ नया आचारधर्म १२ हिंदुधर्म आणि सुधारणा म.शि. गोटे ३. १३ धर्मशासविचार (इंग्लिश) पो.या.पागे १४ सर्व श्रेष्ठ हिंदुधर्म दा. न. सियो १२ आ. १५ धर्मविज्ञान शिंदी] दयानंद का " ·२ आणे. २२ संस्कृतभाण्डारपरिचय “१६ नवा हिंदु धर्म दिवेकर १७ हिंदुधर्माची समीक्षा तीर्थ रक्ष्मणशास्त्री जोशी २ रु. १८ धर्मनिादस्वरूप विद्वद्रत्न के ल, दप्तरी १९ हिंदुधर्म आणि बुद्धिवाद ग. रा. पराजपे हिंदुधर्माचे प्राचीन उद्धारक-प्रमा, वसिष्ठ, शक्ति, पराशर, न्यास, पैल, [ ऋग्वेदप्रवर्तक ], वेशपायन [ यजुर्वेद प्रवर्तक], जमिनी [ साम- वेद प्रवर्तक ], सुमतु [ अर्थर्ववेद प्रर्तक ], आयशकराचार्य [नतर त्याच्या चारी ठिाणच्या पीठावरील शिष्य ] मध्वाचार्य, वल्लभाचार्य, रामानुजाचार्य, स्वामी रामकृष्ण परमहस, दयानदसरस्वती, स्वामी श्रद्धानद, साधुसत. परदेशांत धर्मप्रचार करणारे- गोतमबुद्ध, स्वामी विकानद या दोन विभूति व त्याचा असख्य शिष्यगण. विद्यमानः-श्री शकराचार्य गुरुस्वामी ( शिरोळकर ), श्री शराचार्य ( प. जेरे शास्त्री ), शराचार्य डॉ. कुर्तकोटि, विनायकमहाराज मसूरकर, पाचलेगावकर महाराज, पडित मदनमोहन मालवीय, स्वातत्र्यवीर विनायकराव सावरकर, डॉ. मुजे, प. धुडिराज दिक्षित वापट, प. दिवेकरशाखा, प. कोकजेशास्त्री, बालस्वामी, प.चित्रायशास्त्री, आनदमूर्ति डिग्रजर पति-पत्नी, प. लक्ष्मणशास्त्री जोशी तर्कतीर्थ, अहिताग्नि श. राजवाडे, महात्मा नारायणस्वामी स्वतत्रतानदजी, बन्सी लाल, श्री. गो. म. जोशी, श्री. बदामी, सयानदजी, विश्वन्नधूजीशास्त्री, अभय देवजी, भाई परमानद. हिंदुधर्मोद्धारक संस्था-वर्णाश्नमस्यराज्यसंघ, हिंदुमहासभा, आर्यसमाज, शकराचायांचे मठ, मध्वाचायांचे मठ, रामानुजाचार्याचे मठ, बाळभमठ, ·" " । " " " " धर्मकोष्टक धारकरी संप्रदाय, वगैरे संस्था हिंदुधर्माच्या उद्धाराचे कार्य करीत आहेत. हिंदुसमाजोद्धारक वाङ्मय पुस्तकाचे नांव लेखक किंमत १ हिंदूंच्या चळवळीचे ध्येय व धोरण. . स्वातंत्र्यवीर सावरकर १ रु. २ हिंदुत्ल ( मराठी) १रु. (इंग्रजी) १२ आ. [हिंदी] ८ आ. ३ हिंदुसमाजदर्शन श्री.ल. ब. भोपटकर १ रु. ४ हिंदुसमाज समर्थ कसा होईल पं. दिवेशरशास्त्री ५ आर्यसंस्कृतीचा उत्कर्षापर्य १भाग ६ संघटन बोधावला - म. तु. कुलकर्णी २ आ. [पत्ता:- म. तु. कुलकर्णी, धनी, हिंदुभाण्डार १५३८ नारायणपेठ, पुणे] धर्मकोष्टक धर्मसंस्थापक धर्मग्रंथ धर्मभापा हिंदुस्थान [ दक्षिण आशिया] १ हिंदुधर्म वेद संस्कृत २ बौद्धधर्म (मत ) गौतमबुद्ध तिपिटक पाटी ३ जैनधर्म (मत) महावीर आगम, अर्धमागधी(संस्कृत) ४ शीखधर्म (मत )गुरुनानक प्रयसाय, पंजाबी फारसी ऊर्दु, प्राकृत, हिंदी, पांतील याय्य चीन-जपान [पूर्व आशिया] कान्फ्यूशियम् पंच आदर्श ग्रंप चिनी ५ कान्फ्यूशियनधर्म ·६ टाओधर्म संस्कृतभाण्डारपरिचय लाओटस् टाओटेकिंग 'चिनी [चीनचा जुना धर्म] - ७ शिंटोधर्म [जपान कोजिमी जपानी or कमि-नोमिचि पॅलेस्टाईन ( पश्चिम आशिया) इराण-अरबस्तान ८ यहुदीधर्म तोरा हिम ९ झोरास्ट्रिअन धर्म झोरास्टर .अस्ता अवेस्ता [पारशी धर्म, १० इस्लामधर्म महंमद कुराण अरबी. [ मुसलमान] ११ सिस्तिधर्म येशू बायबल इंग्लिश अभ्यासार्थ पुस्तके पुस्तकाचे नांव लेखक किंमत जगांतील विद्यमान धर्म अनुवादकः-रा. ब. आठवले आमचा प्रभु आणि तारणारा पंडिता रमाबाई. येशुखिस्त याचा नवा करार रत्नमंजूपा [ होली बायबल ] प्रकाशक- रिलिजस ट्रॅक्ट सोसायटी लंडन. आशियाचे धर्मदीप गो. तळवलकर जैनधर्मादर्श किं. १ रु. जैन धर्माची उदारता प्र. द. रणदिवे प्रो. रॉबर्ट अर्नेस्ट ह्यूम, कि.रु.२ . किं.१ रा. ने. शहा ·.. २५ कुराणाचे मराठी भाषांतर पवित्र कुराण ध्याकरणपरिचय- हकीमसूफी. मीर महंमद याकूबखान प्रो. कोसंबी रा.ना.पाटणकर भगवान बुद्ध २ भाग, . बौद्धधर्म बौद्धधर्माचा अभ्युदय र } प्रो. प. ल. वैया. वप्रसार बौद्धपर्व पारशांचा इतिहास १ रु.आ. वा. गो. आपटे १ रु.८आ. मनोहर वि. कायवटे. २ रु.८ आ. (पारशी धर्माची माहिती)} मनोहर वि. कापवटे. . व्याकरण उत्पत्ति-शंकराच्या डमरूंतून प्रथम 'अ इ उण्' वगरे १४ सूत्रे बाहेर पडली. म्हणून त्यांस माहेश्वर सूत्रे असे म्हणतात. या सूत्राच्या आधा- राने पाणिनीने ( एक प्रसिद्ध व्याकरणकार) 'अटाध्यायी' नावाचा सूत्रात्मक ग्रंथ रचला. ह्यांत ८ अन्याय आहेत. प्रत्येक अध्यायांत १ पाद असतात. मिळून ३२ पाद आहेत. सुमारे ४००० छत्रे आहेत. वरील अष्टाध्यायींत वैदिक य. लौकिक संस्कृतभाषेच्या व्याकरणाचे सर्व नियम सांगितलेले आहेत. व्याख्या- शिष्ट लोरांचे प्रयोग हे मापेचे आधार आहेत व तेच भाषेत गांभीर्य, एकरूपता उत्पन्न करतात. या शिष्टांच्या प्रयोगांचे विवेचन करून व्यवस्था लारगार सास साटा व्याकरण में म्हणतात.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय
शब्दाचें खरूप म्हणजे काय, त्यांचा अर्थ काय असतो, वाक्यांत
शब्दांचा एकमेकाशी कसा संबंध असतो हे सर्व कळते.
संस्कृतची पूर्वीची व्याकरणें-
ऐन्द्रं चान्द्रं काशकृत्स्नं कौमोरं शाकटॉयनम् ।
सारस्वतं च ऑपिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ॥
विशेष- हल्ली पाणिनीचे संस्कृत व्याकरण सर्व ठिकाणी मान्य च
प्रचलित आहे.
प्राचीन वैय्याकरणी ग्रंथ
पाणिनी
अाध्यायी
कात्यायन
वार्तिक
पतंजलि
भोजी दिक्षित
सिद्धांतकौमुदी
-
महाभाष्य
DOORDER
काव्य
काव्यपरिचय
व्याख्या- जे वाचल्यामुळे किया ऐकल्यामुळे रसिकाचे अंतःकरण
प्रसन्न होऊन वर्णन केलेला रस - शृंगार, वीर, करुण, हास्य, रौद्र,
भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शांत. ह्यापकी जो रस अंत:करणांत
सहज विंबून जातो त्यास 'काव्य असें म्हणतात.
कः कर्म काव्यम् । वाक्यं रसात्मकं काव्यम् ।। साहित्यदर्पण,
स्फुटदलङ्कारं गुणरत दोषवर्जितम् । अमिपुराण.
काव्याचा उपयोग-कीर्ती, द्रव्यलाभ, व्यवहारज्ञान, अमंगलाचा

·रघुवंशपरिचय नाश, ताबडतोब परमानंदाचा लाभ, पत्नीसारखा कोमल उपदेश या गोष्टी मिळणे हाच काव्याचा खरा उपयोग होय, फाय यशसेऽर्थ कृते व्यवहारथिदे शिवेवरचतयें। साः परनिवृत्तये कान्ता सम्मिततयोपदेश युजे ॥ प्रसिद्ध काव्य-रामायण, महाभारत, व १ रघुवंश. २ कुमारसंभव. ३ किरातार्जुनीय. १ माघ.५ नेपथ. ही पंचमहाकाव्ये प्रसिद्ध आहेत. गुरु वसिष्ठ रघुवंश-परिचय सर्ग-कालिदासाच्या काव्यग्रंथांत रघुवंश' हा प्रसिद्ध काव्य- ग्रंथ आहे. यांत १९ सर्ग आहेत. १ पहिल्या सगांत दिलीप राजाचे वर्णन आहे, त्याला मुलगा नसल्यामुळे तो आपले ऋषि यांच्याकडे जातो व त्यांना मुलगा न होण्याचे कारण विचारतो. नंतर वसिष्ठमापि दिव्य ज्ञानाने त्याला 'सुरभि' नावाच्या गाईच्या शापामुळे तुला मुलगा होत नाही तेव्हां तुला त्या गाईची सेवा केली पाहिजे असे सांगतात. (२) दुसऱ्या सगांत दिलीपराजा व त्याची पत्नी सुदक्षिणा ही दोघे 'नंदिनी' नावाच्या गाईची सेवा करितात. पुढे दिलीपराजा एकटाच अरण्यांत त्या गाईची एकवीस दिवस सेवा करतो. नंतर ती गाय दिलीपराजाची भाक्त मनापासून आहे किंग नाही हे पाहण्याकरिता आपल्या सामर्थ्याने एक सिंद उत्पन्न करून तो आपल्यावर हल्ला करतो असें दासविते. नंतर दिलीपराजा सया- फरितां धायतो परंतु त्याचा निरुपाय होतो आणि शेटी महल असा त्यांचा संवाद होतो. (३) तिराया सगांत दिलीपरानाप्या मुदक्षिणा रागीटा पुत्ररत्न होते. त्याचे नाव 'रधु' अमें टेवतात. नंतर :

·२८ संस्कृतभाण्डारपरिचय त्याला राज्याभिषेक करतात वगैरे वर्णन आहे. (४) चौथ्या सात घुराजाच्या दिविजयाचे वर्णन आहे. (५) पांचव्यां सात १ कौत्साच्या गुरुदक्षिणेबद्दलची माहिती आहे. २ विदर्भ देशाचा राजा क्रथकैशिक हा अज राजाला आपल्या इंदुमती नावाच्या वहिणीच्या स्वयंवराकरितां आमंत्रण पाठवितो व नंतर अज राजा तिकडे जातो त्याचे वर्णन आहे. (६) साहल्या सगांत इन्दुमतीच्या स्वयंवराचे वर्णन आहे. (७) सातव्या सात इन्दुमती अज राजाला बरते त्याचे वर्णन आहे. (८) आठव्या सात इंदुमतीच्या मृत्यु बदल अजराजाच्या शोकाचे वर्णन आहे. (९) नवव्या सात दशरथ राजा शिकारीला जातो व चुकून त्याच्या हातून तमसा नदीवर अंबळ्या आई-वडिलांना तीर्थयात्रेसाठी घेऊन जात असतां बाटेंत त्यांस तहान लागल्यामुळे पाणी नेणारा श्रावण मारला जातो. ती बातमी ऐकून श्रावणाचे मातापितरांनी ' तूं पुत्रशोक करीत मरशील' असा दशरथास शाप दिला. (१०) दाहल्या सगांत रामावतार वर्णन. आहे. (११) अकराव्या सर्गात सीताविवाह वर्णन आहे.(१२) बारा- व्या सात रावणाच्या वधाचे वर्णन आहे. (१३) तेराव्या सात रामादिकांचे दंडकारण्याकडे परत येणे. (१४) चौदाच्या सर्गात रामाने केलेल्या सीतात्यागाचे वर्णन आहे.(१५) पंधराव्या सात रामाच्या स्वर्गगमनाचे वर्णन आहे. (१६ ) सोळाव्या सर्गात कुमु- द्वतीच्या लग्नाचे वर्णन आहे. (१७) सतराव्या सगीत 'अतिथि नांवाच्या नातवाचे (कुशपुत्राचे ) वर्णन आहे. (१८) आठगल्या सात रामाच्या वंशानुक्रमाचे वर्णन आहे. (१९) एकोणिसाव्या सगीत 'अग्निवर्ण' नावाच्या राजाच्या शृंगाराचे वर्णन आहे. ।

·२९ ८ रघुवंशपरिचय रघुवंशवृक्ष त्याची पत्नी १ सुदक्षिणा मुख्य पुरुप १ दिलीप २ रघु. ७ निषधा ३ अज ३ इंदुमति ४ दशरथ ४ कौसल्या, कैकेपी, सुमित्रा ५सीता ६ कुश (लय) ६ कुमुदती ७ अतिथि नंतरचे वंशज-८ निषध. ९ नल. १० नभ. ११ पुंडरीक. १२ क्षेमधन्वा. १३ देवानीक. १४ अहीनगू. १५ पारियात्र. १६ शिल. १७ उन्नाम. १८ वजनाम, १९ शंखण. २० व्युपित. २१ विश्वसह. २२ हिरण्यनाम. २३ कौसल्य. २४ अलिष्ट, २५ पुत्र. २६ पुष्य. २७ रुयसंधि, २८ सुदर्शन, २१ अग्निवर्ण. रघुवंशांतील सुभापित स्वामिनिष्ठा-~-ज्या वस्तूचे रक्षण करणे आपल्यावर सोपवून दिले आहे अशा वस्तूचा नाश होऊ देउन स्वतः कोणतीच नाज न सोसतां माटकापुढे उभे राहणे योग्य नाही. स्थातु नियोक्तुर्नहि शक्यमले विनाश्य रक्ष्यं स्ययमतेन । "तेन- -भगवान सूर्यनागयण हा प्रकारामान असतांना सोप्या हटीला प्रतिबंध करण्यास अंधार कसा घर समय होईल ! सूर्यतपत्यावरणाय दृष्टेः कसेत रोकरय कार्य समिधा, ५ मोर राग २.सोफ६.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय सोन्याचीपरीक्षा- सोन्याची शुद्धता किंवा हिणकसपणां अनीत तापवल्यामुळे कळतो. हेनः संरक्ष्यते धनी विशुद्धिः श्यामिकापि पा। सर्ग १ श्लोक १० भाषांतर-मराठी श्री. रा. ग. बोरवणकर, किं. ३ रु. ८ आणे. इंग्रजी- १ एम्. भार. काळे, २ नंदर्गीकर, ३ जोगळेकर. कुमार संभवपरिचय कालिदास- सर्ग-१७ (पैकी पहिले आठ कालिदासाचे अशी दंतकथा आहे. १ पहिल्या सगांत हिमालयाचे वर्णन, व पार्वतीच्या जन्माचें वर्णन आहे.२ दुसन्या सात 'तारकासुर' नावाच्या राक्षसामुळे त्रास- लेले इंदादिक देव ब्रह्मदेवाला शरण जातात व ब्रह्मदेव 'मदनाला वश करून घे असें इंद्राला सागतो. ३ तिसऱ्या सर्गात इंद्राच्या सांगण्या- वरून मदन हा दर्शनाला येणा-या पार्वती विषयी शंकराच्या मनांत कामबुद्धि उत्पन्न करतो परंतु शंकर चोहोकडे कोपरूपी अमीची दृष्टि फिरवितो. ती दृष्टि मदनावर पडून त्याची तेथेच राख होते. ४ चौथ्या सांत मदनाची स्त्री रति ' हिच्या शोकाचे वर्णन आहे. ५ पांचव्या सगांत पार्वतीच्या तपाचे वर्णन आहे. ६ साहव्या सगांत पार्वती- प्रदान, ७ व्या सगांत पार्वतांच्या लग्नाचे वर्णन आहे. ८ च्या सगांत विलासाचे (सुरत) वर्णन आहे. ९ व्या सर्गात शंकर-पार्वती याच्या . कैलास पर्वतावरील विहाराचे वर्णन आहे. १०व्या सगांत 'कार्तिकेय' याध्या जन्माचे वर्णन आहे. ११ व्या सात कार्तिकेयाचे वर्णन.

·३
किरातार्जुनीयपरिचय
१२ व्या सात देव तारकासुराला मारण्यासाठी कार्तिकेयाला सेनापती
• करतात त्याचे वर्णन. १३ व्या रागात कुमार सैनापत्याभिषेकाचे वर्णन
आहे. १४ व्या सात देवसेनाप्रयाणवर्णन आहे. १५ व्या व १५
व्या सर्गात देव व असुर यांचे युद्ध. १७ व्या सर्गात तारकासुराच्या
वधाचे वर्णन आहे.
रत्नाचें माहात्म्य – रत्न' हे आपणहून गि-हाइकाला शोधीत नाही.
तर गि-हाइकाकडूनच ते शोधिले जाते.
न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् । सर्ग ५ श्लोक ४५
स्तुति स्तुति कोणाला संतुष्ट करणार नाही ( सर्वानांच संतुष्ट करील)
स्तोत्रं कस्य न तुष्टये। सर्ग १० श्लोक ९
श्रेष्ठांची संगत-श्रेष्ठ माणसाची संगत कोणाला पराक्रम करण्याला:
प्रवृत्त करणार नाही ! ( सगळ्यांनाच प्रवृत्त करील)
न कस्य वीर्याय परस्य संगतिः । सर्ग १६ लोक ५१
योग्य पति- चांगल्या नयन्याला दिलेली कन्या वडिलांना शोक
उत्पन्न करणारी नसते.
अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भतिपादिता । वर्ग ६ श्लोक ७१,
किरातार्जुनीय परिचय
हे कान्य भारवि' नावाच्या कवीने केलेले आहे. यांन १८
सर्ग आहेत.
सर्ग-१ या सगात दुर्योधनाचा राज्यकारभार कसा चालटेटा आहे.
वसाची प्रजेशी वागणूक कशी आहे हे जाणण्याकरिता पांडयांनी
नेमलेला दूत प्रत्यक्ष ठिकठिकाणी हिंड्न पाहिलेले दुर्योधनाचे राजनी-

·संस्कृतभाण्डारपरिचय तीच्या बाबतीतले नैपुण्य धर्मराजारा सागतो, त्याचे वर्णन आहे. नंतर द्रौपदी आपल्या वाईट परिस्थितीचा विचार करून धर्मराजारा राग. येऊन तो परिस्थिती सुधारील असें भाषण करते त्याची माहिती आहे. २ या सर्गात 'भीम' हा द्रोपदीने परिस्थितीबद्दल कैरेले भाषण ऐकून धर्मराजाला असे म्हणतो की 'हीन दर्जाच्या माणसाजवळ सपत्ति राहते' अशी आपल्या विषयी लोकात अपकीर्ति होईल म्हणून सपत्ति आपल्या शरडे दुर्लक्ष करणाऱ्या राजाजवळ राहात नाहीत. अशा रीतीचा समाद होतो, त्याची माहिती आहे. ३ या सर्गात (१) व्यास महपाचे वर्णन. (२) धर्मराज व व्यास या दोघामध्ये झालेल्या सभाषणाचे वर्णन. (३) अर्जुनाला व्यासानी केलेला विद्येचा उपदेश व तपश्चर्या करण्याची आज्ञा (४) अर्जुनाचे तपश्चर्येला जाणे, (५) अर्जुनाच्या ताटातुर्दाबद्दल पाडगाना होणारे दु ख. (६) द्रौपदीचा अर्जुनाला निरोप. (७) व्यासाच्या आज्ञेमुळे गुज़राबरोबर अर्जुनाचे हिमालयाच्या इदरील नावाच्या पर्वतार जाणे. ही माहिती आहे. ४ या सगांत भारनि कवि व गुहाक याचे शरदऋतूचे वर्णन आहे ५ या सर्मात हिमालयाचे वर्णन आहे ६ या रागात (१) इद्रनील पर्वतावर अर्जुन कसा चढतो, त्याचे वर्णन व तेथील अर्जुनाच्या तपश्च- येचे वर्णन. (२) इद्रनील पर्वताच्या सरक्षकानी इद्राच्याकडे जाऊन अर्जुनाच्या तपश्चर्येचे केलेलें वर्णन. (३) इद्राची अप्सराना ( स्वगा- तील सुदर स्त्रिया) अर्जुनाच्या तपश्चर्येत वित उत्पन्न करण्यासाठी झाटली आज्ञा, ७ या सर्गात (१) गर्व व अप्सरा याचे अर्जुनाच्या तपश्चर्येत विघ्न करण्याकरिता जाण्याचे वर्णन (२) त्याचप्रमाणे शिबिराचें वर्णन. ८ या सगांत गर्व व अप्सरा याचे फुले वेचण्याचे व जल- ·संस्कृतभाण्डारपरिचय संवाद.(२) अर्जुनाचें भिल्लरूपधारी शंकराच्या सैन्याशी झालेल्या युद्धाचे वर्णन आहे. १५ या सात चित्रयुद्ध वर्णन आहे. १६ या. ‘सगांत भिल्लरूपधारी शंकराचे युद्धांतील नैपुण्य पाहून अर्जुनाचा तर्कवितर्क. नंतर अर्जुन व मिळरूपधारी शंकर यांच्यात झालेल्या अत्रयुद्धाचे वर्णन आहे. १७ या सगांत पुनः झालेल्या युद्धाचे वर्णन आहे. १८ या सगांत (१) अर्जुन व भिल्लरूपधारी शंकर या दोघांत झालेल्या बाहयुद्धाचे वर्णन.(२) नंतर अर्जुनावर शंकराची कृपादृष्टि होते. व शेवटी शंकर आपल्या खऱ्या स्वरूपांत प्रगट होतो. (३) पुढे तेथे इंदादिक देवांचे आगमन होते. (४) अर्जुन शंकराची स्तुति करतो व वर मागतो. (५) शंकराने अर्जुनाला केलेल्या धनुर्वेदाच्या उपदेशाचे वर्णन आहे. (६) शंकराच्या आज्ञेमुळे इंद्रादिक देवांनी अर्जुनाला दिलेले यर व दिलेली अत्रे यांचे वर्णन आहे. (७) अर्जुन कृतकृत्य झाल्यावर केवळ शंकराच्या आज्ञेमुळे पुनः परत धर्मराजाकडे जातो त्याचे वर्णन. किरातार्जुनीय काव्यांतील सुभापिते नीच संगति त्याज्य-आपली उनति इच्छिगाऱ्या माणसाने नीच माणसाच्या संगतीपेक्षां गुणवान् अशा मोठ्या माणसाशी वैर पेटेलेंही चांगले.(समुन्नयन्भूतिमनार्थसंगमावरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः) सर्ग १ श्लोक ८. विचार व अविचार ह्यांचा परिणाम-मनुष्याने विचार न कारितां कोणतेही काम करू नये. अविचार मोठ्या -विपतीचे ठिकाण आहे. गुणाविषयी लोभी असलेल्या अशा संपचि विचारपूर्वक उपोग करणान्यालाच आपण होऊन परितात.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय ते नष्ट केलेल्या अशा माणसापेक्षा अजिबात अंगी गुण नसलेला मनुष्यच चागला. वसविलेलें रत्न नाहिसे झालेल्या दागिन्यापेक्षा अगोदर रत्न न बसनिलेलाच दागिना चागला. वरं कृतध्वस्तगुणादयन्तमगुणः पुमान् । प्रकृत्या यमणिः श्रेयान्नालङ्कारश्रुतोपलः ॥ सर्ग १५ श्लोक १५ भाषांतर-मराठी- १ ते ७ गोरेशास्त्रीकृत. इंग्लिश-१ ते ३ सर्ग, काळे कृत. १ ते २ सर्ग पाटणकरकृत. १ ते १० पागारकरकृत. जर्मन- प्रो. कार्लमपेलरकृत रांपूर्ण भाषांतर. हैं शिशुपालवध-परिचय. काव्य महाभारतातील सभापर्वातल्या 'शिशुपालवध' या कथेला धरून माघ नागच्या कवीने रचिले आहे. सर्ग १ या सात द्वारत नारद येतो व श्रीकृष्णाला इंद्राचा सदेश सागतो त्याचे वर्णन आहे. २ या सात उद्धव, वलराम, व श्रीकृष्ण यांच्या मसलतीचे वर्णन आहे. ३ या सर्वात श्रीकृष्णाचें द्वारकेंतून प्रस्थानाचे वर्णन. द्वारा व समुद्र यांचे वर्णन आहे. ४ या सात खेतक पर्वताचे वर्णन आहे. ५ या सगीत स्कन्धावार संनिवेशादि वर्णन आहे. ६ या सगात सहा ऋतूचे (पसंन, प्रीप्म, वर्षा, शरद, हेमंत, शिशिर) वर्णन आहे. ७ या सगांत पुष्पारचय वर्णन आहे. ८ या सगोत जलांडे, वर्णन आहे. ९ या सगीत संव्याकाळच्या चंद्रोदयाचे वर्णन आहे. १० या सगीत पानगोष्टी वर्णन वरानिक्रीडावर्णन आहे. ११ या सात प्रभात वर्णन आहे. १२ या सात प्रयाणाचे व यमुना नदीचे वर्णन आहे. १३ या सगांत (१) श्रीकृष्ण व पाडर यांच्या भेटीचें वर्णन. (२)

·भाषांतर:- मराठी १ सर्ग गोरेशात्रीकृत इंग्लिश-१ने
संस्कृत मोण्डारपरिचय
सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयो. कुतः ।
स्वार्थ-सांचा आपल्या हिताकडे ओढा असतो.
सर्व. स्वार्थ समीदते । २०६५
४ सर्ग. नेरसर, पाटणकर.
.
ते
नेपथ परिचय
परिचय---- धर्मराज मानानरोबर घन गारगत असना वृहदश्चापि त्याच्या
समाचाराला गेटे. तेव्हा माझ्यासारग्या दुःखी या जगात कोणी होऊन
गलेला आहे. यापअसे विचारले तेव्हा पीने स्याग 'नल
राजाची गोष्ट' मागितली. ही गोष्ट महामारत वनपर्व अभ्याय ५०
७७ मध्ये आहे. [एकूण २८ अध्यायात ] ५० ते ५४ या अध्याया-
मध्ये दमयताच्या स्पयवरापर्यंतचे नेपपाचे पूर्णचरित्र आहे. नंतरच्या
५५ ते ७७ या अपायामध्ये नेपाचे उत्तरचरित आहे. या महाभारता•
तील नउभ्या आधारावरच श्रीन नेपघचरित' रचिठे आहे.
सर्ग--पान २२ सर्ग आहेत. १ ते १६ सगीत पार्ने प्रचरित
साग्नि
अमून
यारीया सात नपचनरिताचा उत्तरभाग सागिनला
आहे. यामध्ये शन्दावा अनेक प्रारच्या दोटपा ये सामान्यपदे
योग्न सिरिय अपाचौ नि करणारे सेपाकार व उपमा, रूरकर
ध्यन गरे अआर आहेत. या पापान मुत: शब्दार्थचमत्कृति-
पोप उद्यम कारण आहे. श्रीदपाने जागून बुजून या यान्यास
पारिता आला आहे. याचे या स्न, याने उपराकार फोक
मध्ये गित आहे. अमेष्टि पदित । दासीय विचारा-
.

·1 नलदमयंती-आख्यान प्रमाणे काव्यांत विचार करण्यासारखे काय आहे !' अशी काव्या- विषयी अनादर बुद्धि व्यक्त करतात तेव्हां अशा पंडितांच्या बुद्धीची घमेंड दूर व्हावी म्हणून काव्याची क्लिष्टरचना केली आहे. नलदमयंती-आख्यान कथानक-भीमराजाची दमयंती नांवाची मुलगी लग्न कर- ण्याला योग्य अशी झाली होती. ती दरबारांत आपल्या बापाजवळ : बसली असता लांबच्या देशांतून ब्राह्मण तेथे आले आणि त्यांनी भीमराजापुढे नलराजाचे गुण व रूप या बाबतीत अत्यंत स्तुति केली, ती. स्तुति ऐकून दमयंतीने नलराजालाच नवरा करण्याचा निश्चय केला. इकडे भीमराजाच्या नगरीत नलराजाचे दूत होते, त्यांनी अत्यंत सुंदर अशा दमयंतीचे तुझ्यावर प्रेम बसले आहे अशी नलराजाला बातमी सांगितली. तेव्हां त्याला चैन पडेना. शेवटी तो शिकारीला निघाला, तो वाटेत त्याला एक बाग लागली. त्यांतील एका सरोवरांत सोनेरी रंगाचे राजहंस क्रीडा करीत होते. त्यांपैकी एक राजहंस दमून काठावरच निजला होता. त्याला नलराजाने हळूच पुढे होऊन धरलें. हंसाने सुटून जाण्याचा खूप प्रयत्न केला. राजाची दया भाकून त्याचे मन वळविण्याचा प्रयत्न केला. शेवटी कठोर शब्दांत त्याची कानउघा- डणी करताच व राजाच्या कर्तव्याची तद्वत् प्राणिमात्रांच्या - करमणु- कीची गोष्ट बोलतांच नलराजाने त्या हंसाला सोडून दिले. नंतर हंस मनांत कृतज्ञता बाळगून पुनः नलराजापुढे आला व त्याला असें म्हणाला की-हे नलराजा, तूं विरही आहेस, तेव्हां ' तुला तुझ्या सारखी सुंदर बायको मिळवून देऊ का?" नलराजाच्या मनातील .

·संस्कृतभाण्डारपरिचय गोष्ट हस बोलल्यामुळे दमयताचें मन आपल्याकडे वळविण्याच्या कामा- साठी त्याने भीमराजाच्या नगरीकडे हसाला धाडले. हस तिकडे गेला व आपल्या मैत्रिणीबरोबर खेम्णाऱ्या दमयतीचें मन हसाने आपल्या- कडे वेचलें नतर हसाने दमयतीला एका बाजूला नेऊन नलराजाला वर- ण्याबद्दल तिचे मन अनुकूल करून घेतलेय आपले कर्तव्य पार पाड- ल्याचे नरराजाला परत येऊन सागितले. हसाच्या सागण्यामुळे दमय- तीला चैन पडेनासे झाले. नंतर तिचा आजार औषधाने बरा होण्या- सारखा नाही, हे तिच्या आईने ओळयून भीमराजाला तीस हकी- गत क्वपिली पुढे भीमराजाने दमयतीच्या स्वयनराचा बेत केला व देशोदेशीच्या राजेलोकाना स्वयनराला येण्याची निमत्रणे धाडली. इकडे नारद हिंडत हिंडत देवलोकातील इद्राच्या सभेत गेले, तेव्हां त्यांना इदानें 'पृथ्वीवरील बातमी काय आहे ' ते विचारले सौंदर्याच्या भारतीत अप्सराना भारी असलेल्या अशा दमपतीच्या स्वयपराची तयारी चालटेली असून सर्व राजेलोक त्या तयारीत आहेत म्हणून सागितलें. तेहा इंद्राच्या मनात दमयती आपल्याला मिळाली अशी इच्छा झाली. इद्र, वरुण, यम, अग्नि, असे चार देव भीमरानाच्या नगरीकडे निघाले रस्त्यात त्याना नलराजा भेटला. नलराजाचे सौंदर्य पाहून दमयती नटरानाटाच बरेल, आपल्याला वरणार नाही अशी इदाची खात्री झाली म्हणून त्याने नलरानाला आपल्याला दमयतीने घरा' हे काम करण्यास सागीतले 'कोणी याचना केली तर त्याला नाही म्हणावयाचे नाही' असा नरगजाचा बाणा असल्यामुळे स्याने दमयनीला इदाचा निरोप सागितला. परतु दमयतीने ' आपण नलराजालाच वरणार' असा आपला छ निश्चय स्पष्टपणे पाठविला. .

·पंचमहाकाव्य नंतर स्वयंवराच्या मंडपांत सगळे राजे जमा झाले असता त्यांना वगळून नलराजाच्या गळ्यांतच दमयंताने माळ घातली व देवांच्या चौकडीला राग येऊ नये म्हणून 'आपण माझ्या वडिलांच्या सारखे आहात.' म्हणून नलराजाचें हातावर माझे कन्यादान करावे अशी प्रार्थना केली. शेवटी नलराजा व दमयंती ह्यांचे लग्न होऊन चोहोकडे आनंदी आनंद झाला.' नैपांतील सुभाषितें सज्जनस्वभाव- सज्जन लोक आपल्या तोंडाने आपला उपयोग न सांगता कार्याच्या सिद्धीनेच उपयोग सांगतात. त्रुवते हि फलेन .साधको न तु तुण्डेन निजोपयोगिताम् । सर्ग २, श्लोक ४८ सज्जनांचा दुसऱ्याला उपयोगी पडण्याचा गुण स्वाभाविक असतो. स्वत एव सतां परार्थता । सर्ग ६, श्लोक ६१ संसर्ग- पित्तामुळे जीभ दूषित झाली असतां साखरसुद्धां कडू लागते. पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस। सर्ग ३, श्लोक ९४ भाषांतर-इंग्लिश-प्रो. हन्डिक. संपूर्ण भाषांतर किं. .१२ रु. मराठी- तळेकरकृत, फक्त पहिला सर्ग. पंचमहाकाव्य सर्ग: टीका टीकाकार काव्य कर्ता १ रघुवंश 'कालिदास - १९ संजीविनी मल्लिनाथ- ८ संजीविनी मल्लिनाय -- - २ कुमारसंभव कालिदास सं. मा.१.६ ·४२ संस्कृतभाण्डारपरिचय ३ किरातार्जुनीय भारनि १८ घंटापयन्याख्या मल्लिनाय ४ शिशुपालवध माघ २० सकपा मल्लिनाथ ५ नेपधीयचरित् श्रीहर्ष २२ प्रकाशा नारायण मल्लिनाय टीका सर्ग १-१२ इतरकाव्ये काव्य कती काव्य कर्ता १ ऋतुसंहार कालिदास ४ बुद्धचरित अश्वघोप २ मेघदूत कालिदास ५ गीतगोविंद जयदेव ३ भर्तृहरिशतकत्रय भर्तहरि ६ गंगालहरी जगन्नाथ (१ नीतिशतक, २ शंगारशतक •७ महिकाव्य महि ३ पैराग्यशतक) ८ सेतुमधमहाकाव्य प्रारसेन ९ सौन्दरानंद अश्वघोप विडंबनकाय काच्य फर्ता १२ पलिवृत्तादर्श याटो १० वापरत के. सहस्रबुद्धे १३ काटिविहान दीक्षित ११ चहागीता के. सहसवुद्धे १४ करिप्रभार गोपिंदशास्त्री फरिपरिचय व्यास पिता-पराशर. गावा-मत्यानी. कार्य-१ द्वापरयुगात मगमानाने व्यासाच्या रूपानें अबतार घेऊन वेदाने पद, पद, सामवेद, अपर्वत, असे चार भाग केले. कारण ·पाल्मीकिचा परिचय लोक आळशी, अल्पायु, मंदबुद्धीचे, पापरत झाले होते. २ उपनिषद्- तात्पर्यासाठी ब्रह्मसूत्रे केली. ३ स्त्री-शूद्रांकरितां महाभारत केलें. अठरा पुराणे रचून कर्म, उपासना, ज्ञान यांचा विस्तार केला. विशेष-व्यासो- छिदं जगत् सर्वम्। 46 वाल्मीकि नांव -वाल्मीकि अथवा आदिकवि. 'प्राचेतस्' ह्या नावाने संस्कृतवाङ्म- यांत उल्लेख येतो. जात-ब्राह्मण. बालपण-वाल्मीकि लहान असतांच त्याला त्याच्या आई-वडिलांनी अरण्यांत तपश्चर्येकरितां जातांना सोइन दिले. नंतर पाल्मीकि भिल्लांच्या हाती लागला व त्यांच्या संगतीमुळे धनुर्विद्येत निष्णात होऊन चोरी-बाटमारीचा धंदा करूं लागला. एके वेळी त्याची एका मोठ्या ऋषीशी भेट घडून त्याने 'तुझी बायकामुले तुझ्या पापकर्माचा वांटा घेणार नाहीत' असे सांगितले. ह्या वाक्या- वर वाल्मीकीचा विश्वास बसल्यावर तो विरक्त झाला. नंतर त्या ऋषीच्या उपदेशावरून त्याने शरिरावर वारूळ ( वल्मीक ) यादेपर्यंत 'मरा ( राम ह्या शब्दाच्या उलट ) या शब्दाचा जप (नामस्मरण ) केला, म्हणून त्याला वाल्मीकि किंवा वाल्मीक असें नांव पडले व तो मोठ्या ऋषीच्या कवीच्या पदवीला चढला. रामायण ग्रंथाची उत्पत्ति तमसा (हल्ली तिला 'तानसा' म्हणतात व ती रेवा प्रांतात आहे.) नावाच्या नदीच्या काठी वाल्मीकीचा आश्रम होता. एकदा वाल्मीकि तमसा नदीत स्नान करून तीरावरील अरण्यांत हिंडत असतां त्याने ·9 संस्कृतभाण्डारपरिचय एका झाडावर वसलेले क्रौंच पक्ष्याचे एक जोडपें पाहिले. इतक्यांत एका पारध्याने बाण मारून त्या क्रौंच पक्ष्याच्या जोड्यांपकी नराला खाली पाडले. . मरत असतांना त्या नराने केलेली तडफड व भादीचा आक्रोश आणि दीन मुद्दा पाहून वाल्मीकीचें मन विरघळले. व डोळ्यातून सारखे अश्रू पाहू लागले व मनाचा संतापही भयंकर झाला. शोक व क्रोध यांच्या संमिश्र भावना पुढील श्लोकाच्या द्वारे त्याच्या मुखांतून बाहेर पडल्या-~- मा निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥१॥ रामायण, बालकांड २-१५ व उत्तररामचरित्र अंक २. श्लोक ५ अर्थ-हे निपादा ! ज्या अर्थी क्रौंच पक्ष्याच्या जोडप्यांपकी काम- मोहित झालेल्या नराचा तूं वध केला आहेस त्या अर्थी तुला चिरकाल मुक्ती मिळणार नाही. ब्रह्मदेवाचा आशीर्वाद- ब्रह्मदेवानें वाल्मीकिला असा आशीर्वाद दिला की-'जोपर्यंत हा पृथ्वीतटावर पर्वत उभे आहेत व नद्या वाहात आहेत तोपर्यंत 'रामायणकथा' लोकांत प्रचलित राहील- यायस्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले। तावद् रामायणकया लोकेपु प्रचरिप्यति । (रामायण, पालकांह २-३७) लोांची मनें राखण्यासाटी रामाने सीतेचा त्याग करून तिला यनांत पाटक्ति. त्या यांत वाल्मीकि ऋषि राहत होते. दुःखी, निराश अशा सीतेला पाहून निची सर्व हकीगत ऐक्न घेऊन वाल्मीकी में तिला आपल्या आश्रमात टयून घेऊन आश्य दिला. नंतर तेथेच .

·। . कालिदासपरिचय सीता प्रसूत होऊन कुश आणि लव नांवाच्या जुन्या मुलांना जन्म देती झाली. वाल्मीकीनेच त्या मुलांना सर्व प्रकारचे शिक्षण दिलें आणि त्यांना स्वतः रचलेलें रामायण शिकविलें. कुश आणि लय ह्या दोघांनी आपल्या आईला वडिलांची पद्यमय हकिकत गाऊन दाखविली. नंतर रामाने 'अश्वमेध' नावाचा यज्ञ सुरू केला. वाल्मीकीनें कुश- लयांना रामाकडे नेले आणि कुश-लयांच्याकडून त्याला रामायण गाऊन दाखविलें. ते ऐकून सर्व लोकांची चित्तवृत्ति. तल्लीन होऊन त्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रु वाहू लागले. ह्याचे वर्णन बालकांड ४ सगांमध्ये आहे. कालिदास [इ. स. पूर्व १ शतक ] कालिदासाला संस्कृत कवींच्या मालिकेत ' कविकुलगुरु महाकवि, असे म्हणतात. तद्वत् नाटककारांतहि त्यास मान देतात. वैशिष्टय-पूर्वी कोणी एक पंडित आजपर्यंत किती कवि झाले म्हणून मोजू लागला; तेव्हां प्रथम कालिदासाच्या नावाने त्याने कर- गळी घातली; परंतु पुढे पाहूं लागला तो दुसरे बोट घालण्यास त्याला दुसरा कवि सांपडेना. तेव्हा त्या बोटाचे नांव में · अनामिका, (नांव नसलेले बोट) ते सार्य झाले आहे.. [संस्कृतमध्ये हाताच्या बोटांना पुढीलप्रमाणे नावे आहेतः- १ अंगुष्ठ (आंगठा): २ तर्जनी (धाक दाखविण्याचे बोट). ३ मध्यमा (मधले बोट.) ५ अनामिका ( नांव नसलेले बोट.) ५ निष्टिका ( सर्वात लहान बोट). .

·संस्कृतभाण्डारपरिचय पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासः । अद्यापि तत्तुल्यबेरभावादनामिका साऽर्थती बभूव ।। कालिदास 18 the Shakespeare of India Sir Villiam Jones, गुण- कालिदासाची उपमा, भारवी कर्जाचे अर्थगौरव, दण्डि कात्रीचे पदलालित्य ( शब्दाची टुमदार रचना ). परंतु माघ कवीच्या एकट्याच्या ठिकाणी हे तीन गुण आहेत. उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम । दण्डिन. पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ।। ग्रंथ-काव्य १ रघुवंश. २ कुमारसभर. ३ ऋतुसहार. ४ मेघदूत. नाट-१ अभिज्ञानशाकुनल. २ मालविकाग्निमित्र. ३ विक्रमोर्वशीय, 'कालिदास' ह्या कविकुलगुरमची माहिती देणारी पुस्तकें. मराठी- श्री. के. ल. ओगलेकृत 'कपिफुटगुरु कालिदास', प्रो. वा. वि. मिराशी. महामहोपाध्याय नागपूर. 'कालिदास'; गु. प. रंगाचार्य रखी याचा लेखसह मील ' कालिदास; ' कै. विष्णुशास्त्री चिपळुणकगचे संस्कृत कनिपचक.' इंग्लिश -Beautirs from Kalidas or कालिदास सूक्ति मजूपा केशरात्र अणा पाध्ये, वील. मुबई.किं. १ रु. ८ आणे. कालिदासाच्या आख्यायिका १ मूर्या ये~ एके दिवशी भोजराजा आपल्या राणीच्या महायात गेटा. त्या वेठीं ती आपल्या मैत्रिगोशी गप्पा मारीत बसली होती. राजाला पाहून 'मूर्सा ये ' असे म्हणाली. ते ऐकून राजा तेथून परत आला आणि दरबारात येऊन वसा. आणि जो जो कोणी ·- कालिदासाच्या आख्यायिका 'दस्यारांत येईल त्याला ' मूर्खा ये ' असे म्हणत होता. परंतु कोणीहि त्याला उत्तर दिले नाही. सर्व लोक विचार करूं लागले की आज राजाला काय झाले आहे ! हा सगळ्यांना मूर्ख का म्हणतो ! इत. क्यांत कालिदास आला तेव्हां भोजराजाने त्यास 'मूर्खा ये ' असे म्हटले, त्यावर कालिदासाने त्याला उत्तर दिले- खादन गच्छामि हसन जल्पे गतं न शोचामि कृतं न मन्ये । द्वाभ्यां तृतीयो न भवामि राजन् किं कारणं भोज भवामि मूर्स ॥२॥ अर्थ:- मी रस्त्यांतून खात खात जात नाही. हसत हसत बोलत नाही. गेलेल्या वस्तूचा शोक करीत नाही. जेथे दोन लोक आहेत (बोलत आहेत) तेथे मी तिसरा असत नाही. तेव्हां है राना मी कोणत्या कारणास्तव मूर्ख आहे ! ते ऐकून राणीने आपल्याला मूर्ख का म्हटले ते जाणले.

·४८ संस्कृतभाण्डारपरिचय दासार्ने 'मी आहे, असे सागितले. तेव्हां शिथ्य त्यास म्हणीला आणखी तीन कोळी घेऊन ये नंतर कालिदास तीन कोज्याना घेऊन तेथे आला पुढे गुगनिधियटिताची पालखी कोळिरूपधारी कालिदासादि चौघानी सर्व नगरात फिरवत मुकामाफडे आणली तेव्हा गुणनिधि पंडिताने कोळ्याना पिचारिले की-हे पालपी वाहणान्यानो, या पाल- खीच्या दाड्यामुळे तुम्हाला क्लेश झाले काय ? अयमान्दोलिकादण्डः स्कन्धे (धं) किं वय वाधति । न तथा याधते दण्डो यथा वाधति बाधते ॥ पालखीच्या दाड्याने केश झाले नाहीत परंतु आपल्या तोंडातून 'बाधते' ह्या शुद्ध क्रियापदाऐवजी 'वायति' असें अशुद्ध क्रियापद ऐकून फार क्लेश झाले. हे ऐक्न गुगनिविपंडिताला आश्चर्य वाटून त्याने तुझ्यासारख्या कोळ्याला हे ज्ञान कसे प्राप्त झाले ? कोळ्याचे रूप धारण केलेल्या कालिदासाने सागितले की आपल्या सारख्या पंडि- ताच्या सहवासाने मला योडेसें ज्ञान प्राप्त झाले. गुणनिधिपंडितानें विचारले की कोणत्या पंडिताच्या सहवासामुळे तुला ज्ञान प्राप्त झाले. येथील कालिदास' नावाच्या पंडितामुळे. नंतर गुणनिधीने विचार केला की, ज्याच्या सहवासातला कोळी निद्वान आहे, तर प्रत्यक्ष तो किती विद्वान असेल बरे ! तेव्हा अशा विद्वानाचा आपल्याला कसा पराभव करता येईल. भारवि भारचि' कवीचा जीवनवृत्तांत उपलब्ध नाही. दण्डि कनीच्या पण- ज्याचा भारचि मित्र होता. दक्षिणेकडची राहणारा, चालुक्य वंशातील विष्णुवर्धन नावाच्या राजाचा सभापण्डित. काल इ. स. पू. ६००. .

·भारवि कबीच्या आख्यायिका ग्रंथ-- किरानार्जुनीय काव्य, १ आख्यायिका-भारवि ' हा अत्यंत बुद्धिमान् विद्वान् , व्यासंगी होता. परंतु त्याचे वडील त्याला नेहमी 'तूं मूर्ख आहेस, आळशी आहेस' वगैरे म्हणत असत. त्यामुळे त्याला वडिलांचा फार राग येत असे. एके दिवशी त्याच्या मनात असा विचार आला की मी एवढा उद्योग, व्यासंग करीत असतांनाही वडील मला प्रोत्साहन न देता उलट हिंडिस फिडिस करतात. तेव्हां कांही होवो, आज मी वडिलांचा सूड घेणार ! नंतर त्याने सूड घेण्याच्या भरांत असे ठरविलें की, रात्री जेवल्यावर आई-वडील ज्या खोलीत झोपतात तेथील खोलीच्या , खिडकीजवळ एक मोठा दगड घेऊन वसावयाचे आणि आई-वडील झोपले म्हणजे नेमका तो दगड वडिलांच्या डोक्यावर टाकून त्यांना' ठार करावयाचे. पुढे जेवण करून आई वडील नेहमीप्रमाणे झोपण्याच्या खोलीत झोपावयास गेले. त्या वेळी भारयी एक मोठा दगड घेऊन वडिलांना ठार मारण्याकरितां खोलीच्या खिडकीजवळ येऊन उभा राहिला. इतक्यांत आई-वडिलांचा पुढीलप्रमाणे संवाद सुसं झाडा. आई-तुम्ही नेहमी भारवाला मूर्ख, आळशी, निरुपयोगी, वैगरे 'हणून हिडिस फिडिस करतां ते काय म्हणून ! घडील-अगे, मी जरी त्याला असे म्हणतो तरी ते काय तूं खरेंच का समजतेस ! असा गुणी, युद्धिमान् , व्यासंगी, उद्योगी मुन्टगा परमेश्व- राने आपल्याला दिला आहे याबद्दल मी मला धन्य समजतो य परमे- घराचे उपकार मानतो. अशी मुलें पारच थोडी आढळतात. परंतु जर मी त्याची स्तुति त्याच्या देखत करीन तर तो सागलीच गर्विष्ठ होऊन आळशी बनेल आणि व्यासंग उघोग सोहन देईल. हे होऊ नये . सं.भा.प..

·संस्कृतभाण्डारपरिचय म्हणून मी त्याच्याशी तसे वागतो. त्याचा परिणाम तो सुधारण्याच्या दृष्टीने चागलाच होत आहे. वडिलाचे रागें भरण्याचे योग्य कारण सम- जताच तो त्याना ठार मारण्याच्या विचारापासून निवृत्त होऊन आपल्या निधान्यानर येऊन झोपला. २ आख्यायिका वडिलाचा निधारण वध करणार होतो यावद्दल त्याला वाईट वाटले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी भारनि आपल्या वडिलाशी इकडच्या तिकडच्या गप्पा मारू लागला. त्यात सहज प्रसग आणून त्याने असे विचारले की, जर एखाद्याने 'पितृवध' करण्याचे मनात आणलं तर त्याला प्रायश्चित्त काय ! भारवीचे वडील हुशार होते. त्यानी हसून असे म्हटले की 'पितृपध करण्याचे मनात आणणाऱ्या मुलाने सासुरवाडीत राहून वारा वर्षे त्याची गुरे वळानीत'. नतर भार- वीने एकातात जाऊन सर्व विचार करून मानसिक पितृवधाचे प्राय- श्चित्त आपल्याला घेतलेच पाहिजे असें ठरविले. पुढे दुसरे दिवशी पहाटे कोणालाही नकळू देता येय बदलून, अगावर घोंगडी घेऊन, डोक्याला 'मुडासें बाधून य हातात काठी घेऊन निघाला तो सामुरमाडीला पोह- चला. भारवीने गुरारयाचा पोपास केल्याने सासुरवाडीच्या मडळींनी त्याला ओररिसलें नाही. नतर तो सामन्याला म्हणाला की मी एक गरीब गुराणी आहे. जर तुम्ही पक्त जेवू घाइन आपल्या घरची गुरें रापण्याचे काम मला पाल तर ते मी चांगलें करीन'. सासल्याने मनात विचार केला की नुसता अनागरी काम करणारा मनुष्य मिस्तो तर तो का सोडा । नतर त्याने त्याला (भारतीय) सागितलें दी आमच्या घरी रहा! तुटा आम्ही पोटभर जेवाश्याडा घार! तू मात्र टरल्याप्रमाणे दररोज गरें यनान घेऊन जात जा! त्याप्रमागे ·. भारवि कषीच्या आख्यायिका भारवि रानांत गुरे घेऊन जाऊ लागला. त्याला सासुरवाडीच्या इतर माणसांनी जरी ओळखले नाही तरी त्याच्या बायकोनें त्याला ओळखले. तेव्हा तिने एकान्तांत त्याची भेट घेऊन "पांतर करून नियमाविरुद्ध सासुरवाडीची गुरे राखण्याची सेवा आपण कोणत्या कारणास्तव पत्करलीत ?" असे विचारले, तेव्हां भारवीने सांगितले की, " मी मानसिक पितृवध केला म्हणून यात्रांच्या सांगण्यावरून त्याचे प्रायश्चित्त येथें पारा य भोगावयाचे आहे." अशी वायकोला खरी हकीगत सांगून ती गुप्त ठेवण्याबद्दल तिला बजाविलें. तिनेही त्याप्रमाणे यातमी गुप्त टेवली. भारवि हा धुद्धि- मान् व उद्योगी असल्याने रानांत गुरे चरावयाला टागी म्हणजे फावल्या वेव्यंत 'किरातार्जुनीय ' काव्य रुईच्या पानावर काट्याने लिहिण्याचे काम करून ती सर्व पाने एका कणगीत साटवून टेबी. एकदा भारवीच्या सासरी लग्नसमारंभ सुसं साला तेव्हां त्याच्या पाय- कोला अंगावरचे दरिद्री दागिने पाहून कमीपणा वाटला. या तिन भारवीची एकांतांत गांठ घेऊन असे सांगितले की, ' आपण नेहमी उघोग करता, विद्वान आहांत, तेव्हा माझ्या अंगावर पुन्टका माही नसावा ! तरी तुम्ही आज काहीही करा पण मला दागिने आणून पा.' मारवीला बायकोचे योटणे ऐकून फार वाईट याटलें य वायररोला "सहसा विधीत न कियामवियेकः परमापदां पदम् । " हा अर्थ शोर लिहून दिला व कोणाकडे तरी गाहाग टेव आणि हजागचे दागिने पाहिजेत म्हणून त्याला संग असे सांगितले. नंतर तो अर्धा ओर घेऊन मारवीची मापसे सावकागष्या पापशेकडे गेयी आगिनिया तो सोराचा कागद देऊन म्हणाली की हा सोराचा कागद माग ·५२ संस्कृतभाण्डारपरिचय ! ठेवून मला हजाराचे दागिने घा. सावकाराच्या बायकोने अर्धा श्लोक वाचला त्यामुळे तिला अत्यंत आनंद झाला व धन्योद्गार काढले. तिने तो- श्लोक आपल्या निजण्याच्या जागीच वर टांगून ठविला. व हजाराचे दागिने दिले. भाखीची बायको दागिनें घेऊन माहेरी आली आणि तिने धरांतल्या माणसांना असे सांगितले की दागिने पाडण्या- बद्दल मी मामजींना निरोप धाडला होता. त्याप्रमाणे त्यांनी तिकडून येणाऱ्या एका बाईबरोबर हे दागिने धाडले. जिने हे श्लोकार्धाचे रुईचे पान गहाण टेविलें होते, तिचा नवरा व्यापाराकरिता द्वौपांतरास गेला होता. त्या सावकारारा तेथे सुमारे १३-१४ वर्षे राहात्रे लागलें. तो कर्मधर्मसंयोगाने त्याच दिवशी संध्याकाळी आपल्या नगराच्या अलीकडे २ कोस अंतरायरच्या गांवी आला. त्याला वाटले की आपल्या बायकोची वर्तणूक कशी काय आहे, ती गुप्तरीतीने स्वतः पाहावी. त्याप्रमाणे त्या मध्यरात्री तो आपल्या भव्यपाड्यांत आला व घायशो निजली होती त्या ठिकाणी त्याने आपला प्रवेश करविला. स्या टिशाणी मूल्यवान् समया जस्त होत्या, तो हळू हळू पुढे गेला तो.पलंगावर एक जोडपें निजटेठे त्याचे दृष्टीस पडलें..दोघांनी मिळून एकच या पांघरले होते आणि ती दोधे गाढ झोपी गेली होती. त्या येव्या त्याने रागाने 'त्या.दोघांचे चार तुकडे एकदम करण्याचे इप्टेनें' भ्यानोदन तरवार बाहेर काढून यर उचलली, तों ती यर टांग: तेल्या रईप्या पानास टागून ते पान साटी पडलें, है काय ये योगी टारले ! मला कोणी पहात तर माहीना ! असा विचार रयांचे मनात येऊन तो तें रांचे पान हातांत धेऊन पाहतो तो 'सहसा विधीत न निणमपियेफः परमापदां पदम् ' मसें यर लिहिटेठे .त्याने .

·. कोशपरिचय : वाचिलें. अर्थ समजताच त्याने वध करण्याचा विचार टाळला व त्यांना अगोदर उठवून मग त्यांस ठार करावे असे त्याचे मनांत आले. नंतर बायकोला त्याने उठविले. तिने उठून त्याचे तोंडाकडे पाहतांच हा आपला नवरा असें तेव्हांच ओठाखिले व त्याच्या चरणांवर मस्तक ठेवून त्या झोपलेल्या आपल्या मुलाला उठवून म्हणाली, याव्या, हे तुझे घडील आहेत, तेव्हां तूं त्यांना नमस्कार कर. हे ऐकून त्या सावकाराच्या मनाची स्थिति काय झाली असेल हे सांगावयास नको. हा मुलगा एवढा झाला असून आईपाशी झोंपला असेल अशी कल्पना, त्या बायकोच्या वर्तनाची परीक्षा पाहणाऱ्याच्या मनात आली नव्हती. कारण तो जहां देशांतरास गेला तेव्हां त्याची बायको गरोदर होती. नंतर त्याने मुलाला एकदम मिठी मारून त्या प्रसंगी काय संकट ओढवले असते व ते कसें टळलें तें त्यांस सांगितले. हे पान ये कसे आले घ अर्थाच श्लोक कोणी लिहिला, या विषयी वायकोला विचारताच तिने.सविस्तर पूर्वीची घडलेली हकीकत सांगितली. पुढे त्या सावकाराने आपली बायको व मुलगा घाचविणा-या श्लोकाच्या कार्याचा शोध लावून त्याला हजारो रुपये.बक्षीस देऊन सत्कार केला. कींच्या विषयी माहिती देणारे ग्रंथ-- मराठी-१ संबन कवि- पंचक. कै. विष्णुशासी चिपलुगयर, किं. १ रु. १ आ. हिंदी- संस्कृतकविचर्चा ,पं. बटदेव उपाध्याय. किं. २ रु. कोश परिचय महत्त्व- राजाटा याप्रमाणे द्रव्याचा क्षणोक्षणी उपयोग होतो त्या- प्रमाणे विद्वान् माणसाला अज्ञानासा शब्दसंवाची पारंपार जहर

·संस्कृतभाण्डारपरिचय
लागते. म्हण- ज्याने ककारत्रयी ( काव्य, कौमुदी, कोश) तयार
केली नाही, त्याची संस्कृत भाषेत कधीहि गति होणार नाही.
अमरकोश- याचा कर्ता ' अमरसिंह ' हा आहे.
काण्ड- ह्या कोशांत प्रथमकाण्ड, द्वितीयकाण्ड, तृतीयकाण्ड, अशी
तीन कांडे आहेत.
संस्कृत शब्दाचे वैशिष्टय-संस्कृत भाषेत एकाच शब्दाला अनेक
प्रतिशब्द असून त्यांत भिन्न भिन्न अर्याच्या छटा प्रगट करण्याचे
सामर्थ्य जाहे. Water जले, सलिल, वारि, उदर्के, पये, तोर्य,
पानीय, आप, नीरे, अम्बु. The sea or ocean-- समुद्र, अन्धि,
उदधि, सिन्धु, सागेर, अर्णव, रत्नाकर, जलनिधि. Earth y, भूमि,
धरौ, धार त्री, घरेणी, यसुर्धा, उर्वी, वसुन्धरी, पृथिवी, पृथ्वी, मही,
अवनि, मेदिनी, जगती. A flower-सुमनस् , पुष्प, कुसुम, सुम
प्रसून. A lion -सिंह, मृगेन्द्र, केसरी, हरि, मृगरि, कण्ठील.
A crow- कार्क, ध्याह्न, वायस, Man-मनुप्य, मानुषे,
मी, मनुजे, मानवे, नरें. A Wounan or Female-स्त्री, अवलो,
योषी, नारों, सीमन्तिनी, वधू, वनिती, महिली. A son-आत्मजे,
तनये, स्नु, सुत, पुत्रे.
कर्ता
संस्कृत कोश.
नांय
काल
१ अमरकोश
इ.स.पू. ६०००
२ अनेकार्य
समुच्चयकोश किं. २ रु.
अमरसिंह
शाचत
"
"

·१.स. १७३० संस्थत-मराठी पोशारिलय ३ अभिधानरत्नमाला कि१०रु. इ.स.१००० हटायुध नयंती इ.स.१०५५० पादवप्रकाश ५विसमा " ॥११११०० महेनर ६ नानाप शन्दकोश "१४००० मेदिनीकर ७ नानार्प संमद कोश इ.स. ११४० अजयपाल (बौद्ध) पदिकोश मास्करराय पादकत्रम इ.स. १८२२ राधाकांत देव विचमकासपोश महेश्वरी पर्गदेवाना(वर्गविचार) पुरषोत्तम याचस्पत्वकोश तारानाप तर्कवाचस्पति पालगवा कि. ३१५ रु. संस्कृत-मराठी कोश १ संस्टनकोश सन १८५३ अनंतशासी तळेकर २शब्दरत्नाकर सन १८७० माधय चंदोबा ३ संस्कृतकोश सन १८७२ नारो अप्पाजी गोडबोले व केळकर. ४ गीर्वाण लघुकोश किं. ४ रु. जनार्दन विनायक ओक. संस्कृत-इंग्लिश डिक्श्नरी १ संस्कृत इंग्लिश डिक्सनरी मानिअरवुल्यम्स २ संस्कृत इंग्लिश डिक्शनरी कै. वामनराव आपटे १५९८ आणे. ३ संस्थत इंग्लिश डिक्शनरी श्री. वैद्य. दुर्मिळ ४ संस्कृत इंग्लिश डिक्शनरी श्री. भिडे. दुर्मिळ ·५६ संस्कृतभाण्डारपरिचय संस्कृत-जर्मन डिक्शनरी. संस्कृत-जर्मन डिक्शनरी ( ऐतिहासिक दृष्टीने लिहिलेली व चैदिक वाङ्मयास उपयुक्त ) By Bohthngh. किं. १५० रु. कथा. पंचतंत-कर्ता-पडित विष्णुशर्मा. विषय -मुलाना नाति व व्यव- हार याचे शिक्षण मिळावे व त्याचे मनोरजन व्हावे या हेतूनें काल्प- निक पशुपक्षादिकाच्या गोष्टी लिहिलेल्या आहेत. तंत्र-मित्रभेद, २ मिनप्राप्ति, ३ काकोलूकीय, ४ लन्धनाश, ५ अपरीक्षित- कारक, अशी पाच तने आहेत. हंसाचे अनुकरण करावें-व्याकरणशास्त्राला खरोखेरी शेवट नाही, तसेच जगातील विद्या शिकण्यास लागणा-या वर्षीच्या दृष्टीने माण- *साचे आयुष्य थोडे व विघ्न जास्त. हस जसा पाणी मिसळलेल्या दुधातील फक दूध तेवढेच घेतो तसे माणसाने त्या त्या विद्यातील आवश्यक भाग तेवढाच घेऊन यानीचे सोडा. अनन्दपार किल शदशावं स्वयं तथायुदयश्च विघ्ना । सारं ततो प्राधमपास्य पत्गु सो यथा क्षीरमिवाम्युमध्यात् ।। जगणे-विज्ञान (कला-कौशल्यादिरिया ), शूरपणा, ऐश्वर्य ह्या श्रेष्ठ गुणामुळे क्षणभर जी माणसे घममतान, त्याला शहाणे लोक 'जगणे' असे म्हणतात. नाहीतर दुस-यानी टागलेला पारपछि खावून पावा सुद्धा पुरळ दिवस जगतो. (तात्पर्य दुसन्याच्या मिनतवारीने जगणे हे टाजिरसाणे होय. महत चलितं श्रेयः नच धूमापित चिरं । या उक्तीप्रमाणे जगणे' उत्तम होय.)

·क
पचतगटीका परिचय
यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथित मनुष्गविज्ञानशौर्यविभवार्यगुणे समेतम्।
तनाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ज्ञा काकोऽपि जीवति चिर च वलि
च भुडते॥
तर्क-चल, जा, ये, याब' इयादि उच्चारलेला विषय पशु-
सुद्धा जाणतो त्याप्रमाणे घोडे, हत्ती, याना प्रवृत्त केले असता ती
प्रवृत्त होतात हे आपण पाहतो शहाणा मनुष्य रागरगावरून दुस
न्याने सागितलेला विषयही जाणू शकतो कारण दुसयाच्या मना-
तल्या विषयाचे ज्ञान करून घेणे हेच बुद्धीचे फल होय
उदीरितोऽर्थ पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिता ।
अनुकमप्यूहति पण्डितो जन परेगितज्ञानफला हि बुद्धय ।
तर्क-आकार, मनातील भाव विशेष, जाणे-येणे, हालचा ठ, भाषण,
डोळे-तोंड, ह्याचे बरे वाईट विकार, यामुळे मनाचा अभिप्राय समजतो
आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च ।
नेनवनविकारेश्व गृह्यतेऽन्तर्गत मन ॥
बुद्धि-कार्याना आरभ न करणे हे बुद्धीचे पहिले लक्षण होय
आरभिलेले कार्य शेवटाला नेणे हे बुद्धीचे दुसरे लक्षण होय
अनारम्मो हि कार्याणा प्रथम बुद्धिलक्षणम् ।
प्रारब्द्धस्यान्तगमन द्वितीय बुद्धिलक्षणम् ॥
नयामुलाचे सात गुण नायमुलाचे कुल, शील, पालक,
विद्या, द्रव्य, शरीर, वय, ह्या सात गुणाची परीक्षा करुन मुलगी
द्यावी बाकीच्या गोष्टींचा विचार करू नये
कुल च शील च सनाथता च विद्या च वित्त च वपुयश्च ।
एतान गुणान सप्त परीक्ष्य देया कन्या बुधै शेपमचिन्तनीयम् ।।
समा १८

·, संस्कृतभाण्डारपरिचय अव्यवहारी--शास्त्रांमध्ये प्रवीण असलेल्या परंतु व्यवहारज्ञान नसलेल्या लोकाचे मूर्खपंडिताप्रमाणे लोकांमध्ये हंसे होते. अपि शास्त्रेषु कुशला लोकाचारविवर्जिताः । सर्ये ते हास्यतां यान्ति यथा ते मूर्सपण्डिताः ॥ तत्र ५ अपरीक्षितकारक. गुणी माणसाजवळ संपत्ती राहते--उत्साही, चेंगट नसलेला, कार्य करण्यात हुशार, व्यसनी नसलेला, शूर, केलेला उपकार जाण- णारा, दाटमैत्री असलेला, अशा माणसाजवळ राहण्याकरितां लक्ष्मी स्वतः त्याला शोधते. उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्यसक्तम् । शूरं कृतसं दृढसोहदं च लक्ष्मीः स्वयं मार्गति चासहेतोः॥ तत्र २,मिनमाति. मराठी भापांतर-'पंचतंत्रांतील गोष्टी' बा. मा. आत्रेकरकृत प्रकाशक-चिनशाळा, पुणे. किंमत १ रु. ८ आ. संस्कृत टीका-- सुनोधिनीव्याख्या ' नृसिंहदेवशास्त्रीकृत, प्रकाराम-गेहेरचंद लक्ष्मणदास, लाहोर. किंमत २ रु. ८ आ. याशिवाय नीति व व्यवहार याचे शिक्षण देणारे खालीलप्रमाणे गोष्टीचे ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत. इंग्लिशभाषांतर-एम्. आर्. काळे. Franklin Edgerton सोमदेवकृत-कपासरित्सागर, गुणाढ्ययन-बृहत्कथा, क्षेमंद्रकृत- वृहत्कथामंजरी, तालपंचविंशति, सिंहासनद्वारिंशति, शुकसप्तति, शुक्रनीति, चाणक्यसूत्रे, विदुरनीति, वगैरे.. .

·हितोपदेश परिचय हितोपदेश परिचय विद्यार्थ्यांना व्यवहार व नीति यांचे शिक्षण निबंधाच्या द्वारे देण्या- पेक्षां ते काल्पनिक मनोरंजक गोष्टींच्या रूपाने देणे परिणामाच्या दृष्टीने उत्तम कसे असते, हे इसाबनीती सारख्या लोकप्रिय झालेल्या पुस्तकावरून कळते. चैशिष्टय-हितोपदेशांत गोष्टींच्या अनुरोधानें सुभाषिते दिली आहेत, त्यामुळे मनाची करमणूक व उपदेश या बरो- बर माणसाच्या अंगी बहुश्रुतपणा आणण्याचेही काम त्याच्या हातून होते. गोष्टींच्यामुळे सुभाषितांचे वैशिष्ट्य लक्ष्यात येते. य सुभाषितांच्या- मुळे गोष्टीचे मर्म ध्यानात येते. शाहण्या लोकांनी माणसाच्या स्वभावाचे य मनोरचनेचे सूक्ष्म अवलोकन करून सर्व मानवजातीला मार्गोपदेशक. होणारे सिद्धांत या सुभाषितांतून दृष्टीस पडतात. प्रकरणें-- १ मित्रलाभ, २ सुहृदभेद. ३ विग्रह. ४ संधि. सुभाषिते जन्मसाफल्य-ज्याच्या जन्माच्यामुळे कुलाची प्रसिद्धी होते तोच खरा जन्माला आला, नाहीतर या जगाच्या रहाटगाडा ग्यांत जन्म-मरणाची घडामोड सारखी चालूच आहे. स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते।। प्रस्ताविका श्लोक, सहासुखें-१ पैसे मिळणे, २ नेहमी निरोगी शरीर-प्रकृति असणे, ३ प्रेमी व ४ मधुर भाषण करणारी बायको असणे, ५ आज्ञे- प्रमाणे वागणारा मुलगा असणे, ६ पैसा मिळवून देणारी विद्या अंगी असणे अशी सहा सुखें संसारांत आहेत. अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुनोऽर्थकरी च विद्या पड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् । प्रस्ताचिका, सोक.१९ ·संस्कृतभाण्डारपरिचय आई वडिलांचे कर्तव्य-आई-वडिलांच्या कडून अभ्यास कर- निलेला मुलगा गुपी होतो. उपजताच कोणताही मुलगा पडित होत नाही. मातापितृकृताभ्यासो गुणितामेति वालकः । न गर्भच्युतिमात्रेण पुत्रो भवति पण्डितः ॥३८ सहा दोप-~-आपली उन्नति व्हावी अशी इच्छा करणाऱ्या मरण- साने १ झोप, २ जडत्व, ३ भीति, ४ गोध, ५ आळस, ६ चेंगटपणा. ह्या दोषाचा त्याग केला पाहिजे. पड् दोपाः पुरुपेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्य दीर्घसूनता ॥ मित्रलाभ, श्लोक ३४. मराठी भाषांतर वा. मा. आवेकर किं.१ रु.प्रकाशक-चित्रशाळा, पुणे, नाट्यशास्त्रपरिचय संस्कृत वाङ्मयात काव्याचें 'दृश्य । व श्रन्य ' असे दोन भेद केले आहेत. त्यांपैकी दृश्य काव्यात 'नाट्यशास्त्राचा प्रकार येतो. नाटक बगैरे प्रकाराला 'रूपका' असें सामान्यतः म्हणतात; 'रूपाला ' रूप अथवा नाट्य अशी नारे आहेत. रूपकाचे नाटक, प्रकरण, भाण, प्रसन, डिम, व्यायोग, सप्रकार, बीपी, अमा, ईहा- 'मृग असें १० प्रकार आहेत. (रूपकाचा उपरूपक हा भेद य त्याचे पुनः १८ प्रकार आहेत.) अवस्थानुरतिनाट्यं स्पं दृश्यतयोच्यते । रूपफ समाधेशात् दशधव रसाश्रयम् । दशरूपक रूप्यतेऽभिनययंत्र पस्तुलठ्ठपर्फ विदुः। काल-इ.स.पूर्व १४०० ते ५००. पूर्वी समाजाला नतिक शिक्षण देउन करमणूक करणारी अशी नाट्य-सस्था होती; म्हणून या संस्था पाचवा येद म्हटले आहे. - .

·. - १ नाट्यशाखपरिचय गोष्ट-भरताला अति वगैरे प्रषांनी नाट्यशास्त्राची उत्पत्ति कशी झाली ! असा प्रश्न विचारला. तेव्हां भरताने पुढीलप्रमाणे गोष्ट सांगितली. कृतयुगांत ब्राह्मणं पवित्रपणे वागत असत. त्रेतायुगांत ते काम-क्रोध-लोभादिकांच्या आधीन होऊन अपवित्रपणाने वागू लागले. ते पाहून यक्ष, गंधर्व, राक्षस, इंद्र हे सर्वजण ब्रह्मदेवाकडे जाऊन म्हणाले की 'हे ईश्वरा, आम्हाला असा काही नवीन खेळण्याचा मार्ग सांग की जो वेदाप्रमाणे असू नये. कारण शूद्रांनी वेद ऐकू नये असा नियम आहे तो या खेळांत असूं नये, तो खेळ शूद्र वगैरेंना पाहण्या- सारखा व ऐकण्यासारखा असावा. नंतर ब्रह्मदेवाने एक 'नाट्यप्रयोग' तयार करून असे सांगितले की पवित्रधर्म, इच्छित गोष्ट व यश प्राप्त करून देणारा, सर्ववेद-उपवेद' यांचे संकलन असणारा, अध्ययन- अध्यापन करण्यास योग्य असा हा पांचवा नाट्य वेद आहे. संस्कृत नाट्यग्रंथ:-- १ नाट्यदर्पण-रामचंद्रसुरिकृत. २ नाट्य- शास्त्र-भरतकृत. मराठी नाट्यशास्त्र-कै. प्रो. चि, ग. भानू. भरतनाट्यशास्त्र-१ ते २७ अध्यायांत नाट्यशास्त्राची माहिती. दिली आहे. अध्याय २ यामध्ये, नाटकगृह कसे असावे यांचे वर्णन आहे. अध्याय ४ या मध्ये 'नाच कसा असतो त्याचे वर्णन आहे. पुरुषाच्या नाचाला ' तांडव नृत्य ' म्हणतात व बायकांच्या नाचाला 'लास्यनृत्य' म्हणतात. शंकराचें 'तांडवनृत्य । प्रसिद्ध आहे. हल्ली उदयशंकर, सौ. मेनका, चौगरे प्रसिद्ध नृत्यविशारदांचे नाच सुप्र- सिद्ध आहेत. अध्याय ८ व ९ यामध्ये अभिनय' कसा करावा याचे वर्णन आहे. अन्याय २१ मध्ये नाटकांतील पात्रं, देखावे याचे वर्णन आहे. . .

·६२ प्रसिद्धनाटके नांग १ अभिज्ञान शाकुंतल - ५ २ मालरिवाग्निमित्र ३ क्रिमोर्वशीय ४ उत्तररामचरित कर्ता व त्याचा काल अंक टीका टीकाकार कालिदास अर्थद्योतनिका राघवभट्ट (इ. स. ५ शतक) १व्याख्यान १ काटयवेमभूप कालिदास २सरला २ रगाचार्य रही कालिदास प्रकाशिका रंगनाथ भाभूति ७ तलस्पर्शिनी वीरराघव (८ वे शतक) भवभूति वीरराघव भरभूति १० भानप्रदीपिका त्रिपुरारि, जगद्धर शुदक १० मृच्छकटिकविकृति पृथ्वीधर विशाखदत्त व्याख्यान संस्कृतभाण्डारपरिचय ५महागीरचरित ६ मालतीमाधव ७ मृच्छकटिक ८ मुद्राराक्षस ७ ·९ वेणीसंहार भट्टनारायण १ बालबोधिनी २ टिप्पणी १अप्पाशास्त्री राशिवडेकर २जगद्धर १० नागानंद ११ रत्नावली नाटिका हर्षदेव इ. स. ६०६ हर्षदेव ४ प्रमा १ चंदिका कृष्ण मिश्रयति ६ निगुडकर १ शेखर २ दीक्षित १२ प्रबोधचंद्रोदय २ प्रकाशा १३ छत्रपति साम्राज्य मू. मा. याशिक १० कि.१ रु. ४ आणे. ( तोरणा लाभापासून राज्याभिषेकापर्यंत, अफ- झुलखान वध, सिंहगडप्राप्ति, आग्र्याहून सुटका वगैरे शिवाजीच्या चरित्रांतील प्रसंग. इंग्रजी भाषांतरासहित). १४ शेक्सपिअर नाटककथावली, वेंकटरमणाचार्य, मद्रास १५ भासाची तेरा नाटके इ. पू. २०० ओरिएन्टल बुक एजन्सी पुणे यांचे प्रकाशन किं. ६ रु. प्रसिद्ध नाटकै ·संकृतभाण्डारपरिचय नाटक - (१) नाटकामध्ये नाट्यवस्तु ( विषय, कथा Plot) इतिहास अथवा परंपरागतकथा, यावर आधारलेली असावी लागते. (२) नाटकांत शृंगार, वीर, करुण, यापैकी एक रस (शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, रौद्र, भयानक, बीभत्स, शांत, असे ९ रस आहेत.) मुख्य असावा लागतो. (३) प्रत्येक नाटकाला नान्दी, प्रस्तावना य शेवटी भरतवाक्य, ही असलीच पाहिजेत. नाटिका-नाटिका' ही बहुधा काल्पनिक असते, सीपात्रांचे आधिक्य अमून शंगारंस मुख्य असावा लागतो. त्याप्रमाणे चार अंक असाये लागतात. ( नाटिका क्लप्तवृत्ता स्यात् स्त्रीमाया चतुरक्षिका ।) 'श्रीहर्षकृत 'रत्नावली व प्रियदर्शिका हा नाटिका आहेत. . - शाकुंतल परिचय फर्ता-कालिदास शाकुंतल नाटकाची जगांतील प्राचीन व आचीन ( भारतीय आणि युरोपस्थ ) संस्कृत रसिकांनी मुक्तकंठाने स्तुति केलेली आहे. सर विल्यम जोन्स, इंग्लिशमध्ये (इ.स. १७८९ मध्ये प्रथम मापांतर केलें. शाकुंतल वाचून प्रसिद्ध फ्रेंच विद्वान शेती [Chezy] आणि जर्मन प्रसिद्ध करि गटे [Gocthe] यांना इतका आनंद झाला की त्यानी शाकुंतलाचे पुस्तक. डोक्यावर घेऊन नाच फेटा. विशेष-कान्यांन नाटक सुंदर होय, नादात शाकुंतल नाटक सुंदर होप, त्यामधील १ था अंग सुंदर य त्यांनही ४ लोक मुंदर ·- -- शाकुंतल परिचय ६५ काव्येषु नाटकं रम्यं तन्मध्ये च शकुन्तलम् । तत्रापि च चतुर्थोऽकस्तत्र श्लोकचतुष्टयम् ।। नांव-अभिज्ञान म्हणजे ओळख पटण्याची खूण. खूण दृष्टीस पडतांच राजाला शकुंतलेची आठवण झाली. या प्रसंगाचे वर्णन ह्या नाटकांत असल्यामुळे ' अभिज्ञानशाकुंतल' असे कालिदासाने नाटकास नांव दिले. अंक ७. पात्रे-- दुष्यंत-पुरुवंशांतील हस्तिनापुरचा एक राजा. शकुंतला-कण्याची मानलेली मुलगी, दुष्यंताची बायको. प्रियंवदा व अनसूया- शकुंतलेच्या मैत्रिणी. सर्वदमन-दुष्यंताचा पुत्र. गौतमी- एक वृद्ध तपस्विनी. ऋषी- कण्व, दुर्वास, मारिच. मातलि- इंद्राचा सारथी. १ ल्या अंकांत-- दुष्यंत राजा आपल्या बरोबर सेवक व सैन्य: घेऊन अरण्यांत शिकार करण्यासाठी गेला होता. एके दिवशी तो रयांत बसून एका हरिणाचा पाठलाग करीत करीत फार लांब गेला. नंतर तो हरिण बाणाच्या टप्यांत, येताक्षणीच त्याने त्याच्यावर नेम धरला. तेव्हां कांहीं तपस्वी मध्ये येऊन म्हणाले की-- आश्रमांतील हा हरिण आहे, म्हणून तूं त्याला मारू नकोस'. दुष्यंतराजाने ताबडतोब बाण मागे घेऊन त्या तपस्यांना नमस्कार केला. तेव्हां त्यांनी राजाला आशीर्वाद देऊन विनंती केली की, 'येथून जवळच मालिनी नावाच्या नदीकाठी कण्यऋषींचा आश्रम आहे, तूं तेथे जाऊन आश्रमांतल्या लोकांना आनंदित कर.' पाहु- ज्यांच्या आदरातिथ्याच्या कामी कण्वऋषीने शकुंतला नांवाच्या कन्येची योजना केली आहे आणि स्वतः ते तिच्या प्रतिकूल, अनिष्ट अशा ग्रहांची शांति करण्याकरितां सोमतीर्थाला गेले आहेत. ती शकुंतला तुझें राजा, से. भा, प..

·६६ संस्कृतभाण्डारपरिचय आदरातिथ्य करील. ते ऐकून दुष्यंत राजाने सारथ्याला आश्रमाकडे रय हाकण्यास सागितले. आश्रमाच्या सीमेवर रथ उभा करविला. नंतर दुष्यंतराजाने आपली राजभूषणे सारथ्यापाशी देऊन स्वतः एकटाच आश्रमांत गेला. तोच त्याचा उजवा बाहु स्फुरण पावून त्याने काही तरी फायदा दर्शविला. कोणीतरी बोलत आहेत असा कानोसा घेऊन तो पुढे वागेत शिरला. तेथे शकुंतला ही अनसूया व प्रियंवदा ह्या मैत्रिणीसह झाडाना पाणी घालीत होती. त्यांचा आपसांत विनोद चालला होता. शकुंतलेचे आम्र्पक सौंदर्य पाहून दुष्यंतराजा आश्चर्य- चरित झाला, व झाडाच्या आड लपून त्याची भाषणे ऐक्त राहिला. इतक्यांत एक मुंगा मोगरीच्या फुलावरून उठून शकुंतलेच्या तोंडावर झडप घाळू लागला. त्यामुळे शकुंतला धावरून मैत्रिणींना बोलावू लागली. त्यानी, 'राजाने तपोवनाचे रक्षण करावयाचे, सबब तूं दुष्यंतराजाला बोलाय' असें य?ने म्हटले. ते ऐकून दुप्यंतराजा पुढे झाला. त्याला पाहून त्या आचर्यचकित झाल्या, व त्याच्या आदरा- निष्याची सामुग्री आणण्याकरितां निघाल्या. परंतु दुष्यंतराजानें 'नको' असे सांगितल्यार सर्व सातपणाच्या ओटयावरील दाट छायेत वसले, दाकुंतला य दुष्यंतराजा,एकमेकाचे रूप पाहून एकमेकावर मोहित (आसक) गाठी, तथापि रातला ही वाक्षणाची मुटगी असेल की काय असा दुष्पंतराजाला संशय होता. तो संशय प्रियांदेच्या बोटण्यावरून नाशंसा शेग्न ती भेनका नामाच्या अप्सरेच्या पोटी जन्मदेली विश्वामित्र ऋषीची मुहगी आहे, असे त्याला पतले व ती आर- स्याटा मियची अशी टुप्पनराजाच्या मनात उत्कट इच्या उत्पन्न झाली. फमापी रातुडेचा निशाह परप्याभ्या विचारांत आहेत असे ·संस्कृतभाण्डारपरिचय जवळ सागितलें. इतक्यांत तेथे काही ऋषि येऊन त्याला म्हणाले की-'कण्यपि आश्रमांत नसल्याकारणाने राक्षस आमच्या यज्ञादिकर्माला अत्यंत पीडा करतात म्हणून आपण येथे काही दिवस आश्रमांत वस्ति करून आमची इष्टि यथासांग पूर्ण होण्यास मदत करावी. दुष्यंतराजाला जे पाहिजे होते तेंच नेमकें मिळाले. त्याने ऋषींचे म्हणणे मान्य करून आश्रमांकडे जाण्याकरिता रय आणविला, परंतु नगराकडून आईचे काही पुत्रकृत्यादिकाकरितां आमहाचे बोलावणे आले. त्यामुळे तो पेंचप्रसंगांत पडला. शेवटी त्याने आपल्या आईनें विदूपकाला मुलाप्रमाणे मानले असल्याने सर्व लव्याजम्यासह त्यालाच नगराकडे धाडण्याचे निश्चित केलें, व तो एखादे वेळी जनानखान्यांत आपलें शकुंतलेबर मन वसल्याचे सागेल म्हणून मी तुझ्यापाशी 'जे शकुंतलेबद्दल सांगितले ती थट्टा आहे त्यांत खरे काही नाही' असे सांगून त्याला नगराकडे धाडला व स्वतः आश्रमांत गेला. ३ च्या अंकांत- दुष्यंतराजाने आश्रमांत वस्ति केल्यामुळे राक्ष- सांचा पूर्ण बंदोबस्त झाला. यज्ञादिक, निर्विघ्नपणे पार पडू लागली. शकुंतला अत्यंत संगन स्ताकुंजात पुन्टांच्या शय्येवर पडून राहिली असनां च मैत्रिणी तिची शुश्रूषां करीत बसल्या असतां, मदनाच्या बाणांनी पीडित झालेला दुष्यंतराजा तिचा शोध करीत करीत तेथे आला, 4 टनाकुंजाच्या आड स्पून त्याची भाषणे ऐकत बसला. शमुलटेचे मन दुष्यंतराजावर बसल्यामुळे मदनाच्या पढिने निची अशी अवस्था झाली असावी असा तर करून तिला तिच्या त्रासाचे कारण मैत्रिगीनी आग्रहाने वारंवार विचारले. तेव्हां शतटेने दुप्यंतराजार ·६ शाकुंतल परिचय आपलें प्रेम बसल्याचे कळवून 'तो राजा ज्या रीतीने मला पत्क- रील असा एक उपाय काढा, नाहीतर माझी आशा सोडा' असे सांगितले. प्रियंवदेनें दुष्यंतराजाला उद्देशून एक प्रेमपर गीतपत्र बनविण्यास सांगितले. शकुंतले. ते गीत बनविले व कमलाच्या पाना- घर नखांनी कोरून लिहिले आणि आपल्या मैत्रिणींना वाचून दाख- विले. इतक्यांत दुष्यंतराजाने पुढे होऊन आपली आतुरता दाखविली. शकुंतलेला आणि तिच्या परिचितांना पश्चात्ताप होणार नाही असे वर्तन ठेवण्याबद्दल मैत्रिणींनी त्याला बजाविलें. नंतर दुष्यंतराजाने असें सागितले की, 'माझ्या पुष्कळ स्त्रिया असल्या तरी पृथ्वी व शकुंतला, ह्या दोघीजणीच माझ्या कुळाला मुख्य आधार आहेत असे समजा.' पुढे काही तरी कारणास्तव मैत्रिणी तेथून गेल्या. शकुंतलेला बापाच्या परवानगीवाचून आपल्या मनाच्या अधीर- तेला अळी पडण्याचे धाडस झाले नाही. दुष्यंतराजाने 'पूर्वी पुष्कळ राजकन्येचे प्रेमविवाह (गान्धर्व विवाह ) झालेले आहेत, आणि त्यांच्या वडिलांनी पण ते पसंत केलेले आहेत,' म्हणून तुला घाबरण्याचे काही एक कारण नाही, अशी तिची समजूत केली, व तिचे चुंबन घेणार इतक्यांत गौतमी नावाची एक वृद्ध तपस्विनी तेथे समाचारासाठी आली तेव्हां दुष्यंतराजा झाडाच्या, आड लपला, व संधि प्राप्त झाली असतांही इच्छा तडीला न गेल्याबद्दल दुःखाने परत त्याच लताकुंजामध्ये येण्याचे शकुंतलेला सुचविलें. इकडे तिन्हिसांज झाल्याने गौतमीबरोबर शकुंतला आश्रमांत गेली. दुष्यंतराजा झुग्त राहिला. ४ थ्या अंकांत-दुष्यंतराजा व शकुंना सांचा प्रेमविवाह झाला. इष्टि संपल्यावर ऋषींनी दुष्यंतराजाला निरोप दिला. शकुंतलेचा निरोप ·संस्कृतभाण्डारपरिचय घेताना स्वताच्या नावाची अक्षर कोरटेली अशी आगठी दुष्यंतराजाने तिच्या हाताच्या बोटात घातरी. आगठीवरील एफेक अक्षर रोज मोजीत जा, म्हणजे ज्या दिवशी शेवटचे अक्षर येईल, त्या दिवशी माझा नोरर तुला माझ्या जनानखान्यात नेण्याकरिता येईल ' असें वोलून दुप्यतराजा स्वत च्या राजधानीकडे गेला. शकुंतलेला दुप्यं- ताच्या विरहाने काही एक सुचेनासे झाले व तिचे सर्व रक्ष त्याच्या- कडे लागले. इतक्यान भिक्षेसाठी दुर्वास नावाचा ऋपि आला ' व आश्रमांत कोण आहे !' म्हणून पृच्चा केली. उत्तर न मिळाल्याने हे उन्मत्त पोरी, याचे चिंतन करण्यात मग्न होउन अतिथि असलेल्या माझ्या प्रश्नाकडे तू दुर्लक्ष करीत आहेस त्याअर्थी तो आठरण दिली तरी तुला ओलसणार नाही!' असा शाप देऊन गेला. शकुतरेग्या मैत्रिणी बरळच पुलें गोठा वर्गत होया. त्यानी ती शाप- याणी ऐकली. आणि दचकून धारन्या धाग्या दुर्वासाची दिनपणी परून असा उशाप मिळवा की 'सुणेची वस्तु ( दागिना) दिसली तर हा शाप बाधक होणार नाही. शकुतलेपाशी दुप्य- ताची आगटी होती त्यामुळे मैत्रिणींना जरा धीर आया. शक्तीला ही बातमी शात नाहती, निम्या नाजुक अत पग्णाला प्रास होईल म्हणून मैत्रिणीनी मुदाम शापची यानी कमिटी नाही. नतर दुप्यत राजने साग्निटी मुदत होऊन गेली व आग हि काही दिवस गल्यावर दुप्पतारहून पानाही न आत्याने इयुनग्या आणि तिच्या मेकिताना पावजी पी. शकुटरेची गदापणाची चिन्हें दिन एगी. मला यायपि अनुहन उपन आचमन आने पण्यति यात शिनात तोच 'हे माझपा, शमीच्या पार्टी ज्याप्रमाणे ·शारद्वत, हे गेले. - संस्कृतभाण्डारपरिचय विषयी योग्य उपदेश केला. शेवटी अनसूया व प्रियंवदा यांच्यासह परत आश्रमांत आले. हस्तिनापुराकडे शकुंतला, गौतमी, शारिव, . ५ व्या अंकांत- दुष्यंतराजाला दुर्वासमपींच्या शापामुळे शकुं. तलेचे पूर्ण विस्मरण झाले एके दिवशी दरबारी कामकाज संपवून तो विधाति घेण्यासाठी बसला असतां कण्यपींच्या आश्रमातून स्त्रियासह काही ऋपि आले आहेत असे कळले त्याचा सत्कार करून आपल्याकडे आणण्याबद्दल त्याने उपाध्यायाला कळविले. त्याप्रमाणे उपाध्याय त्यांना घेऊन दुष्यंताकडे आला. ऋपीच्या बरोबर बुखा घेतलेली सुंदर स्त्री पाहून दुष्यंताला आश्चर्य वाटले. नंतर कपीनी- तूं प्रेमविवाहाच्या विधीने राझ्या कन्येचें में पाणिग्रहण केलेस ते मला ममत आहे. आता आपल्या धर्मपत्नीचा स्वीकार करून तिच्या बरोवाधर्माचरण र' असा दुष्यंताला कण्यऋषींचा निरोप सागितला. तेन्हां दुष्यंताने ह्यात मला काही एक राऊक नाही असें उत्तर दिले. नंतर गौतमीने शकुंतठेचा बुरखा काढिला. दुप्पंताजा शल ठेचे मोहक लावण्य पाहून मोहित झाला. परंतु ' मला काही आटपर नाही, त्यात ही गरोदर आहे, म्हणून मला हिचा स्वीकार करिता येणार नाही' तेव्हां शहरवाने दुप्पंताची निंदा केली. शकुं. तंददा अगोदरपासून भय याटत होते ते शेवटी म्वों टरून दुप्पंताची पारी यानि ती आगटी शोधू लागला, परंतु याची तीपीटा नमस्कार करताना ती आगटी बोटाइन पाण्यात पडली होती. शशं. तलेने आग्रमांतील एकानांन घटलेली आश्रय दिली. दुष्यंत म्हणाला 'पाही तरी पोटं आहे. ते ऐकून रातटा, चगेरेना राग आला.

·शाकुंतल परिचय नंतर गौती शारिव वगैरे परत निघाली. त्यांच्या मागून शकुंतली रडत येऊ लागली, तेव्हां सगळ्यांनी 'तूं येथेच रहा परत येऊ नकोस' असे सांगितले. शकुंतलेला कंप सुटला. शेवटी उपाध्यायाने दुष्यंताला सांगितले की-ही मुलगी पाळंत होईपर्यंत माझ्या घरांत राहूं द्या. हिला सार्वभौम लक्षणांनी युक्त असा मुलगा झाला तर तिला आपण आपल्या जनानखान्यांत घ्यावी. तसे न झाल्यास ही परत आपल्या वडिलांच्याकडे जाईल. दुष्यंतानें तें कबूल केले. उपाध्यायाच्या मागून शकुंतला रडत जातांना एक अप्सरा आकाशांतून येऊन तिला घेऊन गेली. सगळे आश्चर्य चकित झाले. ६ व्या अंकांत- सुमारे पांच वर्षांनी एके दिवशी एक कोळी माशाच्या पोटांत सांपडलेली . दुष्यंताचे नाव कोरलेली हिरेजडित आंगठी सराफ कट्टयावर विकण्यासाठी दाखवीत होता. पोलिसांनी त्याला पकडून ती आंगटी घेऊन दुष्यंत राजाजवळ नेऊन दिली. ती आंगठी पाहताच दुष्यंताला शकुंतलेची आटवण झाली व तिलां कारण नसतां टाकले, याबद्दल पक्षाचाप झाला. पुढे करमणु- कीचे प्रकार दुष्यंताने सोइन नगरांतील वसंतोत्सव बंद केले. त्याला रात्री झोप येईनाशी झाली. नंतर विद्रूपकाला बरोबर घेऊन दुष्यंत प्रमदवनांत गेला व ते स्वतः काढटेली शकुंतलेची तसवीर आणवून त्याच्याबरोबर तिच्यासंबंधी गोटी बोर लागली. दुष्यंत शकुंतलेसंबंधीच्या गोटीत इतका गर्म हाटा की, तसविताल तला खरी मानून तेथे कादिलेल्या मुंग्याला हाकलून लावण्यास तयार झाला. नंतर यमुमति रागी येत आहे. असे कळल्यावरून शकुंतरेची तसर सांभाळण्यासाठी विदूषकाजवळ दिली. ती धेऊन वितरक मेय.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय प्रतिच्छद नावाच्या राजवाड्यात गेला. धनमित्र नाराचा निपुत्रिक असा साकार मेल्यामुळे त्याची इस्टेट सरकारजमा करण्याची परवानगी मिळ- पिण्यासाठी प्रधानाकडून लिहून आले. त्यामधील निपुनिरपणाची गोष्ट दुष्यताच्या मनाला वाईट लागली. आपण निपुत्रिक असल्यामुळे आपढ़े पितर अधोगतीला जाणार ह्या विचाराने त्याला मूळ आली. मेनकेच्या सागण्याम्ल धागेमध्ये गुप्तपणे राहणाऱ्या सानुमती नानाच्या अप्सरेनें दुष्यताची अवस्था न्याहाळली व सर्व बातमी पाहिली. नतर ती शकुतलेला ते सर्व कळविण्यासाठी गेली. दुष्यत मूर्चेतून सार होतो तोच 'मेलों । मेलों ! धावा ! धावा !' अशी चिदूपकाची वाणी त्याच्या कानावर आली. उगेच तो धनुष्य-बाण घेऊन तिकडे गेला. परंतु कोणीही दिसेना. शेनटी अदृश्याला वेधणारा. घाण धनु- प्याला लापिला. इतक्यात इद्राचा सारपि मातलि जिदूपकाला सोइन पुढे उभा राहिला, आणि उन्मत्त झालेल्या दैत्याना ठार करण्याकरिता इद्राच्या सागण्यावरून तुला नेण्याकरितां आलो आहे असे म्हणाला. विदूषकाला धरण्याचे कारण दुष्पताला त्याने सागितलें कीं- 'तू शोक- पीडित माटेला मला दिसल्यामुळे तुला चेर आणण्यारिता मी हा उपाय योनला. टुप्यतराजा प्रधानावर राज्य सौंपवून मातली यरोनर इदाध्या रथातून दैत्यनाशार्थ मदतीसाठी दारडे गेला. ७च्या अंशांत--दैत्याला ठार यरन आणि इद्राग्इन समान मिय्यून, मात सह. इद्राच्या रथातून पृथ्वीवर येताना याटेत देयांची माता-पिता, दाक्षायणी य मारीच, याच्या दर्शनासाठी दुप्यतराजा हेमरेट पर्वतावर उतरा दर्शनाची सधी पाहून दुष्यनराजाची पद देण्याकरिता मानली आश्रमात गेला. दुष्यतराजा अशोकाया झापा- ·संस्कृतभाण्डारपरिचय पूर्ण झाल्याबद्दल अभिनंदन केले. मारीच व दाक्षायणी दर्शन देण्याला तयार आहेत, लवकर चलावे असे सांगितले. नंतर दुष्यंत, शकुंतला, मुलगा सर्वदमन, ह्या तिघांनी मारीच-दाक्षायणींना नमस्कार केला, त्यांनी सगळ्यांना आशीर्वाद दिले. शकुंतलेला पाहून सुद्धा आठवण होईना परंतु आंगठी दिसल्याबरोबर सर्व आठवू लागले. ह्याचे कारण दुष्यंताने मारीचाला विचारले. तेव्हा त्यांनी दुर्वास ऋषींच्या शापाची हकीकत सांगितली. त्यामुळे शकुंतलेचा दुष्यंताबद्दलच्या कठोरपणाच्या वागणुकीबद्दल झालेला गैरसमज नाहीसा झाला. मारीचाने ती आनं- दाची बातमी मुद्दाम शिष्य धाडून कण्यपींना कळविली. शेवटी दुष्यंतराजा शकुंतला, सर्वदमन, ह्यासह इंद्राच्या रयांतून आपल्या राजधानीमा आनंदाने आला. वाणभट्टकृत कादंबरीपरिचय. (इ. स. ७ शतक), पिता-चित्रभानु माता राजदेवी. बाणाची आई लहानपणीच वारली. त्यामुळे चित्रभान्ने बाणाचें लालनपालन केले. वाणाच्या वयाच्या १४ वर्षी चित्रभानु यारला, आश्रय-सम्राट हर्षवर्धन (जन्म इ. स. ५९०, याने इ. स. ६०६ ते ६४८ पर्यंत राज्य केलें) यांच्या आश्रमांत बाणभट्टाला कीर्ति, संपति, पदवी मिळून फार्य फरतां आलें. वैशिष्टय-वाणमट्टाचे गध, उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, गरे निरनिराळ्या अलंकारांनी युक, तसेच मनोरंजक वर्णने, मधुर- यागी, सुंदर कल्पना, पल्लेदार समास, यांनी युक्त असे आहे.

·७७ कादंबरी परिचय : इंग्लिशमध्ये ज्याला रोमान्स म्हणतात तसा कादंबरी हा ग्रंथ अद्भुत कयांच्या वर्गात मोडेल, यांत कादंबरी ही नायिका आहे. ही गंधर्व कुलांतील असून उज्जयिनी नगरीच्या राजाच्या चंद्रापीड नावाच्या मुलाशी हिचे लग्न होते. हा राजपुत्र दिग्विजयाच्या प्रसंगाने हिमालया- वर कैलासपर्वताच्या जवळ तळ देऊन राहिला होता. एके दिवशी शिकारीच्या नादांत गंधर्वाच्या प्रदेशांत तो एकटाच .शिरला. पुढे महाश्वतेची व कादंबरीची त्याची भेट झाली. या कथेतील महाश्वेता उपनायिका असून कादंबरीची मैत्रिण आहे. हिनें पुंडरीक नांवाच्या ऋषीच्या मुलाला दरले होते. हाच दुसऱ्या जन्मांत चंद्रपीडाचा वैशंपायन म्हणून मित्र झाला. कथेच्या आरंभी मांगाची मुलगी ज्या पोपटास घेऊन शूद्रक राजाकडे आली आहे तोच हा पोपट, होय. :: विशेष-कादंबरीतील पुढील वर्णने महत्वाची आहेत. शूद्रक राजाच्या स्नानसमारंभाचे वर्णन. कादंबरी व चंद्रापीड यांच्या पहिल्या भेटीचें वर्णन. अच्छोदसरोवर वर्णन, शुकनासाचा चंद्रापीडाला उपदेश. राज्यलक्ष्मी वर्णन. संगीत--सामवेदांतील मंत्रांचे गायनाकडे वळलेले पठण हेच संगीताचे उगमस्थान आहे. यज्ञामध्ये 'ऋचा'. गाण्याची , चाल . आयांनी चालू ठेवून यज्ञासारख्या धार्मिक कृत्यामध्ये सामरूपी संगी. ताला मुख्य मान दिला. गीतरूपाः मंत्राः सामानि । गेय मंत्रांना साम म्हणतात. नंतर गायनशास्त्र बनून ते कायम राहण्यासाठी पाठांतर करण्याची चाल सुरू झाली. यज्ञात 'उद्गाता ' नावाचा सामगायक मुख्य असतो व त्याला प्रस्तोता, प्रतिहर्ता या नावाचे साथिदार 'होsss' असा खर्च ·७८ संस्कृतभाण्डारपरिचय स्वर देऊन त्याच्या गायनाला तंबोन्या सारखा आधार देतो. चांदोग्य- उपनिषद्, सामसंहिता, ताण्ड्यब्राह्मण, नारदीशिक्षा वगैरे ग्रंप महत्य- पूर्ण आहेत. गीताचे भाग- १ हिंकार २ प्रस्ताव. ३ उद्गीष, ४ प्रति- हार. ५ निधन. हे भाग हल्लीच्या धृपद गायन पद्धतींतील अनुक्रमें 'नोमतोम् ' स्थायी, अंतरा, संचारी, आभोग, या पांच भागाप्रमाणे घाटतात. साम गायनाचे ध्येय-- गाणे हे केवळ टोकरंजन व कीर्ति या करितां नसून आत्मानंदपूर्णतेच्या अंतिम अवस्थेची सिद्धि मिळवि- ण्याचे साधन आहे. (छांदोग्य ) वृन्दगान-- ' शौव साम' नांबाचें एक साम यज्ञामध्ये यजमानाबरोबर सर्व ऋत्विजांनी यज्ञाच्या भोवती प्रदक्षिणा घालीत असतांना गावयाचे असते. ती चाल कोणी सुरू केली या विषयी लहान कथा आहे.--बक्दालभ्य व मैत्रेयग्लाय या ऋषीनी एकदा एका पांढऱ्या कुत्र्याबरोबर पांढरे कुत्रे एके ठिकाणी जमून अन्नाकरिता ईश्वराची प्रार्थना करीत आपआपल्या निरनिराळ्या सुरांत गात आहेत असे पाहिले. तेव्हा यज्ञातही आपण सामुदायिक प्रार्थना करावी या हेतूनें तयार केले. ध यज्ञामधील सामगायनाचा प्रकार घातला पुढे तो लोकप्रिय झाला. ही चाल पुढे देवपूजेच्या मंत्रपुष्पात आली. नंतर त्याचे हल्ली 'वन्देमातरम् । साम स्वरूप बनले. संगीताचे ग्रंथ-- संगीतमकरंद ( नारदकृत ). संगीतरत्नाकर ( (श्री शादेवकृत.) रागतरंगिणी- लोचनकविकृत. रागवियोध- (सोमनाथपंडित). संगीतपारिजात ( अहोवल पंडित). नारदौशिक्षा.

·ज्योतिष परिचय मराठी- भारतीय संगीत लेखक व प्रकाशक कृ. ग. मुळे. वीणा- यादन संगीत विद्यालय पोर्तुगीजचर्च रोड, दादर मुंबई किं. २. रु. हिंदुस्थानी संगीवपद्धति- लेखक विष्णुशर्मा भातखंडे.. ज्योतिषपरिचय ज्योतिपच्याख्या- ज्योतिप हे आकाशांतील ज्योतीचे म्हणजे आकाशांत चमकणाऱ्या ताऱ्यांचे व त्यावरून जाणाऱ्या ग्रहांचे शास्त्र होय. सर्वगोष्टींवर प्रभुत्व चालविणाऱ्या व आकाशांतील ग्रहांच्या साहाय्याने व्यक्तिमात्रावर आपले बरेवाईट परिणाम घडविणारा काल आपणांस अनुकूल किंवा प्रतिकूल आहे हे सोपपत्तिक पाहण्याच्या साधनाला ज्योतिप (गणिताधारे निघणा सिद्धांत ) असें म्हणतात. A प्रकार-सिद्धांत, संहिता,होरा-(गणितज्योतिष फलज्योतिष. ( ग्रह- फल मापण्याचे एक शास्त्र.) होरा किंवा जातक, प्रश्न, मुहूर्त, संहिता मेदिनीय फलज्योतिष.), रमलज्योतिष-हे ज्योतिष मुसलमानांनी निर्माण करून प्रश्नांचे अचूक फल सांगतां येतें असें सिद्ध केले आहे. त्यामुळे हे ज्योतिष फार लोकप्रिय झाले. हिंदूंना तें ज्योतिष कळावे म्हणून एका विद्वान ब्राह्म- णाने मुसलमान धर्म पत्करून अरबी भाषेतील ग्रंथांचा अभ्यास करून स्त्यावर संस्कृतांत ग्रंथ रचला-रमविणारे म्हणून रमल, ग्रंथ-- रमलनवरत्न- परमसुखोपाध्याय विरचित. उज्जयनीत संपत १८६७ मध्ये लिहिला.

·८० संस्कृतभांडारपरिचय महान--- धार्मिक कृत्याचा योग्य काळ, भूकम, पाऊस, पिके, रोग, साथी वगैरे सार्वजनिक बन्यावाईट गोष्टी व व्यक्तिविषयक सुख- दुखें याचे ज्योतिषशाखाने ज्ञान होते. ग्रह ९-वि, चद्र, मगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहू, क्तुं, हर्शल (प्रजापति), नेपच्युन (वरुण) हे दोन मह युरोपियन ज्योतिषी विचारात घेतात. कुंडली च्याख्या-'जन्मकाली आकाशातील ग्रहाची स्थिति दाखविणारा नकाशा' यास बुडली म्हणतात. कुंडली प्रकार-१ प्रश्नकुडली, २ जन्मफुटली, ३ राशि-कुडली, ४ वर्ष (लग्न ) कुडली, अशा चार प्रकारच्या कुडल्या असतात. ঘণ प्रय सहज ११ आप १ . जाया धर्म BU पंचांगव्याख्या-१ तिर्थि", २ वार, ३ नक्षत्र, ४ योग, ५ करणे. या पाच गोष्टी ज्यात आहेत त्यास पचाग म्हणतात. टीप- योग-विष्कम, प्रीति, आयुष्मान् , सौभाग्य, व्यतिपात, शुभ, वेधृति, वगैरे २७ योग आहेत. करण-- घर, बालय, कौलय, तैतिल बैगैरे. प्राचीन ज्योतिषि-गर्ग, पराशर, भृगु, वसिष्ठ, बृहस्पति, वगैरे आर्यभट्ट, वराहमिहिर, लल्ल, श्रीपेण, ब्रह्मगुप्त, भास्कराचार्य, वेंकटेश बापूजी केतकर, लोकमान्य टिळक-(प्रथ-ओरायन), श. था. दीक्षित छो गैरे. युरोपियन-रेपेल.

·शिल्पशास्त्र परिचय ८१ 'ग्रंथ-संस्कृत- बृहज्जातक, आर्यसिद्धांत, लीलावती, सिद्धांतशिरो- मणि, करणकुतूहल वगरे. मराठी- बालयोधण्योतिष-य. के. प्रधानकृत, किं. ६ आ. मेदिनीय ज्योतिप-- रामनारायण, किं. १२ आ. सुलभ- ज्योतिषशास्त्र---कृ. वि. सोमण,. किं. २ रु. ८ आ. प्रकाशरु- के. मि. ढवळे, मुंबई. ज्योतिपशिक्षक अथवा जातककसरी-पं० रघुनाथशास्त्री पटवर्धन किं. २० रुपये, भविष्यसिद्धांत--पंडित रघुनाथ- शास्त्री पटवर्धन किं. १० रु. सामुद्रिकतिलका-पंडित पटवर्धनशास्त्री किं. १२ रु. .,' शिक्षणसंस्था-ज्योतिषशिक्षण महाविद्यालय पुणे, १४०शुक्रवार पेठ, [पं० रघुनाथशास्त्री पटवर्धन यांचें.] शिल्पशास्त्रपरिचय [इंजिनियरिंग ] शिल्पाची व्याख्या-शिल्पाचा उपयोग माणसांना मोग मिळवून देण्यासाठी होतो. जगांत माणसाला उपयोगी पडणान्या अनेक वस्तु आहेत, परंतु त्या लागलीच उपयोगात आणता येत नाहीत. "जेव्हा त्या वस्तूंना उपयोगी पडण्यासारखें स्वरूप या तेव्हा त्या उपयोगी पडतातः वस्तूला उपयोगाच्या दृष्टीने योग्य स्वरूप देण्याच्या क्रियेला शिल्प म्हणतात. शिल्पशास्त्र-शिल्पसंहि- तेत दहा शास्त्रांचा अंतर्भाव होतो. १. कृषिशास्त्र या शास्त्रांत झाडे, पशु, माणसे, यांची शरीररचना व गुणधर्म कोणते, त्यांस योग्य वळण कसे लावावे व त्यांचा उपयोग कसा व कोठे कराया हे सांगितले सं. भा.प.११ भा.

·१२ संस्कृतभाण्डारपरिचय आहे. २ जलशास्त्र-पाणी कसे मिळया व ते योग्य ठिकाणी कसे न्याने, जास्त झालेले पाणी काढून कसे लावावें, पाण्यापासून निर- निराळी कामे कशी करून ध्यानीत हे या शास्त्रात सागितले आहे. ३ खनिशास्त्र-- या शास्त्रात खाणीतल्या मातीपासून धातूपर्यंत पदार्थ कसे कादात व ते शुद्ध कसे करात, त्याचे गुणधर्म कोणते, चागले गुण प्राप्त होण्यासाठी अनेक पदार्थ एके ठिकाणी कसे मिसळावेत, मिसळलेल्या पदार्यातून घटक द्रव्ये पुन निराळी कशी काढावीत हे सागितले आहे. ५ नौकाशास्त्र- या शास्त्रात पाण्याचे गुणधर्म कोणते, त्यावर कसे तरायें व तरण्यासाठी तराफें, नावा, जहाजें कशी तयार करावीत हे सागितले आहे. ५ रथशास-- या शास्त्रात जमी- नीचरून माल इकडून तिकडे कसा न्यावा, त्याकरिता रस्ते, पूल, घाट, बोगदे, कसे बांधावेत, गाड्या वगैरे कशा तयार कराव्यात हे सागितले आहे. ६ विमानशास्त्र या शास्त्रात किल्ल्याला वेढा पडून आजू- बाजूला आग लाविली तर त्यावरून पसें उडून जावें, विमान कसे तयार करावे, ते कसे चालवावे हे सागितले आहे. ७ वास्तुशास्त्र- या शास्त्रात ऊन, वारा, पाऊस इत्यादिकापासून माणसाचे रक्षण व्हार्वे, झोपडी पासून तो राजनाडा-मोरीनलेण्यापर्यंत निवान्याच्या जागा कशा तयार कराव्यात हे सागितले आहे ८ प्राकारशास्त्र--- ह्या शास्त्रात' करूर पशु, जगली लोक चरेंच्या पासून आपले रक्षण कसे करावें व यास देणाराचा नाश कसा करावा हे सांगितले आहे. ९ नगररचना- शाल- या शास्त्रात गावें, शहरे, बदरें, राजधान्या क्शा वसनाव्यात, गावांत कोणत्या सोई असाव्यात, व व्यवस्था कशी ठेवावी हे सागि- तलें आहे. १० यनशास्त्र-- या शास्त्रात माणसे, जनारे याच्यामुळे

·शिल्पशास्त्र परिचय:
अवजड कामें कशी करून घ्यावीत, पाणी, वारा, अग्नि यांच्या शक्तीची
मदत या कामी कशी घ्यावयाची हे सांगितले आहे.
शिल्पशास्त्रांत बैल, रेडे, घोडे, हत्ती, बकरें, कुत्री, यांत चांगली
साईट कोणती याची पुढीलप्रमाणे काही थोडी माहिती आहे.
उत्तम बैल- पांढऱ्या रंगाचे, स्वच्छ राहणारे, रागीट नसलेले,
स्पर्शाला मऊ, शुद्धमनाचे, थोडे खाणारे, बलवान, असे बैल • उत्तम
होत.
शुक्लागाः शुचयोऽक्रुद्धा मृदवः शुद्धचेतसः।।
अल्पाशिनो बहुबला वृपभा ब्रह्मजातयः ।।
वाईट पैल--- कोणच्या तरी अंगानें कमी, बेरंगी, बेढब, उभ्या-
शिंगांचा, ज्याचा दांत, शिंग, खूर, वगैरे हालत आहेत असा, खर,
नाकपुड्या, पाय, लांब-आखूड असून जीभ-पांढरी असा-- असे बैलांचे
सात दोष सांगितले आहेत.
व्यङ्गो विवर्णो विपमः श्वित्री.रूमश्वलः खरः। . .
एते सप्त महादोषां वृषभाणामुदीरिताः ॥
घोडा विचारी, दयाळू, असा घोडा उत्तम. तेजस्वी व बलवान
असा घोडा मध्यम. मंद असा साधारण. दम नाही असा घोडा वाईट.
विवेका सघृणो विप्रः, तेजस्वी क्षत्रियो बली।
कोष्णभावो भवेद्वैश्यः, शूद्रो निःसत्वको भवेत् ॥
घोड्यांचे भेद- वाटेल तेव्हा कामाला तयार तो अश्व होय.
घाईने चालतो तो तुरंगम होय. (थोड्या वेव्यंत पुष्कळ पावले
टाकणे म्हणजे त्वरा) जोराने चालतो तो घाजी ' होय. खेकाळत
जाणारा हय होय.
1
+
६

·८४ संस्कृतभाण्डारपरिचय सद्यः कारी भवेदश्वः त्वरया च तुरङ्गमः । चण्डवेगी मवेद्वाजी शब्दकारी हयः स्मृतः ।। घोडयाला केव्हां कशी शिक्षा करावी.-- घोडा भीत अस- ल्यास त्याला छातीवर मारावें, उधळत असला तर तोंडावर मारावे, रागावला असला तर ढुंगणावर मारावें. बुजत असल्यास गुर्डप्यावर मारावे. भीते वक्षःस्थलं हन्यात् , वक्त्रं चोन्मार्गगामिनः । कुपिते पुच्छेसंस्थान, भ्रान्ते जाद्वय तथा । हत्ती:-शरीराने मोठे, स्वच्छ राहणारे व थोडे खाणारे हत्ती उत्तम होत. विशालाक्षाः पवित्राश्च ब्राह्मणाः स्वल्पभोजिनः । पालकाप्य नावाच्या मुनीने 'हस्त्यायुर्वेद' मावाचा ग्रंथ केला आहे. त्यांत हत्तीच्याबद्दलची सविस्तर माहिती आहे. हा ग्रंथ आनं- दाश्रम, पुणे, या संस्थेनें छापला आहे. रेटे-काळेढोण, स्वच्छ, नाक व अंड मोठे असलेले, थोडे खाणारे, मारकट नसलेले रेडे उत्तम होत. भृशं कृष्णाः पवित्राश्च बृहत्वृषण-घोणकाः । अल्पाशिनोऽभारकाश्च महिपा ब्रह्मजातयः ॥ वोकड जे बोकड पाढरे व स्वच्छ असतात ते उत्तम होत. ये अफूष्णाः शुचयः छागाः ते उत्तमाः । कुत्र-पांढन्या रंगाचे, लाबट, उभ्या कानाचे, आखूड शेपटीचे, पातळ पाटाचे, पाढन्या व तिखट दांताचे कुने उत्तम होत. शुभ्रा दीर्घा स्तब्धकर्णा लघुपुच्छास्तनूदराः । साखरदन्ताश्च श्वानस्त ब्रह्मजातयः॥

·शिल्पशास्त्र परिचय नौकेचे गुण-हलकेपणा, मजबूती, अणीदारपणा, भो नसणे, कोणत्याही बाजूला न कळंडणे, हे गुण नावेंत पाहिजेत. लघुता दृढता चैव गामिताऽछिद्रता तथा। समतेति गुणोदेशो नौकायां संप्रकाशितः ॥ युक्तिकल्पतरु. :. यान-जमीनीवरून जाणारी जी याने त्यांना 'भूमियान' म्हणतात. (रय, गाडी वगैरे ). पाण्यावरून चालणारें में यान ते 'जलयान' ( नांव वगैरे ). विस्तवावरून चालणारे किंवा आकाशांतून चालणारे त्याला अभियान किंवा व्योगयान म्हणतात. अश्वादिकं तु ययानं भूमियानं स्थले स्थितम् । जले नौकेयानं तजलयानमिति स्मृतम् । अमियानं विमानं स्याद् व्योमयानं तदेव च । भृगुसंहिता.अ.५ घराचा उपयोग-पावसाच्या तडाख्यापासून, पाण्याच्या लोंढ्या- पासून, जनावरांच्या पीडेपासून, वाऱ्याच्या त्रासापासून, सूर्याच्या प्रखरते. पासून, उंदीर, चोर व शत्रू यांच्या माऱ्यापासून, तात्पर्य-सर्व स्थावर व जंगम यापासून आंत राहणारांचे संरक्षण व्हावे हा घराचा उपयोग होय. धारा निगत्सलिलप्रकोपार दंष्ट्रानिपातात्पवनप्रकोपात् । सूर्यस्य तापान्मुषिताच चोरात् रक्षेदृहं सर्वचराचरेभ्यः॥ मयमत. शस्त्र --ज्याला हातांत धरूनच शबूला घायाळ करता येते त्याला 'शस्त्र' असे म्हणतात. जसे--तरवार, कुन्हाड, गदा, भाला, पहार, काठी. अस्त्र-ज्याला फेकून शत्रूला घायाळ करता येते त्याला 'अस्त्र' म्हणतात-जसे-बाण, चक्र, शूल, शक्ति, बंदुक, तोफेचा गोळा, बाँब.

·८६ संस्कृतभाण्डारपरिचय अस्त्रांचे भेद- सङ्ग चर्म धनुर्याणी शल्य भल्ली तथा परी । अर्धचन्द्रश्च नारायः शक्तियष्टी तथा परे। परशुश्चक्रशूलेच परिघश्चैवमादयः । अस्त्रभेदाः समुद्दिष्टाः श्रीमद्भोजमहीमुजा ।। युक्तिकल्पतरु अग्न्यस्त्रा-ज्यालाग्राही तापलेल्या तेलाच्या योगाने आगी टावणारे 'अग्न्यस्त्र' होय. संमोहनास्त्र-लोकांना बेशुद्ध करणारे (कोरोफॉर्म ) सारखी द्रव्ये अंगावर टाकणारे 'संमोहनास्त्र' होय. नारायणास्त्र हलका वायू सोडून येजार करणारे 'नारायणास्त्र' होय. तिमिरास्त्र- डोळ्यांना पाणी आणून आंधळे करणारे 'तिमिरास्त्र' होय. पाशुपतास्त्र अनेक प्रकारची भीतिदायक स्वरूपं च आवाज करणारे 'पाशुपतास्त्र' होप. इंद्रास्त्र-एका बाणांतून दुसरे अनेक बाण सोडणारे 'इंदाख' होय. वरधारीचे गुण-लांब, हलकी, मोठ्या आवाजाची, वळकट, मोडली तर सांधली जाणारी हे तरवारीचे गुण होत. दीर्घता लघुता धैव स्वरविस्तीर्णता तथा । दुर्भेद्यता मुघटता सगानां गुणसंग्रहः । युतिकरूपतक धनुष्य-धनुष्य दोन प्रकारची असतात. १ शिंगाचे (शाह) २ बांचें. धनुष्प स्पचिक व मजबूत असावे. हे त्याचे दोन गुण आहेत. धनुस्तु द्विविध प्रोक्तं शाहयांशं तथैव च । कोमलं वर्णदृढता गुणो तस्य उदाहती।। युत्तिरूपतर पाण-यागं हटय, मजबूत व तीक्ष्ण धारेचे असावेत. प्रकार-याण, भार, मह, चंद्र, मागच, शकि, यटि. .

·-अर्थशाख परिचय- गुप्तहेर-तर्काने मनातील ओळखणारा, आठवण असलेला, आपल्या मनांतील हेतु कळून देणारा, दुःख व कट मुकाट्याने सोसणारा, सावध, कोठेही, केव्हाही न घाबरणारा. तर्केशितः स्मृतिमान स्वीयभावाप्रकाशकः । शायाससहोदक्षः सर्वत्र मयवर्जितः । युद्धजयार्णव शिल्पशास्त्राचे आचार्य-१ मृगु २ अत्रि,३ वसिष्ठ ४ विश्वकर्मा ५ मय ६ नारद ७ नग्नजित् ८ विशालाक्ष ९ पुरंदर १० ब्रह्मा ११ कुमार १२ नंदीश १३ शौनक १४ गर्ग १५ वासुदेव १६ अनिरुद्ध १७ शुक्र १८ बृहस्पति. युरोपियन शिल्पज्ञ-थॉईन्, हॅवेल ग्रिफिथस्, हीरेन् , डॉलबर्क. शिल्पाचे संस्कृत ग्रंथ-शिल्परत्न (श्रीकुमारकृत ). शिल्पसंहिता, भृगुसंहिताः मराठी--प्राचीन हिंदी शिल्पशास्त्रसार, कै. रावसाहेब कृ. वि. वझेकृत. अर्थशासपरिचय . -अर्थशास्त्र- शेतकी, पशुपालन, व्यापार, यांना अर्थशास्त्र (वाती) असे म्हणतात. (कृषिपशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता । कौटिलीय अर्थ- शास्न, अध्याय ४). महत्त्व- धर्म व काम हे संपत्तीवर अवलंबून आहेत..( अर्थमूलौ धर्मकामौ । कौ. अध्याय ७ ) विषय- कौटि- लीय अर्थशास्त्रांत १५ अधिकरणे आहेत. (१) अधिकरण १-यामध्ये विद्येचा उद्देश व उपयोग, अर्थशास्त्राचा व दंडनीतीचा विचार, वृद्ध माणसाच्या संगतीचा फायदा, स्थायिक व फिरता,हेर, याची योजना, राजाच्या दिनचर्येचे वर्णन, राजवाड्यांचा बंदोबस्त, इत्यादि वर्णन ·८८ संस्कृतभाण्डारपरिचय आहे. (२) अधिकरण २ मध्ये गार वसविणे, जमिनीचे माग करणे, किल्ला बाधणे, कचरी च हिशेष ठेवण्याचे काम, खाणींचा उपयोग, अधिकाऱ्याची परीक्षा, वजनें-मा-याची कोष्टकें, सूतकाम, शेतकी, दारु, कसाई याच्यावर अधिकारी, वेश्या, सेनापतीचे काम, शहरकाम- दाराची कामे, इत्यादिांची माहिती आहे. (३) अधिकरण ३ मध्ये करारनामें, विवाहसंचन, कर्जवसुली, ठेव, नोकराचे नियम, दरोडा- चोरी-मारहाण, अनुकसान, जुगार यावर शिक्षा, इत्यादि वर्णन आहे. (१) अधिकरण ४ मध्ये संशयास्पद व उडाणटप्पू अशा लोकाचा चंदोबस्त, एकदम येणाऱ्या आपत्तींच्या निवारण्याच्या युक्त्या, अल्या- चारावर शिक्षा, सरकारी अधिकारी व त्याचे अपराध. (५) अधि- करण ५ मध्ये प्रसंगानुरूप वर्तन कसे असा. (६) अधिकरण ६ मध्ये शातना व उद्योग यांची माहिती आहे. (७) अधिकरण ७ मध्ये समान, कनिष्ठ, परिष्ट, या लोकाचे गुणवर्णन, तहाची माहिती, दुर्व- लाने सरल होण्याचा उपाय इत्यादि माहिती आहे. (८) अधिकरण ८ मध्ये माणसाचे दुर्गुण, सैन्य व मित्र याचे दोष वगैरे माहिती आहे. (९) अधिकरण ९ मध्ये शनर स्वारी, सैन्याची उभारणी, सैन्याचे शिक्षण, व्यूहरचना. (१०) अधिकरण १० मध्ये युद्धाविषयी माहिती आहे. उमारी छानणी, सन्याचे कूच, संकटाच्या वेळी आणि हालयाचे वेळी संरक्षणाच्या युक्त्या, सैन्याला प्रोत्साहन देणे, पायदळ, घोडदळ, रयदर, हत्तीदळ, याची कार्य, जोरदार व कमजोर अशा सैन्याची रचना. (११) अधिररण ११ मध्ये संघाचे पर्जन, भेदाचा प्रयोग, गुप्त शिक्षा. (१२) अधिकरण १२ मध्ये इतकाप, शत-अनि, वियोग, यांचा उपयोग. (१३) अधिकरण १३ मध्ये शपूचा ·अर्थशास्त्रांतील सुभापित परिचय नायनाट, मिळविटलें राखणे वगैरे माहिती आहे. .. । अर्थशास्त्रांतील सुभाषिते विद्याप्रभाव-१ आज्ञापाळणे २ अभ्यास ३ ग्रहणशक्ति ४ धारण- शक्ति५ विचारं ६ तर्कशक्ति ७ तत्त्व जाणणारी बुद्धि हे गुण अंगी असलेल्यालाच विद्या चांगला मार्ग दाखवू शकते. इतराला दाखवू शकत नाही. (शुश्रूषा-श्रवण-ग्रहण-धारण विज्ञान-ऊहापोह-तत्त्वाभिनिवि- बुद्धि. विधा. विनयति नेतरम् । कौ. अभ्याय ५) विद्याध्यांची दिनचर्या--सकाळी हत्ती-घोडा-रय यांवर बसावयाला शिकणे, 4 त्यांच्या संबंधीच्या शास्त्राचा अभ्यास करणे, आयुध वापरण्याचा अभ्यास करावा. दुपारी इतिहासाचा (, पुराण, बखरी, आख्यायिका, धर्मशास्त्र, अर्थशास्त्र ) अभ्यास करावा. बाकी राहिलेल्या भागांत नवीन शिकणे व जुन्या "अभ्यासाची उजळणी करावी. त्याचप्रमाणे अर्धवट झालेला विषय घोटून तयार करावा. पूर्वमहर्भागं . हस्त्यश्वरथाहरण विद्यासु विनयं गच्छेत् । पश्चिममितिहासश्रवणे । पुराणमिति वृत्त. माख्यायिकोदाहरणं धर्मशास्त्रमर्थशास्त्रं च इतिहासः । शेषमहोरात्र- भागमपूर्वग्रहणं, गृहीतपरिचयं च कुर्यात् । अगृहीवानाम् आभीक्ष्ण्यनवणं च । विद्यासामर्थ्य-श्रवणामुळे बुद्धि वाढते, बुद्धि- पासून श्रद्धा उत्पन्न होते, श्रद्धेने आत्मविश्वास वाढू लागतो हेच विद्येचे सामर्थ्य आहे. श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते, प्रज्ञया योगः, योगात् आत्मवत्ता, इति विद्यासामर्थ्यम् । को. अध्याय ५. - . सं.भा. प.१२ ·संस्कृतभाण्डारपरिचय राजकर्तव्य-पजेचे सुख हेच राजाचे सुख, प्रजेचे हित हेच राजाचे हित, आपल्या इच्छेची तृप्ति करण्यांत राजाचे कल्याण नसते. तर प्रजेच्या इच्छेप्रमाणे वागण्यांत त्याचे कल्याण असते. प्रजासुसे सुसं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । नास्मप्रिय हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् । उद्योग-(१) उद्योग हा द्रव्यसाधनाचे मूळ कारण आहे आणि त्याच्या उलट आळस हा अनर्थाचे बीज आहे. अर्थस्य मूलमुत्थानमनर्थस्य विपर्ययः । को. अध्याय १९. (२) उद्योगामुळे फलप्राप्ति होते व संपत्ति मिळते. प्राप्यते फलमुत्थानात् लभते चार्थसम्पदम् । को. अध्याय १९. उद्योग न करण्याचा परिणाम उद्योग न केल्यास जवळ अस- लेल्या व पुढे मिळावयाच्या संपत्तीचा नक्की नाश होईल. अनुत्थाने ध्रुवो.नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च । को. अध्याय १९. लेखाचे गुण-(१) अर्थक्रम-कार्याचा क्रम राखणे व महत्त्वाचा मजकूर आरंभी लिहिणे याला 'अर्थक्रम' म्हणतात. यथा वदनुपूर्वक्रियाप्रधानस्यार्थस्य पूर्वमभिनिवेशः इति अर्थक्रमः । (२) वाक्यसंबंध--आरंभापासून शेवटपर्यंत अगोदर लिहिलेल्या मजकुराचा पुढच्या भागाशी विरोध न येणे. प्रस्तुतस्य अर्थस्य अनुप- रोधात् उत्तरस्य विधानम् आसमाप्तेः इति वास्यसम्बधः । (३) परिपूर्णता-अर्प, पदें, अक्षरे, ही याजवीपेक्षा कमी किंवा जास्त नसगें, हेतु, दृष्टांत, उदाहरण, वगैरे देऊन अर्याचा खुलासा करणे ह्याला 'परिपूर्णता म्हणतात. अर्थपदाक्षराणाम् अन्यूनातिरिक्तता, हेतु-उदाहरण दृष्टान्तः अर्थोपयर्णना अश्रान्तपदता इति परिपूर्णता । .

·+ 'निवडक चाणक्यसूत्रे ९१ माधुर्य--कानाला गोड लागणारे व सुंदर अर्थाचे शब्द योजणे याला 'माधुर्य' म्हणतात. सुखोपनीतचार्वर्थ शब्दाभिधानं माधुर्यम् । गौरव- निःसंदेहपणा ( स्पष्टपणा )-व्यवहारांतील शब्दांचा उपयोग करणे, प्रतीत शब्दप्रयोगस्पष्टत्वम् . 'लेखदोप-(१) कळाहीनपणा- १. शाईचे डाग पडणे, २ बेढब, ३ लहान-मोठी--अस्पष्ट अशी अक्षरे लिहिणे. कालपत्रकम् , अचारु-विपम-विरागाक्षरत्वमकान्तिः । (२.) व्याघात पहिल्या वाक्याचा दुसऱ्या वाक्याशी विरोध येणे. पूर्वेण पश्चिमात्य अनुपपत्तिः व्याघातः (३) पुनरुक्ति-कारण नसतां एकदा लिहिलेलं पुनः लिहिणे. उक्तस्याविशेपेण द्वितीयमुञ्चारणं पुनरुक्तम् । (४) अपशब्द--- लिंग, वचन, काळ, कारक, यांच्यात चूक करणे. लिङ्गवचनकालकारकाणामन्यथा प्रयोगोऽपशब्दः। (५) अक्षरांचा घोटाळा ( सम्प्लब )-शब्द तोडावयाचे तें न तोडणे, न तोडाक्याचे ते तोडणे, व इतर अव्यवस्था. अवर्गे धर्ग करणं, यर्गेचा. पर्गक्रिया, गुंणविपर्यासः सम्प्लयः । को. अभ्याय २१. चाणक्यसतांतील निवडक सूत्रे- १ वृद्धांच्या सेवेमुळे अनुभवजन्यज्ञान मिळते. (वृद्धसेयायाः विज्ञानम् ।) २ विद्येने मिळा. लेली कीर्ति हीच खरी प्रसिद्धि. (विद्यया क्ष्यापिता ख्यातिः।२९७-) ३ कीर्तिरूपी देह नाहिसा होत नाही. (यशः शरीरं न नश्यति । २९८). ४ शिष्याने गुरूच्या आज्ञेप्रमाणे वागावें. ( गुरुवशानु- पती शिष्यः । ३३७). ५ मुलानें पडिलांच्या आज्ञेप्रमाणे यागावे. (पितृवशानुवर्ती पुत्रः । ३३८). ६ विनय-शालता असून विद्या असणे हे सर्व भूषणांचे भूषण होय. (भूषणानां भूपणं सविनया विद्या ३६८). ७ गुणवान् पुत्र असणे हा संसारी माणसाचा स्वर्ग होय.

·९२ संस्कृतभाण्डारपरिचय (पुत्रे गुणवति कुटुबिनः स्वर्गः । ३८१). ८ पुत्रांना विद्युत पारंगत करावें. ( पुनाः विद्यानां पारं गमयितव्याः). ९ निर्धन माणसाला विद्या हेच धन आहे. ( विद्याधनमधनानाम् २९५), १० मित आहार म्हणजे शरीरस्वास्थ्य. (मित भोजनं स्वास्थ्यम् । २१८). ११ थोर पुरुषाची थट्टा करू नये. (म महाजनहासः कर्तव्यः।३२१). १२ कारणायाचून दुसऱ्याचे घरी जाऊ नये. ( परगृहमकारणतो न प्रविशेत् । ४६७). १३ आपली आपण स्तुति करूं नये. (आत्मा न स्तोतव्यः । ५०९). १४ दुष्टबुद्धि मनांत येऊ देऊ नये. (खलत्वं नौपयात् । ४२३). १५ गुरुजनांच्या वर्तनाची मीमांसा करूं नये. (न मीमास्या गुरयः । ४२२). १६ धर्म हा व्यवहाराला धरून असला पाहिजे. (न्यमहारानुलोमो धर्मः । ५४१). १७ सत्याहून श्रेष्ठ कोणतेही तप नाही. ( नास्ति सत्यात्परं तपः। ४१७)..१८ सत्यानेच समाजाचे धारण होते. ( सत्येन धार्यते लोकः । ४१९). १९ जेथे शास्त्राचे वचन नसेल तेथे शिष्टाचाराप्रमाणे यागावें. (शाखा- भावे शिष्टाचारमनुगच्छेत् । ४७०). २० आपल्या वंशाला शोमल असे पर्तन ठेवावें. ( कुलानुरूपं घृत्तम् । ३३१ ).२१ चाराने नेहमी मालकाची मर्जी घरून यागावें. (स्वाम्यनुकूलो मृत्यः । ३३५). २२ जो दुसऱ्याकरितां झटतो तोच सत्पुरुष. ( यः परार्थम् उपसरति स सपुरुषः । २९९). २३ गुणाविषयीं मसर करू नये. (गुणे न मसरः कर्तव्यः । ३०५). २४ सदाचरण शरूला जिंकते. (शरं जयति सुवृत्तता । २०१). २५ स्वजनांच्या ठिकाणी दुर्गुण दिसून आत्यास त्याचे निवारण कराये. (स्वजनस्य दुर्वृत्तं निवारयेत् । १९८). २६ माया अंगात पाणी आहे त्याला पोट भरण्याची काळजी वाटत ·आयुर्वेद परिचय नाही. (न चेतनवतां वृत्तिभयम् । २६२). २७ आपली आज्ञा सर्वांच्या कडून मानली जाणे हेच ऐश्वर्याचे लक्षण. (आज्ञा फलमैश्व- र्यम् । २११). २८ कृतीवरून मनांतलें प्रेम दर्शविले जातें । ( अनु- रागस्तु फलेन सूच्यते । २१०). २९ थोड्याशा दोषामुळे पुष्कळ गुणांचा त्याग करूं नये. ( नाल्पदोषात् बहुगुणाः त्यज्यन्ते । ) ३०. प्रयत्नाच्या पाठोपाट दैव येते. (पुरुषकारमंनुवर्तते दैवम् । ९८). ३१ कार्य हाती घेतल्यावर त्यांत चेंगटपणा करू नये. ( कार्यान्तरे दर्घिसूत्रता न कर्तव्या । १०२). ३२ जे कार्य शेवटास गेले त्याचीच परिस्फुटता करावी. ( सिद्धस्यैव कार्यस्य प्रकाशनं कर्तव्यम् । १२१). ३३ पुष्कळ शिकलेल्या परंतु अंगांत सामर्थ्य नसलेल्या माणसाला कोणी मान देत नाहीत. (नाल्पसारं श्रुतवन्तमपि न बहुमन्यते लोकः । १४५.) ३४ विचारपूर्वक कार्य करणाऱ्याजवळ लक्ष्मी चिर- काल टिकते. (परीक्ष्यकारिणी श्रीश्चिरं तिष्ठति । ११३ ). ३५ मस- लत गुप्त राखली तर कार्यसिद्धि होते. ( मन्त्ररक्षणे कार्यसिद्धि- भवति । २३ ). मापांतरें--मराठी-'कौटिलीय अर्थशास्त्र' ज. स. करंदीकर, संपादक केसरी, पुणे व कै. ब. रा. हिवरगांवकर, भाग २. पूर्वार्ध किं. ३ रु. उत्तरार्ध किं. ४ रु. हिंदी-प्रो. उदयवीरशाखीकृत, प्रकाशक मेहेरचंद. आयुर्वेदपरिचय [वैद्यक] आयुर्वेद व्याख्या-ज्यामध्ये आपल्या आयुष्याला हितकर व अहि. तकर या वस्तूंचा बोध केला असून रोगांचे निदान ( कारण ), चिकित्सा उत्तम रीतीने केली आहे त्याला 'आयुर्वेद' म्हणतात . .

·धाग्मट संस्कृतभाण्डारपरिचय आयुर्हिताहित व्याधिनिदान तथा । विद्यते यत्र विद्वनि स आयुर्वेद उच्चते ॥ •(भावप्रकार) आयुर्वेदानद्दल आदर-धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, ह्या चार पुरुषार्यास साधन असलेले असें दीर्घ आयुष्य ज्याला पाहिजे असेल त्याने आयु- र्वेदाच्या उपदेशाबद्दल आदर बाळगारा. आयु कामयमानेन धर्मार्थसुसमाधनम् । आयुर्वेदोपदेशेषु विधेय परमादर ।। आयुर्वेद उत्पत्ति-शकराने यज्ञात दक्षाचे मस्तक रागाच्या भरात तोडून टारले. नतर त्याचे ते मस्तक आपल्या आयुर्वेदाच्यामुळे दोन अश्विनी देवानी चागले वसवून दिले त्यामुळे त्याना यज्ञात भाग मिपला. संशोधन- पूर्ण अश्विनीदेव (कुमार ), आत्रेयमपि, वगैरेंनी रानातून व डोंगरातून असलेल्या वनस्पतीचा औषधासाठी उपयोग करून व त्याचे 'अष्टांग आयुर्वेद' नावाचे शास्त्र बनवून टेनलें. रोगानी पीडल्यामुळे मृयुमुखी पडलेल्या लोकाचे प्राण वाचविले. तद्वत् सा, पशु-पक्षी- ह्याच्या रोगनिवारण समर्थांचे सशोधन करून वृक्षा- गुर्वेद, अश्वायुर्वेद, हे तयार केले. चौदकाल- रसशाखात सुधारणा, सशोधन, करणारा नागार्जुन नावाचा बौद्धधर्मी होऊन गेडा, याने पारद य टोह याचे अनेक उप- योग के नाउरा विद्यापीठातील ताउ वैद्यकाच्यारइन सूक्ष्मपण औपधाग्या गुणधर्मासबधी सशोधन संस्करण होऊन नतर औषधे वापरण्यात येत असत.

·.. आयुर्वेद परिचय -९५ अष्टांग- १ शल्यतंत्र ( शस्त्रसाध्य रोगनिवारण, Surgery). २ शालाक्यतंत्र (कंठरोगचिकित्सा, Disease of the eye, ear, nose and throat ). ३ कायचिकित्सा ( शारीरिकधिकिसा, Practice of Medicine). भूतविद्या (भूतप्रस्तरोगचिकित्सा, 'Treatment of mental diseases ). कौमारभृत्य(Afidrilery and Diseases of children). ६ अगदत्तंत्र (Toxicalogy.) ७ रसायन ८ वाजीकरण. आयुर्वेद शिक्षणसंस्था--हिंदुस्थानांत मद्रास, - पाटणा, बिहार, ओरिसा, सिलोन, या ठिकाणी प्रांतीय सरकारने चालविलेली अशी सहा आयुर्वेद विद्यालये आहेत. तद्वत् बनारस, लाहोर, हरद्वार या ठिकाणी प्रांतीय सरकारची पॅन्ट व मान्यता असलेली आयुर्वेद विद्या- लये आहेत. कलकत्ता, मद्रास, येथे कार्पोरेशनची पेंन्ट असलेली आयुर्वेद विद्यालये आहेत. सरकारी मान्यता असटेली-१, ३. ४,१४, १५, १६. लोकाश्रयावर चाललेली आयुर्वेद विद्यालये १ आयुर्वेद महाविद्यालय पुणे. २. अष्टांगआयुर्वेद महाविद्यालय. ३ आयोग्ठ : वैधक विद्यालय, सातारा. ४ आयुर्वेद विद्यालय, अहमदनगर. ५ आर्य वैएक शिक्षक संस्था, नाशिक.६ प्रभुराम आयुर्वेदिक कॉलेज ऊर्फ पोपट युनिव्हर्सिटी ऑफ आयुर्वेद, मुंबई. ७ गंगाराम छबिलदास आयुर्वेद विद्यालय, पनवेल. ८ महाराष्ट्र आयुर्वेद विचाटय, मुंबई. ९ विदर्भ आयुर्वेद विद्यालय, अमरावती. १० मारत आयुर्वेद विद्यालय, अमरावती. ११ वैद्यक महाविद्यालय, नागर. १२ पुराणिक आयुर्वेद विद्यालय, नागपूर, १३ भायु विधालय, राजापूर (जि. रत्नागिरी ). १४ पोतदार आयुर्वेदिक कॉलेज, मुंबई, मुंबई सरकारने .. .

·- संस्कृतभाण्डारपरिचय सन १९४२ मध्ये सुरू केले. माध्यम हिंदी. १५ कर्नाटक आयुर्विद्या- पीठ, बेळगांय. १६ युनानी तिम्बिया कॉलेज मुंबई. शिवाय कराची, काशी, भावनगर, मथुरा, ग्वाल्हेर, रावळपिंडी, वगैरे ठिकाणी विद्यालये आहेत. संस्थानिकानी चालविलेली आयुर्वेद विद्यालये-म्हैसूर, त्रायण- कोर, बिकानेर, बडोदा, जयपूर, इंदोर, भावनगर, हैदराबाद (दक्षिण). रसशाळा-- सूतशेखर मात्रा (पित्ताचीमात्रा ) चूर्ण, काढे, भस्म, वैगैरे बनविण्याचे देशी औषधाचे कारखाने--१ आयुर्वेदरसशाळा, कॅरोड पुणे, २ आयुर्वेदाश्रम फार्मसी, अहमदनगर. ३ झंडाफार्मास्यु- रिकलवर्स, मुंबई. ४ आध्र आयुर्वेदिक फॉर्मसी, मद्रास.५आयुर्वेद फार्मा- स्युटिकल, लाहोर.६ प्रताप आयुर्वेद फार्मसी, अजमेर. ७ सी. के. सेन आयुर्वेद फार्मसी, कलकत्ता. ८ धूतपापेश्वर आयुर्वेदकारखाना पनवेल. विशेषसंस्था- निखिलभारतीय आयुर्वेद महामंडळ ' ह्या मांबाची संस्था हिंदुस्थानांत आयुर्वेदाच्या उन्नतीकरितां 'मोठ्या प्रमा- णात झटत आहे. पोटशाखा-१ निखिलभारत आयुर्वेद विद्यापीठ. २ निखिलभारतवर्षीय वैवसंमेलन. ३ आयुर्वेदनिधि. आयुर्वेदपरीक्षा घेणाऱ्या संख्या-१ निखिलभारत आयुर्वेद विद्यापीठे पदव्या-- (१)आयुर्वेदा- चार्य (एम्. बी. बी. एस्. सारखी). (२) आयुर्वेद विशारद (एल, सी. पी. एस्. सारखी). ३ भिपर ( मध्यम प्रतीची ). टिळक- महाराष्ट्र पीठ, पुणे पदवी- १ आयर्विद्याविशारद (एम्. बी. बी. एस्. सारखी ) २ आयुर्वियापारंगत (एम्. डी. सारखी). वेदशास्त्रो- तेजक सभा, पुणे. पदव्या-१ वैद्यकोविदः २ वैद्यचूडामणि. श्रावण- मास दक्षिणा परीक्षा योदा. पदवी-वैद्यरत्त, प्राचीनआयुर्वेद संरोधक-अश्विनीकुमार. आत्रेय, वगरे. . .

·:चित्रकला परिचय चित्रकला परिचय भारतीय चित्रकलेचे हिंदु, बौद्ध, मोंगल, असे तीन मुख्य भेद आहेत. हिंदुचित्रकला-वेद, उपनिषद्, रामायण, महाभारत, भागवत, काव्य, नाटक यांतून असलेल्या चित्रांच्या उल्लेखावरून व नंतर रजपूतराजांच्या प्रोत्साहनानें. राजवाडे, देवळे, वगैरे ठिकाणी असलेल्या देवादिकांच्या चित्रांवरून चित्रकला चांगल्या अवस्थेला पोचली होती असे दिसते. बौद्धचित्रकला- अजंठा, बाग (ग्वालेर संस्थान ), सिगिरिया. ( सीलोन ), ह्या ठिकाणची चित्रकला . यथार्थ असून हृदयाला भिडणारी अशी.आहे. चित्रकलेविपयी प्राचीन.पुरावे-भागवत स्कंध १०, उत्तरार्ध ६२. हरिवंशांतील बाणासुर कया पहा. मैत्र्युपनिपद-४--६-चित्रं काढलेल्या भिंतीप्रमाणे हे सर्व मिथ्या आहे, मनोरम आहे (चित्रभि- तिरिय मिथ्या मनोरमम् । ) रामायण, महाभारत. नाटकें- उत्तरांम: चरितातील पहिल्या अंकांतील चित्रपट. स्वमवासवदत्तनाटक- यामध्ये वत्सराजाच्या सासऱ्याने वत्सराजाकडे कंचुकी आणि धात्री यांच्याबरो. बर वत्सराजा व वासवदत्ता - यांचा एकत्र काढलेला चित्रांचा फलक पाठविला ते चित्र हुबेहुब असल्याचा उल्लेख पभावति व राजा यांच्या भाषणांत आहे. शाकुंतल-अंक ६ प्रवेश २ पहा. काव्य-रघुवंश–सर्ग १६ श्लोक १६ चित्रद्विपाः । पहा चित्राची व्याख्या-अखिलसृष्टीतील स्थावर (न हलणारे स्थिर) व जंगम ( हलणारा, सजीव ) या वस्तूंचे त्यांच्या प्रमाणाने त्यांची बरोबर कल्पना येईल अशा कृतीस 'चित्र' असे म्हणतात. . से. भा. प. १९ ·A संस्कृतभाण्डारपरिचय जंगमा स्थावरा चापि ये सन्ति भुवननये । तेषां स्वभावस्तद्वत्करण चित्रमुच्यते ॥१॥ शिल्परत्न १ भाग. देवांचा चित्रकार विश्वकर्मा. * चित्रकलेसंबंधी माहिती देणारे ग्रंथ-संस्कृत-१ अभिला- पार्थ चिंतामणि, आलेख्य प्रकरण.२ चित्रलक्षण ३ वास्तुशास्त्र ४ काम- सून ५ विष्णुधर्मोत्तरपुराण ६ शुक्रनीति ७ शिल्परत्न ८ मायाशास्त्र. मराठी-१ भारतीय चिमला-ले. बा. मा. दाभाडे, किं. २ रु. २ चिम्कला-ले. श. न. जोशी. ३ अजंठा श्रीमत भवानराव श्री निनासरान बाळासाहेब पत प्रतिनिधी बी. ए. कि.१० रु. ४ राजा रनिर्मा चरित्र-श. द. देवघर किं. १ रु. चित्रकला चित्रांचे प्रकार-१ चित्राचे चित्र २ अर्थ-चित्र. ३ चित्रामास. असे तीन प्रकार आहेत. हुबेहुब यस्तुसारखी केलेटी जी आकृति तिला 'चित्र' असे म्हणतात. मितीला टेकून चित्र केले म्हणजे त्यास 'अर्ध- चित्र' असे म्हणतात. डोळ्यांना चित्रासारखे दिसते परतु हाताना तसे लागत नाही त्याला 'चित्रामाम' असे म्हणतात, याचे (१) धूलि. चिर--पण्याच्या सपाटीवर पाने, फुले, याच्यामुळे अथवा सपाट जमि- नीवर निरनिराळ्या रगाच्या रागोज्यानी 0 काढतात त्याला 'धूटिचित्र' असे म्हणतात. (२) आरशामय किना तशाप्रकारप्पा गुळगुळीत भागार केवळ प्रतिनिरूप किंवा काचदिन पडदा गरे घर पाडलेले में चित्र स्पाला 'रिलेल्पचिन' असे म्हणतात. भिंत अपना पडदा ·. पाकशास्त्र परिचय ९९ यावर पातळ रंग लावून मनांतील हावभाव दाखविणारे असें में चित्र काढतात त्याला 'रसचिन' असे म्हणतात- धूलिचिनं पुष्पचित्रं रसचित्रमिति विधा। रसालिप्तं चिरस्थायी सर्वेपामतिरिच्यते ॥ चिनाभासाचे (१) मजु-ज्यांत फक्त पुढची बाजू दिसते तें (२) अर्धर्जु ( आयसोटेट्रिक )-ज्यांत दोन बाजू सारख्या दिसतात तें. (३) साचिक-(परस्पेक्टिव्ह ) ज्यांत अनेक वाजू प्रत्यक्षाप्रमाणे दिसतात तें ( ४ ) अर्धाक्षि-ज्यांत एक बाजू दिसतें तें (५ भित्तीक-ज्यांत फक्त मागची बाजू दिसते तें. चित्रासाठी रंग-पांढरा, तांबडा, पिवळा, निळा, काळा हे रंग घेऊन त्यांच्या मिश्रणाने निरनिराळे रंग तयार करून चित्रांत वापरणे. घरांत कोणती चिों काहूं नयेत-लढाई, मरण, दुःख, नागवी माणसें, घोरतपश्चर्या, अशी चित्रे घरांत काढूं नयेत. चित्राचा उपयोग-प्रत्येक मोठ्या घरावर त्या घराच्या मालकानें जाति, धंदा, यांचे सूचक ठरलेले चित्र निशाणावर काढून ते निशाण घरावर लावणे. उत्तम चित्रकार-रविवर्मा,जात-क्षत्रिय-मल्याळी जन्म, १८४८ एप्रिल २९ -मृत्यु १९०६ आक्टोबर २. पाकशास्त्र परिचय अन्नाचे महत्त्व प्राण्यांचा अन्न हा प्राण आहे. प्राणिनां प्राणमन्नं प्रथममुच्यते । नेहमी स्वच्छ व चांगले अन्न खाक्याला मिळावे म्हणून प्रत्येक मनुष्य रात्रंदिवस झटत असतो. उत्तम, चवदार, व पौष्टिक असें ·संस्कृतभाण्डारसरिचय अन्न मिळाल्याने प्रेरणाराचे समाधान होते, व समाधानाने आरोग्याची वाढ होते. निरनिराळे पदार्थ आलटून पालटून केले असनो पालट होतो व चवीच्या विविधपणांत आरोग्याचे मर्म आहे. मुंज-लम-बारसे, वगरे समारंभांच्या वेळी चवदार, पथ्यकर, आरोग्यवर्धक, व निरनिराळ्या प्रकारचे अन्न तयार करण्यांत गृहिणींचें स्वयंपाकाचे कौशल्य नेहमी असास लागते. इतिहास-दमयंतीच्या स्वयंवराच्या घेळी जमलेल्या इंद्रादि चार देवांनी नलराजाला चार वर दिले. त्यांत पाकशास्त्र सूर्य- पुत्राने नलराजाला शिकविलें. शृणु राजेन्द्र विद्यायाः निदानं मम तत्त्वतः । स्वयंवराध वेदाः समायाताः सुरेश्वराः । वतोऽनरससिद्धिश्च सूर्यपुत्रादलौकिकीम् ॥ महाभारत वनपर्व ५८ अ. पारशास्त्राचे ग्रंथ-१ पाफदर्पण-महाराज नलविरचित किं.- १ रु. ८ आ. संशोधर-वामाचरण भट्टाचार्य, न्यायाचार्य प्रकाशक-काशी संस्कृत सीरीज. २ अभिलपितार्थ चिंतामणि-मन- भोग प्रकरण, अन्याय १३. ३ रसव्यंजनप्रकाश. व्यंजनपाकप्रदीप. मराठी-- गृहिणी शिक्षण (सन्यासहस्र पाकसिद्धि) के. सावित्री- बाई जोशी, निं २ रु. ८ आ. प्राशक-तुशाराम पुंडलीक शेटये. युकसेलर पग्लिशर, माधवबाग मुंबई. पिपय- परीउ संस्कृत ग्रंपांन रोजच्या जेवणातील भात, आमटी, माग्या, चटण्या, कोशिंबिरी, रापती, लोणची, उसटी, पकानें, बगरे पदार्थ परामदृष्टपा, अनुमान, परिस्थिति, प्रकृतियान यांस मानवतील ३

·पाकशास्त्र परिचय
१०१
असे अन्नादिकांचे पेरफार व मासाचे सर्व प्रकार तयार करण्याची
रीत सागितली आहे.
आचारी- आचाऱ्याचे थोडक्यात असे लक्षण आहे की, आपल्या
देशातील बुद्धिमान् , चागल्या लक्षणाचा, सदाचरणी, शात, निग्रही,
उदार, योग्य, एकपनीव्रती, पवित्र, परस्त्रीकडे वाईट दृष्टीने न पाहणारा,
परिमित बोलणारा, कृपाळू, चागय भाषा बोलणारा, देश-काल-परि
स्थिति-जाणणारा असा आचारी असावा
सूदस्य लक्षण तायद् वक्ष्ये सक्षेपत प्रभो।
स्वदेशसभव प्राज्ञ सर्वलक्षणलक्षित ॥
सदाचारसमायुक्तो विशिष्टकुलसंभव !
शातो दान्तो दानशीलो रानपूज्य शुचिस्मित ||
स्वदारनिरत शुद्ध परदारविनित ।
मितभाषी सदा दाता दयालुश्व सुभापित ।।
धातुज्ञो देशकालज्ञो वयोऽवस्थादिविन घुध ।
जुनें तांदूळ किंचित् ऊन असलेल्या पाण्याने चांगलें
धुवावेत नतर शिजवावयाच्या भाड्यान तादुळाच्या तिप्पट शुद्ध पाणी
घालून ते चुलीवर ठेवावे व त्या पाण्याला चागली उकळी आली
म्हणजे धुतलेलें तें तादूळ त्यात टाकान व वारवार पगने चोहों
-
कडून हाल्वार्वे
असण्डवण्ठुलान् क्षुष्यान् पुराणमीहिसम्भवान् ।
क्षाल्येत्तान सुधः सम्यगरपदुष्णनयरिणा।
क्षाद्धोदक पुन स्थाल्या पूरयेत्तनिभागिरम् ।
चुल्यामारोपयेत्स्थाली पूरिता पाककोविद ।
शीतयुद्बुदसयुक्त पके पयसि धान् क्षिपेत्।

·१०२ संस्कृतमाण्डारपरिचय तण्डुलानां यथा मध्ये ईपत्कठिनता भवेत् । दर्यापुटेन तान् सम्यगवलोड्य पुनः पुनः । कढण- हुलगे (कुळीप), उडीद, पावटा, वाल, तूर, ही सुपति घेऊन त्याच्या वरील फोलपट, ( कोंडा ) वैगरे काढून चांगले पाख- डावे, त्या धान्याइतके पाणी घालून भांड्यांत शिजवावें. चांगले शिज- ल्यावर योग्य प्रमाणांत स्यांत सैंधव टाकावें. कुलित्थमापनिष्पाव तुवरीवणकादयः । शूर्पण शोधयेत् सम्यक् मुद्गादीन् वितुपीकृतान् । पचेत् प्रवण्यां पाकशः समभागोदुकैश्च तान् । पके सूपे समालोक्य यथाई सैन्धयं क्षिपेत् । सुभापितग्रंथपरिचय उपयोग-- सुभापित म्हणजे सुवचन, सु-उक्ति. संस्कृतवाङ्मयांत सुभापितांचा एक मोठा संग्रहच आहे. व्याख्यान, प्रवचन, अध्यापन, इत्यादिवेळी ऐकणाऱ्या लोकांवर (श्रोतृसमूहायर) छाप पाडण्यास सुमा- पितांचा अत्यंत मोठा उपयोग होतो. तद्वत् दुःखी-कटी अशा लोकांना करमणूक म्हणून, अडाणी लोकांना उपदेश म्हणून व ज्ञानी लोकांना विनोद म्हणून सुभाषिनांचा उपयोग होतो. विशेष-काव्य, नाटके, चंप, कादंबरी, प्राचीन शास्त्रे, पगरेताल मार्मिक विनोदी यचनें, व्यवहारोपयोगी उदाहरणे, अन्योक्ति, स्वभावोक्ति, वगैरेंमुळे होणारे मनोरंजन व ज्ञान, जुने संस्कार, जुन्या गोष्टी, नीति, उपदेश, सदाचरण, इत्यादि शानभांडार सुमापितांतून ओतप्रोत भरलेले आहे.

·किंमत संस्कृत भापंतील चरित्रं ग्रंथ फर्ता सुभापित रत्नभाण्डागार ' पां. का. परब सुभापित पुप्पोद्यान कै. मिरजकरशास्त्री सुभाषितरत्नमाला १ भाग के. ग. चिपळूणकर सुभाषितरत्नमाला २ भाग ० १२० १ ११.० . " " १ " . . " १ संस्कृत भातील चरिने नांव फर्ता किंमत महाराणाप्रतापसिंह पं. श्रीपादशानी हसूरकर १ ८० छत्रपति शियाजीमहाराज पृथ्वीराज चव्हाण वल्लभाचार्य २ रामदास शीखगुरुचरित ११२० [वर्धमान, युद्ध, शंकराचार्य] पतंजलिचरित व्हिक्टोरियाचरित संग्रह केरलवर्मा व्हिक्टोरिया चक्रवर्तिनी- गणपति कवि गुणमणिमाला भारतगरिजातम् स्वामी श्री मागवताचार्य महोदे. .(पपनप) रामभद्र दीक्षित ·१०४ संस्कृतभाण्डारपरिचय शङ्करजीवनारयम्- पंडिता सौ. क्षमाबाई राब, २००० (पद्यमय) महात्मा गाधीचरित विशेप- वरील गद्यमय व पद्यमय चरिने जरी आधुनिकानी लिहिलेली असली तरी भापा वगैरेच्या दृष्टीने ती प्राचीन काच्या योग्यतेची आहेत. शिलालेखपरिचय उपयोग-जुनी नाणी, ताम्रपट, शिलालेख, स्तंभावरील लेख, यांच्या आधाराने प्रयाचा, कवींचा, भाषेचा किंवा एखाद्या गोष्टीचा कालानुक्रम ठरविण्याच्या बाबतीत पंडित लोक परिश्रम करून नवीन शोध लागतात. हिंदुस्थानामधील प्राचीत वस्तूच्या सशोधनासाठी 'कार्पस इन्स्क्रिपशि- ओनम् इंडिमरम्'-'एपिप्रापिआ इंडिका' वगरे Indian Archaeolopical Pohcy 1915 या पुस्तकात (नियतकालिकांन) वरील गोष्टी प्रसिद्ध झाल्या आहेत. गेल्या चाळीस पातच कोरलेले शिलालेख नाणी, ताम्रपट, वगरे वाचण्याचा नवीन उपयुक्त, स्तुत्य, असा उपक्रम सुरूं-माटा आहे. शिलालेस-- संस्कृतवाड्मयाशी शिलालेयोचा फार महत्वाचा संबंध आहे. सित ३ व्या शतकातील शिरालेस रात जुने असून ते सम्राट अशोकाचे आहेत. हा राजा युद्धधर्मानुयायी होता. स्पाने इ. स. २५९ ते २२२ पर्यंत उचर हिंदुस्थानात राम मेहें. पाठयादातील गिरनार पासून ते ओरिसातीठ धौलीपर्यंत ·शिलालेख परिचय व काबूल नदीच्या उत्तरेकडील कपुरदिगिरीपासून तो खालसीपर्यंत याप्रमाणे सर्व हिंदुस्थानभर हे शिलालेख पसरले आहेत. मुंबईच्या निर्णय सागर ग्रेसने काव्यमालेत प्राचीन लेखमाला, भाग १ ते ४ सन १८९७ ते १९०३ संपादक-महामहोपाध्याय पंडित शिवदत्त व काशिनाथ पांडुरंग परब, यांनी प्रसिद्ध केले आहे त्यांत संस्कृतांतील ताम्रपत्र, दानपत्र, शासनपत्र, शिलालेख आपलेले आहेत. * A collection of ancient historical Records. पहा. लेखन- ताडपत्रे, भूर्जपत्रे [ हिमालयामध्ये भूर्जवृक्षांची मोठी वने आहेत ), कागद, यांवर लिहिलेली सर्व संस्कृत हस्तलिखिने शाईने बोरूच्या लेखणाने लिहिलेली आहेत. प्रत्येक हस्तलिखित संस्कृत ग्रंथ [ पोथ्या ] दोन लांकडी फळ्यांत ठेवून रुमाटांत बांधून ठेवात असत. अशा जुन्या पोय्या हछी प्राचीन पुस्तकसंग्रह मंदिरे, मठ, विद्यापीठे, राजमंदिरे, खाजगी घरे यांतून टेवलेली आदतात. मारतीयांची इतिहासलेखनाबद्दल बरीच अनास्था दिसते. परंतु गेल्या ८० वर्षात फ्लीट, किलहॉर्न, बस, युस्हर, बॉयन पाम्बेट, वगैरे युरोपीयन पंडितांनी, व कै. डॉ. सर मांडारकर, डॉ. भाऊदानी, पं. भगवानलाल इंद्रजित, शंकर पांडुरंग पंडित, काशिनाथ प्रिया तेलंग, डॉ. गुगे, इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे, चितामनराय पर, का. या. पाठक, डॉ. केतकर, प्रो. द. या. पोतदार, डॉ. अंडरटर डॉ. सुखटणकर, महामहोपाध्याय पो. या. काणे परील, बगरे एटो. सीप पंडितांना प्राचीन शिलालेख, ताबाट उनी नागी, हस्तान ·१०६ संस्कृतभाण्डारपरिचय अंघ यांचे संशोधन करून भरतखंडाचा इतिहास उजेडात आणण्याचे श्रेय घेतले. तद्वत् पुण्यातील भारत इतिहास संशोधक मंडळ, भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट या संस्था व बंगाल, मद्रास, संयुक्तप्रांत वगैरे प्रांतांतील पुराणवस्तुसंशोधकसंस्था व संशोधक, भरतखंडाचा प्राचीन इतिहास प्रसिद्ध करण्याचे काम सारखे करीत आहेत. संस्कृत ताम्रपट व शिलालेख श्री. केशव आप्पा पाध्ये, अॅडव्होकेट बी. ए.एल्. एल्. बी., न्यू- भटवाडी, गिरगांव मुंबई नं. ४ यांच्या 'हेमाद्रि ऊर्फ हेमाडपंत' ग्रंपाच्या आधारें. ताम्रपट इ.स. ठिकाण विषय १००० संगमनेर सिन्नर येथे राज्य करणाऱ्या भिल्ल- मांचे येळचा.सेऊण देशच्या यादव घराण्याची यंदायळ. १०१५-२६ फलस युद्धक महासामंतानें मगह यांस पत्तास धुदक गांव दान दिल्यायरल, १०६९ यसई गाणे जि.] सेउण देशच्या यादव राजांची नाटक माहिती. रामचंद्र जाधवाचे येळचा. यादयावी यंगारक य पराम. १२७१ पैटग ·१०७ संस्कृत अध्ययनपद्धति शिलालेस अंजनेरी तिसरा सेऊणचंद्र खाने अंजनेरीच्या [नाशिक जि.] चद्रप्रभा [८ तीर्थकर] मदिराच्या व्यवस्थेसाठी तीन दुकानें दान दिली: १२०६-७ पाटण खानदेश] ज्योतिषप्रयाच्या अभ्यासासाठी भास्कराचायांचा नातू चागदेव ज्यो- तिपी याने विद्यालय बाधिलें. भास्क- राचायांची वंशावळ ह्यात आहे. सिंघण देवानें गुजराथेवर दुसरी मोहीम राम याचे देखरेवाली नेल्याची हकीरत. १२७३-७७ पढरपूर विठ्ठल मदिराच्या जीर्णोद्धाराला मदत परणा-याची यादी. १२४० आवे संस्कृत-अध्ययन-पद्धति प्राचीनपद्धति-या पद्धतीचे काळाप्रमाणे पाच भेद आहेत. १ वेदकालीन संस्कृताध्ययनपद्धति. २ स्मृति-पुराण-कालीन सस्कृत ताध्ययनपद्धति ३ पाणिनि-उपर्य चालीन संस्कृताप्पपनपद्धति. . नागेशभकाटीन संस्कृताध्ययनपद्धनि. ५ वर्तमान काचन सम्पर ताध्ययनपद्धति. विद्यारंम–यापाने आपापल्या वेदोरम्यादती प्रमाणे मुटाचे आरपार्टी उपनयन (मुजविधि) पान पला गुरुप्या घरी पाटविण, उपनयन म्हणजे गुनगडी पप्पयना पाटरि.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय गुरु हे वनांतील आश्रमात रहात असत. गुरु शिष्याला चार वेद, वेदांगे उपनिषदे, शास्त्रे, शिल्पादिकला, वगैरे शिकवीत (उत्तरायणांत वेदाचे सार्थ अध्ययन करावयाचें व दक्षिणायनांत वेदांगें, उपनिषदें यांचे अध्ययन करावयाचें ). ह्या काळांतील प्रसिद्ध गुरु-शिष्य-सांदीपनी व कृष्ण सुदामा हे होत. गुरु बहुतेक ब्राह्मण जातीचे होते. कचित क्षत्रियही होते. वेदांतविद्या बरीचशी क्षत्रियांच्याकडून ब्राह्म- णांकडे आलेल्याचा उपनिषदांत उल्लेख आहे. नागेशभट्टकालीन संस्कृता- ध्ययन, पद्धति--या काळी व्याकरण, न्याय पूर्वमीमांसा यांचे अध्ययन करावेच लागत असे. आकरग्रंथां ( सूत्रग्रंथ-माप्यग्रंय), प्या अभ्य- यनाची पद्धति होती. याकाळी वरीलप्रमाणे अध्ययन केलेल्या पंडि- तास 'पद-वाक्य-प्रमाण-पारावार पारीण' व्याकरण, न्याय, मीमांसा पारंगत अशी पदवी असे. वर्तमानकालीन संस्कृताध्ययनपद्धति- संस्कृत पाठशाळेत विद्यार्थ्याने दररोज सकाळीच उठून. शौचमुखमार्जन, स्नानसंध्याविधि उरकून अध्ययन करण्याच्या आरंभी व शेवटी गुरुला वंदन करण्याची पद्धत आहे. नेहमी संस्कृत शब्दसंग्रह स्मरणांत असावा म्हणून लहानपणी अमरकोश तोंडपाठ करून घेतात. नंतर शब्दरूपावलि, धातुरूपावलि, समासचक्र, ही तोंडपाठ झाल्यावर रघुवंश, कुमारसंभव, किरातार्जुनीय, माघ, नैषध, या काव्यांपैकी काही सर्ग शिकवितात. नंतर विद्यार्याच्या इच्छेप्रमाणे त्याला साहित्य, अलंकार, व्याकरण, न्याय, वेदांत, मीमांसा,.यांचे प्रकरणग्रंय, बादप्रय, शिकवितात. हल्ली आकर- ग्रंथांचे अध्ययन व्हावे तसे होत नाही. एकाच शाखाचें अध्ययन कर- प्याची एकांगी पद्धत नागोजी भट्टानंतरच दिसते. .

·शास्त्रग्रंथप्रकार कोष्टक.
आफरग्रंथ
प्रकरण ग्रंथ
चादग्रंथ
(स्त्र व भाष्य)
पाटन
अथव्यावी.
काशिका. मनोरमा, शब्दरत्न, परिभादु-
पारंजयमहाभाष्य पार्निगासद, सिद्धांत कौमुदी. शिखर, वैयाकरणभूषण,मंजूषा,
कौस्तुभ, उद्योत.
१रमा, पास्यापनभाय तर संग्रह, तमारा, सर्व-तत्त्वचिंतामणि, पक्षधरमिश्रा-
१२ माद, प्रारनादमाप्य कौमुदी, मुक्तायटी. ची टीका, दीधितिटीका,
তায়াখালী গিয়,
माधुरी जागदीशी, गादाधरी.
Hinनियों, शायरमाप्य, शोर अपरंपर, माणसान्यायप्रकाश, शायदीपिका, भारदीपिका,
(३मो रि, संशयाशि, हाटी अभिनीय न्यापमाला. रन, न्यापरत्नाकर
शाखमंथ प्रकार परिचय
बार अनि मापा गौना, दांतसार, वेदातपरिभाषा अवैतसिद्धि,
उartmeTRभाशादि. | उपदेशसादगी वगरे.
खंदनखंडप
१०९

·संस्कृतभाण्डारपरिचय: घरील शाखांचा वेदांतशास्त्राकडे उपयोग करणे मुख्य ध्येय होते. तद्वत् सदाचारांच्या. ज्ञानासाठी स्मृत्यादि धर्मशास्त्रांचा फार उपयोग, आहे. अलीकडे सुतक-सोयरप्रसंगी उपयोगी पडणारे तेवढेच धर्म- शास्त्र अध्ययनांत राहिले आहे. परंतु तेवढ्यावरून समाजांतल्या धार्मिक-सामाजिक प्रश्नांचा उलगडा होत नाही. म्हणून यापुढे स्मृतींचे सांगोपांग अध्ययन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. तद्वत वेदा- किडे लक्ष देणे अत्यंत आवश्यक आहे. इंग्लिशस्कूल व कॉलेज संस्कृत अध्ययनपद्धति- (१) स्कूल संस्कृताध्ययनपद्धति इंग्रजी हायस्कूलमये चौथ्या इयत्तेपासून मॅट्रिकपर्यंत आठवड्यांतून ४५ मिनिटांच्या ५ किंवा '६ पीरिअडच्या वेळांत नेमलेले संस्कृतचें पुस्तक (व्याकरण-गद्य-पद्य-मिश्रित) अथवा गद्य-पद्यचे असलेले पुस्तक इंग्लिश किंवा फचित् मातृभाषा यांतून शिकवावयाचे, ही एक पद्धति. कॉलेज संस्कृताध्ययनपद्धति-मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर कॉलेजांत प्राव्हियस ते एम्. ए. पर्यंत युनिव्हर्सिटीने नेम- लेली संस्कृत पुस्तकें इंग्लिशभातून शिकविली जातात. शिकवितांना या पुस्तकाचा व त्याच्या काचा काल, टिकाण, महत्व, धगरेकडे विशेष लक्ष दिले जाते. एम्. ए. परीक्षेला निरनिराळ्या शास्त्र विभागा- पैकी एक विभाग विद्यार्थी घेऊन परीक्षेला बसतात. प्राचीन संस्कृत विद्यापीठे तक्षशिला संस्कृतविद्यापीठ (रावळपिंडी जवळ ) पाणिनी, उपयर्ष, पतंजलि, भैय्यट, मम्मट, हे येथील विद्यार्थी होने. भालंदा संस्कृत- ·संस्कृत विद्यापीठे विद्यापीठ (हिंदु व बौद्ध). विक्रमशिला संस्कृत विद्यापीठ. (हिंदु व यौद्ध ). मिथिला संस्कृतविद्यापीठ. नवीप ( नडियाद ) संस्कृत- विद्यापीठ (न्यायशास्त्रासाठी प्रसिद्ध ). उदंतपुरी संस्कृतविद्यापीठ. डॉ. कुर्तकोटी शंकराचार्यांचे संस्कृतविद्यापीठ, नाशिक (हल्ली बंद) वैदिक-स्मार्त-धर्माश्रम, (हल्ली बंद), फर्ग्युसन कॉलेज रोड, पुणे. कै. विनायक महाराज साखरे, कै. चतुर्भुज बालमुकुंदजी, कै. राजा नरसिंगगिरजी, यांनी चालविलेली प्रसिद्ध संस्था. विद्यमान संस्कृत विद्यापीठे सरकारने चालविलेली-यालकत्ता संस्कृत कॉलेज, कलकता. गव्हर्मेटसंस्कृतकॉलेज, बनारस. मुंबई - इटाख्याखेरीज सर्व प्रांतांत थोट्याफार प्रमाणात आहेत. प्रसिद्ध संस्कृत शिक्षण- संस्था संस्कृतकॉलेज, पुणे. आचार्य कुल, पुणे. मीमांसा महाविद्यालय पुणे. श्रीबालमुकुंद संस्कृतवियालय, कापडगंज पुणे. संस्कृत- पाठशाळा, सदाशिवपेठ, पुणे. गोकुळदास तेजपाल • संस्कृत कॉलेज, मुंबई. दामोदर ठाकरसी मळनी संस्कृतपाठशाळा, त्र्यंबकेश्वर संस्कृतपाठशाव्या येवला. म्युनिसिपल संस्कृम स्कूल, पंढरपूर, धारुरकर संस्कृतपाठशाळा, पंढरपूर. पूर्ण प्रज्ञमतोनाहिनी संस्कृताशा, पंढरपूर. म्युनिसिपल संस्थतनाईटस्कूल, सोलापूर, अहमदनगर एज्युकेशन सोसायटी संस्ताराया, अहमदनगर. संस्कृत येदपाठशाळा, पुगताये, (अहमदनगर). प्राटा, पाई. संस्कृत- पाठशाळा-तासगांव (सातारा.) संस्कृताटाव्य, साता. संता- साव्य-सागली संस्थान. संस्कृताटाव्य, रामदुर्ग संस्थान, संस्तार- साव्य, पलकरंजीसंस्थान. नगर संस्मूलगाया, अमा. राजसंस्था पासाया, वारपान. सूर्यास्त Sam, ·संस्कृतभाण्डारपरिचय सुरत. नरसिंह सस्कृतपाठशाळा, सुरत सस्कृतकॉलेज, इदूरसस्थान. सरस्वती सस्कृतपाठशाळा, धुळे. प्राचीन पद्धतीने शिकलेले संस्कृतपंडित-सस्कृतपाठशान किंगा सस्कृतशास्त्र्याजवळ खाजगी रीताने अमरकोश, शब्दरूपालि, धातुरूपारलि, समासचक्र, पचता किंवा हितोपदेश, रघुनश, कुमार- सभन, निरात, माघ, नैषध, ही पचमहाकाव्ये, शाकुतल, मृच्छटिक, उत्तररामचरित, वगैरे प्रसिद्ध नाटकें, सिद्धातकौमुदी, इतकें अगोदर मराठी किंवा सस्कृत यातून अध्ययन करून दररोज झालेल्या विषयाची चिंतनिका करून व पुढील विषयाचे पूर्वावलोकन करून तो विषय तयार करणे. नतर साहित्य, व्याकरण, न्याय, मीमासा, वेदात, ह्या पैकी कोणत्याही (१) एका शास्त्राचे सागोपाग अध्ययन केलेल्पा, य त्याची परीक्षा देऊन उत्तीर्ण झालेल्या व्यक्तीला 'सस्कृत पडित' अथवा 'शास्त्री' असे म्हणतात. (२) सत्कृत प्राथमिक अध्ययन करून प्रत्येक शास्त्रातील प्राथमिक प्रधाचे सांगोपाग अध्ययन करणाऱ्या व्यक्तीग 'व्युत्पन्न पंडित' (व्यापकज्ञान असलेला) असे म्हणतात. माजी दिवंगत संस्कृत-शास्त्री-पंडित गेल्या २०० वर्षातील नामाक्ति असलेले- बालसरस्वती रानडे, काशी. दामोदरशास्त्री व गोविंदशास्त्री भारद्वाज, काशी, गगाधरशास्त्री तेलग, तात्याशास्त्री पटवर्धन, शिवकुमारशास्त्री. प. लक्ष्मणशास्त्री द्रनिड. मशराष्ट्र-विलोपाध्याय, मोडक, गर्गे, घाटे; घुले, गजेंद्रगडकर, रही, सुमारे, चिपळूगर, परते, अभ्यार. इदूर-लष्कर येयील भी यौगैरे.

·. - विद्यमान संस्कृत पंडित ११३ पं. विष्णुशाखी बापट, वामनशास्त्री किंजवडेकर, रामचंद्रशास्त्री किंजय- डेकर, नागेशशास्त्री उप्पेनवेटगिरी, मुकुंदशास्त्री मिरजकर, उपासनीशाखी, विद्यमान संस्कृतपंडित-- महामहोपाध्याय वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर सेवानिवृत्त ' फर्ग्युसन कॉलेज पुणे. महामहोपाध्याय श्रीवर-: शास्त्री पाठक. (हल्ली संन्यास घेऊन परमार्थाकडे पळालेले. यांनी . पेन्शन घेतल्यावर धुळे येथे सरस्वती संस्कृत पाठशाळा स्थापून तेथे विद्यार्त्यांची जेवण, राहणे, अध्ययन, यांची व्यवस्था मोफत करून उत्कृष्ट शिक्षक वर्ग नेमून प्राचीन शास्त्राध्ययनाची उत्कष्ट व्यवस्था करून ठेविली ), 'सेवानिवृत्तशास्त्री ' डेक्कन कॉलेज, पुणे. महामहोपाध्याय सितारामशास्त्री शेंडे, कलकता युनिव्ह- र्सिटी. पं. गिरिजाशंकर गौरीशंकर त्रिवेदी, व्याकरणाचार्य शास्त्री, सामळदास कॉलेज, भावनगर. पं. रामाचार्य गलगली, साहित्यरत्न भेळगांव. पं. श्रीनिवासाचार्य बुलौं, , साहित्यभूषण, बेळगांव पं. नारायणशास्त्री मराठे (यांनी आजन्म । ब्रह्मचारी राहण्याचे मत पत्करून वाई येथे 'प्राज्ञपाठशाळा' नावाची संस्था स्थापून तेथे विद्यार्थ्यांची जेवण, राहणे अध्ययन याची व्यवस्था करून उत्तम प्रतीचा शिक्षकवर्ग नेमून प्राचीन शाखाध्ययनाची तद्वत् हायस्कूल पद्धतीच्या इंग्रजी शिक्षणाचीही व्यवस्था करून ठेविली आहे ). विशेष --- पं. पाठकशास्त्री व पंडित मराठेशास्त्री यांच्या सारखी संस्था चालविणारी विद्वदर्ने यापुढे दुर्मिळ होत चालली आहेत. पं. रंगाचार्य बालकृष्ण रही 'सेवानिवृत्तशास्त्री' डेकन कॉलेज पुणे. पं. शिवरामशास्त्री शिंत्रे, सेवानिवृत्तशास्त्री' एल्फिस्टन कॉलेज, मुंबई. पं. श्रीपादशास्त्री हसूरकर, पंचतीर्थ सेवानिवृत्तशास्त्री' संस्कृत कॉलेज, इंदूर, सं. भा.प.१५ ·११४ संस्कृतभाण्डारपरिचय पुणे येथील प्रसिद्ध संस्कृत पंडित- पं. शंकरशास्त्री मारलंकर, पं. गणेशशास्त्री गोडबोले, प, पंढरपुरे. पं. चित्राक्शास्त्री. पं. पा. लि. देव हिंगणे. पं. पुरुषोत्तमशाखी रानडे, पं. गणेशशास्त्री शेंडये, पं. पाटणकर शास्त्री, पं. द.प्र. खाडिलकर, काव्यतीर्थ. पं. ना. वा. तुंगार, काव्यतीर्थ, पालीतीर्थ. पं.श्रीपाद शास्त्री जोशी, पं. महेश्वरशास्त्री जोशी, व्याकरणचूडामणि. पं. शंकरशास्त्री भिलवडीकर प. गणेशशास्त्री भिल- वडीकर. पं. दत्तात्रयशास्त्री तावे, पं. कवीश्वरशास्त्री. पं. पुजेश्वर- शास्त्री पाठक, काव्यतार्थ. पं. बाळकृष्णशास्त्री लजित, काव्यतीर्थ. पं. शिवरामशास्त्री धुपकर, काव्यतीर्थ. पं. गोपाळशास्त्री जोशी. वाई येथील संस्कृत पंडित--पं. लक्ष्मणशास्त्री जोशी, तर्कतीर्थ. श्री. अच्युतशास्त्री पाध्ये, व्याकरणाचार्य. पं. विठ्ठलशास्त्री जोशी. पं. रंगनाथशास्त्री जोशी, साहित्यशास्त्री, पं. कोनकर, पं. गोड- खिंडीकरशाली. इतर ठिकाणचे प्रसिद्ध संस्कृत पंडित- पं. भार्गमशास्त्री जोशी, व्याकरणाचार्य, 'शास्त्री,' विलसन कॉलेज मुंबई. पं. श्रीपादशाणी किंजवडेकर, मीमासातीर्थ, शाखी, रामनारा- यण रुईया कॉलेज, माटुगा. पं. रघुनाथशास्त्री काजरेकर,न्यामरणाचार्य. बोरिवली. पं. कोगशाली, लोणावळा. प. दिवेफरशास्त्री, मिरज. प्रसिद्ध पं. राजेश्वरशास्त्री द्रविड, न्यायाचार्य, बनारस. पं. फडके, बनारस. महामहोपाध्याय माधशास्त्री भाडारी, लाहोर. प. चोदाली. महामहोपाध्याय अनंतकृष्णशास्त्री, कटमत्ता. पं. लक्ष्मण- पात्री मुरगुडसर, व्याकरणरत्न, इचलकरंजी. पं. काशीकरशास्त्री. पं. नारायणशास्त्री वाडीकर, न्यायरत्न, अहमदाबाद. पं. धारूरकर- शास्त्री, पंढरपूर. पं. श्रीधरशास्त्री वारे, नाशिक, पं. लास्याशास्त्री गर्ने, ·आंग्लशिक्षित संस्कृत पंडित ११५ पं. लक्ष्मणशास्त्री गर्गे. पंचवटी, नाशिक. पं. बागेवाडीकर, सोलापूर. पं. बाळाचार्य- खुपेरकर, कोल्हापूर. पं. नारायणशास्त्री वालावलकर, कोल्हापूर. इंग्लिश पद्धतीने शिकलेले दिवंगत संस्कृत पंडित-कै. डॉ. सर रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर. कै. न्यायमूर्ति काशिनाथ . त्र्यंबक तेलंग, वामन शिवराम आपटे. महादेव मोरेश्वर कुंटे. ज. वि. ओक. प्रो. धारप. चांदोरकर. प्रो. पानसे. डॉ. गुणे. एल्. आर. वैद्य. लक्ष्मण- शास्त्री लेले. लिमये ( राधारमण). डॉ. गंगानाथ झा, अलाहाबाद. प्रि. ए. बी. ध्रुव, अहमदाबाद. विद्यमान आंग्लशिक्षित संस्कृत पंडित- डॉ. : कुर्तकोटि शंकराचार्य, नाशिक. महामहोपाध्याय पां.. वा. काणे. एम्. ए. एल् एल्. एम्. मुंबई. डॉ. बेलवलकर, सेवानिवृत्त संस्कृत प्रोफेसर, डेकन कॉलेज, पुणे. प्रि. व्ही. आर. नेरुरकर, मुंबई. श्री. गो. म. जोशी, पुणे. 'आहिताग्नि राजवाडे, पुणे. श्री. एन्. एस. लोकूर, डिस्ट्रिक्ट व सेशन जज, पुणे ( 'बुद्धचरित-संस्कृत ' यावर संस्कृत टीका इंग्लिश नोटस्, व भाषांतर सर्ग १ ते ५) श्री. बाळासाहेब खेर, माजी पंत- प्रधान मुंबई. ( मेघदूत व ऋतुसंहार यावर इंग्लिश नोटस्-भाषांतर) प्रो. वि. पां. बोकील, एम्. ए. एस. टी. सी. डी. असि. स्टंट एज्युकेशनल इन्स्पेक्टर पुणे. यांनी मुंबईच्या बी. टी. कॉलेजांत संस्कृतभाषेचें प्रोफेसर असतांना विद्यार्थ्यांची आरंभापासूनच संस्कृत- भाषा शिकण्याची उत्तरोत्तर इच्छा रहावी या हेतूने संभाषणपद्धतीची अभिनव,- आकर्षक, अशी · अभिनवा पाठावलि ' भाग १ ते ३. संस्कृत पुस्तकें लिहून संस्कृत भाषेची मोठी सेवा केली आहे.) श्री. " ·संस्कृतभाण्डारपरिचय लाड, आय. सी. एस्. श्री. एल्. आर. रडी, बी. ए. बी. टी., अ. ए. . इन्स्पेक्टर , पुणे. श्री. गो. कृ. मोडक, सेवानिवृत्त संस्कृत शिक्षक, न्यू. ई. स्कूल, पुणे. श्री. विनायकराय करंदीकर, सेवानिवृत्त संस्कृत- शिक्षक, न्यूइंग्लिशस्कूल व मॉडर्न हायस्कूल पुणे. श्री. रा. पि.गोखले, सेवानिवृत्त संस्तशिक्षक, बी. एस्. हायस्कूल, बेळगांव. श्री. पु. ना. धीरकर, एम्. ए. बी. टी. टी. डी. सातारा. मुंबई प्रांतांतील कॉलेजमधील प्रसिद्ध संस्कृत प्रोफेसर-- फर्युसनकॉलेज पुणे--प्रो. वै. का. राजवाडे ( सेवानिवृत्त), डॉ. वा. गो. परांजपे, प्रो. सी. आर. देवधर, डॉ. आर. एन्. दांडेकर, प्रो. एन्. व्ही. वैद्य. प्रो. आर्. डी. पाडेकर. सर परशुराम- भाऊ कॉलेज पुणे-प्रि. आपटे ( सेवानिवृत्त). मो. डी. बी. देवधर, प्रि. र. दा. करमरकर, बोर्ड ऑफ स्टडी २ अकॅडे- मिक कौन्सिल. ३ सिंडिकेटचे सभासद मुंबई युनिव्हर्सिटी. -प्रो. के. ना. वाटवे. प्रो. लद्, प्रो. गोरे. यॉडिया कॉलेज पुणे. डॉ. पी. एल्. वैद्य. प्रो. एन्. जी. सुरु, डेक्कनकॉलेज रिसर्च इन्स्टि- टयूट-डॉ. व्ही.एम्. आपटे. भांडारकर ओरिएन्टल इस्टिटयूट----पुणे डॉ. सुखटणकर. श्री. गोडे. लॉ कॉलेज-प्रि. ज. र. धापुरे. मुंबई कॉलेज-एल्फिस्टन कॉलेजे...ग्रो.ए.बी. गजेंद्रगडकर. विल्सन कॉलेज प्रो.एच्. डी. वेलणकर. प्रो. व्ही. ए. गाडगीळ. इस्माइल कॉलेज, जोगेश्वरी-प्रो. आर.जी.भडकमकर. सेंट झेवियर कॉलेज-प्रो. के. एम. शबवणेकर. रामनारायण रुईया कॉलेज माटुंगा. प्रो.आर्.आर् . देशपाडे. खालसा कॉटेज-प्रो. एम्, पी. दवे. अहमदाबाद कॉलेजे-गुजराय कॉलेज-प्रो. के. व्ही. अभ्यंकर. बडोदा कॉलेज-प्रो. जी. एच. भट्ट.

·आंग्लशिक्षित संस्कृत पंडित लालभाई द. आर्टस् कॉलेज प्रो. रा. ब. आठवले. प्रो. बी. जी. दोशी. लिंगराजकॉलेज बेळगांव-नि. एस्. सी. नंदीमठ. बी. टी.. कॉलेज बेळगांव.-प्रो. एस्. आर. भट. विलिंगडन कॉलेज, सांगली- प्रो. एम्. व्ही पटवर्धन. सामळदास कॉलेज, भावनगर-प्रो. आर. एम्, जोशी. प्रो. आर. जे. जानी. राजाराम कॉलेज, कोल्हापूर-प्रो. एस. एस्. सुखटणकर- प्रो. एन्. जी. शिंदे. कर्नाटक कॉलेज धारवाड- प्रो. व्ही. जी, भट, प्रो. आर. व्ही. जहांगीरदार. डी.जी, सिंध कॉलेज कराची- प्रो. डी. आर. मानकड प्रो. बी. व्ही. व्यास. एच्. पी. टी. कॉलेज, नाशिक-प्रो. जी. व्ही. देवस्थळी. एम्. टी. बी. कॉलेज, सुरत-प्रो. डी. पी. जोशी. इतर प्रांत-- महामहोपाध्याय प्रो. मिराशी, नागपूर. डॉ. शं. दा. पेंडसे, नागपूर. प्रो, चतुर्वेदी नागपूर. डॉ. पी. के. आचार्य, अलाहाबाद. प्रो. क्षेत्रेशचंद्र चट्टोपाध्याय, अलाहाबाद. डॉ. बाबूराम, सक्सेना, अलाहाबाद. प्रो. बटुकनाथ शर्मा, बनारस. महामहोपाध्याय विधुशेखर भट्टाचार्य, कलकत्ता. डॉ. एस्. के. चतर्जी. डॉ. क्षितीशचंद्र चतर्जी, कलकत्ता. डॉ. एस्. के. डे, डाका. डॉ. हरदत्तशर्मा, दिल्ली. प्रो. पंडित लक्ष्मीधरशास्त्री दिल्ली. प्रो. एस्. सुत्रम्हण्य अय्यरं, टखनी. डॉ. कुन्हनराजा, डॉ. टी: आर. चिंतामणि, मद्रास. प्रो. डी. श्रीनिवासाचारी. डॉ. सी. आर. नरसिंहशास्त्री, म्हैसूर., डॉ.. आर्येन्द्र शर्मा दक्षिण हैद्राबाद ( निजामस्टेट ). डॉ. रघुवीर, पंजाब. प्रो. गौरीशंकर, पंजाब.

·११८ संस्कृतभाण्टापरिचय पाश्चात्य संस्कृत-पंडित इंग्लंडमधील विद्यमान संस्कृत प्रोफेसर- डॉ. आर. एल्. टर्नर, लडन. डॉ. एफ् डब्ल्यू. यामस्, ऑक्स्फर्ड. डॉ. ए. वी. कीथ, एडिंबरो. जर्मनमर्धाल संस्कृत पोफेमर-डॉ. एच्. ल्यूडर्स, बर्लिन. डॉ. बी. मेलोर, वर्टिन. डॉ. जे. हरटेल, लायझींग डॉ. हेलमूप ग्लासेनाप, कोनिग्जर्ग. डॉ. वालटेर वूस्ट, म्यूनिच. डॉ. बालटेर शूनिंग, हॅम्बर्ग, डॉ. आटो श्रेडर, पील. डॉ. रिचर्डश्मिट , म्युन्स्टर, डॉ. बुइटहेम प्रिंटस् , हाले. पॅरिसमधील संस्कृत पोफेसर-डॉ. ज्यूल्स ब्लाच, डॉ. लुई रेनो, डॉ. मेसॉ आरसेल. डॉ. ऑलिव्हर लॉकोंव. डॉ. जिन प्रिजलस्की. इटली मपील संस्कृत पोफेसर-डॉ. जी. टुच्ची, रोम. डॉ. कॉों फॉर्मिकी, रोम, डॉ. ए. बालिनी, मिलान, डॉ. एफ्. बी. फिलिपि, पिसा. स्वीडनमधील संस्कृत प्रोफेसर-डॉ. हेलमर स्मिथ, उपसाला. डॉ. के. येनो, उपसाला. नॉर्वेमधील संस्कृत प्रोफेसर-टॉ. स्टेन कोनो, ऑसलो. डॉ. जार्ज मार्गेन स्टिनि, गोटेवर्ग. डेन्मार्कमधील संस्कृत प्रोफेसर-डॉ. टेनिस अंडरसन, कोपनहागन, डॉ. पाऊल टक्सेन, कोपेनहागन, पोलंमधील संस्कृत प्रोफेसर- डॉ. एस्. शायर, पॉरसा. डॉ. स्टिफान स्टासिआफ, लमाफ- ·संस्कृतज्ञ स्त्रिया हॉलंडमधील संस्कृत प्रोफेसर-डॉ. जे पी. एच. फोगल, लॉयडन् . डॉ. एच् इ. बुइस्कूल. डॉ. एफ्. फॅडेगॉन, एमस्टमि. डॉ. जे. गोंडा. यूटूच. बेल्जममधील संस्कृत प्रोफेसर- डॉ. लुईडाला व्हॉले पुसा, रुसेलस् डॉ. ई. ल्यॉमोट, लोव्हेन. डॉ. एड्रिआन शार्प, बेटेकोम. स्वित्झर्लण्डमधील संस्कृत प्रोफेमर- डॉ. मनु लॉयमन, झुरिच डॉ. आलबर्ट डेव्हनर, बर्न. झेकोस्लाव्हाकिया मधील संस्कृत प्रोफेसर-डॉ आटो- इटाईन, प्राग. डॉ. लेसने, प्राग अमेरिकेतील डॉ. बॉलटर ईक्वार्क, डॉ. एजेर्टन न्यूहेल्हन डॉ. लुईस एच् ग्रे कोलबिया. संस्कृतज्ञ स्त्रिया वेदकालीन स्त्रिया-वेदवालामध्ये स्त्रियांना समाजात व घरात विशेष मान होता १ 'विश्वयारा' नावाच्या स्त्रीने रचलेलें सूक्त ५ मड- व्यत आहे. २ 'घोषा' नावाच्या स्त्रीने रचलेंलें सूक्त १० मडव्यत आहे. तद्वत् लेपामुद्रा, शची, रोमपा, इद्राणी, वगैरे खियाची सूक्तं ऋग्वेदात आहेत धिटाई-मुद्गलाबरोबर त्याची पनी मुद्गलानी युद्धात त्याचे सारथ्य करण्यासाठी गेली ( १०-१०२) उपनिषद् कालीन स्त्रिया-उपनिषदामध्ये गार्गी, वडयाप्रातियेयी वाचक्रती, सुलभा, मैत्रेयी, अरुन्धती, सुवर्चसा, वगैरे विद्वान खियाचा उल्लेख सापडतो. तद्वत् मडनमिश्राची पनी सरस्वती हिने आप शक राचार्याच्या बरोबर गहन विषयावर वादविवाद केला तो प्रसिद्ध आहे.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय
ब्रह्मयज्ञांत मान्य स्त्रिया विपयी आदर. प्रत्येक वेदाधिकारी
माणसाला दररोज 'पचमहायज्ञ कराने लागतात. वैदिक कालापासून
ते महाभारत कालापर्यंत ज्या आपल्या विद्वान् स्त्री पुरुष पूर्वजांनी
आपल्याला अलौकिक ज्ञान देऊन ऋणी केले त्याचे नित्य स्मरण
व्हा. म्हणून त्याच्या नागने तर्पण करण्याची पद्धत या ब्रह्मयज्ञाच्या
रूपाने सुरू झाली. तेथे-
गार्गी वाचमनी तृप्यताम् । यडवामातीययी तृप्यतु ।
सुलभा मैत्रेयी तृप्यताम् ।
असा स्त्रियाचा उल्लेख आहे.
रामायण--- रामायणकालीन स्त्रिया वेदाध्ययन करीत असत में
वैदिक आचाराचे पालन करात असत. राम वनवासाला निघण्यापूर्वी
कौसल्येला भेटावयास गेला तेव्हा ती होमहवन करीत बसली होती
असें वर्णन आहे.
कौसल्येची अग्निसेवा
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्य व्रतपरायणा ।
अनि जुहोतिस्म तदा मन्त्रयत् कृतमगला ॥
सीतेचा संध्यारिधि- जेव्हा मारुतीला सीता सापडेना तेन्हा
त्याने या नदीचे पाणी शुद्ध आहे, म्हणून सीता येथे सध्यानिधी-
साठी येईल असा विचार करून तो अशोकानातील एका पाण्या-
ध्या प्रहाच्या जवळ बसला तेथील लोक...
सन्धाकालमना श्यामा रुयष्यति जानकी।
नदी चेमा शुभजला सन्ध्या यरवर्णिनी ॥
घौद्धकालीन स्त्रिया- सूत्रप्रयाच्या काली यज्ञाच्या अतिरेका-
मुळे समाजात अव्यवस्था माजली. वेदाचा अधिकार नसल्याने शहा-

·प्रसिद्ध सस्कृतज्ञ स्त्रिया १२१ दिकात अत्यत असमाधान झालें गौतमबुद्धाच्या धर्मातीची हीच प्रमुख कारणे आहेत. बौद्धधर्माच्या नीतीच्या, समतेच्या उपदेशामुळे त्या काळी पुरुष भिक्षु होण्यांत व स्त्रिया भिक्षुणी होण्यात ध यता मानू लागले. गौतमी, क्षेमा, उत्पलवर्णा, नदा, सोणा, वुडलक्सा वगैरे प्रसिद्ध स्त्रिया होत. आधुनिक प्रसिद्ध संस्कृतज्ञ स्त्रिया सौ. पण्डिता क्षमादेवी राव. 'साहित्यचन्द्रिका, (कै. श. पा. पण्डित, ह्याच्या सुविद्यकन्या व प्रसिद्ध डॉ राघरेद्रराव, एम्, डी ( लण्डन ), डी एस् सी. ( लण्डन) ह्याच्या पत्नी शिक्षण- राजकोट येथे घरी प्राथमिक मराठीचा अभ्यास केला. वयाच्या ८ व्या वर्षी काही महिने हुजूरपागेत शिक्षण झाले. वयाच्या १२ व्या वर्षापासून सस्कृत भाषेचा अभ्यास सुरू केला, तेव्हापासून सस्कृत- भाषेची आवड उत्पन्न झाली. इग्लिश- शिक्षण घरी, शिक्षराफडे इग्लिश वगैरे विपयाचा अभ्यास करून १५ व्या वर्षी मॅट्रिक परीक्षा पास होऊन मुलींच्यामध्ये पहिला नबर आला. दपीसस्कृत- स्कॉलरशिप मिळाली. कॉलेजशिक्षण-एलफिस्टन कॉलेज, मुनई, येथे दोन वर्षे शिक्षण. संसार-वयाच्या १८ व्या वर्षी लग्न झाले. लमानतर अत्यत उद्योगी पतींच्या सहवासात उद्योगी समयी लागल्या. इग्लिशचा पुष्कळ अभ्यास केल्याने लिहिण्याची आवड उत्पन्न झाली. से. भाप ११ ·4 १२२ संस्कृतभाण्डारपरिचय अध्यक्ष-बेळगांव येथील प्रथम सत्कृत साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्ष. ग्रंथ- सत्याग्रहगीता, कथापञ्चकम् , विचित्रपरिषदयात्रा, शंफर- जीवनाख्यान, मीरालहरी. देशपर्यटन-- काश्मीरमध्ये बऱ्याच ठिकाणी संस्कृतमध्ये भाषणे केली. पॅरिसमध्ये ५ वर्षे मुकाम केला. युरोपमधील बहुतेक संस्कृतज्ञ लोकाचा परिचय झाला. पदवी-~-अयोध्या संस्कृतमडलाने सन १९३८ मध्ये "पण्डिता'' शंकर जीवनाख्यान ' हे पुस्तक लिहिल्यानतर 'साहित्यचद्रिका' अशी पदवी दिली. संस्कृत शिक्षणाकरितां प्रयत्न-सन १९४१ मध्ये घेळगार येथें वडिलाच्या स्मरणार्थ 'संस्कृत- बालविद्यालय ' स्वताच्या खर्चाने स्थपिले. आरंभी २० मुळे आली. संभाषणपद्धतीने (direct method) मुलाना संस्कृत कसे शिका- कारें हे दाखविण्याकरिता प्रयक्ष बेळगांरास जाऊन पं. बुलीशास्त्री याना सूचना देऊन त्याच्याकडून में कार्य सुरू केले. ही सस्था ८ महिने राहून केरळ संस्कृतभाषेकडे दुर्लक्ष असलेल्या लोनच्या मुळेच नाइलाजाने बंद करानी लागली. अध्यापन-हल्ली घरी काही मुलींना संभाषणपद्धतीने मंरकृत- भाषा शिकविण्याचे कार्य चा आहे. पत्ता-सौ. पण्डिता क्षमादेवी राव, साहित्यचन्द्रिका, ३७ न्यू मरीन लाईन्स, मुबई. प्रि. डॉ. कमलाबाई देशपांडे--(श्री. न. चिं. केळकर ऊर्फ तात्यासाहेब यांच्या सुविधात्या ) जन्म--१८९० मिरज येथे. शिक्षण-मटिका सन १९१७. पदनी-सन १९२० को युनि- म्हसिटीची जी. ए. (वी. ए.) प्राग येपोट जर्मन युनिव्हर्सिटीत अभ्यास य पी. एच्. दी. डिग्री मिटविली. सन १९२१-२२ यार- ·. प्रसिद्ध संस्कृतज्ञ त्रिया १२३ जाची शाळा चालविली, अनाथबालिकाश्रमाच्या आजन्म सेविका. सन १९२२ ते २९ लेडी सुपरिटेन्डेंट, कन्याशाळा, सातारा. सन १९३१ ते ३२ श्री. ना. दा. ठाकरसी महिलाकॉलेजमध्ये · संस्कृतभाषेच्या प्रोफेसर. नंतर सन १९३२ पासून कॉलेजच्या प्रिन्सिपल. ग्रंथ–१ The child in Ancient India हा निबंध पी. एच्. डी. साठी लिहिला. २ गीतदल. कु. चंद्राबाई श्रीनिवास कर्नाटकी, एम्. ए.बी.टी. टी. डी. (लंडन) जन्म १९०६. शिक्षण-- प्राथमिक दाभोळ व रत्नागिरी. नंतर चार वर्षे हिंगणे महिलाश्रम. हुजूरपागेंत इ. ५ वी पासून, मॅट्रिक १९२२. कॉलेजचे सर्व शिक्षण सर परशुरामभाऊ कॉलेज. विषय- संस्कृत व इंग्लिश, बी. ए. ला संस्कृत ऑनर्स. बी. ए. व एम्. ए. दोन्ही परीक्षांत कॉलेजमधून संस्कृतमध्ये बक्षिसें. संस्कृतची आवड आनुवंशिक, आजोबा धनपाठी दशग्रंथी ब्राह्मण असून वेदपठण व वेदान्तशास्त्राचे पंडित होते. वडील थोडे दिवस संस्कृतचे अध्यापक होते. संस्कृतचें अध्यापन जवळ जवळ १० वर्षे. मुंबई युनिव्हर्सिटीत मॅट्रिकला संस्कृतची परीक्षक. १९३१-१९३५, व १९३७ (मार्च). .१९२६-२७ नार्थीबाई कन्याशात अध्यापन व १९२९ ऑक्टों- बर पासून पुढे हुजूरपागेंत. सौ. मालतीबाई विश्वनाथ बेडेकर (वाळताई खरे) जन्म - १९०५. शिक्षण--प्राथमिक व इंग्रजी शिक्षण इयत्ता ५ वी पर्यंत घोडनदी ( ता. शिरूर ) येथे झाले. महिलाश्रम, हिंगणे येथे मॅट्रिक- पर्यंत शिक्षण झालें. सन १९२० साली कर्वेयुनिव्हर्सिटीची मॅट्रिक परीक्षा पास. पदवी-कर्वे युनिव्हर्सिटीच्या सन १९२३ साली जी.ए.

·१२४ संस्कृतभाण्डारसरिचय (बी. ए.), सन १९२८ साली पी. ए. (एम् . ए.). अध्यापन- १९२३ ते १९३४ पर्यंत कन्याशाळा, पुणे येथे लेडी सुपरिटेण्डेन्ट म्हणून काम केलें, व संस्कृतभाषेचे अध्यापन केलें. तद्वत् काही दिवस ठाकरसी कॉलेजमध्ये संस्कृत शिकविले. सन १९३४ ते १९३५ साली बी. टी. कॉलेजांत शिक्षण. सन १९३५, ३६ हिंगणे महिला- विद्यालय येथे लेडी सुपरिटेन्डेन्ट, सन१९३६ मध्ये सहा महिने जनरल एज्युकेशन सोसायटी, दादर, मुंबई येथे लेडी सुपरिटेंडेंट. सन १९३८ ते १९४१ पर्यंत सोलापुरच्या 'क्रिमिनल डाईज सेटलमेंट' येथे टेडी सुपरिटेंडेंट. रंथ-अलंकारमंजूषा, हिंदुव्यवहारधर्मशास्त्र. सौ. प्रमिलादेवी वराडपांडे- काव्यतीर्थ. यांचे संस्कृतचें शिक्षण नागपूर संस्कृत कॉलेजांत झाले असून ह्या बंगाल संस्कृत असोसिएशनच्या सरकारी ' काव्यतीर्थ' (कलकत्ता) पदवीधर आहेत. शिक्षिका-नागपूर संस्कृत कॉलेज. सौ. वनमाला भवाळकर, एम्. ए. (श्री. ना. स्व. लोकूर, बी. ए., एल एल्. बी. डिस्ट्रिक्ट अॅन्ट सेशन्स जज्ज, पुणे यांच्या सुविद्य कन्या) शिक्षण-प्राथमिक व हायस्कूल चे ५ इयत्तेपर्यंतचे शिक्षण व संस्कृतचे शिक्षण पडिलांच्या जवळ झाले. धारवाड हायस्कूलमधून १९२९ साली मॅट्रिकची परीक्षा पास. धारवाड येथील कर्नाटक कॉलेजात एफ.वाय. व इंटर पर्यंत शिक्षण झाले अहमदाबाद येथील गुजराय कॉलेजांत बी. ए. चा अभ्यास होऊन १९३३ साली बी. ए. परीक्षा पास; १९३७ साली कलकत्ता युनि- व्हर्सिटीच्या एम्. ए. परीक्षेला 'एन्शन्ट इंटियन हिस्ट्री अन्ड कल्चर, अचिॉजी अण्ड न्यूमिसमलिस' हे विषय घेऊन सर्व मुनिव्हर्सि- ·. - प्रसिद्ध संस्कृतज्ञ नियां १२५ टीत पहिला नंबर येऊन युनिव्हर्सिटांचें गोल्ड मेडल व-२०० रुपये किंमतीची पुस्तकें बक्षीस मिळाली. अध्यापन-- गोखले मेमोरियल, स्कूल अण्ड कॉलेज कलकत्ता येथे काही वर्षे संस्कृतभाषेचें अध्यापनाचे काम केलें. युरोपांतील संस्कृतज्ञ स्त्रिया--मृत- डॉ. अनिबिझांट, सिस्टर निवेदिता. विद्यमान- डॉ. बेटी हायमान, लंडन. मॅडम मॅबोस्का, काऊयुनिव्हर्सिटी, पोलंड. संस्कृत शिक्षिका सौ. सुशीलाबाई कोठीवान, जी. ए. लेडी- सुपरिंटेंडेंट व संस्कृत अध्यापिका, दादीबाई देशमुख हिंदु मुलींची शाळा, नागपूर. कु. कुसूम परांजपे, जी. ए. काव्यतीर्थ. संस्कृत अध्या- पिका, दादीबाई देशमुख हिंदु मुलींची शाळा व संस्कृत कॉलेज, नाग- पूर. सौ. शांता गोखले, जी. ए. संस्कृत अध्यापिका दा. दे. हिं. शा. नागपूर. कु. विजयाबाई घाटे, एम्. ए. बी. टी. टी. डी. (कै. डॉ. वि. स. घाटे संस्कृत प्रोफेसर, डेक्कन कॉलेज, व एल्फिस्टन कॉलेज, यांच्या सुविद्य कन्या ) हुजूरपागा पुणे. कु. यशवंतीबाई गुप्ते, बी. ए. हुजूरपागा पुणे. जगन्नाथ शंकरशेट संस्कृत स्कॉलरशिप मिळविलेल्या विद्या- र्थिनी-सन१९१८ आजगांवकर सीताबाई नारायण (श्री. परमानंद आय. सी.एस् . यांच्या पत्नी डॉ. सौ. सीताबाई परमानंद), रत्नागिरी हाय- स्कूल. सन १९२१ सुलभा पाणंदीकर, हुजूरपागा पुणे. सन १९२३ उकिडवे कमळाबाई (प्रि. सौ. कमलाबाई टिळक) हुजूरपागा, पुणे. यमुनाबाई आत्माराम दळवी संस्कृत स्कॉलरशिप मिळवि- लेल्या विद्यार्थिनी-मॅट्रिक परीक्षेत संस्कृतांत उत्तम मार्क मिळविलेल्या बी. टी.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय विद्यार्थिनीला ही स्कॉलरशिप मिळते; वार्षिक २०० रु. १ वर्षपर्यंत, सन १९०० पासून सुरू झाली. १९०० केळकर यमुनाबाई कृष्णराव युनियन हायस्कूल, मुंबई. १९०४ जोशी सईबाई हुजूरपागा पुणे. १९०५ उलाल कावेरी १९०६ खरे कृष्णावाई प्रिन्सेस हायस्कूल फॉर गर्लस् मुंबई. १९०७ Jhirad Jerush जेकर हायस्कूल फॉर इंडियन गर्लस् , (हुजूरपागा ) पुणे. १९०८ चाफेकर मथुराबाई कारवार हायस्कूल. १९०९ हर्डीकर तापीबाई न्यू इंग्लिशस्कूल पुणे: १९१० डोंगरे ठकुमाई न्यू इंग्लिशस्कूल पुणे. पुरोहित वेणुबाई इजूरपागा, पुणे. १९११ केळकर येसूबाई १९१२ हियरगांवकर द्वारकाबाई बलवंत न्यू इंग्लिशस्कूल, पुणे. १९१३ पाटणकर येणू नू. म. वि. व भोर हायस्कूल, १९१४ मेने दुर्गाबाई गणपतराव ट्युटोरियल हायस्कूल, मुंबई. १९१६ धोपेश्वरकर गोद हुजूरपागा, पुणे. १९१७ भंडारे गलती हरिगाऊ स्टुडन्टस् लिटरी अॅण्ड सायंटिफिक सोसापटी, गर्लस् स्कूल, मुंबई. १९१८ आजगांवकर सितापाई सौ. डॉ. सितापाई परमानंद रत्नागिरी हायस्कूल. (श्री. परमानंद, आय्. सी. एस . " " मांच्या पनी) ·दळवी संस्कृत स्कॉलर १९१९. कोल्हटकर विमल' दुजरपागा, पुणे १९२० कोठारी तारा १९२१ पाणंदीकर सुलभा १९२२ करमरकर इरावती (सौ. कर्वे) १९२३ उकिडवे कमलाबाई (नि. सौ. कमलाबाई " " टिळक) १९२४ जोगळेकर ताराबाई जी. एस. हायस्कूल, जळगांव. १९२५ देशपांडे सीता हुजूरपागा, पुणे. १९२६ दवे सुभद्रा कंवलराम चंदरामजी गर्ल्स स्कूल, मुंबई. १९२७ परांजपे सुनंदा अनंत : सांगली हायस्कूल. १९२८ भट मिरा हरीहर St. Columbo H. S. for girls, Bombay. १९२९ दंडवते सरस्वती श्रीधर हुजूरपागा, पुणे. (नलिनी देवी घाटे) १९३० नायंपल्ली इन्दुमति शंकर St. Columbo E.S. for girls, Bombay. १९३१ घाणेकर कालिंदी १९३२ तलबलकर विजया १९३३ नाडकर्णी कृष्णा नारायणराव हुजूरपागा पुणे. १९३४ मुंदकुर यसमा विठ्ठल St. Columbo H.S. Bombay. १९३५ गुणाजी चंपा यशवंत हुजूरपागा, पुणे. विजयकर कामिनी नारायण S.C.H.S. Bombay. । " " " ·नाशिक हायस्कूल. १२८ संस्कृतभाण्डारपरिचय १९३६ खरे कुमुदिनी अनंत मॉडर्न हायस्कूल, पुणे. १९३७ आपटे कृष्णामाई , १९३८ अंबू लक्ष्मण राजगुरु न्यू. इग्लिशस्कूल, सातारा. १९३९ वैजयंती ललित ह. दे. हा. स्कू. सोलापूर. १९४० गुणे कुसूम यशवंत. Islam. १९४१ Danval वैदेही नारायण KAr. १९४२ आठवले नर्मदा महादेव. S. Can. मनोरंजन वेद-करमणुकीच्या साधनापैकी 'यून' हे सामान्य लोशात रूढ होतें. पतसूक्त ऋ. १०-३४ प्रसिद्ध आहे. २ रयाची शर्यत ( रथ. सग क्र. ९.५३.३). ३ शिकार- सिंह जाळ्यात पकडणे. हरणाना खड्यात पकडगे. रानडुपर पकडण्यापरिता कुत्रे सोडणे. हत्तीला माण- साठविणे. (ऋ. ७.५५-४. ५-५२-१२. ६-६३-५. ८-९२-३) बुद्धिवळपरिचय हा मेळ म्हणजे एक युद्धीची तालीम आहे. 'परिस्पिनी कशी अनानी हे माणसाच्या हाती नाही परंतु असलेल्या परिस्थितीवन मार्ग पाहून हाती असन्या साधगनी रिजय मियाययाचा है अघट कान नेहमी मागसाना परदारान गर्ने दागते. या दृष्टीने विचार पारन दिपाया रोग मुद्धीचे तेन यातून आमविपास पाढतो.

·बुद्धिवळ्परिचय बैठ्या खेळांत बुद्धिबळ हा श्रेष्ठप्रतीचा खेळ आहे. हा खेळ खेळणा- न्यांची नीतिमत्ता व प्रामाणिकपणा उच्चप्रतीचा असतो. संस्कृतग्रंथ-'विलासमणिमञ्जरी' पं. त्रिवेंगडाचार्यकृत व चतुरंग- दीपिका, तरंगिणी (प्रो. मनमोहन घोष, कलकत्ता, यांनी प्रकाशित केलेली) 'बालकहित बुद्धिबल क्रीडनम् ' वगैरे बुद्धिबळावर ग्रंथ आहेत. मराठी भाषांतर-विलासमणिमंजरी' ह्या ग्रंथांचे 'बुद्धिवल क्रीडारत्ने। असें पुस्तक आहे. लेखक-गणेश रंगो कुलकर्णी, हळदीकर, बी. ए. एल् एल्. बी., कोल्हापूर. किं. २ रु. ४ आ. याचे प्रकाशक-डी. एन. मोघे, प्रोप्रायटर स्कूल अॅण्ड कॉलेज बुकस्टॉल, कोल्हापूर. • . विलासमणिमञ्जरीचा परिचय-हा ग्रंथ दुसऱ्या बाजीरावांनी पं. त्रिवेंगडाचार्याच्याकडून करविला. बाजीराव म्हणतात-हे सचिवश्रेष्ठ तुम्ही सर्व कामांत फार हुशार, बुद्धिमान, मानी, माझे अत्यंत आवडते असे.आहात. माझी अशी इच्छा आहे की तुम्ही सर्व लोकांना हितका- रक चतुरंग (बुद्धिबळ ) या विषयावर एक नवीन ग्रंय लिहावा, की त्याची सर्व ठिकाणी प्रशंसा ( वाहवा) होईल. विद्वानलोक व राजेलोक यांनी त्या ग्रंथाला भूपण मानून आनंदाने मस्तकावर धारण करावा. स्वं वरेण्यः विमलतरमतिः सर्वकार्येषु दक्षः। मानी मस्पीतिपानं ह्यसि परमनतः सर्वदेशमशस्त्यै। ग्रंथो भाव्यो नवीनः सकलजनहितश्चातुरङ्गप्रधानः । विद्वांसो राजसंघाः प्रमुदितमनसा शेखरं यं यहेयुः ॥६॥ 'निष्यामध्ये शिष्ट लोक राहतात अशी तिरुपति नगरी ही ज्याची जन्मभूमि आहे, आपला पुष्कळ दिवस आश्रित असलेला त्रिवेंगडा ..

·. संस्कृतभोण्डारपरिचय चार्य कवि हा अष्टावधानी, अनेक कला जाणणारा, आपला आवडता असा आहे तेव्हां त्याचेकडून ग्रंय करवा. श्रीतिपतिपुरी शिष्टसंसेव्या यस्य जन्मभूः । स इदानीमिहयास्ते चिरमस्मानुपाश्रितः ॥३॥ त्रिवेंगडाचार्यसुधीः कविर्यो हाष्टावधानादिकलाविलोलः । त्वत्प्रीतिपानं परमं ततस्त्वं सुसंस्कृतं कारय पद्मजालैः ॥ ३ ॥ सदाशिव प्रधानांनी सांगितलेली बाजीरावांची भव्य कल्पनाशैली मनात टेवून चतुरंगविलासाचे तत्त्व जाणणारा हा त्रिवेंगडाचार्य विलास- मणिमंजरी टिहीत आहे. ततस्तद्वसुघाधीश भव्यचित्तानुसारिणी। सदाशियप्रधानोपदिष्टां शैली विभावयन् ॥ ४॥ चतुरङ्गविलासस्य तत्वं ज्ञात्वा तनोत्यसो। त्रियेंगडाचार्यसुधीविलासमणिमञ्जरीम् ॥ ५॥ या ग्रंथांन-१ बुद्धिबळाची परिभाषा. २ डावाची मांडणी. ३ " उतम खेळाडू. १ डायांत विजयी होण्याचे प्रकार.५मोहन्यांचे सामर्थ्य, ६ मोहरी जिवंत करणे गरे विषय आहेत. बुद्धिबळपरिमापा मराठी बुदबळ इंग्रजी Chess चतुरंग फ्रोडाचक्र, किंवा भटकोटि Chess board सोंगटे नरद Picce chess Men ·१ ३ १ न्यायपरिचय राजा राजा King प्रधान वजीर Queen हत्ती हत्ती Rook अश्व घोडा Knight उंट Bishop पदाति বাবাই Pawa शह Check -बिंदुक बुर्जि हवन, मृत्तिका मात Mate पत्तिमृत्तिका प्यादेमात Check-mate विशेष गंजिफा-पत्ते-- संस्कृतभाषेत 'गंजिफाखेलन' पं. गिरिधरकृत हे पुस्तक आहे, यांत गंजिफा खेळण्याची माहिती आहे, प्रकाशक- निर्णयसागर प्रेस, मुंबई याची काव्यमाला, गुच्छ १३ पृ.८. म्हणी (न्याय) कंठचामीकरन्याय-नायांत नय असून तिच्या शोधार्थ गांव- भर हिंडणे. ( चामीकर-नय). २ अंधपंगुन्याय-एकमेकाना मदत करणे; ज्याप्रमाणे आधळ्याने पांगळ्याला खायावर ध्यावे आणि पाग- व्याने आधळ्याला रस्ता सांगावा त्याप्रमाणे. ३ अंघदर्पणन्याय-आंध- ज्याला आरशाचा काय उपयोग ! ४ काकतालीयन्याय-अनपेक्षित, अचानक, सहजगत्या एखादी गोष्ट यहणे. जसे ताडाच्या फांदीर ·१२ संस्कृतभाण्डारपरिचय कावळा बसावयाला आणि ती फांदी मोडावयाला एक गांठ पडणे, ती त्याच्या भाराने मोडली असें नाही. ५ कूपमंडूकन्याप- घर न सोडलेल्या व जग न पाहिलेल्या मनुष्याप्रमाणे संकु- चित दृष्टि असलेला; जसे विहिरीतील बेडकाला विहीर - हेच जग याटते तसें. ६ क्षीरनीरन्याय---पूर्ण मिलाफ - पाणी - व दूध. ७ घुणाक्षरन्याय-सहज गोष्ट घडणे. जसे-कियाने ( मुंग्याने ) पोखरलेल्या भागाला अक्षराची आकृती येणे; ८ तुपकंडनन्याय-- भुसा कांडणें, व्यर्थ श्रम. ९ दण्डापूपन्याय- ओघानेच प्राप्त होणे; उदाहरण-उंदराने काठी नेटी किंवा खाली, तेव्हां तिला बांधलेले अनरसे नेले किंवा खाल्ले असलेच पाहिजेत. १० पदिष्टिकान्याय-- दगडापेक्षां चीट मऊ. ११ देहलोदीप- न्याय- एका गोष्टीने दोन कामें साधणे. जसें उत्रन्यावर ( देहली उंबरा) दिवा ठेवला म्हणजे दोन्ही खोल्यांत प्रकाश पडतो तसें. १२ नृपनापितन्याय--आपलें तेंच चांगळे समजण्याची माणसाची प्रवृत्ति •असते; उदाहरण-' गांवांतील अतिसुंदर मूल शोथून आण ' असे राजाने न्हान्याला सागिनले, तेव्हां सर गावांत हिंइन शेवटी आप- डाच दुरुप मुटगा इतरापेक्षा सुंदर आहे असे वाटून तोच त्याने राजापुढे आणला. १३ पिएपेपणन्याय---निरर्थक उद्योग. दचटेलें पीठ पुनः दळणे. १४ स्थालीपुलाकन्याय-शितावरून भाताची परीक्षा. १५ सूचीकटाहन्याय-अगोदर दहान ( सोपें, कमी वेळ सागगारें ) याम करन नंतर मोठे काम करणे. उदाहरण-एका माण- साने लोहाराला एक पठई तयार करावयाला सांगितली व दुसन्यानें सई तयार करायला सांगितली.

·मराठी म्हणींचा संस्कृत पेहराव आमाणकमाला-लेखक-उमादेवी; किं. ८ आ. १ कुड्यानाम- पि सन्ति कर्णा:--भिंतींना सुद्धा कान असतात, Wals hare ears. २ अतित्वरा कार्यनाशिका-अतिघाई कार्यनाश करणारी असते, More haste, worse speed. ३ वचने का दरिद्रता- बोटण्यांत कसले दारिद्य. Civility does not cost anything. १ संहतियलसाधिका-ऐक्य ही शक्ति होय, Unity gures stre. ngth: ५ नहि सुसं दुःखैर्विना लम्यते--दुःपाशिवाय मुरा मिव्दत नाही, No pains, No gains. ६ मौनं संमतिलक्षणम्-मौन हे संमतिचे लक्षण होय, Silence gires consent. ७ जीपनायर सुजीत न तु भोजनाय जीयेत्- जगण्याकरिता खारे, गाण्याकरिता oraj 74, Man eats to live and docs not lose to at. सर्वः कान्तमात्मीयं पश्यति -आपले तेवढें चागले, Crery one thinks his own geese sans मराठी मणींचा संस्कृत पेहरार- के. पं. मुकुंदशास्त्री गणेश मिरजकर, संस्कृताध्यापक, नूतन मराठी विघाटय पुणे. स्मित १ आणा-निरडक मणी- १ पुन म्हाना ऐसा गुंग । माचा निन्दी टोगों में। पुत्रोऽस्तु धन्यः खलु वादशोऽत्र । टोकनये यस्य या.पताफा ॥ २ परस्याधीन जिगें अगि पुस्ली विधा, पृथा प्रत्यगता विद्या पराधीनं पजीवितम् । ३ नळी पुफिटी सोनारे इरहन निगई मैले बरे,

·T
संरहतभाण्डारपरिचय
सुवर्णकारेण नली प्रपूरिता ।
प्रयाति बातः पुनरेकतोऽन्यतः।
४ जगी सब सूखी असा कोण आहे !
जगत्यामहो को नु सम्पूर्णसौख्यः ।
रात्र योडी पण सोंगे फार,
रात्रिलंघीयसी हन्त भूमिका घयो मम ।
६ पानी तेरा रंग कैसा । जिसमें मिलायेगा वैसा ।
पारिणस्तादृशो वर्णो यादृशेन समागमः।
७ मांजराच्या गळ्यांत घंटा कोणी बाधावी !
माजारस्य गले घंटा वध्यतां केन पाऽऽखुना ।
८ खानेको मैं और लडनेको मेरा बडा भाई,
भोक्तुं सिद्धोऽस्म्यहं योर्बु ज्येष्ठस्तु मम यास्यति ।
९ निश्चयाचे बळ तुका म्हणे तेंचि फळ |
निश्चयस्य चलं फलम् ।
१० गययाचे पोर सुरापरच रडते,
गायकस्याकः पश्य रोदित्यपि यथास्थरम् ।
११ वाघ्या म्हटले तरी खातो, वाघोबा म्हटले तरी खातो,
पशो पशुपते वापि प्रोक्तं तदपि खादति ।
१२ करावे तसे भरावें,
क्रियातुल्या तु निष्कृतिः ।
१३ म्हातारी मेल्याचे दुःख नाही पण काळ सोकावतो,
न वृद्धामरणे दु.ख लब्धरन्ध्रो यमः परम् ।
११ पाण्यामध्ये मासा । झोपि जातो कैसा ।
जावे त्याच्या वंशा। तेव्हां कळे ॥

·मराठी म्हणींचा संस्कृत पेहराव
कथं शेते जले मत्स्यो ज्ञायते मत्स्यजन्मना ।
१५ पांची बोटें सारखी नाहीत,
न पश्चाङ्गुलयः समाः।
१६ बहुतांचे राखावें अंतर | भाग्य येते तदनन्तर ।
यहूनां प्रीणयेत् चित्तं ततो भाग्यमवाप्नुयात् ।
१७ जोवरि पैसा तोंवीर वैसा,
स्वागतं तावदेवास्ते यावद् वित्तं करे स्थितम् ।
१८ कुन्हाडीचा दांडा गोतास काळ,
कुठारदण्डः स्वकुलस्य कालः।
१९ समर्थाच्या घरचे श्वान | त्यासि सर्वहि देती मान ।
पूज्यते श्वापि सर्वत्र प्रभोः समन्यवस्थितः ।
२० आई जेवायला घालीना बाप भीक मागू देईना,
नैव भोजयते माता न भिक्षा सहते पिता ।
२१ विहिरीतच नाही तर पोहऱ्यांत कोठून येणार !
वाप्यामेव न चेत् वारि कुतः कुंभे तदागमः।
२२ रोग सरो 3द्य मरो,
रोगः शाम्यतु वेद्यो नश्यतु ।
२३ लेकी बोले सुने लागे,.
माता कुप्यति कन्यायै स्नुपा भवति विहला।
- २४ एका हाताने टाळी वाजत नाही,
न कदाप्येकहस्तेन भविता तालिकारयः।
२५ झाकली मूठ सव्वालाखाची,
भासते संवृतो मुष्टिदशलमधनाश्रयः ।

·.
संस्कृतभाण्डारपरिचय
२६ खाईन तर तुपाशी नाही तर उपाशी,
आज्येन भोज्यं न हि घेदुपोपणम् ।
२७ इकडे भाड तिकडे विहीर,
इतः कूपस्ततो वापी।
२८ शिक्षकाचा धंदा हातात नाही बंदा,
वृत्तिरध्यापकस्येष्टा द्रव्यापेक्षा ततः कुतः ।
२९ नाकापेक्षा मोती जड,
नासाया मौकिक जडम्।
३० पाण्यात राहून माशाशी वैर,
उपित्वा जले कीदृशं मत्स्यवरम् ।
३१ ज्याचे करावें बरें तो म्हणतो माझेच खरे,
कल्याणं क्रियते यस्य साघते स्वगुणानसी !
३२ अडला नारायण गाढवाचे पाय धरी,
यन्दते गर्दभस्यापि पादौ कार्योत्सुको हरिः।
३३ चमत्कारागचून नमस्कार नाही,
चमत्कृति विना कोऽपि न लभेत नमस्कृतिम् ।
३४ देणापळ तशी धुणावळ,
प्रदानानुरूपं पटक्षालनं स्यात् ।
३५ कावण्याच्या शापाने गाय मरत नाही,
काकस्य शापान्त्रियते न धेनुः ।
३६ ऋण काढून सण करणे,
ऋणं कृत्वा महोत्सवः।

·३ . प्रचारांतील संस्कृत उद्गार प्रचारांतील संस्कृत उद्गार बहुरत्ने- कोणीही दातृत्वाविषयी, तपाविषयीं गर्व करूं नये, • अथवा दुसऱ्याच्या दातृत्वादिगुणाविषयी फारसें आश्चर्य करूं नये, कारण पृथ्वीवर एकापेक्षा एक अधिक अशी पुष्कळ रत्ने आहेत. दाने तपसि शौर्य वा विज्ञाने विनये नये । विस्मयो न हि कर्तव्यो बहुरत्ना वसुन्धरा ॥ १ ॥ आधी पोटोबा-मऊ बिछाना, रमणीय वस्त्र, थंड चंदन, सुंदर हास्य, मधुर वीणा, प्रिय वाणी, आपली बायको, वगैरे भुकेनें व तहानेने पीडिलेल्या लोकांना मुळीच आवडत नाहीत कारण सर्व उद्योग व विलास यांचे मूळ शेरभर तांदूळच होत; म्हणजे माणसाची पोट भर- ध्याची व्यवस्था झाली असता सर्व गोष्टी सुचतात. शय्या यखं चन्दनं चारु हास्यं वीणा वाणी दृश्यते या च नारी न भ्राजन्ते क्षुत्पिपासातुराणां सर्वारम्भास्तण्डुलप्रस्थमूलाः ॥२॥ द्रव्य मिळवा-ज्या माणसाजवळ द्रव्य नाही त्याला कोणीही विचारीत नाही. प्रत्यक्ष आई निंदा करूं लागते, बापाला तो आवडे- नासा होतो, भाऊ तर बोलतच नाही, नोकर त्याचा राग करूं लागतो, मुलगा तर त्याचे काहीही ऐकेनासा होतो, हा जिला जीव की प्राण समजतो अशी बायको प्रतिकूल होऊन त्याला आलिंगित नाही, मित्र तर आतां आपल्या जवळ द्रव्य मागेल की काय ह्या शंकेने त्याच्याशी भाषण करण्याचे सोडतो. यासाठी बाबा, सर्व प्रकारांनी द्रव्य मिळवीत जा. नाहीतर वरील प्रमाणे फजिती होईल, कारण ही सर्व मंडळी द्रव्याच्यामुळे आपणास यश होतात. अ. भा. प. १८ ·१३८ संस्कृतभाण्डारपरिचय माता निन्दति नाभिनन्दति पिता भ्राता न संभापते । भृत्यः कुप्यति नानुगच्छति सुतः कान्वा च नालिङ्गते । अर्थप्रार्थनशकया न कुरुते संभापणं वै सुहृत् । तस्माद्द्व्यमुपार्जयेत्शृणु ससे द्रव्येण सर्वे वशाः ॥ संगतीचे गुण-दोप--एका राजाने लहानसे असे दोन पोपट पाळिले व त्याना निरनिराळ्या पिंजऱ्यात घालून एक प्रधानाच्या कचे- रीत व दुसरा देवडीर याप्रमाणे ठेविले. काही काळानंतर ते दोन्ही पोपट राजाने आपल्या जगळ आणिले व ते कसे बोलतात हे तो पाहू लागला, तेव्हां प्रधानाच्या कचेरीतला पोपट कचेरीतल्या लोकाची नेहमीची भापणे ऐकून या, वसा, नमस्कार, तुमचे कसे काय चाललें आहे ! तुम्हाला कोणाला भेटाश्याचे आहे ? वगैरे प्रौढ भाषणे करूं लागला. ते ऐकून राजाला बरे वाटले. नंतर देवडीवरील पोपट पाहरे- कऱ्याचे दाडगेपणाचे अपशब्द ऐकून 'काय रे, येथे कशाला आलासा राजेसाहेब आता भेटावयाचे नाहीत, हो चालता, जातोस की नाही, का मारूं कंबरेत लाथ ? वगैरे भाषणे करूं लागला. ते ऐकून राजाला भयंकर राग आला आणि त्याने शिपायांना त्या पोपटाला ठार मारण्यास सांगितले. तेव्हां प्रधानाच्या कचेरीतला पोपट म्हणाला 'हे राजा, ज्या प्रमाणे संगति असते त्याप्रमाणे मनुष्याचे अंगी गुणदोष येतात. पहा की तो अडाणी लोकाचे वाक्य ऐकतो व अपशब्द बोलतो. मी मुनींचें वाक्य ऐकून चागले बोलतो पात त्या पोपटाचाही दोप नाही व माझाही मोठा गुण नाही. तर संगतीचे फळ असे आहे.' खालील लोकाच्या शब्दार्यापर प्रसिद्ध अशी ही गोष्ट आहे. गवाशनानां स शृणोति याक्यम् । अहंहि राजन् पठितं मुनीनाम् ।।

·.
प्रचारांतील संस्कृत उद्गार
न तस्य दोपो नच मद्गुणो या ।
संसर्गजा दोपगुणा भवन्ति ॥
बोलण्याने उपयोग करणे आपल्या हातातून देववत नाहीं व
घरांतून कोणाकडूनही दिले जात नाही. परंतु दुसऱ्याच्या उपकारासाठी
आपले बोलणें उपयोगी पडत असल्यास त्याबद्दल दरिद्रता करणे हे काय?
हस्तादपि न दातव्यं गृहादपि न दीयते ।
परोपकरणार्थाय वचने किं दरिद्रता ॥
योजक दुर्लभ असतो-- मंत्राखेरीज कोणतेही अक्षर नाही य
कोणतीही मुटी औषधाखेरीज नाही; कोणताही पुरुष (व्यक्ति)
अयोग्य नाही. परंतु योग्य ठिकाणी योग्य असलेलेंच योजणारा असा
मनुष्य मिळणे कठीण आहे.
अमन्त्रमक्षरमास्ति नास्ति मूलमनौषधम् ।
अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तनदुर्लभः ।।
.

·4 संस्कृतभाण्डारपरिचय पेक्षाही माझा नवरा विलक्षण आहे की, स्वतः त्याने लिहिलेलें पत्र नंतर त्याला स्वतःलासुद्धां वाचता येत नाही. चतुरः ससि मे भर्ता यल्लिराति स तत्परो न धाचयति । तस्मादप्यधिको मे स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति। दुरून डोंगर साजरे 1 जवळ जातां काजेरे। डोंगर हे दुरून मात्र दिसावयास शोभिवंत, जवळ जाऊन पाहिले म्हणजे त्यावरची ती काटेरी झाडे, खडे, गोटे, त्यात हिंडणारे साप, वाघ वैगरे हिंस प्राणी दिसतांच पूर्वी वाटणारी रम्यता जाऊन भयंकर देखावा दिसतो. वेड्याच्या तोंडाची शोभा दुरूनच पाहण्यास रमणीय वाटते. जवळ जाऊन पाहिल्यास ती कृत्रिम रचना, तोंडाचा काळेपणा, कुरूपता झांकण्याकरिता पावडरी वगैरे लावून आणलेले गोरेपण, खोटे दागिने, वगैरे पाहिल्यावर सर्व व्यर्थ आहे असे वाटते. अमुकं ठिकाणी युद्ध चाललेलें आहे ही बातमी ऐकणाराला सुंदर वाटते. जवळ जाऊन पाहिले तर तोफ, बॉब याचे भयंकर आवाज, तीक्ष्णधारांच्या तरवाराची चमक, वैगेरे देखावे दृष्टीस पडतांच पाह- णान्याची गाळण उडते. दूरस्थाः पर्वता रम्या वेश्यानां मुसमण्डलम् । युद्धस्य वार्ता रम्या च त्रीणि रम्याणि दूरतः ।। ३॥ शक्तीपेक्षां बुद्धिबल लास्त आहे-Knowledge is power चलापेक्षां युद्धीच श्रेष्ठ होय. कारण बुद्धि नसल्यामुळे हत्ती बलिष्ट असूनहि त्याला पराधीन असणे ही कष्टकारक अवस्था प्राप्त झाली आहे, असे महाताने भाजविलेला नगारा शब्द करीत हत्तीला आवा- जाने सांगतोच की काय :

·निवडक सुभाषित संग्रह मतिरेव पलागरीयसी तदभावे करिणामियं दशा । '. इति घोपयतीव डिण्डिमः करिणों हरितपका हताकणन् । - निवडक सुभापितसंग्रह दुलभ- जननी जन्मभूमिश्च जान्हवी १ जनार्दनः । जनकः पञ्चमश्चैव जकाराः पञ्च दुर्लभाः॥१॥ सम्पत्सरस्वती सत्यं सन्तानं सदनुग्रहः । सत्ता सुकृतसम्भाराः सकाराः सप्त दुर्लभाः ॥ २॥ चंचल- 'मनो मधुकरो मेयो मानिनी मदनो मरुत.। मा मदो मर्कटो मत्स्यो मकारा दश पंचलाः ॥३॥ पकारपंचकमहत्य--- विद्यया यपुपा पाण्या पाससा यिनयेन था। वकारैः पञ्चभियुक्तो नरो याति समुन्नतिम् ॥ ४॥ सांगू नये- अर्थनाशं मनस्तापं गृहिणीचरितानि । नीचयास्यं पापमानं बुद्धिमान् न प्रकारयेत् ॥५॥ शिक्षेचा परिणाम- सारमेयस्य पावस्य रासभरयविशेषतः । मुहूर्तासरतो न स्यात् महारजनिताव्यपा ॥६॥ मैत्रीव रक्षण- वांग्यादधासम्पन्धः परोभे दारभारम् । परिधि मन्त्री श्रीगि वन न चार ॥७॥ - ·- . १४२ संस्कृतभाण्डारपरिचय पुस्तकाचे रक्षण- तैलाद्रक्षेबलादक्षेद्रक्षेच्छिथिलबन्धनात् । मूसहस्ते न दातव्यमेवं वदति पुस्तकम् ॥ ८ ॥ व्यायामाचा फायदा- 'दोपक्षयोऽमिवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते । व्यायामढगानस्य व्याधिर्नास्ति कदाचन ॥ ९॥ लावं कर्मसामर्थ्य दीप्तोऽनिर्मेदसः क्षयः । विभक्तघनगावत्वं व्यायामादुपजायते ॥ १० ॥ परोपदेश-- परोपदेशवेलायां शिष्टाः सर्वे भवन्ति । विस्मरन्तीह शिष्टत्व स्वकार्ये समुपस्थिते ॥ ११ ॥ सहाप्रकारचा नकार मौनं कालविलम्वश्च प्रयाणं भूमिदर्शनम् । भृकुट्यन्यमुरलीवार्ता नकारः पड्विधः स्मृतः ॥ १२ ॥ लाज सोडणें-- धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासंग्रहणेषु च। आहारे व्यवहारे च त्यकलज्जः सुसी भवेत् ॥ १३ ॥ पाप र ऋण-परिणाम- पापं तु ऋणं क्तु मन्यन्ते मानवाः सुखम् ।' परिणामोऽतिगहनो महतामपि नाशकृत् ॥ १४ ॥ धूर्तलक्षण- मुखं पद्मदलाकारं वाणी चंदनशीतला। हृदयं कतरीतुल्यं त्रिविधं धूतलक्षणम् ॥ १५ ॥ -- - ·, ग्रंथालयपरिचय १४३ गुरुशी कसे वागावें-- गुरूणां संनिधौ तिष्ठेत्सदैव विनयान्वितः । पादप्रसरणादीनि तन नैव समाचरेत् ॥ १६ ॥ धर्मतात्पर्य- श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवारधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि परेपां न समाचरेत् ॥ १७ ॥ परोपकार-- परोपकारशून्यस्य धिड् मनुष्यस्य जीवितम् । धन्यास्ते पशयो येषां धर्माप्युपकरिष्यति ॥ १८॥ शुभं घूयाच्छुभं ध्यायेच्छुभमिच्छेय शाश्वतम् । जन्तूनामुपकाराय कुर्यादेहादिचालनम् ॥ १९॥ स्नेह--- दर्शने स्पर्शने यापि अयणे भाषणेऽपि या। यत्र यत्यन्तर स स्नेह इति कथ्यते ॥२०॥ चांगल्या गोष्टींचा वाईट परिगाम होत नाही- सुजीर्णमन्नं, मुविचक्षणः सुतः , मुशासिता नी, नृपतिः मुमेयितः। विचिन्त्य पोतं, मुविचार्य यत्कृतं, मुदीपंगलेऽपि न यति पिरियाम् ॥ २१ ॥ . ग्रंथालय परिचय मंघ, पार, पारप यापन जानन, यशान याही ही का होतात.

·१४४ संस्कृतभाण्डारपरिचय इतिहास--(१) वेदकाळी ग्रंथालये जरी नव्हती तरी त्यांचे काम पी व त्याचे आश्रम करीत असत. आश्रमांतून कित्येक वर्षे ज्ञानचर्चा (ज्ञानाची स) चालत असत. (२) इ. स. पूर्व १८०० मध्ये तक्षशिला' नावाच्या विश्वविद्यालयाची स्थापना झाल्यापासून ज्ञानप्रसाराचे काम दिवसेंदिवस वाढू लागल्यामुळे प्राचीन कालापासून परंपरागत चालत आलेलें ज्ञान ताडपत्रावर लिहून ठेवण्याची चाल सुरू झाली. यावेळी लहान ग्रंथालये निर्माण झाली. इ. स. पूर्व ५०० ते इ. स. ४९९ पर्यंत बुद्धवाश्मयाचा प्रसार हिंदुस्तानात फार जोराने झाला, त्याची प्रथालयाच्या प्रसाराला बरीच मदत झाली. या काव्यंत कपिश, गांधार, उद्यान, जालंधर, स्थानेश्वर, कान्यकुल्ज, अयोध्या, जेतवन, सारनाथ, नालंद, पुण्यवर्धन या विश्वविद्यालयांची जन्म झाला. या विश्वविद्यालयांतून परदेशीय लोक विद्या शिकून व तेथील ग्रंथांच्या नकला करून आपल्या देशांत नेत असत. त्याकाळी येथील झानाला फार महत्व दिले जात होते. ( प्रयालयशास्त्राचा ओनामा, पान ९. र. श. पारखी कृत) हिंदुस्थानांतील सर्वात उत्तम ग्रंथालये-१ इंपीरियल लायनरी कलकत्ता २ सेंट्रल लायब्ररी बडोदा. ३ रॉयल एशियाटिक सोसायटीची लायनरी. मुंबई च बंगाल. ४ मदास युनिव्हर्सिटी लायब्ररी. जगांतील मुख्य ग्रंथालये-१ नॅशनल लायनरी, फ्रान्स, येथे ५२ लाख छापील ग्रंथ व १ लाख २२ हजार हस्तलिखित ग्रंथ आहेत. २ ब्रिटिश म्युझियम, लंडन, ३२ लाख छापील ग्रंथ व ३६ हजार हस्तलिखित ग्रंथ. ३ काँग्रेस लायब्ररी, अमेरिका, ३०लाख छापील प्रप.

·संस्कृत भाषेसंबंधी धोरांची मते १४५ संस्कृत ग्रंथालये-१ संस्कृत ग्रंथालय बडोदा. २ संस्कृत लायनरी, म्हैसूर. ३ भांडारकर ओरिएन्टल रिसर्च इन्स्टिटयूट, पुणे. १ सरस्वती मंदिर लायनरी, तंजावर.५ओरिएन्टल संस्कृत लायनरी, त्रिवेंद्रम, ६ डेक्कन कॉलेज . रिचर्स इन्स्टिटयूट, पुणे. ७ अड्यार लायनरी, अड्यार (मदास). ८ प्राज्ञपाठशाळा ग्रंथालय, याई (जि. सातारा.) संस्कृतभाषेसंबंधी थोरांची मते. कै.डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर ('प्राचीन महाराष्ट्र कुरुयुद्धापासून शकारंभापर्यंत' ह्या ग्रंथाच्या पृष्ठ ४३०वर) भारतीय संस्कृतीच्या ध्या- खाली अत्यंत भिन्न प्रकारच्या उपासनांचा, आयुष्यक्रमांचा आणि धर्माचा समावेश झाला. तथापि सामाजिक आयुष्यास एकरूपता संस्कृत वाङ्मयाने आणली. संस्कृतभाषेमुळे जी व्यापक संस्कृति उत्पन्न झाली ती कोणत्याही राजसत्तेचें फल नन्हते तर काही प्रकार यर्गाच्या परिश्रमामुळेच विशिष्ट ठिकाणची भाषण प्रतिष्टित होऊन गेली व त्या भाषेला सार्वटीकिक स्वरूप हा हळू फ्रमाने आलें. तसे स्वरूप येऊ लागल्यानंतरच ती राजव्यवहारांत यारली गेली. भाई परमानंद-(एम्. ए. लाहोर, भगिउ मारतीय हिंदुमदासमा अध्यक्ष-) संस्कृतभागयो तथा संस्कृतसाहित्य हिन्दुतं निर्ग मरितं, पदर्पमहं जीवितुं महानि | ये संस्कृतमालपापा संस्कृत. साहित्यस्य रक्षा कुर्वन्ति ते मन मायाः सन्ति । (राष्ट्रभाक संरक्त साताहिक वर्ग ८ सं.११) ॥

·१४६ साकृतभाण्डारपरिचय स्वामी विवेकानंद-पतंजलीचे महाभाग्य व हितोपदेश यांतील भाषा संस्कृतचा उत्तम नमुना होय पण कादंबरीची भाषा मात्र संस्कृत माषेच्या पतनाचा नमुना होय. विवेकानंदअन्य भाग, ७-पृष्ठ २६ साहित्यसम्राट् नरसिंह चिंतामण ऊर्फ तात्यासाहेब केळकर, (वेदशास्त्रोत्तेजक सभा, पुणे या संस्थेच्या, परीक्षा समारंभाच्या येळी (ता.१.५-१९३२ रोजी) केलेल्या अध्यक्षीय भाषणात संस्कृत- बदलचे उद्गार, केसरी ता. १०-५-१९३२) 'संस्कृतभाण' ही आपल्या संस्कृतीचे भाण्डार आहे. त्या भाण्डारातून देशभापा समृद्ध झालेल्या आहेत व पुढेही होतील. 'देशभापा' ही आईप्रमाणे व संस्कृत भापा ही आईच्या आईप्रमाणे असून ती देशभापाच्या द्वारी आपल्या संस्कृतीचे तरच आमच्या अंगी बाणवू शकते. याकरितां संस्कृत भाषेचा अभ्यास उत्तम रीतीने चालू राहणे आवश्यक आहे. संस्कृतातील ग्रंथ वाचताना संधि, समास, इत्यादिकानी में काटिण्य निष्कारण उत्पन्न होतें तें काढून टाफि म्हणजे संस्कृत भाषेतील वाङ्मय सांस सुगम होईल. श्री शंकराचार्य विद्याशंकरभारती (पं. जेरेशास्त्री) याचे अध्यक्षीय भाषण. पुणे गीर्वाणवाग्वर्षिनीसभा, तृतीयवार्षिक वृत्तांत, पृष्ठ ९. सर्वासां प्रकृतिर्गिरां रसगुणालङ्कारवृत्तादिभिः चिर्वणपदार्थवाक्यनिचयैश्वानन्दहेतुर्भृशम् । धर्मब्रहायियोधिनी सुविमलाऽनादिनिधिः श्रेयसो नानातत्वविकासिनी विजयतां श्रीदेववाणी चिरम् ॥१॥ पं. रंगाचार्य बालकृष्ण रडी, सेवानिवृत्त शास्त्री, डेक्कन कॉलेज, पुणे- - ·युरोपियनांचे संस्कृतयद्दल उगार १४७ या भूव्यासमहर्षिणादिकविना वाल्मीकिना चाहता पाणिन्यादिमुनित्रयेण रचितैः सूत्रादिभिश्चर्चिता । श्रीमद्विक्रमहर्पभोजनृपतिप्रोत्साइनोलासिता सेयं संस्कृतभारती विजयतां विद्वज्जनैः सेविता ॥२॥ What do the great scholars of Europe say about our Sanskrit, language. Mfr. W.C, Taylor says- It was an astounding discovery that Hindusthan possessed, inspite of the changes of rmlms and changyes of time, a language of unravelled richness and variety, a language, the parent of all thesc dialects that Europe bas fondly called classical -- the source alike of Greek flexibility and Roman strength. (J. R. A. S. Vol. II, Taylor's paper on Sanskrit Lit.) Prof. Macdonell Says- The intellectual debt of Europe to Sanskrit lite. mature line been undeniably greit. It my perhaps become greater still in the years that are to come (Hist. of Sanskrit lit. page 42 ). Prof. Heeren says The literatarc of the Sanskrit language incontes. tably belongs to a highly cultivated people, thoi tre any mith great uzson consider to late been the most infoprzed of all the East. It is, at the same ·१४८ संस्कृतभाण्डारपरिचय time, & scientific and & poetic literature, Hindte literature is one of the richest in prose and poetry. (Herren's Historical Researches, Vol. II page 201 ). Prof, Bopp says- Sanskrit is more perfect and copious than the Greek and the Latin and more exquisite and eloquent than either. (Edinburgh Review, Vol. 33 page 48.). Prof. Max Muller says- If I were to look over the whole worla to find out the country most richly endowed with all the wealth, power and beauty that nature can bestów-in some parts a very paradisc on carth --I should point to India. If I were to ask myself from what Literature we, hero in Europe, who have been purtaret almost exclusively on the thoughts of the Greeks and Romans, may draw that corrective which is most santed in order to make our inner life more perfect, · more comprehensive, more universal, in fact more truly human, a life, not for this life only, but a tmnsfigured nnd eternal life — again I should point to India. (India--what can it teach us ? pige 0.) Sir William Jones says It is impossible to rend the Vedant or the many finc compositions in illustration of it without belic ving that Pythagoras and Plato derived their sublime theories from the simc fountain with the sages of India. (Max Muller's Is India Civilised. Chap. VII 4 page 110.)

·चालविले होते. विद्यमान संस्कृत मासिक १४९ संस्कृत मासिक कै. पं. अप्पाशास्त्री राशिवडेकर, यांनी 'सूनृतवादिनी' नावाचे साप्ताहिक चालविले होते. तद्वत् 'संस्कृतचंद्रिका' नावाचे मासिकाही विद्यमान संस्कृत मासिक 'मधुरवाणी' (कर्नाटक) संपादक- पं. रामाचार्य गलगटी, साहित्यरत्न. उपसंपादक-पं. श्रीनिवासाचार्य यु, संस्कृतसाहि-य- भूपण. वार्षिक वर्गणी २ रु. १ आ. पत्ता-मधुरवाणी कार्याटय (संस्कृतमासिक ) बेळगांय, विशेष-बनारस, कलकत्ता, रामेश्वर, दिल्ली, आमा, मथुरा, गुजराय, कर्नाटक, खानदेश, बैंगरे ठिकाणचे विद्वान ग्राहक बनले आहेत. शिवाय या मासिकाची पुणे, मुंबई, नाशिक, वगरे टिकाणची हायरकुनें व संस्कृतपाठशाळा, कॉलेजे, प्राहक बनलेली आहेत. सर्व दृष्टीने में मासिक उत्तम प्रतीचे आहे. २ संस्कृतसाहित्यपरिषद्- पारसकत्ता, संपादक महापहोपाध्याय अनंतकृष्णशासी उपेंद्रमोहन, सांख्यतीर्य. यार्षिक वर्गगी ३ रु. ३ संस्कृतरत्नाकर--जपपूर. संपादप-पं. मथुरानापाली मा. वार्षिक वर्गणी २ रु. ४ संस्कृतम्-~( साहिक) अपोपा. संसदप पं. पाली प्रसादशासी. यार्षिक वर्गमी ३ रु. ५ उधानपत्रिका-निरपति, संसारमा- पं. टी. नामाचाद- शर्मा. पाकिवर्गगी २१. - ·संस्कृतभाण्डारपरिचय, ६ सूर्योदय-बनारस, भारतमहामंडलाने चालविटेलें. वार्षिक वर्गणी ३ रु. ७ श्रीमन्महाराज संस्कृतमहापाठशाळा पत्रिका-( त्रैमासिक) म्हैसूर संस्थानने चालविलेले. युनिव्हर्सिटी-हिंदुस्थानांत पुढीलप्रमाणे युनिव्हर्सिव्या आहेत १ कलकत्ता, २ मद्रास, ३ मुंबई, ४ अलाहाबाद, ५ म्हैसूर ६ पाटणा, ७ 'डाका, ८ लखना, ९ आग्रा, १० अलामलाई, ११ दिल्ली, १२ नागपूर, १३ आंध्र, १४ उस्मानिया ( द. हैद्राबाद) १५ रंगून १६ बनारस, १७ कर्वे युनिव्हर्सिटी. १८ टिळक महाविद्यापीठ, पुणे. विशेप-मुंबई युनिव्हर्सिटीच्या मॅट्रिक ते एम्. ए. परीक्षांना संस्कृत, पाटी, अर्धमागधी, अरेबिक, लॅटिन, ग्रीक, हिन्, फ्रेंच, जर्मन, पोर्तुगीज, अधेस्ताफैलवी, यांच्यापैकी कोणती तरी एक भाषा घ्यावी लागते. मध्यंतरी संस्कृत, वगैरे दुसऱ्या भाषा किंवा त्यांच्याबद्दल मराठी भाषे- सारख्या देशी भाषा घेतां येत असत. ती वेळ सोडल्यास नेहमी सर्व परीक्षांना संस्कृतभाषा घेणारांचीच संख्या अधिक दिसत. सन १९४१ साली संरकृतभाषा घेऊन परीक्षेला बसलेल्या विद्यायोचि कोप्टक-मॅट्रिक १६७४५. इंटर २२०६. बी. ए. २४९, एम. ए. १५५. मुंबई युनिव्हर्सिटीच्या संस्कृत स्कॉलरशिपसू व संस्कृत.पाइझेस. १ जगन्नाथ शंकरशेट संस्कृत स्कॉलरशिप- सन १८६६ पासून सुरू झाली. मॅट्रिक पशिन संस्कृतभाषा घेऊन बसलेल्या ·मुंबई युनिव्हर्सिटीच्या संस्कृत स्कॉलरशिपा विद्यार्थ्यात सर्व विषयांत पास झालेल्या व संस्कृतभात पहिला व दुसरा नंबर मिळविणाऱ्या विद्यार्थ्यास दरमाहा १८ रु. प्रमाणे पहिली स्कॉलरशिप व दुसरी १२ रु. प्रमाणे दोन वर्षे स्कॉलरशिप मिळते. २ यमुनावाई आत्माराम दळवी संस्कृत स्कॉलरशिप--- सन १९०० पासून सुरू झाली. ( विद्यार्थिनींच्याच करितां ) मॅट्रिक परीक्षेला संस्कृतभाषा घेऊन सर्व विषयांत पास झालेल्या विद्यार्थिनीत संस्कृतात पहिला नंबर मिळविणाऱ्या विद्यार्थिनीला वार्षिक २०० रुपयांची १ वर्ष पर्यंत ही स्कॉलरशिप मिळते. ३ नरहर रावजी बिडकर संस्कृत स्कॉलरशिप्--- सन १९२७ पासून सुरू झाली. मॅटिकपरीक्षेला संस्कृतभाषा घेऊन बसलेल्या विद्यार्थ्यांत पास झालेल्या व संस्कृतमात तिसरा नंबर मिळविलेल्या विद्यार्थ्याला दरमाहा १० रु. प्रमाणे दोन वर्षे ही स्कॉलरशिप मिळते. ४ घरजीवनदास माधवदास संस्कृत स्कॉलरशिप-- १८८२ पासूत सुरू झाली. इंटरच्या परीक्षेला संस्कृतभाषा घेणाऱ्या विद्याथ्र्यात इतर विषयांत पास होऊन पुढे बी. ए.ला संस्कृतभाग घेणाऱ्यांस ही १८० रु. ची स्कॉलरशिप मिळते. ५ व्यंकटराव जगनाथजी संस्कृत पाई -- सन १८७७ पासून सुरू झाले. १८० रू. इंटरला संस्कृत भाषा घेणाऱ्या विद्या- थ्योत इतर विषयांत पास होऊन पहिला नंबर मिळविगारात हे प्राईझ मिळते. ६ साई दयाकोर मोरारमाई वि. संस्श्व स्कॉलरशिप- सन १८९६ पासून सुरु झाली. इंटरआर्टसच्या परीक्षेला सर्व.पि. . , ·संस्कृतभाण्डारपरिचय यांत पास झालेल्या व संस्कृत भात दुसरा नंबर मिळविलेल्या विद्यार्थ्यास १७५ रु. मिळतात. ७ मुजुमदार मणिशंकर कैकणी संस्कृत स्कॉलरशिप-- सन १८८७ पासून सुरु झाली. इंटरआर्टसच्या परीक्षेला सर्व विष- यात पास झालेल्या व काठेवाडांतील स्कूलमध्ये दोन वर्षे अभ्यास केटेश्या व त्या प्रांतात संस्कृत भाषेत पहिला नंबर मिळविलेल्या विद्यार्थ्यास दरमहा ८ रु. प्रमाणे ही स्कॉलरशिप मिळते. ८ श्रीधर रामकृष्ण मांडारकर पाई -- एम्. ए. परीक्षेला संस्कृतव्याकरणशास्त्र घेऊन पास होणाऱ्या पहिल्या विद्यार्थ्याला ३२५ रु. प्राईझ मिळते. ९ भगवानदास पुरुषोत्तमदास संस्कृत स्कॉलरशिप--- सन १८६६ पासून सुरु झाली. एम्. ९. ला संस्कृत भापा घेऊन पहिला नंबर येणान्याला रु. ५१४ स्कॉलरशिप मिळते. १० आचार्य संस्कृत प्राईझ्--- इंटर घ श्री. ए. परीक्षेला हे नवीनच ठेविले आहे. ११ झाला वेदांत प्राईझ-एम. ए. परीक्षेला वेदांताचा स्वतंत्र पेपर घेऊन पास होणान्या पहिल्या विद्यार्थ्यास४०० रु. प्राई मिळतें. संस्कृत परीक्षा घेणाऱ्या प्रसिद्ध व मान्य अशा संस्था सरकारी परीक्षा १ गॉट संस्कृत असोसिएरान, पटकचा 'ती' पदवी ( फाय- ताप, न्यायतरणतीर्य, तर्कतीर्थ, पाटीतीर्थ, घोगरे प्रथमा, मध्यमा, य तीर्थ ·संस्कृतग्रंथप्रकाशनसंस्था अशा तीन परीक्षा आहेत. या पदव्यांना एम्. ए. इतकी मान्यता आहे). २ गव्हर्मेन्ट संस्कृत कॉलेज परीक्षा, बनारस, 'शास्त्री', 'आचार्य' अशी पदवी (साहित्याचार्य, व्याकरणाचार्य, वगैरे ). N युनिव्हर्सिटी संस्कृत परीक्षा १ नागपूर युनिव्हर्सिटी ओरिएन्टल एक्झामिनेशनस् (प्राचीनशाखें पाली, अर्धमागधी, पर्शियन, वगैरे ). पदवी- १ प्राज्ञ, २ विशारद, ३ शास्त्री. २ वनारस हिंदु युनिव्हर्सिटी, बनारस. पदवी-शास्त्री, आचार्य. ३ युनिव्हर्सिटी ऑफ मद्रास संस्कृत एक्झामिनेशनस्. पदवी-शिरोमणि, ४ पंजाब युनिव्हर्सिटी ओरिएन्टल एक्झामिनेशनस्. ५त्रावणकोर युनिव्हर्सिटी ओरिएन्टल एक्झामिनेशनस्- संस्थानांच्या संस्कृत परीक्षा १ श्रावणमासदक्षिणा परीक्षा, बडोदा. पदवी 'रन'. २ जयपूर राजकीय संस्कृत परीक्षा, पदव्या-उपाध्याय, शास्त्री, आचार्य. जयपूर. ३ बोर्ड ऑफ संस्कृत एक्झामिनेशनस्, 'म्हैसूर. पदवी-विद्वान्, खाजगी वेदशास्त्रोत्तेजक सभा, पुणे, पदवी, 'कोविद,' 'चूडामणि'. संस्कृतग्रंथप्रकाशनसंस्था १ आनंदाश्रम, पुणे. २ भांडारकर ओरिएन्टल रिसर्च इन्स्टिट्यूट. .३ ओरिएन्टल बुक एजन्सी पुणे; १५ शुक्रवार पेठ, पुणे. ४ बाँचे संस्कृत सीरीज, पुणे, ५ निर्णय सागर, मुंबई, ६ गोपाळ नारायण आणि कंपनी मुंबई. ७ गायकवाड ओरिएन्टलसीरीज. (ओरिएन्टलइन्स्टिट्यूट) सं. भा. प, ३० ·१५४ संस्कृतभाण्डारपरिचय बडोदा. ८ मेहेरचंद लछमनदास, लाहोर. ९ व्यंकटेश्वर स्टीमप्रेस, मुंबई. १० मोतीलाल बनारसीदास, पंजाब संस्कृत बुकडेपो, लाहोर. ११ चौखंबा संस्कृत सीरीज, काशी. १२ मास्टर खेलाडीलाल ॲन्ड सन्स, काशी. १३ रॉयल एशियाटिक सोसायटी ऑफ बेंगाल, कलकत्ता. १४ सरस्वतीभवनटेक्स्टसीरीज (गव्हर्मेन्ट) बनारस. १५ त्रिवेंद्रम् संस्कृत- सीरीज (गव्हर्मेट ), त्रिवेंद्रम् . १६ युनिव्हर्सिट्यांची संस्कृत सारीज:- १ मद्रास. २ म्हैसूर. ३ अन्नामलाई. ४ पंजाब. १७ स्वाध्यायमंडळ आध. (वैदिक ग्रंय); १८ वेदिकसंशोधनमंडळ, पुणे संस्कृत विषयी माहिती देणारी पुस्तकें मराठी-१ संस्कृतवाङ्मयाचा इतिहास.डॉ. मॅक्डोनल कृत 'हिस्टरी ऑफ संस्कृत लिटरेचर' ह्या मूलच्या इंग्रजी भाषेत असलेल्या पुस्तकाचें मराठी भाषांतर श्री. सी. या. पेंडसेकृत. २ संस्कृत कवींची चरित्रे लेखक- कै. वैध त्र्यं. गु. भावे. किं. ८ आ. प्रकाशक-द. गो. सडेकर खानापूर वेळगांव. ३ संस्कृतषिपंचक, कै. विष्णुशास्त्री चिपळूणकर- कृत. ४ भारतीयसाम्राज्य भाग १२, कै. पावगीकृत. ५ संस्कृतविद्येचें पुनरुज्जीवन, लेखक-साहित्यसम्राट् श्री. नरसिंह ऊर्फ तात्यासाहेब चिंतामण वेयर पृष्ठे १ ते ८६ किं. ८ आणे. ६ संस्कृतविधेचे महस्य, प्रकाशर-सौ. प्रमिला दि, यराडपांडे, कान्यतीर्थ, नागपूर. पृष्ठे १ ते १२. किं. ४ आणे.७ संस्कृतसाहित्यशास्त्राचा इतिहास. पा. या. फाणेल. ८ संस्कृतगाड्मयाचा त्रोटक इतिहास है. चि. वि, वैच. अनुवादकको , ओगले.

·इंग्लिश भातील संस्कृत पुस्तकें History of Sanskrit Literature 1 History of Ancient 8 Notes on History Sanskrit Literaof Sanskrit Liteture by Max rature for B. A., Muller. 10-0 students by Ray. 0-8 2 History of San 9 Treatment of love skrit Literature in Sanskrit Liteby Keith. 18-12 rature by De. 1-4 3 Sanskrit Drama, 10 Sanskrit Drama in its origin, Deve- & Dramatists lopment, Theory & their Chronology Practice by Keith. 15-12 Mind & Arts with 4 History of Dharma Sanskrit Text.of. Shastra by P. V. Kane. Das'arupak Paris Vol. 1 st 15-0 chheda 1 & II by Vol. 2 nd 30-0 Kulkarni. 2- 8 6 History of Indian 11 History of Cla- Literature by Weber 7-14 bsical Sanskrit Li. terature by Keith. 2-0 6 History of San. skrit Literature 12 History of Ol. Vol. I Vedic Pessical Sanskrit Literature with full riod by.Vaidya. 10-0 7 History of Indian Epigraphical & Literature 2 vols. Archaeological by TVinternitz Notes & Referen- Translated into ces, an Introduc- English. 22- 8 tion Dealing with ·ropean influence 7-8 १५६ संस्कृतभाण्डारपरिचय Language, Philo 17 Indian Theatre sophy & Chronoits Ongin & ats logy & Iudex of Later Develop- Authors & works ments under Euby Dr N Krishnamachariar cloth bound 1249 by Yagnal 10-0 pages 18 Kalidasa hus Peri- 13 Manual of 012- od, Personality ssical Sanskrit Li- Poetry etc by terature by Shasin 2 vols 5-0 Tarina 0-10 19 Pamnı its place 14 History_of Isle in Sunskrit Lateterature Translarature by ted to Sanskrit Goldstul ar val 1 2- 8 20 History of San- 15 Bibliography of skrit Poetics by Sanshnt Drima Kane 30 by Schuyler 10-8 21 Bref History of 16 Litcrsry History Sansi.nt Lateraof Sunshrt Budhiture by holileein by Nariman. 10-0 situ ar Slustrz 2- 8 इंग्लिशभातील संस्कृत पुस्तकें Student's Und Book af Progre- 65110 Exercises, Put I 0-12 II 12 उगुममा 10-19 571 Part II 1-8 Guude to Sanskrit Composition by Pnn Jaman Shiraram dplc ·1 संस्कृत धक्तृत्व सभा १५७ A Manual of Sanskrit Trans- Sanskrit Compolation Guide, for sition for Indian Indian Anglo Ver- Schools by nacular Middle & Lalla Ram Tivari High Schools by B.A., अलादाबाद. 0-12 G. L. Sharma. . Part 1 0-8 Sanskrit Selec- II 0-12 tions for High- Elementary San- Schools by डॉ. skrit Grammar by बाबूराम सक्सेना शारदाप्रसाद भट्टाचार्य भलाहाबाद 0-12 भलाहाबाद. 0-10 " . संस्कृत वक्तृत्व सभा संस्कृत भाषा बोलण्याकडे लोकांची अधिकाधिक प्रवृत्ति व्हावी व आपला अभिप्राय श्रोत्यांस कळेल अशा रीतीने भाषणाची कला वाढ- ण्यासाठी व सुबोध शुद्ध संस्कृतांत बोलतां यावे म्हणून खालील सभा निरनिराळ्या विषयांवर तज्ञ पंडितांची भाषणे ठरलेल्या दिवशी अन्या- हत करवीत आहेत. १गीर्वाणयांग्वर्धिनी सभा, आनंदाश्रम, पुणे. २ श्री संस्कृतसंवर्धिनी सभा, सोलापूर. ३ गीर्वाणवाग्वर्धिनी सभा, बेळगांव, ४ संस्कृतवाग्व्यवहारिणीसभा, वाई. . संस्कृत.अध्यापक समिति, पुणे ता. ७।९।१९४१ रोजी ही समिति स्थापन झाली. ध्येय-संस्कृत तभाषेच्या अध्ययन-अध्यापनाच्या वायतीत इष्ट अशा सुधारणा करून ·१५८ संस्कृतभाण्डारपरिचय विधायर्यात संस्कृत भाषा शिकण्याची उत्तरोत्तर प्रवृति उत्पन्न व्हावी याकरिता प्रयत्न करणारी समिति स्थापन झाली. पुण्यातील सर्व हाय- स्कुलांचे संस्कृतशिक्षक या समितीचे सभासद असून त्यांनी पुढील मंडळ निवडलें आहे. अध्यक्ष-श्री. ग. पां. लोंढे, भावरक्ल, पुणे. उपाध्यक्ष-श्री. वि. पु. राहाळकर, एम्.ए., कॅम्प ए. सो. हाय- स्कूल पुणे. कार्यकारी सभासद-श्री. ना. वा. तुंगार, फायतीर्थ, पालीतीर्थ, न्यूइंग्लिशस्कूल, पुणे, श्री. अ. गं. मंगळूरकर, एम् . ए. नूतन मराठी विद्यालय, पुणे. श्री. ल. पां. फाटक, भावस्कूल पेरुगेट, पुणे, चिटणीस-श्री. द. वा. जोग, एस्. टी. सी. उपनिषद्तीर्थ, भावे गर्ल्सस्कूल; पेरुगेट, पुणे. श्री. द. रा. कानेगांवकर, एम ए. बी.टी. धनराज गिरजी हायस्कूल, पुणे. हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तकें Elementary Grammar of the Sanskrit Language किं. ८ आणे. मराठी Translation by कृष्णशास्त्री चिपळुणकर, पृष्ठे ८२, सन १८६४ दुर्मिळ. देववाणीप्रवेशकम्-ले. वा. वि. आपटे, भाग १ ला किं. १ वाणा. भाग २ रा किं. ३ बाणे. प्रकाशक-शामराव कृष्ण आणि मंडळी याकुरद्वार, मुंबई, दुर्मिळ.

·हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तके १५९ कर्नाटक पब्लिशिंग हाऊस, यांचे प्रकाशन- (चिरा बझार, मुंबई.) - शाखा ६२६ शनिवार; अप्पा बळवंत चौक, पुणे २. कै. डॉ. रा. गो. भांडारकरकृत संस्कृत पुस्तक भाग १ मराठी किंमत १ रु. (इंग्रजी) किंमत १ रु. ८ आ. श्री. भट कृत मॅट्रिक्यूलेशन संस्कृत प्रामर, किं. १ रु. डी. के. राजगुरु कृत संस्कृत कथासंग्रह, भाग १, २, किं. १० आ. संस्कृत कथासंग्रह, भाग ३ किंमत ११ आ. के. बी. वीरकर कृत पञ्चमतन्त्रम्, किंमत ६ आ. पी. एन्. वीरकर एम्. ए. बी. टी. टी. डी. कृत कोकिल- कूजितानि, भाग १ ला, किंमत ९ आणे. अभिनव संस्कृतम् पूर्व पीठिका, किंमत ३ आणे. अभिनव संस्कृत, भाग-१ (मराठी) किंमत ८ आणे. (इंग्लिश) किंमत ८ आणे. भाग २ (इंग्लिश व मराठी ) किं. १० आ. पी: डी. खाडिलकर एम्. ए. बी. टी. कृत अभिनवा संस्कृत- चंद्रिका (प्रथमप्रकाश ), किंमत ८ आणे. प्रो. वि. पां. बोकील, एम् .ए., एस्. टी.सी. कृत घालकथा,कि. आ. नी. शं. नवरे, बी. ए. बी. टी. कृत रघुवंशकथा, किं. १ रु. मैकमिलन अण्ड कंपनी, लिमिटेड, यांचे, प्रकाशन-- (हार्नबी रोड, फोर्ट; मुंबई, कलकत्ता, मदास, लंडन.) प्रो. वि. पां. बोकील, एम्, ए. एस. टी. सी. डी. संस्कृत- अभिनवापाठावलि, प्रथमा, किं. ८ आणे. द्वितीया, १० आणे.

·संस्कृतम्तण्डारपरिचय प्रो. नि. पा. बोकील व श्री. १. रं. रडी, बी. ए.बी. टी. कृत तृतीया रा. ब. कमलाशंकर प्राणशंकर त्रिवेदी, बी. ए. कृन. संस्कृत- शिक्षिका- भाग १ ला इंग्लिश १ रु. ४ आणे. भाग २ रा १ रु, ८ आणे. मराठी प्रत २ रु. महामहोपाध्याय पो. वा. काणे एम्. ए. एल्. एल्.एम्. मृत संस्कृवगद्यापलि- किंमत १ रु. ८ आणे. संस्कृतपधावलि- प्रो. भट एम. ए. कृत माकृतभाषाप्रदीप- व्याकरण व वाड्मय भाग १ ला (इयत्ता ४ थी साठी ) किं १२ आणे. भाग २ रा (इयत्ता ५ वी साठी) किं. ११ आणे. भाग ३ रा ( इयत्ता ६ वी साठी, A manual of sanskrit composition किं.१रु. ४ आणे. रा.वि. गोखले, एस. टी. सी. सेवानिवृत्त सस्कृत शिक्षक बी. एस्. हायस्कूल, बेळगार याची पुस्त- पुप्पोद्यान, भाग १ ला कि.१० आणे. माग २ रा दि. ८ आणे. ग. दा देमाई कुन संस्कृत प्रवेश (७ थी आवृत्ति) कि.२ रु. पचा रा.दा. देसाई, अभय, टिळकरोड, ५८३६२५ शुक्रवार पेठ, पुणे. म. श्री. देशपाडे पृत अभिनरसंस्कृतप्रवेश माग १व्य फि१२ आणे. मंदिक संसत मिन्टॅम्म, रेडक- श्री. आर्. एस्. याविरे, एम्. ए. स्मित १२ आणे.( २ रा य ३ भाग प्रसिद्ध होत आहे.) प्राr- के. टी. शरागी, एयुकेशनल पब्लिशिंग कंपनी, पंधरी रोड, पराची.

·किं. ५
हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तके
बी. बी. कामतकृत सुबोधसंस्कृतम् , किं. १रु. वालसंस्कृतबोधिनी
(सेल्फ संस्कृत टीचर हिंदीभाषा टीकासहित ) किं. ८ आणे.
शारदाप्रसाद भट्टाचार्यकृत, संस्कृत रीडर भाग १ ला,
आणे. भाग २ रा किं. ६ आणे. भाग ३ रा किं. ८ आणे.
ए संस्कृत काम्पोझीशन अॅण्ड ट्रान्सलेशन मॅन्युअल, हिंदी--
किं. १ रुपया ८ आणे.
पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर कृत संस्कृत व्याकरण की
उपक्रमणिका, किं. १० आणे. संस्कृत व्याकरणनवनीतम्- किं.८आ.
संस्कृतपाठ्यपुस्तकाम्- भाग १ ला, किं. ६ आणे, भाग २ रा किं.
६ आणे ९ पै. भाग ३ रा किं. ९ आणे.
बाबूराम सक्सेना, एम्.ए., डी.लिट् कृत, (अलाहाबाद) संस्कृतपाठा-
वली, किं. १२ आणे. प्रारंभिकसंस्कृतव्याकरण- किं. १२ आणे.
पं. जनन्नाथ शुक्ल काशी, यांची पुस्तकें वृहत्संस्कृतशिक्षा याटिका,
- भाग १ ला, किं. ४ आ. भाग २ रा किं. ४ आ. भाग ३ रा
किं. ५ आ.
रा. वि. गोखलेकृत संस्कृत निबंधमाला किंमत ८ आ.
प्रकाशक-हिंदमाता पुस्तक मंदिर पुणे २
पं. जे. रामचंद्र, साहित्यभूपणकृत, (बनारस) संस्कृतानुयाद शिक्षक
A Guide to Sanskrit Composition and translation
किंमत १० आ.
पं. परमेश्वरानंद शास्त्रीकृत, (लाहोर) संस्कृतगद्यमंजूषा किं. १॥ रु.
पं. बलदेव प्रसाद, एम्. ए., कृत (टाहोर) सरल संस्कृत पोधनी
(व्याकरण) किं. १ रु.
सं.भा..१

·संस्कृतभाण्डारपरिचय
पं. सरस्वती चतुर्वेदी, एम्.ए., कृत (नागपूर) संस्कृतगंधकुसुमांजलि
किंमत १ रु. ४ आ.
ब्रह्मर्षि पं. भानुदत्त विद्यारनकृत, (लाहोर) संस्कृतभानु (संभाषणा-
(मक) किं. १ रु. ६ आ.
पं. जीवानंद विद्यासागर भट्टाचार्यकृत, (कलकत्ता) संस्कृत शिक्षा
मंजरी, भाग १ ला किं. ३ आ. भाग २ रा किं. ४ आ. भाग ३ रा
किं. १२ आणे
प्रो. के. चट्टोपाध्याय, एम. ए., कृत संस्कृतसोपान, भाग १ ला
किं. ७ आ. भाग २ रा किं. ८ नाणे
पं. आलाप्रसाद मिश्रकृत, (मुंबई) संस्कृतारोहण, किंमत ६ आ.
संस्कृत रीडर मद्रास, ४ भाग, किं. ६ रु. ४ आ. मध्यमपाठावली
(A middle reader of sanskrit) (मदास ) किं. १० आणे.'
थालसंस्कृतप्रभाकर, (हिंदीभाषानुपादसहित )मुंबई किं. १० आ.
ध्याकरण बालयोध, मद्रास भाग १ ला किं. १० आ. भाग २रा
कि.१४ आ.
व्याकरणसार ( parsing, Analysis) किं. ६ आ.
लिद्गयोयन्याकरण (पुल्लिंग, स्त्रीटिंग, नपुंसकलिङ्ग विचार)
कि.२ आणे.
Selected passages of Translation in Sanskrit
(६ यो व ७ यी करिता) टेखक- आर्. डी. चिटगीस, वी. ए.
एस्. टी. सी. व एल्. टी. बाळकर वी. ए. एस्. टी. सी. काय्यतीर्थ,
कि.५ आ. प्रकाशक-जी. जी. धनयटे, साहित्यप्रकाशमाला, १७६
एस. जी. रोड, माहीम, मुंबई, नं. १६

·. J हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तके गो. कृ. मोडककृत, धातुरूपकल्पद्रुम- किं. १ रु. मुनिश्रीलावण्यविजयकृतं, (अलाहाबाद) धातुरत्नाकर- कि.२२ रु. पं. टी. आर्. कृष्णाचार्यकृत (मद्रास)–धातुरूपावलि-(वृहद् ) किं. ४ रु. ४ आणे.. गुरुनाथ विद्यानिधिकृत (कलकत्ता)) धातुरूपकल्पद्रुम- किं. ३ रु. तारानाथ भट्टाचार्य, तर्कवाचस्पति यांचे, (कलकत्ता) धातुरूपादर्श- . किं. १ रु. ८ आणे. डॉ. आर्. डी. खानोलकर यांचे, संस्कृतधात्वर्थमंजूषा- हिंदी व इंग्रजी किं. २ रु. महामहोपाध्याय पं.शिवदत्तशर्मा यांचे, रूपमाला-किं.१रु.८ आणे. ना. ज. फणसेकृत, सुबोधपरोक्षभूत- प्रकाशक- चि. या. खाडिलकर, बापट खाडिलकर आणि मंडळी, ८४३ सदाशिव, पुणे. किं. ६ आणे. -X- - केशव भिकाजी ढवळे, मुंबई, यांचे प्रकाशन- श्री. विद्याधरकृत सुगमयाश्यदर्पण, किं. ८ आ. कृ. भा. वीरकर. एम्. ए.यांचे मुलभधातुरूपकोश- भाग१ ५२ किं. ८ आणे. सुलभधातुरूपकोश- भाग ३ रा, किं. १२ आणे. संस्कृतशब्दरूपकोश- किं. ८ आणे. ना. रा. रानडे. पी. ए. बी. टी. अभिनवधानुरूपायलि-कि. ६ आणे. भा. स. देवस्थयात मुलभशब्दरूपालि.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय
ग. पा. लोटे मास्तर कृत सार्थलघुअमरकोश-किं. २ आ.
मो. कृ. मोडककृत समासमयूख- किं. ८ आगे.
समासकुसुमावली (नियम व उदाहरण ) किं. २ आ.
समासकुवलयावर, मुम्बई, किंगत ४ आणे.
लोकोक्तिरत्नप्रभा, किंमत ८ आणे.
रचनानुकादमिक्षा किंमत १ रु. ८ आ.
पं. हृषीकेशशास्त्री भट्टाचार्य कृत प्रवन्ध मज्जरी, किं. १ रु.८ आ.
पं. साधुरामशास्त्री, बी. ए. कृत प्रवन्धपधप्रदशर्क किं. १० आ.
प. रेवतीकात भट्टाचार्यकृत प्रवन्धक्ल्पलतिका किं. २ रु.
म. म, पं. गणेशशास्त्रीकृत, पद्मचंद्रयोश सस्कृत-हिंदी डिक्दनरी
संस्कृत कोश
पं. द्वारकाप्रसाद चतुर्वेदीकृत ( टखनौ) चतुर्वेदीसंस्कृतदिदी कोप
किंमत ३ रु.
पं. विश्वभरनाथ शर्मामृत,(मुरादाबाद) संस्कृतहिंदी कोप कि. १ रु.
पं. गिरिजाशकरशाखीकृत (अहमदाबाद,) संस्कृतगुजराधीशब्दादर्श
महानशब्दयोग, २ माग, किंमत २० रु.
जी. व्ही. देवस्थी एम्. ए. पी. टी. याचे संस्कृत हिश्नरी
किंमत २रु.

·हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तके पं. जोशी, पटवर्धन, रानडेकृत, मराठीसंस्कृतधातुकोश, किंमत ६ आ. पत्ता-स. व. रानडे, ४९९ नारायणपेट, पुणे २. संस्कृतकॉपिपुस्तकम् - प्रथमन्यूह, किं. २ आणे. द्वितीयव्यूह किंमत ३ आणे. श्री.,ऋपिलाल अग्रवाल यांचे हिंदी संस्कृत संकेतलिपि (शॉर्टहण्ड) किं. ३ रु. ८ आणे. सुभापितरलमाला- भाग १ ला. किं. १२ आणे. भाग २ रा. किं. ११ आणे. पत्ता- केशव गणेश चिपळूणकर, कोल्हापूर- श्री. एम्. के. जोशी, कर्नाटक प्रिंटिंग पर्स धारवाड, यांचे प्रकाशन- विडंबन काव्य कै. रा. सहस्रबुद्धे यांचे काकदूत- किं. ६ आगे. कै. चि. रा. सएसयुद्धे यांचे चागीता. किं. ८ आगे. केशव भिकाजी ढवळे, धीसमर्थसदन, पनामहॉललेन, गिरगांव, मुंबई यांचे प्रकाशन Sanskrit prose & rersc (For std. IV) नि. नेसर य रानडेकृत किं. ५ आ. (For std. V) कि.६ आगे. Sanskrit grose krerse(reaior selections) प्रि. मेररकार य देवस्पटी हत. १२ आगे.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय
Graduated Evercises for Translation into Sanskrit
के. वी. चीरकर, एम्. ए., कृत किं. ३ आणे.
A Manual of Sinsknt Grimmar, pages 331,
डी. के. राजगुरु, बी. ए., किं. १ रु. ४ आणे.
मुलभ धातुरूपकोश-के. बी. वीरकर, एम्. ए. कृत. (१ यी
व ५ ची करिता ) भाग १, २ किं. ८ आ. (६ वी व ७ वी
करिता) भाग ३ रा किं. १२ आ.
अभिनव धातुरूपावलि-एन. आर. रानडे, बी. ए. बी. टी. कृत
किंमत ६ आणे
संस्कृतशब्दरूपकोश-के. वी. वीरकर, एम्. ए. कृत किं. ८ आ.
संस्कृत डिक्शनरी-जी. व्ही. देवस्थळी एम्. ए. बी. टी. याचे
पृष्ठे १२५२ ( Sanskrit-English Pocket Dictionary)
स्वस्तिक पब्लिशिंग हाऊस यांचे प्रकाशन
(व्यवस्थापक जी. डी. खानोलकर) केळेवाडी, मुंबई नं. ४.
संस्कृत विहार व्ही. डी. गोखले एम्. ए. वी. टी. व आर. एम.
मराठे, एम. ए., बी. टी. Teachers Hand Book भाग १ ला
किं. ८ आणे. भाग २ रा कि. ९ आणे.
मध्यमत्र्यायोग किं. २ आणे.
श्री. एस. ए. टेंक्शे, एम्. ए., याचे Gleanings from San:
sknt Laterature (with a chapter and syntax)
किं. १२ आणे.

·हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तकें
नवीन किताबखाना, पुणे सिटी, यांचे प्रकाशन
(शाखा संझगिरीसदन, गिरगांव, मुंबई ४)..
व्याकरण व याड्मय यांच्या प्राथमिक अध्ययनासाठी.
डॉ. के. ना. वाटवे, एम्. ए. पी एच्. डी. कृत संस्कृतसुयोधिनी
(इयत्ता ४ थी साठी ) भाग १ ला १२ आणे (इयत्ता ५ वी
साठी) भाग २ रा. किंमत १० आणे. भाग ३ रा किं.१ २.२ आणे.
संस्कृत गद्य-पद्य संग्रह
डॉ. के. ना. वाटवेत मुक्ताहार प्रपमावली ( इयत्ता ४ पी
साठी ) किंमत ५ आगे. द्वितीयावली ( इयत्ता ५ वी साठी)
किंमत ६ आणे. तृतीयावली (इंग्रजी ६ यी व ७ वी साटी) १ रु.
Passages for Translation (into Sanskrit) किंमत ५ आ.
2. प्रो. लक्ष्मगशासी टेले, यांचे संरएत पाचनपाठमाला, प्रपनसंह
किंमत १२ आणे द्वितीयसंड १ रु.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय श्री. म. जोशीशास्त्रीकृत संस्कृतधातुरूपसागर-- किं. १० आणे. वि.श्री. करंदीकरकृत संस्कृतव्याकरणाची उजळणी. किं.१२ आ. मेसर्स जी. रामचंद्र अॅण्ड कंपनी, यांचे प्रकाशन ८६४, सदाशिव पेठ, पुणे. कै. पां. म. ओककृत सुबोधपाठावलि, प्रथमा, किंमत २ आणे. द्वितीया, किंमत ४ आणे. तृतीया, किंमत ६ आणे. चतुर्थी, किंमत १. आणे. अभिनवरत्नमाला- प्रयमसर, किंमत १ रु. द्वितीयसर किं. १ रु. ४ आणे, सूक्तिसुधातरंगिणी, भाग १ ला किं. १२ आणे, भाग २ रा किं. १ रु. -श्री. विश्वनाथ गणेश ताम्हनकर, यांचे प्रकाशन बुधवार पेठ, पुणे. कै. म. पा. ओक, यांचे सुलभसंस्कृतप्रवेश, भाग १ ला किंमत आणे. भाग २ रा किंमत २ आणे. भाग ३ रा किंमत २ रु. कै. ओककृत रामायणकथासंदोह, किंमत ३ आणे ६ पै. नलोपाख्यान किंमत ६ आणे. प्रो. न. गो. सुरुकृत सुंदरकांडम्, किं. १२ आणे. श्री. करंदीकरकृत सुलभसंस्कृतप्रवेश, गाईड, भाग १ कि.१० आणे, भाग २ रा ८ आणे, भाग ३ रा पाध्येकृत किं. १४ आणे. संस्कृतभापाप्रकाश- लेखक व प्रकाशक श्री. गो. प्र. जांभळे, बी. ए., बी. टी.

·. संस्कृतभाण्डारपरिचय ३ समासचार्ट प्रत्येक समासाची दोन उदाहरणे याप्रमाणे २८ समास +- 4 " " " " " " " " (इयत्ता ७ वी करितां) प्रभानित व वर्गात नेमलेल्या पुस्तकाव्यतिरिक Refined rending व Rapid rcading भापातरासाटी उतारे देण्याकरिता, आपटेकृत Guide to Sk. Composition शिकविताना reference करिता लागणारी पुस्तके. १ मुद्राराक्षम नाटक-~-मूळ प्रस्तावना इ.भा. व नोट्स ४-०-० २ घेणीसंहार नाटक ३ स्वप्नवासवदत्त नाटक २-०-० ४ करुभंग नाटक ५ प्रतिभा नाटक ६ चारुदत्त नाटक ७ प्रतिज्ञायोगंधरायण ८ मेघदूत काव्य ९पंचतंत्र गद्यकाव्य, मूळ १० कादंबरी कथामुख, मूळ, इंग्रजी भापा, मोट्स ३-०-० ११ भामिनीविलास १२ उत्तररामचरित्र नाटक मूळ " १-८-० १३ भासनाटकचक्र मूलं १३ नाटक १४ अमरकोश with marginal Eng. equivalents १५ क्षीरस्यानि टीकेसह अमरकोश rith Eng. Equir. Various Indices, Sotes ५- १६ Picturesque Orientalia-by डॉ. आर . एन. -- सरदेसाई " " " " " ·" हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तके १७१ ह्या पुस्तकांतील १०३ पाश्चात्य संस्कृत विद्वानांचे फोटो फ्रेम करून वाचनालयांत बसवून विद्यार्थ्यांना संस्कृत भाषेचे महत्व शाळाप्रमुखांनी निष्काम संस्कृत भाषेचा अभ्यास करणान्या परदीपस्थ विद्वानांबद्दल पटवून दिले पाहिजे, व आपल्या विद्याथ्यांना तसे होण्याबद्दल प्रोत्साहन दिले पाहिजे. पं. रामस्वरूपशास्त्री, नाथद्वार, ( काठेवाड) यांनी स्वतः लिहिलेली च प्रकाशित केलेली पुस्तकें How to take Sanskrit, (Eng. Sk.) (1) Part I 0-8 (2) 1I0-8 (3) 111 0--10 संभाषा A sanskrit English dialogue, (4) Part I 0-8 (6) 1108 (6) 1I10-10 (7) How to learn Sanskrit grainmar 0-10 -(8). A little Sanskrit Grammar 0-10 (9) पाणिनीयप्रवेशिका 0-10 (10) लघुसंस्कृतनिबंधावली 1-0 (11) संस्कृतशिक्षावली, प्रथमभाग (12) संस्कृतप्रवेशिका. आर्यसंस्कृतिमुद्रणालय, यांचे प्रकाशन पत्ता-टिळक रोड, १९८, (१७) सदाशिवपेठ, पुणे, २ लेखक-श्री. नी. शं. नवरे, बी. ए., (ऑनर्स) बी. टी. १ संस्कृतकादंबरीकथा, किं. १० आणे. २ मराठी कादंबरीकथा, किं. १० आणे. ३ संस्कृतकवींची नाट्यकथानके, किंमत १० आणे. " "

·५
१७२
संस्कृतभाण्डारपरिचय
कै. म. पां. ओक, संस्कृतशिक्षक, न्यू इंग्लिशस्फूल, पुणे. यांची
पुस्तकें १ सूक्तिसुधातरंगिणी प्रथम तरंग, किंमत १२ आणे. द्वितीय
तरंग, किंमत १ रु.
प्रो. एन्. जी. सुरू व प्रो. देवधर, पुणे यांची पुस्तकें
ज्यूनिअर संस्कृतरीडर, किंमत १२ आणे,
सीनिअर संस्कृतरीडर, किंमत १ रु. ६ आणे. प्रवाशक:-
जी. रामचंद्र अॅण्ड कंपनी ८६४ सदाशिव पेठ पुणे.
लेखक व प्रकाशक-पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर, स्वाध्यायमंडळ
संस्थान औंध (जि. सातारा)
'सस्कृतस्वयंशिक्षक' माग १ ते २४ किंमत ७ रु. ८ आणे.
.
कै. पां. गो. पारखी यांची पुस्तकें
१ वागभट्ट (निबंध) कि. १ रु. ४ आ. २ श्रीहर्ष, (निबंध),
किं. १२ आ. ३ कादंबरीसार, ( मराठी भाषांतर), किं. १ ३.८ आ.
पत्ता--का. पां. पारखी, ४७८ शनिवारपेठ, पुणे.
पं. वासुदेवशास्त्री आत्माराम लाटकर, काव्यतीर्थ,
साहित्य विशारद, एस. टी. सी. संस्कृत शिक्षक,
-टोपीवाला हायस्कूल, मालवण यांची पुस्तकें.
१ बलिदानम् (श्री. न. चिं. केळकर, याव्या मराठी कादंबरीचे संस्कृत
भाषातर). २ श्रीशाहूचरितम् ३ अहिमहिहननम्. ४ अर्धखरामकः.
५ पार्वती. ६ विभकीसप्तकादर्श.७ अनंतचरितम्.
पत्ता:-स्कूल अॅन्ड कॉलेज बुकडेशे कोल्हापूर,

·-
हायस्कुलोपयुक्त संस्कृत पुस्तकें
धातुरूपमंजरी, भाग १ ला व २ रा लेखक व प्रकाशक
मा. पं. सोमण, एम्. ए. किं. १२ आणे.
पत्ता:-४१३ नारायणपेठ, मुंजाबाचा बोळ, पुणे २.
श्री. ल. रा. कुलकर्णी, एम्. ए. एल्. टी. शिक्षक,
पटवर्धन हायस्कुल, नागपूर यांची पुस्तकें
१ संस्कृत मुक्तावली, किं. १ रु. २ Practical sanskrit gram.
mar, किं. २ रु. ३ धातुरूपकोश, भाग १ ला व भाग २ किं. १० आ.
४ शब्दरूपावलि, किं. ३ आ.
Catalogus catalogorum
• An Alphabetical Register Sanskrit works and Authors
by Theodor Aufrecht
प्रकाशन---जर्मन ओरिएन्टल सोसायटी, जर्मनी. सन १८९१.
श्री. कृ. रा. जोगळेकर व वा. गो. संत, ( अहमदाबाद ),
यांची पुस्तकें
१ 'कथामुक्तावली' भाग १ला व २ रा. २ 'सुभाषितरत्नसमुच्यय'
भाग १ लाव.२ रा.
सौ. पण्डिता क्षमादेवी राव, ' साहित्यचन्द्रिका ', यांची पुस्तकें
१ सत्याग्रहगीता. २ कथापञ्चकम्. ३ विचित्रपरिपद्यात्रा. ४
शङ्करजीयनाख्यम्. ५ मीरालहरी.
पत्ता:--मी, क्षमाबाई राव Clo डॉ. राव, ३७ न्यू मरीन लाईन्स, मुंबई,
प्रो. भटकृत 'संस्कृत भाषा प्रदीप' पुस्तक १,२,३ यांचे गाईड.
प्रकाशक:--डी, जी. जोशी, ५३३ सदाशिव पेठ, पुणे २.

·संस्कृतभाण्डारपरिचय नपीन पुस्तक - ' A New Approach to Sansknt'लेसक-- प्रो. वि. पा. बोकील, एम. ए., एस्. टी. सी. ही. माजी एस्कृत प्रोफेसर, सेकडरी ट्रेनिंग कॉलेज, मुनई. व असिस्टट एज्युरेशनल इन्सेक्टर सी. डी. पुणे. च प्रो. एन्. आर. पारसनीस एम्. ए. बी. टी. टी. डी. ( लडन) लेक्चरर इन् एज्युकेशन, सेफडरी ट्रेनिंग कॉलेज, मुबई. ( एस. टी. सी., टी.डी , सी.टी या परीक्षाना सस्कृत घेणा-या विद्यार्थ्यांना अत्यंत उपयुक्त) किंमत २ रु. प्रकाशक-लोकरामह छापखाना, पुणे. संस्कृत पुस्तकांचे कॅटलॉग-(यादी, सूचिपत्र) उपयोग- निरनिराळ्या, विद्वान्, व्यासगी, अशा लोकानी पुस्त- कावर किंवा विषयावर एकाच भात अथवा भिन्न भिन्न भाषातून लिहिलेल्या भाषातराचे, टिप्पणींचे, किंवा स्वतत्र विचाराचे ज्ञान होण्यास बॅटलॉगचा अत्यत मोठा उपयोग होतो. आपल्या इकडच्या लोकाना फक्त पुस्तकाचे नान माहीत असते. त्यावरील निरनिराळ्या रेसकाची भापातरें, टीका किंवा नोटस् याची माहिती नसते. ती माहिती असणे अत्यत आवश्यक आहे. १ ओरिएन्टलयुक एजन्सी कॅटलॉग, पत्ता- १५ शुक्रवार पुणे, या सस्थेचे मारक डॉ. नरहर गोपाळ ऊर्फ अण्णासाहेब सर-

·संस्कृतभाण्डारपरिचय
संस्कृत पुस्तक विक्रेते
१ ओरिएन्टल बुक एजन्सी, १५ शुक्रवारपेठ पुणे. २ मेहेरबद
लक्ष्मणदास, लाहोर
.३ मोतीलाल बनारसीदास, लाहोर. ४
गोपाळ नारायण आणि कपनी. मुबई. ५ चोखा सस्कृत
सेरीज, बनारस. ६ रामनारायणलाल, अलाहाबाद. ७ दयानंद वैदिक
पुस्तकालय अजमेर. ८ आर्य साहित्य पुस्तकालय. लाहोर. ९ वैदिक
पुस्तकालय, मोहनलालरोड, लाहोर.
१० वैदिक पुस्तकालय,
मुरादाबाद.
संपूर्णम्

·BHAVAN'S LIBRARY
N.B--This is issued only for one week tull.
This book should be returned within a fortnight from the
date last marked below
Date of Issue Date of Issue Date of Issue Date of Issue
: 8 SEP 1931
+