·BIBLIOTHECA INDICA:
A
COLLECTION OF
ORIENTAL WORKS
PUBLISHED
BY
TEE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL,
NEW SERIES No. 1349.
तीर्थचिन्तामणिः ।
वाचस्पतिमिविरचितः ।
TIRTHACINTAMANI
OF
VACASPATI MISRA.
SIR:WILLAMJONES
Mon 960 KooM800900390 X 90 COX0S300X680 EX300 000 000 49000000-00:00:97009000
MDCCXLVI-MDCCXCIV
EDITED BY
KAMALAKRISHNA SMRITITIRTHA.
FASCICULAS IV.
Calcutta,
PRINTED BY UPENDRA NATHA CHAKRAVARTI, AT THE SANSKRIT PRESS.
5, Nandakumar Chawdhury's 2nd Lane,
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL, 1, PARK STREET.
1912,

·- 6 rayon G77 GT OGO () 1 مها ma LIST OF BOOKS FOR SALE AT THE LIBRARY OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. No 1, PARK STREET, CACUTTA, AD OBTAINABLE FROM THE SOCIETYS AGENTS, MR. BERNARD QUARITCH, 11, GRAFTON STREET, NEW BOND STREET, LONDON, W, AND MR Orro HARRASSOWITZ, BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. Completc copaes of those works marhed with an asterisk * cannot be supplied of the Fetseterela bein ont of stock BIBLIOTHECA INDICA. Sanskr at Series Adraitachiztā Kaustuhha, Faso 1-3 @ /10/ each 1 Aitarēja Brabmana, Vol. 1, Fase 1-5; Vol. II, Fase 3-5; la II. Fasc 1-5. Tol IV, Fasc. 1-8 @ /10/ each Äitereya Locbana I marknsha, Fase 1 * Aņu Bhāşhya, Fasc 2-5 @ /10/ each Asumana Didhiti Prasarim. Fasc 1@/10/- Aştasābasrıkā Prajñāpāramitā, Fasc 1-6 @ /10/ each 12 Atnatettaviveka, Fase I Aşvavaidyaka, Fase 1-5 @ /10/ each Avadána Kalpalatā, Sans and Tibeta») Vol 1, Fasc. 1–10 ; Vol II Fase 1-10 @ 1, each 20 Bālam Bhatti, Vol 1, Fase 1-2, Vol II, Fasc 1 @ /10/ each Baudhāyana S'ranta Sūtra, Fase 1-3 Vol II, Fase 1-5 @/10) each 5 Bhāsatritty 10 Bhatta Dipikā Vol I, Fase. 1-6. Vol. 2, Fase. ], @ /10 each Bauddhastotrasangraha Bfhaddēvatā Fasc 1-4 @ /10/ each Bruaddharma Purāua Fase 1-6 @ /10/ each 3 1: Bodhiearyāvatāra of Cántideva, Fasc 1-6 @ /10/ each 3 Cri Cantipatha Charita, Fasc 1-3 3 Çatadusani, Fasc 1-2 @ /10/ each Catalogue of Sanskrit Books and DISS, Fase 1-4 @ 2' each Vatapatha Brāhmaṇa, Vol I. Fasc 1-7, Vol II, Fase 1-5, Vol III, Fasc. 1-7 Vol. V, Fase 1-4 @ /10/ each Ditto 'vol vi Fase 1-3 @ 1/4/ each 3 Ditto Vol. VII, Fasc 1-5 ® /10/ 3 Ditto Vol IX, Fasc 1-2 Çatasähasnkā Prajñāpāramitā Part, I Fase 1--17 @ 110/ each 1 * Caturvarga Chintamani, Vol II, Pasc 1-25, Vol 111 Part I, Fasc 1-18. Part II, Fasc ]-10 Vol IV Fasc 1-6 @ /10, each Ditto Vol IV, Fasc. 7-8 @ 1/4) each 2 Ditto Vol IV, Fasc 9-10 @ 110/ Clockavartika. (English) Fasc 1-7 @ 1/4/ each 8 *Grauta Sūtia of Çankhāyana, Vol 1, Fasc 1-7; Vol II, Fase 1-4, Vol III, Fasc 1-4, Vol 4, Fasc 1 @ /10/ each Grī Bhāshyam, Fac 1-3 @ /10/ each Dāna Knyà Kaumudi, Fasc 1-2 @ /10/ each 1 Gadadhara Paddhati Kālasāra Vol 1, Fasc 1-7 @/10/ each liitto Achārasārah Vol. II, Fasc 1-4 @ /10/ each 3 Gobhılıya Grihya Sutra, Vol 1 @ /10/ each 3 Ditto Vol II. Fasc -2 @ 1/4/ each 2 Ditto (Appendix) Goblula Parisista 2 Ditto Gnihya Sangraha Haralata Karmapradiph, Fase I Kāla Viveka, Fasc. 1-7 @ /10/ each Kātantra, Fasc 1-6 @ /12/ each *Kūrma Purāna, Fasc 1-9 @ /10/ each Kuanavali, Fanc 1-2 @ /10/ each Madana Pārijāta, Fasc 1-11 @ /10/ each 6 Mahá-blāsya-pradīpõdyota, Vol 1, Fase 1-9, Vol 11 Fase 3-12 Vol III, Fase 1.10 @ /10/ each 19 Ditto Vo] IV, fase 1 @ 1/4 2 Manutikā Sangialia, Fasc 1-3 @ /10/ each Mūkaņdēya Pulāņa, (English) Fase 1-9 @ 1/- each *Mimāınsā Darçana, Fasc. 10-19 @ /10/ each Mugdhabodha Vyakarana, Fasc. 1-4 @ /10/ each brood 8 1 1 u wand فسا 4 pont W > bout ..

·TIRTHÁCINTAMANI
OF
VĀCASPATI MISRA.
EDITED BY
TAMALAKRISHNA SMRITITIRTHA.
GALGUTTA:
PRINTED BY UPENDRA NATHA CHAKRAVARTI, AT TIID SANSKRT PRESS.
No. 5, Nandakumar Chaudhury's 2nd Lane,
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 1, PARK STREET.
1912

·तीर्थचिन्तामणिः।
वाचस्पतिमिश्रविरचितः ।
एसियाटिकसोसाइटीनामिकायाः समाया अनुमत्या
भट्टपल्लीनिवासिना
श्रीकमलकृष्णस्मृतितीर्थेन
संशोधितः।
कलिकाता-नगर्याम्
श्रीउमेन्द्रनाथचक्रवर्तिना
संस्कृतयन्ले मुद्रितः
सियाटीकसोसाइटीनाभिकया सभया प्रकाशित ।
१६१२ हृष्टाब्दः।

·PRETACE. The present treatise “Tirtha Cintamani” is one of the series of “Smriti Cintamani” by Vācaspati Misra and treats of the holy places of Hindu pilgrimage The details of rites and ceremonies prescribed in the Castras for performance in the five foremost places of Hindu pilgrimage, Gaya, Purushottama ( Puri ), Prayag ( Allahabad ), Kashi ( Benares ), and Ganga ( the sacred river Ganges ) have been dealt with in extenso, while the other places of pilgrimage have also been treated generally. The work shows the devoted religious faith of the Hindus and is full of information derived from laborious researches and investigation ; the other works of the same series are Sradha Cintamani, Suddhi Cintamani, etc. The author Vācaspati Misra belonged to Mithila and flourished in the court of Raja Harinarain Deb, a Brahmin Raja of Mithila, at whose instance he composed the famous Smriti collection “Kirtya Maharnava.” After the demise of the Paja, he composed another important Smriti collection “Dwaita Nirnaya” at the instance of the widowed Rani Jayadevi. The period of the works of the great Bengali savant, Pandit Raghunandana Bhattacharjya, has been determined to be the latter half of the sixteenth century. Raghunandana has freely quoted from Dwaita Nirnaya and also from Sraddha Cintamani and other works of the present author in many places of his famous Smriti collection, Quotations from the present work occur in the chapter deal- ·II ing with "GanGA MAHATMYA” of his Prayaschitt wa tatwa and also in Malamasa tatwa. The period of the present author then dates back before the latter half of the sixteenth century. Biswakosha ( the Bengali Encyclopaedia ) in the article on “Smriti” has fixed the age ef Raja Harinarayan Deb and of the present author to be the first period of the sixteenth century. In editing this book I have consulted Brahma purana, Tristhali Sethu, Raghunandan's Asthabingsati tatwa and other authorities. Three manuscripts indicated in the foot notes as , y, and Si respectively have been collated for the present publication, one obtained from the rooms of the Asiatic Society of Bengal, the other from the library of the Sanskrit College, Calcutta, and the third from Pandita Panchanana Tarkaratna of my native village, Bhatpara. But the last page was either wanting or illegible in the first two manuscripts and Pandit Bindhweswari Prasad, Librarian of the Benares, Sanskrit College, very kindly lent me the last page of a manuscript in his possession for which I am grateful to him, In conclusion I am much indebted to the learned members of the Asiatic Society for kindly permitting me to edit these valuable old manuscripts. The services which the Society is rendering to the cause of old Sanskrit literature by the publication and consequent preservation of ancient and useful manuscripts are inraluable and most praise worthy. The 21st July, 1912. } KAMALA KRISHNA SMRITITIRTHA. BIIATPARA, 24 PERGANAS.

·श्रीश्रीरामो जयति । तीर्थचिन्तामणेविषयसूची। पृः a. विषयाः अक्षयटतीयायां गोदानम् अक्षयवटपूजामन्त्रः अघोरमन्त्रः २४१ १३ १०५ १४ २ अथ जपः २२७ १५ अथ दानम् २३१ ११ २२२ १ २७८ ६ ६ १८४ २०८ ३४० ५ अवगाहनम् अस्थिप्रक्षेपप्रकार: आङ्गिरस-तीर्थयात्रा कपिलदर्शनफलम् कालविशेष गङ्गास्नानम् काशीक्षेत्रमानम् काशीमरणफलम् काशीमाहात्माम् कृत्तिवासाः कत्तिवास क्षेत्र प्रयोगः कृत्तिवास: पूजा कोणाकः कोणार्कप्रयोगः ३४६ १ १३ १७६ १ : : १८४ १० १८४ १५ १८० १३ १८७ ·fermend planning घः पं १ .. ११६ out विषयाः गङ्गाकौतनम् गङ्गाजलमाहात्मरम् गङ्गातर्पणप्रयोगः गङ्गातोयपानफलम् गङ्गादर्शनम् गङ्गान्तजलमरणफलम २२४ ३ १८७ १ १६८ ११ २६२ १६ :: गङ्गापूजा २२८ १ गङ्गाप्रकाशः १८८ १८६ ३ २०३ ७ २६८ १ २२२ १ १८४ sur गङ्गाभक्तितफलम् गङ्गाभिलाष: मङ्गामृत्तिकाफलम् गङ्गावगाहनम् गङ्गासागरसमा कपिलदर्शनम् गङ्गासेवनफलम् गङ्गास्नानम् गङ्गास्नानप्रयोगः गङ्गास्पर्शनम् गङ्गास्मरणम् गङ्गायामस्थिस्थितिफलम् १९४ ६ :: २०३ १२ ७ २०३ २०० १२ १५ २४४ १५ गङ्गायां व्रतफलम् गङ्गायां श्राद्ध फलम् २६१ ·[ Bosted विषयाः पृ: पं गयाविधिः २६८ ... २४३ १ ग्रामदानप्रयोगः वृतधेनुप्रयोगः ज्येष्ठ शुक्लहादशीप्रयोगः २३६ ५ १०३ १४ तर्पणम् २२२ तीरादिनिरूपणम् २६६ ७ वाहनानफलम् दशहराप्रयोगः २५८ दशहराव्रतम् २५० ५ २३१ २१६ १ ब १६८ १ २७७ १९ ८४ A १२९ or दानम् देशविशेषे स्नानम् हादशयात्राप्रयोगः धौम्यतीर्थयात्रा नरसिंहमन्योपासनाफलम् नारायणपूजाप्रयोगः प्रथमदिनेगयाकत्वम् पञ्चतीर्थविधिः पञ्चतीर्थदिनोत्तरद्वितीय दिनकृत्यम् पञ्चतीदिनोत्तरवतीयदिनक्कत्यम् पञ्चतीर्थदिनोत्तरचतुर्थदिनकृत्यम् पञ्चतीर्थदिनोत्तर पञ्चमदिनकत्यम् २८७ kur ar ३०८ १ ३१० ३१४ १० ३२१ १२ ·[ ४ ] पं विषयाः :: ११८ १ १ १ १२६ यञ्चनदम् पुरुषोत्तमपूजाप्रयोगः पुरुषोत्तमपूजाप्रमाणम् पुरुषोत्तमादिविधिः मुलस्त्वतीर्थयात्रा प्रयागविधिः .. ५३ २७५ १८ a २७८ २८४ १ २८० ११ २७८ १ प्रसादयात्रा प्रेतपर्वतकत्यम् प्रेतशिलाकृत्यम् बलभद्रतीर्थयात्रा भूमिदानप्रयोगः मरणफलम् महाज्यैष्ठीप्रयोगः माघप्रयोगः ... २४२ ११ ४७ १ १४३ ४ २५७ १ ३२ १ ३४३ ३४४ मुण्डनम् वाराणसीप्रवेशफलम् वाराणसीवासफलम् वाराणसीमाहात्माम् विरजःक्षेत्रम् विरजाक्षेत्र प्रयोगः रामेश्वरविधिः ३३८ १ १ १ १८३ १८८ ट १८८ १ ·hestend विषयाः पृ: पं व्रतप्रयोगः २५५ १७ २५८ . C . ३५१ 10 २७८ १० २२५ or व्रतान्तरम् लिङ्गार्चनम् लोमशतीर्थयात्रा शिवार्चनम् षोड़शीकम्म सन्ध्या सुवर्णदानप्रयोगः स्त्रीषोड़शी २८८ २२२ 6 २४३ है २८२ १५ ऋषिनामानि । कात्यायन: २३७-३, २४६-१७ १४ ११ देवलः पैठौनसिः पौलस्त्यः १०-१३, १३-२१ २२२ २११ ४ बहन्मनुः बृहस्पतिः मार्कण्डेयः ३ यम: १८२-८, २११-७, २६५-६ २८०.३ याज्ञवल्करः २७८ २१ वसिष्ठः २८० ·[ ] विषयाः पृः चं विष्णुः ७-८, ३१-१२, ३१६, १०-८, २१०-१३ संग्रहकारनामानि । १६-८, ३२-२ कल्पतरुकार: गणेश्वरमिश्रः गौड़ा मध्यदेशीयाः ७-३, १०-१७ १०-१, ४०-१, २६५-८ ३६ १७ संग्रहग्रन्थनामानि । ८-१२, २११-१, २६८-१०, ३६८-१२ ७ कल्पतरुः মিনাল स्मृतिः स्मृतिसमुच्चयः हेमाद्रिः २१०-४, २१२-६, २२५-१, २२९.२,२६२-१७ ७-८, १६-१४ २८७ २० . अन्यान्यग्रन्थनामानि । ४५ अथर्ववेदः ऋग्वेदः :: ४४-११, ४७-७ ·[ ७ ] विषयः पृः पं ज्योतिःशास्त्रम् ४० १५ यजुर्वेदः रामतापनी सामवेदः :: १४ १८ पुराणनामानि । २०६-१, २६३-१ आग्नेयम् काशीखण्डम् कौम्मम् . 4. ३६८-१३, ३००-१ ४५-१६, २६४-१९ २६८-१६, ३१८,६ ११ गारुड़म् दानधम्मः देवीपुराणम् नरसिंहपुराणम् नारदीयम् १०-१८, २४६-२२ २७८ १३ १८२-१७, १८३-१६, १८४-१३, २१२-१३ पद्मपुराणम् १८-२, २१११०, २१६-२ पाभम् २६-१६, २७-१४, ४७-१५, १६८-८ वामनपुराणम् २७३-१, २०६८ ब्रह्मपुराणम्-५-१, ६.७, ५३-१, ८७.२ १०३-७, १११-१८, १२१-१७, १२४-१, १३८-११, १४३,१८,१६०-६, १०६ २, १८४-७, १८१-१,२००-१३, २३०-५, २६५ १३, २६६-७, २६७ ५, २७२-१९, ३३५-७, ३४०-११ ।

·[ ८ ]
ब्रह्माण्ड पुराणम्-१०१-१३, १९३-१, १८४-४, १९५-१, १८८-१,
२०१-१६, २०२-८, २०४ ५, २०८-२, २१०-१, २११-१४,
२२२-२, २३१-१२, २६३८, २६४-१२, २६५ ३ ।
ब्राह्मम् -१८४-१६, १८६-४, २६३-१८, ३४१-१२, ३४५-१६,
३४८-१०, २५-१६ ।
भविष्यपुराणम्-७-१। २५-१८ । १८१-१० । १९४-१, १९५-१५,
१८७-१२० । १८८-११। २००-१८ । २०३-८ । २०५-१६,
२०८-७, २०८-८, २१६-१७, २२२-१६, २२३-७, २२७-१६.
२२८-५ । २३०-९। २३१-१५ । २३३-१४ । २४४-१६ ।
२५०-६ । २६१-११ । २६४-१ । २६७-१ । ३६८-१८ ।
भारतम्-४-१६, २६-८, २०३-१६, २६४-४, २२३-२, २६८-२॥
महाभारतम्-१-१०, १५६, १८८-१३, १८२-१३, १८६१९,
१८८-१८, २१७-५, २१-१८, २७५-१८ ।
मल्यपुराणम्-८,३,१११ १७,१८ । २३,१६ । २८,१५ । ४७,२ ।
१८२,१८ । २३३,११ । २३६,७ । २६७,१३ । २६८,१० ।
२७८,७ । ३४०,६ ।
मात्स्यम्-२६,११ । २७,२। ४२,१६-२० । ४५,६ । ४८,२० ।
२००,१६ । २०२,५। २०५,२१ । २१६, ११ । ३४२, १ ।
३४५,१३ । ३४८,२ । ३५१,१० । ३५२,८ ।
लिङ्गपुराणम्-१८२-५, ३४१-८, ३४४,२। ३४५,७ । ३५१-१४,
३५६२
लैङ्गम्-३४३,८।३४४ २॥ ३४७,८। ३४८,५॥ ३५३,३. ३५८,१७ ।
--

·[ २ ]
वराहपुराणम्-२७०,२० ।
वायव्यम् -२८५,२० ।
वायुपुराणम्--8-१ । ७-११ । २७४-१-१३ । २८०-११ ।
२८३,१६-१८ । २८४,१ । २८६,१२ । २८८,५ । २८६,
वाराहम्-१८१,१६। २०३,२ ।
विष्णुपुराणम् ~८,२।१८८,१०। २०२, ११ २०३, १३। २२२,१३॥
२६४,१६ ।
स्कन्दपुराणम्-१४,१५ १६,१८ । १८२,२ । १८४,७१८६,१६॥
१८७, २६६,१६ । ३३९,१३ । ३४०,१५ !
स्कान्दम्-२१०,७ । ३५२,१ । ३६०,२ ।
सू-२

·तीर्थचिन्तामणिधृतव्यवस्थापकवचनाना- मकारादिक्रमेण सूची। अ। व पृ: ३ ४ २२ ११ ५ ३ २ ... २२५ ११७ १ वचनादिपादाः अकल्कको निरारम्भः अकामो वा सकामो वा अकालेऽप्यथवा काले अकोपनच राजेन्द्र अग्निष्टोमादिभिर्यः अग्निहोचाणि वेदाश्च अङ्गस्थैर्न तिलैः कुर्यात् अङ्गुष्ठे हस्ते पादे च अज्ञानतो ज्ञानतो वा अतःपरं प्रवक्ष्यामि अत्र दूरे समीपे वा अथवा शुष्कवृक्षाग्रे अथाहुः कापिलं तीर्थम अदत्तानामुपादानम् अदीक्षितच नाव ११४ १५ २६३ १८ २ १६ १७ २१७ १५ २५२ ११ १७७ ४ ·[ ११ ] पृः पं :: १०० २१ ११ : : धू 6 २६४ ११५ ३५८ २ १२ वचनादिपादाः अधःशिरास्तु यो धूमम् अनन्ताख्यं वासुदेवम् अनाशकं ग्टहीत्वा यः अनिच्छयाऽपि गङ्गायाम् अनुपोष्य नियात्राणि अनेकजन्मसम्भूतम् अन्तरीक्षे क्षितौ तोये अन्तर्जले जपत् पश्चात् अन्यदायतनं वक्ष्ये अन्यस्थानकृतं पापम् अन्ये च बहवस्तीर्थाः अन्वष्टकायां बद्धी च अन्वारब्धेन सव्येन अपरेऽह्नि शुचिर्भूत्वा अपहत्य तमस्तीव्रम् अपि जायेत सोऽस्माकम् अपुत्रो लभते पुत्रान् अभूत्कृतयुगे विप्राः अमाऽकपातश्रवणैः अमावस्यां शत्गुणम् अमृतं कथ्यते राजन् ५१ २८८ ३ ११६ २९६ २०४ १५८ J .. १०१ ३९ २०८ ... १८ ·[ १२ ] पृः यं वचनादियादाः अयने कोटिगुणितम् ४ अलसत्य विधानेन २४८ अरुणोदयवेलायाम् २१२ अर्द्धभारण वत्सः स्यात् २३६ ... ५ ३५८ १४ :: ३५९ [५ २८ ८ २०० १४ अद्धोदके तु जान्हव्या: अविमुक्तीश्वरं लिङ्गम् अविमुक्तास्योत्तरण अवन्तीविषये राजा अशुभैः कम्मभिर्युक्तान् अश्वमेधसहस्त्राणाम् अष्टकासु च वृद्धी च अष्टमूर्तिधरां गङ्गाम् असंस्कृता मृता ये च अस्मिन्नायतने पुण्ये अस्मिन्नेव महादेश (2) २८६ १३ २८८ १२ २४४ 2 ... १८ १७ आ। २५ १७ आकल्पजन्मभिः पापम् आचम्योत्वा च पञ्चाङ्गम् प्राज्यं द्रव्यमनादेश २४६ ·[ १३ ] पृः पं २११ १८ : : १७८ ११ ३४५ ३१४ १८ २८८ ३ २७४ २ वचनादिपादाः आत्मनो जन्मनक्षत्रे आदित्येनाचितं पूर्वम् आदेहपतनाद्यावत् आद्यो गदाधरो देवः आदौ च पञ्चतीर्थेषु आनन्त्याय भवेद्दत्तम् आप:बीरं कुशाग्राणि आपो नरस्य सूनूत्वात् आप्रयागप्रतिष्ठानात् आवसथ्यपदे श्राद्धी आषाढ़ग्राश्व कार्तिक्याम् आस्तीयं च कुशान् सामान् आस्ते तत्र महादेव: आस्ते वैतरणी तत्र २२६ ११३ J ४७ ३ ३१५ १२ १२७ ३ ११७ १५ १८२ J, १८३ । २४५ ११ २५३ १ २५४ २० इति मन्त्रेण सततम् इति मन्वञ्च यो मत्य: इतीदं पठति स्तोत्रम् इन्द्रद्युम्नसरो नाम इन्द्राणोनाम तत्तीर्थम् इमं स्तवं रहे यस्तु १५६ १६ २१८ २५५ ५ ·[ १४ ] पं वचनादिपादाः पृः २७५ १३ १४० ११६-३, : : ११७ ७ ७ २७५ उत्तमा-गुड़धेनुः स्यात् उत्तरं मानसं गत्वा उत्तरे दक्षिण विप्राः उत्तीय वाससी धीत उदके नोदकं कुर्यात् उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य उतरेशपूजन्तु उद्यतश्चेङ्गयां गन्तुम् उपवासात् परं भैक्ष्यम् उपोषितोऽथ गायली- उर्वशीपुलिने रम्ये उषित्वा तत्र मासाईम् २५३ ३ १२ २४६ ३२५ १५ :: ४८ २१ २१७ १ ऋषिभिः क्रतवः प्रोता: १ ११ ए। २५० or १ एकछत्रेण स महीम् एकरानीषितः स्नात्वा एकात्रके च केदारे एकात्रके शिवक्षेत्रे १४१ १८० १० ·[ १५ ] घः पं ३५१ १० ३४५ २०४ वचनादिपादाः एकाहमुपवासच एकाहारस्तु यस्तिष्ठेत् एकेन स्नानमात्रेण एवं कुरुष्व कौन्तेय एवं सत्वा पञ्चतीर्थीम् एवं प्रत्यक्षतः साक्षात् एवं सम्यूज्य विधिवत् एषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धम् १ १३८ १३ २४५ ... १२६ २ २६२ ३ २६८ १४ एष्टव्या बहवः पुत्राः ऐ। ऐश्वर्यलाभमाहात्म्यात् क। २०३ All १६७ १५ कदा वक्ष्यामि तां गङ्गाम् कन्यादानस्तथान्यत्र कपालमोचनं नाम कपिलां पाटलवर्णाम् कपिलाकोटिदानात्तु कपिलाशतदानेन कपिलेशो नदीतीरे ४३ २ :: २०५ १५१ २० : : ३३० ·[ १६ ] 다 पृः १८१ १४ १३ or ७ २०४ ... ११६ १२ ४ 'वचनादिपादा: कलौ तु सर्वतीर्थानि कल्पवृक्षं ततो गत्वा कश्यपस्य पदे दिव्ये काङ्गन्ति पितरःपुत्वान् कायस्थ यस्तिस्लैः कुर्यात् कामं क्रोधञ्च लोभञ्च काश्यामुत्तरवाहिन्याम् किमष्टाङ्गेन योगेन किं यज्ञबहुवित्तायः कौकटेषु गया पुण्या किं गयापिण्डदानेन कुण्डेनाथ तपस्तप्तम् कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा ६ १९४ १४ १८५ २ ३३२ لم ي ع له ३२९ ... १८ २१६ ३ १०१ १६ १८५ ३५३ १८ कुशाग्रेणापि राजेन्द्र कृच्छादिनियमान् कृत्वा कृते तु बास्बकं प्रीताम् कते तु सर्वतीर्थानि कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गम् कत्वा प्रदक्षिणं सूर्य्यम् कृत्वा सुशोभनं मञ्चम् १८१ ११ ७ ३५३ ट ११६ १४४ १० ·[ १७ ] : यं १४० २० २०८ २० २०८ वचनादिपादाः कृष्णं दृष्ट्वा महाज्यैष्ठ्याम् कृष्टाष्टम्यां सहस्त्रन्तु कष्टाष्टम्यां यदाा स्यात् केशमूलान्युपाश्रित्य केशानां यावती संख्या कोटितीर्थं तु संस्थैश्च क्रियते पतितानान्तु ३६ १५ २ :: ३६२ फू २७२ ३ ३३३ or क्रौञ्चरूपण हि मुनि: क्षेत्र वाराणसी पुण्या क्षेत्रस्थमुद्धृतं वापि ३६० ३ :: 4 १८२ २०२ ३ :: १८५ १३ २ २४७ २ गङ्गागङ्गेति यन्नाम गङ्गातीरनिवासश्च गङ्गातीरसमुद्भूताम् गङ्गातीर माघमासे गङ्गातोयाभिषिक्तन्तु गङ्गातोयेषु यस्यास्थि गङ्गाद्वारे च कुजाम्ने गङ्गाहारे प्रयागे च १८३ ११ २६५ ... १५३ ११ .... २१८ सू-३ ·[ १८ छ १८१ २१६-१८, २१७-१७ ... ३०० २ २३४ १४ . 7. २६-१२, २५-१५ ४५ 9 २६२ or :: २२५ २ २ १८७ २१ वचनादिपादाः गङ्गाम्भःकणदिग्धस्य गङ्गाहार कुशावर्ते गङ्गा पादोदकं विष्णोः गङ्गायां कुशदानन गायां भास्करक्षेत्रे गङ्गायमुनयोर्मध्ये गङ्गायमुनयोस्तीरे गङ्गायान्तु नरः स्त्रावा गङ्गासीमां न लवन्ति गङ्गां पश्यति संस्तोति गच्छन् देशान्तरं यत्तु गत्वा तत्र जपत्तत्वम् गयायां धम्मपृष्ठे च गयागजो गयादित्य : गयायान्तु वृषोत्सर्गात् गयायां गोपतिं द्रष्टुम् गयायां सर्व कालेषु गयायामक्षयं श्राद्धम् गयाश्राद्धं कृतं तेन गयाशिरसि यः पिण्ड गण्डषमानतो भत्त्या १ २०४,६ ३२२,४ ३२८ ३२८ २७८. १० • .. २८५ २१ १२ १५ १८३ ४ ·१६ ] पृः १८७ ट २१० २३६ १६० 'वचनादिपादा: गण्डूषमात्रपानेन गवां कोटिसहस्त्रस्य गुड़धेनुविधानस्य गुण्डिकायां समुत्थाने गार्हपत्यपदे आदी ग्टहस्था: स्नातकाश्चैव ग्रहोपरागे संक्रान्त्याम् ग्रस्ते सूर्ये कुरुक्षेत्र ग्राम गङ्गातटे योऽसौ ३१५ ... १८ १७६ १५३ २०४ १८ ३४० १६ चतुर्दश्यां यदा योग: चतुर्वेदेषु यत्पुण्यम् चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु चान्द्रायणसहस्त्रन्तु चान्द्रायणसहस्राणां चिन्तामणिगणाच्चापि चैत्रे मासि सिते पक्ष १६७ १८ १८७ ७ १८३ १८१ ३३० अनाहनो भस्मकूटे जन्मर्वे तु कृते स्नाने २०६ ·[ २० ] पृः पं २० १० १९८ २ वचनादिपादाः ज्ञानकन्मानसे माघः ज्ञानमैश्वर्यमायुश्च ज्येष्ठे मासि क्षितिसुतदिने ज्यैठे यात्रां नरः कृत्वा ज्येष्ठयां ज्येष्ठतंयुक्तायाम् ... ... २१० ६ १४० १५ त। ५ ३४४ १६ २७७ १ ५३ ५ १८८ १२७ १८ ततो ब्रह्मसरी गच्छेत् तत्र मासं वसेहीर तत्र सन्ध्यामुपासीत तत्रास्ते भारत वर्षे तपसा ब्रह्मचर्येण तस्मात् समग्रतीर्थेभ्यः तस्यालं तीर्थगमनम् तां दृष्ट्वा सवलोकश्च तिलाज्यदधिमध्वादि तिष्ठतेऽवाशिरा यस्तु तिष्ठेद्युगसहस्रन्तु तोराङ्गब्यूतिमात्रन्तु २६१ १४ ३२१ ५ २८५ १८४ ११ १८४ तीर्थयात्राफलं यत्तु तीर्थयात्राविधिं कृत्स्नम् १५३ ७ १८२ १८ ·[ २१ ] पृ: a वचनादिपादाः तीर्थं प्राप्यानुषण तीर्थानि च यथीतन तीर्थे प्रेतशिलादौ च ... १८ २८३ १४ २८४ १४ २६७ CC १० १८ तीर्थं न प्रतियहीयात् तीर्थे यः प्रतिग्रहाति तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव तीये ब्रह्मसरसि त्रिभिः सारस्वतं तोयं त्रिषु लोकेषु ये कैचित् त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि ३१० १० १६७ १३ R २२३ NE ३ १८ द। ३५६ ३२० ३ २२२ १४ . १८८ १८ दण्डखाते नरः स्नात्वा दण्डं संस्पर्शयेशिनः दत्ता: पिटभ्यो यत्रापः दर्शनात् स्पर्शनात् पानात् दशमौवर्णकं पुष्यम् दशानामश्वमेघानाम् दशाश्वमेधे यः स्नात्वा दशाहाभ्यन्तरे यस्य ३५० . ३४८ ३६८ २० २६५ ·[ २२ ] प्रः पं १५२ ३ ८५ वचनादिपादाः दानेन वृतधन्वाञ्च दृष्ट्वा सज्जैवष्ठ शुक्ल- हियोजनमथाईञ्च विषट्कवर्णमन्त्रेण ३४० 4 धौतपादे निःक्षीरायाः ३२७ ३२८ २८६ १४० ३४४ ५ ३४८ ६ ११ नत्वा गयाकुमारञ्च न त्यजेत गयाश्रादम् नरो दोलागतं दृष्ट्वा न सा गतिः कुरुक्षेत्रे नाविमुक्तो मृतः कश्चित् नाभिमाने जले स्थित्वा नाभ्यन्तर्गततोयानां निशायां जागरं कृत्वा नैमिषे च कुरुक्षेत्रे नैरन्तर्येण गङ्गायाम् नैरन्तर्येण विधिना नोदकेषु न पात्रेषु १६७ १५ २५० १८८ १८ २०८ २०८ ११७ ·[ २३ ] प॥ ३२१ २८६ ४ ट २८७ ३२८ २६८ १० :: २८५ . १५४ ७ वचनादिपादाः पञ्चमेऽगिदालोले पञ्चयोजनविस्तीर्ण पायसेन गयायाञ्च पिङ्गला नाम या नाड़ी पिण्डदानं ततः शस्तं पिण्डदी धेनुकारखे पिटतीर्थं गया नाम पितुन् विसृज्यचाभ्यर्चा पुष्करे चान्यतीर्थे च पूजितायान्तु गङ्गायां पूर्वभाद्रपदायुक्ता पूर्व वयसि कमाणि पृथिव्यां भारतं वर्ष पृथिव्यां यानि तीर्थानि प्रतिकृतिं कुशमयीम् प्रतिग्रहादपावृत्तः प्रतिमासे चतुर्दश्याम् प्रभासे गोसहस्त्रेण प्रयागे तीर्थयात्रायाम् प्रयाग माघमासे तु २२८ २ ३५२ १७ • • • १८८ १८ ५३ २ १८ १३ १३ २२ ३ ५ २११,१५ १८५,११ १८५ पर :: : ७ ६ ·[ २४ السا पुः पं ३२ ५ १५३ १५ ४ वचनादिपादाः प्रयाग वपनं कुर्यात् प्रयागे तु महामाध्याम् प्रयाग श्रोत्रियं साधुम् प्रवाहमवधिं हला प्रभावादद्भुताम: प्रवेशमाने गङ्गायाम् प्राणानिह नरस्त्यक्त्रा प्राणपुत्सृज्यमानेषु १५ ४ १८४ ३४८ १३ २६४ ૨ फ। ३१४ १२ फल्गुतीर्थ चतुर्थेऽह्नि फल्गुतीर्थे नरः स्वात्वा ३०१ ५ ब। बन्तिः काकशिलायाश्च ३३० १ २१० ११ ३५४ १८ वारुणेन समायुता वैशाखस्य चतुर्दश्याम् वैशाख शुक्लपक्षे तु ब्रह्मज्ञानं गयाबाई २१० १४ २७० aur १० ब्रह्महत्या सुरापानम् ब्रह्महा योऽभिगच्छेत्तु ब्रह्महा गुरुहा गोघ्नः ३४३ १८२ ५ ·[ २५ ] पृः चं वचनादिपादाः ब्रह्मारण्यं धर्मपृष्ठम् ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः २७४ ११ • • - ३१६ १० भ। भद्रदोहं सरस्तत्तु १८ :: १२ भाद्रकृष्णचतुर्दश्यां भक्त्या तज्जलपक्काशी १६६ म। मकरस्थे रवी माघ ३१ :: ३०४ २०१ ११ मतङ्गवायां स्नात्वा तु मनसा संस्मरेद्यस्तु मनोवाकायजैः पूतः मन्वादौ च युगादौ च महाज्यष्ठी सुरश्रेष्ठ १८३ २०८ १५ २१२ ४ महापातकसंज्ञानि • .. २११ ११ २०४ २१ २७५ १ ३५७ १० महापातकसंयुक्तः महाहदे च कौशिक्यां माधे मासि चतुर्दश्यां मानसं हि सरो ह्यत्र मार्कण्डेयं वटं कृष्णम् सू- :: २६ १ १०३ १६ ४ ·[ २६ ] पं ५ :: १०३-१३, १११-१६ २२३ २३ १२ २१२ २ वचनादिपादाः मार्कण्डेयङ्गदं गत्वा मार्कण्डेयङ्गदे स्नानम् मासतर्पणमात्रेण मासमेकन्तु स्नायीत माससंज्ञेन ऋक्षण मासि भाद्रपदे नक्तम् मुण्डपृष्ठं गयाचव मुण्डनञ्चोपवासच मुमूर्षोदक्षिणे यस्य सुहुर्मुहुस्तथा पश्येत् मृत्कुम्भात्तानकुम्भे च २७६ ७ १५ १८८ २२५ १३ १५२ .०० १५ १८८ २६४ १३ यज्ञो दानं तपो जप्यम् यत्फलं सर्वतीर्थेषु यत्फलं जायते पुंसाम् यत्र तत्र मृतो वापि यत्र सा दृश्यते देवी यमलोके पिटगणैः यदा भवेत् महाज्यैष्ठी यत्तु सूऱ्यांशुनिष्ठप्तम् २१ ... १८ ३७०. १७ . . .. १८८ ·। २७ । : चं २-१८ ३-१७ १४० १३ २२३ ५ २६०-६ ४७-१८ २१ १६१ १ ३ १४ २२२-१७ २२२ ७ वचनादिपादाः यस्य हस्तौ च पादौ च यः पश्यति हतीयायां य इच्छेत् सफलं जन्म या गतिर्योगयुक्तास्य याऽसौ वैतरणी नाम यात्रा हादशसम्पूर्णा यान् यान् कामानभिध्यायन् यामुने चोत्तरे कूले यावन्तश्च तिला दत्ता: यावन्तश्च तिला मत्यैः यावन्ति नखलोमानि यावन्यस्थीनि गङ्गायां युधिष्ठिरस्तु तस्यां हि यूपं प्रदक्षिणीक्तत्व ये नरा दुःखिताः सम्यक् ये मदीयांशुसन्तो ये च त्वां पूजयिष्यन्ति यैः पुण्यवाहिनी गङ्गा यो रहे वर्तमानोऽपि योगाभ्यासेन यत्युण्यं योजनानां सहस्रेषु १७ २ ::: ३२६ १४ ३११ २२३ a २०६ २ ३५६ . २२२ २०६ ...

·[ २८ ] वचनादिपादाः घः यं २३० १ : : २०४ १५ रात्री जागरणं कृत्वा रात्रौ दिवा च सन्ध्यायां रामतीर्थे पिण्डदस्तु । रामो रुद्रपदे रम्ये • .. २८१ ५ ३१७ ५ लघेणकाजिनं तद्वत् १२ ४८ १५ १७४ १७ ३४०-३ ३४३-१२ २३६ १४ ... १६८ १२ वटमूलं समासाद्य वटसागरयोमध्ये वरणा चाप्यसिश्चैव वत्सं भारेण कुर्वीत वापीकूपतड़ागादि वाराणस्यां विशालाक्षी विरजे यो मम क्षेत्रे विरजे विरजा माता विषुवहिवसे प्राप्त विमुक्तं न मया यस्मात् • .. २७८ १८ १८४ १ १८३ २ १४० A : : ३४२ ·[ २९ ] श। वचनादिपादाः पृः पं १८ शतं समास्तपस्तवा शमीपत्तप्रमाणन ... ३०२ ७ ३२९ . • • • २२६ OM २७ ४ १२ १८ १८१ ४ १८१ ६ १ १४० शिलादक्षिणहस्ते तु शिवस्य विष्णोः सूर्यस्य शिवनद्यां शिवकरम् शुक्लपक्षे चतुर्दश्याम् शुक्लपक्षे दिवाभूमौ शुलप्रतिपदमारभ्य शुक्लकादशौमारभ्य शुक्लपक्षस्य दशमी शृङ्गिदष्ट्रिनखिव्याल श्राद्धं कृत्वा चन्द्रपदे श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे श्राद्धं कृत्वा सत्यपदे श्राद्ध हवनकाले च श्रवणाविधनिष्ठा - श्रावणस्य चतुर्दश्यां शालग्राम महाचैत्रगाम् ३३५ ३१५ १३ ३१५ ५ ३१५ ११ ११६ १५ - २११ :: : ३५५ १५३ १७ ·[ २ ] पं वचनादिपादाः षण्मासं नाति गङ्गायाम् षष्ठयादौ कृष्णपक्षे तु २०५ a १८१ स। २७२ १७ ... १२ ... १८६ १ ३४४ ३५२ १३ १८६ .. २३३ १२ ३५० १२ सक्कड्याभिगमनम् सङ्गमे देवनद्याश्च सत्यवादिषु यत्पुण्यम् सदा यजति यज्ञेन सागराहायवे भाग सन्तोषः परमखर्यम सप्तहस्तेन दण्डः स्यात् सम्माजने पञ्चशतम् सन्ध्यामुपास्य सायाने सवयन-तपो-दान- सर्वत्र सुलभा गङ्गा सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यम् सर्बदानेषु यत्पुण्यम् सर्वात्मना तपः सत्यम् सीनन्दप्रदायिन्याम् सान् केशान् समुत्व सवाणि येषां गाङ्गेयः ३२६ १ १८५ २० २१६ २०४ ७ २३३ १७ ३४४ :: :: २२७ १७ ३६ १० १८६ १४ ·[ ३१ ] पृः च २०२ १४ २१० २१ २० ७ ५ :: २० १ वचनादिपादाः सवावस्थां गतो वापि संक्रान्तिषु व्यतीपात संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते संवत्सरं दिमासोनम संवत्सरशतं साग्रम् स्मरणादेव गङ्गायाः सुषुम्नायां महाकौश्यां सुभद्रारामसहितम् सप्तकोव्यस्तु लिङ्गानि स्नातो यः सागरे मत्यः स्वाती गोदावैतरण्यां स्नात्वा ततः पञ्चगव्येन स्नातस्तत्र च मध्याने स्नानं कृत्वा हदे तस्मिन् खल्पमप्यत्र यो दद्यात् खमाट-पिट-दाराणाम् १५१ १८ १८४ ३२६ १४ ३२९ ४ • .. ३५६ ३ ३४४ ४ १८६ ५ १८३ १७ हिमवहिन्धासदृशाः हत्यमुरस्य च शिरः हेत्यसुरस्य यच्छिरः ... ३२३ २ ३१८ ३ ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठायाम् पंक्याम् । अशुद्धम् तौथै प्राप्तिदिन शुद्धम् तीर्थप्राप्तिदिन अयजिया: १४ अयनीयाः १७ १२ নয় तत्व १८ १७ ३ ७ २० मोक्षकामिनः कळूर तत्राप्लुतासौ रोमकूपानि दर्शनजनं मोक्षकामिणः कर्बुरे तत्राप्लुतासो रोमकूपाणि दर्शन ५० ७. " १८ भिखा भित्त्वा ३ ७ दानेपु दानेषु २३३ १७ संस्थाप्य संस्त्राप्य २४७ १० २५० ३ २५६ २० २८८ १ लमत् प्रतिपञ्चदशी कव्यालो याथपूर्व पितृणावाह्य ईरीण खेतछत्र लभेत् प्रतिपञ्चदशि कव्यवालो यथापूर्व पितॄनावाह्य ईरिणे २८५ ४ २८४ १३ २८१ खेतच्छत्र ७ २५१ परं १८ ३६० परा NROERITA ·तीर्थचिन्तामणिः। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमित्यादिना सतिलाञ्जलिदानरूपं पूर्व- वदावाहनं कृत्वा- ॐ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ॥ मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ इति पौराणिकं मन्त्रमुच्चार्य तिल-दृत-दधि-मधु-जलयुतं मुष्टिमितशत कृतं मिलितेभ्यो हादशभ्य एकं पिण्डं दद्यात् । ततः षोड़शोकम तद्यथा- ऊनविंशति पिण्डस्थानानि यथादक्षिणं कृतानि प्रत्येकं यथा- दक्षिणं पञ्चगव्यैरालिप्य तेषु पूर्ववक्षिणायं कुशत्रयं धृत्वा- ॐ अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान् सबीन् दर्भ पृष्ठे तिलोदकैः । ॐ मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान् सर्वान् दभपृष्ठे तिलोदकैः ॥ ॐ बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान् सव्वान् दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ॥ इति पौराणिकमन्वैरास्तृतदग्भेषु तानावाह्य गन्धादिभि- रभ्यचर (यदि देवतापदे षोड़शौ क्रियते तदा तदेवतामन्त्रेण तामपि सम्पूज्य ) ॐ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमित्यादिश्लोकाभ्यां पूर्व- : (१) क ख पुस्तकद्दये दास्यमान इत्यधिकम् । (२) ग पुस्तके दर्भ पदस्थाने कुशपदम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः Varana pe आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमित्यादिना सतिलाञ्जलिदानरूपं पूर्व- वदावाहनं हात्वा-- ॐ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ॥ मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ इति पौराणिकं मन्त्रमुच्चार्य तिल-दृत-दधि-मधु-जलयुनं मुष्टिमितशत कृतं मिलितेभ्यो हादशभ्य एक पिण्डं दद्यात् । ततः षोड़शौकन्म तद्यथा- जनविंशति पिण्डस्थानानि यथादक्षिणं कृतानि प्रत्येकं यथा- दक्षिणं पञ्चगव्यैरालिप्य तेषु पूर्ववक्षिणायं कुशत्रयं कृत्वा- ॐ अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्थे तान् सर्वान् द पृष्ठे तिलोदकैः । ॐ मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिथे तान् सर्वान् दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ॥ ॐ बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान् सव्वान् दर्भपृष्ठे तिलोदकैः । इति पौराणिकमन्वैरास्तृतदर्भेषु तानावाह्य गन्धादिभि- रभ्यची (यदि देवतापदे षोड़शी क्रियते तदा तद्देवतामन्त्रण तामपि सम्पूज्य ) ॐ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमित्यादिश्लोकाभ्यां पूबै- (१) क ख पुस्तकहये दास्यमान इत्यधिकम् । (२) ग पुस्तके दर्भ पदस्थाने कुशपदम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
वदेकवारं तत्र तिलोदकाञ्जलिदानं कृत्वा मूलादितः पिण्डान्
दद्यात् ।
तत्र क्रमः,
ॐ अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (१)
ॐ मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (२)
ॐ बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्ड ददाम्यहम् ॥ (३)
ॐ अजातदन्ता ये केचिद ये च गर्भे प्रपौड़िताः ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिराई ददाम्यहम् ॥ (४)
ॐ अग्निदग्धाश्च ये केचिन्नाग्निदग्धास्तथापरे ।
विद्युचौरहता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (३)
दावदाहे मृता ये च सिंहव्याघ्रहताच ये।
दंष्ट्रिभिः शृङ्गिभिर्वापि तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (६)
उन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताच ये।
आत्मनो घातिनो ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (७)
अरण्ये वर्मनि वने क्षुधया लषया हताः ।
भूतप्रेतपिशाचाश्च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (८)
रौरव चान्धतामिस्से कालसूत्रे च ये मृताः ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (2)
(१)
ग पुस्तके आत्मोपवातिनः ।

·तीर्थचिन्तामणिः ।
अनेकयातनासंस्था: प्रेतलोकच ये गताः ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (१०)
अनेकयातनासंस्था ये नीता यमकिङ्गरैः ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (११)
नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः ।
तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (१२)
पशुयोनिगता ये च पक्षिकोटसरीसृपाः ।
अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (१३)
जात्यन्तरसहस्त्रेषु नमन्तः स्वेन कम्मणा।
मानुष्यं दुर्लभं येषां तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (१४)
दिव्यन्तरीक्षभूमिठाः पितरो बान्धवादयः ।
असंस्कृतमृता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ (१५)
ये केचित् प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम ।
ते सर्वे टप्तिमायान्तु पिण्डदानेन सर्वदा ॥ (१६)
येऽबान्धवा बान्धवा ये येऽन्यजन्मनि बान्धवाः ।
तेषां पिगड़ो मया दत्तो ऽक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ (१७)
पिलवंशे मृता ये च माटवंशे च ये मृताः ।
गुरु खशुर-बन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः ॥
ग पुस्तके लोके च ।
(२) व पुस्तके वृषयोनिस्थाः।
क ख पुस्तकहये स्मृता असंस्कता ये च।
(४) क ख पुस्तकढ़ये दत्त अक्षय्यम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः। ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पङ्गवस्तथा ॥ विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञाताऽज्ञाताः कुले मम । तेषां पिण्डो मया दत्तोऽक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ (१८) आ ब्रह्मणो ये पिटवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः । कुलहये ये मम दासभूता भृत्यास्तथैवाश्रितसेवकाश्च ॥ मित्राणि सख्यः पशवश्च वृक्षा दृष्टा ह्यदृष्टाश्च कृतोपकाराः । जन्मान्तरे ये मम सङ्गताच तेभ्यः स्वधा पिण्डमह ददानि ॥ १८ ॥ इति पठिबा ॐकारपूर्वमुच्चार्य अपसव्येन कथितप्रमाण- कानुनविंशतिपिण्डान् प्रत्येक दद्यात् । इति- स्त्रीषोड़श्यान्तु- अस्मत्कुले मृता ये चेत्यावाहनमन्वादारभ्य मित्राणि सख्य इति पर्यन्तं सम्भवत्स्त्रीलिङ्गमूहनीयम्, अन्यत्तु पुंषोड़शोवत् सर्वम् । तत: सव्वेषु पिण्डेषु तिलजल पूर्णपाचेण प्रदक्षिणं बारवयं परिषेचनं कार्यम् । तत्र मन्त्र:- (१) मूलपुस्तके शिष्याः । (२) ग पुस्तके ददामि।

·तीर्थचिन्तामणिः। २६३ ॐ ये च वो ये चास्माखासन् याश्च वो याश्चास्माखासन् ते चावाह्यन्तां ताश्चावाद्यन्ताम् । प्यन्तु भवन्तस्तृप्यन्तु भवत्यस्तृप्यत गोत्रान् पुत्रानभितर्पयन्तीरापो मधुमतौरिमाः । स्वधां पिटभ्यो. ऽमृतं दुहाना आपो देवीरभयास्तृप्यन्तु। टप्यत टप्यत टप्यतेति । ततः प्रणिपत्य ॐ पित्रादयः क्षमवमिति तान् विसृजेत् । ततः सव्येनाचम्य कृताञ्जलि: ॐ साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा । मया गयां समासाद्य पितणां निष्कृतिः कता ॥ आगतोऽस्मि गयां देव पिटकायें गदाधर । त्वमेव साक्षी भगवानतृणोऽहमृणत्रयात् ।। इति प्रामुखः पठेत् । एतावक्रियाकलापाशक्ती प्रेत- शिलायां पिण्डदानमपि कर्तव्यम् । तद्यथा, ॐ अद्यामुकगोत्राणां पिट-पितामह-प्रपितामहानाममुका- मुकशम्मणाममुकगोत्राणां माट पितामही-प्रपितामहीनाममुका- मुकदेवीनाम् अमुकगोत्राणां मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमाता- महानाममुकामुकशम्मणाम् असुक गोत्राणां मातामही-प्रमाता- मही-वृद्धप्रमातामहीनाममुकामुकदेवीनां प्रेतत्व विमुक्तिकामः प्रेत- शिलायां पिण्डदानमहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्यापसव्यं कृत्वा कव्यवालोऽनल इत्यादिनावाह्य अनृणोऽहमृणत्रयादित्यन्तं काण्डं पूर्वलिखितं कुर्यादित्यर्थः । के चित्तु षट्पुरुषाणामेव प्रेतत्वविमुक्ति कामनया पिण्डदानं - ·तीर्थचिन्तामणिः। 288 कार्यमिति, तत्र च वेदियकरण-रेखाकरण-तदङ्गावधामण- च्छिवमूलधारणावनेजन-पिण्डदान प्रत्यवनेजन-खासधारण-नौवी. भंशन सूत्रदान-गन्धदानान्येव स्वसूत्रोक्तानि वाजसनेयिना कार्याणि, एवमन्येनापि स्वसूत्रानुसारेणैव तत्कार्यमित्याहुः । एतदन्यतमकरणानन्तरन्तु पर्वतादवरुह्य पृथिव्यां प्रभासादि- सङ्गतायां महानद्यां रामतीर्थत्वेन प्रसिद्ध प्रभासहदे-ॐ अद्य साग्रजन्मान्तरशतकतदुष्कृतविलयकामोऽस्मिन् तीर्थे स्नानमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा स्नानतर्पणे हत्वा तत्र स्नानीयप्रकृतसकल- मन्त्रपाठानन्तरम्- ॐ जन्मान्तरशतं साग्रं यत्कृतं दुष्कृतं मया । तसव्यं विलयं यातु रामतीर्थाभिषेचनात् ॥ इति पौराणिकमन्वं पठित्वा मज्जेत् । ॐ अद्य विष्णुलोकगमनकामो रामतीर्थे श्राद्धमहं पिण्ड- दानं वा करिष्ये-इति सङ्कल्पा पार्वणं पिण्डदानमात्रं वा तत्र कुर्यात् । इदं पार्वणं पिण्डदानञ्च सूत्रानुसारेणैव कर्त्तव्यम् गयोक्त- फलकपिटकम्मत्वाभावादिति । अद्य पित्रादिप्रेतत्वविमुक्तिपूर्वकपिटत्वप्राप्तिकामो राम- तीर्थे पितृणां पिण्डदानमहं करिथे इति सङ्कल्पा प्रेतशिलोत रीत्या पिवादिद्वादयपिण्डाऽक्षय्यपिण्ड्-षोड़शौपिण्डान् दद्यात् । - का (३) ख पुस्तके विखंशन ।

·तीर्थचिन्तामणिः । २१५ विष्णुलोकफलकस्यास्य चोभयस्याप्यत्र करणासामर्थेऽन्यतर- देव कर्त्तव्यमिति। तत:-ॐ राम राम महावाही देवानामयभप्रद । त्वां नमस्येऽद्य देवेशं मम नश्यतु पातकम् ॥ इति पठित्वा स्वर्गकामो रामं नमस्कुर्य्यात् । ॐ भासमानस्वकर्तृक शिवलोकगमनकामः प्रभासेश. नमस्कारमहं करिथे इति सङ्कल्पा प्रभासेशं नमस्कुर्यात् । ततो राम-प्रभासेशौ नमस्कुर्यात् । ॐ आपस्त्वमसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च । पापं नाशय मे देव मनोवाक्कायकम्मजम् ॥ इति पौराणिकमन्वं पठित्वा ॐ यमायैष बलिनम इति कुशत्रयजलेन देवरीत्या भक्तादि- रूपं बलिं दद्यात् । प्रभासपर्वतदक्षिणदिगवस्थितप्रेतशिलाजघनस्थे नगनानि पर्वते- ॐ खानौ हौ श्याम-शवली वैवखतकुलोद्भवौ। ताभ्यां पिण्डं प्रयच्छामि स्यातामेतावहिंमको इति पठित्वा यमराज-नमराजाभ्यामेष बलिनम इति तयो- D . - (१) क ख पुस्तकद्दये दानिमिति । (२) क पुस्तके भयङ्कर । (१) ग पुस्तके नमस्तेऽहं। (४) मूले-श्याव ।

·२९६ तीर्थचिन्तामणिः। मिलितयोरोदनाद्यन्यतमबलिं दद्यात् । इदञ्च बलिदानं नित्य- मकरणेऽनिष्टश्ववणात् । अन्यत्तु सर्व काम्यं खतन्वञ्च । तथाच तेषु यावदेव कर्तु- मिष्यत तावदेव कर्त्तव्यं न तु सबमेवेत्यवधेयम् । इति गयाहत्ये प्रथमदिनक्कत्यम् । अथ द्वितीयदिनकृत्यम् । तन वायुपुराण- अपरेऽगि शुचिर्भूत्वा गच्छेत प्रेतपर्वतम् । ब्रह्मकुण्डे तत: स्नात्वा देवादीस्तर्पयेत् सुधीः ॥ कत्वाह्वानं पितॄणान्तु प्रयतः प्रेतपर्वते । प्राचीनावीतिना भाव्यं (?) दक्षिणाभिमुखः स्मरन् । कन्यवाल इत्यादि-याखतौमित्यन्तेन पितृनावाह्य पूर्ववत् प्राणायामादिसाक्षिश्रावणपर्यन्तं प्रेतशिलोतं कुर्यात् । तिलमिश्रांस्ततः शक्तून् निक्षिपेत् प्रेतपर्वते । प्रेतत्वात्तु विमुक्ताः स्युः पितरस्तस्य नारद । प्रेतत्वं तस्य माहात्मवादस्य चापि न विद्यते ॥ तदयमत्रानुष्ठानक्रमः गयाप्राप्तिदिनोत्तरदिने फल्गुतीर्थादौ यथाविधि स्नात्वा देवाञ्चनान्तं कम्म कत्वा प्रेतपर्जतं गयावायव्यदिशि गयातो गव्यूल्य- ·तीर्थचिन्तामणिः। धिकदूरस्थं गत्वा तन्मूलसंलग्नतदीशानकोणस्थे ब्रह्मकुण्डे स्वर्ग- कामनया स्नात्वा तर्पणं कृत्वा तं प्रेतपर्वतमारुह्य तत्र पित्राद्वाना- दिसाक्षित्रावण पर्यन्तं प्रेतशिलावदेव कर्तव्यम् । प्रयन्तु विशेषः - ॐ अद्य पुनराहत्तिरहितब्रह्मलोकावाप्तिकामः प्रेतपते श्राद्धमहं करिष्ये इति पार्वणसङ्कल्पः । तच्च पार्वणं ब्रह्मवेद्यां क्रियते इति समाचारः । ततः साक्षिश्रावणानन्तरम्- अद्य पिटगणप्रेतत्वविमुक्ति-स्वगतप्रेतत्वाभावकाम: प्रेतपर्वते तिलमिश्रशक्त प्रक्षेपमई करिष्ये इति सङ्कल्या तिलमित्रशतन् प्रेत- पर्वते दक्षिणामुखः प्रक्षिपेदनेन मन्त्रेण-- ॐ ये केचित् प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम । ते सर्वे टप्तिमायान्तु शक्तुभिस्तिल मिश्रितः ॥ इति । ॐ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किञ्चित् सचराचरम् । मया दत्तेन तोयेन टप्तिमायातु सर्वश: ॥ इति मन्त्रेण तोयाञ्जलिं दद्यात् । ततो यशाशक्ति दक्षिणां सिद्धवद्दद्यात् । इति प्रेतपर्वतविधिः । ३८

·तीर्थचिन्तामणिः ।
अथ पञ्चतीर्थोकृत्यम् ।
तन वायुपुराणे-
आदौ च पञ्चतीर्थेषु चोत्तर मानसे विधिः ।
अाचम्य कुशहस्तेन शिरवाभ्युच्य बारिणा ॥
उत्तरं मानसं गच्छेन्मन्त्रेण स्नानमाचरेत् ।
ॐ उत्तरे मानसे स्नानं करोम्यात्मविशुद्धये ॥
सूर्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पिटमुक्तये ॥
स्नात्वाऽथ तर्पणं कुर्य्या हेवादीनां यथाविधि ॥
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपिटमानवाः ।
टप्यन्तु पितरः सबै माटमातामहादयः ॥
श्राद्धं सपिण्डकं कुर्यात् खसूत्रोक्त विधानतः ।
अष्टकासु च बद्धौ च गयायाञ्च क्षयाहनि ॥
मातुः श्राद्धं पृथक् कुर्य्यादन्यत्न पतिना सह ।
बडिशाचे च मानादि गयायां पिपूर्वकम् ॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ।
मातामहस्तपिता च प्रमातामहकादयः ।
तेषां पिण्डो मया दत्तोऽक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥
ॐ नमो भानवे भत्रे सोम-भौम-जरूपिणे ।
जीव-भार्गव सौरेय-राहु-केतुस्वरूपिणे ॥
सूयं नत्वाऽचयित्वा च सूर्यलोकं नयेत् पितॄन् ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
२६
मानसं हि सरो ह्यन तस्मादुत्तरमानसम् ॥
उत्तरान्मानसान्मौनी गच्छेद्दक्षिणमानसम् ।
उदीचीतीर्थमित्युक्तं तनोदीच्यां विमुक्तिदम् ॥
उदीच्यां मुण्ड पृष्ठस्य देवर्षिपिसेवितम् ।
मध्ये कनखलं तीर्थं पितॄणां मुक्तिदायकम् ॥
स्वातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम् ।
अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम् ॥
तस्य दक्षिणगागे तु तीर्थं दक्षिणमानसम् ।
दक्षिणे मानसे चैव तीर्थत्रयमुदाहृतम् ॥
स्नात्वा तेषु विधानेन कुर्यात् श्राद्धं पृथक पृथक् ॥
दक्षिण मानसे स्नानं करोग्यात्मविशुद्धये ।
सूर्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पिटमुक्तये ॥
अतः कनकनन्दति स्नानमात्राहिमुक्तिदा ।
नमामि सूर्य इत्यर्थ पितॄणां तारणाय च ॥
पुत्रपौत्रधनैश्वयायायुरारोग्यवृद्धये ॥
ब्रह्महत्यादिपापौघ-यातनाया विमुक्तये ।
दिवाकर करोमोह स्नानं दक्षिणमानसे ॥
अनेन स्नानपूजादि कुर्यात् श्राद्धं सपिण्डकम् ।
कत्वा नत्वाऽथ मोनार्कमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
कव्यवालोऽनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा।
(१)
ग पुस्तके खभूष्टष्ठस्य ।
ग पुस्तके घातनाय ।

·तीर्थचिन्तामणिः ।
अग्निष्वात्ता बहिषदः सोमपाः पिल्टदेवताः ।
आगच्छन्तु महाभागा युष्माभौरचितास्त्विह ॥
मदीयाः पितरो ये च कुले जाता: सनाभयः ।
तेषां पिण्डप्रदाताऽहमागतोऽस्मि गयामिमाम् ॥
फलातीर्थं ब्रजेत्तस्मात् सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ।
मुक्तिभवति कर्तृणां पितृणां श्रादतः सुराः ॥
ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुतो ह्यभवत् पुरा ।
दक्षिणाग्नौ हुतं नूनं तद्भवं फल्गुतीर्थकम् ॥
यस्मिन् फलति फलौ गौ: कामधेनुर्जलं मही॥
दृष्टेरन्तर्गतं यस्मात् फल्गुतीधैं न निष्फलम् ॥
तीर्थानि यानि सर्वाणि भुवनेष्वखिलेषु च ।
तानि स्नातुं समायान्ति फल्गुतीर्थं सुरैः सह ॥
गङ्गा पादोदकं विष्णोः फलादिगदाधरः ।
हिमवस्वरूपण तस्मागङ्गाधिका विदुः ॥
अश्वमेधसहस्त्राणां सहस्रं यः समाचरेत् ।
नासौ तत्फलमानोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ॥
फल्गुतीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमादृतः ।
पितृणां विष्णुलोकाय भुक्ति-मुक्तिप्रसिद्धये ॥
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् ।
क ग पुस्तकहये मानसे।
(२) मूलपुस्तके तद्रजः ।

·तीर्थचिन्तामणि
सपिण्डकं स्वसूत्रोक्तं नमेदथ पितामहम् ॥
ॐ नमः शिवाय देवाय ईशानपुरुषाय च ।
अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे ॥
नत्वा पितामहं देवं मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।
फलातीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् ।
आत्मानं पिटभिः साई तन्वयेवैष्णवं पदम् ॥
ॐ नमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे ॥
पञ्चतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन् ॥
अमृतैः पञ्चभिः स्नानं पुष्यवस्वाद्यलक्षतम् ।
न कुयाद्यो गदापाणे स्तस्य श्राइमनर्थकम् ।।
नागकूटात् भ्रकूटादिष्टाच्चोत्तरमानसात् ।
एतड्याशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते ॥
मुण्डपृष्ठनगाधस्तात् फल्गुतीर्थमनुत्तमम् ।
अत्र श्राद्धादिना सर्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः ॥
आदाविति पञ्चती कम्मणि चादावुत्तरमानसे विधिः ।
मन्त्रणति-उत्तर मानसे इत्यादिमन्त्रं प्रकतनानीयमन्नानन्तरं
पठित्वा स्नानमज्जनं कर्तव्यमित्यर्थः ।
ततः प्रकृततर्पणानन्तरमाब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमित्यादिना मन्त्रण
देवविधिनैकोऽञ्जलिर्देयः । ततः पित्रादि-मातामहादि-मात्रादि-
मातामह्यादीनां पावणं कृत्वा प्रेतशिलावदक्षय्यपिण्डं दद्यादिति ।
(१) मूले-यूपादुत्तरमानसात् ।

·तीर्थचिन्तामणिः। अत्र - अष्टकासु चेत्यादिना-अष्टकाभ्युदयिक-क्षयाह-गयासु च चतसृघु स्त्रीणां पृथक् श्राडमित्यर्थः । बुद्धौति-आभ्युदयिक मात्रुपक्रमकं गयायां पिटुपक्रम के श्राद्धाचरणमित्यर्थः । च श्राद्धोद्देश्यानां शाखतब्रह्मप्राप्तिः फलमुत्तर- मानसस्य गयाशिरोऽभ्यन्तरत्वात् तत्र च- शमीपत्र प्रमाणन पिण्डं दद्यागयाशिरे । यन्नाम्ना पातयेत् पिण्डं तं नयेद् ब्रह्म शाखतम् ॥ इति वचनात् । एवमक्षय्यतृप्तिर्वा फलं पुष्करेष्वक्षयं बाहमित्युपक्रम्य एवमेव गयाशीर्षेऽक्षयवटे फल्गुतीर्थे उत्तरमानसे मतङ्गवाप्यां विष्णुपदे चेति विष्णुवचनात् । सूर्यमिति-सूर्यलोकगमनकामनया सूर्यनति-सूर्योर्चनच्च कार्यमिति । अनोभयत्र ॐ नमो भानवे इत्यादिमन्त्र इत्यर्थः । दक्षिणमानसे विधाविभक्त उत्तरभाग उदीचीमध्यभागः कनखलं दक्षिणभागो दक्षिणमानसम् । अत्र तीर्थत्रये प्रत्येकं श्राद्धे नाने पिटमुक्तिः फलम् । दक्षिण- मानसनाने तु मन्त्रः -ॐ दक्षिणे मानस इत्यादिः । ब्रह्महत्यादी- त्यादि च श्लोकदयमधिकम् । नमामि सूर्यमित्यादिस्तु दक्षिणार्क- दर्शने मन्त्र इति वर्गलार्थः । कव्यवाल इत्यादिमन्त्रं पठित्वा दक्षिणमानसात् फल्गु- ·तीर्थचिन्तामणिः। ३०१ तीर्थ गन्तव्यम् । दशाखमेधफलप्राप्तिकामनया स्नानम् तत्र फल्गुतीर्थे इत्यादिमन्त्रः । तत्र स्नात्वा तर्पणं कायं तत्र च स्वधोदोरणानन्तरं पितरं प्रीणयामीत्यादि प्रयोज्यं ततः पिट- मुक्तिकामनया तच श्राई कार्यमिति व लार्थः । नमेदथेत्यनन्तरं-मधुस्रवादक्षिणकूलस्थं पितामहम्-नमः शिवायेत्यादि पठित्वा नमैत् पूजयेञ्चेत्यर्थः । ततः पुनर्गदाधरणाच्या फल्गुतीथं पित्रादिसहितात्मवैष्णव- पदनयनकामनया तत्र स्नात्वा गदाधरं पश्येत् । गदाधरश्च-प्रतिमारूपोऽपि तदधिकरणीभूतमुण्ड पुष्ठादिरपि। तदुक्तं वायुपुराणे- अव्यक्तरूपी यो देवो मुण्डपृष्ठादिरूपतः । फल्गुतीर्थादिरूपेण नमाम्यादिगदाधरम् ॥ इति । शिलापर्बतफल्ग्वादिरूपेण व्यक्तमास्थितः । शिलापादादिरूपेण व्यताव्यक्ततया स्थितः । गदाधरादिरूपेण व्यता आदिगदाधरः ॥ दर्शनानन्तरम्- ओं नमी वासुदेवायेत्यादिना -पूजे कृत्वा पिटब्रह्मलोकगमनकाम इत्यादि सङ्कल्पवाक्यं कृत्वा पवित्री- पग्रहपाणिराचम्य वारिणा शिरोऽभ्युच्य उत्तरमानसोदीची-कनखल दक्षिणमानसफल्गुतीर्थेषु यथाक्रमं सविधिस्नानतर्पणे प्रत्येकं कृत्वा ततो दुग्धदधिकृतमधुखण्डात्मकेन पञ्चामृतेनाष्टोत्तरशतपल मितेन स्त्रपयित्वा वस्त्रपुष्यालङ्कारैरर्चयेदित्यर्थः । तन्नमस्कार- ·३०४ तीर्थचिन्तामणिः। -- - wimalai- अथैतदनुष्ठानक्रमः- गयाप्राप्तितीय दिने फल्गुतीर्थे स्नानादि-देवार्चनान्तं कृत्वा पवित्रोपग्रहपाणिराचम्य वारिणाऽभ्युक्ष्य तनोत्तरमानसं गत्वा ॐ अद्य पापक्षयकाम उत्तरमानसे स्नानमहं करिष्ये । इति सङ्कल्पा स्नानीयमन्लान् पठित्वा- ॐ उत्तरे मानसे स्नानं करोग्यात्मविशुद्धये । सूर्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पिटमुक्तये ॥ इति पठित्वा मज्जनं कार्यम् । ततस्तर्पणम्-तत्र च पित्राद्यञ्जलिषु वधोदोरणानन्तरं पितरं प्रौणयामोति प्रयोज्यम् । ततस्तर्पणशेषे-देवविधिना- ॐ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपिटमानधाः । टप्यन्तु पितरः सर्वे माटमातामहादयः इति पठित्वा एकोऽजलियः । ततः ॐ अद्यामुकगोत्राणां पिट-पितामह-प्रपितामहाना- ममुकामुकशम्मणाममुकगोत्राणां माल-पितामहो-प्रपितामहीना- ममुकामुकदेवीनाममुकगोत्राणां मातामह-प्रमातामह-बद्धप्रमा- तामहानाममुकामुकशम्मणाममुकगोत्राणां मातामही-प्रमाता- मही-बद्धप्रमातामहीनाममुकामुकदेवीनां शाखतब्रह्मप्राप्तिकामो- ऽक्षयटप्तिकामो वा श्रादमहं करिष्ये । इति सङ्कल्पर हादशदैवतं श्राद्धमाचरेत् । मातामह्यादित्रिकवजमिति हेमादिः । गयायां सर्वव षट्पुरुषश्राद्धमिति प्राञ्चः ।

·तीर्थचिन्तामणिः। ३०५ तथाच-तत्रैतदन्यतमं श्राई कवा दक्षिणदिशि उपविश्य समूलान् दक्षिणाग्रान् कुशानास्तीर्य- ॐ कव्यवालोऽनलः सोमो यमश्चैवार्थमा तथा । अग्निष्वात्ता बहिषदः सोमपाः पिटदेवताः ॥ आगच्छन्तु महाभागा युष्माभीरक्षितास्त्विह । मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः ॥ तेषां पिण्ड प्रदानार्थमागतोऽस्मि गयामिमाम् ॥ ते सर्वे टप्तिमायान्तु श्राद्धनानेन शाखतीम् ॥ इति पठित्वा सकत्तिलोदकाञ्जलिदानरूपमावाहनं कला एतानि पाद्यादीनि 'ॐ पित्रादिभ्यो नमः' इति पञ्चोपचारण पित्रादीन् सम्पूज्य- ॐ आब्रह्मास्तम्बपर्यन्तं देवर्षि-पितृ-मानवाः । टप्यन्तु पितरः सर्वे माट-मातामहादयः ॥ अतीतकुलकोटीनां सप्तहीपनिवासिनाम् । आब्रह्मभुवनालोकादिदमस्तु तिलोदकम् ॥ इति पठित्वा सकृत्तिलोदकाञ्जलिदानरूपमावाहनं पुनः ॐ-पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः ॥ माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही। तेषां पिण्डो मया दत्तोऽक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ इति पौराणिकं मन्त्रमुच्चार्य तिल-दधि-मधु-त-जलयुतं मुष्टिमितशतुक्कतमेकं पिण्डं मिलितेभ्यो दद्यात् । इति । ३८ छत्वा- ·३०६ तीर्थचिन्तामणिः। तत तत ॐ पिटसूर्यलोकनयनकामनया उत्तराकस्य नतिमई करिष्ये। पूजायामयमेव सङ्कल्पः । -ॐ नमो भानवे भत्रे सोम-भौम-ज्ञरूपिमहे । जीव-भार्गव-सौरेय-राहु-केतुस्वरूपिणे ॥ इति मन्लेण नतिः पूजा च कार्या। ततो दक्षिणमान सं गत्वा तत्रोदीच्याम्-ॐ अद्य पिटमुक्ति काम उदीचीतीर्थे स्नानमह करिष्ये इति सङ्कल्पा पूर्ववत् स्नान-तपणे कृत्वा पूर्ववदेव हादश- दैवतं षड्दैवतं वा पार्वणं कृत्वा मध्यमं कनखलतीधैं गच्छेत् । तत्रापि- ॐ अद्य पिटमुक्तिकामः कनखलतीर्थे स्नानमहं करिष्ये, इति सङ्कल्पा,-स्नानतर्पणे पिटमुक्तिकामनया तत्र श्राद्धच -तत ॐ अय पिटमुक्तिकामो दक्षिणमानसे सानमह करिष्ये इति सङ्गल्या नानीयसवमन्त्रान्ते लत्वा- ॐ दक्षिणे मानसे स्नानं करोग्यात्मविशुद्धये। सूर्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पिटमुक्तये । दिवाकर करोमोह स्नानं दक्षिणमानसे ॥ इति पठित्वा मज्जेत् । ततः पूर्ववत्तपणं कृत्वा पिटमुक्तिकामनया तत्र श्राद्ध कृत्वा ॐ नमामि सूर्य टत्ययं पितॄणां तारणाय च । पुत्रपौत्रधनैश्वर्यायायुरारोग्यश्वङये ॥

·तीर्थचिन्तामणिः। ततः - इति मन्त्रेण दक्षिणार्कस्य दर्शनं पूजा च मौनेनैव कर्तव्या । यतः स मौनानामा । ॐ कव्यवालोऽनलः सोमो यसवार्यमा तथा । इत्यादि (आगतोऽस्मि गयामित्यन्तं ) दक्षिणमानस एव पठित्वा गदाधरपूर्वदेशस्थमतिप्रशस्तं फल्गुतीथे गच्छेत् । स्वत्र च--ॐ अद्य दशलक्षाश्वमेधजन्यपुण्यफलविलक्षणफल- प्राप्तिकामः फल्गुतीर्थे स्नानमहं करिथे, इति सङ्कल्पा प्रकृत- स्मानीयमन्त्रान्ते- ॐ फल्गुतीर्थे पुण्य जले करोमि स्नानमादृतः । पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्ति प्रसिद्धये ॥ इति पठित्वा मज्जेत् । ततः पूर्ववत्तर्य कला पिटमुक्तिकामनया हादशदेवतं षड्दैवतं वा श्राद्धं तत्र कुयात् । ततो मधुश्रवादक्षिणदिगवस्थित पितामहम्- ॐ नमः शिवाय देवाय ईशानपुरुषाय च । अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे ॥ इति पठित्वा पितामहं प्रणमेत् पूजयेञ्च । ततः पुनः फल्गुतीर्थमागत्य- ॐ अद्य पित्रादिसहितात्मवैष्णवपदनयनकामः फल्गुतीर्थे (१) ग पुस्तके तस्य तु कर्म मौनेनैव कर्त्तव्यम् । (२) क पुस्तके चिह्नितांशः पतितः । (३) ख पुस्तके विष्णुजले।

·तीर्थचिन्तामणिः । स्वात्वा गदाधरदर्शनमहं करिष्ये । इति सङ्कल्पा तत्र सविधि स्नान कर्तव्यम् । गदाधरश्च प्रतिमारूपस्तदधिकरणीभूतमुण्ड् पृष्ठाट्रि- रूपश्च इति। तद्दर्शनानन्तरम्- ॐ नमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे ॥ इति पठित्वा गदाधरं प्रणमेत् पूजयेच्च । तत उत्तरमानसं गत्वा ॐ अद्य पिटब्रह्मलोकनयनकामः पञ्चती स्नानमहं करिष्ये। इति सङ्कल्पपोत्तरमानसे उदीच्यां कनखले दक्षिणमानसे फल्गुतीर्थे च यथाक्रमं सविधि प्रत्येक सानतर्पणे कुयात् । ततो गदाधरसमीपं गत्वा दुग्ध-दधि-वृत-मधुखण्डात्मकेन पञ्चामृतेनाष्टोत्तरशतपलमितन गदाधरं सपयित्वा पुष्पवस्त्रालङ्कार- रर्चयेदिति । एतेषाञ्च कम्मणां मध्ये चरम पञ्चामृतस्नानमेवावश्यकम् । अकरणे 'निन्दार्थवादात् । इतराणि तु काम्यानि स्वतन्त्राणि चेति यथाशक्ति कार्याणीति । इति पञ्चती कृत्यम् । Remat ख पुस्तके निन्दानुवादात् ।

·तीर्थचिन्तामणि अथ पञ्चतीर्थीकम्मापेक्षया यावद्वितीयं दिनं तत्कृत्यमाह । 'वायुपुराणम् - प्रथमेऽगि विधिः प्रोको द्वितीये दिवसे ब्रजेत् । धम्भारण्यं तत्र धर्मो यस्मादयागमकारयत् ॥ मतङ्गवाप्यां स्नात्वा तु तर्पणं श्राद्धमाचरेत् । गत्वा नत्वा मतङ्गेशमिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥ प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः । मयागत्य मतङ्गेऽस्मिन् पितॄणां निष्कृतिः कता । पूर्ववत् ब्रह्मतीर्थे च कूपे श्राद्धादि कारयेत् ॥ तत् कूप-यूपयोर्मध्ये कुचस्तारयते पितॄन् । धर्म धर्मे खरं नत्वा महाबोधितरं नमेत् ॥ तदयमनुष्ठानक्रमः- स्नात्वा देवार्चनान्तं कर्म कृत्वा ॐ अद्य ब्रक्षलोकगमन- कामो धम्मारण्यगमनमहं करिष्ये । इति प्रामाणिक प्रसिद्धि- सिद्ध सङ्कल्पं कृत्वा तत्र गत्वा मतङ्गवाप्याम्- 'ॐ अद्य सर्वपापक्षयकामो मतङ्गवायां स्नानमहं करिष्थे । इति सङ्कल्पर स्नातव्यम् । पुष्करे स्नानमात्रेण सर्वपापेभ्यः - । (१) (२) ग पुस्तके वामनपुराणे क ख पुस्तकहये समागत्य । क ख पुस्तकदये प्रसिद्धिपदं नास्ति । (३) ·तीर्थचिन्तामणिः। -- पूतो भवतीत्युपक्रम्य एवमेव फल्गुतीर्थे उत्तरमानसे मतङ्गवाप्या- मिति विष्णुवचनात् । ततस्तत्र मान-तर्पणे कृत्वा ॐ अद्याक्षयपिटसृप्तिकामो मतङ्ग- वाप्यां श्राद्धमहङ्करिष्थे, इति सङ्कल्पा प्रतपार्वणं कृत्वा मतङ्गवाण्या एव उत्तरदिगवस्थितं मतङ्गेशं नत्वा- ॐ प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः । 'मयागत्य मतङ्गऽस्मिन् पितॄणां निष्कृतिः कृता ॥ इति पठित्वा-ॐ पिटतरणकामः कूप-यूपयोर्मध्ये श्राद्धमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा पावणं कुर्यात् । कूपश्चैक एतहाग्या आग्नेय कोण-क्षेत्रमध्येऽवटरूपोऽस्ति तत्तौरे च श्राद्धं पिण्डदानं वा पतितस्यापि किन्तु तत्र गर्भहन्तु-गुरुतल्पग इत्येवं निर्देश: कार्यः । ततो धर्म धर्मेश्वरं महाबोधितरुञ्च यथाक्रमं वर्गकामो नमेदिति। इति पञ्चतीर्थीदिनाग्रिमदिनकृत्यम् । अथ पञ्चतीर्थोदिनोत्तरतीयदिनकृत्यम् । तत्र वायुपुराण, तीये ब्रह्मसरसि बाई कुर्यात् सपिण्डकम् । स्नानं करोमि तीर्थेऽस्मिन् ऋणत्रयविमुक्तये ॥ (१) ख पुस्तके समागत्य ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
श्राद्धाय पिण्डदानाय तर्पणायामशुद्धये ।
तत्कूप-यूपयोर्मध्ये कुचस्तारयते पितृन् ॥
स्नानं कृत्वोच्छितो यूपो ब्रह्मणो यूप इत्यतः ।
कत्वा ब्रह्मसरःबाई ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन् ॥
गोप्रचारसमीपस्था आमा ब्रह्मप्रकल्पिता: ।
तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः ॥
आमं ब्रह्मशिरोद्भूतं सर्वदेवमयं विभुम् ।
विष्णुरूपं प्रसिञ्चामि पितॄणाञ्चैव मुन्नाये ॥
आम्बाश्च सिताः पितरश्च हप्ता:
एकक्रिया दार्थकरी प्रसिद्धा।
आम्नस्य मूले सलिलं दधानो
नोपक्षणीयो विबुधैर्मनुष्यः ॥
यूपं प्रदक्षिणीकत्व वाजपेयफलं लभेत् ।
ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ॥
ॐ नमो ब्रह्मणऽजाय जगज्जन्मादिकारिणे ।
भक्तानाञ्च पितॄणां हि तारकाय नमोऽस्तु ते ॥
ततो यमबलिं क्षिा मन्त्रेणानेन संयतः ।
यमराज-चमराजौ निश्चलार्थ हि संस्थितौ ॥
ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां मुक्तिहेतवे ।
तत: खानबलिं दद्यात् मन्त्रेणानेन नारद ॥
(१)
क ख घुस्तकद्दये ब्रह्मसरोद्भूतम् ।
ग पुस्तके एका क्रिया।

·तीर्थचिन्तामणि वैवस्वतकुलोद्भूतौ हौ श्याव-शवलौ शुनौ । ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि रक्षेतां पथि सर्वदा ॥ ततः काकबलिं दत्वा पुनः स्नानं समाचरेत् । ऐन्द्र-वारुण-वायव्या याम्या वै नैऋतास्तथा ॥ वायसा: प्रतिरटह्णन्तु भूमौ पिण्डं मयोज्झितम् । सपिण्ड कमिति अक्षय्यपिण्डसहितमित्यर्थः । तदिति स्नानं कृत्वा यूप-कूपयोर्मध्ये तच्छाई कुर्वन् पितृ- स्तारयते इत्यर्थः । कवेति -ब्रह्मसरसि श्राद्धं कृत्वा पितॄन् ब्रह्म- लोकं नयेदित्यर्थः । अनयोस्तु फलयोः समुच्चय एकत्रैवा- न्वयात् । गोप्रचारैति-आम्रमित्यादिश्लोकं पठित्वा प्रामसेकः कार्यः। स च शिष्टाचारात् ब्रह्मसरोजलेन दभैश्चति । ॐ नमो ब्रह्मण इत्यादि ब्रह्मनमस्कारमन्त्रः । यमराजत्यादिः-यमबलि- वैवखत इत्यादिः-खबलिमन्त्रः । ऐन्द्र इत्यादिः काकबलिमन्त्रः। तदयं प्रयोगः- पञ्चतीर्थी दिनोत्तरतीयदिने फल्गुतीर्थे देवाचनान्तं कर्म कत्वा ब्रह्मसरो गत्वा ॐ अद्य पापक्षयकामोऽस्मिन् ब्रह्मसरसि स्नानमहं करिष्ये -इति सङ्कल्पा प्रततमन्त्रान्ते- ॐ मानं करोमि तीर्थेऽस्मिन् ऋणत्रयविमुक्तये । श्राद्धाय पिण्डदानाय तर्पणायात्मशुद्धये ॥ इति पठित्वा तर्पणञ्च कृत्वा । मन्त्र: । -- - (१) ग पुस्तके अाम्नानात् ।

·तीर्थचिन्तामणिः । ॐ अद्य पिटब्रह्मलोकनयनकामो ब्रह्मकूप-यूपयोर्मध्ये श्राद्ध- महं करिष्थे । इति सङ्कल्पा बादशदैवतं नक्दैवतं षड्दैवतं वा श्राद्धं कत्वा उत्तरमानसादक्षय्यपिण्डं दत्त्वा-ॐ पिटमोक्षकामो ब्रह्म- कल्पितानसेचनमहं करिष्ये। इति सङ्कल्पर 'ॐ पानं ब्रह्मसरोद्भूतं सर्वदेवमयं विभुम् । विष्णुरूपं प्रसिञ्चामि पितॄणाचाथ मुक्तये ॥ इति पठित्वा कुशनयेणाचारात् ब्रह्मसरोजलेन गोप्रचार- समीपस्थान् ब्रह्मकल्पितानाम्रान् सिञ्चेत् । ततः-ॐ अद्य वाजपेयजन्यफलसमफलप्राप्तिकामो ब्रह्मयप- प्रदक्षिणमहं करिथे। इति सङ्कल्पा प्रदक्षिणं कुर्यात् । तत:--'ॐ पिटब्रह्मपुरगमनकामो ब्रह्मनमस्कारमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा- ॐ नमो ब्रह्मणेऽजाय जगज्जन्मादिकारिण। भक्तानाञ्च पितॄणां हि तारकाय नमोऽस्तु ते ॥ इति पठित्वा ब्रह्मसरोवायव्यकोणस्थं ब्रह्माणं प्रणमेत् । ॐ यमराज-भ्रमराजौ निश्चलार्थं हि संस्थितौ । ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितृणां मुक्तिहेतवे ॥ इति पठित्वा ॐ यमायैष बलिनम इत्यनेन कुशोदकेन देववत् यमबलिं दद्यात् । तत:- ॐ वैवस्वतकुलोद्भूतौ वौ श्याव-शबलो शुनौ। तत:- RA - (१) क पुस्तके रसोद्भूतम्। ग पुस्तके स्थिरीकृतौ । (२)

·३१४
तीर्थचिन्तामणिः।
ताभ्यां पिण्डं प्रयच्छामि रक्षेतां पथि सर्वदा ॥ इति पठित्वा
ॐ शुन एष बलिनमः-इति देववद्दर्भोदकेन खबलिं
दद्यात् । ततः-
ॐ ऐन्द्र-वारुण-वायव्या याम्या वै नैऋतास्तथा ।
वायसाः प्रतिग्रहन्तु भूमौ पिण्डं मयोभितम् ।।
इति पठिला "काकेभ्य एष बलिनमः” दर्भोदकेन देवबलिवत्
काकबलिं दद्यात् । लोकेनैव यम-श्व-काकबलयो देया न तु
वाक्येनापौत्यन्ये । काकबल्यनन्तरन्तु स्नानम् ।
इति पञ्चती दिनोत्तरवतीयदिनकत्यम् ।
-RRORD
अथ पञ्चतीर्थोंदिनीत्तरचतुर्थदिनकृत्यम् ।
तब वायुपुराणे-
फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽह्नि स्नानादिकमथाचरेत् ।
गयाशिरस्यथ श्राद्धं पदे कुर्यात् सपिण्डकम् ॥
साक्षाहयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रयं कृतम् ।
क्रौञ्चपादात् फल्गुतीर्थ यावत् साक्षाइयाशिरः ॥
गयाशिरों' नगाद्याश्च साक्षात्तत् फल्गुतीर्थकम् ।
मुखं गयासुरस्यैतत् स्नात्वा श्राद्धमथाक्षयम् ॥
आद्यो गदाधरो देवो व्यताऽव्यतात्मना स्थितः ।
विष्णादिपदरूपेण पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥
म पुस्तके-शिरे।

·तीर्थचिन्तामणिः।
तत्र विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात् पापनाशनम् ।
स्पर्शनात् पूजनाच्चैव पितॄणां 'मोक्षदायकम् ॥
श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा कुलमाहरूमात्मना ।
विष्णुलोकं समुत्य नयेत् विष्णुपदे नरः ॥
श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे नयेत् कुलशतं नरः ।
सहात्मना शिवपुरं तथा ब्रह्मपदे नरः ।।
ब्रह्मलोकं कुलशतं समुद्धृत्य नयेत् पितॄन् ।
दक्षिणाग्निपदे श्राडी वाजपेयफलं लभेत् ॥
गार्हपत्यपदे श्राद्धी राजसूयफलं लभेत् ।
श्राद्धं कृत्वाहवनीये वाजिमेधफलं लभेत् ॥
श्राद्धं कृत्वा सत्यपदे ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ।
आवसथ्यपदे शाद्धी सोमलोकमवाप्नुयात् ॥
श्राद्धं कृत्वा चन्द्रपदे चन्द्रलोकं नयेत् पितॄन् ।
श्राद्धी सूर्यपदे पञ्च पापिनोऽकपुरं नयेत् ॥
सर्वेषां काश्यपं श्रेष्ठं विष्णो रुद्रस्य
पदम् ।
ब्रह्मणश्च पदञ्चापि श्रेष्ठं तत्र प्रकीर्तितम् ॥
प्रारम्भे च समाप्तौ च तेषामन्यतमं स्मृतम् ।
श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकर्तुश्च नारद से
वै
(१) मूले दत्तमचयम् ।
(२) ग पुस्तके अब लोकान्तरम्-
श्राद्धं कृत्वाऽगल्पपदे ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन् ।
अन्येषाञ्च पदे श्राद्धो पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।
(३) ख पुस्तके पतितमिदं पद्यम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः। कश्यपस्य पदे दिव्ये 'भरद्वाजमुनिः पुरा। श्राई कत्लोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् । शुक्ल-कृष्णो ततो हस्तौ पदमुद्भिद्य निर्गतौ । दृष्ट्वा हस्तयं तत्र पिटसंशयमागतः ॥ ततः स्वमातरं शान्तां भारद्वाजस्तु पृष्टवान् । कश्यपस्य पदे कस्मिन् शुक्ले कृष्णेऽथवा करे। पिण्डो देयो मया मातर्जानासि पितरं वद ॥ शान्तोवाच- भारद्वाज महाप्राज्ञ पिण्डं कृष्णाय देहि भो। भारद्वाजस्तत: पिण्डं दातुं कृष्णाय चोद्यतः ॥ खेतोऽदृश्योऽब्रवीत् पुत्रं देहि मह्यं ममौरसः । कृष्णोऽब्रवीत् क्षेत्रजस्त्वं ततो मे देहि पिण्डकम् ॥ शुक्लोऽब्रवीत् खैरिणीयं यतोऽतस्त्वं समौरसः । स्वैरिणी त्वब्रवीदादौ क्षेत्रिणे बौजिने ततः ॥ भारद्वाजस्ततः पिण्डं कश्यपस्य पदे ददौ । हंसयुत्तोन यानेन ब्रह्मलीकमुभौ गतौ। भौमो विष्णुपदे श्रेष्ठे आइय तु पितॄन् खकान् ॥ श्राद्धं कृत्वा विधानेन पिण्डदानाय चोद्यतः । पितुर्विनिर्गतौ हस्तौ गयाशिरसि शान्तनो: ग पुस्तके भारद्वाजो महामुनिः। (२) ख पुस्तके नात्र जानामि । (३) क पुस्तके महाभाग । (४) सूलपुस्तके स्वैरिण्यथाब्रवीद्दातुम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
भीमः पिण्डं ददौ भूमौ नाधिकारः करे यतः ।
शान्तनुः प्रहसंस्तुष्टः शास्त्रार्थे निश्चलो भवान् ॥
त्रिकालदृष्टिर्भवतु अन्ते विष्णुश्च ते गतिः ।
इच्छया मरणञ्चास्तु इत्युत्ता मुक्तिमागतः ॥
रामो रुद्रपदे रम्ये पिण्डार्पण कृतोद्यमः ।
पिता दशरथः स्वर्गात् प्रसार्य करमागतः ॥
नादात् पिण्डं करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः ।
शास्त्रार्थाति क्रमाजीतं रामं दशरथोऽब्रवीत् ॥
तारितोऽहं त्वया पुत्र रुद्रलोकोऽह्यभून्मम ।
पदे पिण्ड प्रदानेन हस्ते तु स्वर्गतिन हि ॥
त्वञ्च राज्यं चिरं कृत्वा पालयित्वा प्रजादिकम् ।
यज्ञान् सदक्षिणान् कृत्वा विष्णुलोकं गमिष्यसि ॥
सहाऽयोध्याजनैः सर्वैः क्वमिकोटादिभिः सह ।
इत्युत्वा दशरथः पुत्रं रुद्रलोकं परं ययौ।
गयाशिरसि यः पिण्डं येषां नाम्ना सुनिवपत् ।
नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः ॥
गयाशिरसि यः पिण्डं शमीपत्रप्रमाणतः ।
कन्द-मूल-फलाद्यैर्वा दद्यात् स्वर्ग नयेत् पितॄन् ॥
पदानि यत्र दृश्यन्ते विष्णादीनां तदग्रतः ।
श्राद्धं कृत्वा सपिण्डञ्च तेषां लोकं नयेन्नरः ॥
(५)
क पुस्तके-क्रमातीतम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः। सर्वत्र मुण्ड पृष्ठाद्रिः पदैरेभिः सुलक्षितः । प्रयान्ति पितरः सर्वे ब्रह्मलोकमनामयम् ॥ हत्यसुरस्य यच्छिरो गदया तद्दिधा कृतम् । यतः प्रक्षालिता तीर्थे गदालोलन्तदा स्मृतम् ॥ साक्षादिति प्रशस्तमित्यर्थः । क्रौञ्चपादः मुण्ड पृष्ठे । क्रौचरूपेण हि मुनिर्मुण्डपृष्ठे तपोऽकरोत् । तस्य पादा(दोऽ)वितो यस्मात् क्रोञ्चपादस्ततः स्मृतः ॥ इति वायुपुराणात् । पञ्चपापिन इति पञ्चमहापातकिनोऽपीत्यर्थः । अन्येषां क्रौञ्चादीनां पदानि चतुर्युगं तदुक्तं वायुपुराण- विष्णोः पदं रुद्रपदं ब्रह्मणः पदमुत्तमम् । काश्यपस्य पदं दिव्यं ही हस्तौ यत्र निर्गती। पञ्चाग्नीनां पदान्यत्र इन्द्राऽगस्त्यपदे पर। रवेश्च कार्तिकेयस्य क्रौञ्चमातङ्गकस्य च । सुखलिङ्गानि सर्वाणि पदानीति निबोधत ॥ श्रेयस्करमिति श्रेयो मोक्षः, श्रेयो निःश्रेयसामृतमिति कोषात् । एवं पदे श्राद्धात् कर्तुरपि मोक्षो भवतीत्यर्थः । तदयमत्र प्रयोगः- ॐ अद्य दशलक्षाखमेधजन्यफलसमफलप्राप्तिकामः फल्गुतीर्थे नानमहं करिष्ये इति सङ्कल्पर प्रकृतस्नानविध्यन्ते- ॐ फल्गुतीर्थे पुण्यजले करोमि स्नानमादृतः । पितृणां विष्णुलोकाय भुक्ति-मुक्तिप्रसिद्धये ॥

·तीर्थचिन्तामणिः। । - इति मन्त्रं पठित्वा फल्गुतीर्थे मज्जेत् । ततस्तर्पणं तत्र पिट- तर्पणादौ स्वधोदीरणानन्तरं पितरं प्रोणयामीति प्रयोज्यम् । ततः- पदेषु श्राद्धम् । तत्र यद्यपि ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-कश्यपपदानामन्यतम- मेवारम्भसमायोविहितं तथापि रुद्रपदे आरम्भः फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽङ्गि नावा देवादितर्पणम् । कत्वा श्राद्धं गयाशौर्षे कुयाद्वपदादिह ॥ इति गारुडात् । तथाचादौ रुद्रपदसमीपं गत्वा ॐ अद्यापुनरावृत्तिकामो रुद्रपदस्पर्शनमहं करिष्ये । इति सङ्कल्पा स्पृष्ट्वा श्राद्धमारभ्य तव्याणि प्रोक्ष्य ॐ अद्यात्म- सहित कुलशतशिवपुरनयनकामो रुट्रपदे श्राद्धमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा हादशदैवतं नवदैवतं षड्दैवतं वा श्राद्धं कुर्यात् ततो विष्णुपदसमीपं गत्वा ॐ अद्य पापक्षयकामो विष्णुपद- दर्शनमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा विष्णुपदं दृष्ट्वा-ॐ अद्य पिटमोक्ष- कामो विष्णुपदस्पर्शनमहं करिष्ये इति सङ्कल्पर तत्स्पृष्ट्वा ॐ अद्य पिटमोक्षकामो विष्णुपदे विष्णुपूजनमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा विशुप्रकाशकमन्त्रेण विष्णुं पञ्चोपचारैः सम्पूज्य ततः श्राडीयट्रव्याणि पुण्डरीकाक्षम्मरणपूर्वकं कुशोदकेन सम्प्रोक्ष्य- ॐ अद्यात्मसहित कुलसहस्रोद्धरणपूर्वक विष्णुलोकनयनकामी विष्णुपदे श्राद्धमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा हादशदैवतं नवदैवतं षड़दैवतं वा सविखेदेव- पार्वणश्राद्धं कृत्वा तहेदिदक्षिणतः-उपविश्य इत्युपकम्य ऋण- ·तीर्थचिन्तामणिः1 वयादित्यन्तं प्रामुखः प्रेतशिलास्थानीयं कम्म कुर्यात् । सन्यासिनान्तु विष्णुपदे दण्ड स्पर्शनं कर्तव्यम् । दण्डं संस्पर्शयेभिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः । न्यस्य दण्डं विष्णुपदे मुच्यते पिटभिः सह ॥ इति वायुपुराणात् । तत ॐ अद्यामसहितकुलशतनरकोहरणपूर्वक ब्रह्मालीक- नयनकामी ब्रह्मपदे श्राद्धमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा तन रुद्रपदवत् श्राद्धं कुर्यात् । अथ दक्षिणाग्निपदे श्राद्धस्य वाजपेयफलम् । गार्हपत्यपदे श्राइस्य राजसूय फलम् । कार्तिकेयपदे श्राद्धस्य पिटशिवलोक नयनं फलम्। क्रोचपदे श्राद्धस्य पिटब्रह्मलोकनयनफलम्। कश्यपपदे श्राइस्य पिटब्रह्मलोकनयनं फलम् । श्राद्धोपसंहारस्तु कश्यपपदे कर्त्तव्यः अथ गयाशिरसि-ॐ अद्यामुकगोत्रस्थामुकशम्भणः स्वर्ग- प्राप्तिकामो गया शिरसि पिण्डदानमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा स्व-सूत्रोक्तरीत्याऽबनेजनादि पिण्ड्समुत्थापनपर्यन्तं कर्म कुर्यात् । तत ॐ अद्यामुकगोत्रस्यामुकशम्मणो मोक्षप्राप्तिकामो गया- शिरसि पिण्डदानमहं करिष्ये इति सङ्कल्पावनजनादि----पिण्ड- समुत्थापनपर्यन्तं कम्म कुर्य्यात् । एवं स्त्रीपिण्डोऽपि देयः । अत्र न सम्बध्यादरो येषां नाम्ने ति सामान्यशब्दस्वरसात् । एतच पिण्डदानं जिह्वालोल-मधुस्रवा-मुण्डपृष्ठोत्तरमानसदक्षिण- मानसाभ्यन्तरे गदाधरावासादिप्रदेश क्वापि कर्तव्यम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
-
क्रौञ्चपादात् फल्गुतीर्थं यावत् साक्षायाशिरः ।
दूति वचनात् ।
क्रौञ्चपदश्च मुण्ड पृष्ठे ।
पदाकितां प्रेतशिलामधिकृत्य वायुपुराणे-
तां दृष्ट्वा सबलोकश्च महापापौघपातको ।
पूत: कर्माधिकारी च श्राद्धकब्रह्मलोकभाक् ॥
शिलास्थितेषु तोयेषु स्नात्वा कृत्वाऽथ तर्पणम् ।
श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते ॥
स्थास्यन्ति च मरिष्यन्ति यान्तु ब्रह्मपुरी नराः ।
जरायुजा अण्ड्जा वा देहं त्यक्त्वा शिलोपरि।
गच्छन्ति विष्णुमायुज्यं कुलैः सप्तशतैः सह ।
ama
अथ पञ्चतीथुत्तरपञ्चमदिनकृत्यम् ।
तत्र वायुपुराणे-
पञ्चमेऽङ्गि गदालोले कृत्वा स्नानादि पूर्ववत् ।
श्राद्धं सपिण्डकं कुर्यात्ततोऽक्षयवटे नरः ॥
तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा पितृन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।
ब्रह्मप्रकल्पितान् विप्रान् भोजयेत् पूजयेदथ ॥
ग पुस्तके महापापोऽतिपातकी।
ख पुस्तके तीर्थेषु।
(२)

·तीर्थचिन्तामणि कृतश्राडोऽक्षयवटे अन्नेनैव प्रयत्नतः । दृष्ट्वा नत्वाऽथ सम्पूज्य वटेशञ्च समाहितः ॥ पितॄन् नयेद्ब्रह्मपुरमक्षयञ्च सनातनम् । गयायां धम्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्षेऽक्षयवटे पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ तथा- -- गदालोले महातीर्थे गदाप्रक्षालने बरे । स्त्रानं करोमि शुद्धार्थमक्षयाय स्वराप्तये ॥ तथा चान पापक्षयः स्वर्गप्राप्तिश्च फलम् । मन्त्रस्तु- एकावे वटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया। कामरूपधरस्तस्मै नमस्ते योगशायिने ॥ संसारवृक्षशस्त्रायाऽशेषपापहराय च । 'अक्षयब्रह्मदात्रे च नमोऽक्षयवटाय वै ॥ कलौ माहेश्वरा लोका येन तस्माइदाधरः । लिङ्गरूपोऽभवत्तञ्च वन्दे श्रीप्रपितामहम् ॥ गदालोले इति-फल्गुप्रवाह गदालोलं नाम तीर्थम् । । (१) क स्व पुस्तकहये अनेनैव प्रमाणतः । (२) ग पुस्तके वटे शश्वत् । (३) क पुस्तके पाद- (8) क पुस्तके बाल--। क पुस्तके पापक्षयाय च । ख पुस्तके सर्वपापहराय च । (६) मूखपुस्तके अक्षयाय ब्रह्मदात्त ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
३१२
-
तदुक्तं वायुपुराणे-
हत्यसुरस्य च शिरो गदया यद्दिधा कृतम् ।
यतः प्रक्षालिता तीथं गदालोलं ततः स्मृतम् ॥
हेतिनामकस्यासुरस्य शिरश्छित्त्वा गदाधरेण यत्र गदा प्रक्षा-
लिता तहदालोलं नाम तीर्थमित्यर्थः ।
हेत्युपाख्यानन्तु वायुपुराणे-
हती रक्षी ब्रह्मपुत्व स्तपस्तेपऽभूतं महत् ।
ब्रह्मादीन् तपसा तुष्टान् वरं ववे वरप्रदान् ॥
दैत्यादितयैः शस्त्रायैर्विविधैर्मनुजैरपि ।
कृष्णशानादिचक्राद्यैरवध्यः स्यां महाबलः ॥
तथेत्युत्वाऽन्तर्हितास्ते हेतिर्देवानवाजयत् ।
इन्द्रत्वमकरोद्धेति: सुरा ब्रह्मा-हरादयः ॥
हरिञ्च शरणं जग्मुरू चुर्हेतिं जहौति च ।
अचे हरिरबध्योऽयं हतिर्देवासुरैः सुराः ॥
ब्रह्मास्त्रं मे प्रयच्छध्वं हेतिं हन्यां हि येन तम् ।
इत्युक्तास्ते ततो देवा विष्णवे तां गदां ददुः ।
उपेन्द्र त्वं जहीहीत्य' हेति प्रोचुरजादयः ।
दधार तां गदामादौ देवैरुतो गदाधरः ।
गदया हेतिमाहत्य देवेभ्यस्त्रिदिवं ययौ ॥
(१) क पुस्तके हेतेरसुरस्य ।
क पुस्तके
ब्रह्मवपुः।
३) ग पुस्तके भीताः।

·तोचिन्तामणिः। तत्र च गदालोलतीर्थे स्नानम् । अत्र च प्रकृतसकलमन्त्र- पाठानन्तरं गदालोल इत्यादि पठित्वा मज्जनं कार्यमित्यर्थः । तत्रेति गदालोले श्राइस्य पिण्डदानस्य वा पिटब्रह्मलोकनयनं फलमित्यर्थः । ब्रह्मेति-तत्रादावक्षयवटतले श्राद्धं तस्य पितॄणा- मक्षयटप्तिः फलम् । ततो ब्रह्मप्रकल्पितसन्तानजब्राह्मणभोजनं तस्य पिटब्रह्मलोकनयनं फलम् । ततो वटेशदर्शन-नति-पूजाः । तत्रापि प्रत्येकं पिटब्रह्मलोक- नयनमेव फल मित्यर्थः । एतन्नमस्कारे तु एकार्णव इत्यादिमन्त्रः । ततोऽक्षयवटनमस्कारे तु प्रावृत्तिककमात् संसारवृक्ष इत्यादि- मन्त्रः। नयेटिति प्रपितामहनमस्कारस्य पिटरुद्रपदनयनं फलम् । तस्य नमस्कार “कली माहेश्वरा लोकाः" इत्यादिमन्त्रः । तदित्यमत्र प्रयोग: कतदेवाचनान्तका गदालोलं गत्वा तत्र ॐ अद्य पापक्षय- स्वर्ग प्राप्तिकामो गदालोले स्नानमहं करिष्ये। इति सझल्पा - - स्नायात् । तत्र प्रकृतमन्त्र पाठानन्तरम्, ॐ गदालोले महातीर्थे गदाप्रक्षालने वरे । नानं करोमि शुद्धार्थमक्षयाय स्वराप्तये ॥ इति मन्वं पठित्वा मज्जेत्। ततस्तर्पणम् । तत ॐ अद्य पिटब्रह्मलोकनयनकामो गदालोले श्राद्धमहं करिष्ये-इति सङ्कल्पा श्राद्धं कुर्यात् । यदि पिण्डदानमात्रं (१) स पुस्तके प्राकपूर ।

·तीर्थ चिन्तामणिः। ३२५ क्रियते तदाऽप्येवमेव सङ्कल्पः । पिण्डदानन्तु स्वसूत्रोक्तविधिना कार्यम् । ततोऽक्षयवटं गत्वा तन्मूलसहिते पाचारादुत्तरदिग्- भागे-ॐ अद्य पितॄणामक्षयटप्तिकामोऽक्षयवटे श्राद्धमहं करिष्ये- इति सङ्कल्पा तत्र श्राद्धं कुर्य्यात् । तत ॐ पिटब्रह्मलोकनयनकामो ब्रह्मप्रकल्पितान् ब्राह्मणा- नहं भोजयिष्ये। इति सङ्कल्पा तान् त्रीन् भोजयेत् । तदलाभे ब्राह्मान्तरमपि । ॐ अद्य कोटिब्राह्मणभोजनजन्यफलसमफल- प्राप्तिकामोऽक्षयवटे एक ब्राह्मण महं भोजयिष्थे । इति सङ्कल्पा तत्रैकं ब्राह्मणं भोजयेत् । तदुक्तं वायुपुराणे-अक्षयवटप्रकरणे-- एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता। इति । तत ॐ अद्य पिटब्रह्मलोकनयनकामो वटेशदर्शनमहं करिष्ये। इति सङ्कल्पा वटेशं प्रतिमारूपं पश्येत् । अनेनैव क्रमेण नति पूजाञ्च कुयात् । उपोषितोऽथ गायत्रीतीर्थे महानदीस्थित' । गायत्रया: पुरत: स्नात: प्रातः सन्ध्यां समाचरेत् ॥ श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा नयेटुब्रह्मण्यतां कुले । तीर्थे स मुच्यते स्नात्वा सावित्रधाः पुरतो नरः ॥ सन्ध्यामुपास्य मध्याह्ने नयेत् कुलशतं दिवम् । प्राची-सरस्वतीस्नातः सरस्वत्यास्ततोऽग्रतः ॥ तथा तव (१) मूले-नद्यां समाहितः । १०) -नयम खकान पितॄन् । * पुस्तके बेदबामण्यतां कुले ।

·३.६ तीचिन्तामणिः। सन्ध्यामुपास्य सायारु नयेत् सर्वज्ञतां कुलम् । बहुजन्मतात् सन्ध्यालोपान्मुक्त स्त्रिसन्ध्यकत् ॥ विशालायां लेलिहान तीर्थे च भरताश्रमे । पदाकित मुण्ड पृष्ठे गदाधरसमौपतः ॥ तीर्थे चाकाशगङ्गायां गिरिकर्णमुखेषु च । 'श्राइदः पिण्डदो ब्रह्मलोकं कुलशतं नयेत् ॥ स्नातो गोदावैतरण्यां त्रिःसप्तकुलमुडरेत् । देवनद्यां गोप्रचार श्राद्धदः स्वर्नयेत् पितॄन् ॥ पुष्करिण्यां तकुल्यां मधुकुल्यां तथैव च । पुष्करण्यां गदालोले तीर्थे च मकरे तथा ॥ कोटितौथें रुकम कुण्डे पिण्डदः खनेयेत् पितॄन् । मार्कण्डेयेश-कोटीशी नवा स्यात् पिटतारकः ॥ पाण्डुशिलां प्रस्तुत्य तत्रैव- युधिष्ठिरस्तु तस्यां हि श्राद्धं कत्तुं ययौ मुने । शिलायां पिण्डदानेन प्रहृष्टो व्यासनन्दनः ॥ वरं ददौ स्वपुत्राय राज्यं कुरु महीतले । अकण्टकन्तु सम्पूर्ण त्वं मे नाताऽसि पुत्त्रक । स्वर्ग व्रज शरीरेण भ्राटभिः परिवारितः ॥ दृष्टिमात्रेण सम्पूतान् नरकस्थान् दिवं नय । इत्युक्त्वा प्रययौ पाण्डुः शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ क पुस्तके ज्ञात्वाऽथ। क पुस्तके चाभरके। क पुस्तके-दण्डे। ग पुस्तके किरणीये।

·तीर्थचिन्तामणि घृतकुल्या मधुकुल्या देविका च महानदी । शिलायां सङ्गता तन मधुसवा प्रकीर्तिता । प्रयुतं ह्यखमेधानां नानकल्लभते नरः ॥ तर्पयित्वा पिटगणं कृत्वा श्राद्धं सपिण्डकम् । सहस्रकुलमुद्धृत्य नयेद्दिष्णुपदं नरः ॥ उद्भिज्जा: स्वेदजा वाऽपि ह्यण्डजा ये जरायुजाः । मधुरवां समासाद्य मृता विष्णुपुरं ययुः ॥ दशाश्वमेधिके हंसतीर्थे 'श्राद्धादिवं नयेत् । दशाश्वमेध-हंसौ च नत्वा शिवपुरं व्रजेत् ॥ मतङ्गस्य पदे श्राद्धकटु ब्रह्मलोकभाक् । निर्मथ्याग्नीन् शमोगर्भे विधिविष्यवादिभिः सह ॥ लेभे तीर्थन्तु यज्ञार्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । मखसंगं हि तत्तौथं पितॄणां मुक्तिदायकम् । तर्पणात् पिण्डदानाञ्च मानतन्मुक्तिमाप्नुयात् ॥ पितृन् स्वर्ग नयेनत्वा रामेशाङ्गारकेश्वरौ। गदाकूप पिण्डदानादश्वमेधफलं लभेत् ॥ तस्मात् कूपाद् भस्मनाऽथ स्नानात्तारयते पितॄन् । धौतपादे निःक्षीरायाः सङ्गमे नानक्कन्नरः ॥ श्राद्धौ नाम पुष्करिण्यां ब्रह्मलोकं नयेत् पितृन् । Name- (१) क पुस्तके श्राद्धी दिनम् । क पुस्तके गया-1 क पुस्तके निःशल्यायाः।

·तीर्थचिन्तामभिः ।
सुषुम्नायां महाकौश्यां त्रि:सप्तकुलमुहरेत् ।
स्नातो नत्वा वशिष्ठेशं तस्यास्तीरेऽखमेधभाक् ॥
पिण्डदो धेनुकारण्ये कामधेनुपदेषु च ।
स्नातो नत्वा कामधेनुं ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन् ।
कईमाने गयानाभौ मुण्डपृष्ठसमीपतः ।
नात्वा श्राद्धी नयेत् स्वर्ग पितृन् नत्वा च चण्डिकाम् ।
फल्गुतीर्थे श्मशानाख्यसङ्गमादीशमञ्चय च ॥
गयागजो गयादित्यो गायत्री च गदाधरः ।
गया गयासुरश्चैव षड़गयं मुक्तिदायकम् ॥
गयायान्तु वृषोत्सर्गात् त्रिःसप्तकुलमुहरेत् ।
यत्र यत्र स्थितो विप्र उदितो विजितेन्द्रियः ॥
आयं गदाधरं ध्यायन् श्रादपिण्डादि कारयेत् ।
कुलानां शतमुद्धृत्य ब्रह्मलोकं नयेद् ध्रुवम् ॥
ततो दध्योदनेनैव दत्त्वा नैवेद्यमुत्तमम् ।
जनार्दनाय देवाय समभ्यर्चा यथाविधि ॥
दद्यानिक्षिप्य पिण्डांस्तु तच्छेषेणैव जीवताम् ।
दैत्यस्य मुण्डपृष्ठे तु यस्मात् सायं स्थिता शिला ॥
शिलाऽसौ मुण्डपृष्ठाट्रिः पितृणां ब्रह्मलोकदः ।
रामे वनं गते शैलमारुह्य भरतः स्थितः ॥
पित्रे पिण्डादिकं दत्त्वा रामेशं स्थाप्य तत्र च ।
स्नात्वा नत्वा च रामेशं राम सीतां समाहितः ॥
क पुस्तके षङ्गया मुक्तिदायिका ।

·तीर्थचिन्तामणिः ।
श्राई पिगड प्रदानञ्च कृत्वा विष्णुपुरं नयेत् ।
पितृभिः सह धर्मात्मा कुल्लानाञ्च शतैः सह ॥
शिलादक्षिण हस्ते च स्थापित: कुण्डपबतः ।
तत्र श्राद्धादिना सबान् पितृन् ब्रह्मपुरं नयेत् ॥
कुण्डेनाथ तपस्तप्तं सीता दक्षिण गिरी।
मतङ्गस्य पदे पुण्ये पिण्डदः स्वर्गयेत् पितृन् ॥
वामहस्ते शिलायाश्च जयन्तो विकृतो' गिरिः ।
उदयाहिरिरानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना ॥
स्थापितः पिण्डदस्तत्व पितृन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।
कुण्ड मुद्यन्तकन्तत्र स्वात्वाऽलं तपसे क्कतम् ॥
ब्रह्मा तव च सावित्री-कुमाराभ्यां सह स्थितः ।
हाहा-इइप्रभृतयो गीतनादं प्रचक्रिरे ॥
सातस्तन च मध्याह्ने सावित्री समुपास्य च ।
कोटिजन्म भवेदियो धनाढ्यो वेदपारगः ॥
अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः ।
पिटभिः सह धम्मात्मा पूज्यमानो दिवौकसः ।।
ब्रह्मयोनिं प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्त मानवः ।
परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसटात् ।
नत्वा गयाकुमारञ्च ब्राह्मण्यं लभते नरः ।
सोमकुण्डाभिषकाद्यः सोमलोकं नयेत् पितुन् ।
:
(१) मूल पुस्तके तथाचोद्यन्त को गिरिः।
क पुस्तके कुराडकस्तत्र चोद्यन्त अात्मनस्तपसे सतः।
(१)
४२

·तीर्थचिन्तामणिः ।
बलिः काकशिलायाञ्च कारभ्य ऋणमोक्षदः ।
खर्गद्वारीश्वरं नत्वा स्वर्गादब्रह्मपुरं नयेत् ॥
पिण्डदो व्योमगङ्गायां निन्मलः स्वनयेत् पितॄन् ।
शिलायां दक्षिणे हस्ते भस्मकूटमधारयत् ॥
धम्मोऽजस्तत्र च हरस्तन्नाम समकारयत् ।
ततोऽसौ भस्म कूटाट्रिर्भस्मस्नानात्तु नाकदः ॥
वटो वटेखरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः ।
उदग्रे रुक्मिणौकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी ॥
कपिलेशो नदीतीरे उमासोमसमागमे ।
कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं नमेद्यजेत् ॥
श्राददः खगभागी
स्यात्
महेशौकुण्ड एव च ।
गौरी च मङ्गला तत्र सर्वसौभाग्यदाऽचिता ॥
जनाईनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः ।
मन्त्रेण चात्मनोऽन्येषां सव्येनापि तिलैविना ॥
पिण्डञ्च दधिसम्मिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ।
आत्मानं पिटभिः सार्धं विष्णुलोकं नयेन्नरः ॥
एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन ।
गयाशीर्षे त्वया देयं मह्यं पिण्डं मृते मयि ॥
।
क ख पुस्तके क्षणमोक्षदः ।
क ख पुस्तके वर्गयेत् ।
क पुस्तके तयाये।
(४) क ख पुस्तके-कूमे।
(५) मूल पुस्तके जीवताम् ।
(६) का पुस्तके अन्तकाडे ।
(३)

·सोचिन्तामणिः।
Janwar
यस्मै पिण्डो मया दत्तस्त्वामुद्दिश्य जमाईन ।
देहि देव गयाशी तस्मै तस्मिन् मृत शुभम्।
जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पिटरूपिणे ।
पिटपते नमस्तुभ्यं नमस्ते मुक्ति हेतवे ।
गयायां पिटरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ।
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ॥
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ऋणत्रयविमोचन ।
लक्ष्मीकान्त नमस्तेऽस्तु नमस्ते पिटमोक्षद ।
पुण्डरीकाक्षमभ्यर्चा खगंगः स्याज्जनाईन ।
वामजानु सुसम्यात्य नत्वा भीमो जनाईनम् ॥
श्राद्धं सपिण्डकं कत्वा भाटभिर्विष्णुलोकभाक् ।
शिलायां वामपादे तु प्रेतकूटो गिरिधूत: ॥
धभराजेन पापाव्यो गिरिः प्रेतशिलाश्रयः ।
पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलाया: प्रेतभारत: ॥
प्रेता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ।
"पृथस्थिताश्च बहवो विघ्नकारिण एव च ॥
श्राद्धादिकरणं नृणां तीर्थे पिटविमुक्तिदम् ।
गतः शिलाट्रिसम्पर्कात् मेतकूटः पवित्रताम् ।
प्रेतकुण्डस्तु तवास्ते देवास्तन पदे स्थिताः ।
ख पुस्तके पापभारतः।
(१) क ख पुस्तकहये स्टते तु तम् ।
(३)
(१) मूले-दक्षिणे पादे ।
18)
(५) ग पुस्तके पृष्ठे।
ग पुस्तके
कानने।

·तीचिन्तामएि।
:
चाइपिण्डादिक्कत् स्नात: प्रेतत्वान्मोचयेत् पितृन् ।
कौकटेघु गया सुरक्षा पुण्यं राजग्टहं वनम् ॥
च्यवनस्याश्रमः पुण्यो नदी पुण्या पुनःपुना।
वैकुण्ठी लोहदाइश्च गिरिकूटश्च शोभनः ।
थाइपिण्डादिल त्तन पितृन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।
शिलादक्षिणपादे तु ध्रकूटो गिरिधृतः ॥
धम्मराजेन सुस्थैर्यकरणायाशु पावनः ।
रध्ररूपेण संसिद्धास्तपः कृत्वा महर्षयः ॥
प्रती गिरिगंध्रकूटस्तत्र सधेश्वरः शिवः ।
दृष्ट्वा ग्धेश्वरं स्नात्वा याति शम्भोःपदं नरः ॥
तत्र ग्ध्रवटं नत्वा प्राप्तकालो दिवं व्रजेत् ।
ऋणमोक्षं पापमोक्षं शिवं दृष्ट्वा शिवं व्रजेत् ॥
आदिपादेन गिरिणा आक्रान्तञ्च शिलोदरम् ।
तनास्ते गजरूपेण विघ्नेशी विघ्ननाशनः ॥
तं दृष्ट्वा मुच्यते विघ्नैः पितृन् शिवपुरं नयेत् ।
गायत्रीञ्च गयादित्यं स्नातो दृष्ट्वा दिवं व्रजेत् ॥
ब्रह्माणं चादिपादस्थं दृष्ट्वा स्यात् पिटतारकः ।
नाभौ च पिण्डदो यस्तु पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ॥
नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य अरविन्दवनन्त्वभूत् ।
मुण्डपृष्ठारविन्दाद्री दृष्ट्वा पापं विनाशयेत् ॥
(१) .क पुस्तक शोणकः ।
क ग पुस्तकहये करणाय सुपावनः ।
-

·तीर्थचन्तामणिः । क्रौञ्चरूपेण हि मुनिर्मुण्ड पृष्ठे तपोऽकरोत् । तस्य पदाङ्कितो यस्मात् क्रौञ्चपादः प्रकीर्तितः ॥ माती जलाशये तत्र नयेत् स्वर्ग कुलत्रयम् ॥ उपोषित इति पूर्वदिने कृतोपवास: । गायनमा इति गायत्री च गयाग्राममध्ये तत्सम्मुखप्रादेशे महानद्यां गायत्री- तीर्थ तत्र स्नात्वा प्रातः सन्ध्योपासनं कार्यम् ! सपिण्ड कमिति श्राई पूर्वोक्तपिण्डदानसहितं तत्र कार्यम् कुलब्रह्मलोकनयन- श्चात्र फलम् । इदन्तु चिन्त्यते--अत्र स्नान-सन्ध्यावन्दनयो: स्वातन्वेषण विहि तत्वात् प्रारम्भनीयावत् साधनफलञ्च विश्वजिन्यायात् स्वर्ग इति श्रोत्योपक्रमः। तीर्थ इति सावित्राः पुरतो मध्याह्ने स्नात्वा सन्ध्योपासने कुन्लशत-स्वर्गनयनफलमित्यर्थः । प्राचौति-सरस्वत्यग्रे प्राच्या सरस्वत्यां स्नात्वा सायंसन्ध्योपासने कुलसर्वज्ञतानयनं मित्यर्थः । बहिति सन्ध्यात्र यवन्दने बहुजन्मकतसन्ध्यालोप- जनितपापविमुक्तिः फलमित्यर्थः । विशालायामिति विशालादि- तीर्थमप्तकाऽन्यतरस्मिन् श्राद्धे पिण्डदाने वा कुलशतब्रह्मलोक- मयनं फलमित्यर्थ: । स्नात इति गोदायां वैतरण्याञ्च प्रत्येक- मेकविंशतिकुलोद्धारः फलमित्यर्थः । वैतरगौ च भस्म कूटस्थित- देवनदीपूर्वतः । अत्र च सन्तरण प्राचारप्राप्तमन्त्र: 'याऽसौ वैतरणी नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता। क पुस्तके या सा।

·तीर्थचिन्तामणिः । सा च तीर्णा महाभाग पितॄणां तारणाय वै ॥ अत्र च पिनादिनरकोडरण कामनया गोदानमण्याचरन्ति । देवनद्यामिति-देवनद्यादिनवके पिण्डदाने प्रत्येकं पिस्वर्गनयन- मित्यर्यः । मार्कण्डेयेति मार्कण्डेयेशस्य कोटीशस्य च नमस्कार प्रत्येकं पिटतारणं फलमित्यर्थः । दृष्ट्वेति पाण्डुशिलादर्शने नरकस्थपिटपूतत्वखर्गनयनफलमित्यर्थः । इत्युक्त्वोति-दत्त श्राद्धस्य पाण्डोः शाश्वताव्ययपदस्मरणात् पाण्डुशिलाचा तादृक्फलप्राप्तिः फलमित्यर्थः । पाण्डुशिला चेयं पितामहसमीपस्थ-चम्पकवने । घृतकुल्येति एताश्चतस्त्र: मुण्डपृष्ठ- दक्षिणभागे शिलासङ्गता मधुसवापदवाच्या: तस्याञ्च स्नाने- ऽखमेधायुत पुण्यफलमित्यर्थः। तर्पण सपिण्ड कश्राद्धे च प्रत्येक सहस्रकुलोद्धरण पूर्वकविष्णुलोकनयनं फलमित्यर्थः । उद्भिज्जा इति मधुरवायाः स्मरणे । दशेति-दशाश्वमेधिक हंसतीर्थे श्राद्धे च प्रत्येक पिस्वर्ग- नयनं फलम् । पितामहदक्षिण महानद्यां दशाश्वमेधः । मतङ्गस्येति मतङ्ग- पदे श्राइक ब्रह्मलोकभावित्वं भवतीत्यर्थः । निर्मथ्येति-कुण्डे- मानात् कर्तुर्मुक्तिरेवं तर्पणात् पिण्डदानाञ्च पितॄणां मुक्तिर्भव. तीत्यर्थः । उद्यन्तपर्वतसमीप मथो(ख)कुण्डे पितृनिति-रामेश्वरस्य चाङ्गारकेश्वरस्य च नमस्कार प्रत्येकं पिटवर्गनयनं फलम् । गयेति गयाकूप दातुरखमेधफलप्रासिरित्यर्थः ।

·तोचिन्तामणिः तत्र च गदालोलतीर्थे स्नानम् । अत्र च प्रकातसकलमन्त्र- पाठानन्तरं गदालोल इत्यादि पठित्वा मज्जनं कार्यमित्यर्थः । तत्रेति गदालोले श्राद्धस्य पिण्डदानस्य वा पिटब्रह्मलोकनयनं फलमित्यर्थः। ब्रह्मेति-तत्रादावक्षयवटतले श्राद्धं तस्य पितॄणा- मक्षयटप्तिः फलम् । ततो ब्रह्मप्रकल्पितसन्तानजब्राह्मणभोजनं तस्य पिटब्रह्मलोकनयनं फलम् । ततो वटेशदर्शन-नति-पूजाः । तत्रापि प्रत्येकं पिटब्रह्मलोक- नयनमेव फलमित्यर्थः । एतन्नमस्कारे तु एकार्णव इत्यादिमन्त्रः । ततोऽक्षयवटनमस्कारे तु प्राकृतिक क्रमात् संसारवृक्ष इत्यादि- मन्त्रः। नयेदिति प्रपितामहनमस्कारस्य पिटरुद्रपदनयनं फलम् । तस्य नमस्कारे “कलो माहखरा लोका:" इत्यादिमन्वः । तदित्यमत्र प्रयोगः कतदेवाञ्चनान्तका गदालोलं गत्वा तत्र ॐ अद्य पापक्षय- स्वर्ग प्राप्तिकामो गदालोले स्नानमहं करिष्ये। इति सकल्पा -- - सायात् । तत्र प्रकृतमन्त्रपाठानन्तरम्, ॐ गदालोले महातीर्ये गदाप्रक्षालने वरे। नानं करोमि शुद्धार्थमक्षयाय खराप्तये ॥ इति मन्त्रं पठित्वा मज्जेत्। ततस्तर्पणम् । तत ॐ अद्य पिटब्रह्मलोकनयनकामी गदालोले श्राद्धमहं करिष्ये-इति सङ्कल्पा श्राद्धं कुर्यात् । यदि पिण्डदानमात्र {) स पुस्तके प्राक्पूछ ।

·तीर्थचिन्तामणि:
अत्र च प्रथमवर्षोंत्तरं पतितादीनामपि पित्रादीनां श्राद्धं
पिण्डदानञ्च तहतस्वर्गकामनया कर्त्तव्यम् ।
क्रियते पतितानान्तु गते संवत्सरे कचित् ।
देशधम्मप्रमाणत्वाद्गयाकूपेषु बन्धुभिः ।
मार्तण्डपादकूप वा श्राद्धं हरिहरं स्मरन् ।
इति ब्रह्मपुराणात् ।
स्मरणिति व्यत्ययेन हतीयार्थ प्रथमा ।
पतितास्तु ब्रह्मपुराणे-
शृङ्गि दंष्ट्रि नखि-व्याल विष बनि-स्त्रिया जलैः ।
पादरात् परिहर्त्तव्यः कुर्वन् क्रीड़ां मृतस्तु यः ।
नागानां विप्रियं कुर्वन् दग्धश्चाप्यथ विद्युता ।
निग्रहीतः स्वयं राज्ञा चौरदोषन कुत्रचित् ।
परदारान् रमन्तश्च द्वेषात्तत्पतिभिहताः ।
असमानेच सकीर्णथाण्डालाद्यैश्च विग्रहम् ।
कत्वा तैनिहताचाथ चाण्डा ण्डालादीन् समाश्रिताः ॥
गराग्निविषदाश्चैव पाषण्डाः क्रूरबुद्धयः
क्रोधात् प्रायं विषं बहिं शस्त्रमुहन्धनं जलम् ।
गिरिवृक्षप्रपातञ्च ये कुर्वन्ति नराधमाः
कुशिल्पजीविनी ये च सूनालङ्कारकारिणः ।
मुखे भगाश्च ये केचित् लौवप्राया नपुंसकाः
ब्रह्मदण्डहता ये च ये चापि ब्राह्मणहताः ।
महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्तिताः ॥ इति-

·२ तीर्थचिन्तामणि - एव शृङ्गपादिभिः क्रीड़ा दर्पण, व्याल-विषाभ्यां कीड़ा जाङ्गलिक- वाभिमानेन, बङ्गिना च मात्विकत्वाभिमानेन स्त्रिया यौवनमदेन जल हुसन्तरणादिना । विद्युतति शोकादिभिर्विद्युत्पातमङ्गीकृत्य तद्देशं गतो हतो विधुद्धतः । गरो नारिकेलजलकपरवटितः पाकविशेषो विष- प्रतिमः । पाषण्डास्त्रयोबाह्याः । क्रूरबुद्धयो यावज्जीवं परा- निष्टचिन्तकाः । कुशिल्पिन: ब्राह्मणादयश्चम्मादिशिल्पजीवका:। सूनालङ्कारकारिणः ब्राह्मणादय सन्तो बधस्थानाधि- कृता इति । तस्मादिति तत्कूपभस्मना स्नाने पितॄणां नरकतारणं फल- मित्यर्थः । धौतपाद इति धौतपादे नि:क्षीरायाः सङ्गमे रामपुष्क- रिणीनामके स्नात्वा पित्रादिश्राद्धकरणे विशिष्ट एव पित्रादिब्रह्म- लोकनयनं फलमित्यर्थः। सुषुम्नाया इति सुषुम्नायां श्राइस्य नि:सप्तकुलोद्धारः फलमित्यर्थः । सुषुम्ना गयाग्राममध्ये । स्नात इति वशिष्ठस्य तीर्थे तेन वशिष्ठकुण्डे स्नात्वा वशिष्ठेशनमस्कारेणा- खमेधतुल्यं फलमित्यर्थः । 'ग्टभ्रकूटोत्तर वशिष्ठाश्रमस्तन वशिष्ठ- कुण्ड-वशिष्ठेखरौ। पिण्डद इति धेनुकारण्य पिण्डदानस्य तथा कामधेनुपदे पिण्डदानस्य तथा कामधेनुनमस्कारस्य च प्रत्येकं ब्रह्मलोकनयनं फलमित्यर्थ:। कईमान इति कमाने गयानाभौ तथा मुण्ड पृष्ठ- समीपे स्नान पूर्वक श्राद्धे पिट वर्गनयनं फलं तथा चण्डिकानम- क पुस्तके ग्टध्रवटोत्तरे। ।

·तीर्थचिन्तामणिः। स्कारेऽपीदं फलमित्यर्थः। फल्ग्विति-फलम्बीशस्य चण्डीशस्य सङ्गमेशस्य च नमस्कार प्रत्येक पिटस्वर्गनयनं फलमित्यर्थः । गयागज इति एते षट् गयायां मुक्तिदायकाः । अत्र च पूजा- परत्वं प्रकरणात् । गया तु महानदी देवनदी उदीची कनखल- नन्दामध्यसर्वतीर्थनिरन्तरा। गयाशिरस्तु नगकूट-रटध्रकूटोत्तर- मानसमध्यगतम् । गयायामिति-गयायां वृषोत्सर्गस्यैकविंशति- कुलोद्धारः फलम् । यत्र यत्रेति गयायां यत्र कुत्रचित् प्रदेश श्राद्धे पिण्डदाने च प्रत्येकं कुलशतस्योवारपूर्वक-ब्रह्मलोकनयनं फल मित्यर्थः । स्त्रावेति भरताश्रमे महानद्यां स्नात्वा रामेशं रामं सीताञ्च दृष्ट्वा "राम राम महाबाहो” इति मन्वं पठेदित्यर्थः । मिति तत्र रामेशसन्निधाने रामपदे पिनादिकुलशतसहित- खविष्णुपदनयनकामनया श्राद्ध पिण्ड दानञ्च कर्तव्यमित्यर्थः । शिलेति शिलादक्षिणहस्ते कुण्डनामा पर्वतः स्थापितस्तत्र श्राद्धे पिण्डदाने च पितॄणां ब्रह्मपुरनयनं फलमित्यर्थः । स्येति सीताद्रिदक्षिणगिरौ मतङ्गपदे पिण्डदानात् पिटवर्गनयन फलमित्यर्थः । वामहस्त इति शिलाया वामहस्ते पर्वते पिण्डदानात् पिटब्रह्मपुरनयनं भवतीत्यर्थः। कुण्ड- मुद्यन्तक इति तत्र उद्यन्तककुण्डे मध्यान्ते स्नात्वा सावित्रीनामक- मध्याह्नसन्ध्यावन्दने कोटिजन्मावच्छिन्नधनाब्य-वेदपारगविप्रत्वं फलमित्यर्थः । श्राद्ध- मतङ्क- उद्यन्त- - (१) क पुस्तके बटोत्तर।

·तीचिन्तामणिः। अगस्तस्येति-पदे पिण्डदातुर्दिवौकोगणपूज्यमानपिट- सहितब्रह्मलोकगमनं फलमित्यर्थः । ब्रह्मयोनिमिति योनिसङ्करवि- मुक्तिपूर्वकपरब्रह्मगमनकामनया ब्रह्मयोनिप्रवेशनिर्गमी काया- वित्यः । नत्वेति गयाकुमारनमस्कार ब्राह्मण्यं फलमित्यर्थः । सोमति सोमकुण्डे स्नान-तर्पण-पिण्डै: पिटसोमलोकनयनं फल- मित्यर्थः । बलिरिति काकशिलायां काकबलिकर्तुः सद्यो मोक्ष- लाभ इति । स्वर्गेति स्वर्गहारेश्वरनमस्कारात् स्वर्ग-तदुत्तरब्रह्मलोक- प्राप्तिरित्यर्थः । पिण्डद इति अाकाशगङ्गायां पिण्डदानेन स्वनैर्मल्थ- पिटखगनयने भवतः। प्रेतशिलायामिति प्रेतशिलादक्षिणहस्ते भस्मकूटनामा पर्वतः :-तत्र भस्मना नानात् स्वर्गों भवतीत्यर्थः । वट इति -तत्रैवाद्रौ अक्षयवटेश्वर प्रपितामहाग्रे रुक्मिणीकुण्ड तत्पश्चिमे कपिलानाम्नी नदी तदुत्तरे कपिलेखरः । उमेति तस्यां नद्यां उमासोमसमागमे स्नात्वा कपिलेश्वरनमस्कारात् पूजातो वा फलं विश्वजिन्यायात् स्वर्ग इति । इति-माहे- श्वरीकुण्डे चकारात् रुक्मिणीकुण्डे च श्राद्धकर्तुः । गौरी चेति । सत्र माहेश्वरीकुण्डे मङ्गला तत्पूजनात् सर्वसौभाग्य प्राप्ति- भवतीत्यर्थः । * नाद इति महामहोपाध्यायवाचस्पतिमियविरचित तीर्थ- चिन्तामणौ चतुर्थों गयाप्रकाशः ॥ * ॥ * ॥

·तीचिन्तामणिः। अथ वाराणसीमाहाल्यम् । संसारिणो नरकपावकदह्यमाना- नालोक्य मौलिनिहितेन' सुधाकरेण । या निम्ममे निखिलदुःखहरी हरेण तामन्तरीक्षनगरीमनिशं स्मरामि ॥ मत्स्यपुराणे-ईखर उवाच । वाराणसी तु भुवनत्रयसारभूता रम्या मदा मम पुरी गिरिराजपुत्रि !! तत्रागता विविधदुष्कृतकारिणोऽपि पापचये विरजसः प्रतिभान्ति माः ।। इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा ॥ स्कन्द पुराणे- - ब्रह्मन-गोन गुरुतल्पग-भिनवृत्त- न्यासापहारि कुहकादिनिषिद्धत्तिः । संसारभूतदृढ़पाशविमु(यु)क्तदेही वाराणसी मम पुरौं समुपैतु लोकः ।। क्षेत्र ममेदं सुरसिद्धजुष्टं संप्राप्य मर्त्यः सुक्कतप्रभावात् । ख्यातो भवेत् सर्वसुरासुराणां मृतश्च यायात् परमं पदं स: । (१) ग पुस्तके-मिलितेन । (२) क पुस्तके यो याति ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
नेत्नेऽस्मिन्त्रिपतन्ति ये सुकतिनी भक्ताः सदा मानवाः
पश्यन्तोऽन्वहमादरेण शुचयः सन्तः सदाऽमत्सराः ।
ते मा भवदुःखपाशरहिताः संशुद्धकम्मक्रियाः
भित्वा सम्भवबन्धजालगहनं विन्दन्ति मोक्षं पदम् ॥
अथ क्षेत्रमानम् ।
तत्र मत्स्यपुराणे-
'दियोजनमथाईञ्च पूर्व-पश्चिमत: स्थितम् ।
अईयोजनविस्तीर्ण दक्षिणोत्तरतः स्थितम् ॥
वाराणसी नदी या तु या च शुष्कनदी तथा ।
भीष्मचण्डिकमारभ्य पर्वतेश्वरमन्तिके ॥
ब्रह्मपुराण ब्रह्मवाक्यम्-
वरणा चाप्यसिश्चैव हे नद्यो सुरवल्लभे ।
अन्तराले तयोः क्षेत्रं भूमावपि विशेषत: ॥
पञ्चक्रोशप्रमाणन्तु क्षेत्र दत्तं मया तव ।
स्कन्दपुराणे-
चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत् प्रकीर्तितम् ।
योजनं विद्धि चार्वणि मृत्युकालेऽमृतप्रदम् ॥
{१ मूल पुस्तके वियोजनन्तु तत्क्षेत्र
क पुस्तक वरुणा

·तीर्थचन्तामणिः। ३४१ meme- अन कल्पभेदेन परिमाणभेदी द्रष्टव्यः । असिवरण योर्मध्यं वाराणसौक्षेत्रमिति तु नियम एव, तेनासितः पूर्वं वरणात: पश्चाद्वाराणसीति मन्तव्यम् । तत्रैव- अयनन्तूत्तरे ज्ञेयमिति चण्डेश्वरं मम । दक्षिणं शङकर्णस्तु ॐकारन्तूत्तरं मम दशकोव्यस्तु तीर्थानां संविशन्त्यत्र पर्वणि ॥ लिङ्गपुराण-शिववाक्यम्- पिङ्गला नाम या नाड़ी आग्नेयौ सा प्रकीर्तिता। शुष्का सरिच सा जेया लोलार्को यत्र तिष्ठति ॥ इडानान्त्री तु या नाड़ी सा सौम्या सम्प्रकीर्तिता। वरणासीसमा ज्ञेया केशवो यत्र संस्थितः ॥ आभ्यां मध्ये तु या नाड़ी सुषुम्ना सा प्रकीर्तिता। मत्स्योदरी च सा ज्ञेया विषुवं तत्प्रकीर्तितम् ॥ वाराणस्यान्तु पूर्वदिशि हारदेशे मित्रावरुणनामकं लिङ्ग- इयं “मित्रावरुणनामानौ हारदेशव्यवस्थितौ” इति लिङ्गपुराणात् । एवञ्च लोलार्क-केशवयोः शुष्कनदी-वरणतीरस्थयोर्मध्यं मत्स्यो- दरीसंज्ञकनदीचिह्नितम् । असो(सि)वरणयोर्मध्यं वाराणसौक्षेत्रमिति वर्तुलार्थः । (१) क पुस्तके सर्वत्र वरुणा। (२) ग पुस्तके वरुणा नाम या ।

·३४३ तीर्थचिन्तामणिः। मात्स्ये- विमुक्तं न मया यस्मान्मोक्ष्यते न कदाचन । महत् क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् ॥ प्रयागादपि तीर्थाग्रादिदमेव महत् स्मृतम् अल्पायासेन चैवात्र मोक्षप्राप्तिः प्रजायते ॥ तथा तत्व- नानावणी विवर्णाश्च चाण्डाला ये जुगुप्सिताः । किल्विषैः पूर्णदेहाश्च प्रष्टैः पातकैस्तथा । भेषजं परमं तेषामविमुक्त विदुर्बुधाः ॥ दुष्टान् वा दौनकपणान् पापान् दुष्कृतकारिणः । देवोऽनुकम्पया सर्वान् नयत्यामपरां गतिम् ॥ ब्राह्मे ब्रह्मवाक्यम्- क्षेत्रमध्याद्यदा गङ्गा गमिष्यति सरित्यतिम् । तेन सा महती पुण्या पुरा रुद्र भविष्यति ॥ पुण्या चोदमुखी गङ्गा प्राची चैव सरस्वती। उदमुखी योजने हे गच्छते जाह्नवी नदी। त एते विबुधाः सर्वे मया सह सवासवाः । उत्तमे वा समेष्यन्ति कपालं तत्र मोचय ॥ तस्मिन् तीर्थोत्तमे गत्वा पिण्ड दानेन वै पितॄन् । श्राद्धेषु प्रीणयिष्यन्ति तेषां लोकोत्तमा दिवि ॥ (१) क पुस्तके मोचं ते न । ग पुस्तके याशु परं पद। (३) क पुस्तके तोर्थे तु यः।

·तीर्थचिन्तामणिः।
अत्र क्षेत्रमध्यादिति वचनाद् यद्यपि वाराणसीमध्ये गङ्गा-
वाह इत्यापाततः प्रतीयते तथापि-
वरणा चाप्यसिश्चैव हे नद्यौ सुरनिर्मित।
अन्तराले तयोः क्षेत्र भूमावपि विशेषतः ॥
इति पूर्वलिखितवचनपयालोचनया असिवरणावाद्यस्य
राणसौक्षेत्रत्वाभावे सिद्ध क्षेत्रमध्यपदं क्षेत्रस्पर्शनमात्र परम् ।
"ममध्ये गत इतिवत् ।
अथ वाराणसीप्रवेशफलम् ।
तव लेने-
ब्रह्महा योऽभिगच्छेत्तु अविमुतं कदाचन ।
तस्य क्षेत्रस्य माहात्मनात् ब्रह्महत्या निवर्त्तते ॥
अविमुक्तं गता ये वै महापापकतो नराः ।
अक्षया यजराश्चैव अदेहाश्च भवन्ति ते ॥
अन्नानाज जानती वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा ॥
यत्किञ्चिदशुभं कम्म कृतं मानुषबुद्धिना।
पविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्मयं भस्मसाद्भवेत् ॥

·तीर्थचिन्तामणिः अथ तहासफलम् । तत्र लिङ्ग- सदा यजति यज्ञेन सदा दानं प्रयच्छति । सदा तपस्वी भवति ह्यविमुक्तो स्थितो नरः न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गङ्गाहारे न पुष्करे । या गतिर्विहिता पुंसामविमुक्तनिवासिनाम् ॥ सवात्मना तपः सत्यम् प्राणिनां नात्र संशयः । अविमुक्त वसेद्यस्तु मम तुल्यो भवेन्नरः ॥ अविमुक्तं न सेवन्ते मूढ़ा ये तामसा नराः । विन्मूबरजसा मध्ये ते वसन्ति न संशयः ॥ अविमुक्त स्थिता नित्यं पांशुभिर्वायुनेरितः । स्पृष्टा दुष्कृतकमाणो यास्यन्ति परमां गतिम् ॥ यस्तन निवसे विप्रः प्रयतात्मा समाहितः । काल्यमपि भुञ्जानो वायुभक्षः सदा भवेत् ॥ मासमेतद्दासे तु- तत्र मासं वसेहीरो यवाहारी जितेन्द्रियः । सम्यक् तेन व्रतं चीर्ण दिव्यं पाशुपतं महत् ॥ जन्ममृत्युभयं तौ| स याति परमां गतिम् । स श्रेयसीं गतिं पुण्यां तथा योगगतिं लभेत् ॥ (१) ग पुस्तके सपस्तप्तं प्राणिना। ग पुस्तके बैलोक्यमपिरेतसाम् । (२) ·तीर्थचिन्तामणिः। 'न वियोगगतिलभ्या जन्मान्तरशतैरपि । प्राप्यते क्षेत्रमाहात्मनात् प्रभावाच्छङ्करस्य तु ।। एकाहारस्तु यस्तिठेत् मासन्तत्र वरानने । यावज्जीवकृतं पापं मासेनैकेन नश्यति ॥ mmswame अथ कदाचिदपि वाराणसीवालमारभ्य यावज्जीव- मपरित्यागे तु। लिने आ देहपतनाद्यावत् नेत्रं यो न विमुञ्चति । ब्रह्मचर्यव्रतैः सम्यक् सम्यगिष्टं मखैर्भवेत् ॥ श्रा देहपतनाद्यावत् क्षेत्रं यो न विमुञ्चति । न केवल ब्रह्महत्या प्राकतश्च निवर्तते। प्राकृतः संसारबन्धः । मात्स्ये विघ्नरालोड्यमानोऽपि योऽविमुक्त न मुञ्चति । स मुञ्चति जरां मृत्यु जन्म चैतदशाश्वतम् ॥ ब्राह्म आ देहपतनादेतत् क्षेत्र सेवन्ति मानवाः । ते मृता हंसयानन दिव्यं यान्त्य कुतोभयाः ॥ दिव्यं देवपदम् । (१) ग पुस्तके-म हि योगगतिः । (२) गपुस्तके ये तु।

·४६ तीर्थचिन्तामणि अथाव मरणफलम् । तनव- विषयासक्तचित्तोऽपि त्यताभतिमतिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारं न पुनर्दिशेत् ॥ खर्गापवर्गयोतुरेतत्तीथैवरं भुवि । यस्तन पञ्चतां याति मोक्षं याति न संशयः ॥ जन्मान्तरसहस्त्रेण युञ्जन् योगी यदाप्नुयात् । तमिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति ॥ दूच जन्मनीत्यर्थः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसङ्कराः। कामिन्लेच्छाश्च ये चान्ये सङ्गीणाः पापयोनयः ॥ कोटा: पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्ता अविमुने शृणु प्रिये । चन्द्राईमौलयः सबै ललाटाक्षा वृषध्वजाः ।। शिवे मम भुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः । प्राणांस्त्यजन्ति ये तत्र प्राणिनस्तरवस्तथा ॥ रुद्रत्वं ते समासाद्य मोदन्ते च मया सह । अकामो वा सकामो वा अपि तिर्यग्गतोऽपि वा ॥ अविमुक्ते त्यजन् प्राणान् मम लोके महीयते । मम मक्तिपरा नित्यं नान्यभक्ताच ये नराः ॥ स्मन् प्राणान् परित्यज्य गच्छन्ति परमां गतिम् । (१) क पुस्तके तत्त्वतस्तथा।

·तीर्थचिन्तामणिः।
-
मन्मना मम भक्तश्च मयि सवार्पितक्रियः ।
यह मोक्षमाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् ॥
अग्निप्रवेशं ये कुर्युरविमुक्ते विचारतः ।
प्रविशन्ति सुखं ते भामपुनर्भाविनी जनाः ।
कुर्वन्त्यनशनं ये तु मद्भक्ताः कृतनिश्चयाः ।
न तेषां पुनरात्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।
अविमुक्ते ह्यन्तकाले सतानामीश्वरः स्वयम् ।
कम्मभिः प्रेर्यमाणानां कर्णजापं प्रयच्छति ।
लैङ्गे-
अन्तकाले मनुष्याणां छिद्यमानेषु मर्मसु ।
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिनैवोपजायते ।
येऽविमुक्ते स्थिता रुद्रा भताना प्रौतिदायकाः ।
कर्णजापं प्रयच्छन्ति डिमिचण्डेश्वरादयः ॥
रामतापिन्यां शिवं प्रति श्रीरामवाक्यम्--
मुमूर्षोंदक्षिण यस्य कस्यापि वा खयम् ।
उपदेष्यसि मे मन्त्रं स मुक्तो भविता शिव ! ॥
कर्णजापस्तारकब्रह्मोपदेशः ।
अत्र मरणस्य यद्यपि परममुक्ति सायुज्य सालोक्य सारूप्याणि
फलत्वेन श्रूयन्ते तथापि शुचौनां परमात्मभक्ताना तदपितकर्मणां
परममुक्तिस्ततोऽपक्कष्टानामग्निप्रवेशादिना सायुज्यं तिर्यक्प्रभृतीनां
ग पुस्तके मयि ।
(२) अ पुस्तके पतितमिदं पद्यम् ।

·तीर्थचिन्तामणि मत्यन्तपापोयसां च सारूप्यम् । ततोऽप्यधमानां सालोक्यमिति द्रष्टव्यम्। तथैव पूर्व लिखितनानावचनस्तरसात् । केचित्तु–चतुर्विधपरिमाणायां काश्यां यथायथा योगपीठा- दिप्रकर्षस्तथा तथा मरणफलायकर्ष इत्याहुः । नरकगमनाभावस्तु सर्वेषामेव । तदुक्तं लेने- नाविमुक्त मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्विषी। ईश्वरानुग्रहीता हि सर्वे यान्ति परा गतिम् ॥ उद्देशमात्र कथिता अविमुक्त गुणास्तव । ससुट्रस्येव रत्नानामविसुक्तस्य विस्तरः ॥ तथा-ज्ञानविज्ञाननिष्ठाना परमानन्दमिच्छताम् । या गतिर्विहिता नृणा स्वर्णाले तु मृतस्य सा ॥ स्वर्णालमुपग्राम्य- प्राणानिह नरस्त्यता न पुनर्जायते क्वचित् । अनन्ता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । हिरण्यगर्भ-व्याघ्रखरयोः समीप स्वालेश्वरः । विश्वनाथस्थाने अविमुक्ता-महाश्मशान-योगपौठेति नामवयवाह्य मृतस्य परममुक्तिरिति प्रपञ्चयिष्यते। मणिकर्णि- कायां मृतस्य च परममुक्तिरिति तापनी। নষ্ঠ - mandu ग पुस्तके स्वनी लेख।

·तीर्थचिन्तामणिः ।
अथात्र स्नानादिफलम् ।
मात्स्ये
दशानामखमेधानां यज्ञानां यत् फलं स्मृतम् ।
तदवाप्नोति स धम्मात्मा नात्वा तत्र वरानने ॥
स्वल्पमप्यत्र यो दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे।
शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते ॥
उपवासन्तु यः कृत्वा विप्रान् सन्तर्पयेन्नरः ।
स 'सौत्रामणियज्ञस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥
विप्रानिति बहुवचनं कपिञ्जलन्यायात् त्रित्वपरम् ।
ब्राह्मे वाराणसी प्रकृत्य--
तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानवत् स्फुरतीन्द्रियम् ।
प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं रुद्रनिषेवितम् ॥
वृषभं तरुणं सौम्यं चतुर्वसतरीयुतम् ।
यश्चाङ्गित्वा मोचयति स याति परमां गतिम् ॥
पिटभिः सहितो मोक्षं गच्छत्यत्र न संशयः ।
अङ्कश्चक्रत्रिशूलाभ्यां दक्षिण-वामपावयोः ।
अन्यत्र तथा दर्शनात् ।
अतएव इतिकर्तव्यतान्तरमपि। न चाङ्गायिलेति विशेषो-
पदेशादस्य बाधः सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्मेति न्यायादन्यासामपि
वृषोत्सर्गतिकर्तव्यतानामत्रान्वयात् । नापि तहिकृतीभूतेऽत्र
गवोत्सर्गे विशेषोपदेशादन्यस्य बाधः । तेन सहास्य प्रकृतिविकृति-
(१) क ग पुस्तकहये सबनान्नः।

·तीचिन्तामणिः । ३५० भावाभावात् न हि तोऽत्रातिदिश्यते निषिध्यते वा येन तथा स्यात् किन्तु कम्मेदं स्वतन्त्रमेव विधीयते गोदानादिवत् । स याति परमां गतिमिति तु तत्स्तुत्यर्थवादः, एकं वृणीतेतिवत् । तथा- किमत्र बहुनोतीन यदानं क्रियते नरैः । धम्मकर्थिमुद्दिश्य तदनन्तफलं लभेत् ॥ अर्चयेदय मां देवि अविमुक्ते वरानने । तस्य धम्म प्रवक्ष्यामि यावदाप्नोति मानवः ॥ दशसौवर्णक' पुष्यं योऽविमुक्ते प्रयच्छति । अग्निहोत्र फलं धूपे गन्धदाने शृणु प्रिये ॥ भूमिदानेन तत्तुल्यं गोप्रदानफलं स्मृतम् सम्माजने पञ्चशतं सहस्त्रमनुलेपने ॥ माल्ये शतसहस्त्रन्तु अनन्तं गीतवादिते । एकस्मिन् पुष्पे दशसुवर्णदानजन्यं फलं तथा धूपेऽग्निहोत्र- जन्यं गन्धे भूमिदानजन्यं सम्मार्जने गोपञ्चशतीदानजन्यमनु- लेपने गोसहस्त्रदानजन्यं मालायां गोलक्षदानजन्यं गीते वाये चानन्तगोदानजन्यं फलं भवतीत्यर्थः । सहस्रमित्यत्राविशेषितसहस्रपदं गोसहस्रपरमिति कल्पतरौ तथा व्याख्यानात् पिटभिःसह मोक्ष प्राप्नोतीत्यग्रे फलनिर्देशात् । amera (१) मूले सौवर्णिकम् ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
तत्र लिङ्गार्चने।
प्रविमुक्ते महादेवमर्चयन्ति स्तुवन्ति ये।
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते तिष्ठन्त्यजरामराः ॥
प्रविमुक्तं समासाद्य लिङ्ग-मर्चयते नरः ।
कल्पकोटिशतैश्चापि तस्य नास्ति पुनर्भवः ॥
अमरो घक्षयश्चैव क्रीड़ेत् स भवसबिधौ ।
ये तु ध्यानं समासाद्य युक्तात्मानः समाहिताः ॥
सन्नियम्येन्द्रियग्राम जपन्ति शतरुद्रियम् ।
अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास्ते हिजोत्तमाः ॥
एकाहमुपवासं यः करिष्यति यशस्विनि ! ।
फलं वर्षशतस्येह लभते मत्परायणः ॥
वर्षशतस्योपोषितस्येत्यर्थः ।
लिङ्गे---
अतः परन्तु संवेद्यं गङ्गावरणसङ्गमम् ।
श्रवणद्वादशीयोगे बुधवारो यदा भवेत् ॥
तदा तस्मिन्नरः स्नात्वा सन्त्रिहत्याफलं लभेत् ।
श्राद्धं करोति यस्तत्र तस्मिन् काले यशखिनि ।
तारयित्वा पितॄन् सर्वान् विष्णुलोकं स गच्छति ॥
सन्त्रिहत्या कुरुक्षेत्र स्था नदी। मात्ये-
वाराणसी-जाह्नवीभ्यां सङ्गमे लोकविश्रुते ।
दत्त्वाऽब्रञ्च विधानेन न स भूयोऽभिजायते ॥
-

·तर्थचिन्तामणि
असियुक्ता वरणा वाराणसी। स्कान्दे-
नदी वाराणसी येयं जाह्नव्या सह सङ्गता ।
सङ्गमे देवनद्याश्च यः स्नात्वा मनुजः शुचिः ॥
अर्चयेत् सङ्गमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ।
सङ्गमश्च अनन्तकेशवत: प्राच्याम् ।
वेदेश्वरस्य पूर्वेण वयं तिष्ठति केशव:
केशवस्य च पूर्वेण विश्रुतः सङ्गमेश्वरः ॥
ति वाराणस्यामौशानकोणवर्णने लिङ्गपुरापात् ।
मात्ये-
वायव्ये तु दिशी भागे तस्य पौठस्य सुन्दरि ।
लिङ्गं संस्थापित तत्र सगरेण चतुर्मुखम् ॥
पौठो योगपीठम् ।
सागराहायवे भागे भद्रदोहं सरः स्मृतम् ।
गवां क्षीरण संजातं सर्वपातकनाशनम् ।
कपिलानां सहस्त्रस्य सम्यगदत्तस्य यत् फलम् ।
तत् फलं लभते भत्त्यः स्नानात्तत्र न संशयः ॥
पूर्वभाद्रपदायुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत् ।
तदा पुण्यतमः कालोऽप्यखमेधफलप्रदः ॥
विश्वनाथायतनवायव्ये वरणापूवें भोपचण्डिकाऽस्ति ।
तत्र च मात्स्ये -तत्प्रकरणे
यत्र सा दृश्यते देवी भीष्मचण्डिकाविश्रुता।
वीभत्से विकृते भीम श्मशाने वसते सदा ॥

·तीर्थचिन्तामणिः।
३५३
अन्तकेश्वरपूर्व सर्वेश्वरदक्षिण मालतीखरोत्तरे 'कत्तिवासे-
खरं लिङ्गम् ।
तदुपक्रम्य लैङ्गे--
वाराणस्यां प्रमुच्यन्ते ये जनास्तत्र संस्थिताः ।
कमिकोटा: प्रमुच्यन्ते महापातकिनश्च ये॥
तथा-
कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं ये ब्रजन्ति शुभार्थिनः ।
ते रुद्रस्य शरीरान्तःप्रविष्टाचापुनर्भवाः ॥
अनेन च शरीरण प्राप्ता निवाणमुत्तमम् ।
दशकोटिसहस्त्राणि तीर्थानां यत्र विश्रुतिः ॥
कृत्तिवासेश्वरो यत्र तत्र सबै व्यवस्थिताः ।
तस्मिन् लिङ्गे तु सानिध्यं त्रिलोक्या नाऽत्र संशयः ॥
तथा-
जन्मान्तरसहस्त्रेण मोक्षो लभ्येत वा नवा ।
एकन जन्मना तत्र कृत्तिवासे तु लभ्यते ॥
पूर्वजन्मकृतं पापं तपसाऽपि विशुध्यति ।
तत्क्षणानश्यते पापं तस्य लिङ्गस्य दर्शनात् ॥
तथा-
-
कृते तु नाम्बकं प्रोक्तं वेतायां कृत्तिवाससम् ।
महेश्वरस्तु देवस्य हापरे नाम गोयते ॥
(१) ख-कृत्तिकेश्वरम् ।
(२) ग-समिकोटेश्वरः ।
ग-वमिकोटेश्वरम् ।
(३) क-पुस्तके-मानवैः ।
४५

·३५३
तीर्थचिन्तामणिः।
हस्तिपालेखरं नाम कलौ सिडैस्तु गीयते ।
तथा,-
कत्तिवासेश्वरी देवी ट्रष्टव्यश्च पुनः पुनः ।
यदीच्छेत्तारकं ज्ञानं शाश्वतञ्चामृतं पदम् ।
तथा,--
दर्शनावदेवस्य ब्रह्महाऽपि प्रमुच्यते ।
दर्शने पूजने चैव सर्बयज्ञफलं लभेत् ॥
श्रद्धया परया देवं येऽचयन्ति सनातनम् ।
फालानस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः ॥
पुप्पः फलैस्तथा धूपैर्दीपैनैवेद्यकैस्तथा ।
क्षीरेण मधुना चैव तोयेन सह सर्पिषा ॥
तर्पयन्ति परं लिङ्गमञ्चयन्ति शिवं शुभम् ।
डुडुकार-नमस्कारैर्नृत्यगौतैस्तथैव च ॥
मुखवाद्यरनेकैश्च स्तोत्रमन्त्रस्तथैव च ।
उपोष्य रजनीमेका भक्त्या परमया. हरम् ॥
ते यान्ति परमं स्थानं सदाशिवमनामयम् ॥
भूतानि चैत्रमासस्य पूजयेत् परमेश्वरम् ।
स तु विश्वखरं प्राप्य क्रीड़ते यक्षराड़िव
वैशाखस्य चतुर्दश्यां योऽर्चयेत् प्रयत: शिवम् ।
विशाखलोकमासाद्य तस्यैवानुचरो भवेत् ॥
ज्यैष्ठमासे चतुर्दश्यां योऽर्चयेत् श्रद्धया हरम् ।
ग पुस्तके-भूताहे।
(१)

·तीर्थचिन्तामणिः। खर्गलोकमवाप्नोति यावदाचन्द्रतारकम् ॥ चतुर्दश्यां शुचौ मासे योऽर्चयेत्तु सुरेश्वरम् । सूर्यस्य लोके सुमुखि क्रीड़ते यावदीप्सितम् ॥ श्रावणस्य चतुर्दश्यां कामलिङ्गसमन्वितम् । स याति वारुणं लोकं क्रीड़ते चाप्सरैः सह । मासि भाद्रपदे नतमर्चयित्वा तु शङ्करम् । पुष्यैः फलैश्च विविधैरिन्द्रस्यैव स लोकभाक् । पितृपक्षे चतुर्दश्यां पूजयित्वा तधेश्वरम् । सम्प्राप्य पिटलोकन्तु क्रीड़ते पूजितस्तु तैः । प्रबोधमासे देवेशमञ्चविला महेश्वरम् । स चन्द्रलोकमासाद्य क्रीड़ते यावदीप्सितम् ॥ बहुले मार्गशीर्षस्य पूजयित्वा पिणाकिनम् । विष्णुलोकमवाप्नोति क्रीड़ते कालमक्षयम् ॥ अर्चयित्वा तथा पुष्ये स्थान हृष्टेन चेतसा । प्राप्नोति तस्य वै स्थानं मोदते तेन वै सदा ॥ माघे समर्चयित्वा वै पुष्य-मूल-फलैः शुभैः । प्राप्नोति शिवलोकन्तु भुक्त्वा संसारसागरम् ॥ कत्तिवासेश्वरं देवमर्चयेत्तं प्रयत्नतः । अविमुक्ते च वस्तव्यं यदीच्छेन्मामकं पदम् ॥ कृष्णादिक्रमेण चतुर्दशौष्विमानि कम्माणि शिवरात्रिमुप- (१) ग-इन्द्रस्यैति स लोकताम् । (२) ग-प्रबोधयेत् सः। (३) क पुस्तके-मागशीर्षे च ।

·३५६ तीर्थचिन्तामणिः । क्रम्य फाल्गुनादौ कथनात् । तथा व्यासेश्वरपश्चिमे घण्टाकण- हदः । तत्र लिङ्गे,- स्नानं कृत्वा हदे तस्मिन् व्यासेशस्य च दर्शनात् । यत्र तत्र मृतो देवि वाराण स्यां मृतो भवेत् ॥ - तथा, 'दगडखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा स्वकान् पितृन् । नरकस्थाश्च ये देवि पिटलोके वसन्ति ते ॥ पिशाचत्वं गता ये वै नराः पापन कम्मणा । तेषाञ्च पिण्डदानेन देहस्योद्धरणं भवेत् ॥ दर्शनात्तस्य खातस्य कृतकत्योऽभिजायते ॥ तत्रैव ललितापक्रम्य,- ये च त्वां पूजयिष्यन्ति तस्मिन् स्थाने स्थिताः स्वयम् । तेषां वं विविधान् भोगान् सम्प्रदास्यसि मानसे ॥ जागरं ये प्रकुर्वन्ति तवाग्रे दीपधारिणः । तेषां त्वमक्षयान् लोकान् निनयिष्यसि भाविनि ॥ आलयं ये प्रकुर्वन्ति भूमि सम्माजयन्ति च । तेषामष्टसहस्रस्य सुवर्णस्य फलं भवेत् ॥ त्वामुद्दिश्य च यो देवि ब्राह्मणं ब्राह्मणों तथा । भोजयिष्यति देवेशि तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ (१) ग पुस्तके-दन्तखाते । (२) ग पुस्तके-वासः खर्गे महीहते। (३) ख पुस्तको-तत्र पूजाविधानतः । (४) ग पुस्तके-विचरिष्यसि ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
तव लोके वसेत् कल्पमिहैव भारते 'पुनः ।
नरो वा यदि वा नारी सर्वभोगसमन्विती।
धनधान्यसमायुक्तौ जायेते महतां कुले ॥
सुभगौ दर्शनीयौ च रूप-यौवनदर्पितौ।
भवेतामोदृशौ देवि सर्वसौभाग्यभाजनी ॥
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्सम्यातचञ्चलम् ।
येन दृष्टाऽसि सुशोणि तस्य जन्मभयं कुतः ॥
पृथ्वों प्रदक्षिणीकृत्य यत् फलं लभते नरः ।
तत्फलं ललितायाञ्च वाराणस्यां न संशयः ॥
माघे मासि चतुईयां तस्मिन् काल उपोषितः ।
अर्चयित्वा तु यो देवि जागरं तत्र कारयेत् ।
तस्यचिमत्कुलं देवि त्रैलोक्ये याति दुर्लभम् ॥
तथा,
--
नलकुवरवरं नाम सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
तस्यैव दक्षिणे देवि मणिकर्णीति विश्रुतम् ॥
तस्थ चाग्रे महातीर्थं सर्वपातकनाशनम् ।
मणिकर्णीखरो देवः कुण्डमध्ये च तिष्ठति ॥
अनेनैव तु देहेन सिध्यते तस्य दर्शनम् ।
तथा,-
तस्य दक्षिणपाखें तु गङ्गन्या स्थापितं पुरा।
गङ्गखरीति नामानं सुरलोकप्रदायकम् ॥
mment
(१)
क पुस्तके-हैवागच्छते पुनः ।
(२)
ग पुस्तके-चतुयन्तु ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
तथा,-
अन्यदायतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुरेखरि !।
यत्र वै देवदेवस्य रुचिरस्थानमौसितम् ॥
नीयमानं पुरा देवि तल्लिङ्ग शशिमौलिनः ।
राक्षसरन्तरीक्षस्थैव्रजमानस्तु सत्वरम् ॥
अस्मिन् देशे यदायातास्तदा देवेन चिन्तितम् ।
अविमुक्तेन मोक्षस्तु कथं मे सम्भविष्यति ॥
इदमर्थन्तु देवेशो यावञ्चिन्तयते प्रभुः ।
तावत् कुक्कुटशब्दस्तु तस्मिन् देशे समुत्थितः ॥
शब्दं श्रुत्वा तु तं देवि राक्षसास्त्रस्तचेतसः ।
लिङ्गमुत्सृज्य भौतास्ते प्रभातसमये गताः ।
गतैस्तु राक्षसैर्देवि लिङ्गं तत्रैव तं शिवः ॥
स्थाने तु रुचिरे शुम्ने देवदेव: स्वयं प्रभुः ।
अविमुक्ते तत्र मध्ये अविमुक्ततरं स्मृतम् ॥
तदा विमुक्तं हि सुरहरस्य नाम स्मृतं पुण्यसमाविमुक्तम् ।
मोक्षप्रदं स्थावरजङ्गमानां ये प्राणिनः पञ्चतां सम्प्रयान्ति ॥
कुक्कुटाश्चापि देवेशि तस्मिन् स्थाने स्थिताः सदा ।
अद्यापि तत्र हन्यन्ते पूज्यमाना: शुभार्थिभिः ॥
अविमुक्तं सदा देवि यश्यादृक्षया नरः ।
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
दक्षया दक्षिणया दक्षिणत प्रारभ्य अविमुक्तस्थानप्रवेशरूपति
यावत् ।

·तीर्थचिन्तामणिः।
३५
देवस्य दक्षिण भाग वापी तिष्ठति शोभना ।
तस्यास्तीर्थोदकं पीत्वा पुनरावृत्तिर्न विद्यते ॥
पौतमात्रेण तेनैव उदकेन सुरेश्वरि ।
त्रीणि लिङ्गानि वर्तन्ते हृदये पुरुषस्य तु ॥
यैस्तु तत्र जलं पोतं कृतार्थास्ते हि मानवाः ।
तेषान्तु तारकं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः ॥
वापोजलेन च स्नात्वा दृष्ट्वा च दण्डनायकम् ।
अविमुक्तं ततो दृष्ट्वा कैवल्यं लभते क्षणात् ॥
तत्र सन्ध्यामुपासित्वा ब्राह्मणः सहदेव तु ।
कृतसन्ध्योऽथ विप्रः स्यात् पञ्च षट् च शतं समाः ॥
पुरों वाराणसी तान्तु श्मशानञ्चाविमुक्तकम् ।
अविमुक्तेश्वरञ्चैव दृष्ट्वा गणपतिर्भवेत् ॥
तथा-
अविमुक्तोखरं लिङ्गं सम्यक् दृष्ट्वा तु मानवः ।
सद्यः पापविनिर्मुक्त: पशुपार्शर्विमुच्यते ।।
अविमुक्तक्षेत्रस्यैव श्मशानमिति संज्ञान्तरम् ।
लैङ्गे अविमुक्तस्य चाग्रे तु लिङ्ग पश्चान्मुख स्मृतम् ।
प्रौतिकेश्वरनामानं प्रीतिं यच्छति शाखतीम् ॥
अविमुक्तस्योत्तरेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्मृतम् ।
अविमुक्तं ततो देवि नाम्ना वै लक्षणेश्वरः ॥
तेन दृष्टेन देवेशि ज्ञानवान् जायते नरः ।
तस्य चोत्तरतो देवि लिङ्गं यहै चतुर्मुखम् ॥

·तीर्थचिन्तामणिः। AL -- चतुर्थेवरनामानं पापानां भयमोचनम् । स्वान्दे-- क्षेत्र वाराणसी पुण्या मुक्तिदन्तु भविष्यति । अविमुक्तेश्वरं मां वै योऽत्र द्रक्ष्यति मानवः ॥ गाणपत्ये गतिस्तस्य यत्र तत्र स्थितस्य हि । प्राणानिह च संन्यस्य प्राप्यते मुक्तिरुत्तमा ॥ तदयं सपः अविमुक्तश्मशानोभयसंजके क्षेत्रे शिवस्थापितमविमुक्तेखरं लिङ्ग विश्वनाथनाना लोकप्रसिद्धम् । तदेव च कुक्कुटमण्डपस्थानं तत्र च दक्षिणहारेण प्रवेशेऽप्यपुनरावृत्तिः फलम् । तस्य तु दक्षिणे वापी विज्ञान-प्रजननत्वाविज्ञानवापीत्वेन प्रसिद्धा तस्यास्तु जल- पानावृदये लिङ्गत्रयोदयः तारकज्ञानमपुनरावृत्तिश्च भवति । वाराणसौमविमुक्तनामकञ्च विश्वनाथग्रहक्षेत्र विश्वनाथञ्च दृष्ट्वा गणपतिर्भवति। एतत्क्षेत्रस्य प्रथमावरणे प्राच्यां प्रौतिकेश्वरनामानं पश्चिमा- भिमुखं लिङ्गमुत्तरस्यां पश्चिमाभिमुखं लक्षणेश्वरनामकं लिङ्गं वायव्ये मगधेश्वरं दक्षिणस्यां विज्ञानवापी तद्दक्षिणे कामेश्वरं लिङ्ग एतदभ्यन्तरेऽविमुक्ततरे क्षेत्रे मृतस्य परं मुक्तिर्भवति । तथा द्वितीयावरणे प्राच्यां मणिकर्णिकेश्वरः, उत्तरस्यां चतुर्थेश्वरः, दक्षिणस्यां गङ्गेश्वरः । तथा-सप्तकोव्यस्तु लिङ्गानि अस्मिन् स्थाने स्थितानि हि। सेषां दर्शनमात्रेण यज्ञानां फलमानुयात् ॥

·तीर्थचिन्तामणिः।
एतानि सिद्धलिङ्गानि कूपाः पुण्यास्तथा इदाः ।
वाप्यो नद्योऽथ कुण्डानि तथा ते परिकीर्तिताः ।
एतेषु चैव यः स्नानं करिष्यति समाहितः ।
लिङ्गानि स्पर्शयित्वा च संसारे न विशेत् पुनः ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि अन्तरोने च यानि च ।
तेषां मध्ये च ये श्रेष्ठा मया ते कीर्तिताः शुभाः ॥
तीर्थयात्रा वरारोह कथिता पापनाशिनी।
येन चैषा कता दृष्टा सोऽपि वै मुक्तिभाग्भवेत् ॥
अविमुक्तञ्च सुश्रोणि मया मध्यमकं शुभम् ।
तत्र तु कण्टकं नाम मृत्युकालेऽमृत प्रदम् ॥
अतःपरं प्रवक्ष्यामि यात्राकालांस्तु सवगे ।
चैत्रमासे च देवैस्तु यात्रेयं विहिता शुभे ॥
सस्यैव कामकुण्डे तु नानपूजमतत्परैः ।
ज्येष्ठमासे तु सिद्धैस्तु यात्नेयञ्च कता पुरा ॥
रुद्रावासस्य कुण्डे तु मानपूजनतत्परः ।
आषाढ़े वापि यात्रेयं गन्धर्वैश्च कता पुरा ।
श्रियो देव्यास्तु कुण्डस्थैः स्नानपूजनतत्परैः ।
विद्याधरैस्तु यात्रेयं श्रावणे मासि तत्परैः ॥
लक्ष्मीकुण्डस्य संस्थैश्च स्नानपूजनतत्परैः ।
पिटभिश्चापि यात्रेयमाखिने मासि तत्परैः ।।
मार्कण्डेय दस्थैश्च स्नानपूजनतत्परैः ।
लता यक्षस्तु यात्रेयं मासि मार्गशिरे शुभा ॥
।

·तीर्थचिन्तामणिः।
कपालमोचनस्यैस्तु स्नानपूजनतत्परैः ।
गुह्यकैश्चैव यात्रेयं पौषे मासि वरानने ।
कालेश्वरस्थ कुण्डस्थैः स्नानपूजनतत्यरैः ।
यन्त्र गश्चैव यात्रेयं माघे मासि तु तत्परेः ।
कोटितीर्थे तु संस्थेश सानपूजनतत्यरैः ।
पिशाचैस्तु यदा तस्मिन् फाल्गुनस्य चतुर्दशी ॥
तेन सा प्रोच्यते देवी पिशाची नाम विश्रुता ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि यात्रायां निष्कृतिं पराम् ॥
उदकुम्भास्तु दातव्या मिष्टान्नेन समन्विताः ।
तन देवि तदा प्राप्तं पूर्वोक्तं फलमेव तु ॥
अत:परं प्रवक्ष्यामि यात्रा याश्च वरानने ।
शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां अवकान्ता महाफला ॥
तत्र गौरी तु ट्रष्टया तां शृणुष्व वरानने ।
स्नानं कृत्वा तु गन्तव्यं गोप्रेक्षे तु
यशस्विनि ॥
तस्मिन्नहनि सा देवी अचितव्या प्रयत्नतः ।
तस्मात् स्थानात्तु गन्तव्यमविमुक्तस्य चोत्तरे ।
तत्र देवी सदा गौरी पूजितव्या प्रयत्नतः ।
अन्या चापि परा प्रोता सम्बनिमिता शुभा ॥
द्रष्टव्या चैव सा देवी सर्वकामफलप्रदा।
सर्लान् कामानवाप्नोति यदि ध्यायेत मानवः ॥
ततस्तु भोजयन् विप्रान् मम मतान् शुभवतान् ।
वासः सदक्षिणैव यथाहमतिपुष्कलैः ॥

·तीर्थचिन्तामणिः। - पञ्चगौरीन्तु यः कृत्वा भक्त्या देवि समाहितः । सव्वाश्चैव रसान् गन्धान् गौरीमुद्दिश्य ब्राह्मणे ॥ उत्तमं श्रेय आप्नोति सौभाग्येन समन्वितः । सवरसो गन्धर्वशास्त्रोक्तः । ब्राह्मणे दद्यादिति शेषः । तथा तत्रैव- विनायकान् प्रवक्ष्यामि अस्य क्षेत्रस्य विघ्नदान् । ढोण्डिन्तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा किल विनायकम् ॥ दिव्यं विनायकञ्चैव गोप्रेक्षं हस्तिदन्तिनम् । विनायकं तथैवान्यं सिन्दूयं नाम विश्रुतम् ।। चतुर्था देवि द्रष्टव्या एवं पञ्च विनायकाः । लड्डुकाश्च प्रदातव्या एतानुद्दिश्य ब्राह्मणे ॥ एतेन चैव धर्मेण सिद्धिमान् जायते नरः । अतःपरं प्रवक्ष्यामि चण्डिका: क्षेत्ररक्षिकाः ॥ दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैऋते चोत्तरेश्वरी ॥ अङ्गारेशी पश्चिमे तु वायव्ये भद्रकालिका। उत्तरे भीमचण्डा च महामत्तेशानतस्तथा ॥ ऊईकेशसमायुक्ता शङ्करी पूर्वतः स्मृता । अध:केशी तथाग्नेय्यां चित्रघण्टा तु मध्यतः ॥ एतास्तु चण्डिका देवीर्यों वै द्रक्ष्यति मानवः । तस्य तुष्टाश्च ताः सर्वाः क्षेत्र रक्षन्ति तत्पराः ॥ विघ्नं कुर्वन्ति सततं पापानां देवि सर्वदा । तस्माद्देवि सदा पूज्याश्चण्डिकाः सविनायकाः ॥

·तीर्थचिन्तामणिः।
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन् क्षेत्रे सुरेश्वरि ।
तिस्रो नद्यस्तु तत्र स्था वहन्ति च शुभोदकाः ॥
तासां दर्शनमात्रेण विप्रहत्या निवर्तते ।
एकाऽपि तत्र त्रिस्रोता मन्दाकिनी तथाऽपरा ॥
मत्स्योदरी टतीया च एतास्तिस्नस्तु पुण्यदाः ।
मन्दाकिनी तथा पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ॥
पितामहस्रोतिका च अविमुक्ते तु पुण्यदा ।
मत्स्योदरी तु ॐकारे पुण्यदा सर्वदैव हि ॥
तस्मिन् स्थाने यदा गङ्गा आगमिष्यति भाविनि !।
तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः ॥
वरणासित सलिले जाङ्गवीजलविप्लुते ।
तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः किमनुशोचति ॥
तस्मिन् काले च तत्रैव स्नानं देवि कृतं मया ।
तेन हस्ततलाहेवि कपालपातनं क्षणात् ॥
कमालमोचनं नाम तत्व सुमहत् सरः ।
पावनं सर्वसत्वानां पुण्यदं पुण्यदेहिनाम् (?)
मत्स्योदरीजले गङ्गा ॐकारेश्वरसत्रिधौ।
तदा तस्मिन् जले स्नात्वा दृष्ट्वा चोङ्कारमीश्वरम् ॥
शोकं जरां मृत्युवक्त्रं न तेन स्मृशते नरः ।
तस्मिंस्तु यः शिवः साक्षादोकारेश्वर संजितः ॥
एतद्रहस्यमाम्नातं स्नेहात्तव वरानने ।
अकारञ्च उकारञ्च मकारञ्च प्रकीर्तितम् ॥

·तीर्थचिन्तामणिः।
All
पy
--
अकारस्तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः ।
तस्य दक्षिणपाखें तु उकारः परिकीर्तितः ॥
तत्र सिद्धि परां प्राप्तो देवाचार्यों बृहस्पतिः ।
उकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदमव्ययम् ॥
तयोस्तथोत्तरे भागे मकारं बिन्दुसंज्ञितम् ।
तस्मिन् लिङ्ग तु संसिद्धः कपिलषिमहामुनिः ॥
तस्मात्त्वमपि गाङ्गेय ! मन:स्थैय्यं यदीच्छसि ।
लिङ्गस्याराधने यत्नं कुरुष्व नियतव्रतः ॥
निर्ममो निरहङ्कारः पदमाप्नोति शाश्वतम् ।
तथा,
वाराणसीमभ्युपेत्य पञ्चायतनमुत्तमम् ।
आराध्यमानो देवेशं तस्मिन् स्थाने स्थितः सदा ॥
गाङ्गेयः स्कन्दः प्रक्रमात् ।
स्कन्दपुराणे,--
ततोऽहमास्थितो देवि स्थानेऽस्मिन् स्वयमेव हि ।
गोप्रेक्षक इति ख्यातः संस्तुतः सदैवतैः ॥
गोप्रेक्षेवरमागत्य दृष्ट्वाऽभ्यच च मानवः ।
न दुर्गतिमवाप्नोति कल्यषैश्च विमुच्यते ॥
ततस्ता दह्यमानास्तु प्रसवैः सुरभोरपि ।
हदेऽस्मिन् पतुरभ्येत्व शान्तास्तीयं पपुस्तदा ॥
कपिलाङ्गद इत्येवं ततः प्रभृति कथ्यते ।
अत्रापि स्वयमेवाहं वृषध्वज इति स्मृतः ॥

·तीर्थचिन्तामणिः ।
सान्निध्यं भवने देवि सदा मे दृशतां स्थितम् ।
कपिलाइदतीर्थेऽस्मिन् स्नात्वा संयतमानसः ॥
वृषध्वजमिमं दृष्ट्वा सवयज्ञफलं लभेत् ।
स्वौकता मृतथापि अर्चयित्वा तु मामिह ।।
लभते देहभेदेन गणत्वञ्चातिदुर्लभम् ।
अस्मिन् देवप्रदेशे तु गावो वै ब्रह्मणा स्वयम् ॥
शान्त्यर्थं सर्वलोकानां सर्वदुर्गा यथासुखम् ।
भद्रदोहं सरस्तत्तु पुण्यं पापहरं शुभम् ॥
शिरो भूत्वाहमत्रस्तः स्वर्गो मद्दर्शनाद्भवेत् ॥
अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना ।
ब्रह्मणश्चापि संग्टह्य विष्णुना स्थापितः पुनः ॥
पुनश्चापि ततो ब्रह्मा वोकेश्वरसंज्ञकम्
स्थापयामास मे लिङ्गं स्वर्णालेश्वरनामकम् ॥
दृष्ट्वैनमपि देवेशं मम लोके महीयते ।
प्राणानिह नरस्त्यत्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥
अनन्ता सा गतिस्तस्य योगिनामेव सा स्मृता ।
अस्मिन्नेव महादेशे दैत्यो दैवतकण्टकः ॥
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली ।
व्याघेश्वर इति ख्यातो नित्यमत्राहमास्थितः ॥
न पुनर्दुर्गतिं यान्ति दृष्ट्वनममरेश्वरम् ।
हिमवत्स्थापितं लिङ्गं शैलेश्वरमिति श्रुतम् ।
दृष्ट्वैतन्मनुजो देवि न दुगतिमवाप्नुयात् ॥

·तीर्थचिन्तामणिः।
उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणो वरात् ।
दृप्तौ लिङ्गञ्च तदृष्ट्वा त्वयैव निहतौ शुभौ ॥
सावज्ञं क(ण्ट)न्यकेनात्र तस्येदं चिङ्गमास्थितम् ॥
दृष्ट्वैव मम लिङ्गन्तु जैष्ठस्थानसमाश्रितम् ।
न शोचति पुनर्मर्त्यः सिद्धो जन्मनि जन्मनि ॥
समन्ताञ्चैव देवैमें लिङ्गानि स्थापितानौह ।
दृष्ट्वा च नियतं मयो देहभेदे गणो भवेत् ॥
नदी वाराणसी चेयं पुण्या पातकनाशिनी ।
क्षेत्रमेतदलङ्कृत्य जाङ्गव्या सह सङ्गता ॥
स्थापितं सङ्गमे तस्मिन् ब्रह्मणा लिङ्गमुत्तमम् ।
सङ्गमेश्वरमित्येवं ख्यातं देवि प्रदृश्यताम् ॥
सङ्गमे देवनद्याश्च यः स्नात्वा मनुजो भुवि ।
अञ्चयेत् सङ्गमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ॥
स्थापितं लिङ्गमेतच शुक्रेण तव सूनुना ।
नाम्ना शुक्रवरं लिङ्ग सर्वसिद्धामरार्चितम् ॥
दृष्ट्वैव मानवः सद्यो मुक्तः स्यात् सर्वपातकैः ।
मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे तु लभेन्नरः ॥
जम्बूकोऽत्र हतो दैत्यो मयाऽतो जम्बूकेश्वरः ।
तमेनं मां तत्र दृष्ट्वा सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
देवः शक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानौह ।
यस्माल्लिङ्गानि पुण्यानि सर्वकामप्रदानि च ॥
एवमेतानि पुण्यानि मनिवासानि पार्वति ! ।

·३६८ तर्थचिन्तामणिः। कथितानि तव क्षेत्ने वाक्यं गुह्यतरं शृणु ॥ महालयालयस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम् । गणत्वं लभते दृष्ट्वा क्षेत्रेऽस्मिन् हरवल्लभे! ॥ गाणपत्यपदं तस्मादतः सा मुक्तिरुत्तमा । अविमुतोश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्ह मानवः ॥ सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपार्शविमुच्यते । शैलेशं सङ्गमेशञ्च वीर्णा)लं मध्यमे पुरे ॥ हिरण्यगर्भमौशानं गोप्रेक्षञ्च वृषध्वजम् । उपशान्तशिवञ्चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् ॥ शुक्रेश्वरञ्च विख्यातं व्याघ्रशं जम्बूकोश्वरम् । दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारै दुःखसागरे ॥ इति कल्पतरी वाराणसी-माहात्मयम् । अथ माहात्मा काशीखण्डे- अविमुक्तशमात्रं यत्तदण्यक्षयतां ब्रजेत् । अविमुक्तं गतः कश्चिन्नरकं नैति किल्विषी। अविमुक्ते कृतं पापं किन्तु वज' भवेदृढ़म् । भविष्य- त्रैलोक्ये यानि तीोनि सत्क्षेत्राणि च कत्वशः । सेवन्ते सततं गङ्गां काश्यामुत्तरवाहिनौम् ॥ दशाश्वमेधे यः स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरं शिवम् ।

·तोचिन्तामणिः ।
सद्यः पापविमुक्तोऽसौ मुच्यते भवबन्धनात् ॥
गङ्गा हि सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्वाऽपहारिणी।
वाराणस्यां विशेषेण यत्र चोत्तरवाहिनी ॥
वरणायास्तथास्याश्च जाङ्गव्याः सङ्गमे नरः ।
स्नानमात्रेण सर्वेभ्यः पातकेभ्यो विमुच्यते ॥
काश्यामुत्तरवाहिन्यां गङ्गायां कार्तिके तथा ।
स्नात्वा विमुच्यते माघे महापापाऽतिपातकैः ॥
सर्वलोकेषु तीर्थानि यानि ख्यातानि तानि च ।
सवाण्येतान्यशेषेण वाराणस्यान्तु जाह्नवीम् ॥
उत्तराभिमुखों पुण्यामागच्छन्ति दिने दिने।
नित्यं पळसु सर्वेषु पुण्यैरायतनैः सह ॥
महापातकदोषादिदुष्टानां स्पर्शसम्भवम् ।
व्यपोहितं स्वपापञ्च जनः पापापनुत्तये ॥
जन्मान्तरशतेनापि सत्कम्मनिरतस्य च ।
अन्यत्र ऋषभिश्चापि' मोक्षो लभ्येत वा न वा ॥
एकेन जन्मना चात्र गङ्गायां मरणेन च ।
मोक्षस्तु प्राप्यते काश्यां नरेणानियतात्मना ।
तदारभ्य मुने काश्यां ख्यातो धम्मनदो हदः ॥
(१)
ग पुस्तके महापयश्चापि ।

·तीर्थचिन्तामणि
अथ पञ्चनदम् ।
(तत्र काशीखण्डे ।)
धर्मों हरस्वरूपेण महापातकनाशनः ।
धुनौ च धूतपापा सा सर्वतीर्थमयो शुभा ॥
हरिमंहोक्षसङ्घातान् कूलजानिव पादपान् ।
किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती ॥
गङ्गा च यमुना चैव पञ्चनद्योऽत्र कीर्तिताः ।
अतः पञ्चनदं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
तत्रानुतो न ग्रहीयादेहितां पाञ्चभौतिकीम् ।
अस्मिन् पञ्चनदीनाञ्च सम्भेदेऽधौधौदिनि ।
स्नानमात्रात् प्रयात्येव भिवा ब्रह्माण्डमण्डपम् ॥
प्रयाग माघमासे तु सम्यक् स्नातस्य यत्फलम् ।
तत्फलं स्थादिकेन काश्यां पञ्चनदे ध्रुवम् ॥
स्नात्वा पञ्चनदे तौर्थे कृत्वा च पिटतर्पणम् ।
विन्दुमाधवमभ्यर्चा न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥
यावत्संख्यास्तिला दत्ता: पिटभ्यो जलतपणे ।
पुण्ये पञ्चनदे तीर्थे बप्तिः स्यात्तावदाब्दिकी।
श्रद्धया यः कृतं श्राद्धं तीर्थे पञ्चनदे शुभे ।
तेषां पितामहा मुक्ता नानायोनिगता अपि ॥
यमलोक पिटगणैर्गाथेयं परिगीयते ।
महिमानं पाञ्चनदं दृष्ट्वा श्राद्धविधानतः ॥
..

·तीर्थचिन्तामणिः ।
अस्माकमपि वंशेऽत्र कश्चित् श्राद्धं करिष्यति ।
काश्यां पञ्चनदं प्राप्य येन 'मुच्यामहे वयम् ॥
तत्र पञ्चनदे तीर्थे यत्किञ्चिद्दीयते यदि ।
कल्पक्षयेऽपि न भवेत्तस्य पुण्यस्य सङ्ग्यः ॥
बन्ध्याऽपि वर्षपर्यन्तं स्नात्वा पञ्चनदे दे।
समचा मङ्गला देवौं पुत्रं जनयति ध्रुवम् ॥
जलैः पाञ्चनदैः पुण्यैर्वाससा परिशोधितैः ।
महाफलमवाप्नोति नापयित्वेष्टदेवताम् ।।
पञ्चामृतानां कलसैरष्टोत्तरशतामितः ।
तुलितोऽधिकतां प्राप्तो विन्दुः पञ्चनदास्युन: ।
पञ्चकूर्चेन पीतेन गानशुद्धिरुदाहृता ।
सा शुद्धिः श्रद्धया प्राश्य विन्दुं पाञ्चनदन्तिमम् ।।
भवेदवभृथस्नानाद्राजसूयाश्वमेधयोः ।
यत्फलं तच्छतगुणं स्नानात् पाञ्चनदे तदा ॥
राजसूयाऽश्वमेधौ च भवेतां स्वर्गसाधनम् ।
आब्रह्मघटिकाच्छान्तं भुक्त्यै पाञ्चनदाप्लुतिः ॥
स्वर्गराज्याभिषेकोऽपि न तथा सम्मत: सताम् ।
अभिषेकः पाञ्चनदो यथाऽनल्पसुखप्रदः ॥
शतं समास्तपस्ता कृते यत्प्राप्यते फलम् ।
तत् कार्तिक पञ्चनदे सकृत् स्नानन लभ्यते ॥
(१)
क शुच्यामहे।
(३) क गौरीम्।
(8) ग पञ्चनदाम्भसा ।
(२)
ख व

·तीर्थचन्तामणिः
इष्टापूर्तेषु धर्मषु यावज्जीवकतेषु च ।
अन्यत्र यत् फलं तस्यादूजें धमनदाप्लवात् ॥
न धूतपापसदृशं तीर्थ क्वापि महीतले ॥
यदेकनानतो नश्येद, जन्मनयाज्जितम् ।
कृते धम्मनदं नाम त्रेतायां धूतपापकम् ॥
हापरे विन्दुतीर्थञ्च कलौ पञ्चनदं स्मृतम् ।
विन्दुतीर्थे नरो दत्त्वा काञ्चनं कृणलोन्मितम् ॥
न दरिद्रो भवेत् क्वापि न सुवर्णेवियुज्यते ।
गोभूतिलहिरण्याश्व वासोऽथ स्नक् विभूषणम् ॥
यत्किञ्चिहिन्दुतीर्थेऽन्नं दत्वाऽक्षयमवाप्नुयात् ।
एकामयाहुतिं दत्वा सुसिद्धेऽग्नौ विधानतः ॥
पुण्ये धम्मनदे तीर्थे कोटिहोमफलं लभेत् ।
तत्पञ्चनदतीर्थस्य महिमानमनन्तकम् ॥
को हि वर्णयितुं शक्ताश्चतुर्वर्गशुभौकसः ॥
इति काशीमाहात्मय सम्पूर्णम् ।
इति श्रीमहामहोपाध्याय-श्रीवाचस्पतिमिश्र विरचिते
तीर्थचिन्तामणौ पञ्चमः काशी- प्रकाशः
सम्पूर्णतामगात् ।
-Nainaran
(१) घ
पञ्चनदालवात् ।

·RS. 8 pand to get pred # OCH COMO HA 4 11 1 It 0 12 12 10 ao 3 2 8 . 12 To co wym 19 - WOW NO COM O CO CO 14 4 8 12 12 2 * Ninukta, (210 Edition) Vol. I Fasc. 1 @ Rs. 1-4 *Vyäyavārtika, Fasc. 2-6 @ /10/ each Nityācārapdehatih, Fasc. 1--7 @ /10/ each Nityacäraprirdīpa Vol. I, Fase 1-6; Vol 11, Fasc. 1-4. @ /10) each Nyayabilutika, Fasc1 @/10, each * Nyāya Kusumāñjali Prakaraná Vol II, Fasc 1--3 @ /10/ each Nyty. Vantik. Tartu ya Parisuidhi, Fisc. 1-2 @ /10/ each Nyryalsiui.ch Barum.wati, Fasc ]-6 @ 2/ each Prakaita Pangalan, Faso 1--7 @ /10/ eaclı l'unicu. Smrti, Vol. I, Fase 2-8, Vol II, Fase 1-6; Vol III, fase. 1--6 @ /10/ «ach Puāçar, Institutes of (English) @ 1/- each PM mukha Sutim Prabanchacuntümani (English) Fasc )--3 @ 1/4/ each Hilmar Valld, Fise 1-3 Handehantu Manjani, Fasc 1 Sudarsana-Samncaya, Fase 1-2 @ /10, each 1 Sunas..Kable Fone 1-5, @ /10/ each Sankhya. Sūtra Vrtti, Fasc 1-4 @ /10/ each 2 Ditto (English) Fasc 1-3 @ 1/- eaol Si Budhist Nyaya Tiibetis Sriulitha Kuya Kaumulī, Fase 1-6 @110) each 3 Suçiuta Sumuia, Eng ) Fasc1 @ 1/- each Sudhukiwi, Fin :-4 @ /10/ eacli Sundanandam Kaiyatin 1 Suyy. Sullhetti Fasc 1-2 @ 1-4 each Synika Sastra 1 * Titreya Brahmanal, Fasc 11-25 @ /10/ each Tarteriya Samhita, Fase 27-45 /10/ each 11 find ya Bialment, Fase 10-19 /10/ each Tinti. Viitehid (English) Fanc 1-10 @ 1/4/ each made a ativi Coutilmani, Vol 1, Fasc 1-9, vol'li, Fase 2-10, Vol III, Fasc 1-2, Vol IVFis 1, Val V, Fasc I 5, Part IV, Vol 11, Fası 1-12 @ /10/ each 23 Tilstudiuman Dullutı Vivriti, Vol I, Fasc, 1-6; Vol '', Fc, 1, @ /10/ each Tuitive ( 'intamu Tihti lakas, Fase 1-5, @/10/ each 3 Tituuthadhuguma Sutim, Hanc 13 @ /10/ each Tirth.kuntumom, fasc, 1-3, @ /10/ each Trihonder-Mandaram, Hone 1-3 @110/ each Tulsi Setist, Finc 1--5 (Q) /10/ each +11pmatte liv.e-prica katha, Fase 1-2, 5 13 @ 110/ each I'vil.14.4"), (Text and English) Fasc. 1-6 @ 1/- each Tillanden (antil, Fase 1 @/10/ Valby kuyit kirumii, Filme 1 --6 @ /10/ each * Vynllun 22.d, Vol 1, Firse 3 6 Vol II, Finc 1--7, @ 110/ each Vunde l'adolitik, Fase 1-8 Vol. II Fase I@/10/ each Vol II, Fase 2 5 @ 1/4/ Vi vurderetuklin, Fisc 1--7) /10/ each Vrhit Svity.mblau Punat, Fasc. ) --6 @ /10/ each Yenility Fasc. 1-3 Tibetan Serres. AINT kull 1.webtotdatnangrudi, Vol I 2 Lower Lakh version of Kesarsaga, Fase 1--4 @ 1/- each Vybenulit at Dhammaknti, Fanc 1 lisan Shi Pin, Hanc 1--4 @ 1/-cach ... Rog brusel ajungel klri sinilah & Sans Avadāâna Kalpalata Vol. I, 20 l'itit 1--10); Vol II. F. c. 1--10 @ 1/- each Sher Phym, Vol 1, Fasc 1-5; Vol II, Fasc 1-3 , Vol III, Fasc 1.6, @1/ each 14 Inbic and Persian Series. 2 Anal, Sull, or Shan Jalan Numah Il Monackwi (English) Vol 1, Fase 1-4 @ 1/- cach 33 Aini-aksi, Faso 1 22 @ 1/8/ cach ( Engliola) Vol II, Fasc 1-5 Vol III, Fasc. 1-5, 22 Ilex to Vol. II, @ 2)- each ihbarnal, witli Twer, Fasc 1--37 @ 1/8/ each Albanimit, kuglish Vol 1, Fasc 1.8, Vol 11, Fasc. 1--7, 27 Wanne. I 2 (1 1/4/ ch Iratko: Bibliography, hy Dr. A. Sprenger, @ /10) 5 Canutost of Syne, Farc. 1-9 @ /10/ each Italogue of Arubo Books and Manuscripts, 1-2 @ 1/- each That other Fasciculi of these works are out of stock and complete copies The supplied. 69 69 A B or so, o Co pod borde formed BB2H424499HSmoBB 12 14 10 12 . ... 0 U 0 0 0 jul III, 4 10 10 0 ·... # . 1-10; an @ .. → ... to G. Catalogue of the Persian Books and Manuscripts in the Library of the Asiatic Society of Bengal Fasc 1--3 @ 1/ each - Rs. Dictionary of Arabic Technical Terms, and Appendis, Fasc. 1-21 @ 1/8/ each 31 Faras Nama, of Hashini 1 Ditto of Zabardast Khan 1 Farnang-1-Rashidi, Fasc 1-14 @ 1/8/ each 21 Fihrist-1-Tisi. or, Tūsy's list of Sby'ah Books, Fasc. 1.-4 @ 1/- each Gulriz 8 Hadiyatu’L, Haqiqat, (Test & Eng ) History of Gujarat 12 Haft Asmān, History of the Persian Masnawi, Fase. 1 @ /12/ each 7 8 Hisătory of the Caliphs, (English: Fasc 1--6 @ 1/4/ each Iqālpamah-1-Jahāngīrī, Fasc. 1--3 @ /10/ each 1 1 2 Iožbah, with Supplement, 51 Faso. @ 1/- each Ma'asir-l-Rahimī, Part I, Fasc 1..8 @ 2/ each Maa'asir-ul-Omarā, Vol’I, Faso 1--9, VOL II, Fase 1-9; Vol ili, Index to Vol 1, Fasc 10-11, Index to Vol. II, Faso 10-12; Index to Vol III, Fase 11-12 @ /1/ each 35 Ditto (Eug) Yul I, Fasc. 1--2, @ 1/4/ each 2 8 Memoirs of Tahmasp 1 Marbainu 'L-Ilalı 'L-MU'Dila Fasc 1--2 2 Muntakhabri-t-Tawārikh, Fasc 1--15 /10/ each Ditto ( English ) Vol. I, Fase 1--7; Vol II, Faec. 1-5 and 3 Indexes ; Vol III, Fasc 1 @ 1) each 16 Muntakbabu-1-Luhab, Fasc 1. 19 @ /10/ each 11 14 Ditto Part 3, Faso 1--2 @ 1/- each 1 Nukhbatu-l-Fikr, Fasc. 1 @ 7101 Vizāmi's Khuradnāmal-1-Iskandari, Fase 1--2 @ /12/ each 1 8 Persian and Tuki Divans or Bayran Khan Khan Khanan Qawaninu 's-Sayyad of Kbuula Tar Khan Abbası, edited in the original Persian with English notes hy Lieut Col. D C Phillott Riyāzu-s-Salātin, Fase 1--5 @ 107 each 2 Ditto (English) Fasc. 1--5 @ 1/ Shah Alam Nama 14 Tadhkırı-3-khushnavisán 1 Tubaquat-1-Náşı11, ( English ), Fasc 1-14 @1/. each Ditto Index Tailkh-1-Fīrīz Slābi of Ziyāız--din Baini Fasc 1--7 @ /10/ each Tārikh-i-Fırūzstālui, of Shams-1-Suāi Aif, Fasc 1--6 /10/ each 12 Ten Ancient Arbic Poems, Fisc 1-2 @ 1.8/ each The Mahant 'L Lughat. A Giammar of the Turki Language in Persian Tuzuk-7-Jahangiri, (Eng) Fasc 1 @ 1/ W13-0-Rāmin, Fasc 1--5 /10/ ezen 3 2 Zaināmah, vol I, Fasi 1--9, vol II, Fase 1--8@ 710) each : ASIATIC SOCIETY'S PUBLICATIONS. 1. ASIATIC RESEARCEES Vols XI @ in/ each 20 2 PROCEEDINGS of the Asiatic Society from 1875 to 1899 (1900 to 1904 are out of stock: 18/ per lo JOTRNAL of the Assetic Society for 1875 (8), 1871 (7), 1872 (8), 1878 (81, 1874 (81, 1875 (71, 1870 (7), 1877 (S), 1378 (8), 1879 (7), 1880 (8), 1851 (7), 1882 (6', 1883 (5), 1884 (6), 1385 (6), 1886 (8), 1887 (7), 1883 (71. 1889 110 , 1840 (11). 1991 17), 1892 (8), 1893 (11), 1894 (8), 1895 (7), 1896 (8), 1897 (S), 189918), 1899 (8), 1900 (7), 1901 (7), 1902 (9), 1903 (8), 1904(16), @ 1/8 per No. to Members and @ 2, per No to Non- Iembers NB-The figures enclosc272 bronhcts gire the number of Nos in each Volume. Journal and Proceedings, NS, 1905, to date, (Nos. 1-4 of 1905 are out of stock), @ 1-8 per No to Members and Rs. 2 per No to Non-Members. Memois, 1905, dlate Price from number to number, Discount of 25%, TO Members Centenary Review of the Researches of the Society from 1784-1883 7. Catalogue of the Library of the Asiatic Society, Bengal, 1910, 8 8. Moore and Hewitsou's De-criptions of New Indian Lepidoptera, Parts 1--III, with 8 coloureil Plates, 4to. @ 6/ each 18 Kaşniraçabdanıyta, Parts I & II @ 1/8/ 3 Persian Translation of Haji Bubu of Ispahan, by Haji Shaikh Ahmad-1-Kumasi, and edited with notes by Major D. C. Phillott. 10 Notices of Sanskrit Manuscrisis Fasc. 1-34 @ 1/ each Nepalese Buddhist Sanskilt.**ature, by Dr. R. L. Mitra 0 N B.-All Cheques, Money Orders, &c. must be made payable to the Treasurer Asiatic Society," only Books ara supplied by V. P. P 8-8-12, COM HA CO CO The more one en Co er Varles 0 @ .