·॥ॐ॥
卐
श्री सम्यक्त्वशुद्धिविषये आरामनंदन कथा।
संग्राहक:-मणिविजयजी:

·श्रीआत्मानन्द-ग्रन्थरतमाला-एकत्रिंशतितमं रत्नम् (२१) ॥ श्रीजयोखरमरिरचितम् ॥ Pirocure ॥ श्रीजम्बूखामिचरितम् ॥ गररि ज्ञानमति पूज्यपादप्रवर्तकनीमत्कान्तिविजयशिष्याणुश्रीचतुरविजयोपदिष्ट- -सुरतनिवासि-श्रेष्ठि-गुलावचन्द्रात्मज-दीपचन्द्रपुण्यार्थे तस्यैव द्रव्यसाहाय्येन प्रकाशयित्री-श्रीआत्मानन्दसा-भावनगर इदं पुस्तकं मुम्बय्यां वल्लभदास-त्रिभुवनदास गांधी सेक्रेटरी आत्मानंद जैन सभा भावनगर इत्यनेन निर्णयसागर मुद्रणालये कोलभाटवीथ्यां २३ तमे गृहे वा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । विक्रमसंवन् १९६८. वीरसंवत् २४३८. PLANCE आत्मसवत् १६. म SARIEpta

·।
है
वना.
प्रस्ता-
॥ प्रस्तावना ॥
इह हि विदितमेतदखिलब्रह्माण्डमाण्डोदरवर्तिभव्याङ्गिगणे यच्छुभ्रौदार्यधैर्यादम्भगाम्भीर्यागर्वगरिमायनवगीतगुणगणरनाभरणभूषितभूध-
णानां कफुप्कामिनीकमलाकमनीयतामवलोकयितुमिव प्रतिदिशं प्रचलितकीर्तिकौमुदीकानां महात्मनां चरित्रं श्रवणपथपान्थतां प्राप्तमपि प्रा-
णिनां प्रणाशयति क्षणेनापि भवकोटाकोटिसंकलितकर्मकश्मलकदम्बकम् । एतदनुसृत्य प्रथमत एव खात्मोद्धृतिमभिलष्यद्भिर्महामुनिभिः सङ्घ-
हीता अञ्चलगच्छभट्टारकश्रीजयशेखरसूरिविनिर्मितखोपज्ञोपदेशचिन्तामणीवृत्त्यन्तर्गतकेवलजम्बूकुमारकथानकस्यास्य मूलग्रन्थपृथग्भूतस्यानेके
पुस्तकादर्शा दृश्यन्ते, तदिदमैदंयुगीनमन्दमतीनां कथानकपठनपाठनाकर्णनरसिकहृदयानां भव्यसत्त्वानां परोपकृतये भविष्यतीति सफलो
ममायं शोघनकर्मणि परिश्रमारम्भः । निबन्धेऽस्मिन् निबन्धकारैर्जम्बूकुमारपूर्वभववर्णनादारभ्य खजनकजननीसुकुलजातखजायाष्टकतज्जनक-
जननीप्रभवप्रभुप्रभृतिप्रतिबोधदीक्षाग्रहणजम्बूखामिनिर्वाणगमनपर्यन्तं सर्वमपि चरित्रं संक्षेपेण निबद्धम् । कथानकस्यास्य निर्माणकालस्तु
विक्रमाब्दीयषत्रिशदुत्तरचतुर्दशशततमाब्दीयः, अनन्तरोक्तशताब्द्यामेवोपदेशचिन्तामण्या रचितत्वात्तदन्तर्भूतत्वेनास्य पूर्वोक्त एव काल इति
कथने न विरोधापत्तिः । अस्य त्रीणि पुस्तकानि पूज्यपादश्रीमद्विजयानन्दसूरिशिष्यप्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयपादानां पुस्तकसङ्ग्रहादासादितानि,
तुरीयं पुनश्छाणीनामकग्रामसङ्घसत्कपुस्तककोशत उपलब्धम् । तेष्वेकं चिरन्तनं सटिप्पणीकम् । तत्पुस्तकाधारण. क्वचित् कचित्स्थलेऽसत्क-
ल्पिताऽपि टिप्पणी निवेशिता वरीवृत्यते । एतत्पुस्तकचतुष्काधारेणेदं शोधितमपि च्छद्मस्थानामस्मादृशां दृष्टिदोषणाक्षरयोजकदोषेण वा
सुलभमेव स्खलनम् । अतो यत्र कचनाशुद्धिः कृता जाता वा भवेत्तत्र संशोधनीयं मात्सर्यमुत्सृज्य धीधनैरित्यभ्यर्थयते-
सविनयबद्धाञ्जलिः प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयपादसेवाहेवाकः
चतुरविजया मुनिः
( सुरत)
॥१॥

·लितगलितचिरतृष्णः । व्रतमापृष्टस्वजनो , भवनिदेन भवदत्तः ॥७ ॥ गुरुचरणाम्बुजभजनादागममकरन्दविन्दुपा -1 ॥ अहम् ॥ ॥ श्रीमद्विजयकमलसूरिपादपझेभ्यो नमः ॥ ॥ श्रीजयशेखरमूरिरचितम् ॥ ॥ श्रीजम्बूखामिचरितम् ॥ देशोऽस्ति मगधनामा, यत्रारामा पहिः पुरे रामाः। तरुणाश्रिताः सुवयसः, सारच्छायाः सदालियुजः ॥१॥ सुग्राम इति ग्रामः, सुग्रामग्रामणीरभूत्तत्र । चित्रं नितिसुस्थो, वृतिमध्यस्थोऽपि यत्र जनः ॥ २॥ परिकलितरा- ट्रकूटान्वयोऽभवद्भामनायकस्तत्र । नाना परिणामेन च, यः ख्याति प्रापदार्य इति ॥३॥ शशिन इव रेवती तस्य वल्लभा चित्रमुदितवृपराशिः । जातौ तयोः सविनयौ, तनयौ भवदत्तभवदेवौ ॥४॥ अविरहितयोरिह तयोः, सदाचरणशोभयोः समप्रभयोः । शुभयोरुभयोर्न भयोरिव फल्गुन्या अभूद्भेदः ॥ ५॥ व्याख्यानगर्जितर्जितदुः- समयः शमितभूरिभवतापः । आगाद्धन इव गगने, सुस्थितगुरुरन्यदा तत्र ॥ ६ ॥ आदत्त तदुपदेशामृतपल्वलल- ·श्रीजम्बू- चरित्रम्- ॥ १॥ नरतः । भृङ्ग इव जातरङ्गः, केषु न देशेषु स चचार ॥ ८॥ कोऽप्यन्यदा मुनीन्द्रः, सूरीनापृच्छय बन्धुवोधाय । ग्रामं जगाम कञ्चन, वञ्चनरहितो नरहितोक्तिः ॥९॥ तत्कालपाणिपीडनसम्बन्धाद्वन्धुरन्ध इव सम्यक् । न तमायातमवैक्षत, वन्दनदानादि दूरेऽस्तु ॥ १० ॥ वीवाह विहस्तांभिर्वनिताभिरितस्ततो भ्रमन्तीभिः । प्रत्युत तस्य महाव्रतमुट्योद्धट्य जर्जरितम् ॥११॥ मोहमहीपतिराज्ये, विजयिनि तत्र खबोधशस्त्रस्य । प्रसरमपश्यन् वीक्षापन्नो ववलेऽथ मुनिवीरः ॥ १२ ॥ निाजे मुनिराजे, गुरोः पुरस्तात्तथैव जल्पाके । भवदत्तः माह हसँस्तारं तारुण्यदु- ललितः ॥ १३ ॥ यः करपीडनपर्वणि, चारित्रिणमतिथिमग्रजमुपेतम् । नोपालक्षयदपि तं, धिग्वन्धुं वन्ध्यमिव वृक्षम् ॥१४॥ मुनिरपरस्तं प्रोचे, कठिनेनायं न बन्धुनानच्चे । भवतोऽपि वन्धुरेकः, सविवेकस्ताचदस्ति गृहे ॥१५॥ साधुषु भक्तिबन्धावनुरक्तिस्तस्य भोत्स्यतेऽस्माभिः । शिष्यो भविष्यति यदि, त्वयि चिरमिलिते विगतमोहः॥१६॥ अभिमानी भवदत्तस्तदा व्यधत्ताश्रवं शृणुत यतयः। गुरवो मगधेषु गता, यदि तदसौ प्रबजित एव ॥ १७ ॥ समये मगधजनानामयत्नदीपायितं स गुरुमूचे। पूज्या दत्त सहायं, येनाहं वन्दये बन्धून् ॥१८॥ तेऽप्यूचुरिणितज्ञा, एकोऽपि हि गच्छ वत्स ! तत्र त्वम् । कः सिंहस्य सहायो, वने च गगने च सूर्यस्य ॥१९॥ सोऽचालीदेकोऽप्यथ, १ 'घञ्युपसर्गस्य बहुलम्' ३।२।८ इत्यनेन सूत्रेण वेदीर्घत्वम्, एवमग्रेऽपि यत्र यत्र वेर्दीर्घत्वं तत्र तत्रानेनैव सूत्रेण सिद्धिरिति । व्याकुलाभिः । ३ विलक्षः सन् । ४ 'आनः' इत्यपि । ५ ज्ञास्यते । ६ प्रतिज्ञाम् । ॥१॥ II ·Grega शकुनानि प्रतिपदं मृगयमाणः । ग्रामं जगाम सुग्रामनामकं नामकं विपदाम् ॥ २० ॥ पृष्टः खंजनोदन्तं, ग्राम्यः कश्चिजगाद तत्रेति । भाग्याधिकोऽसि मुनिवर !, यदवसरे त्वमिह संप्राप्तः ॥ २१॥ भ्राता तब भवदेवः, परि- णयते नागिलां कनीमद्य । इभ्यस्य नागदत्तस्य या सुता वासुकीजानेः ॥ २२ ॥ जातशिरःशूलः शूलयेव तद्वात्तया श्रुतिं गतया । दध्यौ मुनिरहह परस्य हस्यते यत्तदभ्येति ॥२३॥ किं तत्र गतेन मया, यद्वन्धुर्दारवन्धने पतितः। नूनं स इव हसिष्ये, वलितो मोधाश्रयः श्रवणैः ॥ २४ ॥ एतद्विवाहसूचकमशकुनमपि पथि न किं ममाविरभूत् । यदि वा खेदेनालं, भङ्गुरमनसोऽस्ति नहि सिद्धिः ॥२५॥ तत्र च गच्छामि गेतो, मुखरागं बान्धवस्य पश्यामि । हरिरपि न श्रियमापजलधिमनालोड्य दूरस्थः ॥ २६ ॥ एवं वितर्कतकुँ, नमयन् लेभे खवन्धुभवनं सः। तत्रा- गातामतिथि, तनयं वीक्ष्यातुरौ पितरौ ॥२७॥ केचिजजलपुरात्तेऽपि संयमे मोह एष दुरपोहः । नोचेद्वन्धुविवाहे, कथमयमागादनाहूतः ॥२८॥ केऽप्यूचुरसौ न खयमुपयेमे तेन बन्धुवीवाहम् । द्रष्टुमियाय सुनेरपि, कुतुकेनाक्षिप्यते चेतः ॥२९॥ मुनिरथ नमतां तेषां, तारखरमाशियं ददौ धाम् । आकृष्टिवरनामिव, बन्धोर्मोहान्(मनस्य ॥३०॥ पत्रलता निजवध्वाः, कपोलफलके लिखन् कुलस्थित्या । शुश्राव तां श्रुतिसुधां, भवदेवः सौधमध्यस्थः ॥ ३१॥ १ वासुकीनाम्नी जाया यस्य स तथाभूतस्तस्य । २ निष्फलप्रतिज्ञः । ३ यतिभिः 'श्रमणैः' इत्यपि 'श्रमणः श्रवणोऽपि च' इति हैमनाम- मालायाः शिलोच्छे । ४ 'घाऽभूत्' इत्यपि । ५ 'ततो' इत्यपि । ६ ‘मनालोक्य' इत्यपि । ७ गतौ त' इत्यपि । < अन्धुः कूपः ।

·चरित्रम्
श्रीजम्बू
॥२॥
सम्यगवगम्य वन्धोर्ध्वनिं स नारीनिकुञ्जमध्यगतः । मेघस्येव मयूरो, नरिनर्ति स्म प्रमोदेन ॥३२॥ सोऽथ दधावे
बन्धोर्मिलनाय करीव दुर्निवारगतिः । अध्वस्थिता लता इव, वधूसखीः प्रसभमवधूय ॥ ३३ ॥ तेन प्रणयात्प्रणतः,
स्थितये चामन्त्रितो मुनिः माह । नाहमिह स्थानुरहो, गुरुसविधेऽवश्यगन्तव्यः ॥ ३४ ॥ तत्किमपि मङ्ख भैक्षं,
गृहाण निजमनुगृहाण वन्धुजनम् । इत्युक्त्वा मुनिरेनःरतेनः प्रतिलाभितस्तेन ॥३५॥ पात्रमदान्मुनिरकं, सत्यङ्कारं
व्रतस्य तस्य करे । तं प्रस्थितमथ नत्वा, नत्वा ववले कुटुम्वेन ॥ ३६ ॥ क्षणमनुभवतामेतौ, चिरात्समेतौ मिथः
कथारङ्गम् । इत्यागृह्य खजनैर्व्यत्रै वालि भवदेवः ॥ ३७॥ पात्रकयोगात्पात्रं, तमेव का मुनिर्मनसि गुढः ।
ग्रामाहूर निन्ये, बन्धुं वाक्पाशकृतवन्धम् ॥ ३८ ॥ पश्येयं सा वापी, यत्रावां चिरमकावं जलकेलिम् । बाल्ये नौ
कृतरांगं, तडागमेतत्तदेव पुरः ॥ ३९ ॥ आस्माकबालचापलसाक्षिणमुपलक्षयस्यमुं वृक्षम् । स्मरसितरामावाभ्यां,
निष्पल्लविता लता एताः ॥ ४० ॥ एता मुनीश्वरगिरो, लवमानं मुदमदुन तस्य हृदि । शल्यायते स्म यत्प्रतिपदम-
द्वैपरिष्कृता वाला ॥४१॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ पूर्वं न किंचिदूचे, स्नेहानुचितं हियैव भवदेवः । ह्रीः खार्थभ्रंशक-
रीति तामपासाथ स माह ॥ ४२ ॥ बन्धो ! बन्धादंहितैर्विहिताद्भयमत्र विद्यतेऽद्य श्वः । मुनिरूचे केयं भी -
वारिभ्यो भयं दध्याः ॥ ४३ ॥ स माह पात्रकमिदं, मदङ्गभङ्गाय भारतो भ्रातः !। सोऽप्यूचे चिन्तय चिरलग्नं
१ पापचौरः । २ 'रङ्ग' इत्यपि । ३ 'लवमात्रां' इत्यपि । ४ अर्द्धविमण्डिता । ५ अरिभिः ।
॥२॥

·दुष्कर्मणां भारम् ॥ ४४ ॥ स जगाद यामि साधो!, न मयाऽस्पृश्यत कदापि भूरियंती। मुनिरवदन्निगदसि किं, भ्रातर्धान्तस्त्रिभुवनेऽपि ॥४५॥ एतजन्मापूर्व, सर्व वनमित्युदीरयति तस्मिन् । मुनिरूचे संसारे, तत्किं यन्नात्मना दृष्टम् ॥४६॥ एवं मिथः कथारसवशगौ तौ जग्मतुर्गुरूपान्तम् । प्रव्राजयसे किमनुज मिति यतिभिरभाणि भवदत्तः ॥४७॥ गुरुणापि नमनूचे, भवदेवः किं व्रतार्थ्यसि स दध्यौ । एकालोचा इव किं, सर्वेऽप्येते सदृशजल्पाः ॥४८॥ मन्ये मुनिपु मनखी, मद्तसन्धां व्यधत्त भवदत्तः । सदयो बन्दिग्राह, जग्राह किमन्यथासौ माम् ॥४९॥ मा भूदयं मृपावाक, ततो गुरूक्तं तथेति मेने सः । साधुस्तव सन्धेति, प्राशंसि तदग्रजो यतिभिः ॥५०॥ निःसङ्कोचं लोचं, विधाय परिधाप्य साधुनेपथ्यम् । आसेदुपाग्रजेन समुदेक्षितो दीक्षितो गुरुणा ॥५१॥ अवस्थितममुमागत्य तित्यजन्मा व्रतं खजनवर्गः । एवमनुज्ञाप्य गुरुं, चचाल सह तेन अवदत्तः ॥५२॥ क्षणमात्रान्मात्रादिस्तत्रागात्तस्य परिजनः सर्वः । नायातौ नस्तनयौ, किमिहेति गुरूनपृच्छच्च ॥५३॥ भवदत्तो भवदेवश्चात्रायातौ तथैव यातौ च । श्रुत्वेति गुरोः सुभटश्श्युतेपुरिव स न्यवर्त्तिष्ट ॥ ५४ ॥ प्रहितैर्दिशि दिशि मनुजैस्तनुजः संशोधितः पितृभ्यां सः। न पुनर्जातः क्वचिदपि, को वा जानाति वायुगतिम् ॥५५॥ भवदेवो व्रतमचरद् , दुश्चरमपि सोदरोपरोधेन । खाट्चक्रे पुनरनिशं, हृदये सा नागिला तस्य ॥ ५६ ॥ दिवसो ययौ न रजनी, ययौ च रजनी पुनर्न दिवसोऽस्य । अर्द्धा- १ एतावती पृथिवी । २ 'गुरूपान्ते' इत्यपि । ३ खाडिति अव्यक्तानुकरणम् । V ·श्रीजम्बू- चरित्रम्- ॥३॥ लङ्कृतवालाविरहज्वालावलीढस्य ॥ ५७ ॥न श्रुतमपि गुरुवचनं, नाधीतमपि श्रुतं विपयवैरि । न गलितमपि तारुण्यं, मदनावेशेन स विवेद ॥ ५८ ॥ समये सौधर्माख्यत्रिदिववधूभोगभाजि भवदत्ते । भवदेवेन जजृम्भे, द्विरदेन निरङ्कुशेनेव ॥ ५९ ॥ गुरुवचनज्ञानकुलाभिमानमुख्या गुणाश्चिराद्राढिताः । चित्रं मोहमहान्धौ ररक्षुरेनं न निपतन्तम् ॥ ६० ॥ अगणितगणमर्यादः, स्मरयादःसंकुलश्चचाल मुनिः। उत्खातशीलशैलः, सोऽथ प्रलये पयो- धिरिव ॥ ६१ ॥ मोहाज्ञया जरस्यपि, तारुण्योचितविकल्पतल्पस्थः । स जगाम ग्रामं तं, व्रतेन सह मार्गमुल्लङ्घय ॥६२॥ समया ग्रामं क्वचिदपि, जिनचैये मुनिवरो विशश्राम । तत्राजगाम सा नागिला जरत्यैकया युक्ता ॥६॥ अभ्यर्च्य जिनप्रतिमां, गुरुगौरवतोऽनमन्मुनिं तं सा । सोऽपि परिविस्मृताशीस्तां पित्रोः शुद्धिमप्राक्षीत् ॥ ६४ ॥ सापि खपतिं कुशला, कुशलप्रश्नाद्वयोऽनुमानाच । तं विज्ञाय वभाषे, तौ वृद्धौ परभवमुपेतौ ।। ६५ ॥ क्षणमथ दुःखं धृत्वा, साधुः पप्रच्छ नागिलोदन्तम् । कोऽसीति तया पृष्टश्च धृष्टधीः स्पष्टमाचष्ट ॥६६॥ अहमार्यकरेवत्यो- स्तनयः सा नागिला च मम दयिता । तां मुक्त्वा व्रतमादां, तदा ववन्धूपरोधेन ॥ ६७ ॥ अधुना स्वर्गमुपेयुपि, बन्धौ मुक्त्वा गणं व्रतगुणं च । तोपयितुं तामागां, निशान्त इव पमिनीमरुणः ॥६८ ॥ लावण्यरससरयां, विज- यिन्यां प्रेमभाजने तस्मात् । हा! प्रेत इवाविरतं तृषितोऽभवदेव भवदेवः ॥ ६९ ॥ श्रुत्वेति कर्णकटुकं, मुनिवचनं १ हस्तिना। २ 'एतं' इत्यपि। ३ वृद्धया ।

·मनसि नागिला दथ्यो । कथमीशोऽपि साधुः, प्राकृत इव वञ्चितो विषयैः॥ ७० ॥ धिग्मोहस्य विलसितं, यत्प- लितैर्द्धवलिताग्रमूर्द्धानः । मदनव्याकुलितहृदो, युवान इव बत विजृम्भन्ते ॥ ७१ ॥ केनोपायेनायं, भग्नमना मुनि- चरो मयोद्धार्यः । नहि गजपतिरवलानां, पकनिमग्नः सुखोद्धारः ॥७२॥ अथ तत्सहचारिण्या, वृद्धायाः सूनुराययो जबनः । ऊचे च मङ्ख पात्रं, किंचित्कुरु निजकरे जननि ! ॥७३॥ अद्येह पर्वदिवसे, कश्चिद्भोजनमदत्त मे श्रीमान् । अन्यो दित्सति भोजनमुपर्यदीनश्व दीनारम् ॥ ७४ ॥ न पुराणाशनपूरित-जठरो भोक्तुं नवं समर्थोऽस्मि । तद्भुक्त- मिह बमिष्यामि तच्च भोक्ष्ये पुनः क्षुधितः ॥ ७५ ॥ यतिपतिरिति वालवचो, जुगुप्समानो न्यगादि नागिलया। उक्ते सुनेऽमुनेदृशि, जुगुप्ससे खं न चिन्तयसि ॥ ७६ ॥ त्वमपि त्यक्तान् भोगान् , कामयमानो लुभुक्षसे वान्तम् । तदियं हन्त दुराशा, नाशाय भवद्वयस्य तव ।। ७७॥ भूयो भूयः सुलभ, चिन्तामणिरिव न चारुचारित्रम् । तद्वि- पयचूर्णककृते, मा धाक्षीस्त्वमपि चतुरोऽसि ॥ ७८॥ चलितं कर्णपटुत्वं, कलितं पलितैः शिरश्च निष्प्रसरम् । गलितं तत्तारुण्यं, स्खलितं तव किं मनश्चरणात् ॥ ७९ ॥ शिवनगरगमनविद्यामनवद्यां साधयन्ति ये दीक्षाम् । किं तेऽवकर- ककरणिं, रमणीकायं भजन्ति जडाः ॥ ८०॥ श्रुत्वेति तदुपदेशानूचेऽसौ साधु साधु बोधस्ते । अधुना धुनाति न मनाग्मनो मनोभूर्मम विरक्तम् ॥ ८१ ॥ इयतीमतीय भूमि, पुनर्यदर्थ समागमं सुदति । तां चेत्पश्यामि तदा, १ पामर इव । २ 'मुपरि ददानश्च' इत्यपि । ३ वान्तम् । ४ कचवरसदृशम् । ५ कामः ।

·चरित्र
श्रीजम्बू-
॥४॥
समाहितः खहितमासेवे ॥ ८२ ॥ साऽप्यूचे शृणु साधो !, मुमुचे किल नागिला यदा भवता । हृतसर्वखेव तदा,
रुरोद सा रोदसीपूरम् ॥ ८३ ॥ साध्वीभ्यः श्रुततत्त्वा, घनसत्त्वा कर्मवैरिणो हन्तुम् । तेपे तपस्तथा सा, यथाऽजनि
म्लानकुसुमसमा ॥८४॥ किं तत्रास्ति विलोक्यं, मयि दृष्टायां च सापि दृष्टैच । देहेन देहिना वा, मम तस्याः कोपि
न विशेषः ॥ ८५ ॥ तत् िसैव न भवती, भवतीरस्थेति यतिनि जल्पाके। सापि तथेत्यनुमेने, मुनिरथ लज्जातुरो
दध्यौ ॥ ८६ ॥ वैशाखेनेव लतालकियते यौवनेन तनुरेषा । क्रियते तरसा जरसा, विच्छाया फाल्गुनेनेव ॥ ८७ ॥
जरया ग्रस्तस्यास्य, प्रकाशधमनिस्सस्स देहस्य । सङ्गतिरङ्गतिरोहितहृदा मयाऽहारि हा! चरणम् ॥ ८८॥ मुनि-
रूचे धर्मज्ञे !, धुरि मन्येऽहं महासतीषु त्वाम् । या खं च मां च रक्षसि, निजाज्ञया कामराक्षसतः ॥८९॥ शोभ-
यति प्रासाद, पताकिका दीपिका तमो हरति । ग्रामं च रक्षति वृति वयति जगजलदधारा ॥९॥ तारयति
तरी जलधिं, छाया तापं छिनत्ति पथिकानाम् । एवं स्त्रीजातिरपि, प्रबोधदानात्त्वमुपकुरुषे ॥ ९१ ॥ युग्मम् ॥
प्रायः पूर्यंत नदी, मेघेन तया न तु वचन मेघः। मय्यपि बोधविधानाद्विपरीतं तत्त्वया चक्रे ॥९२॥ भूयान्मिथ्या-
दुरितं, मम क्षमख व्यलीकमनलीके !। मुनिरित्युक्त्वा मनसा, बबले चारित्रधवलेन ॥ ९३॥ आलोच्य गुरोः
पुरतः, खदुरितमथ तेन तत्तपस्तेने । यदमीमिलदवसाने, सौधर्मे सोदरं तस्य ॥ ९४ ॥ इतश्च-वैदेहे पूर्वार्द्ध,
समस्ति किल पुष्कलाख्यया विजयः। विश्वप्रियोऽस्ति देशो, नवो निवेशः श्रियां तत्र ॥९५ ॥ सरसीव विपुलपद्मा,
॥४॥

·तत्रास्ते पुण्डरीकिणी नगरी । निवसन्ति विशदपक्षा, यस्यां वरलाभवच्छ्रीकाः ॥ ९६ ॥ वज्रीय वज्रदत्तस्तस्यां चक्री बभूव भूरिबलः । यस्थाढौक्यत समरे, विजयेनाशेषविजयश्रीः ॥ ९७॥ तस्याजायत जाया, यशोधरा लक्षसं- ख्यललनस्य । च्युत्वा भवदत्तात्मा, तस्याः कुक्षाववततार ॥९८॥ समयेऽसूत सुतं सा, हंसायितममलवंशकम- लस्य । नाम्ना सागरदत्तश्चन्द्र इवायं ययौ वृद्धिम् ॥ ९९ ॥ उद्यौवनो नृपसुताः, पर शताः स परिणायितः पित्रा। चिक्रीड सौधमूर्द्धनि, विजिगीषुरिव श्रिया शक्रम् ॥१००॥ विद्युत्पिशङ्गबहुशृङ्गसङ्गतं चलमिव त्रिदशशैलम् । सखि- भिरिव शिखिभिरुपवननिलयैरालोकितं प्रीत्या ॥ १०१॥ असमानमानिनीमानभेदि गगनाध्वरोधसोद्रेकम् । अन्ये- धुघनपटलं, दूरोन्नतमालुलोके सः ॥ १०२ ॥ युग्मम् ॥ यावजलैघनोऽयं, प्लावयिता मेदिनीमिति स ऊचे तावचातकपातकनुन्न इव मरुद्ववौ वामः॥१०३॥ तत्मबलतया जलदे, कृषिकजनमनोरथैः सह विलीने । सागरदत्तो व्यमृशच्चपलत्वं सर्वभावानाम् ॥ १०४ ॥ वैराग्येण विमुक्ताबरोधरोधः प्रपद्य चारित्रम् । तपसा विघटितका, परिलेभे सोऽवधिज्ञानम् ॥ १०५ ॥ भवदेवोऽपि च्युत्वा, विजये तत्र पुरि वीतशोकायाम् । पद्मरथनृपतिपल्या, बनमालाया बभूव सुतः ॥ १०६ ॥ नाम्ना स शिवकुमारो, जनकन ग्राहितः कलाः सकलाः । उदवायत तारुण्ये, पञ्चशतीं नृपतिकन्यानाम् ॥ १०७ ॥ निजवैभवविभवोचितसंपन्नाऽखिलमनोरथप्रथिमा । रमणीरसानुविद्धः, सौध- स्योपरि स चिक्क्रीड ॥ १०८ ॥ मुनिरपि सागरदत्तो, विचरंस्तत्रान्यदा ययौ नगरे । प्रविवेश च भिक्षार्थ, गृहमि-

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्.
भ्यसमृद्धिदत्तस्य ॥ १०९ ॥ तेन प्रासुकभक्तैर्भक्त्या प्रतिलाभिते मुनौ वपुः । दानद्रुमस्य फलमिव, पाकपिशङ्गं
सुराः खर्णम् ॥ ११० ॥ तत्साक्षाद्वीक्ष्य शिवः, सौधाग्रस्थः प्रमोदमेदुरितः । भुक्त्वोत्थितं ववन्दे, सानन्दस्तं मुनि-
मुपेत्य ॥ १११॥ मुनिरथ तस्य प्रथयाञ्चकार संसारसागरगुरुत्वम् । तत्तारणक्षमं पुनरर्हर्द्धम्म सुपोतमिव ॥११२॥
अलपन्नृपभून पुरा, के के विलुलोकिरे मया मुनयः । त्वयि पुनरधिकस्नेहं चेतः को हेतुरिह नेतः ! ? ॥ ११३ ॥
मम नयने त्वद्वदनालोकनपीयूपपानदुर्ललिते। न चिखेलिंपतो योषिन्मुखनगरश्रोतसीदानीम् ॥ ११४ ॥ मुनिरूचे
प्राग्जन्मनि, ममानुजोऽभूरितीदृशः स्नेहः । जन्मान्तरेऽपि ऋणवत्प्रायेण प्रेम न त्रुटति ॥११५ ॥ अवदच्छिवस्तदा-
नीम+रयस्त्वं न जातु जनमेनम् । अतिदुर्विनीतमिव किं, सम्प्रति साधो! पृथक्कुरुपे ? ॥ ११६ ॥ मोहाम्बुधौ
मिमर्दू, मामुदधार्षीस्तदा मुदागत्य । तत्राकण्ठं मनं, सम्प्रति किमुपेक्षसे भ्रातः ! ? ॥ ११७ ॥ मुनिरूचे वससि
त्वं, राजकुलेऽहं तु गुरुकुले वत्स ! । कथमावयोः प्रसिध्यति, भिन्नस्थानस्थयोः नेहः ? ॥ ११८ ॥ यदि पूर्वभवा-
भ्यस्तां, द्रढयितुमभिलपसि सम्प्रति प्रीतिम् । पित्रोरनुज्ञया तद् , वत्स! समादत्व चारित्रम् ॥ ११९ ॥ गत्वा
खावसथमथ, प्रणम्य पितरौ व्रतं ययाचे सः । तच्छ्रुत्वा तौ मूर्छानिमीलिताक्षावधोऽपतताम् ॥ १२० ॥ संजात-
चेतनौ तौ, जगाद सादरमनाः शिवकुमारः । वाञ्छति महोदयं मयि, कोऽयं पितरौ ! वृथा खेदः ॥ १२१॥
१ ' भुक्तो,' इत्यपि । २ न क्रीडितुमिच्छतः । ३ मतान्तराश्रयणेन न दवादेशः ।
॥५॥

·विषया विषवृक्षसखा, वनिता निरयाध्वदीपिका एताः । श्रीरपि विद्युल्लोला, तत्किं रज्ये भवे येन ? ॥ १२२ ॥ तावूचतुः किमस्मन्मनोरथं वत्स ! सपदि मृद्गासि ? । न क्षणमपि तव विरह, सहावहे दावहेतिमिव ॥ १२३ ॥ अनुकूलास्तव वध्वो, राज्यश्रीश्च स्वयंवरा सेयम् । आवां प्रणयप्रहौ, कोयमकालेऽभिलाषस्ते ? ॥१२४॥ यद्यजगाद पित्रोः, प्रसादनार्थ शिवोऽथ शिवकामः । तत्तत्तयोर्विलीनं, सन्तप्ते पात्र इव वारि ॥ १२५ ॥ अननुमतोऽथ पितृ- भ्यां, भोजनमुत्सृज्य मौनधारी सः । तस्थौ पौषधसमनि, चक्रीव त्रिदशविजिगीषुः ॥ १२६ ॥ दृढधर्माणं श्राव- कमाकार्य जगाद पद्मरथभूपः । अस्मजीवितसौध-भ्रंशे स्तम्भो भवान् भवतु ॥ १२७ ॥ तनयवदनेन्दुवीक्षण- मुक्ताः प्राणान्न शक्नुमो धर्तुम् । समयज्ञोऽसि तथा कुरु, यथा कुमारोऽचिरागुते ॥१२८॥ ओमित्युक्त्वा दृढधी- दृढधा शिवकुमारमुपतस्थे । प्रतिचक्रामेर्यामथ, वन्दनकाथै ययाचे तम् ॥ १२९ ॥ असमञ्जसं तदालोक्य मौन- मुद्रां विभेद नृपतनयः । किं भाषसे ? विवेकिन् !, वन्दनमर्हन्ति ननु यतयः ॥१३०॥ भावव्रतं तवाप्यस्ति तेन का न्यूनतेति तेनोक्ते । निजगाद शिवकुमारो, वदसि किमेवं प्रवीणोऽसि ? ॥१३१॥ क्व यतिः परिहृतसङ्गः ? क सङ्ग- कश्मलमतिर्गृहस्थश्च ? । सागरगोष्पदयोरिव, भवति विभेदो महाननयोः ॥ १३२ ॥ न गृही निगृहीतमना, अपि लभते मुनिवरस्य सादृश्यम् । श्लक्ष्णीकृतोऽपि समिता-समतां किं चिक्कसः स्पृशति ? ॥१३३॥ सुचिरं कामितमपि १ वनवहिज्वालामिव । २ 'उपतस्थौ' इत्यपि । ३ गोधूमचूर्णसादृश्यम् । ३ गोधूमचूर्णसादृश्यम् । ४ यवचूर्णम् ।

·स्तपं शिवभवे विदेहेषु । तेनेदमस्य तेजस्त्रपाकरं भास्कर- चरित्रम् श्रीजम्बू- 565 तत्पश्यामि पुनः सखे ! भवेऽमुष्मिन् । पूर्वभवानादरतः, प्रकुपितमिव दुर्लभ चरणम् ॥ १३४ ॥ अवददृढधाऽदः, सत्यं पितरौ च पुनरनुलक्यौ । तन्मुञ्च कदाग्रहितां, कुरु खकार्य गृहस्थोऽपि ॥ १३५॥ भुक्ष्य प्रासुकभक्तेन मृत्युनालं खकार्यविघ्नेन । इति तद्वचः स मेने, शिष्टाः प्रायेण नाविष्टाः ॥ १३६ ॥ अथ दृढधानीतैः, शुद्धाहारैः सदैव षष्ठान्ते । मुनिरिव चक्रे पारणमाचामाम्लेन सदने सः ॥ १३७ ॥ कुङ्कुमकपिशपर शत-वनितादीसाग्नि- कुण्डमध्यस्थः । पञ्चाश्यधिकं तन्वंस्तपोऽत्यगाद्वादशाब्दी सः ॥१३८॥ निविडं विडम्वितोऽसौ, प्राच्यभवेऽनेन तेन सेय॑ इव । दृढधावष्टम्भान्निशुशुम्भ हठेन मदनमसौ ॥ १३९ ॥ इति तपसा पूर्णायुः, पर्यन्ते साधुसाधितान- शनः । पञ्चमसुरलोकेऽभूद्विद्युन्मालीति स त्रिदशः ॥ १४०॥ चतसृभिरमरवधूभिः, सह रममाणे सुरेऽत्र पञ्चशरः । प्राग्जन्मनि जर्जरितः, पुनः खमुजीवितं मेने ॥ १४१ ॥ तस्यायुषोऽवसाने, विहरन्मगधेषु वर्द्धमानजिनः। शम- वासः समवासरदुपराजगृहं जगन्नाथः ॥ १४२ ॥ विद्युन्माली नन्तुं, भगवन्तं समवसरणमायातः । त्रिदशातिशा- यितेजा, ददृशे श्रेणिकनरेशेन ॥ १४३॥ ईदृक्तेजाः किमसाविति पृष्टः श्रेणिकेन विभुरूचे । च्यवनासत्त्या साम्प्रत- १ 'नोच्छिष्टाः' इत्यपि । २ 'हं' इत्यपि । ३ जघान । ४ परिगृहीताभिः आद्यदेवलोकद्वयवासिनीभिरिति संभाव्यते । ५ रूपपरि- चारणाप्रकारेण । ६ अल्पतेजाः । ॥६॥ org Rio ·स्थाऽपि ॥ १४५ ॥ कोत्पत्स्यते च्युतोऽसाविति पृष्टे भूभुजा पुनर्वीरः । प्रोवाच सप्तमेऽहनि, विपत्स्यते सैप सुर लोकात् ॥ १४६ ॥ ऋपभश्रेष्ठितनूजो, जम्बूनामा भविष्यति पुरेऽत्र । अस्सामवसप्पिण्यां, चरमोऽयं केवली ज्ञेयः ॥ १४७ ॥ इति जिनवचसा मुदितस्त्रिपदी दत्त्वाथ समवसरणस्थः । जम्बूद्वीपाधिपतिः, प्रनन नादृतो देवः ॥१४८॥ भूपः पप्रच्छ विभुं, किममरनरपूरितेऽत्र तव सदसि । देवोयमेव नृत्यति, मुद्भिः स्थूलम्भविष्णुरिव ॥१४९॥ अवदत्प्रभुः पुरेऽस्मिन्निभ्योभूद्भूप! चन्द्रगुप्त इति । आस्तां द्वौ तनयौ तस्य ऋषभदत्तश्च जिनदासः ॥ १५० ॥ ऋपभः शुभपरिणामः, श्रीधाम निकामधृतगुणग्रामः । यशसा धवलितभुवनो, वभार भारं कुटुम्बस्य ॥ १५१ ॥ जिनदासः पुनरनिशं, द्यूतव्यसनी पणाङ्गनासक्तः । शरणीचके दोषैरखिलैर्ऋषभादिव उस्तैः ॥ १५२ ॥ बन्धुलेहेन सदा, हितशिक्षाऽदायि तस्य ऋषभेण । न पुनरवासि तयासी, रामठमिव चन्दनच्छटया ॥ १५३ ॥ उपदेशानह- त्वाइपभस्तं खजनभूपतिसमक्षम् । निरवासयन्निजगृहाहातापि रिपुर्गुणविहीनः ॥ १५४ ॥ अन्येधुरसौ कितवै रुद्धो लभ्यं धनं मृगयमाणैः । कलहं विदधनिशितायुधैर्निजन्ने कृपाहीनैः ॥ १५५ ॥ सोऽथ विरुद्धः कर्मणि, मर्मणि विद्धः क्षितिं द्विधा प्राप । ऋषभस्य दीनवदनो, न्यवेद्यत खजनवर्गेण ॥ १५६ ॥ लोकत्रपया कृपया, बन्धुप्रेम्णा तथेरितस्त्वरितम् । तत्राजगाम ऋषभः, क्रन्दन् यत्रास्ति जिनदासः ॥ १५७ ॥ मरणभयाद्तगर्वस्तं जिनदासो १ हिङ्गु । २ पृथ्वी हानि च । है

·चरित्रम्.
श्रीजम्बू-
॥७॥
जगाद गलदथुः। वन्धो ! ममापराध, क्षमख मां विपदि त्रायख ॥ १५८ ॥ सोऽपि कृपालुःप्रोचे, भ्रातः! किं
कातरोऽसि ? भव धीरः । नीत्वा निजसदनं त्वामुल्लापयितास्मि वरवैयैः ॥ १५९ ॥ जिनदासस्तमवादीन्ममाधुना
नास्ति जीविते गृद्धिः। भ्रातस्तव मुखकमलादहमन्याराधनामीहे ॥१६०॥ जातोऽस्मि कुले विमलेऽकरवं कर्माणि
तानि तान्यनिशम् । स्मृतमात्रैरपि सम्प्रति, यैर्हदि दहनाधिको दाहः ॥१६१ ॥ ऋषभोऽभिदधे भ्रातर्द्धन्यस्तं यस्य
मतिरियं स्फुरति । प्रान्तेऽपि कृतं सुकृतं, फलदं कि धीर! विधुरोऽसि ? ॥ १६२ ॥ भुवनाभरणं शरणं, भवन्तु
जिनसिद्धसाधुधास्ते । अपराधिन्यपि जन्ती, भज मैत्री किमुत शेषेषु ? ॥१६३॥ निन्दख पापमखिलं, सम्प्रत्य-
नुमोदयख सचरितम् । परमेष्ठिपञ्चकं स्मर, कुरु सर्वाहारपरिहारम् ॥ १६४ ॥ देहेऽपि मुञ्च ममतां, विभावय श्रम-
णवीरचरितानि । एवं तव शिवलक्ष्मीरपि दूरे नास्ति किमुत द्यौः ? ॥१६५॥ इति बन्धोर्वचनामृतपानाद्यातव्य-
थामजानानः । साधितमृत्युः सोऽभूदनादृताख्यो महादेवः ॥ १६६ ॥ सोऽयमधुना खवन्धोः, सदने सुतरत्नस-
म्भवं श्रुत्वा । मम निर्मलं कुलमहो, इत्युल्लापानरीनति ॥ १६७ ॥ अथ नत्वा जिननाथ, मन्वानः खं पुरं प्रधा-
नतरम् । सौधं जगाम भूपः, प्रीत्या पश्यन्नृषभगेहम् ॥ १६८ ॥ पूर्वं तत्रैव पुरे, समागतोऽभूत्सुधर्मगणनाथः ।
विममर्श तदा ऋषभख वल्लभा धारिणी मनसि ॥ १६९ ॥ तं तं प्रसादमापं, भतुरहं न पुनरैकमपि पुत्रम् । चकर
१ पालय । २ खस्थीकारयिष्यामि । ३ वर्गः ।
॥७॥

·च सर्वोपायांस्तदाप्तये तेऽपि न च फेलुः ॥ १७० ॥ सम्प्रति गुरुः सुधा, समागमज्जङ्गमः सुरद्रुरिव । तत्तं नमामि कामितसिद्धिः स्थायेन न चिरेण ॥१७१॥ तनयतरणिं विना सा, विषादतमसार्दितास्यतामरसा। आरू- ढयाप्ययाना, जगाम विपिनं ननाम मुनिम् ॥ १७२ ॥ पप्रच्छ सिद्धपुत्रः, कोऽपि तदानीं प्रणम्य गणनाथम् । शाश्वतजम्बूपादपविचारमेवं च गुरुरूचे ॥१७३ ॥ उत्तरकुरुपूर्वार्द्ध, शीतासरितश्च पूर्वदिग्भागे । जाम्बूनदमयमत्र्यं, पीठं जम्बूद्रुमस्यास्ति ॥ १७४ ॥ तत्पञ्चयोजनशतान्यायामपृथुत्वयोस्त्रिगुणपरिधि । पिण्डे द्वादशयोजनमन्तः प्रान्ते द्विगन्यूतम् ॥ १७५॥ द्विक्रोशोन्नतया पञ्चचापशतविततया मणीमय्या । तदवेष्टि पद्मवेद्या, क्रीडासख्येव देवानाम् ॥१७६॥ द्वारः पीठस्य चतुर्दिशि तोरणकेतुकलशकलशोभाः। द्विकोशोचा गव्यूतिविस्तृताः शस्तरत्नरुचः ॥१७७॥ जम्ब्या आसनभूरिव, मध्ये मणिपीठिकास्य पीठस्य । योजनचतुष्कमुच्चा, प्रविस्तृता योजनान्यष्टौ ॥ १७८ ॥ तत्राऽस्ति वज्रवैडूर्यरिष्टमूलप्रकाण्डवरकन्दा । रजतोपरितनशांखा, सुवर्णशाखाप्रशाखौधा ॥ १७९ ॥ वैडूर्यदला तपनीयपत्रा वृन्ता च रत्नपुष्पफला । द्वादशवेदीगुप्ता, जाम्बूनदपल्लवा जम्बूः ॥ १८० ॥ द्विक्रोशनिमनायां, भूमौ तस्यां द्वियोजनोच्छ्रायः । द्विक्रोशपृथुस्कन्धः, शाखाश्च चतुर्दिशि चतस्रः ॥ १८१॥ एका चोर्ध्व शाखा, योजन- षट्कोन्नतास्त्युपरि तस्याः। जिनभवनं देशोनकोशोचतदर्द्धविस्तारम् ॥ १८२ ॥ पूर्वस्यां क्रोशमितं, भवनमनादृत- १ आरूढशिविका । २ 'शाला' इत्यपि ।

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्.
॥८॥
सुरस्य शाखायाम् । भवनप्रमितास्तिसृषु, प्रासादाः शेषशाखासु ॥१८३ ॥ जम्बूद्रुमेऽष्टयोजनविस्तारोन्नत्यभाजि
भूविकृतौ । नीडानीव खगानां, ध्रुवाणि भान्त्यमरभवनानि ॥ १८४ ॥ जम्बूनामष्टोत्तर-शतेन परितस्तदद्धमा-
नानाम् । जम्बूरियं परिवृता, गुरुरिव शिष्यैः प्रमाणोनैः ॥ १८५ ॥ वायव्यायं दिक्त्रयमथ रुद्धमनादृतस्य देवस्य ।
सामानिकोचितानां, चतुःसहस्रेण जम्बूनाम् ॥१८६॥ जम्बूः पूर्वस्यां दिशि, चतस्र एवैतदनमहिषीणाम् । आन्त-
रपरिषदृभूणामप्टसहस्राणि चाग्नेय्याम् ॥ १८७ ॥ मध्यमसभोगभोग्यं, दक्षिणदिशि दशसहस्रमेतासाम् । बाह्यस-
दस्त्रिदशाही, नैर्ऋत्यां द्वादशसहस्री ॥ १८८ ॥ तदनीकाधिपतीनां, जम्ब्वः सप्सैव पश्चिमाशायाम् । मुख्यतरौ
विज्ञेयौ, द्वैतीयीकः परिरयोऽसौ ॥ १८९ ॥ तनुरक्षकसुरपरिगतजम्बूनां षोडश च सहस्राणि । परितस्तृतीयप-
रिधी, त्रयस्तथान्ये परिक्षेपाः ॥ १९० ॥ जम्बूनां द्वात्रिंशल्लक्षाः प्रथमे द्वितीयके परिधौ । चत्वारिंशल्लक्षा, अष्टा-
प्रास्तास्तृतीये च ॥ १९१॥ कोट्येकाविंशतिरपि, लक्षाः पञ्चाशदथ सहस्राणि । विंशत्यधिकं च शतं, शाश्वतजम्बू-
प्रमाणमिदम् ॥ १९२ ॥ इत्यागमोक्तिमापीय, धारिणी सारणीमिव सुधायाः। लाभान्तरलाभादिव, समधिकतोषा
ननाम गुरुम् ॥ १९३॥ पृष्टेऽथ सुतोपाये, धारिण्या समयभेदपरिशङ्की । गणभृन्मौनं भेजे, मुख्या यतिनां हि
वाग्गुप्तिः ॥ १९४ ॥ निजगाद सिद्धपुत्रो, न सर्वविरता वदन्ति विदुषीदम् । अहमेव ते वदिष्यामि येन देशेन
१ 'तोष' इत्यपि।
॥८॥

·- विरतोऽस्मि ॥१९५॥ आचामाम्लाष्टशतं, कुरु परमेष्ठिस्मृतौ सदा लीना । भावी च तदवसाने, सिंहखप्नेन पुत्रस्ते ॥ १९६ ॥ श्रुत्वेति सा प्रमुदिता, खसदनमागत्य तत्तपस्तेपे । येनाकृष्ट इवागाद् , विद्युन्माली तदुदरं सः ॥१९७॥ दृष्टे सिंहखप्ने, निश्चिक्ये सिद्धसूनुवचनं सा । नास्पृष्टमलयपवनः, प्रत्येति मधूदयं कोऽपि ॥ १९८ ॥ समये सासूत सुतं, मौक्तिकमुरुदीसिवंशयष्टिरिव । धारयिता सिद्धिवधूमूर्द्धनि यमनन्यरुचिमचिरात् ॥ १९९॥ उत्सवपूर्व पितरौ, जम्बूरिति तस्य नाम चक्राते । जम्बूविचारसमये, तदुपायं यजनन्याप ॥ २०० ॥ स ग्राहितः शिशुत्वे, जनकेन कलाः कलागुरोः सकलाः । उद्यौवनो मनोभूरिव मूर्तोऽमन्यत न कैस्कैः ॥२०१॥ पद्मावती समुद्रप्रिया, समुद्रश्रियं सुतां सुषुवे । पद्मश्रियं च धनिनः, समुद्रदत्तात्कमलमाला ॥ २०२॥ सागरदत्ताद्विजयश्रीजानेरजनि पद्मसेनाख्या । इभ्यात्कुवेरदत्ताजयश्रियः कनकसेना च ॥ २०३॥ विद्युन्मालिन एता, दयिताः खर्गाच्युताश्चत- स्रोऽपि । प्रेयांसमुपासितुमिव, नगरे तत्रैवमवतेरुः ॥ २०४ ॥ अन्यच नभःसेनां, कुवेरसेनादसूत कमलवती । कनकश्रियं सुषेणा, कनकरुचं श्रमणदत्ताच ॥ २०५॥ वारिमतीभ्यसुषेणप्रिया प्रसूता सुतां च कमलवतीम् । जयसेना वसुपालितकान्ता च जयश्रियं नाम ॥ २०६॥ एता अष्टौ कन्या, विज्ञातकला अवाप्ततारुण्याः। गुणम- णिखनये पितृभिर्ददिरे जम्बूकुमाराय ॥ २०७ ॥ तत्रान्यदा सुगोभिः, क्षोभितभूयस्तमा गभस्तिरिव । गणनायकः सुधा, ययौ जगज्जाड्यभेदरतः ॥ २०८ ॥ विनयावनता जनता, घनतापभिदं वने सिषेवे तम् । तत्राजगाम

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्.
॥९॥
कामपि, मुदं वहन्नृपभसूनुरपि ॥ २०९ ॥ वदनेन्दूदितदन्तद्युतिभिरकाण्डेपि कौमुदीपर्व । सदसि प्रपञ्चयन्निव,
ततो ददौ सूरिरुपदेशम् ॥ २१० ॥ अस्त्याशादृढमूलः, कुवोधकन्दः कुसङ्गतिस्कन्धः । विस्तृतकषायशाखा-
गंणः प्रमादेन पल्लवितः ॥ २११ ॥ व्यसनोरुदलो विषयच्छायावारितविवेकमिहिरकरः । अयशःकुसुमो दुर्गति-
फलश्च संसारविषवृक्षः ॥२१२॥ युग्मम् ॥ जिनशासनकाननगतविचारसुरपादपं न येऽधिगताः। पोषयति मनस्तापं,
तेषामेवैपे नान्येषाम् ॥२१३॥ एतं विवर्द्धयन्तो, जडा विचेतीभवन्त्यनेनैव । उच्छेद्य एव कुशलैस्तपःकुठारेण तत
एषः ॥ २१४ ॥ गुरुवचनमिदं भूयः, सभ्यश्रुतिसारणीः परिस्पृश्य । वापीजलमिव जम्बूहृदालवाले विशश्राम
॥ २१५ ॥ स ततः प्रोचे पितरौ, पृष्ट्वा भगवन् ! व्रतं ग्रहीष्येऽहम् । मा प्रतिवन्धं कार्पोरिति गुरुरपि तमनुमेने च
॥२१६ ॥ अथ रथमारुह्यासी, प्रावर्त्तत गन्तुमभिपुरं त्वरितः। आलोकत प्रतोली, पुरतो गजवाजिगणरुद्धाम्
॥ २१७ ॥ वेलाविलम्बीरुस्ततोऽपरं गोपुरं गतस्तत्र । यन्त्रशिलागोलकबाणवृष्टिवैषम्यमद्राक्षीत् ॥ २१८ ॥ अत्र
स्थितस्य सहसा, मा भून्मम मृत्युरकृतसुकृतस्य । इति झटिति निवृत्तोऽसौ, पुनर्ययौ गुरुपदोपान्तम् ॥ २१९ ॥
विषयविषण्णः स तदा, प्रसरत्पञ्चशरवारिधेः सेतुम् । सर्वतपसां तपोऽयं, द्रुतं व्रतं तुर्यमादत्त ॥ २२० ॥ गुरुणो
दसाह्यतासी, रेखामासोऽसि वत्स ! वीरेषु । स्मरसवयसि वयसि मतिः, सहसा समभूदियं यस्य ॥ २२१ ॥ श्रवसोः
कस्य न किल चकुरेहिरेयाहिरां गुरुवचांसि । यन्मनसि स्थिरवासो, व्यधायि तैस्ते नरा विरलाः ॥ २२२ ॥ सततः
॥९॥

·क्षणमपि गुरुपदपंकजविरहं तितिक्षितुमशक्तः । पितरावनुज्ञपयितुं, व्रतेच्छुरागान्निजागारम् ॥ २२३ ॥ अश्रुतपूर्व तस्मात्पितरौ दीक्षाभिलापमाकर्ण्य । अनधिगतपूर्वमाधि, विनाणी न्यगदतामेवम् ॥ २२४ ॥ वत्सास्माकमकस्मा- हुर्विनयः कोऽपि किं त्वयाऽलोकि ? । येन स्फुटव्यलीकानिव नः परिमोक्तुकामोऽसि ॥२२५॥ मुक्ता न दहनदाहं, रम्भास्तम्भो न च क्रकचपातम् । नहि मिहिरकरस्पर्श, विनीत! नवनीतपिण्डोऽपि ॥२२६॥ भूक्षेपं न दुकूलं, न च तूलं प्रखरवायुवेगं च । जलपूरं न किशलयो, न शङ्खवलयं च घनघातम् ॥ २२७ ॥ दृष्टिन मरिचचूर्ण, मृणाल- सूत्रं न वन्धनमिभस्य । सहते न हि ते देहः, सुकोमलः संय्यमक्लेशम् ॥२२८॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ जम्बुरुवाच पितरौ, दुनियो न युवयोरभूत्कोऽपि । किन्त्वपराध्यति संसार एव तत्तं मुमुक्षामि ॥ २२९ ॥ मृदुरस्मि कथं दीक्षामुरी- करिष्यामि ? नेति मे चिन्ता । हन्त ! सहन्ते हेतीर्वपुषानेनैव समिति भटाः॥२३०॥ अथ तावूचतुरङ्गज !, यथाऽपृणा बालकेलिः कुतुकं खम् । सम्प्रति पूरयसि तथा, खकरग्रहकौतुकं किं ना? ॥ २३१ ॥ तनयं कदा सदारं, सतार- मिव चन्द्रमत्र पश्यामः ? । इत्याशालतिकां नः, कटुवचनहिमेन किं दहसि ? ॥ २३२ ॥ यद्यसि पित्रोभक्तस्तदेतम- धुना कदाग्रहं मुञ्च । दृष्टखापत्यमुखो, जरसि यथायोग्यमनुतिष्ठेः ॥ २३३॥ सोऽथ प्रोचे पितरौ, शीलवतमादृतं मया तावत् । न नियमभङ्गश्च भवेत्कुलजानामौचितीं याति ॥ २३४ ॥ भोगै शमपि भुक्तैः, किं कोऽपि क्वापि १ अस्मान् । २ युद्धे । ३ अस्माकम् ।

·चरित्रम्.
श्रीजम्बू-
॥१०॥
तृप्यति कदापि ? । इति विदुषोरपि युवयोही विषयास्तरलयन्ति मतिम् ॥२३५॥ तदहं युवयोः प्रीत्यै, वासरमेकं
विवाहमनुभूय । अपरेधुरथादासे, दीक्षामयमेव मे नियमः ॥ २३६ ॥ श्रुत्वेति दध्यतुस्तौ, जितमावाभ्यां यदेष
वक्त्येवम् । स्नेहग्रहिला महिलाश्चौर्यः खलु शीलरत्नस्य ॥२३७॥ स जडो यो नवयौवनवधूवृतो धर्तुमिच्छति ब्रह्म ।
प्रथमसरित्पूरगतस्तिष्ठति किमपातितः कोऽपि ? ॥ २३८ ॥ अष्टवधूनिगडनियत्रितोऽपि तत्प्रेमपाशपतितोऽपि ।
अस्मासु यामिकेष्विव, यासति कथमेष जाग्रत्सु ॥ २३९ ॥ यौवनमिदं धनमिदं, रूपमिदं ताश्च तादृशा वध्यः ।
एकैकमपि विकाराय किं पुनः समुदयोऽमीषाम् ? ॥२४० ॥ अथ ताभ्यां मुदिताभ्यामारभ्यत सुतविवाहसामग्री।
खाभिप्रायं जम्बूरजिज्ञपत् श्वशुरवर्ग च ॥२४१॥ भ्रान्ता इव मूढा इव, तेऽपि तदाकर्ण्य गलिततत्त्वधियः। किमथो
विधेयमेवं ?, वदन्त औच्यन्त कन्याभिः ॥ २४२ ॥ को जम्बूजैत्रगुणो, जम्बूद्वीपेऽपि जयति पुरुषोऽन्यः? । तन्नः
स एव शरणं, मरणं वा कोऽयमालोचः ? ॥ २४३ ॥ अस्मानद्य खपथं, स नयतु तं वा वयं तु नेष्यामः । सभ्यीभूय
च यूयं, पश्यत कः केन जीयेत? ॥ २४४ ॥ अस्ति स तावद्योगी, यावन्नास्माकमागतो विषयम् । तावद् दृढता
मदनस्य यावदनेः शिखा दूरे ॥ २४५ ॥ विशदोऽपि नागवल्या, मिलितः स्थाचूर्णकः प्रकटरङ्गः । एतदपि वीक्ष्य
ताताः!, कथं तनुध्वं मनसि खेदम् ? ॥ २४६ ॥ श्रुत्वेति ते विवाहव्यतिकरमारेभिरे खगेहेषु । आगात्त्वरितं
१ 'ही' इत्यपि । २ 'नश्यति' इत्यपि । ३ तादृशो इति स्यात् ।
॥१०॥

·लमक्षणश्च किल कौतुकेनेव ॥ २४७ ॥ स्नेहेन तदाभ्यङ्ग, ददिरे मदिरेक्षणा वरस्याङ्गे । गुरुवचनवारिभिरयं, मा भेदितरामिति धियेव ॥ २४८ ॥ उद्वर्तितश्च पिष्टातकेन ताभी रराज वरराजः। खस्य मनसीव बहिरपि, निःस्ले- हत्वं ब्रुवाण इव ॥ २४९॥ कौसुम्भमथ वसानो, वसनं स वभौ भवे निवासयितुम् । वनिताविसृष्टरागेण सर्वतो दत्तवेष्ट इव ॥ २५० ॥ अङ्गेषु नवसु तिलका, न्यस्तास्तस्याऽवलाभिरजितस्य । स्मरचक्रिणः पुरोगा, इव निधयस्तम भिपेणयतः ॥ २५१ ॥ तर्कुस्थतन्तुभिरथ, स्पृष्टो दध्यौ स तर्कसूत्रमदः । भ्रमरसमध्यापयिता, मामपि कथमितर- लोकमिव ? ॥२५२ ॥ नैतासां कृतमकृतं, कुर्वाणानां क्षणोऽपि लगतीति । स क्षणतो वनितारब्धवर्णकोद्वर्णको व्यमृशत् ॥ २५३॥ क्षालयितुमिवाङ्गस्थं, वैराग्यं तं पर शतैः कलशैः । अस्त्रपयन्त युवत्यो, गायन्त्योऽनङ्गललितानि ॥२५४॥ जलसङ्गोऽस्यारक्ष्यत, ततो गुरूक्त्यैव गन्धकाषाय्या। तावदनङ्गशरा इव, पेतुः कुसुमस्रजोऽस्य हृदि ॥२५५॥ मा भैरहमस्मि समीप एव सौहृदमितीव दर्शयितुम् । शुक्लध्यानं चंदनमिषतस्तस्यालिलिङ्ग वपुः ॥२५६ ॥ सदशा- दशयोनीरागरक्तयोर्हन्त कीदृशो योगः ? । सदशे सिते परिदधे, तेन स वस्त्रे न पुनरितरे ॥ २५७ ॥ अन्तर्गुरूपदेशैर्व हिराभरणैर्महोमयोऽजनि सः। मोहतमोऽस्मादुचितं, जगाम दूरे हताशमिव ॥ २५८ ॥ आरुह्य चपलतुरगं, निनाय सरलाध्वना वशीकृत्य । स खमनश्चपलतरं, वशयितुमभ्यासकारीव ॥ २५९ ॥ स्मरसौहृदेन जेतुं, तमुपेताः सितकरा १ पक्षे जडसङ्गोऽपि ।

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्-
॥११॥
यथा, जिग्ये
इव सताराः । उपरि व मायूरे, छत्रे मुक्तायुजो मुकुराः ॥ २६०॥ गीतध्वनिवाघध्वनिवनितोलूलुध्वनीनसौ मेने ।
स्मरसेनाकलकलमिव, ततो विशिष्यावधत्ते स्म ॥२६१॥ सैष व्रतं ग्रहीष्यत्यस्माभिरपीति शुश्रुवे भगिनि ! । पुनरेत-
दसंभाव्यं, जगजयी जयति यत्कामः ॥ २६२ ॥ मूल् सोऽनेन
ननु
जेष्यते तथा स्फूर्त्या । नहि
नहि तदनुचरीभिः, को न युवा जीयते स्त्रीभिः ॥ २६३ ॥ इतरेतरतरलदृशः, प्रशमनिममामिवास्य पश्य दृशम् ।
आलापानित्यशृणोदीक्षकपौरीगणस्य वरः ॥२६४ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ हृदि विभ्रदिष्टमर्थ, तमेव विसृजननिष्टमर्थि-
जने । स विमानमिव मनोरममद्राक्षीन्मण्डपं पुरतः ॥ २६५ ॥ यज सम्प्रति दिग्विजयं, यस्ते सहते न नाम
सोऽत्राऽस्ति । इत्साह्वयतीव चलाञ्चलकेतुकरेण यः कामम् ॥ २६६ ॥ रागाब्धेर्लहरीयितमितस्ततोरक्तवस्त्रभङ्गीभिः ।
मदनधनूयितमुचैारे मणितोरणैर्यत्र ॥ २६७ ॥ विज्ञाय मानुषीभिस्तमजय्यं मेलिता इवाप्सरसः । कामेन यत्र
रेजुः, स्तम्भेषु वर्णपाञ्चाल्यः ॥ २६८ ॥ यत्रोपेता मुक्ता, अप्यवचूलेषु बन्धनं प्रापुः । चन्द्रोदयेषु सत्खपि, ववृधे
केषां न मोहतमः? ॥२६९॥ कुङ्कुमसलिलैः सिक्ता, भूरपि यत्राजनिष्ट रागमयी। तं मण्डपमधिगस, द्वारि वरेन्द्रः
क्षणं तस्थौ ॥ २७० ॥ पञ्चभिः कुलकम् ॥ मामभ्यय॑ भवाब्धौ, क्षेसुमना वैरिपाक्षिकी सेयम् । अर्घ ददती सुदती,
कापीति वितर्किता तेन ॥ २७१ ॥ दीक्षाक्षराणि विधिना, खहस्तलिखितानि माष्टुमिव भाले । त्रिस्तं मयाँ च
१ अवगणयति स्म । २ द्रष्टपुरस्त्रीसमूहस्य ।
२ द्रष्टपुरस्त्रीसमूहस्य । ३ मन्थानकेन ।
॥११॥

·काचन, पस्पर्शाचारदम्भेन ॥ २७२ ॥ युगमन्थमुसलहस्तां, तां वीक्ष्य प्रोक्षणक्षणे निरताम् । अयमेव भटो विवि- धायुधः स्मरस्येति दध्यौ सः ॥ २७३ ॥ अर्पयिता स्मरशत्रोरचेतनं मां गले निबध्येयम् । गलविलगितनीरङ्ग्या- कृष्टः स तयेति हृदि मेने ॥ २७४ ॥ सकषायमोहपुटमिव, गर्भानिशरावसम्पुटं भित्त्वा । स विवेश मातृभवनं, कर्तुमिवान्यं नमस्ताभ्यः ॥ २७५ ॥ त्रपितविलिप्तविभूषितदेहाः पूर्व निवेशितास्तत्र । लोकत्रयसाधारणविधिनि- माणानुचितरूपाः ॥ २७६ ॥ कन्या अनल्परूपाः, ससखीका अष्ट वीक्ष्य सोऽमस्त । ता एता हि ‘सभेदा, मम कर्मप्रकृतयो मूर्ताः ॥ २७७ ॥ युग्मम् ॥ नयनशरविसरमवसरमवाप्य गूढं च तासु किरतीषु । स्मरसैन्ये वाला अपि, बत योध्य इतीव स जहास ॥२७८॥ हस्तालेपं विदधे, काचित्तासां निवध्य मदनफलम् । न मनः कथमपि लिम्पति, ममेयमिति तेन न निषिद्धा ॥ २७९ ॥ समये पुरोहितगिरा, खकरेण वधूकरानुपादत्त । सकृपः स मोहपङ्के, मनास्ता उद्दिधीपुरिव ॥ २८०॥ यद्वा प्रणयिन्यो मयि, जाताश्चेत्तत्कृपोचिता एताः। इति शिवसुखमिव दातुं, स ददौ दक्षिणकरं तासाम् ॥ २८१ ॥ तारामेलकपर्वणि, वधूवरदृशो मिथोऽमिलन्न पुनः । रक्तिं च विरक्तिं च खभावसिद्धाममुञ्चन्त ॥ २८२ ॥ मा नेशन्मातृगृहादप्येष स्त्रीविरक्तबुद्धिरिति । शङ्कित इत्र मङ्ख वधूवराञ्चलान् वद्धवान् विप्रः ॥ २८३ ॥ सोऽथ गतो वेदिगृहं, ददर्श कुण्डेऽनलं नवज्वलितम् । तत्स्पर्द्धयेव चेतःकुण्डेऽस्य १ गोधूलिकलमे । २ मानेशत् मानश्यतु । 'नशेर्नेशू वाऽकि ।४।३।१०२।' इति नेशादेशः । एतच हेमाचार्यादिमतेनैव ज्ञेयम् ।

·k
चरित्रम्.
श्रीजम्बू-
॥१२॥
ध्यानमुददीपि ॥ २८४ ॥ परिभोजयन्निजवधूस्ताभिः परिभोजितश्च कंसारम् । किं सारं ? धनयौवनवनितादाविति
स विममर्श ॥ २८५ ॥ परितोऽनलं चतस्त्रः, प्रदक्षिणाः स व्यधाद्वधूसहितः। प्रातः प्रदक्षिणयितुं, गणधरमभ्यास-
निरत इव ॥ २८६ ॥ शालकदेश्यः कश्चित्पादाङ्गुष्ठे तदार्षभिं दधे । दध्यौ स च चेतयतीव मामयं मोहनिद्रालुम्
॥ २८७ ॥ तत्तस्य धनं दत्त्वा, वित्तं करमोक्षणे श्वशुरदत्तम् । सुत्यजमिदमिति जगृहे, स मुक्तदुस्त्यजवधूहस्तः॥२८८॥
जम्बूकुमारचेतो, धवलत्वोच्छेदनाय धवलौघम् । विषमेव विषस्यौषधमिति नीतिविदो ददुः प्रमदाः॥२८९ ॥
कृतकृत्यैरिव मुदितैः, खजनैः सहितो वधूभिरभिरामम् । जम्बूरथ रथमारुह्य निजगृहद्वारमानंञ्च ॥ २९० ॥ तत्र
स मातृपितृभ्यां, प्रनर्त्तितो नृत्यति स्म हृष्ट इव । मम पाणिपीडनमहो, व्रतविघ्नो न्यवृतदद्येति ॥ २९१ ॥ ज्वलद-
गुरुधूमधूपितमाभरणज्योतिरुपहततमस्कम् । सिंह इव पञ्जरं वासवेश्म स विवेश सकलत्रः ॥ २९२ ॥ तत्रापि स
निश्छमा, पद्मासनयन्त्रजर्जरितमदनः । नहि जाग्रतोऽस्ति भीरिति, समाधिलीनो जजागार ॥ २९३॥ अथ नर्म-
कर्मचतुराभिरूचिरे ताः सखीभिरस्य दृशम् । साम्यनिमग्नां पश्यत, वत हारितमेव भवतीभिः ॥ २९४ ॥ नाद्य
खपिति पतिर्यो, न नर्म कुरुते रहः सहास्माभिः । ध्यायति किञ्चिदलक्ष्यं, नवरं शिवरङ्गभूरेषः ॥ २९५ ॥ ता
अप्यपवार्योचुः, सखीः खलूक्वा हलाः ! प्रियः सोऽयम् । अष्टासु पुरस्कुर्वे, कामिति ननु चिन्तयन्नस्ति ॥ २९६ ॥
१ धवलमङ्गलवृन्दम् । २ जगाम । ३ 'आ द्वन्द्वे' ३।२।३९। इत्याकारान्तादेशाकरणाचिन्त्यमिदम् । ४ निवृत्तः । ५ निषेधे क्त्वा ।
॥१२॥

·अष्टौ वाला अबलाः, पतिताः स्मरसङ्कटे कटुविपाके । मुक्त्वा कथमिव यास्यति, ? सोऽयं धीरेषु धृतरेखः ॥२९॥ इदमूचे प्रियभक्त्या, नो चेत् कः क्षोभितो न युवतीभिः ? । अमरा अपि यत्पुरतः, कर्मकराः का कथा नृणाम् ॥ २९८ ॥ दत्तेऽस्मासु दृशं चेजानीमो योगशक्तिमस्य तदा । श्रुत्वेति स तर्जित इव, वीरवरः सावधानोऽभूत् ॥ २९९ ॥ देहे च ददौ दृष्टिं, तासां सौभाग्यमदमपाकर्तुम् । आकवरीक्रममेवं, विरक्तधी वयामास ॥३०॥ आसामेपा कवरी, लहरी धूमस्य वृत्तधवलिम्नः । भाले मृगमदतिलकः, शिवप्रयाणेऽहिरिव कृष्णः ॥ ३०१ ॥ गुण- मयकीर्तिपटस्फाटनाय मन्ये भ्रुवौ च कर्तरिके । नयनसमुद्ने तारामिषेण विधिना विषं न्यासि ॥ ३०२ ॥ मुष्टाः के नाऽक्षजिताः, कपोलफलकेऽत्र कामकितवेन । श्लेष्मप्रणालिके इव, नासारन्ध्र सदा विवृते ॥३०३ ॥ श्रवणे च चर्मवध्यौँ, रदच्छदौ तरुणमीनपलपिण्डौ । अस्थिशकलानि दन्ता, मुखविलकुहरोरगी रसना ॥ ३०४ ॥ खस्थित्यै श्लेष्ममलखेदैः कण्ठः कृतस्त्रिरेखाङ्कः । पञ्चाङ्गुलिपाणिदलौ, वाहू एरण्डशाखाभौ ॥ ३०५ ॥ हृत्पीनस्तनपिटकं, पट्टति दृढवद्धकञ्चकस्तत्र । तुच्छस्तु मध्यदेशस्तुच्छत्वं सूचयत्यासाम् ॥ ३०६ ॥ आसां विधिना जठरोद्धृतपल- पिण्डैः प्रपूरितावूरू । नूपुरनिगडितचरणा, एताः किं ? भ्रमणशीलत्वात् ॥ ३०७ ॥ स्नानं च मलाविलतां, विभूष- णाली प्रकृत्यशोभनताम् । परिधानं निध्यानानहत्वं वपुषि वक्त्यासाम् ॥ ३०८ ॥ तस्मिन्नेवं ध्यायति, सुप्ताखिल- १ सदाचारधवलिन्नः । २ आगमशासनस्यानित्यत्वादत्र इडभावः समाधेयः । ३ निध्यानम्, अवलोकनम् । A ·चरित्रम् श्रीजम्बू- ॥१३॥ परिजने गृहे तत्र । आगाद्भटशतपञ्चकसहितश्चौरप्रभुः प्रभवः ॥ ३०९ ॥ तालोद्घाटनविद्योद्धटितकपाटो ददावसौ खापम् । लोकख भूषितसावखापनविद्यया वीरः॥३१॥ यावत्तदलङ्कारांस्तरोः फलानीव गृहृते चौराः । भो! मा स्पृशत निमत्रितजनमिति तावजगौ जम्बूः ॥ ३११॥ वचसा तेन तेनवाते जाते निरुद्धसर्वाङ्गे । प्रभवः पुर- तोऽपश्यज्जाग्रतमृषभेभ्यकुलदीपम् ॥ ३१२ ॥ तं नत्वा चौरपतिय॑जिज्ञपन्मम गृहाण विद्ये द्वे । देहि स्तम्भनमत्रं, मित्रैक मा म विफलो भूः ॥ ३१३ ॥ जम्बूरप्यवददहो, स्तम्भनविद्यां न वेद साऽवद्याम् । नेच्छामि च ते विद्ये; आदास्ये यद्तं प्रातः ॥ ३१४ ॥ किं कुरुपे चौर्य त्वं, ? संदिग्धार्थ सुनिश्चितव्यसनम् । इति पृष्टस्तेनोचे, प्रभवः प्रभविष्यदुदयोऽथ ॥ ३१५ ॥ विन्ध्यगिरौ विन्ध्यनृपो, जयपुरनगरेऽस्ति तस्य तनयो द्वौ । आधस्तु तयोः प्रभवः, प्रभुरपरः परमवाहुवलः ॥ ३१६ ॥ दत्ते राज्ञा राज्ये, प्रभवे प्रभवे मयि क्रुधं दधति । नहि केनचिदारचिता, प्रीतिर्वचसापि रुचिरेण ॥ ३१७ ॥ जनकमनापृच्छय ततो, विनिर्गतश्चौर्यवृत्तिमारचयम् । खापनतालोद्धाटन-विद्ये प्रापं भुवि भ्राम्यन् ॥ ३१८ ॥ अयेह समायासिषमायासमृते श्रियं परिजिघृक्षुः। त्वयि जाग्रति भवति श्रीः, किं नः पूष्णीव कुमुदानाम् ? ॥ ३१९ ॥ अंहिस्थभ्रमरा इव, धनलवलोभाद्वयं भ्रमेम भुवम् । त्वं लब्धं धनमेतन्मुमुक्षसे किं सुधीमुख्य ! ॥ ३२० ॥ दृष्ट्वा चित्रस्त्रियमपि, दृशा पिबामः पिपासयेव वयम् । एताश्च परिजिहीर्षसि, किं बालाः कामशालास्त्वम् ॥ ३२१ ॥ जम्बूरुवाच वाचं, कृतिनोऽयं प्रभव ! कस्तव विमोहः ? । धनवनितादिविला- ॥१३॥ - ·EN सा, रमयन्ति जनं सुखिनमेव ॥ ३२२ ॥ नहि दुःखदावदग्धो, देहेऽपि दधाम्यहं स्पृहां वीर !। यद्यस्ति कौतुकं तन्निशृणु यथा वच्मि निजदुःखम् ॥३२३॥ सार्थ कञ्चन विन्ध्याटव्यां विचरन्तमन्तरा रुरुधुः । चौरा बलात्पला- यत, नरस्तदा कोऽपि भयविवशः ॥ ३२४ ॥ रुद्धोऽथ वन्यकरिणा, गन्तुं पदमपि पदान शक्तोऽसौ । झम्पां ददौ पुरःस्थे, महावटे गर्त इव शशकः ॥ ३२५ ॥ अवटतटविकटवटविटपिनिर्गतामवटमध्यमायाताम् । शाखां दुःखस- हायामालिङ्गत् प्रेयसीमिव सः ॥ ३२६ ॥ अपरमिव कूपमजगरमवटतले प्रसृमरास्यमैक्षत सः। कूपाच दिक्षु चत- सूपु, फणिनः पूत्कुर्वतश्चतुरः ॥ ३२७ ॥ आश्रितशाखामूलं, तेन खनन्तौ सितासितावाखू । दृष्टौ दृष्टश्च करी, स एव विस्तारयन् शुण्डाम् ॥ ३२८ ॥ तदलाभान्मत्सरिणा, करिणा परिधूनितेऽथ वटवृक्षे । मधुमण्डादुड्डीनाः, सरघा व्यलगन् वपुषि तस्स ॥ ३२९ ॥ केचिच मधुच्छत्रात्पेतुर्मधुविन्दवो मुखे तस्य । तत्खादादापदमपि, तां पुण्यफलामसौ मेने ॥ ३३० ॥ अथ कोऽपि चरन्नभसा, खचरस्तं वीक्ष्य दुःस्थमुदितकृपः । ऊचे यदि वदसि तदा, किञ्चन नगरं नयामि त्वाम् ॥ ३३१ ॥ सोऽप्यूचेऽवशरसनः, पिपतिपुरस्त्येष उपरि मधुबिन्दुः । तत्तं पास्यामि सखे !, वलमानो मां च गृह्णीथाः ॥ ३३२ ॥ खचरोऽथ गतः कृपया, वलितः पुनरपि तथैव तेनोचे । उद्विज्य ततः स ययौ, वद स जडः किमथवा विज्ञः? ॥ ३३३ ॥ जड एव स यस्तस्यामापदि मधुविन्दुलोभितो वसति । प्रभवे- १ महाकूपे । २ 'उपादद्याः' इत्यपि । परं तस्य परस्मैपदित्वे चिन्त्यम् ।

·चरित्रम् श्रीजम्बू- ॥१४॥ नेति निगदिते, जगाद जम्बूः शृणु सकर्ण! ॥ ३३४ ॥ अटवी भवः स पुरुषः, संसारी मृत्युसिन्धुरारुद्धः । नृभवा- वटान्तरायुःशाखामालम्बितस्तस्थौ ॥ ३३५ ॥ नरकश्चाजगरोऽधः, क्रोधमुखाः पन्नगाश्च चत्वारः । विलगन्त्यो वपुषि रुजः, सरघाः सुखघातिकास्तस्य ॥ ३३६ ॥ आयुःशाखाभक्षणदक्षौ पक्षौ सितासितावाखू । विषया मधु- विन्दव इव, जन्तुं प्रीणन्ति कष्टेऽत्र ॥ ३३७ ॥ ईगवस्थं मामुद्दिधीपुरागाद्गुरुः खचारीव । तत्त्वं निषेधयसि किं, न गुरुः पुनरीदृशः सुलभः ॥ ३३८ ॥ धनवनिताभोगविधौ, निर्वचनः प्रोचिवानथ प्रभवः । ईदृक्कथं कुटुम्ब, जहा- सि पाषाणसमहृदयः ॥ ३३९ ॥ केचिदजीवत्खजनाः, केचिदभक्ता विरोधिनः खजनैः। खजुनर्योगः प्रायोऽसुल- भस्तत्तेन मुच्यन्ते ॥३४०॥ जम्बूरूचे भ्रातर!, भ्रमता भविना भवेऽत्र सम्बन्धाः। सर्वेऽपि सर्वजीवैरासास्तत्त्वानुर- ज्येय ? ॥ ३४१ ॥ ये भुञ्जते सह रमामारम्भभवे तु ढौकिते दुःखे । दूरे स्युः कितवा इव, कः खजनेष्वादरस्तेषु ॥ ३४२ ॥ अत्राऽपि विसंवादि, ज्ञातेयं मायिवचनमिव दृष्टम् । यदि भो ! न मन्यसे तज्ज्ञातेयकथानकं वच्मि ॥ ३४३ ॥ अस्त्यत्र पुरी मथुरा, मधुराकृतिभिषेवि या कृतिभिः । सेनेव मीनकेतोः, कुवेरसेनात्र गणिकाऽभूत् ॥ ३४४ ॥ सुषुवे कुवेरदत्तं, कुवेरदत्तां च युग्मरूपेण । स्तन्यं चाऽपीप्यत सा, दशाहमक्कानिषिद्धापि ॥ ३४५ ॥ नहि सफला पणमहिला, श्लाध्येत कदाचिदिक्षुयष्टिरिव । यौवनसर्वखहृतोस्तत्किं ते ऍत्रयोः स्नेहः ? ॥ ३४६ ॥ १ 'हृदय !' इत्यपि । २ ज्ञातिसंवन्धः । ३ अपाययत् । ४ दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ तयोः । ॥१४॥ S ·इत्यम्बोक्त्या पुत्रौ, निजनिजनामाङ्कमुद्रया सहितौ । सा निदधौ पेटायां, पेटां च मुमोच यमुनायाम् ॥ ३४७ ॥ ॥ युग्मम् ॥ माताऽतः परमनयोस्त्वमेव निहितौ ततस्तवाङ्क इमौ । मा न्यासनिह्नवं सखि! , कार्षीरिति सा जगौ यमुनाम् ॥ ३४८ ॥ कज्जलकलुपाश्रुभिरम्बु यामुनं शितितरं प्रकुर्वाणा । सा न्यवृतद्धृतदुःखा, पेटापि जगाम सौर्यपुरम् ॥३४९॥ इभ्यौ सरित्तटस्थौ, तरीमतीर्थागतामिवाकृष्य । तामुद्घाट्य शिशुद्वयमालोक्य विभज्य चाद- ताम् ॥ ३५० ॥ तो मुद्रागतनाम्ना, विख्याताविभ्ययोस्तयोर्भवने । अतिशैशवौ यथारे, अध्ययातां कलाः सक- लाः ॥ ३५१ ॥ कालेनाकलितकुलौ, तावेव विवाहितौ मिथस्ताभ्याम् । रममाणौ रतिभवनेऽवातीतरतां युगलि- धर्मम् ॥३५२॥ अन्येधुरक्षकलौ, कुवेरदत्तोऽक्षिपन्निजां मुद्राम् । वध्वाः पाणौ सापि च, मुद्रासाम्यं विलोक्योचे ॥ ३५३॥ नामाभिधानघाटैरनयोर्ननु मुद्र्योस्तथा समता । मम तापुकरं सौर्यमावयोः प्राणनाथ ! यथा ॥ ३५४ ॥ क्वचिदावामिभ्याभ्यामाभ्यामाप्तौ न चानयोस्तनयो । एतत्सर्व सशपथमेतावेवाघ परिपृच्छ्यौ ॥३५५॥ अथ तौ निजनिजपितरावपृच्छतामवदतां यथावत्तौ । निश्चितसोदरभावौ, निनिन्दतुः खं ततो दुरितम् ॥ ३५६ ॥ संसारे पशुधर्मो, मनुजानामपि भवेद्विना ज्ञानम् । इत्यज्ञानविरक्ता, कुबेरमापृच्छय पितरौ च ॥ ३५७ ॥ दीक्षामा- दत्त मुदा, कुवेरदत्ताङ्गुलीयकं तच । जगृहे सहैव गुप्तं, बन्धोर्वोधद्रुवीजमिव ॥३५८॥(युग्मम्) व्यवसायेन धनायन् , १ अत्र आडो दः परस्मैपद चिन्त्यमेवमन्यत्रापि ज्ञेयम् । २ 'यथावाप्तौ' इत्यपि । ३ 'क्षुनृड्गर्वेऽशनायोदन्यधनायम् ।४।३।११३।' इति गधे क्यन्नन्तो निपातः। - -- A

·चरित्रम्.
श्रीजम्बू-
॥१५॥
कुबेरदत्तो जगाम मथुरायाम् । काले गलितविरागः, पुरुषाः प्रायेण कठिनहृदः ॥ ३५९ ॥ तत्राभिगम्य जननी,
कुवेरसेनां गभस्तिरिय पूर्वाम् । दधदधिकं रागमसौ, सत्यापयति स्म कौलमतम् ॥ ३६० ॥ फलमिव भवविषवल्ले,
कृमिरिव दुरपोहमोहपङ्कस्य । पल्लव इव पापतरोः, क्रमेण जज्ञे तयोस्तनयः ।। ३६१॥ विज्ञाय तदसमञ्जसमवधि-
ज्ञानात्तपोधना सापि । मथुराममन्थरगतिमहत्तरानुज्ञया प्राप ॥ ३६२ ॥ तस्थौ वेश्यावेश्मनि, कपोपले सा सुवर्ण-
रेखेव । तं वालं पालनकस्थितं रुदन्तं जगादेति ॥ ३६३॥ मम पतिसोदरदेवर रे वद किं रोदिषि ? वाल!।
एकोदरसात इति भ्रातर्भालविशाल ! ॥ ३६४ ॥ मम च सपल्या जात इति त्वं तनयोऽपि ममासि । अजनि
सपल्या मम जनकस्तव पौत्रस्तेनासि ॥ ३६५ ॥ मजननीप्रियसोदर हे ! त्वं मम भवसि पितृव्यः । त्वं मम सोदर-
तनय इति भ्रातृव्योऽप्यसि भव्यः ॥ ३६६ ॥ तव माता मातैव मम नहि सुन्दर संशीतिः। पितामही सा मम
जननीप्राणप्रियजननीति ॥ ३६७ ॥ श्वश्रूरपि सा मम सुमते ! मत्प्रियजननी येन । मम च सपत्नीसुतदयिता
साथ वधूरपि तेन ॥ ३६८ ॥ अजनि जनी मातुरिति, प्रजावती मम सा तु । मम पतिदयिता सम्प्रति यत्तेन
सपल्यपि भातु ॥ ३६९ ॥ पितामहो मे स तव पिता, त्वं मम येन पितृव्यः । मजननीपतिरिति विदितः स मम
पिता भणितव्यः ॥ ३७० ॥ मम तस्य च न पृथग् जननी तेन स वन्धुरमायः । मत्पतिमातुः पतिरिति स श्वशुरो
१ इतः परं नव पद्यानि पद्धडिकाच्छन्दसा ज्ञेयानि । २ भ्रातृजाया।
RRENESAMk
॥१५॥

·मे निरपायः॥ ३७१॥ मत्करपीडनपाटवतः स ममाजनि भद्मपि । स मम सपन्या ननु तनयस्तनयस्तेन ममापि ॥ ३७२ ॥ श्रुत्वेति कुबेरस्तामूचे किं साध्वि ! विसदृशं वदसि ? । यदि वा किमुच्यते ते, या त्वं गणिकागृहे वस- सि ? ॥ ३७३ ॥ पश्यसि परस्य दोपं, खं च विचिन्तयसि न पुनरित्युक्ता । सापि ततस्तस्य करे, तदार्पयन्मुद्रिका- रत्नम् ॥ ३७४ ॥ मुद्रारत्ने वासररत्न इवालोकिते विलीनतमाः। खस्य निनिन्द स मोहोपज्ञं पुण्याध्वनो भ्रंशम् ॥ ३७५ ॥ त्रपमाणः खचरित्रेण पापशुद्धयै गृहीतचारित्रः। धीमान् कुवेरदत्तो, ययौ वनं यौवनस्थोऽपि ॥३७६॥ जगृहे गृहिणां धर्म, विप्लवभीता कुवेरसेनापि । प्रभवेशि संसारे, ज्ञातेयकथा वृथा सुधियाम् ॥ ३७७ ॥ प्रभवः प्रोचे प्रभवो, भवन्त एवात्र वच्मि पुनरेषः । यूयं तावदपुत्राः, कथं गतिः स्यादपुत्राणाम् ? ॥ ३७८ ॥ जम्बूरुवाच पुत्रा, गतिमूलमहं तु गतिविरक्तोऽस्मि । यदि पुत्रैः सुगतिः स्वादस्तु तदा कुक्कुरादीनाम् ॥ ३७९ ॥ कालविवर्तेन सुता, अपि शत्रुत्वेन पर्यवस्सन्ति । यदि न प्रत्येपि तदा, वदामि ते सुतकथां प्रभव ! ॥ ३८० ॥ अत्रास्ति ताम- लिप्ती, पुरी परीता धनाड्यलोकेन । तत्र महेश्वरदत्तो, बभूव मिथ्यामतिः श्रेष्ठी ॥ ३८१ ॥ कुमतिसरित्पूरप्लुतशील- तटा नागिला वधूस्तस्य । धावति निरङ्कुश इव, प्रतिपुरुष यन्मनोद्विरदः ॥ ३८२ ॥ स श्राद्धपर्वणि पितुः, कदापि महिपं निहत्य तत्पिशितैः । अङ्कस्थं निजमगजमभोजयत्रीतिविस्मेरः ॥३८३॥ तत्रायातः कश्चन, ऋषिर्व- भापे तदा पितुः पिशितैः । द्विषमङ्कस्थं पुष्णन्नहो ? जडः श्राद्धमाधत्ते ॥ ३८४ ॥ इत्युक्त्वाऽवलत यतिस्तच्छुत्वा

·चरित्रम्
श्रीजम्यू
॥१६॥
सोऽपि कोपतो दध्यौ । मलदिग्धवपुः श्रमणो, मलीमसं कीदृशं वक्ति ॥ ३८५ ॥ यद्वा कोपेन कृतं, पृच्छयः पर-
मार्थमष एव मया । इति मुनिमभ्येत्य जगाविभ्यः किमिदं वदसि ? साधो ! ॥ ३८६॥ तं च प्रबुबोधयिषुः,
प्रोचे करुणाखनिर्मुनिवरोऽपि । सुन्दर ! कुर्वन्ति न किं, जीवा मिथ्यात्वहतमनसः ? ॥ ३८७ ॥ अवधीरवधीरि-
तभीर्यस्त्वमुपपतिं पुरा खदयितायाः। स च तत्कुक्षौ तत्क्षणमुक्तेऽवततार निजवीर्ये ॥ ३८८ ॥ जातः खक्षेत्रज
इति, सोऽयं मेने त्वया ख एव सुतः। यश्चाद्य हतो महिषः, समुद्रदत्तः स ते जनकः ॥ ३८९ ॥ महिषास्थिभक्ष-
णरता, येयं द्वारे शुनीमिमां विद्धि । वहलाख्यां निजजननीमर्त्तिवशात्पशुभवमुपेताम् ॥ ३९० ॥ ज्ञानेनैतज्ज्ञात्वा,
तव वोधायागमं न भैक्षाय । जलदानामिव यतिनां, प्रवृत्तिरन्योपकारफला ॥ ३९१ ॥ प्रत्येषि न चेदेतत्तदिमां
सरमां नय खसौधान्तः । दर्शयिता प्राग्निहितं, तव धनमेषा निमेषार्द्धात् ॥ ३९२ ॥ तेन ततः सा सरमा, परमा-
दुतशालिना गृहं नीता । प्राचीकटद्भुवि धनं, विवेकरनं च तन्मनसि ॥ ३९३ ॥ नैर्ग्रन्थीभिरथासौ, कथाप्रथाभि-
स्तथाभवज्जैनः । न यथा सुरासुरैरपि, धर्माश्यत मेरुरिव ॥ ३९४ ॥ एवं गहनेऽत्र भवे, न सुतैर्जनको न तेन ते
चापि । प्राप्येरन् गतिमनघां, किन्तु खकृतेन सुकृतेन ॥ ३९५ ॥ ऊचेऽथ किञ्चिदवनतमुखी सखीप्रेरिता समुद्र-
श्रीः । वालललनासमुचितः, कदाग्रहस्ते प्रभो ! कोऽयम् ॥३९६॥ वेदं सुरभवनसखं, गृहिणां वनिताधनोपभोगसु-
खम् । । कण्टकशाखामईनतुलितं वतिनां व चारित्रम् ? ॥ ३९७ ॥ प्रातः प्रदीपकरणं, मन्त्रजपादौ विसर्जनावा-
॥१६॥

·RE क्यम् । सुतजन्मनीव जलदानमनुचितं यौवने हि तपः ॥ ३९८ ॥ अपराधः कोऽस्माकं, येन सदा स्मरसि मुक्ति- येवैकाम् । तां बहुरतामरूपामगुणामपि मन्यसे पश्चात् ॥ ३९९ ॥ तामपि लभसे क्रमशः, शंसन्ति कापि न त्वरां चतुराः। रामसिकः खलु पुरुपो, विपीदति यथा कुटुम्बी सः ॥ ४०० ॥ ग्रामे सुसीमनामनि, बभूव कौटुम्बिको जडः कोऽपि । प्रापि वपति स्म स कङ्गुकोद्रवप्रायधान्यानि ॥४०१॥ तस्यानन्देन सहोदितेषु धान्येषु जलदसिक्तेषु। खजनदिदृक्षुर्मालवभुवि स ययौ पूरणग्रामम् ॥ ४०२ ॥ तत्र घृतखण्डमण्डितमण्डकनिवहं सुभोजितः स्वजनैः। दुर्जग्धिदग्धजठराय स स्वदेशाय शपति स्म ॥ ४०३ ॥ तुन्दं स्पृशन्नथोचे, स स्वजनान् यूयमेव भो! धन्याः। खाकृतामृतरसं, नित्यमिदं भोजनं येषाम् ॥ ४०४ ॥ तद्दत्त खण्डमण्डकवीजं वितनोम्यहं स्वदेशेऽपि । तेऽपि ततस्तस्य ददुः, स्वमिक्षुगोधूमयो/जम् ॥ ४०५ ॥ ज्ञपितश्च सादरं तैरिक्षुक्षेत्रारघट्टकर्मापि । कल्लोलयन् कदाशा, वलितः खग्राममाप मुदा ॥ ४०६ ॥ स निवारितोऽपि तोकैलोकैश्च सुजातकल्पमपि धान्यम् । मण्डकरसविव- शात्मा, लुलाव सद्योऽपराधीव ॥ ४०७ ॥ तत्र स्थूलस्थलभुषि, स प्राच्यधनेन कूपमारेभे । नाविरभूत्तत्र जलं, किन्तु दृशोरव तद्भूयः ॥ ४०८ ॥ मूढो मण्डकद्धया, यथा लुनानः करस्थमन्नं सः। तेभ्यस्तस्मादपि च भ्रष्टः परिहस्यते म जनैः ॥ ४०९ ॥ त्वमपि तथा मुक्तिकृते, सुखेषु समुपस्थितेषु सद्वेषः । उभयभ्रष्टो भूत्वा, यास्यसि जनहाखतां १ उदरम् । कचित्तु 'प्रमुद' इति पाठः, तत्र प्रहर्षे स्पृशन्दवत् इत्यर्थों ज्ञेयः । २ 'कदाशाम्' इत्यपि । ३ अपत्यैः । PRSAEEG ·श्रीजम्बू- चरित्रम्. ॥ १७॥ नाथ ! ॥४१०॥ जम्बूः कम्बूदारध्वनिरध्वनि निर्वृतेः प्रवेशयितुम् । तामूचे तव चक्रे, वाचामाचार्य केन ? ॥४११॥ शृणु गेहिनां सुखं यत्, तजन्मजराधिरोगमृत्युहतम् । विषमिश्रमिव सितोदकमग्राह्यं हन्त हितकामैः ॥ ४१२ ॥ यद् यतिनां तदुःखं, तच्च शुभोदकमिति न गणयामः । नहि फलति दुःखभीरोर्व्यवसायं कृषिप्रमुखमखिलम् ॥ ४१३ ॥ पृथ्वीपतिप्रसादे, धनार्जने वा निधानलाभे वा । किं कालमकालं वा, कुशलाः कलयन्ति धर्मे च? ॥४१४ ॥ अस्तु शिवश्रीर्यादृक्तादृग् यदि मानिता महापुरुषैः । मान्या ममापि तदसौ, पन्था हि महाजनक्षुण्णः ॥ ४१५ ॥ सप्रमदाः प्रमदानां, ये सेवन्ते वपुः सुरूपमिति । ते जीवितादवश्यं, भ्रश्यन्ति यथा स काकोलः ॥ ४१६ ॥ लघुरिव विन्ध्यो विन्ध्याटव्यामासीजरी करी कोऽपि । ग्रीष्मे लूकाभिहतो, रेवातीरे व्यपद्यत सः ॥ ४१७ ॥ तं प्राप्याक्षयनिधिमिव, मुदमधिकामादधौ शृगालकुलम् । चक्रे च पलाकरपावृतं तदुदद्वारम् ॥४१८॥ गजदेहे निर्जीवे, तेन द्वारण कोटिशः करटाः । विविशुर्निरगुश्च दिवा, चौरा निर्नाथ इव नगरे ॥ ४१९॥ एवं तेषु गतागतकारिपु कोपि द्विकोऽधिकं गृद्धः। तस्थौ तत्रैव स्थिरमन्तर्गतमांसनिघेसरसः ॥ ४२ ॥ तस्मिन्नथ मध्यस्थे, मिलिते ग्रीष्मातपैर्गुदद्वारे । आगाद्वर्षाकालः, काकोलस्यास्य काल इव ॥ ४२१ ॥ प्रथमघनवृष्टिवर्द्धितपूरमदा नर्मदा करँटिनं तम् । उपलमिव वारिराशी, वीचीनिचयैर्निचिक्षेप ॥ ४२२ ॥ खकलत्रनर्मदानुगकरिदेहविडम्बकं १ काकः । २ अम्रियत । ३ काकाः । ४ काकः । ५ निघसो भक्षणम् । ६ हस्तिनम् ॥१७॥ स ·रुपेवाब्धिः । निरसारयट्विकं तं, विवृत्य सलिलैर्गुदद्वारम् ॥ ४२३ ॥ निःसृत्य वायसः प्रतिदिशं दृशं निक्षिपन्निरै- क्षिष्ट । जलमयमिव जगदखिलं, ततोऽमुचजीवितव्याशाम् ॥ ४२४ ॥ क्षणमुड्डीय निराशो, निवृत्य तस्थौ पुनः स तत्रैव । पश्यत एवास्याब्धौ, तत्कुणपममजि लहरीभिः ॥ ४२५॥ सोऽपि तदाधारत्वान्निममज्ज सहैव दैवपरतत्रः। स्त्रीतनुगृद्धस्तद्वन्नाहं मलयामि भवजलधौ ॥ ४२६ ॥ पद्मश्रीरवददथ श्रेयांल्लोभो न मुक्तिविषयोऽपि । सर्वापदाप- गानां, प्राहुलॊमं महाशैलम् ॥ ४२७ ॥ अधिकाधिकलोभकृतः, कृतिन् ! नरा हारयन्ति मूलमपि । तल्लोभगदमहौ- पधमाकर्णय वानरस्य कथाम् ॥ ४२८ ॥ अस्त्यापगा त्रिपथगा, विकासिनालीकनयनमालाभिः । या पश्यतीव केलीकलह कलहंसमिथुनानाम् ॥ ४२९ ॥ वानरमिथुनं तत्राभवदाभववद्धरागमन्योन्यम् । कृतरति सरितो विपिने, घनवानीरेऽथवा नीरे ॥ ४३० ॥ आरुह्य तीरवेतसमेकं निपपात वानरोऽन्येयुः। हित्वा सविकल्पनरत्वमयमभूनि- विकल्पनरः॥ ४३१॥ तीर्थस्यास्य महिम्ना, मम भर्ता वानरो नरो जातः । इति तस्माद्वानीरात्पतिताऽऽसीद्वानरी नारी ॥ ४३२ ॥ रेमे चिरं वनान्तस्तदयोनीसम्भवं मनुजयुग्मम् । दृष्ट्वा तमेव वेतसमूचे वानरनरोऽन्येधुः ॥४३३॥ एप नरतां पशोमहिममचुलो वक्षुलो यथा दत्ते । दास्यति तथा नराणां, दयिते ! देवत्वमपि मन्ये ॥ ४३४ ॥ एहि पुनर्वानीरादतो निपत्यामरौ भवेवावाम् । न नराणां हि सुराणामिव दृष्टं कामचारसुखम् ॥ ४३५ ॥ 'मनुजत्वेऽपि न्यूनं, किमस्ति लोभो भृशं न च क्रियते' । इति वारितस्तया तां, कातरहृदयेत्यवगणय्य ॥ ४३६ ॥ झम्पां स ददौ RS ·चरित्रम्- श्रीजम्बू- ॥१८॥ तस्माद्वानीराद्वानरत्वमेवाप । दुःखेन तेन पतितः, पुनर्नरत्वाय न नरोऽभूत् ॥ ४३७॥ युग्मम् ॥ मानुषतां मोचयितुं, चाटूनि चिरं चकार स च तस्याः। न तथा तया वितेने, कः प्राप्तं त्यजति जात्यमणिम् ? ॥४३८॥ स्मरविरहितर- तिरिव सा, गाङ्गे पुलिने कदापि खेलन्ती । ददृशे भूपनरैस्तैरादायादायि भूपाय ॥ ४३९ ॥ पिण्डितमिव लावण्यं, संचितमिव सकलसुन्दरीसारम् । तां हस्तिनागपुरपतिरन्तःपुरिकेश्वरी चक्रे ॥ ४४० ॥ कपिरपि केनापिधृतो, नरेण नृत्यं च शिक्षितः स तथा । तत्कलया विवशोऽस्मै, यथा जनोऽदत्त भूरिधनम् ॥ ४४१॥ आगात्तदेव नगरं, स नरः खकवानरस्य नृत्ये(त्ते)न । विस्माययन धनाढ्यान्, जगाम भूमीभुजः सदसि ॥४४२॥ तत्र न ननर्त्त दुर्नट, इव स कपिस्तेन नर्त्तितोऽपि भृशम् । राज्ञा समासनस्थां, तां राजी वीक्ष्य पुनररुदत् ॥ ४४३॥ रणभुवि भट इव तुरगे, प्रतिकूले वानरे नृपसभायाम् । विषसाद यदा भिक्षुर्मङ्घ तदा राजदयितोचे ॥ ४४४ ॥ यो भवति यथा का- लस्तं च तथा वानरेन्द्र ! सेवख । किं वञ्जलतरुपतितः, पुनः पुनः स्मरसि मानुष्यम् ? ॥ ४४५ ॥ राज्येति बोधि- तोऽसौ, राजानमरजयानृत्य कपिः । दत्त्वा सोऽपीष्टधनं, सवानरं तं नरं व्यसृजत् ॥ ४४६ ॥ पप्रच्छ नृपो राजी, कोऽयं मत्रस्त्वया प्रिये ! पठितः। येनैष कपिरनृत्यत्ततो जगौ सा निजं चरितम् ॥ ४४७ ॥ अथ राजाधिकलोभं, दूषणमपि तस्य गुणमिवामस्त । नहि मनुजे सति तस्मिन्नभविष्यदमुष्य दयिता सा ॥ ४४८ ॥ वानर इव भववा- सोचितं सुखं प्राप्य निर्वृतिसुखेच्छुः । मूलादपि मा स्म पतस्तव हितकामा वयं वच्मः ॥ ४४९ ॥ जम्बूरुवाच ॥१८॥ SHEE s ·वाग्ग्मिनि !, सन्तः शंसन्ति लोभमपि धर्मे । यन्मुक्तिकामनं खलु, तदौषधं लोभरोगस्य ॥ ४५० ॥ यो जातमोह- निद्रः, प्रमद्वरः शिवसुखाय न यतेत । स भ्रष्टमनुजजन्मा, शोचति किल पुण्यसार इव ॥ ४५१॥ भोगपुरमस्ति नगरं, गृहनिवहरमापमानितविमानम् । तत्र विपरीतनामा, कुलपुत्रः पुण्यसारोऽभूत् ॥ ४५२ ॥ पितरौ यद्भरण- भयाक्रान्ताविव शैशवे विपेदाते । यो मातुलैरवद्धर्यत, जनलज्जातो न च स्नेहात् ॥ ४५३ ॥ तैरेव च व्यवाह्यत, शीलवती कन्यकां तदनुरूपाम् । वृत्तिं प्राप तदौकसि, सदा सदारः स दास्पेन ॥ ४५४ ॥ सन्ति मणयः सुघृणयो, विविधा वारां निधाविति श्रुत्वा । गोष्ठ्यां वचन स मूर्यो, हर्षोत्कर्षाजगादेति ॥ ४५५ ॥ यद्यचिरेण पयोनिधि- मुदश्य न च सञ्चिनोमि मणिनिचयम् । तदहं निरहङ्कारो, वक्तव्यः पापसार इति ॥ ४५६ ॥ अथ स निषिद्धः पत्या, तां प्रोचे किं विषीदसि वराकि! । अब्ध्यानीतै रनैस्तवैव भूषा भविष्यन्ति ॥ ४५७ ॥ मन्ये मुधा न भवतां, गृहदास्यं कोऽपि मां विना कुरुते । इत्युल्लण्ठ इबोचे, स मातुलानपि निषेधयतः ॥ ४५८ ॥ अथ कुण्डी- मादायायसीमसौ जलनिधिं ययौ जवनः। किं करकलितकमण्डलुरगस्तिरयमिति जनैातः ॥४५९ ॥ दुर्द्धरपूरपरः- शतपतयालुसरिजलैरपूर्णेच्छम् । कुण्ड्या तया तटस्थः, स वारिधिमुञ्चितुं लग्नः ॥४६०॥ मुञ्च मणिजालमधुनाऽपि मुच्यसे जलपते ! मया कृपया । इति तर्जयन् स जलधिं, कैः कैर्न विहस्यते स्म जनैः ॥ ४६१ ॥ लोकैरपि स निपिद्धो, जगौ न मे सम्पदं किमु सहध्वम् ? । तावन्नाहं भवतां, दायादो वा विरोधी वा ॥ ४६२॥ एवं त्यक्ताऽ-

·चरित्रम्,
श्रीजम्बू-
॥१९॥
नोदकमभग्नमनसं च पभिरपि मासैः। तं वीक्ष्य वारिधिपतिः, सुस्थितदेवस्तुतोपतराम् ॥ ४६३॥ अपवादभीरुणा
तेन तस्य रत्नाकराजलं कृषतः। चिन्तारत्नमदर्यत, दारिद्रयध्वान्तदिनरत्नम् ॥ ४६४ ॥ जितकाशी तद्रलं, मलदि-
ग्धपटचराञ्चले वढ्वा । वलितः फलितक्लेशः, स तितर्जयिपुर्निपेद्धजनम् ॥ ४६५ ॥ वचन ग्रामे भिक्षालब्धान्ननिर-
स्तचिरतरबुभुक्षः। शिश्ये निशि निद्रागलितचीवरः पान्थकुट्यां सः ॥ ४६६ ॥ पदलग्नं तद्वसनग्रन्थिं पथिको
व्यमुद्रयत्कोऽपि । सुररत्नं चालोकत, दुरासदं भाग्यहीनानाम् ॥ ४६७ ॥ तद्वन्दिमोक्षमाधाय तत्पदे ग्रावखण्डमा-
वध्य । यदलिप्सत तल्लेभे, स ततः सततं समभ्यर्च्य ॥ ४६८ ॥ जागरितस्तरणिकरैः, सोऽपि दरिद्रो गृहीतनिज-
वसनः। प्रेरित इव हर्षोर्मिभिरतीतमार्गों ययौ खगृहम् ॥ ४६९ ॥ पल्याऽमेलयदखिलास्तत्र खजनानुवाच ताने-
वम् । चिन्तामणिमहमापं, जलधेर्युष्मनिषिद्धोऽपि ॥ ४७० ॥ अथ तत्पुरतः पश्यति, यावदन्थिं विमुद्रय स
वराकः । दारिद्रयकेलिकन्दुक, इवोपलस्तावदाविरभूत् ॥ ४७१ ॥ भवदुचितोऽयं चिन्ता-मणिर्भवत्येव मा श्लथं
मुञ्च । तैरिति हसितः सगलित-जीवित इव किमपि न जजल्प ॥ ४७२ ॥ स इव क्लेशालब्धं, नरभवचिन्तामणि
भवाम्भोधौ । नहि मोहनिद्रयाहं, निर्गमयन् हासयिष्ये खम् ॥ ४७३ ॥ अवददथ पद्मसेना, प्रिय ! कायः प्राप्तव-
स्तुना तोषः । उच्चतरुशिरसि नो चेत्फलानि दृष्ट्वा स्फुटति हृदयम् ॥ ४७४ ॥ यल्लब्धं तन्मुञ्चन्नलब्धमधिकं नरो
मृगयमाणः । उभयभ्रष्टो भूत्वा, सीदत्यनु स इव गोमायुः॥ ४७५ ॥ एकः परितः सरितं, मुखविन्यस्तामिषो वने
॥१९॥

·क्वाऽपि । पङ्किलभूतललीनं, मीनं प्रददर्श गोमायुः॥ १७६ ॥ मुक्त्वा स मांसखण्डं, दधाव जलचारिणं जिघृक्षु- स्तम् । निममज तिमिर्धन्यामितः शकुन्या पलं जहे ॥ ४७७ ॥ अथ तं व्यथितं हृदये, क्रन्दन्तं जम्बुकं जगौ कोऽपि । तल्लोभोद्रेकविलोकनेन कौतूहली पथिकः ॥ ४७८ ॥ प्रविहाय मांसपेशी, वदनगतां धावितस्तिमि धर्त्तम् । भ्रष्टस्त्वमामिपादनिमिपाच किं रोदिपि शृगाल ! ॥ ४७९ ॥ तद्वत्करगतभोगेष्वनादरः सादरश्च शिव- सौख्ये । कर्मवशेन विघटिते, द्वयेऽपि मा भूः परैः शोच्यः ॥ ४८० ॥ अथ तां जगाद जम्बूः, सुभगे ! क्षेमकरी मम त्वमसि । उपदिशसि लब्धपालनमेतत्कस्मै न रोचेत ? ॥ ४८१॥ लब्धोऽपि परं धर्मो, विनाश्यते योषिदु- क्तिचौरीभिः । ताश्च पराजित्याऽहं, स्यां विद्युन्मालिना न समः ॥ ४८२ ॥ अस्ति गिरौ वैताढ्ये, भूरिशुभं गगनव- लभं नगरम् । यत्र मणिभवनभित्तिपु, जनबिम्बेनैव चित्राणि ॥४८३॥खचरौ(रो) विद्युन्माली, मेघरथश्चात्र सोदरा- वास्ताम् । तौ प्रापतुः कदाचन, मातङ्गीनामवरविद्याम् ॥ ४८४ ॥ परिणीय श्वपचसुतां, श्वपचस्थाने कृताश्रयः सततम् । वावधि धृतशीलैः, पुम्भिरियं साध्यते विद्या ॥ ४८५ ॥ निर्णीयेति मिथस्तौ, खगाविव तरोगिरेरवात- रताम् । विहितश्वपाकवेपो, वसन्तपुरपत्तनमगाताम् ॥ ४८६ ॥ गत्वा श्वपाकपाटकमभजेतां तौ श्वपाककुलवृद्धम् । तेनापि को युवामिति, पृष्टौ स्पष्टं न्यगदतां च ॥ ४८७ ॥ आवां श्वपाकनायक-तनयौ जनकापमानतः खिन्नौ । पाटलिपुत्रादत्राजग्मिय नाथं निरीक्ष्य त्वाम् ॥ ४८८ ॥ तौ भक्तौ गुणयुक्तौ, खसुताभ्यां स व्यवाहयन्मुदितः। k

·चरित्रम्-
श्रीजम्बू-
॥२०॥
अथ मेघरथोऽजिलब्रह्मधरोऽसाधयद्विद्याम् ॥ ४८९ ॥ अपरस्तु पिकः काकीमिव श्वपाकीमकामयत कामम् ।
साऽधत्त ततो गर्भ, घनसिक्ता भूरिवाङ्करम् ॥ ४९० ॥ वर्षेण सिद्धविद्यो, ज्ञात्वैतत्तं जगाद मेघरथः । सुकुलस्य च
सकलस्य च, वान्धव ! तव विप्लवः कोऽयम् ? ॥ ४९१ ॥ सोऽपि त्रपानतमुखः, प्रोचे भ्रातः ! क्षमख मम
मन्तुम् । अनुनेष्याम्यथ विद्या, मम चिन्तां वर्षतः कुर्याः ॥ ४९२ ॥ अथ स गतः सुगत इव, ब्रह्मपदं निजपुरं
स्मरविजेता । वर्षान्ते ववले स्त्रीबन्धान्निजवन्धुसुद्धर्तुम् ॥ ४९३ ॥ तत्र स बन्धुमपश्यद्वालं परिलालयन्तमङ्कस्थम् ।
पुनरपि तां मातङ्गीमङ्गीकृतगर्भभारां च ॥४९४ ॥ मेघरथस्तं न्यगदद्भातः ! किं निरपोऽसि विकलोऽसि ? । अस्यां
नगरश्रोतसि, हंस इव त्वं यदनुरक्तः ॥४९५॥ सोऽपि जगौ भ्रातर्म, खलेषु रेखा तवोपकारिषु च । मामीदग्दश-
मपि यो, भूयो भूयः प्रबोधयसि ॥ ४९६ ॥ ब्रज पुनरेयाः साधितविधं वर्पण मां समुद्धर्तुम् । तेनेत्युक्तः स ययौ,
ववले संवत्सरेण पुनः ॥ ४९७ ॥ वालद्वयपालनरतमुदरिण्यों सङ्गतं च मातङ्गया । विद्युन्मालिनमालोक्य तस्य
दोदूयते स्म मनः ॥ ४९८ ॥ उद्भज्य ततः सगतस्तथा यथा न न्यवर्तत च भूयः । तद्वन्नारीवशगो, न खेदयिष्ये
गुरूनेषः ॥ ४९९ ॥ ऊचेऽथ कनकसेना, मृतोऽतिकामाद्विचित्रवीर्यनृपः । अतिकोपात्कौरव्या, अत्यभिमानाद्दशै-
ग्रीवः ॥ ५०० ॥ नलभूपोऽतिद्यूतादतिनैस्त्रिंश्याच परशुरामोऽपि । अतिलोभाच विनङ्ख्यसि नाथ ! त्वं शङ्खधमक
१ अदूषित । २ अपराधम् । ३ साधयिष्यामि । ४ आगच्छेः । ५ ' उदरिण्यां मातङ्गयां' इत्यपि । ६ पाण्डवपूर्वजः । ७ रावणः ।
॥२०॥

·CAMERA ३ - इव ॥ ५०१ ॥ शालिग्रामे ग्रामे, बभूव कौटुम्बिकः पुरा सुभगः । क्षेत्रं स ररक्ष सदा, शङ्खध्वनिना मृगादिभ्यः ॥ ५०२ ॥ अन्येद्युः स निशायां, शङ्खकरो रक्षितुं ययौ क्षेत्रम् । तत्र च निशाऽवसाने, दध्मौ सुप्तोत्थितः शङ्खम् ॥ ५०३ ॥ क्षेत्रमभितो ब्रजन्तः, केचिच्चौरा गृहीतधेनुधनाः। तेन ध्वनिनाऽकस्मात्राप्तानारक्षकान् विविदुः॥५०४॥ मुक्त्वा गोधनमखिलं, खदेहमपि भारकारि मन्वानाः। ते तत्रसुर्दिशो दिशि, धृत्वा ध्वान्ते वयस्य॑धियम् ॥५०५॥ प्रातः परितः क्षेत्रं, भ्रमँस्तदैक्षिष्ट गोकुलं सकलम् । स हली गोपविहीनं, लोकमिव खैरसञ्चारम् ॥ ५०६ ॥ ग्राम नीतात्तस्मालेभे स धनं यशश्च लोकेभ्यः। लोभात्ततः स नित्यं, क्षेत्रे धमति स्म निशि शङ्खम् ॥ ५०७॥ चौरास्त एव यान्तस्तेनैव पथा कदाचिदात्तधनाः। तत्रैव शङ्खशब्द, श्रुत्वा सत्त्वाधिकाः प्रोचुः॥५०८ ॥ अत्रैव शङ्खनादः, पुराऽभवन्मन्महे ततः खधिया । अत्राऽऽसन्नक्षेत्रे, कोऽपि नरः शङ्खधमकोऽस्ति ॥५०९॥ प्रागपि शङ्ख धमताऽमुना वयं त्याजिता ध्रुवं धेनूः । तद्धांत्योऽयमिति ध्वनिमनुसृत्य क्षेत्रमीयुस्ते ॥ ५१० ॥ तत्र प्रयत्नतः शङ्खवादिनं तस्क- रास्तमालोक्य । भङ्क्त्वा शङ्ख चक्रुः, परासुकल्पं घनाघातैः ॥५११॥ चेदकरिष्यल्लोभ, न सोऽधिकं तद्वयपत्स्यत न चैवम् । तत्त्वमपि लब्धभोगैस्तोपं कुरु किं शिवस्पृहया ? ॥ ५१२ ॥ श्रीजम्बूरवददथो, न भोगसन्तोषयोः प्रिये ! मेलः । नहि भोगान् भुक्तवतः, स्यात्कस्यापीह सन्तोषः ॥ ५१३ ॥ सङ्गो यथा यथा स्यान्मजयधिकं तथा तथा १ मित्रमतिम् । २ घातनाहः । ३ मृतप्रायम् । ४ व्यपत्स्यत विपत्तिं न प्राप्स्यत् । AGRORMASS

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्.
॥२१॥
जन्तुः। कपिरपि न किं स नष्टः, कुर्वन्नधिकाधिकं सङ्गम् ? ॥ ५१४ ॥ अस्ति गिरिविन्ध्य इति, क्रीडासदनं
समग्रसत्त्वानाम् । तत्रैकः कपिरभवधूथपतिर्लपितपरचक्रः ॥ ५१५॥ कोऽपि कपिश्चपलतरस्तद्दयितां चानरी
रहश्चकमे । तज्ज्ञात्वा यूथपतिस्तमधावत्वोधनो हन्तुम् ॥ ५१६ ॥ सोऽपि कपिः खीत्कारं, कुर्वाणो ग्रावगोलका-
न्वर्पन् । पृष्ठस्थापितदयितस्तमनुदधावे कुधाविष्टः ॥ ५१७ ॥ न समरकेलीः केनापि शिक्षितौ वापि नैव दृष्टचरौ ।
तौ युयुधातेऽन्योन्यं, सविस्मयं बीक्षितौ व्याधैः ॥ ५१८ ॥ स जरी यूथाधिपतियूंनाऽजय्योजसा जितस्तेन ।
नश्यन्नातपतापात्पथश्रमाचाभवत्तृपितः ॥ ५१९ ॥ विपुलशिलामिलितशिला-जतुनि मुखमवाहयजलधिया सः।
तत्तत्र लममुद्धत्तमक्षमः सोऽक्षिपत्पाणी ॥ ५२० ॥ तावप्युद्धत॒मथो, चरणौ चिक्षेप तावपि विलग्नौ । स ततः
सर्वावयवं, कीलित इव मृत्युमानञ्च ॥ ५२१ ॥ शैलेयरसप्रतिमा, भोगास्तेष्वेवमहमपि चिलग्गः । तृष्णाकृतम-
तिमोहो, न विपत्स्ये वत्सले ! स इव ॥ ५२२ ॥ एवं प्रियासु चतसृषु, चतुरं प्रतिवोधितासु ननु मेने । श्रीजम्बू-
वीरेणार्द्धभेदितं कामभटकटकम् ॥ ५२३ ॥ भणति स्म नभःसेना, प्रिय ! जाने शिवसुखे धृतानन्दम् । मुनिवृन्दं
वीक्ष्य भवानपि ताम्यति तन्मनास्तस्मै ॥ ५२४ ॥ न स्पर्द्धया कृतं स्यात्कार्य परिणामसुन्दरं प्रायः । अत्रार्थे जर-
तीयुगदृष्टान्तमुन्ति किल सन्तः ॥ ५२५ ॥ नन्दिग्रामे सिद्धिर्बुद्धिश्चोभे स्त्रियौ पुराभूताम् । जरसा दारिद्रयेण च,
१ निहतारिबलः । २ कामयाञ्चके । ३ 'शिलाजीत' इति प्रसिद्धिः । ४ प्राप । ५ 'गैरेय' इत्यपि । ६ न मृत्युमाप्स्यामि । ७ वाञ्छन्ति ।
॥२१॥

·ra
युक्तं समभूत्तयोः सख्यम् ॥ ५२६ ॥ आराधितोऽथ सिद्धया, दारिद्रयभयार्त्तयानुभावनिधिः । दीनारद्वयम-
नुदिनमदान्मुदा भोलिगो यक्षः ॥ ५२७ ॥ मधुमाधवमायामिव, दीनाराभ्यां जगनियाभ्यां सा। भेजे जरती
वल्लीपल्लवितेव श्रियं परमाम् ॥ ५२८ ॥ बुद्धिस्तामप्राक्षीदावां सखि ! सन्निभे पुराऽभूव । किं वस्त्राभरणैस्त्वं,
सम्प्रति परिवर्तितेवाऽसि ॥५२९॥ उक्ते तया सरलया, यक्षकृते खविभवे ततो बुद्धिः। भक्त्याऽऽरराध यक्षं, सिद्धे-
श्वाऽयाचत द्विगुणम् ॥ ५३० ॥ प्रत्यक्षो यक्षोऽदात्तस्यै चतुरः सदा स दीनारान् । सरसीव मृदुसमीरैः, सापि
विलासानशिक्ष्यत तैः ॥ ५३१ ॥ द्विगुणं ततोऽपि सिद्धिलेंभे नित्यं निषेविताद्यक्षात् । आराद्धो बुद्धेरपि, तद्विगुणं
धनमदाद्यक्षः ॥ ५३२ ॥ स्त्रीसङ्कटे निपतितं, विषण्णमिव वीक्ष्य यक्षमथ सिद्धिः। आराध्य बलात्तेन, खकमेकम-
काणयचक्षुः ॥ ५३३ ॥ परिचर्य ततो बुद्धया, गतवुद्धया सिद्धितोऽर्थितो द्विगुणम् । तां यक्षश्चक्षुर्युगविकलां चक्र
विरोधीव ॥ ५३४ ॥ उपचितपुष्कलविभवापि सा ततः प्राप कमपि सन्तापम् । त्वमपि शिवेच्छैर्मुनिभिर्वद्धस्पर्द्ध-
स्तथाऽऽप्नोपि ॥ ५३५ ॥ जम्बूरवाच मानिनि !, लभते तव वचनपद्धतिः सेयम् । उन्मीलति भविनस्तत्त्वलोचने
पांशुवृष्टितुलाम् ॥ ५३६ ॥ परमपरे ते मुञ्चन्ति सत्पथं ये भवादृशां वचनैः । नाहं मोक्ष्यामि पुनस्तं प्राजनकैः स
वाजीव ॥ ५३७ ॥ अस्ति पुरं साकेतं, सङ्केतस्थानमखिललक्ष्मीणाम् । बाह्यान्तरारिजेता, जितारिरिति तत्र भूपाल:
॥ ५३८ ॥ तस्य प्रसादसदनं, जिनदासः श्रावकोऽभवत्तत्र । न्यासीकृतं स राज्ञा, हयरत्नमपालयत्प्रयतः॥ ५३९॥

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्.
॥२२॥
इभ्यगृहे तस्य हयस्याङ्गोपाङ्गेषु वर्द्धमानेषु । ववृधे नृपस्य सम्पद्विपच वैरिक्षितीन्द्राणाम् ॥ ५४० ॥ अन्वहमारुह्य
हयं, तं सरसि निनाय नीरपानाय । वलमानश्च जिनगृहे, प्रदक्षिणात्रयमदादिभ्यः ॥ ५४१ ॥ स हयस्थ एव देवं,
नत्वागान्निजगृहं ततस्तुरगः । नान्यं विवेद मार्ग, खगृहसरोजिनभवनवर्जम् ॥ ५४२ ॥ लग्नोपजिह्वमिव नः, किं
राज्यं त्रुटति वैरिभूपालैः ? । इति पृष्टे निजसंसदि, भुवि गूढचराश्चराःप्रोचुः ॥ ५४३ ॥ खप्रभुराज्यरसायनमरि-
कुललक्ष्म्याः क्षयामयः स हयः । यावजयति जितारेः, कथमुदयस्तावदपरेषाम् ? ॥ ५४४ ॥ अचिरात्तं तुरगमहं,
हृत्वा नेष्याम्यदः प्रतिज्ञाय । प्राशंमन्यः कश्चित्तत्सचिवः प्राप साकेतम् ॥ ५४५ ॥ कपटश्रावकवेषं, कुर्वन्तम-
शेषजैनविम्बार्चाम् । साधर्मिकवात्सल्याजिनदासस्तमनयत् खगृहम् ॥ ५४६ ॥ तत्राभ्यर्च्य जिनेन्द्रान् , भुक्त्वा
सोऽलीकनियमसंयमितः । जिनदासस्याग्रहतो, निशि तस्थौ धर्मवार्ताभिः ॥ ५४७ ॥ केनाऽपि तदा सुहृदा,
खविवाहमहोत्सवे समभ्यर्थ । आहूतो जिनदासः, क्षणमासीत्तुरगचिन्तार्तः ॥ ५४८ ॥ तं गोप्यागोप्यतरं, तुरगं
तनयादिकेऽप्यविश्वासी । दत्त्वा कपटश्राद्धस्य रक्षितुं तस्य स चचाल ॥ ५४९ ॥ साध्यं सिद्धं ध्यायन्नथो निशीथे
स गोमुखव्याघ्रः । आरुह्य तं तुरङ्गं, खपुरमभि प्रेरयामास ॥ ५५० ॥ पूर्व सरस्ततो जिनमन्दिरमागस चतुरगस्तु-
रगः । चक्रे प्रदक्षिणात्रयमथ निजमन्दिरमुपेयाय ॥ ५५१ ॥ पुनरपि नुन्नस्तेने, तेन हयो भूयसीभ्रंमीरेवम् । स
ननाश तिमिरनाशं, प्रत्यूषेऽश्वं विमुच्य ततः ॥ ५५२ ॥ निखिलनिशानमिजातक्लेशः प्रविवेश मन्दुरामश्वः । पौरैः
॥२२॥

·पृष्टश्चेभ्यः, किं निशि वाहस्त्वयाऽवाहि ? ॥ ५५३ ॥ चकितः स लोकवचसा, तत्र गतः श्रान्तमश्चमालोक्य । अवगतकितवश्रावकवृत्तः खं सुकृतिनं मेने ॥ ५५४ ॥ लपयित्वा हर्षाश्रुभिरथाथमिभ्यो विशिष्य सचक्रे । स्फुट- दृष्टा हि पशोरपि जायन्ते गौरवाय गुणाः ॥ ५५५ ॥ तद्वद्गुरुणाभिहितां, खहितां चिद्दर्शनक्रियारूपां । अजहत्रि- पथीमहमपि, कस्य न मान्यो भविष्यामि ॥ ५५६ ॥ अलपदथो कनकश्रीः, प्राणप्रिय ! कृषिरपि मात्फलति । पन्थाः क्रमशो लक्ष्यः, क्रमशः शैलानमारोह्यम् ॥ ५५७ ॥ गन्तव्यं शिवनगरं, क्रमशः क्रमशो व्रतं ग्रहीतव्यम् । अक्रमकारी त्वरया, परिशोचति पुण्यहीन इव ॥ ५५८ ॥ अस्ति नगरी जयन्ती, निजश्रिया सुरपुरीमपि जयन्ती। शैशवमृतपितृवन्धुस्तत्राभूत्कोऽपि कुलपुत्रः ॥ ५५९ ॥ स च मातुलेन निन्ये, निजगेहे तदपि वह्निना देहे'। धृत- देहेवालक्ष्मीस्तेनापि ततोऽयमत्याजि ॥ ५६० ॥ स जगाम तामलिप्ती, कस्यचिदट्टे स्थितोऽल्पलोभेन । तदपि निशायां पापिषु, परमैः परिमोषिभिरमोषि ॥५६१॥ तस्य ततोऽदायि जनैरन्वर्थं पुण्यहीन इति नाम । दारिद्रय- भिदे तयाँ सोऽन्तर्यादःपंति विवेश ॥ ५६२ ॥ ववले धनलवलाभप्रमनाः स मनाक्तदा च खरवातैः। तत्सङ्गान्म- लिनं खं, शोद्धमिवान्धौ ममज तरी ॥ ५६३ ॥ फलकालिङ्गनतीर्णाऽकूपारः पारमाप्य स कथमपि । कान्तारं कान्तारसमत्तव्योले व्यलकिष्ट ॥ ५६४ ॥ द्वीप इवारण्याब्धी, पुरतो वरतोरणे महायतने । यक्षं निरीक्ष्य दौःस्थ्य, १ दग्धम् । २ चौरैः । ३ नावा । ४ समुद्रमध्ये । ५ व्यालो दुष्टगजः ।

·चरित्रम्
श्रीजम्बू-
॥२३॥
दलयितुमनिशं सिषेवे सः ॥ ५६५ ॥ भक्तिवशस्तं प्रोचे, दयालुहृदयालुनायको यक्षः । एकः केकी नित्यं, नृत्यं
पुरतः करिष्यति ते ॥ ५६६ ॥ सौवं सौवर्णमसौ, यत्पिच्छं मुञ्चति ब्रजन्नेकम् । वत्स ! तदादद्यास्तन्निवहो हि
श्रीकरीभवति ॥ ५६७ ॥ अथ तेन यक्षवचसानुदिनं शिखिपिच्छमेकमाददता । दधेऽन्यदा कलापी, समं समस्तानि
तान्प्रातुम् ॥ ५६८ ॥ तस्याशुचिकरसङ्करमवाप्य केकी स वायसो जातः । आत्तचरोण्यपि पिच्छानि काकपिच्छ-
त्वमानक्षुः ॥ ५६९ ॥ सोऽरिचमूमिव कमलामभ्यायान्तीं निषिध्य सर्वत्र । विधिना विहितं निःखप्रभावमाभवम-
नुवभूव ॥ ५७० ॥ एवं त्वमाश्रमादिक्रमलोपात्प्रथममेव तपसि रतः । प्राच्यादपि पुण्यचयात्, च्युतश्चिरं लप्स्यसे
दुःखम् ॥ ५७१ ॥ जम्बूरुवाच स क्रममाश्रमविषयं विचारयेचतुरे ! । सौहृदमिह निर्व्याजं, यस्य स्यादन्तकेन सह
॥ ५७२ ॥ ये लब्धां सामग्री, परिजनमोहेन हारयन्ति जडाः । निविडानुतापतस्तेऽवश्यं क्लिश्यन्ति कमैठ इव
॥ ५७३ ॥ कादम्बिन्यस्त्यटवी, पतिशिरःक्ष्माभूदविरलपलाशा। परितोऽमितद्गुरुद्धा लङ्केवाप्टापदनिवासा ॥५७४॥
एकस्तत्रास्ति नदो, वहुयोजनविस्तृतः सदासलिलः । यस्स दृढकुट्टिमायितमूर्य सेवालपटलेन ॥ ५७५ ॥ तस्यान्तः
१ आत्मीयम् । २ पूर्वप्राप्तानि । ३ कच्छप इव । *पसौ श्रेणौ ये शिरःक्ष्माभृतः मुख्यवृक्षा वटादयः, तैः सहाविरलाः सान्द्राः पलाशाः
किशुका अस्यांसा। परितोऽमितद्रुभिः बहुसंख्यवृक्ष रुद्धा । अष्टापदा हिंस्रजीवविशेषास्तेषां निवासो यस्यां सा । लङ्कापक्षे-पशिशब्दो दशसंख्या-
वाची, तेन पतिशिरा रावणः मामृदू नृपः, तेन सहाविरलाघनाः पलाशा राक्षसा यस्या सा। मितद्रुणा समुद्रेण रुद्धा। अष्टापदनिवासा स्वर्णगृहा ॥
॥२३॥

·कूर्मोऽभूत्परिष्कृतः पुत्रपौत्रदौहित्रैः । नदकुहरनिलीनत्वाद्विस्मृत इव यो यमस्यापि ॥५७६॥ स कदापि वातदा- रितशेवालच्छिद्रवर्मनोद्रीवः । शारदमिन्दुं वारिदविरहितमुडमण्डितमपश्यत् ॥ ५७७ ॥ तादृशमदृष्टपूर्ती, विस्म- यरसनिर्भरं चिरं वीक्ष्य । खज्ञातेनयनोत्सवमाधातुमधोऽगमत्कमठः ॥ ५७८ ॥ यावत्परिजनयुक्तस्तत्रागात्तावदुरुम- रुन्मिलितम् । शैवलपटलमधत्तानुद्धाटकपाटपटिमानम् ॥ ५७९॥ आलोडयन्नपि नदं, नासौ तं शशिनमैक्षत वराकः। तद्वत्कुटुम्बमोहाद्गुरुचन्द्रमहं न मोक्ष्यामि ॥ ५८० ॥ ऊचेऽथ कनकवत्या, न मन्यते यो हितां खजनवाचम् । तस्यासन्ना विपदः, खगस्य मासाहसस्येव ॥ ५८१ ॥ ददृशे केनापि नरेणान्तर्वणचारिणा हरिः सुप्तः । तत्कालहत- द्विरदामिपसुहितो व्यात्तमुखकुहरः ॥ ५८२ ॥ कोऽपि खगो मासाहसमिति निगदन्मांसलेशलोभेन । प्रविशंस्तन्मु- खकूपं, तेन निपिद्धोऽपि न च तस्थौ ॥ ५८३ ॥ जागरितोऽथ हरिस्तं, जीवनस्तं चपेटया चक्रे । तद्वत्तवापि दयिता- हितोक्तिविमुखस्य नहि कुशलम् ॥ ५८४ ॥ जम्बूर्जगाद सुभगे!, जीवोऽयं रक्ष्यते क्षित]न । वन्धुः स एव हित- कृत्किं शेपैरापदि तटस्थैः ॥ ५८५ ॥ न वपुर्न कुटुम्ब वा, शरीरिणो रक्षणक्षमं विपदि । अत्रार्थे मित्रत्रयकथानक किं न चिन्तयसि ? ॥५८६॥ देशोऽस्ति निरवसानो, भ्रमनिरतानन्तजन्तुसन्तानः।यस्य न लेभे पारः, कैश्चन बहुनापि कालेन ॥ ५८७ ॥ तत्तद्वयतिकरकीण, तत्रास्ते नरसमुद्रमिति नगरम् । यन्नररत्नोत्पत्त्या, पत्या स्तूयेत देवानाम् १ सहितो' इत्यपि । अर्थस्तु 'तृप्तः' इत्युभयत्रापि । २ हानितः। ३ देवानां पत्या इन्द्रेण । -

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्.
॥२४॥
॥ ५८८ ॥ तत्रोप्रशासन इति, क्षमापो यत्तोषरोपपरतन्त्राः । केऽपि लभन्ते दिव्यामृद्धिं नरकव्यथां केऽपि ॥५८९॥
आपातालसुरालयमाकुन्थुसुरेन्द्रमाजननमरणम् । यस्यादेशं बलिनो, लवतोऽपि न लवते लोकः ॥ ५९० ॥ धनदौ-
स्थ्ययौवनजरासुखदुःखयशोऽयशःप्रमुखमखिलम् । लोकस्य पर्यवस्थति, यस्मिन्नेकप्रभौ जगतः ॥ ५९१ ॥ अमरा
अपि नैरयिकास्तेऽप्यमरा द्विजवराः श्वपाकाश्च । तेऽपि द्विजाः क्रियन्ते, येन खैरं निजवलेन ॥५९२॥ तस्य सचिवः
सचेतन, इति येन खप्रभुः प्रभूतधिया । निन्ये वृद्धिमुपायैस्तैस्तैरारम्भसिद्धेन ॥ ५९३ ॥ यः खर्गनरकसीमां, भ्रा-
म्यति भूमि प्रभोः प्रसादेन । न त्यजति तस्य सेवां, तेनैप सुखेऽपि दुःखेऽपि ॥५९४ ॥ तस्य बभूव सुरूपः, सुहृदा
जन्मोपजातसंयोगः । स्वयमास्ये निक्षिप्तः, कवलैोऽवर्द्धि तेनैव ॥५९५ ॥ तस्य खानविलेपनविभूषणाभ्यङ्गभोजना-
दीनि । खसुखायैव सचेतनसचिवो मेने परप्रीतिम् ॥ ५९६ ॥ व्यवहाराभ्यवहारस्थितिगतिशयनं स तेन सह चके।
तत्तस्य ददे लौकैरभिधानं नित्यमित्रेति ॥ ५९७ ॥ अन्येद्युश्च दयितया, मतिमत्यावसरमाप्य स प्रोचे । जागर्यते
हि पुरुषः, प्रमद्वरो जात्यजायाभिः ॥ ५९८ ॥ योऽयं धव ! तव सर्वया, मन्येऽहं स बहिरेव रमणीयः । अन्तर्मलि-
नात्माऽयं, त्वयि मयि विघटिष्यते प्रान्ते ॥ ५९९ ॥ आसन्नविपदि काले, मित्रेऽस्मिन् विघटिते परः कोऽपि ।
भावी न तव सखा किं, लग्नेऽग्नौ खन्यते कूपः ? ॥६०० ॥ एकं चक्षुरचक्षुर्मुखे रथे चक्रमेककमचक्रम् । तत्कमपि
१ हे भर्तः।। २ मित्रम् ।
॥२४॥

·सुहृदमपरं, कुरु सम्प्रति यदि हितेच्छुरसि ॥६०१॥ स प्रेरित इति पत्न्या, मित्रं खजनाभिधं विधत्ते स्म । प्रीणा- ति परप्रणयः, पर्वणि पर्वणि तदाकार्य ॥६०२॥ पर्वसुहृदिति प्रथिते, नामनि तस्य प्रियाऽवदद्दयितम् । पूर्वस्मा- देप सखा, सुखाय भविता विपत्तौ ते ॥६०३॥ अयमपि न पुनः सम्यक्, प्रभविष्यति रक्षितुं क्षितिं नाथ ! । खाराधमचलसौहृदमत्र्यवलं तत्कुरु सखायम् ॥ ६०४ ॥ स च विश्वहितः श्रीमान् , सुलभः प्रायेण साधुशालासु । इति तद्वचसा चक्रे, तमेव मित्रं महामात्यः ॥ ६०५॥ अध्वनि दृष्टं नमति, ध्यायति सद्भावपूर्वकं तं सः। स च तावतापि तुष्यति, भावग्राह्या हि वरसुहृदः॥६०६॥ स ततः प्रणाममित्राख्यया जनैरोच्यताच्युतस्नेहः । एवं मित्र- त्रययुग, निजं स जन्म व्यतीयाय ॥६०७॥ स कदाचन यमकल्पे, नृपतौ कुपिते जगाद सहमित्रम् । मित्र ! त्वय्येव मया, न्यस्तमभूत्प्रेमसर्वस्खम् ॥ ६०८ ॥ विपदि तदुपस्थितायामस्यां साहाय्यमारचय्य मम । अवदातमञ्जय यशः, पुनः पुनर्नदृशोऽवसरः ॥ ६०९ ॥ श्रुतमप्यश्रुतमिव तद्वचनं कृत्वा धृतावहेल इव। तूष्णीको नित्यसुहन्यपतदचेष्टो महीपीठे ॥६१०॥ परिवृत्ते सहमित्रे, म्लानास्यमनौजसं सचिवधुर्यम् । अवगतराजविरोधस्तमवददभ्येत्य पर्वसखः ॥ ६११॥ मित्र! विपीदसि कस्माद्धनेन देहेन वा यतिष्येऽहम् । किं क्रियते ? भूपोऽयं, खैराचारो दुराराधः॥ ॥ ६१२ ॥ उपकारास्तव वहवस्तेषामनृणः कथं भविष्यामि ? । श्रुत्वेति नित्यमित्रात्पवेसखममुं स बहु मेने ॥६१३॥ तस्मिन्नथ यतमाने, प्रवर्द्धमाने भये च भूमिपतेः । आगात्प्रणामसवयाः, सावष्टम्भं जगादेति ॥ ६१४ ॥ मित्राग- ARH

·श्रीजम्बू-
चरित्रम्
॥ २५॥
तोऽस्मि सोऽहं, त्वत्पन्या प्रेरितोऽद्य मतिमत्या । किं शोचसि ? मयि निकटे, प्रभविष्णुर्विष्णुरपि न स्यात् ॥६१५॥
वर्षन्ति ममादेशाजलदाः सीमां भिनत्ति न च जलधिः । प्रादुर्भवन्ति निधयः, स्फुरन्ति मणिमन्त्रमहिमानः ॥६१६॥
दुःस्था अपि धनवन्तः, कुधियोऽपि बुधा मृगा अपि व्याघाः । रङ्का अपि चक्रधरा, मया यथेच्छं विधीयन्ते ॥६१७॥
मा धा मनसि यदस्मै, न चकर कञ्चन कदापि सत्कारम् । नाहं भाटकवश्यो, वश्योऽहं शुद्धभावानाम् ॥ ६१८ ॥
भावस्तवाऽपि शुद्धः, स्यामद्य तवाऽनृणः प्रणामस्य । एलेहि नयामि त्वां, सदयितमनुपद्रवं स्थानम् ॥ ६१९ ॥
विश्वहितं खहितं तं, सोऽपि पुरस्कृत्य सप्रियः प्रचलन् । तस्माद्देशाचक्रे, वासकममरालये वचन ॥६२०॥ तमचा-
लयत्ततोऽपि, प्रणतिसखो घनसुखावगाढमपि । नहि राजविरुद्धानां, स्थितिरेकत्रोचिता प्रायः ॥ ६२१ ॥ पुनरपि
पदं गमयितुं, तं मूलपुरं निनाय विश्वहितः । तत्राप्यभुत भोगान्, सचिरं तस्यानुभावेन ॥ ६२२ ॥ मा ज्ञासीदत्र
स्थितमेतं नृपतिश्चरैरिति वयस्यः। परिवर्तितवेषं तं, प्रयतं सार्थेशमुपनिन्ये ॥ ६२३॥ सार्थेशस्तमवादीद्वत्स ! सभा-
ग्योऽसि यस्य सुहृदेपः । वयमप्यस्यैव बलात्कुप्रभुमेतं मुमुक्षामः ॥ ६२४ ॥ मा भूः कदापि विमुखोऽमुष्य त्याज्यो
न जातु सार्थोऽयम् । उत्तिष्ठेते पथि यौ, व्याघौ ताभ्यां न भेतव्यम् ॥ ६२५ ॥ दवशैलवंशजालीगा गयन्तराय-
मिह ये स्युः । ते प्रशममार्दवार्जवसंवरमन्त्रैः सुखं वार्याः ॥ ६२६ ॥ न च सच्छाये विपिने, स्थेयं जेयं बलेन चौर-
१ अहं न चकर, नाऽकरवमित्यर्थः ।
॥२५॥

·MOGASSOS बलम् । लब्धासेऽभिमतपुरं, शिक्षामेतां वहन् वीर! ॥६२७॥ सोऽपि तदादेशरतः, सरलेन यथा तथा चचालाथ। येनातीतारण्यो, निर्विघ्नं प्राप शिवनगरम् ॥ ६२८ ॥ विश्वहितस्तमवादीन्मित्र! तदेतत्पुरः पुरं पश्य । यत्रोग्रशा- सननृपान्निवसन्त्यकुतोभया लोकाः ॥ ६२९ ॥ नित्ययुवा मृत्युभवातङ्कविमुक्तः सहानया पत्न्या। कालमनन्तमिह त्वं, भुञ्जीथा निस्तुपं सौख्यम् ॥ ६३० ॥ अथ तत्र पुरे प्रवरे, प्रवेश्य तं वन्धुमनुपंधिस्नेहः। विश्वहितोऽवलत यतस्तस्योद्धार्थ जगन्निखिलम् ॥ ६३१ ॥ शृणु सुदति ! कथातत्त्वं, देशोऽयं संसृतिः पुरं नृभत्रः । राजा कम- विपाकः, सचिवो जीवः प्रिया बुद्धिः ॥ ६३२ ॥ तनुपरिजनधाख्यं, क्रमेण मित्रत्रयं यथोद्दिष्टम् । नृपकोपो मृत्युदशा, तस्यास्त्राणं न देहेन ॥ ६३३ ॥ देहेऽनुपलक्षित इव, निश्चेष्टीभूय मञ्चकारूढे । समुपैति वन्धुवर्गों, धनेन वचनेन यतमानः ॥ ६३४ ॥ तदपि प्रवर्द्धमाने, मृत्युभये चालितः स धर्मेण । वासकमेकं कुरुते, दिवि जीवो नृभ- बमेति पुनः ॥ ६३५ ॥ सार्थो गणस्तदीशः, सुगुरुर्दीक्षा च वेषपरिवर्तः । उपदेशास्तच्छिक्षा, रागद्वेषौ पथि व्याघ्रौ ॥ ६३६ ॥ वार्याः प्रशमादीनां, दवादयो येऽत्र ते किल कषायाः । विपयाः सच्छायवनं, परीपहाश्चौरसेना च ॥६३७॥ मोहोऽरण्यं मोक्षः, पुरमिष्टं विद्धि तन्धि ! तेनाहम् । देहकुटुम्बस्नेहं, विहाय निषिपेवि धर्मम् ॥६३८॥ ऊचे ततो जयश्रीरेवमलीकैः खचित्तसङ्कल्पैः । प्रिय ! ऋजुहृदयाः कस्मादस्मान् वञ्चयसि चट्ट इव ॥ ६३९ ॥ ग्रामे १ श्वस्तन्या युप्मदर्थैकवचने रूपम् । लप्स्यसे इत्यर्थः । २ निष्कपटलेहः । ३ यत्तं कुर्वाणः । ४ ( धर्म ) सेवितुमिच्छामि ।

·चरित्रम्
श्रीजम्बू-
॥२६॥
कौशिकनामनि, चट्टोऽजनि तापसो महामूर्खः । भस्मोद्धूलननिरतस्य यस्य वाचोऽपि किल रूक्षाः ॥६४०॥ मोदक-
निकरनिरुद्धं, स्वप्ने खमठं निरीक्ष्य बुद्धेन । पशुजित्वरजडिमानः, प्रातस्तेनोचिरे शिष्याः॥६४१॥ वत्साः ! शृणुत
जनानां, गृहेषु वयमाप्नुमः सदा भिक्षाम् । न तु सामग्रीन्यूनैरस्माभिर्भोजितः कोऽपि ॥ ६४२ ॥ सातशक्तिरद्य,
खैरं सन्तर्प्य लोकमखिलमपि । पङ्क्तौ निवेशयिष्ये, खं बलिकर्णाादाराणाम् ॥६४३॥ तद्रचयत शुचिमण्डपमा-
हयत द्रुतमशेषमपि लोकम् । इति तेनोक्ताः शिष्या, वितेनिरे तत्तथा सर्वम् ॥ ६४४ ॥ अथ विस्मयादकस्मान्मि-
लिते लोके क्रमान्निषण्णे च । पुरतः स्थालेषु निवेशितेषु शिष्याअगौ चट्टः ॥ ६४५ ॥ हंहो विमृश्यते किं ?, मठो-
दरान्मोदकान् समानयत । तप्पयत कङ्गुकोद्रवधान्यरसज्ञं च जनमेतम् ॥ ६४६ ॥ तेऽपि विवृत्य द्वारं, परमोदक-
शून्यमन्तरेक्षन्त । तं जीर्णकूपमिव मठमेतद्गुरवे निजगदुश्च ॥६४७॥ चट्टः सभ्रूभङ्ग, जगाद रे मूर्खशेखराः! खपित ।
येनैतानीक्षध्वे, दृष्टाः खग्ने मयाप्यते ॥ ६४८ ॥ श्रुत्वेति जनाः कृत्वा, कलकलमुत्तालतालदानेन । निजसम ययु-
मुक्त्वा, मोदकगृद्धिं बुभुजिरे च ॥ ६४९ ॥ तं खमतिशिल्पिकल्पितभोजनदानाद्यथा जहास जनः । तद्वदलीक-
सुखाशां, तन्वंस्त्वमपि प्रभो! मा भूः ॥६५० ॥ जम्बूरवदद्दयिते!, किं त्वां कलुषयति विषयतृष्णेयम् । स्मरति न
किं ते गर्भान्धकूपवासव्यथा विदुषि!॥६५१॥ त्रस्यन्ति त्रिदशा अपि, यस्मात्तं गर्भकूपमुन्मुच्य। किं तत्र पुनः पित्ससि,
१ पतितुमिच्छसि ।
॥२६॥

·तुच्छमतिः स इव ललिताङ्गः ॥ ६५२ ॥ सुमनःश्रेणीसारं, पुरमस्ति वसन्तवद्वसन्तपुरम् । चित्रं यत्र न गोप॑तिकराः कठोरत्वमभजन्त ॥ ६५३ ॥ निशितायुधरसिको युधि, शतायुधस्तत्र समभवद्भूपः । तस्य वधूनवयौवनबलदुर्ललिता ललितदेवी ॥ ६५४ ॥ वातायनस्थिता सा, कदाचिदैक्षिष्ट मदनमिव साङ्गम् । ललिताङ्गं नगरान्तः, समुद्रदत्तेभ्य- कुलतिलकम् ॥ ६५५ ॥ दुर्वलगवीच पङ्के, तदृष्टिस्तस्य वर्मणि निमग्ना । अज्ञायीङ्गितविज्ञा, न चतुरया चतुरिका सख्या ॥ ६५६ ॥ सरसां सच्छायान्तामालोक्य चिरं स्थितो युवा सोऽपि । मरुपान्थः सरसीमिव, सहकारलता- मिवान्यभृतः ॥ ६५७ ॥ वनमानञ्च कदाचन, विलोकितुं कौमुदीमहं नृपतिः । तस्थौ लब्धावसरा, शिरोर्त्तिदम्भेन राज्ञी च ॥ ६५८ ॥ आनीतः सोऽपि युवा, कामप्रतिमाच्छलेन चतुरिकया । चिरविरहतापममुचद्राजीतनुसरसि रममाणः ॥ ६५९ ॥ रतिलुलिते ललिताङ्गेऽथ सौविदैः कोविदैर्मनाक्ककितैः । ऊचे कृतवनकेलिस्तदैव नृपतिः समायातः ॥ ६६० ॥ दयिता पतिव्रता ते, वयमपि न च्छलदृशः प्रजापाल!। परमन्तःपुरमीक्षितुमर्हसि दददभ- यमस्मासु ॥ ६६१ ॥ निःशब्दं सिद्ध इवाययौ तदन्तःपुरं महीनाथः । द्वारे च दत्तदृष्टिन्यवेदयचतुरिका राज्य ॥६६२॥ गतकामा कामपि भियमन्तर्दधती सखीयुता राज्ञी । चिक्षेप दृपदमिव तमशुचिकूपे जालमार्गेण ॥६६३॥ कृमिकुलसङ्कुलमिचिकिलंपिच्छिलमुत्तालवमनलालौघम् । प्राप्तः स कूपगर्भ, ययौ तुलामशुचिकीटस्य ॥ ६६४ ॥ १ गोपतिः सूर्यः पक्षे राजा, तस्य कराः किरणा देयभागाश्च । २ 'अत्र' इत्यपि । ३ मिचिकिलः कर्दमः । VESCARE

·चरित्रम्-
श्रीजम्बू-
॥२७॥
प्रतिदिवसमसौ राख्या, भुक्तविमुक्तेन भक्तनीरेण । स्वस्य प्राणाधारं, कुकुर इव कल्पयामास ॥६६५॥ भोक्ष्ये भोगा-
नस्मान्मलकूपानिर्गतो न पुनरेषः । विमृशन्निति नारकवजिजीव स च जीवितोद्विग्नः ॥ ६६६ ॥ प्रावृषि जलध-
रसलिलैः, प्रवाह्य मलकूपतस्ततोऽनायि । कचवर इव नगराद्वहिरपौरुषः स परिखामध्यम् ॥ ६६७ ॥ सलिलोच्छू-
नशरीरः, क्षिप्तः परिखातंटे स वीचीभिः । तत्रागतया धात्र्या, ददृशे सत्कर्मदशयेव ॥६६८॥ ज्ञातः शरदेव तया,
नीतः स्वगृहं स हंस इव कमलम् । अभवत्पुनर्नवीनः, स्नानाद्यैलालितो ललितः ॥ ६६९ ॥ तं पुष्टाङ्गं दृष्ट्वा, कदापि
राज्ञी स्मरातुरा सैव । यद्याह्वयति तदा किं, युक्तं गन्तुं निषेधुं वा ॥ ६७० ॥ जानाति मन्दधीरपि, न तस्य तत्रो-
चितं पुनर्गमनम् । इति ताभिः सममुक्ते, जगाद जम्बूः कथातत्त्वम् ॥ ६७१ ॥ योऽयं किल ललिताङ्गः, स ज्ञेयो
भोगलोलुपः प्राणी । विषयसुखं मुखमधुरं, नृपाङ्गनाभोगसममत्र ॥ ६७२ ॥ कूपे वासो गर्भे, स्थितिर्विघसभोजनं
च यत्तस्य । जननीभुक्तान्नोदकरसनिस्सन्देन सा वृत्तिः ॥ ६७३ ॥ यत्कूपतलात्कथमपि, निर्गमनं जन्म तत्परि-
ज्ञेयम् । यत्परिखावस्थान, वासोऽसौ सूतिकाभवने ॥ ६७४ ॥ या धात्री सा विश्वोपष्टम्भकरी सुकर्मणां स्फातिः ।
परिपाल्य यया क्रियते, जीवोऽयं यौवने सुभगः ॥ ६७५ ॥ तन्नामगर्भकूपावस्थानविडम्बनाः स्मरंस्तास्ताः । विपयो-
पभोगगृद्धिं, सचेतनः कः पुनः कुरुते ? ॥ ६७६ ॥ सति संयमपीयूपे, विषयेषु रमेत कः सुधीरत्र । क्षारोदकमिव
१ 'परिखावटे' इत्यपि ।
॥२७॥

·राजा भुक्ताः, प्रत्युत जनयन्ति ये तृष्णाम् ॥ ६७७ ॥ तस्मातस्य विषयत्रातस्य विपाकमाकलय्य हृदि । यत्स्यादायति हृद्यं, तदेव सेवध्वमिद्धधियः ॥६७८॥ तेन प्रबोधिता इति, ताः प्रोचुः प्रिय ! जितं जितं भवता । यदि वा दिवा- न्धवध्यः, स्पर्द्धन्ते किं दिनकरेण? ॥ ६७९ ॥ आश्रीयत यः पन्थास्त्वया प्रियास्माभिरपि हि संश्रेयः। न वचन पृथक् पान्थाः, शकटस्य च शकटिकानां च ॥ ६८० ॥ मुक्त्वामानष्टौ द्रुतमेकामेकान्ततो वुवूर्षसि याम् । तामद्य सपत्नीमपि, वयं दिदृक्षामहे मुक्तिम् ॥६८१॥ अबला मन्थरगतयस्त्वामेकं शरणमभ्युपेताः स्मः। तद्रायाः शिवमार्गे, प्रतीक्ष्यपादाः! प्रतीक्ष्य वयम् ॥६८२॥ प्रभवोऽभ्यधत्त जम्बूकुमार! सुकुमार! मारसारहर!। वीक्ष्येदं तव चरितं, चौरा अपि चमदॉर्म वयम् ॥ ६८३ ॥ सवला गजास्ततोऽपि, क्षुधा ततः कणगणस्ततोऽपि शिला । यत्पुत्रवला- दवलास्तं सकलं शकलयन्ति किल ॥ ६८४ ॥ लोहं ततस्ततोग्निस्ततोऽपि मेघस्ततश्च घनपवनः। तस्माच दीजि- बस्ततो गरुत्मांस्ततो विष्णुः ॥ ६८५ ॥ तस्माचक्री तस्मात्रिदशा इन्द्रस्ततस्ततः कामः । तं च जयतस्तव अँजस्था- मोपमिमीमहे केन ? ॥ ६८६॥ तव सुरसरितेव गिरा, ममापि खलु विषयतृष्णया गलितम् । शान्तं च मोहरजसा, मनसा हंसेन मुदितं च ॥ ६८७ ॥ अहमपि पृष्ट्वा वन्धूनादासे व्रतमितीरयन् प्रभवः । मा प्रतिवन्धं कापीरिति १ उलूक्यः । २ आश्रयणीयः। ३ परिणेतुमिच्छसि । ४ पूज्यचरणाः । ५ चमत्कारं प्राप्ताः सः। ६ यस्याः शिलायाः पुत्राः पेपण्यादयः खण्डनसामग्री, तहलात् । ७ बाहुबलम् ।

·चरित्रम्
श्रीजम्बू-
॥२८॥
तेनोक्तश्च निरियाय ॥ ६८८ ॥ जम्बूरिव मोहभरं, हरंस्तमोऽथा हिमाशुरुदियाय । व्रतनिश्चयमज्ञासिपुरस्य श्वशु-
राश्च पितरौ च ॥ ६८९ ॥ वाल्येऽपि तद्वतास्था, निरीक्ष्य तेऽपि व्रतार्थमयतन्त । नहि वर्त्मकर्षके सत्येकस्मिन्
दुर्लभः सार्थः ॥ ६९० ॥ स्लपितस्ततः स रेजे, वर्णमयैः खर्णसां भृतैः कलशैः। जितमदनत्वाद्वरभटजातौ जाता-
भिषेक इव ॥ ६९१ ॥ सवलान्तरङ्गरिपुवलमस्यैव वलेन मम सुजेयमिति । निजदेहं वीरमिव, व्यलेपयचन्दनेनासौ
॥ ६९२ ॥ अन्तर्बलतो ध्यानानलस्य तेजोभिरिव बहिःस्फुटितैः। भूरिमैयैराभरणैर्भूरिभिरभितो व्यभूष्यत सः
॥ ६९३ ॥ कलपरिमलमिलदलिकुलकलकलवाचालमालभारी सः। विरराज सह वहन्निव, जितमन्मथमुक्तशस्त्राणि
॥६९४॥ हन्तुमिव कटुविपाकश्वपाकतुलपापपटलमालिन्यम् । क्षीरोदधिकल्लोलैवासोभिरशोभि तस्य वपुः ॥६९५॥
शिवनगरगमनविद्या, साधयतो मेऽस्तु मङ्गलमितीव । आनर्च स जिनराज, नियाजं तत्तदुपहारैः ॥ ६९६ ॥ सर्वः
श्रिया विमुच्येत तां च मोक्ष्याम्यहं पुनः प्रसभम् । अव्ययदिति धनमखिलं, सदानवीरो नवक्षेत्र्याम् ॥ ६९७ ॥
शिवगृहसोपानमिवानुपमानं याप्ययानमारूढम् । तमवेष्टयदेकमनाः, क्षणात्पितृश्वशुरवर्गोऽपि ॥ ६९८ ॥ मूर्तस्येव
चरित्रस्य वामपार्थे धृतासनास्तस्य । अष्टौ प्रवचनमातर, इव व्यराज्यन्त दयितास्ताः ॥ ६९९॥ मदने जिते तदनु-
१ स्वर्णसा शोभनजलानाम् । २ सौवर्णैः । ३ मालेषीकेष्टकस्याऽन्तेऽपि भारितूलचिते ।२।४।१०२। इति मालाशब्दस्य भारिशब्दे
परे हवः । मालां भर्तु शीलमस्येति मालभारी, ताच्छिल्यिको णिनिः । उपपदसमासः ।
॥२८॥

·गैर्घनैः स विद्युद्भिरासिपेवे सः। भीतैरिव नवकाञ्चनमयदण्डश्रीकरीमिषतः ॥७०० ॥ नाटकपाटप्रकटितपटुपट- हध्वानवधिरितदिगन्तम् । ऋभुणाऽनादृतनाम्ना, कृतनिष्क्रमणोत्सवाभोगः ॥७०१॥ शुश्रुम वयं पुराणा, न पुराणा- दिष्वपीदृशं वचन । इति पौरगिरः शृण्वन् , बन्दिभिरभिवर्ण्यकामजयः ॥ ७०२ ॥ कनकैरर्थिषु वर्षन् , शृण्वन्ना. शीर्वचांसि पौरीणाम् । तद्वनमवाप जम्बूर्यत्रास्ते श्रीसुधर्मगुरुः ॥ ७०३॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ तचरितं विश्वत्रयवि- लक्षणं वीक्ष्य यौवने तस्य । अधुनत सविस्मया इव, मौलीन्मरुदीरितास्तरवः ॥७०४॥ निजनिजनीडनिलीनास्तचरितं भावयन्त इव मनसा । विहगा अपि मौनजुषः, प्रीत्या ददृशुस्तमायान्तम् ॥ ७०५ ॥ निर्मुक्तयाप्ययानः, सपरिकरो व्रतविलम्बभीरुरथ । दत्तप्रदक्षिणात्रयमभिनम्य गुरुं जगौ जम्बूः ॥ ७०६ ॥ रत्नाकरं भवन्तं, दौर्गत्यभयादहं प्रप- नोऽस्मि । चारित्रं चिन्तामणिमिव दत्त्वा तत्प्रसीद विभो! ॥ ७०७ ॥ जिनमतसरसि रसाढ्यं, पिवतः समयामृतं सतृष्णस्य । मम तव पादच्छाया, छायोद्भवसम्भवं तापम् ॥ ७०८ ॥ प्राग्वत्तदापि मुक्ताभरणं विकाननं श्रुतार्थ- रसम् । सपरिकरं गुरुरन्तःप्रमदी तमदीक्षयन्मनु ॥७०९॥ मृतयोः पित्रोभक्ताः, सुता अभक्ताश्च जीवतोः प्रायः। खस्य शमराज्यहेतुं, शशंसतुस्तं ततः पितरौ ॥ ७१० ॥ प्रायः श्वशुरकुलश्रीसरितां ग्रीष्मातपो हि जामाता । १ सिद्धान्तपीयूषम् । २ 'छो छेदने' इति धातोराशिषि रूपमिदम् । छिद्यादित्यर्थः । ३ तदा दीक्षासमये मुक्ताभरणं त्यक्तमूषणमपि प्राग्वत् पूर्ववत् मुक्ताभरणं मौक्तिकभूषणम् । ४ तदा विकचाननं विगतकेशमुखमपि प्राग्वद् विकचाननं प्रसन्नमुखम् । अन्यत्स्पष्टम् ।

·श्रीजम्बू- चरित्रम् ॥ २९॥ स दत्ते नः शमनिधिमयमिति स श्वशुरानमोदयत ॥ ७११ ॥ भर्ताभरणैर्भायों, भवोदधौ भारयन्निमजयति । तारयते नः पुनरयमिति जहपुस्तस्य पन्योऽपि ॥ ७१२ ॥ सायं दीपद्युतिरिव, घनवृष्टौ वाहिनीप्रवाह इव । वरभुवि वृक्षा- कुर इव, तस्य तदाप्यायि संवेगः ॥ ७१३॥ सन्ततुमनङ्सङ्गतमाचक्रामोचितं स मोहनृपम् । आसीदुरुप्रसत्त्या, स हि सवलो द्वादशाङ्गेषु ॥ ७१४ ॥ स चतुर्दशभिः पूर्वं, रतैरिव निधिसमैश्च नवतत्त्वैः । संयुक्तो युक्तमधारक्षमाभूतां क्रवर्तित्वम् ॥ ७१५ ॥ प्रभवः पृष्टस्वजनोऽन्यदा प्रवत्राज गणधरमुपेत्य । शिष्यत्वेन स तेनाप्यदायि जम्बूमुनी- द्राय ॥ ७१६ ॥ श्रीवीरे मोक्षगते, विंशत्यब्दैः सुधर्मगणराजः । समभूत्केवलकमलालीलागृहममलकीर्तिभरः लि१७॥ अष्टौँ समास्ततोऽभूयुगप्रधानः प्रधानगुणकलितः । निश्चिन्त इव शिवश्रियमभजद्दत्वा गणं तस्मै ॥७१८॥ बूरतीत्य वीरप्रभुनिर्वाणात्समाश्चतुःषष्टिम् । प्रभवं श्रुतकेवलिनं, चक्रे गणभारधौरेयम् ॥ ७१९ ॥ समये त्रिजग- नताविनतांहियुगस्य केवलज्ञानम् । निर्वृतिपथप्रदीपं, तस्योत्पेदे तमोभेदि ॥ ७२० ॥ सत्यं स्याद्वणिजां परीक्षण- ला जम्बूकुमारोऽत्यजजाया अष्ट मनोहरा अपि वहिर्यन्मुक्तिकान्ताकृते । चक्रे सापि कृतज्ञतोचितमिमं प्राप्यैक- चित्तं वरं, नान्य कञ्चन भारते नरमसी वबे यतस्तद्दिनात् ॥ ७२१ ॥ ॥ इति श्रीजम्बूखामिचरित्रं समाप्तम् ॥ १ क्षमामृतां सहनशीलानां, राज्ञां च । २ दशभिवर्षरित्यपि । कचित्तु द्वादशवर्षेरिति पाठो दृश्यते । Published by Vallabhadas Tribhuvandas Gandhi, Secretary, Sri Jain Atmanand Sabha, Bhavanagar, and Printed by B. R Ghanekar at the Nirnaya-sagar Press, 23, Kolbhat Lane Bombay. । 1॥ २९॥ NOTL

·पं० श्री मुक्तिविमलजी जैनग्रन्यमाला ग्रन्थाङ्क ७
जगत्पूज्य-क्रियोद्धारक सूरिपुरन्दर-श्रीमद् ज्ञानविमलसूरिविरचितवृत्त्युपेतम्
प्रश्नव्याकरणसुत्रम्
प्रकाशक:-सुक्तिविमलंजैनग्रन्थमाला व्यवस्थापका-शांतिलाल हरगोविंददास
देवीशाहनो पाडों अमदावाद
22
that