·तारापकारयामादजातीय
जावरालयतनालाकिननकमिहालविता
करमाणमा
:
Plate II
..
नयमपानकायायत्ततवआ याहमुखाश्तापालापनमयावधिकमवा
समाहासानीयाना बनितानरयनिकरय बालअनिननमहा। अलिउदउनालय
गनरकाशन
वालामुखएन सुदरमहाविनाणे एरावादितियार
नारमावस्यासया
नमान
धामक्षम नावाप्स
बामग्रनसावमा वसानिमानिम दशावतार ममी जयमधिकावि
उपमऽरिप्रपत्रद पवरपरपरा रसनापारविविधमाद नाबाउममाकरिथम !
चामली निमावामदेउतरदिशिरजमायाकनकमरामादरमशानमहनिश्वरमा
विम्यामजगत परदननिरतानवजन्तगाहोपाप्रयासनामामत्रजनरवीना
गमनातानमा मुलिवनस्यानिमवानामनगालामाऽयम्लकवानकादाजना)
Last folio (88b) of the Ms. भा. of the Unagharsghava Nataka

·भामरेन-TAURAINS नरसिमरा eton सरस्चात्युशीलामायतमनारमैटोतवानमा एकसारमसा रकामारका सरावावरपिच प्रधानमनिवसविमानकोटकारावाबारूबमारामारिया याद३.२. मंदरंदामादर्शस्त्रवतात.माधाकसतयात्रीयतिविहिताक्रवात्मरक्षाहारबालोतविद्या सन्नाशयताकमकरायाउनारायपिचकालिदानगकारविशनगावीजन मयारामवामिविक्षियशस जम्पतिलाशकर घटस्तविशाश्याinामा. शक्तियाकाम्पलमारदाता राम्यामरानजाशयपकानावर परवाशनांद्यावस्थापकासमतादा वाताकामुरादावारदागरमणीयत मायनलमातियादि पताकातकर्म पत्तागरातमाशातातकासारामरतो! जिरवकालेरंतामिबिनयमाशालारवियकशालिवश्वकामयातमातवान मर्याचा मालोचमक्षितमिवफारमोदाaanातदद्यालगताधीधारकालंकारनामोशी मादवम्यताधाधरणावाधिकादीपहिरासदितावामामानिकतमानाजनका बनाया कन्या Tarst folio (1h) of the US to of the Ulligharigha Nitaka

·I
यताकाश्मणानकारना ATRana/AAICIPE
विदामादशाउHARवामांमाराधारदशतमाथिARI)
Maखिमुरारमतरतामामामसाबंनिwिanवशातायात
दिमामकारावाज मिaar दिशगमेशावकथयकितनय रिय
उRTRAITR Rममयलमा विमाकमध्यममा
गावामा नागवनवदाशिघर
हनलिमालामकिंमत पर
नथायीदनमुरावामाटाका ऊआदरामादिनामिशिदवातदाया
विमाडादवासहमतिस्वकीय शक्षमिदिनादिवताराम
'स्वातश्नतिमानानिनिकामावशमास्क समागममाममिय
घराधयनामनाटकझनिमामिवरादवमा धिक्षविपक्षमा
कवारवाद्यमाणा
गर
समासमाशयविधाय
aracer
J
AJED
i
44
कामवावामाश्यम्पदावधारणा
1
Last folio (919 and b) of the US to of the Ullagharaghava
Tataka

·INTRODUCTION यस्यास्ते मुग्वपङ्कजे सुग्वमृचा वैद., स्मृतीद य , तेत्रा सद्मनि यस्य, यत्त्य रसना सूक्त च सूक्तामृतम् । राजानः श्रियमर्जयन्ति महती यत्पूजया गुर्जरा , कत्तु तस्य गुणस्तुति जगति कः सोमेश्वरस्येश्वर ॥ -l'astupala 1 Somesvara or Somestaradeva, as le prelers to call himself was the hereditary priest of the Cauluhya Kings of Al atılavād Patan in Gujarat and was a friend and protégé of Vastupala, minister of Väghelt feudatories of Cauluhyas ruling during the first half of the thirteenth century A.D. at Dhavalahka or Dholli in the modern Ahmedabad District. Vastupila was a shrewd politician and a successfui general, and came from a Jana famils belonging to the Präguata (Ponad) community which is fimous in the history of Gujarat for its valour, statesmanship and business acumen. But it is noteworthy that Vastupala was also a patron of learning, a promoter of literature and art, a philanthroplust, a man of religious devotion and a great builder of monuments, such as temples on Mount Abu and Bount Girnar. In all these he was helped and assisted by his younger brother, Tejapăla. Vastupala was known to liale composeri a Nakākaisen-Naranárågananinditud sercral Statras or det otional hymns Consequently, a large number of poets and scholars who liad gathered around him made a remarkable contribution to vanous branches of mediaeval Sanskrit literature. Somessara was the most noteworthy hgure in the literary Circle patronised by Vastupaha. Ocupung the lugh position of the Roy 21 priest of the Gujarat soi craign ruung at Anthulavad Patan, Somessara was not merely a protege of Vastupala, but bosimeve luv bila side throughout be esential CORRIGENDA Introduction, pi, ruden for at fx for its and th: for går. Act. I. P s read, aiter V. 14. 77777 Hari) ior mange (11) ict. 1, pp. Si onuards. Change Ierse nos, 11, 12, etc, to 9.10 etc., uplo p. 100. The last verse no on p. 109 mill be 62.

·ii friendship between these two reinarhable men may be regarded as the real fountain head of the last political and cultural revival of Hindu Gujarat that is to be found during the thirteenth century. Somesvara and his ancestors Unlike so many other agthors in Sanskrit literature, Someśvara has given a good deal of information not only about himself, but also about his ancestors. In the last canto of his Surathotsava Mahākāvya, called tlie Kavi-Prasastı- Varnana, he has given bref shetches of ten of his ancestors, and also supplied important autobiographical details. It would be useful for our purpose to have a glance at the summary of that put of the canto. There Someśvara says, "There is a city of Brahmins called Nagara, where the prescribed rituals are strictly adhered to, and where the Kalı was unable to enter, as it was purified by the three sacred fires--212 Gārhapatya, Ahavaniya and Dakşına Really speaking, it is a great place of pilgrimage There all the people recited Vedas, and even a child was not impure It was fancied that attracted by the beauty and purity of the place, gods abandoned the heaven and incarnating themselves as Brahmins, resided there. In that city among the Brāhmins of the Vaśıştha Gotra there was a family bearing the surname Gulecà. In that family a great Brāhmin called Solašarman was born, who satisfied lus ancestors with the Soma Juice in the sacrifices performed by him, and also by doing the Sraddha ceremony at Prayaga He was made Pwohita by Mulajāja, the lord of the Gurjara Jand, and consequently he attained fame among the Caulakyas, just as Vaśıştha in the solar dynasty. Even in this Kalı age be performed the Vājapeya sacrifice according to proper rituals. How far shall I describe his good deeds? It is enough to say that he used to recite the Rgreda, had performed a number of sacrifices, gave food to the hungry, and controlled his senses. His son was Lallaśarman, who was the Purohita of Cāmundarāja, Mūlarāja's son The son of Lallaśarman was Muāja, who became the priest of Durlabharāja. Under his priesthood, nothing in this world was unattainable for Durlabharaja His Son was Soma,? by whose favour the kings attained victory everywhere Soma's Satruījaya in Saurāşțra and Varadhavala, the Vaghelă chief of Dhavalakka, had appointed them as ministers, after they were introduced to him by Someśvara (Ibsd, P 28 ) • A shortened form of Vadnagara ( ancient Anandapura) in North Gujarät, from which the Vadnagarā Nāgara Brāhmins of Gujarāt get their name. Among the present-day Nāgaras, the Guleca Gotra is mentioned at the time of the Gotroccāra at the good-bye ceremony after the marriage vide Dhruva, Digdarśana (Guj ), p 18n 'This must be the same Soma or Someśvara, who was instrumental in getting admission to Anahılavād for the Suvihita Jaina monks.

·iii son was Amašarman, who performed si forms of the Jyotestoma sacrifices and bore sacnficial title of Samrāt, 8 He was the Purohita of king Karna, the father of Siddharāja The wealth he received from the Caulukya kings, he spent in building the shtines of Siva, digging ponds, beautıful with lotuses, and giving donations to the poor. Once Kama kad invaded the kingdom of Dhārā. Realising that the Mālava army was being defeated in the combat, the Purohita of Dhāră produced a Krtyā or demoness. But Āmasarman not only protected his hing by the power of his Mantras, but defeated the Kſtyā, who disappeared after destroying her creator The son of Amaśarman was Kumāra, who was the Purohita of Siddharája. By the power of his blessings Siddharaja captured the lord of Sindhudesa, put into prison the powerful king of Mālvā with his harem, and taught the haughty chief of Sapādalahşa how to bow down his head This Purohita of the Cakravartın performed many sacrifices and dug hundreds of ponds Kumāra's son was Sarva deva, who was highly proficient in the Manusmfti Following the tradition of his ancestors, he performed sacrifices, and satisfied the people by giving donations, but never stretched his own hand to receive them. Sarvadeva's son was Amiga, who was a Vedic scholar, To him, who liked to do good deeds, only two things were shameful-n2, to hear his * It is noteworthy that in mediaeval Gujarat not only Vedic sacrifices were performed, but they were popular. The tradition continued, at least, upto the beginning of the 14th century A.D when the Mushms captured Anahitavad Candu Pandita ( 1297 AD.), the celebrated commentator of the Naisadhiyacarita and an inhabitant of Dhavalakka, had performed several Vedic sacrifices Itke Dvādaśāha and Agaicayana. By performing the Vâjapeya and Brhaspatısava sacrifices he got the titles of Samrat and Sthapatı, respectively यो वाजपेययननेन बभूव सम्राट् कृत्वा वृहस्पतिसद स्थपतित्वमाप । KETIKA(a)asfiala que estarzafiz TA ETT! He also performed a number of Somasztras Candu is the only commentator of Sanskrit poems, who often quotes the Srauta Sūtras (Handiqui, Naisadhiyacarita, trans , Intro, p 8). This shows how Vedic learning flourashed in Gujarāt especially among the Brahmips from Vaqnagar Anahılavăd and Dhavala ka Dhavalakha, which was the place of Vastupala s activity became the second capital of Gujarāt not only from political but also from caltural point of view It would be interesting to mention in this respect that the Tattvopaplasasimha of Jay arası Bhaița (circa 7th-Sth century), a unique work on the Lolāyata pulosophy, was copied down at Dhavalahka in the year 1293 A.D This slows tbat dialectics was a highly prized subject in that city during the reign of the Vaghelas and even study of the tenets of an almost forgotten school of philosophy like that of Carsáka was not neglected (R. C Pankh, Tattvopapla-, vasimha, Intro , PP 1 f.).

·IV praise from the superiors and living in this prison house of the worldly existence He had four sons like the four Vedas of the Brahman or creator Eldest among them was Sarvadeva wło was a great scholar Names of other three were humara Munja and Ahada Saryadeva immersed the remains of king humarapala in the sacred Ganges and satisfied the Brahmins of Gaya and Prayaga by giving them donations He sunh tanks in various places worshipped Siva every day welcomed every Brahmin and consequently he was prused in every house His brother Kumara was free from greed One day at the time of the solar ecl pse the king of Gujarat who was humarapala s son 9 offered him many jewels but he did not accept them though pressed by the donor By worshipping the Sıva god called hatuhesvara he healed the fatal wounds of Ajayapala which the later had recented in a battle At a time of famine when the people had become emaciated like skeletons he prevailed upon hing Mulraja II to remit the taxes Pratapamalla of the Rastrahuta clan had made him his counsellor Once the Cauluhya king appointed him as the Commander and by defeating the enemies he proved himself worthy of choice Once humara fought with king Vindhya the grandson of Yośovarnan the lord of Dhara Not only did he drive away landbya but having devastated his city called Gogasthana dug a well on the site of his palace He got great wealth from the land of Malva and gave it away when he went to Gaya for a Sraddha ceremony kumara defeated the invincible army of the lord of the Mllecchas near a place named Rajnisara or Ranisara and satisfied the manes by performing the rites with the waters of the holy Ganges He was proficient in the six Karmans of the Brahmin and always uttered ti e sacred syllables-19 19 He had shown his proficiency in the Sastras when performing sacrifices and that in Sastra or arms when fighting in the battles He always bore the Brahmasutra or sacred thread on his body and Rajyasutra in his heart that is de incessantly thought about the welfare of the state and the king Kumara had an obedient wife named Lahşoj who was beautiful like the goddess Laksmī She gave birth to three sons—Vahādeya Somesvaradeva and Vijaya Thus Somesvara was the son of kumara and Lakşmi He had tho brothers one elder and the other younger named Vabādeva and Tijas a res pertvely He bas given tbe history of his ancestors rang ng over a long period of about 250 years from the days of Vütarája It is evident from this account that Someštara was born in one of the most eminent learned and wealthy As humarapila had no son we take the word son (humarapalasy a sutena tajna-v 31 ) to mean his successor lle are totally justuſed in th s Interpretation because just after this Ajayapala the successor of humirapála is expressly mentioned by his name ( 32 ) 16 Surathotsava XI : 43 10 .

·V Brahmin families of Gujarāt. That family hailed from Vadnagar. In addition to doing the work of the high priest of the king, some members of the family, like Somesyara's father Kumāra, could fight and command an army successfully. We can say, on the authority of the Amamacaritra of Municandrasuri (1199 AD) that the same gentleman was the chief accountant of Gujarat (Nrpaksapataladhyahşa) for some time and that he had revised and corrected the said worh at the author's request This would not appear strange when ne look to the manifold duties of the Rījapurohita in ancient India, who was not only an expert in the Sústras, but also proficient in the Dandanıtı or politics, and sometimes hail to look after the civil and military administration We have seen above that Vedic learning and ntuals were highly prited things among the ancestors of Somessara and some of them were, no doubt, great scholars But at may he remarhed here that though Someśvara has given many interesting details about luis ancestors, he has said nothing about the literary works, if they wrote any. Literary works of Someśvara After eulogizıng his ancestors, Someśvara has mentioned a few facts about lumself in the Surathotsava He says how contemporary poets lile Harihara and Subhaſa appreciated his poetry. 41 By composing a work full of poetic merits, and a play, within only half of a Tāma (one and a half hour), he had highly entertained the members of the assernbly of the Cauluksa hing Bhimais alatt IT397 y 1 Marowafafutata font 1 वाग्देवतावमन्तरय को श्रीसमगर्मणः । भुनोति विधान् मुक्ति माहिस्याम्भोनिधे मुधा । na 177 177 YAIMATE! अवतु निज पुरतामिव मोमेश्वर देव वारदेवी।। Ibsd, XV. 44 and 46-47 Poetry of Harihara and Subhata has been prared by Somešvara in the Leginning of his Kittilaumudi Jalolinga (I. 24-25). Subhafa is well knonn as the author of the Datingada Chiyanitaha Haribara nas a descendent of Stjarşa, nathor of the famous dalşadlıly acanta So far only stray versen escribed to Hashara kere ava:lable in the Prabandhas. Very recently a full fledged hiterary composition, 143, Sabkhapurabiinia 1 jajaga, big lantara, delinçatır& l'astupils's victory over Sarkla, ruler of Brgulaccha, has been dı«con cred. For a notice of the same ride, Sardecata, Jeliral of the Oriental Institute. Jene, 1955 ·Vi deva of Anahılavād Patan 12 After praising his own poetry and also the poetry and munificence of Vastupāla in a number of verses (vv. 48-66), he closes the canto, which shows that the author and the patron were fast friends before the composition of the Sarathotsa va The Surathotsava Mahākāvya '' gives the story of king Suratha contained in Saptašati or Devimāhātmya in the Märkandeya Purana. Someśvara's Kirtihaumudi Mahākāvya " is a panegyric of the glorious deeds of Vastupāla and is very important for the study of contemporary history and society His play Ullägharāghava which is presented in this edition dramatizes the Rāmāyanastory It was acted in the famous temple at Dvārakā on the Prabodhin, Ekā. dası, as stated in the prologue. 15 We cannot say with certainty whether the play with which Somesvara entertained the assembly of Bhimadeva II was this Ullägharāghava Ullāgharāghava, as mentioned at the end of the play, was composed at the request of the poet's son, Lallašarman But this, however, does not exclude the possibility of the Ullāgharāghava being identical with the play mentioned in the last canto of the Surathotsava In addition to these, Somes vara has composed an anthology of 217 didactic verses called Karnāmrtaprapā, 16 and a hymn to Räma in one hundred verses, entitled Rāmasataka Judging from the number of the manuscripts of the poem and of its two commentaries--one by Ekanātha and the other by some unknown author--we can say that the Rámaśataka was a fairly popular work. 17 काव्येन नव्यपदपाकरमास्पदेन annarda qari श्रीभीमभूमिपतिसमदि सभ्यगेक- मस्तोकममदवशवदमादधे य ॥ --Surathotsava, XV 49. Edited by Pt Sivadatta and K. P. Parab, Kāv yamila Series, Bombay, 1902 Edited by A V. hathavate, Bombay, 1833. 15 This reference becomes significant when we knos that in medieval Gujarat a number of Sanskrit plays were performed on festive occasions Vide 13 J Sandesara s paper Gujarałaman Sanskrit Nafaka (Guj ) published in Ihshásanı hedi (Padmajā publications, Baroda, 1945) A manuscript of the Karnāmſtaprapã is preserved in the Government Collection deposited at the Bhandarkar Institute, Poona Tor a detailed notice of the same, uide Sandesara, Literary Circle of Blahámātya Vastupala, pp 140-42 The work has been taken up for publication in the Rajasthan Puritana Grantha. milj by Acurya Jinasijasaji. 17 Tor a notice of the Råmašataha, ide Sandesara, op. cit., PP. 136-37. 11 13 14 16 ·vii Prašast of the Abu temple built by Vastupāla and Tejapāla is a composttion of Somešvara, and can be still seen in the temple in the form of an inscription It is a beautıful poem in 74 verses in different metres and bears the date of 1287 V S. (1231 A D ), the year of installation of the image of Neminātha in the temple 18 The metrical portion in two, out of several, Gunār inscriptions of Vastupāla are from the pen of Somesvara " These two inscriptions are dated 1288 VS (1232 AD.). His Vaidyanāthaprasasti, commemorating the reparation of the Vardyanātha temple at Darbhívatı or modern Dabhoi near Baroda, by King Visaladeva, son of Viradhavala, bears the date of VS 1311 (1255 AD), " which shows that Someśvara lived at least for 16 years after the death of Vastupala in 1296 VS (1240 AD) The Vaidyanathaprasasti seems to be his last composition. One more Prasasti was written by Somesvara, but no trace of it is available to-day. That was the Prasasti of the Viranírāyana Prasada, built by King Viradhavala at Dhavalakha It contained 108 verses, according to Rajasel harasūri's Prabandhaloša ( 59). It can be inferred from the name of the monument that it was a temple of Närajana or Vişnu. No remains of this temple nor any other building of Viradhavala of Vastupila have survived at Dholha Thus Someśvara attempted successfully various forms of Sanskrit litera. ture like Mahilivya, Nifaha, Stotra, Prašasti, Subhaşıtı, etc. From his numerous compositions on various subjects it appears that he was a man of liberal outlooh. Though he sas a devout Sasva and Sikta and an adept in the Vedas, he wrote not only poems and plays praising Ruma, but also Praſastis for the Jaina temples Peterson and Aufrect " have tried to identify our Someštara with the suthor of a commentary on the Kavyaprakasa, known as the Kās jādarsa- Sanheta, whose name was also someśvara. But the identification is not correct, as the author of the Kingddarśa-Sanheta was the son of Devala of Bharadijja Gotra " while our Someśvara was the son of Kumora of lasıştha Gotra The Iso authors were different. 11 16 Tor the text of tlie Åbu P'rašast), unde Joassayani Prácina Jaina Lehbasangraha, no. 64, Acharya, Historical Inscriptions of Gujarat, no 206 Jonavajajaju, op.at.nos.35-1 and 40-3. Acharya, op cit no 207 ard 209. Slastn and Parab, Pricina Lehhamili, nos 16 and 170 ** Epigraphica Indica, 'ci 1. pp.20 ft , Acharya, op cit, no 215 $1 Peterson, Report V. p. 84 11 Catalogus Catalogorum, Vol I. 9p 102 and 737 Also ude Sutathot. 113, Intro. p. 16. ** Kanyadarsa-Saniela (R. C. Paulli's edition, Rajasthan Puritina Grant) at IJ, TO. 46). p. 35: Intro. p. S.

·vin Chronology of Some rara's works But upper louork of Somesura, except his inscriptions bears any date or lower limit of at least some of these works can be decided on the basis of internal evidence A compinson of the Surathotsava and the Kirtakaumudi reveals a great difference between the style of these two ports In the former. the style appears to be more or less of the Gaudi type, forced and obscurc and full of tiresome puns while the style of the latter is of the laidarbht type, marked by perspicuity, and makes one believe that liere the model was that of halıdasa One cannot with certainty view this difference of style as a criterion ol priority in time, but it tempts one to belies c that probably the work of the Gaudi style may have been earlier This surmise is further corroborated by the subject matter of the two poems. The Surathotsasa is more or less an allegory of the political misfortunes of Bhimadeva Il and the re-establishment of his power at Anahavid Bhimadesa 11 who is knoun as Bholo or simpleton, was a scal sovereign and he was unable to protect lus kingdom from the depredation of his feudatories as well as the foreign enemies and there was a time when a clueftain named Jayantasımla could usurp the throne of Anahılavud for sometime, about 1224 AD (1280 VS) and issue the grants in his own name " Naturally Bhima had to take reſuge somewhere and he could regain his lost hingdom in 1225 or 1226-in any case belore 1227 AD 25 through the farthful service of Vaghela chef Lavanaprasada and his son Viradhavala The Surathotsava also describes similar misfortunes of and regaining of power by a mythical hing Suratha, and it is quite probable that Somesı ara may have chosen the story of Suratha as the theme of his poem on account of its striking similarity with contemporary events and that he may have written the work to commemorate the re-establistment of Bhimadeva s poser sometime about 1227 AD The hırtıkaumudi (I\ 31) narrates the events of Vastupala s life in cluding the temples built by him and on the reasons adduced by hathavate (hh Intro p 17) it was composed after 123" AD In the Bharatavakya at the end of the Ullagharaghava (राजानो जनयन्तु कीर्तिकुमुदैरामोदिनी मेदिनी) Sormesvara appears to refer to his hirtkaumudi If this inference is correct then it can be adduced that the Ullagharaghava was wntten after the hırtılaumudi Nothing definite can be said about the dates of the harnamttaprapa and the Rama sataha though on the basis of stylistic improvements I would like to consider both of them as later than the Surathotsaya Buhler Indian Aatiquary Tol VI PP 187 ff 25 Dh Shastri Gujaratano Jadhyahalin Rajput Itihas (Guj ), Vol 1, Ist ed P 359 ·ix Stray serses of Somesvara The Prabandhas give a number of references and anecdotes which bear upon Somesvara's relations with Vastupala All these cannot be taken at their face-value, but a critical examination of them reveals that they are based upon historical facts The Prabandhas have also cited a number of stray extempore Terses spoken by Someśvara on particular occasions 26 His praise of Tejapala when the latter returned after defeating Ghugula, the chief of Godraha or modern Godbrā, beautiful description of the Lalitasara, a lahe built by Vastupāla at Palitana and named after his wife, Lalită laudatory serses for Vastupala during the Sanghayatra on 3It Satruõjaya, verses in praise of l'ıradhavala when he held durbar after a victory-these are some of the illustrations 18 point The Suktumuktaval of Jahlana heeper of elephants of King Krsna (1247 --1260 AD) of Devagırı, contains four verses (Enquanto, quantitao, wakao, 979 270) of Someśvaradeva Now we know that there were more than one poets of this name, 27 and one is not quite sure whether the author of these verses is our Somesuara But considering the fact that the Suktimuktavalı cantains verses of severalother Sanskrit poets from Gujarat-Iike Hemacandra Somaprabha, 26 Śripăla, 2 Vastupāla, Vägbhata 20 Vijayapāla » Prahladana, 5" Durlabharaja, ** Devabodhi or Devabodha, ** Kumudacandra 35 Arasi Thakhura or 26 Sandesara op cit P 50 27 Krahnamachariar, Classical Sanskrit Literature, pp 1108 9 78 Author of the Präkrit work Kumarapalapratıbodha (published in GOS, no 14), Sinduraprakara, etc 29 Blind poet laureate of Siddharaya Jayasımha author of the Prašasti of the Sahasralınga lake (lost) Praśastı of the fort of Vadnagar, etc 20 Author of the Vägbhatalankara a work on poetics 31 Grandson of Sripă la author of a Sanskrit play, Draupadisvayamvara 32 Author of the Parthaparākrama Vyayoga (published in GOS no 4) founder of Prahladanapura ar Palampur, a city in North Gujarat *3 Author of the Samudrkatılaka (1760 AD) and a minister of King humarapala * The Prabhăvakacarita (ch 21 ) says that Devabodba had come to Anabılavăd durrog the reign of Siddharaja and had come in contact with the poet Szīpala He is said to be an Acarya of the Bhagavata sect Bott. Devabodha and Sripala were fasourites of Siddharaja but their mutual relations were anything but friendly (R C Pankh, havyanuśasana Intro pp 255 ff ) 47 Kumudacandra was an Acarya of the Digambara Jawa sect and a contemporary of Siddharaja. His dispute with the Svetămbara Acarya Vadı Der asuri is the theme of the play Mudnțakumudacandra Prakarana by Yasas. candra.

·х Ansımha," and also two verses ascribed to Siddharăja Jayasimha (1094 1143 AD), the famous Liag of Anahılavad, it is quite possible that the sand Some- $varadesa is none other than our author. The probability becomes stronger when we know that our author prefers to mention lumself as Someśvaradera, just as the compiler of the Süktımaltāralı has done Moreover, the Suhtimuhtarali quotes two verses from the Vaidyanathaprašasti, *7 which is definitely a work of Somesvara. The anthologies seldom quote from inscriptions and the fact that the Vaidyanathaprašasta is quoted that way shows that it was consider. ed a composition of high literary merit. It is interesting to note that a verse from the Kirtlaumudi (VII 79 Anfal Afranto) has found place in the Vasantavilása, an old Gujarati Phägu of the 15th century AD Somesrara abandoned Vyasas idgă alter the death of Vastupala Somesvara's verses in praise of Vastupăla, referred to above, reveal the respect and admiration of a friend. Tastupala has also paid tribute to scholar. ship, poetic ments and high position of Someśvara in equally glowing terms (in the verse quoted in the beginning of the Introduction). According to the Prabandhas, it was Someśvara who saved Vastupala twice from the wrath of king Visaladev a 38 with whom the former was not on good terms When Iisaladeva was haras»log Vastupāla and Tejapāla inspite of their previous obligations on him So-neśvara readily composed a verse suggesting the ruler s ingratitude, and the king was ashamed # The Prabandha notes that after the death of Vastupala, Somesvara abandoned the Vyāsavidyå to mark his deep sense of bereavement at the loss of his great friend, and refused to recite the Purana though pressed by Visaladeva And the King appointed another gentleman named Ganapatı Vyasa to do his work $ There seems to be truth in this tradı tion as we find Ganapati Vsasa as the writer of the second Praśastı of Nanaka in 1272 AD which he pentions himself as the author of a poem called Dhāradhvamsa, commemorating Visaladeva s victory over Wālas a " It is clear that Ganapati Vyasa had become court poet of Vísaladeva Author of the Sukstasadkirtana Mahākā sa a panegyrıc of minister Vastupala who was his patron सि दूर सीमन्तात् and यतत्क्षयवाहिक As the text of the Prasastı at Dabhoi us in a very fragmentary state owing to the delapidated state of the slab bearing the inscription it has not been possible to trace out these verses Sandesara op at, P 33 Prabandhakośa p 125 Vastopålacarita 111 332 Vividhatírthakalpa, P 80 * Puratapaprabandhacadgraba p 80 41 Acharya op cit no 219 y 18 28 21 28 89 ·We do not know the date of Soneśvara's death, just as we do not get the date of his birth He was living at least upto 1255 A.D., the date of the Vaidyanathaprašasti Ulagharaghava Nataka After biographical and historical details about life and works of Someśvara let us come to his play, Ullāgharaghava which is presented in this volume. As for the contents of the plas --ın act I, after the Nándi, Satánanda, the Purohita of Janaha, reſers to the grief of the king that ms davghter Siti will now be separated from him, that is, the play begins after the marriage of Rima and Siti Daſaratha, his two sons and Stei tale Janaka s leave and start for their capital After a while the chamberlain Harıdatta informs how, on the way, angry Paraſurima kas pacified by Rūma, and Janaba goes to inform the inmates of the harem about th> great success of his son-in lau. From a l'işhambhala in the beginning of act II contarrung a dialogue betueet tuo serrants we know that Daſaratha has decided to install Rima as the king and has called for his Purohuta, Vaśıştha Then Rama and Sitā accompanied by the gardener more about the pleacurc-garden and the pleasure-pond and enjoy the beauty of the place Meanwhile Dašaraiba calls Rama and bids lom to remain ready to take charge of the onerous duties of state-affairs It is evening, and the stanzas of the Vartallas describing the evening to light are heard from the background. The chamberlain nſonns Daſaratha that Queen Kailesi requests him to come to her palace. Before going there, the king agun tells Rima to remain ready for tlac coronation ceremony Int act III froin the com crsation of two maid-servants, it is inferred that Karkezi has decided to obtain the IRO gifts" from the ling. which the latter had prorniscd her sometime ago and that one was the banishment of Rama and the other was the coronation of fier son Bharata in splice. Then Rama dmes in shtc to the Palace, witnessing the festivities in the city, but coming to the re siderce of hachezi, lic and Sumantra find the old hing Fainly attempting to per. surde the queen, so that she may not insist upon trer demands The hung faints when he sees Rima. At thus juncture enter Kausalya, Samitri and St and are stunnalto learn the new tum oleients. Angry Laksmana enters with drawn lon, der inding to know the person sho would banish Rima But Bima par slim and bidding latewell to all retures to the forest, and griel prevails 17 the *hole lingdom. The #1 ic of act IV' is otized for supplying rolormation regarding cients 1tat occuried after the basishmento Rists. The act is devoted to the serial travand cearersation of two Gardhanas-Kumeditgida and his son kana. Laccd. llelaour that Dasaraita is dead, Bharala fallous Rama to Catrak012, ·Xu but there le is prevailed upon by Rama to return to Ayodhyå for the protection of the people Rama has killed the demon Viradha and in the end lie expresses a desire to go in the southern direction Act V has a Viskanbhaka in the beginning in which the audience know from the soliloquy of Vărica that Ravana wants to take his help in the abduction of Sita and that the ears and nose of Surpanahha were cut by Lakşmana and also that the demons residing in the Janasthana were killed Then enters Ravana and forcibly carries away Sitä Jatayu hing of the vultures comes to Sita s help and fights with Ravana but he is not successful and from the speech of Ghorākṣa Rasana s attendant, we know that Jatayu is fatally wounded Rama and Lakşmana not finding Sita in the hut start for her search and learn the details of her abduction from Jatayu Jafayu advises Rama to go to the Pampåsara in the south where he will make friends with Sugriva and other monkey chiefs, and thus a suggestion is made as to how it all become possible for Rama to attack Lanka Act VI begins with the dialogues of two demons vrz Dalyavan and Sarana from which the audience know that I alı was killed by Rama and Hanuman had burnt Lanka Vıbluşana advised Ravana to return Sita to Rama but he was insulted and consequently went over to Rama s camp Then Angada comes to Ravana s court on a peacemission but his mission fails and there follows an interchange of recriminations The battle-cries of the monkeys are heard from the bachground Ravana from the terrace of his palace tahes a view of Rāma s army and the chief war riors are pointed out to him by Suka In the sam“ way Ruma and Vibhışanı see Rasana s army from the peak of mountain Sus cla Almost the whole of act VII is a dialogue between Kirpatiha wło was a spy of Lasana the lord of Mathura and a friend of Rasana and a deman named tham ikha lle know tí at Ravara fias been hilled Sita has come out pure from the fre and Vibhısana is installed on the throne of Lanka harjattha says that he would try his best yet to create difficulties in the way of Rama In tle end Vibt usana s voice is I eard from the background requesting 1 Ima to sit in the aerial car Puspak ? for going to Ayodhy) Act III begins with the aerial journey of Ram to Ayodhya Sita asks him about various places coming on the way and he satisfies her curiosity hårpatika in the guise of a young Juni rushes to Ayodhy: There he spreads the false news that Ravana having killed both Rima and Lakşmana is coming in his aerial car to attach Ayodhya The army is ordered to remain ready and Kausalya and Sumitrà strack with grie! prepare for burning themeelies alise At this juncture enters the aerial car Bharata aims an arrow at Vibhisapa taking him to be an ally of Rävapa but \ adjha who knows ererything checks him and the evil plot of harpal ka is diecotcted There is larmy reunlon of the family and in the end 1) crte u a Bharatas Okya in the mouth of Jasistha ·We may mention here that at the end of each act the poet has a verse long praise of Vastupāla which speaks of his close associations with the patron. At the end of the play there is a Prašasti of four verses, in which the author gives some autobiographical details. Two of these verses (a mio and prestao) are also to be found in the last canto of Surathotsava (as vv. 39-40) to which we have already referred. Thus, the Ulligharāghava is a long drawn out play, possibly having as its model the Anargharāghava of Murārı ( before the gth century AD.), a play in seven acts. There is a series of Rāma-dramas ending with the word Rāghava wluch seem to have some connection with one another. We are ignorant about the Udättarāghava of Slāj urīja, which is known only by reference, 42 and we are not able to say anything about its relation with the Anargharāghava of Murān, which may have either succeeded or preceded it. Murānı seems to have been imitated by Jayadeva (circa 1200 A.D.), in the Prasannarāghava," which is also a Rāma-play in seven acts. Muräni's play was very popular in Sanskrit literature at this time, and he has been spoken of very highly in anthologies, and a large number of commentaries were written on his play." The play was zealously read and studied also in mediæval Gujarat, and Naracandra and his Guru Devaprabha, “5 both of them contemporaries of Vastupala have composed commertaries on it A third commentary was written by Jinaharsa in the 15th century And it is no wonder if Someśvara was influenced by it. Just as act IV of the Ulāgharāghava is entirely taken up by the dialogue of tuo Gandharvas-Kanakacūça and Kumudāngada, the later part of act VI of the Anargharāghava is similarly devoted to the talks between Ratnacüda and Hemangada, who are also Gandharvas These dialogues in both the plays serve the same purpose 2:z , to inform the audience about the events that had taken place earlier, Dialogues of Malyaván, Suha and Sārana are found almost in identical places in act VI in both plays VIII 29 30 of the Ullāgharāghava are mere imitation of the VII 97-98 of the Anargharāghava, and the whole of the act VIII in the former play seems to have been inspired by act VII of the latter, though here one may be tempted to say that the poet may have also seen the portions describing 40 12 Keith, Sanskrit Drama, pp. 223 ff. ** Tod, p. 226. Unmattarāghava of Bhaskara Kavi of unknown date, though a one-act play, seems to have been influenced at least in its name by the plays like the Anargharāghava + Krishnamachariar, Classical Sanskrit Literature, p 638 45 L. B Gandhi, Catalogue of the Jaina Bhandara at Pātan (G.OS No. 76 ). p. 301, also H. D. Velankar, Junaratnakosa. * L. B. Gandhi, op cit., Intro , P. 52.

·xit Råma's return to Ayodhya 10 canto XIII of the Raghuramsa and act X of the Balaramayana of Rajasekhara (circa 900 AD.) The Ullagharāghava betrays some inflaence of the Abhijñānašikuntala. The scenes in which Sita goes to Ayodhyi and the grief of Janaha at the separation from his dear daughter is expressed, are reminiscent of similar scenes in the fourth act of the great drama of Kälidása. When Someśvara wrote: नवपरिणीता दुहिता गच्छन्ती पतिगृहाय बन्धूनाम् । परमार्थवेदिनामपि वैलव्यं विरचयत्येव । (1-10) he must have in his mind the following half verse from the Sakuntala, put in Kanma's mouth.-- वैकल्य मम तापदीशमहो स्नेहादरण्यौकसः । पीड्यन्ते गृहिणः कथ न तनयाविश्लेषदुःखेनवैः ॥ (IV.5). And Satananda's instruction to Sitá - शुश्रूषा श्वशुरे ननान्दृषु नतिः श्वश्रूष सेवाझलिः पत्यो त परता सनर्म च वचस्तन्मित्र शुचौ। सागत्यं कुलबालिकासु विनयः पून्ये तनो सवृति- सोऽय मुनिपुगपैगशा श्रेय श्रिये दर्शितः ॥ (1-21) appears to have been based on the famous verse in the Śshuntala spoken by Kanva beginning with the words 1774 1770 (IV. 17). In the second act of the Ullåglaraghava Rāma protects Sità from the bee which was attracted by the fragrance of her moutli and addresses him a verse भातश्चके भ्रमर भवता० (II. 35), which is inspired by a similar scene in the first act of the Suluntala and the verse चलाराङ्गा दृष्टिं० (120). सररवत्या स्नान (II. 46) is clearly influenced by the well. nown verse in the Uttararāmaçarita (11. 2) beginning with fÀ49741 zao In the same way माघ तदेव नगर च तदेव० (I. 27) reminds one of the following Subhasita ascribed to Bhartrhari- तानीन्द्रियाणि सग्लानि मनस्तदेव सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव । अर्थोप्मणा विरहित. पुरुपः स एव ह्यन्य क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ।। Sanskrit drama was generally under the influence of the court and though the audience was mixed its worth was judged by the learned who were interc on discerning poetic beauties or defects The result was that the poet attempted to introduce as many lyric verses as he could, and consequently the action and dialogues suffered This process can be seen in full development in Murāns, Rajasekhara and other later dramatists, in whom we find subordination of action to description, and the degeneration of the description into a mere exercise in ·XY style and in the use of alliterations 17 We find these features also in Somesvara he being the child of his age At some places he has made the descriptions lengthy, eg whole of the fourth act is devoted to the long and tedious dialogues between two Gandharvas The second act describes the beauties of the garden, and a part of the last act gives a large number of verses in epic style about several geographical places from Lanka to Ayodhya This was partly due to the fact that the plays for their reputation depended largely on being read, not witnessed however important it may have been for the poet to secure the recognition of public performance But the merit of Somesvara s work lies in the fact that though it exhibits all these characteristics of the later drama, prose as well as verses in it are written in an elegant and effective style, which has always marked bis compositions He has tried to dramatize the whole of the Ramayana but has utilized his long and unuieldy subject matter in a judicious way as a result of which his acts generally do not degenerate into something like separate plays, as has happened in the case of the Balarimāyana of Rajasekhara The Ullagharaghava has numerous lyric verses which can be cited as poetic achievements of Somessara CRITICAL APPARATUS The present edition is based upon the following two manuscripts I llanuscript designated To Matenal--paper Folio-91 Size-10" X 41" Script-Devanagari No of lines on each folio-II No of letters in each line-36 to 40 Condition-- Very good Date of copying--1696 VS Place of copying-Ahmedabad Place of deposit-Pt Dayavimalaji Jaina Jána Bhandira, Devasano Pado, Ahmedabad Some one has effaced the colophon at the end of this manuscnpt excepting the portion which mentions the date and place of copying which reads as follows -274:RE ENGINE II Manuscript designated To Material--paper folids-88 folios 1 5. 18, 39, 40, 71, 73 and 87 missing 11 Kestb op cit P 244 ·उल्लाघराघवनाटकान्तर्गतानां पात्राणां परिचयः स्थापका -नाटकाभिनेता -मूत्रधारपत्नी -गौतमपुत्रः -दशरथमहाराजज्येष्ठपुत्रः -मिथिलापतिमहाराजः -दशरथमहाराजपुत्रः -जनकराजप्रतीहारः -जनकराजपुत्र रामस्य पट्टदेवी -सीताया सावी -जनकराजकन्यान्तःपुरपालका सूत्रधारः नटी शतानन्दः राम जनक लक्ष्मणः प्रतीहारः सीता हंसिका कञ्चुकी हरिदत्तः राजपुस्पः नन्दिभद्र विनयन्धरः मालाधर प्रतीहारी विदूपकः जानूकर्ण्य राजा वैतालिक. कञ्चुकी मन्थरा सुबुद्धिका सुमन्त्रः कौशल्या -जनकगजसका -योगमप्रसादचिन्तक सेवकः -दशरथमहाराजमान्य सेवकः --शरथमहाराजलीलोद्यानपालकः -- रामप्रतीहारी -रामस्य नममित्रम् --मैत्रावरुणशिष्यः -अयोध्यापतिर्दशरथमहाराजः -दशरथमहाराजस्तुतिप -दशरपमहाराजान्त पुरपालमा -दशरथमहाराजदेव्याः कैफेय्याः सखी -दशरथमहाराजमान्या दासी -दशरथमहाराजसारथिः दशग्थमहाराजपट्टदेवी -राजसेवकः गन्धर्वराज कुमुदागदः } -कनकचू डगन्धर्वपिता ·xix कनकड -गन्धर्वराजकुमुदागदपुत्रः पुरुषः -गुहनाम श्रीराममित्रम् मुनिकुमारक -भरद्वाजशिष्यः सुयशः पुरुपः -तुम्बरनामा गन्धर्व तुम्बर -गन्धर्धा मारीच -राक्षसराजरायणस्य मित्रम् घोराक्षः -राक्षसराजरायणस्य प्रणिवि रावण --राक्षसराज लक्षाधिपतिः जटायुः -गृध्रराज माल्यवान् राक्षसराजरायणस्यामास सारणस्य मातामहथ सारण. ~माल्यवतो दौहित शुकः --राक्षसराजरावणस्य मन्त्री --यालिराजमूनुः प्रहस्त -राक्षसराजरावणस्य प्रधान: कादम्बरी -राक्षसगजरावणस्य प्रतीहारी मन्दोदरी राक्षसाजरावणस्य पदेनी विहङ्गवेग -~-विभीषणप्रणिधिः विभीपण ---राक्षसराजरायणस्यानुजः चारपुरुप -मथुरात्रिनायस्य लपणस्य प्रणिधिः " " वृकमुखः सुग्रीवः जाम्यवान वैश्वानरः हनुमान् वासवः अवन्थ्य: -वानराधिराजः -वानरराजः -सीत. ज्यानराधिराजप्रियमित्रं वानरराज: स्वागविपति इन्द्र --ससराजरायणस्य वृद्धामायः -दसरथमहारानन दशरपमहाराजपुर: लक्ष्मगः -दसरथमहाराजघुटगुरुः -मरतराजमान्य: सेवा सोमितिः वशिष्टः करमका ·I Size--10x4' Script-Devanagarı No of lines in each folio-II No of letters in each linc--36 to 40 Condition-good Edges of some folios are torn out Date of copying-153715 Place of copying-Ahmedabad Place of deposit-Bhandarkar Oriental Research Institute Poora (no 343 of 1884 86 Government Collection of Manuscripts deposited at the Bhandarhar Institute) It is very interesting to note that this VS was copied down for reading of two Muslim gentlemen called khan Hasıl and hhan Burhan The text of the colophon shich also contains two old Gujarati coupletsone of them praising khan Burhan-is rot very clear but one thing is apparent that the manuscript was copied down during the reign of Sultan Mahmud of Ahmedabad popularly known as Mahmud Begada and that Khin Hasiland hban Burhan were in some way connected with bim The following is the text of the colophon ।। स्वस्ति श्री सयत १५३७ वर्षे माघनदि २ द्वितीयाया बुधदिने । अधेह श्री ॥ अहिमदाबादवास्तव्ये मध्ये ॥ पान श्रीहसील ॥ पान श्राबुहान पठनार्थ ॥ परापमाराय ।। मोढज्ञातीय दुवे राउल सुत बालाकेन पुस्तकामिद लिखित ॥ कल्याणमस्तु ॥ पापाठकयो शुभ भरतुः । ॥ यादृश्य पुस्तके दृष्ट तादृश्य लिपित मया। यदि शुद्धमशुद्ध वा मम दोषो न दीयते ॥ १ वनिता नरपति करय वषाण ॥ अभिनवु महाअलि उदउ भाण | सुघट सुभट पणि चतुर सुजाण ॥ मुख सुख सुदर नही चिनाण ॥ १ राजाधिराज गुज्जरनरेंद्र विख्यात पातसाह श्रीमहमूद भरत (1) पान श्रीआवासमुतबुहानपान दानि मानि मदनारतार मग्गी जय सत्य ॥ पुहविश्वओपम दिव्य अवर अप्पइ पर। पत्तनी परि विविधरुचिना प्रौढमन करि थप्प-य॥ महीअलि साचु मेह उत्तर दिशिइ ऊनयो कनर सरीसी देह बुहान सहिजिइ बरसणु ४ शिवमस्तु सर्वजगत परहतनिरता भवतु भूतगणा । दोपा प्रया-तु नाश सर्वत्र जन सुखी भवतु ॥५-- च कूटमद्राक्षीत् कूट तु लिखित मया। इति म वा न मे गाली मा दु पुस्तम्याचका ॥६॥ शुभ भवतु ॥ The BIS Zo is read and corrected by some scholar from beginning to end The same man has given Sanskrit Chaya of the Prakrit passages of the play upto folio 24 and has occasionally added very brief explanatory notes which have been printed at appropriate places along with variant read ngs MS मा० 15 cor rupt and fragmentary Here and there a few passages are missing in both the VISS But fortunately both the VISS belong to different families and what is ·XV11 missing in one is available in the other Passages which are thus missing in either of the MISS are printed in the text between index finger signs (eg on pp 15, 29 81, 96 103, 133 136, 755 and 20, 77, 78, etc) and relevant remarks are added in the footnotes The readings which are missing in both the MSS but are reconstructed by the editors are printed in square brackets NS do is complete excepting a few places and is on the whole superior to MS to was, therefore, adopted as the basis of the text Its unsatisfactory readings are, however, replaced in the text by better readings from MS 910 and given as variants in the footnotes, T. HTO Ackoowledgement The editors are gratelul to the Jaina monks of the Vimala gaccha who are custodians of Śs Dayāvimalaji Jaina Jñana Bhandāra at Devašano Pado, Ahmedabad, and also to the trustees of the said Jiana Bhandara for extending the loan of the o MS of the Ullāgharaghava, but for which this edition could never have been taken up The editors are also thankful to Dr P K Gode, Curator of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, for the loan ol the WTO 11S and to Mr A D Thaher, M A, of Oriental Institute, Baroda, for preparing the index of verses Their thanks are also due to the Authorities of the MI S University of Baroda for including this work in the Gaekwad's Oriental Series ·गूर्जरेश्वरपुरोहितकविश्रीसोमेश्वरदेवविरचितम् उल्लाघराघवनाटकम्। श्रीकृष्णाय नमसम्मै 'यं मन्वा न पुनः पुमान् । पहमारेऽत्र संमारकासारे कामगयते ॥१॥ अपि - माग मधुजिम्मु 'मन्यपुमान कण्ठं काटीरो, याह 'यगुरुगे मुगरिरदरं दामोदरम्तेऽतान् । माया पंमभयानपतिपिहिना श्रुपाऽऽममा हरि- गन्तरिमनदोपभुवनशेमर. पानु च ॥२॥ अपि च-- 'कारिन्दीनटगहरे विहरतो गोपीनाम्येन्च्या, गधारामि विक्षिमितम्पमाभिगा करम् । इपना माया गस्तिया 'याऽग्य मर्माहो', हाम्येति मिथालिनागपनुपहोता हरि पानु य ॥ ३ ॥ (नान्द) स्थापकः-(ममन्नारोदन) होगदागमनमा मुगरक्ष्मी। 5 मममसर । +18.. माHिESIOli ।

·२ उल्लाघराघवनाटके एतत् केतकगर्भपत्रपुभगैरभैर्नभ शोभते, कासारा सुरभीणि केरखकुलैरम्भासि विनत्यमी । शालेयेषु विपक्कशालिपु शुका सम्पातमातन्वते, सूर्या च द्रमसौ च सञ्चितमिर स्फार महो मुञ्चत ॥ ४ ॥ तदद्य भगरत श्रीद्वारकालङ्कारनीलमणे श्रीकृष्णदेवस्य पुरत श्रीधरप्रमोधैकादशीपर्वणि सर्वदिग्ग( गाग)ताना 'सामाजिकजनाना ज-कसुतापतिचरिताभिनयादेशसम्पादनेन कृतार्थ यामि समारसदर्थितमात्मानम् । (पिचि त्य) भरतु, पर्यारोचयामि प्रेयसीम् । (इति नेपथ्याभिमुग्व परिक्रम्य) प्रिये । इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी-एस म्हि, आणवेदु अन्नो । सूत्रधारः—प्रिये ! रामायणरूपकावलोकनकुतूहलिनी खल्विय परिपत् । नटी-अज्ज | कध सयर फयिचकचम्चिदे रामचरिदै सामाइयाण सरणेच्छा ।। सूत्रधारः--प्रिये । न विभावयति भवती। तथाहि- स जयति रघुराजग्रामणी रामचन्द्र, स च जयति पपिचोपत्तिमूल मुनीन्द्र । प्रितगति शतधाऽपि श्रूयमाणा नर, प्रमदयनि यदीया कीर्तिरक्तिश्च चेत ॥५॥ अपि च- श्रीकाकुम्थक्थातीर्थे रुद्धेऽपि धिरजे । अन पापियराभाय न प्रदेशमुशन्ति के ॥ ६ ॥ तद विमृश्यता कस्यापि चे परिपत्परितोपणानुरूप विमपि रूपकम् । नटी-(पिचिन्त्य) अज्ज । एदिशे पदभूदेवसगुले पिश्वकममाने पम्स वि १ एपाऽस्मि, आज्ञापयतु आर्य । २ आ कप सास्यविचमचर्षित रामचरित सामाजियाना प्रणया। ३ आय ! ईदृशे प्रभूनमूदसड्युरे प्रेक्षरममाज कस्यापि भूदवप्रवरस्य क्य नाटयमभिननुमुचित भवति । सभ्य।

·प्रथमोऽ । ३ भूदेवप्पपरम्स कयिणो नाडयमहिणेदुमुचिद मोदि । सूत्रधारः-प्रिये ! साधु मारित भरत्या । अस्त्येव वशिष्ठान्वयमम्भूतेश्चोलुक्य- चम्पत्तिन्दितचरणारविन्दस्य श्रीमोमेश्वरदेवम्य कृतिरभिनयमुल्लाघराघर नाम नाटकम्, तदेव चतुर्दाऽभिनीय सदम्यानुपासहे । (पुन सानन्दम् ) चरितमिदमुदार रामरूपम्य विप्णो, कृतिरकृतकरम्या श्रीकुमारात्मजस्य । वयमभिनयसज्जा । सननोऽय समाज मुतमिह मदीय प्राक्हन प्रादुरासीत् ॥ ७ ॥ नटी-अज्ज ! क्ध इयरेहिं । कयोहिं] विय एदिणा कयिणा अत्तणो गुण सरितणण स्थिर सूत्रधार:-प्रिये' न खलु महारमनामात्मगुणसङ्कीर्तने रमना प्रारीते, पर विसुधर्गनिमर्गसम्पन्न चोलुक्यचक्रवर्तिसचिनेन श्रीपस्तुपालेन सूतमिदमुदीरितम्-~- यम्याऽऽन्ते मुम्वपहजे मुम्बमृचा वेद , स्मृतीद य , रेता सद्मनि यम्य, यम्य रसना सूते च सूक्तामृतम् । गजान श्रियमनियन्ति महती यत्पूनया गूर्जरा , पर्नु रम्य गुणस्तुति जगति क सोमेश्वरम्येश्वर ॥८॥ नटी--अब ! मुविहिय पद सयमारं। मह उण इक ज्या अनोसारण वदि । सूत्रधारः--(साशम्) प्रिये । क्थय कि तत् ।। नटी-अंज' मम दुहिदा एटम ज्येव दाणि मुमर( ' समुर)हरे पथिदा । ता से तहिंगठाप कि कि हविम्मदि-ति पचाउर मे हिययं । सूत्रधारः-प्रिये ! रिमेर मृपा पिपदिनि । गरीरिणां हि शुभाऽशुभनिधाने विधिरेर प्रमाविष्णु । तथानि- १ आर्य! यए उतरे (भि ] इस पतेन विना आपन गुसकीर्तन न नम्। २ आर्य ननद समिनम्। मम पुन म ९३ अम नोपण यन्त। ३ भार्थ! मा दाहिना प्रथम एयरदानी यमुरगद प्रस्चिता । तत् तस्या ३१. पाकिक मिति पनि परामरयम् ।

·उल्लायराघवनाके सूत्रधार:-प्रिये । प्रतिकले विधो बन्धुरप्यरातीयतेतराम् । अनुकूले पुनरिजनोऽपि सुजनायते ॥ ९ ॥ नटी अज! सच्चं ज्येर एय, तह सि सिणेहपरदा में किलेसयदि । सूत्रधारः-प्रिये । सकलरोफसंवादी खल्बसावपत्यस्नेहानुभन । तथाहि-- नवपरिणीता दुहिता गच्छन्ती पतिगृहाय बन्धूनाम् । परमार्थनेदिनामपि वैकल्य विरचयत्येन ॥ १० ॥ (नेपथ्ये) साधु भो भरतावतस ' सायु, (" नवपरिणीते "त्यादि पठति ।) क्थमय शतानन्दभूमिमाया वत्सरङ्गमङ्गलो व्याहरति ।। तदेह्यानामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभनार । (इति निष्क्रान्तौ।) ॥'प्रस्तावना ॥ (तत प्रविशति शतानन्द ।) गतानन्दः-साधु भो भरतावतस । साधूक्तं भरता (" नवपरिणीता" इत्यादि पठित्वा ।) यदय महाराजश्रीसी रध्वज सीताप्रस्थानजनितोन्मनीभार सांसारिकम्नेहापहरणो द्वनचूणानि भगरतो याज्ञवल्क्यम्यापि वचनानि नाद्य मम्मरति । रामेण स्थाणुचाप सपदि दलितमित्युल्लसद्विम्मयश्री, सम्बन्ध सैप गोत्रे समजनि तपनस्येति सन्तोपपानम् । सीता गन्ताऽद्य भर्तुर्भवनमिति पुनमनस्येन मुह्यन् , न यन्त म्नेहबन्ध श्लथयति मिथिलेन्द्रोऽपि योगीन्द्र शिष्य ॥११॥ (पुन स्मृत्वा सचमत्याग्म् ) अहो ! निरुपम योऽपि दिलीपकुरमाननकेमरीन्द्रे रामभद्रे सर्वननानामनुरागानिरे । तथाहि- यप्टारस्त्रिनयनधनुर्दण्डन सयमानात्, काम्धन म्यगितनिखिराशान्तगरस्तदाऽऽसीत् । १ आर्य ' स य य एतत , तथापि स्नहपरता माशयति । - प्रस्तावना भयात्रवश । 2जनपराज। याज्ञवस्यशिष्याऽपि ·प्रथमोऽ. ५ सोऽप्युचैतच्चरितरचितानन्दनृत्यत्रिलोकी- कृप्तश्लाघाकलकलतिरोभूतभूमा बभूव ॥ १२ ॥ (पुन पृथ्वी प्रति) कौशिल्यया तदिदमुद्धतविश्वशल्यं, यद्यर्पितं कृपणया नृपरत्नमेकम् । तत् किं न देवि वसुधे ! त्वमपीढगन्य- दाविष्करोति('पि) भवती ननु भूरिरला ॥ १३ ॥ (आकाशे) मा मैवं मह गौतमात्मज ! एक कोशल्यया रामनाम रत्नमसूयत । सीतासंजं मयाऽप्येतद् द्वितीयमुपदीकृतम् ॥ १४ ॥ शतानन्दः-(ऊर्ध्ववमवलोक्य ) भगवति वसुन्धरे ! स्थाने वयमविमृश्यवादिनो भवत्या निवारिताः। (पुरो विलोक्य ) अये ! कथमयं मिथिलाधिनाथ. समर्थितविवाह- महोत्सवं दशग्धप्रमुखसम्बन्धिजनमनुव्रज्य वत्सा जानकी जननीजनवन्दनार्थमन्त.पुरगता- मागच्छन्ती प्रतिपालयन्निव विवाहमण्डपतले वत्सौ राम-लक्ष्मणावापृच्छ्यमानावभिभापमाणो वर्तते । तदितो गच्छामि (इति परिकामति ।) (तत प्रविशन्ति जनक प्रतीहारी राम-लक्ष्मणौ च ।) रामः--( सविनयमअलिं बद्ध्वा जनकं प्रति) अनुजानन्तु तत्रभवन्तो मामयोध्या- गमनाय। जनकः--(विचिन्त्य सोत्कण्ठम् ) वत्स ! बाद मूढोऽस्मि प्रतिपचनदाने । यत:-~- त्वदर्शनातृप्तविलोचनस्य, गच्छेति निर्गच्छति कि मुखान्मे ।। यात्राक्षणेऽस्मिन्नथ च त्वदीये, तिष्ठेति वाचोऽनुचितैव वृत्तिः ॥ १५ ॥ रामः-(सप्रश्रयम्) वात्सल्यं तातपादानां भूतरंग निसर्गजम् । जने पुनरिहापत्यनिर्विशेपे विशेषतः ॥ १६ ॥ (नेपथ्ये) ·६ उल्लाघराघवनाटके कुमार रामभद्रसमादिशति महाराजो दशरथ , यदय प्रगुणीकृत प्रास्थानिको रथ । तद् वध्या 'सीरध्वजसम्भूतया सह सत्वरमागम्यताम् । जनकः-(श्रुत्वा) वत्स रामभद्र ! स्थित्वाऽपि चिरमस्माभिरनुभवनीय एव भवत्प्रवासजन्मा रणरणक, तत् कृतमत पर विरम्बेन । अपि च- नरपतिरितरोऽपि स्मयते वैष्णवोंऽश , स्वयमसि रमणीयस्त्व गुणैर्विष्णुरेख । किमपि भुवनकार्य यद् विचिन्त्याऽवतीर्ण- स्तदिह घटयतस्ते वत्स | निर्विघ्नमस्तु ॥ १७ ॥ लक्ष्मणः–तात । भादनुग्रहादेव भविष्यति । ( इति उभौ परिक्रम्य निष्क्रान्तौ ।) शतानन्दः- (उपसृत्य ) स्वम्ति भवते 'भास्करप्रशिष्याय । जनकः-~-भगवन्नाङ्गिरस | अभिवादये (इति प्रणम्य प्रतीहार प्रति ) मित्रा- नन्दिन् ! समाहयता वत्सा चैदेही । सोऽयमतिकामति प्रम्यानमुहूर्त । वयमपि पुरोहित- सहिता शान्तिरगृहमुपेत्य प्रयाणप्रत्रणा वत्सा वैदेहीं प्रणमयितुमुद्बोधयामो भगवन्तमु पर्नु, धम्। (इति तथाकुरुत ।) प्रतीहारः-यदादिशति देव । ( इति पदान्तरे स्थित्वा व्यावृत्त्य च) देव ! इय जानकी हसिझ्या सममित एवाभिवर्तते । (तत प्रविशति कञ्चुरिना निर्दिश्यमानमार्गा कृनप्रस्थानोचितमङ्गला सीता हसिका च) सीना -( वाप्पमुत्सृज्य ) हा हसिए । अज णियबधुवग्गेण विजुञ्जमाणा मह हियए बाढमरदी चिट्टदि। हसिका—सहि जाणए महारायदहरहम्स देवीए फोसलाए पसाददाणेण १ सखि हसिके ! अब निजब धुर्गेण रियुज्यमानाया मम हृदय भृशमरनि स्तिष्ठति। २ सखि जानति ' महाराजदशरयस्य देन्या कौशल्याया प्रसाददानेन तस्य च सङ्गिम-दरस्य परमश्वरशरासनभान ननस्य स्नेहानुभमेन स सुपारह भर भविष्यति । 1 सीनया। 3 शतानर'" अमिम् । - - 2जसकायत - ·७ . प्रथमोऽङ्क । तस्स य सञ्चगसुदरस्स परमेसरसरासणभजणजणस्स सिणेहाणुहवेण सव्व सुहावह मोदीए भविम्सदि। सीता--संहि। तस्सि कोअडखडणग्वणे तुममवि हिडिदा आसण्णुपविशिय यियच्छिय 'भट्टिदारिए ।' मा[मा मनेसि । हंसिकास्सि भागसरासणे भागे सपुष्णो पियसहीए मणोरह ति सरहस्स मह वद्धावयतीए सय ज्येव तुए एद पारितोसिक दिण्ण । ( इत्यङ्गुलीयक दर्शयति । ) सीता-( सवैरक्ष्यम् ) सहि । पत्थाणपय्याउलदाए पिसुमरिय म्हि । कञ्चुकी-भर्तृदारिये । सोऽय महाराजसीरध्वज शान्तिकशाराया प्रकाशित हुताशन पुरत एवाभिवर्तते, तदितो गच्छाम इति । ( सर्वे तथाकुर्वन्ति) जनक:--(सीता प्रति ) वैदेहि । वत्से ! प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्यता भगवानाशु शुक्षणि , अनन्तरमय च कुलगुरुर्गौतमतनूज । (सीता तथाकरोति ।) शतानन्द:- क्से । भव श्वसुरयो प्रमदप्रदा क, तातान्वयस्य यशसे भर निर्मरस्य । प्राणप्रिया च मय भर्तुरन यजाते पुत्रप्रसूर्भन, भव प्रथमा सतीषु ॥ १८॥ जनक'--( सविनयमञ्जलिं बद्ध्वा वैश्वानर प्रति ) स्वामिन् । मुख भुजामसि मानवाना मन्तर्गतोऽसि जगतोऽप्यसि वृत्तदी। सेय सुता मम नमस्यति तुभ्यममे !, पाता पिता च पविता भविता तदस्या ॥१९॥ १ सखि तस्मिन् वादण्डखनक्षणे समपि हृष्टा आसन्ने उपाय हृदयेप्सित भर्तृदारिके ।' [इति ] मामामन्त्रय । २ तस्मिन् मर्गशरासने भग्ने सम्पूण प्रियसख्या मनोरप इति सरहस्य मा चर्धाप पन्त्यै स्वय एव व्यया एतत् पारितोषिक दत्तम् । ३ सखि ! प्रस्थानपर्याकुरतया विस्मृता अस्मि । .

·८ उल्लाघराधवनाटके - सीता-(जनकं प्रणम्य ) ताद । गच्छामि । (इति रोदिति।) जनकः-शतानन्द प्रति) आर्य। जानकीमेवविधामवरोफयतामस्माक पुन प्रत्यागतमिव ममत्वासङ्गेन । पश्य- महतीमप्यतिक्रम्य प्रत्याहारनियन्त्रणाम् । अधुना सीतया सार्द्ध गन्तुमिच्छति मे मन ॥ २० ॥ शतानन्दः-महाराज | निर्गुणेऽप्यपत्ये स्निह्यन्ति गुरव , कि पुनरेवविधे । (पुन सीता प्रति) वत्से जानकि । न खलु भवती म्यभारत शील पती परिशिक्षामपेक्षते, तथापि गुरुवादस्माभिरभिधीयसे- शुश्रूषा श्वशुरे, ननान्दृपु नति , श्वश्रूपु सेपाञ्जलि , पत्यौ तत्परता, सनर्म च वचस्तन्मित्रवर्गे शुचौ । साङ्गत्यं कुलबालिकासु, पिनय पूज्ये, तनौ संमृति- र्गोिऽय मुनिपुङ्ग पैमूंगदृशा श्रेय श्रिये दर्गित ॥ २१ ॥ (सीता लजाउनता तिष्ठति।) जनकः-- वत्से | यदभिधातव्यं तदभिहितमेव गौतमात्मनेन । कन्चुकी-(जनक प्रति सपिनयम् ) देव । विज्ञापयन्ति देव्य --यदय जामाता रामभद्रो राक्षसै सहजकृतविरोध , मायाविनश्च राक्षसा, तदम्य मार्गे तदन्तरायनिवारणाय प्रतिविधातव्य देवेन। शतानन्दः-(विचिन्त्य) न केवल राक्षमा किन्तु राक्षसजातिरक्षाधिकारी दश कन्धर प्रतिविधातव्य । य फिल- रवेन्द्र स नगीनगीरपदीरम्यो न गम्यो गिरा, यस्मिन् जुइति चन्द्रहासदलितान् मौलीन पुरारे पुर । मीत्या मन्दशिग्योदयोऽपि दहन स्वरेव तर क्षण, प्राणद्धि म्वदिधिक्षया तनुननु श्वासानिस्दीपित ॥२२॥ प्रतीहारः :-(सचमत्कारम्) किमुच्यते । मानधनानां धीरेय स राक्षसचक्रवर्ती। तथाहि-- १ तात! गमामि। .

·प्रथमोऽङ्कः। शौर्यगीतजगत्त्रयाधिपतिताचिहं प्रमन्ने प्रभौ, राजद्भिम्तिरक गिरोभिरपरेश्छिन्नप्ररूढधुतम् । अच्छिन्ने ननु मानिनोऽम्य न दधे मूनोऽपरोपार्जित- श्रीसम्भोगपराडमुसेन चटुभिन्तेपा प्रभूतेरपि ॥ २३ ॥ जनक :-(कञ्चुम्नि प्रति ) हरिदत्त । किमम्माभिरिह प्रतिविधातव्यम् ।। - बालरोऽपि प्रपल निनाय विलय य नीडया ताडका, चक्रे दूरमुदम्तमम्तकतया राहु सुबाहु च य । य मोटण्डमग्वण्टयन्मसरिपोर तू निहन्तु स्थित , राकुम्थोऽस्ति स एष, सम्प्रति पुन सन्यम्तगस्ता वयम् ॥२४॥ तद् भवताऽपि नक्सामनोविनोदाय कियदपि गत्वा सत्वरमिहाऽऽगन्तव्यम् । सीता--(पदान्तरे स्थित्वा पुनर्निवृत्त्य जना प्रति) ताट न निसुमरणीय म्हि । (ति नाप्प विसजति ।) (सगद्गद सीनायाश्चिममुन्नमध्य ) अयि से किमिद प्रार्थिताती भाती। यत अविभाजितो जनन्या म्नेहो मग्येर तान'कम्तद्वत् । अन्यन्न कृतविरक्तर्ममापि त्वामुपाश्रित म्नेह ॥२५॥ अपर च पतिव्रताना रहम्पमिदमुपदिश्यते---- सपची वा पिपत्ता वा वने या भानेऽपि वा। भारमनुवर्तते निर्विकल्पा कुलनिय ॥ . ६ ।। (सीता जनक प्रणम्य हसिफा-कचुकिभ्या सह निजाता।) जनक:-शतानन्द प्रति ) आर्य' प्रबिना जानकी । तद् वयमपि निगरामण्ट पतले समुपविश्य हरिदत्तागमन प्रतिपार याम । (इत्युत्थाय तथाकुन्ति ।) जनक:-(समन्तादयरोग्य सोक्ण्ठम् ) भगान्' मात्त यतनय १ तात! न पिस्मरणयाऽस्मि | 1 करत रत् । 2 "मादि वम चमुच्छातम् भा०। 3- नौतथ्य भा। गौतध्यानय शनानद । उ३ ·१० उल्लाघराघवनाटके सौधं तदेव, नगरं च तदेव, वस्तु- जातं तदेव च, तदेव दिनस्वरूपम् । सीताप्रपासपिरसीकृतचित्तवृत्ते रन्यादृशं तदखिलं प्रतिभाति मेऽद्य ॥ २७ ।। शतानन्दः--अस्माकमपि । ( पुनरात्मगतम् ) वैदेहीप्रयासर्वमनम्येन सुतरा परिक्रिश्यते मिथिलेश्वर, तदिदानी वार्तान्तरपिनोदेन प्रमोदयामि । ( इति तावन्मण्डप मवलोक्य प्रकाशं जनकं प्रति ) हे सूर्यशिप्यान्तेगासिन् ! म्मरसि तदानी जानकीविवाह- विहितशोभाविभूतेरस्य मण्डपस्य ? । तथाहि- रब्धं तैनयनोत्परद्वयफल यैरेप दृष्टस्तदा, मार्तण्डान्वयसम्भवक्षितिधनश्रीमण्डितो मण्डप । 'सूर्यान् यत्र पपाठ सम्मदमिलकण्ठो वशिष्ठो मुनि गेंयान्युनौचितानि च जगौ हर्षोद्धताऽरुन्धती ॥ २८ ॥ तत्र कि परिहीयते । यत्र भगवान् विश्वामित्र स्वयं कार्यकर्ता भाति । य फिल- 'यद् वन्द्य जगतीभुजा, भगवत प्रद्योतनस्यापि 'यद् दुप्प्रापं, निजतेजसा न हृपित क्षात्रेण तेनापि य । ब्राह्मयाय स्पृहयाञ्चमार महसे, तच्चापि जन्मन्यगा- 'दम्मिन्नेर, मुनीधराय 'कुशिकापत्याय तस्मै नम ॥ २९ ॥ शतानन्दः-विदेहाधिपते । महर्पिणोऽप्यस्य गुरुपु गुरुतरं दाक्षिण्यम् । यत - राजाऽसि, प्रथमा तवैर गणना धर्मव्यवस्थाविदाम्, आससारमिहापरो न सृजते कर्ता रिरिञ्चिं विना । तत् कर्तुं समथव्यतिक्रमनिम नेहसीत्यादराद , देवेन्द्रेण निपारितो निववृते य सर्गमन्नवात् ॥ ३० ॥ प्रतीहारः—देव । तदेतदपि महामुनेरस्य माहात्म्यमनधार्यताम् । 1 ऋग्वेदसम्बन्धिनो मन्नान् । 2 मण्डपे। 34 यत् क्षात्रतेन । जन्मनि प्रामवान् । 6 कौशिवाय विश्वामित्राय तुभ्य नम 1 7 पते महर्षे । मह भा। जनकः-आर्य। 5 अरिमन्नेव ·प्रथमोऽ । नरदेवोऽपि भूदेवो भान्नुच्चैस्तपोमिना । स्वदेहस्य सुवर्णस्य ' वक चकार य ॥ ३१ ॥ जनका-(स्मृत्वा शतानन्द प्रति ) भगवन्नहिल्यानन्दन । सोऽय तत्रभवान् मैत्रावरुणो दशरथपार्थिवादप्यधिकतरमेव म्निग्धबुद्धिरस्मासु । तथाहि- जयेन राजन्यजनेन सार्द्धमरुधतीजानिरुपागतोऽपि । भूयाऽस्मदीय प्रमदात् तदानी, सम्बन्धिन प्रत्युत सञ्चार ॥ ३२ ॥ शतानन्दा-मिथिलाधिपते । भवता दशरथाभिधानमभिदधानेन स्मारितोऽस्मि तन्महिमानमसमानम् । पश्य- समामाहणनिर्नितक्षितिपतिश्रीसविभागोऽथिना, चने येन न केवल बलपता सर्वोऽपि साधारण । देवस्यापि सुरारिशोणितसुरा पाणप्रवीणासिना, दोस्तम्भप्रभवस्वशत्तिविभुताभोगोपयोगो हरे ॥ ३३ ॥ अपरच- कोपोल्कटम्य शकटेन 'सक्षमृक्ष, मक्षु प्रजाक्षयकृते प्रविविक्षतस्तत । सौरेहम्य रिपुनिग्रहचण्डचाप, येन व्यधायि निजदोयुगमर्गलाऽये ॥ ३४ ॥ जनकः--नगान् ! अपरमपि वितर्पयामि अजात्मनेत यद् राज्ञा भग्नारम्भ कृत स्तम । प्रहेषु सहते सैप पद्गुरगुलिदर्शनम् ॥ ३५ ॥ (पुन म्मृला सोलासम् ) तेन पुनर्नूननसम्बन्धिना वमुन्धराधीधरेण निनारसहनी यहमतिरस्मारमापिकृता । तथाहि- अप्यरूप बहु मानसेन मुदितनास्मन्न मानयन् , जामातुर्जनकोऽपि भत्तिनिस्ते मम्मामु सप्रश्नय । 1 योऽय प्रारय भा.। 2 पासप्रवी.. 3सद भा. 5'लन् ।

·उल्लाघराघवनारक । निनोपयम पुरी निगमिपु सोक्ण्ठमाच्छ्य न , स्वस्याविस्मरणाय सैप विदधे पृथ्वीपति प्रार्थनाम् ।। ३६ ॥ (पुनर्भिमृश्य ) तया पुन कोशलेश्वरदुहिना सीताविषये स्नेहा'विष्करणेन वयमपि पश्चा कृता । पश्य- कोगल्यया नवधू समधूरमाला, तात्कालिमप्रमदयाप्पकरबिताक्ष्या । अङ्के निवेश्य तनया मम नैस्वार मालिगिता तदनु मूर्द्धनि चुम्बिता च ॥ ३७॥ कि नहुना ! सेय साऽपि भक्त कुलगुरो शुभध्यानसमृद्धि । तथाहि-- स श्वसुर सा श्वश्रू स घर स गुरु स यशश्च । सर्व सुविहितमेतन्मम दुहितुम्त्वत्प्रसादेन ॥ ३८ ॥ प्रतीहारः---(क्षगमित्र स्थित्वा ) क्थमद्यापि चिस्यति हरिदत्त ? (तत प्रविशति कञ्चुरी।) कञ्चकी-(साश्चर्यम् ) तत् पोरप विश्चन यद् विचित्य, चमत्करोति त्रिदिवेश्वरोऽपि । रामम्य तत् किञ्चिदनुद्धतत्व, पार न मेत्रावरुणोऽपि यस्य ॥३९ ।। ( अग्रतो पिलोक्य ) स्थमय महारानसीर जो मदागमनमित एप प्रनीयते ।। तदेनमुपसपामि । (इति तथान्या “तपौरप" इत्यादि पठति ।) जनक'-(शु वा ) हरिदत्त ' कि तनैव दशरथापत्यर नम्य शङ्करशरासन भगवृत्तान्तेन त्वमेव मुग्वरीकृतोऽसि । कन्चुकी नहि नहि । जनक -(समम्भमम् ) किं ताह। कन्चकी-टय श्रूयनाम्-दहीविवाहमहो सपानन्तरम् --- सम्पधन नरश्वरो, मयुरया गचा तदन्त पुर, प या दागधिधन परिननो भवत्या यनिष्ठम्तया । 1 स्नहकर दे।

·प्रथमोऽ। १३ सानन्दं च सविम्मयं च सचमत्कारं च विनन्मन, स्थानं स्वं मिथिरापुरीपरिसराद् गन्तुं प्रतम्थे ततः ॥ ४० ॥ जनका-ततम्तत..। कञ्चुकी-ततश्च देव ! मदामोदमन रमैं. स्तम्वेरमै . अनुपमवेगविराजिभिर्वाजिभि , लीलावितविषमपथैर्महारथै , ( प्रकाशितशोर्यसम्पत्तिमि पत्तिभिः परिवृतो महाराज- श्रीदशरथ पथि प्रतिष्ठमान प्रतिकूलानि शकुनान्यालोकयामास । (सौं श्रुत्वा शङ्का नाट्यन्ति ।) जनकः-~-कानि पुनम्तानि ।। कञ्चुकी-अवधार्यताम्- अप्रदक्षिणचरान् कुराकान् , वीक्ष्य तानथ पथि प्रदक्षिणान् । शहितो ढगरथ. पुरोहितं, पृच्छति हम वदतिं म्म सोऽप्यद. ॥४१॥ शतानन्दः-(जनकं प्रति ) महाराज ! 'कृतमाशङ्कया । स खलु यत्र शक्तिजनकः 'सप्तमर्पि!प्ता भवति तत्र विफलान्ये दुनिमित्तानि । तथाहि-- पत्र क्षमा दधति हन्त ! हिमादितुल्ये, बैरल्यमाप कुशवात्मजकोपवहि । दृष्टोऽप्यनिएशमनं न करोति केपा- मन्तर्मुसीकृतमनाः स मुनिशिष्ठः । ॥ ४२ ।। जनका-क सन्देहः ।। हरिदत्तः-तत किममिहितं तेन मिहिराचयपुरोहितेन । कन्चुकी--नामिन् ! इनमुदीरितम्-- मा भैपी जबरमपितारिवीर !, मस्तत् तर नृपते ! यत्र भावि । मामानं रिमपि 'पुरा प्रदर्य पश्चात् , सन्याण कथयति ते निमित्तमेतत् ॥ ४३ ॥ जनकः-तनातन ।। 2 1 किमान 2 सप्तामगिीमा भवति यति रक्षक तर दे। 3 ददति इति हि' द. पु. भा.. ।

·उल्लाघराधना कञ्चुकी-देव । तर शिविरविरचनाया विधीयमानाया, समुच्छ्रीयमाणेषु पटा- वासपटलेषु, कटरुनिपासिमिलेरहमहमिक्या निरव्यमानेषु छायापादपेषु, यवसेन्धनोदकार्थ प्रतिचलितेषु कर्मकरप्रफरेषु, प्राम्थानिकरथादवतरति च महाराजदशरथे तारत् कुतोऽपि--- उन्मूलितद्रुमवना धनपाशुपूर व्यापिद्धसूरकिरणम्फुरणा समन्तात् । तस्यावनीविजयिन शिविरप्रदेश, वातापली सकल माकुल्याश्चकार ।। ४४ ॥ जनक: ततस्तत । कञ्चुकी- मध्ये तम्या कोऽप्यनिर्यिरूपस्तेजोराशि प्रादुरासीत् पुरस्तात् । मक्कार सोऽथ सलक्ष्यते स्म, ज्ञात पश्चानिश्चित जामदग्न्य ॥ ४५ ॥ सर्वे-(ससम्ममम् ) कथ जामदग्न्य सम्प्राप्त शतानन्द:--(विचिन्त्य सरोमाञ्चम् ) मिथिलराधिनाथ । ने वचनगोचरम्तस्य तेजम्नपोराशे पौरुषप्रकर्ष । तथाहि- कुन् करै क्षितिगतोऽपि सहस्रसख्ये , सापल्यफ दिनकृत 'कृतीर्यसूनु ।। य पश्चिमाचरमिरातुलशृगमेत्य, प्राप्तस्तथाऽस्तमुदियाय यथा न भूय ॥ ४६॥ जनकः-तथ्यमेवेतत् । हरिदत्तः-ततस्तत । कञ्चुकी-अथागतपरशुरामो रामपिता नरपति सरभसमासनादुत्थाय सार्धपात्र पाणि' प्रणामपूर्वमेन भृगुपुङ्गवमित्यभिदधे-- जय कदर्थितपार्थिवसन्तते , जय समग्रमहीवलयप्रद । जय निरस्तविशाखमुखद्यते ।, जय कुठारहुतार्जुनदोर्दन । ॥ ४७ ॥ अपि च- देवोऽय दिवि तेजसामधिपतिधत्तेऽद्य तेजोऽधिक, पुप्यत्यय मनुमनुप्यपतिपु श्रेय कला पुष्कराम् । . कृतवीरसूनु द. । 2 'रहता' भा०।

·14 - -तनध- प्रथमोऽङ्क । ज्ञानम्याऽऽयतन मनिश्च तपसामुग्रीजमामग्रणी यद्वशप्रमाम्य मे यदभव साक्षात् त्वमक्ष्णो पुर ।। ४८ ॥ 'जनकः---ततम्तन ।। कञ्चुकी-तदनन्त[२] रतिरागयुटि प्रोपरशादनामणिततद्वचन स रेणुका तनय सामान प्रति प्रश्य प्रतिक्षेप )मित्याचचक्षे- गौरीपुत्रपराजय रतस्तम्त्यस्याऽपि दाभायणी दाक्षिण्य गुरुसम्मदेन ता य पृष्ठे कर दत्तान् । भने तम्य मरासने भगवत मधोऽसि तत् सनथा, धिर धिम् ' भार्गव ' पाप । चापविषये कोऽद्यापि विद्यामद । १४९।। जनका-(ससम्भ्रमम् ) प्रशान्तचित्तोऽपि सोऽय म्यधिति वन क्षत्रातरातककारी, कि पुन दुपित , तत्रापि रामभद्र प्रति, पयाधुगेऽस्मि । ततस्तत फचुकी- ताम्मिनने भूगुपनिरय राति पुनवर्मा, गिद् भूमीरमणरधिरधतिधार युटारम् । भना भूताधिपनिधनुष स ह स ऐति भूय , योगटोप्रस्टगसुटीमीपगो मापते स्म ॥ ५० ॥ जनक-(माशम् ) गगति रघुपते' सविधम्म भार्गवेगामियुग्यमाने गमा।। (पुन मान प्रति ) भगवन् ! 'समाधेहि मानम रामभद्राम्युग्याय । शतानन्दः-(पिम्य) महारान! किमारोऽमि । मन्चनपेक्षितपर सादायी-पिनी रपुरा तमन्नति । जनफा-तनम्नन ।। करी 1-सन दे' तनायो'माधेिन मत्रामा निकिमि रिपनर गम्मद प्रति रोपिनान्न का मरणुरेय मादौमदमि सभ्यथयार- पन् पूर्वनिनिनि पूपिनोमि, मेनिनिसमा पदेर । 'भार'... raster prin THAT - म.॥

·उहाघरावयनाटके 'तन्मानयन् बहु बहु क्षमतामुपेत्य, भूयः प्रयन्छ तनयं भगवन् ! नमस्ते ।। '५१ ॥ (इति राम दर्शितवान् ।) जनक: ततम्तन । कचुकी (ततश्च पादपतितं दशरथमुत्याप्य ) म प्रमथाधिनाथशिष्य पुनरेवमवादीन्–राजनैन्दुमतेय ! मह्य द्रुह्यनु न द्वेपपानमेप भवेन्मम । नाहं महे महेगानचापत्र्यापादनं पुन ॥ ५२ ॥ जनक: -कथ मगणितदशरथप्रणिपातेन मृितच्यरनादिवचननिर्मुक्तक्षत्रधा बन्धेन च सरब्धमे भगरता भागण । तथामति स्मिध्यपसितं तेन. दाशरथिना ।। कञ्चकी--देव ! विज्ञप्यते-रामभद्रोऽप्युनिद्रसरोजमसेन मुसेन पुन प्रबद्धाञ्जलि रित्यभिहितरान्-भगवन् ! 'ऋचीकान्वयचूडामणे ! ब्रह्मचारिविजयार्जिनकीर्ते ', दुन्तरवतविधाननिधान ! । एप दाशरथिषु प्रथमम्वा, मौरिना प्रणमति प्रणतेन ॥ ५३ ॥ जनक:-ततस्तत। कञ्चकी -ततश्च क्षत्रियान्तकारिणा परशुधारिणा 'साक्षेपमित्यमिन्तिो रामभद्र - आ क्षत्रियक्टो ! मिथ्याविनीत ! क्मिह ब्रह्मचारिण कुमारम्यैा विजयादुपलब्धप्रसिद्धिः । न पुनरुन्मदमेदिनीपार करोच्छेदात् ।। निश्च तानामेव निधानमहम् । न पुन- म्तेजसाम् ।। मौलिनर प्रणतोऽसि न च चेतसा । तदवोक्यतामिदानीम्- रे रे क्षत्रियडिम्भ ' कि भरधनुर्भङ्गाभिमानी भवान् , जानीते जगता त्रामपि गताहकारवोरामिव ।। ग्रताशेपनृपान्वयोऽप्यमुहित सोऽद्यापि धात्रीमिमा, पात्री पश्यति तत् पुलकझवलो कण्ठी कुटारो मम ॥ ५४ ।। इत्यभिदधानम्य तम्य सस्मितमुग्वामिरामेण रामेण दत्तमिदमुत्तरम्- 1 त मान भा.. 2 'मवग भा० । 3 दृश्यता पत्र १५रिपणी २॥ द०। 5 साक्षेपमभिहितो रामभद्र -भी क्षत्रिय भा.। 6 च तजमा भा० । 2 7 4 ऋशीका ·-प्रयनो ज्याहारैर्वा घटय फटुमिनिहुरैर्वा प्रहारः, स्वस्याऽऽवेगप्रशमनमसावम्ति राम' 'पुरस्ते। हस्वाकूणां यदपरिचित क्षारणाकारणानां, विश्वस्मिन्नप्यहतगतयः सायका विप्रवर्जम् ॥ ५५ ॥ जनका-ततस्ततः। कचकी-तेनाथ मर्थितातिबलपार्थिवौजसा साक्षेपमिदमुदीरयाचके- पुंसः पुराणस्य धनुः पुराणं, मन्नं त्वयाऽपि बेणितं पुणैस्तत् । यद्यस्ति शक्तिस्तव तन्मुरारेरधिज्यमिप्यासमिद कुरुप्य ।। ५६ ॥ इत्यभिधाय धनुरर्पितम् । जनका--(सोद्वेगम) 'विपमा खल रामभद्रपौरुषपरीक्षा । भातानन्द:--अमर्पणश्च परीक्षकः । जनक:--भवतु। हरिदत्तः-ततस्ततः । फचुकी- निवार्यमाणोऽपि म साध्वसेन, पित्रा समाप्पेशणया च मात्रा। आदाय गमः महमेव नीचेश्चकार चापं च मदं च तम्य ॥ ५७ ॥ सर्व-(सहर्षमुचैःम्बरम् ) साधु रामभद्र ।, साधु दिलीपकुलप्रदीप, साधु दुरवगाहसाहसनिधे !, माधु जनक ! | हरिदत्तः- चक्रपाणिचापममारोपणादनन्तरं फिमध्ययसितं रामभद्रेण ! । फनकी-यन् तस्य धीरोदाचनायाः संपदति । तथापि व्यक्तं विज्ञप्यते-- युगणेऽपि विक्षणां नृपशोदेकदा मुना- युनागुनोनुकेषु उगतीपलेषु पश्यत्म्यपि । सीतापो समयम्धिनापि पुगे रामे' पृचा धनु. नमुद्धं न म नि म रनिं स्न्तुि यिनं पूरन ॥ ५८ ॥ 1. 2 Trarम: xii3 सितम ने मा। 5 मारा मा.। G. मक्षितम् । परि मा। 7 पनापन: 1--ततध- ·42 उल्लाघराघवनाटके शतानन्दः-क्मेिकमुपश्लोक्यते रामभद्रचरितेषु । जनकः-किमारब्ध संरब्धवता तेन स्वधितिध्वनेन । काबुकी--तदनन्तर रामविमुक्तमार्गणेन विगुणीकृतपरलोकगति स भगान् 'स्तुवन् विलक्षण मुखेन राम, नरेण तेनाप्यनुनीयमान । जगाम गेह जमदमिसनु, शान्तोग्रतेजा इव जातवेदा ॥ ५९॥ जनका--(शतानन्द प्रति सहर्षम् ) भगवन् ! श्रुत श्रोतव्यम् । तदेतया जामातुरभ्युदयमाया सान्त पुर-पौरमात्मपुर प्रमोदयाम । (इति निष्काता सर्वे) ॥ प्रथमोऽङ्कः॥ . विद्वत्तामुचिनजतामुपशम मूर्तिप्रसत्ति यश सम्पत्तिं परमोपकारपरतामौदार्यमोजस्विताम् । नाह वक्तुमल तदेतदखिल श्रीरस्तुपारम्य तद्, देव स्तौमि तमेव येन सहजे सोऽय गुणिमामणी ॥ ६० ॥ विमा. सनमा 3सरे गमा ·द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति राजपुरुषः ।) [राजपुरुषः]-(समन्तादवलोक्य ) अये | 'कथं प्रभातप्रारम्भः । तथाहि- महोत्सवः पङ्गजिनीवनानां, रथानाम्नां सुकृतावतारः । बोधोपलब्धिस्तमसि स्थिताना, विमासते सैप विभातकालः ॥ १॥ सम्प्रति हि- प्रागद्रितो द्रुतमपाकुरुते जपाभा, प्राभाकरी किरणधोरणिरन्धकारम् । राजीवराजिरपि राजति मुक्तबन्धा, स्वं धाम मन्दयति चन्दनगौरमिन्दु. ॥२॥ (पुरो विलोक्य ) तदमहस्करं भगवन्तमुपतिष्ठे। ( सविनयमञ्जलिं बवा) सृष्टिसूत्रमिदं स्रष्टुर्विस्पष्टं विवृणोति यः। तं मार्गमपवर्गस्य पूपर्ण प्रणिध्महे ॥ ३ ॥ अपि च- सुधाकरसुधारस'प्रसभपानपीनात्मना, चकोरकुलयोपिता प्रसभपीतशीतज्वराः । कृतत्रिभुवनगिलावतमसावसाना. प्रगे, जयन्ति जगदीक्षणक्षणकरा. खराशोः करा. ॥ ४ ॥ (इति परिक्रामन् स्मृतिमभिनीय सशिर प्रकम्पम् ) अहो ! महती तत्रभगवतो मैत्रावरुणस्य तपोवननिवासिना प्रत्यूषसमये निजनिजकार्यसम्पादनतत्परता । तथाहि- स्नात्वा तीर्थजलेन केऽपि बटवः कुर्वन्ति सन्ध्याविधि, मन्त्रान् केचिदधीयते, विदधते दोहं गवा केचन । सम्मान्ति च होमहर्म्यमपरे, त्रेतानानुता- नन्ये प्रज्वलयन्ति पल्लवयति प्रातर्नुहपामृपौ ॥ ५ ॥ कप प्रात:पार'दे. 2 'प्रसरपान दे। 3 जोषा' मा० ..

·२० उल्लाघराघवनाटके तदिदानी राजकुरमेव गच्छामि । (इति परिक्रम्याऽऽरोक्य च) कथ प्रत्यासन्नमेव राजकुलम् । (निर्वर्ण्य) 15 प्रासादेऽत्र वसुन्धराधरपते प्रात प्रबुद्धद्विप- क्षिप्तोच्छृङ्खरपादशृङ्खलरवरोजस्वितूर्यस्वने। तद्वक्राम्बुजमीक्षितु क्षितिभुजामागच्छता संहत- च्छत्रच्छन्नमिलातले न लभते सम्पर्फमर्कस्विपाम् ॥ ६ ॥ (पुनर्निपुण निरूप्य) कथमयं कुमाररामभद्रस्य प्रसादनित्तको नन्दिभद्रनामा राज- कुरादित एवाभिवर्तते । तदेनमाहूय महाराजदशरथकुमाररामभद्र लक्ष्मणयो प्रवृत्तिमवगच्छामि । ( इति नन्दिभद्रमायति ।) (तत प्रविशति नन्दिभद्र ।) नन्दिभद्रः--(श्रुत्या पुरो विलोक्य ) अये ! स एप महाराजदशरथस्य यथार्थ- वर्णो विनयन्धरो मामित समाकारयति । ( इत्युपसृत्य परस्पर हम्तमेलन कुस्त ।) नन्दिभद्रः—सखे ! क सम्प्रति पयुत्सुक एव ( ' इव ) प्रचलितोऽसि ।। विनयन्धरः--समर्थित पार्थिवादेशद्वयमावेदयितु राजकुले । नन्दिभद्रः-किं तदादेशद्वयम् ।। विनयन्धरः-प्रथमस्तावदयं पुरवासिना प्रति-- भक्त्या भर्गशरासन जनकभूर्येनोपयेमे, स च भ्रूभङ्गो भृगुपुङ्गवस्य नमित सम्पीड्य चापं हरे । रामस्याऽऽगम नोद्यतम्य निनदत्र्य पठन्मागध, सानन्दप्रजमुच्छ्रितधजपट कर्त्तव्यमेतत् पुरम् ॥ ७ ॥ अपरश्च भगवतो वशिष्ठस्याऽऽकारणाय तदाश्रमगमनम् । नन्दिभद्रः-ततम्तेन भगवता समाहुतेन क्मिमिहितम् ।। विनयन्धर:-मदिदानी कुमाररामभद्रस्य देवप्रतिकूलता काऽपि वर्तते तद् वयमिहेब तत्प्रतिविधानसावधाना म्बशिष्य जानवर्ण्यमेव तत्र प्रेपयिष्याम ॥ त्व तु वेदानी प्रस्थितोऽसि । स्तचिवपर्यय पत्र मा.माणि 2 गमोऽसपमा।

·KAVITA द्वितीयोऽ नन्दिभद्रा अद्यतनरजनीसमये सानन्दपौरजनप्रवर्त्यमनिखण्डपरशुकोदण्डखण्डन- पाशुरामपराजयप्रभृतिनिजपीरुपवर्णनाकर्णनलबमानमानसः कुमारामभद्रो महाराजदशरथमेवं विज्ञपयितुं मामिह प्राहिणोत्- भग्न जीर्ण त्रिनयनधनुर्यन्मया दैवयोगाद्, 'यः संसोढः शिशुरिति रणे रेणुकेयेन चाहम् । लोकः प्रीत्या तदपि किल मे पौरुषं भाषमाणो, वार्य कार्या न खलु महतां गर्हणा निर्निमितम् ॥ ८ ॥ विनयन्धरः-नन्दिभद्र ! बालभावादपि जानामि जानकीजाने, प्रकृतिमिमाम्-- लोकम्प्रीणानपि निजगुणान् धर्ममार्गाध्वनीनः, काकुत्स्थोऽयं न खलु वचं साऽभ्यर्चयत्यर्चनीयान् । अन्येषां तु प्रकटपुलक स्तौति मन्दानपीमान् , केयं हन्त ! स्फुरति महतां वामवृत्तिः प्रवृत्तिः ॥९|| तदिदानी किं कुरुते कुमाररामभद्रः । नन्दिभद्रः अद्य 'कुमारभरते शत्रुमसहिते मालामहमन्दिरमुपैयुपि तत्प्रयास मनस्येन दुर्मनायमाना देवी केकयराजदुहितरमात्मदर्शनेन प्रमोदयितुं महत्येव प्रभाते कुमाररामभद्रस्तत्र गतवान् । तदनन्तर निजमनोविनोदनाय लीलोद्याने निगमिपुरासीत्। (पुनर्विमृश्य ) विनयन्धर ! ज्ञायते किमप्यनतिचिरपोषितस्य चशिष्ठमुनेराकारणकारणम् ? । विनयन्धरः--किमवबुध्यते ! । दुर्योधाः खलु राजकार्यगतयः । नन्दिभद्रः-मनु भवाननवरतमासन्नवी तस्य रघुचक्रार्तिनः, निपुणमाकारेगित- जश्व, तत् कथं परिज्ञातमपि कार्यमस्माकमपलपसि। विनयन्धरः--न सम्यगवगच्छामि। परमेवं वितय॑ते--सम्प्रति हि महाराज- म शरीरे वैराग्यं श्रयति शिथिल श्रोतसि यथा, यथाऽयं वेदान्तश्रुतिषु नृपति पुप्यति रतिम् । 1 सयः सोर: 12 मार्चय भा०। कुमारराममरते भा०। 4'नोदाय भा०। 5 "घिल. यो भा०। IC FEF ·उडाघराघवनाटके सम्मत, 'यथा चित्ते किञ्चिद् विमृशति च रामं स्पृशति च, ध्रुवं तन्न्यस्तश्रीनगमनमाकाइति तथा ॥ १० ॥ नन्दिभद्रा (सचमत्कारं नखच्छोटिकां दत्त्वा) विनयन्धर ! नूनमेतदेव चिकीर्पति महाराजदशरथः । यदिदं महपीणामाकारणं पौर-जानपदप्रधानपुरुषाणां च समवाय- करणं सुमन्त्र-वामदेवप्रभृतिमिरमात्यैः सह सुचिरं पर्यालोचनं चेति । समुचित चैत'- दिदानी महाराजस्य । जरसोऽपि जरा यत्र सम्राट् सज्जोऽस्तु मुक्तये । रामस्तु भुक्तये यस्मिन् यौवनस्यापि यौवनम् ॥११॥ परमपरं पर्यनुयोज्यमस्ति- यदसौ कुमाररामभद्रस्य राज्याभिषेकमहोत्सव, सर्वजन- न चात्र कोऽपि प्रत्यूहकर्ता वितळते, 'तत् कथमप्रकाशितप्रयोजनं प्रधानपुरुषा- पामाकारणम् ! व्यपदेशान्तरेण च पुरशोभाप्ररर्तनम् ।। ननु व्यक्तमेव किमिति नो - प्यते :--प्रभाते रामभद्रस्य राज्याभिषेको भविष्यतीति । विनयन्धरः-(विहस्य ) नन्दिभद्र ! सरलाशयो भवान् । न वेदिता नीति- मार्गस्य । कल्याणकार्याणि हि प्रत्यूहबहुलानि भवन्ति । तदेतानि निष्पादितान्येव प्रकाश्यन्ते । नन्दिभद्रः--तथ्यमेवैतत् । तदिदानीमहमपि कुमाररामभद्रसमीपमुपसामि । भवान् पुनर्महाराजसमीपम् । (इति निष्क्रान्तौ) ॥ विष्कम्भकः॥ (ततः प्रविशति रामभद्रः प्रतीहारी लीलोद्यानपालश्व।) रामः--(सोत्कण्ठमुद्यानपालं प्रति ) मालधर ! तदिदानीमपि न विस्मरत्यस्मदीय- हृदयम् , यत् किल प्रासावसरे बाप्पकुष्ठीकृतकण्ठेन विनयसम्पुटीकृतपाणिना चामिहितं वत्समरतेन । मालाघर:-देव ! तदादिश्यताम् । रामः-तातपादप्रणामादनन्तरं मामुपसृत्य वत्समरतः सप्रश्नयमेवमुक्तवान्-- 2 'तदिदै महा। 3 सत् किमप्र.1 4 मौर. 1 या चित् कि दे। मनुस ।

·द्वितीयोऽr तातस्तातः सा सवित्री सवित्री, रामेणैव स्वं तु मन्ये सनाथम् । तन्निस्यिो देव ! नाहं स्वचित्तादभ्यर्येवं मां प्रणम्य प्रतस्थे ।। १२ ।। मालाधरः--देव ! सूर्यवंशोत्पत्तरव्यभिचारिणी वशिष्ठोपदिष्टविद्यासक्रमस्थ सदृशी स्वाभाविकविवेक-स्नेहसौरमेण सुस्मीकृता परस्परं स्नेहवृत्तिर्दशरथनन्दना- नाम् । सम्प्रति पुनरपरत्र- अप्येकपिजातानामप्येकस्तन्यपायिनाम् । दृश्यते विरली कापि नातॄणामेकचितता ॥ १३ ॥ प्रतीहारी-'देव ! विसेसदो राम-लक्खणाणं सत्तुग्ध-भरदाणं अन्नुण्णं सिणेह- 'पउत्ती दीसदि। रामः-(परिक्रम्य ) मालाधर ! कथय कियति दूरे लीलोद्यानम् ! । मालाधर:-~प्राप्ता एव तद्वारम् । तदवधारयतु देवः- उपनयति कुसुमगन्धं गन्धवहः 'सह मरन्दबिन्दुलकैः । श्रूयन्ते च स्पष्टाः पर्यटदुर घट्टसाट्काराः ॥ १४ ॥ (इति सर्वे लीलोयानप्रवेशनं नाटयन्ति ।) रामः--(समन्तादवलोक्य सहर्षम् ) लीलोद्यानमिदं मुदे मम फलश्रेणीनमत्यादपं, कूजत्कोकिलमस्वलन्मधुकरं मायन्मयूरं पुरः। 'यामध्ये प्रिययान्धवेन मधुना सार्द्ध विधचे शिवा- रुबैकादशरीरशङ्करतपश्चर्योपहासं स्मरः ॥ १५ ॥ मालाधरः-देव ! प्रत्यूपफालविशेपिता लीलोद्यानशोभा विमान्यताम्--- द्विगुणमणिमानं पल्लवाः पादपाना, दधति सति विभाते मास्कराभीशुमिन्नाः। उपहितमिहिकाम्म.सीकरालीकराला, सकुसुमकलिकेव माजते पत्रपङ्क्तिः ॥ १६ ॥ १ देव । विशेषतः राम-लक्ष्मणयोः शत्रुन भरतयोः अन्योन्य स्नेहप्रवृत्तिः स्यते । TER स्वाभाविकसोरमेण मा०1 2 पाये दे। 3 किमानपूरे मा.14समर' भाः। 5 'पपाट्य भा• 1 6 यमप्यधिरा' भाः।

·उहापराधवनाटके x रामः---मालाधर । दर्शय द्राक्षामण्डपस्स पन्यानम् , यथा तन्नोपविश्य देव्याः समागमनं प्रतिपालयामः। 'मालाधरः-इत इतो देवः। (इति परिक्रम्य दाक्षामण्डपतले यथोचितमुप- विशन्ति ।) रामः-(पवनस्पर्शमभिनीय सानन्दम् ) चूतै. कन्दर्पदूतैः, सरसकिशलयाहादिलोकैरशोकै, शालैः प्राप्तप्रवालैर्विहितमधुकरश्रेणिसङ्गैर्लयङ्गैः । गानैश्च श्लाध्यमानः परभृतवयसामत्र कान्ते बनान्ते, वायुस्तापार्तिजायु शिशिरयति हृतम्वेदनीरं शरीरम् ।। १७ ॥ (पुनः स्मतिमभिनीय प्रतीहारी प्रति) प्रभावति ! चिरकालादपि 'नावलोक्यते प्रियवयस्यो माण्डव्यः। प्रतिहारी-(विहस्स) देव ! यदा भिउडिअंधभीसणायारो गिहीदकोअंडचंड- हत्थो कोवारुणलोअणजुअलो आगच्छंदो फरसुरामो दिट्टो तकालपहुदि तदसणपणट्ठो अग्नमंडवो दाणि पि ण दिट्ठिगोयरो भोदि । रामः-(सुदूरमलोक्य ) मालाधर ! कोऽयं सहकारकाननात् त्यामनुसरन् वानर 'इव विलोक्यते ! ! य एष पश्य- निप्रणमधिरोहणमवरोहणमंहिपेषु युणिः । निजचिचादपि चपल. प्लवङ्गमोऽयं समभ्येति ॥१८॥ मालाधरः देव ! चिरकालपरिचयविश्रम्भादनभिशङ्कमानो वानर. सोल्बणनामा मम समीपमागच्छति । रामः- अहो ! महदाश्चर्य यनरम्यानरयोः परम्परं वियम्भः । मालाधरः-देव ! नैतदमुतम् । निरन्तरवनवासाभ्यासान्नर-वानरयोरपि मैत्री सम्भवति । १ देव ! यदी झुकुटिबन्धीषणाकार गृहीतकोदण्डचण्डहस्तः कोपारुणलोचनयुगरः आरटन् प रागा दा. ताकाटप्रमृति तदर्शनप्रनष्टः भार्यमाण्डव्यः इदानीमपि न दृगोचरो भवति। . 1पेय' दे। म बिलों'दे! 3 इबालो' मा..

·द्वितीयोऽधः। १५ (प्रविश्य वानरो मालधरसमीपमुपसर्पति ।) (नेपथ्ये) सहि हंसिये ! दंसेहि लीलज्जाणम्स पंथाणं । रामः-(श्रुत्वा) मालाधर ! 'नियतमियं देवी जनकसुता समागच्छति । तदितो गत्वा लीलोद्यानस्य मार्गमदृष्टपूर्व दर्शय प्रियतमायाः । मालाधरः--यदादिशति देवः । ( इति वानरेणानुगग्यमानः परिक्रामति ।) रामः-(सानुरागमात्मगतम्) अहो! रमणीयतमा काचिदवस्था सम्प्रति प्रियतमायाः। यतः- मुक्ता कृत्रिमपत्रकेलिरलकन्यासे प्रयत्नः परः, प्रौदि च क्रमणे क्रमेण लभते लीलागतिर्नेत्रयोः । वक्षस्तः सिचयाञ्चल विचलितं गान्निधत्ते च य- न्मध्येऽसौ तनुमध्यमा विहरते तन्मोग्घ्य वेदाध्ययोः ॥ १९ ॥ अपरं च- शय्याया स्वयमेत्य नोपविशति प्रोक्ताऽपि भूयो मया, ब्रूते नाभिमुखी, रुणद्धि च बलान्नामिस्पृशं मे करम् । वैदेही रहसि स्थिता न सहते दीपप्रभावैभव, तद् बाल्ये विरमत्यपि प्रियतमा नापत्रपां मुश्चति ।। २० ॥ (ततः प्रविशति सीता कन्धावलम्बितताम्बूलभाण्डा हंसिका च ।) सीता-(मार्गद्वयमवलोक्य ) सहि हंसिए! इमिणा मागेण गंतव्य ? पदिणा था। हंसिका-'पियसहि सीदे ! अहं पि फुडं न याणामि । मालाघर:- (उपसृत्य प्रणम्य च) देवि ! इत इत आगम्यताम् । (सीता वानरं दृष्ट्वा मयं नाटयति ।) १ सखि हसिक ! दर्शय लीलोद्यानस्य पन्थानम् । २ सखि हंसिके । अनेन मार्गेण गन्तव्यम् । एतेन वा । ३ प्रियसखि सीते! अहमपि स्फुटं न जानामि । I हासेए | भा०। नियतं देवी भा० । 3 'लिमल भा०14 चकिमणि कमेग मा ।

·उल्लाघराधवनाटके हंसिका-(सत्रासम् ) हीमाणहे । वाणरो वाणरो। (इति व्याहरन्ती परायते ।) मालाधरः-(विहस्य सीता प्रति) देवि न भेतव्यम् न भेतव्यम् । खेल्नाम सावस्माक वानर , तदिद कौतुकमवधार्यताम् । (वानरं प्रति) अरे सोल्यण ! सहकारपाद- पादित फल्मादाय समर्पय देव्ये । (वानरस्तूर्णमुत्प्लुत्य तथारोति ।) (सीता वानरमायान्तमवलोक्य समय पश्चादपसर्पति ।) मालाधरः--देवि ! निशङ्कमादीयतामिद फलम् । (सीता भयेन वेपमाना फलमादरो।) मालाधरः-(दूरमवलोक्य ) हंसिके ! नि शङ्कमागम्यताम् , यथा तापि कपि रेप फल प्रयच्छति । हसिका-(सभयम् ) मारा'हर ! पियसहीए सीदाए य्येच एस वाणरो फरप्पदो भोदु । अहं पुण जाव एसो ताय णाऽऽगमिस्स । सीता-मालाहर । अण्णदो पेसीयदु एस वाणरो। मालाधरः--आदेश प्रमाणम् । (इत्यभिधाय वानरमन्यत प्रेपयति ।) (वानरोऽपि द्रुतमुत्प्लुत्य निष्क्रान्त ।) मालाधरः--देवि | इत इत । कुमाररामभद्रो द्राक्षामण्डपे भवदागमन प्रतीक्ष माणो वर्तते, तदागम्यतामिति । (सर्वे द्राक्षामण्डपाभिमुग्व परिणामन्ति ।) रामः-(सीतामवलोक्य सानुरागमात्मगतम् ) किं कुर्म । सफलं विरोफितमिद, पृष्टाश्च शिष्टा , किम- प्यस्या कापि पुन समोत्तमगुण नादर्शि नाश्रावि वा । तत् तुल्य तुहिनाशुनाऽपि वदन, नेत्रद्वय पङ्कजै- प्योष्ट सुधयाऽपि, चम्पकरचाऽप्यङ्ग बत | भूमहे ॥ २१ ॥ १ अरे ! वानर वानर । २ मालाधर ! प्रियसख्यै सीतायै एक एप वानर पलादो भत्तु। अह पुन यान देष तावद् नागमिष्यामि। ३ मालाधा। अयत प्रेध्यता एष वानर । I माराधर! भा०। 2 पमभि मा०। 3'रप्याटस्तुधया भा० ।

·द्वितीयोऽक्ष । १० - किश्चास्याः व विधाय विधिना निधिन्मृगाक्ष्या., प्रक्षालितं करसरोजयुगं तु येन । पीयूपमित्यनुपदं व्यपदिश्यमान- मानन्दहेतुरुदकं जगतस्तदेव ॥ २२ ॥ (प्रकाशम् ) देवि! जनकराजात्मजे! इदमासनमास्यतामिति । (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) हंसिका-(पश्चादवरोक्य समय सीता प्रति) सहि सीदे ! एस पुणो वि वाणरो समागच्छदि। (इति पलायितुमिच्छति ।) सीता--(दृष्ट्वोपलक्ष्य च सस्मितम् ) हंसिए ! ण 'खु एस वाणरो, अजउचस्स पियवयस्सो अजमंडन्यो एस इत्य समागच्छदि । (ततः प्रविशति विदूपक " विदूषकः-(पुरो विलोक्य ) कंघं एस पियययस्सो जणयरायतणयासजुत्ती दक्वामंडातले चिट्टदि।। ता इत्थ गमिस्सं । ( इत्युपसृत्य ) 'सत्थि तुम्हाणं । (इत्यभिधायोपविशति ।) रामः-ययस्य माण्डव्य ! चिरादवलोकितोऽसि । विदूषकः--चेयस्स ! ब चिरादो वि दिट्टु म्हि तं परमं मंगलं । रामः-कुतः कारणात् । विदूषकः-तज्झ' पाणिग्गहणमहूसरे मिहिराणयरं गदो । 'जामादयस्म पिय- १ सखि सीते! एष पुनरपि वानरः समागच्छति । २ हसिके ! न खलु ९५ यानरः, आर्यपुत्रस्य प्रिपरयस्यः आर्यमाण्डव्य एपोऽत्र समागच्छति। ३ क्यं एप प्रियायस्य जनकराजतनयासंयुक्तः दाक्षामण्डपतले तिष्ठति । तदन गमिष्यामि। स्वस्ति युप्मभ्यम् । ४ पयस्य ! यद चिरादपि दृष्टोऽस्मि तत् परम महरम् । ५ तर पाणिग्रहणमहोत्सो मिथिलानगरं गतः। 'जामात रस्य प्रियमित्रम्' इति त्या जनकपरिजनवितानबहुमोदरुभक्षणेन तपा करमपि मन्दाग्निह सनात', यथा निजमादन्या. पुषः जापितोऽस्मि । मा । सचि(1)दाम मा.। 3 भव! पानि ।

·उष्ठापराधयनाटके मित्त ' ति क्डुय जणयपरि'यणनिइन्नबहुत्तमोदगभवखणेण तहा 'यहं पि मंदग्गी अह सं'जादो जहा णियांमणीए पुष्णेहिं जीविदु म्हि । रामा-ययस्य ! तर्हि बडयाग्नेरपि पदाचिदुदराग्निमान्य सम्भाव्यते । मालाधरः-(विदूपकं प्रति साहारम् ) मयि विद्यमाने न भेतव्यं रोगेभ्यो भवता। विदूपका-भाराहर ! कि निज्जो भां। मालाधरः- वैद्यराजोऽस्मि विद्याया कुर्वे गर्व तु नान्यवत् । रोग वा रोगिण वाऽऽशु नाशयामि न संशय ॥२३॥ (सर्वे श्रुन्या हसन्ति ।) विदूपकः-(सरोपमिय) आ यंभस्टय ! तहि गच्छ अत्तणो विजाए सहिदो तुम, जदो न पुणो हि समागच्छसि । सीता-अन मडव्य ! जदि तादजणयपरियणेण 'पभूदमोदयभोयणमुवणीदं, ता फध पभूदभवणाटो तुम ण उपरदो सि। विदृपकः ( साहङ्कारम् ) भौदि जणयनदणि ! जदि एम पियवयस्सो रामभद्दो 'पदवीरसमरादो उपरमदि ता अह पि 'पभूदमोदयभक्खणादो उपरमामि | राम:-(स्मित्वा ) अहो ! महती प्रतिमा प्रियमित्रस्य । ततस्तत ।। विदूपका-तेदो महदि ज्येन पभादे सत्तट्टमोदयभक्खणाणतर मज्झष्णसझाविधि १ मालाधर ! वेद्यो भनान् । २ आ ब्रह्माण्टक ! तत्र गच्छे आत्मनो विद्यया सहित स्वम्, यत न पुनरपि समागच्छसि। ३ आर्य माण्ड०य ! यदि तातजनकपरिजनेन प्रभूतमोदरभोजनमुपनीतम् , तत् क्थ प्रभूतभक्षणात् वन उपरतोऽसि १ । ४ भवति जनकनन्दिनि ! यदि एप प्रियायस्य रामभद्र प्रभूतवीरसमराद् उपरमति तद् अहमपि प्रभूतमोदयभक्षणाद् उपरमामि । ५ तत महति एवं प्रभाते सप्ताष्टमोदरभक्षणानन्तर मध्याह्नसन्च्याविधि कृत्या अत्राऽऽगतोऽस्मि । । 'यणदिग्ण भा०। 2 कह कह दे। 3 सवुत्तो जहा भा०। 4-567 पहू' भा० ।

·द्वितीयोऽ।
कडुय इत्य'मागदो हि।
राम:-अयस्य ! कथ मोदकमसणानन्तर मध्याहसन्ध्यानिधि ।
विदृपका-ण खु ओसहभक्खणे मज्झण्णसझाविहाणम'तरीभोदि ।
राम:- [तत् ] कस्य व्याधेरौपधम् ।।
विदृपका-ण कधिद ज्येर मदग्गी सवुत्तो म्हि ।
रामः--(स्मिला सोत्यासम् ) वयस्य ! जठराग्निकुण्ठत्वे मोदकभक्षणं परमौषधम् ।
ॐ सीता--हसिए ! उवणेहि तबोल अजमडव्यस्स ।
(हसिका ताम्बूलभाण्डमपश्यन्ती वैलक्ष्य नाटयति ।)
सीता-*ण पाडिद कहि पि।।
मालाधरः-देवि ! वानरभयात् पलायमानया हसिकया ताम्बूलभाण्डमित
पातितम् । (इत्यङ्गुल्या दर्शयति ।)
सीता--हसिए ! तुम सय ज्येव 'गहित्तमागच्छ ।
हसिका-वीहेमि वाणरादो। ण गमिस्स ।
मालाधरः-देवि ! तिष्ठतु हसिका | अहमेव समानीय समर्पयिष्यामि । ( इति
थाकरोति।)
विदूषकः-(साहकारमात्मान दर्शयन् ) हसिए ! एदस्सि वीरपुरिसे 'सण्णि
हट्टिदे कुदो तुज्झ भयावयासो'।
प्रतीहारी--(विहस्य) अन्ज मडञ्च | परसुरामदसणखणे परिक्खि दपोरिसो भव ।
१ न खलु औप भक्षणे मध्याहस ध्याविधानमा तरीभवति ।
२ ननु अपिनमा मदाग्नि सवृत्तोऽस्मि ।
३ हसि । उपनय ताम्बूल आर्यमाण्डव्याय ।
४ ननु पातित कुत्रापि
५ हसिके । ल स्वय एर गृहीत्वाऽऽगच्छ।
६ विभमि वानरात् । न गमिष्यामि ।
७ हसि । एतस्मिन् वारपुरुषे सनिधस्थित कुतस्ता भयानराश "
( आर्य माण्डव्य ! पशुरामदर्शनक्षणे परीक्षितपौरुषो मयान् ।
I'त्य आग भा०। 2'तरायोभोदि भा. 3 हस्तचिहा तवैती पाठ दे. नास्ति ।
4 गहिसमा भा 5 सवैदिहिदे मा०। 6 'पोरसो दे ।

·उल्लाघराघवनाटके 1 विदूषकः-(सक्रोधम् ) आ दासीएघूदे । ण याणासि तुम, मह महाबभणम्स सावोदगेण परसुरामकोरम्गी उपसम गदो। रामः-मालघर ! दर्शय सकरमप्येतदुद्यानमिति । (सर्वे लीलोद्यानम( " ना बलोकनार्थमुत्थाय परिक्रामन्ति ।) मालाधरः-देव' । रिलोक्यता तावदित अशोक श्रेणीय नरकिशन्योल्लासरचिरा, विराजत्युन्निद्र बकुलमुकुलाना मुखमिदम् । पराग पुनागद्रुमसुमनसामेप च पुरो, मरुद्भिवल्लीनामपि भवति हल्लीसकमित ॥ २४ ॥ रामः -(समन्तादवलोक्य ) अये । वसन्तावतार इव | तथाहि- माझन्देषु फलोदयादिह भपयून प्रसूनागम , प्रीता पश्चमगीतिगर्भितमित कूजन्ति पुस्तोकिरा । शोभा विप्रति किंशुका शुरुमुग्वच्छायासखे कोरकै , उन्निद्र कुरुते स्मर च मधुर पुष्पन्धयानां धनि ॥२५॥ मालाधरः--देव ! मनोरमत ममेतदधार्यताम्- निर्विच्छेदच्छदसमुदयाचपराना बनान्त- नतर्नेत सरसिजसख नेत्रमन्यत्र नेयम् । मध्ये यस्य द्युतिपतिकरागोचरत्वादशान्त- धान्ते दीपा र विरचिता कोशलिच्छलेन ।॥२६॥ रामः-माराधर! यथाऽय पाटरापटल परिमरम्तथा 'मन्ये निदाघसमयेनापि यातम् । पश्य- दिष्टया दृष्ट स प्रविष्ट पृथियो, कुनि कर्णोत्तम्पा शिरीषै। १ आ दास्या पुत्रि! न जानासि त्वम् , मम महायझर योपाग्नि उपशम गत। 1 दे। भा०1 2 'इस्य श्रेणी ना ६।३ २.14 'तरमे भ.15बनान्ता त भा-16 ·द्वितीयोऽ। तापानां यत्र यच्छत्यनूनां यूनां प्रीति शीतमम्मः करम्भः ॥ २७ ॥ सीता--(राम प्रति ) अजउत्त! इत्य पाढं संतावो वदि, ता अण्णदो गच्छम्ह । (इति सबै परिकामन्ति।) मालाधरः-स्वामिन् ! अपरेऽपि नूनमृतवो देवसेवायै निजनिजरूपमुल्लासयन्तः समायाता एव । इतस्तावत् तापात्ययस्वरूपमवधार्यताम्- जयति जगति प्रौढामोदं कदम्बकदम्पक, स्फुटति कुटजश्रेणी, वेणीभवन्ति दिशां पनाः । 'हरिहयहरिजाते वाते प्रसर्पति सर्पभुक्- कुलसुलभया रत्या केषां न नृत्यति मानसम् ! ॥२८॥ विदूषकः-(विलोक्य सहर्पम् ) ही ही! एस सयल' मञ्चलोयजीविदकारणं परिसारत्तो संपत्तो, ता गायिस्सं णच्चिस (इति रे'ल्लुणुकान् ददानो नृत्यति।) (सर्वेऽप्यरलोक्य हसन्ति ।) मालाधरः-देव। स एए प्रकटीकृतखञ्जरीटपेटको हंसायतसितकमलाकरः शरत्स. मयः । तथाहि- मयुरीणां रीणा श्रुतिविषयमायाति न रुतिः, गणोऽयं भृङ्गीणो रणति कृतसप्तच्छदपदः । प्रसत्त्रिं पायोऽपि 'प्रथयति यथा सम्प्रति तथा, शरत्काल: केलीरुचिरिह बनान्ते विचरति ॥ २९ ॥ (अन्यतो विलोक्य च) कुमार रामभद्र! सुकुमारलवलीलतावितानफलोचालः स एप हेमन्तकालः | यः किल- तोये शीत स्फीतबिम्वद्युतीन्दी, भन्दीकुर्वन्नादरं चन्दनेऽपि । १ आर्यपुत्र ! अत्र बाट सन्तापो वर्तते, तदन्यतः गटामः । २ आश्चर्यम् आचर्यम् , एष सकलमायटोकनीवितकारण वराित्रः सम्प्रातः तद् गास्यामि नतिष्यामि। हरहरिहर दे। 'मतलो मा। 3 संपुष मा. 4 रेलकान मा.। ८ साति ·उडायराघवनाटके एणाक्षीणामेप पुप्यत्यनेहा , स्नेहाधिक्यं पावकिन्या हसन्त्याम् ॥ ३० ॥ रामः--मालाधर । अपरमप्यत्र विमृश्यताम्--- शीतल यदनिलं जनस्त्यजन् , प्रज्वलन्तमनल निपेपते । तद् ध्रुव समय एव गौरवे, कारण न गुणसम्पद पुन ॥३१॥ (पुनरन्यतो विलोक्य सीता प्रति) प्रिये । पश्य शिशिरापगम-बसन्तागमरमणीयतमा समयलक्ष्मी । इह हि- लमन्ते सौभाग्य विमपि हरिणाङ्कस्य फिरणा, पिका शब्दायन्ते तममृतस्यन्दिवचस । चरन्त्यद्य यो योपवनपवनाश्चन्दनगिरे रमाम कामस्य स्फुरति च शुभाशसि नयनम् ।। ३२ ।। अपर च-- श्रीखण्डशैल्पवमानविपर्द्धमान मानग्रहो मनसिजस्त्रिजगज्जयाय । कुन्दानि मन्दमकरन्दमदानि मुक्ता, चापे च पेशलरसं बयुल पिधुत्ते ॥ ३३ ॥ सीता-(भ्रमरमाथा नाटयन्ती राम प्रति) अजउत्त। एस युसुमिदलाओ परिहरिय मह वयणाहिमुहो शिलीमुहो परिभमदि । (इति राममुरसर्पति ।) रामः-देगि। मल्लीपु नोल्लसति, नारति पाटलासु, नीपान्यपास्यति, विमुञ्चति चम्पानि । नाम्भोरुहे अमति, केतकमेति नाय, भृङ्ग वृशाति! भरदाननगन्धलुब्ध ॥ ३४ ॥ सीता-(सम्रभाम्) कैमिदो पि एस महुयसे मामणुमरदि ।। (इति करसरोह- हेण निरारयति ।) रामः-(दृष्ट्या म्बगतम् ) १ आर्यपुत्र ! एप कुसुमितरता परिहत्य मम यदनाभिमुव शिलिमुव परिश्रमति । २ कपमितोऽपि एष मधुकर मामनुसरति ।।

·द्वितीयोऽ । भ्रातश्चक्रे भ्रमर मुग्धाया अपि कान्ताया व्युत्पत्तिं गमिता परम् । भ्रूलीला मधुमत्तेन स्मरेण भ्रमरेण च ॥ ३५ ॥ (पुनर्भमर प्रति) । भवता कि तप के प्रदेशे, के वा देवा श्रुतिसुखकृता रञ्जिता गुजितेन । यत् कान्ताया प्रसभमभयस्ताध्यमानोऽपि रीला पझेनैव स्पृशसि वदनामोदलोल कपोलम् ॥ ३६॥ (प्रकाश पुनर्माराधर प्रति ) मालाधरमध्याहकारकठोरीकृतफिरणजालो भगवान् गभस्तिमाली। सम्प्रति हि--- घमाम्भ सम्भरा श्रीलिसति दयिताभालमालम्व्य किञ्चित् , सन्छाया श्रान्तकाय श्रयति च निचय पक्षिणा वृक्षशासा । पाद पूष्ण यदुप्ण शिशिरयति सरस्तीरनीर समीर , क्षीरक्षोणीरुहाध स्थितिमिह दधते गोकुलान्याकुलानि ।। ३७ तद् दर्शय ग्रीडातडागिकापदवीम् , यथा तत्रोपविश्य मध्यन्दिनमतिवायाम । विदूषकः-भी वयस्स । 'अस्थिदा भोयणवेरा, ता गमिम्स । (पुन प्रतीहारी प्रति ) भोदीए पभावदि देहि मे हत्यावरपण । ण खु बुभुस्वाए चलिदु सफ्कुगोमि । प्रतीहारी-(विहम्य ) अन्न मडव्य' इत्य यूरोदरदा अमर ज्झति, न उणो युभुरखा। राम:--प्रभावति । यथा गेचते प्रियरयम्याय तथा विघीयताम् । (इति प्रभावत्या दतहातापरम्पो रिदृषको निष्क्रान्त ।) मालाधर:--स्वामिन् ' इत समागम्यतामिति । (सवें परिकामन्ति ।) मालाधरः--देव । विगेश्यताम्--- १ भो वयस्य ! उपस्थिता भोजनवेग, तद् गमिष्यामि । भाति प्रमावति । देखि मेहस्ताबरम्यनम् । न स्वल युमुक्षया चलितु शमोमि । २ आर्य माण्डव्य ' अ स्यूलोदरता अपराप्यति, न पुन युभुक्षा। उपरिषदा भोयग्वेग, नाग'मा । . 'यदि म उग भा०।

·३४ , उल्लाघराघवनाटके इय सा हंसालीकलितकमा केलिसरसी, रसद्धि सानन्द जलरिहगवृन्दं कृतपदा । गमीरे यन्नीरे हिमसमयमन्त स्थितमित , समुद्धर्तुं शक्तो न हि तुहिनमुक्तोऽपि सविता ॥ ३८ ॥ तदस्यास्तीरतरुच्छायायामुपविश्यताम् । (इति तथाकुर्वन्ति ।) रामः-(सीता प्रति ) प्रिये वैदेहि | दृश्यता मिय क्रीडातडागिका- दुग्धस्निग्धजला तरङ्गतरला ससक्तरक्तोत्पला, तीरोतुगनगा विहासुभगा प्राप्तप्रमोदाध्वगा। उद्धान्तभ्रमरा विराजिशफरा नश्यन्निदाघज्वरा, सेय तुल्यरसीकरोति सरसी किं नाऽऽवयोश्चेतसी ? || ३९ ॥ सीता-(सस्पृहमवलोक्य ) अज्जउत्त! पिक्ख पिक्ख खेरतरायहसमिहुणेहि विसट्टकदुट्टवणेहिं मणोहारिणी एसा कासारिया । रामः- (अपनार्य) प्रिये । भनदारोकनकृतार्थीकृतरोचनस्य मम किमेतया पुनरुक्तास्तुशोमा विभूपितया निभालितया । यत - खदधरमधुर पयस्त्वदक्षिद्वयह सितानि 'पुर सरोरहाणि । तव गतिविजिताश्च राजहसास्तव भ्रकुटीकुटिरा तरह भनि ॥ ४० ॥ (पुन सोपरोधम् ) बाले। विलोकय दिगन्तरमन्तरायो, माऽस्तु त्वदीयवदनेन्दुभयादकाले । सयोगसम्मदकथासु रथाङ्गनाम्ना मम्भोरुहा च हसता सह राजहसै ॥ ४१ ॥ हंसिका-( दूरमवरोक्य राम प्रति) कुमार रामभद्द ! एस को वि पुरिसो समागच्छदि । १ आर्यपुत्र ! प्रेक्षस्व प्रक्षस्व-खेन्द्राजहसमिथुने विकसितनीलममलाने मनाहारिणी एपा कासारिका। २ कुमार रामभद्र ! एप कोऽपि पुरुष समागम्यति । 1 "मत्र स्थि'दे.. 2 मिति क्रीडा दे। 3 बिससकुदुअथणेहि मगाहारिणी एसा सरिया (विशताचने मनोहारिणी एषा सरित ) दे। 4 शोमाभिभूतया ।। यत है। 5 पुरा दे० ।

·द्वितीयोऽ ३५ रामः-('दृष्ट्वोपलक्ष्य च) कथमय विनयन्धर सम्प्राप्त (प्रविश्य) विनयन्धरः--(प्रणम्य ) कुमार महाराजदशरथस्त्वामाह्वयति । रामः-(विमृश्य ससम्मम् ) विनयन्धर । कय तातपादा समाकारयन्ति । (सीता प्रति ) प्रिये । त्वमपि मातु कौशल्याया समीपमुपसर्प । तातादेशश्रवणानन्तर वयमपि तत्राऽऽगमिप्याम । (सीता हसिकया सह निष्कान्ता ।) राम:-माराधर | त्वमप्युद्यानपालनव्यापारतत्सरो भव । मालाधरः-यदादिशति देव । (इति निष्क्रान्त ।) रामः-(समुत्थाय परिक्रामन् ) विनयन्धर । किं कुर्वन्ति तातपादा ? | विनयन्धरः-कुमार। निजाश्रमादागत लिखितपत्रहस्तं देवराताभिधान महा- मुनेविश्वामित्रस्य शिष्य सत्कारपूर्व विसज्य तत्रभवतो वशिष्ठम्य प्रियशिष्येण जानूफण्येन सम सरपन्त सन्ति । राम:-अपि ज्ञायते कोऽपि लिखितार्थ । चिनयन्धरः-तदेतल्लिखितमवधारयतु देव । (इत्यर्पयति ।) रामः- गृहीत्वा वाचयति ।) म्वम्ति, स्वाश्रमत पति शमवता श्रीगाधिपुत्र पुरे, साकेते सुस्तकसक्तमनस श्रीरामतात नृपम् । आशीर्वादभुदीर्य जल्पति यथा कार्य च यत् पिश्चन, पारव्य भवताऽस्ति मन्दगतिना भाव्य न तस्मिनिति ॥ १२ ॥ (पुनर्विमृश्य ) किं नु नाम तत् कार्यम् । यदर्थे भगवान् विधामित्रस्तातपादानेर त्वरावत करोति । विनपन्धरः-(विहत्प) तत्राधारितफद बुमार स्वयमेर सन् कार्यपत्र गमिष्यति। रामः-विनयन्धर ! जानामि भगवन्त जानकार्यम्, क पुनस्य देवरातो नाम । विनयन्धरः-अधारयतु कुमार--- I (REET रुपलसर) 2०1 2 'गादनमा। 3ज्य भगवतो दे। 4 तथा दे।

·उल्हाधराघवनाटके शुन शेफो नाम्ना मुनिरयमजीगर्चतनयः; ऋतौ हारिश्चन्द्रे नृपसुतपशौ यं किल पिता । ददा तद्रक्षार्थ तदनु 'नुतितुप्टेन हरिणा, हविप्यान्मुक्तोऽसौ 'कुशकसुतसूनु स्वयमभृत् ॥ ४३ ॥ तदनन्तरं च-- विश्वामित्रः पुत्रमादाय दोा, कृत्वोत्सङ्गे हर्पयाप्पाम्बुवर्षी । पश्चादेनं देवरातामिधानं, मध्ये तेषामुत्विजा व्याजहार । ४४ ॥ रामः-(स्मृत्वा सचमत्कारम् ) यः किल मन्त्रस्तुतिपरितोपितप्रजापतिप्रभृतिदेवता- प्रसादादपास्तयूपबन्ध'ने पशुनन्धवर्जितमाञ्जसवं नाम यज्ञ ददर्शति श्रूयते । विनयन्धरः :--अथ किम् ।। (पुनरातो विलोक्य) कुमार! स एष महागज दशरथ पुरतो जानूकर्ण्यसहितो वर्तते । (तत. प्रविशति ययानिर्दिष्टो दशरयो जानूकर्ण्यश्च ।) दशरथः-भगवन् जानूकर्ण्य ! किमाख्यामस्तेषामविषयमनोभि स भगवान् , स्वजन्मा यैर्जन्मावधि विधिवदेकः प्रणिहितः । नमभ्य सोऽपि स्यान्निवसति जराजर्जरवया , प्रयागप्रत्यन्तप्रसृतसलिराया सरिति य || ४५ ॥ जानूकर्ण्य: राजन्नजराजनन्दन सुकृतसम्पादनीया बल्वियं सामग्री । तथाहि-- सरस्वत्या म्नानं, शिरसि हरिशेषाः सुमनस , प्रसन्ना हृवृति , शतपथकथावर्णनरस । मुनीनामाराध्या परिपदरिषड्वर्गजयिनी, विना पुण्यैरेपा न भवति मनीपा तनुभृताम् ॥ ४६॥ राम:-(उपमृत्य) तात ! लदपत्यं रामभद्र प्रणमति । (इति दशरथं प्रणम्य) भगवन् ! नमस्तुभ्यम् । (इति जानकाय प्रणमति ।) 1 मुनितुन भा.। 2 कुमुक १०। 3 धन पशुबन्धय ।

·३० द्वितीयोऽ । जानूकार्य:-स्वम्ति भवते । राजा-(सहर्षम् ) वत्स रामभद्र! इहोपविश्यताम् । (इत्यात्मसमीपमुपवेशयति।) जानूकमे:-(उभावपि निर्वर्ण्य स्वगतम् ) राजा राजत्यनेनाय सुतेनान्तिकवर्जिना । प्ररोहेणाऽऽस्मतुल्येन वटवृक्ष इवोन्नत ।। ४७ ॥ राजा-भगवन् मैत्रावरुणशिष्य । उत्पत्ति शिशिरेतरद्युतिकुले, विद्यागुणस्त्वद्गुरो , (पुन सलनम् ) जित्वाऽपि स्वयमाहवे दितिसुतान् विष्णुर्ददौ मे यश । ( राम दर्शयन् ) सोऽय शक्तियुत सुतश्व, यदिह प्राप्य तदाप्त मया, तन्नित्य प्रणवाभिधेयमधुना रब्यु समीहे मह ॥ ४८ ॥ जानूकर्य:-महाराज ! न हि प्रश्यवशादनुचितमभिधातुमर्हसि । तथाहि- स्वर्गीकसामधिपतिधूतचण्डचाप मारोप्य वीरसमरावसरे पुनस्त्वाम् । सज्जीकरोति न गज कुलिश न धत्ते, किन्तु द्विपा स लभते विभव भुरं च ।। ४९ ॥ तदिदानीमात्मचिकीर्पितसम्पादनाय समायात समयो महाराजस्य । पश्य---- आये विद्या बुरगुरुमुखात् सहीता समम्ता, नाता धात्री भुपनविजयश्रीद्वितीयेऽद्वितीये । तात्तीयीके वयसि तु सितच्छरमारोप्य पुत्रे, पुण्यारण्यप्रणयनिपुणैर्भूप' भाज्य भादि ॥ ५० ॥ राजा-(राम शिरस्यामाय) वत्स सम्जय नितकन्यबन्धमधुना वसुन्धरा- भारोहहनाय । यत- एते प्रवीरचरित 'प्रचुरानुरागात् , त्यामात्मनाऽप्यनुसिसीपति राजलक्ष्मी । रियाय समीपे समुप भा०1 2 'भारादरणाय मा०1 3 प्रवरा दे. 14 राज्यल° दे।

·३८ उल्लाघराधवनारक सा प्राप्य सम्प्रति ममानुमतिं कृतार्थी भूयान्मया च जरता रमता तप श्री ।। ५१ ॥ (राम तूप्णीमधोमुखस्तिष्ठति ।) राजा-(रामस्य चिबुकमुन्नमय्य ) वत्स किमुदासीनतामम्मदीये वचसि समालम्बसे। रामः-(सविनयम् ) तात ! समीहिता कस्य न राज्यलक्ष्मीस्तत्रापि चित्राशुकुरोद्भवाऽसौ । मनम्तु तस्यामपि मुक्तभाव, त्वत्पादसेवास्वनुरज्यते मे ॥ ५२ ॥ राजा-(विहस्य) वत्स! न जानासि निजपूर्वजाना त्रिभुवनविख्यातमिद कुलनतम् । तथाहि-- यापन्मूर्द्धनि मूर्द्धजा पिकरुचि गृह्णन्ति तावद् गृहे म्थात, पातुमिला, विरासमनया कर्तुं यतन्ते श्रिया। शुभ्रत्व तु गतेषु तेषु तदनु स्थित्वा वने पावने, शिष्टोद्दिष्टममी शमेन गमयन्त्युप्णाशुवशोद्भवा ॥ ५३ ।। जानूकर्य:-बुमार रामभद्र । सर्वथा नदेत दनुलवनीय गुरुषच । (नेपथ्य) वैतालिका-देव ! सुखाय भवते भरतु सायन्तन सन्ध्यासमय । सम्प्रति हि- अर्थाम्भोमिवरुणनगरीवासिना वासरेन्द्र, पादोमाण शमयति वियद्वमखेदोपनीतम् । देशे देशे दिशि दिशि तम कोल काकोलकाय- च्छायाचौर विहरति मुहुन्धुरं वन्धुकीनाम् ॥ ५४ ।। अपि च- अनीदशीमा मदशा विमृश्य, सैप प्रतापी सविनाऽपि सम्यक् । तेजो निज राजि नवे निवेश्य, यियासतीवाऽम्तगिरेवनान्तम् ।। ५५ ॥ 1 'ताऽस्मदीये वचसि समालाम्य भा.। , 'प्रापि [निमij भा•। 3 'दर 4 तेजो न राशि दे।

·द्वितीयोऽङ्क ।
(प्रविश्य)
कञ्चुकी-देव । विज्ञापयति केरुयराजसुता यदत्र पादोऽनधार्यतामिति ।
राजा-शिखाबल। किमिदानीमध्यवस्यति देवी ।
कञ्चुकी-देव कुमाररामभद्रराज्याभिषेकाभ्युदयवार्ताप्रमुदितै पुरनिवासिमि
प्रवर्त्यमाना नगरशोमा विभावयितु चन्द्रशालाधिरूढा बहि प्रदेशादागतया मन्थरया सह
किमपि पर्यारोच्य मामिह प्रहितवती ।
राजा-वस गच्छामो वय देव्या भरतमातु समीपम् । त्वमपि वध्वा सीतथा
सहितो राज्याभिषेकवतग्रहणाय प्रगुणीभव ।
रामः-यदादिशति देव । ( इति उत्थाय सर्ने निष्क्रान्ता)
--
॥ द्वितीयोऽङ्कः समाप्तः॥
सत्कविकाव्यशरीरे दुप्यदगददोपमोपणैकभिपग्
श्रीवस्तुपालसचिव सहृदयचूडामणिर्जयतु ।। ५६ ।।

·तृतीयोऽङ्कः । (सत प्रविशति उत्तरीयाश्चलाध्ठादितयकलयुगला पत्रहस्ता मन्यरा।) मन्थरा अन्ज मह चिरसारसंवद्विदो फरिदो मणोरहपाययो। (इति हर्ष- नाटितकेन परिक्रम्य) ऐसिद हि देवीए केईए अजयुमंतसमी । जहा-कुमाररामभद्दो रहमारोविय तुयरिद मित्थ समाणीयदु ति । ता संपादि दमेदं मए। (पुरो विलोक्य) एसा मुबुद्धिया दुदियं विय मह हिययं इदो य्येव आगच्छति, ता पडियारयिम्स । (ततः प्रविशति सुयुदिया।) सुयुद्धिका-(सानन्दम् ) मुप्पभादा भयरदी रयणी अउन्झाए, अहवा सयराए जेर पुहईए, जं अन्न युमाररामभद्दस्स रजाहिसेयमहूसको हविम्सदि ति । सपयं खु पउर-जणवदरोएहिं लद्धनिहाणेहिं रिय पमोदपूरिदेहिं परिदाओ नयररत्थाओ । ता गडुय नयरसोहं पिक्खिम्सं । (पुरो विलोक्य ) अये ! कधं एसा अज्जा मन्थरा' । (इत्युपमृत्य) अजे ! कहि पत्थिदाऽसि ।। मन्धरा-देवीए केगईए समीवं । सुपद्धिका-अजे! संपदि विसेसदो हरिसिय व्य स्वखीयसि ।। अहवा अम्सि रामभद्दत्स रज्जाहिसेयमहसवे किं अवरं पि हरिसकारणं पुच्छीयदि ।। १ अद्य मम चिरकालसर्दित पलित मनोरयपादप । प्रेषिता अस्मि देव्या कैकेय्या आर्यसुमन्त्रसमीपम् । यथा-कुमारराममद्रः रथमारोप्य त्वरितमत्र समानीयतामिति । तत् सम्पादितमेतद् मया । एषा सुबुद्धिका द्वितीय इव मम हृदयम् इत एस आगछति, तत् प्रतिपालयिष्यामि । २ सुप्रभाता भगाती रजनी अयोध्यायाम् , अयवा सकलाया एव पृथिव्याम् , यद् अद्य कुमाररामभद्रस्य राज्याभिषेकमहोत्सयो भविष्यतीति । साम्प्रत खलु पौर-जनपदलोकै लन्धनिधान इव प्रमोदपरितः परिता नगररच्या । तद् गत्वा नगरशोभा प्रेक्षिष्ये । अयं ! कथ एषा आर्या मन्परा १ । आर्य ! कुत्र प्रस्थिताऽसि । ३ देव्याः कैकेय्या. समीपम् । ४ आर्य ! सम्प्रति विशेषतः दृष्टा इव लक्ष्यसे ?। अथवा अस्मिन् रामभद्रस्य राज्या- मिषेकमहोत्सवे किं अपर अपि हर्षकारण पृच्छयते । 1 "सवट्टिदो दे। 2 "रियमित्यमा भा.! 3 'दमेवेद । पुरो भा० ।

·-- 2 नृतीयोऽङ्ग । मन्धरा-सुनुद्धिए ' अपर पि चिट्ठदि । सुवद्धिका-णुि त (मन्थरा कर्णे कथयति ।। सुबद्धिका---(क्षण विचिन्त्य ) फैध देवीए केगईए गिहिदो एस दे मतो।। मन्थरा-णिच्छती रि बरादो गाहिदा। सुचद्धिका-कि यर । मन्थरा-पंढम तेहि तेहिं वयणोपण्णासेहि पडियोहिदा' वि जदा न पडिबुज्झदि, तदो मए बालत्तणम्मि सिद्धजोइणीसयासादो लद्धमोहणमताहिमतिद कडुअ तबूल दिण्ण । तस्स चव्यणाणतर मोहिदहिययाए तीए मह वयणं पडिपण्ण । सबद्धिका-कंध एस मतो महाराए वि संचरिदो न वेति ।। मन्धरा-सर्चरिदो ज्येव । सवृद्धिका केह चिय।। मन्थरा-पुंच किल महाराएण देवीए दुवे वरा सय पडिवण्णा, ता तं 'ध्येय घरजुअल देवीए महारायसयासादो जायिद । १ सुबुद्धिके । अपर अपि तिष्ठति । २ किं नु तत् । ३ क्य देव्या कैकेया गृहीत एष ते मन्त्र । ४ अनिच्छत्यपि बलाद् माहिता । ६ बिलम् । ६ प्रथम तैस्तै वचनोपन्यासै प्रतिबोधिताऽपि यदा न प्रतिबुध्यते तत मया बालने सिद्धयोगिनीसकाशाद् लब्धमोहनम वाभिमन्त्रित कृत्वा ताम्बूल दत्तम् । तस्य चर्वणानन्तर मोहितहृदयया तया मम वचन प्रतिपनम् । ७ क्थ एप मन्त्र महाराजेऽपि सञ्चरित । न वा इति । ८ सञ्चरित एव । ९कमिव । १० पूर्व स्लि महाराजेन देव्यै द्वौ वरी स्यय प्रतिपन्नौ, तत् तदेव वरयुगल देव्या महा राजसकाशाद् याचितम् । 1 हिदा था पडिवनदि तदो मा 12 पोए सया भा०1 3किर भा० 1 4 उजेव मा.। ६ ·४२ उल्लाघराघवनाटके सुबुद्विका--अजे' ! जदि न कुप्पसि ता भणामि कि पि । मन्थरा-भण, मा' सक। सुधुद्धिका-भैरदीए अत्तणो 'सरिस मतिद । न रहुरायकुलमरिस्स केगय राय कुलसरिच्छ वा । मन्थरा-सुबुद्धिए ! दाणि तुम पडियोहयतीए मह कालखेगो होदि चिता गमिस्स। (इति द्रुततर निष्क्रान्ता । ) सुबुद्विका-(सोद्वेगम् ) हा महाराय । 'रहुरायकुलकमलरायहस । नियत्रयण पासे निपडिदो सि । हा देवि कोसल्ले । मलिदहियया कया सि दुट्ठदासीए । हा रामभद्द। निक्वित्तो सि दुत्तरे वसणसायरे । हा जणयरायनदणि | कह हविस्ससि । हा भयय दिणणाह | कध तुज्झ वि वसो दुधिहिघुणधुणिदो सजादो।। (इति रोदिति । पुनर्वि मृश्य ) ता कि दाणिं णयरसोहावलोयणेण ' ( इति व्यावृत्य निष्क्रान्ता 1) (ततः प्रवेशकः) (तत प्रविशति कौशल्या रामभद्र सुमत्रश्च । ) सुमन्त्रा--(सौत्सुक्यम् ) कुमार रामभद्र ! द्रुततरमुत्सह्यता राजकुलगमनाय । समारह्यतामय काञ्चनस्यन्दन । कौशल्या-(राम शिरस्याघाय) अन्ज सुमत | रामभद्दपिदुणो महारायस्स १ आर्ये । यदि न कुप्यसि तद् भणामि किमपि । २ भण मा शङ्कस्व । ३ भव या आ मन सदृश मत्रितम् । न रघुराजकुलसदृश केकयराजकुलसदृश वा। ४ सुबुद्धि ! इदानी वा प्रतिबोधय त्या मम कालक्षेपो भवताति तावद् गमिष्यामि । ५ हा महाराज रघुराजकुममलराजहस ! निजवचनपाश निपतितोऽसि । हा देवि कौशल्य । शरियतहृदया कृताऽसि दुष्टदास्या। हा रामभद्र । निक्षिप्तोऽसि दुस्तरे व्यसन सागर । हा जनकराजनदिनि । क्थ भविष्यसि ? हा भगवन् दिननाथ | क्थ तवापि वश दुर्विधिधुणधुणित सात । तत् फिमिदानी नगरशोभारलाक नन । ६ आर्य सुमत्र ! रामभद्रपितु महाराजस्य समादश' इथ वा त्वस्यति । कुटपुस्पता सम्पादित स्नेहो या । I अज्ञा। भा०॥ 2 नीसका भा०। 3 सरिस्स भा०14 केगहरायसरिस्म वा भा० । 5 रहुकुल' भा०। 6 समलि भा०।

·तृतीयोऽक्ष । १३ समन्त्रः-देवि समादेसो 'इत्थ तुम तुवरावेदि । कुलपुरिसदासपादिदो सिणेहो वा ? यायदह कृतप्राभातिकनियो राजकुल प्रति प्रस्थित तापत् चरिततरमागत्य मन्थरयेति कथितम्-यन्महाराजसमीपस्थिता देवी केकयगजात्मजा समा- दिशति-समानीयता रामभद्र । तदहमिहागतोऽस्मि । कौशल्या-(राम शिरस्याऽऽध्याय सहर्षम् ) जाणामि, पुत्त्यत्सा मह पियसही। रामः- (निश्वस्य) आर्य सुमन्त्र । तस्थे सुखमेव मया धात्री बिभ्रत्सु तातपादेषु । सम्प्रति तु राज्यचिन्तागहनगतेनैव भवितव्यम् ।। १ ।। समन्त्रः-कुमार' निरन्तर गुर्वादेशवशवदाना भवादृशाना हृदयवृत्तिर्न कदाचि दपि स्वातन्त्र्यमनुसरति । कौशल्या-(राम प्रति ) जाद। गुरुयणस्यणसंपादणे गिहीदव्यदु जेर भव, तो किमेव विमरसीयदि।। सुमन्त्रः- कुमार रामभद्र सवित्री तव सावित्री साक्षाद् धाता च ते पिता । तत् कम्मा देतयोराजा विलम्वेन विडम्व्यते । ॥ २ ॥ तदुत्थीयतामिति । (सर्वे तथाकुर्वन्ति ।) सुमन्त्रः-( कोदाल्या प्रति) देवि दशरथदयिते ' भवत्याऽप्युपाचमहलसम्भारया तर सुमित्रा-वैदेहीभ्या सह समागन्तुमुचितम् । कौशल्या-अज सुमत । भयवदीण वुरदेवदाण सपरिय नित्यत्तिय समागमिस । (इति निष्क्रान्ता) समन्न:-बुमार कुशलमते । स एप महाराजदशरथरथ , समारह्यताम् । १जानामि, पुत्रय सला मम प्रियसखी। २ जात ! गुरुजनपचनसम्पादने गृहीतवत एव मवान्, तत् किमय विमृश्यते ।। ३ आर्य सुमन्त्र ! मगरतीना कुलदेवतानां सपा निवर्य समागमिष्यामि। इस भा०। सञ्चा मा । 3 तार ' गुम्यणस्यगमवादणे (गुरुजनवानसंपादन) गिहादग्बदो उयेव मा०14 स्मादनयोरा भा• । - 1 ·४४ उल्लाघराघवनाये (इत्युभो तपाकृत्वा परिकामत !) सुमन्त्रः-आयुप्मन् । पश्य पश्य भवदीयाभ्युदयप्रमोदनिवर्तितव्यान्तरैर्नगर- निवासिमिरुद्भासितामेता नगरशोभाम् । तथाहि- सौधान्युद्धृततोरणानि, तरुणीवर्गश्च भर्गप्रिया तुल्यश्री प्रतिमन्दिर प्रमुदित सम्भूय गायत्ययम् । रथ्येय पृथुराऽप्यजायत तथा पुम्कोटिमि सङ्कटा, नास्या नाथ | यथा तिरोऽपि गरित प्राप्नोति पृथ्वीतरम् ॥३॥ (तथाकुर्वनगुल्या निर्दिश्य ) आयुप्मन् । पश्य पश्य प्रचुरप्रमोदानुरागहृतहृदयाना नगरनिवासिनीनामिदमध्यवसितम् -- समुद्धर वसुन्धरा चिरमिति प्रयुक्ताशिय , किरन्ति कुसुमानि ते शिरसि साधु वृद्धा स्त्रिय । इमाश्च हृदयङ्गमा पुरपुर-ध्रयस्त्वन्मुखे, जितस्मरशिलीमुग्या प्रतिदिश दिशन्ते दृश ॥ ४ ॥ (इति परिक्रम्य पुरो रिलोक्यन् ) स एप महाराजदशरथप्रासाद प्रगुणितप्रभूता भिपेकसम्भारो भरद्वाजप्रमुम्बमहामुनिमहनीय परिभाव्यतामायुप्मता । सौधेऽत्र नेत्रकमले ककुभावतसा नुल्लामयन्ति नृपतिप्रमदा प्रमोदात् । आन्दोलनाच्च मरुता घजवेनयन्त्यो, नृत्यन्ति मङ्गरमृदङ्गरवेरिर्वता ॥ ५॥ तदवतीर्यतामित । (रामो रथादातरण नाटयति ।) सुमन्त्र'-कस्कोऽत्र भो ।।। (प्रविश्य) पुरुषः-आर्य ! समादिश्यताम् । सुमन्त्रा--भद्र' गृहाण स्यन्दनमेनम् , अश्वाश्च विरमय । (इति रथमर्पयति ।)

·तृतीयोऽद्ध । (पुरुषो रथ गृहीत्या निष्क्रान्त ।) सुमन्त्रः--कुमार रामभद्र । तदेतदने देव्या भरतमातुश्चतु शारन्, यत्रासौ रघु- चक्रवर्ती वर्तते । तदिद प्रविशाव इति । (उभौ तथा कुरुत ।) रामः-(पुरोऽवलोक्य ससम्भ्रमम् ) आर्य 'सुमन्त्र! किमपि मन्त्रयमाणावित्र पुरत पितरौ रक्ष्येते । तदसाम्प्रतमारयोर्गन्तुम् । सुमन्त्रः - (निपुण निरूप्य) कुमार | सम्प्रति प्रकोपपती देवी निभाव्यते । तथाहि- मलिनवसना निस्ताम्बूला निराभरणप्रभा, शिरसि दधती वेणीभूत शिरोरुहसञ्चयम् । चरणपतितेऽप्यम्मिन् नाथे मुख च पराङ्मुख, विरचयति यद् देवी दुरादभूत् तदमर्पभू ॥ ६ ॥ सदिय यायन्महाराजस्य प्रणयवचनामृतेन प्रशान्तकोपानला भाति तावदिहैवा वस्थीयताम् । यत--- एपा विशेषदयिता कृतविप्रियाय, प्राय प्रियाय न चिराय करोति रोपम् । नीगऽपि रात्रिमपरत्र दिनाधिनाथे, प्राप्त कियत् कमलिनी विनिमील्तिाऽऽन्ते ।। ७ ॥ (३त्युभो स्तम्भान्तरितो तिष्ठत ।) (तत प्रविशति यथानिर्दिया कैकेयी, ता च प्रसादयन् राजा मभरा च।) राजा-(सोपरोधम्) देश कृशागि , हरिणाक्षि हिरण्यराशि, मचेभगामिनि ! महेभघटा च 'मत्ताम् । स्वैर गृहाण गृहिणित्वमिद नु देवि , मां माल कारय न शर्म न येन धर्म ॥ ८॥ सुमन्त । मा। 2 'य म म मा०॥ ३ विहिताप्रियाय दे. पाठान्तरम् । हतमन्यवेऽपि भा। 4 मत दे।

·उलाघराधवनारके 'अपर च पाणिग्रहात् प्रभृति मोलिनत्वदाने, दीनानने च रचिताञ्जलि याचमाने । कृत्वा कृपा मयि विजीर्यति देवि! कार्या दस्मान्निपर्चय मन प्रणतोऽस्मि पादो ॥ ९ ॥ (इति पादयोर्निपतति ।) सुमन्त्रः-कथमतित्रान्तमर्यादो यादोनिधिरिव देव्या प्रणयकोप ? यदिय कृत प्रणाममपि प्राणेश्वर नानुरुभ्यते । (पुनदृष्ट्वा विमृश्य च) कुमार गमभद्र । विप्रकृष्ट- प्रदेशतया न स्फुटा वचनोपलब्धि, परमिजितेरपि वितळते-- यत् क्मिष्यमीप्टमर्थ याचते देवी, तदप्रियत्वान्नृपतिरदातुकामो मुहुर्मुहुरेख देवी प्रसादयति । राम:---आर्य सुमन्त्री नियतमिय मध्यमाम्बा वनगमनाभिलापिणम्तातपादाननुगन्तु मना 'आगृहीतपती सुतविन्यस्तपत्नीक वनप्रस्थानपक्षमाक्षिपन्ती तातपादेर्मुहुर्मुहुरेवमनुनीयते। सुमन्त्रः-कुमार । सर्वोऽपि स्वहृदयानुसारेण परहृदयमपि वितर्कयति, पर नैतदह मन्ये । न ह्येतानत्प्रयत्नसम्पादनीयोऽयमर्थ । तथाहि-- धृत्वा मूर्धनि यत् पदद्वयमय देवीं मुहुर्याचते, यच्चैपाऽपि पतिव्रता वितनुते पत्युर्वृथा प्रार्थनाम् । भूपृष्ठे लुठति प्रियारगणितो यद् भूपति साऽप्यमु, तादृक्ष यदुपेक्षते तदपर किञ्चिद् रिधित्सुर्विधि ॥ १० ॥ राजा--( देवीं प्रति अञ्जलिं बद्ध्वा) वस्तुर्विद्धि कुल करकवि कल, नम्र पुर पश्य मा, कौशल्याप्रणय प्रमाणय, परा रामस्य भक्तिं स्मर। घिग् ! दासीपचसा विमुह्य महतामस्तुत्यमेतन्निज, शील शैलमुतानुसारिचरिते । किं निर्मिमीपे मृपा ॥ ११ ॥ कैकेयी--(मन्दरी प्रति) मन्थरे । पुणो पुणो वि एवमचाणय किलेसयतो १ मा परे ! पुन पुन अपि एवमारमान क्लेशयन् प्रतिबोध्यता आर्यपुत्र । 1 अपि च मा। 2 मयकि ति भा० । 3 पादयो प* मा० । गरिव प्रकोप भा। 5 अप्रहवता भा । 6 विमल, नम्र पुन पत्य दे।

·तृतीयोऽङ्क । , पडियोहीयदु अजउत्तो। मन्थरा-(राजान प्रति ) देव । ज ज्येव तुम्हेहिं पसणेहिं वरदुवय पडिपन्न ते ज्येर देवी इत्थ पत्थेदि । राजा--ननु प्राणानसौ प्रार्थयति इति कि न अवीपि ।। (पुनर्देवी प्रति सकरणम् ) देवि ! 'प्रमाणीकुरु मे प्रार्थनाम् । सश्चिन्तय स्वाभाविकमात्मसच्चरितम् । ननु प्रकृति कोमलरानि कुल्चालिकाना हृदयानि, तत् किमिदानीं मदीयदुर्दैववशानिरनुक्रोशतामेवमाश्रिता- ऽसि । (इति पुन "पादयोनिपतति ।) कैकेयी-अपचार्य मन्थरा प्रति ) समओ दाणि रामभद्समागमणस्स, ता गमिस्स ! मन्थरा---एव भोदु । अह ज्येव कजसेस समस्थिय समागमिस्स । ( कैकेयी निष्क्रान्ता ।) राजा -( उत्थायाऽवलोक्य च सवैरक्ष्य विषादम्) कथ निर्दाक्षिण्यहृदया मा निराशीकृत्य प्रचलितैव चण्डी ? | (पुन सनिर्वेदमात्मान प्रति ) हा दशरथ ! हतक कि गर्भ एव विलय न गतोऽसि पाप ! , व्याफ्नवानसि न कि ननु बाल एव । रग्ना करेऽत्र किमिय भुजगीर भार्या १, दर वरद्वयमिद भवता किमस्य । ॥ १२ ॥ ( इति दी निश्वसन्नधोमुखस्तिष्ठति । ) सुमन्त्रः-(विलोक्य ) कुमार ! प्रस्थिता देवी, तदवसर साम्प्रत महाराज- 'समीपोपसर्प पाय । (इत्युभौ परिकामत ।) मन्थरा--(दृष्ट्वा राजान प्रति) 'देव ' समागच्छदि कुमाररामभद्दो । राजा--( श्रुत्वा व्याकुलता नाटयन्नाकाशे कैकेयीमुद्दिश्य ) १ देव । यदेव युष्माभि प्रसन्नै वरद्वय प्रतिपन्न तद् पदवी इत्थ प्रार्थयति । २ समय इदानी रामभद्रसमागमनस्य, तद् गमिष्यामि । ३ एव भरतु । अह एप कार्यशेष समर्थ्य समागमिष्यामि । ४ देव । समागच्छति कुमाररामभद्र । 2 पादयो प भा०। 3 समापमुप भा। प्रापण कुरु भा०॥

·उल्लाघराघवनाटके. 'शतकोटिघटितहृदये ! हतोऽहमधुना त्वया तथा न यथा । शक्नोमि सुतम्य मुम्ब द्रष्टुं स्वं च प्रदर्शयितुम् ॥ १३ ॥ (इति मूच्छितः पतति ।) रामः-(सहसोपमृत्य राजानमाश्वासयन् मन्थरा प्रति) आयें मन्थरे ! रिमिदम् ।। मन्थरा--कुमार रामभद्द ! देवीविण्यत्तेण महारायेण एद तुम्हाणं समप्पाविदं । (इति पत्रकं वल्कलयुगलं च समर्पयनि ।) रामः--(गृहीचा पत्रकमात्मगतं वायति ।) वरौ पुरा केकयराजपुया , प्रेती मया प्रार्थयतेऽधुनाऽमौ । साम्राज्यमेकेन तयो स्वसूनोरन्येन रामस्य (इति वाचयित्वा ) कथमर्द्धलिखित मेव मुक्तम् ! ! (पुनर्विमृश्य प्रकाशम् ) हु ! परिजातो वाक्यशेप । सुमन्त्रः--( ससम्मम् ) कुमार ! कीडशो वाक्यशेष । रामः--('प्रकाशम् ) पुन किम् --- वगै पुरा केकयराजपु-या, प्रत्तौ मया प्रार्थयतेऽधुनाऽसौ । साम्राज्यमेकेन तयो स्वसूनोरन्येन रामम्य वनप्रवासम् ।। १४ ॥ सुमन्त्र:-( सविपादम् ) हा! किमेतदापतितम् ।। रामः--(सहर्ष 'पत्रकं शिरसि कृत्वा मन्थरां प्रति) आयें ! किं यानने तातमुखेन माता, स्वमर्थमाज्ञाकृति तत्सुतेऽस्मिन् ! । मुजां मयाऽम्यापचनं गृहीतं, सा मे गुरुभ्योऽपि गरीयसी यत् ॥ १५॥ मन्थरा-(सहर्षमात्मगतम् ) केयं कायन्यं, जदो रामभद्दमणिदं कया वि नऽणहा भोदि । ता गमिम्सामि । (इति गन्तुमिच्छत्ति 1) सुमन्त्रः--मन्थरा प्रति सरोषम् ) अयि कसकुकृत्ये ! कियन्ति वणि रामभद्रेण वनमनुभवनीयम् ।। १ कुमार रामभद्र । देवीविज्ञप्तेन महाराजेन एतद् युष्मम्य समर्पितम् । २ कृत वर्तव्यम्, यन राममद्रमणित कदाऽपि नान्यथा भवति । तद् गमिथ्यामि । 1 शनकोटि यम् । 2 'तमिह मुक्तम् भा०13 (प्रकाश पुन. पासपति) वर्ग भा० । प्रतिक भा•।

·१९ तृतीयोऽ। मन्थरा-चंउद्दह ! ( इत्यभिधाय निष्क्रान्ता।) सुमन्त्रः-(राजान प्रति) देव समाश्वसिहि समाश्वसिहि । राजा-(समाश्वस्य रामोत्सङ्गे वल्क्लनि पिलोक्य सविपादम् । ) कथमुपक्रान्तैिन दुष्टदासिकया मम प्राणापहरणप्रकरणप्रस्तावन । हा वत्स रामभद्र कथं भविष्यामि । (इति पुनर्मूछिन पतति ।) रामः-देव ' समाश्चम्यता समावस्यताम् । किमस्थाने शोकहुताशनाय स्वात्मान- माहुतीकरोति महाराज । सुमन्त्रः- (राजान'मपरोक्य सास्रम् ) अहो । दुर्घटेऽपि वस्तुनि घटना पाटवं दुष्टदेवस्य । तथाहि- एकच्छत्रामवति जगती यश्चतु सिन्धुसीमा- मध्यास्ते च त्रिदिवपतिनाऽप्ये कमेनाऽऽमन य । हा । धिक् कष्ट सुचरितरतिनिर्मिमीतेऽत्र सोऽय, तोये तुच्छे तिमिरिव मुहुर्वर्तनोद्वर्तनानि ॥१६॥ देव ! समाधसिहि समाश्वसिहि । राजा-(समाश्वस्य सविषादमञ्जलिं वधा आकाशे) मात शिते । तपन तात । विभो नभस्वन् , सर्व हि विस्थ तदिदं वदत प्रसह्य । का दुर्दशेयमधुना मम वर्तते । य मूर्छाऽऽशु गच्छति न गच्छति जीवितव्यम् । ॥१७॥ (पुन स्मृत्वा) हा प्रिये रामभद्रजननि ! स्वयमुत्पादितव्यापादितमनोरथा विहिता- ऽसि दशरथहतकेन । (इति सासमधोमुखस्तिष्ठति ।) (तत प्रविशति कोशल्या साक्षतपात्रा सुमित्रा सीता च ।) कौशल्या--(सहर्ष सीतायाश्चिवुकमुन्नमय्य ) जादे । अज तुमए पट्टमहादेवीए भोदव्य । १ चतुर्दश। २ जाते। अब त्वया पट्टमहादेव्या भवितव्यम् । Iनमालो भाका 2 दुर्घटितेऽपि दे। 3 बभन्नाका भा० । .

·उल्लाघराघवनाटके सीता-(सप्रमोद सलजम् ) अजयाणं पसायेण । (नेपथ्ये क्षुत्शब्दमाकर्ण्य 'सर्वा विषादं नाटयन्ति 1) सुमित्रा-(सोद्वेगमात्मगतम् ) जहा मंगलाससणखणे छीअसद्दो तहा तक्केमि सविग्घा पिय समीहिदा सिद्धी। (प्रकाशम् ) सव्वं पि दुरिदमतरीयदु कुलदेवयाण- मणुग्गहेण । (इति सर्वे ('सर्मा ) परिकामन्ति ।) सीता–पुरो विलोक्य सरज कौशल्या प्रति ) अज्जे । इत्थ गुरुयणाणं दिदि- गोयर परिहरन्ती इध ज्येव चिहिस्स । कौशल्या-एवं 'करीयदु। (सीता स्तम्भान्तरिता तिष्ठति ।) कौशल्या-(परिक्रामन्ती पुरो विलोक्य सगम्भ्रम सुमित्रा प्रति ) सहि सुमिते । अण्णरससण्णिविट्ट व्य इत्थ अजउत्तो रक्खीयदि ता किं' पिणद। सुमित्रा-'देवि | अजसुमंतो वि अम्हे पिक्खिय विसण्णवयणो धरणितल पिक्खिदुं पइट्टो । एस ज्येव गडुय पुच्छीयदु । (इत्युमे पर्याकुले परिकामत ) सुमन्त्रः--(प्ट्वा सखेदं राजान प्रति) देव्याविमे समागच्छत । राजा-(विलोक्य शोकन्याकुलता नाटयन् ) सुमन्त्र! किमिदानीमपरेण । दर्शय दशरथहतकम्य प्राणपरित्यागमार्गम् । १ प्रसादेन । २ यथा मङ्गलाशसनक्षणे क्षुत्शन्द तथा तर्कयामि-सविता इव समीहिता सिद्धिः । सर्वमपि दुरितमन्तरीयता कुलदेवतानामनुप्रहेण | ३ आयें ! अत्र गुरुजनाना दृष्टिगोचर परिहरन्ती इह एव स्थास्यामि । ४ एवं क्रियताम्। ५ सखि सुमित्रे ! अन्यरससन्निविष्ट इव अत्र आर्यपुत्र लक्ष्यते तत् कि विदम् ।। ६ देवि! आर्यसुमन्त्र अपि अस्मान् प्रेक्ष्य विषण्णवदन धरणितल प्रेक्षित प्रवृत्त । एप एय गत्वा पृष्ट्यताम् । 1 'प्रमोदल' मा । ३ सर्वे दे।। 3 और भा० । 4 किणेद भा।

·तृतीयोऽद। 3819 सुमन्त्र:-(सखेदम्) देव ! को नाम सम्प्रति प्राणपरित्यागमार्गमार्गणाय प्रगुणो न भवति ? परं सर्वथा शरीरवद्भि. सोढव्यैव दृढप्रहारता कृतान्तहतकस्य । येना- धुता- पिता गन्ताऽरण्ये, नृपतिरिह रामोऽद्य भविता, प्रवत्यैवं वार्तामथ विदधता तामपरथा । सुधासिन्धोर्मध्ये भुवनमिदमाधाय विधिना, ततस्तसे तैले कलितखलशीलेन निहितम् ॥१८॥ (इत्युभावधोमुखौ तिष्ठतः।) कौशल्या--(सुमन्त्रमुपसृत्य ) अज सुमन्त ! किं दाणिं पमोदायसरे दुवा- वत्थेयमणुहवीयदि । सुमन्त्रः-(ऊर्ध्वमवलोक्य ) देवि ! यद् दैवोऽनुभावयति तदेवानुभूयते । कौशल्या-(साशकम् ) अवि कुसलं वत्सभरदस्स सत्तुग्घसहिदम्स ! सुमन्त्रः-देवि ! सर्वस्यापि कुशलम् , न पुनर्दशरथमनोरथस्य । राजा-प्रिये ! न केवलं दशरथमनोरथस्य, दशरथस्यापि । सुमित्रा ( भयेन वेपमाना ) अन्न सुमंत ! किं पि फुडमर्जपतो अम्हे बहुयरं पजाउलीफरेसि । सुमन्त्रः-(मखेदमात्मगतम्) का गतिरिवानीम् ! । (इति विमृश्य ) भवतु, किमन्यत् करोमि । (प्रकाशमाकाशे) वाणि ! वक्तमिदमाशु मुश्च मे, (पौशल्यां प्रति) ख व देवि ! हृदयं 'दृढं कुरु । ( एतदेव सुमित्रा प्रति) सोऽयमप्रतिविधानदुर्धरस्त्वां यदेति वचनाशनिर्मम ॥ १९ ॥ १ आर्य सुमन्न ! किमिदानी प्रमोदायसरे दुःखावस्थेयमनुभूयते ।। २ अपि कुशल वसभरतस्य शत्रुतसहितस्य ।। ३ आर्य सुमन्त ! किमपि स्फुटमजल्पन् अस्मान् बहुत्तर पर्याकुलीकरोमि। केवल मनोरथानाम् , दशैरथस्यापि भा। 2 दृढीकर भा० ।

·५२ उल्लाघराघवना के 1 - (उभे सम्भ्रान्तचित्ते तिष्ठत ।) सुमन्त्रः-देवि । पूर्वप्रतिपन्नो वरौ महाराजसकाशाद् देवी कैकेयी याचते । उभे-'के 'जाम ते । सुमन्त्रा-एको भरतस्य राज्याभिषेक , द्वितीयो रामस्य वनवास । ( इति रोदिति ।) उभे हा दिव्य किमिद सजाद । ( इति मूर्च्छत ।) सुमन्त्रः-देव्यौ । समाश्वसित समाश्वसितम् । (इयुभे समाश्वसित ।) सुमित्रा-(सबाप्पमाका'शे) केगई। केगइ | काम भोदु जादभरदो राया । किं पुण रामभद्देणावरद्ध ? जेण एसो वणवासदुग्वमणुहावीयदि । कौशल्या-सहि सुमित्ते । ण किं पि रामभद्देणावरद्ध, मए ज्येवावरद्ध, जीए रामभद्दो जणिदु ( ति रोदिति । ) सीता--(श्रुत्वा सविषादम् ) हा दिव्य । पट्टमहाएवित्तण दसिय वणवासित्तण मह मदभाइणीए समप्पेसि । भोदु, दुल्लघणीया भयवदी भविदव्वदि ति । रामः -(सहर्ष अञ्जलिं बद्ध्वा राजान प्रति ) तात । नात परं मम समुचित मिहावस्थातुम् । तदनुजानन्तु मां वनगमनाय तातपादा । (सर्ने श्रुत्वा मुक्तकण्ठं सदन्ति ।) रामः-(सन्'ि समाश्वासयन् ) क एप भवतामकारणे करणारसाम्भोधिमध्ये झम्पापात । ननु समुचितमेर विरचितमिद भगवत्या नियत्या । तथाहि- १ को नाम तो? २ हा देव ! किमिद सञ्जातम् ? ३ कैरेयि ! वैवेयि ! काम भवतु जातभरतो राजा। किं पुना रामभद्रेणापराद्धम् ? येन एप यनवासदु खमनुभाव्यते । ४ सखि मुमित्रे ! न किमपि रामभद्रेणापराद्धम्, मया एवापराद्धम् , यया रामभद्र जनित। ५ हा देव ! पट्टमहादेविश्व दर्शयि या बनयासिर मह मन्दमागिन्ये समर्पयसि । भयतु, दुचनीया भगवती भवितव्यतेति । माम! शिद.12 सित भा। 3 'काशे) केगइ ! पकाम भा. । भाः। 5'क' भा। 4बीनाक्षा ·तृतीयोऽस् । ५३ वस्तु सत्य भवतु वचन, प्रीतिमाप्नोतु माता, भ्राताऽसौ मे 'भजतु भरतो भारमुर्वीतरस्य । राम काम नवनवमहातीर्थसेवाप्तपुण्य , थित्वाऽरण्ये मुनिभिरन| सङ्गमङ्गीकरोतु ॥ २० ॥ राजा-(राम करे गृहीत्वा सोपरोधम् ) वत्स । वस्तुकामोऽस्मि किमपि । कौशल्या--(सेय॑म् ) जाणिद मए ज अजउत्तो वत्तुकामो । राजा-प्रिये ! कि तत् ।। कौशल्या-तुपरिद ज्येव मह णयर परिहरीयदु चि । राजा-(सखेद वैलक्ष्यम् ) देवि ' सत्यम् , कृतोऽम्मि दुर्दैवहतकेन साम्प्रत मेवविधाना वचसामहमाश्रय । रामः-(कौशल्या प्रति ) अम्ब 'फिमिदमसाम्प्रत सम्प्रति मद्वात्सल्यादभिधीयते । (पुनरपि राजान प्रति) देव समादिश्यता विवक्षितम् । राजा-'वस ! मया तावद् भवते स्वराज्य मनसा पूर्वमेव प्रदत्तम् । तदनु च तया दुष्टदासीमन्त्र परतन्त्रितया कैकेय्या वरद्वय याचितम् । तदहमेव वन गमिष्यामि । भवान् पुन ( इत्योक्ते सुमन्त्रमुख मवरोकयति ।) सुमन्त्रः-(अभिप्रायमुन्नीय ) कुमार ' भवान् पुन पितृदत्तमात्मराज्य पादपि गृह्णन् नापराध्यति । सुमित्रा-जाद । सोहण मतेदि अजमुमतो । रामः-(पिहस्य) आर्य 'सुमन्त्र | किमिदमुदीर्यते ।। यत - उत्पद्य वशे तुहिनेतराशोरधीत्य विद्याश्य गुरोर्वशिष्ठात । कि तत् करिष्ये भविताऽद्य येन, पिताऽन्तसत्योऽन्तमनोरयाऽभ्या ! ॥२१॥ कौशल्या-(सरणमञ्जलिं बद्ध्वा राजानं प्रति ) अँदि अजउत्तो समादि- १ ज्ञात मया यद् आर्यपुत्र वक्तुराम । २ त्वरित एव मम नगर परिहियतामिति । ३ जात! शोभन मन्त्रयति आर्यसुमन्त्र । ५ यदि आर्यपुत्र समादिशति तदहमपि रामभद्रण सम वनगमन करोमि । न खलु शक्नोमि पुत्रकमेकाफिन वने परिहन प्रेक्षितुम् | I बहतु भा•। 2 स्मि सम्यक् कि भा० 1 3 वन्स रामचन्द्र ! मया दे। 4 पर- तम्प्रया भा०। 5 मुखमालो भा०। 6 मुमन्त मा०17 ताऽप्यस भा.।

·उल्लाघराघवनाटके सदि ता अह पि रामभद्देण समं वणगमण करोमि। ण खु सक्कुणोमि पुत्तयमे गायिण वणे परिहिद पेक्खिदु । सुमित्रा-'देवि ! कध जादरामभद्दो एगाई ? जस्स रक्खणसरिसो सहयरो भोदि। रामः-(कौशल्या प्रति) अम्ब | किमनात्मसदृशमिदमुदीर्यते । यत - जनकेन जनन्या या सूनुना वन्धुना'ऽपि किम् ' । भर दैवत स्वीणा स्मृत हि स्मृतिकर्तृमि ॥ २२ ॥ राजा-(सनाप्पमाकाशे) हतकैकेयि ! सुमित्रावचनमेवविधमाकर्ण्य किं न लजया विदीर्णहृदया भविष्यति भवती? सुमन्त्रः-न तावदद्य पितृभ्यामप्रहितो वनगमनाध्यवसायाद् विरमति । तदस्य प्रतिनोधाय कुमारलक्ष्मणमनवगमितमन्थरावृत्तान्तमिहाऽऽकारयामि । स ह्यस्य प्रियतरो भ्राता सचिरश्च । (प्रकाशम् ) कम्कोऽत्र भो ! ।। (प्रविश्य) कञ्चुकी-एपोऽस्मि । समन्त्रः-शिखाल ! इतस्तावत् । (कर्णे एवमेव । ) (कञ्चुकी निष्कान्त ) कौशल्या-(सास सुमित्रा प्रति ) पियसहि सुमिते । एको दाव मह पुतो रामभद्दो दिव्वेण णिव्यासिदो । अवरं पुण मह पुत्तय लक्षण तुम णिवासिद्ध पयट्टा सि। (तत प्रविशति गृहीतघन्वा सम्भ्रान्तो लक्ष्मण कन्चुकी च ।) लक्ष्मण:-(सावेशम् ) का माता श्रवसोर्वचासि कुरुते दासीजनोक्तानि या, फसात ! प्रमदाप्रनारितमतिर्जानाति कृत्य न य । १ द!ि कय जातरामभद्र एकानी ? यस्य रक्ष्मणमाश सहचरो भवति । २ प्रियसखि सुमित्रे ! एफ तावद् मम पुत्र रामभद्र देवेन निर्वासित । अपर पुन मम पुरक लक्ष्मण स्व निर्यासयितु प्रवृत्ताऽसि । 1 'गगिण भा.12 'ना घफि'मा.।

·तृतीयोऽ । कश्चाय भरत : श्रिया ह्यविधिना यो रज्यते, दुर्णय- व्याषेधार्थमधिज्यधन्विनि मयि श्रीरामभृत्ये स्थिते ॥ २३ रामः-(हवा) वम लक्ष्मण ' स्वभावगम्भारो भवान्, तत् किमर्थमस्थाने सम्भाग्यसि । ननु साधु विहितमिद विधिना-" वस्तु सत्य भवतु वचन" [श्लो० २०] ( इत्यादि पठित्वा) तदिदानीमिहावस्थितेन भाता-- मातृणा तातपादाना कार्या दुःखप्रतिक्रिया । भूपे च भरते मक्तिविधेया विधिवत् त्वया ॥ २४ ॥ लक्ष्मणः-आर्य । न सम्यगभिहितम् । यत - विना दिनाधिनाथेन दृश्यते यदि वासर । रहितो रामभद्रेण वीक्ष्यता रक्ष्मणोऽपि तत् ॥ २५ ॥ सुमित्रा-(सहर्षम् ) साहु सुभ लावण! साहु !, तए जेट्टभाउयाणुगामिणा तणयरयणेण विहसिया सपदि सुमिना । समन्त्रः- -न केवल सुमित्रा, भूतपात्री च । रामः-~-वत्स लक्ष्मण ! तदुत्सद्धता प्रस्तुतसविधानाय । (इत्युत्थाय बल्यले परिदधाति ।) (सर्व दृष्ट्वा मुक्ताठ रुदन्ति ।) राजा-(सखेदमात्मान प्रति ) हृदय ! हृदय ! दीने मय्यनुनुश्य सनु व्यसनपन' निपातैश्चूर्णतामेहि तूर्णम् । (विरोस्य ) क्थ वजपटितमिवेदमचापि न विदीर्यते ।। (पुनराकाशे पाझलि ) भरतु यम नमम्या तुभ्यमभ्यर्थये त्वा, माहर हतक में जीवित जीवितेश ॥२६॥ (इति मुच्छां नाटयति ।) १ सा सुन लक्ष्मण ! साधु' वपा ज्येष्टधात्रनुगामिना तनपर नेन विभूषिता सम्प्रति मुमिना 1 विपिना राज्येन यो रगत, पारेषामधिर बनि । 2 सानु मरिनन्दि मान्-" मा.। 3 मदिर, मा।

·५६ उहाथराघवनाटक समन्त्रः-देव । समाश्वसिहि समाश्वसिहि । राजा-( समाश्चम्य ) 'मुमन्त्र ! स्मिाधासयसि । मया हि पापीयसा समाश्वस्य साम्प्रतमेतदेव विधातव्यम् । तथाहि- द्रष्टव्य मुखमेतयोर्दयितयो शोकाश्रुमिश्रेक्षण, श्रोतया पुरवासिनामसुम्विना धिक्कारगर्भा गिर । दुर्दासी च दुरङ्गना च वचप्सा याच्या कदाचिन्मया, तन्मे सम्प्रति जीरितेन किमहो। मृत्युर्महीयान् मम ॥२७॥ रामः-(शिरस्यञ्जलिं बवा सपिनयम् ) तात । एष गच्छामि (इति पदान्तरे स्थिरा पुनर्विनिवृत्त्य च राजान प्रति सोपरोधम् ) याचे किञ्चित् तात!, (पुन कौगल्या प्रति) मातस्तथा त्वा, स्मार स्मार मत्प्रगसं युनाभ्याम् । नैराबाया सनथा मध्यमाया, तत्पुने वा बैमनम्य विधेयम् ॥ २८ ॥ (इति पादयोर्निपतति ।) राजा--(साप्पगद्गदम् ) वत्स विनयकनिकेतन ! सर्व करिप्ये यदि जीविष्यामि। सीता--(दृष्ट्वा ) कंध पत्थिदो ज्नेव अज्जउत्तो ।। अह पि एदिणा सम ज्येच गमिस्स । ( इति हम्तसजया कञ्चुम्निमाकारयति ।) कचकी--(गत्वा सीतापचनमादाय राज्ञे निवेदयति ) देव । सेय वधूर्जनकराना त्मजा पत्या सह वनगमनोयता देवपादान् प्रणमति । ( इत्यहुल्या दर्शयति ।) (सीता दूरम्धिता सर्वान् प्रणमति ) राजा--(विलोक्य ) हा 'दुर्विधे! माद्यापि दशरथादर्थनानौतुकेषु कृतार्थता भरत । हा स्नुपे । हा सीरघजनन्दिनि ' स्वीन्वेऽपि पतिपराधीना वर भाती, न पुन पुस्पन्वेऽपि 'पत्नीपराधीनोऽहम् । (पुन मुमित्रा प्रति) प्रिये ' निवार्यतामिय वधूनर्थ पहुरम्य वनगमनम्याध्यवसायात् । १ क्थ प्रस्थित एच आर्यपुत्र 1 अहमपि एलन सम पव गमिष्यामि । 1 मुमत' मा समावा' भा-12 दुररथा स' भा०। 3 दुर्विधे किमयपि न दश 4प्रियाप' मा। भा..

·५७ तृतीयोऽ। सुमित्रा-जं आणवेदि अजउत्तो (ति सीतासमीपं गत्वा पुनरागत्य च ) अज्जउत्त! बहुयरं पडियोहिदा वि सुव्हा ण विरमेदि वणगमणादो । एवं च विष्णवेदि- तं मह घरं पि रणं तणयरयणो ण जत्थ ससुरम्स । रण पि घरसरिच्छं गच्छंतीए समं पइणा ॥ २९ ।। (राम. सर्वान् प्रणम्य सीता-लक्ष्मणाभ्या रह प्रस्थित ।) देया-(विलोक्य वरान बाप्पं निगृह्णन्यौ तान् प्रति) कन्वतु तुम्हे वणदेवदाओ। णिविग्धं च तुम्हाणं वणगमण भोदु । समन्त्रः-(देच्यौ निर्वर्ण्य सकरुणातिरेकम् ) अहह !- बनाय पुत्रद्वितयेऽपि गच्छत्यमारत्वाद् विनिवारितोऽपि । तदम्बयोरम्बकवारिपूर , अपत्ययं प्रश्रयकैलवेन ॥ ३० ॥ रामः यस लक्ष्मण ! तदेतद् दुम्वमेकं मे यदद्य भरतो मया । नाऽऽश्लिष्टो नानुशिष्टश्च प्रजापालनकर्मणि ॥ ३१ ॥ लक्ष्मणः-~आर्य ! मन्थरैवानुशासियति । रामः-ननु फिमेनमसूयागर्भमभिधत्से । तथाहि- वत्सम्य वेत्सि भरतस्य शुभं स्वभावं, दोपं मृपा तदिह किं मनुषे मनीपिन् । कल्पान्तरेऽपि हि न लक्ष्मण ! लक्ष्मपङ्क- पिण्डेन चण्डरुचिमण्डलमाविलं स्यात् ।। ३२ ॥ लक्ष्मणः-(सवितर्कमात्मगतम्) कुर्यादिदं न भरतोऽपि जनन्यसौ वा, नैतद् विशुद्धिमति सम्भाति द्वयेऽम्मिन् । तत् केन नाम कृतमीदृशमाः ! फिमन्यै- धातैव निश्चिनमचिन्त्यगतिश्चकार ॥ ३३ ॥ १ यद् आज्ञापयति आर्यपुत्रः । आर्यपुत्र ! बहुतर प्रतिबोधिताऽपि स्नुपा न विग्मति वनगमनात् । एव च विज्ञपयति- तद् मम गृहमपि अरण्य तनयरनं न यत्र श्वशुरस्य । अरण्यमपि गृहसदृश गच्छन्त्याः सम पत्या | २ रक्षन्तु युष्मान् वनदेवता.। निर्विघ्न च युष्माकं वनगमनं भानु ।

·उल्लाघराधवनाटके रामः--(नेपथ्याः स्थित्वा रचितावलिः) भाम्बहोत्रचरिनचिनरुचिर प्रासाद ! तुभ्यं नम- म्त्वा वन्दे सुकृतानुरक्तजनतामेध्यामयोध्यापुरि ! । आपृच्छे पुरयासिन ! सविनय युप्मानिहाऽऽयुप्मति, क्ष्मामारं भरते समुद्धरति यः स्वम्त्यम्तु, गन्छाम्यहम् ॥ ३४ ॥ (दति सानाट्य सीता-रमणाम्या सह नितान्त 1) कञ्चुकी--( सनिदम् ) किं नाम 'चिर जीवित्वा मया मन्दभाग्येन साधितम् ।। यदिमामश्रुतपूर्वा कम्थकुलम्य दुरसम्थामनरोग्यामि । भरतु । रामभद्रमनुनज्य ममागमिष्यामि । (इति नितान्त ।) देव्योहा वत्स रामभद्द ! हा वत्स रसम्वण ! हा महासयि सीदे ! तुम्हेहिं 'परिचचाणमम्हाणमधयारीमूदो 'मञ्चलोओ (त्ति मुम्ब पिधाय रदित ।) राजा-(सनिदमात्मान दर्शयन् ) सुमन्न । पश्य दयारिपर्ययमम्य पापीयमो या दः हृदि वल्लभेत्यजनि सा भल्ली, सुतचन्दन- म्यन्दोऽभून्मम य म एव दहति म्यान्तं वनान्तं प्रजन् । मृत्युर्य म्वयमेति सोऽय भजने नाऽऽमन्त्र्यमाणोऽपि मा, तन्नामि गण परिणनं कम्येदमीर परम् ॥ ३५ ॥ ( नेपथ्ये महानानन्द 1) सुमन्त्रः--(श्रुत्मा सदमा मगतम् ) हा' पिक, गुभाग्रामभद्रप्रयामाय- गैरनदु विताना पारगेशना महीयान्य परिदेविन पनि । महाराजशोरगुताशगम्य पृणातिभपनि । (प्रविश्य) करघुकी--(गजन प्रनि मगिरप्राग) दर ' सुमनां द्वितीयम्य निजननगम्य माहात्म्यातिमय । - हा महामति मीन' गुप्यामि परियानाम १दासगममत्रास स्मायममार्गभूनो मर्पर । 14.1 मिया रियन भा.1 मा..

·तृतीयोऽ । (राजा तूफीस्थित एस कन्चुफ्निो मुम्बमरलोक्यति ।) सुमन्त्रः-गिग्यारल । दिनप्यताम् । कन्चुकी-इत म्थानात् 'प्रानत युमाररामभद्रम्यानुपतिनी विदेहचार्ति दुहितरमवलोक्य त्वरिततरमूर्मिराऽपि कुमाररक्ष्मणमनुगन्तु प्रवृत्ता । राजा-(श्रुया ) हा सम्बन्धिन् सीग्धज ! त्वमपि मदीयदु गोसरे निमन्निनोऽसि विधाताततस्तता कञ्चुकी-(शिरम्यअरिं बद्ध्वा ) देव । श्रीरामभद्रादपि सात्विराय, नम सुमित्रातनयाय तम्मै । अनुजन्ती दमिनाऽपि येन, यमनमाऽऽमानिषिद्धा । ३६ ।। कागल्या-(रिधिदिवाऽऽधम्य ) द पि सोण जं व मरम्मणेणं अतणो रह वणमणुसरती णिशारिता। राजा--(सदोत्कटं कौशल्या प्रति ) देवि । तमेरमुञ्चतर वातायनमविरम प्रमतो मयोरखगेग्नेन भणमेरमात्मानमुनीश्यामि इति । ( स तथानुर्वन्ति ।) कन्चुकी--(अहुल्या निर्दिशन ) परिमाव्यतामिन सीतारमणानुगते नगरा वित्रामति रामभडे-- हामारगर्भपदना सदनान्यपाय, पाराना नानन्या । रामाय माश्रमसाधरणी प्रणम्य, सीनाप्रमागविनिं मुरार्धयन्ते ।। ३७ ॥ (पारस्यतो दर्शयन् ) दमप्यपधार्यनाम्- आधार मन्या सुर नाम-जुहोगाइरान प्रान्भार गरिभागेदतिपदादुरोगतामा । এমিলিয়াগনিসিয়া, हान्नागप मान्नं तर तनुनमोऽनुनन्ति द्विदा ॥३८॥ मन परयममग्न आमना पण यनमनु निकाला। I MEIR मर'.।

·१. उल्लाघराधवनाटके राजा-(सनिर्वेदम् ) शिवारल ! निर्णय त्वमेताननुमजत पुरजनानम्मत्प्राणेभ्यो येऽद्यापि 'पुरोऽस्मिन्नरम्थातु समीहन्ते । (इति मोहमुपगत ।) देव्यो-( दृष्ट्वा ) हा हद म्ह । (इति राजान पतन्तमवष्टम्भयत । ) समन्त्रः-(कौशल्या प्रति ) देवि ' बादमभ्यम्यशरीरो राजा । तदित म्यमावास नीन्या शयनीये समारोप्यताम् । (युन पार्थिव प्रति ) देव ! केय विक्रयता। ननु धुर्योऽसि धैर्यवताम् । राजा-(विश्चिदिनाऽऽवम्य ) हा राम ! राम ('इति विरपन् देवीभ्याम- वष्टभ्यमानो निप्मान्त ।) समन्त्र:-( समन्तादप्ययोध्या निध्याय ता पनि) मातर्मन्ये नगरि गरिमा रामभद्रेण सार्द्ध, यातम्तेऽपि सयि यदधुना चीतगीतोत्सपायाम् । आवर्ण्यन्ते कभि कभि नन्दितान्यानाना, आलोक्यन्ते पथि पथि तथा रोकगोकश्रुपका ॥ ३९॥ (पुन कञ्चुकिन प्रति ) शिग्यापल । तदिदानी भरताऽपि गत्वाऽभिधीयतामार्य वामदेयो यथा उमारभरतसमाारणाय दूत प्रेपयति । (प्रासादमारोग्य च सकरुणम् ) शिखावल सम्पति गोफव्याकुलेऽत्र राजकुले-- कीराये पञ्जरक्षिप्ते क्मिभि केलिपक्षिमि ।। तम्मादमी विमुच्यन्ता सम्बध्यन्ता च बन्धुभि ॥ ४०॥ अहमपि कुमाररामभ'द्रमा ख्य समागच्छामि । (दति निताना सर्वे ।) । तृतीयोऽङ्कः समातः॥ भरद्दानारयाने द्वयमयति जाने श्रवणयो निर्ण कर्णोऽभूद ननि गल्तिश्रीरिरपि । अनल्पव्युत्पत्तेस्तव सचिवकल्पद्रुम पुरो, विधत्ते वैदाधीं न च सुरगुर्लाऽसुरगुरु ॥ १ ॥ १ हा हते स्व। Iनिवेदेय भा०। 2 पुरेऽस्मिन्नवस्थानुमा भा०। 3 इात जल्पन ६ दे। 4 "भद्र समापृ दे।

·चतुर्थोऽङ्कः । (ततः प्रविशति विमानस्थित्तो गन्धराजः।) गन्धर्वराजः--(सौत्सुम्यम् ) अद्य मया कनाचूडाभिधानो निजनन्दनश्चिरकाला- दवलोकनीयः । स हि पूर्व सङ्गीतकारसरविच्युतो भगवतस्त्रिविष्टपाधीधरम्य शापेन महाराज- दशरथावसथे क्रीडाशुरुनामनुमपन्नासीत् । स च शापो रामभद्रम्य वनप्रवासदिवसावधि मदुपरोधाद देवेन सुधाशनाधिपतिनाऽप्यनुमेने । तन् 'कमिदानीमपमान्तेऽपि तम्य प्रवासासरे निजात्मजं न पश्यामि ! । (दति परिकामिनकेन दिशोऽवलोकयन् ) अये ! सेयमयो या नाम नगरी महयधाममन्तानमानवेश्वराणाम् । (समन्तानिये तां प्रति सग्वेदम् ) सौन्दयं परमं, समृद्धिरधिका. मौराज्यसम्पादितः पीराणां प्रमदः स कधिदमरम्यानेऽपि जाने न यः। एवं राघवराजधानि ! शतधा यम्या त्वयि प्रेक्षितं, देशान् सम्प्रति सर देवि ! भरती दीना सामाश्रिता ॥१॥ तदिहापरीयामि । ( इति तथास्गेनि।) (ता. प्रविशति कनक) कनकन्टः-अहो ! मुदुम्या सानिः मत्युगाणाम् । तथाहि-~- যখময় স্যামছাবাণখাথি, म्नारं म्मार नाम्यानं सग्या लालनं तत् । मोकष्टोऽपि मागतये म्नेदपागेन यद, सौभ तन्नपतितरणेनम्य सानोनि मोनुम् ॥ २॥ (इति मन्दं मन्दं परिकामहामनो पित्य) ! कथमेते नानामुदानापाना: प्रतिदिश मनिकनगेनुन हा दिगन पुरत एव वसन्ने । तदुपरान्य प्रणमामि । (दनि तभारला रामं गुपति।) कुमुवाहा-(रएस मग्मय पुकानिह पापमुनजाना मगनम ) नियममा Prerarमादाम It मा fei.। 3 शोर རེ་ སt• 4 མཚr • ། ·उल्लाघराघवनाटके चिरकालादनुभूतं शापदु ग्वमश्रुपातेन प्रकाशयति । अथवा युक्तमिदम् । यत प्रकटयति हृदय'दाह पुरुष प्रायेण सज्जने मिल्तेि । ग्रावा दग्ध सलिले पतिते पुनरुद्धमत्यग्निम् ॥ ३ ॥ (प्रकाशम् ) अयि वत्स क्नकचूड | पिरतशापोपताप सम्प्रति कुशली भवान् ।। कनकचूडा--(सोद्वेगम् ) तात' किमेकाफिनो मे कुशलेन ? मेदिन्याम- शरिन्याम् । कुमुदागदा-वत्स । सयमेवैतत् । रामभद्रे व्यसनार्णवनिमग्ने कुत कुशल प्रजानाम् । कनकचूड:-तात सम्प्रति पुनर्विशेपतो रामपितरि पार्थिवप्रद्योतने लोकान्तर मुपगते । कुमुदागदः -कथ प्रस्थित एव त्रिदिवपथे स पृथिवीपुरन्दर ।। कनकचूडा-अथ पिम् । कुमुदागदा-(सखेदम् ) हा महाभाग दशरथ । त्वया विना दिनाथा खल्लिय वसुमती' निराधारश्च धर्मन्यवहार , विगतसाहायक सम्प्रति सुरनायश्च। (इति शोचति।) कनकचूडातात । तानेर स्तुमहे महेशमहिता प्रागेर याता पुरी, यम्मादम्तमिते महात्मनि हहा! तम्मिननम्याऽऽत्मने । म्नात्या दुस्तरदशोस्टमनयनभ्रष्ट लेशिती, शुग्न कीर्तिपट प्रियेण रहिता भूरद्य दृप्य न यै ॥ ४ ॥ कुमुदादः---वत्स ) क्यामर दिवम्पतिपत्तनप्रणयी स पार्थिवेन्द्र सत्त ।। कनकचूड: --तात । अधैर राधामनुनग्य समायाते तत्र महामन्त्रिणि 'मुमन्ने तद्वचनावर्णनोदीर्णशोश्रुधारे शुद्धान्तपरिवारे प्रामाने च निशीधसमये-- श्रुत्वा 'सुमन्त्रवचनेन पुनप्रणाम, शापम्य तम्य च पिचिन्त्य विणलाम् । 1 °दाह प्राय पुरवाऽपि सजने भा०1 2 महारान दश भा। 3 इस्त्यजगो' भा•। 4मुमत भा.. 5मुम वदनने भा-1 ·पतुर्थोडा । हा राघवेति सकृदुचरित नृपेण, निश्वम्य दीर्घतरमुच्छसितं न भृय ॥ ५ ॥ कुमुदागदः --वत्स । युक्तमिदम्-यदेते विशुद्धबुद्धय कर्माणि निर्मूलयितुमुप- क्रमन्ते, यत्सम्बन्धादेवविधानामपि पुस्पविशेषाणा'मीदृशमसमञ्जसमानिर्भवतीति। तदनन्तरं च किमभूत् ।। कनकचूडः--ततश्च देवी कौशल्या पत्यपत्यवियोगदोगाजीवितमृत्जतीमवगम्य भगरता मेवारणेन निजकर मरन्धती भूर्त्या वर्तमाना तप सिद्धिरिव तत्प्रतियोधनाय प्रेषिता । तया च सा महाराजमहिषी आप्पापनोदपूर्वमे यभापे-अयि वत्से ' केशवाश- प्रसविनि' पतिनतापताकेत गोसावेगेन । यत रिधिरयमविधेयम्तत् त्वया सेयमम्य, प्रतिरिह विपद्या कानिचिद् वासराणि । तदनु तनुजपत्रासोनि शोरचित्ता, पुनरनुभरितामि त्व स्नुपामत्तिहर्षम् ॥ ६ ॥ (इत्यभिधाय गुरसल्यामुपान्तायामाशातन्तुस्लिग्नहृदया कोशलेश्वरदुहिता जीवन्मृतप्राया काल्यापना कुर्माणा वर्चते । ) कुमुदागदा-परस ' कृम्नागेषु प्रपश्यना मर्त्यहृदयानामायाभिधानमन्त्येक प्रधानमरलम्बनम् । ततम्तन ।। कनकचूटः-अथ दशरथविपतिद् वितं परिजन पझराद पिमुक्तेन मयाऽपि मापमप्पादित तन् कीरगरीरं सस्यमरिले समुमन्य प्रासम्बकीयापुषा निननियासग मनो- सुरेन सीपधारिण्यो देवराज-धर्मराजनगयाइयो यामभ्यतो निप्वामन्या पिलरोपिते । कुमुदाङ्गमा--ततम्नत " कनकचूड:-नात यापदर तयो परम्पर रिश्रम्भमापितानि गुथपुग्गु- मरामि तारतम्रायत्या परतग रापानी इत्यभिदधे-ससि मयमिनि ' मप्रति मया पनिश्यि गविधुगमयो या प्रतिबोधयितु सपा अपि देव-नग्देवनगर्य मम्भूय ममायाता दमिरे । पमित्र नागरिता रा । मत माऽपि तया इनि प्रयूनेदेशि' मया समागच्छन्त्या ममाकारिता माऽपि नत घरेश्वग्नगरी। पर मायनममा त्रिभुनरिटाणिो ! " मीमती ६.1 यो परिमा' भा.. 3मन मन । .

·चतुर्थोऽ। कनकचूडः-तयोग्य देवनगोनिज निजागास प्रति प्रस्थितयोरहमयो यासविधे शत्रुनसहितमपिदिनवृत्तान्त कुमारभारतमागच्छन्तमारोक्तिवान् । कुमुदागदा-(ससम्भ्रमम् ) स्थमविदितवृत्तान्तो भरत समागत । (पुन मरणम् ) हा महासत्त्व भरत! मिमिहागत श्रोष्यसि वक्ष्यसि वा । ततस्तत: कनकचूड: बुमारभरतेन चिन्तावान्तचेतसा शनुमस्तदेतदभिदधे-- वत्स शत्रुघ्न ! साम्प्रतमह दुस्वप्नदर्शनाद् आर्यमरण रामराज्याभिषेकवणाञ्च विष पीयूष योरास्वादनमेकमारमनुभवन्नम्मि । तथाहि-- तापयत्यसुखवहिना मुहु , गर्मचारिणि मुहुश्च मुञ्चति । अद्भुतार्थघटनापटु म्फुट, लोहटकमिस मामय विधि ॥ १२ ॥ ततश्च ‘कीदृशो दु स्वप्न ।' इति सम्भ्रमपति शत्रुघ्ने पर्यनुयुत्तो भरत पुनरेवमभ्य धत्त-वत्स ! यद्यपि दुम्पप्नोऽयमनाख्येय तथापि तत्प्रतीकारजिज्ञासया कथयामि । अद्य क्रि स्वप्ने- पिता दृष्ट लिष्ट पिकनिकररान्त्या वनितया, मुख मातुर्मप्या कलुपरुचि केनापि च कृतम् । नदे मग्नोन्मग्नो रघुपतिरभूद् गोमयमये, तनुम्तेलेनाता जनकतनुजायाश्य, निमिदम् । ॥ १३ ॥ कुमुदागदः-ततम्तत । कनकचूडा--तात। तद्वचनमाकर्ण्य शत्रुनोऽपि साशङ्क 'सम्वुटुम्बानिष्ट सूचकोऽय दुम्वप्न इति स्वगत विचिन्त्य च प्रकाश पुनरुवाच-आर्य ' श्रीकण्ठवेकुण्ठ- प्रभृतिदेवताभिधानसकीर्तनेन पवित्रेतिहासश्रवणेन च दुम्मनोऽय शुभोदर्क सम्पद्यताम् । तदनन्तर च सानुभावपि निनदर्शनपराङ्मुग्यम श्रुमुम्ब च पुरीपरिस्रलोक मारोग्य विशेषा दृद्विग्नमानमारभूनाम् । कुमुदागदः---ततम्तत । कनकचूड:-'अर्थतयो कुल्तुशल प्रश्नप्रतिवचने तमौनमपि जनमादरेण पर्यनुयुञानयोरेकेन केनापि स निखिटोऽपि गजवृत्तान्त समावेदित । 1 जनिवास भा० । 2रत समाग' भा० । 3 मधोमुख भा०। । "राक क्लिो भा० । 5 तदेतयो कुरले भा । ९ ·उल्लाघराघवनारक कुमुदागदा--( सखेदम् } हा ! कथमेतयोरपि हृदये समारोपितेयमझारशक्टी। तत मिमध्यासित भरतेन कनकचूड:-तत- मातुश्च मन्थरायाश्च पितुश्चाऽऽकर्ण्य तत् तथा । त्रपा प्रकोप शोकाना भाजन भरतोऽभवत् ॥ १४ ॥ अपरमपि हृदयोद्धे गफरमिदमावेद्यते- दूरान्निरस्य भरतेन तदाऽऽमधेर्य मम्तोकशोफविकलेन तथा व्यापि । गम्भीरगहरगुरुप्रतिशब्ददम्मा दाभिर्यथा प्ररुदित हरिदङ्गनाभि ।। १५ ॥ कुमुदागदः-(सखेदम् ) हा सररस्वभार भरत निरपराधो निगृह्यसे कृतान्त हतकेन। कनकन्डः --तत क खलु तम्य विधेरभिप्रायपरिज्ञानग्रानो भवितुमर्हति ।। य फिल---- अबदतामपि दुचन कचिनिदधतामपि साधुपथे पदम् । जनयति व्यसन तदसौ विधिर्भपति य-महतामपि दुम्तर ॥ १६ ॥ कुमुदाइद:-~~वत्स । स्मेिवसति पिहित शत्रुन्नेन । कनकचूड:--तात यत् किल लक्ष्मणानुनेन रिधीयते । तथापि व्यक्त विजपयामि- राम प्रतिन वने, पितृरने यात च तात नृप, श्रुत्वा शोसिमाकुलेन मनसा दूरादयोध्या त्यजन् । पाणेर्यम्य पाणिका गर तात् पाश पानिनता, शगुनेन निवारित कथमपि माता म्यपातामहात् ।। १७ ।। कुमुदागदा-साधु सौमित्रे ! साधु पिहित भरता, यदय शोमवेशेन म्बधात पातकमाचरन् निनामज मा निरास्ति । ततम्तन ।। . 'गारिणामद भा० । 'विस्तरयाभिया भी। 3 मावहितं भा..

·६० चतुर्थोऽङ्कः । कनकचूडा--ततम्तावयोध्यायामप्रविश्यैव रामानुगमनार्थ प्रस्थितौ । तदनु च तातपादानहमवलोक्तिवानस्मि । कुमुदागद :--वत्स ! तदिदानी पवित्रतीर्थावलोकनेन स्वात्मानं कृतार्थयन्त- स्त्वदर्शनोत्कण्ठितकुटुम्बजनं निजनगरमेव गच्छाम इति । (उमाताकाशे विमानेन परिकामत ।) कनकचूड:-तात ' प्रणभ्यतामियं भगवती साकेतसीमन्तिनीकेलिदीर्घिका सरित । कुमुदागदः- (तथाकृत्वा पुन सविनयम् ) नदी मुदे स्तात् सरयूरियं मे, 'महीभुजा भानुकुलोदवानाम् । श्रेय श्रिये यज्जलविग्रुपश्च, भवन्ति मैत्रावरुणाशिपश्च ॥ १८ ॥ कनकचूड:-(पुनरन्यतो विलोक्य ) तात ! सेयं महासमन्ती तमसा नाम, तदभिवन्द्यताम् । कुमुदागदः-(ता प्रति सप्रश्रयम् ) वन्दे तर प्रवाहं तमसे ! तमसेऽवनीयमशुभवताम् । यस्मिन् निमज्ज्य न पुनर्भवप्रवाहे पुमान् पतति ॥ १९ ॥ (पुनरमतो गच्छन्नरलोक्य सहर्पम् ) वत्स ! सफलीक्रियतामियमात्मनो नयनद्वयी भगवत्या भागीरथ्या प्रवाहावलोकनेन । (शिरस्यञ्जलिं बद्ध्वा ता प्रति ) मातर्महापातकघातदक्षे !, दक्षात्मजावल्लभवैजयन्ति । अनेकजन्मोपचितस्तपोभिर्मयाऽद्य मन्दाकिनि! वन्दिताऽसि ॥ २० ॥ कनकचूड:-( कृताञ्जलिम्ता प्रणम्य सप्रमोदम् ) यातैन पातकरुथा नरकव्यथाना, क्षीण क्षणोऽगणिताच कृतान्तदूता । विधस्तदुम्तरपुनर्जननप्रसझे !, गझे ! गताऽसि यदि दृष्टिपथं कथञ्चित् ।। २१ ॥ कुमुदादा-(निपुणं निरूप्य) वत्स ! योऽयं जझुक्न्याले नेदीयानिगुदीपादर तन्मूले नियतमेकरात्रमुषितवत. सीतालक्ष्मणसहितम्य रामभद्राय सय प्रासचिहान्य- भिव्यज्यन्ते । तथाहि- I भृमीमुना भा..

·१८ उल्लाघराघवनाके प्रत्यग्र तृणसम्तरप्रयमिद, कृत्याऽनुवृत्ति जने याते यानाद्मता पुनरसाराई रीपोत्कर । शोप पोपति नावुनाऽपि पथिकम्प्रेणाऽश्रुधाराकृत पोऽय, विहगा मृगाश्च त इमे तूष्णीं तथैवाऽऽसते ॥ २२ ॥ (पुनरन्यतो दर्शयन् ) वत्स ' तदेव निपादाधिपतेर्नुहम्य शृङ्गबेर नाम नगर नयनयो रानन्दमुत्पाढयति । (पुन ससम्ममम् ) परमत्र क्षत्रियगणा कुतोऽपि कारणात् प्रथम समगय सरभ्य पश्चादुपशान्ततदारम्भा दर विभाव्यन्ते । तथादि- काचनिचय मुञ्चन्त्येके निनागनिवेशित, शरधिषु शरान् न्यस्यन्त्यन्ये शरासनसहितान् । अयमधिपति पुर्या शौर्यप्रियान् पृतनाजनान् , उपरतरणोत्साह प्राह प्रयात गृहानिति ॥ २३ ॥ तत क्थमेतदवगमिप्याम । कनकचूड:-(दूरादवलोक्य ) तात नगरमध्यात् कश्चिदभिमुख पुस्प समाग'उन्नम्ति । तदेतम्मादेव वृत्तान्तमुपरम्यामहे । (दति विमानादतीर्य परित्रामति ।) (तत प्रविशति पुस्प ।) पुरुपः--( सनिर्वेदम् ) अहह 'मिथ्याभिशापहुताशनेन इन्द्रामानमानसम्य युमारभरतम्य 'सम्प्रति काऽपि महती दुरवस्था वर्तते । यदसौ रामगमनमार्गपर्यनुयोगेऽपि नगरजन मौनिनमारलय सपिपादमेर जगाद- म्नुतेर'नोऽद्य तोऽम्मि मात्रा, मुहुर्मुहुन्याहरता जनानाम् । विकारसास्यान्यपि निष्ठिनानि, तिष्ठन्त्यमी तन्मयि बद्धमौना ॥२४॥ (टति परिकामनप्रतो विलोक्य ससम्ममम् ) अये ' कोऽय पुरुषविशेपो विमानाद- वतीर्य मामभ्येति । तदेन प्रणमामि । (इति तथास्रोति।) कनकचूहः-( उपन्य ) भद्र' क्थय । कुन कारणादय समरसमारम्भ कुलश्च गिराम ! इनि। पुरुषः- महाभाग गुहनामा रामभद्रम्य प्रियमित्रमत्र शृङ्गवेरनगरे नरेधर । 1 छाता न दे। च्यामिनापर.। 3 सम्पात महती पिदुम्मापरया इनसे । सदमो भा.। 4°नहोऽस्मि कृतोऽर मात्रा मा.। - ·चतुर्थोऽ। ६९ केयीतनय सम पृतनया रामाय यामाशय सोऽभ्येतीति भृश बभूव भरतद्रोहे गुह साग्रह । पश्चात त च शुचिं शिचिन्त्य पिनयानीच निरस्तासिना, हम्तेनापनिनाय सादरमसौ रायन्मुखम्तन्मुग्वात् ।। २५ ॥ क्रनकचूडः-ततम्तत । पुरुषः--तदनन्तरमसौ कृतप्रार्णकादिसलार पुनरपि भरत प्रत्येमुगाच--- वीर न्यधीयत मया हृदय विरद्ध, शुद्धाशये यदधुना त्वयि रामभक्त्या । तन्मृप्यतामिति नमन्नमुनोपगूढ , सेप व्यमुञ्चत निषादपतिपिादम् ॥२६॥ कनकचड:-ततस्तत । पुरुषः :-ततश्च भरत प्रियसुहृदि गुहे विहितविश्वासम्तामात्मीयहृदयवेदनामुन्मुद्रयन् कैकेयीमुद्दिश्य त्रोधावेशादिदमाचचक्षे- न स्त्री-च मातृत्वभय म्वभर्तृपिनाशनिम्ना मम निम्नतम्ताम् । माताऽमुना मे निहतेति जातशेषात् पुन सैप बिभेमि रामात् ।। २७ ।। ततम्तेन निषादाधिपतिना पर्यवस्थापितहृदयम्तदुपनीताभिस्तरीमि सुरतरङ्गिणीमुत्तीर्य भरतो भरद्वाजाश्रमदर्शनपरित्रितश्चिरकूटकटके कृतयुटीरकरामपादप्रणमनाथ प्रतम्ये । कनकचूड:- भद्र' तदधुना नि' प्रत्यूह समीहितसिद्धये साधयतु भवान् । (पुरुप प्रणय निष्क्रान्त ।) (कनाचूडोऽपि पुनर्विमानमारुह्य जन कायेममर्थमावेदयन् परित्रामति । ) कुमुदाइदः-(पुगे पिरोस्य सानन्दम् ) वत्स सेय फरिन्दोलमम्भा शेवलिनी पिलोक्यते, तनमभ्यताम् । (इति तथाकुर्वन् ता प्रति ) मलिन्दि । यात्रयि नभोमणिसम्भवाया, स्नान करोत्यनिमिपीमपति ध्रुव स । तीर्थे त्यनन् मुन्वमसून् जगदेकमात । चलातम्नि मिद यदेति ॥ २८॥ . . I तामिति घदनमुनों भाः। कार तमर्थ भा०1 ·७० उहाघराघवनाम (सप्रश्रयमञ्जलिं वया) केटिं कालिन्दि' य कृष्णे प्राहे उरते तर । स वेगेन हतोद्वेग कृष्ण म्यादिति नाद्भुतम् ॥ २९ ॥ कमुदागदः-(दूरतो दर्शयन् ) वत्म स एष ससारज्मरापहारी पवित्रतेकपात्र प्रयागप्रदेश । यत्र स्ति- गहन्ते त्रिनयमिद महानदीनामग्नीना त्रितयमुपासते च तेऽमी । देवाना त्रितयमृपिरता यनन्ते, वेढाना त्रितयमधीयते च नित्यम् ॥३०॥ अपर च भगरता भरद्वानेन परिगृहीतम्य भूविभागम्य सोभाग्यपरभाग परिभाव्यताम्- देशोऽय दिशति शोर्नम प्रमोद, होमानिप्रसृमरधूमधूसरोऽपि । यामध्ये मुनिनिपहा प्रवाह नित्ये, समारे रिहितरिक्तयो वमन्ति ॥ ३१ ॥ कनकचुट.- (दृष्ट्वा ) तात | सत्यमाश्रमपदमेवैतत् । तथाहि--- वृथा पुप्पफलोवरा, मृगकुलान्यत्रासमत्राऽऽसते, क्रीडन्ते ऋतुर्मभिश्च शिशर , कीणा कुश काश्यपा । यागाभ्यागतनम्भनिद्विरदनम्तम्भश्रिय निम्रता, यूपाना पटलेन सङ्कुरतटा सेय श्रान्ती पुर ॥ ३० ॥ कुमदागदः-(निपुण निरूप्य ) वस' सोऽयमपर इव परमेष्ठी नैष्ठिकनिवश्रेष्ठ कृप्यानिनोपरि विरचितामन सर्वतो धर्मेकाधुभिम्तपोधनैरणम्यमानो भगवान् भरद्वान । निर्नर जाहवीम्नानमश्चमेध निया मिना । यम्मिन् नमस्कृतेऽपि म्या महर्षि सप वन्द्यताम् ॥ ३३ ॥ ( इति रिमानस्थिताव तथाकृत्वा परित्रामत 1) कुमदागद.--(पुरो पिलोक्य सानन्तम् ) वस' सोऽय समीपपत्ता चित्रकूट नामा शिलले चयचक्रवर्ती रोचनयोग्वरोकनातूरमुत्पादयति । तथाहि-- गानै किन्नरयोपिता परभरानिष्णुभि पादपे, पामेप मनासि नापहरति श्रीचित्रकूटाचर ।।

·उल्लाघराधवनारे तदनन्तर यावटसो पूज्यपुरुषे प्रयुज्यमानोऽपि रज्जया रामभद्राय निजमानन दर्शयितु मशस्नुपन्नग्रत परिकामति, तावद् भगरता मेत्रावरणेन तदवम्यासूचक लोकद्वय समर्घ्य रामभद्रसमाकारणाय स्वशिष्य प्रेषित । कुमुदागदः--ततम्तत । मुनिकुमारका-ततश्च रामभद्रोऽपि कुलपुरोहितशिष्यसमर्पित श्लोकद्वय सबहुमानमादाय वाचितवान्-- उच्चै पश्यति चेत् तदाऽन्ययगुरुर्देवोऽम्ति तनार्यमा, नीचर्यद्यपरोकते तदानि, सीता सवित्री पुर । चक्षुर्न प्रददाति दिक्षु यदिमा सत्पूरुपै पूरिता, हीतो राम ' भान्तमेर भरतश्चित्तस्थमन्धिप्यति ।। ३६ ॥ . अपरच- नानाति विश्चन, न केन सह नीति, निद्राति न बचन, फिल्चन वीक्षते न । कार्यान्तरादुपरतो भरतो मुहुम्त्या- मध्येति नि श्वसति मुञ्चति चाश्रुपूरम् ॥ ३७॥ तत् त्वया स्वयमागत्य निरपराधोऽयमगाधे दुखमहोदधौ निमजन्नुद्धरणीय । इति वाचयित्वा वशिष्ठपचनप्रतीते स्वकुटुम्बार रोक्नोत्कण्ठी सीतासौमित्रिसग्वो राम स्वयमेव तत्र जगाम । कनकचूट:-तदनन्तर च क्मिभूत् ।। मनिकुमारकः--अथ शोरावस्थोचितमुपविष्टेषु शिष्टवर्गेपु- निवेदिते पार्थिपपुगवान्ते, वान्ते क्षणाम्भ.प्रसरैश्च कश्चित् । हा तात' हा वल्लभ' हाऽधिपति, जाता 'क्षितश्रोत्रपिल दिगपा ॥३८॥ कुमुदागदा--( सखेदम् ) अहह ! सोऽयमपरो रामभद्रस्य कृशानावि-धनप्रक्षेप । मनिकुमारकः-ततश्च विहितापम्नान निगपादिरियेषु सीतारामसौमित्रिपु ससाग सारताप्रकाशनै पुगणेतिहासप्रपञ्चने प्रतियोग्यत्सु तपोधनप्रधानेपु प्रत्यासनोपविष्ट लक्ष्मण प्रति 'भरतेन ससेदमित्थमिदधे-- I क्षत' भा०। 2 रामभदस्य ईशानारिधन' भा० । 3 "श पुराणेविदाम 4 भरत सभा। ततम्तत।। वचन भा०।

·चतुषोऽङ्क । ७३ नेत्रे निमील्य, निमीत्य पापिन मा मारोश्य मा समपि रक्ष्मण | पातकी भू । त्वा प्रेक्ष्य साम्प्रतमह पुनरार्यपाद- सेवाप्रवृद्धसुकृत सुकृती भवामि ॥ ३९ ॥ ततस्तेनापि त प्रत्येवमूचे-- अनार्यमेतत् त्वयि नाऽऽय ' कर्म, सम्भा यते पक्तिरथप्रसूतौ । (पुनर्वशिष्ठ दर्शयन् ) प्रतीतिरेपेन परा महर्पियंदेप ते पुप्यति पक्षपातम् ।। ४० ॥ कुमुदाङ्गदः--ततम्तत ।। मुनिकुमारः-तदनु च रामभद्रो भरतमारिङ्गय सस्नेहोपचारमिन व्याजहार- वत्स विशुद्धाशय । किमेवमधोमुखस्तिष्ठसि ? इति भरतम्य मुखमुनमितवान्। ततश्च- उद्भूत मरतस्य बन्धुविरहा बाप्प, निरादीनने दीन जल्पति चात्र तत्करणया रामस्य च प्रोद्गतम । गाढोद्वारमुपाचकार सहजस्नेहोत्थितान्तय॑थ, मातृद्वन्द्वदशावलोकनगरक्षेत्र सुमित्रासुत ॥ ११ ॥ कुमुदागदा-सोम्य । सदृशमेतत् सहजसौहार्दम्य । ततस्तत ? | मुनिकुमार:-ततश्च भरतरामभद्रयो परस्परमात्माभिप्रायसमर्थनसवादेन यदभूत् तदार्ण्यताम् ?- नाम न प्रमुदित तदिद विलोक्य, वृत्त तयोर्दशरथात्मजयोस्तदानीम् ।। पादौ विधृत्य च विधृत्य करौ च राज्य- मेक समर्पयति नाऽऽद्रियते द्वितीय ॥ ४२ ॥ तदीशे सति तयो सबैकनिरतयोमगरता भास्करान्वयसौनम्तिकेन मिथो व्यवस्था कृता--रामभद्रम्य स्वपचन प्रतिज्ञातश्चतुर्दशवर्षावनि वास , भरतस्य च रामचरणशुश्रूषा भिलापिणो महर्पिशरभङ्गप्रेपितस्य तत्पादुकाद्वितयस्योपासनम् , शत्रुघ्नस्य साकेतपरिरक्षणमिलि। कनकचूडाततस्तत ।। 1'म तात मा मामा भाः। 2 थित तद्विधा भा०13 परिज्ञा दे. 4 वैनप्रवास दे। १.

·उल्लाघराघरनारके --ततस्तत मुनिकुमारः-तदनन्तर भरतोऽपि तत्पादुकाद्वितयमादाय तदिद प्रतिज्ञातवान्, यद्-मया रामभद्रानुगामिनेशयोध्याया प्रवेष्टव्यमिति । कनकचूड:- मुनिकुमार:-ततस्तत्कारमेर जटावल्क्रधारी नन्दिग्रामगमनार्थमापृच्छमानो [भरत ] जानकीरमणस्य चरणौ प्रणमनश्रु'प्रवाहेण प्रक्षालितमान् । कुमुदाङ्गदः-(सानन्दम् ) तदिद साधु कृत मस्तेकरतेन भरतेन । यत - मौरी यभार भरत रिल यन्नटाना, जूट तदात्मचरिते मुकुट वरन्थ । राम नमनमुचदश्रुजल यदासीत्, तेनाम्य वलगदपरागपरागशान्ति ॥ ४३ ॥ ततम्तत । मुनिकुमारः- ततश्च रक्ष्मणपरिरम्भणादनन्तर वेदेही प्रणमति भरते यदभृत् तदारर्ण्यताम् - मूर्ना पद्धजटेन वललभृता देहेन 'पादानति, कुाणे भरते तथाप्ररदित तारम्पर सीतया । येनोद्विग्नपिहासङ्गततरनि मम्मदश्वापद , शलेन्द्रोऽपि स्टेिप भूरिमिरभूत् 'साधु पय प्रश्रयै ॥ ४४ ॥ ततश्च रामभद्रेण नन्दिग्रामगमनाय भरत , सावनपरिरक्षणार्थ सैन्यमन्ति शत्रुघ्न- ध्वानुमेने । तदेव शत्रुघ्नम्यैव सैन्यसमुत्थापिनो रेणु । (नेपथ्ये कपल ।) (स मसम्ममारर्णयन्ति) कनकचूड:- पो मधुरगम्भीगे रौद्ररूभाभर पर । दाग्यो श्रूयते शब्द सोऽय सड्यामसामयो ॥ ४ ॥ मनिकुमार:-माभाग मापनमन मुनिननोपद्रराय प्रमना नत्तथरा मशरन्ति । तत् केनापि माद रामभद्रम्य युद्ध मम्भाव्यत । , 1 प्रहेन भा.। पारी ननिद.। 3 साय पय प्रयच मा.) 4 रामदामा पर मा।

·चतुर्थोऽङ्क । कुमुदागदः-भवतु, निपुणमार्णयाम । पुनस्तत्रैव- हहो वृद्धतपोधनान्तदधुना यात म्वकानाश्रमान् , अश्रान्त कुरुत कतून, वितनुत ज्योतिश्च हृदोचरम् । यद् वैदेहनृपा मजामपहरन्नेकेन रामेपुणा, त्र्यादेप चिराद् विराध इति व शत्रु सपनास्त ॥ ४६॥ मुनिकुमारः--(श्रुत्वा सानन्दम् ) दिष्ट्या जगदनिष्टकारी तपोधनेषु नित्य कृतापराधो विराधोऽयमधुना विनाशित एष राममद्रेण । तदिदानीं सत्र गत्वा मुनिन्द मानन्दयामि । (इति उत्थातुमिच्छन् ता प्रति ) का पुनरमानवाकारो भवन्तो । कुमुदाद्गदः--आर्य ' उमुदागदनामा गन्धाधिपतिरहम् । सोऽय क्नकचूडनामा मदीय पुत्र । मुनिकुमारः--तट भवन्यामहमपि भगरती भरद्वाजम्य प्रियशिप्य सुयजनामा न विम्मरणीय । (इत्यभिधाय निमान्त ।) कुमुदागद'- वत्स कनकचूड । तदिह प्रत्यासन्नम्य रामरूपधारिणो नारायणस्या वलोकनेत रोकोत्तर सुस्तमर्ज'याम (इत्युत्थाय परिक्षामत ।) (तत प्रविशत सम्भ्रान्तचित्तौ धनु पाणी रामलक्ष्मणी मयेन वेपमाना सीता कृताञ्जलिदिव्यपुरपश्च ।) राम.सीतामाश्वासयन्) 'प्रचक्तिचकोरनयने । रोद्रामारानिशाचरादम्मात् । किं दिक्षु दिशसि चक्षुर्मूगीर मृगराजतन्त्रम्ता ॥ ४७ ।। सीता-(साश्वासमात्मगतम्) एयम्म दुट्टाकायसम्स परफासदृसिदमत्ताणय अज्जउत्तसरीरसनोएण पुणो वि पवित्तीफरिम्सामि । (ति रामस्य प्रत्यासन्नतरा भवति।) पुरुषः-(सपिनयमञ्जलिं बद्धा राम प्रति) जय जय नयनाभिराममूर्ते', जय जय शोर्यरता गिरोसतम । जय जय भुपनामिवन्धकीर्ने ', जय जय वासररलरगरल। ॥ १८॥ १ एतस्य दुष्टराक्षसस्य करस्पर्शदूषितमा मान आर्यपुत्रशरीरसयागेन पुनरपि पवित्री परिष्यामि। 2 चरिता चशे भा०। , I "याव भा०1 ·उल्लाघराधानाचे - तुम्बरनामा गन्धर्वोऽह , रामः--(सन्धानात् सायरमुपसहृत्य पुरुप प्रति) स्त्व भो । व्यादशरीरमुत्सृज्य दिव्यशरीरमाश्रितवानसि । पुरुपः-(सचिनयम् ) अयि नराम्वुवाहश्याम राम वैश्रमणशापेन राक्षसभावमनुभवन्नधुना भवत्तनिग्रहानुग्रहेण पुनरप्यात्मस्वरूप प्रतिपन्न वानम्मि, तन्मर्पणीयमिदमस्मदीयमपराद्धम् । रामः--(सबहुमानम् ) भद्र ' निजशापप्रशमनार्थमेर समस्माकमपरतवानसि, न पुन पापबुद्धया। तुम्नरः-(सविनयम् ) अहो वीरवरेण्य । इयतेन विद्धि शुद्ध यन्मा स्पृष्टाऽपि नादद् देवी । पापिनमपापिन या व्यनक्ति दिव्ये हि वहिशिखा ॥ ४९ ।। सीता--( राम प्रत्यपराय) अज्जउत्त। संपदि सोम्मदसण पि एद पिक्वतीए मह हियय अज्ज वि ण भीदि परिहरदि। कुमुदागदः-(पुरो पिरोक्य सानन्दम् ) वत्स । सोऽयमस्मदीयनाता तुम्बर श्चिरकारात् काकुत्स्थानुग्रहेण निरस्तराक्षसायस्थ पुरतो वर्तते, तदेनमारिगामि । ( इति परिकामति ।) (तुम्परोऽपि तावुपलक्ष्य सानन्दमभ्येतीति । ) (सर्वे यथोचितमाचरन्ति । ) लक्ष्मणः- ( दृष्ट्या तुम्बर प्रति) भद्र ! राती ।। तुम्यर:-अयमम्मदीयो ज्येष्ठमाता। कुमुदागदा-मत्सूनुरय च कनाड । तदहमिदानी रामभद्रदर्शनमासाद्य सङ्घटितकुटुम्योऽम्मि संवृत्त । सीता-(सोत्कण्ठमात्मगतम् ) ऐयाणं यि अहाण पि क्या सनसजोओ हविम्सदि। तुम्यर:-(कुमुदागद प्रति ) आर्य ' स एप निमुनिक गमभूनो रामभद्र । १ आर्यपुत्र ! सम्प्रति सौम्यदर्शनमप्येन प्रेक्षमाणाया मम हृदय अयापि न भीति परिहरति। २ एतेवामित्र अस्मारमपि यदा स सजनसयोगो भविष्यति ।

·चतुर्थोऽइ । कुमदाङ्गदः-(राम प्रति सविनयम् ) मिश्चसीप सुधया पिलोचने, ज्योत्स्नया म्नपयसीर मानसम् । वीक्षितो पितरसीव वान्छित, समृर्ति रपयसीन राघर' ॥ ५० ॥ तुम्नरः-देव दिवारकुरै कतिर ! विश्रम्भा देतदनुयुज्यसे-पनवासातमाल- दोषोऽयमिहै वाऽतिवादयितव्य । स्थानान्तरे या ! रामः-गन्धर्वाधिपते ' चिरकारोपभुक्तादित स्थानात् सम्प्रति दक्षिणा दिश प्रति 'प्रम्यातुकामा म्म तुम्नरः-समुचितैप दिगिय युप्मादृशामाश्रयकरणाय । यत रम्या दिशा चतमृणामपि दक्षिणाऽमौ, यम्यामनन्यसा द्वयमेतदस्ति । श्रीखण्डमण्डिततनुमल्यो महादि- रुन्निद्रमाक्तिकरणाऽपि च ताम्रपर्णा ।। ५१ ।। कुमुदागदः-(सप्रश्रयम् ) देव ' स्वयमेन कृतार्थीहतानस्माननुजानातु भवान् निननगरगमनाय । प्रवृता सम्प्रति सायन्तनी सन्ध्या । तपाहि- जनयति कनकाधिन धाम्ना, दिनगुरुम्तगिरे मुमेरुशोभाम् । दिगि दिशि नामेघमेकानि निचयमयन्तितमा तमीतमासि ॥ ५२ ।। कनकचूड:--दतोऽपि विलोक्यताम्- ग्राऽस्त्र मन्मथम्य, त्रिभुवनानितामानगीनामष्टये कार्त , ग्विाणा प्रियमुहृदमृतश्रोतमा शेरराज । पान्यत्रीगामपथ्य, रथवरणचमूचस्मालम्य कार, गृहारम्योपार, रिति रतिममानौषधीनामधीग ॥ ५३ ॥ रामः- निम्पद्रया सऽपि मप्रति वर्गोमुखमनुभवन्तु भान्न । वयमपि सन्ध्याविएये प्रयनामहे । (इति निष्धान्ता समें।) or 'इति श्रीकुमारस्नो श्रीमोमेश्वरदेश्म्य बनायुलाघराघरे च्छायानाटकेत चतुतिः ममाप्तः॥ यम्तुपार ' मानो मासान्नादन्तदीधिनिनितानसिनामि । पीर्ति मजगति कागिकारामणीयकमनसमुदेनि || ४ || 1 भादाननु भा' arj 3 प्रय' भा०॥ 4 हरविना । पाटभना॥

·पञ्चमोऽङ्कः । (तत प्रविशति मारीच !) मारीचः--(सविमर्शम् ) अहो । तप प्रपन्नानामपि नान्तराया 'पृष्ठ परित्यजन्ति । यदय म्वयमागत्य दशानन कामो रामच्छरनाय मामभ्यथितवान् । कथितश्च ममाश्रमगतेन तेनैव गूढपुरुषमुम्वादाकर्णितो रामभद्रवृत्तान्त --यथा चित्रकूटप्रम्थात् प्रस्थितस्य रामभद्रस्याऽत्रिमहर्पिणा सरकार कृत , यथा च तत्पत्न्याऽनसूयया वैदेही शाश्व तागराग वस्त्रादिदानेन सम्भानिता, यथा च भगरता कुम्भसम्भनेन दिव्यायुधानि सम्पादितानि यथा च पञ्चवटीप्रविष्टेन रामभद्रेण मृर्पणग्वा पिलूनमुग्वापयवा कृता, यथा तेन जनस्थान निवासिनो नक्तश्चराश्च यमनगरातिथि तामनुभाषिता इति । तदिदानी राक्षसेन्द्रढाक्षिण्या दगीनतद्वचनेन मया तव्यम् ।। यत- निशिर वरदूपणादयम्ते, दलिता केरलदो पखेन येन। विजितेन पुराऽपि राजपुत्र उलनीय स कथ मया वलीयान् ? ॥ १ ॥ (इति चिन्ता नाटयित्वा पुन सविमर्शम् ) अहो । मतामप्यर्थित्वादपर न देन्य निदानमस्ति । तथाहि- तद् बाहुवीर्यमवीर्य निशाचरेन्द्रो, निम्मृत्य च दृहिणवशसमुद्भव स्वम् । 'गृध्नु समा समना इव रामनाया, मायाकृते चटुगत कृतवान् ममापि ॥२॥ (पुरो निरोक्य ) कथमसौ राक्षसरानप्रणिधि|राथो मम समीपमागच्छति ।। (तत प्रविशति घोराक्ष ।) घोराक्षः--(पुरो पिरोक्य) ऐसे अन्नमालीचे, ता है 'गच्छन्हि । (इति तथारन्या प्रणम्य च ) अन्न । 'समातिमति रयम्वतेमले महाराए राग्ने, जधा-तुमए सयमगीकत- १ एप आर्यमारीच , तदह गयामि। आर्य ! समादिशति गक्षमश्वर रायण , यथा-क्या स्वयमलाकृतमय कृत्या वय उपनियामह । Iधि भा०। हस्तचिहतगतोऽय पाठ भा. नास्ति । 3 'वा' भा.. "विमायमनु भा । 5 गृहन् स भा०। 6 गम्छामि (ति तथा ३०॥ 7 समादिमाद स । महाराज . .

·पञ्चमोऽङ्क । ७९ मत्थं कलितून अम्हानमुक्कीरतं । मारीच:--(विरक्ष म्मित्या ) घोराक्ष । दैवाधीनो रावणम्योपकार , स्वम्यैवेद तूपतु यतिष्ये । आमाद्यन्ते ये तपोमिन रोका, रामान्मृत्यु प्राप्य गन्ताऽम्मि तेषु ।। ३ ।। घोराक्षः-अज्ज । किं तुम्हे वि विसातसजुत्त व 'मन्तेध । मारीच--'वत्साऽसाध्ये कर्मणि दशकन्धरेण प्रयुक्तम्य मम कथ न पिाद । तथाहि- देवेन्द्राद् दशकन्धर गतवती, तस्माच्च माहिष्मती- नाथं प्राप्तवती, ततश्च विजयश्रीराश्रिता भर्गवम् । निष्क्रम्याथ ततो गतागतपरिश्रान्तेव तस्थौ स्थिरा कावुत्थेऽत्र, जिजीविपुस्तदमुना सार्द्ध विगृह्णातु क ? ॥ ४ ॥ घोराक्षः-अज्ज यति तुम्हान पि 'ईतिसे सदेहे, ता कज्जसिद्धी वितातिसी सभाविज्जते । मारीचः-देवे प्रतिहले कुन कार्यसिद्धि है। घोराक्ष:-अज्ज दिव्य पतिकूल 'कघ जानिय्यते ।। मारीच:- :---वत्स । अविमृश्यकारिता प्रतापखण्डनमयतेन्द्रियत्व चेति प्रतिकुलदैव- चिहानि । तथाहि- जामिं सूर्पणखा यदेप विदधे व्यग्रा रघुग्रामणी- ईप्यद्दो परिघान् जघान समिति भ्रातॄन् खरादीश्च यत् । तन्नेता वहति त्रपा न च रप पञ्चेषुणा वञ्चित- श्चित्ते किन्तु तदङ्गाना'पहरण धत्तेऽधुना रावण ॥५॥ मिच्च- मूर्तिभूमिभुव स्वभावसुभगा दत्त्वाऽङ्गराग पुन- स्तत्र श्रीरधिका न्यधीयततरामने कर त्रेण यत् । १ आर्य ! कि यूयमपि विपादसयुक्तमित्र मन्त्रयथ । २ आर्य! यदि युष्मामपि ईदृश सन्देह , तत् कारीसद्धिरपि तादृशी सम्भाव्यते। ३ आर्य ! दैव प्रतिकूल क्य ज्ञायते । मोध दे। 2 वस! दुरसाधर्मणि भा० । 3 अदि दे। 4 इंदिसे दे। तादिसी सभावियदि दे। 6क्थ जानिजमते भा०। 7 नारचलन धत्ते भा.।

·उल्हाधराघवनार काकुत्स्थे म्ययमुग्रधामनि मुनिर्यञ्चाऽस्त्रविद्या ददौ, तत् पौरस्त्यमुलक्षयाय नियते सोऽय लिरोपक्रम ॥ ६ ॥ 'एप ददानी कातिष्ठते दगरण्ठदेव । घोराक्ष:-जान तम्स लामनिवेमम्स सरिहस्थिते क्ततावसलवे अलविते ज्येय तुम्हेहिं मायापरचेन लिम्ममान रामलक्वनापारिसन पतिरखमाने चिट्टदि । 'ता मये नितितावसले आग्तन 'सीतापहन लिस्सदि । मारीच.-( सौढ़ेगचिन्तम् ) विरुद्धो हि विधि । न केवल विभूति, बुद्धि मप्यपकर्षति । तथाहि- महाग्निहोत्री द्रुहिणस्य पौत्रो, जिवृक्षतेऽन्यम्य करत्रमेष । 'तत्रापि वीरम्य रघुबम्य, छलेन तत्रापि न विक्रमेण ॥ ७ ॥ भरतु, यद् भान्य तदवश्यमेन भविष्यति । तदेहि प्रस्तुतकायाय प्रयतामहं । (इति निनान्तो।) ॥विष्फम्भकः॥ (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टो रावण ।) रावणः-(सरितका'नुरागम्) अपि नाम मन्य म्याद थैदेहीरि पयेऽप्रभापितमन्यथा । तन्वीति चन्द्रवदनेति मृगेषणेति, तुझम्त नीति मधुराऽधरपल्लति । सीता "श्रुत्ताऽथ कथिताऽथ यथा त्थेय, म्यान्नाम" तद् विधिरचिन्त्यविधानशक्ति ॥ ८ ॥ (पुन सस्पृहोलासमात्मान प्रति ) रम्भाया सुभगत्वमङ्गग्नया द्वेधाऽप्यध प्रती द्वेधाऽ"प्यनपराजयोनिनमुग्यीमारिजितु आसीम् । १ आर्य ! पतस्य रामनियशस्य सविधस्थित वृतनापसरप अक्षित र युमामि मायाप्रपञ्चेन करिष्यमाण रामरक्ष्मणापर्पण प्रतीक्षमाण तिति । तद् मया निवेदितामरे आगस्य सीतापहरण वरिष्यति। 1 तहादानी भा० 1 2 दता'६०। 3 ततो मय द०। 4 सादाप दे। 5 प्रपत्रो भाः। तथापि भा-17'नुगतम् ३० । 8 विषयेऽवरमापितम यथा चा भा०।" 'तातिद.. 10 नुता च 'भ.1 11'म यदधिरावयवि.। 12 प्यक्षपद.।

·पञ्चमोऽङ्क । तत्र क्षत्रपटौ च सङ्घटयितुं निस्विशदण्डाशनि, सज्जा सम्प्रति बाहयो भरत है | लब्यक्षगो रावण ॥ ११ ॥ (इति मुहूर्तमिव स्थित्वा काननमयलोक्य ) अये । कथमसौ मधुमासो मम सेनासमय- मगग्य : 'स्वचिहानि प्रकाशयति । तदेतानि मदनानलोद्दीपकानि न मे सम्प्रति सीतासक्तमानसस्य का सम्मदमुत्पादयन्ति । ( इति निवारयति साक्षेपम् ) मिपाचार | रोपि रे कल्ख पुस्कोफिल । सं मृपा, करमान्मारुत' वासि वासित पुस्त्व मल्लिकाचम्पकै । पुप्पौघ सहकार। वारय नव द्रागेन, सेपाक्षणो युप्माक भविता तदा जनाजायुक्तो यदा रावण ॥ १२ ॥ कथमद्यापि विलम्बते घोराक्ष । (प्रविश्य सम्भान्त) घोराक्ष:--भट्टा ' अवसले सपदि अज्जकज्जस्स । रावणः-(सहर्षम् ) घोराक्ष । कचिदपकृष्ट एवं मारीचेन सीतासमीपत स रामनामा तापसबटु । घोराक्षः न केवल लामे, स्क्खने पि । रावण:--साधु महाप्राज्ञ मारीच ! साधु । कथमतिवाहितायेतो ।। घोराक्षः-भट्टा | अजमालीचे कचनहरिनलव कलितून सीताए पुरते सचरिते । 'तालिसस्स तस्स तसनेन सजातकोदुहल्लाए सीदाए भनिते प्रतिम्सपि तम्स चिय चित्तचम्म- सगहनत्य धनुस सतून गहितून पस्थिते राहवे। रावण:---ततस्तत । १ भर्त्त । अवसर सम्प्रति आर्यकार्यस्य । २ न केवल राम, लक्षमणोऽपि । ३ भर्त्त ! आर्यमारीच काञ्चनहरिणरूप कृत्या सीताया पुरत सञ्चलित | तादृशस्य तस्य दर्शनेन सञ्जातकुतूहल्या सीतया भणित प्रदृश्य तस्यैर चित्रचर्मसड्प्रणाय धनुष सतूण गृहीत्या प्रस्थित राघर । 1 हस्तचिहान्तगतोऽय पाठ दे. नास्ति । - यन्वाति निवारयाम। (साक्षेपम् ) भा०। 34वर पु. भा. 14 तातिसरस भा। १५

·उल्लाघराघवनाटके
घोराक्ष:--ता दूरपथ गतस्स तस्स घातनत्य राहवेन सले मुक्के । ता सरम्प
हालानतल विनग्नमानेन सपत्तलक्वसलवेन मालीचेन तारस्सरमेय घोसिद-हा 'भातुक
रक्खन कसद क्मट, परिचायम्स परित्तायम्स ।
रावण:- ततस्तत ।
घोराक्षा-तं च लाहवसद्द सभावयतीए जानईए साद्ध समेरमानहिय याये
अनिच्छते पि लरखने तेहिं तेहिं कसयनेहिं दुगछित्तून रामसयास पसिदे। ता दाणि
एक्ल्ल चिय सा लामभारिया चिहृदि । अरसले महालयस्स ।
रावणः--(श्रुत्वा सशो'कविम्मयदर्प घोराक्ष प्रति ) कथ व्यापादित एव तेन
तापसापसदेन मारीच 21 हा मायाचतुर मारीच ! सन्तु ते स्वामिभक्ताना रोका । (इत्य
भिधाय घोराक्ष प्रति ) घोराक्ष ! दर्शय त्रिभुपनैकाभरणभूता सीताम् ।
घोराक्षः-- तो इतो भट्टा ! इति ।
(उभो रामाश्रमाभिमुग्वौ परिक्रामत ।)
घोराक्षः--भट्टा' । एशा जानकि (ति अगुल्या दर्शयति ।)
रायणः-(दृष्ट्वा सम्पृहम् )
सेय, नमो भगवतेऽद्भुत दृष्टिक्ने धारे,
(म्बात्मान प्रति)
स्थिरीमव मन ! पुरत प्रियाऽसौ ।
(कामनाधा निरूपयन्नाकाशे)
१ तत दूरपय गतस्य तस्य घातनार्थ राघवेण शर मुक्त । तत शरमहारान तर
विपद्यमानेन सम्प्रातराक्षसरूपेण मारोचेन तारस्थर एव घोषितम्-हा भ्रातृर रक्ष्मण !
वटवटम्, परित्रायस् परित्रायस् ।
२ त च राघशम्द सम्भावयत्या नानक्या माचसयेषमानदयया अनिच्छन्नपि
रक्ष्मण तस्तै शरचने जुगुप्सिया रामसकाश प्रेषित । तद् इदानी एकारियेर सा
राममार्या निरति। अपसर महाराजस्य ।
३ इत इतो मर्त ।।
५ मत । एषा जानती।
1 भाउ भाउ २६.12 °सविपतमान भा-13 ययाये अनि नहिं पिएकराना
वनसयहिं दुदिान दे। 4 °म भाः। 5 पवरमयय) प्या भा।
6 इता भार ' (इति ६०17 } पश्य 'भा.18 'पक भा०।

·पचमोऽ । ८३ कदर्प ! सहर शरान् शरण भवान् मे, (प्राप्युपाय चिन्तयन् ) हे मागधेय । फलितु समयस्तवायम् ॥ १३ ॥ तद् घोराक्ष गच्छतु भवान् । 'क्यमिह समीहित साधयाम । घोराक्षः--(प्रणम्यापझामन्नात्मगतम् ) कैध एसे लम्बसैसले सीत अपहलिम्सति । ति चिट्टदि मे कोदुहल्लता ( ता अलक्खिदे ज्येव हगे पिक्खिम्स । (इति वृक्षान्तरित पश्यति ।) (तत प्रविशति रामस्याऽऽगमनमार्गमयलोकमाना चकितान्त करणा सीना 1) सीता--(सविनयमञ्जलिं बद्धा ) भयपदीओ वणदेवदाओ ! तुम्हाण पमाएणं लक्खणसजुत्तो कुसलेण समागच्छदु अज्जउत्तो । रावणा-(उपमृत्य) अयमहम्, भो ! विद्यतेऽत्र कश्चिदतिथिसत्काराय । सीता-(श्रुत्वाऽनोग्य च ससम्भ्रमम् ) फैध अदिधी सपत्तो। (इत्युपमृत्य आसनमर्पयति।) रावणः-( सविम्मयानुरागमात्मगतम् ) अकुङ्कुमविलेपनाऽप्यनुकरोति रुक्म 'तनू रनजनमपि प्रिय नयनयोर्द्वय पक्ष्मरम् । अयावफरसोऽप्यसारुगोचिरेवाधरो, धरादुहितुरकान्यकृतका श्रयन्ति श्रियम् ॥ १४ ॥ सीता-(सपिनयम्) भयव । कुदो आगच्छीयदि ।। रावण:-सुभगे । दक्षिणापथात । १ क्य एष राक्षसश्वर सीता अपहरिष्यति । इति तिष्ठति म कुतूहलता। तद् अलक्षित एव अह प्रेक्षिष्ये । २ भगरस्यो चनदेवता । युमार प्रसादेन लक्ष्मणसयुक्त कुशलन समागच्छतु आर्यपुत्र । ३ वय अतिथि सम्प्राप्त । ४ भगवन् ! कुत आगम्यते । 1वयमपि दे12 अनिरसति !, चिंदे.। 3 वनर्निरचन भा०।

·उल्लाघराघवनाटक सीता--ता वीसमीयदु मुहुत्तय । ( इति पद्मिनीपनपुटके कृत्वा पाद्यमुपनयति ।) घोराक्षः-(सीता निर्वर्ण्य सशिर प्राम्पमा मगतं संस्कृतमाश्रित्य) अहो ! त्रिभुवनानितासौन्दर्यमदापहारी विदेहदुहितुरेतम्या शरीर'सन्निवेश । तथाहि- वचम स्थिरता, दृशोश्चलत्वं, कुचयोद्धतताऽमयोतिश्च । उदरम्य दरिद्रता, ममृद्धिर्जघनम्य, कचनापि नेगम्ति ॥१५॥ तन्ननदसाम्प्रतम् यदसी प्राणानपि पणीकृत्य कोणपाधिपति पतिभावमभ्यामभिरपति । रावण:-(पत्रपुटपानीयेन पादौ प्रक्षाल्य सानुरागमात्मगतम 1) चन्द्रोऽहि, पद्मं निशि, कोरिगेक्ति पोपादिमासेषु न राजते यत् । सीतातनी तन्नियतं तदीय- सौन्दर्यमद्धं निदधे विधागा ॥ १६ ॥ (सीताऽपि तं गतश्रम विदित्वा फाहरणार्थमुटजमध्ये प्रविशति ।) रावणः--(वगतमाशे ) हहो मन्मय ! मैथिरीमुद्दिश्य प्रहरतापि' सम्मनम्त्व- मम्माम् । तदुपदिशाम' किश्चित् परिहर हरिणा यद् वृपाइप्रयाते- ऽप्ययमयशसि मग्नं सा गेति म्म मुग्न । मदन ! यदनप नाऽऽयुगाऽमुनाऽपि, विभुगमपि वश्यं ते भरिभ्यस्यपदयम् ॥ १७ ॥ मीता--( उटजनध्या पगन्याटाय तापम प्रति) भयर ! इमाई पगई, गिण्हदु मा । रावण:-(सीता प्रति सानुगगम् ) भरे' न मनु वय पमिगपिग । पिन्समारपरमादानि गगना: म । (मीनाप्पपिदिनामिप्रापा सम्मिय तापमामन्तीति।) नद विधायक माना १ भगन् । मानिनि, गनुभयन् । AR.. : RR सम्म मा.। 3 FRI.।

·" पञ्चमोऽ! रावणः---(ताहशी तामबरोक्य स्वगतम् ) अद्याप्यसौ मुग्धा, न विदग्धवचनाना भावार्थमगच्छति । तदुन्मुद्रयामि किञ्चिदभिप्रायम् । समागमनसमयश्च तस्य दुरात्मनो नृपतिपोतकस्य । (प्रकाशम् ) भद्रे । देव प्रयत्नातिशयेन शङ्के, व्यधत्त पङ्केरुहकेतनस्त्वाम् । म्थाने 'यदन्ये तु निवेशिताऽसि, तेनाऽवुमेनाऽप्रकरेऽब्जिनीव ॥ १८ ॥ सीता-(श्रुत्वा सविम्मयेय॑मारमगतम् ) कंध एस तवस्सिजणाणुरूप न अपदि। ( इति निश्चित् पश्चादपकामति ।) रावण:--(सानुरागम) देवि ! दशाननोह कन्दर्पकर्थितस्तव शरणमागतोऽस्मि । इदमप्यरधार्यनाम्- अनङ्गसजीवनमेतदद्गमालिङ्गितु नार्हति तापसस्ते । अह पुन पीनपयोधरे । त्वत्सम्भोगभोग्योचितमूर्तिरस्मि ॥ १९ ॥ अपरच- मयि वीरवरे सति त्यमन्य, पुस्प नार्हसि वर्हिकेशि! गन्तुम् । पुणि प्रणय क्रोति कान्ते , तपनीय व्यपनीय सन्मणि किम् ॥२०॥ ( इत्यात्मरूप प्रकाशयति।) सीता-(दृष्ट्या सभयोद्वेगम् ) हद्धी' को एस अयालदारुणो मह उवत्थिदो।। (इति फरानि भूमो प्रक्षिप्य भयेन नेपमाना पश्चादपनामन्ती दिशोऽनोकयति । ) रावण:-प्रिये । मिनमाकुलीभूताऽसि । ननु विचारय चेतसा मम त्रैलोक्य विजयिन प्रीतिपात्रत्वपलम् । मम विक्रममीतभर्तृकाणा, नरदेवोरगदेवसुन्दरीणाम् । पतिजीवितभेक्षमिच्छतीना, भन भद्रे मजनीयपादपद्मा ॥ २१ ॥ सीता--(पराड्मुसीभूय सभयरोपम् ) रे निशाचराधम । किं हाराहल करलि. दुकामो सि! किं वा क्यतपयगप्पसमहिलमसि ।। ता गच्छ तुपरिय, जाव न रसवणभार समागच्छदि ति। १ क्ष एष तपस्विजनानुरूप न जल्पति । २ हा धिक, क एप मालदारण मम उपस्थित ? । ३२ निशाचराधम । कि हालाहल कररितुरामोऽसि ? रिं वा कृतान्तरदन प्रदेशम मिस्पति । तद् गच्छ परितम् , पारद् न लक्ष्मणभ्राता समागच्छति इति । जधये भा। 2बईशि मा०। 3 शो विरो' मा.।

·उठाघराधवनार रावणः-(सकोधानुरागमात्मगतम् ) न तापदिय दुशिक्षिता 'प्रणयरचनो ग्राशा । तदेना बगदपि गृहामि । (इति सीता पगयमानामपि गृहाति।) सीता-(सबाम वेपमाना) हा अजउत्त हा लानण | हार हा अंग कोसल्ले ! एमा अणाह व्य दुद्रग्स्वसेन हरिग्जामि (इति तारस्वर रावणः--(सीता वरादपहृत्य परिकामन् ता प्रति ) अयि र बलरात् 'पाय्यते । सीता-हा भयवतो लोयगारा! हा भयपदीओ वणदेव दुसरवन्वसेण हरिजमाण । (इति सासमुच्चैरिस्पति।) रावणः-(सीताम्पर्शमभिनीय सानुरागमात्मगत प्रियतमाशरीरसम्पर्श । (पुन सपितम् ) कुमारमानुरने म्यात् किमिय सुकुमार अधवा प्रायपुत्री सा मार्दवम्याऽऽम्पद पुन । (इति परिकामानि ।) सीता-(पुनर परम् ) पेमा जणयरायटा महारायदहरहम्स मुण्डा कोसन्दा तगयम्म धम्मदारा असरणा अ' मदभाइणी विजुञ्ज मि । ता अयि को रि पहिं पि' तो म रवम्पसेग हरिजमाण सम्पदि । (इति रोदिति।) (तत प्रविशति पटाक्षपग सम्प्रान्तो जगयु ।) जटायु:-(ममताद् दिशोऽरोस्यन् ) भो ! क प मयि गृभगने स्थिते मप्रियममम्य दशरथम्य स्नुषायामप्रियमाचरति ।। (पुरमन सीतापारिण रामारोग्य मसेदम् ) आ ! किं पुग्म्यापन्यमपि धमार प्रनायनि । सन्दिानीमेनम्य र कारविधुरीनटे शिष्ट पद्यापरिभष्टम्य म मार्गगुपदिशानि। (पुरा सीमान्तीमागाय रहा अयुर! हात 7 दशप' हा अप योग या दव दुष्टराक्षसेन हिये। २. भगय तो लापा मगर या नयना ! मन भित्र मा दान दिपमाणाम् । ३ या जनानुदिता । हागजाग्यम्य स्नुग पोर न यस्य । पांगारा अ मानी शिपायीन प्रिया मगमन दिम। ! प्रसार मेति मा.। पार' मा । 3 ·पचमोल । ८७ सकरुणम् ) अहह । अनेन नीयमानासो जानकी क्रूरकर्मणा । श्येनेन वर्तिकेवाऽऽत्ता करुणै कन्दति सरै ॥२३॥ (इति पुरोभूय रापण प्रति) निशाचराधीश्वर ! मुश्च सीता, यन म्वय गम्भुकुलोद्योऽसि । न मन्मथम्येव तदेतदत्र रब्धावकाशस्य विधेश्च विद्धि ॥२४॥ अपि च- वीरस्त्रीशरणैनिनाहरण सय रणप्राङ्गणे, निर्निग्ये शमनोऽमनोऽपि तदसो 'क्रुद्ध विधत्ते त्वयि । तन्नतच रनायक । स्वविभुनासन्तानधर्मच्छिदे, दुष्कमाभिधमेतदायुध महो! दत्ते स्मिस्मै भवान् । ॥ २५ ॥ रावण'-(वीदयोपलक्ष्य च) अये वार्द्धकरिघुरो जययुरयमेव प्ररपति । (तप्रति सावजम् ) भो पण्डितम्मन्य जरद्गृध्र ! ममापि त्रैलोक्यविनयिनो रावणम्य पुरतो विभीपिका- गर्भमेवममिधसे । पश्य- पगचितपुरन्दर युधि विधूतघूमध्वज, নিনালনিনান তানিনাহাসিম। प्रभञ्जनविभञ्जन धनपतिप्रतिष्ठाहरं, पराम ! दशान्धर जगति वेति वीरं न क ॥२६॥ तत् स्मितया गतायमो वयमस्ता मदीयशुभाशुभचिन्तया ।। गच्छ निनकायाय । जटायु:-हो राक्षस ! रोक्याहित । हिनादिनमपि मामेरमाक्षिपसि ।। सरिता मागेवमहमागत प्याम्मि । रावण'--(साशम् ) किं ते निनसर्यम् ।। जटायु-ननु भवद्भुनपभगत् सीतारिमोधनम् । सीता--(श्रुना साधासमिर) को एस महामाओ टुक्वाणलदर म उमण १ २ १ महाभाग दुपदान दग्धा मा वचनपीयूपरसन सिञ्चनि।हा तात! परिमायस यस्य मा सामुग्वात् । दारण गताऽRT आर्यस्य । 1 मन ५ भा.. २ 'शर [1] मुना' मा० । 3 मो. १.4मान'.। 5 योमर' मा ।

·उल्लाघराघवनाटके - पीयूसरसेण सिंचदि।। (पुनर्नेने उम्मील्य सफरण जटायुप प्रति) हा ताद । परित्ताहि परित्ताहि म मिच्छमुदादो। सरण गढ म्हि अज्जम्म । (इति जगयुरभिमुग्व बाहू प्रसारयति ।) जटायु:-वत्से | समाश्वम्ता भए । को नाम मयि दशरथमिने स्थिते मति तगपहाराय प्रभविष्णु । घोराक्षः-(जट युष दृष्ट्या सविस्मयम् ) अहो । राहवम्स सकलभृढवग्गाणुर गदा, ज परिखनो पि तस्स पक्षपात कुनति । रावण:-(सरोपाट्टहामम् ) अहो । गृध्रकीटम्यावष्टम्भ , यन्मयाऽपि गृहीता सीतामसौ मोचयितुराम । (पुनम्त प्रति) रे पगुसूनो पतङ्गापमद | सीतामोचन व्यपदिश्य तर पुनर्निनकार्यमपरमेन साम्प्रतमह मन्ये । तथाहि-~-- जरापराभूततनोम्तमाघ, गन्तु न तीथान्तरमस्ति शक्ति । तदत्र पत्रिन् । मम खडगधारातीर्थे त्वमाकाड्झसि देहमोक्षम् ॥ २७ ॥ ( इति चन्द्रहासमुल्लालयति ।) जटायुः (सक्रोधम् ) रे यातुधानाधम धारातीर्थे मरण शरणायाता कुराङ्गनामवत । श्लाघ्य ममाद्य, न पुनर्भरतम्ता मायया हरत ॥ २८ ॥ (इत्युभौ सरम्भ नाटयत ।) सीता-ही ताट विहङ्गपुङ्गय ! रख रक्ख म रक्खसादो। ( इति रदन्ती जटायुपो मुखमपरोक्यति ।) जटायुः-(सीता प्रति सारष्टम्भम् ) सीते। भीते परिचितिरितश्चेतसो यातु पात, यम्त्वा प्राप्त प्रतिभामिदारम्पटोऽय जरायु । (पुन रावण प्रति साक्षेपम् ) १ अहो। राघवस्य सरल भूतनुलानता, यत् पक्षिणाऽपि तस्य पक्षपान कुर्वीत । २ हातात विहङ्गपुङ्गाना रक्ष रक्ष मा राक्षसात् । 1 'पहरणाय मा. 2 पानु द..

·पञ्चमोऽ। साधु । तदेहि , रे रे साध्वी दशरथवधू मुञ्च मोहान्ध ' नो चेत् कर्ता क्षोणीमरुगतनय शोणिता शोणितैरते ॥ २९ (रावणाभिमुखं धावति ।) रावण:--(सक्रोध कृपाणमाकर्षन् ) साधु सुभटम्मन्य जटायो। करहकेलिसहा महीमवतराव । ( इत्युभी निष्कान्तौ ।) घोराक्षः–ता पंउत्त जुज्झ परिबलायरक्खसलायओ, ता इहडिदे ज्जेव हगे पिक्खिस्स । ( इति तथाकरोति) (नेपथ्ये) पुलस्त्यकुलपासन ! निर्जितोऽसि निजैरेव खैरेभिरजितेन्द्रिय ।। नग्वैमें त्वमिदानी तु रे जघन्य ! निहन्यसे ॥ ३० ॥ भपिच- रे रक्ष. 1 प्रतिपक्षता मयि गते गन्ताऽसि तूर्ण पुरी, धूमोरिमणम्य रावण | तत पाणी कृपाण कुरु । मस्तिक्यामिपर्धिगृध्रपटलत्रोटीकरोटीपु ते, त्राट्कारं कुरुता भवन्तु च तवाऽसृपानपीना शिवा ॥ ३१ ॥ घोराक्षा-( दृष्टा ) केध गृद्धलायतिक्खनखकुलिसवितालितसव्वगनीसलतलहि स्प्पाहनिवडतधातुल्सपिच्छिले नीरसेले ज्जेव सजादे लवखसेसले । ता पुणो वि पिक्खिस्स । (पुनस्तर) रावणः-रे रे मुमूर्षों खगमुखर ! अति हि प्रगल्मसे । पश्य--- अरुणसुत! मदरूपातजातैर्निजरुधिरैरस्णो भान्निदानीम् । पितुरनुगुण एव नन्दन म्यादिति वचन विदुषा बुरुष सत्यम् ॥ ३२ ॥ (पुनस्तत्रेय) १ तत् प्रवृत्त युद्ध पक्षिराजरक्षोराजयो, तद् इहस्थित स अहं प्रेक्षिध्ये । २ कप गृध्रराजतीक्ष्णनखकुलिशविदारितसहिनिस्सरदधिरप्रवाहनिपतातुरसपिष्टिल नीलशेर एप सञ्जात राक्षसेश्वर । तत् पुनरपि प्रेक्षिष्ये । 13 जुज्झ ताय प्रयान पक्खिलाममनाहान, ता इई भा। १२ ·९० उल्लाघराधवनाटके हे चन्द्रहास ! सहसा गमय त्वमेत- मत्युद्धत पतगमन्तिममन्तवस्य । जेताऽसि वासयमपास्तमहीध्रपक्षं, मा गृध्रपक्षतियुगक्षितिषु तपस्व ॥ ३३ ॥ तदेप न भरसि। घोराक्ष:-कंधं महारायलायनेन लूनपक्खजुगले महीतलं निपतिते ज्येष पतंगाये। (पुनस्तर) सीता-है। अज्जरत हा रक्खन वत्स ! एरा तुम्हाण अयारणसज्जणो जटाऊ मह मंदमाइणीए परिताण पुणतो यावादीयदि । ता रक्खध एण । घोराक्ष:-(विलोक्य ) ऐसे 'रक्वसेसले जडायु जीवसेस फलितून पत्यिते ज्येव। (तत प्रविशति गृहीतधन्वा राम 1) रामः-(सविम्मयम् ) अहो! विप्रलब्धोऽस्मि विश्वामित्रसवपरित्राणाय वायत्र्या स्वपिनि तेन मायामृगमयीं मरुमरीचिका दर्शयता मारीचेन । (पुन सविमर्शम् ) चश्चत्काशनकान्तिमिश्रितमणिश्रेणीमिरेणीमान् , मारीची रचयाञ्चकार यदिद मयनायव तत् । मातरक्ष्मण ! रक्ष मामिति पुनर्यद् व्याहत रक्षसा, तेनोच्चैर्मम बाणग्णयपुपा किं नाम तत्कारणम् । ॥ ३४ ॥ भवतु । तदपि परिज्ञास्यते । (इति परिमामति ।) घोराक्ष:-(प्ट्या ससम्गमम् ) से संपवे उजेर राहवे। ता अनिरिविग्यते ज्येय पाइम्स । ( इति पश्चादयरोक्यन् द्रुततर नितान्त 1) रामः-(“ चश्याम्चन०" इत्यादि पुन पटिया पुरो पिगेय ससम्मामम् ) कथमसी वत्सरमण ममागच्छति।। १ चहाराजरायणेन स्नायुग' महावर नितिन पनगज । २ हा आपपुर ! हा सक्षमण स! एप युमाय अचारणराजन जटायु मामाद भागि-या परित्रात व्यापारने। नर पक्षन एतम् । ३ राक्षमेयर जटायु जीयोष १ प्ररिपन पर । ११ मप्राप्त एक राय 1 तद् अनिशिन एय पापिये। मल भा..

·पञ्चमोऽङ्क । , (तत प्रविशति सम्मान्तचित्तो लक्ष्मण 1) लक्ष्मणः-(राम दृष्ट्वा ) आर्य ! लक्ष्मणः' प्रणमति । ( इति तथाकरोति ।) रामः-वत्स! किमेकाकिनी जानी समुत्सृज्य समागतोऽसि ।। लक्ष्मणः --आर्य । किं करोमि । । केनचिदुच्यमान तत् तादृश वचनमाकर्ण्य चकितान्त करणा देवी यन्मा प्रत्युवाच तदह न विज्ञपयितु शक्त , न चाऽऽर्य श्रोतुमर्हति । रामः--(ससम्भ्रमम् ) वत्स । तथापि किं तत् ।। लक्ष्मण:-तदवार्यतामार्येण-- प्रातर्जातभयस्य लक्ष्मण । मम त्राण कुरु क्षिप्रमि त्युच्चे कश्चिदुवाच वाचमथ ता श्रुन्या लदुक्तिप्रमात् । देवी प्रेषयति लदन्तिकमह नोत्सृज्य गच्छामि ता, निश्चिक्ये तदसायसाधुमिव भामार्ग च मर्नु स्थिता ॥ ३५ ॥ रामः--( सचमत्तारं नखच्छोटिका दत्ता) नियतमेतदर्थमेर मृत्युमुखमुपसर्पता सता मारीचेन तद्वचनमेवमुदीरितमिति। (पुनरीक्षण प्रति) वत्स ! कथमेकयातुधानग्धेऽपि मामसमर्थ मन्यसे । यद् वैदेहीपचनेन मामनु चलितोऽसि । लक्ष्मणः-~-आर्य ! 'एकोहराणामपि द्वे विधायकानि प्रायेण वनिताराक्यानि मान्ति' इति समागतोऽस्मि । विच--- भृत्यापराधं प्रभुरामदृष्ट, स्पष्ट विमृश्य क्षमतेऽथ नो वा । यस्तु श्रुत स्त्रीमुग्वत परोक्ष, तितिक्ष्यतेऽसौ न तितिक्षुणाऽपि ॥ ३६ ॥ रामः-वत्स ! कोऽयं दुर्विकल्पो यदारमानमपि स्वमित्तरजनसामान्य मन्यसे ।। अपरच- सम्भाश्यतु भय मयि वैदेही स्नेहतोऽथ कातर्यात् । त्वयि पुनरधर्मशक्का महदनिमित्त तदेतस्या ॥ ३७ ।। (इत्युभी सरिततरं म्वाश्रमाभिमुख परिक्रामत ।) रामः-(दुर्निमित्त सूचयित्वा सोद्वेगचिन्तम् ) वत्स ! सम्प्रति स्फुरता मम वाम लोचनेन तेन च सदपषिणा मारीचवचनेन निश्चितमेवमवाच्छामि, यत् केनापि मायाविना नक्तञ्चरेणापहृता जानकी। 1 'गोऽह प्रणमामि । इति मा० । 2 'तावचनानि मा..

·उल्लायराघवमारक - लक्ष्मणः-(सावष्टम्भम् ) आर्य । केयमाकुलता । नन्वव'धीयताम्--- तैरीक्षणे सुचरितेन च तेन देव्या , सम्भाव्यते न खलु भी पिशिताशनेभ्य । 'म्याद् वा ततस्त्वमसि वीर ! विमुञ्च खेद, रामः--(सपिलम स्मित्या ) वत्स ! सरलाशयोऽसि । पश्य-- सर्व भवत्यपरथैव विधो विरुद्ध ॥ ३८ ॥ (पुरो विलोक्य च 'सविषाढम् ) वरम लक्ष्मण | सेय पर्णशाला दृश्यते, न पुनर्जानकी ! पश्य-- अस्मत्समागमनमार्गनिविष्टदृष्टि , कृत्वा करे च करक करकोज्ज्वलापम् । यन्मेथिली न खलु सम्मुन्वमेति मे तद्, नून बभूप विफर मफल प्रयत्न ॥ ३९ ॥ लक्ष्मणः-(समन्तादवरोग्य सविपाटमात्मगतम् ) क्थ नास्त्येन देवी वैदेही ।। (प्रकाश राम प्रति ) आर्य । परिहामशीरा देवी, तत् कदाचिद् दर्शनपथ परिहत्य स्थिता भविष्यतीति । रामः--वत्स। सत्यम्, परिहासशीला देवी जानकी, न पुनर्नियति , तत्तावदव लोक्यता काऽपि । ( इत्युभी मनतो विरोफयत ।) रामः--(सविपादम् ) हा प्रिये जनम्नन्दिनि । शसि , प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । (इति मूञ्छित पतति ।) लक्ष्मणः--आर्य ' समाधसिहि समाश्वसिहि । रामः---(समाश्वस्य ) वस' किमतीमाश्वामयमि' । दर्शय फाऽपि जानसीम् । लक्ष्मणः--(समन्तादवलोक्यन्नुच्च म्वरम् ) रामगेहिनि ' समेहि सत्वरं, देहि मे प्रतिपच इतिष्ठसि । भर्तुरति नरधौ निमज्जनो, 'निविरम्यमवलम्बन भर ।। ४० ॥ फथ प्रतिश्चनमपि न ददाति देवी । (पुन सविषादमात्मगलम् ) हा लक्ष्मणहतक म्वय निर्गमितमार्यम्य स्त्रीरत्नन्याममनिर्यातयन् कथमित्र जीवितुमु महसे ।। (प्रकाशमुळे 1 विधार्यनाम भा.। 3 स्थाच्चत् तत'मा.. + मधेदम् मा । 5निर्विरपमध.. 2 उभ्या भा०।

·पञ्चमोऽङ्क । म्वरम् “रामगेहिनि !" इत्यादि पुन पठन् सर्वतो विलोकयति ।) रामः-(स्वाप्पम् ) हा देवि ! जनकराजात्मजे ! नाय परिहासकार , तद् देहि दर्शनम् , यावदिद रामहृदय न द्वेधा भवति । अपर च-- दृष्ट वा यदि वा श्रुत मम किमप्यद्य प्रिये । विप्रिय येनादर्शननिग्रहम्य महत पान कृतोऽस्मि त्वया । यद्वा तिष्ठतु साम्प्रत, किममुना । शोकाग्निरेतन्मन- स्त्वद्नेह हरिणेक्षणे ! दहति तद् द्रागेन निर्मापय ॥ ११ ॥ (इति 'मूर्छति ।) लक्ष्मणः--(राम समावास्य) आर्य ! किमेवमनुद्यमपरै स्थीयते । विरोऊयाव पचनापि जानकीम् । रामः--वत्स | देवापहृता के नाम देवी रिलोक्यते । पश्य- हृता वा राक्षसै सीता संहृता वा विलोक्तुिम् । आशासु याति मे दृष्टिनिराशा तु निवर्तते ॥ ४२ ॥ लक्ष्मणः-आर्य । तदप्युत्साहवतामेन कार्यसिद्धि । तदुत्यीयताम् । रामः-( उत्थाय किञ्चिन् परिक्रामन् दिशो विलोक्य सकरुणम् ) दृष्टि स्पष्ट तटगतमपि प्रेक्षते नाथुमिश्रा, दूरादाने न हि पटुरय बाप्पकुण्ठश्च कण्ठ । पादद्वन्द्व प्रचलितुमिद न क्षम मुदतो मे, तद् वैदेही पचिदचिरयन् वत्स ! पश्य लमेर ॥ ४३ ॥ लक्ष्मण:-(सविनयम् ) एवमम्तु। (इत्यभिधाय पुर परिसामन् पुन पश्चादवरोफ्ते।) राम:-(तथाविध लक्ष्मणमवलोक्य सनिर्वेद त प्रति ) राज्यश्रिय च जननी च वधं च मुस्या, मामस्तिो न सुखमेपि विशेषतोऽय । सीता न दृश्यन इतीच्छसि बम! यातु, स्यानु च मूति मुहुर्मयि मन्दमाये ॥ १४ ॥ 1 दिन मा 2 'प्युसपनामेव ३० ·उल्हाघराघवनायक । लक्ष्मण:-(निवृत्त्य) आर्य ! 'स्मेिवमुदीर्यते।। वर्गस्थितोऽपि स पिता मम जीतीन, तीव्रप्रतापतपने त्वयि विद्यमाने । जीवत्यपि स्वरिव सा जननी गताऽद्य, सत्य विदेहदुहिता यदि नाथ | नास्ति ॥ ४५ ॥ राम:--वत्स! केयमद्यापि सीतासचाया कदाशा। सर्वथा नास्त्येन जानकी । हा प्रिये। हा वनवासैकदु खभागिनि ! हा शिरीपकुसुमसुकुमारे ' कथम्भूताऽसि ।। ( इति मूञ्छित पतति ।) लक्ष्मणः-(सास्रम् ) आर्य ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । योऽय सन्देहपदे नैराश्यनिश्चय । (राम समाश्वसिति ।) लक्ष्मणः-आर्य ! यावदह देवीमनलोक्य समागच्छामि तावद् देवेन धैर्यमवरम्ब मानेनैनात्र स्थातव्यम् । ( इत्यभिधाय निष्क्रान्त ।) रामः-(रिलोक्य ) कथ प्रस्थित एव देवीविलोकनाय वत्सलक्ष्मण । तदहमपि पर्णशाराभ्यन्तरे निपुणतरमन्वेषयामि । ( इति तथाकृत्वा सास्रम् ) हा पर्णशाले ! त्वमपि मदीयचित्तवृत्चिरिख शून्याऽसि सम्प्रति सीतया विना। (पुन प्राङ्गणे बकुलमवलोक्य सखेदम् ) हा प्रियतमामवर्द्धित बकुरपादप ! त्वमपि मैथिरी बिना विनाथीभूतो मामनु करोषि । (पुनराकाशे) वारं वार बकुलविटपी म्लानिमेति स्वदीय , सोऽय तोयै सपदि तदिम सिश्च सीते ! समेत्य । यत्सम्भूत प्रथमकुसुम प्राभृतीकुर्वता ते, क्रीडाकोपक्षितिरिह मया त्वामनत्वाऽपि चके ।। ४६ ॥ तदन्यत वापि विलोकयामि । ( इति परिक्रामन्नग्रतो पिलोक्य) धिक् कष्टम् , अयमावि देव्या फेलिकुरङ्गक परित्यक्ताहारो रामहतक इन 'शून्यमानस इस इस पर प्राम्यति । (तमालिङ्गय) हा पुत्रक िक सा ते स्वामिनी' (इति रोदिति । पुनराकाशे) क्रीडामृगोऽय मृगशावनेत्रे, यामीक्षिनु प्राम्यति दिक्षु मूढ । सौमित्रिणा यत्र कुतूहलेन, हृते साप्पाऽसि हृतात्मजेन ॥ १७ ॥ T कि मदमु' भा.। यमना इस मा.।

·उसापरावनारक (इत्यभिधाय मूञ्चितः पतति ।) लक्ष्मण:--(सहसोपसृत्य साश्रम्) आर्य ! समाधसिहि समाश्वसिहि । रामः--(समाश्वस्य ) अयि वन्स ! दृष्टा जानकी 10 (लक्ष्मणः याप्पमुत्सृजनधोमुग्वस्तूष्णीमान्ते । ) रामः-(सपिमर्शमात्मगतम्) न दृष्टा इत्यर्थतोऽभिहितं भवति । (प्रकाशम् ) यन्म ! फिमधोमुखम्तिष्ठसि ! | मप्रति तावदहं दुर्दवेन निगशीनोऽस्मि सीताऽप्रलोकन- विपये । तदेतदेवास्तु-- सप्ताहं मम राज्यं हृतमकिं च मैथिली येन । अप्येप शेपमहं गृहानु विधिः मुखी भवतु ।। ५३ ॥ तदधुना गच्छतु भवानयोध्यायाम् । अहं पुनरमायः ( इत्यक्ति मौनमालम्व्य शिरसि जटाः पाणिना परामशति ।) लक्ष्मण:-(सासमात्मगतम्) यथाऽयं जयपरामर्शः तथा तन्नूनमार्यः प्रियावियोग दुखेन जीवितनिरपेक्षया यशीप प्रनग्ययाऽऽत्मानमवसादयितुमिच्छति। (प्रकाशम् ) आर्य ! कोऽयमसदृशादेशो ममाऽयोध्यागमनाय ? । नन्वाधार्यताम्-- उद्यतस्य दनं गन्तुमनुगन्ता तयाऽभयम् । कार्यान्तरोध तस्याहमनुगन्ता तवाऽधुना ।। ५४ ॥ रामः-(स्वगतम्) अयमहमवगताभिप्रायोऽस्मि वत्सेन । भवतु । (प्रकाश लक्ष्मणं करे गृहीत्या सगगदम् ) वत्स ! तिमतदपि दु खं मया भवत्सहितेनैवानुभवनीयम् । तदलमाग्रहेण । 'सेपयतु भरानयोव्यायाम् ! लक्ष्मणः--(साश्रमुच्चैम्बरम् ) हा तात दशरथ ! श्लाघनीया मक्त. पूर्व विपत्ति । इदानी हा अम्ब कौशल्ये । प्रगुणाकुरुष्व हृदयं पुनः कृतान्तवनप्रहाराय । हा कैकेयि ! सम्पूर्णास्ते मनोरथाः। (इति मूछित पतति। रामः-दस ! समाधसिहि समाश्वसिहि । ननु त्वदेकालम्बनमिमं जनमुत्थाय किं न समाश्वासयसि ! 1 (पुनराकाशे) देवि विदेहसम्भवे! किं चन्सलक्ष्मणेऽपि विस्मृतं तत् तादृशं भवत्या वात्सल्यम् । तथाहि-- पनिनः भा०। 2 हस्तचिहान्तर्गतोऽयं पाठ दे. नास्ति । 3 'द्यतचाह पुरो गन्ता- धुना पुन' दे.1 4 साघदे. 5 पतित- भा ?

·पञ्चमोऽ। ९० यस्मिन् कार्यरशाद बहिश्चिरयति त्यक्त्या ममाप्यन्तिक, 'पन्त्योपान्तगता समाकुरमतिर्मार्ग मुहुर्मार्गसे । तस्मिन् नो व्यसनों पार्टिरिसमावर्तप्रपाताच्यो नाभूते । दिश दर्शन सददृशामूपिरे देवरे || ५५ ।। लक्ष्मणः--(समाश्वम्य विमृश्य च) आर्य' देव्यास्तावनिश्चयो हरणे, न पुनर्मरणे । 'तज्नीयता प्रयावृत्तिरपि सम्भाव्यते कदाचित । तदितो दूरतरमपि गत्वा विरोस्यता प्रवृत्तिरपि कापि दुतश्चिदुपलभ्यते । न ह्यप्रयतमानानामेरमेय साहस कर्तुमुचित भवति । रामः-यदत्र साम्प्रत तद् विधीयतामिति । (उभौ द िणाभिमुग्व परिकामत ।) रामः-(झियदप्यन्तर गत्वा पुरो पिरोस्य ) अये हार इव पतित पुरो दृश्यते । (गृहीतोपरक्ष्य च सासम् ) वत्स । निश्चितमसौ देव्या कृतकण्ठविहारो हार , तद् भवानप्ययोग्यतु । ( इति हार दर्शयति । ) लक्ष्मणः-(गृहीत्वा सररुणम् ) हा देवि ' हा रामभद्रदयिते ' विभूपणशेषा यतैसे । (पुनर्निपुग निरूप्य ) आर्य । नाऽह निश्चितमपगच्छामि । परमनेन तात्कालिका भिज्ञानेन निश्चिनोमि, यदसा देया इति । तथाहि- सफरमरैरश्रुतरप्रवाहै , कररितो मौतिकहार एप । महीसुतारण्ठवियोगद् पदत्त दधातीच मलीमसत्यम् ॥ ५६ ॥ रामः--(हारं हृदये निधाय त प्रति मारुणम् ) मम प्रम हेतुम्ल तम्या कण्ठमधिष्टिन । दृदि न्यम्तोऽधुना हार ' प्रहार इर बाधसे ।। ५७ ॥ ( इति लक्ष्मणाय ममर्य) गम' निश्चित केनापि नीयमानया देव्या नितगमन मागाय हारोऽयमिह प्रणिप्न । तदेनया पर टिगा गम्यताम् । ( इति तयारल ।) लक्ष्मण:-(दुरादपरोक्य समारामम् ) आर्य' यथाध्य पश्चिमहागभो रधिग गीतममान तृप्तमुहित दर निद्रायमाप पुरस्तादवगायत तन्ननमरमथिनी कातीला मरिमनि।

·उल्हापरायना रामः- ( दृष्ट्वा ) यथाऽऽह भवान् । (पुन सकरणम् ) हा प्रिये वेदेहि । निस्सन्देहमधुनाऽविज्ञातविपत्तिरसि । (पुनरामागे) त्वनिर्माणपरिश्रम समजनि व्यर्थ पृथुश्रोणि म, स्रष्टुर्दृष्टिरिय के नाम रमतामप्रेक्ष्य वत्र तर ॥ शून्य भूपलयं बभूप, विस्य समें सम सम्मदा प्राप्ता साम्प्रतमन्तरेण भरती जातोऽम्मि जीवन्मृत ॥५८॥ (इनि मूछिन 'पतति ।) लक्ष्मणः-(वल्कलाचलेन वीजयन् ) आर्य समाधसिहि समाश्वसिहि । नन्वेतमात्मकोपानले दुष्टविहङ्गममाहुतीकुर्म । रामः--( समाधम्य) वत्स । मिनेन तपस्विना निहतेन । निजदुर्दवम्याड यमीदृश परिणाम । लक्ष्मण:--आर्य । तथापि नैन जीवन्नमुज्झितुमुत्सहे, तदुत्थीयतामिति । ( उभो तदमिमुख परिकामत ।) (तत प्रविशति प्रहारवेदना नाटयन्नुच्छसितारशेपो जटायु ।) जटायुः-(मन्दाक्षरम् ) धिग् माम् , यदसाधितमुहृत्वार्य एव विपद्ये । लक्ष्मणः-( ससम्भ्रम धनुपि शरमारोप्य ) रे रे गृध्राधम । तिष्ठ तिष्ठ, सोऽह मिदानी भवन्तमन्तफनिकेतन प्रापयामि । जटायुः--(श्रुत्वा सक्रोधम् ) आ पिशाचपासन । मयि दशरथमित्रे स्थिते रामवधूमपहृत्य प्रयातुमिच्छमि , तदेप न भासि । ( इत्यत्तिष्ठन् पुन पतति ।) रामः--(श्रुत्वा ससम्भ्रमम् ) "वत्स | सायक सहर सायक सहर । कोऽप्येष सुहृदिन दशरथरामनामग्रहण कुरुते । तदुपसृत्य निपुण निरूपयार । ( इत्युपसर्पत ।) लक्ष्मणः-हहो महामाग ' कम्त्वमेव व्याहरसि । जटायुः-(नेत्रे समुन्मील्य ) भद्र ' सोऽहमरुणसूनुर्जनायुरम्मि । लक्ष्मणः-(अपवार्य) आर्य! स एवाय तातमित्र गृध्रराजो जटायु । रामः--(उपसृत्य सविनयम् ) तात! त्वन्मित्रम्य महाराजदशरथस्य प्रथमपुत्र स्त्वामय रामनामा प्रणमति, अय च ममानुजन्मा लक्ष्मग । , 1 पतित भा०। 2 'सुकृतकार्य दे०। 3 वस ' वत्स ! सहर सायक सहर । को भा० ।

·पञ्चमोऽङ्कः। जटायु:-(दृष्ट्वा ) वत्सौ ! सम्पूर्णमनोरथौ भूयास्ताम् । (पुन सगद्गदम् ) अहो ! प्रियमित्रदशरथ शरीरसक्रान्तसादृश्य पुनरद्य मे स्मृतिपथमवतीर्णोऽसि । रामः--(सखेदम् ) तात ! केन लमीहशीमवस्था नीतोऽसि ।। जटायु:--रावणेन । रामः-कथमिव । जटायु:-वत्स ! श्रूयताम् कृत्वा तपोधनतनुं दशमन्धरण, साध्वी बलादपहृता रुद्रती स्नुषा मे । आनन्दितानि करणानि निशम्य पातु, तामागतोऽहममुना निहतोऽस्मि निघ्नन् ।। ५९ ॥ रामः-(सफरणं लक्ष्मण प्रति ) वत्स ! पतपुरवमेतमेवंविधमवलोक्य पुनर्नवी- भूतोऽद्य मे तातदशस्थशोक । हा तात जटायो ! हा सूर्यसूतमम्भन ! हा महासत्त्व- शिरोमणे! हा निष्कारणसज्जन ! केरलमसमदर्थे परित्यक्तजीवितोऽसीति । (उभौ गोचत ।) रामः--(म्मृत्वा सचमत्कारम् ) वत्स लक्ष्मण ! नूनं प्रथममपिदितवृतान्तं भान्त- माक्षिपन्तं प्रहारवेदनाविह्वल पक्षीन्द्रोऽपि राक्षममान्त्या — पिशाचपामन !' इत्याचचक्षे । (पुनर्जटायुपं प्रति सनिर्वेदमञ्जलिं बवा) नमयाऽस्ति सम पापी यत्कृते पुनपत्मल. । तातच तातमित्र च त्वमनस्यामिमा गत ॥६०॥ जटायु: --न किञ्चिदुपटतं मया भवत स्वस्य तु महदुपकृनमेर। पश्य- मयाऽय भोचादर कोमराही, न मोचिता अनुटता वधू सा । प्राणाम्तदथे त्यजता मयाऽऽत्मा, विमोचित संशतिनन्धनातु ।। ६१ ।। (पुनः प्रहारपीडा नाटयनक्षिणी निमीलयति ।) लक्ष्मणः-(रामं प्रति ) आर्य ! परिजातम्तापदायर्यापहारी स निगाचरचण्टालः । तदिदानीम्- 'पशरीरमान्तसादरप' पुन ६० ! विणे' मा०1 37 प्रमाथ' मा ।

·उलायराघवनाटके
प्रथमं सीताहरणं द्वितीयमधुना पितृव्यसहरणम् ।
दशवदनकदनकारणमुभयमभूदावयोम्तदिदम् ।। ६२ ।।
जदायुः-(पुनर्नेत्रे समुन्मील्य रामं प्रति ) वत्स ! सम्प्रति प्रस्थातुमामा इब
मे
प्राणाः, तत् प्रापय मा गोदावरीतीरम्, यथा तर जीर्णशरीरमिदमुत्सृज्य सूर्यरथाधिरूढस्य
स्वपितुरुत्सङ्गमारोहामि । (इति रामलक्ष्मणाभ्या दत्तापष्टम्भो नदी परित्रामन् ) वत्स
रामभद्र ! सत्सन्निकोदुन्मिपतीर मे ज्ञानचक्षु, तदेतदाकर्णय सीताप्राप्तिकारण मदी
यमुपदेशवचनम् ।
रामः-(सविनयम् ) तात ! अाहितोऽम्मि ।
जटायु:--
पम्पामपास्तदुरिता सरसीमितस्त्वं.
गत्वा विलोक्य शबरी श्रयणा च तत्र ।
शैले तत प्लवगपुङ्गवमृक्षमूके,
सुग्रीसमेहि स करिप्यति वान्छितार्थो ।। ६३ ॥
रामः--यदादिशति तात ।
( इति निप्त्रान्ता सर्वे)
पञ्चमोऽङ्कः समाप्तः ॥ छ ।
असौ वसन्तकालश्रीर्यस्तुपालः क्षमातले ।
प्राप्नुवन्युदये यस्य वृद्धि सुमनसः पराम् ॥ ६४ ।।
1'दत्यवधौ यस्य भा!

·पष्ठोऽङ्कः । (तत प्रविशति माल्यवान् ।) माल्यवान्-(सचिन्तम् ) येनैकेन शिलीमुखेन समरख्याल स वाली हतो, यस्येकेन पदातिनाऽपि कपिना रका सशङ्का कृता । देवेनापि निरस्तनाफपतिना माक य एक स्थित , सड्मामाय न माति मे विमृशत स क्षत्रपुत्रो हृदि ॥ १ ॥ (पुरो विरोक्य) कथमसौ वत्ससारण ।। सारणः-(प्रविश्य ) आर्य | प्रणमामि । (इति तथाकृत्वोपविशति । ) माल्यवान्-वत्स ! कुत समागम्यते ।। सारण:--काकुत्स्थकटकात् । माल्यवान-वत्स । विद्युज्जिह्वेनैव प्रच्छन्नवृत्त्या तत्र सुचिरमुपितेन सुग्रीव- सख्य चारिपधप्रभृति विभीषणसयोगपर्यन्ता रामप्रवृचिरावेदिता । तदत परमभिधीयताम् । सारणः-आर्य । पृच्छामि किञ्चित् ।। माल्यवान् - अहिं । मारण:--अपि परिज्ञायते किमपि वालिवधे कारणम् ? | माल्यवान्–वत्स ! नहि भवितव्यता कारणमपेक्षते। निपुण पुनरन्विप्यता व्यक्तमिदमस्त्येव कारणम् । तथाहि- सुग्रीव सूर्यसुत सूर्यान्वयसम्भवश्व रघुराज । त्रात स तेन गोत्री तद्दरित सोदरादरित ॥२॥ सारणः-यथाऽऽह मातामह । आर्य । किं नाम विज्ञप्त विद्युजिह्वेन हनूमत समुद्रबनलीरायितम् । माल्यवान् वत्स ! न विज्ञप्तमेव, किन्तु शल्यरूपतया निखातमिदमस्मदीये हृदये। परं वैरिणोऽपि कृताद्भुतऊर्माण स्तुतिभाजन भवितुमर्हन्ति । पश्य- वादियान दे। 2 मिहास्मदीयह' मा ।

·पोऽङ्क । १६३ , मा रावणावगणित शरणार्थिन च, काकुत्स्थ ! सुम्थय स एप विभीषणोऽस्मि ॥६॥ चाच निशानरखरम्य निशम्य तस्य, व्योमाइगप्रणयिनोऽथ गण क्पीनाम् । सक्रोधनद्धृतपद्रुमरौद्रहम्त , सहर्तुमेतमुदतिष्ठदरे कनिष्ठम् ॥ ७ ॥ सारण:-ततस्तत। माल्यवान्--ततश्च विभीपणम्तान् बलीमुखमुख्यान् सरम्भमाणानालक्ष्य सल्क्ष्मण सुग्रीपमुग्रीवमवलोकयन्त च राम प्रत्येवमुपाच--- रवेन्द्रेणाहिणाऽह निहत इति रुपा नैप युप्मानुपेतो, स्तनपाय यतो मे न च रुचिरतर त-पद प्राप्तुकाम । किन्तु ब्रह्मप्रसूतेरनुचितचरित त परित्यज्य राम , त्वामायातोऽस्मि धर्म्य यदि वितथमिद पूर्वजेभ्य शपे तत् ॥८॥ सारण:- ततस्तत ।। माल्यवान-तदेववादिनि दशकन्धरापरजे 'मायावी कश्चिदस्मदीयच्छिद्रावलोकनार्थ रावणप्रयुक्तो राक्षस क्षुबुद्धिरिहाऽऽयात । तत् 'सर्वथा मारणीय एवासौ' इत्यभिदधानेपु प्ल्यगप्रधानेषु राम सामपूर्वमित्यवादीत्-सखे वानराधिराज सुग्रीव । वत्स लक्ष्मण ! सर्वे शृणुत यूयम्- चक्राशयो वा सरराशयो वा, न नाम वध्य शरणागतोऽसौ । न मृत्युमीत शरणागतत्य, भामि वाम परिपन्थिनोऽपि ॥९॥ सारण:-ततस्तत । माल्यवान्-तदनन्तर सकलबलीमुखसमुदयानुमोदितवचसा राघवेण नियुक्ताभ्या सुप्रीलक्ष्मणान्या सबहुमानमानीय समुद्र'सलिलैकाधिपत्ये विभीपणोऽभिषिक्त । सारण:-कथमभिषिक्त एव । माल्यवान्-अथ किम् ।। ते वाय यतो में न हि रुभा.। 2 सर्वप्रकारमा भा०। 3 क्थ्य स्वयमाग' मा । 4 सरिलेन ला भा०। हस्तचिहान्तर्गतोऽय पाठ द. नास्ति । च प्लगपुङ्गवा " 2 ·10४ उठाघराधवनारा मारण:-~-अहो । विधातुरतुरेव परयता, यस्तादृशम्यापि निशाचरेश्वरम्य प्रतिमल्लपराभनमुहावयति । माल्यवान्-यस ! पृतमतीतरणनेन । स्थय किमिदानीमच्यवम्यति यातुधानाधिपति ।। सारणः-आर्य। समुत्तीर्णमहार्णव सुलशैर निकटनिगेशितफरक राघमागम्य महाराजराणो मा शुरु च शाखामृगसैन्यसत्यार्थ क्रुद्धलन्धमीतावमानितो पजापार्य च दाशरथिशिपिरे प्रेषयामास । तदनन्तर'माया कृतवानरयेपो तर निभृत परिममन्तौ कुमार विभीपणपुरुपैरस्मन्मायावेदिमिद्ध्वा रामसमीपमानीतो । माल्यवान-ततम्तत । सारण:- --ततश्च रमसमीपयर्तिना कुमारनिमीषणेनेदमुदीरयाश्चक- देव दाशरथे रावणमन्त्रिणौ शुक्रसारणामिधानी प्रधानपानरोपजापार्थमिहायातायेतो वधाही' इति श्रुत्वा रामभद्रेणाऽभिदधे-सखे विमीपण ! शान्त पापम् , 'न कदाचित् प्रणिधयो वधमर्हन्ति' इति बन्धनादुन्मोच्येतामेतौ वेपमानशरीरौ। पुनरावा प्रत्येमूचे भदौ । मा विमीत , सकल मप्यमहलमवलोक्य चिकीर्पित कृत्वा निवेदयत निजम्मामिने । माल्यवान--(सौतुकम् ) अयि ! दृष्टम्त्वया स रामभद्र ।। सारण:-~-आर्य न केवल दृष्ट एव, तत्वतोऽवगतोऽपि। माल्यवान्--कथय, कीदृगसौ।। सारण:--- -~-आर्य श्रूयताम्-- न क्रोधेऽपि वदत्यसावमधुर, कृत्वाऽपि रोकोत्तर न स्यादुद्धरकन्धरो, न विधुरोऽप्यालम्बते दीनताम् । किं भूय कथितेन ? सोवनपथ काकुत्स्थवीर स चेत् , सम्प्राप्त कुरुते रिपोरपि तत श्लाघासु घूर्ण शिर ॥ १० ॥ माल्यवान्ततस्तत ।। सारण:-~-अथ यावदावामपगतबन्धनाभिशङ्कौ लकाभिमुख प्रस्थितौ तावत् सुग्रीव दर्शयता लक्ष्मणेन सोल्लुष्टमभिहिती-भद्रो । भवद्भयामिदमस्मदीय वचन श्रारयितव्य स विश्रवसम्तनय । 1 "पजपनार्थ भा। 2°माविष्कृत मा. 3 °च्य ताम् येन वेप दे।

·पोऽ। सामातिथिरेप वानरपति कापते ! प्राप्तवान् , अम्याऽभीप्सितमर्हसि त्वमधुना कर्नु प्रवीरोऽसि यत् । किश्च स्थान बभूव यत् तय हृदि श्रीरामरामाहृती, तस्याऽऽविष्करणक्षणोऽयमधुना क्षिप्रं तदुत्सद्यताम् ॥ ११ ॥ अथाऽऽर्ण्य तद्वचनं शुको लहेशनिकेतनं गतवान् । अहं पुनरिहाऽऽयातः । माल्यवान--(सचिन्तम् ) वत्म ! धीराणां दशकन्धरो धुरि मुरै स्वामीन यः सेन्यते, मन्ये नाऽन्यजनैः समं तमपि यः सेतुं परन्धाधुधौ । तस्मीनापणमेतयोरिह रणं सम्भावयामि ध्रुवं, तुल्यस्फूर्जितयोर्जयाजयविधौ मुग्धं पुनमें मनः ॥ १२ ॥ सारण:- एवमेतत् । कः सन्देहः ।। (पुनः स्मृन्वा) आर्य! विम्मृतं किश्चिदस्ति। माल्यवान्-~-किं तत् ।। सारणः-- ततः शुके प्रस्थितपति काकुत्स्थेन विमपि कर्णे कथयित्वा तमनुपदमादः प्रेषित. माल्यवान्-तदेहि तदवगमनाय राजकुलमेव प्रविशायः । (इति निष्कान्ती ।) ॥विष्कम्मकः॥ (ततः प्रविशनि सभामण्डपोपवियो रारणः शुको विमानध परिवारः।) रावणः--(सरोप स्मृत्वा) शुक! पिमुर्दारितं दुरात्मना तेन कनिष्टनापमेन!। शुकः-" सामातिथिरेप यानरपति." सो० ११ (इत्यादि पटनि ) रावण:-अपि ! फोऽयमम्याने कारस्परिग्मयोरभिमानमन्यि !। तथाहि- कुवांगः कपिना परेण परदं यारी एटेनाऽहतो, हेतुः सेतुविनिर्मिती नलकम्पप्रिमायोऽभवत् । तद्धीगेग्मतानिमिपनियता कि नाम रामम्य! यत्, तरगंग्गरंगभितमिति यानपिनो जन्मनि ॥ १३ ॥ शुफा-देश देहीपिम्हविशालोनीयो. प्रतिानि न कर्ने कापानि ।

·उल्लाघराघवनाटके रावणः--(सीता स्मृत्वा ससन्तापमात्मगतम् ) देवि ! विदेहराजारमजे ! केय- मद्यापि निर्दयता ?- चाटुकोटिघटनापरें पुरः, पादयोः प्रणमति प्रतिक्षणम् । दित्सति स्वमपि देवि ! जीवितं, रावणे किमिव' न प्रसीदसि ! ॥१५॥ अपि च-- स्वदर्थिनं सम्प्रति मा प्रहर्तुमुभौ स्थितावुद्यतचण्डचापौ । साध्यस्तयोस्तन्धि ! ममैप रामः, कामः प्रसादम्य तु तायकस्य ॥१५॥ (पुरो विलोक्य प्रकाशम् ) अये ! कोऽयं मद्वारप्रविष्टो मर्कट इव मध्ये- सभमभ्येति । (ततः प्रविशत्यङ्गदः।) अगदः-(अग्रतो दृष्ट्वा ) स एवायं दशानन. । (तथाकृत्वा ) भो लकेश्वर ! वालिसूनुरहमङ्गदः काकुत्स्थादेशेन भवत्सदेशमागतः, तनिशम्यताम्- आदिष्टं रघुपुङ्गवेन तदिदं यत् त्वं पुलस्त्यागभूः, सोढं दुर्ललितं तदेतदभयं प्राणेषु दचं तव । सीतामय मे बिभीषणमितः प्रीत्या नय स्वान्तिकं, सुग्रीवस्य रुपं ततः समुदितावावां हरिप्यावहे ॥ १६ ॥ रावणः-(श्रुत्वा सोल्लुण्ठम् ) ननु भोः शाखामृग ! कोऽयं रामो योऽस्मानेव- मादिशति । रावणगृहीता च सीताममिलपति ।। अङ्गदः-निशाचरेश्वर ! कर्मणैवायमात्मानं प्रकाशयिष्यति । रावण:--किं तत् कर्म ! अङ्गदः-- यत् त्वदीयापराधस्य प्रायश्चित्तम् । रावणः-(स्वगतम् ) अहो! धृष्टत्वं मर्कटापकृष्टम्य । (पुन सवितर्कम् ) सोऽहे कि न भवामि ! येन समरान्निोसितो वासब, स्वप्न. किं नु मतिभ्रमः किमुत मे किं वेन्द्रजालोदयः ! वाचाट कपिकीट एप जटिना केनापि यत् प्रेपित , स्वैरं व्याहरते निशम्य तदपि क्षाम्यत्यहो ! रावण ॥ १७ ॥ 1 किमिति भा०। २ नापि च दे। - - ·पृष्ठोऽ। १८७ अङ्गदः-(सविमर्शमात्मगतम् ) कथ किमपि चिन्तयन्निवायमवलोक्यते । । भवतु, ब्रवीमि तावत् । (प्रकाशम्) प्रष्टन्योऽसि निशाचरेवर । किमप्यन्याय्यमेतत् त्वया, कुर्वाणेन किमात्मपूर्वपुरुष स्रष्टा न चित्ते धृत ।। शौर्ये चोर्यकलङ्क एप निपतन् नालोक्ति ? किश्च किं, देवोऽसो खर-दूषण त्रिशिरसा हन्ताऽथवा न श्रुत ॥ १८ ॥ रावणः-(सरोपम् ) आ प्लवङ्गमापसद । वालिव्यापादक पादजीविन् ! नि सत्त्व । मया खलु निखिलदिवपालशिर शूलेन शुरूपाणिपूजोपहारीकृतनिजमोलिना यथा तथा वा विरचिताना कार्याणा किं ते युक्तायुक्तविचारचापलेन ।। अनादः--भो कोणपाधिप ! मा कुप्य । समाकर्णय व्याहरणकारणम् -- एषा पुरी परिजनोऽयमिय समृद्धि- मृतथूर्जटिमहीभ्रमिद व देहम् । दीना दशा दशमुख | द्रुतमेप्यतीति, स्वचिन्तयैव नित। मुखरीमतोऽस्मि |॥ १९ ॥ रावणः-(सरोपम् ) रे दुर्भुव वलीमुख । मयि त्रिभुवन विजयिनि प्रभवत्यपि भवचिन्तनीया स्मिता यातुधा'नराजधानीसमृद्धय । को वा मतीयपदातेरपि पराभवाय प्रमविष्णु । तथाहि-- निरिंशदण्डदलितै शिरोभिरेमि रभ्यर्चितखिभुवनैकविभु स ये।। कम्तम्य वीक्षितुमपि क्षमते प्रकोप यक्र वक्रदशक दशकन्धरम्य ॥२०॥ आ पोल्म्त्य । किमेवमुत्पुरकित म्वस्मै मुहु लापसे , यत् तोप गमित स्वमौलिकमले वालेन्दुमौलिमया । प्राचीन हि विरश्चिपञ्चमशिरश्छेदापाद मरन् , देवोऽद्धत्त पर 'तपातिकृपया कायव्रत कुर्नत ॥ २१ ॥ वितु विभाः। 2 'पादोपजी' भा। 3 तव चित' मा। 4 पानीयराज' मा०। 5 तथापि कृ' दे।

·उल्लाघराघवनाटके रावण:-(चन्द्रहासमुल्लासयन् सक्रोधम् ) रे कपिपामन । न दूत इति वध्यसे ब्रज निजानभीष्टानऽभी युधे भवन सायुधा यदयमेति लकेश्वर । निशाचरपते । शृणु त्वमसि वालिना पारित म्तत प्रहरता क्थ त्वयि तदनभरङ्गद ॥ २२ ।। पर द्रष्टाऽसि यद् विधास्याम । (इत्यभिधाय निष्क्रान्त ।) (नेपथ्ये कलकलादनन्तरम् ) युद्धावेशरिशिष्यमाणवदनच्छायोदयस्याऽऽज़या, श्रीरामभ्य वदामि व कपिररा । सर्शन् सगर्वानहम् । निसन्धानविधि समागमदसौ याले सुतस्तद् द्रुत, स्थूल शेलशिरास्तानपि गुरून पाणी कुरा युधे ॥ २३ ॥ अपि च--- दधिमुग्व। मुखे सेनायास्त्व भर प्रवगवन न गज! दिश यामा, भीम् । त्यमाश्रय दक्षिणाम् । घरमम्विरमप्येतच्चिन्त्य त्वयाऽअहितेन यत् , मुरगुरपि म्तोतु शक्ति गगन ! तराऽमम ॥२४॥ रावणः--(श्रुत्या सायनम् ) शुक' कोऽयमेव पारेषु व्यादरति।। गुक-(प्रत्यभिजाय ) देव' मुदम्य वेदमुदीरितम् । रावणः-कमोड भो ।।। (प्रविश्य ) महस्त:--समादिशतु देव । रावण- हे महाप्रधान ' वमपि यातुधानमुमटानुसाहय सराहमहणाय । (पुन सानुशयम् ) अथवा- हुद्वारोऽपि निराधार समरादेरायण यम्य मे, भादपि मग महिप प्रेताधिशाधिष्ठिन । ITT, गा.1 ·पष्ठोऽ। १०१ कम्तेन भवता सह यातो वातमृगः शृगालतुलनां श्रुत्वाऽपि सिंहधनि, सेनासंहननेन मर्त्यहतये सोऽहं वहामि त्रपाम् ॥ २५ ॥ प्रहस्तः-देव निशीथिनीचरनाथ ! तथ्यमेवैतत् । त्रिभुवनेऽपि वीरतुलामवलम्बते ।। छिन्नेषु मूर्द्धसु पुनश्च भवत्सु यत्य, प्रालेयपर्वतसुतादयितप्रसादात् । एकोदरेण शिरसा दशमेन सद्य- स्तन्मृत्युजन्मजमशौचमवाप्यते स्म ॥ २६ ॥ तथाऽप्यनीकनीति तिक्रमणीया । ( इत्यभिधाय निष्क्रान्तः।) रावणः-शुक ! समुत्तिष्ठ, यथा प्रासादशिरोऽधिल्ह्य' ह्यन्मनसा बनौकसा विलसितमवलोकयाव.। (पुनः प्रतीहारी प्रति ) कादम्बरि ! भवत्याऽपि देवी मन्दोदरी तत्र समानेतव्या । कादम्बरी- देवो आणवेदि । (त्ति निष्कान्ता ।) शुकः-(उत्थाय ) इत इतो देव । ( इत्युभौ प्रासादाधिरोहणं नाटयत.।) (ततः प्रविशति मन्दोदरी प्रतीहारी च।) मन्दोदरी-(सेोद्वेगम् ) कादंबरि ! किण्णाम अण्णासत्तहिययम्स अजउत्तास समीवगमणेण ?, परं ण सकीयदि दुग्णयपयट्टम्स पइणो अचाहिदट्टाणमुपकिवदं । दिट्टो तए इचम्म हणुमंतस्स परथमो । तारिसाणं वाणरसुहडाणं कोडी संघडिया मुणी ति। अपरं च-पग्वसरज्जमम्मवेइणो विभीसणम्स वयणेमु दिष्पाण्णो राहवो चिट्टदि, ता वेवदि 'मह हिययं । जइ कह पि मुअ-सारणनिवेदिदसमुलंघणप्पहावाभिसकिदो अज्ज. उत्तो समरादो विरमदि ता सोहणं भोदि । १ यद् देव आज्ञापयति । २ कादम्बरि ! फिनाम अन्यासतहदयस्य आर्यपुत्रस्य समीपगमनेन । परं न शक्यने दुर्नयप्रवृत्तस्य परयुः अत्याहितस्थानमुपक्षेप्तुम् । दृष्टस्त्यया एकस्य धनमत पराक्रमः । तादृशाना वानरसुमटाना कोटि: सहटिना श्रूयते। अपरं, च--राक्षसरायमर्मवैदिनो बिभी. पणस्य यचनेषु दसकर्णः राघयः तिष्ठति, तद् |पति मम हृदयम् । यदि यापमपि सुन-सारण. निवेदितसमुद्रलहानप्रभावाभिशवित आर्यपुत्र. समराद् विरमति तत् शोभनं भवति । मुपद। २ यहरि मा।। 3 में दिमा।

·११. उल्लाघराघवनाटके कादम्बरी-'देवि ! कि कइया वि स तिहुअणिकवीरो सत्तुसंकाए रकावई सम- 'रादो उवरमदि । ता एस ददाहकारो कंजपज्जतमपिविम्वय ण णिपत्तिस्सदि । " • मन्दोदरी-(सोद्वेगम् ) कादबरि ! क जपज्जतो कीरिसो हवि:सदि । ति ण जाणीयदि । भोदु । जं अम्हाणं दिव्व करिम्मदि तं हविस्सदि ति । (उभे परिकामत ।) कादम्बरी-(पुरो विलोक्य ) देवि!, एम दहकंठदेवो 'इदो चिढदि ता "उवस्वीयदु । ( इति तथाकुरुत ।) रावणः-(मन्दोदरीमवरोक्य) प्रिये ! इदमासनमास्यताम् । मन्दोदरी--(तथाकृत्वा उत्तरा दिशमवलोक्य साशङ्कम् ) अज्जउत्त! महंतं खु एदं वाणरसिण्ण । रावणः--(सावजं स्मित्वा ) प्रिये ! को नाम तृणसमूहदाहे दवदहनस्यायास । (पुन शुकं प्रति ) भो ! चिरपरिशीलितबरीमुखमण्डलो भवान् । अवगमयतु मामेतान् यथार्थकथनेन । शुक:-( सविनयम् ) स्वामिन् ! समीचीनमवेक्षमाणस्य ममाऽभयप्रदानमस्तु । रावण:-अस्त्वेषम् । शुकः-(अङ्गुल्या विनिर्दिशन् ) अबधार्यताम् --- विश्वविश्रुतयो नरनामा, विश्वर्मतनय कपिरेप । यत्करस्तरणकारणमासीदश्मनामुदविबन्धविधाने ।। २७ ।। रायण:-- सरोपमात्मगतम् ) स एप रिशेपतोऽप्यम्माकमपफारसारण संहरणीय एस। (प्रकाशम् ) अन्यतो दर्शय । १ देवि! कि कदापि स त्रिमुयनकवीर शत्रुशङ्कया लकापतिः समगद् उपरमति ।। तद् एप दृढाहकारो कार्यपर्य-तमप्रेक्ष्य न निवर्यते । २ वादग्दरि ! कार्यपर्यन्त कीहशो भविष्यति ? इति न ज्ञायते। भानु। यद् अस्माक देय करिष्यति तद् भविष्यतीति। ३ देवि! एप दशरण्ठदेयः इत तिष्ठति, तद् उपसताम् । ४ आर्यपुत्र ! महत् खल एतद् यानरसैन्यम् । 'रादो गितेदे मा123 EROभा०1 4 अमोचि' भा• 1 5 उपमुणी यदु । r

·पगेन ।
गुफा-(दृदा प्रत्यभिज्ञाय च) देव ।
पाता पुरिन्दापयसां गिरेश्व, पाताऽगुंदाग्यम्य सुतश्च बाले ।
एकोऽपि राममियोद्धमिन्टत्यम्बण्डदोर्दण्डमदोऽनदोऽयम् ॥ २८ ॥
रारण:-( सोपहासम्) मोऽय पण्डितम्मन्य , यम्मात नि वारिपरनिर्यातन-
मन्त्रिप्यति ।
मन्दोदरी-अजउत्त' एस काउरिमाण पढमगुदाहरण ।
रावणः-(विरोषय ) शुक' योऽय यानरविरूथिनीरसम्यापयनितन्ततो बहुधा
यम्भमीति।
शुफा-देव' श्रृयताम् -
प्रयासीदति महरे प्रतिदिश कीनाशतुल्य अधा,
कीशानामयमुन्म दोऽत्र युमुद सन्यानि पिन्यस्यति ।
य सोचनगैरमौगिरिपिनकीडोहतां गोमती
सीनाम्भ परिरमणेन शमय यायामतोयन्टाम् ॥ २० ॥
रायणः--कथाय यानर फरकारितसरगियर पुरतो विस्फुरति ।।
गुफा--स्वामिन् ! अअधार्यनाम्-~
पारवनमरीचिजारफपिन सोऽय कपिप्रामणी,
संरम्भेग रिग्मने रणमरारम्भाय [भाहय ।
न म्यामोदरकारपि पर्यम्य प्रदाभ,
मषः समसुदर्शनानपने पाणिमहाराशनि ॥३०॥
रावणः-पम्मेदवारमाटोनिव मटटकमागायने।
शुक:-मामिन् !
पारिभागिरिमनत्र, या पन्धितमिद रिमोत्र ।
नमा कोन मिन्य, शिदि मोमुस्लम पनमम्य ॥ ३१॥

·उल्लाघराघवनाक शुक:-देव । नितो नाम रामभ्य कार्ये कल्पिनजीपित ! कपि कोपोन्नत सोऽय रङ्कामालोकते मुहु ॥ ३२ ॥ निश्च- जाम्बवानिति नराम्बुदप्रभ , सोऽयमृक्षपतिरीक्ष्यतामित । य मुरारिसमरे पराक्रम, दर्शयन् वरमवाप वासगत् ॥ ३३ ॥ रावणः-मोऽसौ कासरपीपराकार कपि पुरतो पिम्फुरति ।। श्रूयताम्--- गन्धर्षकन्याजननीकृशानुरुत्पादको यम्य नमस्यशक्ते । द्रोणाद्रिकान्तारविहारशील , स एप नील प्ररणो रणाय । ३४ ॥ ( अग्रतोऽपि दर्शयन् ) इतोऽपि 'दृश निवेशयतु देव मुपेण सोऽय य स्मिपि कपिवेपेण जगति, द्विपद्दोटोपप्रसनपटुतेजा विजयते । पिता यस्तारायास्तरणिचरणाराधनधनो, मनोज्ञेषु क्रीडा चरमगिरि कुओषु कुरुते ॥ ३५ ॥ एते च प्रसिद्धपराक्रमा प्रयङ्गमा प्रभुणा परिभाज्यन्ताम् । हम्यं यम्य हिरण्मय क्षितिधर सोऽय हरि केसरी, धुर्योऽसौ यर शालिना शत्वलि कामरूपी फपि । सिन्दृरद्युतिरन्तिकेऽभ्य गरय कृतारिषीरस्मय स्तम्याने बलिसूदनद्विरदनाम्कन्दी च सम्मादन ॥ ३६ ।। अपरानप्येतान् शरभवृषभगन्धमादनमेन्दद्विविदप्रभृतिप्ल्यगयूथपतीनतीतसहयान् सहचाय निबद्धबुद्धीनवधारयतु देर । (इति सर्वान् दर्शयति ।) रावण:--कवाय सरम्भावसरे समाश्रितमो नमुद्र क्षुद्रगनरो गभीरतागुणभानन मिपारमान सम्मास्यति । शुकः--(दृष्ट्वोपरश्य च सोद्वेगमात्मगतम्) हन्त । ( हनूमन्तमुद्दिश्य) दशकन्धरम्याऽयमनुयोग, तत कथमेनमानातनुजमुद्धेजरचरित मामिने निवेदयामि ।। भवतु । (प्रकाशम् ) Mदिशतु मा. 3'मोन गुर' मा. 4 मारमान श्री) .

·पष्ठोऽ। वारानिधि राक्षसराजधानीमक्षाभिधान युधि य कुमारम् । ( इत्यभिधाय तूप्णीमधोमुखस्तिष्ठति ।) रावणः-(तादृश शुझमवरोक्य सविमर्शम् ) अतीयियान् ज्वालितवान् जघन्वान् , सोऽय हनूमानिति वाक्यशेप ॥ ३७ ॥ मन्दोदरी-(दृष्ट्वा सखेदम् ) एसो सो हदासो वाणरपसणो जेण रका'पुरीए अस्सुदपुनो तादिसो पराहयो दसिदो । रावण.-(शुक प्रति साहङ्कारम् ) शुक | मिवमधोमुखम्तिष्ठसि ।। ननु दुखलिप्तानामेपा नर नानराणा एककालमेर प्रतिकरिष्यति रावणस्य कृपाणदण्ड । (इति चद्रहासमुल्लासयति ।) शुक्रा-देव' को नाम नैव मन्यते ।। प्रतीहारी--(शुक प्रति ) अज्ज सुभ!- विप्फुरउ ताव गव्यो सत्याण वाणरवीराण । पिक्खइ न हु दहकठो दिट्टीए जार रुहाए ।॥ ३८ ॥ शुका--(आत्मगतम्) मनागनुवजामि स्वामिनो मनोवृत्तिम् । (प्रकाशम् ) देव'! निश्चित प्रथममसौ तापस सहराडम्वरमुद्भाव्य पश्चा दनुस्मृतभवदीयभुजप्रभावा- मिशक्षित कृपणीभूय सीता प्रार्थयिप्यते । रावणः--शुक सहै। हरिसेनया दिनयनम्रमालिर्मुहु यदि प्रणिपतत्यसौ तदपि नाम्य सीता ददै। यत स खर दूषण त्रिशिरसा वधादुस्थितो, न रामशमन विना विल्यमेति क्रोपानर ॥ ३९ ॥ । एष स हताश वानरपाशन येन लकापुर्या अश्रुतपूर्व तादृश पराभन दर्शित । २ आर्य शुष !-विस्फुरतु तारद् गर्व सर्वेषा वानरप्रवीराणाम् । प्रक्षत न खलु दशरण्ठ दृश्या यावद रुद्रया ॥ ३८॥ कायरीए भा. 2. 'रइ ताव ६०। 3 बुझाए मा। 4 दव' नवमी तापम भा। 5'दनुसर्पन भव' भा०। १५ ·११४ उल्लाघराघवनाटके (पुनश्च सावष्टम्भम् ) किंबहुना । श्रूयतामयमम्मदीयनिश्चय जीवन् ददे न वेदेही सदेहमिह मा कृथा । युद्धे हि विद्धि विधस्त रावण सह बान्धवै ॥ ४० ॥ शुका--(ससम्भ्रमम् ) शान्त पापम् । प्रतिहतममङ्गलम् । किमिद "राघवम्" इति वक्तव्ये विपरीतमभिहित देवेन । रावणः- ( सवैरक्ष्यम् ) शुक । क्रोधावेशोऽयमस्माने व स्वत्यति । ( पुनर्वानर सेनामपरोक्य ) चाय कपियूथपै सङ्गरावेशविनशैरपि सविनय मुपगम्य विज्ञप्यमान प्रभुतामिर प्रकाशयन्नाम्ते। शुक' -(निपुण निरूप्य ) स्वामिन् । समाकर्ण्यताम्--- केपामेष कशयति दशग्रीव ' मुग्रीपनामा, धामान्याजौ न भुजतरसा तिग्मभानोम्तनूज ।। यस्याऽऽदेश शिरसि हृदये रामकार्य च धृत्या, कीशा क्लेश नहि बुबुधिरे बध्यमानेऽपि वा ॥ ४१ ।। तदुपान्त्यवर्ती चाय कुमारबिभीषण । रावणः-(सक्रोधायज्ञम् ) किमनेन दुरात्मना कुराकारेण ' | दर्शया प्रत । शुक.- (अङ्गुल्गा निर्दिशन् ) तावेतो तापसनेपथ्यौ दाशरथी । तदयधारयतु देव एतयोर्दशरथप्रसूतयोराकृतिप्रकृतिविक्रमा समा । लक्ष्यते जगति लक्ष्मण पुनर्नन्मनै रघुरेप रामत ॥ ४२ ॥ । -- अपि च-- . समामाय गृहीतधन्वशरघि सोऽय सुमित्रासत , पात्र देव ' य एक एव भुपने शौण्डीर्यसौन्दर्ययो । ज्येप्टे प्रातरि यम्य भक्तिमतुलमालोक्यन्नु मना , सुभाषच दिन भाति भीडापनमान्न ।। ४३॥ तदन तरच आर्य अय राम श्याम कमलदलदीपाधियुगलो, गले गृहातीर ग्रहपति महासि म्यमहसा । Tr'नव विरमारयति भा.. 'मुपगम्य विकम्यमान भा.। 3°यामेद । 4 भवतो ग्रीवादनम्राननी भा•। 5 'मह स्वन महसा भा।

·। " . “पष्टोऽक्षय प्रमोदे वा प्राप्ते महति गहने वा विधिपगाद्, विकार नाफार प्रथयति यदीय कथमपि ॥ ४४ ॥ अपर, च, निर्मलिताखिलनृपान्वयनामजाम- ढायोग्रगर्वगरल्सनैकशी। विश्वत्रयीविदितविक्रमशारिवारि हृचकमक्रमितसायक एप राम ॥ ४५ ॥ रावणः स एष मुमूर्षुस्तापसापमद सुखशयित मृगराजमुज्जागरयति । (इति निपुण राममन्बिप्यति ।) शुकः-( तादृश रावणमालोक्य सविमर्शमात्मगतम्) अयमनेकभाषभावितान्त • करणो महाराजरायण सुचिर राघवमारोकयन्नाऽऽन्ते । तथाहि-- सीता चितरतेरय विषय इत्याकुञ्चितामीर्यया, बध्नाति म्म समुद्रमदिभिरिति स्फारीवृता विस्मयात् । । व्यग्र सूर्पणग्या मुघ विरचयामासेति रोपारुणां, देवो दाशरथौ निशाचरपतिर्दत दृशां विंशतिम् ॥ ४६ ॥ रावण:--(सरोप निश्वस्य कृपाण परामृशन् तं प्रति ) श्रुत्वाऽपि शत्रुरिति त च निरीक्ष्य साक्षात, तत्रापि मानुपममु पशुभिश्च गुप्तम् । हे चन्द्रहास । करहाय पिरम्बमान, शील क्रयसि कि तदमपंगीयम् । ॥ १७ ॥ (पुनर्मन्दोदरी प्रति ) देवि ! समुत्यीयता यथैनान् नखानरान् दुशिक्षितान् शिपयाम । शुझ! भरताऽपि प्रचलिताया वानरवरूथिन्यामित समागत्य सप्रवृत्तिरम्माफ मावेदनीया । (इत्यभिधाय मन्दोदरीप्रतीहारीम्या सह निधान ।) (नेपग्ये कर करादनन्तरम् ) हे देवान्तक । हनुमन्तरमपि व हेयर शम , क्षेमार्थी ममरानरान्तक 'न कवाय युदखे लयि मागे भा० । 2 वमयों भा०। 3 मुख पर भा-14 मांग में दे. .

·उल्लाघराघवनाटके सन्धेहि त्वमहो । महोदर ! शर कोदण्डदण्डेऽधुना, सम्प्राप्त प्रधनोत्सवाय भवता दिष्टोऽयमिष्टो यत ॥४८॥ शुकः-(श्रुत्वा सवितर्कम् ) कथमसौ महाराजरायणादेशेन प्रहस्त समस्तानपि यातुधानप्रधानसुभटानेवमुत्साहयति । (पुनरत्तरतो निरीक्ष्य ) अये। क्थमितोऽपि- बूकारैधिरा धरा विदधत क्रोधारगेरानने- दिग्दाहभ्रममन्तरिक्षगतय क्षिप्र दिशन्तो द्विपाम् । कल्पान्तोद्धतवारिवारिधिचलत्कल्लोल्लीराभूत , सुग्रीवेण समीरिता सरभस धारन्त्यमी वानरा ॥ ४० ॥ तदिद म्यामिने निवेदयामि । (इति प्रासादादवतरन्नप्रतो विलोक्य ) कथमसौ कुमारविभीषणम्य विश्वासपात्रमम्मभित्र प्रच्छन्नवृत्तिविहङ्गवेग समागच्छति । तदेनमाहय वार्तयामि । (इति शब्दायते) (प्रविश्य ) विहगवेगः-सोऽय शुरु समाकारयति माम् । ( इत्युपसर्पति ।) शुका~सग्वे । स्मेिवमुत्सुकत'या वर्त्तसे ।। विहङ्गवेगः--प्रेषितोऽस्मि देव्या सरमया कुमारविभीषणसमीपम् , यथा समाम कामम्य महाराजरावणम्य प्रयाणकप्रवृत्तिं गत्वा विजययेति । शुकः-- वेदानी देवी सरमा । विहगवेगः-अशोकवनिकाया सीतासन्निधाने । शुकः-सखे ! समुचितमेव रामविभीषणभार्ययोरेकत्रावस्थानम् । कथ च सा सम्प्रति वर्चते पिदेहराजात्मजा । विरङ्गवेगः-(सारुणम् ) वयस्य । 'तदेतदयुत ( दनुक्त ) मेष श्रेय । यत - निमीलिताक्षी गलदश्रुमिश्रा, भूपृष्ठशय्यामधिशय्य सीता। निरन्तर ध्यायति राममेर, तन्नामसकीर्तनशुष्कण्ठी ॥ ५० ॥ केलं बिजटासरमयोराधासनवचनैर्जीवित धारयति । (पुन सचमत्कारम् ) परम- परमप्येतदाकर्ण्यताम्--- 1 'या प्रद' द.. 2 तदेतदेवास्तु। पंत भा।

·पग्रेड दुःखाग्निदूनाऽपि तनुर्मनीजा, रम्बारकेऽप्युज्यल्ता मुखेन्दी । विधिावरुद्धोऽप्यपहर्तुमीशस्तस्या प्रमोद न तु मुन्दरत्वम् ।। ५१ ॥ शुक: :-वयम्य । यद्येव न म्यात् तत् कथमसो मन्मथपागुराया निशाचरपति निपतेत् । । तदिद सञ्चरितवानरवाहिनी' वृत्त प्रभवे निवेदयामि । (इति निष्कान्त ।) विहङ्गवेगः-(परिक्रामन्नतो विलोक्य ) स एप कुमारविमीपणो रामभद्रेण सह सुवेर शेलशिखरावस्थितो लकामवलोक्यनास्ते । तदुपसामि । (इति तथाक्रोति ।) (तत प्रविशति रामो विभीषणश्च ।) रामः-(समन्तादवलोक्य ) सखे विभीषण ! यथास्थानमवस्थापितेषु वानरयूथा धिनायेषु सज्जीहतर सुप्रीपलेक्ष्मणाभ्या सझामसामग्री । किमिद कन्यादवृद रसापुरी गोपुरानिर्गच्छदिव निरीक्ष्यते ।। विभीपणः-देव । सम्यगवगम्य विज्ञपयामि । (इति अपरोकयति । ) विहङ्गवेगः-(उभौ प्रणम्य विभीषण प्रति ) वुमार' सोऽय महाराशरावण प्रगुणितसमग्रसैनिकनिकाय समीराय समभ्येति । (इति दर्शयति ।) रामः--(सोत्साहम् ) कथ रखेवर स्वयमेव समागच्छति ।। विहङ्गवेग:--अथ किम् ।। (नेपथ्ये करपर) विभीषणः--(श्रुत्या साश्चर्यम् ) विहङ्गवेग' कोऽयमायो पनमिरायामिहायाते सपरियारेऽपि दशरन्धरे रक्षायों कल्पान्तपनयर्जितानुकारी कोगहर श्रूयते ।। तदिद रिदित्वा सत्वरमिहागन्छ । विहङ्गवेग:-~आदेश प्रमाणम् । (इति निकान्त ।) रामः-(पुरो विलोक्य ) अहो' विपुलता पालम्त्यसैन्यम्य । विभीषणः-देव ! न फेल विपुलतैर, सड्मामैकामताऽभ्यम्य परिमायनाम् । तथा च-फेऽपि फीन्तिका, केऽपि पारधधिका , फेऽपि नैखिशिव, फेऽपि शाहीका, फेऽपि धानुका, केऽपि हम्यधरयास्ता, केऽपि परयो सातुधाना पुरत समुमइन्ते । - - . 'इ' भा ·उल्लाघराधयनारके . (प्रविश्य ) विहङ्गवेगः--(निमीषण प्रति ) कुमार प्रथम तावद् दगान्धरदुरवलेपदलनार्थ तदसिद्धो च विरोधिनिधनार्थ देव्या मन्दोदर्या प्रमोन्यमाने कुम्भकर्णे कर्णावम्कन्दी स एप कोलाहल । विभीपणः--क्य प्रबुद्ध कुम्भार्ण ।। फिममिहित च तेन निरम्तनिद्रेण । विहङ्गवेगः-कुमार प्रबुद्धवता कुम्भन्न प्रमोधकेभ्य सीतापहारप्रभृति सैन्यस'मागमनपर्यन्त रामरावणयोवृत्तान्तमरगम्य सविमर्गमित्यभिदधे रायसराज धर्मोऽमौ रक्षसा यत् परधरणिधनाऽगारदाराऽपहार , कार्योऽय गोर्यवृत्त्या, न पुनरुपधिना, सोऽथ चक्रे तथैव ।। चिन्त्य कालानुल्य तदपि न विदधे, इत्यभिधाय पुन सानुशयारष्टम्भमात्मान प्रत्येवमूचे-- को व्यतीते वितर्क- म्नत् तूर्ण कुम्भकर्ण | ब्रज समरधरामद्धर मातृशल्यम् ॥५॥ इत्युक्त्वा पराक्रमितुमुपत्रान्तवान् । रामः-( सविमर्शम् ) अहो । नीतिशक्तिमम्पृत्ता कुम्भणम्य भणिति । विभीषणः-देव । भणितेरनुरूप मम्प्रहारत्र्यपहारोऽप्यम्य चिन्तनीय । रामः-रिमुच्यते दश्मधराघरजम्य कुम्भरणम्य । (पुनरमन पश्यन् ) सखे विभीषण ' द्वन्द्वयुद्धविधा ननिमबुद्धय इवैते यातुधानसैनिश सरक्ष्यन्ते तदनोधयतु मामेतान् । विभीषणः-(विरोक्य सप्रत्यभिज्ञम् ) देव । प्रेतराजम्य सहाग्व्यापारप्रतिहम्तक । प्रदम्तोऽयमुद्रम्तोचैपदहम्तो रिनृम्भते ॥ ५३ ।। इत्तोऽपि- महोदर पुर पदय दशमीरमहोदरम् । गिरितुल्यग नारदमुनामुम् ॥ ५५ ॥ रामः--याविमौ नीलेन मह कर केलिमनुभवितुमिच्छन ।। 1°मारवनपर्यन रामरावण भा। 2 नविष्य भा ·पोऽक्ष । विभीषणः--एवम् । तदनन्तरवायम् - जाराजिनि वाजिनि स्थितम्तरुणाऽहस्करकान्तिमिश्रित । दिशते दृशमद्गदे मुर्विहितातकभरा नरान्तक ॥ ५५ ॥ रामः-सखे। कोऽसौ नैकसेयसेनायामनायासपिनिर्जितत्रिभुवनवीराहकार इव पुरते परिभाव्यते । विभीषणः--देव। रथे स्थितोऽय मृगराजकेतने, निकेतन दु प्रसहस्य तेजस । सम सुमित्रातनयेन सहर, समीहते रावणसूनुरिन्द्रजित् ।। ५६ ॥ रामः -4 किल मेघनादापरनामा मन्दोदरीनन्दन श्रूयते ।। विभीषणः :-अथ किम् । रामः-कतर पुनस्य सुरचक्रवर्तिजित समीपवर्ती पिरोस्यते ।। विभीषणः-- लकेश्वरादजनि य , स्थितवन्ति यत्र दिव्यायुधानि च विरचि परेण वीरे । रोमाञ्चकन्चुंकितकायतयाऽतिकाय', सोऽय समित्यनुकरोति कदम्बपुप्पम् ।। ५७ ॥ रामः--नन्यस्यापि वत्सलक्ष्मणाभिमुख एय कटाक्षनिक्षेप । विहगवेगः-देव ! समुत्कृष्टतेजसेऽभ्यसूयन्ति खलु मनस्पिना मानसानि । विभीषणः-साधूक्त विहगवेगेन । यदेतेऽपि समकालमहम्प्रथमिश्या हनूमन्तमेन हन्तुकामा पुरतोऽवतिष्ठन्ते । (इति दर्शयति।) रामः-किमभिधाना पुनरमी यातुधाना । विभीषणः-देव ! प्रथमम्तावत्-- बाल विम्बारुणाकान्तिदन्तावलम्कन्धमधिष्ठितोऽयम् । उदायुध कम्य मन सकम्प, प्रफम्पन् सयति नाऽऽतनोति ॥ ५८ ॥ अपरश्च--- 1 "चन्ततस्कर भा। 2"चिचरेण भा०।

·उल्लाघराघवनाटके - - घोर दधान परिघाभिधानमस्त्र महाशस्त्रभृता कृतान्त । देवान्तक सैप नरान्तकम्य, भ्राता प्रघातार्थमिहोज्जिहीते ॥ ५९ ॥ तदन्तिके च- दशशिरस्तनयत्रिशिरा शरासनमय नमयन्नपधार्यताम् । प्रधनमूर्द्धनि य प्रदरान् किरन् , गजगतो जगतोऽपि भयङ्कर ॥६॥ रामः-(सायज्ञम् ) क्मेिमि प्रभूतैरप्यञ्जनातनूजस्य ।। बिभीपणः-देव। ग्वरात्मजोऽय मकराक्षनामा, दिव्यास्त्रयोधी वरसिन्धुरस्थ । तत्पैतृक वेरमनुस्मरन् यस्त्वय्येव दुष्टा निदधाति दृष्टिम् ॥ ६१ ॥ रामः-(म्मित्वा ) भवतु । बहव खल्यमी तमीचरा । तत्सड् क्षेपत समाचक्ष्व । विभीषणः- (सर्वानगुल्या 'निर्दिशन् ) देव । सोऽयमृपमेण महापाच, गजेन प्रतपन , जाम्बवता विरूपाक्ष , शतबलिना विद्युज्जिह , 'बलेन तपन , गन्धमादनेन विद्युन्माली, गवाक्षेण घोराक्ष , गवयेन मायामय , केसरिणा कीलकर्ण, द्विविदेन दीर्घदष्ट्र, मैन्देन 'वज्रमुष्टिरिति परस्परमपरैरपरेऽप्यायोधनविधित्सया पुरत सरभन्ते । रामः--(पुनरवलोक्य ) कश्वासौ गगनमण्डलमण्डपावष्टम्भस्तम्भानुकारी महा राक्षसो दृश्यते । विभीषणः-देव! लकापुरीपरिभवे सति मय्यपीति, ब्रीडाविवर्णमवलोकय कुम्भरणम् । देय यदिष्टमिति वासनया परेपा, निद्रारतिर्दिशति य मिल दीर्धनिद्राम् ॥ ६२ ॥ राम:--(कुम्भकर्ण निर्ण्य साश्चर्यम् ) आरोप्यते गिरिशिरस्थप गिरिश्चेत्, तद्वन्द्वमजनजलेन विलिप्यते च । अत्युच्चमेचकतनुम्तनुते तदैप, ततुल्यतामवरजो दशकन्धरम्य ॥ ६३ ॥ 2 निदशयन् भा०। 3 नरेन भा०। 4 वकमु भा० । 1'तनयस्य भा।

·पछडक । १२१ विभीषणः--देव विलोक्यताम् । म एप त्रिभुवनस्निया रद्देश्वर । स्मृत्वाऽद्यापि यदीयवाहुपरिघप्रेसोल्नानामसौ, कैलाश पयनावपूतविटपिबातच्छराद् वेपते । शक्रातिकमकृच्च यस्य चरित गायन्ति नाफागना , साकाङ्क्ष समराय राक्षसपति सोऽय पुर प्रेक्ष्यताम् ।। ६४ ॥ रामः-सखे। त्रिभुवनाभिभावुकेन तेजसा दशमि शिरोभिर्विशत्या भुजैरज्ञापितोऽपि विज्ञायत एवाय निशाचरचक्रवर्ती । (इति रावण निपुणमन्विप्य पुन मश्लाघम्) ससे विभीपण शृणु समीचीनमस्मदीय वच- उत्पत्तिमिले चिरञ्चिनि कुले दुर्वारवीरस्मया- ऽपस्मारप्रतिकारभेपजभुजोद्भूतप्रताप वपु । वक्तु यस्य च साहसं यदि स दिपासा शिर पूजितो, जानीते तदय स्वय समजनि स्तुत्य पुलम्त्योद्भव ॥ ६५ ॥ अपर च- देदो देशे ककुभि भि क्ष्माधरे घमाधरे च, ग्रामे प्रामे पुरि पुरि चिर यम्य जागर्ति कीर्ति । दृष्ट स्वामी स पिशितभुजा यद्यसो हन्त ! मह्य, दुखेनैव तदिह विहरेच्चक्षुरक्षुद्रमेर ॥ ६६ ॥ विभीषणः---देव । न साल सदृशान्येव शरीरभाजा भागधेयानि भवन्ति । रामः-(तुमुल्माकविलोक्य च ) कथमेमिनिरनतञ्चरैरन्योन्यमुपान्तेव रण प्रकरणप्रस्तावना । तथाहि- उहर्जतूर्यर वरोपितरोमराजय, शस्त्रोतमानि त इमे समराय रायसा । रहापुरीपरिसरे प्रमरन्ति सत्वर, शाखामृगाश्च मृगराजममानचित्रमा ॥६॥ पिप्रास्ट्र भा। रोपित भा।

·१२२ उल्लाघराघवनाटके सखे विभीषण ! तदिदानी प्रत्युत्थानीय एघायं समरातिथिनिशीथिनीचरनाथ । ('इत्यभिधाय सर्वे निष्क्रान्ता ।) ॥ इति पष्टोऽङ्कः समाप्तः॥ जीमूतवाहनेन च शैलेनेर च समुन्नतिं दधत । स्यादश्वराजसूनोरहिमवता हिमवता समता ॥ ६८ ॥ 1 इत्युपाय स. मा.। 2 परेन समं समुभा ।

·सप्तमोऽङ्कः। (तत प्रविशति 'चारपुरुष ।) 'चारपुरुपः-समादिष्टोऽस्मि मथुराधिनायेन महाराजलवणेन रामरावणयो रणवृत्तान्तपरिज्ञानार्थ र कागमनाय । यदसो प्रियमुहृद दशकन्धरमनुरुध्यमानो मान्धात वविरोधितेपु रघुवंशसम्भाभूपालेषु विशेषतो वैरायते । तदिदानीमस्मत्प्रभु प्रहन्तधूम्राक्ष महोदरप्रभृतिप्रधानयातुधानपधादुपिण गमपक्षमार्ण्य विपर्णवढन सिञ्चित् कुम्भरण परान मश्रपणेन समाधाम्यमानमानसो विद्यते । क्षिप्या कक्षाभ्यन्तरे वानरेन्द्र, लकामध्ये कुम्भरण प्रविष्ट । तेनोदन्तेनामृतेने सिक्त, स्वामिभ्यान्त शान्तसन्तापमास्ते ॥१॥ (इति परिसामन् पुन सविमर्शम् ) सुष्टुतर च तेनैतदनुप्टित वीरपरिष्ठेन बज्र ज्जारावल्लभेन । यत यासिविरचित क्क्षानिक्षेप रापणम्य सम्मृत्य । तदवरज तदवरज क्रुधा न्यधत्तेह त स क्लि ॥ २ ॥ (पुरो पिलरोग्य च ) मोऽय रकापुरीपरिमर । तदिद वृहत्तरविक्रमनिधानरानरयातु धानप्रधानसमाकुरितसकरके स्वामिना रणेन उम्भरणम्य प्रवृत्तिपरिज्ञानार्थ प्रथमप्रहित प्रमुख काऽपि शब्दयामि । (इति तथारोनि ।) (प्रविश्य ) वृकमुसः--(पुर पश्यन् ) अये ' स एष प्रियसम्घ कार्पटिक । वयम्य ! रिमिति मामुद्दिश्य शलायसे। कार्पटिका --स्थ चिरयमिः इति । वृकमुष:- समपरित्रातगान्प्रयोजनार्थ यामिनमुपतिष्ठामि ।। कार्पटिका--तदादय मुहरप्रहारमूसित मुप्रीम्मादाय रहन्त प्रविष्टम्य उम्मकर्णम्य वृतान्तम् । 12 चर'मा ।

·१२४ उल्लाघराघवना के वृकमुखः--(सोद्वेगम् ) सखे ! किं पृष्टेन कथितेन वा दुर्देवगिफलीकृतपराक्रमोप- कमाणामुदन्तेन । तथापि यथावृत्तान्त कथयामि-तत सङ्घटितचेत य स प्लवङ्गमपुङ्गव सकल्पौरजनस्तवनामृतसपूर्यमाणकर्णस्य कुम्भकर्णस्य कर्णनाशिकाविनाश विधाय सत्वरमुत्प्रय मान पुनरेव रामनिकट जगाम । कार्पटिक :-ततस्तत 1 वृकमुख:-अथासावपि तथैव व्यावृत्त्य व्यद्गत्व गमित प्रयङ्गपतिना लकाधिराजानुज, क्षीको राघरमार्गणवणगल्द्वक्तासवेना मन । कीशाश्च क्षणदाचराश्च गणश कुर्वन्नुपान्तस्थितान् , काकुत्स्थ ग्रसितु प्रसारितमुख सख्ये सरोपोऽभ्यगात् ॥ ३ ॥ कार्पटिकः--(सश्लाघम् ) अहो । दर्पकोपातिशय कोऽपि कुम्भर्णम्य । ततस्तत ॥ वृकमुस:--ततश्च । यावन्न राघरमसौ ग्रसते सशकै स्तन्मूर्ध्नि मोक्तुममरै प्रगुणीकृतो य । पुप्पाअरिस्तदनु सहतकुम्भकणे, कारस्थ 'एव मुदितैर्मुमुचे स ताठ ॥ ४ ॥ कार्पटिक:-(सखेदम् ) हा त्रिभुवनैकमुभट कुम्भकर्ण ! भदवसानमाRN सोऽस्मत्स्वामी महाराजरवणो रावणाभ्युदयविषये निराशीभविष्यति । निश्चित महाराज रावणोऽधुना- सीता राम कुम्भकर्ण च शके, रखेशान सम्मरन्नेककारम् । चिचे कामक्रोधशोकानाना- मन्या त्रेतामादधे स्वात्महव्यम् ॥ ५ ॥ ततम्तत ।। T'मसात् । की शान क्षम' मा०1 2 एवं मुमुचे मुदितै स भा० । 3 'मी स्वगमदारा राव' मा.14 गोऽपि सम्मति-सीतो भा ।

·सप्तमोऽ १२५ वृकमुखः -ततश्च कुम्भकर्णवधामर्पित शक्रजिदमिचारहोमेन दिल्यमजेय स्थ- मुत्पादयितुकामो निकुम्मिरा प्रति प्रतिष्ठमानोऽर्द्धपथ एव लक्ष्मणेन धनुारावराजाज्ञया प्रतिपिद्ध। कार्पटिक :-ततस्तत॥ वृकमुखः-- ततश्च स मन्दोदरीनन्दन कोपकम्पिताधरोष्ठपल्लयो लक्ष्मणसमीपे विभीप गमवलोक्य नियतमेगास्मदीय रहस्यमिदमावेदितमनेनेति तावुभावपि प्रति अभि- योद्धमारेमे- त्व 'तात इयासि तत् कथमिद शत्रो पुर प्रोक्तमा नमन्मर्म न धर्म एप महता किं प्रश्रयेणाथना ग आ । तिष्ठेति विभीपणे च परुपा वाच विमुञ्चन्नसौ, बाणालीमितरत्र च प्रणिहत सोमिनिणा रावणि ॥ ६ ॥ कार्पटिका-(सखेदम् ) सखे । तदेतदपि प्रत्यर्थिमयनै कमनोरथस्थानमात्मनो दुर्दवेन भग्नमवगम्य किमनुष्ठित दशकन्धरेण । वृकमुखः तेन च प्रियपुत्रविपचिया निर्मितमूर्छापसाने भूयस्तरामिति मे निवेदितम्-- -- वत्स ! त्वयाऽस्मि विजयी द्विभुजैकमूर्ना, मोलीन् वहन्नपि दश द्विगुणाश्च वाहून् । तत् किं प्रघातकुतुमावसर विहाय, निद्रा भवाननुभवत्यपुन प्रबोधाम् ! ॥ ७ ॥ कार्पटिकः-ततस्तत वृकमुखः-तदनन्तरमुढेलशौर्यसागरात्ययावाहितशैवलिनीप्रवाहो बहुतराणि वानर- निगुरुम्बकाणि सहरन्नुत्त्रासयन्नगणयश्च रणागणप्रणयिन लक्ष्मण शक्तिप्रहारविदारितवक्ष स्थल क्षितिमण्डले निक्षिप्य राक्षसाधिपतिर्जितकाशी पुनरेव निननगरी प्राविक्षत् । कार्पटिक:- घृकमुखः–ततश्च ‘जितं जितम्' इति सानन्देषु क्रव्यादवृन्देषु 'हा! धिक् कष्टम् ' इति सशोकेषु वैमानिकलोकेषु ' मान मग्नम् ' इति सञ्जातदरेषु वानरनिकरेषु व्याहर- 1 प्रविश्यमानोऽधनि सृत एव दे । 2'णमारी भा. -ततस्तत1 .

·१२८ उहाघराघवनाटके सदेतदीयमार्गमवलोकयामि । ( इति निष्कान्तः।) रामः-(लक्ष्मणं निरीक्ष्य सनिश्वासं सुग्रीवं प्रति ) वयस्य किष्किन्धाधिपते ! अमुना सह बन्धुनाऽधुना, विगतोऽग्नि न हि सर्वथा व्यथा । न मया नृपतिर्विभीषणः, कृत इत्येतदरुन्तुदं तु मे ॥ १५ ॥ विभीपण:--रामं प्रति) विश्वालङ्कार ! किं रक्षाराज्यसिंहासनेन मे। यदुन्नततरे प्राप्ता तव चित्तासने स्थितिः ॥ १६ ॥ सुग्रीवः- ( राम प्रति) हे प्रतीक्ष! प्रतीक्षप्त मास्तेरागतिं ततः । जीवितं लक्ष्मणे सीता वयि लका विभीपणे ॥ १७ ॥ रामः- (दीर्घमुष्णं च निश्वस्य) सखे शाखामृगोखर! दुर्लभा सम्प्रति विदेह- राजात्मजा । (इत्यधोमुम्वस्तिष्ठति।) सुग्रीवः-(सापष्टम्भम् ) पृथग्जन इस धीरतामपरीकरोपि- किष्किन्धां मज निजबान्धवेन सार्द्ध, चिन्तावान् किमसि ! पुरं हि तत् तपैर । हत्वाऽरि यदि न ददामि देव ! तुभ्यं, वैदेही तदहमहर्पतेर्न पुर. ॥१८॥ (नेपथ्ये) भो भो. प्रबहमरा ! प्रमोदध्यं प्रमोदधम्, यदायानः कृतकार्योऽयमानाशुचि- मौक्तिक संमारसागरोतरणमहायोगी सरक्लेगप्रवेशद्वार मारनिः । तदिदानीम्--- सीतापतिविजपना मर्मजामूगिपनिम्त्यज । सरमापतिथ नन्दतु रमापनि यनामश. ॥ १९॥ (इति भुन्या सर्वेऽपि हप नारयन्ति।) राम:-( सानन्दम् ) कथापनापजाम्बराना नेपागमननिवेदनामृनेन पुनरम्नानु- जीरयति । (इति वाचपिना) मसे! रिमनावदेगा निमितम् । (इति पमपंपति।)

·सप्तमोऽद्ध। १२९ वृक्रमुखः--(पट्ट गृहीत्वा) वयम्य ! अत परमतिहृढयोद्वेगजनममिति न लिखितम् । कार्पटिका--( सविमर्शम् ) नूनमञ्जनातनयेनोजीवित सुमित्रासुत । तदनन्तर च फिमभृत् ।। वृकमुख:- - ] तत्पौरुष व्याहरन् । यत् तम्याप्यरतिप्रट न च मदस्पर्शेन यद् दूप्यते, तेजस्तद् दधदिशितैरनुमित रामम्य रहे स्थित ॥ २० ॥ कार्पटिक: :-ततम्तत । वृक्रमुखः-- ततश्च कृतपर्यङ्करन्ध पक्षद्वयोपविष्टेषु वानरराक्षससुभटेपु, समराव रोकनगुतूहरोत्तानितलोचनेषु वैमानिकजनेषु, किं भविष्यति ?' दयाकुलम्बिनभालेषु दिक्पालेषु, म्बस्त्ययनसूक्तजपनिपुणे देवमुनिगणे, मन्दीगृतम्पन्दनप्रसरे भगवति भाकरे, दुर्तिनीतनिजप्रपोत्रयधप्रतिविधातरि देवे विधातरि, शिथिलिनसमाधिमुद्रे म्वामिनि स्टे च, परम्परमेक्सुरभिसम्भोगाभिरापयोवृषभयोरिव, एकानोकइच्छायाश्रयणगज्जयोमत्तमतगजयो- रिप, एकगुहासङ्ग्रह्णनद्धाग्रह्योदृप्तसिंहयोरिव रामरावणयोरेकस्त्रीारणा रणप्रवृत्तिरासीत् । कार्पटिका-ससे । धन्योऽसि येन तत् तादृश समरकोतूहरमवलोस्तिम् । ततस्तत । वृकमुसः-ततश्च हुकारे प्रतिपर्वतप्रतिरपम्फारैर्दशाना दिशा माशङ्कातिशय दिशन् दशमुग्य कोपेन रज्यन्मुग्छ । राम वामनरावलम्बितधनुर्मानगुणार्पण श्रीडद्दक्षिणपाणिपद्ममभिनन्निश्छद्मशूर शरै ॥ २१ ॥ कार्पटिका- :-ततस्तत! वृकमुसः-ततश्च-- पश्चात्पतरसु विशिखाह तिभि शिरम्सु, दपोटयेन तु पदेषु पुर सरत्म। 1 °नुर्दण्डगुणाक* द.।

·. १३० उल्लाघराधवनारे निर्व्याजमिनमनमभ्यतमम्य तम्य, रामश्चमार निधन प्रधनाभिगम ॥ २२ ॥ कार्पटिकः--(श्रुत्वा सरोदम् ) हा रोस्त्रयैकवीर' हा रणागणागणितमुनासीर । हा विजयलक्ष्मीविरासापास' हा दिग्दन्तिदन्तदरनोज्ज्वलीतचन्द्रहास ! हा निरहङ्कारी- मृतसफलनिर्जरसमान । हा रताधिराज'। तवापि मनुष्यकृतमनसान श्रूयते । (दति गोचति ।) वृकमुसः --ससे | यथातथाऽपि मग्णवर्मिणि मर्त्यलोके किमयमेरमनप्रद्यविक्रम शोच्यते ? यम्य तदानीमपि- तद् दूरेऽस्तु यदम्य राक्षमपतेींश्येदमत्यद्भुत, युद्ध वज्रधर पराजयमयी तत्याज रज्जा निनाम् । हा यम्य च 'दुर्दमम्य दरन सोऽपि निरोगीमट- श्रेणीमारिमणिपुंणाक्षरमम मेने रपूणा पति ॥ २३ ॥ कार्पटिकः- :-भयतु । ततम्तन ? वृकमुसः--ततश्च तथापिपन्नम्य राक्षसपतेरग्निसम्बार प्रति मन्दायमान बिभीपण दाशरथिरित्यवादीत्-ससे न खलु कुलाचार परिहर्त्तव्य । तदम्य ज्ये उभातुर्दशकण्ठम्य ममयसदृशमनुष्ठीयताम् । यत प्राणापहारा-तमुमन्ति वेर, नियातित तत्सुदृढा त्वयेय । तसाम्प्रत ते स यथा तथा मे, मालोचित तत् नियता तदम्य ॥ २४ ॥ (अथ पिहितराणाद् देहिकेन विभीपणेन हनूमता च रामाजया प्रसाधितगरीरा सीना तत्समीपमानीता ।) कार्पटिका ता-ततस्तत। वृकमुसः हटवा चिगद् इयितमम्तसमस्तसेना, मत्याऽन्यथा तमय भीतिमती च सीता। म्वेनव राक्षसगृहस्थितिदोपशङ्का शान्त्ययमर्थयति पहिनिवेशदिव्यम् ॥ २५ ॥ 171 हा रावण न। या वा म भा०। 3' स्य इदाद. 14 दुमदस्य भा०। 5स्य यातुधानाधिपा भा०। 'प्टस्य भ्रा भा०17 'पस्याच भा० । -ततश्च-- ·- सप्तमोऽङ्क । तदनन्तर रामभृस'जाप्रेरिते प्यगवृन्देरानीयमानेषु दारनिकरेषु भयदाहानमार्ण्य सोडमिहाऽऽयातवान् । (नेपथ्ये) भो भोत्रिभुवननिगासिन पुस्पा । सेय रनावती जनकरानात्मना रक्ष्मणमुखेने दमभिधत्ते- मातर्मेदिनि । देव दीधितियते । सर्नेऽप्यधीशा । दिशाम् , एपा विज्ञपयामि व शृणुत हे गिजा । प्रतिज्ञामिगर । काशल्यासुतमन्तरेण मम यद्यन्योऽपि कश्चित् पुमा चित्ते कर्मणि पाचि पाऽम्ति तव्य बहिर्दहत्याशु माम् ॥ २६ ॥ वृकमुसः--(श्रुत्या ) पदाचिदिय प्रविगति हुतागने सीता । कार्पटिका--(नेप याभिमुख दर्शयन् ) नु प्रसिप्टेन । तथाहि- हामारगर्भितमुरनेषु वरीमुखेषु वैमानिकपु नयनोदलमुत्मनत्सु ।। योमागणारमणकातुस्दत्तफार, ज्वालापमपरोक्य पावकम्य |॥ २७ ॥ वृकमुखः- -अतिहितारणमिदमाचरित रामभद्रेण । (पुनगमागे) दिप्ट्या मुञ्चत पुप्पवृष्टिममराम्तारापथम्यायिक प्रीति पुप्यतु दि यदुन्दुभिरसम्पूर्ण च णद्वये । पुप्पाणामपि ताडन न सहते मृद्वी यदीया तनु देही नेऽपि साऽद्य निहिता शुद्धा न दग्धा यत ॥ २८ ॥ अपर च- लाध्य स राघश्युरा प्रसव यम्य, नन्यायनिप्टुग्तरे दृदि पुप्पचाप । बन्या च सा ननकभूग्नप्रश- भीति निगाय निनगीरवलेन याऽमों ॥ २९ ॥ Iशया में भा। "नश्मता र भा.। 3 मिधे मात भा०। 4 दहन प्रावत निरगाच्छुधा भा। .

·१३२ उल्लाघराधवनारक , कार्पटिका--(श्रुत्या ) ससे। 'शुद्धेप तानवनिमुतेयम् । तदिदानी फिमपरेण । गच्छतु भवान् मथुरायाम् । अह पुनरग्निपिशुद्धा वैदेहीमालक यामि । (इति परिक्रामति ।) (वृषमुग्यो निप्पान्त ।) (तत प्रविशति कृतनीरनिका चरणाङ्गुष्ठनिविष्टदृष्टिं सीतामु सङ्गे वहन वैश्वानरो विभीषणसुग्रीवसहितौ रामरक्ष्मणो हनुमाश्च । ) वैश्वानरः-(राम प्रति) दय मूर्त्यन्तरेण श्रीरिय तीर्थ हि 'जङ्गमम् । भूयोऽपि वत्स । वैदेही देहार्द्ध तदिमा कुरु ॥ ३० ॥ (इति सीतामर्पयति ।) रामः-(मप्रमोदप्रश्रयमजलिं बद्धा मौलिकमले विनिवेशयन् ) यदादिष्ट विष्टपैक गुरणा तत् तपा समर्थितमेव । (सर्वेऽपि रामसमीपस्थिता सीतामवलोक्य हर्प नाटयन्ति ।) कार्पटिका-(सीता निर्ण्य) अहो ' काऽपि कमनीयता विदेहदुहितु । तथाहि- मन्ये महानन्दपद तदेतनितम्पनिम्त्र शशिनिम्नमुख्या । यस्मिनयन्याय तथाहि सुन्नेत्रे पुनर्नाऽऽरवृते नराणाम् ॥ ३१ ॥ (पुन सेय॑म् ) तदयो यामपि गत्या निजनायकाभिप्रायवेदी यथा तथा या दागरथीनामपरतुं प्रयतिष्ये । ( इति नितान्त ।) हनूमान्-(सीतामुद्दिश्य दैव प्रति सोपारम्भम् ) यम्या सच्चरित प्रयेऽपि जगना जागर्ति भताऽयम प्यम्थानभ्वलिताभिशकिदृदय प्रत्येति 'या सर्वदा । साक्षात् साक्षिणि मय्यशोपनिमावृत्तान्तक्नेि स्थिते, साऽप्यन्नावितरानेर निदधे दुर्वेधमा शुद्धये ॥ ३२ ॥ सुग्रीवः-- अयि परननन्दम' स्थाने भान् देवमुपालमानसि । ( आगाशे) 1 शुद तावस्वनिमुना। ह' मा । 2 'नापि विशु' मा। 3 कयामि भा.. 4जीवनम् मा.1 5 यस्या सद - ·सप्तमोऽङ्क । वत्स दशकन्धरबधोन्मूलितत्रिरोकीहृदयशल्य ! कौशल्यासरसीसरोरुह । यदिद वत्साया विदेहदुहितु सच्चरित त्रिभुवनाभ्यन्तरवर्तिता धूमधनेनाभिहित तत् तथैव मन्यताम् । (सर्वे श्रुत्या सविम्म यमालोक्यन्ति ।) रामः-कथमय भगवान्' मभुचक्रवर्ती सड् ऋन्दनो मदनुग्रहाय तातदशरथेन सम द्विवाभिश्चामरहम्ताभिरप्सरोभिज्यमानो विमानस्थित इत ण्याभिार्त्तते । । (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टो वासयो राजा दशरथश्च । ) राम:--( वासव प्रति सप्रश्रयम् ) 'देवदेवाधिदेव ' पोरोमीपते । दशरथसूनुस्य रामभद्रोऽभिवादयति । ( इति वासव प्रणम्य दशरथ प्रणमति ।) P3 ( सर्वे वासन प्रणमन्ति ।) (सीता उभो प्रणम्य रज्जावती रामान्तरिता तिष्ठति ।) दशरथ:-(राम प्रति ) एषा वध्र्वत्स ! क्लङ्कपङ्क, नवेन्दुलेखेव न जातु शप्रसादाच भरिप्यतीयमपत्यमुक्तापरताम्रपर्णी ॥ ३३ ॥ रामः- ( सहर्षम् ) महान् प्रसाद । ( इति शिरम्य जलिमारोपयति ।) वासवः--(राम प्रति ) वत्स दाशरथे। श्रूयतामपरमपि एतम्या क्षितिदुहितुविष मनरमयस्थान्तरम्- भवदीता सीता द्रुतमविशदग्नापथ पर , पुमान् सम्पृष्टोऽसाविति चक्तिचित्ता भृगमभृत् । त्यज त्रास वत्से ' गुरिर तवाय च भगना निति म्याहापाक्यात् पुनरम दाधम्तहृदया ॥ ३४ ॥ अपरमप्यारर्णय व्याहरणकारणम् । रामः-(सप्रश्रयम् ) समादिशतु देव । वासवा-स्थकुल तिरक । तयोत म भा०1 2 'यमवरा भा० । 3 न त्रिभुवनयर भा०। 4 देवाधिदेव । ३०१ 5 हस्तचिहा तर्गतोऽय पाठ ६० नारित । 6 'पारमर्पयान भा०। 7 'ता हु।' ३०। 8 वाऽऽयाहि भ भा०19दारवरघह दे।

·उसाघराश्यनाथ वैदेहेन ममाधिकाधिनघुनहग्रहेणाऽऽय, सर्वम्तेन निरम्न जात्मदुहितु म्नेहानुबन्ध विना । तामात्मीयना पिशाचपतिना जातोऽनि जीवन्मृत , श्रुन्याऽग्नी निहिता सतीमपि तन प्राणानमा हाम्यति ॥ ३० ॥ वैश्वानरः-(गम प्रति) वम राम' श्रुत यदादिष्ट त्रिपिटपाधिपैन । तद- विरचितमेर कोऽपि विपुलमतिम्चरितगतिश्च मिथिगधिनाथप्रतिनोधनाय प्रीयताम् । सीता--(श्रुत्वा मन्दाक्षरम् ) हा ताद' अन्न मि अह ज्येर जीविटसटेन्दादणी मनुत हि । (टति रुदन्ती हनुमन्मुग्यमवलोक्यति ।) हनूमान--( सीनाभिप्रायमरगम्य ) देरि' रनमनिवृया। द्रुततरमहमेव गत्या जनस्महाराजमानन्दयिष्यामि ! (दति नितान्त ।) लक्ष्मणः-(हनूमन्त गन्छन्तमरलोक्य मभिर प्रकापमानागे) मन्ये रामाय निमाय स्रष्ट कटात त्या। अनुमय्य तृतोऽय तप्रतिकाराय मारति ॥३६॥ वामयः~वम रामभद्र तदेतदप्यम्तु--- ये वानरा मयति तायसीना, कीनागनेइमातिथयो बभूवु । जीवन्तु ते रोगनगरिमुक्ता, युक्ता श्रिया सन्तु च मत्प्रसादात् ।। ३७॥ (इत्यभिधाय दशरथेन सह तिरो दधे ।) रामः-(विलोक्य ) क्थमयमम्माम मनोरथादप्यधिक्तर प्रमादमारोग्यन्नप्रत्यक्ष सवृत्तो भगमन सम्राक्ष । वैश्वानरः-(राम प्रति ) शवनविनाशाद् दिक्पतीना न्शाना, दशरथसुत । चने दुर्दशान्तम्त्वया तत् । दशमानकरचक्षु दिनाशिपम्ते, दश तु मुजभुनद्ग सङ्गरम्थानरातीन् ॥ ३८ ॥ (इत्युक्त्वा निष्क्रान्त ।) १ हा तात' अद्यापि अहमे जापितस देहदायिनी सत्ताऽस्मि । नार्थ प्रभा। 2रोधात भा..

·सप्तमोऽई। १३५ विभीषणः---( नेपश्याभिमुग्यमालोक्य) क्थमयमरन्ध्यनामा वृद्धामात्य सत्वर- मिहागच्छति। (तत प्रविशत्यस्य ।) अवन्ध्यः-(राम प्रणम्य सचिनयम् ) देव ' विज्ञपयन्ति प्रकृतिपुरुषा -प्रगुणी- कृता टल्यमौ राधिगज्यमिहामनाध्यासनसामग्री, तदनु गनातु देव कुमार विभीषण मभिपेक्ग्रहणाय। रामः--(बिभीषण प्रति ) सये' सफ्लीनियतामिय कुलपुरुषप्रार्थना । विभीषणः-(पाणी सम्पुटीहत्य ) स तापदतिमाहिती दशरथादिष्टो वनवास नताधि । तदिदानीमय तत्रभवति 'देवे म्वीकृते माकेतसाम्राज्याभिषेके पश्चान्ममापि रहाधिपत्यप्रतिष्ठा समुचिता भाति । रामः-ससे राशसरान ' नेदमयुक्तम् । तथापि पश्यतु भवान्--- धत्तेऽधुनाऽपि भरत पटर नटाना मथुन्छटाछुरितनेत्रपुटा सपिय । नाम्मद्गुरुध मुनिरव तदेप पात्र, राज्यश्रिय प्रथमतोऽपि स्थ भामि ॥ ३० ॥ विभीषणः -देव । तर्हि कपीश्वरमुग्रीवकुमारल मणयोर्मया मम राग मनानु- ज्यप्रसादोऽन्तु । अपरेऽप्यङ्गटनाग्नबटाटयो बनभवनमुग्या मदीयसतारग्रहणार्थ समा दिश्यताम् । - रामः-- भालेसम् । मुग्रीवः--(राम प्रति ) देर' रकेश्वरसागरग्रहणादन तर सोपामपि वानराच्छ भल्लमलाना निजमिनदेश प्रति प्रम्यापनादेशो भवतु । रामः-(अण विचित्य ) ससे सुग्रीव सूर्यमम्भर ' ते गनु स्वस्थानगमनोत्सुम गावामगा मद्वचमैन सम्भाच्या युप्माभिर्यदुपटन न तम्य पश्यामि निप्पय कापि । तन्हो वानरयोग ' बहुमन्तव्यो मम म्ने ॥२०॥ सुग्रीः--यदादिशति दर । ( इति रामानुमतल मणमुग्रीगभ्या मह निर्मापणो नितान्त ) 1 दोस्वाकृतिमाम्रा मा। 2°गमानु भा ।

·उल्लाघरावयनाटवे अपि च- रामः-(सीता करे गृहीया ) प्रिये ! मयेवं दुशिल्पबना भृशं क्लेशिता भवती । सीता- यु अजउत्तणं, अत्तणो दिव्येण । (दनि रोदिति ।) रामः-(सीतापाप्पमुन्मृज्य ) विप्रयोगेण शुप्फाऽपि म्नेहेनोपचिताऽपि मे । नोपव॒धेन दाधाऽमि ध्रुवं मकृपया प्रिये ! ॥ ४१ ॥ म्लानं प्रिये ! माल्यमपि त्वदीयं, न वहिनापेन मुदु महेन । पतित्रनामप्यनजानतम्या, मनोऽनुनापेन तु तप्यते मे ॥ ४२ ॥ सीता--(संस्कृतमाश्रिन्य) निष्कारण विगणिता सिमियं मयेति, मा भर्विपादभवनं भुनै कनीर ! । देवेन केनचिदहं दहने यदम्ता, निम्तारिता तु भवतैर दृदि स्थितेन ॥ ४३ ।। रामः-दे!ि महशमिदं क्षमामम्भवत्यम्य । 'अपि च- अप्येकं दधदानन्दं भवत्मयोगसम्भवम् । अद्य वेनि बमुन्कृष्टं शनानन्दादपि प्रिये ! ॥ ४४ ॥ (नेपथ्ये) देव दिवाकरकुलैफलाम राम! तदिदं पुप्पमाभिधानं विमानमधिरह्यतामयोभ्यागमनाय । रामः-( थुन्या) कथमसौ विभीषणो व्याहरति ? । देवि ! तदेनमभिनवभूपाल- मभ्युत्थानेन सम्भावयामि। (टति निष्क्रान्ता. सर्वे) ॥ इति सप्तमोऽङ्कः समाप्नः ॥ धात्री प्रभूनधान्या यद्यपि वमुमानसौ च सविताऽम्ति । पालयति वस्तुपाल प्रजा क्षुधा बाधिताम्तदपि ॥ १५ ॥ १ न खलु आर्यपुत्रेण. आत्मनो देवेन । 1 'ण युक्ताऽपि दे। 2 अपरं च भा। 3 दे. आदश नास् यय लोकः।

·अष्टमोऽङ्कः। (नेपथ्ये) जयतु जयतु राम क्षेमद पिष्टपाना- मनिशमयमभीष्टा रक्ष्मणोऽभ्येतु रक्ष्मीम् । भवतु च भुवि सीता म्फीतकीर्ति , शुभाना भवनमपि कपीन्द्र कोणपेन्द्रश्च भूयात् ॥ १ ॥ देव नागरथे । सोऽय दिव्यचारणगणम्त्वदीयदर्शनेन कृतार्थीकृत सम्प्रति निजनिज- स्थानगमनाय मपन्तमापृच्छते । यत लोचनेन तर चारुपक्ष्मणा, लक्ष्मणाग्रज' निरीक्षितोऽद्य य । मम्मदेन महता म्यमुत्तम, मन्यते म्म शतमन्युतोऽपि स ॥ २ ॥ (तन प्रविशति विमानस्थितो राम सीतालक्ष्मणनिर्मापणमुग्रीवाश्च ।) विभीपणः-(पुष्पक प्रति , हे विमान ' परमानमपि त्व, पता गमयदात्मजन । भाम्फराभिजनमाभाभूपायतपतनममीपमुनि ॥३॥ (दनि सर्वे विमानोति नाट्यन्ति ।) रामः-ठेवि ! जनक्गजाम! विमानं व्योमा अनि निजमाणिश्यनिार- प्रभापतिप्रद्योतका मामाभृतमि । दरम्या पश्यान मुमुनि ' मारयानुटुगणान् , गिरीन् मुष्टिमासान् , प्रमनिमियाध जगधीन !! (उमगेश्य च ) अमु नितान्नमामार भगवन्ननु'डामित त्रिभुनानगेममुपभोर- पानि । ( अमरिं यद्गा) माना। : हापारिए। 3ापन भा०।

·उल्लायराघवनाटके पुष्णातु प्रमद प्रभु म भातामुष्णद्युतिर्यकृपा- दृस्पातामृतसागणिप्रणयिनि ६मालोफलीलाग्ने । आविर्भूननवाडगुलीक्शिल्या सुच्छायता निश्रत , गोभन्ते मनुनमा द्रुततर रोगाग्निरुग्णा अपि ॥ ५ ॥ सीता-(सूर्य प्रणम्य राम प्रति ) अज्जउत्त ' कहिं स वाणररकग्वसाण पाणार- साणकरो संगरो सवुत्तो। रामः-( अगुल्या निदर्शयन् ) तामेता विद्धि युद्धामनिमानिसुते । यत्र नक्तञ्चराणा मक्षीणे गोणितौघेरयमननि महानष्टम म्पष्टमब्धि । यन्म'ये म्वल्पमध्ये कपिपुल्दलितानन्तदन्तीन्द्रदम्भा ज्नम्भारातेमयेन स्थित इस नियह सर्वत पर्वतानाम् ॥ ६ ॥ लक्ष्मणः- (सीता प्रति ) देवि दशरथस्नुषे । परिभाव्यतामित - ज्जीवितगतवानररित्ताोऽय समिन्महीमूर्छ । कचमेच मृतराक्षसखचिताद्धों भाति म्पल तिरिर ॥ ७ ॥ (सीता दृष्टया म्मयते) सुग्रीवः--( राम प्रति ) म्मरनि देवो यन्त्र तेदारुगात्मभिराचरितम् ।। रामः-मसे। कृतममुना वृत्तान्तेन । सीता-अन्नउत्त । वेण कारणेण एम वाणरेसरो जपतो णिगरीयदि । रामः-(सौरक्ष्यम् ) प्रिये ! श्रृयताम् । इह हि- मायानामपि मृगाशि । मृति वदीया, सत्या पिढन् न सम्सेर मृतोऽम्मि यम्मान् । ग्रीडानडम्तदहमेप मृपानुरक्त, शत्तो न दर्शयितुमात्ममुग पुरन्ते ॥ ८ ॥ १ आर्यपुत्र! कुत्र स वानरावसाना प्रणापमानर सङ्गा सवृत्त । २ आर्यपुत्र केन कारणेन एप वानरेश्वर जला निधार्यते । I यत्र रात्रभा॥ 2 'नवानरेरित रिवाय २० । 3'करा मानो वाचनामा। 4 'सरा वरजति गि' भा।

·अटमोऽङ्क । । , - सीता-अजउत्त । एसो विजणो टस्थ समाणावराह ज्येर रामः-(विमृश्य ) प्रिये कदाचिदम्मदीयमपि कृतविलन शिरम्तनाग्रे तैर्दुरात्म- भिर्दर्शित भविष्यति । सीता--(सगद्गदम् ) अज्जउत्त ' किं तूयं तुम्हाण पुरओ पिचरिमि । (शिरम्यञ्जलि बद्ध्वा ) गमो पियसहीए तिजहाण, जीए तया तेहि तेहिं पञ्चायणाश्यणेहि समम्मासिय समम्सासिय पुणो वि अ अज्जउत्तमुद्दयददसणचरी क्ट म्हि । राम:--( अन्यतो दर्शयन् । अम्मिन्निन्दुमुखि ' म्थले छलविदा पुत्रेण लङ्कापते रस्मद्वन्धनिरन्धनानि फणिन फरकारिण प्रेपिता । ध्यातायातपतङ्गपुङ्गवमयान्नेशनिगूढ च ते, निन्दन्तो निजमोलिमण्डनमणिश्रेणीप्रकाश निशि ॥२॥ (पुनरन्यतो दर्शयन ) प्रिये ' शृणु वातान्तरम् । इह हि- दैवात् तत्र जगत्रयैकसुभटे दोत्कटेन्द्रद्विप- क्षोदोन्मादसमेतचेतसि गते मोक्षाय रक्ष पतो । बाप्पैनन्धुविपत्तिशोगस्तैि शान्तप्रमोपानर , कन्दन्नेप बिभीषण 'सफरण सास व्यधान्मामपि ॥ १० ॥ लक्ष्मण:--(गम प्रति ) देश। कारणविकृतोऽपि पुन प्रकृति प्रतिपद्यते जन स्निग्ध । सलिल 'वढेम्तापात् तप्त पुनरेति शीतत्त्वम् ॥ ११ ॥ रामः--(दूरतो दर्शयन् ) देवि । 'वसुन्धरासम्भवे ' दृश्यतामिदमम्मदीयपूर्व- पुस्षम्य सगरचक्रवर्तिन पूर्तधर्मनिर्माणम् । अग्भोधिभगवानय जयति य इल्पान्ततल्प हरे यच्छेपासुमुमोपम पशुपतिर्धत्ते विधु मूर्द्धनि । १ आर्यपुत्र पोऽपि जन अत्र समानापराध एव । २ आर्यपुत्र कियुष्मान् युष्माक पुरत कथयामि । (?)। नम प्रियसख्यै त्रिजटाये, यया तदा तेस्तै प्रत्यायनाचने समाश्वाम्य समाश्वास्य पुनरपि आर्यपुत्रमुखचन्द्रदर्शनचरी कृताऽस्मि। I'पणोऽतिक भा। धत मुधी रिन भा०। 3 तापादपास्नमभ्यात भा.। + बमुपासम्म' भा।

·६४० उल्लाघराघरनाक यद्दतामृतन्तकारस्पोन्मत्त पति म्वर्गिणा, यज्नातद्रुमानने विहरति स्त्रैणेन यज्जन्मना ॥ १२ ॥ तत् प्रणम्यताममो। (सीता तथाररोति ।) विभीषणः-(राम प्रति ) देव ' परिभाञ्चताम्- वृद्धम्य पारिधेम्तम्य पोतेईत प्रतारित । जनो गृह्णाति धूर्तोऽयमप्यन्त म्यगित पम् । १३ ।। रामः---(म्मृत्वा ) ससे कोणपाधिप ' छचिदमर्त्यभावेऽपि मर्त्यधर्मव्यवहारो दृश्यते। तथाहि- गङ्गा समुद्रदयिता धृता हरेणाऽम्य सोऽप्यदत्त रिपम् । इत्याततायिभार परम्परेणोभयोरभवत् ॥ १४ ॥ ममन्नादारोग्य सीता प्रनि) जम्बूद्वीपम्याभितो वर्तमानश्चमामार मागरोऽय चरास्ति । यत्सम्पृत्ता वाहिनीना प्रवाहा, शोभामन्त मुत्रु ' निभ्रत्यरीणाम् ॥१५॥ सीता-(पुगे पिलरोग्य ) अन्नउत्त' िणेढ सागरसिरीए सीमतमरिच्छ पिक्सीयदि । रामः-(दृष्ट्वा) रक्षोरानन्यायमुपातस्तु, कीर्तिम्थान शाश्वत कीगनेतु । त्वरेन्दुप्रेक्षणानन्दहेतु, मीने ' साक्षात् 'दृश्यते मिधुमेतु || १६ ॥ (सीता सेतु प्रणमनि ।) रामः---देवि ' मम्पादनसमयममुद्भुतसम्ममम्य तम्य तुषारशिपरिमूनोरयम्थाविशेष- मेर मम्भाश्यामि- - - १ आयपुत्र सिमिद सागरश्रिया साम तसदृश प्रत्यन । भयन भा.।

·अष्टमोऽ। क्षिप्ताना जरधिजले पर अगवन्डे, गेराना उरगुहृदा पर शतानाम् । प्रयेफ कुशरस्थानुयोगग्विन्न, मैनाफ कलयति नूनमात्मरण्ठम् ।। १७ ।। लक्ष्मणः-(गम प्रति ) आर्य ' स प दर्शनमात्रपमिनीतत्रिलोकीलोक सम्म्पतीसागरसङ्गम प्रणम्यताम् इति । ( स तथाकुर्नन्ति ।) सुग्रीवः-(विमृश्य ) नियत भगरया पितामहदुहितु सन्निधानादो सर्वमपि ज्योतिपि सचम्मे। तथाहि- म मरागिरुदन्वान मरम्वती मीनगशिमनी । मानन्धमुचितमनयोभन्या फिल वारश्च ॥ १८ ॥ विभीषणः-अपरमप्यमेन तियामि- नून प्रभूनाम्यपि वाहिनीपु, परिन्दरन्या बहुमन्यतेऽधि । यद् भूरिभाहिभि सपणा, काया विशेषप्रतिपचिपात्रम् ॥ १० ॥ रामः-(सीता प्रति )स एप महेन्द्रनामा महीधर पुरतो दृश्स्त- सम्पानि पितिपाति म पतगम्तापन तिग्माने योगास पनामामनगनक्लियामना य पुग । ला सन्दर्य दशाननाश्रयगना त्राणान् दिनमाप्तमा नजामुन च सहति नयभारिपापपुण्योधरान ॥ - ॥ सीता--'अनन्त' को एम सपाटणामा परियप्पागे । रामः-देवि ' श्रूयनाम्- तम्याग्रत समभटम्य रापोऽय, रे' तिष्ट रे' न भवसाति पच प्रयन् । हत्या ग्लेन भरनी ननम्नदानी रापग्गयुन गानिश्चमार ॥२॥ 1 आयपुर' य ९५ मतानिनामा परि ।

·उहंघराघरनाक सीता-(म्मृवा मगढम् ) मो तम्म मनाभायम्म दहरमरिच्छम्म जागय- परिचम्म ! लक्ष्मणः-(गम प्रति) परिभायतामित. रिफिन्ध टत्यभिधया धरणीधगेऽय, यम्मिन् म वामविस्वास पपिपीर । मा चण्डभानुतनुनप्रवगप्रसाण्ट- पत्तियीयभुनदण्डलानुक्ल्या ॥ २ ॥ रामः--(मगिर प्राम्पम् ) बन्न ' वचनागोचरम्नस्य वालि'न सनन्दननन्दनम्य परिपप्रार्य । तथारि-- निविडनिपीन्ननिगडितमुम्बनागाश्चासदुम्धिन तम्या । म जगन्नयी नृचक्षा कक्षाकुरे हरेर्यम्य ॥ २३ ॥ सुग्रीवः---(गम प्रति मविनयम् ) देव ' सेय प्रयामना भवदीयप्रमादमम्पादिता मदीयरानधानी । तदियमिदानीमानीयता प्रमोडातिगय प्राघूर्णरग्रहणव्यपदेशागतम्य देवम्य दर्शनेन । रामः--(सीता दर्शगन् ) सखे' किममारमियताऽपि माघूर्णन कृतेन न सन्तुप्यनि प्रियवयम्य । (मुग्रीवो ना नाटयति ।) -ययम्य । स्मिपि प्रार्थनीयमम्ति । सुग्रीवः--देव ' नियोजनीये जने का नाम प्रार्थना । समादिश्यताम् । रामः-वयम्य वगपने ' मम पालियापादनवाच्यनापनोटार्थ तन्मनुरङ्गदोऽयं युगनपटेऽभिपेक्तव्य । सुग्रीवः-देव' मया भवभिप्रायमरगन्ठता प्रथमतोऽपि समर्थित पायमर्थ । लामणः-( मीना प्रनि ) देवि पिदैरानानन ' सोऽय मुग्मुन्दर्गमम्मो सम्मट- मम्पादनकपो माल्यवान् नामा पर्वत प्रेक्ष्यने । यत्र पयोदागमममयरमणीयनमे भाद्विग्ह. विधुरेण देवेन दामाथिना हि नाम नाऽऽचग्निम् ।। तथाहि -- र रामः-- नम्नाम महाभागायदशायमशाग जनमहायवा। 1 171म्न माइ भा.। - "यना प १५टिप्पी २॥ 3नियन भा..

·अष्टमोऽङ्क । - - आर्येण मोचादलकोमलेन, विमुञ्चता नाप्पजल सशब्दम् । नवाम्बुगाहाऽनुकृति कृताऽन्या, तडित तु न त्व स्फुरिताऽम्य पार्थे ।।- ४॥ सीता--( सगद्गदम् ) वस' तए विण णिमारिदो दुबम्ब निस्थरतो अन्नत्तो । रामः-('स्मित्या ) प्रिये का नाम तम्मादम्माक टु ग्वनिवारणा' । यम्य प्रत्युत-- अगाधे त्यद्वियोगान्धौ लक्ष्मणस्य निमज्जन । हम्तालम्म पुनर्यच्छन् विसम्मार स्वमप्यहम् ।। २ . ! सीता--(दृष्ट्वा ) अनउस' को एस विमेतमणोहरो विय' अपलोईयदि । रामः-देवि । तदिद पवित्रतापात्रमाश्रमपदम् , यत्र फिल बलिच्छरनादनन्तर स भाषान् वामनमूर्ति वियरूपम्तध्यमान भयमागत्य दैत्यगुरुणा भृगुपुङ्गवैनैपमुपालब्ध - म्यामिन्नधिसुनापते । गमयता पानालमूर पलिं, म्बम्याऽय भरता रघुपट स्पष्टीकृत केवरम् । यम्मादेप पुर स्थितेऽर्थिनि नगनाथै लयि क्षोणिका- Sमात्रो सननरज्जया म्पयमधो गन्तु ततोऽधीच्छति ॥ २६ ॥ लक्ष्मणः-(सचमत्कारम् ) अहो । महती माऽपि तस्य तानापतेदानरसिकता । तथाहि- कमलापरकरकमले बलेरिरामनल तदा ददत । आनन्दानु प्रथम पपात, दानोदक पश्चात् ॥ २७ ॥ सीता-(दूरादवलोक्य ) अन्नत्त ' को एस कप्पासाहप्पपटुपिग्म-सो महागिरी पिक्ग्वीयदि। रामः-प्रिये । सोऽय सपर्यतसार्वभौम पार्वतीपिता हिमया नाम । तपाहि~- तापल्लाचण्यलक्ष्मी क्लय"ति मलयस्तावदापि'रोति बौञ्चश्वेतोहरत्व हरधरणिधरम्तादम्ये त्यमिधाम् । १ सययाऽपि न निवारित टु ख विस्तारयन् आर्यपुत्र है। २ आर्यपुत्र | क एष विशेषमनाहर इस अाक्यत ? | ३ आर्यपुत्र क एप कर्पाससमहपाण्डुरशिखरसहस्र महागिरि प्रेभ्यते । स्मृवा दे। 2 मुर्य भा०1 3 य पण भा। 4 पावरमार भा)। 5 तनोऽभी उ भा०। 6 'यतु दे17 रोहु दे । 8 यवमि दे ।

·१४४ उल्लाघरायानाटो तापद् गर्व 'मुवक्षितिभृदपि दधायुद्धत यं च विन्य- म्नावद् धत्ते धरागापतिरतिरुचिरो दृश्यतेऽमौ न यावत् ॥ २८ ॥ लक्ष्मणः-आर्य ! म फिल तादृशः म्मरगइरयोग्त्र शैलेन्द्रशिम्वरे निजनिज. प्रभावाविभरि सवृत्त. श्रूयते । रामः- नथ फिम् । सुग्रीवः--(मृत्या सचमत्कारम् ) अहह ! शृङ्गारशान्तरमैकनियामयोरनयो- निर्वचनीयः कोऽपि शक्तिमौरभातिरेक । तथाहि- म श्रेयसे भातु भालविलोचनान्त- पातेन यो रतिपतिं कृतगननङ्गम् । सोऽप्यन्तु येन गिरिजात्यममोपमस्त्रं, मुस्त्या कृत स पिभुरर्द्धशरीरशेप. ॥ २९ ॥ रामः-(अपचार्य सीता प्रति) देव गियो जयति वक्षसि दोयुगेन, न्यञ्च कुचं गिरिजया परिरभ्यमान । ब- नन्ननानिगिम्वनगदनाप- नोदाय पट्टकमिवोपपिण्टगर्भम् ॥ ३०॥ (सीता सरजा फिश्चित् म्मयते ।) रामः-( दुरादपरोक्य सहर्ष पु-पकै प्रति ) हे देवयानप्र पान ! किञ्चिद् दक्षिणन- समुपमर्प, यथा प्रयागतीर्थावलोकनेन मफलीकरोमि निजनेयुग्मम् इति । (म तथा धिमानगति नाट्यन्ति ।) लक्ष्मणः- ( दृष्टया सविमर्शम् ) कोऽमी व्यावर्तितग्रीपमम्मान्मुटुर्मुसरोकयन- योन्याभिमु परिकामति । विभीपणः (वी-योपरश्य च ) अथ तापद दगमुममित्रम्य मधुराधिपनर्लपणम्य प्रमादपार काटिर.। (पुन मवितर्कग ) यथाऽयमेता दिगमुपमर्पति तथा लपणेनापि नियमित कापि गनेन भनियम् । तुर्य भा.. युमर भा - ·अष्टमोऽङ्क । ११५ (तत प्रविशति यथानिर्दिष्ट कार्पटिक ।) कार्पटिका-(उद्धमवलोक्यन् ) कथमेते नु प्राप्ना एस विमानस्थिता काकुम्थप्रभृतय ।। तद् यापदमी प्रयागावलोकनकुतूहलेन विलम्पन्ते तारदह सत्वरमयोध्या गत्वा समीहित साधयामि । (इति द्रुततर गच्छति ।) रामः-( सुग्रीपविमीपणौ प्रति) वयम्यौ ! भगवन्तमिह भरद्वाजमुपस्थाय तदनु- मता साकेतसीमानमरतरियाम ! (इति निष्क्रान्ता) कार्पटिका-(विमृश्य ) सोऽहमिदानी दानवलापहवार्थमृपिकुमारवेष करोमि । ( इति तथाकृपा पुरो विलोक्य च ) सेयमयोध्यापुरी । ( पुन सचिम्मयम् ) एषा राजन्यसैन्ये- रुपरुद्धव निरीक्ष्यते, तदेत कारणमित समागच्छत पुस्पादयगच्छामि । (इति तमुपसर्पति ।) (प्रविश्य ) पुरुपः - (पुरो विलोक्य ) अये। मुनिकुमारक इव भगान् । नमस्ते । 'कार्पटिकः-स्पम्ति भरते । भद्र' किंनिमित्तमिय नगरी गरीयसा सन्यसन्दोहेन परित परीता सम्प्रति वर्तते ।। पुरुपः-श्रूयताम्- श्रुत्वा सीताहरणमरणोत्पत्तित पक्षिराजा- दानि कर्तुं सपदि भरत कोणपेन्द्रेण सार्द्धम् । राजामानाप्ररणमनसा प्रेषयामास दूता- नभ्याहता पुरपरिसरागासिन सन्ति तेऽमी ॥ ३१॥ कार्पटिका-(म्गतम् ) अहो ! सौहार्द दायरथीनाम् । पुरुषः--निमित्तमिहागमन उत्सुकतानियेदितव्याकुलीभावस्य महाभागम्य पर कार्पटिका-भगवत उम्मसम्भवम्याऽऽदेशेन भरतमन्दर्शनार्थम् । पुरुषः-नायमयो यायाम् , किन्तु नन्द्रिग्रामे । तन्मयैर सह तत्र कुमार- सन्दर्शनार्थ गम्यतामिति । 1 'क्नविनादन भा। 2 मुनिमारक दे 3 दृश्यता पर १५ टिप्पणी २। 4 "वनित द० । 'वक्षन भा०॥ 5 'सदशना दे। १९ ·१४६ उहाधराघवनाम (उभौ परिकामत ।) कार्पटिका-( सविमर्शमात्मगतम् ) निश्चितमसो राजकुलत्यापृत , तदिम वा यामि । (प्रकाशम् ) भद्र' का नाम रामलक्ष्मणयोरिह प्रवृत्ति ।। पुरुपः-(सखेदम् ) यया द्रोणपर्वता'भिर्तिहनुमन्निवेदितया वाया सकल- मप्यात रघुराजकुटुम्पक जीवितमन्देहे वर्त्तते । भरतम्तु- श्रुत्वा लक्ष्मणवक्षो रक्षोराजेन विक्षत शक्त्या । निन्दति निजहृत्पिण्ड शतम्खण्डमजायमानमसौ ॥ ३२ ॥ कार्पटिका-(सोद्वेगमिर) अद्यापि तथैव दुर्देवदण्ट काकुत्स्थकुलम्योपरि भ्राम्यति। ततम्ता । पुरुषः-अथ देव्यौ कौशल्यामुमित्रे शोव्याकुलतायत्तचित्ते साकेतात् समागत वत्यौ धैर्यावष्टम्भविरचिताकारसवरणेन भग्तेन प्रतिमोध्य पुनस्तत्रैव प्रेपिते । कार्पटिकः- केकयराजात्मजाऽपि तत्र समागना । पुरुप:- नहि नहि । - कार्पटिका-कुत पुरुपः-न खलु रामभद्रप्रयासवासरादारभ्य भरतो नितमातुर्मुख मवरोक्ते । कार्पटिका-(सचमत्कारम् ) अहो । रोगापगभीरता काऽपि दिलीपात्रयम्य । पुरुपः-(पुरो विरोक्य) तदिद नन्दिग्रामोद्यानम् , यत्रासो रत्नसिंगसनाधिरोपित रामभद्रपादुकामत कुशविष्टरोपविष्टो जटावकरधारी सुमन द्वितीय कुमारो मैत्रावरुण- प्रहितेन जानूर्ण्यताम्ना मुनिशिष्येण सम सम्भापमाणोऽस्ति । तदिह प्रविशार । (इति तथा कुल ।) (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टो भरन सुमन्त्रो जानूवर्यश्च ।) भरत:-(सप्रश्रय [ ' मुनि ] शिष्य प्रति ) ब्रह्म । स्मिादिष्टमाराध्यपादै ।। जानफर्य:---कुमार ! किमपि ध्यात्वा' भगानित्यादिदेश-यदवश्य भागिल 'शाभिमुम्बप्रयाणो मुरप्यम्मदागमन या प्रतीक्षणीयम् । 1'साभिधानपनि । 3 वा मत्रमयनेयारिम्-यई भा। 4 गमन प्रया'..। 2'समागमा..

·अष्टमोऽ।
१४७
।
भरत:--शिरम्यारोपितेय कुलगुरोराजा । परं भवताऽपि तथा यतितव्यम् यथा ते
तनमान्तस्त्वरितमागत्य मामनुगृह्णन्ति ।
मुनिशिष्यः-ओम् ( इत्युक्त्या निष्कान्त ।)
कार्पटिक: :--' पुरुष प्रति ) भद्र' निष्क्रान्तस्तावदयम् । तत कालक्षेपाक्षम मिहा-
यातमावेदय मा कुमाराय । ( इत्युपसर्पत ।)
पुरुषः--(भरत प्रणम्य ) सोऽयमगस्तिमहपिंप्रेषितो मुनिपुत्रक किञ्चिदाख्यातुकाम
इतो वर्तते ।
भरत:-- (अनाकर्णितकेन सवित'कचिन्तम् )
व्यावृत्त्य रामभृत्य स कपिलका गतो भवेद् भूय ।
तेरोपधैरशल्य फल्य म्यालक्ष्मण किन्नु ॥ ३३ ।।
पुरुपः :--कथ नामधारितम् ।। (पुनम्तदेव कथयति )
भरता--(श्रुत्याऽवलोक्य च ) कथमसौ करमको मुनिपुत्रकमेतमुपेनमावेदयति ।।
(इति सबहुमानमुपवेशयति ।)
भरतः-तपोनिधे । फिमसुस्थितमना इव विलोक्यसे ।।
कार्पटिका-(सोढेगमित्र ) कुमार ! कुन सौस्थ्यमीदृशे देव दुर्विपाके ! तथापि
गुनादेशा'यत्ततयाऽऽवेदयितुमागतो.म्मि | श्रूयताम् -
सीतारते राघरलक्ष्मणाभ्या, कृत्वा रणं कोणपचत्रवर्ती ।
विमानमारुह्य च पुप्पकाव्य, पुरीमयोध्यामयमभ्युपैति ।। ३४ ॥
तदिह भाद्धिरयहितर्भवितव्यम् ।
( स श्रुत्वा व्याकुलता नाटयन्ति ।)
भरत:-(सुमन्त्र प्रति ) क्यमप्रतिविधायर तो राजपुत्रावागमिप्यति राक्षसा
चिपति
कार्पटिका-(मयाप्पम् ) प्रतिनिहित दुष्टदेवेन (इत्यधोमुग्दस्तिष्ठति । )
सुमन्त्रः-(साश्रम् ) हन्त ' व्यक्तमानेद्यताम् ।
1"तर्क चिन्तितम् दे।
2 इवात्रटोक्से । मा. 3दुर्दैवविपाक भा।
तदावे भा०।

·उल्लाघराधवनारक कार्पटिकः–तथैवाऽऽस्ते । भरतः-(बलराद बाप्प निगृ ह्य सुमन्त्र प्रति ) आर्य । न ह्यनिष्टमेनविधा स्पष्टमा वेढयन्ति, शेप स्वयमभ्यूहनीयम् । सुमन्त्रः-~(सनिर्वेदमाकाशे) हा कुमारो रामलक्ष्मणो । हा वत्से पैदेहि । कीगवस्था वर्तते सम्प्रति युप्माकम् । विश्राण यन्तु पुनरात्मदर्शन कण्ठगतजीवितम्य जीपरोफम्य । भरतः-(सावष्टम्भम् ) आर्य । न खलु पिल्पत्सु विधिरनुक्रोशति, तदरमिदानी रिपादेन । (पुन परभक प्रति) रे त्वमपि मा रोदी , न हि वाप्पनिपातेन शनर साध्यन्ते। तदानीयता शरासनम् । गत्वा च निद्यतामाहूतायातपार्थिवपरिवृताय शत्रुनाय, यदिहा याति निताशी निशाचरपति तद् भवद्भिरुटायुधै सन्नद्धमैन्ये म्थात यम् । पुरुपः--यदादिशति देव । ( इत्यभिधाय निष्क्रान्त ।) सुमन्त्रः--हा कुमारौ रामलक्ष्मणौ । (इत्यादि पुन शोचति ।) कार्पटिकः-(युमन्त्र प्रति ) आर्य । न शोका वेगेन । यत - यस्ता'दृक् कृतवान् निनागनते शोच्य म किं लक्ष्मण म्तद्भत्तेरचित विधाय च निजा रामोऽत्यजद् वाच्यताम् । चैदेही तदनु प्रविश्य दहने मुग्या मतीनामभूत् , भरत:-(म्ब प्रति) गद्दामहति नापर सति महापापैकपात्रे मयि ॥ ३५ ॥ (पुन सुमन्त्र प्रति सारष्टभम् ) आर्य ' किमत पर निरुद्धो विधिरम्माफ करिष्यति। यत- देवेन दर्मिता याऽध रामलक्ष्मणयोगति । सहान्त पुरपौराणा संगम्माक भविष्यति ॥ ३६॥ (प्रविश्य) पुरुषः-तदैनद् धनु । ( इति समh ) कुमार ! मनी तसारमैनिक कुमार 1 ' मुभा.. 2 गयत पुम' भा। 3 पावेशेन द.। 4 °सात् ·अष्टमोऽङ्क । १४९ शत्रुघ्न श्रुताऽपत्यवाचें देव्यो कौशल्यासुमित्रे कृतकृशानुप्रवेशनिश्चये प्रतिमोधयितु सरयू- गरित प्रतिष्ठमानोऽस्ति । भरत:-( सवैल्क्ष्य श्रुत्वा सुमन्त्र प्रति ) आर्य । साल्मपि तावद् दिलीपकुल मेकेनैव पथा गमयितुमारब्धमधुना दुर्देवेन 1 ( पुन सापटम्भम् ) भातु । को विरोध । (इति चापमारोपयति ।) कार्पटिका-(सहर्षमात्मगतम् ) साधित यात्मसमीहितम् । रामसमागमनसमयश्च प्रत्यासन्न तद् गच्छामोति । (प्रकाशम् ) कुमार! नात परमहमारोक्तुिमुत्सहे। ( इत्युस्या निधान्त ।) (तत प्रविशन्ति विमान स्थिता रामभद्रादय ।) रामः--(दूरादरोग्य सहर्पम् ) पत्म रक्ष्मण सेय भगवती ग्रहराजान्वय राजधानी सरयूमलिग्पत्रिीपरिमरा पुर प्रेक्ष्यते । तत् प्रणम्यतामियम् । (सरे प्रणमन्ति) लक्ष्मणः-आर्य ' चिरकारविलोक्निाऽप्यसो नगरी तातमन्तरेण न तथा प्रमोद- मुपादयति । रामः--(म्ममा सगदगदम् ) रत्म ' नमम्नामे निगमगात्मल्याने मुत्राममिनाय महा. राजाय । तथाहि- भन्म धनुम्बिनयनम्य यथावणा दाये तत् प्रमदगदगदया गिरा य । अन्न पुर म्बयमुपेत्य मदीयमातु देंच्या पुर सरभम कथयावसार ॥ ३७ ॥ सुग्रीः--(समन्नादनोग्य माश्चर्यम् ) थिमयो याया परिन मनद्धानि मैन्यानी विगेश्यन्ते । तथाहि- यहानां निपटेगगैध करिमा यूरै ग्याना तथा, पसीना'मपि पनि भिन्ननमिद नोतिर रक्ष्यते । 1 RATी'। 'मसा गम'३.३ वर्ग महाराग'मा 'नार ·उदाघराघयनारक . क्ल्पान्तोद्धतमेघगर्जितमहाऽपम्मारपिम्मारिण , स्चिते रचयन्ति पिम्म यरव मेरीवा भेमा ॥ ३८ ॥ तत् किमेतत् । इति । (म साश्चर्यमारोळ्यन्ति।) पिभीपण:-(मृत्या सचमकार राम प्रति ) यथा स सर्पटिकनामा लवणप्रणि- धिरयोध्यामिगुम गन्टनारोक्ति , तथा तनाथेन नियतगिमा पुरीमुपरुद्धामह सम्भावयामि । रामः--(सुविमृश्य ) । तदेतदुपपद्यत पर, पर व मगनुघ्ने पुरीपालननिन्ने कुनो रणविनमम्यारसाश सौमित्रिः---परपसी (पुन सरयूतटमोक्य माशङ्कम् ) थिमेले मातरी उदि प्रवेशाभिमुग्ने टतो पिरोक्यते । । तन्न कुगर र मयोभरतमनु योरिति । (सर्वेऽपि विशेषत्र्याकुलता नाटयन्ति ।) सीता--(दृष्टा समयम् ) भयपदीगो रहुकुन्देवताओ' तुम्हाण पसाएण दहरहसुआण दुरिदमदरीयदु । (राम सीदति ।) सर्व--सम्यगिढमरगमिप्याम । ( इति विमानाग्रत परिकामन्ति ।) बिभीपणः--(राम प्रति ) देव । सोऽयमस्माक चिरपरिचित सपरिवारी मथुरा धिपति , तटेनमुपरक्षयामि । (इति गदामादायोत्थित सर्वत पश्यति ।) भरतः -(अमवलोक्य ससम्मम् ) आर्य सुमन्त्र । तदिदं निमानम् । अय च राक्षसाधिपतिरिहाऽऽगच्छति । तदिदानीमरलोक्यतामम्मदीयमाचरितम् । (दति धनुपि शर धत्ते ।) विभीपण:-( दृष्ट्वा ) कोऽसौ जटायल्करधारी तपोधनो धनु पाणि सोध इन मुहुर्मुहुरस्मानारोस्यति । भरतु । इत एनम गच्छामि। (इति विमानेनोपमर्पति ।) सुमन्त्रः--कुमार। नियत भगवता मैत्रावरणेन राक्षसपतेरागमनमगच्छता एकागमनार्थ मन्थरीकृतो भवान् । १ भगवत्या रघुकुलदयता ! युमार प्रसादेन दशरयसुताना दुरितमन्तरायताम् । 1 'यभर भ* भा० । 2 °श्चयमवलो' भा० । 3 ( विमृशति ) दे०। 4 °च रोऽपि मथुराधि- पति , तावत् तमुष दे। 5 एव ग' भा०। .

·अष्टमात । भरत:-फिमपग्जिातमात्मदृशाम् । विभीपणः-(समीपमुपत्य भरत प्रति ) भोम्तपोधन किमर्थोऽय वनचर्याविरुद्धो धनु परिग्रह। भरत:--(सावेशम् ) राक्षस ' क्षणमत्रे तिष्ठ। सुष्टु यथा तर स्थयाम्येप निरोप धनुर्धारणकारणमिति । विभीषणः- (दृष्ट्वा 'साश्चर्यम् ) क्थमयमारणे मा प्रनिहीपति'। ( इति गदा दर्शयन् ) तपम्मिनि क्थ पूर्वमन मुच्चामि तु वयि ।। युद्धे यद् दु सहत्वम्य साक्षिणो रामरक्ष्मणरे ॥ ३९ ॥ भरतः-(पुन सावेशम् ) आ । कि ब्रूपे ? "युद्धे यद् दु सहत्यम्य साक्षिणी रामलक्ष्मणौ " तदिदानीमनुभनत्वम्य कर्मण फलम् । (इति गण मोक्तुमिच्छति ।) (प्रविश्य) वशिष्ठः- (भरत प्रति ) वत्स | कृत तममुना निन्धेन । मुच्यता चापम् । आदीयतामपानम् । दिप्ट्या स एप विमानाधिरूढो रामभद्र कुशली सीतालक्ष्मणाभ्या सह सम्प्राप्त । अय च राक्षसाधिपतिबिमीपण । कपीश्वर सुप्रीश्चायम् ( इति दर्शयति । ) भरत:-(वशिष्ठ प्रणम्य सानन्दम् ) भगन् । भवाननेन्दुपिनिर्गतेन रघुकुल कुशलप्रवृत्तिपीयूषप्रपाहेन पुनरूजीरिता म । (नेपथ्याभिमुग्वमालोस्य) सम्मोऽन भो ।। समानीयतामर्धपात्रम् । (प्रविश्य) पुरुषः--देव । तदेतत् । ( इत्यर्धपान उपनीय धनुरादाय नितान्त ।) सुमन्त्रः-(सहर्षम् ) रमा ! सत्वरमिहाऽऽास्य देव्यौ शत्रुन्त च । करभक-यदादिशति' आर्य । (इत्युक्त्वा द्रुत निष्कान्त ) निमीपण:-(सविनय वीक्ष्य राम प्रति ) देव ' परिभाव्यतामित । कोऽप्यमी तापसश्चापकोपौ परित्यज्य सप्रमोदमपात्र पुरम्युनतम्माममिमुम्बमभ्येति । लक्ष्मणः - ( उत्थायावलोस्य च सहर्ष राम प्रति ) देव देव! दिष्टया वर्धसे । I (मामाम् ) भा•। 2'दानव दे। ३गति ३ ।

·१५२ उल्लाघराघवनाटके ? N सोऽयमायों भरत सार्यपाणिर्भगवन्त वशिष्ठ'मग्रेन्य भरन्तमभ्युत्तिष्ठति । रामः-(श्रुत्वा सानन्दगिम्मयम् ) वत्म लक्ष्मण इत कृतचिते देव्यापिन समिता चमू । इतश्च भरत प्रीन्या समभ्येतीति को विधि ॥ ४० ॥ भातु, सर्वमिदानी व्यक्तीभविष्यति । ( इति सर्वे पिमानावतरण नाटयन्ति ।) भरतः-(सग्भस राममुपन्य ) देव । सोऽयमगृहीतदु ग्वसविभागो भरत प्रणमति । रामः-(सरभस भरतमुत्थाप्याऽऽलिङ्गय च वशिष्ठ प्रति) भगवन् । अयमचरमो दाशरथि प्रणमति । वशिष्ठः- यम । कल्याणभाजन भर । ( सीता दूरस्था प्रणमन्ता प्रति ) वत्से ! चिरकारमधिमा वीरप्रसविनी च भूया । (रक्ष्मणविभीषणसुग्रीवाश्च प्रणमत प्रति यत्सा । विजयध्यमिति । ( सर्वे यथोचिन समुद्राचरन्तो हपाश्रुपपामभिनयन्ति ।) रामः-(सुमन्त्र प्रति ) आर्य । कथय, कथमेप सेन्यविन्यास ? कथ देव्योरय परुपक्रम । सुमन्त्रः-देव । 'सम्पातिप्रतिपादितसीतापहारप्रवृत्तिना कुमारभरतेन निवेदित भवदत्याहितमार्ण्य देव्योरयमनुचितारम्भ । विभीषणः-(विमृश्य ) निश्चित तम्येव कार्पटिकस्य दुनाटकमेतत् । (प्रविश्य ) करभकः-(राम प्रणम्य ) मामिन् । इमे देव्यौ कौशल्यासुमित्रे कुमारशत्रुघ्नेन विनिर्दिश्यमानमार्गे सानन्दौत्सुक्यमित समागच्छत । रामः--(ससम्भ्रमम् ) कथ देव्यौ म्वयमिहाऽऽगच्छत । तदुपसामि । ( इति तथा करोति ।) (तत प्रविशन्ति प्रमोदातिशयममिनयन्त्यौ कौशल्यासुमित्र शत्रुघ्नश्च । ) I "ठ पुरस्कृत्य भा. 2 दूर स्थिता ° भा० । 3 वा पुनम भा.। 4 सम्प्रति प्रात' दे।

·अष्टमोऽ। कौशल्या--(रामलक्ष्मणौ निरीक्ष्य सुमित्रा प्रति ) सहि सुमित्ते' चिरयालदो जि एयाण पुत्तयाणं मुहयदमाणदबाप्पप्पपा पिहिदलोयणाण खु फुड पिक्खामि । सुमित्रा-देशि । अह पि त्ति । (उभे परिकामत ।) रामः--( सरभसमुपत्य) अम्ब' प्रणमामि । (इति कौशल्या प्रणम्य सुमित्रा प्रणमति ।) (लक्ष्मणोऽपि तथाकरोति ।) देव्यो-(पुत्रावालिङ्गय शिरम्याघ्राय च ) पुत्तय | तुम्हाण सव्वाण वि सुह सजोयरमणिज चिरयाल जीविद भोदु । ( साताऽपि समेत्य नाम्ग्रहणार्थ बाप्पमुत्सन ती दे यौ प्रणमति ।) देव्यौ-(सीतामालिङ्गय ) वत्से | वीरजणणी होधि । सुग्रीवविभीषणी-(दृट्वा) नियतमेते रामलक्ष्मणजनन्यौ । (उपेत्य प्रणमत ।) ( देव्यौ सविस्मयमालोकेते ।) रामः-(सुग्रीव दर्शयन् ) [ (विभीपण दर्शयन् )] नक्तञ्चराधिपतिरेप बभून भूयो, मन्दोदरीदयितरिक्रमबद्धसेतु ॥४१॥ देव्यो-(सहर्पम् ) परमेसरम्स सहम्सरम्सिणो पसाएण अम्हेहिं दुवेहिं अहिणव पुत्तजुअल समासादिद । ता एद पि सुहसपत्तिजुत्त चिरयाल नददु । १ सखि सुमित्र । चिरकालादपि एतयो पुत्रयो मुखचन्द्रमान दबाप्पप्रापिहित लोचनयो खलु स्फुट पश्यामि ।। २ दे!ि अहमपि इति । ३ पुत्रक युमार सर्वेषामपि सुखसयोगरमणीय चिरकाल जारित भवतु । ४ वसे! पारजननी भर । ५ परमेश्वरस्य सहस्रर मे प्रसादेन आगाम्या दाम्या अभिनव पुत्रयुगुल समासादितम् । तदेतदपि सुखसम्पत्तियुक्त चिरकाल न दतु ।

·उल्लाघराघवनाटके (भरतशत्रुघ्नायपि तयो. प्रणाम दुरुत ।) वशिष्ठः-(रामं प्रति ) वत्स ! राज्याभिषेकाय मगरमुहूत्तों वर्तते । तदेतदर- क्रियता भद्रासनम् । रामः--आदेश प्रमाणमिति । वशिष्ठः-(नेपथ्यामिमुखमवलोक्य) कम्कोऽत्र भो । समानीयतामभिषेक- मम्भारः। (प्रविश्य मङ्गलकलशहस्तः) जानूकर्य:-भगवन् । अयमुपादीयताम् । (वशिष्ठ. कल्शमादाय रामस्याभिषेक करोति ।) (आकाशे देवदुन्दुभिध्वनिः पुप्पदृष्टिश्च ।) सुमन्त्रः-(सानन्दमूर्ध्वमवलोक्य ) कथमसौ वैमानिकोको रामराज्याभिषेकमहो- त्सवानन्दमावि करोति। रामः- (भरतं प्रति सोपरोधम् ) वत्स ! चिरकारादनुशयकृशानुसन्तप्ता मध्यमा- म्बामात्मीयमुखेन्दुदर्शनेन निर्वापयितुमर्हसि । ( इति वशिष्ठमुखमुदीक्षते ।) (भरत सलजमधोमुग्वस्तिष्ठति ।) वशिष्ठ:--वत्स ! नातिक्रमणीयोऽयं राजादेश । (राम भरतं करे गृहीत्वोत्थातुमिच्छति ।) ] ? वशिष्ठः-(राम प्रति) वत्स ! कथय कि ते भूय प्रियमनुकरोमि । रामः-(सप्रश्रयमञ्जलिं बद्ध्या ) भगवन् भाम्करान्वयसौवन्तिक! तीर्ण क्लेशार्णन सोऽय नावेव भवदाशिपा । स्वजनै सङ्गतिश्चाभूदस्तु मे किमत परम् । ॥ ४२ ॥ [वशिष्टः] तथाऽपीदमस्तु- राजानो जनयन्तु कीर्चिकुमुदैरामोदिनी मेदिनी, भूदेवाश्च तदापदामपनुदे वहौ चपट् कुर्वताम् । 1 अनान्तरे क्याथित् सन्दर्भरटित सभ्माव्यते ।

·भष्टमोऽङ्कः। वाम्भोरुहरङ्गभूमिविहरद्वाग्देवतामत्सरं, श्रीरुसृज्य करोतु तेषु च रति मत्वेभविवाजिनी ॥४३॥ (इति निष्क्रान्ता सर्वे1) ॥ अष्टमोऽङ्कः समाप्तः ॥ छ॥ । समाप्तमिदं उल्लाघराघवं नाम नाटकम् ॥ कृति. श्रीसोमेश्वरदेवस्य । EF 'अम्भोजसम्भवसुता वक्राम्भोजेऽस्ति वस्तुपालस्य । यद्वीणारणितानि श्रूयन्ते सूक्तितम्भन ।। १ ।। [प्रशस्ति ] आसीद् भूमी ..जरो गूर्जराणा, पूजापात्रं श्रीकुमार. पुरोधा । यः प्रामार• पुण्यसग्क्षणार्थ, विप्राकार कल्पितो वेधसाऽत्र ।। १ ।। य कर्माणि च षड् गुणाश्च तनुते तद्भूर्भुव म्यनयं, कीर्तिर्यस्य वराम्यनिर्मररुचिर्नो आतुचिन्मुश्चति । शस्त्राविष्कृतिरघरे च युधि च श्लाघ्योजिहीते यत , सूत्रं यम्य हदि म्फुरत्यविरतं माझं च राज्यम्य च ॥ २ ॥ अरुन्धतीय कान्ताऽम्य पत्युगजामरुन्धती । अभूमि( (र भी ) यया रक्ष्मी साक्षात्लश्मीरिज क्षिती ॥३॥ त्दाज पाहजर लशर्मप्रयुक्तया प्रार्थनया प्रणुन्न । चकार सोमेश्वरदेवनामा, सरस )मायणं नाटकम्पमेतत् ॥ ४॥ प्रायो वय विचारपारपश्येन नाघेन तथामियुक्ता । दुनमाई नदपि प्रषा, नोपेक्षणीया कविमि उलन्त ।। ५11+ हचिन्निगंग प्रशम अन्यमा १.माग्नि ·पद्यानां सूची १०६ १०७ ७६ अकुड्डुमरिलेपनाऽप्यनुरोति अगाधे उद्वियोगायो अजामजेन यद् राज्ञा अद्याप्यस्मि कृत भयेन अनङ्गसञ्जीवनम् अनार्यमेतत् त्वयि नाऽऽर्य ! कर्म अनीदशीमा मदृशा विमृश्य अनेन नीयमानाऽसी अपि प्राणपरित्यागानाऽऽवा अप्यास बहु मानसेन अप्यफ दधदानन्द अप्येऊपितृजातानाम् अप्रदक्षिणचरान् कुरङ्गमान् अमुना सह बन्धुनाऽधुना अभोजसम्भवमुता अम्भोधिभगवानय जयनिय अय राम श्याम क्मल्दल दीर्घाक्षि अरुणसुत । मदनपातजाते अरुन्धतीर का ताऽस्य अर्थाम्माभिरुणनगरी- अपदतामपि दुर्वचन अविभाजितो जनन्या अशोकणीय असदापि स सदिय यायि असो वसन्तकाल श्रा अस्मत्समागमन--- भरिमन्निन्दुमुखि ! स्थले हलविदा पृष्ठे ८३ आदिष्ट रघुपुङ्गनेन तदिद १४३ . आये विद्या कुलगुरुमुखात् आधाय स्वन्धबधे १२६ | आ पालस्त्य । दिमेवमु पुलफिन आरूढा करिणा स्कन्धे ७३ | आराप्यते गिरिशिरस्यपरो ३८ | आर्येण मोचादर कोमलेन ८७ | आसीद् भूमी [ ]र्जरा गूर्जराणा १२७ इत कृतचिते देव्यापित समिता ११ | इयतैव विद्धि शुद्ध १३६ , इय मूर्त्य तरेण धारिय २३ । इय सा हसालीकल्तिरमला १३ उच्चै पश्यति चेत् १२८ । उन्जीरितगतवानररिक्तार्दोऽय १५५ / उत्पत्तिमिले विरश्चिनि १३९ उ पति शिशिरेतरद्युतिकुले ११५ उत्पद्य वशे तुहिनेराशोरधीय ८९ | उद्गर्नतूर्यरवगपितरोमराजय १५५ / उद्भूत भरतस्य बन्धुचिरहाद् ३८ उद्यतस्य न उ मूलितद्रुमपना ९ उपचया ऽपचयो भरत ३० उपनयति कुसुमगन्ध १२६ उभी युगामुभाषा एक कौशल्यया ६२ एप त्रामवति जगनी १३९ । एरो मधुरगम्भीरो १३८ ९६ ६३ १२७ ६ ·उदाघराघवनाटक जामि सूपर्णखा यदप जाम्बवानिति नवाम्बुदप्रभ जीमूतवाहनन च शैलनव जारन् ददे न वैदेही तत् पौरुष मिश्चन यद् विचिन्त्य त पारप व्याहरन् ७९ पृष्ठ पृष्ठे ७९ दशरदनपिनाशाद् दिक्पतीनो १३४ ११२ १ दशशिरस्तनयत्रिशिरा १२० १२२ | दिष्ट्या दष्ट स ३० ११४ दिष्ट्या मुञ्चत पुष्पवृष्टिममरा १३१ १२ दु खाग्निदूनाऽपि तनुमनोज्ञा १२९ | दुपस्निग्धनला तरङ्गतरण १५५ | दूरान्निरस्य भरतन दृष्ट स यदि या ९३ १३ दृष्टि स्पष्ट तटगतमपि ९३ ७८ | दृष्ट्या चिराद् दयितमस्तसमस्तग्वदा १३० ८० देव प्रयनानिशयन शङ्क ८५ १५१ देन शिवा जयति असि १४४ ५७ | देव द्राद् दशर या ४३ देवोऽय दिदि १४ १५ | देश कृशागि हरिणानि! १४१ । दश दशे क्वुमि युभि १२१ २३ दशाऽय दिशति ६२, देवात् तत्र जगत्रयस्मभट १३९ ६५ देवा रीना रावणस्यापार १३८ । देवेन दर्शिता याऽय १४८ १४३ | द्रष्टव्य मुखमेतयोर्दीयतया १५४ द्विगुणमरणिमान ९२ धत्तऽधुनाऽघि भरत पटर ३१ धर्मोऽमौ रक्षसा यत् धत्रा प्रभूता या यद्यपि ३. धारातार्थे मरण १०६ धाराणा दशस्य सुरे १०५ धृा मूनि यत् नक्तश्चराधिपतिय बभूर भूया १५३ नाऽपि यदस्यमायमपुर १०८ नदी मुदलात् सरयूरिय म तदगज स्थान नल्लामप्रयुक्त्या तदेता दुखमेम तद् दूरेऽस्तु यदस्य तद् बाहुवीर्यमधीर्य तवाति च द्रवदनेति तपस्विनि स्थ पूर्वमस्त्र मुच्चामि त मह घर पि रण तस्थे मुग्वमेव मया तस्मिन्नन भृगुपतिरय तस्याग्रज खगभटस्य जटायुपोऽय तातस्तात सा समिति समिति तानेर स्तुमहे महशमहिता तापयत्यमुग्ववाहिना तामेता विदि युद्धापनिम् तावलावण्यलक्ष्मी त्यति ताण तशाच साऽय नायव तेलक्षणे सुचरितन ताये शीत स्फातविम्वाना दो त्रिशिर --वरदूपणादयस्ले स्वदधरमधुर त्वपिन मम्प्रति मा स्वदर्शनातृप्नविाचनस्य स्वनिर्माणपरिश्रम स्य मे तात यासि तत् दधिमुव! मुव मनाया ७० २३ ·पद्याना एची १५९ पृष्ठे ७५ ६८ १११ १५५ २० न दूत इति अध्यसे ब्रज १०८ पुष्णातु प्रमद प्रभु न मयाऽस्ति सम- पापी ९९ पुस पुराणस्य धनु पुराण नरदेवोऽपि भूदयो ११ अक्टयति हृदयदाह नरपतिरितरोऽपि स्मयते ६ प्रचस्तिचनोरनयने । नवपरिणीता दुहिता ४ प्रतिकूले विवी न सीन-मातृत्वमय ६९ प्रतिनिम्नग प्रतिनग नानाति विश्चन, न केन ७२ प्रत्यय तृणसस्तस्यमिद नाऽह सक्षमणमन्तरेण न १२७ । प्रत्यासीदति सारे प्रतिदिश निविडनिपीडननिगडितमुग्व- १४२ प्रथम सीताहरण निमीलिताक्षी गल्दथमिश्ना ११६ प्रष्टव्योऽसि निशाचरेश्वर । निर्जल जाहनीनानमश्वमेध ७० । प्रागदितो द्रुतमपाकुस्त जपामा निर्जितोऽसि निजैरेप ८९ । प्राणापहारान्तमुशान्त वेर निर्मूलिताखिलनृपा-नयनामजाम-- ११५ । प्राप प्राणितसशय रणमुखे निरिछेद उदसमुदयात् ३० प्रायो वय वेदारिचारपाररस्येन निवार्यमाणोऽपि स १७ । प्रासादेऽन वसुन्धराधरपत. निवेदिते पार्थिवपुङ्गवान्ते ७२। प्रेतराजस्य सहारथ्यापार- निशाचराधीश्वर। ८७ बालबनमरीचिजालशपिल निष्कारणमधिरोहणम् २४ । बालार्कबिम्बारुणयन क्रान्ति-- निष्कारण निगणिता दिमिय १३६ / बाले । रिलोक्य दिगन्तरमन्तरायो निस्त्रिशदण्डदलित १०७ , बालोऽपि प्रबला निनाय नून प्रभूतास्यपि वाहिनी १४१ बूकावधिरा धारा विदधत नेत्र निमालय ७३ | ब्रह्मचारिविजयाजितपति ! पम्पामपास्तदुरिता १०० ब्रह्माऽस मन्मथस्य पराजितपुरन्दर मान जीर्ण त्रिनयन- परिहर हरिणा भान धनुखिनयनस्य पक्षापतासु विशिखाहतिमि १२९ | मड्कमा भर्गशरासन पाणिग्रहात् प्रति ४६ । भनदानाख्याने द्वयमयति पाता पुरिन्दापयसा गिरेध १११ भाद्रीता सीता द्रुतमविशदनारय पारियानगिरिपालनपाने १९१ | भास्वदोत्रचरित्रचित्रचिर पिता गन्ताऽरण्ये ५१ ! मृत्यापधिप्रमुराम पिता दृध शिष्ट ६५ । भ्रातर्जानमयस्य मुश्च सीता ११९ e ७७ १४९ ·उल्हाधराघवनाटक ७४ १५ १३ ६१ १० ४ ३ १३२ ६७ ५८ भ्रातश्चके भ्रमर ! भरता ३३ मौली मार भरत मध्ये तस्या कोऽप्यनिर्यिरूप-- म्लान प्रिये ! माल्यमपि त्वदाय म ये महान दपद तदेतन्नितम्वबिम्ब १३२ य कर्माणि च घड गुणाश्च तनुते मन्ये रामाय निर्माय १३४ यत् पूर्वजैर्नृपतिभिर्मम मम प्रमदहेतुस्स यत्र क्षमा दधति ह त मम पाकमभीतभर्तमाणा यद्यप्यद्य युपरत- मयाऽद्य मोचादर मामलाङ्गा ९९ । यद् र य जगताभुजा मयि वीखरे सति समय ८५ | यष्टड्कारस्त्रिनयनधनुर्दण्डत मयूरीणा राणा ३१ / यस्तादक कृतवान् निजामजने मलिनक्सना निस्ताम्बूला ४५ | यस्मिन् कार्यपशाद् मल्लापु नोल्लसति यस्याऽऽस्त मुखपङ्कजे सुग्वचा महतामप्यतिक्रम्य ८ यस्या सच्चरित्र त्रयेऽपि जगता महाग्निहोत्री द्रुहिणस्य पौत्रो याचे किश्चित् तात महोत्सम पकजिनीवनाना १९ यातैव पातकस्था महोदर पुर पश्य ११८ या दः हृदि वल्लभेत्यजनि मा दुह्यतु न १६ यापन राघरमसौ प्रसत मार-देपु फलोदयादिह यार गर्द्धनि मूर्द्धना पिररुचि मात क्षिते । तपन तात। ४९ । युद्धाशविशिष्यमाण- मातर्मन्ये नगरी! ६० युष्माभिर्यदुपकृत न तस्य मातर्महापातम्यातदक्षे । ६७ | येनेरेन शिलीमुखेन मातमेदिनि। देर दीपितिपत । १३१ ये वानरा सयति ताराना मातुर्म मपनि प्रसादनक्या ६४ रोराजस्यायमु पातमेतु मातुश्च मन्थरायाच ६६ ग्य स्थितोऽय मृगराजतने मातृणा तातपादाना रम्भाया सुभग उमगल्तया मा भैषार्भुजबलभीपितारिपार ! रम्या दिशा चतसृणामपि मायाकृतामपि मृगाक्षि! १३८ । राजानो जनय तु कीर्तिकुमुदै मुक्ता कृत्रिमपत्ररेरिल्यासे राजा राजपने नाय मुग्धाया अपि का ताया राजाऽसि प्रथमा तौर मूर्तिभूमिभुत्र स्वभावमुभगा ७९ ] राज्यध्रिय च जननी मुनि मधुजि-मुख १ | रामगहिनि समहि मूर्धन शिरपूजनाय ६४ रामप्रवजित यने मूर्ना बजान रामेण स्थाणुचार सपदि ३८ १०८ १० ९३ ९२ ·पद्यानां सूची पृष्टे ६३ ge १९ विद्वत्तामुचितज्ञतामुपशमं १६ विविश्यमविवेयस्तत् १२० मिनतो नाम रामस्य १०२ / विना दिनाधिनाथन विपुर उ ताय गयो सयाणं १०३ विप्रयोगेण शुष्फाऽपि १०२ / विमान व्यामाग्रे व्रजति ११९ विश्वविद्युतवलो नलनामा १० विश्वामित्रः पुत्रमादाय दोभ्या ३२) विश्वालङ्कार ! कि लाराज्य- २३ वीर ! व्यधीयत मया २१ / वीरवीशरणेनिजनहरणैः १३७ वृक्षाः पुष्पफलोज्यलाः २७ वृद्धस्य बारिधेस्तस्य १०३ देहेन समाधिपाधित- ८४ | वैद्यराजोऽस्मि विद्यायाः १२५ / व्यङ्ग र गमित प्रणपतिना १७ व्यावृत्त्य रामभृत्यः स कपिलका १२८ रं रक्षः! प्रतिपक्षतां रेर क्षत्रियडिम्म! लकापुरीपरिभवे सति लड्दा विमुच्य सचिवैः लंडन्द्रः म नवीन- लईन्द्रणाहिणाऽह निहत- लंदेश ! त्रिदिवाङ्गनाः लंकेश्वरादजनि यः लब्ध तेर्नयनोत्पलद्वयफलं ल मन्ते सामान्य लोलोद्यानमिद मुद्दे लोकम्प्राणानपि निजगुणान् लोचनेन तर चारुपक्षमणा वक विवाय विधिना वकागयो वा सरलाशयो या यचसः स्थिरता दृशोथलप यम! ययाऽस्मि विजयि यसम्म यत्सि भरतम्य व में भव ! श्वसुरयोः वनाय पुत्रद्वितयेऽपि चन्दे ता प्रमाद तमम यातुर्विदि बुलं करपिकल यातुः मयं भातु वचन वो पुरा केयराजपुत्र्याः यातुपाल ! भरतो याच निशाचस्यरस्य याचानित: कचन याशि! यस्यमिदमाशु पागम्य तानपादानों पारंवार पटिपी कागनिरि राक्षसगजधानीम यानिश्चित कासानिरि पान नियंगम पग्गियां ७० १३४ २८ १२४ न्याहारी घटय ४८ २१ ५७ शतकोटीघटितहृदये। ६७ दायाया स्वयमेत्य नोपविशनि ४६ शरीरे वैराग्य प्रयनि ५३ शीतल यदनिल जनस्त्यजन् १८ शुनः शेफो नाम्ना ७७ शुश्रूषा श्वारे ननान्दर ननिः १०३ शौर्यगीतजगत्रयाधिपतिनाचिद्ध ७१ श्रीशाकुरपर पाना ५१ / श्रीराणाय ननस्लम्मै ५ श्रीगण्डशेटसमान- ९१ , श्रीरामयादपि सातिकाय ११३ , शुश्वारि रिति च १२३, शुश लमगरक्षा रक्षागजिन १५९ भूया सीन दरगारुणपतिः २ ·१६२ उदाघराघरनारक श्रु पा सुमत्रवचनेन लाध्य स राधरयुग सरजलैरथुनलप्रवाह सड्ग्रामाङ्गणनिर्जित- सझामानिथिरेप वानरपति समामाय गृहातधन्शरधि स जयति रघुराजग्रामणी समरिसाव्यशरारे सप्ताङ्गमम राज्य स मराशिरद यन् समाहिता कस्य न राज्यलक्ष्मी समुद्र वसुधरा सम्पाति क्षितिपक्षति स सम्बन्धेन नरेश्वरो सम्भाश्यतु भय मयि मररत्या स्नान सवित्रि तर सावित्रा स श्रयसे भरतु स श्वसुर सा वथू महेय हरिसनया पिनयनम्र- सा गता न पुनरति सिञ्चसीय सुधया विरोचने सीताकृते राघपलक्षमणाम्या कृत्या सीता चित्तरतरय विषय सीतापतिपिंजयता सीतायामन्तिरस्याया माता राम युग्भर्ण च शच सीतारगमनकुतूहलालपस्य मान! न ति विमिय? साने माने परिचितिरित मुमार सूर्यमुन मुधावरसुधारम ६२ सुर्पण सोऽय य रिमपि १३१ सृष्टिसूत्रमिद ९७ सेय नमो भगवतेऽद्भुत- ११ | सैप जीवितमित्येतद् १०५ / सोऽह किन भवामि ? १०६ ११४ । सोध तदर नगर १० २. सौधान्युदृततोरणानि ३९ | सोपेऽत्र नामले ९६ / सौन्दर्य परम समृद्धिरधिका सौन्दर्यापहनप्रभञ्जनमना सपत्ती वा विपत्ती या ४४ / स्तुतेरन)ऽध कृतोऽस्मि १४१ । स्तुरन् विलक्षण मुखेन राम १८ १२ / स्नात्वा तीर्थजलेन कऽपि बटर १९ ९१ / स्मृत्वाऽवापि यदायमाहुपरिघ १२१ ३६ । स्वास्थितोऽपि स पिता स्वर्गीसामधिपतिभृत- १४४ स्वस्ति स्थाश्रमत पति १२ / स्वामिन ब्धिसुतापते। गमयता ११३ / स्वामिन् ! मुग्व मखभुजामसि हनुमान् न द ग्वत्र हहा! वृद्धतपाधनास्तदधुना १४७ हम्यं यस्य हिरण्य क्षितिघर हाकारगर्भवदना १२८ हासारगर्भितमुखेषु बलीमुखेषु १३१ दुहारे प्रतिपर्वतप्रतिरवस्फारर्दशाना १.९ हदाराऽपि निराचार १०४ हमा कक्ष हृदय! हरयादीने हे चद्रहास' सहसा ८८ हदान्ताह तुम तामपि १०१ । प्रताक्ष' प्रतीक्षस्य ह विमान पयमानमरिय ७ १२७ १ ९