·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·वेदन
Acc
2034
|गद्यत्रयम्॥
भगवामानुजमुनिभिः
अनुगृहीवम्
ऋषितामिह मतपत
श्रीमनिगमानमरादेशिक
अनुगृहीतेन
मायामशामितमा

·।। श्रीः ॥
॥ गद्यत्रयम् ॥
भगवद्रामानुजमुनितिः
अनुगृहीतम
कवितार्किकसिहै. सर्वतत्रस्वतन्वैः
श्रीमनिगमान्तमहादेशिकैः
अनुगृहीतेन
रहस्यरक्षान्तर्गतगद्याधिकारापरनाम्ना
भाष्येण समुल्लासितम्
परवस्तु-र, कृष्णमाचार्येण
प्राचीनबहुश्रीकोशपाठानुरोधेन परिष्कृत्य
श्रीरङ्गनगरस्थ
श्रीवाणीविलासमुद्रायन्सालये
मुदापितम् ।
१९१०
मूल्यम्]
[एका रूपिका.

·॥ श्रीः ॥ ॥ भूमिका ॥ इह खलु धर्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुर्पु पुरुषार्थेषु मोक्ष एव प्रधानभूत इति, नि श्रेयसशब्दव्यपदेश्य इति च निखिलाना- मप्यास्तिकानाममिमतोऽयमश । नास्तिकेतरे अवैदिका अपि नन्वभ्युपगच्छन्त्येव-- अस्ति किंचिदलौकिक श्रेय , यदेहपाता- दनन्तरमनुभवनीयमम्माभिरिति । तादृश च मोक्ष प्रति स्वरूपत उपायतश्च बहुधा विप्रतिपत्तिरम्ति विदुषामद्य यावत् वैदिकानामेव । दूरे तावदास्तामवैदिकानामाशयविमर्श । ये पुनर्वैदिकान्योपनिष- दान्यापीण्यन्यानि च सप्रतिपन्नानि वचनजातान्यभिमन्यन्ते प्रमा- णानि , तेष्वेव किल कतिपये दुखध्वसो मोक्ष इति, इतरे पुन सर्वाशामक्षये चेत क्षय एव स इति, अन्ये सापड्रह्मात्मैक्यमेष इति, पर खलु परिपूर्णब्रह्मानुभव एवायमिति परस्पर विसवदन्त एवं भूयसा दृश्यन्ते । उपायनिरूपणावसरेऽपि केवलात्कर्मणा मुक्तिरिति केचित् , ज्ञानान्मुक्तिरित्येके, भक्तेरियमित्यपरे, कर्म ज्ञानसहकृताया भक्तरमावितीतरे, प्रपत्तरषेति परे । इत्थ मोक्षम्वरूप तदुपाय चाधिकृत्य परस्परेण विप्रति- पद्यमाना अप्येते, पारत्रिक किंचिदस्ति श्रेय इति, तदेवानश्वरमदु खमिश्रमाशासनीयमधिगन्तुमम्माभिरित्यत्र च विषय लेशतोऽपि न वैमत्यमावहन्ति , प्रयस्यन्ति च स्वस्वाभिमता एवार्था श्रुत्या- - ·, द्यनुगृहीता इति, स्थापयितुम् । यतश्चैत वेदप्रामाण्यादिवादिन परमास्तिका, अतश्चैतेषा स्वम्वाभिमतेप्वर्थेषु श्रुत्याद्यानुकूल्यमव- श्याभिदर्शनीयमासीत्सवृत्तमिति सर्वेऽप्येते श्रीमन्ति बादरायणसू त्राणि भगवती गीतामुपनिषदश्च म्वस्वानुकूलतया व्याख्यातुमुपच- ऋमिरे । तथोपक्रान्ताश्चैते क्वचित्साक्षात् कचित्परम्परया एकत्र निराबाधम् अपरत्र क्लेशसहमन्यान्यपि सप्रतिपन्नान्यैतिहासिकानि पौराणिकानि च वचनजातानि स्वम्वप्रमाणतया व्याचचक्षिरे । तथा व्याचक्षाणैश्च तैन खलु विना परमतोपमर्दमात्मनो मत भविष्यति प्रतिष्ठितमित्याशयानस्तत्र तत्र परमतेषु श्रुत्यादिप्रमाणाना वैमुख्य- प्रदर्शनम् , युक्तिविकलतानिरूपणम् , अनुभवविरुद्धत्वाप्रतिपादन च नियतमकामैरप्याचरितव्यमासीत् ।। आधुनिका पुनर्विमर्शका सर्वेषामप्यवेदिकेतरेषामेषामेकमेव मतमिति, तत्तत्कालानुरोधेन च तथा तथा निरूपित तैरिति च वदन्त साप्रतिकेप्वास्तिकेषु पारस्परिक मतविरोधमुपशमयितुमु- द्युञ्जते । सत्यम् , ययमप्यभिनन्दाम एव समुत्साहमेतेषाम् , यतो लोकम्य श्रेयोनिदानमैकमत्यमिनि म्वयमप्यनुपश्याम । पर तु मोक्षं प्रति स्वरूपेण उपायेन च विवादकोटिमातिष्ठमानानामन्यमतमति. सरम्भेण युक्तिप्रमाणप्रदर्शनपुर सरमुपमृगता तेषामाशयस्य फाला- नुरोधित्वकल्पनापूर्वकमात्मानुमानेन आधुनिकाना तदैकमत्यम्था- पनव्यसनिता सुनिपुणं विमृशता नास्माकमन्तरात्मा प्रसीदति सत्यपि मतविषयेऽभिप्रायभेदे न पुनरितरेतर विद्वेषो विभावनीय इति तु सर्वात्मना सादरमङ्गीकुर्म. । सर्वोऽपि ततन्मताभिमानी स्वकीय मतमेव सर्वत सारमभिमन्यताम् । तत्त्पूर्वपुरुषैरभिद- " ·. , दर शितामेवायमप्यनुष्ठानपदवीमाश्रयतु । किमेतावता परस्य किंचिन्नाम न हीयते , येनास्य शिर शूलमधिकमाविर्भविष्यति । सकलोऽपि स्वस्वा- म् नुसृतमतप्रवर्तक महापुरुष भगवदवतारमसशयमाचष्टे , काममाच । पाम्, कान क्षति । यद्यविभूतिमत्सत्व श्रीमजितमेव वा । । तत्तदेवावगच्छ व मम तेजोशसभवम् ' इति हिं भगवानेव म्वय { गायति । आवश्यकश्चाय विश्वास , यतस्तदानीमेव तत्त-मतामिमा निना जनाना भविष्यति तत्र तत्र भूयासमादर ॥ एवमितरेतर विसवादेन विभिद्यमानेष्वपि मतेषु वैदिकानीति, श्रुत्यनुगृहीतानीति , वेदान्तिमतव्यपदेश्यानीति च सकलैरप्याम्तिकै रभ्युपेतानि अद्वैतविशिष्टाद्वैतद्वैतमतान्येव सप्रति सर्वत्र समुपल भ्यन्ते । मतानि चैतानि चिरादेव रूढमूलानि । अथाप्येतन्मतानु सारेण ब्रह्मसूत्रगीतादिक व्याचक्षाणा अत एव भाप्यकारप्रसिद्धि- मुपगतात्रय एव पुण्यपुरुषा । यथा - अद्वैतभाप्यकृत श्रीशक- राचार्या , विशिष्टाद्वैतभाष्यकारा श्रीरामानुजाचार्या, द्वैतमाप्य- कार श्रीमदानन्दतीर्थाचार्या । यथा अद्वैतिन श्रीशकराचार्यान् शिवस्य, यथा च द्वैतिन श्रीमदानन्दतीर्थाचार्थान् वायो , तथा विशिष्टाद्वैतिनोऽपि श्रीरामानुजाचार्यान् 'शेषस्यावतार इति प्रमा- रुपपत्तिमिश्च सर्वथा प्रतिपद्यते ।। अद्वैतभाप्यकागे हि अभेदश्रुतीनिर्गुणश्रुतीश्च मुख्या परि- ग्रहान , भेदश्रुतीना सगुण श्रुतीना च व्यावहारिकदशादिकल्पनया स्वयमेका गतिमभिप्रदर्शयामास । भेदश्रुतिमवलम्बमानस्य द्वैतमाप्य 1 विष्वक्मनावतार, पञ्चायुधावतार इति केचिन् । लक्ष्मीपतेरवत्तार इति तु परे। 13 ·(४) . कारम्यापि अभेदश्रुतयो न स्वरसवाहिन्य. सपद्यन्ते । घटकश्रुतिब- लेन सर्व समर्थयतो विशिष्टाद्वैतभाष्यकारस्य तु समस्तकल्याण गुणबोधनेन सगुणश्रुतय , तथा हेयगुणराहित्यप्रतिपादनेन निर्गुण- श्रुतय , विशिष्टैक्यविनिवेदनेन अभेदश्रुतय , म्वरूपतम्तत्त्वेषु भेदवादेन भेदश्रुतयश्च म्वरसत समुपपद्यन्त इति सर्वश्रुतिसामरम्य- मम्मन्मत एवेति विशिष्टाद्वैतिन ॥ ऐक्यानुसंधान भक्तेर्न पोषक भवति । तरतमभावावगमे हि उत्कृष्ट भविष्य त्यवरस्य महीयसी प्रीति । न च विना भगवति भक्तिं मोक्षो नाम केनचिदुपलभ्येत पुरुषार्थ । सगुणोपासनायास्तत्र प्रयोजकत्वकल्पनातो वर तस्यास्तत्र हेतुभाव श्रुत्यादिसिद्ध सर्व- थाभ्युपगन्तुम् । तथा च केनचिदप्यंशेन अभेदबुद्धिं दूरीकुर्वता पारमार्थिक द्वैतमवगच्छतैव ननु शक्यते भक्तिमता सुकृतिना पुरु पेण परम पुरुषार्थोऽयमधिगन्तुमिति द्वैतमिद ज्याय इति द्वैतिन ॥ अद्वैतभाप्यकारस्यापि पारमार्थिके द्वैत एव तात्पर्यम् । पर तु सर्व क्षणिकम् । शून्य तत्त्वम्' इत्येव सर्वत समुज्जृम्भमाणे वेदविरुद्ध बौद्धसिद्धान्ते तदनुसारेण चिराज्जातस स्काराया लोकस्य मन प्रवृत्ती जगत्कारणस्य एकम्य वापि वस्तुनः सत्यत्व नित्यत्व चावश्यसाधनीयमापतितमिति तात्कालिकजनवासना नुसारेण सर्वमिथ्यात्वम् , जगत्कारणभूतत्वेन एकम्य वस्तुन पर- ब्रह्मण सत्यत्व च स्थापितमद्वैतभाप्यकारेण । न ह्येतावता श्रीशकरा- 1 ‘मिथो भेद तत्त्वेष्वभिलपति भेदश्रुतिरतो विशिष्टैक्यादक्यचतिरपि च सार्या भगवती । इमावौँ गोप्नु निखिलजगदन्तर्यमयिता निरीशो लक्ष्मीश श्रुतिभिरपराभि प्रणिदधे ॥ इति सक्ल्पसूर्योदय कविताकिसिंह ।

·चार्याणामत्रैव नैर्भर्यमित्यङ्गीकरणीयम् । कालेन च जगत्कारणम्य एकस्य वस्तुनः सत्यत्वप्रतिपत्ती जगति रूढमूलायाम् , भगवति भक्तिमुद्रेचयितुं भेदं पारमार्थिकमभेदं च विशिष्टवेषेण विशिष्टाद्वैत. भाष्यकार उपपादयामास । ततश्च ततोऽपि भक्तिविशेष परिपोषयि- तुमशतोऽप्यभेदमसहमानो द्वैतभाष्यकार सर्वात्मना भेदं परमुररी- चक्रे । इत्थ च विमृश्यमाने वस्तुतत्त्वे त्रयाणामपि भाप्यकाराणा न खल्वैकमत्य युज्यते निराकर्तुम् । दशा हि नाम व्यावहारिकी वा भवतु पारमार्थिकी वा । सगुणोपासना भगवति भक्तिश्च त्रयाणामपि भाष्यकृता संमतैव पुमर्थसमर्थकतया । एव च त्रयाणामपि भाप्यका- राणा सति संभवति तात्पर्येक्ये, नेपा परस्परपराङ्मुखीभावकल्प- नापूर्वकमाधुनिकानामस्माक मतप्रद्रेषदूपणादिक सर्वथा बालिशकृत्य. मेवेति नव्या विमर्शका. ।। वस्तुतो वस्तुतत्त्वं यद्वा तद्वा भवतु नाम । न वयमचर्म- चक्षुष. । ते ते यावदुद्धियलं क्रयापि गमनिकया स्वैर किमप्युत्प्रेक्ष- न्ताम् । नास्माकं किमपि वक्तव्यमत्र लक्ष्यते । इद पुनर्न वयमन- भिधातु पारयाम.- यदुत विशिष्टाद्वैतभाप्ये अधीयमाने तत्र तत्र भाष्यकृता योजितेर्भगवतो विशेषणैरनुसंधीयमानैर्यावती भगवति भक्तिस्फूर्तिरनर्गलमस्माकमाविर्भवति , तावती सा न किलोदेत्यपरयो- र्भाप्ययोरधीयमानयोरिति तटस्थदृष्टावास्थित्तायामकामैरप्यपरैरवश्य मिदमभ्युपेय भवतीति । यथा च श्रीशकरभाष्ये अधीयमाने शब्दा पुरस्तादथ परस्तादर्था प्रादुर्भवन्ति पुरतोऽम्माकम् , तथा श्रीराम। नुजमाये अर्था प्रथमत. पश्चाच शब्दा आत्मानमभिदर्शयन्ति । यथा वा प्रबलयुक्तिप्रमाणनिरूपणेन अद्वैतभाप्यान् , तथा भक्तिसु. - ·धारसनिष्यन्देन द्वैतभाप्यादपि विशिष्यत विशिष्टाद्वैतभाष्यमिति सकृदवलोकनेनैव, दृढ विश्वसिम , सहृदय म्वयमेव नूनमवगमि- प्यति ॥ एवमखिलैरप्यभिवन्दनीयमहिममु त्रिषु भाष्यकारेषु विशि- प्राद्वैतभाप्यकृतो भगवद्रामानुजाचार्या एव प्रकृतम्य गद्यत्रयाख्यम्य प्रवन्धरत्नम्य प्रणेतार ॥ एते किल इतश्च प्राक् प्रायो 'नवम्या शताब्या भगवतो यामुनाचार्यम्य पौत्र्या कान्तिमत्यपराभिधानाया भूदेव्या हारीतकुल तिलकान्महात्मन केशवसोमयाजिन श्रीभूतपुर्या लब्धजन्मान , बाल्य एव सर्वाण्यपि शास्त्राणि विशिष्य श्रीयादवप्रकाशयतिवर्या- दद्वैतग्रन्थाश्च समग्रमधीत्य भगवदनुग्रहेण तदा तदा स्वयमपसृत महापद प्रकटीकृतपरिशुद्धनिजप्रभावा, अनेकेभ्य आचार्येभ्यो यथासप्रदाय ताम्तानर्थविशेषानात्मना समधिगत्य सर्वदा भगवत्कै- कर्यैकपवणमनसो भगवद्गुणानुभवसमधिगतपरमानन्दनिर्भरा , काले- न च प्रव्रज्या परिगृह्य श्रीरङ्गादिषु दिव्यदेशेषु भगवत्सवैकपराय- गा परवादिविधूननचणवचोगुणा , सुचिरमध्यात्मविद्या यथासप्रदा- य बहुभ्य शिष्येभ्य उपदिश्य "स्वाश्रिताननेकानुज्जीवयन्त , सर्वा- स्मना विशिष्टाद्वैतसिद्धान्त सर्वतोमुखमकुतोभय च विधाय वेदार्थ- - एकानविंशत्युत्तरशताधिकचतु सहस्रतम पिङ्गलनानि कलेर्वत्सर चैत्रमासि शुद्वादश्या भृगुवासरे आदनक्षत्रे कृतावतारा । किस्तीयमवत्सर -1019 2 रामानुज सप्तशतैर्यतीना पीठश्चतु सप्ततिभि समेत । एकान्तिाभदिशभि सहनै श्रीरङ्ग भास्ते यतिसार्वभौम ॥

·. संग्रहादीनि प्रबन्धरत्नान्यनुगृदन्त , शिष्यपरम्परया तेषामिव स्वसि. द्धान्तस्य च सर्वतोऽपि पचार समुत्कर्ष च भगवन्तं प्रार्थयमाना, सर्वथा परहितैकमवणा परार्थंकजीविता परमपुरुषेकदैवता परक- लितप्रशसानिन्दादिपराङ्मुखा पर धाम अपेदिरे ॥ एतैश्च कृतेषु प्रबन्धरलेषु श्रीमाप्यव्यपदेशविख्यात श्रीब्रह्म- सूत्रमाप्य विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तानुसारेण तत्तदर्थप्रतिपादक प्रबलाभियु. क्तिभिरप्रतिहतैश्च प्रमाणे परमतनिराकरणचणगुणगणमाखिलसूत्राक्ष- रात्यन्तानुगुणमपरैरप्यभिनन्दनीयसुमधुरवचोगुम्भ विलसति विश्वतो ऽप्युदश्चितभगवद्गुणानुसधानसरसरमणीयम् ।। श्रीगीताभाष्यमप्येतैरनुगृहीतमभिख्ययैव सुखावसेयविषय- जातम्॥ वेदान्तसार इति, वेदान्तदीप इति च द्वावेतेषामेवापरौ अ. न्यौ, अतीव सग्रहण किंचिदिव विस्तरेण च श्रीवादरायणसूत्राणि श्रीभाप्याकलित फक्किया अक्षरतोऽपि व्याचक्षाणी, ब्रह्मसूत्रवृत्ती भवत॥ वेदार्थसग्रहनाम:मेतद्विरचित प्रबन्धरत्न तु विशिष्टाद्वैतम तानुरोधेन व्याख्येयानामुपनिषदा व्याफियापक्रियादिशाप्रदर्शनपरम् । अत एव श्रीभाप्यादिभिरपि गतार्थतामालोच्य श्रीभाष्यकारैरुप- निषदा न व्यरचि भाष्य पार्थक्येन ॥ नित्यग्रन्थाभिधानोऽप्येक प्रबन्ध श्रीमाप्यकारैरारचित्त । तत्र च श्रीवैष्णवसमयिनामहरहरनुष्ठेया धर्मा कर्मस्वरूपाणि च स- न्ति साधु प्रतिपादितानि ॥ प्रकृत च गद्यत्रयाख्यमत्युत्तम प्रबन्धरत्न श्रीभाष्यकार स- ·(८) दाचार्यसंप्रदायागतद्वयवचनपूर्वकमात्मकृतम्य भरन्यासस्य, स्वकृत- प्रपतिप्रसन्नदिव्यदंपतिप्रकाशितस्य अभयप्रदानस्य च स्वरूपमन्या- नप्यवगमयितुमुपनिबद्धमिति संप्रदायविद. । एकैकस्यापि गास्य पार्थक्येन विषयप्रयोजनादिकं तु तत्तद्भाप्यारम्भ एव स्फुटं मकटी- कृतमिति नेह तत्र विस्तरः स्वीक्रियते ॥ वस्तुतः सर्वदापि भगवन्महिमानुसधाने करसिकानां श्रीभाप्य. काराणा श्रीभाष्यगीताभाप्यादिप्वगत्यापतितेन परमतदूषणकोलाहलेन कियतश्चन क्षणान् भगवद्गुणानुभवपरमानन्दपरामुखीभावविश्यमा. नमानसानामखण्डधारासारनयेन अविच्छेदभगवद्गुणानुभवप्रकारमुथै- रुच्चार्य भगवत्प्रसादप्राप्तिमुपवर्ण्य कृतार्थभावमात्मनः कलयितुकामानां हृदयपय पयोधेरनर्गलमभितः प्रसरन्ती सुधालहरिपरंपरा किल श्रीम- दिद गधत्रयमित्यपि क्यमुत्पश्याम ॥ एतद्धत्रयभाग्यकर्तार श्रीमलिगमान्तमहादशिका. कले. रेकसप्तत्यधिकशतत्रयोतर चतु सहसतमे शुक्रनारि संवत्सरे नभम्य- मासि श्रवणनक्षत्र श्रीकानगरपरिसर हिमोपवनाभिधाने देशे कृता वताराः । एतेषा च मानरपितरी श्रीमती तोतारम्बा, श्रीमाननन्त- सरिश्च । 'अयं कुक्षौ ममुत्पन्न शक्तर्गर्भ सुलम्य ते । ममा द्वादश तम्यह वेदानभ्यस्पती गता.' इत्युक्तमकारण लोकविलक्षण- ताप्रकाशनाय एतरपि द्वादश परिवस्मरान् गर्भे पितं मातुः ॥ एने न तन्मातापितृम्बामवृत्तान्तानुरोधेन' श्रीमद्वेकटादिना- 1 ममा मदिन मनतिन प्रांमदनन्तान MANPRRA कीया या महायोति, न च ARRRE स्वयमणि दिलिप सासवा ११ मत:

·(९) थम्य श्रिय पतेष्टाया अवतार इत्यखिलानामप्यास्तिकानाममि- प्राय । अम च विषय स्वयमेव श्रीमदाचार्या सकल्पसर्योदये सक- लयामासु बाल्यादारभ्यैव सर्वर बुद्धिवैभव प्रश्रय भगवति मागवतेषु च भक्तिं शान्ति दान्ति च बिमाणरेतैविंशतिवयस्कैरेव सद्भिर्विश्वा अषि विद्या वादिहसाम्वुवाहादात्रेय श्रीरामानुजाचार्यवर्या स्वमातुलाद धिगता॥ अनन्तर च यथासप्रदायमधिगतविशिष्टाद्वैतमतसारसर्वस्यै श्रीमदाचार्य श्रीकाञ्चीश्रीरङ्गादिषु दिव्यदेशेषु भगवत्सेवापरायणे- र्भागवतप्रावण्यपरिपूर्ण सुचिरमवस्थाय श्रीभाप्यादिप्रवचनमाचर- द्विरनेके कृतमतय शिष्या तत्त्वहितपुरुषार्थोपदेशेन धन्यजन्मता मचापिता । पराजिताश्च बहब परवादिनस्तदा तदा प्रमाणप्रपलवा चोयुक्तिनिकरेण सर्वत सारेण ।। एतैश्च न केवल सकृतभाषायाम् , पर द्रामिडभाषायामपि मणिप्रयालरीत्या शुद्धगाथारूपेण च बहवो ग्रन्था व्यरच्यन्त । 1 विवामिनी विबुधवैरिवाधिनीना पद्मासनन परिचारविधी प्रयुक्ता । उत्प्रेक्ष्यत बुधजनरूपपात्तभूना घण्टा हरे समजनिष्ट यदात्मनति ॥ . रामानुजार्यादानेया मालासकला कला । अवाप विशत्यन्दे य इति श्रीकुमारवर दगुरव । भाचारपि सकल्पसूर्योदये विशल्य-द विश्रुतनाना- विधविद्यात्रिंशद्वार श्रादित शारीरकमाध्य इति स्वयमुक्तम् । 3 कदाचिदपचिकीर्षया कश्चन कुदृष्टिभिद्वार लम्बितायामुपानहि स्वशि रसि लमायाम् कर्मावलम्बिन कचिवचित् ज्ञानावलम्बिन । वय तु हरि दासाना पदरक्षावलम्बिन इति श्रीमदाचारभिहितम् ॥ सस्कृतभाषायाम्- साहित्य चतुवितिसम्ममक यादवाभ्युदय ·(१०) काव्ये वा नाटके वा स्तोत्र जाते वा यत्र कुन्त्र वा एतेषा पदविन्यास सर्वात्मना भगवति भक्ति स्वसिद्धान्तसार च क्रोडीकुर्वन्नेव भवतीति नन्वानुभाविकमिदमवलोकयितृणाम् ।। एतेषा वैदुष्य परवादिनिरसनवैभव चावलोक्य तदानींतना. पण्डिता एव ‘कवितार्किकसिंहः' इति विरुदेन श्रीमदाचार्यान् सम- भावयन् ।। एकदा च श्रीकृष्णमिश्रवादसमयप्रकटितपराक्रमपरितुष्टेन श्रीरङ्गनाथेन श्रीमदाचार्येभ्य वदान्ताचार्य" इति, श्रीरगनायिकया 'सर्वतन्त्रम्वतन्त्र ' इति च बिरुद प्रसादितमर्चकमुखेन । सर्वदा सदाचारानुष्ठानैकवद्धश्रद्धाना च श्रीमदाचार्याणामु- न्छवृत्त्या देहयात्रा निर्वर्तितवतामनितरसाधारण नै स्पृह्य ननु व्यक्त- नाम महाकाव्यम् , धीरगन थापादुकामहिमवर्णनपर सहस्रपद्यात्मक पादुकासह. नम् , सुभाषिनीवी, हमपदेशकाव्यम्, मकल्पसूर्योदय नाम महानाटकम, हयग्रीवस्तोनादीनि सहस्राधिकलोकसकलितानि वहनि स्तोत्राणि, इमिडोपनि पत्तात्पयरनावलीप्रभूतान्यायानि च कतिचन । वेदान्ते, न्यायमिद्धाजनम् , न्यायपरिशुद्धि , आधकरणसारावल , तत्वमुक्ताकलाप , सर्वार्थसिद्धि , शतदू षणी, चकारसमर्थनम् । वेदान्ते व्याख्यानरूपाणि, गीताभाष्यव्यात्या तात्पर्य चन्द्रिका, श्रीभाध्यव्याख्या तत्वीका, गीतार्थसग्रहरक्षा, स्तोत्रभाष्यम् , गद्य नयभाष्यम् , ईशावास्योपनिषद्भाष्यम् । मागासायाम्, सेश्वर मीमासा, मीमा सापादुका । अन्य च श्रावैष्णवसमयाचारादिप्रतिपादका सचरित्ररक्षानिक्षपरक्षा- पास रात्ररक्षाप्रभूतय । दामिडभाषाया च-श्रीमद्रहखत्रयसारप्रभृतय द्वात्रिंश- द्रहस्यप्रन्या , 'देशिकप्रबन्ध ' इति प्रसिद्धिमुपगतो गाथा-मको दामिन प्रबन्ध । इत्य व सकलप्य तर्विरचिता प्रबन्धा एकविंशत्युत्तरशतम् । प्रायेण सर्वेऽपि प्रज्या मुद्रापिता। 1. 'श्रीवेटनाचार्य ' इति सांस्कारिक नाम ।

·(११) य " मेव वैराग्यपञ्चकावलोकनेन । किं बहुना- नास्ति कश्चिदेतावति जगति समुत्पन्न , खल्लिमानाचार्यान् पाण्डित्यप्रकर्षण मेधाविलसितेन ग्रन्थकरणकौश लेन प्रमाणप्रदर्शनसामथ्येन वैराग्यसारेण भगवद्भक्तिभारेण चातिशयि- तु प्रभवति । अत एव किलते श्रीमदाचार्या , कविमि कवय इति, दार्शनिकैदर्गिनिका इति, वेदान्तिभिवेदान्तिन इति, निबन्दाभिनिव द्धार इति, कर्मठे कर्मठा इति, ज्ञानिभिििनन इति, भक्त का इति, प्रपन्ने प्रपन्ना इति, वादिभिर्वादिन इति, शान्तै शान्ता इति च बहुधा सभाव्यन्ते ॥ एतैश्च श्रीमदाचार्यवयरम्य गद्यत्रयस्य सत्यपि प्राचीने व्याख्याने क्वचित्क्वचित्तनास्वरसमालोचयद्भिरेव नव्यमिद भाप्यमवतारितमा स्मनेति एतद्भाप्यस्थकतिपयप्रघट्टकपालोचनायामवगम्यते । अस्य च भाप्यस्य गुणनिरूपणम् 'नविद श्रीमनिगमान्तमहादेशिकैरनुगृ- हीतम्' इत्येतावद्विलेखनमात्रेणेब, मन्यामहे, सपूर्णमाचरितमस्मा- भिरिति ।। एतादृशस्य च सभाप्यस्यास्य गद्यत्रयम्य नासीदेतावता शुद्ध च समीचीन च झिमपि मुद्रणमिति सर्वथा विषादम्थानमेत- 1 उछातमातप्टमाना आचार्या कदाचिन् राजकुललन्धप्रातन श्रीवियरम्यस्वामिभिस्तत्रागमन प्रार्थिता पञ्च पद्यानि उत्तरतया प्राहिण्वन् । तत्पद्यसमुदायस्य वैराग्यपञ्चसमिति व्यपदेश । तत्रायमादम लाक - मिल किमनल भवदनलमोदर बाधितु पय प्रसूतिपूरक किमु न धारक सारसम् । अयममलमल्लक पथि पटचर कचर भजान्त विधा मुधा बहह कृक्षित कुक्षित ॥

·(१२) दम्माकम् । पूर्व द्विरा-ध्रलिपिभिर्मुद्रितमपीद सम्यक् शोधितमिति वक्तु न पार्यते । काम्च्या च कियतश्चन कालात्माक् कैश्चन बहुविद्धि सशोध्य सम्यगान्ध्रलिपिभिरारब्धमुद्रणमध्यावसितमस- मनसमाप्तमवतिष्ठत इत्यतितरामिद शोकास्पदमतह-थकाङ्गिणा विदुषाम् ॥ तदिद सर्वमालोच्य, अनेकान् श्रीकोशानालोक्य, निधार्य समीचीन पाठम् , यावच्छक्ति प्रमादरहित मुद्रापयित्वा, प्रबन्धरत्न मिद विदुषा प्रीत्यै आरमन कृतार्थभावाय च बहिरवतारयाम ॥ यावच्छक्ति परिशोधितेऽप्यस्मिन् ग्रन्थे अस्मदीयबुद्धिप्रमो पादिना यदि स्युरशुद्धय , प्रार्थयामहे, तर्हि ता स्वय परिनिर्मज्य क पयास्मान् बोधयन्तु, येन द्वितीयस्या मुद्रणाया वयमतीव जागरि - प्याम ॥ रायप. चक्रवर्ति. कृष्णमाचार्यः ।

·.
ABEEDIOSEEBEBR
"
.
कपर्दिमतकर्दम कपिलकल्पनागरागुग
दुरत्ययमतीत्य तदुहिणतन्वयन्बोदरम् ।
कुदृष्टिकहनामुखे निपतन परब्रह्मण
करग्रह विचक्षणो जयति लक्ष्मणोऽय मुनि ।
S
Fe
YAMVALAI PRESI
sakateam

·।। श्रीः॥ ॥श्रीमते समानुजाय नम ॥ ॥ गद्यत्रयम् ॥ प्रणाम लक्ष्मणमुनि प्रतिगृहातु मामकम् । प्रमाधयति यरसूति बाधीनपतिको श्रुतिम् ।। भगवनारायणाभिमतानुरूपस्वरूपरूपगुणविभवैश्रर्य- ॥ श्रीमते निगमान्तमहादशिकाय नम ॥ श्रीमान्वेष्टनाचार्य कवितार्किककेसरी । घेदान्ताचार्यों मे सनिधना सदा हदि । प्रख्यातश्रुतविभवान्गुरूनशेषा- प्रश्रित्य प्रणयहि वेङ्कटेशमूरि । लक्ष्मीशप्रपदनवैभवप्रतिष्ठा रागान्ध्यप्रशमकरी रहस्यरक्षाम् ।। १॥

·गयत्रये लक्ष्मीपतेर्यतिपतेश्च दयैकधानो- योऽसौ पुरा समजनिष्ट जगद्धितार्थम् । प्राप्यं प्रकाशयतु व. परमं रहस्य सवाद एष शरणागतिमन्त्रसार ॥२॥ . 1 अन भगवान्भाष्यकार सदाचार्यसप्रदायागतद्वयवचनेन स्वयमनु- ठितन्यासाख्यविद्याविशेष स्वानुबन्धिसजिजीवयिषया यथावत्प्रकाशयन् , सीतामुवाचातियशा गघव च महानतम्' 'सीतासमक्ष काकुत्स्थमिद वचनमब्रवीत्' इत्यादिप्रकारेण श्रीप्रपत्तितदनुग्रहपूर्वक स्वस्य भगवता सजात स्वयप्रयोजनसवादविशेष निवघ्नाति । प्रतिवचनाशस्तु शरणागति- चमीकृतशरण्याभिप्रायविशेषोन्नयनेन नियध्यत इत्येके । इह 'मपत्स्यते इन्यन्त श्रीमच्छन्दाभिप्रेतप्रदर्शनम् । 'अखिल--' इत्यादिकम् अदाण्यश रगय ' इत्यन्त नारायणशब्दार्थविवरणम् । तन्मध्ये 'श्रीमनारायण इति दि पटनमुपायोपेयवाक्ययो सिद्धरूपप्रधानाशव्यञ्जनम् । 'अनन्यशरणोड हम्' इत्युत्तमपुरुषाभिप्रेताधिकारिविशेषोक्ति । 'त्पादारविन्दयुगलम् इत्यादिकमायर्धत स्वरूपतश्च मा वर्णिकपदत्रयजापकम् । एव प्रधानत मेन सिद्धोपायेन सिद्धप्राप्येन च सह महावाक्यार्थपर्यवसानभूमितया मान्द সাবাশ্বাঝখাবাযাহা বহিীন । माध्यप्राग्यमपि 'पारमार्थिक--- इत्यादिना मक्षिप्तमिति ज्ञापयितु मध्ये 'द्वयम्' इति व्याख्येयसमाख्यानि- देश । 'पितरम्--- इत्यादिभिर्जितताविशेषभगवद्गीतादिपठितरुक्तम- वादकैरुपबृहणा-यै , प्रस्तुतोपायविशेषपरिग्रह शरण्ययभागानुसधानपू बैंक प्रायविरोधिनिवृत्तिप्रार्थनाश च प्रपञ्चयिष्यमाणदयार्थतया सग्रहेण मकल्य्याह ! 'मनोवाकाय - इत्यादिभिरर्यक्रमेण नम गब्दार्थविवरणपूर्वक चतुयभिप्रेतपरमपुरुषार्थप्रार्थना प्रकाश्यते । प्रतिवचनवाक्यैस्तु, प्रकृताधि- कारिनिर्भरत्याय स्वीकृतभरस्य शरण्यस्य स्वाभाविक्टयामुत्तरखण्डो क्तपरमपलाडरवल्पमभिप्राय व्यवृणुत । अत कृत्लामद गद्य दयविधर णमिति साधीयान्सप्रदाय । इह च भगवत्प्रपदन समुद्यतस्य सम्यक्ज्ञान ·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । मपादनपुरुषकारपुरस्कारादिक पूर्वकृत्यम् । साङ्गस्वरक्षाभरसमर्पण तत्का लकृत्यम् । स्वनिष्ठानुसधानपूर्वक स्वाधिकारोचितकैयादिकमुत्तरकृत्यम् । शरण्यस्य नु पूर्वकृत्य पुरुपसारप्ररोचनादिकम् । तत्कालकृत्य समर्पितमर्व- भरस्वीकरणम् । उत्तरकत्य तु स्वयप्रयोजनभक्त्यादिप्रदानान्तिमदशाप्रयो श्नमति परिपूर्णकर्यरूपमुनिप्रदानपर्यन्तम् । एतदपिलमिह शन्दतोऽ थतश्च यथास्थानमनुसधेयम् । किंच - सबोधन पर तत्व न्यासोक्त्या परम हितम् । प्रार्थनाभिश्च परम पुमर्थ इह दर्शित ॥ मन्वय सकलपलप्रदो भगरानर तत्पपत्तिसिद्धयथमा याश्रीयताम् । किामह लक्ष्मीप्रपदनेन? मैवम् , यदि भगवत्यपदनमिदानी शक्यमिति निश्चिनुयात् तदा मोक्षार्थमेव तदुपाददीत, न पुनस्तदर्थं तत्पयुञ्जीत, अनिश्चिने तु शक्यत्व नतराम् । ननु विदितश्चेत्प्रपत्तिशास्त्रार्थ , स च मुकर , तदा स्वयमेय मोभार्थमनुष्टीयताम् ? मैवम्, दुष्करकीयङ्गविर. हात् सौकयेऽपि महाविश्वासाद्यङ्गकप्रपत्तिस्वरूप 'धूयते किल गोविन्द' 'सल्य शतन विमानाम् इति न्यायेन समवत्प्रतिबन्धे मात्रया दोकयात् । उत्त च- 'उपाय मुकर सोऽय दुतरच मता मम इति । अत स्थित मनसि इत्यादिप्रक्रियया विषयत रसरूपतच विशिधासारमपत्य- नुष्ठाने प्राप्याभिरापप्रापकाध्यवसायप्रापकान्तरानन्वयानुवृत्त्यनुगुणमन समा धानाधर्यमिह तत्प्रार्थन युक्तम् । एवमपि मुकृरिशेपैरेव भीमपत्तियत् भगवत्पतिरप्यस्वर मेवम् तदय एप हाय मुक्तविशार । न नानापि पूर्ववदशक्यत्वनादना, स्वनवीय पृच सावन्मात्रशक्तियदानात् । तद भिप्रायण हात भगवता गानकेन- 'याच पा प्राथयिता प्रपदानियत श्रियम्' इति 1 त्रीसात्यते च-- 'यामालय मुग्ने दुस्तर हि गुणाद धिम् । निस्तरन्त्यचिरणव ध्यानध्यानपरायणा ॥' इति । मा चैत्र म्बय मार-- 'प्रायवित्तप्रसङ्ग तु मापापसमुद्रव । माममा दरदवस्य मदि शरण श्रयेत् ॥' इति । न चैव तदर्थ प्रपत्यन्तगभयानवस्याप्रसन, सदमा प्रस्यन्तराभाया. 1 -- ·४ गद्यत्रय स्वतन्त्रसकल्पेन व्यवस्थितत्वात्सामग्रीविशेषाणाम् । सामग्रीप्रवाहानवस्था तु सर्वस्मिन्नपि कायें सर्वैः सिद्धान्तिभिः स्वीकर्तव्या स्वीकृता चेति नासौ दोपः॥ अतोऽपवर्गार्थभगवत्प्रपत्तिसिद्धये 'यज्ञविद्या महाविद्या गुहाविद्या च शोभने । आत्मविद्या च देवि त्व विमुकिफलदायिनी ॥' 'विद्यास हायवन्त मामादित्यस्थ सनातनम्' इत्यादिभिः सर्वविद्याप्रवर्तकतया तत्त- दिद्यात्वेन निर्दिष्टा सम्यक्ज्ञानव्यवसायोपायादिप्रदाने विशेषाधिकारवती मनुग्रहैकस्वभावा श्रियमादौ प्रपद्यते--भगवदिति ॥ अत्र 'अशरण्यदार ण्याम्' इति वक्ष्यमाणस्योपयुक्ता विशेषा नचभिः पदैः ख्याप्यन्ते । ननु 'विष्णुपत्नी विष्णुवल्लभा' इत्यादिषु भास्करण प्रभेव पत्यासौ निरूप्यताम् । यथोक्त ताभ्यामेव-- 'अनन्या हि मया सीता' 'अनन्या राघवेणाऽहम्' इति । इह तु त्या तनिरूपणे व्याख्येयस्थे किमिति भगवतासौ निरूप्यते ? प्रस्तुतोपयोगार्थमिति बृमः । भगवदभिमतानुरूपत्वे हि, तस्यास्तेनेच्छा. विघाताभावात् तदिरुद्धेच्छाविरहाच ततोऽस्मदिष्ट सिध्येत् । प्रभया प्रभा वत इव व्याख्येयगत तया तस्य निरूपणमपि श्रीवल्लभादिव्यपदेशेन दर्श- यिष्यति । इद च परस्परनिरूत्यत्वमन्यत्राप्युक्तम्-- 'तदेतत्सूक्ष्ममिथुन परस्परविचिहितम् । आदावन्योन्यमिश्रत्वादन्योन्यप्रतिपादकम् ।। इति । आदावन्योन्यमिश्रस्वात् 'शान्तानन्त-' इति प्रकारेण नित्यमन्योन्यसब. वादित्यर्थः । न च परस्परनिरूप्यत्वेऽन्योन्याश्रयदोपः, प्रभाप्रभावतोरिय प्रमाणतः प्रकारान्तरेणापि तयोनिरूपणात् । अत्र द्विषटकाष्टाक्षरगताभ्या भगवन्नागयणशब्दाभ्या 'शुद्धे महाविभूत्याख्य' 'नरसन्धिनो नारा: इत्यादिभिर्निरुक्ताभ्यामुभयलिङ्गत्वमुभयविभूतिमत्व च ख्याप्यते । भगव. च्छब्दस्य 'उत्पत्ति प्रलय चैव' इत्यादिप्रदर्शितप्रमेण 'अन्यत्र [पचारतः' इत्यौपचारिकप्रयोगप्राचुर्यमस्ति । नारायणशब्दस्य तु तन्नास्ति । कारणवा- क्यपु चानन्यथासिद्धानिःसदेहविशेषनिधारणोपयुक्तश्चायम् , 'एकोह वै ना- गयण आसीत् न ब्रह्मा नेशानः इत्यादिश्रुतेः । 'सहसशीर्षम्' इत्यनुवाके - ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगद्यम् । च तेनैव सर्वपरविद्यावेद्यनिर्धारणम् । अतस्तेनात्र विशेष्यस निर्देशः । ततश्र तद्विशेषणतया भगवच्छन्दोऽनाहतलदिरुभयलिङ्गत्वव्यरत्यर्थमेव ।। उक्तप्रकार भगवतः खरूप निरतिगयानन्दतया मुक्ताना नित्या नामिव च म्बस्याप्यभिमतम् । ततोऽपि स्ववल्लमायाः स्वरूपादिक- मित्यभिप्रायेण- अभिमतेत्युक्तम् । श्रूयते हि- 'श्रिय लोके देव जुष्टामुदाराम् इति । निरवधिकक्रीडादिमता निरुपाधिकदेवेन भगवता प्रीतिविषाकृतामित्यर्थः । सापेक्षनिरपेक्षयोनिरपेक्षसप्रतिपत्तेः, बाधकस्य चाभावात् , औचित्यातिशयात् , तथैव वेदवि(याख्यातत्वाच देवशन्दोऽ- व वासुदेवपरः । देवैर्जुष्टामिति मन्दम् । मयते च-'प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्' इति, 'अस्या देव्या मनस्तस्मिस्तस्य वास्या प्रतिष्ठितम् । तेनेय स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति ॥ इति च । अभिमतत्वेऽप्यननुरुपत्वम्, अनुरूपत्वेऽप्यनभिमतत्वं च, लोके दृष्टमिति तयवच्छेदार्थमुभयोक्तिः ; यथा-'चकर्थ यस्या भवनम् ' इत्यादि श्लोक्योः । लोके केनचिदाका. रेणाभिमतानुरूपत्यम् , आकागन्तरेण तदभावश्च, कचिदृभ्यते । तादा- साय स्वरूपस्यादिसर्वोतिः ॥ तत्र स्वरूपस्य गुणत्यायोगात्, स्वरूप रूप गुण. विभवः ऐश्वर्य- शीलापानवधिकातिदायासाम्येयकल्याणगुणगणश्चेति इन्द्र । अनुरूपत्वमिह सरन्धे सति प्रकृष्ट सादृश्यम् ; यथा-- परस्परस्य सहमी प्रमाणेगितचे ष्टितैः । इति । रत्रकाञ्चनमुक्ताप्रपालादेखि स्वसबन्धेन शोभातिशयहेतुत्व रूपमौचित्य वा, यथा--- 'अतीव रामः शुशुभेऽतिकामया विभुः प्रिया विष्णुरियामरेश्वरः।' इति, 'तुल्पशीलवयोवृत्ता तुल्याभिजनलपणाम् । राघवोऽहति वैदेही तं चेयमसितेक्षणा [ ' इति च । अत्र वयोलक्षणयोस्तु ल्यशद औचित्यपरः, दपत्योन्यूनाधिक्ययस्थत्वात् , स्त्रीपुसलक्षणाना च मिनप्रकारत्वात् , तत्महोस्त्या शीलादिषपि औनित्यपर एब, तुल्या. । निरवधिकोडोपयुसनया देवेन ..

·६ गद्यत्रय ब्दोत्तार्यस्य 'अर्हति' इति समुदायनिर्देशाच्च । यता, अर्हत्वस्य साधक तया नुत्यशब्देन सदृशत्वमुच्यते । वयस सदृशत्वम् ‘धनकनकाती युब दशामपि मुग्धदशाम् इत्युक्तमासन्नतरत्वम् । रक्षणस्य सदृशत्व पतिपक्ष णवत्समोत्कर्षव्यञ्जकत्वम् , येन म पुरुषोत्तम , मा च मर्वलक्षणसपना नारीणामुत्तमेन्युच्यते । 'सदा तवैवोचितया तय श्रिया 'आहु खैरनु रूपरूपविभवे । इत्यादिवमनुसधेयम् ।। भगवत्स्वम्पादेरेतस्थम्पादना यथाक्रममानुरूप्यगुह्यम् स्वरूप स्वामाधारणधर्मनिरूप्य धर्मि, तस्यानुरूप 'नानयोवियते परम् इत्यादिषु प्राह्यम् । रूप 'हिरण्यवर्णाम् इत्यायामातम् , तस्यानुरूपत्व हि अनिरमणीयत्वनित्यत्वापाकृतत्वादिविशिष्टमततमत्वम्। 'नित्या इत्यु पक्रम्य 'विष्णोदेहानुरूपा वै करोत्येषात्मनस्तनुम्' इति च निगमितम् । अत्र रूपादनन्तरो गुणमन्द सौन्दर्यादिदिव्यायग्रहगुणपर , 'गुणाद्रूप गुणाधायि प्रीतिर्भूयो व्यवधंत दतिवत् । विग्रहगुणाना स्वरूपगुणाना च पृधाड निर्देश प्रीत्यतिशयद्योतनार्थ । विभव 'फणिपति वाहनम् -' इत्यादिभिरुत विभूतिद्वयम् , ययानम्- 'अस्या भम च शेष हि विभूतिरुभयामिका' इति । उक्त च श्रीगमभित्रै "उभ याधिष्ठान चैक शेषित्वम्' इति । एव याविभवस्यैवत्वेऽपि तदानुरुग्य वचनम् अन्यूनानतिरिक्त वितिमारपरम् । यदा, 'अर्श विशुरिय राणी' इत्यादिभि विवादपतिन्यायन विभज्य निर्दिष्टो विभूत्यरा । स्वासाधारण विभूषादिक र विभव । “निधि पद्मा निधि शरश्चनुदन्ती गजम्मथा । कल्याणसर्प पञ्चास्य शिक्षितो गृहरक्षक । इत्यादि च पुराणप्रसिद्धमा नुरुध्यमिह यथार्ह ग्राह्यम। ऐश्वर्ये गोरे च अन्विवेनादिशन्देन परत्व. मारभ्योपयिकगुणवर्गदयसम्रह , 'सबैश्वर्यगुणापेता नित्य तद्धर्मधर्मिणी इत्यादिभिरेतात्माद्र । अत्र परस्परेच्यदिशाताभाशात ऐवयमनुरूपम् । शील च गुहादियु गमस्येप, विजगदिधु नस्या प्रसिद्धम् 1 एच पतिपा सध्ययुकतदिनरमर्वशपित्वान्वितानामन्येशामवि गुणानामानुरूपय मुगमम् । शरयासन -- ·शरणागतिगयाख्य पृथुगधम् । शीलाधनवधिकातिशयासख्येयकल्याणगुणगणा . . ब्रह्मेशादिसुरवज सदयितस्त्वदासदासीगण । इत्युत्तेभ्य सातिशयस ख्यातगुणेभ्यो व्यावृत्त्यर्थमाह-~-अनवधिकातिशयासंख्येयेति ।। अनवधि- कत्वमिह स्वापेक्षयोत्कर्षावधिराहित्यम् ।। ननु भगवत एवैश्वर्यमनवधिकातिदायम्, 'तमीश्वराणा परम महेश्व रम् - 'सर्वेश्वरेश्वर कृष्ण ' 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते न त्वत्ममोऽ. स्त्यभ्यधिक कुनोऽन्य ' इत्यादिभिस्तयात्त । 'युप्रधानेश्वरेश्वरी' इति नाम तु स्त्रीप्रत्ययानुपपत्ते श्रुत्यादिविरोधाचान्यथा नेयम्--पुप्रधानयो गोली वर्दन्यायेन विशेषत उत्तामा ब्रह्मादीश्वराणा व भगवान् ईश्वर , तत्पनीयम्- इनि । 'पुयोगादाख्यायाम् इति स्त्रीप्रत्ययोपपत्ति । पुप्रधाने स्वशक्त्यैव नियच्छति, ईश्वर च धालभ्येनेति निर्वाहो विरूप किएच । “ईश्वरी मर्पभूतानाम् इत्येतदप्येतेन गतार्थमिति । अलोच्यते, यद्यपि नाग्नि तथा निर्वाह , तथापि श्रुतौ न तथा स्यात् , सर्वभूतानामिति पश्यन्वयवैधस्य प्रमशात् । वीप्रत्ययस्तु बाहुलन नेय । 'अस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी इति च मन्त्रान्तरेणोत्तम् , तदपि हि तदिभूतिभूतभूमिविषयत्वात् तत्पर्य वसाय्यर । श्रीवैकुण्ठगद्ये च शेषादीनामपि तदानानुविधावित्यमुक्तम्--- 'शेषशेषाशनादिसर्व परिजन भगवतस्तनदवस्थोचितपरिचर्यायामाशापय स्या इति । आहुश्च भगवद्यामुनाचार्या ~~- 'यस्यास्ते महिमानमात्मन दव बदलभोऽप्रभुर्नाल मातुमियत्तया निरवधि नित्यानुकूल स्वन इति । वेदार्थसंग्रहे चोक्तम्- 'स्वाभिमतस्वानुरूपस्वरूपरूपगुणविभवैश्वर्य गीलायनवाधिकमहिममाहची ' इति । उक्त च श्रीवत्साङ्कमित्रै -- 'देवि स्वन्गदिमायधिन हरिणा नापि त्वया ज्ञायत इति । तदात्मजैश्च-'प्रश कनवल-- इत्यारभ्य 'ता भगवतधैन माधारणा गुणगाय इति । न नैतावता मगवतो निसमाभ्यधिक्त्यविरोध 'हीश्च ते लक्ष्मीश्न पत्न्या इति श्रुत (न खेवावधपनीविशित्व रय- । , प्रत्युत तत्प्रतिष्ठापनमेव, - ·गद्यत्रये पनवनालयां चिनदन्यस्यास्ति, येन तत्सम्यादिशड्डा स्यात् । उपबहित च–'अप्रमेय हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा' इति। एवमस्याः गोलादीनामनपधिका- तिशयत्वेऽप्यविरोधः । यथा प्रभागुणोत्क भास्कग निःसमाधिकः । श्रीमानपि तथैव स्यात्पतिः पत्नीगुणोमती ॥ ज्ञानभोगसमानत्ने नित्यमुत्ते श्वरेषु च । यथा वैषम्यनियतिस्तथैवात्रेत्यनाविलम् || शास्त्रेषु बहुधा भगवद्गुणत्यादिरूपेण निर्दिष्टायास्तस्याः कैश्चिनिर्गु पणत्वादिक शङ्कयते इति तयदासाय कल्याणगुणोक्तिः। गुणत्वादिनिर्दे. शास्तु अस्या द्रव्यत्वादविरोधेन अन्यपरा इति तत्र तत्र द्रष्टव्यम् । 'ततोs बलोकिता देवाः स्वयावलोकितः मद्यः' 'सलाथ्यः' इत्यादिभिरेतदवलो. कनाक्षुद्राणामपि गुणसिद्धी सर्वकल्याणगुणशालिवमस्या, कैमुत्यसिद्धम् । कल्याणत्व मोक्षपर्यवसायितत्त्वज्ञानादिमनालायात्रा म्बय नित्यानलस्य च। 'न ते वर्णयितु शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः |' इत्याभिप्रेलसर्वोपरि- उद्यगुणानन्त्यातिमयसूचनाय गणगन्दः, ऐश्वर्यादेरनेवावान्तरगुगसमदा- यात्मकत्वादा, 'प्रकृष्ट विज्ञानम् इत्यादिन्यायात् ॥ भय विभूतितोऽपि मङ्गलनिर्वाहवलं प्रदर्शपति--- पनवनाल- यामिति ।। ण्तेन 'पझे स्थिता पद्मवर्णाम् . • गन्धद्वाराम् ' इत्याग्नातमौ- वर्ण्यसौगन्ध्यातिशयोऽपि सचितः । तच्छरणवरणमन्ये चोक्तम्-- 'ता पन नमी शरणाम प्रपये' इति । गाभिस्थानीयवर्णिकावस्थानात्, पदमस्या मिबद्भवति । पद्ममेव नेमिः नयनसाधन यम्याः मा पद्यनेमीति केचित् । 'मातर पद्ममालिनीम्' 'आदी पुष्करिणी पुधिं पिङ्गला परमारिनीम् 'श्रीनिलयमालाधारिणी' 'प्रियाणि तस्याः पुपाणि कमलानि विदुर्बुधाः' 'विकासिवमलस्थिता' इत्यादिप्वप्यस्या विशेषत: पनागीकारभते:, श्रीवि. गुस्मृत्यादियु विस्तरेणोत्ताना मल्यविभूतिभेदानामिय विशेषतो देवतेति सापयितुमिद मुमसिटमुरम्यमङ्गलभूतपद्मवनोदाहरणम् । 'यत्र पनवनानि च .

·शरणागतिगद्यास्य पृथुगधम् । ९ भगवतीं श्रिय देवी - नाम्न सर्व इति भगवतो विशेषसनिधिस्थाने पद्मयने तदिग्रह इवासौ विशेषेण सनि धत्ते । एतेन 'साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिप्रयोधिते । भूत्यर्थ मर्पभूनाना पमा श्री पद्ममालिनी' इति श्रीवासयसवादोत्त सर्वभूतोजीवनार्थावतार सौरभ्यमपि प्रदर्शित भवति । एव मङ्गलगुणविभूतियोगेन निदोपत्वमपि सकलग्याह - भगवतीमिति ।। 'ज्ञानशक्लि-' इत्यारभ्य 'विना हेयैर्गुणादिभि ' इति हि मर्यते । अथ उक्त्वक्ष्यमाणसातिशयथापिक्या सुपसिद्धस्वासाधारणममारयया सर्वसमाश्रयणीयत्वादिक्माह-श्रियमिति ।। एर हि श्रीशब्दो निरुच्यते- गृणाति निसिलान्दोपान् श्रीणातच गुणैर्जगत् । श्रीयते चापला श्रयते च पर पदम् ॥ दर्शन, 'श्रयाती श्रीरमाणा च शृणन्ती शृण्वतीमपि।' इति च । अस्य कारोत्कर्पज्ञापकत्वमा 'श्रीरित्येव न नाम ते भगपति चूम कथ स्वा वयम्' इति, श्रीरसि यत इति च। भगवन्नारायणपदाचस्यानु रूप्य च 'भगवतीम् ' 'प्रियम्' इति पदाभ्या दर्शितम् । श्रीपदनितिमि सश्रितदोषनिराकरणम् , प्राप्यरुचिमापकाध्यवसायादिप्रदानम् , उपायस्वरू पनिर्वतकत्वम् , 'पितेव त्वत्प्रेयान् ' इत्युक्त पतिप्रसादजनकत्व च सिद्धम् । एपमाथितार्थ यापारास्तदनुगुणावतारादयश्च न कर्मकृता इत्याह- देवी मिति ।। भतुलीलायामैवरस्यात्तदनुगुणव्यापारोपपत्तिरिति भाव । 'भगर तम् इत्यादिपदत्रयेण द्विपर कार्णस्थभगवद्वासुदेवपदार्थानुरूप्य च शाप्यने । थिय देवीमिति समभिव्याहारेण, 'श्रिय देवीनुपाये श्रीर्मा देवी जुपताम् 'श्रीदेवी पयमस्तस्मादुत्थिता धृतपङ्कजा' इत्यादिश्रुतिस्मृतय सूय ते । श्रिय श्रीश्च भवेदम्या' इत्युक्त पतिसबन्धेन द्य तमामत्यादिवमपि दवाम त्यनेन गम्यते ॥ एसम् श्रीहाधमवतीर्णस्य तस्य इत्यायुक्तलारानुकम्पाहेतुकावताराया अरि सत्या 'पश्यता सर्वदेवाना यो पक्ष स्थल हरे ' 'मया विना ·१० गायत्रये नित्यानपायिनी निवद्या शुध्यति शाकदीनम् न्यादिभिगमन्तवमोविशेषादिव्यपदमाकपाप राधमीताना तनावस्याम नत्पुरम्पारण मगरदाश्रयण स्यादि यनाइ--- नित्यानपायिनीमिति । धीवमरमा नित्यश्री नन्गा नगन्माता विष्णो श्रीग्नपायिनी अन्येषु नारतारेषु विष्णोरेपानपायिनी' 'भग रद्वासुदेवस्य नित्यैवेशनायिनी, 'महारिभते मपूर्णपाहण्रय पुष प्रभो । मम ममभतम्य नियौपानपायिनी ॥' त्यादिभिग्नयोन कदाचिदपि लिप ( अप्रतारेप्यपि स्टाचिदिवशेषगोमादेरभिनयमात्र- मेय। दच श्रीमद्रामायणान्त चितमू 'गमस्य मध्यपाबें तु पद्मा श्री समवस्थिता । दक्षिणे विशालाक्षी पसायलधाग्रस देवीमित्य-नेन व्याख्येयरधश्रीशन्दा दर्शित । तन्मुखेन नित्य भगवत सुरतपसादनीयत्व व्ययितु नियानपायिनीमित्यन्तेन तत्रन्यमतुबश्वोक्तो इति । एव भवति ।। ननु भगमित्यादिभि स्खता निदांपत्यादौ निन्यसरन्धे च सि देऽपि, स्त्रीत्वापापियशात् पदाचित्पतिपाराय मुग्धम् , पतिप्रतिकूला भिप्रायत्वम् , अविमृश्यकारित्वम् , नृशसत्वम् , निग्रहचित्य च, 'गत दाना लेलत्व गत्स्थाना प्रतिकुलताम् । गरुडानिलयो औषयमनुगच्छ न्ति पोषित ॥' विद्यते स्त्रीषु चापल्य किं न कुर्वन्ति योपित । इया दिभि प्रसिद्ध यदि म्यात् तदा पथ नित्यमारण्यदारण्य म्यादित्य- आह~-निरवद्यामिति । सामान्यत स्त्रीत्वनिमन्धनदापाचन श्रमप्लेय कोपाधिविशेषनियत प्रापि चेति नास्यास्त प्रसङ्ग । उन च तभैर-- । अनवद्यालयमाझी नित्य तद्धर्मिणी' इति । श्रीगद्रामायणे च... 'इय तु भवतो भाया दोऔरतैर्विवाजता इति । कि च, 'आन्दास्य परो धर्मस्त्वत एव मया श्रुत दति स्मारयन्त्या नृपसत्वप्रम एवं नास्ति । निग्रहाचिव सगाया एवास्या अत्य-तापकारियपि न समय ·शरणागतिगद्यात्य पृथुगद्यम् । स्यात्, देवदेवदिव्यमहिपीम् असिलजगन्मातरम् (अस्मन्मातरम् ) तीति खवास्यमिद्धम्, 'असन्देमात्त रामस्य तपमश्चानुपालनात् । न स्वा मि दशग्रीव भस्म भस्माई तजसा ॥ इति । एतद्वितिभूसदेवना दिपु कमयशादीशदोपसभवऽपि नास्यास्तन्मूलभूत मरल्य । 'त्रया दपि परित्यत साल मुवननयम् । विनध्प्रायमभवत् त्वयदानी ममेधि तम् ॥ मत्यता ये स्यामल-- ' इत्यादिवृत्तमत्यागोऽप्युपमामात्रम् , तम प्रीतिकोपविरहेणावस्थानम् ॥ नन्येव भगवदभिमतत्यादिक दारण्यत्वापयिद सर्व तपल्यन्तरेऽपि विभो दिवो शरुण पृथिव्या इत्यादिभिस्त-माहात्म्यममिदे , तारतम्य नु दुरूहम् अत कथम् 'अदारण्यगरण्यामनन्यशाण' इत्युच्यते ? नत्राह- देवदेवदिव्यमहिषीमिति ॥ यथा मनुष्यादिभ्योऽधिकाना ब्रह्मादिदेवताना मनुष्यस्थानीयाना सर्वप्रकारसमधिक्तया भगवान् देव , तथा ब्रह्मादिदेवपत्नीभ्य ममधिकाना भगत्पत्रीनामप्यमो प्रधानतमत्यभिमा यणान दियशद । इय छुभयाधियानम्शेषित्यसाम्राज्येन मघमङ्गलप्रदायि स्वादिभिश्व प्रकृप्यत इति भगवच्छास्त्रे उत्तम् । नया ब्राह्म पुराणेऽपि- अनन्तनामधेया च शत्तिचरस्य नायिरा । हात । पल्यादिषु शत्तिम न्दस्तविहारादिकायोपयुक्त विशेषणत्वाभिप्राय । दिद प्राधान्यम्, 'ता भिषेका महिणी इति विशेषणात् महिपीश दना या विवक्षितम् , तदा दिव्यदाद , नविग्रहस्य भगवद्विग्रहस्येवाप्राकृत वादिर व्यनक्ति । - एच चिकीर्पितमापरिहाराय प्रत्यारल्यानानहाय न पतियालया तिमय उक्त । अथ तथाविधोलपस्पनिकरियापराधदर्शनजानिनसायसप- रिहाराय प्रजावात्सल्यातिशयमाह- असिलजगन्मातरामिति ।। जगच्छ दह नेतनयर । नमामि मवलोकाना जननीमां-धसभाम मासा मपलोयामाम् इत्यादिमिरम्याश्चतुवादी सर्वान् जन्नत्यति मात्र स्थात् लोकमातेति नाय पठ्यते । एयमुश्वहाबलत् निवर्ण मतम्' ·१२ गद्यत्रये अशरण्यशरण्याम् दत्यादिपूत मस्या मातृत्व भगवत पितृपेन समानविषयम् । न हि मदे करर्जमिदमस्या मातृत्वमित्यभिप्रायेण अखिलशब्द । तदिद विश्वमातृत्वम दति निरूपाधिस्मात्सल्य रिपूणामपि चत्मलस्य पत्युरनुरूपतमम् । तच्च हितचिन्तारहितेषु अहितचिन्तकेपपि च्याचिभिरत्या पदाचितलति, पुनरिदाना हितचि-नो-मुरसे मयीति भाव । दु सहनिरन्तरापराधे दामनिधी रापणेऽपि हि सोन्मादपुत्र इव जननीलेनैव जातवात्सल्या 'मित्रमापयिक कर्तुम् । 'विदित स हि धर्मज्ञ ' 'प्रसादयस्त व चैनम्' इत्यादिभि सर्वाधिक रहस्यमुपदिश्य तद्भमप्रशमने प्रयतते स्म । एवमखिलजगन्मातमित्यन्तै पदैश्विकीवितायातत्यपतेरतियितामोषध- मत्व सूचितम् , यथोत्त काश्यपीये- 'नारायणात्मिका देवीं श्रिय ना क्यमातरम् । मनमानो महाभाग परमो धर्म उच्यते ॥' इति । अय च तदा मकवव्यपदेगस्त-पत्नीत्वाभिप्रायेण । अत्र 'अम्मत्स्याभिन्' इतिगत् 'अस्मन्मातरम्' इत्यपि श्रीविष्णुचित्तादय पटन्ति , ज्याचक्षते २ यामु नमुनिवशजननेन पुनश्च विशेषेण 'अस्मन्मतर्गमति इति ॥ उत्तै स्वभाव सिद्धमपेक्षितानुगुणमाकारमाह--अशरण्यशरण्या मिति । येषा में क्षोपायनि पसिक माना सोशरण्योऽपि न भरेच्छरण , पामयसो भारण्या, यथोक्त बिजटया-- सितामपि याचव राक्षस्य. किंपिाया। राधाद्ध भय घोर राक्षसानामुपस्थितम् ।। 'प्रणिपात प्रसमा हि मैथिली जनकात्मजा। अल्मेषा परित्रानु रावत्यो महतो भयात् ।। इति । नरपरिषदि चैतदनुपदन्यायुसू नुराह--- 'अरमेपा परित्रानु राम याद्रासीगणम्। , 'तत सा हीमती बाला भजियहर्षिता । अरोच यदि तत्तथ्य भवेय कारण हि च ॥ इति । 'पापाना या शुभ ना या इत्यादीनि च प्रमअनन्त प्रति तदाक्यानि ! कुपिननरसिंहसमीपागतिभी- साध प्रगपविप्रपतयस्लामेय विश्वमावरमाभिव तत्पुरस्कारेण तमुयसेदार ।

·शरणागलिगवाख्य पृथुगद्यम् । अनन्यशरण शरणमह प्रपद्ये ।। । . ति पुराणप्रसिद्धम् । आहुश्च~ 'मातभैथिलि राक्षसीस्त्वयि तथाद्रीपरा- धास्थया रक्षन्त्या-- इत्यादि। भवत्ववमशरण्यदारण्यत्व तस्या , भवतस्तेन मिभायातमित्यत्र दे कप्रपत्तियोग्या स्वारथा दर्शयति- अनन्यशरण्य इति । अन्यत् शरण यस्य नास्ति सोऽनन्यशरण । शरणमुपाय 'उपाये गृहरभित्र शब्द शरणमित्ययम् । वर्तते साप्रत लेप उपायार्थैरवाचक ॥ इति स्थापनात् । एवमुत्तरनापि द्रष्टव्यम् । उत्तमपुरुपौत्र स्यान्वये सिद्धे अदम् ' इत्यपिरोक्त्या स्वस्य दुपरापायान्तराशक्ति सूच्यते । प्रपद्य इत्यत्र यद्यपि गत्यर्थेन धातुना बुद्ध्यर्थन सता अभ्यवसायमारमुप स्थाप्यते, तथापि प्रमाणानुमारात् गरणशब्दतात्रयाच प्रार्थनाधन्विनभर न्यास करोमीयुक्त माति । प्राध्यत चान तर पर विशेप । यात परस्परो पकारेण दक्षिणादानेन प्रशासनन चा भरन्यास , नासौ प्रपत्ति । नाद मुमुधोरेव भगवाडेदन तद-यप्रपदने तदैकान्त्य मिहन्यात् । मैग, यथा धर्मयोगादिक्मनन्योपासनार्थतयोपादीयत, तथान यमपदार्थतयोपा दीयमानमिद तद्दै कान्त्यमा स्थापयति । यथा स्वाधिकाराचितपरिवराचने ऽनन्यत्वाविरोध , तथेहापि । 'आतो विष्णारमाप्तश्च द्विधा परिषर रमृन । नित्यो यो न चानित्य कर्मवश्या मुमक्षति ॥' इनि चो कम् । एव पटक्तया वरणेऽरिन बिरोध , अन्यथा गुरुमजनतरपुररमा रादिकमपि रिरुभ्यत । अथ 'तदिनानार्थ स गुरुमवाभिगच्छत् 'भाचा यमुपासीत इत्यादिभिस्तादात् तत् सगृह्यते । इदपि पूर्वोत्तै सथैव, अविशेषात् । किं च, श्रिय प्रपत्तिम् 'सदा प्रभासाम् इति मन्त्रण अलक्ष्मीनाशनार्थमामनन्त, तथा 'रच सामानि यतू पि सा हि श्रीरमृता सतम्' इति । या मुमुक्षाणा मामहेतुर्विद्यैव रक्ष्मी , तदभा. - ध्यवस्थापनात् ·गयत्रये पारमाधिकभगवचरणारविन्दयुगलैकान्तिकात्यन्तिकपरभक्ति- नाशोऽनया क्रियत इति तदर्थ मरण्याभिप्रायमवादिनी तन्महिषीप्रपत्ति युत् चेति सिद्धम् । एव मेय माक्षात परपरया वा मालसाधिका । 'उदाराम् ' दात श्रीत पद ह्यनवच्छिन्नविषयम् । तच 'मर्वकामप्रदा रम्या ससारापनारिणीम् । विप्रासादिनी »मा भरण्यामनुचिन्तयत् ॥' इत्या दिस्वायभुवादिवचनरुपबृहितम् । पाचव्युश्च 'एश्वयंमभरगति परम पद वा इत्यारभ्य 'क्थय कोऽयमुदारभार । दात । व्यतिरेकमुखेन चैतत्स्थिरीमत चतु शाक्याम्- श्रेयो नारपिन्दोचनमन शान्ताप्रमादा हते ममृत्यभरवणवा बसु नृणा मभा यते कहिचित्' इति । किमनापातमित्याह- पारमार्थिकेति । पारमाथिक्श-दस्य चरणारविन्दविशपणचे अर्थगन्द प्रयोजनाची ! पारमाथिक परमार्थ पत्यथ । यदा, परमप्रया जनभूतानुभयग्राह्य परमभाग्यमित्यर्थ । एतेन परभक्त्यादिजननाह व व्य यते । निदोपगुण स्वामिचरणया मबकस्य भक्त्यतिशय स्यारित्याभमायण भगवच्चरणगन्द अरविन्दस्वरूपण चा स भानुशरणी गादम् 'यान नरणी भातु तस्य तामतला तात चरणौ मुप्रतिष्ठिनौ । मुजातमृदुरत्ताभिरडगुलीभिरस्कृती ॥ मयतेन मया मूनों गहीवा भिवन्दिती इत्यादिपिवान्योन्ययोगादपि गौभमान- विद्योतनाय युगलशम्द { पारमार्थिकदशब्दस्य परमक्यादिविशेषणत्वे अनु भवविशेषणवेऽपि परमप्रयोजनत्व भ्रमरतवराहित्य वा विवक्षितम् । ऐकान्तिकत्व प्रयाजनान्तरानन्ययेन तदेवनियतत्वम् , नत ण्य नित्यानु- वृनत्यमाय-नात्यम् अन्यावे हि त्मिदौ निवतेत । निरतिदायत्वमा त्यन्तिस्वमिात चाहु । अत्र परभत्ति उत्तरोत्तरसाक्षात्कारच्छात्मिका धी साच 'या प्रीति इत्यादिप्पिय विषययभारजा, न विसाधनत्यबुद्धि जा। परज्ञानम् उत्तरोत्तरसाक्षात्कार माक्षात्कृत निरनिरानुबुभूषा परमभक्त । अनुभवरित्वदाना'तम वेन माक्षात्कार एव । नित्याना 4 ·शरणागतिगद्यात्य पृथुगद्यम् । परजानपरमभक्तिकृतपरिपूर्णानवरतनित्यविशदतमानन्यप्रयोजनान- मुक्ताना व नित्यानुनकरूपानुभव पणभदेन परभक्तित्वाधाकार देश विकरप्यते। पूर्वपूर्वक्षणवृत्तरातरक्षणावच्छिन्नस्वरूपस्येप्टतमसमीभप्रेत्य कृत- स्वयपदेशा तन्य मुख्य व तु योगविशेषज-यानुभव ।। नन्विहोपाय मतपरभक्त्यादिभिमुत्तदशानुभयस्य कृतित्व मुख्यमेगास्तु, तगासन्युपरि लोकत्रयोदितमानस्य स्थानत्रयोदितपरमनेश्च प्रार्थनमुपपद्येत तदर्थ च यथाभाष्य मतिपन्नाङ्गप्रपत्निरिह प्रार्थिना स्यात् ? मैवम् 'प्रकृति स्थूलसूक्ष्मरूपा विसूज्य तदानीमेन म प्रमादलन्धमचरणारविन्दयुगलैकान्ति कात्यन्तिकपरभानपरजान इत्यादिवश्यमाणसरूपतया तदनुगुणमिद व्याख्यातुसुचितत्वात् । न न भगवत्प्रपत्ते स्वतन्त्रतया मोगसाधनत्व नास्तीति वाच्यम् , अतिम्मतिभगवच्छाम्नेषु तत्म्यातन्यदृष्ट । यो ब्रह्माणम् इत्यादिवे हि श्वेताश्वतरमन्वे हिरण्यगर्मादिकारणभूतपरमपुरुष शरणागतिर्मुमुक्षुणानुष्ठेयेति प्रतीयते । न च घनिदङ्ग पदर्शनात् गुरुलघु रिकल्पानुपपत्तेश्वार व्यवहितमाधनत्य कल्प्यम अधिकारिभेदन व्यवस्था- पनात् । तथा चोपरहित ब्राझे पुराण गरणा वा प्रपन्ना य प्यानयोगवि अजिता । तेऽपि मृत्युमतिक्रम्य यान्ति तदैष्णव पदम॥ इति । अहिर्बुध्येन च सुस्पष्टमुत्तम्--- 'यग्रेन कामकामन न माव्य साधनान्तरे । मुमुक्षुणा यत्तारुपेन योगन न च भक्ति ॥ प्राप्यते पाम धाम यता नारर्तत यति । तेन तनाप्य तत्तन्मासनेव महामुन ॥ परमा-मा न (नंद प्राप्यते पुरु पोसम । इति । प्रतिप्रयोगमाविलम्बितपल्पद एवमुदाइत - 'अह मरम्पपराधानामाल योऽपिचनोऽगति । मेवोपायभूतो में भवेति प्रार्थ नामनि ॥ शरणागतिरित्युना मा दयेऽस्मिन्प्रयुज्यताम् । तस्यानुसन्धा पाप्मान मर्ग नश्यन्ति तभणात् ।। इति अत्रापि त्वमयोपायभूतो में भय इत्यादिभिन्यामामाल मुच्यते । 'तपातु तपसा न्यासमतिरिच तप फलप्राप्तिपर्यन्त एबोदारत ·गद्यत्रये वधिकातिशयप्रियभगवदनुभवजनितावनवाधिकातिशयप्रीतिकारिता श्रुतम् ' इति चाह । न्यामशब्दस्य चात्र दशरणागतिषियत्व दर्शितम्--- 'निपापरपर्यायो न्याम पश्चादमयुत । सन्यासरत्याग इत्युक्त शरणा- गतिरित्यपि ॥' इति । 'न्यास इलाहुर्मनीषिणो ब्रह्माणम् इत्यत्र न्यास गब्दसामानाधिररण्य (पन्यपरम् । एर स्वतत्रमपत्तिसिदी 'भपत्या परममा वापि प्रपया या महामते । प्राप्योऽह नान्यथा प्राप्यो मम वैकलिप्मुभि ॥' इति विकल्पोऽपि व्यवस्थित विषय उपपद्यते । श्लोस्नयोदितजानादिक्मप्यत्र सयप्रयाजनतया प्राध्यत इति न विरोध । न च प्रपत्तिस्थातन्ये भाग्यतिरोध , तथा हि- 'सर्विधा मन माम् इत्या दना उपासनस्ये मादनस्यापि 'ताचदानिस्तथा वान्छा सारन्मो हस्तथासुखम् । यारन पाति शरण त्यामशेपापनाशनम् ॥ प्रपत्ते कचिद प्येर परापेक्षा न विद्यते । सा हि रात्र सपा सशमालपदा॥ इत्या दिभि सर्वाभिमतसाधनत्यावगते , सर्वपल्साधारणमपि तत्र चरमश्लोक- विधेय प्रकृतोपायपिराधिपापनिवर्तनरूपोदाहरणविशेष प्रदर्शयामास । इह तु सपान्तरसाधना-तररहितम विवरणप्रत्तत्वात् प्रातिनिरोधिनिरसनार्थत योदाहरति । तस्मान्नोपायमानत्यादिवमिहोच्यत इति सिद्धम् । परभक्त्या दिभि साध्यमनुभगादिक तदभावेऽपि मे प्रपत्तिमात्रेण भत्विति विव क्षामा प्रस्तुतविरोभाभावेऽपि, वक्ष्यमाणानुसारेण निवभान्तर दर्मितम् । आतोपच्छदन गय भाष्य तु पररगम् । इत्यादिनधियोऽप्येव प्रसीदयु ममाणत ।। पुनश्च मुक्तानुभव 'परिपूर्ण- इत्यादिभि पड्भिर्विशिनाथ । अत्र हि मुमणा भगवदभिमतविशेषेषु यथासभय मुक्ततारतम्येन परिमिताकार गोचरत्वम् , यद्योतम्फुरणवत्सान्तस्त्वम् , चत्वाल निरन्तरत्वेऽपि सार स्वतस्रोतोन्यायेन विच्छिन्नप्रयाहत्वम् , सामान्यत सर्वविषयत्वेऽपि परोक्ष रूपतम् , स्वयप्रियत्वेऽपि मधुग्भेषजनयेन मुनिरूपस्वप्रयोजनसाधनत्व ·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । 2 शेषावस्थोचिताशेष- , - - बुद्धया उपादेयत्वम् , अत एव सावधिक रसत्व च स्यात् , नि शेषनिवृत्त. प्रतिबन्धस्य नु न तथेति भाव । अन प्रीतिहेतुत्वाभिधानेऽपि तदर्थबुद्धया उपादेयत्वाभावादनन्यप्रयोजनावमाविरुद्धम् । तत्र हेतुरनवधिकातिमायप्रिय यम् । 'भगवदनुभन इत्यनेन मुक्ती पाषाणकल्पत्वपक्ष ,स्वात्ममानानुभ निर्गुणप्राप्त्यादिवादश्च व्युदस्यते , सर्वविशिष्टब्रह्मानुभये प्रधानानुभाव्य च व्यजितम् ।। अवानुभवजनितप्रीनिर्नाम 'निरतिशयानुक्लोऽय विषयो मयानु भूयते' इति स्वयमपि निरतिमयानुकुल्यवती कृतार्थताबुद्धि , 'कृतार्थोंs स्मीत्यमन्यत' इतिवत् , सा च सामन्यनुवृत्या प्रतिक्षणभाविनी प्रवाधि च्छेदरहिता चेत्येके । अन्ये तु-प्रीने स्वरूपतोऽनुवृत्तत्वेऽपि पूर्ववदनुभव. स्यैव प्रयोज्यधयोजकाकारविभागेन जन्यजनक्वाचोयुक्ति - इति । अस्या श्व प्रीतेरनवधिकातिशयत्व प्रीत्यन्तरापेक्षया निकृत्वविरहात्, ईश्वरस्य नित्यानामपि हि न मुत्तेभ्योऽतियता प्रीति , 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य 'भागमानसाम्यरिङ्गाच' इति समानभोगव्यवस्थापनात्, ईश्वरनित्यमुक्त भौगानामुपचापचयतारतम्यवादयोरपन्यायमूलत्वाच । बैंक्यस्य भगवदि डारितत्वेऽपि, 'हयिष्यामि' इति नत्प्रीत्युद्देशेन प्रवृत्तत्वेऽपि, 'प्रीति कारित-- इत्यादिना 'यथा वेगये वृत्तिम् इति न्यायान् प्रीते प्रेर करवातिशयेन स्वरसप्रवृत्ति नियोगनरपेक्ष्य च द्योत्यते । एव प्रात्या प्रह सत्यापि बैंक्यविशेषेषु स्वाम्यभिमतिविशेषास्वनुरोधनीया । ताटामेय न कर्यम् एतत्साम गायनास्ते 'जन्मन्प्रीडन् रममाण 'स यदि पितृलोरचामा भवति इत्यादिश्वप्युत्तम् । अशेषावस्थादेन परत्यूदा दय स्थानासनगायनादयो जगत्सृष्टयादयश्च भगवतोऽस्था , स्वस्य न मगरीरत्वाशरीरवानेसरीरत्वरूपा गृह्यन्ते । बैंक्यस्य तसदायोचित यथालेक यमागम र चामरग्रहणादिना गोरातया भोग्यायाच , - ·१८ गयत्रये शेषकरतिरूपनित्यकर्यप्राप्त्यपेक्षया मनिधाय कृतत्वात् । अोपपता आत्मन , आत्मीयस्य च परमेषभाव । गा, सर्वप्रकारशेपपत्ति । अनन्तगरुडादिप्रतिनियताधिकारकृत्येषु मुक्त भ्येलारिरहात्, इायमाणेप्यपि मर्वेषु 'एक्धा भपति तावन्ति चत्र पाणि भगवान् देवकीमुत । इति प्रकारेण शेगोषियोHथाभिमनरूप परिग्रहेण मुक्तस्य स्वाभिमतमवोपत्ति स्यादेव, तस्याम् एकान स्वप्रयो ननप्राशायव्युदास । अथ या, नित्याना मुनाना च भगात्मीनिय- गसु मर्वासु मेषवृत्तिषु परकृतासु म्पकृतामु च प्रीन्यविशेषो विवभित , नित्याभिवाछितपरस्परनीचमा 'याभिस्त्व स्तनवाहुर्णिमग्धि' इत्यादिन्यायाच । एकरूपा या रति एकरति , कालभेदेन मकोचाय भावात् । रतिरिहमीतिरिच्छा वा, तया हेतुभूतया केकय निरूप्यत इत्य- भिप्रायेण म्पसब्द । 'शेषतैकरति-- इत्येतत् श्रीवैकुण्ठगने 'परिन थैमनोरथ इत्यनेन विकृतम् । अत्रानुभवरति कर्यशन्देषु भानचिकीर्षा प्रयत्नक्रमा प्रकागित । यदा, शेषतरतिरेय कर्यप्रधान स्वरूपम्, तत्प रिवाहतया तु व्यापारान्नराणि भवन्तीत्यभिप्राय । प्राकृतप्रलयादिप्व यविच्छिन्नप्रवाहतया अप्रत्यकर्याह्यावृत्यर्थं नित्यत्वोत्ति , 'प्रलये न ध्ययन्ति च' इति हि गीतम् । स्वामिसमादेशापेभी तच्चोदितकारी किंकर , तस्य वृनि कैकर्यम् , तस्यान्यैर्दुधापत्वेनालभ्यलाभ वसूचनार्थ म् , इत पूर्व प्राप्तेरभावात् अप्राप्तप्रातिपक्षम्युदामनापेक्षाहत्वशाफ्नामें चाधिक प्रासिन्द । 'सपद्याविमोव' इत्यादिक हि नित्यगिडेवाका शु मुख्यम् , न तु माध्ये निराविकामे तत्पूर्वव्यापारे च । तत्र तु निवृत्तप्रतिबन्धोपाधिक्त्वम्चनार्थम् 'आवि स्युर्मम सहजकैयविधय' इत्यभियुनै हनम् । आत्माभिमानानुगुणपुरुषार्थव्यवस्थया । भगवतयारत- न्यादि प्रबुद्धस्य मुखायते । परेच्यायत्तभूम्नोऽपि स्वेच्छाया अविघातत । सर्व परवश दु ग्वामित्या नात्र बाधकम् || म्वत दोषत्वाकये न इनाम ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगधम् । पारमार्थिकी भगवश्चरणारविन्दशरणागतियथावस्थिता भाग्यकार . सुसावहे । कर्मजल्यानधात्वस्य लोके च व्यभिचारत. ॥ महानन्दमहिम्ना च प्रादुवावेक्षणादपि । मोहदुःखे तदा स्यातामिति मूदस्य जल्पितम् ।। मुगस्य मोहनत्व च तामसत्वाशुपाधिभि: 1 मुखाय च भवेत्यापि पूर्वदुः खावमर्शनम् ॥ एपमिह 'अपेक्षया' इत्यन्त व्याख्येये सोपवृहणचतुर्यभिप्रेतस्य प्रपञ्चनम् । भगवत एव शरणत्वे वक्तव्येऽपि, दिव्यविग्रहस्य शरण्यगुणा. दिव्यञ्जकत्यम् , चरणग्रहणस्य कृपोतम्भकत्वातिशयनानतिक्रमणहेतुत्व चा भिप्रेत्य नाणशब्द । अरविन्दशन्द उपायदशायामपि भोज्यत्व सूचति । अत्र भगवच्छन्दो निरपेक्षरक्षणापयिकाकारपोकल्यप्रदर्शकः । कृस्त्रविदपि प्रभपप्रकाशनाय 'पारमार्थिकी 'ययावस्थिता' मामान्यतो निर्दियानि , 'त्यमेर मे पर वृणीप य ल मनुष्याय हिततम मन्यमे । 'यक्ति मम देवेश तदानापय माधव इनिवत् । एलेन भगवत्प्रपत्तेमोक्षसाधनत्यमित्येतावमया नितिम् , मा यत्स्वरूपा, यत्म- कारति च न जाने, अतस्त्वयैव वत्सलतया मोक्षार्थभगवत्प्रपत्ते स्य रूपादिव यथाममाण शायित्वा अनुष्ठापनीयोऽहमिति विशेषनिष्कर्षह. तानामपि विज्ञापनप्रकार: शिक्षितो भवति । एव मामान्यत उक्तऽपि सर्वमा महिनैषिणी देवी स्वयमेव सर्व विधास्यतीति तात्पर्यम् । 'देवाना गुह्यम् इत्यागुतः गोपनीयतमत्वम् , तत एव तत्र तत्र तदनुगुणनिर्देश प्रपत्तिवरूपादेर्दुरवगाहत्व च सामान्यनिर्देदोन गोत्यते । ननु मर्वलोक मागमसिद्धाया प्रपत्ते. कय दुरवगाहलम् । इत्यम्-~-कनिन् भक्ति- प्रायोतिकरितप्रयोगादेस्यमिच्छन्ति । क्षणभेदात् भेदमित्रान्तोऽपि निस्वातन्त्र्येण मुनिसाधनस्य नानुमन्यन्ते । अन्ये तु स्वातन्याभ्युपग- मऽपि पिडिधा शरणागतिः' इति वचनानुरोधात् आमयादिवत् समय गाधकत्वमा.। नत्र पणा प्रत्येक साधनत्यमापरे । तब योष्ट ·२० गद्यत्रय रेबिलतिश्योपेश्या रतिपयपरिग्राहिण । नियतम् महेऽपि स्वरूपन्यास मात्रयम्, प्रार्थनाभरन्यासयोरन्यतरमात्रत्वम् , तमारेब यथेष्टमङ्गाङ्गित्वम्, विरल्प वा, केचिदाहु । इतरे च प्रपत्तेरयियज्ञानरूपवम्, अनिवारणा दिरूपत्वम, दचिणाशादिदेतुकभरन्यासाविशिष्टत्वम् , अनगन्तम् , इत्यम्, सर्वधर्मस्वरूपत्यागायल्यम् , भक्यिोगबत् आप्रयाणादनुपर्त गीयत्वम् , मारधार्य पुण्यपापनिवर्तनाशमयम , कि बहुना--- गृहागमना अलिप्रणामादिमानता न, प्रतिरादयन्ति । एवं विप्रतिपनियोग्यतया दुष्पर प्रपत्तेनिक , स तर्हि रथ स्यात् । उच्यते , तर तापत् भक्त्यैक्यादि पक्षानिक्षेपरमादिषु निराकामं । पाट्टियोचिापि 'न्यास पश्चाङ्गमयुत इति वचनबलात् अपाङ्गयोगोत्तिवत् अङ्गानिसमुच्चयन स्थापिता । अत एव 'पटङ्ग तमुपाय' इत्यादिवमपि सगछते | स्वरूपन्यासस्यात्रापे क्षितत्वेऽपि आत्मात्मीयभरन्यास । त्वयि निहितभराऽद्य सोऽह यत' 'तर भरोऽहममारिषि धार्मिक সিগমাধান सिद्धम् । यदप्युन भरतमुनिना-- 'अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे महाविश्वास पूर्वरम् । तदेकोपायतायाञा प्रपत्ति शरणागति ।' इति, पदापि चाहिर्बुज्येन-~-'पार्थनामति शरणागति ' इति , तथापि पूर्वोक्त प्रमाणा- नुसारात्, अनन्यसाध्यत्वतदेकोपाययोगितात्पांच प्रार्थनापूर्वकभरन्या सात्मकत्यसिद्धिरित्येषा दिक् । अतो दुरवगाहत्वगोवनाय 'पारमार्थिकी' इत्यादिसायानिर्देश उपपन्न इति ॥ एवमोहराभरत्यासात्मक्तया शरण्यस्योपयुक्ताकारविशिष्टपरतरपति पयतया च निरूप्यायामत्या प्रपत्ता स्वरूपता विषयतश्च तम कार्य परीत्यविरह पारमार्थिकत्वम्। प्रशाम्तोऽङ्गाश्च रज कार्यप्रसारान्यथाभावग- हित्य याप्रमाण पल्सङ्गकरीत्यादित्यागश्चात्र यथावस्थितत्यम् । राजसतम्मस- बुद्धिप्रकारच 'यया धर्ममधर्म अघय धमिति या' इतिश्लोकाभ्या गीत । एतेन अनाप्तागमसिद्धत्वम्, नित्यागमसिद्धत्वेऽपि पुरुषबुद्धया अन्यथाकाल्पतख च निरस्त मावि ।।

·शरणागातगद्याख्य पृथुगद्यम् । अविरतास्तु मे ॥ अस्तु ते , तयैव सर्व लपत्स्यते ।। एव तु व्याख्यात व्यासाय 'पारमार्थिीति, तम कार्यन्युदास । आनुकूल्यादिशरीरवती च सा । तद्धि तस्सा उपाया-तरेभ्यो व्यावृत्त स्वरू पम् । यथावस्थितेति, रज कार्यव्युदास । प्रपत्तव्यविषयसबन्धरूप प्रकार , तत्साहित्यमभिप्रेतम् । शरण परणानहें शरण्यत्वधाययथास्थिता स्यात् ' इति । अविरता आ मोक्षदानादविश्रा-तव्यापारेत्यर्थ । व्यापारश्च शरण्यप्रसादविशेष एव । 'सकृदेव हि शास्त्रार्थ ' 'मदेव प्रपन्नाय' 'मनु प्रपन्न सकृदेव नाथ इत्यादिवलादङ्गन स्वरूपतो वा अनुवृत्तिरिह न विवक्षिता । व्याख्येये 'प्रपय' इति वर्तमाननिर्देशस्त्वनुष्ठानकालाभि प्राय । व्यापारानुवृत्तिपथनात्त भाग्योदाहतभक्त्यङ्गप्रपत्तिव्यवच्छेद मा हि मध्ये साधनरूप माध्यान्तरमुत्पाद्य विरतव्यापारा भवति, तदेव तु मुक्ति साधयति । 'अलु इत्यामासनेन भगवटापत्ते वरूपतोऽपि स्वादु तमत्व सूच्यते । मे अपचनतमस्यान-यशरणस्य ।। - । एव विज्ञापिताया विष्णुपल्या प्रतिवचन नियमाति--- अस्तु ते इति ॥ रावणेऽपि 'तेन मैत्री भवतु ने इति यादिन्या गरणागतविषये कैमुत्यसिमिद वरप्रदानवाक्यमित्युयेध्य प्रोतम् । ते मयि न्यस्तभरस्य मया खातभरस्य च । उपायदानमतस्यास्तदिद यतिसमतम् । यथा तस्या पसीदन्त्या हारदान हनुमते । भगवत्प्रपत्ते पूर्वोक्त नित्यकार्यप्रा प्तिपर्यन्तफ्लाविनाभायमाह-तयैव सर्व सपत्स्यते इति ॥ एवकारेण अत्रापायान्तरव्ययधाननरपेक्ष्य द्योत्यते । यता, 'अस्तु ते इत्येतावर पर्यासे 'तयेत्र इत्यादिक विभीषणसहागतराभसन्यायेन यथामिमतानुब निधरणाभिप्रायम् । अथरा, लोग्नयोदितज्ञानित्यादिकम् अत्र पात्रच यायिष्यते, तत्सर्वमिह स शब्दार्थ , उत्तेन सह यस्ममाणमनुत नानुबन्धिरमणमभिमतत्वाधिगेपासकरप्य प्राच्यत । मपत्स्यते' इति ·गचत्रये अखिलहेयप्रत्यनीककल्याणकतान- -- भविष्यनिर्देश , प्रपत्यान्तरक्षणप्रभृतितत्तचितकालाभिप्राय । वदान्य वन्यजर चद वाक्यद्वयम् प्रियाग्दामनीलो हि यदान्य ॥ एष श्रीमच्छब्दाभिपतमथमुपयोगविशपपर्यन्तमुदाइत्य, प्राप्यत्यश परत्वोपयुक्तमयागारमग्राहक नारायणशब्द व्याचिरल्यासु तर तत्पुरुष युत्पत्तौ अयनशाब्दाथम् , बहुव्रीही अन्यपदार्थ दिव्यामस्वरूप तार- दाह- अखिलेति ॥ भत्र सबुद्धयन्तप्रयोगात् व्याख्येयऽपि तथात्वेन तस्छन्दाध्याहार इति कचित् । 'श्रीमन्नारायण स्वामिन् ' इत्यादी मन्त्रा न्तरे च तत् द्रष्टव्यम् । अन्य तु, प्रार्थनानुगुणतात्पर्यानुसारेण सबुद्धिरिह प्रयुज्यत इन्याहु । खिलहयप्रत्यनीवत्वम् अखिल हेयात्यन्ताभाववत्त्वम् , तेन कतिपयरहितभ्यो व्यवच्छद 1 कल्याणकतानात्व कल्याणाना मेवा माधारणाश्रय भूविस्तारत्वम् । नित्यादीनामपि न मर्वमङ्गलगुण वस्वम् । ' समस्तहेयरहित विवाग्ल्य परम पदम् 'रोजारलेश्वर्यमहाय बोधसुवीर्यशयादिगुणत्रगाश ' 'म च सर्वगुणोपेत इत्यादिम दामलिङ्गाधिकरणार्थ उपयोगातिदायात्प्रथममिहोत्त । 'नराजातानि तत्वानि ' इत्यायुक्तकारणत्वादिशङ्कितमचिद्गत चिद्गत च विकारापुरुण भादिक प्रणतोपेषादिपयन्तमवद्य न किनिदप्यस्यानि, न च कल्याण गुणवस्य अधिशमान कश्चिदित्यर्थ । पश्चात्तु जानबलादिगुणोतिरेत दिवग्णम् । म्बनिरूपा ज्ञानस्वादिकमण्यत्र कल्याणगुणशब्देन सामा न्यत सहीतम् । एव सगुणनिगुणवत्यो विषयभदेन अविराधान् कुदृष्टिप क्षश्च निरस्त । यद्वा, कल्याणकतान प्रदेशभदन कालभेदनाध्यकल्याणल- गहतमित्यर्थ । 'ज्ञानानन्दैकस्वरूप इति तु तद्विशदीकरणम् जागतया आनन्दतया न कारल्यन कल्याणत्यमुक्त भवति । जडात् भाग्यात् प्रति कलादामीनरूपज्ञानाम्या व व्यसलदाय ज्ञानानन्दयोरुभयोरयति । भानन्दकल्याण मन्दी स्वपापलया आल्य बृन । एवम् मान दादय ·गरणागतिगद्याग्व्य पृथुगद्यम् । म्वेतरममस्तवस्तुविलक्षणानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूप प्रधानस्य 'अक्षरधिया स्वरोध ' इत्यधिकरणद्वयोन स्वरूपनिरूपकव- र्गद्वय व्यनित भवति । अथ वा, हयप्रत्यनीकत्वम् आश्रिताना यथोपाय स्वेच्छया हेयनिवर्तकत्वम् , तथा मति लोके स्वसकल्पायत्तहेयमद्धावस्य न विरोष । न न विरुद्धघटनशक्तिकल्पना, स्वरूपमात्रण हेयनिवर्तकला भ्यानगीमागत् , अन्यथातिप्रमङ्गात् । कल्याणैक्तानन्यम् आश्रिताना. मभिमतेषु कल्याणेवै कारयम, अनिष्टनिनननमिप्रापण नेत्यर्थ । स्वस्य निर्दोषमङ्गलगुणाकरत्वमा यत्रार्थमिद्धम्, पल्मत उपपत्त इत्यधिक पार्थश्रदर्शित ॥ त्रिविधाना चेतनानामचेतनाना न पराधीनत्वादिसाम्याद भूत वम्वन्तर नास्तीत्यभिमायणाह~ स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणेति ॥ पतेन जानभोगसाम्येऽपि सर्वप्रकारसाम्यनिषेध सिद्ध । 'नित्य विभु सर्वगत मुमूक्ष्मम् 'विश्वमेवेद पुरुष इत्यादिप्रसिद्ध त्रिविधपरिच्छेदाहित्य प्राधान्यत प्रथगाह -- अनन्तेति ।। सर्वव्यापित्यात् देशपरिचोदराहित्यम्, मकाल्पर्तित्वात् कालपरिच्छेदाभार , मायापरपरया । मारित्वेन मावस्तुमामानाधिकरण्याहत्वादा वस्तुपरिलेदविरह येन केनापि प्राग- न्येन स्वम्मादुलष्ट रैश्विदन्तुभिग्धरीकृतत्वाभावादा । तद्विग्रहादीना न मन्तोऽपि केचिदतियाविभूतिगता एवेति नैरपि तस्यैवीरप । वित स्त्यादिभि प्रयनुलादिभिश्न परिच्छेदो देशपरिच्छदान्तर्गत पति तन्नि धेन माऽपि निषिद्ध । स्वन्तग्न्यवादा मरस्तुस्वरूपैश्यादा बस्नु- परिजेदाभाव इनि पभो नु माप्रमाणविरुदौ, अनन्नपद पर्यापनश्रुतिविध यापि दिव्यात्मम्बम्पापेभया सर्वेगामायन्य ममानम्, यगपिच रिसाहास्या गुणानियान गुमानमारकर तभारि वाम- सम्पनिपिल जगदाधारवेन नदनम्पलात्, तादाम्बम्पयनक्लान्, ·२४ गद्यत्रये म्वाभिमतानुरूपैकरूपाचिन्त्यदिव्या. मालम्बनयोगविषयत्वेन मुमुक्षूणा शुभाश्रयत्वाच्च प्राधान्य दर्शयितु गुणे भ्योऽपि प्रधं विग्रहमाह- स्वाभिमतानुरूपेति || निरवधिकानन्दरूपस्य सस्यायभिमतमनुरूप च दिव्यरूपम् । स्वरूपस्य नित्यनिरवधिकानुकूल (वमन्याभिमति न यायते, सर्वस्य सदा विशिष्टंकानुभवगोचरवन प्रमा. मिद्धत्वात् । सा चाभिरूपस्य आमरणाभिमतिवत् न स्वरूपानुकल्यया. धिका, एव भूषणादाय भिमतत्वाविरोध । अनिगावहरीरादिव्यावर्त रमाकृतत्वध्ययत्वप्रायित्वादिभिरपि विग्रहादरानुरूप्यम् । सर्वदा उत्तप्रका- र विशिष्टत्वमेकरूपत्वम् । नानारूपेष्यपि व्यूहविभावाच वनारेबमातशुभा भयत्वादिकम् 'ममम्ता दातयता , ' समस्तशनिरूपाणि “बिम्बा कृत्यान्मना निमे समागत्यारतिष्ठते अपि लैकिवी या सा भग- दारितात्मनाम् । मन्त्रमन्त्रेश्वान्यामात्सापि पाद्गुण्यविना इत्यादिति হর। মুহিবিসহ সপzিয়ানমা, অান্তি হত্যসঙ্গ। मायुद्धसत्वद्रव्यमरीत्यर्थ । देवतिर्यदमनुप्यादिविनिधारनारदशायामपि 'आदित्यवर्ग तमम परस्तात् ' इत्यादिप्रसिझर परमपदनिल यथिरहस्य सनिवेशेवरूया विवक्षितम् । चिन्त्यत्वेन चोदितस्याप्यचिन्त्यत्वाति इतरमजातीयतया नि तयितुमसक्यतामाह, तेन अनित्यत्वादिसाधागार यात्वानुमानाना धर्मिग्राहवमानसोऽभिप्रेत । दिव्यशन्दो व्याप्त मनिशादिभिश्च लमण्यपरो, अप्रातस्थानवतित्यापारतत्वपरौ या, 'प विशिम दिपि सस्थित च भूतसघसस्थानी देहोऽस्य परमात्मन ।' न तस्य प्राकृता मृतिमाममेदोस्थिमभवा इत्यादिभिस्तथोते । अद्भुतत्वम् 'तस्य ६ या एतस्य पुरुषस्य रूप यथा माहारजन पास सवांश्चर्यमय देयम्' 'तेनाश्चयारेणाहम् ' 'अपूर्वरूपसम्यानम् । लादिमिद्धनिरनियपैचित्र्यवयम् । नियमपि नित्यालिदा स्वमा ममिद्धि 'नित्य निसार्शविरम् इत्यादिमागम् । तेन गुमाश्यप . . , ·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । . , द्रुतनित्यनिरबद्यनिरतिशयोज्वल्यसौन्दर्यमौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्य- रविग्रहस्य कल्पितत्वकृतकत्यादिपक्षा प्रतिक्षिता । अवतारविग्रहाणामपि सन्यानामेव तत्रैव रिभागाविभागायुपदिष्टी, तेघा प्रत्येकमपि नित्येच्छाधीन ता केचिदाहु । निरवद्यल क्षेत्रज्ञशरीरवत् कममुल्त्वदु सावहत्वादेरभा- यात् । दिव्यात्मस्वरूपे प्रक्रान्तयोगपुरुषापश्योतमनालम्बनत्वम्यमापवद्य दिव्यनिग्रह नास्ति, तस्य यथाश्रुत यथादर्शन च सुखानुसधेयत्वात् । इह खन्धीश्वगपक्षया न मिचिदपि प्रतिकुलम् . मर्वस्य नदनुकूलतयैव प्रमाण सिद्धत्वात् । तस्य तु परमतिलसर्वाश्रयस्यापि स्वप्रतिकल्लेशरहिततया ममस्तहेयरहितत्वोत्ति । एव मुक्तनित्यापश्यापि न कस्यचियातिवल्यम् , तेषामीश्वरेण समानभोगत्वात् । अनेतनापेश्या तु प्रतिवरानुकूले कदाचिदपि न स्त । तस्य हेयमुपादेय च नास्ति । तस्य सा उद्यत्वोक्तिस्तु नंतनविशेषप्रतिकुलस्वभावयोगितया तदपेक्षा । क्षेत्रशानां तु म्यप्रतिकुलदु गत कारणसबन्धात्मापयत्यम् । ईश्वरबुद्धिविररूपस्य क्षेत्र अकर्मसाध्यनिग्रहस्यापि कर्मवश्यगोचरतया तद्दोपवमत्र, ईश्वरस्य त्वमी प्रशामनरूपतया गुण एव । ण्य स्थिते दिव्यविग्रहस्य निग्पद्यत्वोतिरीश्व रापेक्षया तदाश्रितापेक्षया च शरीरत्वादिशङ्कितपनिकलस्वभावराहित्यपरा । नितिदायत्वम् औज्ज्वल्यादिपु सर्वेष्यन्वीयत तच तदपेक्षयोत्कृषभावात् अनुत्तमत्ववत् । औज्ज्वल्यम् 'आदित्यवर्णम् दिवि मूर्यमहरस्य इत्यादिपृक्त भावरतमत्वम् । सौन्दयम् अवयवशाभा यन साक्षात्मन्म- इत्युच्यते । ' सर्वगन्ध इति श्रुतिरनुलगन्धविषया । मक नन्दनादि चात्र कृतकरमित्यभिप्रायण मौगन्यान्द । सौकुमार्य महाबल येऽपि 'पुष्पदाम इति नाम दुहान मार्दवम् यथोक्तम्- 'मुकुमारी महाबली इति । लावण्य समुदायशोमा ‘भूयिष्ठ तेन एवादिनलामि {दूकतम् । चक्षुरानन्दजनन लावण्यामिति कथ्यते ॥' इत्याहु ॥ यौवनमिद न घालतारस्था, किंतु नाहगो पिमहस्वभारः, तो भमन्मथ G+ ·गये 1 यौवनायनन्तगुणनिधिदिव्यरूप, स्वाभाविकानवधिकातिशयज्ञान- वनस्य निन्यत्वात् । अन्येषामपि हि यौवने कौमारानन्तरभावित्वमुपलक्ष णमानमेव, युवतयैव केपाचिदुत्पत्तिश्रवणात् । आदिगन्देन शुभाश्रयादि प्रकरणोक्तसर्वगुणसग्रहः । तत एवानन्त्यम् । निधिशब्द इहाश्रयपणे निरतिशयभोग्यत्वव्यञ्जकश्च ॥ एवमुपकारकतमत्वाभिप्रायेण गुणेभ्यः पूर्व विग्रह उक्तः । अधेश. विग्रहाभिव्यङ्गयप्रकटगुणभूयिष्ठतामाह-स्वाभाविकेति।। अत्र सर्वगुणकन्द- भूतैराश्रितगौचरव्यापारभेदसाधारण नादिभिः परत्वम् , আখিরাধী कान्तैः सौशील्यादिभिः सौलभ्य च व्यज्यते । स्वाभाविकगब्देन नित्यत्व मनन्याधीनत्व चात्र विक्षितम् । तान्या मुक्तनित्यज्ञानादिभ्यो व्यवच्छेदः। तद्वलादिभ्यो व्यवच्छेदस्तु अनवधिकातिशयत्वादपि । अनवधिकातिशय शब्द: पूर्ववत् । 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी शानबलक्रिया च' इत्यामात स्वाभाविकत्व परत्व च सर्वेषु गुणेषु योज्यमिति भानः । गकर्षणादिव्यूएत्रयामिभ्यक्तिक्रमेण ज्ञानादिगुणद्वन्द्वनिकोक्तिः । प्रत्येक च गुणद्वन्द्वेषु पौर्वापर्यहेतुर्भगयच्छास्त्रोक्त ; यथा---- 'बल वीर्य तथा तेज इत्येतत्तु गुणत्रयम् । श्रमाद्यवद्याभावाख्य भानादेरुपसर्जनम् ॥” इति । जानमिह सर्वसाक्षात्काररूपम् , 'यः सर्वजः सर्ववित् सर्पदशी स्वाधीनोऽ- नादिः सर्वेश्वरः महम्' इत्यादिभ्यः । उक्त च नाथमुनिभि :- वेत्ति युगपत्सर्व प्रत्यक्षेण सदा स्वतः । इति । बल नाम श्रमप्रसन रहिन सर्वधारणसामय॑म् 'एष सेतुर्विधरणः - 'यत्र विश्व भवत्येक लम्' 'तत्सवितुर्वरेण्यम्' 'ध्रुवमचलममृत विष्णुमग सर्वाधार धाम लोकत्रयमाविश्य बिमर्त्यव्यय ईश्वर । 'परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमे श्वरः' इत्यादिसिद्धम् । ऐश्वर्यम् 'एष सर्वेश्वरः' 'सर्वेश्वरेश्वरः कृष्णः । इत्यादिषुक्तम् अव्याहतेच्छ मर्षभियन्नृत्यम्, 'अज. सर्वेश्वरः । इति च तनामपाठः । वीर्य सर्वोपादानत्ये सर्वधारणे सर्वनियमनेऽपि विकाररहि । .

·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । बलैश्वर्यवीर्यशक्तितेज सौशील्यवात्सल्य- तत्वम् , यथोक्तम्--- 'विकारविरहो वीर्य प्रकृतित्वेऽपि में मदा इत्यादि । शक्ति स्वेतरसर्वनिवाहिका 'जगत्प्रकृतिभावो मे य सा गति रितीर्यते इत्यादिश्रुता सर्वोपादानस्वात्मिका । यद्वा, यत् अन्यैरवशक्यत्वादर्घाटतमिव भाति, तद्धटनसामध्यरूपा । तेज अस्वाधीनसहकार्यनपेक्षत्वम् , तदु. तम्- 'तेजस्त्वन्यानपंक्षता इति, सहकार्यनपेक्षा मे सर्वकार्यविधी तेज पाठगुण प्राहुस्तमिम तत्ववेदिन ॥ रेति च । 'न तत्र यो भाति न चन्द्र तार नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमनि । 'ज्योतीष्या दित्यवद्राजन् कुरुन्प्रच्छादयन् श्रिया इत्यादिनिदर्गिन पराभिभवनमा मध्य नेज केचि प्रचक्षते । लोके कश्चित् स्वापाद्यवस्थाया स्वविभूति न जानाति, जाननापि न यारयति, सात्या पापनामिन सर्वथा नियन्तु शकोति , शत्तोऽपि धारणनियमनाभ्या ग्लानो भवति, अग्लानोऽपि न तत्सत्तास्थितिहेतु म्यात् , तद्धेतुश्च पराधीनसहकारिसापेक्ष स्यात् , नैव मसाविति गुणनमोनितात्पर्यम् । अथ 'तयानन्तगुणस्यापि घडेव प्रथमे गुणा । यस्त्वयेव जगत् कुक्षा वन्यान्यन्तनिवेशिता ॥ 'प्रकृष्ट विज्ञानम् इत्याद्युपपाड्गुण्यवितति रूया आश्रितसग्रहणरक्षणयोर्विशेषत उपयुत्ता गुणा उच्यन्ते । तत्र सौशी ल्य शोभनशीलत्वम् तच अतिमहीयसोऽप्यतिहीनेषु गुहगोपालादिप्वपि साध्यसप्रशमनानन्यप्रयोजननीरन्ध्रसश्लेपस्वभावत्वम् यथोक्तम्- 'गुहेन सहितो राम 'अब वो बान्धवो जात इत्यादि । वात्सल्यम् शरणागन वत्सल ' इत्याद्यभिप्रेता स्वरक्षणीयतयाभिमतेषु दोपतिरस्कारिणीभीति । दोषाणा गुणत्वेन दर्शन मिति त्वतिवाद । श्रमाकाष्ठाभूतवात्मल्यकथनेन क्षमाप्युता भवति, 'अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभार । साधुरेख म मन्तव्य सम्यग्य्यवसितोहि स । 'अपि पापेवभिरता मद्रता पाण्डुनन्दन । मुच्यन्ने पातके सर्वे पद्मावमिवाम्भसा ॥' हनि नाह ।

·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । चातुर्यस्थैर्यधैर्यशौर्यपराक्रमसत्यकामसत्यसकल्पकृतित्वकृतज्ञता- धैर्यम् त्वम् , प्रभूत दत्त्वा यतमत्व च । अत एव गर्थिन सर्वान्स्वयमुदागनाह । चातुर्यम् 'रवायेषु जनयन्प्रत्यय तदा इत्यादिप्रसिद्धतिशङ्काशमन- दोपगोपनादिरूपमजडक्रियत्यम् येन विभीषणसुमुग्पादियु विरुद्धानप्यनु वलयति, शुभाश्रयस्वाकारप्रदर्शनाद्ययनापायविषयवैराग्यादिर च जन- यात । स्थैर्य शरणागतमग्रहे दोपप्रदर्शकैरन्तरङ्गैरप्यकम्पनीयत्वम् , तथा चाह--- 'मित्रमारेन मप्राप्त न त्यजेय स्थचन' इत्यादि । धैर्यम् 'अप्यह जीवित जह्याम् इत्यादपृक्तमत्यन्ताभिमतवियोगप्रमगडायभिन्न प्रतिगत्वम् । भीमा-याश्रिनप्रतिकारक्षणाय स्वप्रतिज्ञाभङ्गेऽप्येतादृशप्रतिज्ञासिद्धि अत एच 'यो पनत्प्रथिवी शीयेत् हिमवान् शकलीभवेत् । शुध्यत्तीयनिधि कृष्ण न म मोर बचे। भवत् ' इत्यादिभिरविरोध । व्यत्ययन वा स्थैर्यधै व्याख्यानव्य । अतर्कितोपनतेऽपि बलयति प्रतिपणे मावशद्धचित्तत्व वा यथा 'कपोटे जानक्या इत्यादि । जीवत्यपि महायल गरण सागरेऽ'यलचिते विभीषणमभिपिश्चता दर्शिताऽय गुण । शौर्यम अमहायस्यापि भीमे पररले म्बबल इस निर्मयप्रयशसामभ्यम् , यथा--- जनस्थानयुद्धमृल्बनिघणादिषु । पराक्रम प्रविष्टस्य परसैन्ये 'छिन्न भिन्न गरैर्दग्धम् इत्याद्युक्तो व्यापार अभियाता महता च इत्यायुक्तादिमी द्वौ गुणी आश्रितविरोधिभङ्गायौँ धेयादयस्त्रया वा ।। अयेप्रमाणायौं गुणायाह - सत्यकामसत्यसकल्पेति ॥ इह एतो भावप्रधानौ, कर्मधारयवृत्तौ वा । काम्यन्त इति कामा , स्वेन पाश्रितैश्च भोग्या विभूतय ते न सत्या नित्या इत्यर्थ । अमिथ्याभूनकामत्वम् अप्रतिहतच्छत्व च नैरर्धक्यपुननिभ्या नात्र विनितम् । सत्यमान्य म्वावतारापूर्वभौग्यान्तरसृष्टी जगधापारमाक्षपदानादिषु चामाघसकल्पत्व म तन नत्माल्पादभिमतलाम नि मगायत्व स्थात् ॥ उनगुणराधिकार कारक गुणदयमाह- कृतित्वकृतज्ञतेति ।।

·गधत्रये खप्तख्येयकल्याणगुणगणोपमहार्णव, - . । कृतमिह उपकारः, कृतज्ञादिशब्द तथा दृष्टः, तद्वत्व कृतित्वम् , उपकर्तृ त्वमित्यर्थः । यद्वा, 'अभिषिच्य च लङ्कायाम् ' इत्यायुक्तमाश्रितकार्यपूरणेन कृतकलत्वम् , कर्तव्यशेषरहितेषु कृतिशब्दप्रयोगात् । न मे पार्शस्ति कर्तव्यम्' इत्युक्त विहितानुष्ठाननैरपेक्ष्य धर्मप्रवर्तनार्यानुष्ठानत्व वा विवक्षि तम् , तेनापि परोपकारार्थमेव प्रवृत्तत्यमुक्त भवति ; श्रूयते च'न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् इति, तथाच, श्रुत्यन्तरम्-- ‘स न साधुना कर्मणा भूपान नो एवासाधुना कनीयान् इति । अथवा आदिवाणि त., कृत कर्तव्यत्वेनोपक्रान्नम् आश्रिताना यद्धितम् , तत्सर्वं पूर्वमेवानेन प्रयोजक- का प्रारब्धमित्यर्थः । सेन कृत परोपकार प्रत्यपि स्वस्यैव दोषित्व धा कृतित्वम् । कृतज्ञता परैः कृतस्यानुकल्पस्वस्य पश्चातानन्तापकारकरणेऽपि स्वय चामन्तप्रत्युपकारकरणेऽपि अकृतप्रत्युपकारयत् तदनुपन्धिपर्पन्तसर- क्षणाय तस्यैवानुदर्शनम् , स्थानम्- 'न सरत्यपकाराणा दातमध्यात्म चत्तया । वचिदुपकारेण कृतेनैकन नुस्यति ॥ इति. 'गोविन्दनि यदामन्द स्कृष्णा मा दूग्वासिनम् । ' त्वनिमुद्दिश्य ' इत्यादि च । एतेन सश्रिताना पश्चादोपसमयेऽपि हितैषिण शिक्षणमात्रप्रतत्य सिनि { अब था, अर्थिषु नियमान्तगनुसारेगा स्वकृत तादात्विवप्रत्याख्यानमकृत्यवानानीति कृतज्ञ'; यदू--- 'शिरला याचतस्तस्य वचन न कृत मया।' इति । इद च प्रामावमरे भरतस्ये गपेक्षापूरणाय स्यात् ।। आदिशन्दन आगस्यमनुमोदाः इत्यादिप्रसिद्धसर्वगुणसग्रहः । अप्ताम्ययान्द 'यथा रत्नानि जलधेरमाध्येयानि पुषय । तथा गुणा बन न्तरवायसरया महात्मनः ।। ' इत्यादिवचनस्मारक. । आश्रितविरोधिनिर मनार्थतया क्रोधादेगप यल्याणसन्देन मग्रहः । 'चतुर्मुवायुर्यदि कोटिया 'वर्षापुर्य गुणा ने शक्या' इत्यादिपानद्धापरिच्छे गुणानन्य तापत्र यप्रशमनत्व दुग्नगाहत्व न व्यनि गुणगणोपमहाणयेति ।। एक ·शरणागतिगद्याज्य पृथुगद्यम् । . वोचितविविधविचित्रानन्ताश्चर्यनित्यनिरवद्यनिरतिशयसुगन्धनिर • तिशयसुखम्पर्शनिरतिशयोज्ज्वल्यकिरीटमकुटचूडावतसमकरकुण्ड लपैवेयकहारकेयूरकटकश्रीवत्सकौस्तुभमुक्तादामोदरबन्धनपीताम्बर- काचीगुणनूपुराद्यपरिमितदिव्यभूषण, गुणस्यावान्तरानेकगुणगर्भव गणशब्देन व्यज्यते । गुणगणा ओघा जलप्रवाहा', तेषा महार्णव इवायमेकाश्रयभूत इति भावः ॥ अथ स्वरूपस्य विग्रहवत् गुणवच्च विप्रहस्य शोभातिगयहेतुभूतानि भूषणान्युच्यन्ते- स्वोचितेति ॥ उत्तस्वरूपरूपगुणवत स्वस्थानुरूपत्व स्वोचितत्वम्। किरीटत्वादिभेदस्य तत्तत्स्वरूपोपादानसिद्धत्वात् , आश्चर्यत्व- स्य पृश्गुक्तेश्च, अत्र विविधविचित्रशब्दो हेमरत्नमुक्तादिमयत्वेन तत्तदवा न्तरशिल्पविशेषश्च प्रत्येक वैषम्य अत । अनन्तशन्दश्वाश्चर्यविशेषक । असख्येयत्वविवक्षायामपरिमितान्द पृथुतरत्वपर । नित्यनिरवालाभ्या प्राकृतभूषणव्यावृत्ति , 'सम्यवाभरणैर्युतम्' इति हि नित्य रूप प्रति पाद्यते । सर्वदा निरवद्यत्येन वा कादाचित्वावधमकाव्युदास । सर्व गन्धस्यापि दिव्यरूपस्यामोदातिशयहेतुतया निरतिशयसुगन्धत्वम् । अन भिमतकाठिन्यायभावात् निरतिशयसुपरपत्वम् । सूर्यादितेजोभिभावु. कदित्यविग्रहतेजप्ता यनभिभूतत्वात् निरतिशयोज्ज्वन्यायम् । कणिका मकुटव्यावृत्या सर्वाधिपत्यसूचनार्थ किरीटशन्देन मकुरविशेषणम् धार फपुरुषभेदेन दि मकुटदैविध्य मिल्पशाम्बादिसिद्धम् । पदा, 'नाकु गडली नामकुटी' इति प्रयोगात् शिरोभूषणमात्रे मटशन्द अय बा, किरीटस्योपभागो मकुटशम्देनोच्यते। मकरसनिवेश कुष्टर मकरकुण्डरम् । अविमत्तलक्षणरूपस्यापि भीरत्मस्य भूपणममानतया भूएणत्योति, ताशयासस्थानयोगाय । भूपणदेवताप्याने तदभिव्यहि । मुत्तादामान एकावलत्रिभरादीनि । पीताम्यरत्य गणतयोनि गोमा. तिशयहेतुत्वमदात्यायभिप्राया, पथा- 'अतमीपुप्पमका पीतवासा , ·गद्यत्रये 'सहाय म्वानुरूपाचिन्त्यशक्तिमचरणदामिशागारामख्येयनित्यनिरवनि- रतिशयकल्याणदिव्यायुध, जनार्दन । व्यभ्राजत मभामध्य हमीचोवचिता मणि ॥ इति । आदिगन्दैन चे हतर धाडलायकादिममह । उत्तगुणोत्वपटेतुभूतद्रव्यलक्षण्यनाप नाय भषणायुधयादिव्यगद ॥ पवमाश्रितानामनुभवाधानि भूषणान्युक्त्वा तदनुभवतद्रक्षणयारूप युक्तानि दिव्यायुधा याह- स्वानुरूपति ।। पूर्वोक्तविमहादिविशिष्टापेक्षया वशद । तत्तदानुरूप यथोचित ग्राह्यम् सर्वेषामायुधाना मवायुधका र्यकरत्यत् अचिन्त्यनियाक्ति । कुठारकालादिकार्य सालशैलवसु घातलभेदनमान शरण नमुच्यत विभद च पुन सालान् कृत्य कि तस्य इत्यादिमि । यद्वा, नियमूरिसमाविष्टतया तदिन्छानुगुण- विचिसायमामयमिह विवक्षितम् उत्त चोत्तरश्रीरामायण--'राना नाविधानापि अनुगयतविग्रहम् । जन्यगच्छन्न काकुत्थ मर्ने पुरुपविमहा इति । चक्रम्य इतिराजत्वेऽपि शहस्य पूर्वोनि मर्वशक्तेर्भगवतो मोक्षप्र दानगक्तिस्वातया अभ्यर्हितत्याभिनाया यथोक्त परममहितायाम् - मृष्टि-पीज तथा पद्म नर स्थितिनिबन्धनम् । गदा महाबीज तु मास मुक्तिनिव धनम् इति। मन्यत्रापि । अत्र पाना कण्ठोति न्यात् । पञ्चायुधानि पञभूतगतिम्पाणीति भागवत प्रोनम् , अत्रभू- पणाभ्यायादपु महदादितत्वम्पाणीति तदुभय नात्पर्यभेदादाविरोधेन नेयम् । आदिशा-देन हर ममलादिममा । महाभुजविश्वरूपादिविग्रहे वायुधानामभख्ययत्यम् । 'अनकदिव्याभरण दिव्यानाद्यतायुधम्। इत्य दिभि मुव्यक्तम् । नि निरषयत्व पूर्ववत् । गुभलक्षणपोकल्यात् , आम रणकोगवपि निविश्य मामातिमायहेतु रात्, अनुकलतमम्बभावत्वात् , ममत्ययविहाकोरणतया मोक्षोपयोगि वाच निरतिपयकल्याणत्वम् ॥ अमेरिधभूषणायुधादिविनिरस्य निरुपाधिकभोग्यस्य भर्नु प्रधा• [[খা ·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । ३ स्वाभिमतनित्यनिरवद्यानुरूपस्वरूपरूपगुणविभवैश्वर्यशीलाद्यवधिका तिशयासख्येयकल्याणगुणगणश्रीवल्लभ , एवभूसभूमिनीलानायक , - . 'मत्कृते नभोक्तृत्वेनावस्थिता देवी प्रतिपादयन् प्रथम व्याख्येये प्राग्यप्रापकदश योनित्यान्वित-वेन निर्दिक्ष श्रियमादलिगयादुतप्रकारविशिघले प्रमाण दायद्योतनाय पूर्वव पुनराह- स्वाभिमतेति ।। श्रिया वल्लभ इति विग्रहे 'नित्यानुकूल सत इत्यादिप्रमिद्धम्वभागया श्रियाऽग्यसौ नित्यानरति शयभोग्य इति दर्शित स्यात् । श्री मल्लमा यस्यति विग्रहे तु, प्रियतमया तया निवेदित न प्रत्याख्यातीति फलति । ईदृश चाभिमतत्वम् 'न जीय भणमपि बिना तामसितेक्षणाम् ' 'न वह ता विना मीता जीय हि क्य ना 'कचिन्न तद्धेगसमानपूर्णम् 'बुगली यदि का स्थ काकमाने तु ''यदि राम ममद्रान्ताम् ' 'दुष्कर कृतवान् राम इत्या दिभिस्तात्पर्यवृत्त्या व्ययते ।। नित्यनियतप्राधान्यतारतम्यक्रमेण श्रिया महेकासनस्से देव्यौ तच्छा पासकाशतया दर्शयति- एवभूतेति ।। तदाहु 'देशियामनु नील या सह मही देव्य सहल तथा' इति । उपदिश्यमानधर्माधारादतिदिश्य- मानधर्माधारस्य स्वत प्राप्तवैषम्याविरोधेन साम्य व्यवस्थाप्यम् । पररूपेऽपि देवीषयसबन्ध प्रमाणसमत , यथोक्त बल्पाकरे-- 'देवो वैगुण्ठनाथस्तु अनन्तासनसस्थित । सेव्य श्रीभूमिनीलाभि प्रादुर्भावस्तु चाग्विले ॥ हालचक्रधरी नित्य जानुन्यस्तैकहस्तवान् | अभयप्रटहस्तश्च नीरजीमूतम. निभ । ध्यातव्यो नित्यलोकस्यो भुक्तिमुक्तिफलप्रद ।' इति । नित्यमन्यो नध्यान तु 'नागमोगे विन्यस्तवामभुगम् । इत्येतत् महितान्तरमूलम् । एतेन वर्णभुनादिविपत्तिपत्तिरपि निरस्ता । अचिन्त्यदात्तरीश्वरस स्वच्छद इत्त परसशितरूपेऽपि तत्तयतिपत्यर्थ तत्तत्सहितोत्ता विशेषा नान्योन्य पाधमर्हन्ति । यथा नरसिंहरूपे सप्तसप्ततिभेदा यथा च 'कृष्णम्पाण्या. न्तानि' इत्युच्यते, एव परव्यूहादिपाय यभापदेश मवस भव्यत्यम् ।

·शरणागतिगयाख्य पृथुगद्यम् । परमयोगिवाडानसापरिच्छेद्यस्वरूपस्वभावस्वाभिमतविविधविचि त्रानन्तभोग्यभोगोपकरणभोगस्थानसमृद्धानन्ताश्चर्यानन्तमहाविभ. अनुग्रहाविमलाया , तथा कान्तिवारुणीसूत्रवतीरदासुकीर्तिप्रभृतय शेषा दिपन्य ता अपि हि तेषा यथार्ह सान्त पुरस्वामिसेवार्या । एवम् 'गुणैदास्यमुपागतम् इति न्यायेन स्वामिविग्रहगुणैरपि कैकये प्रेरितत्वम- भिप्रेत्याह-- परिचरितचरणयुगलेति ॥ एव नित्यविग्रहादियुत्तस्य नित्यसू रिसेव्यस्य मुक्तगम्य निवासस्थान माह परमेति ॥ 'परमयोगिवाड्मनसापरिच्छेद्यम्वरूपस्वभाव इति स बुद्धयन्त केचिद्याचक्षते , तदा पूर्वोत्ताना सर्वेषा परत्वसौलभ्योपयोगित्वज्ञा पनाय तदुभय स्वरूपस्वभावशन्दाभ्या विवक्षितम् , स्वरूपनिरूपक निरूपि- तस्वरूपविशेषक चेति धर्मवर्गद्वय वा । एव सति पूर्वोत्तमेव मुखान्तरेणा वसरे निगमित स्यात् , इतो नरमनुतपरमव्योमप्रककथनम् । तथा च तद्विशेषणतयैव समम्यन्तत्वेन श्रीवैकुण्ठगोऽप्येतत्पठितम् । परमयोगिन साक्षात्कृतपरब्रह्मस्वरूश श्वेतद्वीपवासिन , 'ये तु मुत्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम । तेषा लक्षणमेतद्धि यतदीपवामिनाम् ॥ इति हि स्मयते । परमब्योर स्वरूप गुदसत्वमयम् । तमस परस्यापि परम योमस्वरूपस्या परिच्छेदत्वमूर्खादिभागेन व्यवस्थाप्यम् । तत्स्वभावो भोग्यतमत्वादिरूप । विविधशब्दो भोग्यप्रभतिषु विष्वप्यन्वेतव्य । भोग्यम् अप्राकृत स्वाश्रय शन्दादि । तदुपस्थापक्तया स्वीकृतानि भोगीपकरणानि । भौगस्थानानि क्रीडापवंतादीनि । स्वरूपगुणसस्थानादिवनि यातिशयेन नियमपूर्ववदनुभा. न्यतया अनन्ताभयंत्वम् । प्रत्येक महद्भिरसभ्यातैश्च रत्नभूपणभद्रामनादि भियोगादनन्तमहाविभवत्वम् , पर्यहविद्यादेषु हि विचिवनदीहदसमादिति- शिष्ट मुक्त गम्य स्थानमुपदिश्यते- 'सहस्रस्थणे विमिते दृद उने यत्र देवानामधिदव आस्ते-' इति च तत्वकारा भधीयते । पूर्वोक्तारिन्छ- चले हेतुरनन्तपरिमाणत्वम् । आनन्यसावधस्थानान्तरस्पर उदामिह नि - ·गद्यत्रये वानन्तपरिमाणनित्यनिरवद्यनिरतिशयवैकुण्ठनाथ, . स्यनिखात्योक्तिः । अत्र पञ्चोपनिषत्प्रतिमाना भूताना तासघातरूपाणा च पाचित् भगतन्नित्यष्टत्येन निसत्यमविरुद्धम् । त्रिगुणचवार्मिणा मगर स्वरूपतिरोधानादिहेतु लाभावात् निरवद्यत्यम् । निरतिदायत्व स्थानगुण, मः सर्वस्थानातिशायित्वम् । ययोक्त महाभारते - 'रम्याणि कामचाराणि विमानानि मभास्तथा इत्युपक्रम्य, 'एते वै निरयारतात स्थानस्य परमा. रमन,' दात, 'आत्मा संचलना प्राप्ती यत्र गत्या न शोचति । ईदृश परम स्थान निरयास्ते च तादृशाः ॥' इति च । 'दुठि गतिप्रतिपाते' इति धातुः गतिः अवगनिः । जानप्रनिघातकर्मप्रसङ्गरहिता नित्यसूरयो वि कुण्ठा , तैः मयन्नादल वैकुण्ठान्दोऽपाकृतस्थानपरः ; ' निशानसारथिर्य स्तु मनःप्रमत्वान्नरः । सोऽध्वना पारमानाति तद्विणो परम पदम् ।।' इत्यादिभिससिद्धिः । अत्र हि व्यतिरेकविभत्तिस्वारस्यात् 'परमे व्योम न्' इत्यादिभिकाऱ्यांच परमपदशब्दो न परमात्मस्वरूपपरः । 'नास्य पृथगारुह्य गच्छेदासलोकताम् ।' 'दिव्य स्थानमजर चाप्रमेयम् 'एका न्तिनः' इत्यारभ्य तेषा त-परम स्थान य पश्यन्ति सूरय.' इत्यादिभिः स्थानविशेषस्य स्पष्टोक्तेः । न चैनपामण्डान्ततिभागवलोकविषयत्वम् , त. दन्नतिना संपामुत्पत्तिनाशश्रयणात् , एतस्य च नित्यत्वाक्षरत्याजरत्वोतं., 'अण्ड गिया तथोद्गता इत्यादिभिरण्टरहितत्वगूचनाच । तथापि विगु- णान्तर्भायोऽस्त्यिति चेत् , तन्त्र ; तमस्तत्वादयांचा सुबालोपनिषदि प्रलयम तिपादनात् , मुत्तगतौ शीर्षकपालप्रभृति तगःपर्यन्त तत्वभेदेन गन्तव्यदे- शाभिधानात् , 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् 'तमस, परमो धाता शनिक्रगदावर, ' इत्यादेश । नाथ ईश्वरः । 'नानाधृ यामओपता श्वयांशी.पु इति नाथतेरै श्वयार्थत्ववचनात् तस्मिन् दिव्यदेशे भगवत देवय सेनाध्यपहानुभमक्यामिति मायः ॥ एव नित्यविभूतियोग उच.; अब तत्प्रतिदिलीलाविभूतियोग . - ·शरणागलिगद्याख्य पृथुगद्यम् । स्वसंकल्पानुविधायिस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिस्वशेषतकस्वभावप्रकृतिपुरुष- कालात्मकविविधविचित्रानन्तभोग्यभोक्तृवर्गभौगोपकरणभोगस्था. . - वदन् ‘कारण तु ध्येय ' 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्वम् ', इत्यादिप्रसिद्धस्य मुमुक्षुममाश्रयणीयस्य 'यनो वा इमानि भूतानि जायन्ते 'जन्मायस्य यत , इत्यायुक्त लक्षणमप्याह- स्वसंकल्पेति ।। बद्धानामीश्वरामिमता परिज्ञानेन प्राया. प्रवृत्तिरिति भापयितुम् अचित्समभिव्याहारेण सर्वचि दचित्साधारण सकल्पानुविधायित्वमुक्तम्, प्रकृत्यादीना स्वरूपस्थित्यो रीश्वरनित्येच्छावशेन नित्यसिद्धलमिहाभिप्रेतम् , प्रवृत्तिषु तु सम्ल्पजन्य त्यम् , प्रकृते स्वरूप भैगुण्येन निरूप्यम् , समारिपुरुषस्य तु सचित- शानत्वेन , कालस्य तु कलामहूर्तादिमयत्वेन , त्रयाणा स्थिति पूर्ववत् । प्रवृत्ति व्यापार । अत्र प्रकृतिग्रहण प्राकृतानामप्युपलक्षणम् । तेन नारा यणशब्देन 'नराजातानि तस्यानि इत्यातनिरुक्ति सूच्यते । प्रकृत्या (मकजगदुक्त्या वा कार्यतत्त्वसग्रह । लीलाविभूनेरदोषत्वान्यशेषत्वभ्रमसभ वस्थानत्वात् तदपनोदनाय अत्र स्वशेषतकस्वभावत्वमुनम् । शेषत्वस्य शरीरलक्षणसिद्धथै यावत्सत्ताकत्वामह विवक्षितम् , तथा निरुपाधिका न्यशेषरहित्य २ । अत्र शरीरस्वभावप्वाधेयत्वादिषु सरल्पानुविधायित्यो क्त्या नियाम्यत्व शाब्दम् { आधेयत्वमायभिप्रेतम् । प्रकृत्यात्मरत्व भोग्य भोगौपकरणादौ । समष्टि यष्टिपुरुषविभागरूपतया पुरुषात्मकत्व भक्तिमगें । अत्र भोक्तृत्व कोपाधिकम् । परमपदे तु निरुपाधिभौस्तुणा सतामप्य नुक्तिस्तत्रत्यान। स्वाधीनस्वार्थभोक्तृत्वनमराहित्याभिप्रायेण । क्षणल्यादिषु कालावच्छेदे कालात्मकत्यम् । तेपा जगच्छन्देन ग्रहणम् अभूत् अस्ति भविष्यतीत्यादिरूपेण जगदिशेषणत्वप्रतीत्यनुसारात् । व्यासस्यापि कारस्य लीलाविभूतिमात्रे पटनम् ‘कार स पचत तर न कालस्ता 'फलामुहूर्नादिमयध कारो न यदिभूने परिणामहेनु' इति निन्यचि. भूतेरकारकाल्यत्वज्ञापनार्थम् । तर तत्तदनित्यसदावऽपिगलाविभूतिवत् वै ·३८ गद्यत्रय नरूपनिसिलजगदुदयविभवलयलील, सत्यकाम, सत्यसकल्प, पर- कालनियमो नास्तीति विशष । भोग्यप्रभृति सर्व प्रेत्यय विविधम् । तत्त दवान्तरविशेषविवक्षया विचित्रत्वोक्ति । आश्चयतया या , 'जगदतन्म हाश्चय रूप तस्य महात्मन इति ह्युच्यत । एकैकवर्गव्यतीनामसाव्यात. स्वादन-तत्वम् । भाग्यभोगोपकरणादीनि पूर्ववत् । प्राकृत यादिरिह पिगे प । भोगश्चात सुखदु यानुभवा मरु । मदादीन्यनन्तब्रह्माण्डादीनि च सगृह्णता निखिलश-देन कतिपयजगत्कारण चरिञ्चादिव्यावृत्ति 1 निखिलज गदुदयादेरेकै कस्यैव ब्रह्मलक्षणात्य सभवत्याप व्याटिसृष्टयाटिनीत्या सभर ती भिन्नकर्तृकत्वशङ्का निरसितुमिव नितयोक्ति । जगनिष्ठानामुदविभवल्याना परमपुरुपलीलात्वात्ति सर्वाशरीरतया तत्तद्विशिष्टरूपेण तत्तदवस्या भवती- त्युपादानत्वसूचनार्थी । परिपूर्णतया प्रयोजन नरपेक्षस्य कथ जगद्यापार इति शङ्कानिरसनाय लीलाशन्द । 'क्रीडतो बालकस्यैव' 'क्रीडाहरेरिद सर्वम् । 'हरे विहरसि क्रीडावन्दुकरिव जतुभि । लात्वत्तु तीला. वैवल्यम् ' इत्यादिभिस्तसिद्धि । लीलारूपप्रयोजनउताऽप्यवाससमस्तक मत्व सदत्राविहतेच्छत्वम् ।। एव नारायणश-दोक्त गरण्य व यथानिमत्ति सबाधितम् , अध 'सत्याम' इत्याद पूर्वापरपुनरुतिपरिहाराय प्रागुत्तधेवार्थेषु इद ममा ख्याष्टक प्रमाणीमियत इति केचिद्याचख्यु । तन चतुर्णा समाख्यात्व व्यत्तम् । मन्यकामादिशन्दाना कचि समाख्यात्व फल्यम् । परब्रह्मभूते त्यत्र न ब्राशन्दमात्र ममारल्या, अन्यथापि नामत्यल्पने गौरव स्यात् । -देन विशेगण चौपचारिकप्रयोगव्यवच्छेदार्थम । मायशमसत्य मक्त्परादौ पून पिरोपणमात्रपरतयोत्तो, इह न तत्प्रमाणतया यथाश्रुति तनहिनिविषयतयत्ति विगत । लीलपदसचित जगजिमिनत्यमपि गत्य स्वल्पत्वेन स्थापितम् , जगदुदयादिलीलायोसितमुपादानन्य नु 'पर बघत इत्यनेनाभिप्रेतम् , ' मव पात्यद बहा तबगान ' इत्यायागा अत्र - ·शरणागतिगचाय पृथुग्धम् । ब्रह्मभूत, पुरुषोत्तम, महाविभूते, माह- रान् । एवमभेदश्रुतिबलादुपादानन्वाभिमतस्य ब्रह्मण स्वरूपपरिणामपक्षण चिचिद्गतसर्वदोषान्वय शक्यतेति तत्परिहाराय स्वयमेव गीत श्रुत्यर्थ- माह---पुरुषोत्तमेति ॥ अत्र पञ्चम्यादिविभत्तित्रयेऽपि समासो द्रष्टव्य । नन्वेर भेदाभेदश्रुत्योर्विरोधादन्यतरबाध स्यादित्यत्र घटकश्रुतिशि- - महाविभूते इति । विभूनिग दोन नियन्तव्यपर । 'यद ण्डम्' इति श्लोकार्थ इहानुमधेय । गरीरतया विभूतित्वादत्र स्वरूपों देऽपि सामानाधिकरण्य मुख्यमिति भाव । एवं सर्वावलक्षणस्य सर्वनि- यन्तुर्जगद्व्यापारलीलाया स्ववल्लभासामरस्यमभिप्रेत्याह- श्रीमन्निति ।। "विभूति प्रति शेषित्य द्विमित्यभिप्रयन्नाह- श्रीममिति इति व्यासा यो । विभूतिनामाधेयत्वादिनियमै शरीरत्व व्ययितुमाह - नाराय- णेति ॥ नित्यविभूतियोग शुद्धसएयुपादानव च प्रभूतोपकारवत्त्वशापनाय विशेषत सूचयति- वैकुण्ठनाथेति ।। इद सम्बुद्धिद्वय वा, तदा तु तत्वादिसाक्षात्कारप्रतिपातुकरहितदेगादिसबन्धी वैकुण्ठ । अपेक्षितसि द्धय सरपि याचनीयस्तयदानादावीश्वरश्च नाथ ॥ एतत् 'मायकाम इत्यादिपदान प्राप्यावारनिष्कर्षार्थमिति पक्ष- मपि प्रगुणीकुर्म -- 'सोऽश्नुते सर्वान्यामान्मा ब्रह्मणा विपश्चिता' इति कामादोदिताना ब्रह्मगुणानामपि प्रायत्तानि भिप्रेत्याह- सत्या मेति ॥ प्राप्यानुपविष्टनित्यविनाविभूतिद्वययोगेऽपि केचित्सत्यकामशब्द प्रमाणयन्ति । यता, मुमुभूणा भोत्तव्यसभोंगस्य चौपारणतया मता नित्या पदार्था अस्य सन्तीनि भाव । प्राप्तिदशाया विभूतिदयेऽप्यपूर्वा- नन्तभोग्ययनल्यमाह - सत्यसकल्पेति ।। प्रकृत्रभोग्यतयापि निरतिस यवृहत्वमाह- परब्रह्मेति ॥ 'ब्रह्म वेद प्रीय मति' इत्य दिभिरमे दापतिका परिहरन् रखमुक्तविल रणतया इंश्योद्देश्यत्वसमरमाह- पुरुषोत्तमेति ॥ यस्थानापकरणादिमहत्यमाह - महाविभूते इति ।

·गद्यलये तञ्च श्रीमन, नारायण, वैकुण्ठनाथ, मपनीकस्य योद्देश्यत्व सूचयति-- श्रीमन्निति ।। सबन्धगुणविभूति. व्यापार मरपि भोग्यत्त्वातियय प्रकाशयितुमाह-- नारायणेति ।। मरिसेयपिग्रहविशिष्टस्य देवयानपथिकविश्रमम्यानत्वमभिमधायाह-- वैकु ण्ठनाथेति ॥ अन तृतीयमपि पक्ष म प्रकृतस्य भरण्यस्य स्वीकृतमर्वभरनि बणाम मस्यामादिभिरणाम परेप बोध्यते सत्यकाम काम इह प्रप नेभ्यो निरतिगयानन्दप्रदानेच्छा, तस्या सामर्थ्याविनाभावात्सत्यत्वम् , अमोघवम् । सत्यमाल्पोऽत्र प्रतिवन्धनिरर्तनविषय । 'सर्वपापेभ्यो मोम- यिष्यामि इति हि त्वमेवात्येति भार । परब्रह्मभूत निरतिदायबृहत्यवि शिष्टस्त्व स्वाश्रितानांप जानतो भोगतश्च परमसाम्यपर्यन्त ब्रहयितासि । पु. रुषोत्तम 'यो मामेयम् इत्यादिना तत्त्वविदा कृतकृत्यत्वोक्त्या त्वनिर्वाह्य- सर्वभरत्व त्वयैव सूचितम् । यद्वा पणु दाने ' पुरु सनातीति पुरुष , प्रदेभ्य सर्वेभ्य उत्तमत्वात् पुरुषोत्तम । महाविभूते विभूतिरिह विभवन- म्, प्रभवनम् , नियमनमित्यर्थ । तस्य महत्त्वमपरिच्छिनत्यम् , मश्रिता न्ससारकारागृहान्निर्गमय्य तदर्थतया सर्व नियच्छसीति भाव , 'अनन्तो देशकालादिपरिच्छेदविवर्जित । महाविभूतिरित्युत्तो व्याति सा महती य त ॥' इत्यत्रापि नियन्तृत्वेन व्याप्तिर्विवक्षित । श्रीमन् श्रिया नित्यमयु तस्त्व त्वदभिमतमाश्रितकृत्य निर्वहसि । नारायण संश्न्धमनुसधाय दाय. विभागन्यायेन स्वामितया स्वार्थ स्वय स्वात्मान प्रापयितासीति भावः । वैकुण्ठनाथ ॥ दिव्यपर्यत्रमुग्पासिकाया निजपादमूल्सेवा दातुमयस्थितोऽ सि । इति विष्वपि पशेषु मुग्यभेदै पुननिपरिहार सिद्धः ॥ अथ शरण्यस्य समर्पितमर्वभरस्वीकरणानुगुणा सस्य चाधिकारी पायनिष्पादका उत्ताश्चानुक्ताश्चाकारा अष्टादशाभि पदैनिष्कृयानुसधीयन्ते, तत्र स्वापराधस्पनिकर्षवहेयसबन्धस्वरक्षणविसादादिदोषपरिहारोपयुक्ताना ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगवम् । . अपारकारुण्यसौशील्यवात्सल्यौदायैश्वर्यसौन्दर्यमहोदधे, गुणविशेषाणा प्रकर्षः प्रथममुच्यते-- अपारेति ॥ कारुण्यस्यापारत्वम् अवश्यदण्डनीयेष्वरमादृशेष्वपि प्रवृत्तेः; यथा-- 'बधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत्' इति, स्वेनाप्युक्तम्- 'मच्छरैस्त्व रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि' इति, 'गच्छानुजानामि रणार्दितस्त्वम्' इत्यादि च । न्यूनाधिकल्प दर्शनजनितावशासाश्वसपरिहारार्थमिह साशील्योक्तिः । तस्यापारत्व विशेष- शेषु विरिञ्चादिषु विष्ण्वाद्यवतारैः, अनभिज्ञेषु च मत्स्यकूर्मादिषु तत्तत्स्व. रुपैरवतारैः, निर्विशेषनीरन्ध्रसश्लेषात् । वात्सल्यस्य अपारस्व 'रिपूणामपि वत्सलः' इत्युक्तम् । औदार्यस्यापारत्यम् अर्थिषूदारत्ववचनहेतुभूतमर्थित. प्रदाने स्वप्रयोजनाभिसधिमत्त्वम् , सश्रितेभ्यः सविभूतिक स्वात्मान दवा तदनुबन्धिषु पशुमनुष्यपक्ष्यादिष्वपि अविश्रान्तत्व वा, भूयते हि- 'नारया- वरपुरुषाः क्षीयन्ते' इति, नास्यानाविस्कुले भवति । इति च । ऐश्वर्यस्य कथनमिहानादिकाल स्वरक्षणविपरीतवृत्तान केनचिधाजेन स्वय मेव नियम्याभिमुखीकरोतीति शापयितुम् । तस्य अपारत्वम् 'ससार- न्यूनताभीतास्त्रिदशाः परिपन्थिनः' इति न्यायेन ब्रह्मादिषु देवेषु सुग्रीवा दिषु सुहृत्सु वा विरुधानेषु तानपि शरणागतानुगुणीकर्तुं समर्थत्वम् । सौन्दर्यस्य अपारस्य विरुद्धप्रकृतीना शूर्पणखादीना सत्त्वस्थानामृषीणामप्य- विशेषेण दृष्टिचित्तापदारितया तुषाजनकत्यम्, असद्वासनादिशामकत्व च; यथोक्त श्रीपौषको अवतारप्रकरणे- 'सन्दर्शनादकस्माञ्च पुसा समूढचेतसाम् । कुवासना कुबुद्धिश्च कुतर्कनिचयश्च यः । कुहेतुश्च कुभा- वश्व नास्तिकत्व लय व्रजेत् । इति । अतिसुन्दरनित्यविप्रहेण भगवत. परत्वानुसंधान तत्सानिध्यकारणमिति च तत्रोक्तम्- 'नियसिद्धे तदा- कारे तत्परत्वे च पुष्कर । यस्यास्ति सत्ता हृदये तस्यासौ सनिधि ब्रजेत् ।' इति । तत्सूचनार्थमैश्वर्यसौन्दर्ययोरिहान्यवहितपठनम् ॥ 'सर्वस्य शरण मुहत्' 'सुहृद सर्वभूतानाम् । सर्वलोक्शरण्याय' ·गधत्रये अनालोचितविशेषाशेपलोकशरण्य, प्रणतातिहर, आश्रितवात्सल्यै- कजलधे, अनवरतविदितनिखिलभूतजातयाथात्म्य, अशेषचराचर- 'सर्वयोग्यमनायासम् ' इत्यादिप्रसिद्धस्वभावस्य वायसवानररावसादिविशे. पानादरेणाङ्गीकुर्वतस्ते मादृशजनेऽपि गुणवृत्तादिनिको न त्यागकारणमि- स्याह अनालोचितविशेपेति ॥ अन विशेषशब्दविवक्षितमनालोचित गुणगणेति श्रीवैकुण्ठगद्ये व्यञ्जितम् । प्रपत्तेः सर्वाधिकारस्वमपि अनेन प्रका शितम् । 'दुर्गससारकान्तारमपारमभिधावताम् । एकः कृष्णनमस्कारो मु तितीरस्य देशिकः ' 'प्रणम्य कृष्ण सहसा' 'एकोऽपि कृष्णे मुकृतप्रणा मः' इत्यादिपूक्तमल्पयत्नप्रसाद्यत्वमाह-प्रणतातिहरेति । अनेन स्व स्य एवविधावस्थाहेतुः अवतारविशेषोऽप्यनुसहितः; उक हि स्वयमेव--- 'निरस्तेतरभोगाशो वरद शरण गतः' इति । अत्र प्रणतशब्दः प्रकृतानु- गुण्यात् 'प्रपन्नार्तिहर विष्णुम्' इत्याद्यनुसाराच प्रकृष्टपहीभावयुक्तप्रपन्न- विषयो वा । प्रस्तुतावतारे व्यक्ततम स्वस्मिन्नुपकारतम च वात्सल्यगुण पूर्व द्विरुक्तमपि 'मित्रभावेन समाप्तम्' 'दोषो यद्यपि तस्य स्यात्' इत्यादि- स्मरणाय पुनराह- आश्रितेति ।। वात्सल्यगुणोदधौ विग्रहादिक निमग्न भवतीत्यभिप्रायेण एक्शब्द. । अत एव हि सर्वज्ञत्वादी स्थितेऽपि अवि ज्ञातृत्वाद्युक्तिः। उपायान्तर स्वीक्रियतामित्यत्र 'अस्मान्वेत्थ परान्वेस्थ' इति प्रकारेण मादृशानामकिचनानामधिकर्तव्य हिततम त्वमेव जानासि, त्वदाय तानुकूल्यस्य च शेषवृत्तिविधानेऽपि न त्व मुतो न वा गतः। 'सर्वशस्य ते' 'त्वयाऽपि लन्ध भगवन्निदानीम् ' 'यदि मे न दयिष्यसे' इत्यादिक न विज्ञा पनीयमित्यभिप्रायेणाह--अनवरतेति ॥ अनवरतनिखिलशन्दाभ्या ज्ञानस्य कालतो विषयतश्च सोचो व्युदस्तः । 'स्वमेवैव कुरुष्व माम्' 'कुरुष्व मामनुचरम्' इत्यादिन्यायेन त्वदधीनव्यापारस्य मे त्वयैव प्रातिकूल्य- निवर्तनादिकमपि कार्यमित्याइ- अशेपचराचरेति ॥ निखिलशब्दः स्वरूपस्थित्यादिनियन्तव्यकास्यपर, सार्वकालिकनियमनकार्यपरो वा । . - ·शरणागतिगद्यास्य पृथुगद्यम् । ४३ भूतनिखिलनियमननिरत, अशेषचिदचिद्वस्वशेषिभून निखिलजग- दाधार, अखिलजगत्स्वामिन् , अस्मत्स्वामिन् , सत्यकाम, सत्य- संकल्प, सकलेतरविलक्षण, . वा स्यात्, आगमैराचार्यादिभिरन्तरात्मतया च बहुप्रकार हि नियमनम् ! न हि अविधेय ते किंचित् , येन में अभिमत प्रतिबन्धाद्विलम्बेत, अलभ्य इति भावः । परिपूर्णस्य मे त्वदगीकारेण न किचित्प्रयोजन. मित्यत्राह-- अशेषचिचिदिति ।। न हि मदेकवर्जे तव सर्वशेषित्यम् , अतो ममाप्यतिशये तय चार्थ. प्रकल्पत इति भावः । तथापि यथास्थि. तरक्षापेक्षा तब नास्ति कथ च त्व रक्षणीय.१ इति शङ्कायामाह-नि- खिलजगदाधारेति ॥ गुणादिवत् त्वदमक्सिद्धविशेषणस्य गमापेक्षाम- न्तरेणैव मत्सत्तादिक त्वयैव रक्ष्यते, तत्साफ्ल्यार्थ रक्षापेक्षादिकमपि त्वयैव कारयितव्योऽहम्, न हि त्वदधीनसत्ताकस्य मे त्वनिरपेक्षप्रवृत्तिः सभव तीत्यभिप्रायः । एवमेव हि शेषभूताना स्वतन्त्रस्वामिना त्वयैव यथेष्ट स्व मुद्दिश्य विनियोगः क्रियते इत्याह-अखिलजगत्स्वामिन्निति ।। इष्टानिष्ट- प्रदानसाधारणेऽस्मिन् मद्विनियोगे कि तयायातमित्यत्राह-- अस्मत्वा- मिनिति ॥ मदाचार्यसन्ततिसामुख्येन ममैवविधत्वत्सबन्धशानाद्यवस्थाप्रदा नरूपोपकारे प्रवृत्तेन त्वया शेषपूरण कार्यमिति भावः । परिपूर्णतया पूर्ना- पकारप्रत्युपकारनिरपेक्षस्य तव अकिंचननित्यसापेक्षसश्रितरक्षणमात्मीयान स्यगुणपरित्राणमिनि सूचपति- सत्यकामेति ॥ सर्वशस्तव नित्यसूरि. वर्ग मनिवेशनमीपत्करम् , न हि स्वत बेनापि हन्तु शस्यमित्याह- सत्यसकल्पेति । तथाप्यपेक्षितार्धमन्यः कश्चिदात्रीयतामित्यत्राह-सक. लेतरविलक्षणेति । 'विष्णुपोत विना नान्यत्किचिदस्ति परायणम् भवता कथ्यते सत्य विष्णुरेकः परायणम्' इत्यादिभिः अन्येभ्यस्तव मोक्षपदत्या- दिरूप विशेष पश्यन्नह मुमुक्षुः कमन्यमाश्रयेयम् ; न हि परतन्त्रः कचित् स्वतन्त्रकृत्य प्रार्थनीयः। न च त्व परतन्त्र इति भावः । यद्यर्थिन मा ·गद्यलये अर्थिकल्पक, आपत्सख, श्रीमन् , नारायण, अशरण्यशरण्य, अन- .. नाद्रियसे कथ तव औदार्यप्रथा जीवेदित्यभिप्रायेणाह-~- आर्थिकल्पकेति। अर्थी च कल्पकश्चेति विग्रहः । अर्थिनां क्ल्पद्रुम इति वा । उक्त हि- ‘स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्ध च' इति । अर्थिनः कल्प द्रुमा यस्य सः अर्थिकल्पक इति का विवक्षितम् ; यदगीयत-- 'उदाराः सर्व एवैते' इति । अभिमतपुरुषार्थदानार्थमर्थिनामुत्पादकः शास्त्रादि मुसेनार्थित्वापादकश्चेति वा । एव पूर्वोक्तस्याप्यौदार्यस्य अतिशयप्रदर्शने तात्पर्यादपुनरुक्तिः । 'ज्ञात मया वसिष्ठेन' इत्यादिकमनुसदधानः पाञ्चाली गजेन्द्रादिवदापन्नस्यानन्यगतिकस्य मम एतामापदमवेक्ष्य रक्षितुमईसी त्याइ- आपत्सखेति । आपदि सखिवत् सरक्षक इत्यर्थः । विश्व. सनीयत्वस्नेहविषयत्वादिसूचनाय सखिशब्दः । शनुमपि तस्मात्परिश्रान्त इति व्यवस्य न त्या शरैर्मृत्युवश नयामि' इत्यवोचत् ॥ एव द्वाभ्यामिष्टप्रापकत्वम् , अनिष्टनिवर्तकत्व च दर्शितम् । अथ तत्र समानाभिप्रायतया नित्ययुक्तामखिलजगन्मातर पुरस्कुर्वतो मे महान्ती. ऽज्यपराधास्त्वया क्षन्तव्या इत्याह- श्रीमनिति ।। सबन्धगुणविभूतिप्रयो जनव्यापारास्ते मदुपेक्षया मन्दपला मा भूवन् , अत आत्मान नातिवर्तेया इत्याह-- नारायणेति ।। उत्तरखण्डस्थापेक्षया पूर्व श्रीमन्नित्यायुक्तम् ; इह तु पूर्वखण्डस्थापेक्षया उक्तैः स्वभावैः पलितमाह--- अगरण्यशरण्ये- ति ॥ स्मर्यते हि-- 'अगतीनां गतिर्भवान्' इति । अत एव अनालो चितेत्यादिना न पुनरुक्तिः, तत्र हि तारतम्यानादरे तात्पर्यम् । एतत्सर्व व्याख्येयविवक्षितप्राप्यप्रापकाकारप्रपञ्चनम् । अस्म्यहमेवम्, एतावतापि कि त्वया लब्धम्, सर्वत्र हि शास्त्रार्थे अधिकारोऽपेक्षित इत्यत्राह-~- अनन्यशरण इति ॥ तत्त्वविदोऽनन्यप्रयोजनस्य मम सिद्धोपायान्तर नास्ति, 'अहमस्म्यपराधानाम्' 'न धर्मनिष्ठोऽस्मि' इत्याद्युक्तावस्थाविशे- पविदश्च मे साध्योपायान्तरमपि नास्तीति प्रतिबुद्धोऽस्मि; अयमेव हि ·शरणागतिगद्याख्य धुगधम् । न्यशरण त्वत्पादारविन्दयुगल शरणमह प्रपद्ये ।। अत्र द्वयम् ॥ पितर मातर दारान पुत्रान्बन्धून्सखीनगुरून् । रवानि धनधान्यानि क्षेत्राणि च गृहाणि च ।। ममालाधिकार इति भाव हद तु व्याख्येयस्योत्तमपुरुषाभिप्रेतमिति शापनाय, अहमपि न मम शरणमिति व्यञ्जनाय च, अधिकोऽहशब्द । अथवा अनन्यशरण इत्युपायान्तरशून्यत्वम् , अहमित्यपायभीरत्वम् , अति शङ्काराहित्य, प्रयोजनान्तरतदुपायपरित्यागित्व, मोक्षार्थप्रपत्युन्मुखत्य च व्यज्यत । एतत्सूचित कार्पण्यविस्तर प्रतिवचनवास्येषु गद्यान्तरयोश्च द्रष्टव्य । त्वदित्यादिना पूर्वसण्डपदक्रमानुसरणम् । त्वच्छन्द शरण्यलो पयुक्तीकारवैशिष्टयपर । पादेत्यादिक मागुत्तार्थम् । अत्र द्वयमित्यस्य व्याख्यातप्रायमिति शेष तात्पर्य तु पूर्वमवोत्तम् । यद्वा द्वयम्, अर्था नुसंधानेन सह एवमुक्तमिति वा, वत्तव्यमिति वा विवश्चितम् । वास्यान्तरै पुन पुन प्रपात इति तु नायकनीयम् , एकसायसिद्धय प्रपत्त्यावृत्ते प्रतिषेधात् , इह साध्यान्तरयोगाच । पितरमित्यादिक तु स्ववाक्यवनिबन्धनसवादमुग्वेन अनन्यशरणत्यादिक विशदीकृत्य वक्ष्यमाण- पप्रार्थनाप्राप्तावनात्मकमिति द्वयार्थरय समुदितोक्ति । तथा धन सो पाधिकभोग्य तदुपायत्याग निरुपाधिकभोग्यतदुपायविशेषपरिग्रह च स्पष्ट यित्वा प्रसादय इत्यादिना मोटुमिन्यन्तेनोत्तरखण्डस्य दोपनिवृत्तिमार्थना सगृह्यते । पित्रादीना त्यागोक्त्या भृत्यादिचेतनान्तर त्याग कैमुत्यसिद्ध । बन्धुशब्द इ६ सम्यग्भ्यादिपर । रजानीत्यादिकमुत्कटभोग्यत्वभागसा धनत्वानामचेतनान्तराणामुपलक्षणम् । चकारेण वा अनुत्त समुचय प्रियेषु हितेषु च मोजतदुपरायानुफ्युत्तेषु कुत्रचित् सन्नाऽपि न युक्त इति ज्ञापनाय पितरमित्यादिविविधौति ॥ एव लोकसिद्धप्रियहितान्युदाहृत्य सर्वधर्मानित्यादिना शास्त्रवेद्यानि साधनानि साध्यानि चाह । तत्र सर्वधर्म फलप्रार्थनाप्रस्तावनात्मक ·गधत्रये सर्वधर्माश्च संत्यज्य सर्वकामांश्च साक्षरान् । लोकविक्रान्तचरणी शरणं तेऽवजं विभो । . शब्दः सिद्धसाध्यरूपसपरिकरधर्मकाय॑परः । सर्वकामानिति हिरण्यगर्भा- दिपदपर्यन्तकाम्यविषयः । अक्षरशब्द इह आत्ममात्रानुभवगोचरः । धर्माणा कामाना च उपयोगित्वेन वा पिनाद्युदाहरणम् । तच यथासभव द्रष्टव्यम् । पिनादीना त्यागश्चात्र काम्यधर्मोपयोगितया अर्थकामोपयोगि- तया या अनुपादानम् । अत एव 'मातृदेवो भव, पितृदेवो भन, आचा- र्यदेवो भव' 'वृद्धौ च मातापितरौ' इत्याद्युक्तभगवदाशानुपालन न विक- ध्यते। सर्वधर्मशब्देन मोक्षसाधनभूतोपासनवर्गसग्रहेऽपि तन्निवृत्तौ 'विहित त्वाच्चाश्रमकर्मापि' इति न्यायेन वर्णाश्रमधर्माणामनिवृत्ति. 1 तदिह वर्गिकधर्मेषु प्रयोजनान्तरेषु मोक्षोपायान्तरेषु च साधारण नैराश्य त्याग', तर पुरुषार्थान्तरेषल्पास्थिरत्वादिदोपदर्शनान्नैराश्यम् । तत एव तदुपायेष्वपि मुक्तिसाधनेष्वन्येषु स्वावस्थादर्शनेन दुष्परत्वादिना नैरा श्यमिति विशेषः । संत्यज्य सम्यर त्यक्त्वा, सवासन परित्यज्ये त्यर्थः । यद्वा पञ्चाङ्गसयुक्ताया प्रपत्तेरङ्गत्वेनाङ्गित्वेन या अनुपादानमिह धर्माणा त्याग । सोऽय प्रपत्युपकारकत्वबुद्धिविरहः सप्रतिपन्नेषु पुरुषार्थी न्तरतदुपायेषु मुक्त्युपायान्तरेषु नित्यनैमित्तिकेषु च समान इति सहोक्तिः । लोकविकान्तचरणाविति चरणे लोकविक्रान्तत्ववचनमनाश्रितानामप्यात्म प्रकाशनेन सौलभ्यादिव्यञ्जयम्। लोकविक्रान्तेति व्यस्त या; तदा तु लोकेषु विक्रान्तः अधिधातेत्यर्थः । ते स्वतन्त्रस्यामिनः परमप्राप्यस्य च । विभुश ब्देन पलप्रदानौपयिकगुणपोष्कल्य व्यज्यते । यदा विभुशब्देन परत्वम् , ते इत्यनेन सौलभ्य च सगृह्यते । अग्रजम् प्रजामीत्यर्थः । अनद्यतनत्वमत्रा विवक्षितम् , भूतत्वेन निर्देशस्तु कर्तव्यशेषनरपेक्ष्यव्यञ्जनपर; । त्याज्याना ·४८ गधनये • न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ।। तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीडयम । पितेव पुत्रस्य सरोव सख्युः प्रिय: प्रियायाईसि देव सोढुम् ।। लोकत्रये बद्धमुक्त नित्यरूपचेतनवर्गत्रये । यदा लोकत्रयशब्देन सर्वलोकव तिना लक्षणा, प्रभावतोऽप्रतिमत्वस्य कण्ठोक्तत्वात् । 'न त्वत्समोऽस्ति' इत्यादिकमिह कारुण्यादिषु योजितम् ।। तस्मात् तवैव सर्वविधवन्धुत्वात, प्रभावतः कारुण्यादिगुणैश्च सर्वाधिकत्वात् , त्वद्विपयापराधस्य पित्रादिसर्य विषयापराधरूपत्वात् सर्वविषयापराधनां त्वदाशातिलचनरूपत्वेन त्वदपराध स्वाचेति भावः। प्रणभ्येत्यादिक प्रपद्य इत्यस्य विवरणम्। प्रकृष्टपहीभावश्चात्र प्रकरणात् प्रपत्तिरूपः । स च पूर्वकृत एव फलविशेषप्रार्थनार्थमिहानूबते । कायप्रणिधानमत्र स्वरक्षणार्गस्वव्यापारान्तरनिवृत्तिव्यञ्जकमात्रम् । प्रणम्य प्रसादये प्रपदनरूप प्रसादनमनुतिष्ठामि । भक्तिवत् प्रपनिरपि प्रसादन- विशेषः । मदिष्टविघातानिष्टप्राप्तिहेतुभूतमत्कृतापराधजनितामीतिरूपकालुभ्य- रहित करोमीत्यर्थः । त्वां स्वतः सर्वभूताना मुहृद मदपराधात्कलुपितबुद्धिम्। अहम् अकिंचनोऽनन्यगतिः स्वपल्या दत्तवरः त्यक्तत्वदितरसाध्यसाध. नश्र। ईशम् सापराधनिप्रहादिसमर्थम्। ईड्यम् क्षमादिभिः स्तुत्यम्। 'न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः' इति श्रुत्युक्तम् अनेन पदद्वयेन दर्शितम् । क्षुद्रोऽपि जन्तुः सबन्धविशेषादपराध सहते, किं पुनस्त्वम् इत्य भिप्रायेण पित्रादिदृष्टान्तः । प्रियः प्रियाय मत्प्रीतिविषयस्त्व त्वत्प्रीतिवि षयाय मह्यम्। 'प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रियः' इति हि स्वय मेवात्थ । अर्हसि देव सोदुमिति वक्ष्यमाणसग्रहः । समारमोचनमपि ते लीलैवेति देवशब्दाभिप्रायः । एतावदन्त पूर्वखण्डविवरणमिति केचित् ।

·शरणागतिगद्याख्य पृथुगधम् । ४९ मनोवाकायैरनादिकालप्रवृत्तानन्ताकृत्यकरणकृत्याकरणभग- । . अथोत्तरखण्डस्थस्यापि सविशेषणनारायणशब्दस्य पूर्वमेव व्याख्यात- त्वात् , अवशिष्टयोश्च चतुर्थीनमतो. पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयत्वात् प्रथम मनोवाकारित्यादिभित्रिनिर्वारिष्टप्राः पूर्वभाविनी ममकारनिवृत्तिवा. चिनमःशब्दविवक्षिता सर्वानिष्टनिवृत्ति प्रार्थयते । तत्र सर्वस्य चानिष्टस्वेष्टवि. घातस्य च कर्ममूलत्वात् तनिवृत्ति पूर्वमभ्यर्च्यते। मानसादिमेदेन विविध पापरागिः, तद्विपाकच मन्यादिभिर्विभक्त इति ज्ञापनाय करणत्रयोपादा नम् । अकृत्यकरणादेरहेनुकत्यमन्योन्याश्रयादिक च परिह माह- अनादि कालप्रवृत्तेति ।। हितप्रवृत्तियोग्यैः करणैरेतावन्त कालमहिने प्रवृत्तोऽस्मीति निर्वेदश्चात्र व्यजितः 1 'यद्रकल्प' इत्यादिप्रक्रियया अनादिकालप्रवृत्तम् , अत एवानन्तम् । प्रथमोऽनन्तशब्दोऽकल्यकरणकृत्याकरणरूपसामान्यापचा रयोरन्वेतयः। द्वितीपस्तु भगवदपचारादौ । अकृत्यकरणादिपञ्चकमुनरोत्तर करतरम् । यद्यपि केपाचित् कृत्यानासकरणमकृत्यकरणात्मकम्, तथापि शरणागतरक्षणादिकृत्याकरण महत्तरपातककोदो स्मयंत इति शापयितुम. कृत्यकरणादुत्तर कृत्याकरणोक्तिः । अकृत्यकरणान्तर्गतस्यापि भगवदप चारादेः प्राह्मणपरिमाजकन्यायेन प्रकृष्टत्वज्ञापनाय पृथगभिधानम् । यद्यप्य- हत्यकरणादेरप्याज्ञातिलवनरूपतया भगवदपवारस्वम् ; तचाप्रापचारानिति विशेष्यनिर्देशेन व्यन्यते, तथापि शिशुपालादीनामिवाव्यवधानेन भगवत्प- रिचादादिकामह भगवदपचारशन्दोक्तम् । अकृत्यकरणशन्देन तु स्ववर्णा श्रमादिनिषिद्धानुष्ठानमात्रम् । कृत्याकरणशब्देन स्ववर्णादिनियतधर्मस्य प्राप्त काले शतमाननुपानम् । भगवदपचाराश्च द्वात्रिंशदपचारादिप्रकरणे द्रष्ट व्याः । भगवदीयेषु वस्तुपु स्वीयत्वधुदिः, अयितारपर्यन्तेष्ववतारेषु मास्तत्वबुद्धिः, इत्यादयोऽपि भगवदपचाराः । स्वदपचारेति वत्तव्यऽध्यम भगवदपचारशन्दस्त प्रमाणोपात्तप्रकारस्चनार्थः । अपघाशास्त्रमानुपाधि मिभागवतविरुद्धाचरणमिद मागवतापनारः । मौ विपर्यासेन केचित् व ·गद्यत्रये - वदपचारभागवतापचारासह्यापचाररूपनानाविधानन्तापचारान् आरब्धकार्यान् , अनारब्धकार्यान् , कृतान् , क्रियमाणान् , करि- प्यमाणांश्च सर्वान् अशेषतः क्षमस्व ।। जयन्ति। एतयोरेवापचारवर्गया. 'न क्षमामि' इत्यादिभिर्विशेषिताः केचि त्पूर्वोक्तन्यायादसह्यापचारा इति विभज्यन्ते । ते च 'विद्याचारो गुरुद्रोही' 'एकाक्षरप्रदातारम् ' 'य शूद्र भगवद्भक्तम्' 'मयि द्वेषानुबन्धोऽभूत्' 'सस्तुतावुद्यते तव' इत्यादिषु द्रष्टव्याः ॥ एव निर्निबन्धनभगवद्भागवतद्वेषावज्ञापरिहासादयश्च यथालोकम सह्यापचारा इत्यनुशिष्यन्ते । एते पञ्चापि प्रत्येकमवान्तगेपाधिभिः नाना. विधाः । सत्तद्विधास्वपि अवान्तरव्यक्तिभेदैरनन्ताः । आरब्धकार्यान् जान्यायुभोंगरूपविपाकसशफल प्रदाने प्रवृत्तान् । यद्यपि, 'अनारन्धकार्य एव तु पूर्व तदवधे. ' इति उपासने सूत्रितम्, तथापि 'साध्यमतिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयसी' इति प्रवृत्तौ विशेषवचनादत्रारब्धकार्यों पादानम् । अर्थितार्थप्रदस्य शरण्यस्य प्रपत्तृणामार्तितारतम्यानुसारेण यथा प्रार्थितफलप्रदानात् तदिष्टदेहाद्यनुवृत्तौ न प्रत्यक्षादिविरोध. ! अनारब्धका- र्यान् प्रारब्धकार्यकर्मनिरुद्धावसरतया अनुपक्रान्तपलान् । द्विविधानपि कृतानित्यवच्छिनत्ति ! क्रियमाणान् आनुवूल्यसकल्पादिमत्वेऽपि देशकाला दिवैगुण्यात् पूर्वनियुक्त दूरस्थदुर्निवारभृत्यादिमुखेन वा उपनान्तानपरिसमा. सान् । करिष्यमाणान् तद्वदनुयन्ध्यादिमुखेनागत्या प्रमादादा सपतिप्यतः, बुद्धिपूर्वोत्तराधाना पश्चादेव प्रायश्चित्तविधानात् । तेषामप्यत्र सग्रहे तु यथाई. प्रायश्चित्तप्रेरण क्षमापल ग्राह्यम् । सर्वानशेषत इति व्यक्तिशक्तिवान्य परम्। सन्ति हि पापाना बहयः शक्यः तत्त्वतिरोधायक्त्वम् प्रत्यवायजनक त्वम् , कर्मान्तरानहतापादकलम्, सजातीयपापारम्भरुचिजनकल्ल चेति । एतास्तन्तिमा वासनेत्युच्यते । स च प्रत्युत्तरे व्यक्तमनुवदिष्यते । पापशक्तिम निग्रहसज्ञः परमपुरुषबुद्धिविशेष एवेति क्षमस्वेत्यनेन व्यज्यते । निग्रह ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगद्यम् । अनादिकालप्रवृत्तविपरीतज्ञानमालविषयं कृत्स्नजगद्विषयं च विपरीतवृत्तं चाशेपविषयमद्यापि वर्तमान वर्तिप्यमाणं च सर्व क्षमख॥ निवृत्तिरूपो हि प्रसादविशेष इह क्षमा । अत्र भागवतापचारेषु नदिदितेषु तासादनमुखेन भगवतः प्रसादनम् । 'मया त्व परुषाण्युज स्तञ्च व क्षन्तु- महसि' इति न्यायात् । तदविदितेषु तु अव्यवधानेन, रहस्यप्रायश्चित्त न्यायात् ॥ एव निषिद्धक्षमा प्रार्थिता । अथ सहेतुककाम्यक्षमा प्राध्यते-- अनादिकालेति ॥ क्षुद्रपुरुषार्थकामनाया विपरीतज्ञानसापेक्षतया अपचारा णामिय शास्त्रार्थशानपूर्वक काम्यानामपि मात्रया भ्रान्तिहेतुत्य व्यञ्जयितुमिह विशेषतो विपरीतज्ञानस्य सहोक्तिः । यथावस्थितविषयविरुद्धाकारागाहि ज्ञानमिह रिपरीतज्ञानम् । तथात्र 'योऽन्यथा सन्तमात्मानम् ' इत्यादिभि- रुक्तः स्वात्मनो जगतश्च स्वनिष्ठत्वतन्त्रत्वस्वपलमगवदन्यनिष्ठत्यादि भ्रम इत्यभिप्रायेणाह-आत्मविषयं कृत्स्नजगद्विपयं चेति ॥ धृत्तमन्दस्य शास्त्रीय प्रसिद्धिप्रकर्षमुपजीव्य चिपरीतवृत्तमिति बन्धक काग्यकोच्यते; अन्यथा पूर्वोत्तेन पुनरुक्तिमसङ्गात् । काम्यस्य च विपरीतवृत्तत्व साविक त्यागसमदर्शित्वादिविशिष्टहिततमधर्मविपरीतत्वात् । विपरीतवृत्तेऽपि स्वधि घयतया पुत्रादिपरविषयतया च वैविध्य दर्शयति-- अशेपविषयमिति ।। अद्यापि वर्तमान वर्तिप्यमाणं च सद्गुरूपदेशादिभिः परोशसम्यग्ज्ञा. नेऽपि आथितानुकृत्यादिनपादासनादिभिरनुवर्तमानमित्यर्थः । अत्र नका रेण पूर्वहतविपरीतवृत्तसमुदायः। अद्यापात्यनेन च अनादिविपरीतवृत्तस न्ततिः सूच्यते । अभापि सर्वशब्दः पूर्ववत् कात्स्यपरः । अशेषत इति चानुसन्धेयम् ॥ इह ययाधिकार पयारोधितमनुष्टितानामपि ससारहेतुपमाणामभि नाराणामिव अनपर्यवसापितया मुमुक्षपेक्षया पापत्योतः मांदिनुभूत ।

·गद्यत्रये - मदीयानादिकर्मप्रवाहप्रवृत्ता भगवत्स्वरूपतिरोधानकरी स्वतन्त्रसकल्पत्वेऽपि निग्रहविशेषत्वबुद्धया काम्यक्षमाप्रार्थन युक्म् । यद्यप्येव पूर्वकृतेषु काम्येषु गति , तथापि वर्तमानयर्तिष्यमाणकाम्यक्षमार्थिना स्वय त- तदारम्भ एव न सभवतीति कथ तत्क्षमाप्रार्थनम? इत्यम्-अज्ञातयादृच्छिक मुकृतन्यायात् सुहजनबुद्धया वा सभवत्सु नेद चोद्यम् । स्वबुद्धिपूर्वमपि वर्त- मानेषु काम्येषु मध्ये निविण्णानामपि प्रक्रान्तसमापनमन्तरा लब्धवृष्टे कारीरी शेपसमापनन्यायेन स्यात् । तत्र पश्चिमाशस्याज्ञासिद्धत्वान काम्यत्वदोष । पूर्वाशस्य तु क्षुद्रपलकामनामूलस्य तत्सलजनकत्वाभावेऽपि तादृशवासना जनकत्वसभवात् कर्मयोगस्येव 'नहाभिक्रमनाशोऽस्ति इति न्यायेन केपाधि कर्मणामसमासाना कृताशस्य विलम्बकारिसाधनान्तरपर्यवसितफ्लजनक वात् तत्क्षान्ति प्रार्थनीया । पूर्वापराशयोरधिकारिभेदेऽप्यासमाप्तेरैकका दर्तमानव्यपदेशोऽपि युक्त । उत्तरकालेऽपि केनचिद्धतुना निवेदविच्छेदात् नित्यत्वभ्रमात् खप्नदोपादा काम्य सभाव्यते । तस्यानुत्पन्नस्यापि क्षमावे क्षण शीघ्र स्वोचितप्रायश्चित्तप्रेरणार्थम् , सौभयादिन्यायेन क्रमेण वैराग्यज ननाथै वा । उ हि प्रपन्नमधिकृत्यैव- 'अथोपायप्रसक्तोऽपि भुक्त्वा भोगाननामयान् । अन्ते विरत्तिमासाद्य विशते वैष्णव पदम्' इति ।। एव कर्मनिवृत्ति प्रार्थिता । अथ कर्महेतुप्रकृतिसबन्धनिवृत्ति कर्मनिवृत्यैव भवन्त्यपि सर्वेश्वरबुद्धिविशेषाधीनेति शापयितुमभ्ययते- मदीयेति ॥ ईश्वरस्य वैषम्यनैपुण्यपरिहारार्थ मदीयत्युक्तम् । अन्योन्या अयनिवारणाय योजाहुरन्यायमभिप्रेत्याह-अनादिकर्मप्रवाहप्रवृत्तामिनि।। प्रकृतिस्वरूपस्य पुरुषवत् अनादित्वात् तत्प्रवृत्तिमात्रे कर्महेनुकत्वमुतम् । तत्र च 'गुणमायासमावृत ' इत्यादिप्रसिद्ध प्रतिकूलप्रवृत्तित्रय भगवास्व रूपेत्यादिभिराह- भगवस्वरूपेति ॥ तिरोधान नाम क्षेत्रशाना भग वत्स्वरूपविषयज्ञानप्रसरनिरोध । तथा चात्य तिरोधानादसत्वबुद्धिं सामा न्यतो विदितेऽपि भगवति सर्वाश्रयत्वादिधर्मतिरोधानादयरत्वादिबुद्धिं तद ·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । विपरीतज्ञानजननी स्वविषयायाश्च भोग्यबुद्धेर्जननी देहेन्द्रियत्वेन भोग्यत्वेन सूक्ष्मरूपेण चावस्थितां देवीं गुणमयी मायां दासभूतः न्येषु स्वनिष्ठत्वादिबुद्धि च करोतीत्याह-विपरीतज्ञानजननीमिति- इद च जीवस्वरूपतिरोधानतन्मूलदेहात्मभ्रमादेरुपलक्षणम् । एव तत्त्वत्रय तिरोधानपलभूत विपरीतज्ञानान्तरमाद--स्वविषयाया इति॥ प्रकाशमा नै वस्तुषु तिरोधान नाम तत्तद्भेदकधर्मग्नहणावारणम् । इदमेव हि सर्वत्र भ्रान्तेर्निदानम् । उक्तस्यापकारत्रयस्य हेतुभूतमवस्थाचतुष्टय देहेत्यादिभिर. च्यते । देहेन्द्रियत्वेन भोगायतनतया भोगीपकरणतया च । भोम्यत्वेन शब्दा दिगुणविशिष्टभूतपञ्चकरूपत्वेन । सूक्ष्मरूपेण देहादिपरिणामरहिताशेन । मेय प्रकृतिरिदानी चतुर्भिरप्यशैरपकरोति । प्रलयदाया तु सूक्ष्मरूपेणैव तिरोधा नमात्र करोतीति व्यवस्था 'देहयोगाद्वा सोऽपि ' इति सूत्रभाष्ये द्रष्टव्या । ईरयाः प्रकृतेः दुरत्ययस्य स्वतन्त्रलीलाप्रवृत्ततयेति 'देवी ह्येपा गुणमयी' इत्यादिना त्वयैव गीतमिति सूचयति- देवीमिति ॥ तिरोधानादिहेनुभूतैरल स्थाचतुष्टयानुत्तेर्वन्धहेतुभिः सत्यादिगुणै. प्रचुरतामाह-गुणमयामिनि । सत्यादिगुणसमुदाय एव प्रकृविरिति माख्यपक्षस्तु 'गुणाः प्रकृतिसभपाः ।' 'प्रकृतेर्गुणससूढाः' इत्यादिव्यधिकरणप्रयोगबलात् निरस्तः । कचित्तु सत्वरजस्तमाशब्दाना द्रव्यपर्यन्त प्रयोगः 'तगुणसारत्वात्तु तापदेशः इति न्यायेन नेतव्यः । एवमनन्तैविभागापार. परिणामैर्गुणैश्च प्रख्यातमाध यत्व समाख्याविशेषणाह--- मायामिति ।। माया मा तारयति द्विकर्मक्तया न्वयः । दासभूत इत्यादिभिरमन्त्रपदप्रयाः सूयते । 'दामभूता. स्वतः सर्वे आत्मदास्य हरेः स्वाम्यम्' इत्यादिप्रसिद्ध स्वभावती दास. वधिप्रत्ययाभावेन स्यज्यते । दयेऽपि नारशन्दवाच्याना जीवाना तात्प वृत्या दासत्व प्राह्यम् । दूर पारितऽपि मयि त्यत्मरन्धमापत् दुसरजः । दास्यप्रतियोधश्च मे सप्रति जात इति भाव ! 'गरणागतोऽस्मि तवासि दाराः' इति पूर्वोत्तरखण्टायनिठल्ल समुचित्योचम् । स्वरूपभालाभे कर , ·गद्यत्रये शरणागतोऽस्मि तवास्मि दास इति वक्तार मा तारय ।। "तेपा ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रिय ।। न ममेति यत् । प्रपन्नस्यानुसन्धान सार तदिह दर्शितम् ॥अस्मीति प्रार्थना भिप्रायम् । दासोऽस्मि दासवृत्तिपर स्यामित्यर्थ । अन्यथा तु दास भूत इत्युक्तस्यैव पुनवचनमाय स्यात् । मरणागतोऽस्मि तवास्मि दास इति निर्देशौ प्रार्थना मनिक्षेपपराविति केचित् । आतॊ वा दृप्तो वा द्वयवत्ताऽह तव दयनीय इत्यभिप्रायेणाह-- इति वक्तारमिति ।। यद्यप्य- ल पलप्रार्थनार्थ प्रपत्तिमतृत्वानुवाद एव युक्त तथापि तद्वचनकर्तृत्वानु वादो 'भव शरणमितीरयन्नि इत्याद्यभिप्रेतवचनप्राशस्त्यादिव्यञ्जनार्थ । माम् 'स्वय मृपिण्डभूतस्य' इत्यादिप्रमिद्धस्वरक्षणासमर्थम् । त्रिगुणद्रव्यस्य नित्यतया नाशाभावात् तारयेत्युक्तम् । एतन, 'दुरत्यया' इत्युक्त स्वयलेन दुम्तरत्व 'मामेव ये प्रपद्यते' इत्यादिनाभिप्रेत पराधीनतरण च गम्यते । एव नम शन्द निवतनीयतयाभिप्रेतस्य पापस्य भ्रमस्य प्रकृतिसबन्धस्य च मिथ कार्यत्व कारणत्व च यथायाग द्रष्टव्यम् ॥ अथ निर्वेदमा यादीपद्विलम्बनमाणामत्रत्यविशदज्ञानमत्योरपि के झर्योपयोगितया चतुर्थ्यभिप्रेतफलकोटिघटितत्वात् स्वयप्रयोजन तदुभय तेषामित्यादिना प्रार्थ्यते । तत्पादभक्तिशानाभ्या फलमन्यत् कदाचन । न याचेत् पुरुषो विष्णु याचनानश्यात ध्रुवम्' इति तावन्मात्रप्रार्थना ह्यनु- जाता। अत्र परभक्ति रचन तदन तरभाविपरशानपरमभक्त्योरप्युपलक्षणम् । तच प्रतिवचनभागे व्यञ्जयिष्यते। ज्ञानी 'प्रकृतिं विद्धि मे पराम्' इत्या दिप्रतिपादितभगवच्छेषनैकरसात्मस्वरूपवित् भगवन्तमेव परमप्राप्य मन्वा- न । नित्ययुक्त ऐश्वर्याद्यार्थिना स्वाभिलषितप्राप्तो सिद्धाया भगवता योगो निवर्तते, जानिनस्तु न तथेति भाव । एकभक्ति न तु प्रयोजना न्तरविभक्त भक्तिरित्यर्थ । एतदुभय ज्ञानी विशिष्यत इत्यस्य हेतु ।

·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगद्यम् । उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ. ॥" इति श्लोकत्रयोदितज्ञानिनं मां कुरुष्व ।। अत्यर्थम् अत्यभिधेयम् ; सर्वशेन सर्वशक्तिमा मयापि दुर्वचमिति भावः । 'स च मम प्रियः' इत्यत्राप्यत्यमित्येतदनुषज्यते । यदा स्वर्मात्यपेक्षया स्वभक्तपीतेः प्रकर्पोक्त्या स्तुतिः । आत्मैव सन्तिरात्मनो ममाप्यन्तरा स्मैव । नन्विद प्रमाणविरुद्धमित्यनाह-मे मतमिति | प्रष्टप्रीतिविषयत्वे नातियादान विरोधः । तथात्वादरहेतुमाह-- आस्थित इति ॥ युक्तामा मदिरहस्यातिदुःसहतया माय नित्ययोगप्रवृत्तमनाः । अनुत्तमा गतिम् परमप्राप्यम् । जन्मनाम् पुण्यजन्मनाम् । ज्ञानवान् पूर्वोत्तज्ञानवान् । धामुदेवः समिति प्रपद्यत इत्यन्वयः । सर्वम् प्राध्यापकादि । 'गम. स्य व्यवसायज्ञः' इत्यादिनिदर्शितज्ञानविशेषवत्यात महात्मत्वोनिः । 'महा- मनाः' इति भाप्यम् । सुदुर्लभः मत्तः प्रयोजनान्तरार्थिन आदियोऽपि दुर्लभाः । अय तु कर्मवश्यमध्ये भक्तलाभार्थिना मया देगिकाधिभिश्चान्यः मुदुर्लभः, लब्धश्चेदयमलभ्यलाभ इति भावः । उक्त दि श्रीपोष्करे 'दुलं. भा भगवद्योगमायिनो भुवि मानवाः । तद्दर्शनातदादापासुलभ दायत पदम् ' इति । माम् 'अज्ञो जन्तुग्नीगोऽयम् इत्युत्तेषु मूर्धाभिषिचम् । श्लोकपयोदितशानिने कुरुप्प प्रियापल त्वगामीत्यात्मनेपदेन व्यज्यते । अव्यवहितत्वादिह लोकत्रयस्युपम् । परभक्तिमोकाना भित्तमारणस्यतया स्थानवयेत्युतम् । माम् 'या प्रीतिरविधेकानाम् ' इत्युत्ता पाविषयम तम्यागण्यम् ॥

·५६ गद्यनये 'पुरुष स पर पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया' 'भक्त्या त्वनन्यया शक्य ''मद्भक्ति लभते पराम्' इति स्थानत्रयोदित- परभक्तियुक्त मा कुरुप्य । परभक्तिपरज्ञानपरमभक्त्ये कस्वभाव मा कुरुष्व । परभक्तिपरज्ञानपरमभक्तिकृतपरिपूर्णानवरतनित्यविशदत- मानन्यप्रयोजनानवधिकातिशयप्रीतिकारिताशेपावस्थोचिताशेपश- पतैकरतिरूपनित्यकिकरो भवानि ॥ अथ शरीरपातसमयभाविनो बुध्याकारानभ्यर्थयते- परभक्तीति । अथवा मुक्तिदशाभाविना परभक्त्यादीनामिदमपेक्षणम् । एकस्वभावत्वो- तिदि अवत्यपरभक्त्यादिव्यवछेदार्था । उक्तानामेव तवत्यपरभक्त्यादीना सादरानुवादेन फैकर्यपर्यतता याचते- परेति । अत्र त्वदिति वक्तव्ये भगरच्छन्द अनुभान्यौप्कल्पम्फुटीकरणा । किरविशेषणे शेतकर तिरूपशब्दे शेषतैकरतिरेव रूप निरूपक यस्यति भाव्यम् । भवानीति प्रार्थना । त्यत्किङ्करभावात्पूर्वमसत्कल्पोऽहमिति च सूच्यते । एव द्वयार्थो व्याख्यात ॥ सर्वशेऽपि स्वता देवे याच्याविज्ञापनादिभि । तत्तदिष्टपदित्सात्मा प्रीतिरेव प्रमाध्यते ॥ तदेव चोदनोपशमपूर्व तत्त्ववेदिनाम् । आयध्येन्द्राद्यपायऽपि पलदानाय तिप्रति ॥ अथैवमभ्यर्थितस्य भगवतस्तदभ्यनुशादिविषयै प्रपत्तिजनितप- सादपरिवाहै प्रतिवचनै प्रवृतोपयिकवक्ष्यमाणचरमश्लोकार्थोऽपि प्रति बोध्यते । तथाहि -- अत्र प्रतिहतोऽपीत्यन्तेन अशक्तिपूर्त्या अनागतानन्त कालसमीक्षपाप्यदृष्टसन्तारोपायता प्रकाशयता 'अनन्यसरण विस्तररूपेण प्रथमपादतात्पयोति । येनकेनापीत्यादिना त्वमित्यन्तेन दितीयपादोत्ताधिकारिकृत्यलाघवादिव्यञ्जनम् । केवलमित्यादिना तु · अह त्वा' इति वाक्याभिप्रेतानिष्टनिवृत्तिपूर्वकेटप्राप्तिप्रकाशनम् । एवंभूतोऽसी ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगद्यम् । - एवंभूतमत्कर्यप्राप्त्युपायलया भवक्लप्ससमस्तवस्तुथिहीनो- ऽपि अनन्ततद्विरोधिपापाक्रान्तोऽपि, अनन्तमदपचारयुक्तोऽपि, अनन्तमदीयापचारयुक्तोऽपि, अनन्तासह्यापचारयुक्तोऽपि, एतत्का- यकारणभूतानादिविपरीताहकारविमूढात्मस्वभावोऽपि, एतदुभय- त्यादिभिः प्रपन्न विषयशोकापनोदनवाक्यामिशेतप्रपञ्चनमिति विषयविभाग। एवभूतसत्कैङ्कत्यत्र एवभूतेति कैकयविशेषणम् । उपायतयेत्यत्र गद्या न्तरोतक्रमेण साक्षात् परम्परया वेति भाव्यम्। अबक्लमम् मनित्येच्छा नियमितमित्यर्थः, मदादेशात्मकै दाविहितमिति वा । समस्तवस्तुश- देन प्रस्तुतप्रपत्तिव्यतिरित्तास्तत्त्वशानपूर्वका; कर्मयोगादय उपासनपर्य न्ता निवृत्तिधर्माः, तदुपयुक्ताश्चामानित्वाद्यात्मगुणाः सगृह्यन्ते । एतेन परिशब्दद्योतितसपरितरत्यागन्यमनम् । एव पवादपि रादहता न सम- वतीति नैराश्यरूपत्यागसिद्धयर्थमाह--- अनन्ततद्विरोधीति ॥ उपा सनादिविरोषित्वात् प्रवृत्तिधोऽप्यत्र पापशन्देन मगृहीतः । अनन्तमदप- चारेस्यादिभि पूर्ववत् विशेषापचाराभिभूतत्वस्य पृथगुक्ति: । एकेकवर्गस्य दुस्तरत्वद्योतनाय प्रत्येकमानन्त्यनिर्देशः । उक्ताना पापाना निदान अधि योगादिप्रतिपन्धे द्वारभूतम् 'अहकारविमूढारमा' इत्यादिषु प्रसिद्ध पूर्व विपरीतशानशन्दोपाचेचन्यतममाद -- एतत्कार्येति ॥ कार्यस्याप्यकार- स्यानादित्व बीजाधुरन्यायात् प्रधाहरूपेण भाव्यम्। 'अशातोऽहकारादेशः' इत्यागुतयथावस्थिताइकारात् व्यवच्छेदा विपरीतशादः; अनम अदत्वाभिमानात् स्वातन्यारोपाच विपरीत्त्वम् । विमूढत्यमिह तिरोहि- तत्वम् । नित्य प्रकाशमानस्यापि आत्मनम्तिरोहितलमाधेयत्वविधपत्योपाया दिधर्माणामनाभासादिति शापनाय स्वभावशन्दः । पापस्याहारस्य पप्रया- हनियादकम् 'भशेषतः' इति पूर्वत्र सक्षिप्त विशदमनुभागते- एतदुभयेति।। वामनाया अपि प्रपाहरूपेणानादित्वम् । यास्थितनत्यहितपुराव्या. स्पर्श अ विपरीतत्योतिः । पासा पापना पापान्तगरामरचिनमय G8 ·गद्यनये - कार्यकारणभूतानादिविपरीतवामनासबद्धोऽपि, एतदनुगुणप्रकृति- विशेषसपद्धोऽपि, एतन्मूलाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविक्सुसदु स- तद्धेतुतदितरोपेक्षणीयविषयानुभवज्ञानसकोचरूपमभरणारविन्दयु- निग्रहा। , अहकारस्य वामना भूयाभूयस्तादृशभ्रमननम्नुद्धिसरकार । 'भगवन्स्वरूपनिरोधानागम्' इत्यायुक्त मनुवदति- एतदनुगुणेति ॥ एतान्देन पूर्वोक्तपापाहमारपासनाम्पवितयपरामन । अनापि कार्यत्व कारण च च विनभितम् । माचिक्प्रकृतिव्यवच्छदाय विशेपशब्द । सबद्ध दृढवद्ध इत्यर्थ । एतच मितगद्ये दुर्विीचेति पदेन विवृतम् । प्रकृतिस बन्धस्याभिमतप्रतिवन्धक्त्वे द्वार प्रपञ्चयति- एतन्मूलेति ।। दु खस्य ससारोद्वेगजनकत्वमपि मभवति । मुसस्य तु ससाररुचिजनकत्वेन विप्रत्य मधिकामित्यभिप्रायेण पूर्व मुग्गस्योक्ति । दु सवत् सुसमपि आध्यात्मिका दिभेदेन विविधम् । आध्यात्मिकम् आत्माश्रिताचित्समुदायप्रधानह- तुकम् । तारा दु ख द्विविधम्--शारीर मानस चेति । तत्र शारीर 'शिरो रोग' प्रतिश्याय ' इत्यादिनोक्तम् , मानस 'कामक्रोधभयद्वेष- त्यादिना। आधिभौतिक तु 'पशुपक्षिमनुष्याये । इत्यादिना 1 आधिदैविक च 'शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिममुद्भयम् इति । अत्र दुखशन्दस्य पूर्वका लीनदु खविषयत्वात् उत्तरत्न दु सविनगन्धरहितत्वोत्तेरुत्तरकालस्वास्थ्यप रत्वात् तिातचाया वा तात्पर्यादविरोध । विविधमप्यत्तत् प्रत्येक मवान्तरहेतुस्वरूपपैषम्यादनन्तप्रकारमिति सूचयितु तद्धेतुशब्द । सुरव दु खहेतवश्च स्वरूपतो बुद्धिविषयतयापि परभक्त्यादिविना | तदितरे ति उपेक्षणीयविशेषणम् । उपेक्षणीयविषयश्च तृणादि , तदनुभवोऽपि अब झात्मकानुभवरूपत्वेन पूर्वोत्तविपरीतशानविशेषतया स्वरूपत प्राप्तविषयानुभवविरोधी । ज्ञानसकोच तर्कोपदेशसहते शास्त्रैरपि परा वरतत्चविषययथावस्थितजानप्रसराभाव । मच्चरणारविन्दयुगलेति स्वय 1 शिरोयक्ष्मा . सरकारतव ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगद्यम् । गलैकान्तिकात्यन्तिकपरभक्तिपरज्ञानपरमभक्तिविघ्नप्रतिहत्तोऽपि, येन केनापि प्रकारेण द्वयवक्ता त्वं केवलं मदीययेव दयया नि.- शेषविनष्टसहेतुकमश्चरणारविन्दयुगलैकान्तिकात्यन्तिकपरभक्तिपर- ज्ञानपरमभक्तिविनः, मत्प्रसादलब्धमन्चरणारविन्दयुगलेकान्तिका- त्यन्तिकपरभक्तिपरज्ञानपरमभक्तिः, मत्प्रसादादेव साक्षात्कृतय- मुनिः न दोपाय, ईश्वरस्य यथाभूतार्थशासन सर्वत्र स्वगुणाविष्क्रियादोप रहितत्वात् , तेनापि चरणयो. स्वाभितरक्षणसाधनतया सप्रीतिविषयत्वेन खत्यत्वोपपतेश्च । तया चाहु:- 'तस्य स्वात्मप्रदाने तु साधन स्वपदद्वयम्।' इति। अत्र परभक्त्यादिशन्दै. देहपातात् पूर्वभाचिन पवादाधिनश्वावस्था विशेष. सगृह्यन्ते । प्रतिइतोऽपीत्यन्तेषु अपिशन्दैत्यागानुवादो श्रोत्यते । धर्मान्तरनैपेश्यविशिष्टविधानमपि द्वयवने त्यनेन रचितम् । न तावता प्रपत्तेस्तदविनाभूताहाना या निवृत्तिः, 'शरणमह प्रपये' इति पूर्वोना- नुवादत्वेन प्रपत्युपक्लिष्टस्यैव द्वयवचनस्यान विपक्षितत्वात् । येन केनापी स्यस्य तु 'आतों वा यदि वा दृप्तः मित्रमावेन समाप्तम् ' विभीषणो वा मुग्रीव यदि वा रावण रश्यम् इत्यागुताधिकाविशेषानियमे तात्पर्यम् । शरण्यस्य प्रपन्नेष्वादरातिशयादीशल्याजमात्रानुभापणमिति कचित् । एतेन जीवव्यापारनिरपेक्षमोक्षप्रदानादिपक्षाच निरस्ता. इत पर त्वत्महत्यन्तरम नपेक्षितमित्याह- केवलमिति ॥ मदीययैव नान्यदीपया, न सहसा यन्तरापेक्षयेति भाव । दयात्र प्रपत्युलसिता रक्षणेच्छा । प्रतिनिता मादवैशिष्टये सत्यपि महजदयाया. मायन्ययिह सूचितम् । कर्मणा मुपदु. पजननशक्तियत् तिरोधायकत्यादिशानिरपि निकृनेत्यभिप्रायेण निरोप दः । तेन अशेषत इत्युतस्यानूक्तिः । इतुम्त्यापादिसम्झाये पुनरपि विन उत्पति तत्परिधारार्थमुत-- सहेतुक्षेनि ) form पूर्वोनाः । एसम- निष्टनितिमता; अयेटमामि पदन प्रथम 'सेगा नी' त्यादि- माणितशानपूर्वकपरभादिप्रदानमा- माघमादलब्धेति ।। R - ।

·147 . . थावस्थितमस्वरूपरूपगुणविभूतिलीलोपकरणविस्तार , अपरोक्ष- सिद्धमनियाम्यतामदास्यैकस्वभावात्मस्वरूप , मदेकानुभव , मदा- स्यैकप्रिय , , परिपूर्णानवरतनित्यविशदतमानन्यप्रयोजनानवधिकाति शयप्रियमदनुभवस्त्व तथाविधमदनुभवजनितानवधिकातिशयप्री- तिकारिताशपावस्थोचिताशेपशेषतैकरतिरूपनित्यकिङ्करो भव ॥ परभक्त्यादिपचन तत्पूर्वभाविज्ञानविशेषस्याप्युपलक्षणम् । अत्र प्रसादशन्द प्रपत्तिजनितप्रसादनिरस्तप्रतिबन्धनिरुपाधिकसौहार्दपर । 'एव मत्प्रसादादेव' इति वक्ष्यमाणेऽप्यवधारणेन सहकारिनैरपेक्ष्य द्योत्पते । मत्स्वरूपेत्यादिकमुत्तर खण्डस्थनारायणशब्दार्थ । विभूतिशब्दोऽत्र नित्यविभूतिविषय । उपाय दशाया शास्त्रविहिततत्तस्थानगुणादिपरिछिन्नस्वरूपाद्यनुभवाद्यावृत्यर्थं यथा वस्थितविस्तारशब्दौ, आरोपशङ्कानिवृत्त्यर्थ वा यथावस्थिनशब्द । हेत्व- भावादत्र भ्रमाभाष । एय सर्वविशिष्टपरमभोक्तध्यसाक्षात्कार नाराब्दार्थ खस्वरूपाविर्भावमपि स्वाधीनस्वार्थकर्तृत्वभोक्तृत्त्वभ्रमनिवृत्तिपूर्वकतनोक्त वज्ञापनाय पृथगाह--- - अपरोक्षेति ॥ नियाम्यत्वोक्त्या अन व्याप्यत्वधा येत्य चाटे, 'अत प्रविष्ट शास्ता' 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ निष्ठत इति श्रुत्यनुसारात् । एतेन 'स स्वराट' इत्युत्तेऽपि मुक्त पारतन्यादेरनपायो दार्शत । नियाम्यत्व चिदचि.साधारणम् दासत्व तु चतनैकनिष्ठम् , तयो प्रातिस्विक प्रयोजनमाह- मदेकानुभवो मद्दास्यकप्रिय इति ॥ ऐश्वर्यकैवल्य पुरुषार्थयोरिव स्वनिष्ठतया स्वतन्त्रतया च स्वात्मानुभवप्रसङ्गोऽपि तदा न सभवतीत्यभिप्रायेण मदेकानुभवशन्द । स्वाम्यनुभवप्रधाने स्वा नुभवे स्वप्राधान्यगन्धनिवृत्यर्थ मद्दास्यैकप्रिय इत्युक्तम् । पूर्वोत्तमे वानुभव परमपुरुषार्थत्वप्रतिरोधाय पूर्ववत् पोक्ल्यादिभिर्विशिनष्टि-- परिपूर्णेति ॥ तययुक्तप्रीतिं तत्परिवाह च 'नित्यकिङ्करी भवानि' इत्यन्तेन प्रार्थित प्रयच्छति- तथाविधेति ॥ ईदृशस्थवैतर्यसाम्रा ·शरणागतिगद्यात्य पृथुगद्यम् । एवंभूतोऽसि ।। आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःसविनगन्धरहितस्त्वं द्व- यमर्थानुसंधानेन सह सदैवं वक्ता यावच्छरीरपातमबैव धीरजे ध्ययोग्यतामलभ्यलाम वव्यक्त्या सतोषार्थमुत्तरकृत्यविधानार्थं च अनु. वदति-~~ एवंभूतोऽसीति ॥ प्रकृत्यात्मविवेकाद्धार्मिकः, परावरतत्त्व- विवेकाद्भागवतः, परावरपुरुषार्थविवेकादनन्यप्रयोजना, स्वपराधिकार विवेकादनन्यसाधनः, पूर्वोक्तात् 'अस्तु ते' इत्यनुग्रहविदोषाअमितानुष्ठि तभरन्यासः, ततश्च मया स्वीकृतभरः, नित्यकिकरो भव इति दत्तवरश्च व मुक्तप्रायोऽसीत्यर्थः । आख्यातेन 'सन्तमेनम्' इत्यवस्था व्यज्यते । यदा नित्यकिङ्कगे भवेति सत्यसकल्पेनोक्ते तेन वा स्वेन वा प्रत्याख्यानुम- शक्यत्वे नियारकान्तराभावे न तदानीमेव तथाविधारमानसपश्यत: क्रमात सिद्धिमाह- एवामिति । एव भवितुमुपान्तोऽसीत्यर्थ. ।। भयावहाया देहेन्द्रियविशिष्टदशाया कय कुन च निरपाय. काल. शेप इत्यत्राह~ आध्यात्मिकेति । अत्रत्योत्कटमुरास्याप्युपलक्षणार्थ मिह दुःसोक्ति: । लोकत्रयायुक्तज्ञानभनि शालिम प्रति प्रातिकूल्याविशे- पादा दुःखशम्देन सुखस्यापि रामहः गन्धशादेन वा तद्विवक्षा। तेन सर्व- साधारणः सुदादिभिप्रेत । दुःवल्य दयार्थानुसन्धान प्रति विमत्व स्यात् , अतस्तद्राहियोति । ६ च पूर्णविवेकानामाभिमानिकं दुःख मुप च नास्ति । सामक्षिकाना तु प्रारब्धकर्मवशात्मभवतामपि प्रतिदिन कर्मक्षयमोक्षासतिदर्शनप्रीत्या व्यायानुसधानमित्य नातीवास्ति । अतो न प्रत्यक्षादिविरोधः । त्वम् अपत्यानभक्त्यादिप्रार्थनायान् । उचा- रण राधान्येन स्तोतुमर्थानुमन्धानेन सह शन्द । एवमयानुमधानेनेत्या यसः । एवम् 'अपिल्हेय--' इत्यायुतगिदप्रकारणेन्यधः । एत- थार कृतकृत्यत्वप्रतिमधानप्रीत्यर्थम् , अस्य च मयप्रयोजनार्यप- त्वात् । 'यन्मुहूर्तम्' इत्यादिन्यायेन भगवदनुभपात्यनुनृत्य निरिक्षका.

·६२ गधत्रये सुसमारस्व । शरीरपातसमये तु केवल मदीययैव दयया अतिप्रवुद्धो म्यादिसङ्गनिवृत्यर्थ च सदेत्युक्ति । इद तु स्वभावार्थशास्त्रप्रामाविरोधेन नेयम् , अन्यथा सर्पप्रमाणविरोधात् । तस्य तावदेव चिर यारन विमोश्ये' 'प्रारब्धमात्र भुक्त्वान तत्ववित्मुपमा नुयात् ।' 'प्रारब्धमेव भोत्तम कर्म ब्रह्मविदामपि ।' 'अनारब्धकार्य एव तु पूर्वे तदवधे' इति दर्मित प्रक्रान्तकर्मफ्लभागोऽपि प्रपनस्य यथामिलाप प्रपत्युत्पत्तिशरीराधिरित्याभ प्रायेणाद-यावच्छरीरपातमिति ।। आतितारतम्याद त्यस्मितितारतम्यम् । अत्रैव अत्यास नमस्मेवानुगुणे, न तु मरेट्दर्यविरुद्धदेशेधित्यर्थ । अबानेकपुराणादिप्रसिदश्रीरङ्गोपादान भागवताभिमतस्वयव्यक्तभगवत्क्षेत्रा तराणामायुपलपणम् । सुरसमास्स्य कृतकृत्यत्वप्रतिसन्धानेन प्रतिदिन कर्म उयप्रदर्शनेन अविलम्बितानायासपरमपुरुषार्थलाभव्यवमायेन विषम बुकल्पवैषयिकरमोमुख्यहेतुभूतद्वयार्थानुसन्धानसारस्यन च सतुष्टो वर्त- स्पेत्यर्थ । म चायमन यसेवासौकर्यार्थ उपदेश , मुग्नी भवेति वदनुग्रहोति । एवमांनुसधानद्वयवचनमुखासिमाभिमनोवाकायानाम योग्यव्यापारनित्तिरपि स्यात् । भरत्वेव कृतकृत्यस्योत्तरकृत्य फ्लम् । देह पातदशा कीदृगी १ परमपल च कदा ? इत्याकाथाया प्रारब्धगरीरानुवर्त- कप्रतिबन्धनिवृत्ती दयासहायस्य दिव्यशक्ते स्वस्य पूर्वकृतरक्षासकल्पानुगु णमन्यैरनिवार्यमुत्तरकृत्यमाह- शरीरपातसमय इति । 'वाड्मनसि' इत्यादिश्रुतिसिद्धाया मन सपत्त पूर्वावस्थायामित्यर्थ । एतेन 'निशि नतिचेत्--- इत्यायुक्त कालनियमाभावश्च सूचित , 'ततस्त म्रियमाण तु' इतिवत् । अत्र तुशब्दोऽधिकार्यन्तराद्विशेषमनुग्रहकार्य द्यातयति, यद्वा काष्ठपापाणसनिभतया स्पेन वा परैर्वा तदानी प्रबोधस्य दुस पादत्वम् । एव तुशब्दद्योतितमे विशेष व्यनक्ति- केवलमित्या दिना ॥ केवल पूर्वाभ्यासानपेशम् , 'य योगिन' इत्यागुत्तता- दात्विकस्वयत्ननिरपक्ष च । मदीययेव मत्स्वभावभूतयैव, नान्यदीयया, ·शरणागतिगद्याख्य पृथुगद्यम् । . मामेवावलोकयन् , अप्रच्युतपूर्वसस्कारमनोरथ , जीर्णमिव वर्ष सुखेनेमा प्रकृति स्थूलसूक्ष्मरूपा विमृज्य, नापि पूर्वोत्तक्षेत्रवासद्वयार्थानुसधानजन्यया, न च तादाविप्रार्थनासापो. येत्ययं । अतिप्रबुद्ध शरीरपातात्पूर्वकाल इय ज्ञानपौल्यवान् । यद्वा न केवल सकोचाभावमात्रम् , किंतु प्रत्यूषप्रकाशवल्पपूर्वावस्थातोऽतिश योऽपि स्यादित्यर्थ । अपरिच्छिन्नस्तु प्रयोधा विशिष्टदेशगत्यनन्तरमाधी । अन्तिमदशायामादिभरतादियदन्यदर्शन ता न स्यादित्याह-~~-मामेवाव- लोकयन्निति ।। नित्यमनुचिन्तित मामेव शुभाश्रयविप्रहविशिष्ट विशदमनु सदधान इत्यर्थं । अविच्छिन्नसाक्षात्कार कुर्वनिति वा, तदानीमवलाक. नीय सर्व भगवदपृथक्सिद्धतयैव भातीति वा अवधारणरयाभिप्राय । एव शानदर्शने प्रोत्ते , अथ वक्ष्यमाणाया प्रासे पुरुषार्थत्वाय तदि च्छानुत्तिमाह-~~ अप्रच्युतेति ।। भगवानेव मे परमप्राप्य इति शास्त्र- जन्यानुभवसस्कारस्य कालविप्रकर्षकायविश्लेषकेशादिभि प्रच्युतिर्न भवि. प्यति , तस एय सरकारमूल प्राप्तिमनारयोऽपि तदानी भवतस्त्य ज्यमानेषु देहतदनुबन्धिषु रागादा, वि भविष्यतीति भयादा न प्रन्ययत इति भाव । 'अतिप्रयुद्ध ' इत्यादिभि परभवत्यादिश्य या, पर मात्मनि विश्रमादनन्तरभाविप्रबोधादिक वा विवक्षितमिति केचित् । लचन्तनशुभवस्यान्तरस्य जीर्णवस्त्र इय अत्यामनदिन्यदेहलाभस्य चि. परिचतेऽपि भोगायतने जिहासोत्पत्तिमनायासहानप्रीति र निदर्शयति- जीर्णमिव वस्त्रमिति ।। ' वृतकृत्या प्रतीचन्त' 'नोपजा गरनिद मारी रम्' इत्यादिभिरभिप्रेत लपपरित्यागग्लेशामाग्म, पमविसरादिमयाभावम्, चिकित्सक शल्यप्रयोगन्यायादितोत्रमणनु वाभारम्, अत्यासनपरमपुर पार्थीनुसन्धानहानुग्रहतादावियभगाभवातियाहियदर्शनीम- करच अभिप्रेत्या- सुसेनेति ।। इमाम् अनागनुवृत्ता तिरोधानादिगि रपकारिणी पागमदनग्यादिवदनुगंहिता दुरत्यया मदन्ये त्यानगिद्य ·गद्यत्रये तदानीमेव मत्प्रसादलब्धमचरणारविन्दयुगलैकान्तिकात्यन्तिकपर- भक्तिपरजानपरमभक्तिकृतपरिपूर्णानवरतनित्यविशदतमानन्यप्रयो- जनानवधिकातिशयप्रियमदनुभवजनितानवधिकातिशयग्रीतिकारि- ताशेपावस्थोचिताशेषशेषतकरतिरूपनित्यकिकरी भविष्यसि ।। क्य चेति भाव । प्रकृतिम् सततविकारशील निगुणद्रव्यम् । उत्क्रान्तिपादे च अचिरादिपाद चोक्तं सर्वमभिप्रेत्याह -- स्थूलसूक्ष्मरूपां विसृज्येति ।। स्थूलप्रकृतित्यागोऽत्रैव , सूक्ष्मप्रकृतित्यागस्तु 'त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिना नृप । देवयान पर पन्या योगिना हे शसक्षय ' इत्याद्युक्तदे- वपथेन दिव्यदेशगमनदशायामेव भवति । 'एप समसादोऽस्माच्छरी- रात्समुत्थाय पर ज्योनिरुपसपद्य 'म एव विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्वमुत्क्र. म्यामुध्मिन् स्वर्ग लोके सर्वान् कामानाप्त्वा अमृत सभवति' इत्यादिषु ब्रह्मप्रातिपर्यन्ताभिधानात् तिरोधायरसूश्मप्रकृतिविश्लपोऽभिप्रेत । मु- बालोपनिषदि तु- 'अपुनर्भवाय कोदा भिनत्ति, कोश भित्त्वा शीर्षक्पाल मिनत्ति, शीर्षकपाल मित्त्वा पृथिवीं भिनत्ति इत्यारभ्य 'अक्षर भित्त्या मृत्यु भिनत्ति' इत्यन्तेन स्थूलशरीरत्यागपूर्ववतम पर्यन्तसर्वतत्वातिक्रमउक्त । तदेवक्रमेण मूक्ष्मप्रकृतिविमोक्षानन्तर स्वस्यैव प्रसादेन अविलम्बि- तमनोरथपूर्तिमाह---तदानीमेवेति ॥ अपक्षणीयान्तराभावात् न विलम्ब इति भाव । प्रसाद इह तिरोधायकाशपर्यन्तस्य निग्रहरूपकालुप्यस्य नि . शेषनिवृत्त्या सूरिष्विव स्वभावत एचावस्थित सौहार्दम् , तच्चात्र निर्दु खनि त्यनिरतिशयानन्दमनुभवत्वसावितीच्छेव । अत्र तावदस्ति क्षुद्रफलेवप्यु पायगौरवम् , मोभे तु 'अनेकजन्मससिद्ध ' 'केशेन महता सिद्ध क्षिप यित्वाधिकारान् स्यान् शश्वत्कालेन भूयसा' इत्यादिभि कृच्छ्रसाध्यतयोक्ते विधिशिवसनकायैयातुमत्यन्तदूरे गुरूपायमाघे न्यासमात्रनिष्ठस्य मादृशस्य निर्यालधिरचनमुपचन्दनमिति केशानिच्छा जायेत, अतस्तान विस- ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगद्यम् । , मा ते भूदन संशयः । 'अनृतं नोक्तपूर्व मे न च वक्ष्ये कदाचन ।' 'रामो द्वि भिमापते।' 'सफदेव प्रपन्नाय तवास्नीति च याचते । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येवगतं मम ॥' 'सर्वधर्मान् ग्मयितु भाष्यकारमपदिश्याह-- मा ते भूत्र संशय इति ॥ ननूपाय- लाघवमाप्यगौरवादिनिमित्तशहाविधननेन महाविश्वासपूर्वक शरणमुपगतस्य सायप्रसङ्गाभावादत्र तयातिषेधो निरर्थकः १ मैयम् ; तादात्विकमहाविश्वा सेनोपाये निष्पन्नेऽपि तस्य पलाविनाभावेऽपि केषाचिद्यारधर्मविपाकवै चित्र्यात् सशयोऽपि राभवति ; न च तेनोपायवैकल्यम्, पलप्रतिबन्धो पा। मतिकालुप्यनिवृत्तिस्तु अनत्यपरभक्कथादिवत् स्वय पुरुषार्थः ; अतः प्रसन्नेन भगवता सशयनिवर्तनमुपपद्यत इति । यदा, यावत्पललाम विमर्शदशा यामक्षोभणीयो विश्वासो महाविश्वासः; स च तात्कालिक उपायाङ्गम् ; पश्चातु मदभिप्राय मद्वाक्य च परामशता मदनुग्रहादेव सशयो न भवत्ये वेति शापनार्थमिह ‘मा ते भूत्' इत्यादि नि.साय.' इत्यन्तमुच्यते इति । ते निश्चितशास्त्रार्थस्य सर्वसुहृदि सर्वशक्तौ च मयि न्यस्तभरस्य च । अन्न मत्प्रयोजनप्रधानाया मनित्यकिंकरत्वमाप्तौ ॥ यद्येतदुपच्छन्दन तदा मे स्वपचनविरोध: स्यादित्यभिप्रायेणाद-- अनृतं नोकपूर्व मे इति ॥ इयमवृतानुनिराभितविषया, आसुरेण प्रतार णदर्शनात् । अनुक्तपूर्वमप्यन्त पश्चात् स्वातन्यादुन्यतेत्साहन प वक्ष्ये कदाचनेति ।। इतः पूर्वमिवेति भावः । इदमपि त्यदास्यतया पूर्व पदाकिनीयमित्यत्र 'सत्यगदी च राधवः' इति मसिद सोकोपिलायया स्वयमेवाह-रामो द्विनाभिभाषत इति ।। स्वोचविष्ट नामिभारत इ. त्पः । मम सकृदुमत्येवाधिनामपेक्षिताः सिध्येदिति था तात्पर्यम् । एक सामान्यतः प्रत्यायितस्य प्रकृतपर्यवसानाय रावणानुजपरिग्रहे पार्थोपदेशपर्य. पसाने च विशेषत उत्त पोषद्वयमाइ- सहदेवेति, सर्वधर्मानिति प॥ वैदिक्याम्पमात्रातिशायिनोरनयोः परम्पयास्पयोरथ वदधिकारयोरभि G9 ·६६ गधत्रये परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्या- मि मा शुचः ॥' इति मयैव हुक्तम् ।। अतस्त्वं तव तत्त्वतो मज्ज्ञानदर्शनप्राप्तिपु निःसंशयः सुख- मारव ।। इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते गद्यत्रये शरणागतिगद्यायं पृथुगद्यम् ।। ॥श्रीमते भगवते भाष्यकाराय महादेशिकाय नमः ॥ धास्यामः । इद मोक्षप्रदानोत्सुकेन मयैवोक्तम् ; न तु मदादेशभूतदुरधि गमार्थवेदमुखेन वा सभवद्भूमादिदोषपुरुषान्तरमुसेन येत्याह- मयैव युक्तमिति ।। हिः प्रसिद्धौ, हेतौ या ॥ उक्तमेव स्थिरीकरणाथै सतोषातिशवाथै च निगमयति- अत इति । अतः सत्यवादिना सत्यमतेन मयोतस्य वाक्यस्य विश्वसनीयतम त्वात् । त्वम् प्रामाणिकः । तव 'ये प्रपन्ना महात्मानस्ते में नयनसपदः ।' इति म.प्रशसनीयस्य मत्स्वीकृतमरस्य च । तत्त्वतः सशयविपर्ययराहित्येन । मज्ज्ञानदर्शनप्राप्तिपु यथायोगमत्र परर चापेक्षिताविति शेषः । 'नि:- सशयेषु सर्वेषु नित्य वसति वै हरिः । ससशयान् हेतुबलानाध्यावसति माधवः ॥' इत्यादिप्रमाणसूचनायाह- निःसंशय इति || सिद्धस्यैव शानस्य अनुवृत्तौ सशय इह निवार्यते । अनेनैव निर्भरत्वादिकमप्याकृष्यते । सुखमास्स्व 'आभ्यात्मिक-' इत्यादिना पूर्व मयोत्तमेव तवोचितमिति भावः । 'यावच्छरीरपातम्' इति पूर्वोचस्यानुत्तेरयमभिप्राय:- मत्प्रासेः प्रारब्धर्मप्रतिनियतायुरवसाननिर्बन्धो नास्ति; यावदनत्यमदनुभवापेक्षा तावदत्र सुखमारस्व ; परिपूर्णानुभवालाभादिह मुखासिकायामप्युद्धेगे सति आयु शेषशृङ्खलामप्यपोह्य आत्यन्तिकमवाय मत्सद गमिष्यसि- - ·शरणागतिगद्याख्यं पृथुगद्यम् । ६७ इति । एतेनानादिकालमानातिलङ्घनमूलभगवदप्रसादेन ससरतो मे भगव- स्कृपामूलसदाचार्याङ्गीकारेण योचारणानूचारणपूर्वकस्यरक्षाभरन्यासे सिद्धे, प्रसादनेप्यस्मादभ्यधिकस्याभावात् स्वीकृतभरः श्रियःपतिनारायणः काल- त्रयवर्तिनः सर्वानप्रसादहेतून् यथार्ह क्षान्त्वा, स्वयमेव स्वार्थमेव मां स्वशानदर्शनप्राप्त्यादिप्रदानेन रक्षेदिति विश्वस्तो निर्भरो निर्मयः सतुष्टो भवेति निगमितं भवति ॥ इति शारणागतिगयं यतीशरनेशसंलपनरूपम् । न्यवृणुत देशिकदृष्टया विमृश्य निश्चित्य वेदेशकविः ।। वितमसि निगमान्ते यिनता देशिकरवं कृतिभिरनुमतेन क्षेमबुद्ध्या मयैव । यतिपतिपृथुगधण्याक्रियायां यथाव- किथितमकथितं च क्षम्यतां नः सयूध्यैः ।। इति कवितार्किकर्मिहस्य सर्वतखतन्त्रस्य धीमद्वेष्टनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु रहस्यरक्षायो पृथुगद्याधिकारःप्रथमः। धीमते निगमान्तमहादेशिकाय नम ॥

·॥ श्री ॥ ॥श्रीमत रामानुजाय नम ॥ ॥श्रीरङ्गगद्यम् ॥ स्वाधीन- ॥श्रीमते निगमा तमहादेशिकाय नम ॥ श्रीमलक्ष्मणमुनिना शिष्यहितकामचेतसा कथितम् । मितगद्यममितसार व्यक्त व्याख्याति वेङ्कटेशकवि ॥ अत्र यार्थानुसधानरसिकेन भगवता भाष्यकारेण वृद्द्ये ध्याख्या तमपि दयम्, बहुधा श्रोतव्यमिति मन्यमानेभ्य शिष्येभ्य पुनरप्याकिंच न्यादिप्रपश्चनपूर्वकस्वानुष्ठानप्रकाशनप्रक्रिययैव राशेपेण व्याक्रियते । तथा हि- अत्रादिम यास्यमुत्तरखण्डस्य विवरणम् , द्वितीय पूर्वखण्डस्य । तेनेवाधि कारविशेष कार्पण्यरूपमन्त च प्रदर्शितम् । तृतीय तु महाविश्वासायान्तर शापकम् । अनन्तर लोकदयानुपटनेन पूर्वोक्त एवार्थ प्रमाणत प्रतिक्षा प्यते । तत परेण वाक्येन पूर्णप्रपत्त्यागले जनेऽपि तत्पूग्णानुगुणप्रपत्ति वास्योपारणथैभव ल्याप्यो । तत्सिदय पक्षाचतुर्दशभि सबुद्धिभिर्नारा पणशब्दोचा दारण्याकारविरोरा प्रकाश्यन्ते । 'नमोऽस्तु ते 'इत्यनेन तु प्रतोपाये प्रधानमनी भरन्यासाश , परमार्थन या निगद्यत इति विभाग ॥ दर च प्रथम राविभूतिकरय भगवत परमप्राप्यत्वादिसिद्धयर्थं च तुध्यन्तपदमदर्शित सर्वेश्वरत्वादिकमाह-स्वाधीनति ॥ साम्देन मुक्त - ·श्रीरङ्गगद्याख्यं मित्तगद्यम् । त्रिविधचेतनाचेतनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदम् , प्राप्यस्य कैंकोंदेश्यरस सर्वेश्वरस्य श्रुत्यादिप्रसिद्ध निरतिशयानन्दत्वादिक सूच्यते । स्वाधीनशब्देन भगवरस्वरूपाधीनत्व तदिच्छाधीनस्य च विवक्षि तम् । सर्वस्य साक्षात् परम्परया वा तदाश्रयतया तत्स्वरूपाधीनत्वम् । तत्र नित्याना पदार्थाना सदिच्छाधीनखरूपत्व तदभावे तेषामभावः प्रसजेदिति प्रसङ्गमुरपेन स्याप्यम् । वदभिप्रायेण ह्याहुः- 'इन्शत एव तव विश्वप दार्थसत्ता नित्य नियास्तव तु केचन ते हि नित्याः । नित्य वदे- कपरतन्त्रनिजस्वरूपा भावकमालगुणा हि निदर्शन नः ॥' इति । अभापि च शारीरकान्ते-- 'परमपुरुषभौगोपकरणस्य लीलोपकरणस्य च नित्यतया शास्त्रावगतस्य परमपुरुषस्य नित्येष्टत्वादेव तभावस्थानमातीति शास्त्रादवगम्यते ' इति । अनित्याना तु तदिन्छाधीनस्वरूपत्य तदायचो. पत्तिकतया हि प्रसिद्धम् । गुरुद्रव्याणा पतनप्रतिगन्धेन धार्यत्वमपि तदि छाधीनत्वविशेष एव । चेतनशब्द इह जीवविषयः ; यदमुक्तनित्यरूपेण जीवाना विध्यम् । अचैतनशब्दश्चात्र गचिव्यपरः । त्रिगुणकालशुद्ध सत्त्वरूपेण अवेतनत्रैविध्यम् । द्रव्याणा तदधीनयोक्त्या तराद्धर्माणा तादीन्य कैमुत्यसिद्धमिति तदनुक्तिः। अचेतनद्रगस्यापि धर्मभतशा नस्य चेतनग्रहणे विशेषणतयोपातम्यादा पृथगनुपादानम् । चेतनमाने या वैविध्यान्वयः । चेतनाचेतनाना स्वरूप स्वासाधारणस्वभावैनिकप्य धर्मि, तस्य भेदः तत्तयक्तितो यर्गतश्च परस्परम्मात्तिलपो धर्मः । स्पितिः कालान्तरेऽपि विधमानता; सा च द्रव्याणा स्वरूपेण सर्वकाव्यानुत्तिरूण, तेपा तनदयस्थाविशिष्टयेगेण तु काल्परिन्टमा कालतारतम्परती चेति तन्द्रेदः । प्रतिः व्यापारः । निवृत्तिरप्पारणसकल्परूपा प्रवृनिविशेषः । एतवेदसातत्कायर्यादिभिर्द्रष्टव्यः । अत्र खेच्छाधीनसयोक्त्या सा सोपादातृत्वसूननात् सनोपित्यापि सिध्यति । तदाहुः-- 'उपा. दो गत्तास्पितिनियमनाभिदरितौ स्वमुदिल भीमानिति यदात यागो ·गद्यत्रये केशकर्माद्यपदोपासंस्पृष्टम् , स्वाभाविकानवाधिकातिशयज्ञानवलै- पनिषदी।' इति । एव भगवतः सर्वाधारवादिव्यञ्जनात् तदन्येषां चे- तनाचेतनद्रव्याणा त प्रत्याधेयत्व विधेयत्वशेषत्वनियमेन तदप्रसिद्ध विशेष णतया तच्छरीरत्व श्रुतिसिद्ध मुख्यमेव स्थापित भवति । अत्र च कारणवा क्यार्थः, धर्मधर्मिभेदः, चिदचिद्भेदः, जीवेश्वरभेदः, जीवानामन्योन्यभेदः, तेपा शानृत्यम्, तत एव कर्तृत्वभोक्तृत्वे, ज्ञातृत्वादेः सर्वथा पराधीनत्वम्, परस्य च विभूतिद्वयवत्त्य सार्वत्रिककालिकसर्वनियन्तृत्व विविधपरिच्छेद- राहित्यम् , कालपरमव्योम्नोस्त्रिगुणविकारातिरिक्तत्वम् , प्राज्ञानाधिष्ठितप्रकृति कारणत्वनिरासादिक च शारीरकस्यापितमर्थसिद्धम् ।। अथ भगवत उक्ताकारान्तर्गतसर्वकारणत्वसर्वनियन्तृत्वादिभिः । कितान् दोषान् परिहरति-क्लेशकर्मेति ॥ अविद्यारिमतारागद्वेषाभिनि- वेशाः पञ्च क्लेशाः । पुण्यापुण्यरूप कर्म । आदिदाब्देन 'क्लेशकर्मविपाका शौरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इत्यादिप्रसिद्धविपाकादिसग्रहः । जात्या यु गादयो विपाका । पूर्वानुभवभाविना आफ्लोदय गयानाः सस्कारा आशयाः । कतिपयदोपरहितव्यावृत्यर्थमशेषशब्दः । असरपृष्टशब्देन स्वमा वतोऽनहतया कदाचिदपि दोषस्पों नास्तीति विवक्षितम् । एव पदद्वयेन ‘परः पराणा सकला न यत्र श्लेशादयः सन्ति परावरेशे' इत्यस्यार्थ उफः॥ अथ 'तेजोवलैश्वर्य'- इत्यादिभिरुतान् निरूपित्तस्यरूपविशेषकध मांनाह- स्वाभाविकेति । स्वाभाषिकत्यमिह नित्यत्वम् , अनन्याधीनत्व च। तेन नित्याना मुक्ताना च ज्ञानादिस्य एतज्ज्ञानादेयंवच्छेदः । बद्धलादिभ्यो व्यवच्छेदस्तु अनवधिकातिशयत्यादपि । स्वापेक्षाया उत्कृष्टायधिरहितोऽति शयो येषा ते अनवधिकातिशयाः । ज्ञानमिह सर्वविषयनिन्यसाक्षात्काररू- पम् । यलम् अनाभातश्रमप्रसङ्ग सर्वधारकत्वम् । ऐश्वर्य सर्वनियन्तृत्वम् । विर्य सर्वोपादानत्वादावपि अधिकृतस्वभावत्यम् । शक्तिः विश्वोपादानताह- ·श्रीरङ्गगयाख्यं मितगवम् । श्वर्यवीर्यशक्तितेज सौशील्यवात्सल्यमार्दवार्जवसौहार्दसाम्यकारुण्य- माधुर्यगाम्भीयौदार्यचातुर्यस्थैर्यधैर्यशौर्यपराक्रमसत्यकामसत्यसंक- त्वम्, स्वेतरसर्वदुर्घटघटनशक्तिर्वा । तेजः अस्वाधीनसहकारिनिरपेक्षत्वम्, परामिभवनधामयं वा । अत्र व्यूहव्यस्त्यादिक्रमेण ज्ञानयलादिद्वन्दत्रिकनि देशः । पाड्गुण्यस्य प्रथममुपादानम् अन्योपा गुणाना तदन्तर्भावेण तत्प्राधा न्यात् परत्वज्ञापकत्वात् आश्रितानाप्रितगोचरव्यापारभेदसाधारण्याच । अथ पाड्गुण्यविततिरूपाः सोलभ्यशापकाः सश्रितसग्रहणादौ विशेषत उपयुक्ता गुणा उच्यन्ते-~~ अत्र सौशील्य महतो मन्दैः सह नाल्ब्रसलेपरसिकता । वात्सल्यम् आश्रितेषु दोपतिरस्कारिणी प्रीतिः । मार्दवम् अकठिनस्वभाव तया सुप्रवेशत्वम्, दण्डनीयष्यपि सामप्रधानत्व वा । आर्जव कायवाग्बुद्धि व्यापाराणा परस्परमविसयादित्यम् । सौहार्द स्वतः सर्वहितपित्यम् । साम्य सर्वेरप्याश्रयणीयत्ये समत्यम् , स्वतोऽपक्षपातित्य था । कारण्य स्खप्रयोज नान्तरानुद्देशेन परदुःपनिराचिका । माधुर्यम् उपायदशायामपि रक्षक स्वेन रसायइत्यम् , द्विपता जिघासितानामपि चित्तापहारित्व वा । गा ग्भीर्यं भक्तानुप्रादेरगाधत्वम् , आश्रितदीपदर्शनादे सतोऽपि गोपनेन दुर्गदत्य वा । औदार्य पाललापदेयगौरवप्रत्युपकारायनादरेण वितरणशी लत्वम् । चातुर्य शुभाश्रयमकाशनाद्यपतोपापैर्विमुपयशीकरणविसम्भजन नाभितदोपराच्छादनविरुद्धानुकूलीकरणादिषु कुशलत्वम् । स्थैर्य शरणाग तसमहे दोपपदर्शकः मुद्दगिरप्यकम्पनीपत्यम् । धैर्यम् अभिमतवियोगप्रस मेऽप्यभमप्रतिशत्वम् । व्यत्ययेन या स्थैर्यधैर्ययोाख्यानम् । प्रचलप्रतिप क्षोपनिपातेऽपि तावशदचिचाय या धैर्यम् । शौर्य तु मीमेप्यापि परमेन्येषु असहायस्यापि स्वसैन्येष्विव निर्भयप्रवेशलामम् ; तर अविश्स्य पनि रामरणपर्यन्तो व्यापार पराममः । सत्यकामसत्यसपलान्दो र भाप प्रधानौ, कर्मधारयात्तो या ; सत्यरामत्य निगमोग्रवारम् ; सत्यगकस्सल स्यापारपर्यन्तापूर्वभोग्यसुएयादायमोपसात्सत्यमापतित्व परोपकारकासम्, ·७२ गद्यत्रये ल्पकृतित्वकृतज्ञताद्यसख्येयकल्याणगुणगणीपमहार्णवम् , परब्रह्म भूतम् , पुरुषोत्तमम् , श्रीरङ्गशायिनम् , अस्मत्स्वामिनम् , आश्रितरक्षणेन कृतकृत्सव वा. 'न मे पास्ति वर्तव्यम्' इत्याद्युक्त वि हितकर्तव्यनिरपेक्षत्व या, धर्मसस्थापकानुष्ठानवर वा, परेषा स्वहितप्रवृत्ते पूर्वमेव कर्तुमुपक्रान्तपरहितत्व या, स्पेन कृत सर्व प्रति स्वरयैर शेपित्य वा। कृतज्ञता सरदारिपतुरपि अनुपन्धिपर्यन्तसरक्षणाय तत्वृतानुदनशम्, अवसरे सश्रितापेक्षितकरणाय सतप्रत्याख्यानानुदारीत्व या, 'शिरसा याचतस्तस्य वचन न त मया' इति याह । आदिवान्देन वन तत्र प्रसिद्धा आनृशस्यादयो गृह्यन्ते। यथा रत्नानि जलधेरसख्येयानि पुत्रक ।' इत्यादिस्मारणाय असख्येयत्वोत्ति । अत्र दोपासस्पृष्टत्व कल्याणगुणयुक्त्व च वदता निर्गुणश्रुते पशुच्छागात्सर्गापवादनयाम्या दोपरूपविशेषनिषेधप रत्व सूच्यते ॥ उक्त सर्वस्मात्परत्व स्वसाम्यप्रदानपर्यन्त सौलभ्य च 'नारायण पर ब्रह्म' 'पर ब्रह्म पर धाम' इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धप्रकारेण स्थिरीकरोति परब्रह्मेति । यद्यपि 'ब्रा परिमृद्ध सर्वत ' इति निक्क्तकारवचनात ब्रहाशब्द एव परत्व वदनाम च भवति, तथाप्यौपचारिकप्रयोगव्यवच्छे दाय परवान्द । अब वहति वृहयतीति निरुक्तिभ्या च्यापित्वकारणत्वादि सिद्धया शङ्कितान् दोपान् परिहत भेदश्रुत्याद्यर्थगर्भया भगवद्गीतानिरुक्त्या समाख्यया विशिनष्टि-पुरुषोत्तममिति ॥ अनेन ब्रह्मशन्दार्थतया कुदृष्टि विकल्पितप्रकारान्तराणि, तामसतन्वायुक्तव्यक्त्यन्तराणि च व्यवच्छियन्ते । अस्य च पञ्चम्यादिविभक्तित्रयेऽपि समास सभवति । एव सर्वाधिकत्वेन असदादिभिर्दुरधिगम स्यादिति शङ्का परिहरन्, द्वाभ्या विशेषणाभ्या सौ. लभ्यकाष्ठा व्यनत्ति-श्रीरङ्गशायिनम् अस्मत्स्वामिनामिति ॥ स्वरूपा द्विग्रहस्य मुखानुसधेयतया सौलभ्यमधिकम् , तस्मादप्यर्चावतारस्य भत्ता भिमतसर्वदेशकालसनिधायितया परव्यदादिभ्योऽधिकतमम् । तदा काठा - ·श्रीरङ्गगद्याख्यं मितगद्यम् । प्रबुद्धनित्यनियाम्यनित्यदास्यैकरसालस्वभावोऽहं तदेकानु- भवस्तदेकप्रियः प्राप्त परत्वमपि तत्र भत्तोपलभ्य शास्त्रादवसेयम् , यथोक्तम्- 'सर्वातिशायि पागुण्य सस्थित मन्त्रविम्बयोः ।' इति । अत्र मनुष्याणामपि कैकोंदे श्यतया अवस्थितस्य निर्भयसेवादियोग्यत्वम् अस्मत्स्वामिशब्दाभिप्रेतम् । यथाहुः---- 'अर्यः सर्वसहिष्णुरर्चकपराधीनाखिलात्मस्थितिः' इति । यद्धा स्वाचार्यसतानसेधितत्वेन प्रीत्यतिशयहेतुत्वमभिप्रेत्याल अस्मत्स्यामि शन्दः ; प्राचीनरामानुज इच अहमप्यस्य शीलादिगुणैर्दास्यमुपागत इति चभायः॥ एव कैंकर्यप्रतिसबन्धितया अनुभाव्य निर्धारितम् । अथात्माभिमा नानुगुणपुरुषार्थव्यवस्थासिद्धयर्थमनुभवितुः किंकरस्य स्वात्मनः स्वरूपावि र्भानदशागार--- प्रबुद्धेति ।। प्रबुद्ध प्रकणावगतम्, स्वाधीनस्वार्थवर्नु त्वभोक्तृत्वभ्रमविरहेण सम्यग्दृष्टमित्यर्थः । नियाम्यत्वदासत्वे 'स स्वरा ड्भवति' इत्याम्नाताया मुक्तिदशायामप्यनुवृत्ते इति ज्ञापमाय द्वयोगपि नित्यत्वोक्तिः। निरपेक्षस्वातन्न्यनिरुपाधिकशेपित्यप्रसङ्गपरिहाराय एकरस शब्दः । अनात्मशब्दः स्थविषयः । स्वभावशन्दो यावदात्मभाव्याकारमाह । इंदृशात्मम्वरूपमपि 'व्यतिरेकस्तभावभावित्वात् ' इति नयेन परममाप्यवि दोषणतया फलकोटिनिविष्टमनुसधेयमिति व्यञ्जयितुम् अधिोऽस्यन्दः । नित्यनियाभ्यत्वप्रबोधकाष्ठामाह- तदेकानुभव इति । तस्मिसरिमनेर प्रधानतया अनुभयो यस्य स तथोत्तः । आविर्भूतस्वरूपस्य हि भगवदय सिद्धविशेषणतया तत्प्रधानतयैव स्वानुभवम् 'अविभागेन दृष्टत्यात्' इत्य एनयत् । नित्यदास्यैक्रसत्याविर्भारस परमाह- तदेकप्रिय इति ।। स एव प्रधानतया नित्य मियो यस्य स तदेवप्रियः । न दि तदास्यैवरम स्यास्य 'रमो वै स.' इत्यायुवस्वाभाविकनिधिकातिशयरमसम्पात •म्मादन्यत्तदानी प्रधानतयारराय भवति ।

·गयत्रये परिपूर्ण भगवन्त विशदतमानुभवेन निरन्तरमनुभूय, तद- नुभवजनितानवधिकातिशयप्रीतिकारिताशेषावस्थोचिताशेषशेषक- रतिरूपनित्यकिंकरो भवानि ।। सामान्यत तदेयमनुभा यानुभविताराबुत्तौ । अथावत्यानुभवाद्यावृत्तमनुभवप्र कारमाह-परिपूर्णमिति ॥ अनन्तगुणविभूतिविशिष्टस्वरूपे अननुभूतान रहितमित्यर्थ । भगवन्त पराशरादिनिरुत्तप्रकारेणोभयलिङ्गम् । तस्मिन् सर्वाकारविषयपरोक्षज्ञानात् परिमिताकारविषयप्रत्यक्षशानाय व्यावृत्त्यर्थमाह-विशदतमानुभवेनेति ॥ तत्राप्यपरिच्छिन्नविषयसान्तरण त्यक्षाद्यवच्छिनति-निरन्तरमिति ।। अनुभवेन अनुभूय अनुभवेन वि पयीकृत्येत्यर्थ । तदनुभवत्यनेन पूर्वोक्तभगवदनुभवानुवाद , यद्वा, तच्छ ब्देन भगवदनुभव परामृश्यते, तस्यानुभवोऽपि स्वयप्रकाशस्य तस्यैव स्वरूपम्, ईदृशोऽयमनुभूयते मयेत्यनुकूलतमभगवदनुभयस्वरूपोलेखादोन जनिता प्रीतिरिहोच्यते । तस्या अनवधिकातिशयत्वेन ऐश्वर्याद्यनुभवजनि तीतेव्यवच्छेद । ईश्वोच्छाधीनेऽपि कैंकर्ये स्वप्रीतिकारितत्वोत्ति , नियो गनरपेक्ष्य प्रीते प्रेरकत्वातिशय च व्यक्ति । कारितशब्द इह शेषताया घा, तदेकरतौ वा, शेपवृत्ति प्रति प्रयोज्यवर्तरि विपरे वा अवेतव्य । अरोपावस्थाशब्देन सेव्यस्य भगवत परत्वम्यूहत्वादय , मेवकस्य च मुक्तस्य सदेहत्वविदेहत्यादिरूपा अवस्था सर्वा विवक्षिता । दोपतात्र शेषवृत्ति । अभिमतसर्वशेषवृत्तिषु अप्रतिघातमभिपेत्य अशेषशब्द , स्वामिप्रीत्यर्थत्वा विशेषण परस्परैकरस्यात्परक्तापि शेषवृत्ति स्वकृतेय भवतीति भावः । ईश्वरस्य मुक्तस्य च सच्छ दानेकदेहपरिग्रहेण वा अनन्तगरुडादिवृत्तिस जातीय क्यसिद्धि । आत्मा आत्मीय वा सर्वमदोपशब्देनोच्यते, तदा तस्य शेषता शेषभाव एव । एवविधायामशेषशेपतायामेव रति प्रीति रिन्छा वा रूप निरूपधर्मो यस्य स अशेषशेषतैक्रनिरूप । नित्यकिंकरो भवानि उत्तरायविरहित र्यसाम्राज्यरान् भर्यामान भाव ॥

·श्रीरगगद्याख्यं मितगद्यम् । स्वात्मनित्यनियाम्यनित्यदास्यैकरसात्मस्वभावानुसधानपूर्व- कभगवदनवधिकातिशयस्वाम्याद्यखिलगुणगणानुभवजनिवानवधि- कातिशयप्रीतिकारिताशेपावस्थोचिताशेषशेपतकरतिरूपनिसकेकर्य- प्राप्त्युपायभूतभक्तितदुपायसम्यग्ज्ञानतदुपायसमीचीनक्रियातदनुगु- णसात्त्विकतास्तिक्यादिसमस्तास्मगुणविहीन: दुरुत्तरानन्ततद्विपर्य- एव न्यासोपासनसाधारणाधिकारसिद्धौ प्रथम पल्पर उत्तरसण्डो विवृतः। अथोपायपर पूर्वरपण्ड वितृण्वन् , तवोत्तमपुरुषविवक्षितमाञ्चिन्य रूप प्रपत्तविशेषाधिकार कार्पण्यरूपमझ च व्यनक्ति--- स्वात्मनिन्यनिया- म्येति ।। स्वात्मशब्दोऽनुसघातृस्वरूपपरः । अत्र शेपशेषितकचिन्तनर सेन तदनुवृत्तियाञ्छया च पूर्वोक्तस्यैव परमपुरुषार्थस्य विस्तरेणानुवादः । नियाम्यशब्दोऽत्र भावप्रधानः । अनवधिकातिशयस्वाम्यम् अनयन्छिनसर्थ विषयस्वामित्वम् । आदिशन्देन तथाविधनियन्तृत्त्वादिसग्रहः । ऐश्वर्यादि- फ्लान्तरात् कादाचिकमगरकैमर्याच व्यावृत्यर्थ नित्य कर्यान्दी । उपायभूतेति च्चिप्रत्ययरहितप्रयोगेण मोक्षप्रदत्य भगवद्भत्ते: स्वभावप्रात मिति व्यज्यते । भक्तिशब्द इह घेदान्तोदितसपरिवरभक्तियोगपरः । ज्ञान- क्रियाशब्दाभ्या शानकर्मयोगी विवक्षितौ ; तयो सम्यक्त्व यथास्थितस कलाझोपसहारवायम् । ज्ञानयोगमन्तरेणापि कर्मयोगेणैवात्मावलोकनपूर्वक भक्तियोगाधिकारारोहणस्य भगवद्गीताभाष्यपश्चितस्याधिकारिविशेषनियत तया तदनादरेणात्र स्वारसिककमनिर्देशः । सात्त्विक्ता 'नित्यसवस्था' इत्युक्तसत्त्वनिष्टता; तस्याः फलम् आस्तिस्यादिगुणजातम् , अवस्पादेन तस्या हेतुश्च । 'अमानित्वमदम्मित्वम्' दया सर्वेषु भूतेषु' त्या पात्मगुणान्तरसग्रहाय समनशन्दः । प्रपत्यपेक्षितज्ञान विश्वासादेस्त्विहन .. । -- प्रतिषेधः॥ एयनुपायान्तरतदुपायपरपराहानिरत्ता । अथ पूर्व पभावोगपति दुरुत्तरति ।। दुम्तरत्व भगवत्मासमन्त पन्धकापायरपरान्वयमाह- ·श्रीरङ्गगद्याज्यं मितगद्यम् । ७७ .. शक्यविख्सनकर्मपाशप्रमथितः, अनागतानन्तकालसमीक्षयाप्यदृष्ट- संवारोपायः, निखिलजन्तुजानशरण्य, श्रीमन्नारायण, तव चरणा- अब अविद्यादान्देन अशान देहात्मभ्रमादिक च गृह्यते , तस्याश्च महेतु त्व रागद्वेपद्वारा । 'यहाकल्प -' इत्याद्युक्तप्रक्रियया अगाविद्या सक्तित्वेनानन्तत्यात प्रत्येक पावल्याच भगवतिरित्तै रशम्यपिसमनत्यम् । 'पशयः पाशिता: पूर्व परमेण स्वलीच्या । तेनैव मोचनीयास्ते मान्योच- पितु क्षमा ॥' इत्यायुक्तसूचनाय कर्मणः पाशत्वरूपणम् । पथितः रद निपदः, 'नामुक्त क्षीयते कर्म' इति हि स्पर्यते । उक्तप्रतिबन्धक भूयस्त्वात् त्वत्पादकमलादन्यत्' इत्यायुक्तमकारेण कालान्तरेऽप्युपायान्तर सभावना माइन्यायेन प्रतिषेधति-अनागतेति ।। यक्ष्यमाणधीमत्वनारायण त्वाम्या पलितम् 'सर्वस्य शरण सुहृत् ' 'देवाना दानयानाच 'सर्वलोन হ্যা' ' বিগ যা যুগাষ যদি না বৰণ. যমু হ্যামফি रयसग्रहौपयुक्त स्वभावमाह-निसिलजन्तुजातशरण्येति ।। दिरण्यगादी मामपि समहाय निसिलवन्दः, तेऽपि वर्माीनजन्मभागिता जन्त यः । 'पार्मनुष्य- पक्षी वा ये च वैष्णयसभया । तेनैव ते प्रयास्यन्ति तद्विष्णोः परम पदम् ॥ एतमिवस्य मत्यस्य मुत्तिई सास्थिता गदा । तत्समधिन एवापि मुक्तिमेष्यन्ति वै धुम् ॥' इत्यादर्थमभिप्रेन्य जात नान्दः । म चाप्त गुणमधानतया अन्वितमातपरः । पूदिम मानुमा रेण श्रीमदित्यादीनि पदानि । भीमसन्देन 'सरया रद होगा। त्यायुक्त रायते । सशरपलोपिफसधगुणरिवादिनदर्शनाय नारा অমল। কৃষ্ণানহাদি বংলাগে। তাৰ यापि भोगल्लावनार आदित्यरूपणम् । शरण पार | अधिकारविाद বৰমম্বাকৃথিথিকবিরিমানা খায়; पायान्तण नियम, मलयापभयादिधानानुराम उपरता, rep पिकातशहानगुत, समरे दोदरांना चिनाउनान्तरसदुपयः, ·गद्यत्रये रविन्दयुगलं शरणमहं प्रपद्ये ॥ एवमवस्थितस्याप्यर्थित्वमात्रेण परमकारुणिको भगवान् स्वानुभवप्रीत्योपनीतकान्तिकात्यन्तिकनित्यकैंकबँकरतिरूपनित्यदास्य परमपुरुषार्थसङ्गात्प्रार्थनान्वितभरन्यामोग्रतश्चेति भावः । शरणं प्रपद्ये उपायतया आश्रयामि । अकिंचनोऽनन्यगतिरह श्रीमति नारायणे स्वात्म रक्षाभर निक्षिपामीत्युक्त भवति । अत्र सविशेषणनारायणशब्देन गि रोधिभूयस्त्वप्राप्योरोपायलाघवादिमूलशङ्कानिरासहेतवः शरण्याकारा वि वक्षिताः। अथ तत्पलित सोपसर्गधातूक्तम् ‘रक्षिप्यतीति विश्वासादीष्टोपाय कल्पनम् । गोप्तृत्ववरण नाम स्वाभिप्रायनिवेदनम् ॥' इति विभज्य नि दिएमङ्गद्रयम् 'प्रार्थनामारसतुयो जन्तोर्यच्छति यान्छितम् । इति निश्चित भगवत्प्रार्थना शरणागतिः ॥' इन्युकप्रकारविशेषोपलक्षितप्रशारिवैशिष्टया भिप्रायेणाह-एवमिति । एवमयस्थितस्येत्यनेन अधिकारवैगुण्य विरोधि भूयस्त्व च पूर्ववाक्योक्तमेव शरण्यगुणप्रकर्षव्यञ्जनायादितम् । अर्थित्वमा श्रेणेति उपायलाघवोक्तिः, अहृदयप्रार्थनावाक्यमात्रमपि 'नेहाभिक्रमना शोऽस्ति' इति न्यायात् अन्ततः कार्यक्रमिति भावः । अथ वा, अत्र सकृत्कर्तव्यभरन्यासलक्षणतया सः स्वाभीष्टसिद्धिः । स्वानुभवप्रीत्येत्यादि. ना प्रायगौरवप्रकाशनम् । उर्हेितुभिः सभवन्ती शङ्कामपाकर्नु परमकारुणि को भगवानिति मुलभत्यपरत्वसूचकपदद्वयोक्तिः ; ईदृशस्य हि सर्वविरो धिनिवर्तनार्हता, ममर्थस्य निर्दयत्वे दयालोश्वासमयत्वे शरण्यत्व न स्यादिति तसिद्धयर्थमुभयोक्तिः । स्वानुभवेत्यत्र स्वशब्दः परमात्मविषयः । ऐका न्तिकत्वम् अनन्यविषयत्वम् । आत्यन्तिक्त्यमिह पलान्तरोपाधिकनिनिरहि तत्वम् , अत एव पश्चाद्यावत्वालमनुवर्तमानत्व चा । दास्यकिंकरताशब्दा विह वृत्तिपरौ । रतिशब्देन विश्वासस्य महत्त्वरूपप्रकारोऽभिमेतः प्रार्थ- 1 ·श्रीरनगद्याख्यं मितगधम् । दास्यतीति विश्वासपूर्वकं भगवन्तं नित्याकरतां प्रार्थये । ववानुभूतिसंभूतप्रीतिकारितदासताम् । देहि में कृपया नाथ न जाने गविमन्यथा । सर्वावस्थोचिताशेपशेषतकरतिस्तव 1 भवेयं पुण्डरीकाक्ष त्वमेवैवं कुरुष्व माम् ॥ नाशब्दस्य इच्छामात्रेऽपि प्रयोगसभवात् तद्यावृत्यर्थम् तदेकोपायता याला इत्युक्तयाचनरूपन्य व्यञ्जयितु द्विकर्मकप्रयोगः । सर्वस्य माधि तप्रदानसामथ्र्यम्, कायप्रविसबन्धिनस्तस्याभयलिङ्गल्य च शापयितुम्-~~ भगवन्तमित्युक्तम् । अस्मिन् वाक्ये प्रातिकूल्यवर्जनस्य न आनुस्यस- कल्पस्य चार्थसिद्धत्वमवगन्तव्यम् ।। उनप्रकारमाध्यमाघनरूपमर्थद्वय व्याख्येयक्रमेण मुरामतिपत्यर्थम- तिहासिकश्लोकहयेन स्वास्यायमानेन साक्षिप्याह-- तवेति ॥ यद्यपि प्रथम श्लोकेऽपि पूर्वार्धे फ्लमुपादीयते, तथाप्यसौ देहीत्युक्तमार्थनाप्राधान्या- दुपायपरः। अब दासताशब्देन दासवृत्तिविधिता, दासभावमरग्रस्य न नित्यसिदत्वेन साध्यत्यायोगात् । मे अनन्यप्रयोजनस्य अनन्योगपत्य न । कृपया नाति पदाभ्या गुणविशेषसबन्धविदोपविशिष्टस्योपायमावति व्यन्यते; माधशब्दो दि नामत इति युपपा रक्षणार्थ प्राणनीये स्वा- मिनि रूदः । न जाने गतिमन्यथा उत्तप्रकागत्प्रपत्तिमात्रयसीकार्यान सत्तोऽन्यधात मदामुपाय मशारपरामऽपि न पश्यामि, देयतान्त. राणा साक्षा-मोक्षप्रदत्याभागात मोक्षोपायतया चोदितस्य यदुपामनस्य मपा दुःसाधत्यादिनि भायः । यदा अन्यत्यनेन वपदावति यक्षितम् ।। श्य मार्थित फैकर्यरूपे पुरणा भीतिशन्दोन देयश firi, स्वाभारदाने अपनान्तरनेरपेय पापेभने ~ मवेति ।। নাগনায় যুকী। মায়েবা গমনকা ব্যায়া।

·गधत्रये ८० एवभूततत्त्वयाथाल्यावयोधतदिच्छारहितस्याप्येतदुचारण मात्रावलम्बनेनोन्यमानार्थपरमार्थनिष्ठ मे मनस्त्वमेवाद्यैव कारय ।। 'जायमान हि पुरुषम् ' 'कृपामयमपान ते सन्मयि निपातय' इत्या युक्तेन सत्तोन्मेपहेतुना कगाविटोपेण मामेर दुरुप्वेत्यभिप्रायेणोक्तम्- पुण्डरीकाक्षेति । यद्वा 'पुण्डरीर पर धाम' इत्यादिनिरुत्तेनानेन नाना परमपदवासिन परिचरण मार्यत इति सूच्यते । त्वदितराशक्ये ऽस्मिन्नथें त्वयि च निरपेक्षोपाये स्मिीदृशभरन्यासरूपच्या नातिरिक्तमत्प्रय नेत्यभिप्रायेणार-त्वमेवेति ॥ त मर्यज मात्ति परमकारुणिक । माम् आकिचन्यानन्यगतियार्थित्वगालिनम् । नितोर्धात्योरिह देहि कुरु पेति परस्मैपदात्मनेपदाभ्या स्वस्य भगवतश्च यथाई क्रियाफ्लान्वय सूच्यते ॥ नन्विह धरण्यशरणागतितत्पलविशेपनिर्धारणपृर्यिका फलकामना हि अधिकारिविशेषणम् , न पुनस्तदत इव तथाविधतद्वचनमानमित्यन अनि छन्नप्येवम्' इति श्लाकोन प्रकारेण सप्रश्रय प्रतिवत्ति-~~ एवंभूतेति ।। तदिच्छेति इच्छाविषयत्वेन परामृश्यमानार्थत्वात् तत्त्वशन्द इह पुरुषार्थपर। पुरुषार्थविशेषनिष्कर्षाय जीवात्मपरमात्मतत्वारो वा । आगोधेच्छा था त दिच्छेत्युच्यते, तदा पुरुषार्थेच्छापिरह कैमुत्यासिध्यति । श्रिय पतेस्तव प्रसादादय साधिकारोऽस्मि, निरधिकारत्वेऽपि लब्धव्याजेन त्वया शेपपू रण कार्यमिति द्योतयितुम् अपिशब्द । एवमधिकारबैकल्यमङ्गवैकल्यमनि वैकल्य चान्वारुयोक्तम्-- उन्चारणमाति । वैषम्यदोपप्रसङ्गपरिहारहेतु स्तव सिद्ध इत्यभिप्रायेण अवलम्बनशब्द । उच्यमानार्थ उपायोपेयपर । एतच्छब्दोऽप्यन द्विपय । अन्यतरविषयत्वेऽपि तदितरस्यासिद्धि । परमार्थनिष्ठत्वम् अज्ञानसशयविपर्ययरहितव्यवसायानुवृत्तिमत्वम् । मे 'सक दुचारो भवति' 'सकृदुच्चारित येन' 'भव शरणामतीरयन्ति ये' इत्या युक्त वचनमात्रधनस्य यदायत्तत्सर्वसिद्धे । मन 'चञ्चल हि मन कृष्ण' - ·श्रीरङ्गगद्याख्य मितगद्यम् । अनालोचितेति ।। जातिगुणादिनिकांनादरेण सर्वे गिरण्यतया चरणी येत्यर्थ । अनेन प्रपत्ते मर्याधिकारत्व दर्शितम् । कारुणिकोऽपि यदि विषम स्यात् , समोऽपि यदि निर्पण स्यात्, न तदा सर्वशरण्य ग्यादिति तदर्थमुमयोति । शरणागतिममनन्तरमणीयौ गुणावाह-- प्रणतातिहर आश्रितवात्सल्यकमहोदय इति I] प्रणता ६६ प्रकृष्ट तेषा तत्तदभिमतालामानिमित्तामाति हत्तीति प्रणतातिहर' । अनेन तु प्रपत्र सम्परप्रदत्य च यत । प्रगतश दस्य प्रहमानपरत्ये तदातिहरणादलपपमप्रसायाच प्रवाश्यने । यात्मन्येन गुणान्तरतिरबारमभिनेत्य एपसन्द , येन मशोऽप्यविशातेर सन्त्री অংকনৰ ফালু। বাহাবিল্লাঘগানগৰ निरपेक्षरक्षक न स्यात्, अनममियर्थ गुणप्रयम् अनवरतेत्यादिभि रुच्यने । अनघतनिपिटमादाभ्या गानभ्य फाल्नो पितनि मगांना योनि , मम भनिनिर्तिनेष्टपारगाण्यागियधिगए किनिदिदा अपारकराणाम्बुध, अनालोचितविशेषाशेषलोकशरण्य, प्रणता- तिहर, आश्रितवात्सल्यैकमहोदधे, अनवरतविदितनिखिलभूतजा- 'मनो दुर्निग्रह चरम् । धाय विषयाति' इत्याशुक्त दोपमपि हपाके शेन वया अनुग्रहीताना मन्यमनसाधनम् । शरण्यत्यापेक्षणीयान्तरा भावम्, आत्मनस्त्वरातिशय च घ्यनाति- त्वमेवायेवेति ॥ कारये त्यगेन मपत्तावपि स्वस्य प्रयोज्यकर्तृत्यम् , अध्यात्मशास्त्रैराचार्यमुखेना न्तयामितया च भगवत प्रयोजकर्तृत्व च प्रकाश्यते । अविकलप्रपत्ति प्रयोगस्यापि भाष्यकारस्येद वाक्य विकरप्रयोगाणामन्येषामपि मारण्यान कम्पया शिपमुपायपूर्ति स्यादिति ख्यापनार्थम् ॥ अथाधिकारोपायफलप्रदानेषु यथाईमुपयुक्तान भगवत प्रकारान् वदन, प्रथम सर्वोपयोगिगुणविशेषप्रकर्षमाह- अपारेति ॥ बस्मिन्नपि गाप्तिमभिमेत्य अपारन्योति , तपस्ति नाग्याश्रयणीयत्वमभिपेत्याह-~- . महीभावयुक्ता प्रपना, ·गधनये . तयाथाल्य, मत्यकाम, मत्यसकल्प, आपत्सख, काकुत्स्थ, श्रीमन नारायण, पुरषोत्तम, श्रीरङ्गनाथ, । तदेतत चिदपि तवाजात नास्तीति भार ।नच तव मादृशाक्चिनपरित्यागहेतुभूतप्र त्युपकारपूर्योपकारादिप्रयोजनान्तरमापेक्षत्व गुणवैकल्य वा कदाचिदप्यस्ति , अतो मद्रक्षणेन स्वगुणान् भरक्षेत्यभिप्रायेणाह--सत्यकामेति ॥ नित्यभो ग्यानन्तकल्याणगुणादिविशिष्टेत्यथ । मल्पमात्रसाधितजगत्सृष्टयादेस्तव गद्र क्षणेऽपि न हि सकल्पादतिरित्त मपादनीयमित्यभिमायणाह-सत्यसकल्पे ति ॥ अमोघमकल्पेत्यर्थ , त्वयैय ख्यापित प्रपनविषय त्वद्वत न कैश्चिदपि प्रतिहन्तु शक्यमिति भाव । उत्त गुणवर्गहेतुकद्रौपदीगजेन्द्रादिसरक्षणप्रकार तदलवस्याप्यापत्पशमनायाद्धाटगति--आपत्ससेति || आपदि सरा भ बतीत्यापत्सख , सरव प्रातिविश्रामगोचर सरक्षति भाव निषादवानरगक्षसमर्वजातिसुल्भे सकृ प्रपन्नसरक्षणप्रतिनि सर्वलोकदारण्ये विषयसमावमरक्षितजङ्गमस्थावरजन्तुजाते अवतारविशेष मुव्यक्तमित्यभि प्रायेणाह-काकुत्स्थेति ।। अनेन 'वधामपि काकुत्स्थ कृपया पर्यपाल यत् इत्यादिवाक्यमपि स्मार्यते । अस्य मापराधेष्यप्याश्रितेषु निग्रहोमल तानिवारिक्या महधर्मचारिण्या नित्ययोगमाह-श्रीमनिधि ॥ परहितेप्य पि मार्यप्रवृत्यनुगुणसबन्धादिविगेप व्यक्ति-नारायणेति ॥ इद , पदद्वय व्याख्येयगर्तापगिष्टसिद्धोपायोपेयप्रकाशकम्। नारायणगब्दवाच्यजग सबन्धादिशङ्कितदापनिवृत्यर्थ पञ्चदशाध्यायोक्त काठाप्राप्त परत्वम्प वैल्क्ष ण्य ममाव्याति-पुरुपोत्तमेति ॥ पुरु सनोताति पुस्पशब्दव्युत्पत्त्या बहुप देपनमत्व वा विवक्षितम्-साश्रितेभ्य स्यान्मानमपि सविभूतिक ददानीति मर्वापेक्षितमाधामवानुगुणा सौल्भ्यकाष्ठा सूचयति---श्रीरङ्गनाथेति ॥ उक्त चाचवितार प्रस्तुत्य भगवता गौनकेन-'तामयेत्त प्रणमत्ता यनेता विचिन्तयेत् । विगत्यपास्तदोषस्तु नामेव ब्रह्मरूपिणाम् ॥' इति । श्रीपोपरे तु अर्नारतारस्योपायविरोधिार्गानरतंकत्वमपि दर्गितम् ।

·श्रीरङ्गगद्याख्यं मितगद्यम् । ८३ मम नाथ, नमोऽस्तु ने ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते गद्यलये श्रीरङ्गगद्याख्यं मित्तगद्यम् ॥ 'मदर्शनादकस्माच्च पुसा समूढचैतसाम् । बुवासना बुद्धिश्च बुतर्कश्च दुनिश्चय, ॥ हेतुश्च कुभावश्च नास्तिकत्व लय व्रजेत् । ' इति । स्थान विदोषोऽप्यन सेवकाना सन्योन्मेपहेतुत्याभिप्रायेणोपात्त , स्वययनसैद्धये णवरूपभगयत्क्षेत्रवामिनामपि पलविशेष प्रदर्शिन श्रीरायते--- 'दुष्टे न्द्रियपशाचित नृणा यत्कलुईतम् । तदन्तयाले सशुद्धिं याति नारायणा स्ये॥' इति । तथापि स्वाचार्यपरम्पराचिरसेवनजनित्प्रसादातिशय स्पदोषानादरेण स्वत्यैयविधायस्थापदन्येन प्रार्थितपूरणानुगुणतामभिप्रेत्याह - मम नाथेति || स्यापेक्षितसिद्धयर्थ याचनीय स्वामी नाथ । मभिमुपारते भगति प्रकृतोपायरा भरन्यासरूप प्रधानाश दमयन्त्यादि वृत्तान्तेषु शरणागतिविपयतया प्रसिद्धेन मगवच्छास्त्रोत्तरपूर सूरमादियान भरता नम शब्देन निगमयन् , प्रयुज्यमान सोऽयमुशयरूाच्छेपतर्यय रंगीक्रियतामित्यभिप्रायेणाह-- नमोऽस्तु ते इति ।) या अन परत चापेक्षित निर्मम पसरत कय मम शब्दाभिप्रेतम् । अस्विति आश मनम् । ते इत्या प्रकृत्यदोन प्राप्यत्वप्रापस्त्वपित्यादिवशस्निया निरुपण धिनमा प्रयोगयोग्यत्यमभिप्रेतम् , चतुर्थी चार सादपरा । इदमेव पास्यमायत्यमान पृथुगोतस्य प्रतिचिनस्य समहोऽपि भवति , शादि पिय प्रयोजनप्रकर्षे सत्पावृत्तेभियुत्तममतत्वात् । तथायमर्थ:-- मापन म्य ते यथामनोरथ मतपय भवन्विति । तदेव रहस्यत्रयांमारण्यारणा- गतितपशेषा सर्शिता ।। বাণীগনুমতি খিলাধুখখিয়ায় সমুখ । इति कविताकिसिहम्य सन यान्त्रस्य श्रीमदरनाथस्य दास्ताचार्ययतिसरायो मिनगपाधिशार: दिनीय..

·॥ श्रीः॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ ॥ श्रीवैकुण्ठगद्यम् ॥ यामुनार्यमुधाम्भेधिमवगाह्य यथामति । आदाय भक्तियोगास्यं रस मदर्शयाम्यहम् ॥ स्वाधीनत्रिविधचेतनाचेतनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदम , क्लेश- कर्माद्यशेषदोषासंस्पृष्टम, स्वाभाविकानवधिकातिशयज्ञानबलेश्वर्य वीर्यशक्तितेजःप्रभृत्यसख्येयकल्याणगुणगणौघमहार्णवम् , परमपुरु पम्, भगवन्त श्रीमन्नारायणं स्वामित्वेन सुहत्त्वेन गुरुत्वेन च परिगृह्य, ऐकान्तिकात्यन्तिकतत्पादाम्बुजद्वयपरिचर्यैकमनोरथः, त. प्राप्तये च तत्पादाम्युजद्वयप्रपत्तरन्यन्न मे कल्पकोटिसहस्रेणापि साधनमम्तीति मन्वान., तस्यैव भगवतो नारायणस्य अखिलप्स- श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नम । अनया गद्यद्वयोक्तगमनिक्यैर श्रीवैकुण्ठगद्यमपि गतार्थप्रायम् । एतयोः स्वानुष्ठानोतिमुसेन गियशिक्षण कृतम् ; तस्मिस्तु उपदेशमुखेनेति विशेषः । तत्र यदादौ पठ्यते -'यामुनार्यमहाम्भोधिमागाह्य यथामति । आदाय भक्तियोगारव्य रत्न सदर्शयाम्यहम् ॥' इति , इहासौ भक्तियोग शब्दः स्वयप्रयोजनभगवदनुमधानपरः; अन्यथा 'तत्याप्तये च तत्पादा म्बुजदयपत्तेरन्यन्न में कल्पोटिमहरेणापि साधनमस्तीति मन्नानः' इति ·श्रीवैकुण्ठगद्याख्य मितगद्यम् । ८५ त्वदयेकसागरस्य अनालोचितगुणगणाखण्डजनानुकूलामदिशील बत , स्वाभाविकानवधिकातिशयगुणवत्तया देवतियानुष्याद्यखि- लजनहदयानन्दनस्य, आश्रितवात्मल्यैकजलधे , भक्तलनसपैक भोगस्य, नित्यज्ञानकियैश्वर्यभोगमागीसमृद्धस्य महाविभूने श्री- मञ्चरणारविन्दयुगलमनन्यात्मसजीवनेन तद्वतसर्वभावेन शरणमनु- व्रजेत् ॥ नतश्च प्रत्यहमा-मोजीवनायैवमनुस्मरेत-- चतुर्दशभुव- नात्मकम् अण्ड दशगुणितोत्तर चावरणसप्तक समस्त कार्यकार- गजातमतीत्य, परमव्योमशब्दाभिधेये, ब्रह्मादीना वाड्यनसागोचरे, श्रीमनि वैकुण्ठे दिव्यलोके, सनकविधिशिवादिभिरप्यचिन्त्यस्व- भावैश्वर्यैर्नित्यसिद्धैरनन्तर्भगवदानुकूल्यकभोगैर्दिव्यपुरुषैर्महात्मभि. रापूरिते, तेपामपि इयत्परिमाणम् इयदैश्वर्यम् ईदृशस्वभावमिति परिन्छेत्तुमयोग्ये, दिव्यावरणशतसहस्रावृते, दिव्यकल्पतरूपशो- भिते, दिव्योद्यानशतसहस्रकोटिभिरावृते, अतिप्रमाणे दिव्याय- तने, कस्मिश्चिद्विचित्रदिव्यरत्नमये दिव्यास्थानमण्डप, दिव्यग्न- वक्ष्यमाणाविरोधात् । अत एव प्रयहमा माद्रीयनाय' इत्यादिकमपि न भक्तितत्साधनपरम्, अपितु 'शानी तु परमैकान्ती परायत्तामजीपन इत्यादिप्रमिद्धे अप्रत्यावस्थाविशेर मदापधिपानीयन्यायन अलभ्या भाश्वासनाभिनायम् ॥ नेपामपीयत्परिमाणमियदेश्वर्यगीहास्वभावमिति परिच्छेनु- मयोग्ये इनि दिव्यापतनविरोरण तु महनत्यमेव विषभितम, दिव्या चरणसत गादिकथनने र तत्सरिमाणमिद । अब म्यमाsitter হাম হাবিশ্বের ! ন এfiথায় থানাযাযাবৰ ·८६ गद्यनये . स्तम्भशतसहस्रकाटिभिम्पशोभित, दिव्यनानारत्नकृतम्थलधिचित्रि- ते, दिव्यालंकारालकृते, परित: पतितः पतमानैः पादपस्थैश्च नाना- गन्धवर्दिव्यपुप्पै शोभमानदिव्यपुष्पोपवनैरुपशोभिते, सकीर्ण- पारिजातादिकल्पद्रुमोपर्शामितरसकीणश्च कश्चिदन्तःस्थपुष्परना- दिनिर्मितदिव्यलीलामण्डपशतसहस्रोपशोभिते. सर्वदा अनुभूय- मानैरप्यपूर्ववदाश्चर्यमुपजनयद्भि कीडाशैलगतमहरलंकृत के. श्चिन्नारायणदिव्यलीलाऽसाधारण कैश्चित्पावनालयादिव्यलीला- ऽसाधरण. माधारणच कैश्चित शुकशारिकामयूरकोकिलादिभिः कोमलकूजितराकुलैर्दिव्योद्यानशतसहनरावृते, मणिमुक्ताप्रवालक- तसोपानैर्दिव्यामलामृतरमोदकैर्दिव्याण्डजवरैरतिरमणीयदर्शनैरति- मनोहरमधुरस्वरैराफुलैरन्त.स्थमुक्तामयदिव्यक्रीडास्थानोपशोभित- दिव्यमौगन्धिकवापीशतसहस्र दिव्यराजहसायलीविराजितैरा. वृत, निरस्तातिशयानन्देकरसतया चानन्याञ्च प्रविष्टानुन्मादयद्भि क्रीडोद्देशैविराजिते, तत्र तत्र कृतदिव्यपुष्पपर्यतोपशोभिते, नाना- पुष्पासवास्वादमत्तभृगावलीमिरुद्गीयमानदिव्यगान्धर्वेणापूरिते, च- न्दनागरुक'रदिव्यपुष्पावगाहिमन्दानिलासेव्यमाने, मध्ये दिव्यपु- प्पसंचयविचित्रिते महति दिव्ययोगपर्यङ्के अनन्तभोगिनि, श्रीमद्वै- कुण्ठैश्वर्यादिदिव्यलोकमात्मकान्त्या विश्वमाप्याययन्त्या शेषशेषाश- नादिकं सर्व परिजनं भगवतम्तत्तदवस्थोचितपरिचर्यायामाज्ञापय- न्त्या शीलरूपगुणविलासादिभिरात्मानुरूपया श्रिया सहासीनम् , रीणा सार्वज्यहानिः. दिव्यायतनगुणा तात्पर्याच । प्रविष्टानुन्मादयद्भिः क्रीडोद्देशैः इत्यत्रापि हर्षप्रार्पजनस्त्वे तात्पर्यम् । श्रीमद्वैकुण्ठैश्वर्यादि- दिव्यलोकम् दत्यन नु वैकुण्ठशब्देन नगरायवान्तरप्रदेशा विवक्षितः , स ·श्रीवैकुण्ठगद्यात्य मित्तगद्यम् । म्वच्छन्दनीलजीमूतसकाशम्, अत्युज्ज्वलितपीतवाससम् , स्वया प्रभया अतिनिमलया अतिशीतलया अतिकोमलया स्वच्छमा- णिक्याभया करन जगदुःमासयन्तम् , अचिन्त्यदिव्यागुननि- त्ययौवनस्वभावलावण्यमयामृतसागरम्, अतिसौकुमार्यादीपत्प्रस्त्रि. भवदलक्ष्यमाणललाटफलकदिव्यालकावलीविराजितम, प्रबुद्धभु- ग्वाम्युजचारुलोचनम् , सवि श्रमभ्रलतम, उसलाधरम् , चिस्मितम , कोमलगण्डम् , उनसम्, उदप्रपीनांसविलम्पिक ण्डलालकावलीबन्धुरफम्बुकधरम, प्रियावतमोत्पलकर्णभूषणश्न- थालकावन्धविपर्दशसिभिातुभिराजानुविलम्विभि जैविराजितम् , अतिकोमलदिव्यलेसालकृताताम्रकरतलम् , दिव्याहुलीयकविराजि. अतिकोमलदिव्यनसावलीविराजितातिरक्ताङ्गुलीभिरलकृतम् , तत्क्षणोन्मीलितपुण्डरीकसदृशचरणयुगलम् , अतिमनोहरकिरीटम- कुटचूडावतसमकरकुण्डलप्रैवेयकहारकेयूरफटकश्रीवत्सकौस्तुभमु. तादामोदरवन्धनपीताम्बरकाचीगुणनूपुरादिभिरत्यन्तसुतस्पर्दि- व्यगन्धैर्भूपणभूषितम् , श्रीमत्या जयन्या वनमालया विशाज- तम्, शहचत्र गदामिशादिदिव्यायुधै मेव्यमानम , वसक- रूपमागावलमजगजन्मस्थितिवसादिक मिति विष्वक्सेने न्य- मसमस्तात्मैश्वर्यम, वैनतेयादिमि म्यभावतो निरनममतमामा. . . र पविभूतिम्मन्यादर्यगन्दमोरचपने | यिनुगनि देखा भागापर्न पनि मानिसदनमात्रम, संश गांगमा दाग मात । पुण्डरीकमगरणयुगलम इत्यय पुगne पत्रसामान्यमन रमायुर । नाम- मान्मस्थितिमादिफे भीमनि विष्वरमेने मनममानभर्यम शल्यमाप्रारम्लपन ·८८ गद्यत्रये रिकम्वभावैर्भगवत्परिचर्याकरणयोग्यैर्भगवत्परिचयकभोगैर्नित्यसि- बैरनन्तर्यथायोग मेव्यमानम, आत्मभोगेनाननुमहितपररादिका. लम, दिव्यामलकोमलावलोकनन विश्वमाहादयन्तम, ईपदुन्मी- लितमुखाम्बुजोदरविनिर्गतेन दिव्यनानारविन्दशोभाजननेन दिव्य- गाम्भीयांदार्यसौन्दर्यमाधुर्याद्यनवधिकगुणगणविभूषितेन अतिमनो. हरदिव्यभावगर्भेण दिव्यलीलालापामृतेन असिलजनहदयान्तरा- ण्यापूरयन्त भगवन्त नारायण ध्यानयोगेन दृष्ट्वा, ततो भगवतो नित्यस्वाम्यम् आत्मनो नित्यदास्य च यथावस्थितमनुसधाय, कदाह भगवन्त नारायण मम कुलनाथ मम कुलदैवन मम कुलधन मम भाग्य मम मातर मम पितर मम सर्व साक्षात्करवाणि चक्षुपा क्दा वा भगवत्पादाम्बुजद्वय शिरसा सग्रहीप्यामि' कदाह भगवत्पादाम्बुजद्वयपरिचर्याशया निरस्तस- 2 इति , तन यद्यपि नगद्यापारमोशप्रदत्व ब्रह्मर पणतया मुक्तेविर नित्यमू रिपपि माँघु न समयत यद्यपि च भगवान् सत सर्वन तथापि 'प्रियेण सनापनिना निरादित तथानुजानन्तमुदारवाशणै इति न्यायेन भगमहत्तनादृगाधिकारनया तत्तदवमर जगत्सृपया यर्थ भगत रिजापन पाक्य विष्वक्सनो व्याहरति तदा म्वत माना भगवान् तान्नवेदितका रार काडति, नापन्मावण विष्वक्सेनस्य जगद्यापारव्यपदेशरूपस्तुति , न्यस्तसमस्तात्मैश्वर्यम् इत्येतदपि सेनानहणार्थाधिकार प्रदानपरम् , म यदि पितृलाक्कामो भवति सकल्पादेवास्य पितर समुत्तिष्ठन्ति' इत्या दिन्यायेन पगिमितविषयो वाव जगच्छन्द अतो हिरण्यगर्भादिवत् काचि स्पभूतसृण्यादिमावान्नास्मिन् ब्रह्मलणाप्रमङ्ग । यदपि आत्मभोगे- नाननुसहितपरादिकालम इति, तदपि भगवत मालविषयमज्ञान ना । मम कुलदैवत मम सर्वस्व साक्षात्करवाणि ।

·श्रीवैकुण्ठगद्यात्य मितगद्यम् । मस्तेतरभोगाशोऽवगतसमस्तमांसारिकस्वभावम्वत्पादाम्पुजद्वयं प्रव. स्यामि ! कदाई भगवरपादाम्बुजद्वयपरिचर्याकरणयोग्यस्तदेकभोग. स्तत्पादौ परिचरिष्यामि ? कदा मां भगवान स्वकीयया अतिशीतलया दशावलोक्य स्निग्धगम्भीरमधुरया गिरा परिचर्यायामाज्ञापयिष्य- ति! इति भगवत्परिचयामाशां वर्धयित्वा तयैवाशया तत्प्रसादो- पहितया भगवन्तमुपेत्य, दूरादेव भगवन्तं शेषभोगे श्रिया सहा- मीनं वैनतेयादिभिः संव्यमानम् ' समस्तपरिबाराय श्रीमते नारा- यणाय नमः' इति प्रणम्योत्यायोत्याय पुनः पुन: प्रणम्य, अत्य- तसाध्वसविनयावनतो भूत्वा, भगवत्पारिषदगणनायकद्वारपाल: कृपया स्नेहगर्भया दशा अवलोकितः, सम्यगभिवन्दिरोस्तैम्तैरेवानुम- तो भगवन्तमुपेत्य श्रीमता मूलमन्त्रेण मामेकान्तिकात्यन्तिकप- रिचर्याकरणाय परिगृहीष्व' इति याचमानः प्रणम्य, आत्मानं भ. गवते विनिवेदयेत् ॥ नसो भगवता स्वयमेधात्मसंजीवनेनामादशीलवता अति- प्रेमान्वितनावलोकमावलोक्य सर्वदेशसर्वकालमर्वावस्यचितात्य- न्तशेषभावाय स्वीकृतोऽनुज्ञातय. अत्यन्तमाध्वसविनयावनतः किंकुर्वाणः, कृताञ्जलिपुटो भगवन्तमुपासीन ॥ भिति, आनन्दमाप्रशमाया तात्पर्यात् । पप तत्पादाम्युजद्वयं प्रवे. स्यामि दति मुमुशोभिभिमन्यते, रुप पूर्वोतम सिमा समय दतमत्व प्रवेशदनाभितम् ॥ सदार शेषभावाय स्वीकृत: इनि, नर पाादामभारि गाय शास; । म गर्व मुमगतम॥

·९०
गद्य त्रये
,
.
ततश्चात्यन्तानुभूयमानभावविशेप, निरतिगयीत्या अ.
न्यत्किंचित्कर्तुं द्रष्टु म्मर्तुमशक्त , पुनरपि शेषमारमेव याचमान
भगवन्तमेवाविन्छिन्नम्रोतोरूपेणावलोपनेनावलोक्यन्नासीत ।।
ततो भगवता स्वयमेवात्मसंजीवनेनावलोकनेनावलोक्य स
स्मितमाहूय समस्तक्केशापह निरतिशयमुसावमात्मीय श्रीमत्पदा-
रविन्दयुगल शिरमि कृत ध्यात्वा अमृतसागरान्तनिमग्नसर्वावयव
सुखमासीत ॥
इति श्रीभगवद्रामानुजविरचित
श्रीवैकुण्ठगद्य मपूर्णम ।।
गद्यत्रय समाप्तम्॥
धीमते रामानुजाय नम ॥
द्वयवचनधनानां द्विभयोगानपेक्षे
मुपितनिखिलदोपे मुक्त्युपाये स्थितानाम् ।
अमृतमिव पयोधेरातमेतद्यतीन्द्रा
व्यपृणुत मितगद्य वेङ्कटेश सुमेधा
इत्ति कावतार्किकसिंहम्य सवतन्त्रस्वतन्तस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य
वदान्ताचार्यम्य कृतिषु प्रामद्रह म्याक्षाया
मितगद्याधिकारो द्वितीय ॥
गद्यलयमाप्य सपूर्णम् ॥
कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने ।
श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्तगुरवे नम ।।
श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नम ।

·॥ श्री ॥ श्रीमद्गचत्रपक्षाध्योपात्तरमाणनन्थानां नामानि तत्सत्संकेताक्षराणि च ।। पकताक्षराणि प्रन्यनामानि अष्टश्लोकी अध अष्टाध्यायी अदि अहिर्बुध्यसहिता आप आपसम्मधर्मसूत्रम् इतिहाससमुच्चय ईश्वरसहिता क कउवल्ली काभ्य काश्यपसदिता कोपीतकोपनिषत् ग.शुभ गराभूतपकाशिका गीताभाष्यम् गीतार्थसाह मकेताक्षराणि प्रन्यनामानि धातु धातुपाठ नाम नामलिङ्गानुशासनम् नित्य नित्यग्रन्थ. निरु निरुतम् नी-सू नीलामृतम् न्याय न्यायतत्वम् पर परमसहिता पाचरात्रम पौक पोकरसहिता रहदारण्यकम् बापु ब्राहपुराणम् ब्रह्मकैवर्तम् भगी भगवद्गीता भरत भरतलक्षणवास्थम् भस्म् भरद्वाजस्मृति भीभागवतम मनु मनुस्मृतिः गी-मा चतु श्लोकी छान्दोग्यम् जिततेस्तोत्रम् तस्वकारोपनि तेत्तरीयम् से + এর মনুেযায়ন মার্কিন নাথাবপদমশঃ- सरे, सविनगर मुक्ति गिगा भानुमन्यात भागनिर्दियते ॥

·(२) श्रीसू सकेताक्षराणि अन्यनामानि मन्न मन्त्रविशेष. महा महाभारतम् महो महोपनिषत् मुक्त मुक्तकवाक्यम् मुण्ड मुण्डकोपनिषत् मैत्रा मैत्रायणीयोपनिषत यास्क यास्कानरुक्तम् रहस्याम्नायब्राह्मणम् रा रामायणम् लक्ष्मीतन्त्रसहिता वरदराजस्तव. व-पु वराहपुराणम् वामनपुराणम् वित विष्णुतत्वमहिता विष्णुधर्मः वि-पु विष्णुपुराणम् वेस वेदार्थसंग्रह शारी शारीरकसूत्रम् पताक्षराणि अन्यनामानि शैव शेवपुराणम् शौन शौनक्सहिता श्रीगुण श्रीगुणरत्रकोशः श्रीमा श्रीभाध्यम् श्रीर श्रीरजराजस्तयः श्रीवैकु श्रीवैकुष्ठररायः श्रीसूक्तम् श्रीस्त श्रीस्तव. श्वेता श्वेताश्वतरोपनिषत् पड पडर्यसक्षेप सनबुमारसहिता सवि सविसिद्धिः सात्व सात्वतसहिता मुबा मुयालोपनिषत् स्तोत्र स्तोतरत्नम् स्वाय स्थायभुववचनम् हनुमन्नाटकम् वा पु नु ·॥ श्रीः ॥ प्रकरणसंकेताक्षराणि ॥ अयो संकेताक्षराणि प्रन्यनामानि अयोध्याकाण्डः अरु अरुणशाखा आदि आदिपर्व आन आनन्दवल्ली আন্ত आनुशासनिकपर्व आर आरण्यकाण्डः आश्व आश्वमेधिकपर्व उत्तरशतकम् उत्त उत्तरकाण्डः उद्यो उद्योगपर्व उप उपनिषत् कर्ण कर्णपर्व संकेताक्षराणि प्रन्यनामानि कि किष्किन्धाकाण्डः बा बालकाण्डः ब्रा ब्राह्मणम् भी भीष्मपर्व भृ भृगुवल्ली मोक्ष मोक्षधर्मः यु युद्धकाण्ड: लक्ष्मीसहस्रनाम वन वनपर्व য়া शान्तिपर्व शी शीक्षावल्ली सह सहसनामाभ्यायः सु सुन्दरकाण्डः कदा कठशाखा ·॥ श्री ॥ श्रीमद्गगावयभाप्योपात्तानां प्रमाणानाम् आकरप्रदर्शिका ॥ प्रमाणानि पुट प्रमाणम्थानानि अ अक्षरधियाम् अगतीनाम् जचेतना शारी ३ ३ ३३. विध ४ ४९ पर २ महा-सह १ अज सो अज्ञो जन्तु महान्दा १२३६ ३६ ३१ महा उद्यो ९४६५ राधा ७७३३ अप भित्त्या अतसीपुष्प अतीव राम अथातोऽह अथोपाय अधर्म धर्म अनन्तनाम अनन्तो देश अनायसाध्ये अनन्या राघ अनन्या हि छा ७२५१ रस्त १७१०३ भगी १८३२ मा पु २० पाञ्च २० भरत ४ रामु २१ १५ रायु १२१२० लत ७१ शारी ४.१५ अनारन्ध ·प्रमाणानि अनिच्छन्न अनेकजन्म अनेकदिव्या अन्त प्रविष्ट अयन ग्रुप अयेषु चार अपि चेत्सु अपि पापेषु अपुनर्भवाय अपूर्वरूप अप्यह जी अप्रमेय हि अभियाता अभिषिच्य अमानित्व अमृत सा अर्चापि लौ अ> सर्व अर्थों विष्णु अर्हति अलमेघा अविभागेन असदेशात् पुट प्रमाणस्थानानि स्तोत्र ५९ ६४ भगी ६ ४५ ३२ भ-गी ११ १० ६० तै अरु ३ ११२ ४ वि पु ६ ५ ७७ १० रिपु १९१४४ २७ भगी ९३० २७ वि-ध ६४ सुबा " २४ वि.पु. ९६६ २९ रा आर १०१९ ८ रा-आर ३७१८ २९ रा अयो। ३० ३० राबा १८५ भगी १३८ पाञ्च २४ पाच श्रीर-उश ७४ ६ विपु.८१८ ६ १२ रासु २७ ४४ शारी४४४ रा-मु २२ २. महा उद्यो ७२ 1.1 रा-सु१५५२ ४२ अरमान् वेग अस्या देव्या ·प्रमाणात पुर प्रमाणपानानि ६ र-3 अस्या मम अस्येशाना अदमरम्यप अहकार ७ य]४१२५७ १. अदि ३७ भगी३७ ४७ भगी ४४ म-गी १८६६ २७ वि पु . १३ १२ अहवीन अद स्वा अद्दो आप १२६१३ शित २० आ आचार्यमु आमदास्य आमान आत्मामीय आदित्यवर्ण आनदादयः आहास्य आन्यस्य आतो विष्णो आतोपच्छ आतोंवा यदि महाशा१.६" ल-त १७७९ ते अ३ १३२ भाग ३ ३" ग-अयो ३३ १२ रा-मु३.४१ ૨૨ ३ मुक्त रान्यु १८२८ आद्री पुष्प ८ भी सू १३ अष्ट ३ आवि स्युर्मम १८ आहु स्वैरनु ६ चतु४ इ इच्छात एव इयतु भवत ६९ श्रीवैद् ३६ र आर १३७ ·(७) प्रमाणानि पुट प्रमाणस्थातानि ई श्री सू९ ईश्वरी सर्व उ उत्पत्ति प्रल उदाराम् ४ वि पु ६ ५ ७८ श्री-सू ५ भन्गी ७ १८ श्रीर उश ५७ उदार। सर्वे उपादत्ते उपाय सुक उपाये गृह उभयाधिष्ठा ३ लन्त १७१०४ १३ अहि ३६ ४४ पडस २८ महा उरसा प्रति सच सामानि तैमा १२ १२६ रा आर १७१५ २८ अरजुबुद्धि १८ छ।७२६२ ४२ वि पु१६ ३९ महा शा ४६१२३ महो १११ ४ एकधा भवति एकाक्षर एकान्तिन एकोऽपि कृष्णे एको ह वै एतत्साम एतनिष्ठस्य एतस्य वा एते वै निर तै-उप १०५९ ३६ महा-मोक्ष २४ वृद६४ २२ एष सरें ·प्रमाणानि पुर प्रमाणस्थानानि .. छा८३४. ६४ एप सेतुः कौपी ३ ९. .. २६ २८ कौपी ३ ९. २८ महा-भी ५९ ९८. .. १४ श्रीगुण ५८. रा-सु ३६ २८. २९ ३७ विपु १८४. .... एप हवा एहि फु ऐ ऐश्वर्यम क कञ्चिन्न तत् पोले जान क्लामुहू कामक्रोध काल सपन कुठि गति कुरुष्व मा कुशली यदि मृतकृयाः वृताभिषेका कृतार्थोऽस्मि कृपामय कृष्णरूपा क्रीडतो वा जीडार्थम क्रीडाहरे केशकर्म लेशेन मह ... ३७ महा-मोक्ष २४. धानु-स्वादि ४२ रा अयो ३१ २४ रा-मु३६१३ महा-आश्च १.९ १ माम २६५ ८० विघ ... पाञ्च ३८ वि-पु. २१८ ९ महा महा शा २०६५९ मवित्मिदि. ७० ६४ ल-त१७११.

·(९) पुटः प्रमाणस्थानानि ६४ प्रमाणानि क्षपयित्वा ग गच्छानुजा गन्धद्वाराम् रा-यु ५९ १४४. ८ श्रीसू ९. ४७ गी-भा 11 ४३. ४७ मनु २१४६ गरीयान पू गरीयान् ब्र ... ५२ जित गुणमाया गुणाद्रूप गुणाः प्रकृ गुणैर्दास्य गुशन्दस्त्वन्ध गुहेन स गोविन्देति घ रा-बा ७७ २७ भगी १४५ रा-कि ४ १२ निरु राबा१३० महा-उद्यो ४७ ३२ ... २७ पनकनक ६ श्रीगुण ३५ ... चकर्थ यस्या ... वञ्चल हि चतुर्मुखा चतुर्विधा ५ स्तोत्र ३७ ८० भगी ६३४ वरा ५७७ भ-गी ७१६. १३ श्रीसू ५. चन्द्रा प्रभा ... छ छिन्न भिन्न २९ रायु ९४२२. ज छा८१२३. अक्षत्कीड Gn ·(१०) ... प्रमाणानि जगत्प्रकृति जगदेतत् जनयन्प्र ... प्रमाणस्थानानि २७ अहि २. वि-पु ५ १९. २९ राया १६५. ३७ शारी ११२. महा-शा ३५८ ७३. जन्माद्यस्य जायमान ... ज्ञात मया शानशक्ति ज्ञानी तु पर ज्योतींच्यादि ९ विपु ६ ५ ७९. ८५ २७ महा-उद्यो ९४ ४५. गी स २९. ६२ वरा रह. १२ रा-सु ५८९२. ८ वि-पु १ ९ १०६. ५४ अहि अरु १११२. ... ... ४ ततस्त नि ततः सा ही ततोऽवलोकि तत्पादभक्ति सत्सवितुः तदेकोपा तदेतत्सू तद्गुणसार नद्विज्ञानार्थ तया सहासी तमसः पर तमीश्वराणा सब भरोह तवानन्त भरत पाश्च शारी २३२९. मुण्ड १२१२. ... १३ तोत्र ३९. रायु ११४ १५. श्वेता ६७. श्रीर-उग १.२. तस्य ताम । वन १९११३३.

·प्रमाणानि प्रमाणस्थानानि तस्य ताव ६२ छा६१४२. तस्य स्वात्म तस्य हवा तस्मात्परि .. त विना कैक ... ... ५ तामर्चयेत् तावदार्तिः तावन्ति च तां पद्मनेमी तुल्यशील तेजस्त्वन्या तेजोवले तेन मैत्री तेनाश्चर्य तेषां शानी ... २४ बृह ४३ ६. रा-यु ५९ १४३. २८ रा-यु १२४ ६. ८२ वि-ध २०.. १६ वि-पु १ ९७३. १८ वि-पु ५३१ १८. ८ श्रीसू ५. रा-सु १६५. अहि २२ वि-पु ६५ ८५. २१ रामु २१ २०. २४ वि पु ५ १९७. भगी ७१७. वि-पु १६ ३९. १५ अहि ६४ वि-पु ६ ७ ७६. जितते ३. स्तोत्र २८. १९ कौपी३१. विपु९१२३. ४२ ८ वि.पु १९१३०. २० वरद ९१. .. तेषा तप्त तेषा तुत त्रिभावमा त्वत्पादक त्वनिमुद्दि त्वमेव मे त्वया देवि स्तोल २४. त्वयापि ल त्वयावलो त्वयि निदि ·(१२) प्रमाणस्थातानि वि पु १ ९ १२६. ७५ वि पु ३ ८ ३५. वि-पु २ ७ २८. ७६ प्रमाणानि त्वं माता सर्व द दया सर्वेषु दारुण्यमि दासभूताः दिवि सूर्य दिव्य स्थान दुरत्यया दुर्गससार दुर्लभाम दुष्कर वृत दुष्टेन्द्रिय देवाना गुह्य देवाना दान देवि त्वन्म भ गी"१२. महा भ गी७१४. ... ४२ विध ५५ पौक .. रामु १५५३ मात्व १९ तै-उप २५.. जितन्ते ७ श्रीस्तव ८.

·(१३) पुरः प्रमाणस्थानानि क-शा ३ ९७. प्रमाणात न न कर्मणा नक्षमामि न जीवेय न तत्र सूर्यः वरा ३३ रासु ६६ १०. न तत्सम ७ न तस्य प्राक न तस्येशेक नसे वर्ण न त्वत्समो २७ श्वेता ६८. २४ व पु १४४१. ४८ तै-उप २ १ ३. ८ वि-पु १९१३३. भगी ११ ४३. नत्वहता रा-आर ६२१७. नत्व सुप्ता ४२ न धर्मनिष्ठः ४४ स्तोत्र २२. स्तोत्र ६४. ननु प्रपन्नः न भूतसद्ध नमामि सर्व न मे पार्य नरसबन्धि नराजाता २४ महा शा २०६६.. ११ वि-पु १ ९ ११७. ३० भगी ३ २२. ४ अहि ५२. २२ महा-आनु १८६७. रा अयो, ११. ३६ तै-उ २ १ ७. न स्मरत्यप नाकस्य पृष्ठ ... ३१ राबा ६१०. नाकुण्डली नागभोगे नाना नानयोविद्य नित्य धातु भ्वादिः ६ वि पु १८ ३५.

·न्यायामृताद्वैतसिद्धी (प्रयमपारेको . सरङ्गिणी भास्करादिभिरपि मम ममाविभागाय रक्तस्य प्रगदिलशण्यमतीकृतमेर, इति तन्मतेऽपि तस्य पक्ष- बहिर्भावस्यावश्यं वाच्यत्वात्, ता िशादिमः स्वमते न तदुपरस्ते साध्यसिद्धिः प्रयोजनम्, इति सर्वमतेऽपि सरयोजनं विशेषणम् । विशेषगले प्रयोजनक्वं सन्तम्, ना विशेषणप्रयोजनस्य सर्वसिद्धत्वमपि | सत्यत्व. . वाघनेकमतानुसारिणः कुशलस्रैकस मिथ्या वादिना कथासम्भवादिति सर्वमनयद्यम् ।। #परिपक्षेति ॥ अन वैकालिकनिषेधे हानेनालन्तामाय एव विवक्षितः । तथाचान्योन्याभाषमादाय सिद्धसाधनम्, तद्वारणाय निषेध. पदस्यात्पन्ताभावपरस्ले च कालिकति च व्यथमिति शवानरकाशः। 'प्रतिपन्नेति च पटादायसन्ताभार- प्रतियोगियमिति मते घटादावेव सिद्धसाधनवारणाय । प्रतिषन्नत्यं च प्रतीतत्वमात्रम् । अतः प्रमाप्रतिपनत्वं भ्रममतिपनत्व याऽऽदाय न विरोध सिद्धसाधने । यावत्य च विवक्षितम् ; अतो भ्रमप्रतिपन्नाधिकरणानिहास्यन्ता- भावप्रतियोगित्वमादाय सत्वपक्षे न सिद्धसाधनम् । मनु-साधिकरणामिमायावनिष्ठरस्यन्ताभाष- न्यायामृताटकोद्धार पत्रमप्यपारमार्थिकत्वाकारेण घटादेरप्युकनिषेधप्रतियोगित्वाङ्गीकारेण सिद्धसाधनं तदयस्थमेवेत्यश्वे- राह-पारमार्थिकत्यासारेणेति ॥ मनु -येन सम्बन्धेन यदवच्छेदेन यत यदस्ति, तत्र सर्वत्र तस्य पारमार्थिकत्वेनैव सत्यात् तेन रूपेण कालि कनिषेधप्रतियोगित्यं प्रतिवादिमतेऽभसिद्धमिति--चेत् । अन* , येन सम्बन्धेन यत्न यत् प्रतीतमित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् , तस्य च शुक्तिरूप्यादौ प्रसिद्धत्वात् । नव-सर्वत्र यद येन सम्बन्धेन प्रतीनम् , तन्निपुकालिकनिषेधप्रतियोगित्यं तेन रूपेणाप्रसिद्धमिति- पाच्यम् । एवमपि तववादिने प्रति प्रसिद्भुयएपत्तेः, तेन शुक्तिकप्पादेस्तथाभागङ्गीकारात् । भननु-तत्वयादिनं प्रत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमा साभ्यमस्तु, तेनासत एव तन्प्रतियोषि- त्याही कारण प्रपञ्चे तदमङ्गीकारात् । नव-उद्देश्यसिद्धययमेतानि विशेषणानीति वाच्यम् । एतादृशो- दृश्यत्वस्य सर्वत्र यक्त गायत्येनातिप्रसङ्गात् , साप्य उपरजकविशेषयास्यासाम्प्रदायिकत्याच्चेति- चत च, यथा ताकिमतेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं सत्त्वेऽप्युपपन्नम् , तथा ममतेऽपि भविष्यतीत्यर्थान्तर- निरासकटयेन तत्वयादिमते सार्थफत्यान् । यदा-तार्किकस्यापि प्रतियादित्वेन तन्मताभिप्रायेणबतादृश- साध्यकरणाद् न फश्चित दोष इति सर्व समासम् ॥ गौडप्रमानन्दी (लघुचन्द्रिका) वस्तुतस्तु --ब्रह्मभेदो न प्रतियोगितावच्छेदकराया भाति, पिपलक्षणतया किञ्चनपदार्थे प्रकार. । तथाच तत्पदस्य सर्वनामतमा प्रसिद्वार्थतया प्रत्ययादिमानसिदद्रव्यत्यादिविशिष्ट गोधकरवेग प्रसिद्धार्थकात्यान् प्रशान्तार्थ पिवशीपटिप्पणी *मचेति ॥ *भत्यन्तामा तदन्धिताधेयल्थे। माऽस्तु तत्र द्वैतकालावमित्यभानम्, वैसाच्छिन्नत्वभानं तु दित्याशयन मामाधते-सादशाभाव इति ॥ +तादृशापच्छिति ॥ वैतापच्छिन्त्यः । “उद्देश्यम् अगि कालावच्छेदेन बताभायपत्यम्, तस्य सिद्धरित्यर्थः। समानदेश-कालीनयोरेवावच्छेद्यावच्छेदकभावोपगमादिति शापः। अत्र परेपी संसादमाइ--मदीति ॥ *तन्त्रताभावे । तत्-ताइच्छिन्नत्वमिति व्याख्येयम् । द्वैमात्य श्यत्वेनोडेरमतापच्छेइकलया ब्रह्ममिगत्वेन धाभाषप्रतियोगिता भानस्वीकारेणाद्वितीयधामाधीनसिप्यास्पनिमपस्येन ति पायाधीमतभित्रयस्याप्याहार्यस्वस्य धारणसम्भवेऽपि प्रकारान्तरेण तस्य तद पायनि-वस्तृतस्त्यिति ॥ *मिसभेव इति ॥ मानापदार्थभूतेत्यादिः। -किशनपदार्थ इति ॥ मनुपदं पक्ष्यमाण इति शेप.। सत्पदम्य- सिमपान्तर्गवकिपदास्यभिनेवि सहस्थासर्वनामतया यशाचतासनत । चनेति तु तात्पर्यप्राइकमिनि मावः । बोधकथेनेल विपावना हेतुपयाऽन्येति । प्रतिद्वति ॥ पम्पन्तद्वयमिहराए परपझोधकरदे हेतु