·२ चकार यथा पूर्ण प्रदर्शनम् । तिधा पुनः । शतधा चेकधा चैव तथैव च सहस्रधा । ऋणी हादशा चैव पुनस्तस्याय वित्तये । अनसूत्राणि नेपां सूत्रसमजसा । अल्पाक्षरमसन्दिग्ध सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवयच सूत्र सूवविदो विदुः। निर्विपितसूत्रत्वं प्रहावस्य चाप्यतः। व्यासत्वमेकस्य कारणम्यान्यविशेषणात्। सवि- शेयणसूत्राणि पराणि विदो' विदु । मुत्यस्य निर्वि. शपेण शब्दोऽन्य पां विशेषतः। इति वेदविदः माहुः शब्द- तत्त्वार्यवेदिनः। सूत्रेषु येषु सर्वेपु निर्णय समुदीरितः । शब्दजातस्य सर्वस्य यत्प्रमाण निर्णयः । एवं विधानि सूत्राणि हत्वा व्यासो महायगाः । ब्रादिदेवेषु मनु- थपिटपचिषु। ज्ञान संस्थाम्य भगवान् कोड़ते पुचपी- समः' इत्यादि। अथ शब्दो मनलार्थोऽधिकारानन्तार्थ च। शादी इवधः लिच्च गारुडे; "अथात: शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि । प्रारभ्यन्त नियत्वैव तत् विमन नियामकम् । कथार्थ गा तयोहिन् । कथमुनमता तयोः। एतदाख्याहि मे प्रधान ! यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः। एवमुचो नारटेन ब्रह्मा 'प्रोवाच सत्तमः। प्रानन्तयधिकारेच मनाचार्थे सधेय च । अघ भन्दस्वत: शब्दो हेवर्थे समुदीरितः। परम्य ब्रह्मणो विष्णोः प्रसादादिति वा भवेत्। स हि सर्यमनो. सत्तिप्रेरकः समुदीरितः। मिमृक्षोः परमाद्वियोः प्रथम हो विनि:सती। श्रीहारथायदय तस्मात् प्राथमिकी ·मध्यभाग्यम् । SN VARE कामात । तदेतत्वं वदंयापि रतीयोऽत उदाहतः प्रकार: सर्ववागामा परब्रह्माभिधायकः । तथा मिक व्यासिस्थितिविधायक। अवश्य पूर्वमुशााः सर्व एते सतां मताः। अथातः शब्दयोरेवं वीय माजाव तत्वतः । सूत्रषु तु महाप्राज्ञास्ताववादी प्रयुचते' इति। अधि- कारार्थयोसो भागवतन्त्र- मन्दमध्योत्तमत्वेन विविधा अधिकारिणः। तब मन्दा मनुष्येषु व उत्तमगुणा मताः। मध्यमास्त्वृपिग भर्वा देवास्तवोत्तमा मताः । इति नातिशतो भेदस्तथा न्यो गुणपूर्वक । भतिमान परमे दियो यस्वध्ययनका सरः । अधमः थमसंयतो मध्यमस्तसदाधतः । पाबन्द ম্মলনৰাৱাবলি? বিন্নায় নবমী विष्णुपादेवासंययः । स उत्तमोऽधिकारो स्यात् संन्यस्ता- खिलकम्मवान् ।" इति। अध्ययनमाचवतो नाविशेषादिति चोपरि 'मान्ती दान्तो उपरतस्तितिक्षुः समाहिती भूत्वात्मन्येवामानं पश्येत्' 'परोक्ष्य लोकान् कामंचितान ब्राह्मणो निर्वेदमायात्'- 'मास्वतः तेन तदिनानाथ गुरमेवाभिगच्छत्- 'समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्'-'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यै प प्रात्मा घणुने तनु स्वाम्'-'यस्य देवे परा भलियेया देवे क्या गुरो। तस्य ते कधिता अर्धा प्रकाशन्त महात्मनः । इत्यादिवतिभ्यय । व्याससंहितायाञ्च- “গল ম ন ম নান্নানালিৰিয: মুমিন নন্দনচঘিজানি।। - ইম ·पूर्ण प्रदर्शनम् । परोत तु न तु ग्रन्यपुरःसरे । बैवर्णिकानां वेदोतो सम्य. ग्भक्तिमतां हरौ। प्राहुरप्यु तमस्त्रीणामधिकारन्तु वैदिके । यघोवंशो यमो चैव शयद्याय तथापरा" इति । यतो नारायणप्रसादमृते न मोक्षः न च जान विनात्यर्थप्र- सादः-प्रतो प्रजिज्ञासा कर्तव्या। 'यवानवसरोऽन्यत्र पद तत्र प्रतिष्ठितम् । वाकावेति समां नीति: सावकाये न तद्भवेत् इति वृहत्संहितायाम्। 'तमेव विदिखातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते- ज्यमाय'-'प्रियो दि ज्ञानिनोऽत्यर्थ मह स र मम मियः''यमेवैषणते तेन लभ्यः' 'धारमा या अरे द्रष्टव्यः श्रोनको मन्तब्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यादि तिमतिभ्यः । 'कामगा खधमः प्रोतः प्रसादः यवणादिभिः । मध्यमी ज्ञानसम्पच्या प्रसाटस्तूत्तमोत्तमः । प्रसादात्त्वधमाहिष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः । मध्यमाज्जनलोकादिरुत्तमस्त्वेव मतिदः । श्रवण सननश्चैव ध्यान भक्तिस्तथैव च। साधनं जानसम्पत्ती प्रधानं नान्यदिप्यते । न चैतानि विना कश्चिमानमाप कुतयन' इति नारदोये। 'ब्रह्म' शब्दद्य विष्णावेव- 'यमन्तःसमुद्र कवयो वदन्ति तदचरे परमे प्रजाः। यतः प्रसूता जगतः प्रसूती प्रसूतो येन सर्वान् विससर्ज भूम्याम्' इति चोता, तदेव ओं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परम कवीनाम्' इति युतिः। तत्रो विष्णु रितिवचनादि- शुरेव हि तबीयते, न चेतरस्य शब्दात् प्राप्तिः । 'नामानि विखानि न सन्ति लोके यदाविरासीद- ·F मध्यभायमा ५ - नृतस्य सर्वम् । नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णु परममुटाहरन्ति' इति भालवेयतिः । “यो देवानां नामधा एका एव तं संपन्नं भूवनानि यन्ति"त्येवं शब्दानान्येषां सर्वनामता। 'अनस्य नाभाव- ध्ये कमर्पित यस्मिन् विश्वानि भूवनानि तस्युरिति' विणोहि लिङ्गम् । न च प्रसिधार्थ विनान्योऽर्थो युज्यते अनस्य नाभाविति। 'यस्था नामे रभूत् गुतेः पुष्कर लोकसारम् । तस्मै नमो. यस्तसमस्त विखविभूतये जगहात्रे विष्णवे लोकक' इति स्कान्दे। 'परो दिवा परब ना पूथिति समाख्या श्रुती- 'यं कामयेतं तमु वाणीमि'-'तं ब्रह्माण तषित सुमेधा' मित्युमा 'मम योनिरख्यन्तः समुद्रः- इत्याह । उग्रो गद्रः समुद्रान्तनारायणः प्रमिहत्वारा सूचितत्वाचा- स्त्वर्थस्य-नचाविरोधे प्रसिद्भः परित्यज्यते--वय न्यायेन च श्रुतय एतमेष वदन्ति । 'वेदे रामायणे चैव पुराये भारते तथा] पाटावन्त च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गौवते'-इति श्रीहरिवंशेषु । नचेतरगन्यैर्विरोधः-'एय सोऽहं सृजाम्याश योजनान् मोहथियति । बच्च रद्रो महाबाहो। मोहग्रास्ताणि कारय । प्रतयानि वितथ्यानि दर्शयस महामुन ! । प्रकाशं कुरु घालाननप्रकाशच मार-प्रति नाराह यचनात्।

·पूर्णपजदर्शनम् । जन्माद्यस्य यतः इति ॥३॥ यतः। वे च स्कान्दे। 'श्व पधादपकृष्टत्वं ब्रोशानादयः सुराः। तदैवायुत यान्त्येव यदेव व पराड्खः' इति । ब्रानेच ब्रह्मवैवर्त-'नाहन च शिवोऽन्ये च तच्छाये। कांशभागिनः । बाल: कोडनकर्यहन कोड़तेऽस्माभिरच्यु त ! -इति । न च वैष्णवेषु तथा नाप मोहमित्युक्तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मणो लक्षणमाइ-जन्मेति । सृष्टिस्थिति संहार- নিয়মননশুমীথ্য: 'उत्पत्तिस्थिति- संहारा नियतिञानमातिः । बन्धमोचौ च पुरुषाद्यम्मान स हरिरेकराठ" इति स्कान्दे । 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि नौयन्ति यत् मयन्त्यभिसंविशन्ति तहिजिज्ञासस्त्र तनोति' 'य उन्निधातु पृथिवोमुत द्यामेको दधार भुवनानि विश्वा चतुर्भिः साक नयति नामभिचकन वृत्त व्यतोरवोवियत्परो माया तवामधाना न ते महिवम युवन्तिन ते विष्णो जायमानो न जातो देवमहिना परमं तमाय । 'यो नः पिता ननिता यो विधाता धामानि वेद भुषनानि विश्वत्यादि च।' अनु- मानतोऽन्य न कल्पनीयाः । 'नावेदविन्मनुते तं हन्त 'सर्वानुभूतमामानं सम्पराये औपनिषदं पुरुषम्' इत्यादिश्रुतिभ्यः, न चानुमानस्य निवतप्रामाण्यम् । 'शिसाहाय्यरहितमनुमान' न कुवचित् । निययात् साधयेदयं प्रमाणातरमेव च। युतिगृविसहाय' यत् - ·मध्वभाव्यम् । शास्तयोनित्वात् इति ॥३॥ तत्तु समन्वयात् ॥४॥ प्रमाणान्तरमुत्तमम्। प्रमाणपटवौं गच्छन्नान काया विचारणा ! पूर्वोत्तराविरोधेन कोऽत्रार्थोऽभिमतो भवेत् । इत्याद्यमूहम तकः शकतर्कन्तु वर्जयेत्' इत्यादि कोमै । शक्यत्वाचानमानानां सर्वत्र अप्रामाण्यम्- 'सर्वत्र शक्यते कर्तुमागमन्तु विनानुमा। तस्मान्न मा भक्तिमती विनागम सदोचितम इति वाराहै। 'रती धातुय कलिका मृतधूमादिवासनम । नातिस्मृतिरय- स्कान्त' सूर्यकान्तोऽम्बु भुक् क्षणम ! प्रेत्य भूताप्ययरीव टेव- ताभ्युपयाचनम | मृते कम्मनिवत्तिय प्रमाणमितिनिशयः इति मोक्षधम्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते-दर्शनाच नप प्रादिफलस्य ॥ २ ॥ 'ऋग्यजु सामायर्वाय भारत पधरानकम्। मूल- रामायण व शास्त्रमित्यभिधीयते । यथानुकूलमेतस्य तय शास्त्रम् प्रकोर्तितम्। असोऽन्यग्रन्या विस्तारो नैव शास्त्र कुवळ तत्' इति स्वान्दे । 'सांस्य योगः पाशुपत वेदा- रखकमेव 'इमारभ्य वेदपधरातयोरेक्याभिमायण पच- रावस्यैव मामाखमुतामितरेषा भिन्नमतत्वं प्रदयं मोक्ष- धर्मेष्वपि, योनिः प्रमाणमस्येति-शास्तचोनि:' अनानां मतोयमानमपि नेतयां यानयोनित्वम् । कृतः॥३॥ अन्वय उपपत्यादिलिङ्गम् चमात्संहितायाम्--- ।

·মুখমন্নয়নম। इंचतेनाथब्दम ॥ ५ ॥ 'उपक्रमोपसंहारायभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्धवादोप. पत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये इति । उपक्रमादितात्मप्य. :: सम्यक् निरूप्यमाणे नदेव शास्त्रगम्यग । 'मा विधी भिधचे मां विकल्पोऽपीते यहम् । इत्यस्या हदय सानाबान्धो मद्देद कथन' इति भागवतेney ननु 'यसो वाचो निवर्तन्ते अमान्य मनमा सह। अशब्दमसमरूपमव्यय तथा रस नित्यम गन्धवञ्च यत्'- 'प्रवचनेनैव प्रोवाच'-'यहाधानभ्य दितं येन धागभ्य दाते 'योरेण न शृणोति बेन योवमिद श्रुतम्' इत्यादिभिः न तच्छन्दगोचरम् ? नेत्याह। 'स एतमानीवधानात परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत 'धात्मन्ये वात्मनामान पोर' --विजाय प्रनो कुतियादियचने रोषणोयत्वाहायमेव । 'ओपनिषदलावायचनिधणम्'--'सर्वे वेदा यत् पट- मामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यदिन्ति । वैदेय सबै. रहमेव वेद्यो वेदान्तलाई विदेश चाहग प्रत्याटियुति- मृतिभ्यय। अवोच्चत्वादिक खासिद्धनातन तदौमितियं न वाथन च तक्यते । पश्यन्तोऽपिग पश्यन्ति मेरोरुप विष- पित' इतिवत् । अप्रसिदरयावहाध्य सर्वागमोशितः। अतर्यात मजे यजयमेव पर स्मृतम् इति गापड़े। न साभन्दवमिति पसिझम् ॥ २ ॥ -

·मध्वमाध्यम
गौणशेन्नात्मशब्दात् ॥६॥
तन्निध्य मोनोपदेशात् ॥७॥
न च गौण आमा दृग्यो , वाध्यश,. न निर्गुण इति
युक्त:- आत्मशब्दात ! 'यो शुगेः सर्वतो होनो यय दोष.
विवर्जितः। चोपाटेयरहितः स आत्मेत्यभिधीयते ।
एतदन्यस्वभावो यः स नाम ति सतां मतम्। अनामन्या.
मशब्दस सोपचार प्रयुज्यते' इति वामने।
हे वाव नाणी रुपे प्रात्मा चैवानामा च, तन य
आमा सः नित्यः शुद्धः केवली निर्गुपश्चाथ ह योऽनीदृशः
स इनामेति तपस्कार माझएम् । न च मुख्य सत्यमुख्य
युज्यते ॥ ६.
न हि गौणात्मनिष्ठस्य माक्षः, यस्यानु वित्त प्रतिबुहो
भामा मस्मिन् सन्दोहे गहने प्रविष्टः स विश्वतत् स हि
सर्वस्य का सोऽस्य लोकः स उ लोक एवेत्यामनिध्य मोक्ष
उपदिश्यते-'अयमामा ब्रहो।
'ब्रोति परमामेति भगवानिति शब्दाते। दत्त
दुर्वासस सोममा गनधासम्भयान | चेतनस्तु विधा प्रोक्तो
जीव प्रामेति च प्रभो। जीवाः ब्रह्मादयः प्रोका प्रारमै काम
जनाइनः । इतरेष्वात्म गन्दस्त सोपचारः प्रयुज्यते । तस्या-
मनो निर्गुणस्य भानामोक्ष उटात.। सगुणास्वपरे
प्रोतास्तज्ञानाने मुथते । परो हि पुरुषो विष्णुम्तमा-
मोचस्ततः स्मृत.'-दति पाने ॥ ७ ॥

·पूर्ण प्रजदर्शनम् । इंवत्वावचनाच ॥८॥ खाप्ययात् ॥६॥ गतिसामान्यात् ॥१०॥ तत्वाच॥ ११॥ थानन्दमयोऽस्थासात् ॥ १२ ॥ तमेवैकं जान पामानमन्या वाची विमुचाऽमृत- स्वैप मेतः प्रत्यन्येपा हेयन्ववचनान गोगा प्रामा ८. 'पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमटूप्यते पूर्यास्त्र पूर्व- मादाय पूर्ण मेवाय गिय्यते'--"स आमना सामानमुल्या- मन्येय विलापयत्यय प्रामे व भवति' स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः। एकोभूय पुनः शेते निर्दीयो हरिरादिक्कत्' इति वेव स्वस्मिन्नप्ययवचनात् । नहि गोर सामनोनिदापस्य लयः। न च कासचिच्छावावन्यथो- यते ॥ । 'सर्व वेदा युक्तायः सुप्रमाणा बाजानं परम वेक. मेव । प्रकाशयन्ते न विरोधः कुतपिहेदेषु सर्वेषु सधैति- हास पूति पैनिश्रुतेगते नस्य साम्यमेय ॥१०॥ 'एको देवः सर्वभूतेषु गूठः सर्वव्यापी सर्वभूतामा- राया। कर्माध्यतः सर्वभूताधिवास साक्षी चेताः केवलो निर्गुणश्चेति । न अगष्ट् थूथते नचाप्रसिद्द कल्याम् सर्व- भदायाधस्य लक्षणायुक्तोः । ११ ॥ 'समेय समन्वयं प्रकटयत्यानन्दनयोऽभ्यामादित्यादिना ·मध्वमाप्यमा विकारशब्दन्नेति चेन्न प्राचुर्य्यात् ॥ १३ ॥ . समस्तेनाध्यावेन प्रायनाभिप्रायेणान्यत प्रसिद्धानां शष्टानां परमात्मनि समन्वय, प्रदश्यतेऽस्मिन् पाद, नान्यथा तद दृष्टः । ब्रह्मानिनासा कर्तव्येत्युक्त तच्च 'ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठे. न्यानन्दमयामयषरूप प्रतीयते न वयविन विमावयवमा- वस्य जयतेत्यत पाह-पानन्देति । आनन्दमयो बदा. दिप्रातिविशु, ब्रह्मशब्दाहिरखगर्भस्य प्राप्तिः, शता- नन्दनाना च प्रीत्वाच रुद्रस्य । एवमन्येषामपि। 'मम योनिमहद ब्रह्मति ब्रह्मशब्दाइहुभावाच पाते ब्रद्धा वृक्ष. ज्वातिजीवकमलाशनगन्दराशिप्विति बनशब्दादेव सर्व- जीवाना अन्नमयत्वाटेश तथापि न ते आनन्दमय शन्देनी प्यते, किन्तु विष्णुरेष 'तदेव ब्रह्म परम क्वीनाम् एसमेव व्रात्याचवते- अनगन्दः परै विणौ नान्यत्र कचिदिप्यते | असम्पूर्णः घरे यमाटुपचारेण वा भवेत् । ब्रद्धति परमामेति मग- यामिति शब्दाते। वासुदेवात्मक ब्रह्य मूलमन्त्रेण या यतिः ।, इत्यादिपु । तस्मिन्नेव प्रसिद्धगदाभ्या- सात् ॥ १२॥ विकारात्मसवात्तदभिमानित्वास युच्यते प्रत्यादीनां मयट शब्द न तु परमात्मन इति माभूत् प्रचुरानन्दला. ध्यानन्दमयः न त तहिकारत्वाव अबादीनाच माधुर्य मेव पद्यतेऽत्ति पेसि व्यास्थानात् तत्मायेच्च युध्यते, उपजी ·पूषामनदर्शनम् । . तद्धतव्यपदेशाच्च ॥१४॥ मान्त्र वर्णिकमेव च गौयते ॥१५॥ यत्वमेयाचब स वा एप इत्यस्य मारभ्य चेन ब्रमो. पासत इत्यादि ब्रशदाद वहुरूपत्वाचन विकारत्वमा विरोधय न च पृथक कल्पना युवा स्वरूपञ्च युज्यते, प्रचु- रमकामा रविरितिवत । १३० 'को धान्यात का प्रावादप आकाग आनन्दो न स्यात् इति ॥ १४॥ विदापति परमिति सूचयित्वा 'मत्य ज्ञानम- नन्त ब्रोति मन्त्रवा लक्षितमेव ब्रह्म शब्दानुसन्धाना- होयते । न चावयवत्व-विरोधः 'स गिर: म दक्षिण: पक्षः स उत्तरः पक्ष: स प्रात्मा स पुच्छमिति तस्य वावयवत्वो. तो चतुर्वेदशिखायाम्। 'गिरा नारायण. पनो दधिपः सम्य एव च । प्रद्य ब. शानिरुद मन्दोहो वासुदेवकः । नारायणोऽध सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा। पुच्छ सङ्कर्षणः प्रोक्त एक एव तु पञ्चधा । अगाभिलेन भगवान् कोडते पुरुषोत्तमः। ऐश्वर्यात्र विरोधच चिल्यस्तस्मिन् जनाईने। अतकों कुत हि स्तक स्वप्रमेये कुतः प्रमा” इति ब्रह्म संहिता- चाम् । 'रसो वै सारसः रसं ह्येवायं लब्धानन्दो भवति' इति रस शब्देन विशेषणात्तत् सारभूत चिम्मानमेवीच्यते । इदमिति च दृश्यमानमविहितत्वात्। अनन्योम्यन्य ·मध्यभाष्यम। १२ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥१६॥ भेदव्यपदेशाच ॥१७॥ शब्देन तथै को वहुरूपवान् । मोच्यते भगवान् विष्णुरेखात युरुषोत्तम' इति ब्रह्माण्डे ॥ १५ ॥ न चीतप्रासया विरिचादिरुच्यते । न धन्यज्ञाना. प्रोष उपपद्यते । 'तमेव विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्या विद्यते अयनाय' इति युतम् ॥ १६ ॥ 'ते ये शत प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्राण प्रानन्दः' 'अदृश्यानात्मयानिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते अथ सोऽभयं- गतो भवति स यथाय पुरुषः, इत्यादिना भेदेन व्यपदेशात् । न प 'तत् त्वमसि'-'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादि. ऋतिविरोधः, 'नामानि 'सर्वाणि यमावशिन्तोति नछब्द. वायोती। 'इदं हि विख' भगवानिवेतरो यतो जगत्- स्थाननिरीधसम्भवाः। असवः सर्व इत्यपि विद्यात्मनि भिदाबोधो भेददृष्टाभिमानेन निःसङ्गेनापि कम्मया। नुष्टं यदा पश्यत्ययमोशमस्य महिमानमिति वाम व सन्नानाम्मे व प्रत्यपराडिक ईयते बहुधेयते स पुरुषः स ईश्वरः स ब्रह्म सर्वान्तानियो विष्णुः सर्वनामाभि- धीयते। 'एमोऽई त्वमसो घेति न त सर्वखरूपतः । नैतदि- च्छन्ति पुरुषमेक कुरु कुलोहह । इत्यादेश । उता घ प्राप्ति ब्रह्म व सन्नित्यपि जीय एव, नाशब्दः उपपद्यते च विरोधे, ·१४ पूर्णप्रसादनम्। कासाच नानुमानापेक्षा ॥ १८॥ असिनस्य च तद्योग-शास्ति ॥१८॥ अन्तस्तद्धमापदेशात् ॥ २० ॥ प्रमादाम कलाइन्धनस्य विमुक्तत्वं च युज्यते 'मुशिरि खन्यथारूप वरूपेण व्यवस्थिति.' इति भागवते ॥ १७ ॥ न तत्तदनुमानविरोध: ययाकाम धनमातयत्रते प्रतो न तत्त्वे पृथगनुमानमपेक्षते । उताच कान्दे-यथा कामानुमा यस्मात्तस्मात् सानपगाथुतेः । पूर्वापराविरी धाय चेष्यते नान्यथा कचित्' इति 'नेपा तका मति- रापनेति' च ॥ १८॥ अस्य जीवस्य युतिसमुचये च गन्दः । 'सोऽनुते मर्यान कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता। अनिल धोऽभय प्रतिष्टां विन्दते एतमानन्टमयमात्मानमुपसंकाति' इत्यादि । १६॥ 'अदृश्येऽनामानीत्यु तच्चादृश्यत्वमन्तःप्रविष्ट कार- मैतमन्तश्चन्द्रमसि मनसा परन्त सव न विजानन्ति देवा इत्यन्त स्थस्य कस्यचिदुयते । स चेन्द्रो राजा सप्त युज- न्तीत्याटिभिरन्ध: प्रतीयते, नस्मात् स एवानन्दमय इति ग मन्तव्यम् । अन्तःयूयमाणी निथारेय, 'अन्तःसमुद्र मनसा चरन्त बनान्दविन्द दश होतार मन्तःसमन्त कषयो विचक्षते । मरीचीनां पदमिच्छन्ति वैषसः । यस्या. एड काप' शभमाहुः' इत्यादितधर्मोपदेशात् । स हि दौरसमुद्रयायो, तस्य च वीर्यमण्डकोप: सोऽभिध्याय -- ·मध्वमाप्यम् । NAAMANAINA भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥२६॥ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२ LIBRARY 7 - शरीरात् स्वात् सिसक्षुर्विविधाः प्रजाः। अप एव सस- नादौ तास वौनमवासनत् । तदण्डमभवदैम सहस्रांश समप्रभम् । यस्मिन् जन्ने स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । आपो नारा प्रति प्रोला आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृतः" इति व्यासस्मृतः । 'प्रह तनो रश्मोन् नारायणं पुरुमं जातमग्रतः । पुरुषात् प्रतिनगदण्डम् इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ २० ॥ 'इन्द्रस्यामा निहितः पञ्च होता वायोरात्मानं कवयों निचिक्युः । अन्तरादित्येन मनमा चरन्त देवानां हृदयं ब्रह्मान्वविन्दात् इत्याटिमेदव्यपदेगात् ॥ २१ ॥ 'को होवाण्यात कः प्राण्याद यदेष भाकाम आनन्दी न स्यात्' इत्याकाशस्थानन्दमयत्वे हेतुरुतः, म त विष्णोरिति न मन्तव्यम् । यतः 'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाचेत्यत्र भूताकाशस्य प्राप्तिः, न चासो युज्यते, 'किन्तु विपारेव, स एप परोवरोयानुहोयः स एषोऽनन्त' इत्यादि तलिङ्गात् । 'विष्णान का वीर्याणि प्रोवाच यः पार्थिवानि निममें रजांसि परो माया तन्वा धनित्यादिनानस्य व हि तलिङ्गम् । अनन्तो भगवान् ब्रह्मा मानन्देत्यादिभिः पदैः प्रोचते विचारले कः परेषामुपचारतः' इति ब्राहो। 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्तौति' ची बहुधैव, 'स ·মুসত্মঘ। अत एव प्राणः ॥ २३॥ ज्योतिश्चरणाभिधानात् २४ ॥ ॥ छन्दोभिधानान्न ति चेन्न तथा चेतोऽर्म- णनिगदात्तथाहि दर्शनम् ॥ २५ ॥ परुयः स देखरः स ध सर्वान्तामिको विपाः सर्वनामा- ऽभिधीयते ॥ २९॥ . 'तत्व प्राणोऽभव: महान भोमः प्रजापते: मुमः करिषमाणः यदेवान पायो न वेति महाभोगनदेन परमानन्दवं प्राणस्योग, सच प्रायः प्रसिद्धों वायुरिया- पतति। न चैवं यती विचारेव प्राण: अत एव 'योया ते लक्ष्मोस पनगा अहो रावे पावं इत्यादि तमिङ्गादेव ॥२२॥ 'यो वेट निहितं गुहायाम् इत्यता तच्च गुहानिहित वि में कर्णयत वि चक्षुर्बो इदं प्योति दय आहितं यत বি ঈ শনি দু মাঘী: হ্মবিদ্যাদি জিলুমনিয় দুনি জানি নীনিৰলিঙ্গলা, সন্ধিস্যালি- रैवेति प्रासम्, पाह-विष्णुरेव ज्योति: कौनां विवरणाभिधानात् स हि परो मात्रया तन्वा वधानेत्या. दिना कर्णादिविदूरः ॥ २४ ॥ अथ 'यदतः परो टिवो ज्योतिर्दीप्यत इत्युक्तस्य ज्योतिपो गायत्री वा इद सर्वमिति गायवा समारम्भः धातः, तस्मान विष्णुरिति चेत न तथा चेतोऽपंगाध हि विनिगद्यते अग्निगायववादिगन्दाथरूपोऽसाविति चेतो.

·मध्वमाप्यम्। भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ उपदेशमेदान्नेति चेन्नोमय- स्मिन्नप्यविरोधात् ॥२७॥ माणस्तथानुगमात् ॥२८॥ -- पण हि निगद्यते । तचाहि-दर्शन गायति चेत्यादि सर्वच्छन्दोऽभिधो ह्येप सर्ववेदाभिधो सौ सर्व लोका भिधी झेप तेषा तटुपचारत' इति वामने ॥ २५ ॥ 'एतावानस्य महिमा ततो च्यायाथ पूरुपा । पाटोऽस्य विश्वा भूतानि विपादम्बामृत दिवि' इति । 'सुवर्णकोप रजमा परोहत देवाना वसुधा नोविरान अमृतस्य पूर्णा- न्तामुपकला विचक्षते । पाट वच्ची रुकिलाविवित्स इति श्रुतेः। 'तमिमन काले महाराजो राम इत्यभिधी यते। तथापि पौरुप सूक्ते वितुरेवाभिधीयते' इति च कान्ट विपादस्यामृत' टिवोति पूर्वोपदेश, 'परोदिव इति पञ्चम्यन्त पश्चिमः । तस्मान्नेक वस्त्ववोचते इति चेत्न विसष्ठलोकापेक्षयोभयम्मिन्नायविरोधात् ॥ २७ ॥ 'प्राणो विष्णुः' इत्युक्त नत्र 'ता शो थिया थिनाय ह्य. श्रोत्र मनी वाक प्राण' इत्यत्र प्राणस्य विष्णुल न विद्यते, इन्टिय सहाभिधानादित्यत प्राइ 'त देवा प्राणयन्त' स एपोश स एप प्राणाः प्राणा ऋच इत्येव विद्यात् तदय प्राणोऽधितिष्ठनात्यायनुगमादत्रापि मायो ·१८ मध्वभाव्यम् । न वनुरात्मोपदेशादिति चेदध्या- त्मसम्बन्धभमाद्यस्मिन् ॥२८॥ शास्त दृध्या तूपदेशो वामदेववत ॥ ३० ॥ नौव मुख्यप्राणलिङ्गाने ति चेन्नोमासना- विषपुरेव । 'विष्णु मेवानन्दयन्देवा विष्णु भूतिमुपासते । स एव सर्ववेदोक्तस्तद्रयो देह उच्यते' इति स्कान्दे ॥ २८ ॥ ब्रह्मशब्दानुरामाच्च । 'प्राणो वा अहमस्पृश' इति पाझे वागमोपदेशारिन्द्र एवेति चेत्-न, 'प्राणस्त्व प्राणः सर्वाणि भूतानि' इतिवध्यानासम्बन्धी छात्र विद्यते ॥ २८ ॥ शास्तमन्तर्यामी 'सविना पर पदम्' इति हि भागवते । 'तत्तत्रानोच्यते विष्णुः सर्व शास्त्रस्य हेतुतः । न कापि किञ्चिन्नामास्ति तमृते पुरुषोत्तमम्' इति च पाने॥३०॥ 'अहं मनुरभवं सूर्यचे त्यादिवत् । तावन्ति शतसम्बत- सरस्थाहां सहस्त्राशि भवन्तोति जीवस्य लिङ्गम् । प्राए- सर्वादिसस्यप्रापलिह्न तम्माने ति चेत् न, अन्तर्वहिः सर्वगतत्वेनेत्य पासनाविध्यादिहायितत्वाञ्च यत्र तमेव सीमानं विदाय्योतया हारा प्रापद्यत स एतमेव पुरुधं ब्रह्म त तमपश्यत एषह न वैतदिदाना भहिदास ऐतरेयः' इत्यादिना महिदासाभिधो जन्जे इतरायास्तपोबलात् । साक्षात् स भगवान् विष्णुवस्तन्वं वैष्णवं व्यधात् इति' व ब्रागडे । तत्तदुपासनयोग्यतया च पुरुषाणां केपाश्चित रावंगतबेन केपाश्चिदये हरिः । केपाधि हिरेवस्या- .

·वैविध्यादाथितत्वा- दिह तद्योगात् ॥३१॥ इति वैयासिक ब्रह्मसूत्र प्रथमाध्यायस प्रथमः पादः समाप्तः ॥ ११०१पा॥ सर्वत्र प्रसिद्दोपदेशात् ॥ १॥ दुपास्यः पुरुषोत्तमः' इति वा । 'अग्नो कियावतां विपाः योगिनां दूदये हरिः। प्रतिमाचल्पवुछोनां सर्वत्र विदि- तात्मनाम्' इति च ॥ ३१॥ इति भोगटानन्दतीर्थविरचिते ब्रह्मसमाये प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः समास। लिझामकानां दानां प्रति विष्णो दर्शयत्यस्मिन् पाद प्राधान्येन ब्रह्मतत्त्वमिति सर्वगत्वमुख विपोः, तच तस्य तस्यासावादियो रस इत्यादिना प्रादित्यस्य प्रतीयते । अतोऽनधीत् - 'स ययायमगरः प्रज्ञानधन- इत्यादिना सर्व नीयमानो नारायण एम'तदेव बम परमं 4 ·पूर्ण प्रदर्शनमा 3. विवक्षितगुणोपपत्ते च ॥२॥ अनुपपत्ते तु न शारीरः॥३॥ कर्मकर्ट व्यपदेशाच ॥४॥ शस्तविशेषात ॥५॥ स्मृतेश्च । ॥६॥ कवीनाम | परम ची महोद ब्रह्म वामदेवात् पर' को न अनशब्दोदिता भवेत् । सहि सर्वगुणैः पूर्ण स्तटन्ये तूप- चारत: इनि तम्मिने व प्रमिहः प्रधागदोपदेशात् ।। 'मयोतोऽवृत्तीमतः' इत्यादि 'सहिन ते वियोनाय- मानो न नात.' इत्यादिना तत्वादिगुपः। स सविता स वायुः स इन्द्र मोऽशुत: सोऽदृष्टी यो हरिय: परमो वो विष्णुर्योऽनन्तः' इत्यादि चतुटशिखायाम् ॥ २॥ न चाटियशब्दाचक्षुर्म त्वादेश जोव इति वाचम्, एकस्य सर्वधरोस्थत्वानुपपत्तेरेव । ३ ॥ 'आत्मानं परमोशंसति' इत्यादि । ४ । एतमेव ब्रह्मत्याचक्षत इति न हि जीवमेव ब्रोवा चक्षते । एप नु एप नाव ठण्यामध ह एवेन्द्रो उ एव हरिहरति-परः परमानन्द ' इति चेन्द्रद्युम्नशाखायाम १५॥ 'प्रहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताययस्थितः । मामाविश्य च भूतानि धारवाम्यहमोजसा-इत्यादि । ६ ॥ न घामामायिक कल्या', सर्वेषु भूतेष्विव कौकरत्वा - ·मध्वभाधमा अर्भकौकस्वात्तव्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥७॥ सम्भोगमाप्तिरिति चेन्न वैगेष्यात् ॥८॥ अत्ता चराचरग्रहणात् । चतुम्मेयत्वादिना च नौवव्यपदेशाच नेति चेत-न अर्भको- कस्वेन चनुभयत्वादिरूपेण च तस्यैव विष्णोनिचाय्यत्वात सर्वगतत्वेऽप्य कौकस्त्व यज्यते च व्योमवत् । 'भर्वेन्द्रियमयी विष्णः सर्वप्रापिषु च स्थितः । सर्वनामाभिधेयर सर्व- वेटेडितय मः' इति स्कान्दे । ॥ जीवपरयोरैकगरोरस्थले समानभोगप्रागिरिति चेत्- न, सामर्थ्यवैशेष्यात्। स हि गारडे-'सर्वज्ञास्य जताभेदात् सर्वशत्यल्पशासितः । वातन्त्रापारतन्त्यमाभ्या समझोगी नेगनौवयोः। ८: जमाद्यस्य यत इत्युक्त तचात्तृत्व स यद्यदेवारजत तत्त- दत्त मधीवत मव वा अत्तीति तटटितेरदितित्वमित्यटिते: प्रतीयते, स यद्यटेवास जतेति पुलिनच कूटस्थोऽचर उच्यते इतादिवत् । पोच्यते-~न हि घराचरस्य सर्वम्यात्तृत्व- नदिते. 'स्रष्टा पाता तवैवाव निखिलस्य क एव तु वासु. देव: पर: पु सामितरेऽल्पस्य वा न वा' ति स्कान्दे। एक पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूव वनस्य गोपा. । वमप्ये ति भवन सा परा ये मनोहरिई तमिहायुपेत टेक इति गृतिः।

·२२ पूर्ण प्रदर्शनम्। प्रकरणाच॥ १०॥ गुहां प्रविष्टवात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११॥ सम्बत्रसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच नेहासोत किच नाप्यादौ मृत्यरासौहारस्तदा। पात्मनो मनसानाशोदा হশ্ব ভাল। মনাস্থ মানৰ্ম্মিনঃ নৰ सम्वत्सर नाम अनास्थमसनत् प्रभुः । तमत्त याददावास्यन्तदसो विशुरावह। अघ तत् कृपया विचा सृष्टिकम्मायोजयत्। सोऽस्जद भुवन विश्वमद्या हरवे विभुः इति च ब्रह्मवैवत्त । १० ॥ सर्वातकः पर उक्तः। ऋत पिवन्तौ सुकृतस्य लोके । गुह प्रविष्टौ परम परा छायातपो ब्राह्माविही वदन्ति । पञ्चा नियो चे नियाचिकेता इति पिबन्ती प्रतीयते ते काविति उच्यते, गुहां प्रविष्टौ पिवन्तौ विष्णरूपे एव धम्मा समन्तात् वित्त व्यापत्तम्तयाज हि मातरिखा जगाम इत्यादिना तगनात्। आमान्तरामेति हरिरीक एव विध स्पितः। निविटो हदये नित्व रसं पिवति कमंजम्' इति हहत्संहितावाम । शुभ पिबत्यसौ नित्व नाशम सही काचित् 'यो वेदनिहित गुहायाम् इत्यादिना प्रचि अष्टेन दर्शयति-'यः सेतुरोजानामक्षरं ब्रह्म तत् परमिति पृधव गुपास्तस्य न गयन्तेऽमितत्वतः । यतोतो ब्रह्मग देन सर्वेषां ग्रहम् भवेत् । एतस्माद यमसदोऽयं विणो रेव विपणम् । अमिता हि गुग्पा यम्मावान्येषां त. ।

·नवभाध्यम। २३ विशेपणाञ्च ॥१२॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ 1 विभुम्' इति ब्राह्म । न च जोवे समन्वयोऽभिधीयते, 'सत्य आत्मा सत्यो जोवः सत्यं मिदा सत्य भिदा सत्य मिदा मे वारखो मे वारयो मे वारुण्य' । इति पैनिश्रुतेः 'मात्मा हि परमः स्वतन्तोऽधिगुणः जीवोऽल्पशक्तिरस्व. तन्वो वः' इति भाल वेययुतिः । 'यथेश्वरस्य जीवस्य भेटः सत्यो विनिययात् । एवमेव हि से वाचं सत्या कर्तुमिझाई सि । यथेचरस्थ जीवस्य सत्यभेदौ परस्परम् । सेन सत्येन मां देवा स्वायन्तु सह केशवा' इत्यादेः 'नासत्वी भेद पाटित्यः विष्णु' इत्व तम् । 'य एय आदित्य पुरुषः सोऽहमस्मि स एवाहमम्मोत्यादायग्नोनाम- वादित्वस्थत्यमुच्यते, अतोऽग्न्याटित्ययोरेक्यात् 'एपोऽन्तर- चिणि पुरुषो दृश्यत' इत्यत्रायग्निरेवोयते ॥ १२ ॥ अतस्तद् यथा-पुष्करपलाय पापो नालिप्यन्त एव मेवंविदि पापं किश्च न लियत इत्यादिना जानादेव सर्व- पापानेपामोचोपपत्तिरिति । अतोऽब्रवीत् 'चक्षुरन्तःस्थी विशुरेव त्रिपादस्थामृत दिदि इत्याटिना तस्यैवामृतत्वा. द्युत प्रायदाद्यपपत्तेयः सोऽहमम्मीत्यादि बन्तर्याम्य- पेचया। अन्तर्यामिणमोशेशमपेक्ष्या समित्यपि। सय शब्दाः प्रयुगान्ते जातिभेदेऽपि वस्तुप' इति महाकोमा १२॥ 'सर्वोिदक या सिञ्चति वमना एव गच्छति'

·२४
पूर्णप्रनदर्शनम् ।
खानादिव्यपदेशाच ॥ १४ ॥
सुख विशियाभिधानादेव च ॥१५॥
श्रुतोपनिषत्कगयभिधानाच ॥१६॥
अनवखितेरसम्भवाच्च नेतरः ॥१७॥
.
स्थानशक्तिः । 'वामनौ मनी:' इतवाद्यात्मशक्तियोच्यते।
तस्य होतल्लिन'स ईशः सोऽसपनः स हरिः परः स वीरा
वरीयान्यदिदं चचुषि सर्पिोंटक वा सिञ्चति वर्मना एव
गच्छति स वामन स भामनः स मानन्दः सोऽच्युतः'
इति चतुर्वेदशिखायाम् । स्थानलादिदश्चक्षुरसङ्ग सब
बसभिः। स वामनः परोऽस्माक गतिरितोव चिन्तयेत् ।
इति वामने । १४॥
प्राणो ब्रह्म, क ब्रह्म, खं ब्रोति विज्ञानमानन्द बद्ध,
আনী গল্পনি অনাবিনষ্ট ননৱব। লঘষ
परमानन्टो विपरिव न संशयः। अव्यसादियानान्त
विष्णोरानन्दभागिनः' इति ब्रह्मवैवः । १५॥
न च मुख्य शतामुख्य युनाते स एतान् ब्रह्म गमय-
तीति ।। १६
ন চাৰিবানিয়া। জীয় জীষাল
नियामकत्वेऽनवस्थितः साम्यानभवाञ्च न जीवः, निय-
मममापाभावादनीचरापेचत्वाच ॥ १७॥

·मध्वभाव्यम्। २५ अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥१८॥ नावमारीमतहामिलापात् ॥ शारीरयोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥२०॥ 'यः पृधिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेट यस पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येपास प्रामा- न्तर्याम्यमृत.' इत्यादिमा अन्तर्याम्युच्यते । तव चैतदर तमित्यमतत्वमुचते । स च यस्य पृथिवी परीरमित्यादिना सर्यालय मकवात प्रकृतिस्तत्त उजौयो वा युक्त , न हि विणी. पृथिव्याटिशरीरखमनीक्रियत इत्यत आह-यं पृथिन घेट प्रथिव्या अन्तर इत्यादिनाधिदेवादिषु सम्मेव्यपदेशा- हिरवान्तर्यामी। स हि न ते विष्णोऽजायमानी न मातः स,योऽतोऽशुतो गतीमती दृष्ट. सर्वपाभूतानामन्तरं पुरुष इत्यादिना विदितोऽन्तरण ॥१८॥ विगुष्यत्वादि-धनानुन स्मृत्यु र्यामी न्य आत्मनि तिष्ठवास्मनोऽन्तरी यमामा न वेद यस्थामा परीरंग प्रामानमन्तरी यमयत्येष स आत्मा- न्तर्याम्यरत'। यो विज्ञाते तिष्ठन् विनानाटतरी यं विज्ञानं न वेद यथ्य विज्ञानं शरीरमित्यु मोऽपि शानिनो भेदेनैनं जीवमधीयते। 'शीयते नित्यमेवामा- विष्णोतु जगदीमम् । रमते प परी धमिन् शरीर तस्य तद जगत्' इति वचनाव शरीरत्वयिरोध ॥ २॥ प्रधानमन्स- ·पूर्ण प्रदर्शनम् । अदृश्यत्वादिगुणको धम्मातः ॥२१॥ विशेषण भेद व्यपदेशाम्या च नेतरोः॥ २२ ॥ अदृश्यत्वादि-गुणा विष्णोरुताः। तत्र यातददृश्य मघाशमगोचरमधमचक्षुःयावं तदपाणि-पादं नित्वं विभु सर्वगतं सुसूतां तदम्ययं या तयोनि परिपश्यन्ति धौरा इत्युला-थोर्णनाभिः सजते राति च यथा पृथिव्यामो. मधयः सम्भवन्ति। अधामतः पुरुपात फेशलोमानि संघा. घरात सम्भवतोह विश्वमित्युला तत्परतः पराभिधानात- साचारात परतः पर इति परः प्रतीयत प्रति अतोन. বীর ঘড়িটি নক্সা অন্ ধনী বিৱমি- स्वतः परं तत्परतः पराभिधानात् कूटस्यो अचर उद्यते ति मृतय प्रकृतः मामिः। मप्रशदात् परतः पराभि. धानादेव च हिरण्यगर्भस्य, तमेव विधानभूत पद सम्भ- वति। तत् कम्म हरितोपं यंत सा विद्या तम्मतियया। अथ हेमा विद्ये वेदितव्ये परा चैवापराच! तन ये वेदी वान्यनानि यान्युपाहानि यानि प्रत्यानि सा परा परा यया इरिदिनव्यो यो सायदृश्यो निर्गुणः परः परमामे त्यादिना तमत्वेनावगतपरविद्याविषयोतीतपिपारेवा- दृश्यत्वादिगुपकः ॥ २१ ॥ या सर्वजः सर्वविद यस्य ज्ञानमयं तप दर्शत विधेयर भार प्रशतिः । तस्मादितद ब्रह्म नामरूपमबच जायत इति भेदव्यपदेशात्र विरधिः। 'अपरं बरं या सा प्रम- ·। मध्वभाथम् । रूयोपन्यासचि ॥ २३॥ ?ril: वैवानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४॥ पर्यमाणमनुमानं स्थादिति ॥२५॥ . T तिजंडरूपिका। श्री परा प्रवतिः प्रोका चेतना विष्णु श्रया। तमवरं प्राहुः परत: परमधरम् । इरिमेवा- खिसगुणम घरवयमौरितम्' इति स्वान्द। प्रज्ञराभि- धानादचरात् परतः पर इत्यपि विशेषणमेव। . शुष्टं यदा परसत्यन्यमौशमस्य महिमानमिति वीतयोक इति भदव्य- पदेशादीशशब्दमाप्तोऽपि न रुद्रः ॥ २९॥ यदापश्ये: पश्यतिरुक्मवणं कत्तारमोशं पुरुषं बधयोनि- मिति । एकी नारायण प्रासौन्न ब्रह्मान शहरः स मुनि- भूत्वा समचिन्तयत् नत्र ते व्यजायन्त विश्वे हिरण्यगर्भो- नियमो वरुण स्ट्रेन्द्रा इति तस्य इतस्य परमस्य नारा- यणस्य चत्वारि रूपाणि शरूरल रोका कृष्णमिति। स •एतान्येतस्योभ्यचीमापद विश्वमिथाणि व्यमिययदत एता- हरीतटूपमिति तस्यैव हि रूपाण्यभिधीयते ॥ २३ ॥ अदृश्यचाटिगुणेषु सर्वगतत्वं यस्त्वे तमेवं प्रादेशमाष- मभिषिमानमामानं वैश्वानरमुपास्ति इति वैश्वानरस्योक्त- मिति प्रत पाह। अग्नाविष्णोः साधारणस्य वैवानर- शब्दम्य विष्णोरेव प्रसिरत्वादामादेन विशेषणाद वैवा- नरो विपारेव ॥ २४ ॥ प्रहं जानरोभूना प्राधिना , ·पूर्ण प्रदर्शनम्। शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिधानान्नेति चेन, तथा दृष्टुमदेवादसम्मवात् पुरुपममि चैनमधीयते ३२६ECH - নাঘানাদি খ যখন অয়ালাম মামলা प्रति भन्दा समाख्याप्रदर्थकः । २५ ॥ अयमग्नि. वैवानरः वैखानरमत पानातमग्निम् इत्यादि सदा वैवानरे तजुनं भवति। इधं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्य पधनमास्यमाधवनोय त्याग्निलिनमा- दिगम्दीतम् । येनेटमन पयते नया "प्रथममागकोत् 'तहोमीय मियादिना पाचकत्वेनान्तः प्रतिष्ठान प्रतीयते तमा विगुरितिवेतन अथ हेममात्मानमणोरेगी- यांस प्ररतः पर विश्व हरिमुपासोतेति सर्वनामा सर्वकम्मा सर्वनिगःसर्वगुणः सर्वकामा सर्वधर्ममःसर्वरूप इति स एतमे- ‘वमामानविष हरिमारादरमपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु 'भूतेषु सर्वेषु देवेषु कामचारो भवति इति तत्तबामलिया दिना तस्यैव दृध्य पदेयामहोपनिषदि अनात्मवादनात्मान जनत्वा परागितः। प्रभाव परे सर्वे ब्रह्मात्मा विष्णु- रेख होत्यारिला को न पाया कि ब्रोकारभाचान्या- भसामा वितुरेप वैवानरः । चन्द्रमा मनमो नात- योः सूर्योजायत इत्यादिना यः पुरुघाख्यो विष्णुरभि हितस्तविधीवान मूह वभुतेजायचविश्वरूपः प्राणः पृथग्- वर्मामेवादिन वानरमधीयते। पसन्देन सहनवेद-

·मध्वभाष्यम्।
अत एव न देवता भूतञ्च ॥२७॥
साक्षादयविरोध जैमिनिः ॥ २८ ॥
-
,
शास्त्रागमतन्त्रयामलपुराणादिषु विष्णुपरवं पुरुपसूक्षस्य
सूचयति । यथाहि पाभे, 'यथा हिवाग सूत नित्य
विशुपरायणम् । तथैवमि मनो नित्य भूयाहिष्णुपराय-
गाम्' इति ॥ २६ ॥
चतुर्वेटशालायाच-सहसयोर्या पुरुषः सहस्राक्ष-
सहस्त्रमादित्वेष होवाहित्य पर परमो हरिरादिरनादि-
নাননীলাম্বীলাম্বুলেন্যীল:
इति। बहतसहिता'यथैव पौरुषं सून विणावेवा.
भिधायिकम । न तथा मर्ववेदायाच वेदाङ्गानि. नारटे
'त्यादि। यरमाद्यत् जायते चानालोकवेदादिक हरे !
बामवाघमझं. तथा ब्रह्मादिकं मुखमिति थोनारदीय-
वचनाब वेटोक्तिविरोधः। अग्निर्वग्वानरादिशब्दस्ते नमि
भूतेऽग्निदेवताया प्रसिद्धोऽप्यत: पूर्वोतहेतुः तत्र वान न
सा तच्चाभिधीयते ॥ २७॥
नग्नाटय' शब्दा अग्न्यादिवाचका। नयापि माता-
ইষালীন ময়নাদ্বজ মুক: অনাঘনমিন্নান
चान्यत्र व्यवहरन्तीत्वभ्युपगमे विरोधं जैमिनिर्वति।
व्यासपिस्थिताकायादवच्छिन्नानि कानिचित् । अन्ये
चवहरन्येतानुरोरुत्व सहादिवदिति हान्दवधनाबम.
तानां परस्परविरोधः॥ २८ ॥

·पूर्ण प्रदर्शनम् ।
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २८ ॥
अनुस्मृतेर्वादरिः ॥ ३०॥
सम्पत्तरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ॥ ३१॥
श्रामनन्ति चैन मस्मिन् ॥ ३२॥
इति वैयासिकब्रह्मसूत्वप्रथमाध्यायस्थ
द्वितीयः पादः।
तव तव प्रमिहायप्यग्नादिषु ब्रह्मणोऽभिव्यक्तरन्यादि-
सूल नियम इत्याश्मरथ्यः ॥२८॥
तव नबोतस्य विष्णोरन्यादिषु अनुस्मय मागावात
तत्रियम इति वादरि. ॥३०
साचादयविरोध वदन् जैमिनिः सूक्ताटिनियममन्या-
दिसप्राप्तमा मन्यते । तद यथा अथोपासते तदेव भव
तौति दर्शयति । न अन्योपासकोऽन्य प्राप्त इति युध्यते
इति अत आइ। २१ ॥
एनं विष्णुमस्मिन् अग्न्यादावामनन्ति योऽग्नी तिष्ठन्
य एप एतस्मिनग्नी तेजीमयोऽमृतमयः पुरुष इत्या
दिना ॥ ३२॥
इति श्रीमदानन्दतीर्धविरचिते ब्रह्मसूत्रभाष्ये
प्रथनाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥

·मध्वभाष्यम् । शुभवायायतनं ख-शब्दात् ॥ १ ॥ मनोपतृप्य व्यपदेशात् ॥ २॥ नानुमानमतच्छन्दात्॥३॥ ओं तत्र चान्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णो ममन्वयं प्राये- ग्यास्मिन् पादे दर्शयति । वियोः परविद्याविषय प्रततिमुक्त तत्व यस्मिन् द्यौः पृथियो चान्तरोधमोतं मनः सह प्राणेश्व सर्वेः तमेवैकं जानथ आत्मानमित्त प्राणानां पन्धिरसि रुद्रो माविशान्तक: पाखरः कात्तिवासाः पिनाकोत्याटिना रुद्रस्य प्राणाद्याधारवप्रतोते। स एयोऽन्तश्चरते बहुधा जायमान इति जीवलिहाच तयोः प्राप्तिरिति अत उच्यते । तमेवैकं नानथ आमानमित्यात्मशब्दात् युवा- द्यायी विष्णुरेव प्रामव्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमत्रयं न सम्भवन्ति यस्मात्तर्णेवाप्ता गुप्पपूर्णतेति ब्रह्मवैवत्त । १५ अमृतस्यैष सेतुरिति. ब्रह्मविदाप्नोति परम् | नारायणं महाजेयं विश्वासारनं परायणम् । मुक्तानां परमां गतिम् । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंकामति इत्यादि तस्यैव मुमपा- प्यव्यपदेशात्। 'बहुनान किमुक्तेन यावनं न गञ्चति । योगी नायब मुक्तःस्यादेष भास्तविनिर्णयः।' इत्यादित्य- पुराये ॥२॥ नानुमानामकागमपरिकल्पितरोन बायो, भन्म- धरोग्रादितच्छन्दभावात्। सोऽन्तकः, स रुद्रः, समाए- मृत् स प्रायनायकः, स ईशो यो हरियोऽनन्तो यो विष्णु-

·মুখমন।
मागाच।।४।।
भेदव्यपदेशात ॥५॥
यः परः परो वरीयानित्यादिना प्राणानां ग्रन्थि वरद्रत्वाटे-
विष्णोरेवोतत्वात् ब्रह्माण्डे च । मज द्रावयते यस्मात्
सम्माद्रुद्री जनाईनः । ईशानाटेव वेगानो महादेवो मह-
स्वतः। न्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् ।
तटाधारी यतो विष्णुः पिनाकोति ततः स्मृतः। शिवः
सुखात्मकत्वेन शर्व. संरोधनाधरि हत्यात्मकमिद देई
प्रती वस्ते प्रवर्तयन्। कृत्तिवासारततो देवो पिरचिय
विरेचनात् । इणाद् ब्रह्मनामासावैश्वाटिन्द्र उच्यते।
एवं नानाविधैः शब्दीक एव त्रिविक्रमः । वेटेषु स पुराणेषु
गोयत पुरुषोत्तम इति वामने च । न तु नारायणादीनां
नानामन्यत्र
सम्भवः । अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुरेक एय
प्रकीर्तित इति। स्कान्दे । ऋते नारायणादोनि
नामानि पुरुषोत्तमः। प्राटादन्यव भगवान राजवत.
खक पुर इति। चतुषु शतानन्दो ब्रह्मणः पद्मभू-
रिति । उग्रो भस्मधरी लग्नः कपालोति शिवस्य ।
वियनामानि दो पकोयान्यपि केशव इति ब्रा ३॥
एतैरेव हेतुभिनजोवो बायुश्च । अनायमानी बहुधा
विनायत इति तम्यय बहुधा जन्मोतो; । ४१
नाटय वाच जुष्टं यदा पश्यत्ययमोगमस्य महिमा-
नमिति भेदव्यपदेशात् ॥ ५॥

·म_भाथर्म। ३३ - करणात ।MATH सित्यदनाच्याच भमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥८॥ मापपत्तश्च ॥६॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ . - . विी वेदितव्य इति तस्य येतत् प्रकरणम् ॥ ६ , हा सुपर्णा सयुनासखाया ममान तृवं परिषव. जाते । “तयोरन्यः पिप्यतं वाहनचत्रन्योऽभिचाकमोति तीशजीवयोः स्थित्यदनोत: 6 प्राणो वा आमाया भूयानित्युला यो वे भूमा तत् मुखमित्युक्त स्सस्यैव भूमखप्राप्तिः उत्क्रान्त प्राणीनित्या- दिलिङ्गात् प्राणशब्दो वायुवाची प्रतो ति। संप्रसाटात पूर्ण सुखरूपत्वात् अध्युपदेशात सर्वेषाम् उपर्युपदेशाच विष्णुरेव भूमा सहस्रशोष देवं विखाचं विश्व सम्भवम् । देव नारायण देवमक्षरं परमं पदम विश्वतः परम नित्यमिति अतिः। तमुतकामन्तं प्राणान्युत्क्रामतीत्या- दिना उत्क्रमणादिलिङ्गविरोधोऽपि ॥ सर्वगतत्वादिधर्मोपपत्तेरा अदृश्यवाटिगुणाः अदृष्टं दृष्टः तं श्रोत्यादिना अई सोममाह न सम्विनीत्यादेस्तस्यापि सम्भवान्मध्यमाचर- स्त्रोक्ता इति । अतो ब्रूते । एतस्मिन् खल्वधरे गाग्र्याकाश ·पूर्ण प्रदर्शनम् । सा च प्रशासनात् ॥११॥ अन्यभावयारत्तोचः॥ १२ 7 । > স্নান মনিয় লনয় বিয়ে নরম আঘৰ য ভৰি धातुः पृथिवीमुतधामकोदधारभुवनानि विश्वा भर्तासन मियमाशो विभत्ताको देवी बहुधा निविष्टः बटाभारं तद- पन्ले स भ म्परास्यमार पुनरस्त मेति यस्मिविदं सन्धवि. धिमा यस्मिन् देवा अधिविश्ने निषेदुरित्यादि श्रुतेः । पृघिय्यादिप्रात्यन्त भूतं भव्यं भवञ्च यत्। विष्णुरेको वि- भोंद नान्यस्मात मोहताविति व स्कान्दे ॥ १० ॥ सा पति प्रशासनाटुच्यते । एतस्य वा अक्षरस्य वा प्रभासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसो विकृतो तिष्ठत इत्यादिना। तच प्रशामनं विणारय। सप्ताहगर्भा भुवनस्य वियो- मितष्ठन्ति प्रदिशाबिधिर्मणि चतुर्मि' माक नवतिश्च नाम- भियान हत्तं व्यतौरवीविदित्याटियते । एक गाता न हितीयोऽस्ति भास्ता यो इच्छयम्तमहमिदं ब्रवीमि। न केवल मे भवतश राजन् सवैवल यन्तिनाचापरेषामित्या- देय । ११॥ अस्थ नमनखित्याटिना स्थन्नाद्याटोनामन्यवस्तु स्व- भावाना न्यारत्तेय प्रस्थ लोऽनणरमध्यमो मध्यमा व्यापको योऽसी हरिरादिरनादिरविको विख. सदगुणो निगुप इत्यादेवियोरेव दे धर्मा. प्रस्थूनोऽनशुरूपी सावविश्लो .

·मध्वभाथम्। F ईचतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥१३॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥१४॥ - विख एव छ । विरुधर्मरूपी सा वैखर्यात पुरुषोत्तम इति ब्राझे। १२॥ स देव सोम्येटमय पासीदित्यादिना सतः स्रष्टत्व- मुच्यते' तश्च सदद्वहुस्यां प्रजायेयेति परिणाम प्रतीत वितुः स द्यविकार: सटा शुही नित्य पात्मा सदा हरि- रित्यादिनाऽविकारः प्रसिह इति अतो ब्रवीति । तदैक्ष- तोक्षति कमव्यपदेशात म एव विगुरबोधते । नान्यो- sतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतीस्ति श्रोतेत्यादिना तस्यैव हि तलक्षण बहुत्वं चाधिकारेणैयाम् । अनायमानो बाधा विनायत इति १३॥ पन्द्रादित्याधारत्वं विष्णोरताम् । तचाथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुर दरं पुण्डरीक वैश्म दरोऽस्मिन्नन्तराकामः कि तदन विद्यते उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समा. हित उभावनिय वायुसर्याचन्द्रमसाधुभौ पिावधवा- पोत्यादिना माकायस्य प्रतीयते स चाकायो न विसु: तस्वान्त शपिर सूक्ष्म तमिग सर्व प्रतिष्ठितमिति श्रुते- रिति । अत-पाई । य पात्मापहतपाप्मा विजरो वि- मृत्यु विंशोको विनघत सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽनेष्टव्यः स मिनिज्ञासितव्य इत्यादिभ्य उत्तरेभ्यो गुथेभ्यो ·पूर्ण प्रचदर्थ दम् । गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्ट लिजचः॥ १५ ॥ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिन्नुपलब्ध ॥१६॥ . दहरो विष्णुरैव । योऽशनायापिपासे शोक मोहं जरा मृत्युमत्येति । स एव सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इत्यादिना विष्णोरेव हिते गुणाः नित्यतीर्णायनायादिरेक एक हरिः स्वतः अञ्चनयादिकानन्य तत्पसाटात्तरन्ति होति पाझे। सापेक्ष निरपेक्षयोश्च निरपेक्ष म्बीकत म्यम् । सत्यकामी- परो नास्ति समते विमव्ययम् । मत्यकामत्वमन्ये यां भवेच काम्यकामितेति च कान्द । १४.. अहरहगच्छन्त एतं ब्रह्मलोक न विन्दन्तोति समस्य बमहति प्रशन्दयोच्यते । सता सोम्य तदासम्पनो भव- तोति श्रुतेः न दि सुप्तो गच्छति। अरय हरन्यद्यार्थी ब्रह्मलोके इति लिनच तथा टम् । अरयारण्य मुधा- समुद्रौ तवैव सर्वाभिमतमदी हावित्यादिना तस्यैव हि तमधपत्नीच्यते ॥ १५ ॥ एप सेतुर्विधतिरिति कृतेः । एप भूताधिपतिरेप, भूतपात इत्याद्यस्य महिनोऽस्मिनुपलब्धः। एतस्मिन् सस्वचरे गााकाय श्रोतय प्रोतश एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने । स हि सर्वाधिपतिः सर्वपालः स देश साविशुः पतिः विषयाने ज्वर इत्यादि तिम्यस्यस्य व महिमा । सर्वेशो विपारवेको नान्योऽस्ति जगतः पतिरिति सान्दे: १६ + ·मध्वभाष्यम् प्रसिडेच ॥१७॥ इतरपरामर्थात् स इति चेन्नासम्भवात् ॥१८॥ उत्तराच्चैदाविर्भूतखरूपस्तु ॥ १६ ॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुवम् ॥२१॥ अनुरुवस्तस्य च ॥२२॥ ततापिटहरं गगनं विशोकस्तािन् तदन्तस्तदुपा. मितव्यमिति प्रमिय। तदन्तस्यापि चत्वात् सत् सुपिर इति श्रुतिविरोधः ॥ १७॥ पर योनिमपसम्पद्य म्वेन रूपेणाभिनिष्यात एप पामेति होवाचेति जौवपरामर्थात् स इति चेत्न, तस्य म्वतोपहतपायमखायसम्भवात् ॥ १८॥ स तव पर्येति जनपकौडन्नममान इत्याद्युत्तरयर- नाद जौवेति चेत्-न, तब हि परमेशप्रसादायिभूत- स्वरूपोऽय मुच्यते । यत्मसाटात् स भुक्ती भवति स भगवान् पूर्वोत' । १८ य माम्य म्बेन रुपेग जोवी निध्यद्य स एप पाने ति परमात्माय परामर्शः। २० । दहर इवल्प युरोति चेत--ग, निचायवाटेवं व्योम- ववेत्यु हत्याए । एप स ामान्तई दये ज्यायानिति चैत्य- भावाच ॥ २१॥ अभ्यत्वादय परमेश्वर गुणा उताः। तेषां सुख ·पूर्ण पदर्शनम् । अपि च मयते ॥ २३ ॥ शन्दादेव प्रमितः ॥२४॥ , शाखतं नेतरेषां तदेतदिति भन्यन्ते । निर्देशनं परम सुसमित्यादिना मानिसुखस्याम्यनिर्देवत्वमशेयत्वशीच्यते । अतो वक्ति। तमेष भान्तमनुभाति सर्यमित्यनुकतेस्तस्य भामा सर्वमिदं विभातीति वचनाच । परमामेवानिर्देश्य- सुखरूपः । न हि जानिससमनभाति सर्वम्। न प तहासा अहं सत्तेजो राशोन नारायणभासा हि सर्व भाति । २२॥ यदाटित्यगतं तेजो जगामयतेऽखिलम् । मसि यच्चाग्नी तत्तेजी विधि मामकमिति। न तहाम- चते सूर्यो न शगाहोन पावकः। यद गत्वा न निव- तन्ते तहाम परमं ममेति ॥२३॥ विष्णुरेव जिज्ञास्य इत्युक्तम् । जड्ड प्राणभुवयत्य- पानं प्रत्यगेस्थति। मध्ये वामनभासीनं विवे टेवा उपासत इति सर्वदेवोपास्यः कथित् प्रतीयते । स च एवमेवैष प्राण इतरान प्राणान् पृथगेय सन्निधत्ते । योऽयं मध्यम: प्राय: कुपिट त्यादिना प्रायव्यवस्थापकवान्मध्य- मलात सर्वदेवोपास्यत्वाञ्च वायुरेवेति प्रतीयते । अतो- वयोव वामनगव्दादेव विष्णुरिति प्रमितः । न हि श्रुतलिङ्ग बन्नवत् । श्रुतिलिङ्ग ममाख्या र वाक्यं प्रक-

·मध्वभाष्यम् ।
३१
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥
तदुर्थ्यपि वादरायणः सम्भवात् ॥ २६ ॥
विरोधः कर्मणौति चेन्नानेकमतिपत्तेर्दर्शनात
रणं तथा। पूर्व पूर्व बलोयः स्यादेवमागमनिर्णय
इति स्कान्दे ॥ २४॥
तञ्च लिन विष्णोरैव । तस्यैव, प्राणलोतो स्तद्देवत्व-
प्राणोऽभव इति । सवंगतस्यापि तस्याउमानलं इधर
काशापेक्षया युज्यते | इतरमाणिनामगठाभावेऽपि मनु
थाधिकारवान विरोधः ॥ ३५ ॥
मतुथापामेव वेदविद्यायामधिकार -इत्युताम् ।
तिर्यगापेक्षयैव मनुष्यत्वविशेषणमुक्त न तु देवायपेक्ष-
येत्याह । नदुपरि मनुष्यणां सर्ता देवावित्यम्य परि
सम्भवति हि नेपां विशिष्टयुदधादिभावा नियंगादीनां
भदभावाटभावः तेपामपि यत्र विशिष्टबुगादिभाव-
स्तवाविरोध; निषेधाभावात् दृश्यन्ते हि तरिता-
दयः ॥ २६॥
मनुष्या एव देवादयो भवन्तीति तदुपरीत्युक्तम् ।
तब यदि मनुथाः सन्तो देवादयो भवन्ति तत् पूर्व देवता.
मावाहेवतोद्दिष्टकम्मणि विरोध इति चेत् न अनेकपा
टेवतापदप्राप्त दर्शनात् । तेन नाक महिमानः स चान्त
रत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवा इति ॥२७॥

·*.
पूर्ण प्रदर्गदम्।
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमाना-
भ्याम् ॥ २८॥
अत एव च नित्यत्वम् ॥ २६ ॥
समान-नाम-रूपत्वाचासत्तावविरोधो दर्श
नात् स्मृतेश्च ॥ ३० ॥
বাবা ঘিালায়াং বিনালিয়ানি-
बापेचवाच मूलप्रमाणस्य म्वतःप्रामाएपसिय नित्यत्वा.
दस्य । तदुदितानां देवानामनित्यत्वात् पुनरन्यभावनियमा.
भावाज शब्दे विरोध इति चेत्न, सूर्याचन्द्रमसो धाता
यथापूर्वमकल्पयत् । यथैव नियमः काले सुरादिनियम-
स्तथा। तस्मानानीहर्ष शापि विश्वमेतद्भविष्यतीत्यादि।
अत एव शब्दात तेषां प्रभवनियमांत । महतां प्रत्यवाद
यथैदानी तधोपयपि देवादयो भवियन्तीतोतरेपामनु-
मानाच॥ २८॥
अत एव शब्दस्य नित्यत्वादेव च देवप्रवाहनित्यत्वं
युक्तम् ॥ २८॥
प्रतीतानागतानां टेवानां समाननामरूपत्वात् प्रास-
पदानां मुक्तपदप्रवृत्तावविरोधः । यधापूर्वमिति दर्श-
नात् । अनादि निधना नित्या वागुतस्ष्टा स्वयम्भु वा ।
ऋपोषां मामधैधानि याय वेदेषु दृष्टयः । वेदशब्द भ्य
एवादौ निम्मे स महग्जर इति स्मृतेय ॥ ३ ॥

·मध्वमायम् । मध्वादिष्वसम्भवादनधिकार: जैमिनिः ॥ ३१ ॥ ज्योतिषि भावाच्च ॥३२॥ भावात वादरायणोऽस्ति हि ॥ ३ ॥ शुगस्य तदनादर-थवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ पसनामेवैको भूबेत्यादिना प्राप्य फालत्वात् प्राप्य. पदानां मध्वादिविद्याखनधिकार जैमिनिम्मन्यते । ३१ ॥ ज्योतिष सर्वजलेभावाच । आदित्य प्रकान्तर्भाव- वत् तज्ज्ञाने सर्ववसूनाम् अन्तर्भावात् । नित्यसिहलाद विद्यानाम् । ३२॥ फले विशेषाभावात प्राशपटानामपि देवानां मवा- दिवधिकार बादरायणे मन्यते, अस्ति हि प्रकाश विशेषः । यावत् सेवापरे तत्वे तावत् सुखविपता। सभावाच प्रकाशस्य परमेकमते हरिम् । तेषां सामध्ये- योगाञ्च देवानामप्य पासनम् । सर्व विधीयते नित्य सर्व- यज्ञादि कमी चैति स्कान्दे । उहाफलानधिकारमान' जैमिनिमतम् अती न मतविरोधः । सर्वजस्यैव सणस्य बेकदेशविचिन्तितम् । बोहत्य मुनयो ब्रूयुम्तम्मतं न विराध्यत इति च ब्राहो। मनुयाधिकारवादित्य :- विशेषाच्छूद्रस्याप्यह हारेवो भूति पौवाययो रधिकार इति । श्रत पाह। ३३ ॥ नासो पौवायग्ण' शूद्रः शूचावणमेव शूद्रत्वं पा५५. .

·४२ ঘুঘদীন। क्षत्रियत्वावगतेत्रोत्तरोन चैवरथेन लिङ्गात् ३५ संस्कार-परामर्थात् तदभावाभिलापाच ॥३६॥ तदभावनिर्धारणे च प्रतः॥३७॥ थवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥ एनमेत मन्तमित्यनाटस्थपणात् । सह सजिहान एवं चत्तारमुवाचेति सूयते हि ॥ ३४ ॥ অনমনীয় ঘুন ভিনগ্রনি বিন মীনা क्षत्रियत्वावगतेश। रघस्वश्वतरोयुक्तचित्र इत्यभिधीयते इति माझे । यत्र बटोस्तव न वेदो यत्र नो रथ इति च ब्रह्मवैवत्त ॥ ३५ ॥ अष्टवर्ष ब्राह्मणमपनयोत तमध्यापयौतेल्वध्ययनाथ संस्कारपराम। नाग्निनं यज्ञो न क्रियासम्कारीन ब्रतानि शूद्रस्येति पनि युती संस्काराभावाभिलापाच ! उत्तमस्त्रीगान्तु न शूद्वत्। मपनी मेऽपराधमपति म इत्यादिवधिकारटर्शनात । संस्काराभावेनामावन सामा न्येन । अम्ति च तासा संस्कारः, स्त्रोणा पटानकम्मव ययोपनयन तथैव स्मृतः । ३६ ॥ नाहमेतहट भी बहोऽहमम्मोति सत्यवचनेन सत्य- सामन्य शूद्रलाभावनिर्धारणे हारियतस्य नैतवाणी विवक्त मई तोति तत्मकारे प्रहत्ते य । ३७ ॥ श्रवणे नपुजतुभ्या थोत्रपरिपूरणम् । अध्ययने निहा- चोरः। श्रावधारणे इदयविदारणमिति प्रतिषेधात् । .

·मध्वभाप्यम्।
४३
-
कम्पनात् ॥ ३६॥
ज्योतिर्दर्शनात्॥४०॥
नाग्निने यन्न शूटूम्य तवैवाध्ययनं कुतः । कैवलव
तु
पा विवर्णानां विधीयते इति स्मृतेश । विदुरादौनां तूत्पन्न
ज्ञानत्वात् कश्चिहिशेषः ॥ ३८
यदिदं किञ्च जगत् सर्व माणये जातिनिारतम् । मह-
अयं वचमद्यतं यत्र तद्विदुरमृतास्ते भवन्तो धनयवनाना
न्मोतः प्रतोयत इति अतोऽब्रवीत् । एनमोति कम्पनवचना
टुद्यतयजो भगवान् । को होवान्यांत् कः प्राखाद यटेष
प्राकाय प्रानन्दो न स्याटिति हि श्रुतिः । प्रापस्य प्राणमुत
चक्षुपथचुरिति च । नभम्वतोऽपि माः स्युचेष्टा भगवतो
हरेः किमतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभम्बत इति
स्कान्दे। पञ्चद्धमयादेप वर्जनाइज़ उच्यते । यण्डनात
खड्ग एवैप इति नामा हरिः स्वयमिति ब्रह्मवैवर्त ॥ ३८ ॥
हृदय माहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्त तत्र योऽयं विज्ञा-
. नमयः प्रापिषु प्रान्तीतिःपुरुष इत्यत्रोभी लोकावनु-
सञ्चरतीति वचनाद जोय इति प्रतोयत इति । अत
उच्यते । विपारेव न्योतिविणुरेवारमा विष्णुरेव ब्रह्म विष्णु-
रेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्द इति दर्शनाचतुर्वेद-
शिपायां ज्योतिर्विष्णुरेश प्रान्जेनामा अनारूढ़ उत्सर्ज
नाद यातीति वचनात्तस्यापि लोक मचरणमस्त्येव ॥ ४० ॥

·४४ पूर्ण प्रदर्शनम् । अाकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥४१॥ सुपुप्तुरत्क्रान्त्योभैदेन ॥ ४२ ॥ पत्यादिशन्देश्यः ॥ १३॥ इति वैयासिक-ब्रह्मसूत्रे प्रथमाध्यायस मादः। हतीय: । मांधारत्व विष्णोरक' ताकामी वै नाम नामरूप- योनिहित्याकायस्य प्रतोयते । वै नामेति प्रसिद्धीपदे- शात् प्रसिताकाशथानीकर्तव इति । प्रत उच्यते । ते यद. न्तरातदवी त्यर्थान्तरवारिव्यपदेगाटाकाशी हरिरेष। श्रवणंम् । ततो वाची नियन्ते अाप्राप्य मनसा सहेत्यादि श्रुतेः तस्य हि तल्लक्ष पम् । प्रनामा सो प्रसिद्धत्वादरूपो भूतवज्जनादिति च वाझे ॥ ४१ । असलं परमामन उक्त', तच्च स यत्तत्र किश्चित् पश्य- बनवागतस्तेन भवत्यसको वायं पुरुष इति स्तमादि द्रष्टुः प्रतीयते। सच जौवः प्रसिरिति अती वक्ति । मान्ने- नामना सम्मरिवतो न वाद्यं किचन वेदनान्तरम् । प्राजे. नात्मनान्चारुढ़ उत्सज्ज नाद यातोति भेदव्यपदेशान जौवः परत्र वा arः स्वमादिद्रष्ट्टत्वं च सर्वज्ञवात्तस्यैम युज्यते । ४२॥ যুর নিয়া বন্দিনা মল্লবীনি জায়াবি নি। महिमा प्रतीयते सच बाणः स वा एप महाजन प्राम ·मध्वमाप्यम्। ४५ आनुमानिकमाये केषामिति चेन्न शरीररूपक वित्यस्त-गृहौतेर्दर्शयतति च ॥१॥ वनशब्दादिरितिरिति प्रास देवानाच विद्याकमणोः पद- प्राप्ति सूचिता तदुपयपीति अतो ब्रवीति । सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य शान. स वा एप नेति नेतोत्यादि शब्देन्यो नित्य- महिमो विष्णुरेव उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति । ससाईगर्भा भुवनस्य रेती विष्णोस्तिहन्ति प्रदिशाविधम्मणि स यो तो शुत इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्यैव हि ते शब्दाः ॥४॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचिते थोमतवद्धा सूत्रमार्थे प्रथमाध्यायस्य टतोयः पाद समाप्तः । + 7 মা'। স্বনিমিলিমিৰনৰ সৰিৱালামণি সুজানা सामध्ये न विशेष हेतुभिविष्णावेव महत्तं दर्शयत्य सिन पादे। तत्तु समन्वयादिति। सर्वशब्दाना परमे समन्वय म: तन यज्यते। अव्यक्तात् पुरुषः पर इनि सास्यानु- मानकल्पित प्रधानमप्येकेपा शाखिनामुच्यते इति चेत् न, तस्यैव व पारतन्त्राच्छरोररूप केऽव्यक्त विन्यस्तस्य परमामन एवाश्यतयष्दे न होते । कमत्यय: कुन्सने। परमात्मन एवाव्यशागदम्तत्तन्वत्वेन तच्छरोररूपत्वाटितरस्याव्यताः शब्दः तुचनावपिहितं तदासोदिति दर्शयति छ । भव्यक्त- ·पूर्णप्रयदर्शनम्। सूक्ष्मन्तु तहलात् ॥२॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥ यत्वावचनाच ॥४॥ बदतीति चेन्न प्रानो हि ॥ ५ ॥ मचल शान्त निकाल निस्किय परम् । यी वर्द इरिमा मानं स भयानुमुच्यत इति पिप्पनादिशाखायाम् । अवर ব্লগ্ন ঘৰল দুঞ্জা অম্মাবলুপ্ন বুনি যদ্বনা ৫ सूत्ममेवाव्यकशन्द नोच्यते यदव्यशतामहति । यत्तत् सूक्ष्म परमं वेदितव्यं नित्य' पदं वैष्णव धामनन्ति । यन लोकान् विदुर्लोक सारं विदन्त्य तत् कवयो योगनिष्ठा इति पिप्पलादिशाखायाम् । मुख्य च विद्यमाननामुख्य युताम् । तदधीनत्वाचाव्यतावादोनां तस्य वाव्यक्तत्वपरावर. लादिकमर्थवत् । यदधौनो गुणो यस्यं तह, णी सोऽभि- यथा जोवः पराम ति यथा राजा जयोत्वपि इति स्कान्द॥ ३॥ अन्धा न वाचाल गुज्यते ॥ ४ ॥ महतः परं ध्रुवं निचायत मृत्युमखात्प्रमुच्यते इति शेयत्वं वदतौति चेत् न, प्रान्तः परमामा हि तबीयते । अपारणीयान्महगो महोयानिति तस्य व महतो भइत्वम् । सर्वमात् परस्य महतोऽपि परत्व युज्यते ॥५॥ धीयते।

·४७ मध्वभाष्यम्। प्रकरणात् ॥६॥ वयाणामेव चैव मुपन्यासः प्रश्नंश्च ॥ ७॥ महहच॥८॥ चमसवदविशेषात् ॥६॥ ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यघीयत एक ॥१०॥ । सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदं इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम् ।। वयाणामेव पिसौम्यत्रस्य खाग्निपरमात्मनां प्रश्न उपन्यासय । अविज्ञान प्रार्थनच्च प्रश्न इत्यभिधीयते इति वचनान्त्र विरोधः ॥ ७ ॥ यथा हिमवच्छब्दो महत्तवे प्रसिहोऽपि परमारमन एक मुस्था, एवमितरेऽपि ॥८॥ यथा घमसान्दोऽन्यत्र प्रसिद्धोऽपीदं तच्छिरः एप ध्यम्बिलयमम जई वुन इति श्रुतेः शिरोवाचकः। एव- मञ्चकादिशब्दा: मवऽन्यत्र प्रसिदा अपि नामानि सर्वाणि थमाविशन्ति । तं वै विष्णु परममदाहरन्तीत्यादि श्रुतेः । परमात्माभिधायका एक अविशेषात् श्रुतेः॥८॥ वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यतेत्यादि कर्माभिधायकस्य कम्मक्रमादिविरोधाब युज्यत इति अत पाई ज्योति- रित्यादि। कम्मवाचकत्वेन प्रसिहाभिधेयोऽपि स एव । एम इमं लोकगभ्याचदित्युपक्रम्य ता वा . एताः सर्वा ·বসন্ন। कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः ॥११॥ न सड्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच १२ प्राणादयो वाक्यशेपात् ॥ १३ ॥ ज्योतिषैकेपामसत्यने ॥ १४ ॥ । कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तः ॥१५ ऋच: सर्व वेदाः सर्व एकव व्यवहतिः प्राण एव प्राणऋच इत्येव विद्यादिति धीयत एके ॥१०॥ मधुविद्यादिवत् सर्वशब्दार्थ बेन परस्य कल्पनोपदेयाश्च न कम्मक्रमादिविरोधः ॥ ११॥ অক্ষি বস্তু গ্রন্থ আল আজায় সনিনি ভুয়ারি बहुसंख्यीपसंग्रहेऽपि न विरोधः। तस्य वाकागादिपु नानाभावात्तदतिरिक्तस्वरूपवत्वाच ॥ १२ ॥ पच पचजनानाह प्राणस्य पाणमुत चक्षुपथचुः श्रीवस्य योत्रमनस्यान मनसो मन इति वाका- शयात् ॥ १३ ॥ तवा ज्योतियां ज्योतिरित्यनेन कारणामां पञ्च. अवान्तरकारणत्वेनापि स एवोचत इति वक्ति आका. शादिष्ववान्तरकारणत्वेन स एव स्थितः बघा व्यपदिष्ट. स्वैव परम्य य आकाश तिहन्नित्याटिना आकाशादि. पता:॥१५॥ E ·मध्वभाष्यम् । ४ समाकर्षात् ॥ १६ ॥ जगहाचित्वात् ॥ १७॥ नौवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तमाख्यातम् ॥१८॥ अन्यान्त, नैमिनिः प्रश्रव्याखयानाभ्या- मपि चैवमेके ॥१९॥ सर्व शम्दानां परमात्मवाचकवे कयमन्यत्र व्यवहार इति प्रतोऽनयोत। परमात्मवाचिनः शब्दा अन्यत्र समा- कृष्थ व्यवझिरते। परस्य वाचका. शब्दा समाप्थेतरे- प्वपि। व्यवङियन्ते सतत लोकवेदानुसारत इति पाय ॥ १६ ॥ तहि कथं तेया शब्दाना नगति प्रसिदि.। नगति व्यवहारी लोकस्य न तु परमात्मनि तया। अतो जगति प्रनि: शब्टानाम ॥ १७ ॥ तदधीनत्वात्ताप्दवाचमिन्युक्तम। तज्जीवमुस्यपा- गायोलिङ्गम्। अस्य यदेकामाभ्याम् नौवो जहात्यय सा शुष्यति वायुना हि सर्वे लोका नेनौवन्ते इत्यादि गुतिभ्य इति चेत् न, उपासनाव विध्यादिति व्याख्यात. खात् । १८ । परमामधानाध कम्मादिकमपि वटतोति जैमिनि । कमिन्द्र भगवो विज्ञात सय मिट विनात भवतीति तम्म होवाच हे विद्ये वैदितध्ये सथव भगवः स प्रादेयो ५ ·पूर्ण प्रदर्शनम् । वाक्यान्ययात् ॥ २० ॥ प्रतिन्नासिद्धेलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २१॥ उत्कमिष्यत एवं भावादित्यौ डलोमिः ॥२२॥ अवसितेरिति काशरुत्त ॥ २३ ॥ १ . प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २४ ॥ भवतीति यथा सौम्यै कोन सुपिण्डेनेत्यादिना प्रत्यया. म्यानाभ्याम् । एवमपि चैके पठन्ति। यस्त न वेट किमचा करिष्यतीति । १८ ॥ वाक्यस्याप्य वमन्वयो युज्यते पृथक् स्थितस्यापि पर मात्मनः ॥२०॥ नान्यः पन्या विदावे अपनायेति प्रतिज्ञामिहालिङ्ग- त्वेन कम्मादिकमध्यन इत्याश्मरथ्यः। यस्माटेवमनित्यफन- मन्यत्तस्मानान्यः पन्या इति । २१. उत्क्रमिप्यतो मुमुक्षोः कादिना भाष्य साधनसाध नखेन प्रतस्तद्वतीयोडलोमिः मन्यते ॥ २२ ॥ सब परमात्मन्यवस्थितमिति वक्त तहचनमिति काग- सत्सः। क्वष्णद्वैपायनमतादेकटेशविटः परे। वदन्ति यथा प्रान न विरोध: कञ्चनेति पाने । २३॥ मनीयम्दा अपि सम्मिन्नेवेवाह हन्ततमेव पुरुष भवाणि नामान्यभिवदन्ति | यया नदाः स्यन्दमानाः समुद्राय: समुद्रमभिविमत्येवनेबैतानि नामानि ·मध्यभाष्यम्। अभिव्योपदेशाच ॥ २५ ॥ - साक्षाचोभयाम्ना नात् ॥२६॥ आत्माकते. परिणामात् ॥ २७॥ - 1 भर्वाणि पुरुषमाभविमन्तौति प्रतिजादृष्टान्तानुपरोधात प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥ २४ ॥ मायान्तु प्रकृति विन्द्यान्मायिनं च महेश्वरम् । महाँ- मायेत्यविदो ति नियतिर्मोहिनोति । च । प्रततिर्वासने- त्येव तवेच्छानन्त ! कथ्यत इति वचनादमिथैव च प्रकृति- शब्दनोच्यते । सोऽभिध्यासप्रशतिः सप्रना सत्रानन्द इति तेरभिध्या च स्वरूपमैव । 'ध्यायति ध्यानरूपांसी सुखी मुखमतीव च । परमेश्वर्ययोगेन विरुहार्थ तयेथत इति प्रामाण्डे एपस्वय पुरुष एष प्रततिरेय श्रात्मय ब्रह्मष लोक एप पालोको योऽसौ हरिरादिरनादिरनन्तोऽसः परमः पराहिवरूप इति पैनिशुतो साधादेव प्रकृतिपुरुष- स्वानानात्। २५॥ २६॥ प्रकर्षण करोतोति प्रकतिरिति योगाच प्रकृतावनु. प्रविग्य तो परिणाम्येतत् परिणामनियामकखेन तब स्थित्वात्मनो बहुधावारगात अथ हैप आत्मा प्रतिमनु- प्रविश्यामानं बहुधा चकार तस्मात् प्रातिरित्याचक्षत इति भासययुतिः। प्रषिकारोऽपि परमः प्रतिस्त শিকাঘিী। অবদন্ত্রি নীতি সজনিয়াদিঘীয়ন W ·५२ [সমন। योनिश्च हि गीयते ॥२८॥ एतेन सर्व व्याख्याता ॥२६॥ इति श्रीकृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्य थीम- दानन्दतीर्थभगवत् पूज्यपादविरचिते प्रध- माध्यायस चतुर्थपादः समाप्तः। - इति नारदीये । न चान्यत् कल्पाम् अप्रमाएका लात् । २०॥ अव्यवधानेनोत्पत्तिहारलच्च प्रसतिलं तचाव हि गीयते । यह तयोनि परिपश्यन्ति धौरा इति व्यवधाने प्रसूति स्वं विनिरिथते । मृतिरव्यवधानेन प्रकृति समिति स्थितिः । उभयामकसूतिलाहासदेवः परः पुमान । प्रकृतिः पुरुषोति गदैरेकोऽभिधीयत इति ब्रह्माण्डे । २८ एतेन सर्व शून्यादि गन्दा अपि व्यारयाताः । ये व शून्य एप ध्येय तुच्छ एप यो वाभाव एष येवाव्यतो दृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणये ति महोपनिषदि। सम्बल कुरुते विरहखः सन् परः वयम् । तसाच्यमिति प्रोता- स्तोदनातुचा उच्यते। नेय भावयितुं योग्यः केनधित पुरुषोत्तमः। प्रती भावं वदन्त्य नं नाग्यवानाश इल्यपि । सर्वस्य तदधीनसातत्तच्छब्दाभिधेवता। अन्येषां व्यव- हारार्थमिथ्यते व्यवहानु भिरिति महायोमे एतेन तदधी- ·मध्वमाप्यम्। अथ द्वितीयोऽध्यायः। स्मृत्यनवकाशदोषपसङ्ग इति चेन्नान्य- स्मत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् ॥ १॥ इतरेपाञ्चानुपलब्धः ॥२॥ नत्वादयुक्त्युक्तिसमुदायेन। अवधारणार्थ सर्वस्याप्युक्त. स्याध्यायमूलतः । द्विशति कुर्वते प्राजा अध्यायान्त विनि- गये इति वराइसहितायाम् ॥ २८ ॥ इति योशण है पायनसतब्रह्मसूत्रभाष्ये योमटानन्द तोर्थ भगवत् पूज्य पाट विरचिते प्रथमाध्यायस्य चतुर्धपाटा समाशः। उो विरोध दर्शयत्वनेनाध्यायेन । प्रथमपाद यायविरोध प्रब मत स्मृत्यविरोधं दर्शयति सर्वज्ञा रद्रादयः अतस्तेषां वचनविरोधिप्रामाण्यमेव स्यादिति चेत् न अन्य- मातीनां विष्णादिभिनितरा सर्व रेव सतत्वाच्छ तेरा- धिक्य सिध्यति । १॥ इतरेषा तासु म तिपूतानां फलादीनां प्रत्यक्षतोऽनप- लमेरमामास तास युक्त च शब्दैन भागोपभिरतो. , जाता॥२

·पूरा प्रदशनम् ।
एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥३॥
नविलक्ष णत्वादस्य तथात्वञ्च शब्दात् ॥४॥
अभिमानिध्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ॥५॥
उत्ता-
योगफलं प्रत्यक्षोपलब्धिरिति न मन्तव्यम् ।
भ्यामे तत्तत्काल एवं फलादृष्टः।
नैव युतस्तदनुसारिश्म तस तदुह्मानुपलधेरणामास्य
विलक्षणवान्नित्यत्वात्तदनुसारित्वाच । न हि नित्य-
दोषाः कल्पाः खतथ प्रामास्य अन्चधानवस्थितः ।
न चक्षुनै थोत्रं न तो न म तिर्वदा ह्य वैनं वेय-
तौति भालवेच युतश्च ।
नित्यत्वच्च शब्दादेव प्रतीयते ।
याचाविरूपनित्ये त्यादौ। अनादिनिधना नित्येति च
स्मृतिः । ३
अधिकारियां फल भविष्यत् पुराण छ । ऋग्यजुःसा.
माधाख्या मूलरामायणं तथा । भारतं पञ्चरावच वेदा
इत्येव यदिताः। पराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो
विदुः । स्वत:प्रामाण्य तेषां नान किविहिचायते । यदी-
यूक्त न दृश्येन पूर्व कमावकारपम् । ना प्रामाण्यं भवेदेषां
दृश्यते घधिकारतः। इतः प्रामाण्यमन्ये यां न स्वतन्तु कय
धन । अदृश्योक्तो ततस्तेषामप्रामाण्य न संशय इति ॥४॥
मुटवसोदापोऽनुवनिवाटि वक्षनायुक्तिविरुदो वेद
यताऽब्रवीत्। मृदाद्यभिमानिदेवतैव तव व्यपदिश्यते ।
तपाञ्चेतरेभ्या विशिष्टं सामर्थ्य मनुगतिय सवत । अतस्तायां
सदमुक्त युध्यते ॥५॥

·मध्वभाव्यम्
दृश्यते ॥६॥
अमदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात् ॥७॥
अपीतौ तहत् प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥८॥
न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ६ ॥
खपनदोपाञ्च ॥ १० ॥
तामां मामा महद्भिः भविष्यत् पुराणे । पृथिव्यादा
भिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः। अचिन्वाः शलयस्तामा
दृश्यन्ते मुनिभिय ताः । ताच सर्वा गता नित्यं वामदेवैः
कसंथया । इति ॥
अमदेवेदमग्र पासीत्। असतः भटजायतेत्यादिना
अमतः कारणलोतर्विरोध इत्वतो वति । प्रतिषेधमावला-
बासतः कारपत्वं युक्तम ।
अमतः कारणत्वाद्यक्तिविरुह
वेदवाक्यमित्येतच निपिध्यते । सर्वशब्दानां ब्रह्मणि सम-
न्वग्रेऽपि तदधोनत्वाटर्थवदित्वादि नाऽमुख्यत्वेनान्यस्यापि
वायत्वानोकारादुभयत. प्राप्तिः । तथाच श्रुतिप्राममेधा-
सन्मतमध निमिध्यने समस्यापरि निधात अर्याा शिविरो.
धोऽव निराकियते । ७॥
स प्रत उत्पत्तो प्रलयेऽपि सर्वासबमेव स्यात् । ८॥
प्रलये सर्वासव भाये दृष्टान्तभावादेव न युध्यते ।
सत उत्पत्तिः सविशेपनाशय लोकहरः हटान्ताभाया.
देव ॥८॥ १॥

·पूर्ण प्रदर्गदम् । ताप्रदिछानादयन्यघानु मेयमिति चेदे- बमप्यनिर्माचप्रसङ्गः॥ ११ ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥१२॥ । एतावानव तक इति प्रतिष्ठापकप्रमाणाभावाटुताद न्यवानुमैयमिति चेन्न। एवमपि प्रमाणांसऽपि मो. न्यवानुमेयत्वादनिमौनप्रसङ्गः । अतो यावत् प्रमाण मिई तावदेवाडोकत्र्तव्य नातोऽन्वच्छ क्यम् । यावदेव प्रमान सिह तावदापयन् । स्त्रोकुप्यान्वैव चान्यव शक्यं मान- मृत कचिदिति वामने । ११. एतेन दृष्टान्तभावनाभाबैन विशिष्टा अपरिग्रहा अपि घिरुदसिद्धान्ताः। अकट कत्वात् चेतनकट स्खजीवकर्तृ- खादयोऽपि । अकस्माहोदमाविरासोदकसमात्तिष्ठलकम्मा- प्रधानादिदमुत्पत्र प्रधानमधितिष्ठति प्रधाने लयमभ्ये ति न धन्यत् कारणं मतम् । जीवाद्वन्ति भूतानि जौवे तिष्ठन्त्वचञ्चलाः । जीवे तु लयमृच्छन्ति न नोवात् कारण परमित्यादि ऋतिप्राप्ता निराशताः यथा टु खादिप जीवस्याभ्य तन्वमैवमन्य वपोति ऋतिगतिस्तु ब्रह्मवाचकत्वेन दर्शिता। यतान्यवाचकलेऽप्य- विरोधस्तत्रान्वदम्यमुख्यतथोप्यते । यत्र विरोधस्तन ब्रह्म- वोच्यत इति नियमः । १२॥ लयमभ्य पैति। हटान्तः।

·मध्वभाष्यम्। भोकापतेरविभागश्चत स्यालोकवत ॥१३॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥१४॥ तथाच कम्माणि विज्ञानमयश प्रामा परेऽव्यये व एकीभव- न्तीति मुताजीवस्य परप्राप्तिरुध्यते । अतस्तयोरविभागः । अतः पूर्वमपि स एव । न धन्यस्थान्यत्वं युज्यत इति चेव- स्यालोकवत । यथा लोके उदक उदकान्तरस्यै कोमाव- व्यवहारेऽप्यन्त टोऽस्त्ये व एवं स्थादन्यवापि । श्रुतिः । यथोटक शुद्ध शमासिक्त तागेव भवतीति स्कान्दै छ । उदकं तूट के मित मिश्रमेव यथा भवेत् । न चैतदेव भवति यतो वृद्धिः प्रदृश्यते । एवमेव हि जीवोऽपि तादात्मा परमात्मनः । प्राप्तोऽपि नास भवति वातन्वा- दिविशेषणात इति। ब्रह्म शानादिमिवैर्यत प्राप्त नैव शक्यते । तद्यत म्वभावकैवल्यं स भवान् केवलो हरिरिति । न ते महित्वमन्वयुवन्ति । न ते विणोर्जायमानो न जायत इत्यादि च फलत्वेऽपि युक्तिविरोधेऽन्तर्भावाचा माम्। १३. खतन्त्रबहुसाधनसृष्टिलों कदृष्टान्तेनैव ब्रह्मण: वरूप- सामदेिव तस्य सृष्टिः कि म्बिदासीदधिष्ठानमारम्भण कतन्त्रित कथमासोदिति धाक्षेप । अधिष्ठानाद्यनुक्त। पादिशब्दात युधिभिय । परतन्वो धपेवेत स्वतन्त्र किम- पेक्षते । साधनाना साधनत्वं यतः कि तस्य साधनेरित्या. . दिभिः । १४ ·५९ पृर्ष प्रदर्शनम् । • भावे चोपलञ्चः ॥ १५॥ सवाचावरस्य ॥ १६ ॥ असह्मपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेणवाक्य- शेषात् ॥ १७॥ । - स्वतन्त्र साधनमावि अनारूपनभ्य त । अनुक्त पञ्चभि- येदैन वस्त्वम्ति कुतवन । प्रतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्व वेदका इति स्कान्दे । १५0 - अगरः सभूतः पृथिव्यो रसाचेत्यादि साधनान्तरप्रतीत: कधमनुपलब्धिरित्यत पाह। अवरस्य , तदधीनस्य साध- नस्य सत्त्वात् । काल पासीत् पुरुष प्रामौत् परम आसीत् तादासोत्तदा वृतम् प्रासौध छक एव परम पासोय. स्यैतदासीत् न घेतटासीदिति कापायाभुतिः । १६ ॥ -नासदासोत्रो सटामोत्तदानोमिति सर्वस्यामवयए- टेमान्ने ति व अन्य नवपारतन्त्रादिधर्मान्तरण हि तदु- यते तम आसोदित्यादि पाक्य शेषात न चान्यव प्रमाण. मस्ति । अजा टेको जुषमाणोऽनुशेले जहाव ना भुक्तभो- गामनीऽन्यः । अनाद्यनन्तं जगटेतदोहक प्रवते नाव विचार्यमस्ति । न घान्यथा कापि प कस्य वेदमभूत् पुरा नापि तथा भविथत । असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनौस- असत्यमाहुर्नगदेतदनाः शशि घरेय न विदुः परां हिं। य: सत्यरूपं जगदेतदोहक दृष्ट्वा भूरास्यम् सत्यममा महामाहु सत्यक ति सत्यं वेद विलमसी पजते। रम्।

·५९ नवभाथम्। युद्ध शन्दान्तराच्च ॥ १८ ॥ पटवञ्च ॥ १६॥ यथा च प्राणादि ॥ २० ॥ 5 अथैनमाहुनित्यकर्मेति । नित्यो वासौ कुरते । यमकेत सत्यमित्येत्तमोवमित्यादि स्म तिथुनिभ्यश्च । परस्परविोरधे त वाक्यानायव युताता तवाधः परि यो नावाक्या युति रियत इति तत्सहिताविरुधवत् प्रसीवते न भाग मार एवं मिथः। तत्र दृष्टानुसारेण पामर्थोऽन्यवेक्ष्यत इति च । इशानोशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुपरित्यपि । इत्यादि बुद्धिरुहानि प्रमाणान्चघ युनय । प्रमाणे बहुभिः 2 या भामा प्रति वैदिकः। वेदवेदानुमारपु विरोधेऽन्या- घंकल्पना । अन्येपान्तु विरुहाना विप्रलम्भोऽथ विमम इति भागवततन्त्र । शास्त्रार्थ युक्ताऽनुभव, प्रमाणन्तत्तम मतम् । मध्यमसागमा जेच प्रत्यक्षमधम स्मृतम्। प्रत्यक्षयो राग. मयोविरोधे निययाय तु| अनुमद्या न स्वतन्त्रा. प्रमाण- पदवौं ययुरिति पुरुपोत्तमतन्ते ॥१७॥ यदामाधीन मियते । तदा साधनसम्पत्तिरैश्वव्यं धोतिका भवेदित्यादेः साधनान्तरेप सृष्टिर्युक्ता। प्रज्ञा सम्म तो हिरण्यगर्भ इत्यष्टावित्यादि- मन्दान्तराञ्च।१८। साधनान्तरेण हि पटादिसटूिटा तच साधन जात तेनानुपविष्टमेय | यथा गरीनेन्द्रि- साधनाना साधनत्व ·६. पूर्ण पन्नदर्शनम्। इतरव्यपदेशा द्विताकरणादिदोमसक्तिः ॥२१॥ अधिकन्तु भेदनिद्देशात् ॥ २२ ॥ अप्रमादिवच तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षौरवधि ॥२४॥ यादि । प्रकृतिं पुण्यक्षेत्र प्रविश्य पुरुषोत्तमः । क्षोभया. मास भगवान् सध्ययं जगतो गुरु इति कोम्म ॥२०॥ बोषक वपक्षः श्रुतिप्रानो * विस्तराधिराक्रियते । नोवझत्त लपने हितकरणमहितकरणच न स्यात् ॥ २। न च ब्राप थमचिन्तादिदोपप्राप्ति. अधिकशक्तिम- चात् श्रोता मन्ता द्रष्टा टेष्टा द्योटा विनाता प्रजाता मवेषां भूनानामन्तररुप एप त प्रात्मा सर्वातरोयो अशनायापिपासे मोकं मोहं जरां मृत्यु नत्त्वे तोति निर्दे भात ॥२२॥ दिष्टवन्मा वतन्त्रत्वात् स्वतः कर्तृत्वानुपपत्तिर्जीवस्य । यथा टाकमयों योपो नरः स्थिरसमाहितः । अङ्गमङ्गानि तथा राजबिमा: प्रजा इति महाभा रते ॥ २३॥ जोवेनैव कार्योपमहारदर्शनात्तस्य कट त्वमिति चेद्र यथा गीषु चौरं दृश्यमानमपि प्राणादेव जायते। अब रसाटिरूपेण प्राणः परिणयत्य सापिति वचनात् एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योंपस हारोस्वातन्वयात् परकत एव । घ घामानमन्तरीपगमयति । नाह का न कर्ता व कती यस्तु सदा प्रचरित्यादिः । २४ ॥

·मतभाष्यम्। . देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ करन मसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥२७॥ न च कर्तुरीश्वरस्थादृष्टिविरोध। देवादिवदृश्यत्व- गक्तियोगात् लोकेऽपि पिशाचाटीनां तादृशी शक्तिहटा किमीवरस्य । न युछियोगादाक्यानि निराकार्याण्यपि कचित् । विरोध एवं वाक्यानां युतायो न तु युक्तय इति सहसंहितायाम् ॥ २५ ॥ अयञ्च टोषो जीत्वपचे एकेनागुलिमाविण प्रव- मानोऽपि पूर्ण प्रवृत्तिः स्यान्न च तद्युज्यते । सामर्थंक- देशदर्शनात् । नाटकदेशेन निरवयबलात् । अथ यस नौवः स नित्वोनिरवयवोऽजाता जाता सुखौ दुःखो शरी- पेन्द्रियस्थ इति भालवेय अतिः । न चोपाधिक्कतोडग: से एव ! अश उपहित इति हिन्नापेक्षत्वात् । चान्य वाल्पर यद्धि युप्तया विरुद्ध तत्तदोगलतमवहीति गत्व- न्तराल ।२६॥ न चेखरपचेऽयं विरोधः। योऽसौ विरद्धोऽविरो:- नुरागवाननुरागवान् इन्द्रोऽनिन्द्रः प्रहात्तिरमत्तिः स पर: परमात्मेति पैझ्यादिश्रुतेरेव शब्दमूलत्वाच न युक्ति- विरोधः। यहाक्योक्त न तद्य शिविरोधु शनुयात् सचित् । विरोधे वाक्ययोः कापि किचित् साहाय्यकारण- मिति पुरुषोत्तमतन्ने ॥२७॥ ६ ·पूर्ण प्रदर्शनम्। अात्मनि चैव विचिवाच हि ॥ २८॥ . . खपक्ष दोषाच ॥ २८ ॥ ... सापता च तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुताम् ॥३१॥ परमात्मनो विचिन्नाः समायः मन्ति न चान्येषाम् । विचितगतिः पुरुषः पुराणो न चान्ये पां यतवस्तादृशाः स्युः । एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानक एवा. नविष्ट इति ताखतरशुतिः । २८॥ ये दीपा इतरत्नापि ते गुणाः परमै मता: न टोपः परमे कश्चिद गुणा एव निरन्तरा इति वचनात् बीवपक्ष एव दोपः न परमात्मपचे। अथ यः स दोषः सामनः सननः स जनिः सजीवो यः सनि यो निष्कल: सगुणः परममिति कात्यायन अति. ॥ ३८ सर्वे युता शसिभिर्देवता मा परेति यां प्राहुरजन. शक्तिम्। नित्यानन्टा नित्यरूपा च मुला नरा च या थासतामे तिच या वदन्तोति चतुर्वेदशिखायाम् । अतो न केवलं विचित्रशक्तिः किन्तु सर्वशतिरेव ॥३०॥ न च करणामावादनुपपत्तिरिति युनाम । अपाणि- पादी जवनी रहौता पश्यत्य चक्षुः स शृपोत्यकर्षः। स वत्ति विध्वं न हि तस्य वेत्ता तमाहुराद्य पुरुप महा- तम् । न तस्य कार्य करणञ्च विधति न तत् समयायधि- करा दृश्यते । पराच अतिविविधैव अयते । स्वाभाविकी ·मध्वभाष्यम् । न प्रयोजनवत्वात् ॥ ३२ ॥ - लोकवस्तु लौलाकैवल्यम् ॥ ३३ ॥ वैषम्य नैष्ण्य न सायचत्वात्तथाहि दर्शयति॥३४ न कर्मविभागादिति चेन्नाऽनादित्वात् ॥३५॥ ३ . जानवलकिया चेत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वोपसावति सामान्य परिहारेऽपि विशेष युक्त्यर्थ पुनरागा। ३१० यत् प्रयोजनार्थ सनत्यादिस्तदूनवादपूर्णता इत्यत आह प्रथैप एव परम प्रानन्द इत्यादिना कृतकृत्यत्वात्र प्रधाननाय सृष्टिः ॥ ३२ ॥ "किन्तु यथा लोके भत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्यगानादि लोला न तु प्रयोजनापेक्षया । एवमेवेश्वरस्य नारायण सहितायाञ्च । सूध्यादिक हरिन प्रयोजनमपेक्षा करते केवलानन्दं यथा भत्तस्य नत्तनम् । पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः : कुतः । मुक्ता अप्यायु:कामा स्युः किमुता. स्थाखिलामन इति देवस्यैव स्वभावोऽयमाप्तकामस का स्मृति शुतिः ॥ ३३॥ सर्वकटत्वे वैषम्य नै तस्यत्वतो' वक्ति कम्मापेक्षया फसटाधान तस्य नैटण्ये पुण्येन पुण्य लोकं नयति "पापेन पापं इत्यादि युतिः ॥ ३४ ॥ यदपेक्षयामौ फतं ददाति न तत् कम्म एप येव साधु कर्म काग्यति तथा यमेभ्यो लोकभ्य उत्रिनीपते। ऐष छ एवा साधु कम्मकारयत्ति तं यमधी निनीपत इति श्रुते ।

·पूर्णपजदर्शनम् । उपपद्यते चायुपलभ्यते च ॥ ३६॥ सर्वधम्मापपत्तेश्य ॥ ३७ इति श्रीमत् कृष्ण,पायन-कृतब्रह्मसूत्रभाष्य श्रीमंदानन्दतीर्थ भगवत्पादविरचिते द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः। T । कम्मयोऽपि ननिमित्तत्वादिति चन्न नस्यापि पूर्वकम्मकारण- मिलनादित्वात् कम्मपः । भविष्यपुराणे च । पुण्यपापा. दिक विपाः कारयेत् पूर्वकम्मणः । अनादित्वात् कम्म. ययन विरोधः कथशनेति ॥ ३५ ॥ नप कम्मापेनले नेश्वरस्य प्रस्वातन्वाम् । द्रव्य कम्म घकालय स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षयेत्यादिना कम्र्माटोना सत्वस्याऽपि तदधोन- त्वात् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन टोप' । ताहय वैषम्यादेरु- पलभ्यमानत्वात् । स कारयेत् पुण्य मथाऽपि पायं न तावता दोपमपिशाचित स्यात् । ईगो यती या गुणदोष सत्ते स्वचं परीऽनादिरातिः प्रजानामित्यादि चतुर्वेट- शिखायाम् । ३६॥ प्रवशिष्टरपसंहरति । गुणाः श्रुताः विरुहार देखें अन्त्यश्ता चपनवासमा चिन्त्यावैध चिन्ताय तथैव ·६५ मधभाष्यम्। रचनानुपपत्तेवानुमानम्॥१॥ प्रत्तेश्च ॥२॥ पयोऽम्ब वञ्चत्तवामि ॥३॥ व्यतिरेकानवखितेधानपेक्षत्वात् ॥४॥ हि दोषाः श्रुताश्यनामोहि तथा प्रतोता इति सर्वगुणोपप- त्तिश्रुतेः ॥ ३०॥ इति श्रोशण पायनकते ब्रह्मास्त्रभाष्ये थोमदा.' नन्दतीर्थ भगवत् पादविरचित हिसोवाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः । -- ধুনীয়া বাৰমান বালানী নিৰাজৰয নম- बयानां कृतं विशेषतो निराकरोत्वमिन पादे अचेतन प्रत. तिमतं प्रथमतो निराकरोति । प्रचितनस्य स्वत: प्रहत्वनु- पप्रत्तेर्नानुमानपरिकन्वितं प्रधानं जगत् कत्तुं च शब्देन- प्रमाणाभाव दर्शयति ॥१॥ चेतनस्य स्वत' प्रवृत्तिनाच॥१॥ पयोऽवदचेतनस्यापि प्रवृत्ति भुज्यत इति न चुत एतस्य অলৰ মান মিয়াঘীচন্তা নয়। स्यन्दन्ते खेतेभ्य' पर्वतिभ्य प्रतीयोऽन्याया दिश मनु एतेन हरावपयोमण्ड भवतीत्यादि तत्रापि ईश्वर निमित्त प्रहत्ति थुते । ३॥ न ऋतेवा क्रियते किञ्च नार इति तातिरेकेण एक ·' पूर्णप्रप्रदर्शनम् । अन्यनाभावाच न टणादिवत् ॥ ५ ॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६ ॥ सुरुमाग्मवदिति चेत् तथापि ॥ ७॥ -- स्यापि काममानवस्थिते. रनपेचितमेवाचेतन वादि- मतम् । ४॥ मेवरसोख्यमतं निराकरोति । यथा पृथिव्या एव पर्जन्यानुगृहीतं वपादिका मुत्पद्यते। एवं प्रधानाटौख. रानुग्रहोतं जगदित्यती ब्रवीति । बञ्च किचिज्जगत् संघ दृश्यतेऽदृश्यतेऽपि वा । अन्तर्ष हिय तत् सर्व व्याप्य नारा यणः स्थित इति । ब्रह्मण्ये वेदमा विरामोद ब्रह्मणि स्थित ब्रह्मण्ये व लयमभ्येति ब्रह्म वाधस्तात् ब्रह्मोपरिष्टाबद्ध मध्यतो ब्रह्म सर्वतो वो वेद सर्व मित्यादिश्रुतिभ्योऽन्यन्न- गतीभावातुषादीनां पर्जन्यवदानुग्राहकत्वमावमोख- रम्यः । स एय भूयो निलयोयनीदितां सजोवमाया प्रक- तिमिसृक्षतोम् । अनामरूपात्म निरूपनामनो विधिवस. मानोऽनुसमार शास्तिछटिति भागवते। द्रव्य कम्मच कालये त्यादि च । 'च भब्देन प्रतिसलादि प्रदारवं चाभीक्रियते ॥ लोकायतिकपक्षं निराकारोति। यस्य धमाधम बस्तत्तत् सिद्धान्त कि प्रयोननं अतः स व्याहते रेयो- पन्धः ६. पुरुपोपसर्जना प्रतिक, वादं निराकरोति यथा ·। मवभाष्यम् । १७ अङ्गित्वानुपपत्ते च॥८॥1. :: अन्यथानुमितौ च शक्ति वियोगात् ॥४ विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ महद्दीवदा हखपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२॥ " चेतनसम्बन्धादचेतनमेव शरीर मस्मादिकमादाय गच्छति। एवमचेतनापि • प्रतिः पुरुषमम्बन्धात् प्रवर्तत इति चेत् न नऋतेखानियत किञ्च नारे इति तवापि तथाले . . . हटान्त भावात् ॥७॥ शरीरमहत्तौ पुरुषस्थाईत्वात् । अङ्गमङ्गो समादाय बथाकायं करोत्यसावित्यङ्गित्वव्यवहारोऽनुपपन्नः ॥ ८ ॥ प्रकृत्यु पसज्जन पुरुपकटवादमपाकरोति शरोरसम्ब- न्यात पुरुषः प्रवर्तत इत्यदोकारेऽपि स्वतस्तस्या सामया- छरीरसमन्ध एवायत्तः ।। सकलतियुलिविरुदलाचानीम्बरमतमसमक्षसम् । अतयः स्मृतयश्च व शुक्लयो खरं परम् । वदन्ति तद्विरुई यो वदेत सहि नराधम इति पाने । १. परनामारम्भवादमपाकरोति। महत्त्वाद्दोघलाम यथा कार्य मुत्पातेएवं इस्वत्वात् पारिमाण्डलाच कायं- मुत्ययते । वायदादन्यार्थ तयोरपि न स्यात् । विशेषका- रपाभावात् देखरेच्या नित्वत्ये तदभावेऽपि परमाणुक- भयाभावाबेदानोमपि स्यात् । अनिलेबतत्कारणाभावात् ।

·पूर्णप्रजदर्शनम् । समवायाधुपगमाच साम्पादनवसितेः ॥ १॥ नित्यमेव च भावात् ॥ १४॥ रूपादिनत्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ उसयथा च दोपात् ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाचात्यत्तमनपेक्षा ॥१७॥ . नित्यत्वाच्च परमाणूना अम परमाणुष्टाभावात् तत् कार्यामा वैटिकैखरस्य तु वेदेनैव समंशतिलोत सर्वमुपपद्यते। बतएव काले विभेपानोले १११२॥ कार्यकारयादीना समवायसम्बन्धानीकारात्तस्थ भिवत्व साम्यात् समवायन्सपेचवानस्थिति: न च तत् प्रमाण प्रथमममन्वासिहौध तर्मिहि । स्वनिर्वाहकले समवाय एक न स्यात् ॥१३॥ समवायस्य च तस्यैव जनिता. होकारानित्यमेव च कार्य स्यात् अन्यथा चित् ॥१४॥ रूपादिमत्त्वाच परमाणना अनित्यत्व सथादृष्टत्वात् लोक नित्यवे परमाणू ना तद्वत् नव नित्ये स्थात् विधेय प्रमाणामातात्। अनिलले कारणाभावात्तदुत्पत्य भाव' ॥१६॥ श्रुतिरमत्यपरिटहोतत्वाचातिगयेनानपेचता । प्रावि घिको तर्कविद्यामनुरतोनिरर्थकामिति मोक्षधर्मे १७ कदा -- ·मध्वभाष्यम् । समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदंप्राप्तिः ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमानिमि- तत्वात् ॥ १९॥ उत्तरोत्मादे च पूर्वनिरोधात ॥२०॥ असति प्रतिज्ञोपरोधा योगपद्यमन्यथा ॥२१॥ प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्या निरोधामाप्तेरविच्छेदात् ॥२२॥ " परमाणु पुजवादिमत निराकरोति। समुदायस्येक हेतुत्व'न युच्यते उभयहेतुकऽप्यन्योऽन्याययत्वात्तदप्राप्तिः । अन्यथा सर्वदा समुदाय: स्वत्वं स्यात् । १८ ॥ सयंदा विद्यमानोऽपि समुदाय परस्परापेचया व्यव- यित इति चेत् न एप कायं मुत्पाद्य तस्य विनष्टत्वात् परस्परप्रत्यय । तदपेश्या व्यवहार प्रति न बध्यते । कारये सति कायं भवत्येव इति हितस्य नियम | कार्योत्पत्तावेव कारणस्व नामाचन विशेषका. योत्पत्तिः ॥ २॥ कारपणे विनटे सावमुत्पद्यते चेत्तत् कार्य मिति মনিয়ানি। ततकाले कारपमस्ति चेत् विनाश- कारणभाषायोगपय भवार्याणाम् ॥ २१॥ कारणे मति कायं भवत्येवेति नियमानि:सन्तान: स सन्तानय विनायो न युज्यते । २२ ॥ --

·पूर्ण प्रदर्शनम्।
उभयथा च दोपात ॥२३॥
'धोकाशे चाविशेषात् ॥२४॥
अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥
नासतोऽष्टत्वात् ॥ २६ ॥
उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥२७॥
नाभाव उपलब्दः ॥२८॥
म
:
:
कारणे सति कायंः भवत्येवेति नियम सर्वदा
कार्याभावान - कार्यकारणविशेषः- प्रनियम कार्यानुत्-
पत्तिः । २३ ।
दौपादिपु विशेषदर्शनात्-णिकत्वे नान्यत्रापि
क्षणिकत्वमनुमौयते चदाकाशादिप्वपि: विशेपदर्शनाद-
न्यत्रापि तदनुमीयते ॥ २४ ॥
.तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानाच प्रत्यभिज्ञाया नातिले
विशेपदर्शनस्यापि धान्तित्वम् ॥ २५
शून्यवादमपाकरोति पदृष्टवादसतःः कारणं न
युच्यते । असतः कारणले उदासीनानां हेयोपादेयबुद्धि-
पनि सानां सपुष्यादीनामपि: सकाशात कार्यसिद्धिः
च शब्दान चैदन्यवापि २६॥
न स्यात् अविशेषात् ॥ २७॥
न च जगदेव शून्यमिति वा दृष्टत्वात् ॥ २८ ॥

·मध्वभाव्यम् V । वैधाच्च न खमोदिवत् ॥२६॥ न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३०॥ क्षणिकत्वाच्च ॥३१॥ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥३३॥ एवञ्चात्माऽकार्यम् ||३|| न च पायाटप्यविरोधोविकारादिभ्यः ॥३५॥ - 4 न च दृष्टम्यापि स्वपाटिवटभावः तस्योत्तरकाले म्वनो- ऽयं नायं सर्प इत्याद्यनुभावात्। न च एतादृशं प्रमाण- मस्ति। २८॥ विज्ञानवाटमपाकरोति न विज्ञानमा अगत्तधामा वानुभवात्। ३.॥ मानं वणिकमर्धानाच स्थायित्वमन्नम् । अतथा- - नयम । ३१० प्रमाणाभावात सर्वश्रुतिस्मृतियुशिविरुहत्वाच नेते पक्षा ग्राह्या' । ३२॥ सदसहाटमतं दूपयति । सत् स्यादसत् स्यात् मद- सत् स्यादन्योन्यच न्यादित्येतन कस्मिन् युज्यते । अदृष्टत्वे- नासम्भवात् । ३३॥ जीवस्य शरीरपरिमितलाशीकारे पखादिभरीरस्थस्त्र स्वादिगरीरेऽकातना स्यात् । २५ । तत्तमरीरस्थस्य तत्तत्परिमाणत्वमिति न मन्तव्य विकारित्वादनित्यत्वप्रम। ३५० ·. पूर्णप्रज्ञदर्शनम्। अन्त्यावरिखतेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः॥३६॥. पन्युरसामञ्जसात् ॥३७॥॥ , सम्बन्धानुपपत्तेच ॥ ३८॥ अधिष्ठानानुपपत्तश्च ॥ ३८ ॥ करणवञ्चन्न भोगादिभ्यः॥४०॥ .. ::: ::. परिमाणाभावे स्वरूपाभावप्राप्तान्त्यपरिमापस्थित- स्तदर्थवेन शरीरस्थितेरुभयनित्यवादविधयेण सर्वशरीर नित्यत्वं स्यात् ॥ ३६ ॥ पाएपंतपक्षमपाकरोति व कामवेतं तमु -हणोमि तं ब्रह्माण समषितं सुमेधाः अई रुद्राय . धनुरातनोमि ब्राहिये शरबहं तवाउ अस्य देवस्य मौट पोबायाविणा: रंशस्य प्रमतेहरिभिः । विदेहिनदी सदियं महित्व यापिट वतिरजिनाविरावत् एकोहरे नारायण श्रामोन ब्रह्मा नेगान इत्यादि ने पारतन्त्र प्रत्यय सामनस्यात् स पर- पतिरोखरी जगत्कत्ता ३७ . अशरोरत्तात्तस्य जगता सम्बन्धी न-युज्यते कर्तृत्वेन मृतपुरुषवत् ।। ३८1, कृषिच्या अधिकाने स्थिती हि मुलालादि कार्य करोति न चास्य तदस्ति। ३८५ इटमेव जगत्तस्य वारण वदधिष्ठानादिरूप नित्यस्यापि कम्यचिद्भावाधुज्यते इति चेन्न भोगादि प्राम। उतप. तिविनाभी मुटु खभीगाय प्राप्यन्ते तहताः ॥ ४ ॥ T । ।

·मध्वभाव्यम् अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ॥ ११ ॥ उत्पत्तासम्भवात् ॥४२॥ न च कर्तु: करणम ॥ ४३ ॥ विजानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ टेहयत्वेऽन्तवत्त्वमन्यथा ज्ञानभावः । गरी एवहि जानोत्पत्तिर्दष्टा। विष्णोतु श्रुत्वैव सर्वे विरोधाः परि- हताः। यदामको भगवांस्तदामिका व्यक्तिः। किमा. मको भगवान ज्ञानात्मकः पर ऐश्वर्यामकः शत्यामक इति । बुद्धिमनोऽनप्रत्यङ्गवत्तां भगवती लक्षयामहे बुद्धि- मान् मनोवान् अङ्ग प्रत्यङ्गवानिति। सदेहः सुखगन्धर जानभासत्पराक्रमः। ज्ञानाजानः सुखी मुख्यः स विष्णुः परमोऽक्षर इत्यादिकया। ४१॥ शक्तिपर्ण दूषयति स हि पुरुषाननुग्रहीतस्त्रोभ्य उत्- पत्ति श्यते ॥४२॥ यदि पुरुषोऽङ्गीक्रियेत तस्यापि करणाभावादनुप- पतिः। ४३ ॥ यदि विज्ञानाटिफरणं तस्याद्रीक्रियते तदा तत एव सध्वायुपपत्तेरोमरवादान्तर्भावात ४४ ।

·पूर्णमदर्शनम्। विप्रतिपधाच ॥ ४५ ॥ इति श्रीमत् कृष्णद्वैपायनस्तब्रह्मसूत्र- भाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थ भगवत् पाद विरचिते द्वितीया- ध्यायस्य द्वितीयः पारः समाप्तः। नवियदश्रुतेः ॥ १॥ अस्ति तु ॥२॥ सकलशुत्वादिविमहत्वाचासमञ्जसम् ॥ ४५ ॥ इति श्रीसपा पायनशतवनसूत्रमाणे बोमटानन्दतीर्थभगवत्पूज्यपाद- विरचिते दितीयाध्यायस्य द्वितीयपादः समाप्तः। " है जीवपरमात्माधिभूताधिदेवेषु श्रुतीनां परस्परविरोध मपाकरोत्यनेन पादिन । न वियटनुत्पत्तिमत् तथा गुतेः॥१॥ अन्त्ये योत्पत्तिश्रुतिः। श्रात्मन प्राकाध: सम्भूत . इत्यादि।

·मधमाश्यम्। ७५ गौण्यसम्भवात् ॥ ३॥ शब्दाच॥४-11 स्थाच्चै कस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥५॥ प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकाछब्देभ्यः ॥ ६ ॥ 5 : 1 : - अनाटिवी अचमाकाशः शून्यो लौकिकः इत्यादि अतिगौरे। अन्यथोपत्तितिवाहुण्यासम्भवान् ॥ ३॥ अध हरावनित्यानि पुरुषः प्रतिरामा काल इत्यर्थ यान्यनित्यानि प्रायः शुद्धोभूतानि भौतिकानीति यानि- इवा उत्पत्तिमन्ति तान्यनित्यानि यानि ह वा अनुत्पत्ति मन्ति तानि नित्यानि नद्येतानि वादाचनोपद्यन्ते न वा विनोयन्त इति पुरापः प्रततिरामा कोल इति। प्रयतान्युत्पत्तिमन्ति चानुत्पत्तिमन्ति प्राय: शहाकाय इति भासवेवतेय भागयोद्युत्पद्यन्ते इति । ४ । स्यादेवै कस्य उत्पत्तिमत्त्वमनुत्पत्तिमत्त्वं च गोषमुस्य- खापेक्षा यया ब्रनगदः । अथ कम्माटुच्यते परं बद्रीति इतिहहयति तिः यु: । परे ब्रह्मणि मुख्योऽपि गोण- खेन विरवादिष्वपि वत्तते। प्रत एवा प्रमत्वं च तेयाम् । एवमयाटप्यनुत्पत्तिमादः । ५ । ब्रह्मपोऽन्यम्य नित्यत्वे इदं सर्वमसृजतंति प्रतिज्ञा- हानिः। प्राकासस्यापि सवैमादयतिरेकात्। प्रामा या इमेक एवाय पासीत् सदेव सौम्य दमय पासीत् ·पूर्ण प्रदर्शनम्। यावदिकारन्तु विभागो लोकवत् ॥७॥ एतेन मातरिश्खा व्याख्यातः॥८॥ 7 एकमेवा द्वितीयं इदं वा अग्रे नैव कितनासोदित्यादि श्रुतिभ्यः ॥ ६॥ विमललाच विकारित्वं युक्तम् । विकारिण एव हि लोके विभक्त दृश्यन्ते । एको विभतः परमः पुरुपी विष्णु- रुष्यते । प्रतिः पुरुषः कालस्य एते विभागतः । चतु- यस्तु महान मोठ: पञ्चमाईकतिमता। तदिमागे न नायन्ते प्राकामायाः पृथक पृथक। योविभागीषिकार: स मोऽधिकारः परो हरिः। अविभागात परानन्टी नित्योऽनित्यो गुणामकः । विभागोयल्पयन्तितः स्याद तदस्ति जनाईन इति हहत्संहिसायाम् । ७ ॥ “अथ नित्यायानित्याय तेजोवनान्याकाश इति तान्य. नित्यानि वायुवि नित्या वायुना हि सर्वाणि भूतानि नेनीयन्त । अथ चेतनाथा चेतनाय तेनीवनान्याकाश इति तान्य चेतनानि वायुर्वाय चेतनो वायना हि सर्वाणि भूतानि विनायन्ते ! कुविदं गमनसाये उधास पुरा देषा अनवद्या स आसन्ते वायवे मनवे बाधितया वा सयपसे सूर्येण सा वा एपर देवतानादियोऽयं पवन इति । यस्थ नादिन मध्य नान्तो नोदयो ननिस्लीप इत्यादि श्रुतिभ्यी वायोरपि अनुत्पत्तिरिति। अतोऽब्रवीत् एतेन मुस्था. मुस्थानुपतिवचनेन विभतत्वाच वायुतत्पत्तिश्रुतिरीप ।

·मनभाष्यम्। असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्ते में - व्यास्थाता। नित्यः परमनित्यच तथा नित्यः परस्तथा । चतुतजगत् सर्व परानित्यन्तु पार्थिवम् । पनित्यानि त भूतानि नित्यो वायुरुटाहतः । परन्तु नित्यः पुरुषः प्रक्षति: काल एव च। एतशतष्टयं विष्णुः स्वयं नित्यः परात्परः । प्रतियुध वुद्ध पासावतोत्य च ननाहन:। धार- वत्यनिश देवो नित्यानन्दै कलक्षण इति कोम्म ८॥ असहा इटमप्र प्रासीत् ततो वै सदनायत असतः सदलायतेत्यादिश्रुतिभ्यः सतोऽप्युत्पत्तिः यूगत इति पेव अनुत्तिरेव सतः तशन्देनोतिथवग्यामपाकरोति, न घसतः सदुत्पद्यते अदृष्टवादनुपपत्त: । तदा एतत् ब्रह्माहुवहति यति चेति तहान तदसदाहुन घसाद- यति कयन । तद्दा एतत् परमाहुः परतो हि तदुदीध्यत इति सुतेः। असच्छन्दो प्रयवाचो देवानां पूर्व युगे असत. सदजायते इति बम वा प्रमहा पापः प्राणोवाव महान सह प्रामौत्तेजोवन इत्याचचत इति पैङ्गितिः । त्व देवशत्या गुणकम्मयोनो रेत स्वजायां कविरादधनः । ततो वयं सनमुखा यट बभूवुरामन् । करवाम किन्तु ति भागवते । प्रजायमानो बहुधा विनायम इति च प्रत्यक्षल हरेजन्म न विकारः कयनन । पुरुषः प्रात्रिः कालो महानित्यादिषु मात्। विकार एवं नननं पुरुष तहिशेषणम् । परतन्त्रविधेषो हि विकार इति कोर्तित प्रति पाने । अविकारोऽपि भगवान् सर्वशक्ति ·i पूर्ण प्रदर्शनम् । तेजोऽतस्तधामाह ॥ १०॥ श्रापः ॥ ११ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२ ॥ . वहेतुतः! विकारहतुक सर्वे पुरते निर्विकारवान्। शक्ति थक्तिमतोयापिन विभेद. काथचन । इति अवि- भिवापि सेच्छादिभेदैरपि विभाव्यत इति भागव ततन्त्र वायोरग्निरियाटेर्नान्यत उत्पत्तिाधा अतएव परा. त्तदपि जायते । तत्तजोऽसजतेति शाह कारण खेनाप्य - . ঘনঘামণি মহীয়ান, ঘনপ্পিভয় कारणत्व-निहत्त्यर्थम् ॥ १० ॥ ब्रह्मवेदमय पामोत्तदपोऽसजत तदिदं सर्वमितिशुते रनिराप इत्युक्त ऽपि ब्रह्माण एव वादिष्टिः। एतस्माज्जा- यते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुज्योतिरापः प्रथिवी विश्वस्य धारिणोत्यादि ध कत्ती सर्वस्य वै विपरेक एव न संशयः। इतरेपान्तु सत्तायावत एव नदाजयेति घभविष्यपुराणे । बामने च-तच तत्र स्थितो विष्णुस्वत को प्रबोधयन्। एक एवं महाशक्ति कुरुते समजति धम्मात् खेदादिष्टे : पुन: प्रतिषेधः । ११ । ता प्रप चिन्त बहाः स्यामः प्रनाये महोति ता अन्न- भजन्तेति अनमोऽनष्टिः श्रूयते । प्राः पृथिवीति कब- चित् पृथियौष्टिः अतो विरुदवाद प्रामासमित्यतो यति ·। मध्यभायम्। r तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः ॥१३ FIR पृथिवी तपान शब्देनोयते भूताधिकारत्वात् । कात्सा प्रचुरा पृथ्वी पृथिवी नाबस्य तथा विशेषः । प्रापथ पृथिवो चान्न पृथिवी वा अन्न तो प्रपोऽनमसृजन्त प्रधिवी वा अन्नमित्यादि शब्दान्तराञ्च । आदिबन्दाद्युतिः । अपौरुपय खेनादौ यस्य वाक्यस्य नामामास्वमित्यादि। कौम्म च- विरोधो वाक्ययोर्यच नाप्रामाण्य तदिष्यते । यघा विरु बता न स्यात् यथार्थः कल्पा एतयोरिति । रतोऽग्निरु- दक शक कणव पृथियो वत.। नाभिपद्मामि सम्बन्धात् पौता सेत्यभिधीयते। वरताभिसम्बन्धातोटकबहु. त्वतः। शकलमित्येवमेव वर्णान्तरगतिभवेत् । विष्णु- वीयाभियोगाच्च पीतत्वं भुव इष्यते। पूर्ण वीर्य हि भग- वाननादिः पुरुषोत्तम इति व्योमसंहितायाम् ॥ १२ ॥ माणानां ग्रन्धिरमिन्द्रोमाविशान्तकः तेनाने नाप्या- यस्लेत्यादिनाऽन्यः संहा प्रतीयत इति । अतो ब्रूते । तस्याभिध्यानाद योजनात् तत्वभावानूययान्ते विक्षमाया- निहत्तिरिति सम्बन्धलयस्य तदभिध्याननिमित्तत्वन्लिनात् तत् कटं कात्वं प्रतीयते किमु सादजगतः इत्येतस्मादेव सहारकर्ता विष्णुरिति प्रतीयते । किमु यमप्ये ति भुवन साम्पराये स नो हरिई तमिहायुपे तु टेव' ध इदं सव बिलापयति स हरिः परः परमामे त्यादि श्रुतिभ्यः । इत्ये व शब्दः । संष्टाः पाता पसंहर्ता स एको हरिरीखर। स्रकृत्वादिकमन्ये पां दास्योपावदुच्यते । एकदेशकिया 1 ·पूर्ण प्रदर्शनम्। । विपर्ययेणत क्रमोऽत उपपद्यते ॥ १४॥ अन्तरा विज्ञानमनसो क्रमेण तल्लिङ्गादिति- चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥ चान न तु सामनेरितम्। सृध्यादिकं समस्त तु विष्णोरेव पदानवेदिति स्कान्दै। निमित्तमान मौशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः । हिरण्यगर्भः शवय कालाख्योरूपि- पस्तथेति भागवते । स ब्रह्मणा विरजति स रुट्रेष विलापयति सोऽनुत्पत्तिरलयः एक एव हरिः परः परा- भन्द इति च महोपनिपदि ॥ १३ ॥ अतएव होदं पराक्रमादुत्पद्यते क्रमाद् विलीयते नामा दुदेति नास्तमेतीति भालवेयगृती क्रमामयः प्रती- यते । अचरात् परमादेव सर्वमुत्पद्यते क्रमात् । व्युत- क्रमादिलय व तस्मिन्न व परामनोनिचतुर्वेदशिखायाम् । व्युत्क्रमालयः प्रतीयते । प्रत पाह । क्रमवचनमपि विप- रोतक्रमापेक्षया । कर्जा प्रानादिकस्यास्य हन्ता भूम्या- दिकस्य च । य: क्रमाद व्यु त्कमा वस हरिः पर उच्यते अतएव भालवेयतिवचनात । अनुरूपक्रमः सधौ प्रतिरूपी लये क्रमः । इति क्रमेण भगवान् सृष्टि- संहारकद विभुरिति च पाझे। पूर्वपां पूर्वेषां सामया- धिक्यादुत्पद्यते च । वामने प। पूर्व पूर्व यती विष्णो: सविधानं क्रमाधिकम् । सामर्थ्याधिक्य मेतेषां पयादेव लय- स्तथा । व्यामियान्यधिका नेपा मत एव न संशयइति ॥१४ प्राणामानी मनसय विज्ञानं यच्छेदाङ्मनसो पान इति।

·मध्यभाष्यम्। चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तापदेशो भाक्तस्त- झावभावित्वात् । १६॥ नात्माऽवतेनित्यत्वाच ताभ्यः ॥१७॥ । स्तदयच्छेज्ञान प्रामनोति लिङ्कादिमान-मनसी अन्तरा विपरीतकम इति चेत्र विशेष-प्रमाणाभावात । १५॥ मनसय विज्ञानमिति व्यपदेशपराधरेष्वालोचनाहि- जानं भवतीति भागापेक्षया स्थान । न विज्ञानवापे- या। स्कान्दे च । परादव्यक्तमुत्पबमव्यतातु महां- नथा। विज्ञानतल महतः समुत्पन्न चतुर्मुखात । विज्ञानतत्त्वात्तु मनो मनस्तत्त्वाच स्वादिकम् । एवं वाद्या परा सृष्टिरन्तस्तहारपेक्षया। विपरीतक्रमोन्नेयो यस्मादन्तेहरे शिरिति ॥ १६ ॥ सइदं सव विलाप्यान्तस्तमसि निलीनस्तहिलाप्य- व्यु त्तिष्ठते य इदं सर्व विसृजति विज्ञापयति प्रस्थापयति पाच्छादयति प्रकाशयति विमोचयति एक एवेति श्रुतेः। परमात्मापि न विलीयते । अश्रुतत्वात्तुतवालयस्य निलौनशब्देनापि हि तत्वमुच्यते तच्छेनान्व पिहितं यदासीदिति श्रुतेः । स एतस्मिंस्तमसि निलौनः प्रकति . पुरुषं कालं पानुपश्यति नैवं पश्यति करनेति पैङ्गितिः । नित्यो नित्यानां चेतनतचेतनानां सनित्यो निर्गुणो विभुः। परः परमात्मा नित्यो विभुः कारणे लोकसाची परगुणैः सर्वदृक् गाखतचे त्यादि अतिभ्यो निन्यवाद। .

·पूर्ण प्रदर्शनम। जोऽतएका १८.TV उत्क्रान्तिगत्वागतौनाम् ॥ १९ ॥ खात्मना बोत्तरयोः ॥२०॥ - - नियो नित्यानामिति जीवस्यामि नित्यत्वमुक्त सर्वत्र वात्मनो व्य चरन्ति इत्य त्यत्तिरुयते अतो विरोध इति अत माह जीवोऽयत एव परमेश्वरादुत्पद्यते शब्दादेव ते वान ते चिदात्मानोऽविनष्टा' पर ज्योतिर्निवियन्ति अविनष्टा एवात्पद्यन्ते न विनश्यन्ति कदाचनेति कापा. यण श्रुतिः। नित्यस्यापि हि नौवस्योपाध्यपचया उत्पत्ति. युज्यते। उत्पद्यन्ते चिटामानोनित्यानित्या परामना। उपाध्यपेच्या तेषामुल्य तिरपि गोयत इति च व्योमस- हितायाम् । १७॥ व्याप्ताहामानयेतनानिर्गुणाय सर्वाग्मानः सर्वरूपा अनन्ता इति कापावणगुती व्याप्तत्व प्रतीयते । अणुइँघु प्रात्माय वा एते सि नोलपुण्य चा पुण्य --चेति गौपवन- शुतावणुवमित्यतो विरोध प्रति। प्रतो बयोति हेतूनां सकागादणुरेव माऽमाच्छरोरादुतकाम्यामु लोकमभिग- त्वममादिम लोकमभिगति स गर्भो भवति स प्रसू. यते स कम्म कुलत इति पौयायच युतेः १८ तब स्वातन्वापतीतेः। एक जन्तुरेक एवं मलीयने एकोऽनुभुतो सकत मेक मि सववेचतो वति स एतेनैव । गर्भमावि ܒܝܝܟ एवं ।

·मध्वमाप्यम् । ८३ नापुरतेच्तेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१॥ खशब्दोन्मानास्याञ्च ॥ २२ ॥ अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३ ॥ शन्ति परेण कम कुगते परेगा नौवते परेशात्रीयते त वान तमभिवदन्ति स्वामेति एप घानन्टमादत्त एप होनं जोवमभिनीवयत्येय सराकमयत्येप आगमयगीत्युत्तरवा- क्ययो परमात्मनैवीत्कान्त्यादय । १८ । २० । व्याप्ता यामानश्चेतना निर्गुणाथै ति व्याप्तियुतेर्नाणु- जीव इति चेन्नम आमद सजति स हिंधेदं विमत्यन्त- वैहिय म बहुधेटमन प्रविश्यात्मनोऽभिनयति स प्रात्मा स प्रामन. स देशः स विष्णुः स पर' परी वरीयानिति परमात्माधिकारत्वात । एकशब्देहि शब्दश्च बहुशब्देच केशव' । एक एवोचते वैदेस्तावता नास्य मित्रतेति भवि. प्यत्पुराणे तटयं प्राणोऽधि तिष्ठति तदुक्त मूपिणा तेन यातमित्यादि.२१ ॥ एप हारमा चमती मानयतस्तथाप्यसौ प्रमिति याति वेदैः पूर्णोऽचिन्त्य सर्ववेदैकयोनिः । सर्वाधीशः सर्व वित् सर्व कति वाक्यशेष प्रात्मशब्दोन्मानाभ्यां च पारमा मेयः परं मन परानन्दाटिकाभिधा । वदन्ति विष्णुमे- वैकं नान्यथा सङ्गति काचिदिति की । २२ । अणोरपि जीवस्य सर्वशरीरव्यापियुज्यते - यदा ·पूर्णप्रदर्शनम् । अवखितिवैशेष्यादितिचेन्नाव्युमंगमाइदिहि॥२४॥ गुणाहालोकवत् ॥ २५ ॥ व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ यथा हरिचन्दनविन प एकदेशपतितायाः सर्वशरोरव्याप्तिः । असमानोऽप्ययं लोवः स्वदेह व्याप्य तिष्ठति । व्याम्य शरीराणि हरिचन्दनविप इति ब्रमाण्डपु. राणे ॥ २३ ॥ सम्यगमभ्यगवस्थान विशेषाद युज्यते हरिचन्दनस्येति चेन इदि ह्येय आत्मे तिजीवस्यापि तथाभ्युपगमात् ॥२४॥ यथा लोकस्य प्रकाशगुणेन व्याप्ति ज्योतीरूपेणावाप्तिः एव चिट्ठपेशाव्यामि रिति वा । स्कान्देच-असम्यक् सम्य गितिवहावस्थामटत सराव्यास्य व्यागियता स्वयचिद्ग पोनैव नान्यथा। बिहीणस्य स्वरूपत्वा तदापि ति युज्यते । गलियोगात् सुराणाच विविधा तु व्यवस्थिति रिति च॥ २५॥ स नित्यो निरवययः पुख्खयुक् पापयुक् प स इमं लोकममचावर्तते स विमुच्यते स एकधा, न सधधा, दधेति गौपवन युता कस्या बहुवं प्रलीयते । स पक्षधा समधा धा मयति शतधा सहस्रधा गच्छतिस विमुच्यत इति पारामायणतो बहुरूपत्वञ्च प्रतीयते तो विरोध परिहरति । यथा प्रथग गच्छति एव मंशिनी जीवादमाः पृथग गन्ति। अधक एव स न गन्धवदा- ·भब्वभाथन्। 1 तथा च दर्शयति ॥२७॥ पृथगुपदेशात् ॥ २८॥ तहणसारत्वा तापदेशः मानवत् ॥२८॥ यावदा त्मभावित्वाचन दोषस्तद्दर्शनात् ॥३०॥ तिरिच्यते अश्चैको तथा भवति । अथ बही भवति त यथा यथेवर प्रकुरते तथा तथा भवति सोऽचिन्त्य परमो गरी- यानिति शाण्डिल्य श्रुतिः। अचिन्त्य येष शक्य व एकोऽवय- वर्जितः। आत्मानं बहुधा मला कोडते योगसम्पदेति पद्म । २६ । २७॥ तत्त्वमस्य ह बधाम्मोत्यादिषु नीवस्य परेषा भेदः प्रती. यते । नित्यो नित्याना चेतन चेतनानां का सपणेत्यादिषु भेद.! प्रत उच्यते भित्रोऽचिन्त्यः परमो जोवसधान पूर्ण. परोजौवमोद्यपूर्ण । यतस्त्वसो नित्यमुक्तलोधयश्च बन्धान्मोक्षन्ततएवाभिवाञ्छदिति सोपपत्तिकौशिक शुते मित्रएव जीवः ।२८॥ जानानन्दादिब्रह्मगुणा एवास्यांयतः सार: स्वरूप मती भेदव्यपदेश यथा' सर्वगुणात्मकत्वात् सर्वात्मकत्वं ब्रह्माण उन्यते । स स्कुल्विदं ब्रोति । भविष्य पूराणे -भिवा जीवा परी भिन्न स्तुधापि ज्ञानरूपतः। प्रीच्यन्ते बन रूपेण वेटवादेषु मवंश इति ॥ २८ जौवस्याप्य त्यत्तिकमा प्रतस्तस्य सोऽनादिना पुखन पापेन चानुवहः परेण निर्मुलानन्याय कल्पत इत्यना. दिकम्भसमन्ध धानन्याव्याप्तिय न युध्यत इत्यत आह । -- .

·८६ पूर्ण प्रदर्शनम्। स्वादिवत्तस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात ॥ ३१॥ नित्योपलवानुमलावि प्रसङ्गोऽन्यतरनियमो. वाऽन्यथा ॥ ३२.71 यावत् परमात्मा तिष्ठति पेनाद्यनन्तत्वेन एवं जीवोऽपि नित्यः परोनित्या जोबा उत्पद्यन्ते मियन्ते च विमध्यन्ते न चेति. धाग्निवेश्मश्रुतिः । प्रामा नित्यः सुख दुःडे ५५ नित्ये , जीयोऽनित्यो, धातुरम्य नित्य इति , महाभा- F P विज्ञानामामहा देवैध मःम प्रानन्दा मबलः मं प्रोजः म परे गाम लोकं नौयने म विमुच्यते जीवस्य जानानन्दादिरूपत्व मयते स दुःखादिमत प्रानन्दो भवति, मोऽजानाहिमता जानी भनति मोऽसलाहिमुक्ती बलो भवति स नित्यो निराहोऽवतिष्ठत इति पैति श्रुता वानन्दादि रूपत्व प्रमोयते अन माह यथा चालस्य सदेव मस्वयौवनेऽभिधन्यते। एब मतामेवानन्दादौनां व्यत्य- पेक्षया नदुतिः । बलमानन्ट प्रोजच समजानमनाकुलम् । म्वरूपान्ये च जीवस्य व्यज्यते परमादिभोरिति गोपवन शुतिः ॥ १ ॥ व्यायानगोकार देवानां नित्योपलब्धिरानन्दाटीनां असराणां नित्योऽनुपनब्धिर्मनुष्याणां नित्य उपलब्धानुप- लयो प्रसज्येते नित्यानन्दो नित्यानानो नित्यमलः परमा- मा नैव नसराः एवमनेयञ्च मनुष्या इति अग्निवेश्म अतिः। भविथनपुराणे ,च-नित्यानन्द जानबला देवा | " ।

·मध्वमाप्यम् ।
को शास्त्रार्थवत्त्वात् । ३॥
विहारोपदेथात् ॥ ३४॥
उपादानात् ॥ ३५ ॥' ।
व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥३६॥
उपलब्धिवदनियम ॥३७॥
नैव त दानवा:। - दुखोपनधिमावास्त रमानुपास्तूभया-
मकाः । तेषा यदन्यथा दृश्ण तटुपाधिष्ठत मतम् । विज्ञा-
नेनात्म गेग्येन निजरूपे व्यवस्थितिः ।
सम्यनजानन्त
ইয়াবা যায়। বিসিনি। মিযীনস্তানা
ज्ञानस्यैव व्यवस्थिति रिति । ३२॥
"ईखरस्यैध कत्तुं त्वमुक्ता यत्कम करते तदमिसम्पद
इति जोषस्योपलवर्त पत प्राह जोषस्य कर्तृवाभावे
शास्त्रस्य प्रयोजकालमा नोयोऽपि का ३२१:-
स्त्रीभिर्वा यानी जातिभिर्वेत्यादिना मोघो।
ऽपि॥३४॥
साधनाय पादानप्रतीतेय। ३५ ॥
प्रामानमेव लोकमुपासीतति क्रियां व्यपदेशाच
अन्यथा तेनेव लोकामात व्यपदेश स्यात् ॥ २६ ॥
तहि कथमौखरस्यैव कर्तृत्वमिति अतो वलि यया-
গান : মায়ানীৱনিয়ম মনীন হয় ৰূলঘড়ি
नीवस्य य आयमान मन्तरोपमयतीति च तिः ।
कुतः॥३७॥

·:- .. - TIL । पूर्ण प्रदर्शनम् । शक्तिविपर्ययात् ३८॥ समाध्यभावाच ॥ ३६।। यथा च तचोभयथा ॥४०॥ मरातु तच्छृतेः ।।-४१॥ कृतमयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिहावैया--- दिभ्यः।। ४२॥ अंशो 'नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकित- वादित्वमधीयत एके ॥ ४॥ - 1. अंगतिलात जीवस्य । ३८॥ समाधानाभावाच।३८. : "स्वातन्त्र प्रतीयते अत पाहयथा च तm; कारयिल नियन्तल कवच विद्यते एवं लौवस्यापि ४० ॥ साच कर्तृत्त्वयक्तिवाद जोषस्यापरा परादेव। कत्तुंख कारणलश्च स्वभावये नना तिः। यत् प्रसादा- चिमे सन्ति न सन्ति यटुपेक्षयेति पैनियुतिः ॥४१ ततः प्रयोजनकत्वं शास्तस्य नापधेत सतप्रयता থবা সয়াবিন বয়াতিৰন্ধনময়র ৰজাৰামন্তু। ধুম্বৰ: জান্ত্র য় নম্বন্ধে स्वयम् । , अनादित्वादढोपर पूर्ण शक्तिखती हरेरिति भविष्यपुराणे एतदेव न चाप्य व मेतदस्ति च नास्ति चेति मौषधम्म ॥४२॥ अंग एव हीमे जीवायांची हि परमेश्वरः । वयमंशा ·मध्वभाष्यम् । मन्त्रवाच ॥ ४॥ अपि च स्मार्थवे ॥४५॥ - दिदं सर्व कारयत्य चलो हरिरिति गौपवनयुताशत्व जोवस्योपलभ्यते । नैवांशो न सम्बन्धी नापेची नीवः परस्य तथापि तु यथायोगं फलदः प्रभुरेकराट्। न नियम्यः स कस्यापि स सर्वस्य नियामक इति भासवती। अतो वयोति। मां रक्षतु विमुनित्यं पुत्रोऽहं परमामनः । অষ: যয বিনযা প্লাৱৰ ঘৰ নাৰ যায় स पितुः पिता सत् यस्त्वाधिजानात् स पितुः पिता सत् हा सुपर्णा सयुना सखायेन्यादिना व्यपदेशादंशो जीवः । तथा च पाराशायण श्रुतिः। अशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च मियते च नानाहोव व्यपदिशति पितेति पुर्वतिभातेति च सखेति चेति । अन्यः परोऽन्यो जीवी नासावस्य कुसथन नायं तस्यापि न करनेत्यन्यथा च कायायायति । ब्रह्म दागा ब्रा किनया ब्रह्म वेमे दश इत्य भेदनाय केऽधीयते । तथा चाग्निवेश्मश्रुतिः। अंयो- घोष परस्य भिन्न प्रनमधोयिरे इति । वाराई। पुव- भ्राटसखित्वेन वामित्वेन यतो हरि । बहुवा गीयते वेदै योऽयस्तस्य तेन त । यतोभेदेन चास्यायमभेदेन च गीयते । प्रतयांगत्वमुद्दिष्ट भेदाभेदं न मुख्यत इति ॥४३॥ पादोऽस्य विश्वामूतानि ॥ ४४ ममैवांगो नोवलोके नोवभूत सनातनः मनःपठा- नोन्द्रियपि प्रकतिखानि कर्पतोति ४५ ॥

·पूर्ण प्रदर्शनम्। प्रकाशादिवन्नेवं परः ॥४६॥ हारन्ति च ॥४७॥ अनुजापरिहारी देह सम्बन्धाज्जयोतिरादि- वत् ॥४८॥ अनंगत्वयुनेगनिशाह । श्रयत्वेऽपि न मत्स्यादि रूपो पर एवं विधः। चया तेजोऽशम्यैव कालानः स्वद्योतय प नैक प्रकारता। यया जलाशयामतममूहम्य मूवादेय। यथा पृथिव्यंशस्य मेरोबिठाटेरा अभिमानि. देवतापिचचैतत् । ४६॥ एते बांगकलाः पम: सणस्तु भगवान् स्वयम । अत: परं पदव्यत अञ्चढ गुणहंहितम् । अटायुतवस्तत्वात् म जोवो यः पुनर्भयः । वांगचायो विभिनांग इति धांग इथते । अगिनो यत्त मामध्यं यत् म्वरूप यथास्थितिः । तटेव नाणनावोऽपि भेट: बांगांगिनीः कचित्। विभि- किञ्चित माध्यमात्र युमिति वारा। न वत्ममोऽस्यभ्यधिकः कुतोऽन्य इति च ॥४७॥ परानुनया प्रकृतिः परतो बन्धनित्तिय जीवस्य प्रती. यत्वेऽपि देहमम्बन्धात् । व प्रात्मान.मनरोपम यति तमेवं विहान मृत इह भवतीत्यादि न तु परस्य वासुदेव: मा. पंण: प्रद्युमोऽनिकहोऽहं मत्स्य' कुमाः बराही सिहो वामनी रामः रामः कपणो बुद्ध कल्किरह शतधाहं सह- सधाद ममितोऽहमनन्तो नैवैते जायन्ते नेतेपामज्ञानबन्धी ब्रांशेऽम्यशक्तिः स्यात् : . . .

·ट?
असन्ततेचाव्यतिकरः ॥४४॥
4.
न मुक्ति: सर्व एव होते पूर्ण प्रजरा अमृताः परमाः परा.
नन्द इति चतुर्वेदशिखायाम्। युज्यते च ज्योतिराटि-
वत् यथाटित्यो विवहतस्तप्रकाशश्चैकप्रकारः । शुक्ल करणं
कनौनिकति तदंशस्याप्यो देहसम्बन्धात्र नादृशो शक्तिः
तदनुमाधव तेनैवात्तिपरिहारथ। यथा वाधामृतजलस्य
भूतलस्थामृतसमुद्रस्य चैकत्व तदंशस्यापि श्लेष्म यस्तटन-
ग्राह्यत्वं तेनैव विरोधनिहत्तिश्च । मोक्षधमें च-यत्
किचिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद विशांपते ! सर्व पञ्चभि-
राविष्ट भूतैरो रवुद्विजः। ईखरो हि महबूत प्रभुरा-
यणो विराट । भूतान्तरात्मा विन्नेयः स गुणो निर्गुणोऽपि
च । भूतप्रलयमन्यत शयूप तृपसत्तमति। वाराहे च-
अंशाय देहयोग्यत्वाद, नोवा बन्धादिसंयुताः । अनुग्राधा.
येवरेण न त मत्स्यादिको हरिः। अदेहबन्धयोग्यत्वा-
यथा सूर्य प्रभाक्षिणो । यया मृतसमुद्रस्य श्लेमाटेय विरू-
पता। अनुग्राघवमन्यस्य तेनैवाहत्ति रोधनमिति ४८,
अपूर्णशक्तित्वाञ्च जोवस्य न मत्स्यादिसाम्यम् । तथा च
चतुर्वेदशिखायां "तस्य ह वा एतस्य परमस्थ वौणि
रूपाणि कृष्णा रामः कपिल इति तस्य ह वा एतस्य पर-
मस्य पञ्च रूपाणि दश रूपाणि तानि हवा एतानि
भवाणि पूर्णानि सर्वास्थमितानि सर्वात मंमितान्यया वरा:
सर्व एवा पूर्याः सर्व एव बान्त हाव मुचन्ते च केच-
नेति ॥ ४॥

·पूर्ण प्रदर्शनम् ।
आभास एव च ॥ ५० ॥
अष्टानियमात् ॥ ५१ ॥
अभिसन्धादिष्वपि चैवम् ॥ ५२ ॥
प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३॥
इति श्रीमत् कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्ये
थोमदानन्दतीर्थभगवत्पाद विर-
चिते द्वितीयाध्यायस्थ रतीय
पादः समाप्तः।
-
।
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेति प्रतिविम्बत्वाचन
साम्यम् । वाराहे च । दिरूपायंशको तस्य परमस्य हरे-
विभोः । पतिविम्वांगकथाथ स्वरूपांशक एव च । प्रतिवि.
बांगका जीवा: प्रादुर्भावा: परे स्मृताः । प्रतिषियोऽस्वरुप-
साम्यं स्वरूपापोतराणि तु इति। सोपाधिरनुपाधिध पनि
विवो हिंधेयते । जीव ईशस्यानुपाधि रिन्ट्रयापो यघा रवे.
रितिपैनिश्रुतेः। यधेपा पुरुषेच्छाया एतस्मितदातत.
मिति च श्रुतिः ॥ ५० ॥
अस्य प्रतिविम्बानां मियो वैचिवाकारणमाई-अना-
दिविद्याकमादिवैचित्र चित्राम् ॥ ५१ ॥
इचछाई पसुखदुःखादिवैचित्राचाष्टादेव । पशब्देन
प्रतिक्षणं वैचिवाम् । ५२ ॥
न खगभूम्यादि पदेय घेचित्रमाद वैचिवा' प्राप्त रप्य
दृष्टापचत्वादेकदेय स्थिता नामैव वैचित्रादर्शनारा ॥५३॥

·। मध्वभाष्यम्। ૨૨ तथा प्राणाः॥१ गौण्वसम्मवात् ॥२॥ प्रतिज्ञानुपरोधाच ॥३॥ न ति श्रीकृष्ण पायनकतब्रह्मसूत्रमा योमदा- नन्दतीर्घभगवत पूज्यपादविरचिते द्वितीयाध्यायस्य नीय- पादः समाप्त: युतिसहिततिविरोध अतीनामपाकरोत्यनेनपा- देन। पापा एवेदमय पासस्तेभ्यो भूतानि नजिरे । तेभ्यो- इण्डमण्डस्यान्तस्विमे लोकाः। अथ माणा एवानाटयः माणा नित्या इति कापायणगृती प्राणानामनुत्पत्तिः थूयते । नोपादान हौन्द्रियाणा सतीऽनुत्पत्तिरियते। उपा- दानकता सृष्टिः सर्वलोकेषु चाहता। इति भविथत्युराणे एतस्माचार पाणी मनः सन्द्रियाणि चेति चात उचते परमात्मन उत्पद्यन्ते तथा तथा कालादय, प्राणा प्रनाटितिगौणानादित्वापेक्षया मुख्यासम्भवात् । नित्यान्य तानि सौक्ष्मण हीन्दियाणि तु सर्वशः। तेषां भूतैरुपय. सृष्टिकाले विधीयते परेण साम्य सम्प्राप्त कस्य स्थामुख्यनित्यतेति हि भविष्यपुराणे २॥ इद सर्वममुनते ति: ३ ·.. पूर्ण प्रदर्शनम् । तत्माकवृतेश्च ॥४॥ :: तत्पूर्वकत्वाहाचः ॥ ५ ॥ सप्तगर्तविशेषितत्वाञ्च ॥ ६ ॥ विधा हवेन्ट्रियाणि नित्यानि चानित्यानि च तव नित्यं मनोऽनादिवान घमना: पुमा मितछत्य मिल्यान्य. न्यानोति गोपवन श्रुती मनमोऽनुत्पत्तिः सयुतिमा श्रूयते प्रत प्राह मनः. सर्वेन्द्रियाणि चेति पूक्तित्वासानपत्ति मनसो युज्यते । पूर्व मनः समुत्पन्न ततोऽन्येषां समुद्भवः । तदनुत्पत्तिवचनमल्पोपच यकारणादिति वायुपीतवचनं च शब्देन रहोतम् । ४. नित्य या नित्यया स्तौमि परमात्मानमच्यु तमिति वाग्वावानिया न घे पोत्पद्यते अस्या हि तिरयतिठने इति सयुक्तिकं पोथायणभुती वाचोऽनुत्पत्तिरुच्यते अतोऽ. ब्रोत् तस्मान्मन एक पूर्वरूप वागुत्तररूपमिति मन:पूर्व- कावा हाची नानुत्पत्तिः । वगिन्द्रियस्य नित्यस अति- सनिधियोग्यता । उत्पत्तिमनसी यस्मान नित्यत्वं कुतर- नेति वायुप्रीत:।५॥ सप्त मागा. प्रभवन्ति सम्मादिति अतिः सव मारता: "वाहो प्राणा मप्त तथालनि । अधिदैवे तथाध्यामेर संख्यामाम्यविटी विदुरिति च स्कान्दे । हादग वा एते प्राणा हाटगमाषा हादशादित्या हादरागयो हादश- ग्रहा इति कौण्डिन्चथुतौ वाटणपाणा दृश्यन्ते । अतो वधि-ज्ञानेन्द्रियापेनया साल गुहाशयां निहिताः सस A 4 ·इकाट्वस्तु सितेऽतो नैवन् ॥ ७ ॥ স্বৰ 2 * উনি মিম ম মায় জুম? এ। রাম ম নিবেত্রিনয়নি মরিসন স্বাৰা স্বল্প বয়য়ায় মা । মমি বোয়িন হৃত্বি বি সানিয়া গান নিৰিবন ঘনি মামী? ৩ ৰিীৰ দ্বনননিনি শ্রমিঃ সমীয়ম কুসুম নাৰিযুকিয। অমি অযযামি' সূক্ষ্মৗমি যা ঘষ মানৱনীনি জীেিরনি। অমীল- নগ্ন নম্বর সজাগ শ্রাব যা মাখা সুবৰ নোমাননীয় সময় বি , স্মৃমি । ন গায ইনি নামমি যাহা যম সী গায় অঘনমাখন চুনি হত্যায় অমিঃ যা। যা আমি যৰিত্ৰাম লভিশনয়া। সীমা সি- যব ফয সযন্ত্র খুন দুষি যুগি। আগে এ মাম্মী ভাষন ঘুমি • ?? মা। শ দু যা যা দুষদীনিচন জ নলিনীet uছ, লয় অন্ধমিন, ক্লীন ২ ছাই সাম}, স্বাংলাে- বিনীনি নীরবন স্বন | | ?

·२६ पूर्ण प्रदर्शनम्। न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ १० ॥ चक्षुरादिवत्त तत्सह शिघ्यादिभ्यः ॥ ११ ॥ चेष्टायां वाद्यवायौ घ मुख्य प्राणे व गीयते । प्रायब्द- सिधेप मुख्य मुख्यः प्रकीर्तित इति थायुझिययोरपि व्यपदेयाटुनपत्ति मुतिस्तयानं स्यात् । स प्रापमस्जत खं वायुज्योतिरापस्सपो मन्त्राः कति पृथगुपदेशात् । भूतानि चेटा मन्त्राव मुख्यप्राणादिदं जगत । मुख्य प्रायः परामा पन परः कारणान्वित इति वायुप्रोतः।। प्राणाटिदमाविरामौत प्राणोधले प्रायोनियमभ्य पैति न प्रायः किचिदाचित त्यग्निवेश्मश्रुतौ । यदाययादस्य चष्टा: सोऽन्य कथमुपाययेत् । यथा प्राणस्तथा राजासर्व- स्य काययो भवेटिति च युलिभारते । प्राण स्यैतांश सर्व- प्राणः परवशे स्थित.। न पर: किशिदायित्व पत्ते परमो धन इहिपेनिश्रुतिः । अत पाह चक्षुरादिया ख्य- माणोऽपि परमात्मवम एव । सव येवैतत् परमेऽवतिष्ठते प्राण प्राणिनच स ये कएवैतान्वयत्यु नयति वशीकरोति इतिगोपवनश्रुती चक्षुरादिभिः सह तहगत्वेनैव शास- नात् । सर्वकापि सन् प्राणा: परमाधारसः स्थितः । कथमेवान्यथा स स्याद यती नै वेखरयम् । अवान्तरेसर- खेन तस्येवरवचो भवेत् । प्रतो मध्यमतामाहुस्तस्य वेदेषु वैटिनः । अनन्ये वरता पाये तदन्ये वरवननात् । यतो विभेषवाक्येन होयते समता वचः। नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति दृष्ट इत्यादिवचनयुक्तव चादिभव्दे. , नोला.

·मध्वमाथ्यम् । ८७ अकरणलाच न दोषस्तथाहि दर्शयति ॥१२॥ पञ्चष्टत्तिर्मनोवापदिश्यते ॥ १३ ॥ अणुश्च ॥१४॥ इतरेषां प्राणाना करणत्वान्मुख्यस्याकरणत्वास तस्या- न्येभ्यः अनुत्तमलं युज्यते माण्डव्य श्रुतिय । तानि ह वा "एतानि सर्वाणि कारणानि अथ प्राण एवा कारपस्तस्मा. न्म स्यम्तमान्म ख्य इत्याचक्ष्यत इति ॥ १२॥ सर्व वा एते मुख्यटासाः । प्रायोऽपानो व्यान उदानः समान इति । अथ प्राणो वाप समाडिति कौण्डिन्य- युतिः। प्राणापानादयः सर्वे मुख्यदासा यतोऽनियम् । अतस्तदानया नित्यं स्वामि कम्माणि कुश्त इति युति- वायुप्रोत: । मुख्यस्यैव स्वरूपाणि प्राणाद्याः पचवायवः । स एव प्राणिनां देहे पञ्चधा वततेनिमिति गौपयन- युतिः । अतोवलि अय पचहत्त्ये तत् प्रवर्तते पापो वा पञ्चमत्तिः प्राणोऽपानीव्यानः उदानः समान इति तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्च दासाः प्रजायन्ते प्रापाडाव प्राणोऽपानाटपानी व्याना हान उपादानादुदान: ससानादेव समानो यथाह वै मनः पञ्चधा अपदिश्यते मनो वुदिरहार शित्तं चेत- नति तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्च दासाः प्रजायन्ते मनसो वाव मनोबुडे हिरद्वारादहडारचित्ताञ्चित्तं चेतनाया एवं चेतनवमितीति । १३ ॥ प्राय एवाधस्तारा प्राण उपरिष्टात् प्राणो मध्यतः प्राणः सर्वतः प्राय एवंदं सर्वमिति प्राणस्य व्याति प्रतीयते ।

·पूर्णप्रजदर्शनम्। ज्योतिराद्यधिछानं तु तदामननात् ॥ १५ ॥ पाणवता शब्दात् ॥ १६ ॥ यत' सब जगदाप्य तिष्ठति माप एव तु । अतोतं जगत् सर्वमन्चधा दोन धाय्यत इति युक्त युपोत । अण नेतत् सुज्यतेऽण नैतहार्यतेऽगो लयमभ्युपैति वा प्राग्यो अणः प्रायो तद्भवतीति सौचायण श्रुतिः । प्रत आह स वा एप प्राणी- মেছাল লালালীঃ নছিমছা স্মঘাষ মির रंग सौ सर्वधेशितव्यय परस्येति कौण्डिन्यतिः ॥१४॥ करणत्वं प्राणानामुत्र जीवस्य करणान्याहु: प्राणानि तांस्तु सर्वशः। यस्मात्तबगगा एते दृश्यन्ते सर्वदेहिषु इति सौवायगश्रुती सयुक्तिक जीवकरणलं प्रतीयते ब्रह्मणी वा एताति करणानि पहुः श्रोत मनी वागिति ततः कारयतीति च कापायच ती प्रत आइ यज्ज्योतिराय- धिष्ठानं ब्रह्म तदैवैतैः करणः प्रवर्तयति यःमाणी तिष्ठ- नित्याटि तटामन नात् । १५॥ कथं जीवकरण त्वतिरित्य तो पति-जीवनैव करणः कारयति परमामा अतो न विरोधः। एप धनेनामना चक्षुषा दर्शयति थोवे पचावयति मनसा मानयति बुझा. कोषयत्ति तमादेताबाहुः तिरतिरितोति भालवेय- त्रुतिः । कारण: कारणं वापरुषापेक्षयाखितम् । योता. दिभिः कारयति कर पानीत्वतो विदुः । न जीवापेक्षया मुख्य कारवेत् परमेघरः । केवतात्मेच्छया तस्मान्नस्यत्वं सस्य नियितमिति वाराहे। १६॥

·मध्वभाष्यम्। तस्य च नित्यत्वात् ॥१७॥ त इन्द्रियाणि तापदेशादन्यंन श्रेष्ठात् ॥१८॥ भेदतेः ॥१८॥ अनादिनित्यत्वाच जीबकरणसम्बन्धस्य युज्यते तत् करपसमिति शुतिः। प्रथाषियोगिनि करगाव न विपुन्मने रेहेनैव वियुज्यते इत्येतहार करयानां करावं यहाद न वियुज्यत इति गोपवनतिः। चयब्दः करण- सम्बन्धग्राहौ। १७॥ अथेन्द्रियाणि प्राणा वा इन्द्रियाणि माया हौदं द्रव- न्तोति सयुक्तिका सोवायगश्रुति । सामान्येन प्राणाना- मिन्द्रिय वल्लि द्वादशैवेन्ट्रियारथा मनो बुद्दी तु द्वादश इति च कापायपत्रुतिः । प्रत' कस्मेन्द्रियल निवार्यत इत्यतो वक्ति मुस्थमाए मृते त एवेन्द्रियाणि हादन्ट्रि- यावाहु पापो मुख्य स्त्वनिन्द्रिय ट्रवक्तां होन्द्रियाणां तु नियन्ता प्राण एकराडिति पोचायणश्रुति.। योवादोनि पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् । मनोबुदिसहायानि दाद- शैवेन्द्रियाणि त। विषयद्रवणात्तेषामिन्द्रियत्व मुहाह- मम् । तेषा नियामक प्राणः स्थित एका खिलप्रमुरिति हहत्सहितायाम् । १८॥ स्थित एव हौद मुख्यपापः करोति कारयति सति चालयति धत्ते धारयति प्रभु वा एनमाहुरथेन्द्रियाणि ৰ প্লিনানি ল বলি জায়েলি ন লুলি ৰ বা" ·पूर्णपन्चदर्थनम्। वैलक्षण्याच ॥२०॥ संज्ञामूर्तिस्कृप्तिस्तु वित् कुर्वत उपदे- थात् ॥ २१॥ यन्ति न दधते न धापयन्ति तानि एतान्धवलानि सम्मा दाहुरिन्द्रियापि कारणानौति पौवायण अतः । १ पुरुषापेक्षया प्रवृत्तिरिन्द्रियाणां दृश्यते न मुख्य स्थ- प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे नापतौति च श्रुतिः ॥ २० ॥ विरची वा इद विरेचयति विदधाति ब्रह्मा विरच- एतस्मादीमे रूपनामनोति गौपवनयुतिः । यस्मादिरे- चयेत् सर्व विरचस्तेन भण्यते । एकैव कर्ता जगतो ब्रह्मव प चतुर्मुख इति युनिनाद । अथ करमादुच्यते परम इति पराधते नामरूपे ब्याक्रियेते तस्मादेनमाहुः परम इति प्रथ कस्मादृश्यते ब्रह्मति वृहत्वादहणखात्यग्निवैश्म- युतिः। प्रत पाह-नामरूपक्ल प्तिः परमादेव सर्वाणि- विचिन्त्य धोरो नामानि हलाभिवदन्यदास्ते इति श्रुतेः । विहत् कुर्वत इति हेतु गर्भ: वित्करणापेचवाबाम- रूपयोः सवनानां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः। एक एवं यतः स्रष्टा ब्रह्मादास्तटवान्तरा इति पाद्म । विकृत किया यतो विष्णो रूपञ्च तट पेमया। रूपापच तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः। प्रतो नाथ रूपस्य व्यवहारस्य बैकराट । हरिरेव यतः कर्ता पितातो भगवान प्रभुरिति चवदारहे । २१ ·7/2. मधमाष्यम् । मांसादिभौम यथाशब्दमितरयोश्च ।। २२ ॥ वैशेष्यात्तु तबादस्तहादः ॥ २३ ॥, इति श्रीमत् कृष्णद्वैपायनकातब्रह्मासवभाष्य- श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्मादविरचिते द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः। अजयो होटमुत्पद्यते पापो वाय मांममस्थि च भव- न्यापः शरीरमाप एवेदं सर्वमिति कौण्डिन्य थुतिः । अम्मयं तु यतो मांसमतस्तप्तिव मांसत इति च मारुते । पृथिवोगरीरमप्यति आकाग बामति च अतो ब्रवीति यत कठिन सा पृथिवो यद द्रवं तदापो यदुष्ण तत्तेज इति यतेमासाद्येव भोमं न सर्वशरीर प्रोजसोश कार्य यथागन्दमङ्गोमतव्यम् । यहा बाथो विमिथ मिथाई पत्त- जवतोति मियाणि हि भूतानि तम्मादेवैध माचक्षते व भूतानौति च कापाय गश्रुतिः। पञ्चभूतात्मकं सर्व तद- प्ये वाविवक्षया। एकभूताकमेन व्यवहारत वैटिक. । भौममित्येव काठिन्याच्छोलपाटौटवामित्वपि । तेनिष्ठादा तेजसच यथास्थां वचन युतिरिति वायुपीतो: । २२ । कथन्तर्हि विशेषवचनमित्वत प्राह भूतानां विशेष-' संयोगादेव विशेषयवहार। पार्थिवानां शरीराचामन • पृथियो स्मृता । इतरेऽई विभागिन्य प्रापस्तेनर भागत। इति सामान्यतो ने यो भेदध प्रतिपूपम् । - - .

·पूर्ण प्रदर्शनम् । अथ तीयोऽध्यायः । तदन्तरप्रतिपत्तो रहति संपरिष्वतः प्रश्ननि- रूपणाभ्याम् ॥१॥ शरोराणमह तेज उदातमिति च वृहत्संहितायाम् । सर्याध्यायार्थावधारणार्याऽध्यायन्ते हियक्तिः । गारडे च। अध्यायान्ते विरूक्तिः स्याद टेवे वा वैटिकेऽपि वा । विचारो यव सज्येत पूर्वोत्तस्यावधारणे। अनुदानां प्रमाणानां खोकारस कतो भवेत् । विनिन्द्या चेतरान् मार्गान् संपूर्ण- फलता तथेति । २३॥ इति थोमत् कृष्ण पायण सातमध्यस्वभाष्ये चौमदा नन्दतीर्घभगवत्पादविरचिते दितीयाध्यायस्य चतुधः पादः समासः । - साधनविचारोऽयमध्यायः । वैराग्याथै गत्यादिनिरू- पण प्रथमपाभूतबन्धी हिं बन्धः। भूतबन्धस्त संसारो मुक्तिस्तभ्यो विमोचन मिति घ वाराहे । तच मरणे भवति भूतानां यिनिहात्तिस्तु मरण समुदाइतम्। भूतानां संप्र- वागत जनिरित्येव पण्डितैरिति महाभारते । साधन रित्यत आह भरोरान्तरमतिपत्तो भूतपरिवत एवं गच्छति वैल्ययथा पक्षम्यामाहुसा बाप पुरुष वचसो भवन्ति इति तु पञ्चम्यामाहुता चापः पुरुष वचसो भवन्तीति प्रयपरिक्षाराभ्याम् ।। अतः कि

·मध्वभाष्यम्।
व्यात्मकत्वात्तं भूयस्त्वात् ॥२॥
प्राणगतेच ॥३॥
अग्नमादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात ॥ ४॥
प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एवह्यापपत्तः॥५॥
अपशब्द प्रामात्मकत्वाद् युज्यते । भूयस्वानापां
तापापनादो भूयस्त्वमम्भसोत्तयस्त्विमा इति च भाग-
वते २०
यत्र वाव भूतानि तन करणानि नित्यानि ह वाव
एतानि भूतानि करणानि च नैतानि कदाचिहियुज्यन्ते
न च विनौयन्त इति च मालवेयश्रुतेः। प्रमाणगतेभूता.
न्यपि सन्तोति सिंहम् ॥ ३ ॥
यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्नि वागण्य ति वाचं प्राण
इत्याटि श्रुतेन प्राणानां जीवेन सह गतिरिति चेत्न,
भागतोऽरन्यादिप्राम: । पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राया भागत
एव तु । अधि देवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनवनन्ति तम् । पुनः
'शरीरसंप्राप्तो तमेवानुविशन्ति चेति ब्राहो । ब्रह्माण्हे च ।
भृतिकाले नहत्येनं प्राणा भूतानि पञ्च च । मागतो
भागतस्त्वे न मनुगच्छन्ति सर्वश इति ॥ ४ ॥
तस्मिन्ने तम्मिन्नग्नौ देवा: यहां जुइतीति प्रघमाग्नी
श्रूयते न भूतानि जुलतीति अतो नेति चत्-न, ता एव
असता प्रापः श्रहारूपेष इयन्त इति त पञ्चम्यामाहुता
बापः पुरुषवचसो भवन्तीत्य पसंहारो पपत्तेः ॥ ५ ॥

·१०४ पूर्व प्रदर्शनम् । अश्रुतलादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीत भाक्तं वाऽनात्मवित्वात्तथाहि दर्शयति ॥ ७ ॥ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्ट स्मृतिथ्यां ॥ ८॥ अग्न्यादिगतिः प्रत्यक्षतः श्रूयतेतः मत्यत्तापवणाम यमिति चिन्द्र प्रथैतमं यजमान किं न नहाति भूता- न्ये व भूतैरवगच्छति भूतभंडत भूतैरुत्पद्यते भूतयति भूतविंचरतोति कोठरज्य गुती प्रतीयते ॥६॥ अपाममोमममता प्रभूमेत्याटिन्तिविरोध इत्यती वलि। मागतस्तटमृतत्वं न्यान्यः पन्या अयनाय विद्यते इति युतेगमविद एव हि मुस्य वा भन्दात् पारम्यये पा- गाविदपेचया वा । तथा हि युतिः- स एनमविटितो न भुगक्ति यथा वेटो वा नननोऽन्याहा कर्मा शतम् । यष्टि' ६ वा अथ नै चिन्महतपुरख कर्म कुमते तदयस्मात्ततः नौग्रत एव । अामानमेव । लोकमुपासोत स चधात्मान- मेव लोकमुपास्तेन हास्य कर्म चीयते तस्माहवामनो यद यत् कर्म नियते तत्तत् सुजतेऽसतो वाव सोमपो भवति यावदिन्द्रो धावनानुर्यावदारित्या कर्मचा जाममातनोति भानेनामृती भवति प्रथामृतानि कर्माणि यत एनमन्तव नयन्तीति च । हतस्य कर्मणो भोगे न घयाना तिरित्यत आह ततः शेषयमं लोकमायाति पुनः कर्म कुरते पुनर्गच्यति मन- रागच्छतीति युते । भुत्तोपानभयपानिमां प्राप्य भु पुनः। कर्म शाला पुनर्गच्छत् पुनरावाति निमगा।

·मध्वमाष्यम्। यथेनमनेवं च ॥६॥ चरणादिति चेन्न तदुपलक्षनाथैति काणा- निनिः ॥ १० ॥ आनर्धक्यमिति चेन्न तदपेक्षवात् ॥ ११ ॥ .24 प्राचतुर्दशमाहर्षात् कर्माणि नियमेन तु । टशावराणां दैइनां कारणानि करोत्ययम् । अत: कर्मक्षयान्मुक्तिः वात एव मावीमा पवानेवायाति यथैतमेव गच्छति यथेत मा गच्छति समस कर्म करते स परिवर्तत इति गतिप्रकारेषा. गतिः प्रतीयते । प्रतो ब्रूने धमादभ्रममादाकाशमाका- भाचान्द्रलोक यथेतमाकाशमाकागाद्वायुष्यभूला धूमी भवति धूमो भूत्वाऽभ्रभवति अन भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवति इति काषायणगुते. यथा गतमन्यथा च.८. तद य इह रमणीयचरणो रमणीयां योनिमापद्यन्ते कपूयपरणाः कपूयामिति श्रुतेशरणफलमेव गमनागमन न यज्ञादिक्षतम्। प्राचार इति समोलाकौनत्वेन शहिदः । प्रशहिदस्त्वनाचारसरणं तुभयं मतमिति चेत्र যমাণু অজাইঘাঘৰঘাস্থিনিরিনি काणानिनिर्म न्यते॥१.1 तहि रमणीयाः कपूया' इत्ये व स्यावरणशब्दस्यानर्थक्य मिति चेन्न । यज्ञायु पत्तक्षणार्था चरणादिरिति घरमा ·१०३ पूर्व प्रदर्शनम्। सुकृतदुष्क ते एवेति तबादरिः॥ १२ ॥ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥२३॥ संयमने त्वनुभयेतरेषामारोहावगेहौ तहति- दर्शनात् ॥ १४ ॥ सारन्ति च ॥ १५॥ पेशवादमपीयवाटेस्तदनापनार्धवेनीपपत्तेः । १५ । धम्ने परत माधो for १ महतदुष्कत एव चरणा शम्दोको इति वाटरिमन्यते । तदान समि- धान्तोऽपि भ एति सूचयति । तुगब्दल विशेप खात् खसिद्दान्तेऽवधारणे इति च नाममहोटी । १९॥ पुण्य शाताव गमनागमने नेतरेयामित्यत पाह। तद्य इह शभक्कतो ये वा प्रशमशतम्ते शुभमनुभूयापत्तने पुनः कम्म कुर्वन्ति पुनर्गच्छन्तीति भालवेयवतो ॥ १३ ॥ मंयमनमनुभय केपाविटारोहः केपाश्चिदपरोहः । तुशब्दोऽवधारणे म वा एते शुभक्षतः संयमनं प्रपतन्ति । तब इ ये परदियो गुरुहियः शुति दिपस्तटवमन्तार: ठा मुर्खा इति ते वै ततोऽवन हा तमसि प्रपतन्ति नैव ते पति- छन्तेऽपि कहिं चित् ये ध्रु वा एतदित्याहुः । अथ येऽन्ये बधादिषःस्तेनाः सुरापास्ते वै तदनुभूयेमें लोकमनुनन- न्तौति कौठरव्य श्रुतेः । १४ ॥ गच्छन्ति पापिन: सर्वे नरकं वाच संशयः । तत्र मुखा पतन्त्वेव वे दियन्ति जनादनम् । महातमसि मम्नानां न ·मधमाश्यम्। अपि च सप्त ॥ १६ ॥ तत्रापि च यामारादविरोधः ॥ १७ ॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥१८॥ नेपामुत्थितिः कचित । इतरेषान्त पापानां व्युस्थानं विद्य. तेऽपि च सुम्मस्वानन्तरं दुःख दु खुम्यानन्तरं सुखम् । इति सर्वत्र नियमः पञ्चकट तु तत् सदेत्यादि । १५ ॥ रौरवोऽथ महायव वहिवैतरणी तथा । कुम्भौपाक इति प्रोतान्यनित्वनरकाणि च । तामियान्धतामियों दो नित्यो संप्रकौतितो। इति सप्त प्रधानानि बलीयस्तत- रोत्तरम् । एतानि क्रमशो गत्वारोहोऽथावरोहयमिति भारते । १६ : ईश्वरस्य नरकायुक्तः सव विसृनति सर्व विलापति सर्व रमयति मर्व प्रवत्तयत्वन्तरस्मिन्त्रिविष्ट इति कौपारव- शुतिविरोधः इत्यती वलि । च शब्दा.खानुभवेन स सगे स भूमौ स नरके सोऽन्ये तममि प्रतिक्कटेक एवानुविधा नासी टु खमोगोखर प्रभुत्वात सर्व पश्यति सर्व कारयति नासौ दुःसभुग य एव वेदेति पौवायणबुतरविरोधः । नरकोऽपि वसनीशी नासौ दु.खभुगुच्यते । नौचोचतेव दुःखादेर्मोग इत्यभिधीयते । नासौ नीचोचता याति पश्य- त्येव प्रभुत्वत' इति भागयततचे । १७ ॥ प्रथेतयोः पधान कतरेह व तानीमानि चमिधास्य- सदावर्चीनि भूतानि भवन्ति नायख मियने त्वेतत् ·१०८ पूर्ण प्रदर्शनम्। न हतीये तथोपलञ्चः १४॥ सार्थतऽपि च लोके ॥२०॥ दर्शनाच्च ॥ २१॥ टतीय स्थानमिति गति वातन्त्र च भूतानां प्रतीयत इत्यत पाह। विद्याकम्मापेक्षयैवैतवचनं तयोरपि प्रक्ततत्वात विद्यापथः कम्प्पयों हो पन्यानो प्रकोतितो। तदनित स्विधा याति तिर्यग् वा नरकं तम इति च मागवते ॥१८॥ यव दुःख मुखं तब सर्ववापि प्रतीयते । अपि नीच. गतो विञ्चित किमु मानुपदेहिन इति वचनान्महातमः- खपि सुख प्राप्तिरित्यत आइ। अथाविधान मा थाग्- गच्छति विधा ह वार्याग गतिम्तिय ग् यातनातम इति है वाव सुखानुत्ते न तमः सुखानुहतं केवलं वात दुःखं भगवतौति श्रुतेन तीयायां गतौ सुखम् ॥ १८॥ तिस्य नरके चैव मुखलेयो विधीयते । नान्धे तनसि मग्नानां सुखलेशोऽपि कयनेति भविष्यत् पर्वणि लोक. सिह तत् । घ भदासोकसिधिरपि स्मात्तन्याह। अतिप्रिये यथा राजा न दुःख सहते कषित् । प्रत्यप्रिये सुखमपि तथैव परमेश्वर इति च ब्राध्य । २० । नारायणप्रसादन समिञानचक्षुषा । अत्यन्तदुःस्सु. संनीमानिःशेषसुखवर्जितान् । नित्यमेव तथा भूतान् विमियांख भवान् बहन् । निरस्ताशेपदु.खांच नित्यान- न्टैकमागिनः। अपश्यद विविधान् ब्रह्मा साधादेव चतु- मुंख इति दर्शनवचनाच पाझे । ११ ।

·। म भाग्यम् ।। टतौयशब्दादविरोधः संगोकजस्य ।।२२।। खाभाव्यापत्तिरुपमा २३.. नातिचिरेण विशेषात् ॥ २४ ॥ - । 7 तीये टतोयतमसा अवधादेव शब्दानुसारात् संधी- नमोहप्राधिः'। २२ महांतमस्तिधा प्रोतमध्ये मध्य तथाधरम् । अषणेनैव भूछादिरधरस्थ यता भवेत् । समान विस्तस्यैतत् 'कथ्यते रानसत्तमेति कौम्म। धूमो भूत्वा भवतीत्यायन्यमाषः श्रूयते स कथमि- त्यती-भवोति धमादिषु प्रविष्टस्य तद्गती गतिः स्थिती स्थितिरित्वादिरेव तज्ञावापत्तिः । न धन्यस्यान्यभावा युज्यते न च तत्पदप्राप्तिः। गारुडे च ! धूमादिभाव- प्राषिच नदगती गतिरेव च। स्थिती स्थितिप्रवेश'लघु- वादिस्तथैव च । न धन्यस्यान्यथाभावो न च तत् पदर मिष्यते । विद्यागम्य पदं यममात्र तत् प्राप्य हि कमेणा। एक पचभावम वागभेटापि युज्यते। यथा जीवः पर वध महोद जगदित्यपोति: २३॥ बहुस्यानगमनात कल्पान्तमेवं स्थादिवत पाहता इधरमपौयचरणा प्रन्यायत्ते रमणीयां योमिमापद्यन्त इति विद्यमानातिचिरा वर्गालोकादवाक्यातो वसरात पूर्वमेव त। मातुः शरीरमाप्नोति पर्यटन यत्रतत्र च इति नारदीये ॥ २४॥ FA ·पूर्ण प्रदर्शनम् । अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ २५ ॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २६ ॥ रेत: सिगयोगोऽथ ॥ २७॥ त इह बौहियवा पोषधियनस्पतयस्तिला मासा प्रति लायन्त इति श्रवणादनफलत्वं यजादेरिति । अती वति। प्रन्याधिष्ठित नौमाटिशरीरे प्रवेश न त मोगी. ऽस्य धूमो भूत्वाऽभ्रमवतीत्यादिपूर्वोमिवत् । सोऽवामातः स्थायरान प्रविशत्यभोगेनैव ब्रजन स्थूलशरौरमैति स्यूला- छरौरागोगाननुभुक्ता इत्य मिलापात् कौठारवथुती खर्गा- दवाम्गता देही द्रौह्यादीतरदेहगः। अनस कमेणेव ट्रेहमानोति कालत इति वाराहे ॥२५॥ हिंसारूपत्वात् पापस्यापि सम्भवाद दुःख प भय- विति पेन शब्दविहितलात्। हिंसा लवैदिको या तु तयानर्थो ध्रुवं भवेत् । वेदोलया हिंसया तु नैवानर्थः बथयनेति वाराई।२६। खाँदवाग्गतथापि मातुरेवोदरं ब्रजेदिति वचनाद य एव यही भवति यो या रेतः सिञ्चति तमेवानुप्रविश तोतिः श्रुतिः कथमित्यत पाह-ततो तसिघासवान् प्रविशत्वथ मातरमथ प्रसूयते स कम्म कुरुत इति कोटर व्यय तः पितरमेव प्रथमतो विशति मातः प्राप्ति पथा- 'दपि भाव्यत्वात् । २०॥ .

·मध्वभाष्यम्। योने: शरीरम् ॥ २८॥ इति श्रीकृष्ण पायनकृतब्रह्ममूले टतो- याध्यायस्य प्रथमः पादः।" देई गर्भस्थित कापि। प्रविणेत् समतो गत इति वचनात् पयादेव प्रविशतौबत पाह। पितुः शरीरान्माव- योनिमनु प्रविश्य ततं एव शरीर प्राप्नोति दिवः स्थान न गच्छति, स्थानुभ्य' पितर, पितुर्मातरं, मातुः भरोरं, शरीरेण नायत इति समितं अथासन्मितं स्थानुभ्यो नायते पितुर्मातुरन्तरे वा गर्भवावहिति पोष्यायपश्रुतेः । स्थाव- राणि दिव प्रोत: सावरेस्यस पूरुपम् । पुरुषार जिय- मापवस्तती देहं यथाक्रमम् । देहेन जायते नन्तरिति सामान्यती ननि: 1 विशेषजनन पापि पीच्चमान निबोध मे। स्थायथापि पुरुपे प्रमदायामथापि वा। गर्भ वा बहिरेवाथ क्वचित् स्थानान्तरेयु चेति ब्राहो । २८ । इति थोरपण पायनकसूत्रभाष्य थोमदानन्दतीर्थभगवत्पूज्यपादविरचित बतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्त ·m पूर्व प्रधदनम्। अथ द्वितीयः:पादः सन्धे। सृष्टिराह हि..१--- निर्मातार के पुवादयश्च ।।.२... मायामावन्त कात्तो नाभिव्यताखरूपत्वात् ॥३ सूचकच हितराचक्षते च तद्विदः।। 8. भखिरस्मिन पाहे उच्यते । भक्त्यथ भगवमहिमोतिः । न सप्तोऽपि तं विना प्रतीयते.न तब रथारथयोगा न पन्यानी मवन्यथा रथान रथयोगान् पयः सजत इत्यादि ET" यत्र अपनेषु नागर्ति कामं कामं पुरुषो निमिमाण इति च । एतस्मात्रय पुनो नायत एतम्माद चातैतमाद भार्या यदेनं पुरुषमेव स्वप्नेनाभिहन्तीति गौपयन - ... . - केन, साधनेन इत्यत पाह-~-प्रनादिमनोगतांय संस्कारान् स्वेच्छामात्रेय दर्शयति, नान्येन चाधन सम्य- गनभिव्यक्तखरूपत्वात् । ब्राहे च । मनोगतांस्तु संस्का- रान् खेच्छया परमेश्वरः। प्रदर्शयति नौवाय स स्वप्न इति गीयते । यदन्ययावं लागलं साभान्तिस्तत्र तत् कृता। अनमिव्यरूपत्वावान्यसाधनजं भवेदिति । ३ । साधनान्तराभावेऽपि भावाभाव सूचकले खरो दर्श- यति यदा कमासु काम्येषु स्त्रियं बप्रेऽभि पश्यति । सहि तन नानीयात् तसिन वा निदर्शने इति युते ।

·मध्वभाष्यम्। - पराभिध्यानासु तिरोहितं ततो राख'बन्ध- : विपर्ययौ ॥ ५॥ देहयोगादा सोऽपि ॥ ६॥ । तदभावो नाड़ीषु तच्छ्रुतरात्मनि च ॥७॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥८॥ स एव तु कर्मानुत्पतिशविधिभ्यः ॥४॥ हिशब्ददर्शनाच्च । यहापि ब्रह्मणी ब्रूयाहेवता हपभोऽपि वा स्वप्नस्थाप्यथवा राजा तत्तथैव भविधतीत्याचक्षते च स्वप्नविदी व्यासादयः। ४ । बन्धमोक्षप्रदत्वात् स एव स्वनतिरस्तात्ता। स्वादि. बुद्धिकताच तिरस्कर्ता स एव तु । तदिच्छया यतो ह्यस्य बन्धमोचौ प्रतिष्ठिताविति च कौम । ५. देहयोगिन वासी नारदपि तत एव जागरिते स्थाप- यति म स्वनेत प्रभस्तुपाराट स एकोबहुधा भवतीति कोठरव्य देहयोगन वासौ नागदापि तत एव वृतेः । ६. जाग्रत्वप्नाभावः सुषुप्सिर्नाडोस्थे परमात्मनि । आसु. तदा नाडीयु सुमो भवति सता सौम्य तटा सम्मश्री भव. तीति श्रुतेः ॥ ७॥ यतस्तस्मिन् सुतिः एप एव सप्तं प्रवीधयति एय तमा- ज्जीव उत्तिष्ठलेप प्रमातेप परम पति कौण्डिन्यतिः। न च केपाश्चित् स्वप्नादिका न तु सर्वयामिति एप वेव साधु कम कारयतौति करयवधारणात् । प्रदर्शकस्तु - ·पूर्ण प्रदर्शनम्। मुग्धईसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वव हि॥१९॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतचनात्॥ १२ ॥ सर्वयां स्वप्नादेरेक एव तु । परमः पुरुषो विशुस्ततोऽन्यो नास्ति कयनेत्यनुसारस्मृतेय । एष समान दर्शयति एप प्रबोधयति एप एव परावानन्द इति च श्रुतिः । आत्मान. मेव लोकमुपासीतति च विधि: লাষায় নম্বৰদাযিল দুয়া परान्नोबाह रस्थी'नाग्रदेष्यति । समीपस्थ स्तथा मन खपि. त्यनिलयं ब्रजन् । यत एवं वयोऽवस्था मोहनपरिशेषतः । अमाप्तिरितिन्ने यो दुःखमानप्रतिस्मृतेरिति च वाराहे । सोऽपि ततएवेतीति सिहम् । सूप्रिबोधनञ्चय यत एव प्रवर्तते । स ईशः परमो यः परमानन्दलक्षण इति च स्थानापेचवा परमायानोऽपि भेदादनुमाधानुग्राहक- भाव इति प्रत पाह। स्थानापचयापि परमामनी न भिन्न रूपम् । सर्वपु भूतेष्वे तमेव व्रतो त्याचक्षत इति शुतिः। एकरूपः परी विष्णुः सर्ववापि न संशयः। ऐखाद पमेकच सूर्यपदबहुधयत प्रति मासा मतिहम- मिव नैकप्राकमेकं समधिगतोऽमि विधूत भेदमोह इति च भागवते ।११। 'काय कारणवही ता विष्वते विश्वतैजसो ।

·मध्वमायम् । - अपि घेवमेके ॥ १३॥ . श्ररूपवदेव हि तत् प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ प्रकाशवच्चावैयात् ॥ १५ ॥ कारणवहस्त हौ तत्तयोन सिडात इति भेदयचनाने ति चेन्द्र एष ते प्रामान्तर्याम्यमत प्रयमेव स योऽयमालेदमस्तमिद ब्रह्मदं सर्व अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि वडुनि घानन्तानि च तदेतद् ब्रह्मा पूर्व परमनन्तरमवाद्य पय- मामा ब्रह्म सर्वानुभूतिरनुशासनमिति प्रत्येकममेदवच- नास्। १२ ॥ एवमभेदेनेष चन्दा दनन्तरूपत्वं चैकगाखिन: पठन्ति। अमानोऽनन्तमान प्रतिस्योपशमः शिवः । ओंकारो विदितो न म भनितरो जन इति । अभेदे ऽपि मेदव्यपदेश' स्थानभेदादेवयंयोगाच युज्यते ब्रह्मातक बाबही बन्धादिसाक्षिखादिनोद्भित्र घु सस्थिते । निहीं- "पायरूपोऽपि कथ्यते परमेश्वर इति ॥ १३ ॥ रूपरत्वादनित्यत्वमिति। अतो पशि प्रात्याटि प्रवर्तकत्वेन तदुत्तरमत्वान्नव रूपवट् ब्रह्मादिशदास्थल- मनखित्यादिश्रुतेथ। भौतिकानीह रूपाणि भूतेभ्योऽसी परा यतः। अरूपवानतः प्रोलक तदव्यतीतः पर प्रति भासे १४ यदा पन्य पश्यते रकम वर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्म- यानि श्यामाकरण अपये सवाध्योतिरित्यादिश्रुतीनाञ्च ·पूर्वप्रनयनम्। . शाह च तन्मालम् ।। १६ ।। दर्शयति बाथों अपि मध्यंत ॥१७॥ अतएव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८॥ अम्बु वदग्रहणातुन तथात्वम् ।। १६ ।। न वयं विलक्षणरूपलात् यथा चतुरादिप्रकाये विद्य- मानेऽपि वैल खादप्रकाशादिय्यवहारः ॥ १५ ॥ वैस्तनण्यसोच्यते रूपस्य विज्ञानानन्दमावत्वं एकात्मा प्रत्ययसारमिति ।। प्रानन्द मानमनरं पुरायमेकं सन्त बहुधा दृश्य मानम् । तमाम स्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तपा मुख पाखतं नेतरेपामिति चतुर्वेदमिखायाम् ॥ १६ ॥ दर्शयति चानन्दम्वरूपत्वं तहिजानन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममतं यहिभातीति । शहस्फटिकसहाशं वासुदेवं निरञ्जनम् । चिन्तयोत यतिर्नान्य ज्ञानरूपाहते रेरिति घ मातये । १७ ।. यहादेवं परमेश्वर स्वरूपाचां मिथो न कथिझेदः अत: चाहण्याजोवस्थापि तथा स्यादिति न तस्य प्रतिविम्वत्व- मुका पशब्देनामेदं दर्शयति । रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूष । बहवः सूर्य कायवत् सूर्यस्य सदृशा जले। एवमेवामका लौके परालसदृशा मता इत्यादि। अतएव : भिन्न बतधोनखतत्सादृष्खैरव सूय याद्युपमानोपाध्यधीनत्वा. दिमा। १८॥ नियमितत्वात् साहस्यस्य नित्यानन्दजानादेन भति- ·मध्यभापीम्। तिहासभातमन्तवादुभयसामञ्जस्थादेवमा२० दर्शनाच॥२---- प्रकृततावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो नवौति च भयः ॥२२॥ चानादिना प्रयोजनमिति । अतो बयोति। अम्वतले हेन ग्रहण जान मक्ति विना न तत् सादृश्य सम्यग विभज्यते बमेवय हराने तेन लभ्यस्तस्यैष पारमा विखुते तनु वामिति हि श्रुतिः। सहसाबुद्धिभक्तिस्त हपूर्वाभि- धीयते। तयैव व्यच्यते ,सम्यग, जीवरूप सुखात्मकमिति है पा।१८॥ - तस्य व भतिजानादेविज्ञासभात विद्यते ब्रह्मादी- नामुत्तमाना भावेऽन्तर्भावात् । एवं भतादिविशेषा- कारादेवेश्वरस्य ब्रह्मादीनन्यान प्रति च सामन्जस्यं भवति ।। साधनस्योत्तमत्वेन साध्यञ्चोत्तममामुयु.। अनाटय क्रमे शैव यथानन्द युती शुता । इति च बाहो. कुत । अथात प्रानन्दस्य मोमासा भवतीत्वारभ्य ब्रह्मापय॑न्तेषु सुखेषु पुनर्विशेषदर्शनात् । चशब्दात् म तिः । यथा भलिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे। तथा मुलिविशे- घोऽपि जानिमा लिङ्ग भेदन इति ॥ २१ ॥ सृष्टिसंसारकतत्वमेवास्य न पालकत्वं स्वत.मिहेरि. त्यस पाह। सत्ता सृष्टिसंहार कत्तं खमात्र प्रतिषिध्य ततो ऽधिक ब्रवीति । नैतापदेव नापरो ऽन्यदस्युमा सद्यावा ·११८ पूर्ण प्रदर्शनम् । तदध्यक्तमाह हि ॥ २३॥ ; अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ प्रकाशादिवच्चावैशेष्वम् ॥ २५ ॥ धियो विभौति चशदाय मृतिथ। मटिश्च पालनचैव संहार नियम तथा। एक एव करोतोयः सर्वस्य जगतो रिरिति ब्रह्माण्डे । २२। परमात्मा परोक्ष्यं तत् प्रसादादेव न जीवनय ति बत मच्यते भव्यतामेव तद् ब्रह्म अतः अरूपमघरं ब्रह्म सदा व्याध निष्कलम् । यञ् चाला मुध्यते जन्तुरानन्दयाचयो भवेदिति कोठरव्य श्रुतिः । १३ । অঘনষ মুনমন্তনীনইয়ামিনিব- लिंगानुमानन न तमाराधयित्वापि कायिद व्याकरि. यति । नित्यो व्यसो यतो देवः परमायमा सनातन इति चलावैवत, २४ नवव्यक्तरूपेण तधेष तिति । व्यय विधिद्रूपं गृहीत्वा दृश्यते । यथाग्न्यादयम्तन्माचा रूपेण दृश्या अपि स्थूलरूपेण दृश्यन्त एवमिति चेन्न भरन्यादिवस' स्थूलसूक्ष्म- व विशेषाभावात् । नासो'सूमो न स्यूला पर एष म भषि- थति तस्माटाई परम तोति माण्डव्यश्रुतः स्थूलमुझे विशेषो एनं कश्चित् परमेश्वरे । सर्वकप्रकारोऽसो सर्व। रूपेष जायत इति च गारडे। प्रव्यश्वव्यमायो च न कचित् परमेश्वर । सर्वनाव्यक्तरूपोऽयं यत एव मनाईन इति कौम्म । २॥ 3 ·সমমাশা। प्रकाशन कर्मण्यभ्यासात् ॥ २६ ॥ वनोऽनन्तन तथाहि लिङ्गम् ॥२७॥ उमयव्यपदेशावहिकुण्डलबत् ॥ २८ ॥ प्रकाशाथयवहा सेनस्वात् ॥२९॥ पूर्ववद् वा ॥ ३०॥ तहि कि यनेनेत्यत प्राह विषयभूते तमिनेय अयपा- धमाषात् प्रकाशय भवति । पामा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुतेः॥ २६ ॥ नित्याव्यतास्य कथं प्रकाश इत्यत उच्यते उभयत्र प्रमा. पाभावात् तत् प्रसादादेव प्रकागो भवति । तस्याभिधा- नाद योननातवभाषा ययान्ते विश्वमायानित्तिरिति लिनात् । युज्यते गतस्यानन्तशतिलात नित्याव्यतोऽपि भगवानीच्यने निजनितिः । तमते परमामानं का पश्ये. तामृत प्रभुमिति नारायणाध्याम ।। २७ । सरूपेणानन्दादिना कधमानन्दत्वादिरित्यत उच्यते। प्रानन्दं ब्रमणी विद्वान् । अधैय एव परमामानन्द इत्यु- भयव्यपदेशात् अहिकुएइलवदेव युज्यते यथाहि कुण्हती कुण्डलच तुशब्दात् केवल श्रुतिगम्यत्वं प्रदर्शयति २०॥ यघाटित्यस्य प्रकाशवं प्रकाशिखच। एवं वाहा. तास्तेजोरूपत्वाद ब्रह्मणः यथैकः कालः पूर्व इत्यवच्छेद- कोऽवच्छेद्यय भवति प्रतिसूक्ष्मबापचयैव दृष्टान्तः स्वसम- মীনা ব মসলায় ঋষ্টি জুড়ল :। সমান ·1- ++ पूर्वमनदर्शनम्। प्रतिषेधाच ॥३१॥ TRADIT परमता सेतन्मानसम्बन्धमेदव्यपदेशेव्यालाई सामान्याच ॥ ३३॥......" बुद्धार्थः पादवत् ॥ ३४ ॥ Ti.... " {77 कावलहा यवा अयनाटिक ब्राप थैवमुशानामानन्दाs. मिन्न एवं तु इति नारायण म प्रानन्देन त्वभिन्न व्यवहार प्रकाशयत् । कालवडा यथा काला स्वावच्छेटेन तां बजेरिति ब्राझे २८३.." एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किचनेति भेटस्य ३ नचानन्दादित्वालोकानन्दादिवत एप मेतुर्विधतिय. एप अानन्दः परस्येप नित्यो महिमा बाधाणस्येति सेतुत्वम् उच्यते यती धाच्यो निवर्तम्त इत्युन्मानलम् । एतस्यैवान- न्दस्यान्यानि भूताति मात्रामुपजीवन्तौति सम्बन्धः अन्ध जन्नानन्तु जौवानामन्य ज्ञानं,परस्य च । नित्यानन्दाव्ययं पूर्ण परं ज्ञानं विधीयत इति भेदः । ..अतो, खौशिकवात परमेव ब्रह्मानन्दादिकम् ॥ ३२ ॥ .... दर्शनादेव धान्यानन्दादीनाम् ! :- अदृष्टमव्यवहार्य व्यपदेश्य मुखं ज्ञानमोनो बलमिमि ब्रह्मपः तस्माद ब्री- त्याचक्षते इति कोरिडण्य अति॥३३॥ : अमसिहस्य कथमानन्द इत्यादि व्यपदेश इत्यतो पति- नीवरसम्बन्धतापनार्थ मप्रसिदोऽपि पोदी यथा पादशब्देन व्यपदिश्यते पादोऽस्य विखा भूतानीति,तथा अलौकिकी- -- ·मधमाधम् । स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३५ ॥ उपपश्च ॥ ३६॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥ ३७॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३८ ॥ ऽपि ज्ञानादिस्तच्छन्दैरेव भण्थते । ज्ञापनार्थाय लोकस्व यथा राजेव देवराडिति पाने ३४॥ परानन्दमात्रलं काथं ब्रह्मायानन्दादीनां विशेष इत्यत उच्यते यथादित्यस्य दर्पणादिस्थानविशेषात् प्रतिविम्ब- विशेषः एवं मानुपादेरपि प्रमादिगुणवैशेष्यादानन्दः पर- मस्य च । प्रतिविन्धत्वमायाति मध्यावादिविशेषत इति घवाराई ॥ ३५॥ ऐश्वर्यात् परमाहिष्णोक्त्यादीनामनादितः। ब्रह्मा- टीनां सूपपन्ना धानन्दादेविचित्रतेति पाझे । २६ ॥ ध्यानकाले यश्चित्तदृश्यते तदेव ब्रह्म रूपम्। अत: काथमव्य ततेत्यत आह यथा नीवानन्दादेरम्पद ब्रह्म तथो- पासा सतादपि । यन्मनसा न मनुते येनामंनो मतम् । नदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत इति मतियेधात् । पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यप्रतिविम्वितं ब्रह्मा व प्रतिविम्बी- ऽयं यतस्तेषां मलप्रदम् । तदुपासनश्च भवति प्रतिमोपा- सनं यथा। दृशते वपरीवेण ज्ञानेनैव परं पदम् । उपा. सनाव परोक्ष' गमवेचत प्रमादत इति च ब्रम्र तक ३०, देशकालान्तरेऽन्यतोऽपि सध्यादिनिया युतो त्यतो ब्रूते ।

·१२२ "- দুষমন। फलमत, उपपत्तः॥ ३४॥ श्रुतत्वाच ॥ ४०॥ धर्म नैमिनिरतएव ॥४१॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुत्यपदेशात् ॥४२॥ इति थौकृष्णद्वैपायनकृतनहासूत्र तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः मादः समाप्तः। मर्यदेशकानवस्वादिष्यनेनैव सूध्यादिकं प्रवर्तते । एय सर्वगत एम इजर एपोऽचित्य एष परम इति भानवेय श्रुतिः । सर्वमेतस्मात सर्वदा सर्ववस्तुपु । बरूपभूतथा नित्य 'शत्यामायाख्यया यतः । अतो मायामय विष्णु प्रवदन्ति सनातनमिति चतुर्वेदशाखायाम्। श्रादिशब्दारन्यव प्रमा. साभावाच! ३८॥ कर्मापेचत्वात् फलटानस्य तटेव ददातोति न भाव्यम् । कुतः प्रत एवेश्वरात फन्न भवति । न पचे. तनस्य स्वतःप्रवृत्तिषुज्यने । ३८ ॥ বিজ্ঞানয়ন যুবক: তিনি ৪। यतः फलं तदेव कखराद्भवति। एप व साधु म कारवतीति तैरिति जैमिनिः॥ ४१॥ परस्य कर्मपशोभयोः फलकारखेऽपि न कम परप्रय. संक पर एव कर्मप्रवतका पुरपेन पुण्य लोकं नयति ·मध्यमायाम् । १२२ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात ॥ १ ॥ भेटान्नेति चेन्नैकस्यामपि ॥२॥ स्वाध्यायस्थ तथात्वेन हि समाचारअधिका- राच॥३॥ पपिन पाप लोकामिति हेतुव्यपदेशात् द्रव्य कर्म च कालचेति।४३ ॥ इति कोसा पायनक्कत बनास तौयायस्य हितोयः पादः समाव' - । उपासनास्मिन पाटे उच्यते सर्व परिनानं प्रथमत उच्यते अन्ता निर्णय । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्व दणिभिरिति वचनात् । सर्ववेदनिर्गयोत्पाद्य ज्ञान ब्रह्म । प्रात्मत्येवोपासोतेयादि विधीना तदुतयुक्तोना चाधि- शिष्टत्वात् । १॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म सत्वं ज्ञानमनन्त ब्रह्मत्यादि प्रतिशाख मतिभेदानकाधिकारिविषया. 1 सर्वशाखा इति चेत् न । एकस्यामपि शाखायामामत्येवोपासोत सु बहोत्याटिददशनात् । २ । वाध्यायोध्ये तम्य इति सामान्यविधे । हिशब्दाडेटः कवनोऽधिगन्तब्य, सरहस्यो दिजन्मनेति भृते.। धव ।

·पूर्ण प्रदर्शनम्। सलिलवच तन्नियमः ।।४।। दर्शयति च ॥५॥ उपसंहारोऽभिदादिधिशेषवत् समाने च ।। वेदोलमाण कमकुर्वीत नित्यशः। आनन्दी हि फलं यमाछाखाभेदी धमसिनः। सर्वकर्मतीयबादशलाः सधजन्तयः । भाखामेदं कर्मभेदं व्यासतमादपीक पत्। इति समाचार मर्यपामधिकाराच ॥३॥ यथा सर्व सतिलं समुद्र गच्छति एवं सर्वाणि वध. नानि अनमानार्थानौति नियमः । प्राग्ने ये च. यथा नदीनां सलिलं शस्ये सागरगं भवेत् । एवं सर्वापि वाक्यानि शक्त्या ब्रह्मवित्तय इति ॥४॥ सर्वेय वेदः परमो हि देवो जिज्ञासासी नाल्पवेदैः प्रमियत् । तम्मादेन सर्ववेदानधीत्य विचार्य च ज्ञात- मिच्छेन्म मुक्षुरिति चतुर्वेदशिखायाम् । सर्वान् वेदान् मेतिहासान् सपुरावान् सयुक्षिकान स पचरावान् विज्ञाय विष्णुन यो न चान्यति मतक।" सदैः स यो नोपास्योगक्यत्वादियत पाह! सर्व- वेदोक्तान गुणान् दोपाभवांगीपसंतत्वैव परमामोपास्यः । उपास्य एकः परतः परो यो वेदेय सबै सचेतिहासः। . सपञ्चरात्र म पुराणैय देवः सर्वेर्गयो स्तत्र तत्र प्रतीतेरिति हिभातविय श्रुतिः। प्राग्ने ये च। विधिशेपापि कर्माणि सर्ववेदोदितान्यपि। थथा कयाणि सर्वेश सर्वाय वा- ·मध्वभाष्यम्। थात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥७॥ प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥६॥ तत्तदुक्कामस्ति । तदपि ॥६॥ तिः । एवं सर्वगुणान् सर्वदोपामावांय बनतः । योज- व भगवानुपाखो नान्यथा कचिदिति समानविषये- बुहारः। न तु सोरोदौदित्यादीनां गुणैरेय स यो नेव दोषैः कश्चन । गुणैरपिन तूपायो ये विरोधिनः इति हत्तन्ने ॥६॥ आम त्ये वोपासीतेति शब्दादुपसंहारस्यान्यथात्वमिति । एते गुणोपास्या इति विशेषवचनामावात् । सर्व- एक एवेशिताऽसावुपासितव्यो न त दोपः कदाचित । विशेष वचनास पात्ले वेल्यवधारण मनाम निहा- प्रकरणमेदाबदोपसंहार:वार्यः । परो वरीय सत्ता- । तावतैव हुतम् । ८. सर्वविद्या उता सोऽहं नाम विटेयामि नामविदिति सात सर्वस्य बन्न नामत्वात्तदुपसंहारः कार्य: । नाम- सर्वविद्यानां गुमनामुपसंहतिः। काव्य च बद्मपि যান স্বামী বিঘা। মুনি স্নগ্ন নদ। বুনি বা म् । उसोऽप्युपसंहारः तत् प्रमापमयस्येव नाम वाय प्रिप: सर्वविद्यास्तमादेकः सर्वगुणैर्विचिन्त्य इति हन्ययुती।

·पूर्ण प्रदर्शनम्। व्याप्तश्च समन्नसम् ।।१०॥ सर्वाभेदादन्यत्र मे । ११ ॥ अानन्दादयः प्रधानस्य ।। १२ ।। मियशिरस्त्वाद्यमातिरुपचयापचयौ हि भेदे॥१ इतरे त्वर्थसामान्यात् ।।१४।। श्राध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १५ ॥ प्रधा- युज्यते चोपसंहारोऽनुपसंहारच योग्यता विशेषात् । गुणः सर्वेरुपान्योऽसौ बाणा परमेश्वरः । पन्य यथाक्रम. चैव मानुपः केचिदेव तु इति भविष्यत् पर्वणि ॥ १.. सर्वगुणयुक्तले नोपासनादन्यत्रैव फले बह्मादय भवन्ति । सम्पूर्णोपासनाद बक्षा सम्म निन्दनाइये । इतरे त यथा योग सम्यग्युयो भवन्ति हौति पाझे ॥११॥ सर्वेषां सुमुक्षूणां कियनियमेनोपास्य मित्याह । नफलस्य मोक्षस्याथै आमन्दो जानं सदामोत्व पास्य एव सचिदानन्द प्रायोति ब्रह्मोपासादिनिधितः। सर्वपार मुमुक्षूणां फच साम्यादपक्षितेति ब्रह्मातक । १२ ॥ भतभेदार्थमुपचयापचययोभावान सर्वेषां प्रियशिर स्वादिगुणोपासा प्राप्तिः । नैव सर्व गुणाः सर्यरुपास्या मुक्लिभेदनः । दिरिचयेय यन्म मानन्दस्य सुपूर्ण तेति । वाराई। १३ । इतरे गुणाः फलसाम्यापेक्षयोपसंहत्तंव्या ॥ १४ ॥ उपसंहारानुपसंहार प्रमाणमाह-प्राध्यानार्थं नि ·मधमाध्यम्। आत्मथान्दाञ्च ॥ १६।। आत्मगृहौतिरितरवदुत्तरात् ॥ १७॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात ।१८।।' सवें गुणा उच्चन्ने प्रयोजनान्तराभावात् । ज्ञानार्थ मध- ध्यानार्य गुणानां समुदौरणा। ज्ञातव्यायव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरे। नान्यत् प्रयोननं चाना. दशनात समातेरपि। श्वशावाय पाठाहर विद्याभिः किचिदिष्यत इति परमसंहितायाम् | गुणाः सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याय न संशयः। नान्यत् प्रयोजनं मुख्य गुणानी कथने भवेत् । जानध्यान समायोगाद गुणानां सर्वश; फन्नम् । मुख्य भवेन चान्ये न फलं मुख्य चि- भवेदिति वृहत्तन्ते ॥ १५॥ आत्मबेवोपामौनत्यनुपसंहारे प्रमाणम् । १६ ।' न धानन्दादयः प्रधानस्यत्यु मिविरोधः । यतः सत्य জানান মনিমাল সল্প নিৰনালয় ग्रहोतिः। अन ह्येते सर्व एसो भवन्तीत्य त्तरात् । प्रानन्दानुभवत्वाच निहोयत्वाच भरखते। नित्यत्वाच तथा ति वेवादिभिरोसर इति इत्तने । १०॥ যালামন মাম মনি। গঙ্গা- 'रामवन्दः परमस्य प्रयुज्ये ते इति वचनादिति चेत् सत्व स्थावं पात्मत्येवयवधारणात् अन्यथा सर्वोपसंहार. पनविरोधाः । १..

·१२८ पूर्वमनदर्शनम्। कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥ समान एवज्ञाभेदात् ।। २० ।। सम्बन्धा देव सन्यवापि । २१ ।। न वा विशेषात् ॥२२॥ 'दर्शयति च ॥२३॥ सम्भूतिधु व्याप्तापि चातः ।। २४।। अनौकिकास्तस्य गुणा ह्युपास्याः अलोकिकं मुक्ति- कार्य यतोऽस्थति कार्याख्यानादन्यवाEष्ट एष गुणा उपास्या:॥१८॥ अपूर्ववेऽपि समान नामेवोपसंहारः । न त विवि. कामवादीनां कादाचिल्लानां पृथको न । नित्यविकान्ता- दिवं नन्तर्भावात् ॥ २०॥ परमतो सम्बन्धित्वेन नित्य त्वात् विविक्रमवादिषप्युन पसंहार्यत्वं युज्यते। गुणास्त्र विक्रमायय संहर्तव्या न संशयः । विरिवस्यैव नान्ये पां स हि सर्वगुणाधिन इति वृहत्तन्ते ॥ २१॥ म वामपन सर्वगुणरहोतिः अधिकारि वि. पात् ॥ २२॥ सर्यान् गुयानामधन्दी अयोति ब्रह्मादौनामितरेषा न चैवेति भालवेयअतिः ॥ २३ ॥ संमृतिा व्यासौ अपि देवादीनामुपसइत्तये ता- ·मध्वभाष्यम्। १२८ पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनामानात ॥२५॥ वेधादार्थभेदात् ।।२६॥ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुथाच्छन्दःतत्यु पगानवत्तदुताम् ॥ ३७॥ न्येषां अतएव योग्यताविशेषात् देवादीनामुपास्थास्तु भतिव्यासादयो गुणा। आनन्दादबास्तु सगा अन्यथा- इनर्थ छदभवेदिति च ब्रमतर्के । २४ ॥ यस्यां विद्यायां महागुणा उच्यन्ते सोत्तमान इतरा न्चे पामिति चेत् न पुरुषसूको विद्यायामपि केपाधि- हुपाना मनाम्नानात् सर्वतः पौरुपे सूतो गुणा विष्णोषद- इताः। तत्रापि नैव सर्वेऽपि तस्मात् कार्योपसहतिरिति ब्राह्मतक। २५॥ भिन्धि न विधि ऋगीहौति फलमदेन सर्वगः । यत्या- दोनां वयोगात् नाधिकारैकता भवेत् । अयोग्योपास. नादौयुरनय वार्थनाशनमिति हत्तन्ते । २६॥ मुन्तस्योपासना कर्तया न वैति प्रती बयोति-- नियतवाध्यायानन्तर स्वेच्छया कुशाग्रहण स्तुल्य पगानव- देश मोक्षे उपासनाटिअनविदाप्रीति परमिति मोक्षवाक्य शेषत्वादितरेषां तच्चीझम् । एतत् साम मायबास्त इत्यादि ब्रह्मत च । मुत्ता अपि हि कुर्वन्ति खेच्छयो- पासन हरेः। नियमानन्तरं विमाः कुशायरप्यधोयत ·१३. पूर्णप्रार्थनम्। सात्परायेत व्याभावात् तथा धन्ये ॥२८॥ छन्दत उभयाविरोधात् । गौरवत्यमुभयथान्यथा हि विरोधः॥३०॥ उपपन्नस्तलक्षणार्थोपलव्धेलौकिकवत ॥३॥ इति । करणी मुक्कै रिव्यते वोतमोहेरिति च भारते २० सेचयेत्यहीकारण्य मुक्ताव ततंध्यतीर्णत्वात् तीर्थों तथा सन शोकान् हृदयस्य भवतीति धन्य ‘ণি। দামী । নিসম্মত ই আনন परमासनः । ब्रह्मलोक गताः सर्वे ब्रह्मणा च परहताः। तोपांत यभागा स्वच्योपासते परमिति। २८॥ कानापि सन्ति न वैत्याह खेच्छ्या कुर्वन्ति न वा- बन्धात्यायवोरमावात् । २९ । चन्यायपायाभावे हि मोक्षस्थार्थ यत्त्वम् ।। अन्यथा मोजत्वमेव न स्यात् कटाचित् कर्म कुर्वन्ति कदाचित्र व कुर्वते । नित्यजानाम्वरूपत्वानिवं ध्यायन्ति केशवम् । तो ततं भागा को प्रामानन्दाः परात्मनः । प्रत्यवायस्य वन्धसाप्यभावात स्वेच्या भवेदिति बागड़े 1३. । उपपत्रय वंभाव: प्रातालक्षणफलस्य यथा लोके विधवेन विकमणादिक शत्वा समाप्त कमेच्छया करीति न फारोति च २१.

·मध्वमाप्यम्। १३१ अनियमः सर्वांसामविरोधः , शदानुमाना. भ्याम् ॥ ३२॥ यावदधिकार मवस्सितिराधिकारिकाणाम् ॥३३॥ अक्षरधियां ववरोध: सामान्यतज्ञावान्यामो- पसद्वत्तदुताम् ॥ ३४॥ मामज्ञानानामपि कैपाश्चिम सिमाशिः पापिन অধীৰাৰনিয়ম বুনি ন নয়। বৰ আ লল্লখ झुपास्या नान्चैर्देवैः किमु सवैमनुष्यरित्य पसहारविरोधा- दन्यत्राविरोधात । न हि कश्चिद वनावित् मा तिमन भवति मुक्ती ये प भवति तमादा सातितोति कौण्डि- न्य तेथ। यथा कैपाश्चिमोक्ष एवमन्ये पामित्यनुमा- ट नाच३२ : यथा यथाधिकारी विशिथत एदमुला वानन्दो विधि- प्यते । मनुष्येभ्यो गन्धर्वाणा गन्धर्वेभ्यः ऋपोगापिच्या देवानां देवेभ्यः इन्द्रस्य इन्द्रात सदस्य सद्रात बनण पप धे व शतानन्द इति चतुर्थवेटगिखायाम् । अध्यात्म च । जानवोपासनचव मुशावानन्द एव च। यथाधिकार देवानां भवत्येवोत्तरोत्तरमिति ॥ ३३ ॥ न चासमत्वेन विरोधी भवति । ब्रमधोखाघोपा- भाव साम्बादुत्तनेभ्योऽन्ये घा भावाश। सौपफ्टवषय- वत उर्जा तर युतो नानाविधा बोयसमा विनुलो- ·पूर्व प्रदर्थनम्। इयदामननात् ॥ ३५ ॥ अन्तराभूतग्रामवत् खात्मनः ।। ३६ ।। अन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तर- वत् ॥ ३७॥ व्यतिहारो विशिंपन्ति हौतरवत् ।। ३८॥ o तेषां ब्रह्मधियां विरोधः। टोपाभावाद गुरुशिष्याटि- भावालोकेऽपि नासो किमु तेषां विमुक्ती रिति च ॥ ३४ ॥ नामाधारभ्य प्राणान्तमुत्तरोत्तरमुत्तमत्वमुक्त न प्रा- यात किपि य उन तथापि पूर्ववत् स्यादिति न वाच्यम् । प्राणो वाव सर्वेभ्यो भूयान प्रागाइयान प्राणी छ व भूयांम्तन्माइ बानामेति कोठरव्य श्रुतेः । ३५ ॥ ग्या भूतग्राम एकस्मादेक उत्तमोऽस्येय। एवं प्रापाटपि परमात्मानमन्तरा विद्यत इति चेत्र। प्राणा. दुत्तमामाचे प्रमाण कम्। अन्यत्रोत्तमाभावन प्रमार दृश्यते चान्यतीत्तमत्वम : ३६. पाणस्य सर्वोत्तमले परमावानः भेदानुपपत्तिः । प्राणस्योत्तमत्वं तस्मात, परमामनो धुप दिष्टम् ।।३७. नेति चेत्र । उक्त प्राणात परमामन उत्तमत्व पूर्वो. प्राध्याहारेण । एप तु या अतिवदतीति विशेष सन्ति हि यथेतरेषु विशेषणम् । उत्समल' देवानां महाटपि हि अन्येभ्यः .

·मयभाव्यम्। १३१ सैव हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ कामादितरन तब चायतनादिभ्यः॥४०॥ श्रादरादलोपः ॥ ११ ॥ मानवात् । तेभ्यः प्राग्यस्य तमाच नित्यमुनस्य वै हरेरिति च वृहत्तन्त्र ॥ ३८॥ कतिनिष्ठाजानमित्यादौना भेदात् बहव उत्तमा इति चेत् न सत्यादिगुणास्तरमादेश परदेवता याः म्वरूपभूता' वातकेच नामादिप्राणपर्यन्ताद यो हि सत्यादिरूप- वान् तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे इति । सल्याद्या हमामान्ता बदगुणा समुदीरिताः। तस्मै नमो भगवते यमादेव विमुच्यते इति । चाध्यात्म ॥ ३८ ॥ मातेरपि नम्मादे समारमा किमिति नामाटिप्व पाठ इत्यत्रोचते । बेच्छ येव भूलस्थाने स्थितोऽन्यत्र वाव- तारान् करोतोश्वरेच्छानुसारेणेव सर्यायतना' सर्वकाला: सविम्याः सर्वेच्छा' सर्वज्ञानबहा बन्धिका सैषा प्रकृति- रितिवत् स शुतः। नामाव्यस्त वखान्मोचकलात् परोऽपि च भयोरप्यभावेन यथा व्य न तूदितम। शुतो तथा नीवपरावुयेचते किञ्च नेतरत् नोचते तत्तदा तत्ययं वै ममुटाहतमिति बमलक। ४. . अबहलेऽपि भातविशेषादेवोपासनाालोपतस्या भवति । यथा श्रौनित्यमुवापि प्रासकामापि सर्वदा। उपास्ते नित्यशो विष्णुमेव मल्हो हरेभवेदिति हत्त ·पूर्ण मनदर्शनम्। उपस्थितेतस्तद्दचनात्.४२, तन्निर्धारणानियमतदृष्ट; एथग्धाप्रति-बन्धः कलम्॥४३॥ प्रदानवदेव तदुताम् ॥ ४४ ॥ लिङ्गभूयस्त्वातदि वलौयस्तदपि ॥ ४५ ॥ अनादिकाले भगवत्सम्बन्धिलाद युज्यते च नित्यमल तस्याः। हावता वनादिनित्या वनादियुक्तो नित्ययुला बनादिकतो ये हेयं परमा या च प्रतिः रमतेऽस्यां परमी रमते धमिन् प्रतिस्तस्मिन् रमते परमो न चम्मिन् प्रतिरत एनमाइः परमा इतीति गोपवनतिवच- नात् ॥ ४२ ॥ दर्शनार्थ छुपासनं तच अवपादेय भवति । श्रतः किमर्थमित्यात उच्यते। तन्वनिशयो वेदाधनियमय ब्रह्म- दृष्ट: पृथगैव हि शब्द नामा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासित इति श्रुति सूचयति । अवपादि- फलं चाज्ञानविषय यादिदर्शन प्रतिवन्धनिहत्तिः । ब्रह्मत च। शुत्वा मत्वा तथा ध्वाला सन्मानविपर्ययो। संशः यज्ञ पराणुध लभते ब्रद्धादर्शन मिति न च.श्रवणादिमावेप ब्रह्मरिभवति । किन्तु सति कसंध्ये न यवा गुरुदत्तं तथैव भवति प्राचार्य वान् पुरुषों वेदेति युतम् । ४४ ॥ गुरुप्रसादः सुप्रधितो वा वलयानिति निगद्यते । :

·मध्वभाथम् । पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामा सवत पमादिभ्यो वनविद्यां जालायि सत्वकामेन भग- वास्त्वे व मे कामे व्याछुतं ह्येवं मे भगवट्टगेभ्यः प्राचा- ातो व विद्या विटिता साधिष्ठ प्रापयतीति वचनात् । अत्र हि न किचन विद्यावत्यनुज्ञानात्। उपकोषलवच- नाच निद्भभूयस्वाद गुरुप्रसाद एष बलवान् तहिताव तालमिति न मन्तव्यं श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिस्तदपि कर्तव्यम । वाराई च। गुरुप्रसादी बनवान बनवत्तरम्। तथापि वपाटिस कनयो मोचनिये तमा. इति । ४५ न च पूर्व प्राप्त एव गुरुरिति नियमः समग्रानुग्रहक चेत् पयात्तु न: प्रकरोति वयमेव तटा विकल्पः स्यान्मा- नमक्रियायत । योभयोानयोः समयोः । पूर्वमादुत्तमो लमः वयमेव गुगर्यदि। यहोयाटविचारेण विकल्प: ममोमवेत्। ममग्रानुग्रहाभावात् सत्यकामः गुरुम् । ऋयभायनुजया चैव प्रावस्त माच युज्यत इति वहत्तन्वे । समग्रानुग्रह कथित् स्वयमेव समो टि । कुर्यात् पुनश्च मुल्लौवादविरोधेन कामतः। ध्यानयोः समयोर्य दहिकन्या कामती भवेत् । एवं गुरोहितीयस्थ विकल्पो ग्रहणेऽपि चेति महासंहितायाम ! १६ । .

·पूर्ण प्रदर्शनम्। अतिदेयाच891 विदा त निर्धारणात् ॥४८॥ दर्शनाच ॥ ४६॥ श्रुत्यादिवलौयस्त्वाच न वाघः ॥ ५० ॥ अनुवन्धादिभ्यः । ५१॥ . नमोपाम्ब प्रोपिघरम्ब तकृण हि ते खामवतु । यया ब्रमोपचरयथा मामुपचरयें धान्ये ऽम्म विधाः । अय- सयतानुपाच तानु पररस्व तेभ्यः शृण हि ते त्वामन्विति पोप्यायगगुतातिदेशाच ॥ ४0. न च कम्म व दि संसिद्धिमास्थिता लनकादय इत्यादि नान्च मोक्षसाधनम् । तमेवं विदिखातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते अय. नायेति नितारणाविधयैव मोक्षः । ४८. न केवल विद्यया किन्तु अपरोसनाने नैव च सर्वान परो माययाव मिमौत दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरणेति कौशि. संश्रुतेः। ४८॥ सावधारणा बलवती श्रुतिः। इन्द्रोऽश्वमेधान् शत. मिष्टापि राजा ब्रह्माएमौतमुवाचौपमन्त्र. न कर्मभिर्न धनेनैव चान्यः पश्येत् सुखं तेन तत्व ब्रशोहोति च वल. वलिङ्गम् । नास्य कृतः सतेनेत्य पपतिश्च वर्मणा बध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते। तस्मात कम न कुर्वन्ति यतयः ·| ܢ - l प्रज्ञान्तरथकत्ववत् दृष्टयं तदुताम् - ५२ न सामान्यादथुपलब्ध युवन्न हि लोका पत्ति५३॥ .. पारदर्शिन इति यनिमगवचनम् । अतो न प्रमाणा- तरबाधः कम वेत्ययोगव्यवच्छेदः । ५. । ५१० न केवल अवणादिभिर्गुरुप्रसाटेन ए ब्रश दर्शनं किन्तु भक्त्याटिभिय। सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वतो विष्णु तत्परः। यद्गुरुः सुप्रसन्नः सन् दद्यात्तनान्यथा भवेत्। तथाप्य- नाटिससिदभत्यादिगुणयोगतः। सभेद गुरुप्रसादव तस्मादेव व तद्भवेदिति। मतिविप्णी गुरौ चैव गुरोनि- त्यप्रसन्नताम्। ट्याच्छमदमाटिय तेन चैते गुणाः पुनः । तः सर्वदर्शन वियोः रावणादिकतं भवेदिति च नारायण तन्त्र । उपासनाभेदेन दर्शनभेदः। तथोक्त कमठथुतो। अन्तदृष्टयो बटियोऽवतारदृष्टयः सर्वदृष्टय इति देवा. वाव सर्वदृष्टयस्तेषु चौत्तरोत्तर मा ब्रह्मणोऽन्येषु यथायोग यथा हाचार्या पाचक्षत इति। अध्यामो च दृष्ट्रय शयताराणा मुच्यन्ते केचिदचसा। মনলালালা देवाः सर्वत्र दर्शनात्। तेषां विशेषमाचार्यो वेत्ति सर्व- जतात इति । ५२. म सामान्यदर्शनमात्रेण मुक्तिः यया मृत्यु मावान हि लोकायत्तिमात मुखिसामान्यदर्थ नादीका मुसिरियाम- दर्शनादिति नारायणतन्त्र । मुच्यते नाव सन्देशो ध्या ·न परमा- पूर्थप्रदर्थनम्। परेण च शब्दस्य ताहियभूयत्वा वनुवन्धः ॥५४॥ एक अात्मनः शरीरे भावात् ॥ ५५ ॥ व्यतिरेकस्तझावाभावित्वान्न तूपलधिवत् ॥५६।। अगरवव दास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्॥५७ त स्वास्मयोग्यवेति च दर्शन नाम योग्य न मुक्तिर्नान्ये न दीन चिदिति याध्यामेरमतिर वैनं नयति दर्शयति भक्ति- यसः पुरुपो भतिरेव भूवनौति माठरतः। मगो दर्शनमिति चेत न, तस्यैप घात्मा विगवाव मिति थुतेः । कथं तो पा श्रुतिः । ५३ ॥ परमात्मा व भक्त्या दर्ग नं प्राप्य मुक्तिं ददातीति प्रधानसाधन वात् भतिः करग्यले नोचते। मायावैभवे व भलिस्यः परमो विष्णुमतये वैन वी नवेत् । तथैव दर्शनं चास: प्रपद्यान्मुक्तिमतया । नेहानुबन्धीयतम्मिन् यहु- मानपुरस्सरः। भक्तिरित्युच्यते सेव कारणं परमोगितुरिति । सशदाना वनि प्रहत्तेय । ५४ । जोषांगानां पृवगुत्पत्त नानादियोग्यतापेनति न मन्तव्यम् । कुतः १ अगांशिनारेकत्वमेव । अंशिकामगि- मित शरीर एवांगस्य भावात। ५५ । जानादिदे विद्यमानेऽपि न अंशांगिनी पृथग्भाव एव तदुपासनादिभोगादशस्य । परम संहितायाश्च । अंगि. नस्तु प्रथगजाता शास्तस्यैव कगाया । पुनरैक्या प्रपद्यन्ते नाव काय विचारपति । ५६ । अमायदेवता च बहोपासानादिप्रतिमा प्रतिवेदन ·मध्वमीप्यम् । मन्त्रादिवहाऽविरोधः ॥५॥ भूमः क्रतवत् ज्यायस्व तथा हि दर्शयति ॥ नानाशब्दादिभेदात् ॥ ६ ॥ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ६१ ॥ सहभा नोपसंझियते । हिसन्दात्, समवाहोत्तमखादा नाङ्गदेवा- धुपासनम् । उपसंहाव्यमित्याहुवेदसिद्धान्त वेटिन इतिः ब्रह्मतर्कवचनात् । ५७ सर्वदेवतामन्चा यया धोयन्त एवमविरोधी वा- उपासना टेवानां परमाइतथा भवेत। उपसंहृतिविशेपे तु फलानामन्यथा न तु । पुगपामा विशेषाहा यथायोग भविष्यतीति वृहत्तन्ने ॥ ५८ ॥ सर्वगुपियु भूम्नः गुग्यस्य ज्वावस्व सतुवत सर्वत्र बात् दीक्षाप्रापणीयोदनोवे मवनवयात्रभृथामकः मातुः । भूमैव देवः परमो झुपात्रो नैवाभूमा फनमेषां विधत्ते । तरमाड मा गुणती वै विशिष्टो यथाक्रतुः काम्म मध्य विशिष्ट इति गोपवनसुतिः ॥ ५८ ॥ शब्दोऽनुगा तथैवान्यो योन्यताभेदतः सदा । ब्रह्मादी नामेकमर्थ व सुधा दर्शयन्ति हि। अतः पूर्णवमोगस्य जानेवैपां प्रदृश्यते । अतः मालस्य नानात्व नानेवोपासनं यत प्रति ब्रह्मतक। प्रती भूमखमपि नानैवोपा स्थते । ६.॥ खयोग्योपासनान्तर समाप्यामि वास्यचिदुपासनं ·१४. पूर्व प्रदर्शनम्। काम्यास्सु यथाकाम समुच्चोयेरन्न वा पूर्वहेत्व- भावात् ॥ ६॥ अङ्गषु यथाययभावः । ६३॥ थिष्टश्च ।। ६४॥ समाहारात्॥६५॥ विकल्पनं भवति विशिष्टफसापेचया। मुत्यर्थमात्मयोग्य' हि कायमेव युपासनम । नृसिंहाटिकमन्यच दुरितस्व निवृत्तये । उपासते बघायोग न वा फलविभेदत इति व्रात। ६॥ यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य छुपासनम् । ताह शानां गुणानाप समाहारं प्रकल्पयेत् । पकामत्वाम्म - मक्षां न वा तेषामुपासनम्। तुध्यर्थमोखरस्यैव न घोपासा विदुष्यतीति इत्तन्ते । ६२ । अनदेवतानां यथा परमेखरामाश्रयत्वं चक्षुषोः सूर्यो- ऽनाचतेखादिना तथा भावना कतव्या यस्मिन् बस्मिन् यो हि चाङ्ग निविष्टः परस्य चिन्ताः तथा तथैवेति पौना. यण शुतेः ॥ ३ ॥ अः पराद ये हि देवा: विसृष्टास्तत्तद्गुणान् परमे संहरेत तशापि तत्रैव विचिन्त्य देवान् स्थान ममुक्षुः परमं बजेतेति कात्यायनशुतो। ६४, समाहारवधनाच । १५॥ :

·मध्यभाव्यम् । गुणसांधारण्यवृतेश्च ।। ६६ ॥ न वा तत् सहभावाश्रुतेः ६७॥ दर्शनाच ॥ ६८॥ इति श्रीवाष्णद्वैपायनकृत ब्रह्मसूत्रे टतौया ध्यायस्य दृतीयः पादः समाप्तः। पुरुपार्थोऽतः शादिति वादरायणः ।।१।। साधारणात् सर्वगुणाः परस समाधा-तत्त्वशी मुमुक्षीरिति माहश्यश्रुतय । ६६ । न चाहदेवेतोपसंहारः कार्य: उपसंहारस्य सहाथव- पात्। ६७० सत्यं ज्ञानं परमानन्दरूप आत्मत्येवं नित्य टोपासनं स्यात् । नान्यत् किञ्चित् समुपासोत धोरः सबै गुणैर्देव गुणा उपासत इति कमठ युतो ॥६८। इति योकण हैपायन रुतब्रमसवे तीयाध्यायस्य रतीयः पारः समाप्तः । मानसामर्थमस्मिन् पाटे - उच्यते यदर्शनार्थमुपास नोतो तमास दर्शनात सर्व पुरुषार्थ प्रातिरितिवादरायपो मन्यते य यंलो मनसा संविभाति विशुइसवः काममा ·पूर्ण प्रदर्शनम्। शेषत्वात् पुरुषार्थवादो न्यवाऽन्येविति जे- मिनि:॥ २॥ प्राचारदर्शनात ॥३॥ तक्रुतेः ॥8॥ समन्यारम्भगात् ॥ ५ ॥ तहतो विधानात् ॥ ६ ॥ नियमाच्च ॥७॥ यांच कामान् तं तं लोकं जयते तांय कानान्तमादामन श, ये तिकाम इति शब्दाद्यस्वे व मोघमाधनलम् ॥१॥ ज्ञानस्य स्वर्गादिषु तत्माधन कमशेषत्वेन सग धना. हेहतो वे ग्टहाच प्राप्सान्ति धौरान धीराः कुतथिदिति जैमिनि ॥२॥ ज्ञानिनामेव टेवादोनामाचारदर्शनात ॥ ३ ॥ यदेय विद्या करोति यहयोपनिषदा तदेव वोय्यक- त्तरं भवतोति शेपत्त्व नुतेः ॥ ४ ॥ कमव टेह दैविक मानुषं वाप्यन्वारमैवापरास्तत्र हेतुः । भोगांस्तदीयांश यथा विभाग ददाति कामय शमा- शुभं यटिति माठरव्यश्रुतेश्च । संशष्दैः माधान्यं दर्शयति । जानो च कर्माणि सहोदितानि कुर्यादकामः सततं मयेलोकति कमठयुतौ ज्ञानवती विधानात् ।। कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिनोवियेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथा तोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे इति - ·मध्वभाष्यम्। अधिकोपदेशात्तुवादरायणस्यैवंतद्दर्शनाता८॥ तुल्यन्त दर्शनम् ॥१॥ असार्वचिकौ ॥ १०॥ । जानादेव बर्गो ज्ञानाटेवापवर्गों ज्ञानादेव सर्वे कामा सम्पद्यन्ते स यथा यथा कम्य करते तथा तथा -धिको भवतीति कोठरव्यदृतेः । युधिष्ठिरादौना रानस्य यागाटिना फलाधिक्यदर्थ नाचेति वादराय गमतम् । ८ ! 'रानसूयाटिकतावकतौ च सममेव तेषा विज्ञानम् । विज्ञानमेतत् सर्वेपा मुनीना ब्रध्यदर्शनात । स्थादेव मोक्षो नान्यसाटिति तवापि चितता। बाटय. कमेपेष नान्ये नेत्य परे पिटु । ज्ञानेनाधिक्यमित्वामिन्याधाय कंचन । अष्टमेव जानन दृष्ट नेवीपलक्ष्यते । इति काँच- विद. प्राहुासशिया इमेऽखिताः। यसमावासमत सर्व सत्यमेव ततोऽखिलम्। यथाकाशवनन्तोऽपि व्याप्ती इस्तावधिस्तथा । प्राटेगाऽपि हि सत्वेन तथैवैषा मतानि तु । खयन्तु भगवान् व्यासो व्याप्तञानमहाशमान् । अन- न्ताकाथवत् पश्यन् निखिल पुरुषोत्तमः । ज्ञानवाप्यते सर्व कर्मणा चाधिक भवत् । इति प्राह महायोगो पुम. र्थानां विनिर्णय इति भविष्यपर्वणि। ज्ञानिनामपि देवाना विशेष. कम्मभिर्भयेत । चौणे कृते वा ज्ञानस्य न विशेषोऽस्ति कम्पोति ब्रह्मत । सर्वेषा पुरुषार्धापेधिवानज्ञानाधिकारितेत पार न सवपामधिकार।। N ५ ·१४४ पूर्ण प्रचदशनम्। विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ अध्ययनमानवतः ॥ १२ ॥ नाविशेषात ॥ १३ ॥ सुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ न कोटयो हि टेवानां तेषां मध्ये शतम्य तु। सोमा धिकारी वेदोको बदगो शताधिके । यथा तथैव संख्य या मनास्तास किवान् जनः । ज्ञानाधिकारी स प्रोको विष्णु पादैकसंश्रय इति वचनात् सुखापेक्षासाम्ये ऽपि विभाग इष्यतेऽधिकारार्थम् । ११॥ कस्याधिकार इत्यत आह । अवैष्णवस्य वेदेऽपि ह्यधिः कारो न विद्यते । गुरुभक्ति विहीनस्य शमाटिरहितस्य चीन र वर्ण वरस्थापि तस्मादध्यवनान्वितः। ब्रमजान तु वेदोक्तो यधिकारो सनां मत इति ब्रह्मात । पठेहे दानथार्थानधीयोनाथ विचार्य प्रम विन्देदिति च कोषा. थए तिः ॥ १२ ॥ न सामान्ये नाधिकारो देवादीनाम् । अथ पुमघ सा. धनान्यों धर्मशानमित्यु तरोत्तर तत्राधिकारिणो मनुष्या ऋपयो देवा इत्युत्तरीतरमिति कोरिइन्य युतिः ॥ १३ ॥ अध मुनिरमौनय मौनं निविद्याध ब्रायणः । स बागः के न स्यात येन स्यात तेनेद्य एवेति जानिनो यथेटाचण विधीवत इत्यत पाह। न विधिज्ञानिन- तयेऽनुमतिमात्रं वा युच्यते । १४.

·मध्वमाध्यम् । १४५ । कामचारेण चैके ॥ १५ ॥ उपमर्दञ्च ॥ १६ ॥ जरेतःसु च शन्देहि॥१७॥ परामर्श नैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥१८॥ कामचाराः कामभक्ष्याः कामवादाः कामनवे चीकमुत राज्याव परात परमीयुरनारम्भणमिति च के पठन्ति ॥१५॥ प्रोमित्य शान्तरिममामानमभिपश्योपमृद्य पुरव च पाप घ काममाचरन्ती न ब्रमानुजनन्तौति पतर श्रुतौ ॥ १६ न तावत् कामचारामां मानेऽधिकारः। य इमं परम गुधमूर्भरतासु भाषयेत न तथा विद्यते भूयान् यं प्राप्या- न्य ऽपि भूयसे इति माठर तेः । १० । सन्ध्यामुपासोतेमां सध्यामुपानले ब्रह्म व तदुपासतेऽच देवाब मे मुहया दानावत्यौत नान्यत् किचिदाचरेन सरां पियेत् । न पताण्डु मौत न भृशं वदेत न विसरतामानं सोमं पित हुतषिय वत्त- येटियुक्ताचार परामर्थन विधिबन्धवर्जितलेन कामत एव तस्य सरणं कामचार इति नैमिनिमन्यते। नव निषिद्ध कर्म कर्तव्यमेवेति चोटना।बापो न पन्तव्य इत्यादपवादय। १८॥ प्रातरुत्यायाथ ·१४३ पूर्या प्रार्थनम । अनुछे यं वादरायः साम्यश्रुतः ॥ १९ ॥ विधिर्वा धारणवत ॥ २० ॥ सुतिमानमुपादानादिति चेत् मापूर्वत्वात्।२॥ भावंशब्दाच ॥ २२॥ अनुष्ठेचानां मध्यत एव कामतभरणं कानतो निवृत्ति रिति बादरायणी मन्यते केन स्याद येन स्यात्नेश एवेति सास्य श्रुतेः । यस्वात्मरतिरेव स्वादात्मप्तय मानव । आदान्ये व च मन्तुष्टस्तन्य काव्यं न विद्यत इति भगवई- चनाच ॥ १८॥ केन म्याद येन च्यादिति विधिवा । यथा वेटधारण वर्णिकानां विदितं नान्ये पाम् । एवं स्वमतानुसारिणी সাদামানিনা লিঙ্কিনা। ন নামমড়া ব্যায়া না- पामिति वा । नेच्छयैव प्रहात्तिस्तु ब्रह्मणी विधिनोदिता। नागद्ध तन्मतं वापि विष्णुः प्रत्यक्षचोदना। इत रेयां न विहिता बेच्छात्तिः कथञ्चनेति हि नाहो । २०॥ स्तुतिमावमेव म्लेचराचरगा' न विधिः। तेरपि सामान्य विधि स्वोकारादिति चेत् । नापूर्ववत्वात् परव- शलात्। भर्वविध्यतिक्रमण स्तुतिमावविशवत्वं परन्न झय व हि। विधौना विधयस्त्वन्य ब्रह्मपा: परस्य ब्रह्मणो ये व सर्वविध्यतिदूरत इति हि ब्रह्मतक।१॥ यथाविधानगपर विधिभाव प्रनायते । ब्रह्मणः पर। मस्य व सर्वविध्वन्दूिरत इति दि चतुरचुतौ । २२ । म्वच्या ताती।

·। मध्यभाष्यम्। पारिलवायौ इति चेन विशेषितत्वात् ॥शा तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ।।२४।। अतएव चाग्नौन्धनाद्यनपेक्षा ॥२५॥ सर्वापेक्षा च यज्ञादि अतेरववत् । २६ । । शमदमाद्युपेत' स्यात्तथापि तु तहिधेस्तदनन्तया तेषामवश्यानुध्यत्वात् ॥२७॥ केन भ्याट येन स्यादित्यादय धिरत्वनियो इति चेद्र भाह वाव ज्ञानिनो विधिनियता:, अनियता', वे शानियता, इति विधिनियतामनुप्या पनियता हि टेवा बनाव छानियतमिति गोपवनती विशेषित- त्वात् २३॥ एवं मति विधिवाक्याना खच्छाहात्तिवाक्यानाच सम्बन्धी भवति । प्रतण्व ज्ञानस्य मोक्षटानेनाग्निहोनापेक्षा ब्रह्म- तक च । वेषा जान समुत्पन्न तेषां मोक्षो विनिश्चितः। शुभकम्मभिराधिक्य विपरीत विपर्यय । म्बे छानवृत्त्य भवेद ब्रह्मणः प्रायगस्तथा। देवानामपि सर्वेषा विशेषा- दुत्तरोत्तरमिति । ०५. सर्वधर्मापेक्षा च ज्ञानस्यात्पत्ती विविदिपन्ति न यजन दानेन तपमाऽनाशनेति श्रुतेः । यथा गतिनिध्य- त्वर्थ मावाटयो ऽपेक्षन्ते । न विनिप्पन गतेप्रासादि- प्राप्छौ । २६ । यद्यपि ज्ञानव माधो नियतस्तथापि मानी समद- ·पूर्ण प्रदर्शनम् । सर्वानानुमतिय प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २८॥ अवाधाच ॥ २६ ॥ अपि च वार्यते ॥ ३० ॥ थब्दद्यातोऽकामकारे ॥ ३१ ।। माद्युपेतः स्यात् । प्राचार्याहियामवाप्ये तमामानममि- पश्य शान्तो भवेद्दान्तो भवेदनकूलो भवेदाचार्य परिचरेत् परिचौदाचायमिति माठरतौ मानिनोऽपि तद्विधः । ब्राह्मी यावत उपनिषदः ब्रूमेति तव तपोदमः कति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनं यो वा एतमुप- निषद वेदेतिज्ञानाइतया तेषां अवश्यानुष्ठेयत्वात् यस्य मानं वस्य मोक्ष प्रति नाव विचारपा। तस्य भान्त्यायो. Sमानि तस्मात्तेषामनुष्ठितिः। प्रपश्यं करणीयामान्यधा. स्पफलं भवेदिति चाग्ने धे। तुशब्दः पूर्ण फलार्थ सूप- यति। ३०॥ यदि हवा अथैवं विनिखिलं मक्षयोतैवमेव स भव- तोति सर्वानानुमितिः प्राणालयविषया। न वात्य जीवि- यदिति होवाच कामोन पदपानमिति दर्शनात् ॥ २८ । अन्यायावरणामावेन हि ज्ञानस्यावाधनम् । अतो विद्वानपि न्याय्य वसंतोत्कर्षसिद्धये इति च ब्रत ॥२८. अतीतानागतनानी वैलोक्योहरणचमः। एतादृशी. ऽपि नाचारं थोतं स्मात विधज्ज येदिति श्रीहरिक शेषु । ३०॥ स यत्र तदेवं मन्वान एवं पश्यत्र काम परति चरैक ·मस थिम्। विहितत्वाचाथमकमांपि ।। ३ । सहकारित्वेन च। ३३ ।। सर्वथापि तु त एवोभयलिङ्गात् ।। ३४॥ ম মলত্ৰীৰ ন মাননান নীঘি শ্বনী। ঘন इत्यन्पफलकावं सूचयति न निषिद्धानि वर्तत पूर्ण ज्ञान फलेच्छरोति पाझे ॥ ३१॥ न केवलं निषिदाकरणे न पूर्यते कत्र्तव्यच्च वर्षायम. विहित सामी। पजन्नपीममान्मन सुर्यात् कम्म विचार- यन । यटामान सुनियतमागन्दोत्कर्षमानयादिति कौठा- वयुतौ विहितलान । अपिगब्दो वर्णधर्मसमुशयार्थ. ॥३२॥ चथा राजः सह कार्य मन्त्री तथा तेत्र चितिपः काय मच्छेत् । एक ज्ञानं कम पिनापि कायं महाव भूत न विचार कुतिविटिति कामठगुती सहकारिलो. तथ। भानामोक्षो भवत्येव सर्वकार्य कतोऽपि त। प्रानन्दो इसते काया भत्ता विवईते इति च मारहे। सर्वदु खा त्तिस्तु ज्ञानिनी निशितैव हि। वाग्मभिश्च भत्ता चागन्दचित्ततेति हत्तन्वे । धन्मस्वरूप- चितवाद यो बो देवो मनोगतः। स एव धम्मो विजयो नयेते लोकसम्मिता इति च पाने ॥ ३३ ॥ सर्वप्रकारेपोत् साहेऽपि ये जानयोग्यास्त एव ज्ञानं प्राण वन्ति नान्ये । याला अपहत पाप्मा विजरो विन्ट- बुर्वियोको विजिघस पिपासु सत्वकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विनिनामितव्य इति युवाचार्योपदेशसा. उपासया ·पूर्ण मनदर्शनम् । अनभिभवच्च दर्शयति ॥ ३५ ॥ अन्तरा चापि तु तद्दष्टे : ।। ३६ ॥ अपि च मर्यते ॥ ३७ !! विशेषानुग्रहश्च ।। ३८॥ अतस्त्वितरज्यायो लिगाच्च ।। ३६ ॥ म्येऽपि विवेचन विपरीतन्जानमाप इन्द्रः मस्य ग सानमित्य भयविधिलिङ्गात् ॥ ३४॥ देवीमेव सम्पत्तिं देवताभिगच्छन्ति प्रासरोमेवामुग नै तयारमिभवः कदाचित समाय एव हावतिष्ठत इति स्वभावानभिभवन दर्शयति ॥ ३५॥ सभ्यग जानविपरीतञानयोरन्तरा स्थितानामपि देवासुरभावयोहा दृष्टः ॥ ३६ । असरा पामरेण व स्वभावेनैव कर्मणा । ज्ञानेन विप- रोतेन तमो यान्ति विनिय यात्। देवा देवस्वभावेन कर्मन्या चाप्यमं भयम् । सम्यगजानन परमां गति मृच्छन्ति वैष्णवोम् । नानयोरन्यथाभावः कदाचित कापि विद्यते । मानुपा मिश्यमतयो विमिथगतयोऽपि चेति स्वान्दे ॥३७॥ गृणु वै वौर उग्रमुन दमायनन्धमन्यमति नेति निध मानः। एभमानाटिइहिल्यमय स्य राजावोय विश इन्ट्री मनुष्यानिति विशेषानुग्रहच दर्शयामि देवेषु परमेखरस्य । - पुरान दमयन् विष्णुः चयञ्चास्य मरावयन् । पुन: पुन- जानुपांस्तु सृता वा वर्तवत्य माविति भविषत् पर्वणि १३८॥ .. देवमागासरसाग एक बहुतः । तस्मान्न जनता ·यमात- ततस्थ तु नातझावो जैमिनेरपि नियमात पाभावेभ्यः॥४०॥ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात४१ मियादिति लिात्। चगन्दात्ततः कनौयस एव 'देवा ज्यायसा अमरा इति श्रुतेश्य । अमरा बहुला स्मान्न जनता मियादिति नाय । ३८ ॥ असुरजातरे वासरत्वं देवजानरेव देवत्वं जेमिनेरपि सिमेव । नासुरा देवी न देवा प्रामुरी न मनुस्या देवो- मामुरोच्च गतिमोयुरात्मीयां बातिमनुभवन्ति इति नियम थुतेः । नामुराणों देवरूप न देयानामामुरं न चोभय मनुष्याणाम् । वो यद्रूपः स तद्रूपो निम! छप भव. तौति तद्रूपलथुतेः । तं भूतिरिति देवानुसा चक्रिरे ते बभूवस्तम्ग्राहा ताई सप्तो भूर्भुवपरित्वे व प्रखसित्यभू- तिरित्य राम्तेह पराबभूवुरिति टेवासुराणां भावाभाव- शुनेद्य देवानां भूतिरित्वेव मनो विष्णो स्वभावतः । असु. राणामभूतित्वे नैतत् नियमताऽन्यथा । देवा: पापाभिभू- तलात् प्रसादाद्या बभूविरे । अतः अगतिरेतेषां नान्यक्ष व्यत्ययो भवेदिति प्राध्यामे।।४०॥ न च परमाने खाटिकभाकाहा ब्रह्मादीनामपि माकांझा किमु परस्येति सूचयितुमपि शन्द.। चय. म्दस्त घानार्थिनां पूर्वोत्रादित्य भावान्तरसूचकः । अयोग्य- मारोहन प्रपतनं हि दृश्यते । एवमयोग्यस्य परमा- सर्यस्य ब्रह्मादिपदस्य वाकावायां पवनमनुगीयते न देक ·पूर्ण प्रदर्शनम्। उपपर्वमपि के भावमशनवत् तदुचम् ||४|| वहिस्तुभयथापि स्मृतेराचाराच ॥४३॥ खामिनः फलतरित्यावयः॥४४॥ पटमविच्छेन कुत एव हरेणुगान्। इच्छन् पतति पूर्वमादधस्ताद यत्र नोस्थितिरिति ब्रधागडे । म्बकीय- मिच्छमानन्तु राजायाः पातयन्ति हि। एवमेवं सराया। हरिश्च नपढेकामित्वानुमानरुप वामत्राच मायामिरुत. मिसनत इन्ट्राद्यामागरुनतः अवदस्य रधुनुथा इति च शुतिः ॥ ४१॥ उपन्देवपटन नाकाहामित्य के भावमशनपि परव- देव । नपोलमिन्द्रय ज शाखाबां यथन प्रजापतीवा. काटे न गन्धर्वान्न विद्याधगन नृमिहानिति हहत मंहितावाच । न देवानमिताईत कुत एव हरेगुणान् ! प्राजापत्याबा चाव्यांय गान्ध टोनधि कचित । प्रष्यादिपु विशेपे तु टोपो नेव विशषित इति विशेपद नार्धमेक- इत्य लम् ॥ ४२ ॥ देवर्षीणां गन्धर्वाणां घटाकांच: पते यन् । शुभमाकांचन पतदविरोधत इति श्रुतिः। नानालनेव कामानां नाकामः का च दृच्य न्यते। अतो विरुष्कामः स्याटकामम्तेन भवत इत्याचाराच । १३ । श्री ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादि फल वामिनां देवा- नामेव भवति । यदु किचेनाः प्रनाः शुभमाचरन्ति देवा एमतदाघरन्ति । यदु लिछमा: प्रना विनानते देवा एक অন্ন 1 ·मध्वमाप्यम्। धार्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मैहि परिक्रीयते ॥४५॥ श्रुतश्च ॥४६॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण हतीयं तहतो विध्यादिवत ॥४७॥ कारवभावातु गृहीणोपसंहारः॥४८॥ नदिनानते । देवानों खेतद्भवति खामो हि फलमभुते । नाम्बामौ कन्म कुर्वाष इति माध्यन्दिन तेरित्यावे यौ मन्यते । ४४. यव यागेषु ऋविनामपि फलदर्शनाटप फलं प्रजा. नामपि भवतीत्योऽसीमिमन्यते तदध देधैः क्रियमाए- त्वात् । ४५ ॥ टतीयः सपना देवानां धापनादिकांषि सहकाऱ्यां- न्तरत्वेन प्रजा विधीयन्ते। यथा प्रजावतो रातः प्रजा: सहकारित्व न विधोयन्ते । यथा वा प्राचार्यस्य शिष्याः । शराहे च । नानादिटानं देवानां विष्णुना साध चोदि- वेटे च तेषां विहितं तवाचार्यो मइत्तरः । विहितः सहकार्यान्तरम् प्रजाः। पारत्वेन यथा राजी यथा शिष्या गुरोरपि । तस्माच्छुभफलं तासां प्राधा- यांगां महत्तरम् । ततो महत्तरं प्रोक्तं देवानामुत्तरो- सरमिति । ४६ ॥ ४७ । कुटुम्बी शची देथे खाध्यायमधीयानी धाम्किान विधादित्य का न च पुनरावत इति सहिपोपसंहार तम्।

·२५४ पूर्ण प्रदर्शनम्। मौनवंदितरेषामप्यं पदेशात || १८ | मन' क्रियते तस्माद हस्थम्य ण्वोत्तमत्वमिति न वाचम । यतः कतनमहन्धान देवानपेय योपसंहार, क्रियत. तसा होते रहिगो टेवा' कप्तमा एते यतोऽयेतेषां न पवा दायमपञ्चग्नि न वे में गृहान विसृजन्त्यरागा अद्देषा अनोमा: मवमोगाः मर्वजाः मकर इति पौवायण यति' : ४८ न चायमहयमेव टेवानां टेवा एक वाचारिणो देवा एव ग्रहस्था टेवा एव वनम्था टेवा पय यतयः यथैते एवं मवर्गा: मर्याथमाः महोते कम कुवन्तोति कौठ रव्ययुती। यनित्व दृष्टान्त नान्ने प्रामप्यदेशात ४८ | एतां विद्यामधीत्व ब्रह्मदर्शीवाव भवसि म पत मनुष्ये ए विगात् यथा बघाह वै ब्रूगात् तथा तवाधिक भवतीति माठरतो बिद्यादानं धूयते । तच बहन स्वीकारणार्थ माविचारगोति न मन्तव्य अन्वयात : कार योग्यानामपि स्वीकागपत्तिरप्राप्तिः तच निषि मानतेनेभ्यो चे अभिद्रुहस्यटे निरामिणो रिपोऽन्चे। जाग्रधुरिति चेपां नैतन्त्र पर किचनकं ब्रह्म गाम्यत: बहि तेभ्यः कदाचित प्रयो गमेनोपरतां ममया ये धर्मिगा वहि तेभ्यः मदान: प्रादेवामा मोहते विपयों इति महम्पते न पर: माना विटुरिति। विद्याह वै' माजगाम गोपाय मां शवधिष्ठेऽहमम्मि अनाय काया- लवे जंठाय माम्म ब या ऋजवे हि नित्यमिति च ॥४॥ ब्राहाण ·मध्यभाष्यम्। अनाविष्कु बन्नन्वयात ॥ ५० ॥ ऐहिकमप्यप्रस्तु त प्रतिबन्धे तद्दर्शनात ॥५१ । एवं मुक्तिफलानियमस्तदधस्थावधते तदवसा वधृतेः ॥ ५१॥ इति श्रीकृष्ण पायन ब्रह्मसूत्रभाष्ये चौमदा- नन्दनौथे भगवत्मादविरचित तौया- ध्यायस्य चतुर्थपादः समाप्तः । या श्रात्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति दर्शनार्थ श्रवणादि विधोयते तम दर्शनमैहिकमेव प्रारवप्रतिबन्धाभावे युत्वात्मानं मतिपर्व ध पास्य हैव दृष्टिं परमस्य विन्द त् वद्यारब्धं कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेत्यैव पश्येद योगमेव वान्वयेध्ये ति सोपणं तौ दर्श- नात । अनादिजन्म सम्बन्ध निर्भत पापयनरम । वेत्त्या सेवचा शक्य तावत कायं न संशयः। थावरे स्थिती गम्या तावदन्तव्यमेव हि। इह नन्मान्तरे वापि तावतेव तु दर्शन । यवणं मननव निदिध्यासनमेव च । परे गुगे च या भक्ति परिचादिक हरेः । एषा सेवेति समीक्षा यथा तद्दनं भवेदिति च वृहत्संहितायाम् ॥५०॥ एवमेव प्रारब्धः कर्माभावे भरोरपातानन्तरमेव भीक्ष्- सहावे नगमान्तरानित्यनियमः । धर्मी वग विधर्मी ·पूर्णप्रजटर्यनम् । अथ चतुर्थोऽध्यायः। प्रारत्तिरसदुपदेशात.॥१॥ लिङ्गाश्च ।।२॥ निरयमत्येव ब्रहसंस्था, मृतमत्वे व अहासंस्था मृतमेत्ये, वैति ब्रह्मासंस्थस्य मोक्षस्य वावधारणात । बिहानमत. मानोतिनाव काय विचारणा! अवसद बटार कर्म तवे गच्छति। न वह वहनि नमानि प्राप्यवान्ते न संशय इति नारायपाध्यामो।५॥ इति घोलपणा पानकतब्रह्मस्वभापेर योमदानन्दतीर्थमग- वत्याविरचित वतीयाध्यायस्य चतुर्थः पाटः समासः समासय रतीयोऽध्यायः । फलं निगद्य तस्मिन् अध्याये । कर्मपा शास्य फच. ममिन् पादे नित्यशः कार्या सर्वथा भाव्यं साधन प्रयमत उधते । प्राविकालाचाध्यायानां पादानाच न विरोधः । पामा वारे द्रष्टव्यः थोतव्यो मन्तव्यो निध्यासितव्य इत्याटिना अग्निष्टोमादियटेकवारेणेव फनप्राप्तिः किन्ला. हत्तिः कर्तव्या स य एपोऽषिमतदामामिद सर्वमित्याद- स कदुपदेशात् ॥ १॥ स तपीऽतप्यत पुनरेव वरुण पितरमुपससारत्यावा यानलिशान नित्यशः अवयच व मनन' ध्यानमेव वा। कर्तव्यमेव पुरुष प्रदर्शनमिच्छभिरिति इतन्ने । २ ॥

·मध्यभायम् । अात्मेतितूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥३॥ न प्रतीकेन हि सः ॥ ४॥ ब्रह्म दृष्टिकत्कर्षात ॥५॥ प्रात्मेत्य पदेश उपासनञ्च मोक्षार्थिमिःमवंदा कार्य- मेव नान्यं विचिन्तय प्रात्मान मेवाहं विजानीया मात्मानं झुपामि प्रामाहि ममेघ भवतीत्यत्त्यापगच्छसि आत्माले- वोपणमय प्रात्मन्यव विनानीहि नान्च किचन विजानता प्रामा छोप भवतीति ग्राहयन्ति च। आत्मेत्यु पाम्न कायं सर्वथैव मुमुक्षुभिः नानाले थममायुक्तोप्थे तावन्न व विमादिति भविष्यत् पर्वणि । आमा विशु रिति ध्यान विशेषतः। सर्वेषाञ्च ममनूगा “मुपदेशच ताहगः । कर्तव्यो नास्य नानेन कम्यतिमोक्ष इथत इति वाघो नाम बह्मत्य पागीतेत्यादिना शब्दभ्रान्त्या न पातौके ফ্লক্স ছিঃ জাহী জিন্ন ননননীযষন ব্যাস্ট্র ল্প- सके प नामादिप्राणपर्यन्तमुभयोः प्रथमावतः । ऐक्य. दृष्टिरिति भ्रान्तिग्वुवानां भविष्यति। नामादि स्थिति. रेवान ब्रह्माणो हि विधीयते। सर्वथा प्रथमा यस्मात् सप्तम्यर्थात् सती मतेति ॥४॥ अधष्ठिः सर्वथा कार्य परमेश्वर उत्कृष्टत्वात् अदृष्या सदोपास्यो विष्णः सवैरपि ध्र वम् । महत्त्वाची शब्दोऽयं महत्वज्ञानमेव हि। सर्वतः प्रोसिजनकमतस्तत् सर्वधा भवेत् । प्रारमे त्येव यदीपाखा तदा प्रहावसं. 1

·१५८
पूर्ण प्रचटर्शनम्।
यादित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः॥ ६ ॥
आसौन: सम्भवात् ॥७॥
ध्यानाच॥८॥
यता। कार्य व मया विणी बनवं न परित्यजेदिति
ब्रहमत
पक्षो मर्योऽजायते त्या पामनं प टेवानां कार्य मेव
वोत्पत्तिस्थानत्वात् स्वाय खात मुक्तो तब नयम्यापेनि-
तत्वानोपपन्न तेषां तयोषामनमा नारायणतन्त्र ।
प्राधियाधि निमित्तेन विक्षिप्तमनमोऽपि त। गुणानां
स्मरणं शतो विषणोन्नात्वमेय तु। माय मततं तनु
न कदाचित परित्यजेत् । अव मर्यगुणानाञ्च यतोऽन्तर्भाव
इयते । सोत्पत्यञ्च देवानां विणोयिन्त्यं मदैव तु ।
नेपां तत्र प्रवेगो हि मुछिरित्य च्यते बुधैः। तदावि
ताच ते नित्य ततचिन्ता विशेषत इति । ६॥
भदौपामनं कुर्वन्नभ्यामोनो विशेषतः । कुत्तिटा
वसन विपापलेन हि सम्भवात n"
मरणोपामनञ्चैव ध्यानात्मकमिति हिंधा। स्मरण
मर्वदा योग्य ध्यानीपसनमामने। नैरन्तयं मनोवृत्ति-
ध्यानमिन्युयते बुधै । आमीनस्य भवेत तश्च न भयानस्य
निद्रया।-स्थितस्य गच्छतो वापि विपस्यैव सम्भवात् ।
भारणात्,परम जयं ध्यानं नास्वत संभः । इति नारा-
यपतन्त्र-। अतो ध्यानत्वाच ॥ ८ ॥

·-ममाप्यम् । अचलत्वञ्चापेक्ष्य ॥ स्मरन्ति च ॥१०॥ य काग्रता तवाविशेषात् ॥ ११ ॥ आप्रावणात तत्रापि हि दृष्टम् ।।१२।। bom + अचल चेच्छरीरं स्थानमनसशाप्यचालनम् । चलने तु भरौरम्य चल हि मनो भवेदिति ब्रह्माण्डू ।। सम कायशिरोग्रोव धारयनचल स्थिरः। सप्रेक्ष्य नासिका व दिशथानवलोकयन् इत्यादि । १०॥ देयाकालावस्याटिषु यबैकाग्रता भवति तवैव स्थात- ध्यम् । तमेव देश मेवेत त कालं तमवस्थितम् । तानेव भागान मेवेत मनायब प्रमोटति। नहि देशादिभिः कधिहियेयः समदौरितः । मन. प्रसादनाथ हि टेगका. नादिचिन्तनम् । इति वाराहे ॥ ११ ॥ यावन्माक्षस्तावदुपासनादिकं कायं स यो ह वै तन- गवन्मनुष्य षु पापण तमोद्वारमभिध्यायोति अति । सर्व- टनम पामोत यायहि मुक्ति मृता अपि हो नमुपासत इति सोपर्णशुति.। शृणुपाद यावदनानं मतिया॑वदयुतता। ध्यानच याघदोधा स्यादेचा बाचन बाधते। हरतवस्य प ध्यान यदा दृष्टिन विद्यते । भक्तियानन्त कालोना परमे वधि फटा । प्रापिमु विधिनियम्बत एव ततः पर. मिति प्रामाए । १२.

·মুখমন্নহমদ। तदधिगम उत्तर पूर्वाधतोपलेपविनायौ तथ्यापदेशात ॥१३॥ इतरस्याप्य वमसंश्लेपः मातीत ॥१४॥ अनारब्ध कार्य एव तु पूर्व तदवधेः ॥ १५ ॥ अग्निहोत्रादितततकार्यायैव तदर्शनात ॥१६॥ वघा .. 1 ब्रह्मदर्शन उत्तराद्ययावेषः पूर्वाद यस्य विनाशय । सदयथा पुष्कर पलाश पापो न सिष्यन्त एयमेवं विटि पाप कम्णेय शिष्यते तदयथै पोका तूलमनो प्रेतं प्रदूयेतैक ईवास्य स पापान. प्रदूयन्त इति तदव्यपदेशात : ११ पुण्यस्याप्य वनोपः। तमन्दोऽनुत्यानवाची। पा विनापथ मुक्तस्य तु विकन्यणः । एवं सकम्मे ययापि पततम्तमभियुवमिति चाग्ने । १४। 'अनारब्धकाय्य एव पूर्वे पुखपापे विनश्य सः। तावदेव चिरं यावद विमोध्येत पथ संपत्त्यत इति तट बधेः । सगब्दः अखिद्योतकः। यदनारबपापं स्यात्त- विनश्यति निययात् । पश्यती ब्रमनिईन्द होनश ब्रह्मा- पश्यत । पिपती वा भवेत् पुस्य नार्या नात्यत्र संशयः । तस्याप्यारयकार्यस्य न विनायोऽस्ति कुवचित्। प्रार व्ययोस्तु नाशः स्यादल्पयोः पुण्य पापयोरिति नाराय पतन् ।१३। प्रग्निहोनादापि मोक्षानुभवायैव । तपदाद ब्रह्म दर्शनपतः स एनमावेदितेन मुननि यथा वेदो वा न

·मनमाया।
११
.
पतोयापि केषासमयोः ।। १७॥
यदेव विधयेति हि १८॥
भोगेन वितरेपयित्वा सम्पदाते । १८॥
इति थोकण पायनकत ब्रह्मसूत्रभाष्ये
यौनदानन्द तो भगवत् पाद
विरचिते चतुर्याध्याय
मयम: पाद: समाप्तः।

·पूर्ण नटभनम् । वाङमनसि दर्शनाच्छन्दाच्च ॥१॥ अतएव च सर्वाणानु॥२॥ चा बाप्रमाय सी धम्मो सजनानवतो महान् । महा नपि क्षती धर्मा भाना निष्फलो भवेत् इति च भारतेग १८ प्रारब्धपुण्यपापे भोगेन चपयित्वा ब्रह्म संपद्यते । अथेति नियमसूचका । प्रारब्ध पुण्यापापस्य भीगेन आप- गादनप्रामोत्ये व तमोघोरं ब्रह्मा वा नाबसमय । बाणा शतकालात्तु पूर्वमारव्य मंत्रयः । नियतेन भवेन्नाव कार्या काचिदिचाराग्या । इति नारायणतन्त्र । १८ देवानां मोच उत्क्रान्तियाम्मिन् उच्यते । यागभि- मानिन्युमा मनोमिमानिनि रुद्र विलोचन । वाचो मनो- शब्दत्वदर्शनात् । तस्य धावन्न वाड्मनसि सम्पद्यत प्रति शब्दाच । उमा कै वाक् समुद्दिष्ट मनो राष्ट्र उदाहतः । तटे- सन्मिथुन जाला न दाम्पत्याहि होयत इति स्कान्दै মন মহান সামি ইনানি যথাকূল। -विलीयन्ते अग्नी मर्वे देवा विलीयन्ते अग्नि समानं मार विनीयते । एवमन्यानि दै -नुकूनमिति गोपवनचति ॥ २३ ·सपनामा उत्तरात॥३॥ सोऽध्यक्षेतदुपगमादिन्थः ।।४।। भूत ध्वतः श्रुतः ॥ ५॥ मैकहिान् दर्शयतो हि ॥६॥ मनः प्राण इत्य तराहचनान्मनोऽभिमानो सह प्राणे वायो बिलौयते यायोव स्ट्र उदेति वायो विलोचते तस्मादाहुयदेवानां श्रेष्ठ इति को गिडन्य शुसि ॥ ३ ॥ म प्रायः परमात्मनि विलीयते सर्व प्रामुपगच्छन्ति प्रागा देवा अनुप्रागन्ति प्राण परमनुमाथिति तम्मादाहु प्रागस्य प्राण इति । प्रागः परया देवताया मता सन्तो- इग्निमाविश्य देवाः सर्वेऽपि भुखते। अग्निरिन्द्र तथैन्द्रय वायुमाविश्य सोापि तु प्राविश्य परमात्मान भुतो भोगास्तु वाहाकान्। नहानन्दो निनस्तेमा परैलन्यः कथञ्चन । किमु विष्णोः परानन्दो न ते विणावितियुनेः । तेजसि तमो नाममात्रमुदाहतम् । सबैथितच सर्यादेस्त- स्थान्यत्र लयः कथम् । इत्यादि अतिवृतिभ्यः ॥ ४ ॥ भुतेष्वन्ये पां देवानां लयः भूतेषु देशा लोयन्ते भूतानि परेव परं उदेति नास्तमेले कम एव मध्ये स्वातेति वह. छते ५ नैस्मिन् भूते सर्वेषां देवानां लय. पृथिव्या नभयो देवाः विलोयन्ते वरुणेऽश्विनावग्नाव म्नयों यावाविन्द्रः सोम प्राटियो हस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्त भवः पृथिव्यां वरुण प्रापोऽग्नयस्ते नसि मरुतो मारत मारास्य D .

·पूर्व प्रदर्शन। समानाचामृत्युपक्रमाद मृतत्वं चानुपोष्य।।GR तदपीतेः संसारव्यपदेशात् ॥८॥ सन्म प्रमाणतच तथोपलव्धेः ।।६।। नोपमई नातः ॥ १० ॥ , तस्याः 4 आकाण विनायका विनोयन्त इति महोपनिषचतुर्वेदशि- खाया दर्गयतः। प्रतोऽग्नो सर्व देवा विनोयन्त इत्सव নিহিনানন देशतः कालत ब्यास्या समो नापरमः परुया यम्या: मा ममाना संसारानुपक्रमात स्वत एवामृतत्व अच्छतिय हो वावसत्यनुपक्रमो। प्रकृतिय परमय हावती नित्वमुक्तो नित्यौ च सवंगतो एतौ जावा विमुच्यत इति नेतावता साम्यम् ॥ ७॥ समावनी। प्रकृतिच परमच नित्यो सवंगतो नित्य- मुशावसमावेतो प्रकृति परमच विलौनो हि प्रकृती ससारमैति विलीनः परमेश्यमतत्वमेतीति सौपर्णमृतिः ॥ सूक्ष्मलं बाधिक बहाण प्ररुतेः ज्ञानानन्द खय्यादिप्र- माणाधिक्यच । सर्वत. प्रसतिः सूक्ष्मा मलतेपरमैखरः । जानानन्दौ तथैव य गुणाधान्ये ऽधिका: प्रभोरितिहि चतु- रशुतिः ॥८॥ अतस्तस्य ये विशेषरापास्त पाम नुपमहनव साम्यम् । देशतः कालतवैव समा प्रततिरोवरे । उभयारण्य बदल वटवन्ध, परामनः । खत व परेगस्य साचोपाने सदा ·मध्वमाप्यम् । अस्यैव चोपपत्त रेष उभा ॥१११ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ स्पष्टो द्य केषाम् ॥ १३ ॥ हरिम् । प्रतिः प्रक्षतस्यापि ये गुणास्त तु विष्णुना। निय- तानय कैनापिनियता हि हरैया इति भविष्यत्पणि।१४ हिवाहोदमवहस्य तदुभावदनुभावञ्च । तनोभावत् परं ब्रह्म यव निघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृखन्ति न विजानन्ति अथानुभावत् प्रकृतिय प्राकृतं च यत्र निन्ति निन्ति च बन्न पश्यन्ति पश्यन्ति च यन्त्र गृखन्ति शृखन्ति च जानन्ति नानन्ति चेति सोपर्णश्रुतेः। किक्षित् साम्या- पपत्तेः । ११ । असमो वा एप परमो न हि कथिदेयं दृश्यते । सर्वे होतेऽणवो जायन्ते च नियन्ते च छिद्राह्यते मवन्त्यध परा न जायते न म्रियते पूर्व व भवतीति चतुर्वेदशिखायां साम्य प्रतिपेधादिति चेत् न शरोराडि सास्य प्रतिषि. : ध्यते । १२॥ कतः प्रथातः समाशा समाथाभिधोवन्ते । समास- मायाथ समानि ब्रद्धषो रूपागि येरुत्पतिस्थितिलयो नियतिरायतिये के छ तइयत्यया ममाव्रन्ट्रो रुद्रः प्रनापति हसतिये के चन देवगन्धर्षा मनुथाः पितरोऽ- सुरा यत् किच्चेदं चरन् अचरज्ञाथ समाऽसमा प्रतिवाय समासमा एपा हि नित्वाजरा तथा चेति स्पष्टो हि माध्यन्दिनानां समादिवादः । १३ ।

·पूर्णप्रदर्शनम्। स्मायं ते च ॥ १४ ॥... तानि परे तथा शाह ॥ १५॥ अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितहारो विद्यासाम- त्तिच्छेपगत्यनुस्मुति योगाच हानुगृहीतः शताधिकया ॥१७॥ मत्य कुमावराहावा:समा विणीरभेटतः । ब्रह्माध. स्वसमाः प्रमाः प्रकृति समाममा.इति वाराहे ॥१४॥ সামান্য মাখি ইনালি পৰলাল্লাম বিলীন मर्व देवाः मागमाविश्य देव मुनालयं परमे यान्त्य चिन्ता इति कोषारवश्रुतिः । १५ । पते टेवा एतमात्मानमविश्व मत्वासयकामाः मत्य- मंकल्पा: यधा कानमन्तर्वहि: परिचरन्नौति गोपवन- युतिः। तत परमेश्वर कामाद्य विभाग मेव तेषां सत्यका. मत्व कामेन मे काम आगादृटयाइ दयं मृत्योरिति वच- नात । महानां मत्य कामल मामय व परम्य तु कामा- नुकून कामत्वनावधेषां विधीयत इति ब्राहो ॥ १६ ॥ उत्क्रान्ति काले हटवस्थामन्चलनं भवति तस्य हैतन्य वृदयस्याग्रं प्रद्योतत इति श्रुतेः। तत् प्रकागितहारी निकामति विद्यासामर्थात यं यं चापि म्मरन् भावं त्यज- न्यन्ते कलेवरम्। तन्तमेवेति कौन्तेय सदा तद्भावभाषित प्रति स्मृत: विद्याशेषगत्यनुस्मरण-गाच । आचार्य सुने न ·मध्यभाधम् । - ॥ प्रमानुसारो॥१८॥ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॥ १८ ॥ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॥ २०॥ अतचायनेऽपि हि दक्षिणे ॥ २१ ॥ गति वक्तेति लिङ्गम् । इटिस्येनेव हरिणा तस्यैवानुग्रहण तु उतकान्तिब द्वारन्ये गा तमेवोपासतो भवेदिति चाध्यात्म गतने का च हृदयस्य नाद्यस्तामा मूनिममिनिस्तै का. तोड नायवन्तवमैति विष्वगान्बा उत्क्रमणे भवन्तीति निष्कामति सहम वा प्रादित्यस्य रश्मयः प्रासुना- डोबा सतास्तत्र खेत. सुघुनो ब्रह्मयानः सुपुम्नायामी ततस्तत् प्रकाशनेन मिगचतौति हि पोवागमा श्रुतिः ॥१८॥ रश्माभावानिशि जानिन उत्क्रमण न युमिति चेत् न सर्वदा सम्बन्धादरमोना कियत् कालम | 121 यावहेही विद्या तावदश्मिममन्धोऽस्त्येव मसृष्टा वा एते रश्मयय नाद्यय नैषा वियोगो यावदिदं शरीरमत एतै पश्यत्यतै कतकामये ते. प्रवर्तत इति माध्यन्दिन- यतिः॥ २० ॥ दक्षिण मरण याति बर्ग ब्रह्मोत्तरायणा इत्य तोऽपि जानिनो दक्षिणायनीतकान्तिर्गज्यते । शतं पशेष सूर्य ग्य टरियायन रश्मय.. तावन्त एव निर्दिष्टा उतरायप रश्मयः । ते सर्व देहसम्बन्धाः सर्वदा सर्यदेहिमाग ·१६८ पूर्ण प्रदर्शनम् । योगिनः प्रति च स्मयं ते स्मात चैते ॥ २२ ॥ इति यौहष्ण पायनब्रह्मसदनभाष्ये योमदा. नन्दतीर्थभगवत्पादविरचितं चतुर्थाध्या- यस दितीयमादः समाप्तः । महलोंकादिगन्तार उत्तरायणरश्मिभिः। निर्गच्छन्तो- तरैयापि रष्टव्यतरा गतिः। उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते न तु कातविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां निव- मात फलम । ददाति कालेऽनुगुणे फलं किधिहिशिष्यते । अभ्युत्तमानां के पाश्चिन विशेषोऽस्ति कालत इति हि नारायणाध्यामेव । २१ । न केवलं कालादिकते ब्रह्मपन्ट्रगती येते किन्तु ज्ञानयोगिनः कम्मयोगिनय । अग्निज्योतिरहः शकः परमासा उत्तरायणम् । सब प्रयाता गच्छन्ति ब्रा ब्रह्मविदो जनाः । धूमो रात्रिस्तथा कृपाः परमासा टक्षिणायनम् । तव चान्द्रमस ज्योति- योगो प्राप्य निवर्तत इति । प्रन योगीति विशेषणात् मरणनिमित्ते चैते गती गत्यनुस्मरणाद ब्रह्म चन्द्या गच्छति भवम् । अननुस्मरणत: काले स्मरण माम्य गतिरिति चाध्या मेव। २२ । इति पौरुष्णदपायनातब्रह्मसूत्रमाथे धौमदा. नन्द तीर्थ भगवतपादविरचिते चतुर्थी ध्यायस्य दितीयपादः समानः ।

·मध्वभाष्यम्।
अचिरादिना तत् प्रथितेः ॥ १॥
वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥२॥
तड़ितोऽधिवरुणः सम्बन्धात् ॥३॥
मार्गो गम्यं चामिन पाद उच्यते | चिपममिसम्भ-
वन्यचियोऽइरह पापूर्यमाणपक्षमित्वर्चिपः प्राथम्य
यू यते। यथाह वै पुरुषोऽमालोकात् प्रति स वायुभाग-
छतोति वायोः । तवाषिप्राप्तिरेव प्रथमा। हविव मार्गों
प्रथितावर्धिराटिपिथिताम् । धूमादिः कम्भिधाच्चैव
सर्ववेदयिनिर्णयात्। अग्निोसिरिति। धैवाचिप: -
संप्रतिष्ठितः। अग्निगला ज्योतिरैति प्रथमं ब्रह्म संबन.
बिति । एकस्मिन परे संस्थो हिरूपोऽग्ने सुतो महानिति
ब्रह्मत।
अर्चियो वायं गच्छति स वायुमागच्छतोति सामान्य
वचनात् । स इतो गती द्वितीयां गतिं वायुनागच्छति-
वायोरहरह आपूर्यमाणपत्रमिति विशेषवचनाच ॥ २ ॥
मामेभ्यः संवत्सरं संवत्सराहरणलोक वरालीकात्
प्रजापतिलोकम् इति कौण्डिन्यश्च तिः। संवतसरातडित
मागच्छतितडितः प्रनापतिलोवामिति गोपवनश्रुतिः ।
तब तडितो वरुणं गच्छति तडिता छते वरुणलोक
स्तडिदुपरि मुनामयो राजते। तथासौ वरुणो राना
सत्याते विचिन्वतीत्युपरि सम्बन्धयुतिः ॥ ३ ॥

·पूर्ण प्रदर्शनम्। धातिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ।४॥ . उभयव्यामोहात्तसिद्धेः ॥ ५ ॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ६ ॥ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ७॥ पूर्वोक्त स्वातिवाहिको वायुः पूर्वगमननिहात। ४ । कुतः स वायुमागच्छतोति प्रथम मुच्यते । उत्क्रान्ती विहान् परममभिगच्छन् विद्युतमेवान्तत उपगच्छति । द्यौर्वाव विद्यतस्तत्पति वायमुपगम्य तेनैव ब्रह्म गच्छतौ । त्यन्त ऽपि वावगम नयु तेः । पूर्वोक्त: पातिवाहिक परी वैति व्यामोहे उत्तरे दिवसतिरिति विशेषणात् पूर्वोता. शिवाहिक स्य व युति सिडेः । ब्रह्मत च । उत्क्रान्तस्तं शरीरात् वात् गच्छ त्यचिपमेव त । तती हि वायो: पुषच योऽसौ नाम्नातिवाहिकः । ततोहः पूर्वपक्ष वायु दक संवत्सरं तथा । तडित वरुणचव प्रयाज सूर्यमेव च । सोम वैश्वानर चन्द्र ध्रुवं देवौं दिवं तथा। तती वायु परं प्राप्य तनैति पुरुषोत्तममिति ॥ ५ ॥ प्रकारान्तरेण तत्र तत्रोचमानवादायोरपि परतो চম্বা লম্বাল কামজলী বিহুলনা वायुनैव स एतान् ब्रह्म गमयतोति प्रनगमनश्रुतेः । विद्यु. त्पतिर्वायुरेव नयेदब्रह्म न चापरः। कुतोऽन्यस्य भवे. छतिस्त मते प्राणनायकमिति वृहत्तन्त्र । ६ ॥ स एवाण ना गमयतीति काय बागमयतीति ·मध्वभाष्यम्। ११ विशेषितत्वाच॥८॥ सामौथा तव्यपदेशः ॥६॥ काऱ्यांखये तदध्यक्षेण महात: परमभिधानांत स्मृतेश्च ॥ ११ ॥ पर जैमिनिर्मु ख्यत्वात् ॥ १२ ॥ वादरिमन्यते । ऋते देवात् पर ब्रा का पूमान् प्राम- यात् चित् । यद्यपि ब्रह्मदृष्टिः स्वावलोकनवान वा- टित्यध्यात्मवचनात् । तस्य व गत्य पपत्तेः । ७ ॥ यरिह वा परमभिपश्यति प्राप्नोति प्रमाणं चतुर्मु समिति कोषारपतेः ।। प्राष्टिाप्नोति परनिति तदव्यपदेशस्तत्समीप एव परमपि प्राप्नोतीत्वे तटय मेवा कटेवत पाहते हि वाया अभि सम्मध यदैतहिनी. यतेऽध मा ब्रहण परमभि गच्छतोति सोपतेमहा. मलये सध्यनेय प्रमणा सह गाति । १०। बधया सहते सर्व संप्राये प्रतिसपरे । परस्यां ते परामानः प्रविशन्ति परं पटमिति च ॥११॥ मनशम्दम्य तने मुस्खत्वात् परमेष बध गमयतीति नैमिनिमन्यते । ११.

·१०२ पूर्ण प्रदर्शनम्। दर्शनाच ॥ १३॥ न च काय प्रतिपत्ताभिसन्धिः-॥ १४ ॥ अप्रतौकालम्बनान्नयतीति स वादरायण उमा यथा च दोपात्तत् मातच ॥ १५ ॥ प्राप्तवान् इत्यभि- दृष्टत्वाच परब्रह्मणः । १२.., न हि कार्य प्रतिपत्तिः सन्धिश्च । यदुपास्ते पुमान् जीवन यत् प्रामभिषा- व्छति। यच्च पश्यतितः संस्तत् प्रामोति मृतरन्विति पामें ॥१॥ प्रतीकं देह उद्दिष्टो येषां तव दशेनमट । न त व्यासतया कापि प्रतीकालमनासु ते । प्रमतीका देवतास्तु ऋषीणां शतमेव च । राजाच शतमुद्दिष्टं गन्धर्वाण शतं तथा। एताधिकारिणोव्याप्ति नेऽन्ये न तु कचित् । अयोग्य दर्शने यत्नाभंगः पूर्वस्य चापि तु । अपतीका. यया चे हि ते यान्ति परमेव तु। खद मामध्यौव गच्छेद्बा स लोकताम् । बहाणा सह संप्राप्त संहार परमं पदमिति गारुड़वचनात् । उभयत्रोक्तदीपात् प्रती- कालम्बनात् परं भवति । स यथा कामी भवति तत् क्रतुभवति यत् कतुर्भवति तत् कम्म कुरुते यत् कम करते तदा संपद्यत इति श्रुतेश्च । अव कर्मोपासनमेव अन्यान् काय नयतीति भगवन्मतम् । १५ ।

·इमां घोरामाशयां नदी तोलत येसुमायको मधमाधम्। १७३ विशेषञ्च दर्शयति ॥१६॥ इति थोकपण पायनब्रह्मसूत्वभाष्ये थोमदा- नन्दतीर्थभगवत्पादविरचिते चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादः समाप्तः। सम्माद्याविर्भावः खेन शब्दात् ॥ १॥ अन्त:प्रकागाहहिःप्रकाशा. सर्वप्रकाशादे बाय सर्व प्रभागा रपयोऽन्त प्रकाशा मनुष्था एवहि वहि.प्रकाशा पत दयिक्षायाम् ॥१६॥ पति श्रीमाणहैपायनकलननवभाप्य बीमटा- नन्दतीर्थभगवत्पाटविरचिते चतुर्याध्याय हतीयपाटः समासः। भोगमाशामिन पाटेस एवं विदेरमन्बान एवं पrr- बामानमभिम्पोत तेनामना यथा का सर्वान Pr ननभरतोति मौरपंचते. परं ज्योतिरपसम्पद्य अंगर. पामितिष्ठत इति । भवतोति च तव तरपम् नाम तत- एव येत तोलान्य' the प्रामयेमात मोदते प्रमोदत प्रानन्दो भवतीति नोहलपुरी।

·१७४ - - पूर्ण मनदर्शनम् । मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥ । श्रात्मा प्रकरणात् ॥ ३ ॥ अविभागेनैव हटत्वात् ॥ ४॥ बाह्मण नैमिनिरूपन्यासादिभ्यः ।।५।। ॥ मुक्त एक पात्रोच्यते । सहरहीन मनु प्रविशत्य प. संक्रमते च न तव मोदते । न प्रमोदते न कामाननुभवति वही द्वेष तदा भवन्यथ यधनं मुक्तो अनुमविति मोटा प्रमोदते च कामांयवान भवतोति इहच्छ्रती च प्रतिज्ञा नात् ॥ २ ॥ परं ज्योतिःशब्द न परमाम वोयते तत् प्रकरणत्वात् परं ज्योतिः पर ब्रह्म परमात्मादिका गिरः। सवत्र हरिमेवैकं ब्रूयनान्य कवचनेति ब्रह्माण्डे ॥ ३ ॥ ये भोगाः परमात्मना भुच्यन्ते त एव मुर्भुज्यन्ते যান সূযনি খল অ্যান্সি খান লিঙ্গি নানৰ इदं यरोर चिमुच्यानुभवन्तोति दृष्टत्वाचतुर्वेदशिखायाम् भविष्यत्पुराणे च । मुक्ता प्राप्य परं वि तोगाले शतः कश्चित् । वहिष्ठान भुमते नित्व नानन्दाहो बघवनेति ॥४॥ सर्वदेह परित्यागेन मुहाः मन्तो ब्राझे शैव देहे, भोगान भूजत इति जैमिनिः बा एम अनि इदं शगेर मत्वमभिमुज्य व्र ब्रह्मरा शृगीति वन चैवेदं मा । ब्राह्मणा . ܢܟ ܕ ·मनभायम् ।- चितितन्मानेण तदात्मकत्वादियौ डुलोमिः। एवमप्यु पन्यासात् पूर्व भावादविरोधं वादा यण:।।७॥ सङ्कल्पादेव तु तच्छ्रुतेः॥८॥ न श्रुता कुपन्चासात् । प्रादत्ते हरिहस्त न हरिदृश्य व पश्यति । गच्च हरिपादेन मक्तस्य पा भवेत् स्थिति- रिति स्म तेः । गच्छामि विष्णु पाटाभ्यां विष्णुदृध्या तु दर्शनम् । इत्यादि पूर्वभारणा स्मरणान्म कास्य तद्भविष्य तौति वृहत्तन्वीतायुक्तोश्च । ५. घितिमावो देही मुक्तानां पृथग्विद्यते तेन भुञ्जते । सर्व वा एतदचित् परित्यज्य चिन्मान एवावतिडते तामेता मुतिरित्याचवत इत्युहालक अतचिदात्मकत्वादोत्यौडुलो भिमन्यते । u वा एप एतमानमर्या विमुक्तचिन्मावो भवति अथ तेनैव रूपेशाभिपश्यत्यभिपोत्वभिमनुतेऽभिनानाति तामाहुर्मुक्ति मिति सौपर्ण त्रुतौ चिनानेणाप्य पन्चासाजे. मिन्य तस्य च भावादुमय दर्शनाविरोध वाटरायणो मन्यते नारायणाध्यामेरामात्य देह परित्वच चितिमानाम- देहिनः । चितिमावेन्द्रियाव प्रविष्टा विशुमव्ययम् । तदानानुग्रहीतैश चाडैरेव प्रवर्तनम् । कुर्वन्ति भुते भोगांस्तदनु वहिरेव वा । यथेष्ट परिवर्तन्ते तस्यै वानुग्रहे- रिता इति ॥1 ·मधंभाव्यम् । विकारावर्ति च तथा हि खितिमाह ॥२०॥ दर्शयतश्च व प्रत्यक्षानुमाने ॥ २१ ॥ सामीप्य योग एव च । इदमारभ्य सर्वत्र यावत सुच्चोर मागरम् । पुरुषोऽनन्त शयनः श्रीमन्नारायणाभिध:। মানুষ যখন নষ্ট মাখন: মুফ নু মামা टेवाय पितरविराः। अजानना: कम्मनाचताविकाच शचीपतिः । रुदो ब्रोति क्रमश स्तेषु चैवात्तमोत्तमाः । नित्यानन्दे व भांगेच ज्ञानेशय गतेषु च । सर्वे शतगुणो. द्विक्ताः पूर्वमा टुत्तरोत्तरम । पूज्यन्ते च वस्ततु सर्वैः पूज्ययतर्मुखः । वनगदगष्टतिस्तेषां पूर्ववत् समदी. रिताः । सयुजः परमात्मान' प्रविश्य च वहिर्गताः । चिंद्र पान् प्रावताशापि विना भोगां स्तु कांचन । भुञ्जते मुक्ति रवैते विस्पष्टाः भमुदीरिता इति ॥ १ ॥ विकारावर्ती व्यापारी मताना न च विद्यते । ट्रम मान मावत नावर्तन्त इति श्रुतिः । वारहे च । बाधि- कारेण वर्तन्ते देया मुलावपि स्फुटम् । वलि हरन्ति मुक्ताय चिरिचाय च पूर्ववत् । टेषा विष्णवे च विशेषत । न विकाराधिकारन्तु मुहानामन्च एवं त । विकाराधि कता या ये नियुक्ता विष्णुनेति ॥२॥ एतत् साम गायनास्त इत्यु यते। तवानन्दादीनां हडिमच न विद्यते । एक प्रकारेये व सर्वदा स्थितिः। । मिन् ब्रह्मपि सम्यत्रो न नायते नियते न होयते , म ब्रह्मकास्तु ते ·१७८ पूर्ण प्रदर्शनम्। जगह्यापारवजम् । १७॥ प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥१८॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारकिमण्डल- स्थतः ॥ १६॥ दुःखाटोन् कदाचन। तीहि सर्वशोकान्ते पुण्यपापादि वजिताः। सर्व टीपनित्तास्ते गुणमात्रस्वरूपिणः इति ॥ १६॥ सर्वान कामानाप्यामतः समभवदित्युच्यते तत्र सध्या टिभ्योऽन्यान् व्यापारानामोति ॥ १७ ॥ कुतः । जीवनकर गत्वानोवानी तादृक् सामर्थ्य विर- हत्वाच । वाराहे च । स्वाधिकानन्द संप्राप्तौ स्याटि- व्याप्रतिष्वपि। भुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान् कामां- स्तु भुचते । तद्योग्यता नैव तेषां कदाचित कापि विद्यते । न चायोग्य विमुक्तोऽपि प्राप्त यान्न च कामयेदिति । १८॥ यौवेद स वेद ब्रह्म सर्वम देवा वलिमावहन्तीति प्रत्यक्षोपदेशात् जगदेवयं मप्यस्तोति चैत न प्राधिका- गिक मण्डलाधिपति नया हि तबीयते । गारडेच । प्रात्म- लेव परं देव सुपास्य हरिमव्ययम् । केचिद व मुच्यन्ते. नोत्क्रामन्ति कदाचन । अव 'च म्धिति स्ते पा मन्तरीचे च के घन। केचितव, सहोके लने तपसि चापर। वैचित् सत्ये महाज्ञाना गच्छन्ति चोरमागरम् । अत्रापि कमयोगन जानाधिक्यात् समीपगाः सालीययश्च सरूपत्वं .

·मलभाय्यम् । विकारावर्ति च तथा हि खितिमाह ॥२०॥ दर्शयतश्चैव प्रत्यक्षानुमाने ।। २१ ॥: प्रज्ञानजा: मामीप्य योग एव च । इदमारभ्य सर्वत्र यावत सुतौर मागरम् । पुरुषोऽनन्त शयनः योमनारायणाभिध:। मानुपा वर्णभेदेन तथै यायमभेदतः । भूपा मनुष्या गन्धर्वा टेवाय पितरविराः। नाय ताविकार शचीपतिः। रुद्रो ब्रोति मम स्तेषु चैवोत्तमोत्तमाः। नित्यानन्द च भोगेच ज्ञानेश्वयं गतेषु च । सर्वे गतगुणो- दिलाः पूर्वमा दुत्तरोत्तरम । पूज्यन्ते च वरेस्ते तु सर्वैः पूज्यशतुर्मुखः। घजगद्दापतिस्तेषां पूर्वववत् समदी. रिताः । सयुनः परमात्मानप्रविश्य च बहिर्गता। छिद्र पान प्राकृतांशापि विना भागां तु कायन । मुजते मुक्ति रवैते विखटाः ममूटोरिता इति ॥ १८ ॥ विकारावर्ती व्यापारी मतानां न च विद्यते । मान माव नावन्त इति युतिः । वारई छ । स्वाधि. कारण वतन्ते देया मुशावपि स्फुटम् । वलिं हरन्ति मुलाय विरिक्षाय च परवत ! म बहाकास्तु ते देवा विष्णवेच विशेषत। न विकाराधिकारन्तु मुलानामन्य एवं तु। विकाराधि छाता या ये नियुज्ञान विष्णु नेति । एतत् साम गायनास्त इत्य यते। सवानन्दादीनां हरिसिथ न विद्यते । एक प्रकारचे व सवंदा स्थितिः।। स एषः एतस्मिन् बध्नपि सम्पबो न जायते म्रियते न होयवे ,

·१८१
.
.
मध्यभाथम् ।.
ज्ञानानन्दादिभिः संवर्ग में पूर्णाय विष्णवे.
नमोऽस्तु गुरखें निलं सर्वथाति प्रियाय में ।
यस्य बौखुदितानि वेदवचने रूपाणि टियान्चलम् ।
भत्त्या दर्शितमित्यमेव निहितं देवस्य भर्गोमहत् ।
वायोराम वचोनयं प्रथमकं हलो हितोयं वपु-
मंधो यत्तु टलीयकं तमिदं भाव्य हरौ तेन हि ।
इति श्रीकृष्णदैपायनसतब्रह्मसूत्रमार्थ श्रीमदा-
नन्दतीर्थ भगवत्पादविरचिते चतर्थाध्यायस
चतुर्थ पादः समायः समामय
पतुर्थोऽध्यायः।
समाप्तम्
প্রিন্টর উদয়চরণ পাল।
নং ৩৯ সিবনারায়ণদাস লেন
2

·पूर्ण प्रदर्शनम्।
भोगमाव साम्यलिङ्गमञ्च ॥२२॥
अनात्ति:शब्दादनारत्तिः शब्दात् ।। २३ ।।
नवते स्थित एव सटा भवति। दर्शयने व ब्रह्म दर्श-
यन्ने वाम न तस्यैव दर्शयतो न पत्ति न विपत्ति नित्वाह
नाबालि शुतो। यत्र गत्वा न नियते यत्र गत्तान
लायते न होयते यत्र गवा न बईते इनि मोवधौ ।
विदत् प्रत्यक्षात् कारणाभावलिदाच । ब्रह्मवैवच ।
न हासो न च हदिवा मुसाना विद्यते क्वचित । विछत्-
प्रत्यक्ष सिद्धवान् कारणा भावतोऽनुमा। हरैरुपासना
चान सदैव सुखरूपियो। ननु माधनभूता सा सिदि
वाव साध्यत इति । २१॥
न च भोग विशेषाटिति विरोधः। एतमानन्दमय
मारमानमत प्रविश्य न जायते न नियते न इसते न बईते
यधाकामचरति यथाकामम्भिवति ययाकाम रमते
यथाकाममपरले इति भोगमात्रमाम्यलिङ्गात् । प्रहडि
हास रूपत्वं मुलानां प्राधिकं भवेत्। कादाचित-
कविशेयस्तु नैव तेपा निषिध्यत इति कोम। प्रवाहत
वृदिवा हासीवा नैव कुन्नचित् । नानिय किञ्चिदपि तु
मुलाना विधाते छचित् । कुन्त एव तु दुःख स्यात् सुखमेष
सदोदितम । भोगानान्तु विशेषे तु वैचित्र समते कति
दिति नारायणतन्त्र । २२॥
न च पुन रावर्तते न च पुन रावतते मर्यान
नामानथ्यमतः समभवत् समभवदित्यादि गुतिभ्यः ॥२३॥

·मध्वभाष्थम ।
ज्ञानानन्दादिभिः सवर्ग पूर्याय विष्णवे।
नमोऽस्तु गुरवे मित्वं सर्वधाति प्रियाय में।
यस्य वौण्युदितानि वेटवचने रूपाणि दियायलम् ।
भत्या टर्थिनमियमेव निहितं देवस्य भर्गोमहत् ।
वायोराम बचोनय प्रथमकक्षी द्वितीय वपु-
मध्वो यत्तु टतीयकं कतमिदं माथ्य हरौ तेन हि ।
इति चौकषावैपायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्ये चौमदा-
नन्दनीय भगवत्पादविरचिते चतुर्याध्यायस्थ
चतुर्थपाटः समाप्त: समामय
चतुर्थोऽध्याय'।
समाप्तम्
প্রিণ্টর শ্রীউদযচবণ পাল।
নং ৩৯ সিনাবাষণদাস লেন