·॥ परिभाषामूचिका ॥ ३ १५२ ७८ १३६ २२४ २१३ १७१ १८९ - - - १२३ कार्यकालं संज्ञा १८६ कार्यमनुभवन् १४२ कृताकृतप्रसाद ३६ कृपणे गति २१९ कल्युटतमन् १८९/कविकृताकृत १. कचिदपवाद १३१ कचिद्विकृति १०८ वचित्समुदायेऽपि ११२ कचिरस्वार्थिका १९७/गणकार्यमनित्यम १४८ गतिकारकोपपदानाम् २१३ गामादामहणेषु १५. गोगमुख्ययो २९ ग्रहणवता प्राति २३. चानुकूध न २०२ झापकासद्धन ८० तदनुबन्धका हणे १८९ तन्मध्यपतित' १९१ ताच्छीलिके णे ४३ तालिकेषु ४९ धातोः कार्यम् १९५ नविवयुक्तम् १४५/नपीटतमनित्यम् १४/नाजानन्तये १५५ नानयंक लोन्त्य ६४ नानुयन्धकृतमनकाल्वम् २२२ नानुबन्यकृतमनेज ३८ नानुबन्धकतमसा ३९निरनुबन्धकाहणे १. निदिश्यमानस्य २२४ निषेधाव - अकृतम्यूहा मासे अनन्तरस्य भनिनस्मन् अनिर्दिष्टार्थ अनुदातेव अनेकान्ता अन्तरङ्गादपि সনগান अन्तरङ्गानपि 'अन्त्यविकारे अपवादो यदि अभेदका गुणा 'अभ्यासविकारेषु अर्थवत्हणे अर्धमात्रालाघवेन अवयवप्रसिद्ध सिखं बहिरणम् आगमशास्त्रम् आतिदेशिकम् उणादयोऽव्यु उत्तरपदाधिकारे उपपदविभके उपसंजनिष्यमाण उभयगतिरिह उभयनिर्देश एकदेशविकृतम् एकस्या आकृते एकयोगनिर्दिानो सह एकयोगनिदियानामेक एकान्ता सौपदेशिकायो २२१ - - - १८१ - १ १८२ १४९ १२ १२ ९ - ·- - ४० - - - - २०॥ घ ७७ ७ २२६ - पदारवाह पदाधिकारे पराभित्यम् पर्जन्यवलक्षण पर्यायशब्दानाम् पुन प्रत्त पुरातादपवादा पूर्वत्रासिद्धीयम् पूर्वपरनित्या पूर्वोत्तरपद पूर्व हापवादा प्रकल्स्य वापवाद प्रकृतिमहणे ण्य प्रकृतिमहणे गर प्रकृतिवत् प्रत्ययमहणे चाप प्रत्ययमहणे प्रस्ययाप्रत्यययो प्रत्येक वाक्य प्रधानाप्रधानयो प्रातिपदिकग्रहणे बहुमीही तद्गुण बापकान्येव निपा माध्यमानेन भाष्यमानोऽपि मध्येऽपधादी यत्रानेकविधम् यपोदेरा सहा यदागमास्तगुणी यास्मान्वयि याय च लक्षणा यायच लक्षणा येन नाप्राप्त योगविभागातू अक्षणप्रतिप २२९ लक्षणान्तरण १५४ लादेशेषु घास ७६ लग्निकरणाल २१७ वर्णाश्रये नास्ति २१. वार्णादानम् ६८विकरणेभ्य १४१ विधिनियमसभर २२१ विधी परिभाषा ६७ विभक्ती लिपि ११५ व्यपदेशिवत् १४३ व्यपदेशिवद्भाव १४४ व्यवस्थितविभाषया १८५ व्याख्यानत. पर शन्दान्तरस्य ६४ शब्दान्तरात् ४७ शितपा शपा ४४ श्रुतानुमितया २०६ सकृती २१२ समासान्तविधि २.१ सर्वविधिभ्य १५६ सर्व विधग १६५ सर्वो दन्द्र २१६ सहचरितासह ४. सज्ञापूर्वकविधे ४२ सज्ञाविधी सनिपातलक्षण २० सनियागशिष्टाना ३ राप्रसारण तदा १७ सामान्यातिदेशे साप्राकिामा v८ मूत्र लिगवचनम् द्वीप्रत्ययेच ३७ वरमिनस्य च २२. स्वरविधी २१. इसरप्राप्ती - - १५२ १९१ - mme 1८८ - १७२ १२३ - - -- १६८ ·॥ श्री.॥ ॥ परिभाषेन्दुशेखरः ॥ . -MBER- नत्वा साम्बशिवं ब्रह्म नागेश' कुरुते सुधी. । बालानां सुखबोधाय परिभापेन्दुशेग्वरम् ॥ प्राचीनपैयाकरणतन्त्रे वाचनिकान्यत्र पाणिनीयतन्त्रे ज्ञापफन्यायमि- ॥ श्रीः॥ परिभापेन्दुशेग्यरव्याख्या गदा वैद्यनाथः पायुगुण्डो नत्वा नागेश्वरं गुरम् । विवृति परिमापेन्दुरोखरे तनुते गदाम् ॥ प्रारिप्सितस्य प्रन्यस्य निर्विनपरिसमाप्त्यर्थमिटदेवतानतिरूप मङ्गलमाचग्न्, शिष्य- शिक्षाय व्याख्यातृश्रोतृणामनुपह्नती महलाय च निम नाति- नत्वेति । निर्गुणमूर्ते- नंत्यसभवादाह- साम्येति । परमिदम् । बालानां भाष्यादितः परिभापार्यनिर्णया- समर्थानाम् । परिभाषा एवेन्दुः अर्थप्रकाशकत्वात् स शेखो यस्येति ग्रन्थपक्षे; तर तासामेव व्याख्येयत्न वन्य-धान्मस्ततत्वमारोप्यते । यद्वा स शेखरी भूषणं यम्य । यद्वा तस्य शेखर आप्रय. । यद्वा तामा प्रशाशकोऽनकारस्तम् । शिवपक्ष तु परिभाषा उवेन्दु- रित्यादि स्पटमेय ।। ननु काम्ना परिभापा अन आह.- प्राचीनति । इन्द्रादी गई । याचनि.

·२ परिभापन्दुशसर द्वानि भाग्यवार्तिझयोनिबद्धानि यानि परिभापारूपाणि तानि व्याख्यायन्ते । ननु लग् अइउणसूत्रयोर्णकारस्यैवोपादानेन अणिण्यणेषु संदेहादनिर्णय ; अन आह- व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम् ।। १ ।। विशेषग्य अन्यतराद्यर्थरूपम्य व्याख्यानात् शिष्टकृतात् मनिपत्ति निश्चय , हि यत सदेहान् शास्त्रम् अलक्षणम् अननुष्टापक लक्षणम्, तथा न, कानि मूत्ररूपेण पठितानि । अत्र अस्मिन् । एषमोऽपि । झापति । अस्य प्रायः यादि । तथा च वाचनिकानामपि तत्सहचरिताना समर । न्यासिदार ज्ञापन मिदस्याभ्यहितत्वान् मापागन्दस्य द्वन्द्व पूर्वनिपात । तत्र एतच्छासीयाला झापाम् । एतच्छाखलोस्तन्त्रान्तरप्रसिदयुतियाय । सूत्रपाठस्थपरिभाषागामायास्यानाय प्राची- नौसाना कासायिदप्रामाण्याग चाह~ भाष्येति । अनेन रूपर्यतावच्छदामुक्तम् । तथा य शुद्धदमिद परिभाषापदम् । यता योगामस्तु, 'पारितो भाप्यते या सा' इति पागसभगत , अत एव 'परिता व्यागृता मापा परिभाषा प्रचक्षते' इभियुत्तोति, 'परिमापा पुनगदेशस्या' इत्यादिभाष्यं च सगच्छत । एतन गुणिजमदमिति पान्तोतिरपास्ता, सज्ञादिपतिप्रसहादिति भाव । पुन प्रतिज्ञा तु पहा, पया साप्रतात ॥ तर भायं सन पूर्णम् 'यारयाना - इत्यम्या उस पेन सांam पारस्पन घ तो तापक्तु गाने- नन्यिति । विशेषति । 'फरमणा--' इति कर्मपतपन्तन समग । उभयप्राप्ता--' इन्गा गामपप्रयोग एप प्रया. प्रास्या 'फर्माण-' इति निराप्रत , शरपा पा समाम , तर नगमार--- पिरोपस्येति । परमदा अन्यतमायादिना परामर्श । प्यारयानादिति । 'पहाड पदायाँतिमा पारयाजना । भाप समाधान मायाल पहा मम्' at पदमा पागमादिन तमामतमा आह-रिति भापारादी. रय । प्रग्गुन वादा-पावमिति । प्रामिन । मनु mera arrir rist भाr- भगी। तापनी faite मा । .

·गदामारत 1 शास्त्रम्य निर्णगननात्यानित्यादित्यर्थ । असंदिग्धा धानमिदयन शास्त्र सदिग्धोच्चारणरूपाचार्यव्यवहारेण संदेहनिवृत्तेदार यानानिरिक्तनिमित्तानपेक्षत्वं बोध्यत इति यावत् । तेन 'अदित्सवर्णस्य-' इत्येतत्परिहाय पण अग्र- हणम्, परेगा इण्यहणमिति लसूने भाप्ये सष्टम् ॥ १ ॥ तत्र संज्ञापरिमापाविषय पक्षद्वयमित्याह--- ययोद्देशं संजापरिभापम् ॥२॥ कार्यकालं संजापरिभापम् ॥३॥ उद्देशमननिक्रम्य योद्देशम् । उद्देश उपदेशदेश । अधिकरणमाधन- श्वायम् । यत्र देशे उपदिश्यते तद्देशे एव वात्स्यार्थबाधेन गृहीनशक्त्या गृही. औचित्यादिति । अन्यथा शाबानर्यक्यापत्तिरिति भाव । नन्वशादिषु भाध्यातजाप करेय संदेहपरिहारे किमर्य परिभाधेगमत प्रार-असदीति । सिद्धयर्थे मितिफन । संदिग्धपदे अर्श भाषच्सदिग्धार्थप्रतिपादकणकारानुरन्धोधारणरूपशिष याहारने ययं । तया च तैमरनिः प्रयत्नेः सदेहपरिहारे प्रतिपत्तिगौरवम, झापाशून्यस्थले अनियति इयमावदियकी; अन्यया लावाय पर्णान्तरमेवानुबध्यतेति भावः । ननु शारितेशी प्रवर्त- १ कतया निवर्तकतया शनाय चारितामत आह-योध्यत इति । तथा चोपदेश रंपरया सिद्ध एधायमर्यस्ताशयवहारेण पोथत रति नान्य पात्र शापकता भगवताऽभि- मतेति भाव । उत्तदोषद्धाररूपमेतत्फलमा- तेनेति । प्याख्याने वेन्ययं । भाग्य इति । अनेन एवं सति ज्ञापकानुसरणीशो वृषेति मूचितम् । एतेन तेशकार्यसिद्धि व्याख्यानमात्रात्, कि तु सज्ञापमादिति तया प्राचीत मयुक्तमिति माग्देवान्तायुक्तमपा- स्तम्, भाज्यविरोधापत्तोरेति दिइ ।। अप सारदेवादिमिरमानुत्तमपि परिमाशद्वय सणारिमारणा संशाधोपकारकावा. दादी ताप्रकरणोलेवपत्तद्विषयकमादी धक्तु पूर्वसंगतिमाह- तति । शाम इयं', 'भलक्षणम्' इत्यनेन तस्य पूर्वमुपस्थितस्यादिति भाषः । ससेति । इतरतरद्वन्द, अग्ने समाहाद्वन्दः । तत्र आशया अर्थमाह- देशमिति । स्यान्तर वसंत इति । उद्देशोषदेवायोरल्या वचि टादुद्देशपदा भावयन्त वाधार- उपदेगेनि; मोनि ·परिमापेन्दुशेखर तपरिभाषार्थेन च सर्वत्र शास्त्रे व्यवहार. । देशश्च उच्चारणकाल एवान शाने व्यवहियते । तत्तद्वाक्यार्थबोधे जाते भविष्यति किंचिदनेन प्रयोजनमिति ज्ञान- मात्रेणमंतुप्यद्ययाश्रुतग्राहिप्रतिपत्रपेक्षोऽयं पक्ष इति ईदूत्सूत्रे कैयटः । केचित्तु परिभाषाविषये 'तस्मिन्-' इत्यादिवास्यार्थबोधे सप्तमीनिर्देशादि क्वति पर्या- लोचनायां सकलतद्विध्युपस्थितो सफलतत्संगकाराय गुणभेदं परिकल्प्य एकवाक्यतयैव नियमः । कार्यकालपक्षे तु त्रिपाद्यामप्युपस्थितिरिति विशेष. । एतदेवाभिप्रेत्य अधिकारी नाम त्रिप्रकार - कश्चिदेकदेशस्थ सर्व शास्त्रमभिज्वल- . च । तथा चोपदेश एगोदिशरथ, 1 अयम् उद्देशशन्द । प्युपत्ति सूचयितुमन्न पक्षे निर्धारमाह- यत्रेति । एवेन विधिदेश यावृत्ति । सज्ञास्पल आह- गृहीतति । परिभाषास्यले आह- गृहीतपरीति । उभयत्र कर्म पारयः । सर्वत्र असाध्याभ्याम् । ननु कोऽमावत्र देश यत्र वाक्यार्थयोध; प्रसिद्धदेवशास्त्वत्र न सभवतीत्यत आह- देशश्चेति । चत्वर्थे । व्यवहियत इति । तथा च न मुख्य तत्त्वम्, कि तु आरोपितमिति भाव । नन्वेच तदानी विधिवाक्याथाज्ञानेन किमन्य फलमिन्याकाडा. शान्यभाषेन दुष्ट एवाय पान आह- तत्तदिति । सज्ञापरिभाषावाक्याथैत्यर्थ । अनेन प्राप्ति परेण परिमापार्यप्ररेण च । मात्रपदेन विशेषज्ञान यावृत्ति । नन्वत्र पक्षे अनी इत्यादी प्लुतम्यासिद्धवन तत प्रागेव प्लुताभावपक्षे अनुनासिकप्रतिपन्धेत फलकया प्रयमनाया तत प्तुते त द्विमानवेन पश्यन्या अपि सज्ञाया. पुनः प्रवृत्ती वीजाभावादम्बिधित्वेन स्यानियत्वाभावाचाप्रगृह्यत्वनानुनासिक सादिति चेत्' न, सनाया कार्यायंतया पुन प्रवृत्ती कार्यसिद्धिरूपवीजसत्त्वेन पुनस्तस्या. सुलभत्वात् । रपट चैद तत्रय भारे । दुटत्वाधाशङ्का नेति सूचयितुम्, कयट इति सूचितामरुचिमुक्तपक्ष ध्वनायितु च सिद्धान्तभाध्यमतमाह- फेचिदित्यादिना । केचिदिति । भाष्यतरव- विद इत्यर्थ । परीति । समायां विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भाव । धौधे सतीति शर । आदिभ्यामप्रिमरप्रदिपयोहणम् । सकलतद्विधीति । सप्तमीनिदेशा. दिघटितसनिधीन्यर्थः । एवमप्रेऽपि । संस्कारः विशिष्ट्याक्यानिधय । गुणभेद परिभाषाभेदम् । ण्यन भियवाक्यताव्यावृत्ति । नियमः इतरध्याति.। मनु योदेशे. ऽप्येष पदकवाक्यतायां को भेद' कार्यकालपक्षादत आह-कार्येति । अपि सपाद. सप्ताध्यायौसमुधारक । तया च तत्र पक्षे सर्पकवाश्यता, अत्र तु विरादीभिननयति भेद ; याक्यार्याधस्तु स्वर उभययाप्यन्येवेति भाष । अत्र प्रमाणमा-- एतदेवति।

·गटासहितः यति, यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्व वेश्माभिज्वलयनि--' इति 'पष्ठी स्थाने-' इति सूत्रे भाप्य उक्तम् । अधिकारशब्दन पारार्थ्यात्परिभाषाप्युच्यने । कश्चित् परिभाषारूप इति कैयटः । दीपो यथा स्वाभाद्वारा सर्वगृहप्रकाशकः, एवमेतत्स्वबुद्धिजननद्वारा सर्वशास्त्रोपकारकमिति तत्तात्पर्यम् । एतच्च पक्षद्वयसाधा. रणं भाप्यम्, पक्षद्वयेऽपि प्रदेशैकवाक्यताया इनः प्रतीतेः । तत्रेतावान्वित शेष:--- यथोद्देशे परिभापादेशे सविधिसूत्रबुद्धावात्मभेदं परिकल्प्य तैरेकवा- क्यता परिभाषाणाम् । तदुक्तम् 'क्डिति च ' इति सूत्रे कैयटेन -- 'ययोद्देशे प्रधानान्यात्मसंस्काराय संनिधीयमानानि गुणभेदं प्रयुञ्जने' इति । कार्यकाले तु तत्ताविधिप्रदेशे परिभाषाबुद्धथैकवाक्यता- इति । अत्र 'एकदेशस्थः' इत्यनेन तत्र तत्र तत्तहृद्धावपि तत्तद्देशस्थत्वं वारयति । यथा व्यवहर्तृणां कार्यार्थमने. कदेशगमनेऽपि न तत्तद्देशीयत्वव्यवहारः, किं स्वभिननदेशीयत्वव्यवहार एव, तद्वत । निषेधवाक्यानामपि निपेन्यविशेपाकासत्वाद्विध्येकवाक्यतयेवान्वय इति - - - पक्षद्वयेऽपि पर्दकवाक्यतयेष नियम इत्येतदेवेन्यर्थः । नामेति निश्चय । ननु परिभाषाप्रसझे अधिकार इत्युक्तिरयुक्ता, तत्राह-अधीति । तदुभयाशयमाह-दीप इति । 'एतदे. पाभिप्रेत्य' इत्युक्तमभिप्रायमार- पतश्चेति । पक्षद्वयेति । यथोद्देश कार्यकालेन्पर्यः । प्रदेशः विधि. । इतः उक्तभाष्यात् । तत्र द्वयो पक्षयोरेकवाक्यतायाम् । आत्मभेदं परिभाषाभेदम् । तैः विधिसूत्रः । प्रधानानि विधिसूत्राणि; अनेन ततद्विपयकनिधी पप्लवे बीज दर्शितम् । गुणभेदं निपेधभेदम् । तत्तदिन्यनेन योगाय निरस्तम् । एव च योद्देशे एकदेशस्यत्व स्पटमेव । कार्यकाले त स्वविषयसर्थशासकवाक्यत्वात्तत्त्वम्, पठितदेशस्यनेत्र तत्र तत्र स्वबुद्धिजननादिति माषः । तदाह- अत्रेति । उक्त- भाष्य इत्यर्य'; कार्यकाल इति भावः । एषः स्पटार्य 1 पठितदेशस्यत्यमेव सर्वया योध यितुम् ‘एकदेशस्थ' इत्युक्तमिति तात्पर्यम् । ननु कार्यमालपक्षेग समाभ्युक्तिस्तर माध्ये अयुत्ता; न हि निषेधम्य परिभाषावन्यवहारोऽन आह- निषेधेति । अपिमुख्यममुना या; तत्त्वेन व्यवहारे अन्वयः । निषेध्येति । अनुवृतयुगदिश्रुन्या तद्विशेषापनि याकाङ्कायां यावद्गुणवृद्धिविधायकशास्रोपस्थिती तत्र तत्तद्विषयकनिषेधवाक्यानां . तिपक्षे विनिगमनाविरहादुपरवेन एक्वाक्यतयैवान्वय इत्यर्थः । इतीति । तथान्वितत्वको 1 ·. गम्भिाग्न्दोवाः परिभाषामादृश्यात्परिमापात्वेन व्यवहारः 'क्किडति न' इत्यत्र भाष्ये । तमे. कवाक्यता तयोः पदामन्यायेन । प्रमग्यातिपेरेऽपि तेन सह मायाकोषमारे. कवाक्यतान्याहारः । संक्षाशास्त्रस्य तु कार्यकालपक्षे न स्यातयात्रोध, किं तु प्रदेशवास्यायन सहा । अत एव 'अगोऽमगृह्यस्य' इत्येतदे स्मारगनापारम् 'अदमो मात्' इत्यतत्यति न मुत्वायसि दम, अमिदलस्य यायाया पार्य- भानोत्तरमे प्रवृत्तिः वार्यतानं च प्रदेशदेश एति तद्देशागम्यामिद्वावा. प्रणेनाप्रणात् । एवं नहोघोत्तरमेव विरोधप्रतिमान मेति तमत्यागरमेय पिप्रतिपयमप्रती चीनम् । अत एक कार्यकाल अयादिभ्यः परेग प्रार ·७ गदासहितः - संज्ञति 'अदसो मात्' इति सूत्र भाष्य उक्तम् । आकडाराधिकारस्थभपद- संज्ञादिविपये तु यथोदेशपक्ष एवेति तत्रत्यपरत्वेनैव वान्यवाधकभावः । पदादि- संज्ञानां तत्र जातशक्तिग्रहेणैव त्रिपाद्यापपि व्यवहारः । अत एव 'पूर्वत्रासिद्धम्। इति सूत्रे भांप्ये परिभाषाणामेव त्रिपाद्यामप्रवृत्तिमाशङ्कय कार्यकालपक्षाश्रयणेन समाहितमित्याहुः । यथोदेशपक्षः प्रगृह्यसंज्ञाप्रकरणे भाष्ये ॥ २ ॥ कार्यकालमित्यस्य च कार्येण काल्यते स्वसंनिधि प्राप्यत इत्यर्थः; कायेंण स्वसंस्काराय स्ववृत्तिलिङ्गचिह्निनपरिभाषाणामाक्षेप इति यावत् । अत एव 'पूर्वत्रासिद्धम्' इति सूत्रे भाष्ये त्रिपाद्या असिद्धत्वात्तत्र सपादसप्ताध्या- यीस्थपरिभाषाणामप्रवृत्तिमाशङ्कय 'यद्यपीदं तत्रासिद्धम्, तत्त्विह सिद्धम्' इत्युक्त्वा, तावताप्यसिद्धिरित्यभिप्रायके 'कथम् ' इति प्रश्ने कार्यकालं संज्ञा- . तत्तात्पर्यमित्यनुगदमेव स्फुटीभविष्यति मृले । नन्वेष भपदसजादाविष्टो बाध्यबाधनभायो म खादत आह- आकडारति । भपदसंज्ञादीति । तज्ञाद्वयमुपदेशेन यत्र प्राप्त तत्रेत्यर्थ ; तेन न पूर्वापविरोध', न वा भाष्यशब्दरत्नादिविगेय इति भावः । तत्रत्येति । स्वदेशस्येन्यर्प । नन्वेव तदृष्टया त्रिपाद्या असिदत्वात्तत्र प्रवृत्तिर्न सादत आह-पदादीति । तत्र स्वगृहे । एवकारेण विधिप्रदेशे शक्तिप्रहनिरासः । आपः सपादसप्ताध्यायीसमुचायकः; 'प्यड संप्रसारणम्--' इति सूत्रस्थं भसज्ञाया: कार्य- कालत्वपर माष्य त्वेकदेश्युक्तिरिति भावः । तत्र मानमाह-अत एयेति । तत्र यथोद्देशा- झोकारे तथा निर्वाहादेवेत्यर्थ । एवेन सज्ञान्यावृत्तिः । आराङ्कच यथोद्देशे तदसिनत्वात् ; अन्यया शङ्कासमाध्यो. सजायामपि तुल्यत्वेन विशिष्य तत्रैव तदुक्त्यसागत्य स्पटमैवेति भाव । यथोद्देशस्य दुर्बलत्वात्तत्सत्वे मानमाह- यथोद्देशेति ॥ एवमाद्यपरिभापार्थमुक्त्वा द्वितीयार्थमाह- कार्येति । चस्त्वयें । नवचैतनत्वा. दुभयो क्य परिभाषाया. सानिध्यप्राप्तिः । कि च सर्वत्र सर्वासा तदापत्ति । कच असिढे तस्मिन्वय तदुपस्थितिरत आह- कार्येणेति । तथा चारोपितयामासया नोक्तदृषणत्रयमिति भाव । तत्र तृतीयदोपोद्धार स्पष्टयितुमुक्तस्यक्षिपस्य परिभाषार्थव मानमाह- अत एवेति । अस्यास्तदाक्षेपार्थत्वादेवेत्यर्थ । तत्र त्रिपाद्याम् । परि- भाषाणामिति । मनाम्यन गनिम्तृत वेति भाव. । इदं निशादीम्थन् । तन तास्मी ·हिमो हस्वान- परिमापन्दुशेम्बर. परिभाषम् । यत्र कार्य तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यम्' इत्युक्तम् । न च कार्यकालगा [-~~' इत्यादौ 'तस्मादित्युत्तरस्य' तस्मिन्निनि निर्दिष्टे पूर्वय इति परिभाषाहयोपस्थितो परत्वादुभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो क्लीयानिति 'त. स्मिन्--' इति सूत्रस्यमाप्यासंगतिः, उभयोरेकदेशस्थत्वेन परत्वादित्यस्यास गत्यापत्तेः; स्पष्टं दम् 'इको गुण--' इत्यत्र कैयट इति वाच्यम् , विप्रतिषेधमूत्रे अष्टाध्यायीपाउनपरत्वस्याश्रयणेनादोपान् । न हि कार्यकालपक्ष इत्येतावता तदपनि, पक्षद्वयेऽपि प्रदेशेषु स्वघुद्धिनननेनाविशेषात् । न हि तत्पशेऽप्यनेननरस शास्त्रस्य स्वदेशं विहाय तशगमनं संभवति, नाग.

·गदामारत . - स्मदादिबुद्धिजननेन स्वदेशत्यागो भवति । अत एव भाप्ये एकदेशस्थरयर सर्वशास्त्रामिज्जालकत्वमुक्तम् । अन एव 'तस्मिन् ' इति सूत्रे कैयद 'सूत्रपाठापेक्षया परत्वस्य व्यवस्थापकत्यम्' इति । 'इको गुण- सूत्रस्थकैयटम्तु चिन्त्य एव । अन्यया सर्वशास्त्राणा प्रयोगार्थत्वेन प्रयोगरू- पैकदेशस्यत्वेन कापि परत्वं न स्यात् । किं च 'लिडनि च' इतिसूत्रन्थकैयट- रीत्या विधिसूत्राणां यथोदेशपक्षे पारेभापादेशे संनिधानेन तेषा परत्वं व्याहन्येन । एवं च वृक्षेभ्य इत्यत्र 'सुपि च' इत्यन. परत्वात् 'बहुवचने मल्येत् । इत्येत्व- मित्याधुच्छिग्रेतेत्यलम् ॥ ३ ॥ तत्र च परीत्य बोध्यम् । बुद्धीति । तद्विपयेत्यादि । इद च परिभाषास्थल । सजास्थल तूतभाध्ययलातयाङ्गीकृतमिति भाव. । अत एवं स्वदेशारामादेव । तच भाष्यमुक्त प्रार। कैयटस्यापीत्यमेवेष्टमित्यार-- अत पवेति । उक्त एवार्य. । गल्वेममुक्तभाष्य- विरोधात्स्वविरोधाश्च तत्कयटस का गतिरत आह-इको गुणेतीति । विपक्ष वाधक- मस्याह- अन्यथेति । पूर्वपक्षीयफयटोक्त्यहाकार इत्यय । प्रयोगार्थत्वेन प्रयोगसा- धनफलकलेन । देशस्थत्वेन तत मिलनात् । न स्यादिति । तथा च परत्वस्योच्छंट एष स्यादिति भावः । नन्वत एव तादृशदेशो न गृतस्त आह-शि चेति। कैयटेति । सच प्रागुक्तः। सनिधानेन पौनेन। तेपामिति । तैपामपीयर्थ । इष्टापत्तो पापकमाह-- एवं चेति । तत्परत्वयाघाते चेन्ययं । न चैव कार्यकालपक्षमादाय त्रिपाद्या परिभाषागा- साणां प्रवृत्ति योद्देशे तु पूर्वाण्येतानि प्रति विपाया असिद्धत्वेनाप्रवृत्तिरेव स्यादिति भाष्यायुक्तमत प्रामुक्त विरुध्यतेति वाच्यम्, परिभाषाणा सिदत्येन अर यो असिवनापि कार्येण वा स्वमात्राकाइझया तदाक्षेपमभवस्योक्तावात् । वस्तुतः सर्वत्र पाठकृतपरत्वमय तमियामकम् । 'परव प्रगृह्यसज्ञा' इत्यत्र सज्ञापदेन तस्कार्य प्रकृतिभाव उच्यते । आशया. माभिशस्साप्रे प्रश्न'- कयमिति । एकदेशिन उत्तरम- कार्यकालमित्यादि । एवं चन तद्विरोध इत्येकरूपता सज्ञापरिभाषयो सिदा । एव चानापि स्वार वाश्यायाध, पूर्व- वलस्यासकारकत्वमपि तस्य तुल्यम् । एतेन कार्यकालेज पाटकृतपत्रमयादीनामेत्र भन्यथा 'डमो हत्वात् -' इत्यादी विषादीचे कार्यकालपक्ष एवं परिभाषयो. प्रवृत्या परत्वातत्र 'तस्मात् -' इत्यति सिद्धान्तासमति, उभयोऐकदेशस्यत्वेन परयासमा दिल्पपास्तम् । अत एव एतावदशस्य दुष्ट चेन तवारुचिसूननाय 'कचिन्' इत्युक्तम् ; अन्यथा एतदन्तम्प मर्वस सिद्धान्तत्वेन 'परतु' इति वक्तुमुचिनम् । मत एंवनन्याय । - ·१० परिभांपन्दुशेखर इत्संज्ञका अनुबन्धाः, तेप्ववयवानवयवत्वसंदेहे आह---- अनेकान्ता अनुसन्धाः ॥ अनेकान्ता अनवयवा इत्यर्थः । यो हवयवः स कदाचित्तत्रोपलभ्यत एव; अयं तु न तथा, तदर्थभूते विधेये कदाप्यदर्शनात् । शिकिदित्यादी समीपे अवयवत्वारोपेण समासो वोध्यः । 'वुल्छण्कउच्' इत्यादौ णित्त्वप्रयुक्त कार्य पूर्वम्यवेत्यादि तु व्याख्यानतो निर्णेयम् । 'हलन्त्यम्' इत्यत्र अन्त्यशब्द परसमीपबोधक |॥४ वस्तुतस्तु--- एकान्ताः॥५॥ 'अदसा मात्' इन्यनत्यायोतविरोधी नेति दिक् । तदेतद्ध्यनयना - अलमिति ॥ अयत्सज्ञायाः सज्ञाप्रसहन स्मृतायास्तद्विशेषमूताया. शासमूलत्वात्तच्छासबादा. खुलेखवत तद्विपपक परिभाषाद्वयमादी वक्तु जीर्णानुक्तत्वात्तद्वन्ये न्यूनता पनायितु च पूर्वसगतिमाह-इत्सशेति । सशायाः पूर्वमुपस्थितत्वातद्विशेपे तादृशे विचार इति भाषः । इत्तशाप्रयुक्तस्वलापान्यकायंजनकत्वविशिष्टमिदमनुपन्धसामान्यलक्षणम् । अब यवेति । अस्य प्रकृत्येन्यादिः । अनेकान्ता इति । इत्यस्येति शेषः । तत्त्व व्यतिरेकमु. खेनोपपादयति-यो हीति । शाखादिरित्यर्थः । घेदने समानुपसम्मादार-- कदा. चिदिति । अयं तु अनुपन्धत्वावच्छिमस्तु । न तथा न अवयवः । तदर्थेति । तटि- तात्यर्थ तथा चानुपलम्भमपन विना ततान्यत्र घोपलभ्यमानोऽनयर , त विना तधोपलभ्यमान एवं यः, सोध्ययन इति फलितम्, अन्यथा शाखाया अधि रछेदनोत्तर- मन्यत्रोपलम्भात्तषेधोलम्भाभावेनामवयवव स्पादिति भाव । नन्वनवयरवे सिर्न स्यात् सबन्धाभावात; सामीप्ये तु वृत्तिति स्पष्टमेवात आह-शिदिति । समासः पहु मोरिमन्यमा पश्परविषयेऽपि कार्यप्रसा: चिदत आह- धुमिति पूर्वस्यत्वस्य पूर्वसदन्धिन एवेत्यर्थः । नन्वेवमपीयस्येवामात्र मूले कुठार एवात आर- हलन्त्यमिति । एवमेकदेशिमनमुक्ता सिद्धान्तमाह- वस्तुत इति । एकान्ता ·गटासहित इत्येव न्याय्यम्, शास्त्रे तत्रोपलम्मादन्यत्रानुपलभाच 1 अनवयवो हि काकादिरेकनातीयसंबन्धेन गृहक्षादिषूपलम्यते; नैवमयम् । एवं हि बहु- बीहिरपि न्यायत एकोपपन्नः, अन्त्यशन्दे लक्षणा च न । किन अनायवले णशकप्रत्ययादौ गादेरित्त्वानापत्ति , प्रत्ययादित्वाभावात् । दरबश्वकारण्य वैयापतिश्च । इदं च तस्य लोप.' इत्यत्र भाप्ये स्पष्टम् । तत्र युक्तम्- 'एकान्ना अनुबन्धा इत्येव न्याध्यम्' इति दिक् ॥ ५ ॥ नन्वेकान्तत्वे अनेकाल्त्वादेव औशादीना मर्यादेशत्वसिद्ध्या अनेकालसूत्रे 1 अश्या । ननु तदभाथसाधकहे तोरक्तस्वात्कय तत्वमत आह- शास्त्र इति। तत्र विधेययोपके । एतेन विधेयेऽनुपलाप सत्यभार सूचित , अवयविनि दर्शनस्यैषा- पेक्षितत्वेन तस्यात सत्त्वात् । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेक्माह-- अन्यन्नेति । इदपि ध्यतिरेकमुखेनैवोपपादयति-अनयेति । एकजातीयसंबन्धेन सयोगादिना । नेय- मयमिति । अनुपन्धो न लाशसरन्धेन सर्पोपलभ्यत इयर्थ । एत्र देतुनिरासेन साधिते अपयश ये साधकान्तरमप्यार-एवं होति । यताऽवयवत्व हाय । अशोभ- यत्रान्वय न्यायत आचिन्येन, आरोप विनति यावत् । १ नन्वनया पूर्वीक्त गतिभ्यामणि निहोत आह.-~-किचेति । नन्वादिशब्दोऽप्यन्त्या मुशको व्याख्यातुमतमाह--- दनच इति । ननु पूर्वमुक्त एव व्याख्यानतो निर्णय इति न तर वैयर्थमत आह-इदं चेति । पूर्वोक्तं सर्व चेयर्य ; तदेवाह-तत्र युक्तमिति । एकान्त बानेसान्तन्योक्त्युत्तर- मिदगुक्त तत्र भाष्ये, तस्याय भाव -एकान्तत्वे एकोऽभयो द्वयान मभवतीति याख्या- नेन निर्णयेऽपि नानेकान्तत्वे तया, आनन्तर्यस्योभयापेक्षका विरोधाभावासदेहाभाश- व्याख्यानाप्रवृत्ते विस्वानकोटिविषयकज्ञानस्यैव सदेहत्वान् । तथा च श्यय सम्यगेत्र । किं चौतर्गत्या व्याख्यानाप्रवृत्ती बुदणादिविरितकादिविषये पित्यादिप्रयुनदृद्रयाधापत्ति । लक्षणारोपाभावप्रयुक्त लाघव च । पूर्वोक्तहेतुना तर मिादचेति, तद वनयमाह- दिगिति॥ एतस्पले भाध्यायुक्त दोपत्रय तदुक्तरीयत्र तत्त्रमेणार्नु पूर्वनगतिमाह-नन्वैका न्तत्व इत्यादि । अनुबन्धकृतमनेकाल्वं नाश्रयणीयमिति पारभाषाय । एवमप्रति अन्या . । नन्वनयोविनिगमनाविहरापान गतिरायतेत आह-किंचति ।

·परिभाषेन्दधोखा शिक्षण व्यर्थमत गाह-- नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् ॥ ६ ॥ शिग्रहणमेव एतज्ज्ञापकम् । तेन 'अर्वणस्तृ----' इत्यादेन सदिशत्वम् । डादिविपये तु सर्वदिशत्व विनानुवन्धत्वस्यैवाभावेन आनुपूर्व्यात्सिद्धम् ॥ ६ ॥ नन्वेवमप्यवदातं मुखमित्यर पलोपोत्तरमात्त्वं कृते 'अटाप्' इति घुसंज्ञा प्रतिषेधो न स्यात् , देप पकारसत्तेऽनेनन्ततादात्याप्राप्त्या पलोपोत्तर पकाराभावेन अस्य वारूपत्वामावादत आह- नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥७॥ - ज्ञापकमाह-शिदिति । उत्तरीन्यवेति भाव । 'पसोरेदी-' इत्यत्र निर्याहस्तु भाष्यादी रपष्ट इति तात्पर्यम् । चारिताचे स्वस्विन्सपरत्वादुपेक्ष्य शापितपरिभाषाफलमार-तेनेति । शापितवचनेनेत्यर्थ । एषम सर्वत्र पाध्यम् । ननु णल' प्रत्ययाधिकारपाठादीपदशिकायय- स्वेनानुबन्धत्येनानया प्राप्तदोपस्य प्रोण निवारणेऽपि डादिरनया सर्वादेशो न प्रामोति , गत्यन्तरसभवन पूर्ववत्प्रपा नात आह डादीति । आदिना 'जस शो' 'सुपाम्-- 'इतिसूत्रोत साइत्यादिसमह , औपदेशिकप्रत्ययत्वरपात्र सर्वत्राभावात् । तथा च सर्यादेशता आदी, तत अतिदेशिक प्रत्ययत्वम्, तत इत्सति पूर्व तदभाव एष । अनुबन्धस्य च विशरण न तु टपलक्षणमिति भाव , तदाह- आनुपूर्व्यादिति । उक्त प्रमादित्यर्थः । एतेनार गलुख कुर्वन्सारदेवादि परास्त , उत्त हैतो । इद च प्राचीनरीत्यर । अत एवारचिपोषकस्तु प्रयुक्त । वस्तुतो णत्युक्त प्रकार एवं सादी । 'जस शो' इत्यादी शिरवादेष सर्वादेश इति पोध्यमित्यन्यत्र निरूपित गुरुभि । स्पट घेद मापसम् 'तस्य लोप' इत्यत्रय भाध्ये॥ एपमपि उत्सदोषत्यात्र मते ददारपि । पलोपोत्तरमात्य इति । अन्यथा भनेजन्तत्थान स्यादिति भाषः । न स्यादिति । तथा च 'अच उपसर्गात्त' इति स्थादिति भाव । ननु पकारसत्त्व एव नियोजन आह-देप इति । आत्याप्राप्त्व- ति । अस्य दापवाभावमय । नत्र तोपोत्तर सान आह- पलोपोत्तररामिति ।

·- गदामहितः , . 'उदीचा माड: ---' इति निर्देशोऽस्या ज्ञापकः। 'आदेच उपदेशे- इति सूत्रेणोपदिश्यमानैजन्तस्यात्त्वं क्रियते; डकारसत्त्वे एजन्तत्वाभावादात्त्वाप्राप्ते. स्तस्यासंगतिः । न चास्यामवस्थायां तस्य धातुत्वाभावात्कथमात्त्वम्, तत्र धातोरित्यस्य निवृत्तरित्यन्यत्र विस्तरः । स्पष्टं चेदम् 'दाधा ध्वदाप्' इति सूत्रे भाष्ये ॥ ७ ॥ नन्वेवमपि 'वासरूप.--' इति सूत्रेण कविषयेऽणोऽप्यापत्तिरित्यत आह- नानुबन्धकृतमसारूप्यम् ॥८॥ कर्मणि पञ्, . भस्य उक्त प्रयोगस्थस्य । इति निर्देश इति । इत्यत्रत्यो मेडः सानुषन्धस्यात्यभूतस्य माइ इति निर्देश इत्यर्थ । तस्य तत्त्वमुपपादयति- आदेच इति । उपदेश इति पष्ठयय सप्तमी, विशेष्यत्व च तस्य ; तदाह-- उपदीति । तस्यासंगति- रिति । माइ इति निर्देशस्यासगतिरित्यर्थः। तस्य तदर्यशापकतासगतिः क्वचित्पाठः। तत्र निर्देशस्य परिभाषा ज्ञापत्यसगतिरित्यर्थः । अस्यां मेड इत्यस्याम् । तस्य मे इत्यस्य, अनुबन्धलोपे जात एष धातुत्वमित्यर्थस्य 'न धातुलोपे-' इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्पष्टत्वादिति भावः । तत्र 'आदेवः-' इत्यत्र । निवृत्तेरिति । गवादिशन्दाना टोकितेत्याटोकदेशाना चानुपदेशानात्यम् । इरेप्रभृतीनामुपदेशेऽप्यशिपरत्वाभावान्न तत् । प्रसज्यप्रतिपपेऽपि प्रत्यासत्त्या शिप्रत्ययपरत्वयोग्यानामेव ग्रहणान दोपः । उच्चारणसामर्थ्या- दपि तत्रादीपः; 'यावता विना-' इति सिद्धान्तादिदमपि तज्ज्ञाप्यम् । एतेन तहा. देशाना टेरनेत्वज्ञापनेन चरितार्य तदित्यपास्तम् । अत एव 'अयापि निवृत्तम्' इति 'आदेयः-' इत्यत्र 'तदेतदानुग्रहण तिष्ठतु तावत्सान्यासिकम्' इति 'लिटि धातो:- इत्यत्र च भाष्ये उक्तम् । अन्तरगत्वात् व्यतीहारनित्यसपदस्य मैड एव सूत्रे ग्रहणम् ; न माडः, तस्य पदान्तरसनिधानेन प्रतीयमानयहिरव्यतीहारवृत्तित्यादिति कयटः । अन्ये तु माहोऽनभिधानात् क्त्वोऽनुत्पत्तिरिति न तस्य तन ग्रहणमित्याहु । तदाह-इत्यन्य- प्रति । उद्द्योतादावित्य अत्र समतिमार- स्पष्टं चेदमिति । उक्तज्ञापकमित्यर्थः । दाधावित्युपलक्षणम् 'तस्य लोए ' इति सूत्रस्यापि ॥

·ररिभाषेन्दुशेखरः दिदातिदधात्योविभाषा' इति णवाधकशस्य विकल्पविधायकमस्या ज्ञाप- कम् । तेन गोद इत्यादी नाणिनि वासरूपसूत्रे भाप्ये स्पष्टम् ॥ ८ ॥ ननु संख्याग्रहयो बहादीनामेव ग्रहणं स्यात्, प्रकरणस्याभिधानियामकत्व- सिद्धात् 'कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिम कार्यसंमत्ययः' इति न्यायात् । अस्ति । प्रहत्ते बहादीनां संख्यासंज्ञा कृतेति ज्ञानरूपं प्रकरणम् । न तु लोकप्रतिद्ध- कन्यादीनामित्यत आह-- उभयगतिरिह भवति ॥९॥ इह शास्त्रे । 'संख्याया अतिशदन्तायाः इनि निषेधोऽत्या ज्ञापक ; न हि कृत्रिमा संख्या त्यन्ता शदन्ता वास्ति । नेन 'करि कर्मव्यतीहारे' 'कण्यमेषेभ्यः करणे' 'विशतिपिद्धं चानधिकरण-' इत्यादी लोकिकक्रियाइन्यायवगतिः । तत्र । परमपीति । प्राग्वत् । इति णेति । इत्यत्र 'श्याय--' इति प्राप्तणस्य थाधकशस्य 'ददाति-'शत सूचविहितस्य विकल्पविधायक विमाषाप्रमियर्थ । तस्कृतासारूप्याकिारे तु तेनैव सूत्रण रूपयसिद्धा तदानक्यं स्पटमेष । शङ्ककोत्तर यारयति-तेनेति । वापरूंपत्युपलक्षणम् 'तस्य लोर' इति मूत्रस्याप । अयेन्सशाप्रसहारसज्ञावशेष विचार इति पूर्वसंगति प्रनयनाह~ ननु संख्येति । प्रकरणेति । इद च र्यादिपन्य स्पटम् । ननु सन्धयमानगेल्यादी मोजमादित्यकृत कि तरप्रकरणम् येन तद्वदनापि शक्तिसकोचो भवेत् ।। च पूर्वोपशान्तय तत्व, अन्यहितस्य तस्याभावादत आह-- अस्ति चति । कृतेतीति । शास इति भाव. । एव यवच्छेय स्पटामिाह-- नत्यिति । एकशब्दस्याने कार्य वेन सख्याश दमहणाया- द्ववादीति पारेमायापाठनिरासावाह--- शास्त्र इति । अतिरादन्ताया इति । इत्यत्र अताति निषेध इत्पर्य । तापकमुपादयति-महोति। ननु अनसत्वेऽपितः सामया- ततीति कृत्रिमसख्यामादाय स निषेध सफलोत आह-शदन्तायेति।लौकिकेति । तत्त्व यात्र वेदभिरिदिात्यम् । अत एव तत्र सामन्यांतत्रान्तरमसियमरण न क्षातः । यद्यपि अकृत्रिमस्र्यन प्रणामितिमात्रतापनेऽपि अस्य साफल्यम्, तथाप्याहिताटी दोपत्ते समाकरणय यापसेव भविमम्यापात्येव हाप्यते; पण च मस्यामरणे न दोष ·पदामा है का उभयनि , म भत्रिमस्या, ना तिमीपत्र दयानुमारि न्यायान. मेत शरणम् । अन एन आग्रेडितान पृत्रिमत्या प्रगम, न तुहिए. मागम्य । सए नेदं सम्मानजागो भाये । य-महाशास्त्राणा मान शब्देन एत पोनि निगमायत एनिमात्रिमन्यायत्री नामिनि, तन, नेपामगृही नशशिमाहातान nि संभाति नियमालागागान् । 'म मांगा इत्यम्युपगमोऽपि योगिदृष्टया, न यस्मादिदृष्टया, विशिष्य गांशब्दानापा. शत्स्यात् । समान्यज्ञान तु न बोधोपयोगीत्यन्दन निरूतिर ॥१॥ नन्नध्यता शयित इत्यादी इशादारिताट गुणनिपा स्थान आहे- - ·पारंभापन्दुशेषाः कार्यमनुभवन्हि कार्या निमित्ततया नाश्रीयते ॥ १० ॥ 'स्थण्डिलाच्छयितरि इति निर्देशश्चास्यां ज्ञापकः । ऊर्गुनविपनी- त्यादिसिद्धये -- कार्यमनुभवन्निति । अत्र हि 'द्विवचनेऽचि' इति नुशब्दस्य द्वित्वम्, अन्यथा 'सन्यडोः' इत्यस्य पष्ठवन्तत्वासनन्तस्य कार्पित्वेन इसो द्वित्वनिमित्तत्वाभावात्तत्प्रवृत्तिर्न स्यात् । वस्तुतः समवायिकारणनिमित्तकारणयो- भेदस्य सकललोकतन्त्रप्रसिद्धतया तस्य तत्त्वनाश्रयणाभावेन नैपा ज्ञापकसाध्या । अत एव हिः प्रयुक्तः स हि तत्लेनाश्रयणे हेतोः मासदत्वं द्योतयतीति तत्त्वम् । 'द्विवचनेऽचि' इत्यत्र भाप्ये वानेतेपा ॥ १० ॥ . संग्रहः । शायितेति राजन्तपाठस्तु सुगम एव । निषेधः स्यादिति । क्विडत्तीति सत्सा- मीति भावः । न चैवम् ‘निष्ठा शीइ-~-' इति पर्यम्, तेन तावन्मात्रधारणापेक्षया परि- भाषाज्ञापनस्यैवाचिस्यादिति पाध्यम् । यत्तु- अस्या शाप दीधाव योर्गुणप्रतिषेधः कुटादी कुडः पाठी घेति सीरदेवाट्यः; तन, 'दोधावेवीटाम्' इत्यस्य प्रत्याख्यानात् प्रत्याख्यान. स्पले दृष्टफलाभावेन भाभ्यरीत्या तदसमवात् आदीध्यक इत्यादावनिग्लक्षणाचौलिताति- वृद्रिनिषेधेन साफल्येन सूत्ररीत्यापि तत्यासमवात् पाठस्याशोकवनिकान्यायेन चरितार्थ- स्वाय; अत आर-- स्थपिडलादिति । न च निर्देशः सात्रः, तथा सति अन्यत्र प्रयोगो न स्यादिति भावः। चेन 'निष्ठा शीद-'इति निषेधस्य दीधीनेच्योः प्रकारान्तरेण प्रत्या- ख्यानपरभाष्यस्य च समुच्चयः; अन्यथा तयोडित्वात् 'क्रिति च' इत्यनेनैव निपेधे सिंदे प्रकारान्तरानुसरण ध्यर्यमिति बोध्यम् । तथा च अध्येता शयितः अरिरिपतीत्यादिसिद्धिः । "भवमूनिविपतत्यिादास्यार--- ऊर्णनेति । हि यतः । द्वित्वमिति । न तु पूर्वप्रेवेति भावः । अन्यथा तद्विशेषणाभाषे । निमित्तत्वाभावात् तस्यापत्तेः । तत्मवृत्तिः "द्विर्षपोऽधि' इत्यस्य प्रवृत्तिः । एतेन परिभाषाद्वयमिति सीरदेवायुक्तम् , सुध्युपास्य इत्यादापनपा प्राप्तदोषस्य शापकाद्वारणमिति म्रान्तोक्तम् , एकपरिभाषापगप प्रायिक- मतमध्यवशात्क्वचिदाधीयते कचिनेत्यायोक्तम्, उत्तजापतिद्ध परिभाषान्तरमित्यन्योक्त सापासम; उक्तयुक्तमध्येिऽस्यानुक्तेश्य ध्याकरणेऽपि कार्यणोपशिष्टस्या निमित्तत्व पर- हाराच । न नारिरिपतीत्यादावित् तथा, उपशेषस्य समापसपन्धरूपस्य भेदनियन्धनस्यात, तद्वनयन् सिद्धान्तमाह-घस्तुत इति । अस्य नवमिन्यत्रालयः । तन्नेति न्याय. भामादीपः। तस्य समपाविमारणा । तत्त्वेत निमित्तशरणईन । अत एष ·तदुत्त प्रायम्, तदेवार-लोकेऽपीति । अपि शाघसमुशायर । तद्विगिट - १७ आह- - " समुदाय इति शेष । इदमेव ध्वनयितुमस्या राकयायसिद्धव प्रतिपादयितु तमामा तया विशषण सफलयति-तत्रेति । तेन तहाधन इन्यथ । परिमापायामि 17 कथित् । तद्गुणीभूत इति पाठे तत्रेयस्य व्याख्यान इयथ । अनन परिमा- गदामाहत ननु प्रणिदापयतीत्यादी दारूपम्य विधीयमाना गुप्तज्ञा दापेन स्यादत यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ ११ ॥ यमुद्दिश्यागमो विहित , स तद्गुणीभूत शास्त्रेण तदवयवत्वेन वोरित अतस्तहहणेन सहाहकेण तद्बोधन शब्देन गृह्यते बोध्यत इत्यर्थ । तन तद्गुणीभूता इत्यशो बोनस्थनम् । लोकेऽपि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये तद्विशिष्टस्येव देवदत्तमहणेन ग्रहण दृश्यते । यमुद्दिश्य विहिन इत्युक्ते प्रनिदारयतीत्यादो अज्ञापसाध्यत्वादेव । हेतो सक्ललायतन्त्रप्रमिदमसत्त्वस्य । ध्वनितपेति । तर हि जेनीगत देधमीयत इत्येतद्वारबाज्यहणस्य पातदेशलापरतोक्ता तन यथा ध्वनिता, तथा स्पटमुद्दयाते ॥ अय सज्ञाप्रसहादेव सज्ञाकमके सज्ञिविशेषाद्दश्यके विधा विचार हात बनयनार- ननु प्रणीति । दापेर्न स्यादिति । तत्र स्वरूपम्-' इति तदप्रहणन समुदायस्य अदारूपत्वादेरदेशस्य चानर्थकत्वात् , तथा य णत्व न स्यादिति भाव । इद च मुख्यका र्यकालपक्ष । द्वितीयस्तु दुर्बल एवेत्युक्तम् । समाङ्कवाक्यच यहुवचनसत्त्वऽपि लक्ष्य सस्कारकवाक्ये तदनुपयोगादाह- यमिति । एतत्परिभाषाप्रवृत्तिविषयसूत्र कार्यवेन निर्दिष्टमित्ययः । अस्य तापदायद्वयेनान्वय । तस्य तत्राद्देश्यता च यथास्यचित्, न तु तत्सूत्रोपगत्ततावच्छेदकरूपेणैवेत्याग्रह इात भाष । आगम इति । अस्य य इत्याद । तद्गुणीभूत इति । अस्य यत इत्यादि । अस्यैव व्याख्या- शास्त्रेणेति । 'आपन्ना इत्यादिनेत्यर्य निनु प्रणम् उच्चारण ज्ञान या तीन्यत आह-तद्वाहेति । ननु तद्वाहकेण धारण तद्हणऽपि प्रकृतटामिारा आर- तद्बोधेति । नन्वेषमपि तेन उच्चारणासभवोऽन आह- योध्यत इति । न हि तेन तस्य ग्रहण समय टकिती' प इयस्थ यार--- सिद्धि । एषन तदस्तिव्यावृत्ति । ना यागमा- ( ·१८ परिभाषन्दुशेयरः न दारित्यस्य पुत्वम् । 'आने मु' इति मुग्विधानसामर्यादेपा अनित्या; अन्यथा पचमान इत्यादावकारस्य मुकि अनया परिभापया विशिष्टस्य सवर्णदी तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । तेन दिदीय इत्यादौ यणादि न, नहारेत्यादौ 'आत औ णल.' इति च न । न चाकारादेवर्णस्य वर्णान्तरमवयवः कमिति वाच्यम्, यचनेनावयवत्वबोधनात् । तस्य नावयवसाटश्ये पर्यवसानं बोध्यम् । न चोक्तज्ञापत्रावर्णयहणे अस्या अप्रवृत्तिरिति वाच्यम् , आने मुर' पन्धिन आगमास्तदधयवा इत्यादेवार्योऽम्चत आह~~ यमुद्दिश्येति । घुत्वमिति । रेफल्य ययाचित् सुसज्ञासूधोपात्तदामुहिश्याविधानात् । अत एव नेत्य म, अन्यपर ছয় মান সম্বয়ায় মুহাম্মাদাম লাকৱান दाश्या वस्य रेफे सत्त्वेन तदापत्तिरिति भावः । नन्वेषमप्यन्यत्रातिप्रसगस्तदारय एषात आह- आने मुगिति । अन्यथा अनित्य सनागर । विशिष्टस्य अमः । भवन पापादाकारण सह' इति शेष । तेन एतदनित्यायन । आसमयावय' । मापी पादानाम पाक्ति । अन्यथा दिदीय शत्रान्तरणस्वार विषप्रया तद्रिमियर • ग्रहणेन प्रहणात काय-'दांत यणापति ; युवधान सु पाक्षिफयत्रयप्रणेन सफलमिति भात्र ।जदारेति । ननु प्रनिदाग्यतीत्यतात्र यो भेट इति पर, गृणु--- गत पुसमीपासदाशन पस्थाविधानम् , अत्र सुभात भी-' त्यतागोता फोन रफा विधानम, धातुपदभ्यानुतेरममात् पन यनेन तिर पायेनाकारायशेषतया वयसमा आक्षिप्तमसिंगपणा सभा पति--' इति न्यानाति । एतेन भनित्यमनभिप्राय फिरनियादी ·१९ गदासहित इति सूत्रे भाष्ये अकारस्थानावयवस्य मुगित्यर्थ पचमान इत्यत्र 'ताम्यनुदात्तेत्-' इति स्वरो न स्यादित्याशङ्कथ 'अदुपदेशभक्तस्तद्वहणेन पाहिप्यते' इत्युक्तरसा. गत्यापत्ते । किं च डमन्तपदावयवस्य ह्वात्परस्य डमो डमुडित्यर्थे कुर्वन्नास्त इत्यादी डमो मुडागमे णत्वप्राप्तिमाशङ्कय 'यदागमा .' इति न्यायेन आद्यनस्यापि पदान्तग्रहणेन ग्रहणात् ‘पदान्तस्य' इति निषेध इति अनया च . 1 ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वात् , अत एव दिदीय इत्यादौ न दोष इति भाव । अर्थे सिद्धान्तमृते । इत्यत्र इत्यादी । तास्येति । चित्स्वा पाधित्वा परत्वादिष्टेत्यादि । अदुप- देशेति । अकारान्तोपदिश्यमानेत्यर्थ , स्वरविधी तथैव सिद्धान्तित वात् , अत एव हता हय इत्यादी नानुदात्तत्वम् । शुक्षकारे तु व्यपदशिवद्भायो योध्य । तरत्ययास्तु चिन्त्य एयति स्पटमुयोते तव । अत्र यतस्तद्भत्तोऽतस्तद्वाधवश देन समुदाया रहीध्यत इययों कोय । माहिध्यत इति तु चिण्वद्भावे रूपम् । एव वर्णय विशपण विनाश्रयणे एतदप्रवृत्ती दोषमुक्त्वा विरोध्यत्वेनाश्रयणे तत्र तमाह-किंच डमन्तेति। अर्थे अनिदान्तभूते । भादिना कृपनास्ते इत्यादिपरिग्रह । डमुडागमे णत्वेति । नुहागमनबारे पत्येत्यय तन्य पूर्व वेन अपदा ततेन निषेधाप्रवृत्तरिति भाव । आद्य नस्यापि भागमनमास्यापि । 'निषेध इति' इत्यस्य माध्यत्यनेनान्वय । ननु भाष्य पदान्तभक्त पदान्तरणन माहिष्यत इत्युक्तम् , तदयुक्तम् , 'यदागमा - इत्यने- नातीत्या समुझायस्य पदान्तत्वातिदशेऽपि येवलागमन कारस्य तत्त्वाभावात् । नत्व तु सहाव्यस्त्येवे त्यत आह- अनया चेति । चस्त्व, वाक्यार कार या । क्वचिनिध पाठ । अपिलिनक्रम , आगमानामि यत्र याज्य । तन समुदायममुच्चय । अय भाव परिभाषायां गृत्यन्त इति पाठ । 'यदागमा' इयन अपोति शप । तद्ग्रहणेन आगमि- प्राहधर्मेण गृह्यन्ते शिपयात्रिय ते । तथा च आगमी यन धर्मेण गृह्यते तद्वणेन सदाहकधर्मेण यमुद्दिश्य विहिता आगमा यतस्तदुणीभृता अतस्ताप गृह्यते । अपिना तद्विशिया अपीत्यक्षरार्थ । यमुद्दिश्य यस्यार्यस्तु प्रागुक्त एव । आगमी यद्यद्धमवैशिष्टयेन भासते परिभाषाप्रवृत्तिविषय आगमवि यन्यविधी तदागपेणागमस्यापि तमाशयेन मरणमिति यावत् । भागमी येन येन शदन योध्यत, तेन तेन श देन आगमस्य समुदार याप च यार्यानुगधेन यानमिति फलिताऽर्य । स च प्रागुता मूल । तत्र समुदायव्य तेन पाधनं रोकन्यायसि दमित्युक्तम् । आगमस्य तेन बोधनमपि लोक यायसिद्धम् , अडगुर याद्ययन अगुयादि याहारदर्शना ! इद भाष्यमापन गमामिति । दयाशयक - ·२० परिभाषेन्दुशेखरः परिभाषया आगमानामागमिधर्मवैशिष्टयमपि बोध्यत , इत्याशयकडमुसूत्ररथम प्यासंगतः। किं च गुणादे रपरत्वे रेफविशिष्टे गुणत्वादि एटव्यम्। अन्य ऋकारस्य गुणवृद्धी अरारावेवेति नियमो न स्यात् । तच्च वर्णग्रहणे एतदप्रपा न संगच्छते । अत एव 'रदाभ्याम्--' इति सूत्रे, भाष्यम्-गुणो भवन वृद्धिर्भवतीति रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिवर्तते' इति । अत एव दे 'जेरनिटि' इत्यादि चरितार्थम् । 'अनागमकानां सागमका आदेशाः' इन त्वयमर्थः---आर्धधातुकस्येडागम.इत्यर्थे ज्ञाते नित्येषु शब्देप्वागमविधानानुन्या अर्थापत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पनेन इडहितबुद्धिप्रसङ्गे सेबुद्धिः कर्तव्येति ।। चं आदेशेष्विवात्रापि बुद्धिविपरिणाम इति न नित्यत्वहानिः । स्थानिवत्यु च धन इत्यपि भाष्यविशेषणम् । 'असंगते.' इति निश्च पाठः । ननु हुस्वात्परपदावयत्रामा जादः पदस्येति व्याख्यानस्यैव सिद्धान्तत्वेन अस्यकोश्युत्तमतापलम्पनकतोनामित चामाय दोषोऽत आर- किं च गुणादेरिति । अन्यथेति । विशिष्ट लगने इत्ययं ; सर्वमान्तरतम्याभावस्य तुल्यत्वादिति भावः । तथेति । विशिष्ट तदेपण चेर यत इत्यादिः । विशिष्टे तत्त्वे समतिमप्यार -- अत पवेति । विशिरस्य तत्वांदया भाप्यमिति । अस्य सगच्छत इति शेष. , तदेवाह-गुण इति । यत्तु भ्रान्ता 'टि' त्यादिशापरमात्रमाध्येयमिति,तन, लोान्यायभिद्धावस्योक्तत्वात तर' अत एवेति । तथा परिभाषाहीबागदेवत्यर्थ., अन्यथा अपटीत्कारयितव्यमित्या ध्याहितस्यादव वृदिणिलापौरप्राप्त्या कि निपधाभ्यामिति भावः । तथा प आये द्वितीये अशरूपमनिटीति निफ्धक चरितार्थमित्यर्थो योग । आदिना अधराणार निदेशपरिप्रहः । गन्धनागमशाना सागमा आदेशा इति सिद्धान्तात् स्यानिवदामा मृदयादिनिपधार्यतया 'टि' इत्यादः सल्यमिति गमेतज्ज्ञापार तयो ! ति समुदायस तामियरूपा प्ययम् , तनत्र गतार्थत्यादत आह- अनागमेति ।। मर्थ इति । अस्य कर्तव्यती यत्रान्यय. ! स्याभुतार्थ यांग पीजप्रतिपादनपूर्णकमत्र भार्धधातुफेत्यादिकल्पनेनेत्यन्तन । तया र साहता तया । अ पायति । अभेद जताया; सदभिन्ना या अशांपतिस्तन्मात्यर्थः । नुपपरयो पाटातु गुगमः । यदा यापनाया तम्या हेतु येनान्वय इति यथाश्रुत साधु । अर्धार कम्पकप्रमाणोपन्यामः । पापयान्तरति । इहितार्थधातुरस्य सेरार्धधानुामियादि या । एवं पेनि । steffeमामा । मत्रापि आग मार- ·गटामारतः शादेशमहणम्, साक्षादष्टाध्यायीचोधिनस्थान्यादेशमाव चारितार्थ्यात् । कि ३वं सति स्थानियुद्धयेय कार्यप्रवृत्त्या निर्दिश्यमानस्य---' उति परिभाषाया प्राप्त्या अडागमसहितस्य पित्राद्यादेशापत्या लायस्थायामडिति भाप्योक्तसिद्धा- तासंगतिः । स्थानिवद्भावविषये निर्दिभ्यमानपरिभाषाप्रवृत्ती तिसृणामित्यत्र परत्या- तेलादेशे स्थानिवद्भावेन प्रयादेशमाशङ्कय मदतिन्यायेन ममाधानपरभाष्या- संगतिः । 'एरुः' इयादी स्थानपछी निर्देशात्तदन्तपरनया पठिनवाक्यस्यैव समु- दायादेशपरत्वेन आदेशग्रहणसामर्थ्यात्तस्य स्थानित्सूत्रे ग्रहणन न दोपः । . - 'विपरिणामः' इत्यस्य तन्मातमित्यर्थ । नन्यस्येवा, तथापि तन गतार्थत्यादि तपग- मेवात आह- स्थानिवदिति । साक्षादिति । 'पनी वध-'इयादिनति मारः। ननु पुविधिपरिणामन्य तत्रापि सत्वादवियोऽत भार-किं चैयमिति । इंशांगिस्य तत्र प्राणे सतीत्यर्थः । यतः स्थानिवद्भावप्रवृत्या सर्वत्र' इति शेष. । 'स्थानिपुर्वथैव कार्यप्रत्या' इति परिभाषाया अप्राप्ती हेतुः; तम्य तदुद्धपा कारण निदिध्यमानस्यत्र जायमान वेन फलाभावात्तदप्राप्तिरिति भावः । अप्राप्यन्यय 'अपिदिन्यादा' इति शेप । ननु तद्वन्द्रि- विषयान्न तत्वेऽपि वस्तुतः स्वरूपमत् निर्दिश्यमानन्द न समुदायस्रोति मोक्तदोपः नर्दिश्यमानेति परिभाषाप्रवृत्या अतिदस्यागमम्पल एष सफलोन आह- स्थानिवदिति । परत्यादिति । अस्य 'प्रयोदशरिक्षया' इत्यादि । असंगतिरिति । निदिश्यमानेति न्यायेन शहाया एषाभाषादानेन तसरणऽपि त विहाय समाध्यन्तरकरणा- संगतिरिति भावः । नन्वेतावता तद्विपये तदप्रवृत्तिसिदपा बुदिविरिणामस्यामयत्र तुल्यन्ये. नाविशेषात् :कि चैव सति---' इति दीपापत्या यत्र श्रीतस्यान्यादेशमान निर्वाहस्ता. दृशस्यादास्य तत्र प्रहणम्, नानुमानिकादेशस्येति सिद्धम् । तया सति ‘एरः' इत्यादी 'दोपापत्तिरत आह-एरुरिति । तदन्तति । 'नित्यत्वानुषपत्तिमूरिस्या' इत्यादिः; अर्थवयव स्थान्यादेशभावविधान्तः शन्दप विशेष्यमादाय थर्णप्रहणे तदन्तप्रहमादिति भारः। याक्यस्यैव एरियादरेव । इद च मध्यमणिन्यायनान्दति । एवन अमटितागम- रुपलीयानुमानिकवाक्यसरशवाक्य यावृत्ति. । आदेशमहणेति । स्थानिदित्युनायव सन्धिान्दमहिम्ना आदेशापे सिदं पुनरादेशप्रहणसामथ्यादित्यर्थः । तस्य तादृशममु. 'दायादेशस्य । तथा च प्रातस्थान्यादशभाव तदनुतिमृतकतया कप्यमान तादम्या- यादेशभाई च तत्प्रवृत्ति , न त्यागमस्थलीये तति फस्तिमिति नात्तदोपद्वमिति दो गम् । नन्देनमापे श्रीनस्थ न्यादेगमावस्य द्वितीय न्यागार 'अच. परम्मित्-' , ·परिभाषेन्दुशेखर आनुमानिकस्थान्यादेशभावकल्पनेऽपि श्रौतस्थान्यादेशभावस्य न त्याग इति 'अच, परस्मिन् ~~-' इत्यादेर्नासंगतिः । एतेन 'यदागमा.--' इति परिभाषा स्थानिवत्सूत्रेण गतार्थत्यपास्तम् । एतत्सर्वम् 'दाधा वदाप्' इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् ॥११॥ नन्वेवमुदस्थादित्यादौ 'उदः स्थास्तम्म्वो पूर्वस्य' इति पूर्वसवर्णापत्तिरत आह- निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥ १२ ॥ - इत्यादीनामसगतियत् श्रोताक्यवारयविभावस्याप्यत्र त्यागात् 'यदागमा इत्यस्यासगति- रपात आह- आनुमानिफेति । यथा' इत्यादि । नासंगतिरिति । 'तपात्रापि श्रीताषयवावयविभावस्य न त्याग इति यदागमा इन्नेतस्प्रवृत्तिरन्यारतवेति प्रणिदापयतीत्यादी म दोप' इति शेष, अन्यथा आनुमातिरेत्यादिनन्यस्य प्रकृतानुपयुक्तत्व स्पटमेव । प्रासदिकत्वकल्पनापक्षया इत्यमयोचितमिति बोध्यम् । यतु-भत्र पक्षे भागमत्य नास्त्य- वेति , तन, अनागमकानामत्यादिव्यवहारासगत कि च निरषययाधुद्धिनिमवन- सापक मनुषन्मनेन भागममायाहारस्यापि निधिल्लात् । यिनियत्वपक्षणाय 'एरु.' इत्यादाविध अत्रापि युद्धिविपरिणाममावस्वीकारेण समुदाय गाणादेशत्व यवधारण अगवे तदपगमो न युत्ता, मिनिष्ठत्यनाराधाहिति दिह, सत्यनयभार- एतेनेति । उत्तगल्या अनयोभिग्नावपय सरथेनेत्ययं । इदं सर्व समलयति- एतत्सर्वमिति । परिभाषा तद्वपाख्यानम् अनागमयतामित्यादि सः चेत्यर्थ । तम हि प्रनिदारयतीराम तदभावाय कुतम् 'समानशब्दप्रतिषध ' इति पातितम् प्रर्षवर्णपरिभाषया सण्डयित्वा, प्रनिदापयती पन तालिमादादूप, 'मना अर्परतो त्यागमस्तीभूतस्ताहणन गृहात स्यादि उक्त्वा, निरपवागमशासनमयत मित्याराप, निरयनराशासन या अधिनियरि- नामेन तयात्राशयेन 'आदेशास्तरीमे महिन्यन्ति- अनागमकानो सागमरा तपथम् । स सर्गपद-'इयाधुतम् । आदेशा इत्याद, पे भागमश्वेन प्यवदियमाणा भगि तया विधीयमाना और दिशा तरताशा भरिचन्तीत्वयं इति मध्यम ।। एयम् यदागमा याकार । भनन भगतिइना शेषतान्तरण ·२३ गदामरिता . पछी स्थानयोगा' इति सूत्रमावर्तते । तत्र द्वितीयस्यायमर्थ:--पष्टयन निर्दिश्यमानम् उचार्यमाणम् उच्चार्यमाणसनातीयमेव निर्दिश्यमानावयवरूपमेव या स्थानेन स्थाननिरूपितसंबन्धेन युज्यने, न प्रतीयमानमिति : तेनेदं सिद्धम् । न च 'अस्य च्ची' इत्यादी दीर्घाणामादेशानापत्तिस्तेषां निर्दिश्यमानत्याभावादिति वाच्यम्, जानिपले दोपाभावात् । किं च 'न भूसुधियोः' इति निषेधेन ग्रहणाशा- स्त्रगृहीतानां निर्दिश्यमानकार्यबोधनान्नदोपः । इयडुवडोडित्त्वं विवर्गोवर्णान्नधातु- . न्यायसिना, कि तु सूत्रार्थभूतेत्याह-पष्ठीति । यद्यपि 'पष्ठी स्थान-' इति सूत्र प्रसिदार्थक नापेक्षितम्, तद्विनवान्तहत्यादिना अत्र शासे तादायले सर्वत्र स्थानसपन्ध- साभात् । तगा चानक्याप्तस्वायमर्थ इति भाष्ये उक्तम्, सौरदेवादिभिरपि तथोक्तम् ; तथापि अयुधपोधनाय मूत्रमतावलम्बेनाह- आवर्तत इति । तत्र एरस्य प्रसिद्धार्थ- फत्वादाह- तति । तयोमध्य इत्यर्थः । अयं वक्ष्यमाणः । तमेवाह- पठान्त- मित्यादिना इतीत्यन्तेन । 'प्रत्यपाहणे-' इति परिभाषया तदन्तग्राहाह- पाठचन्तमिति । निश्यिमानपंदाध्यायदाह-निर्दिश्येति । तदर्थमाह- उद्या. यति । ननु सूत्रोचार्यमाणस न तासंपन्धः, किंतु प्रयोगम्यस्यात आह- उमार्येति । 'सर्व वावयम्--' इति न्यायात्सामापरिभाशयाः फलपतीत्वाशाह-एवेति । नवी सुपद उदरयादित्यादिसिद्धावपि अतिस्य इन्यादी दोपात आर-निर्दिश्यति । उचार्य- माणसजातीयात्रपवरूपमेव वेयर्पः । इदमप्यध्याहारलभ्यम् । सुपद उपस्थादिन्यादी तु घ्यपदेशिवद्भावेन सिविरिति भावः । स्थानस्यासयन्ध रस्यान्यत्र प्रतिपादितत्याहार- स्थाननिरूपितेति । निय॑निवर्तकभावेनेन्या, । योगेति कर्मणि अभिन्याह-युज्यत ति। एवग्यापर्यमाह-नेति । प्रतीयमानं प्रतीयमानस जातीयं प्रतीयमानमजातीयाय- स्वरूप वा । 'इति तेनेदम्' इति पाटः । तेनेदमिति ! उक्तार्थकतम्प्रेणोक्तवचन समूलमित्यर्थः । यद्वा उभयत्र अर्य येव पाटः । अमिया उक्तवचनरूप इनर्ग. । तदेवाह-- पष्ठयन्तमित्यादिसिद्धमित्यन्तैन । इत्यर्थ इति । द्वितीरभूषयनि भावः । अन्यत्स प्रावत् । एष साधितपारेभाग व्यतिगई गाइते-नचेनि । इत्यादी इत्यादिविषये मालीभवतीयादी ।दोपाभावादिति । जाते. मनी निर्देिशमानवा. भावेऽपि नान्तरीयतया तत्तत्पर्यो शारित यक्तिद्वारक तास्यंत्र । जातिश सर्वत्रापिनियति भाकः । नन्वेषमाप व्यक्तिपक्षे दोपस्तदवस एवात आर..कि चेति । 'यन' इति शेषः । ग्रहणकशास्त्रेति । प्राहकादि मूत्रे गर्थः । कार्यबोधनात् भवनयापनात् ।

·परिभापेन्दुशखर आनुमानिकस्थान्यादेशभावकल्पनेऽपि श्रौतस्यान्यादेशभावस्य न त्याग इति 'अच परस्मिन्- इत्यादेर्नासंगति । एतेन 'यदागमा.~' इति परिभाषा स्थानिवत्सूत्रेण गतार्थत्यपास्तम् । एतत्सर्वम् 'दाधा वदाप्' इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् ॥ ११ ॥ + -- नन्वेवमुदस्थादित्यादौ 'उदः स्थास्तम्भ्वो पूर्वस्य' इति पूर्वसवर्णापत्तिरत आह- निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥१२॥ . धति, तना इत्यादीनामसगतियत् श्रीतावययावयविभावस्याप्यत्र त्यागात् 'यदागमा--' इत्यत्यासंगति- धात आह-- आनुमानिफेति । 'यथा' इत्यादि । नासंगतिरिति । 'तथानापि श्रीताषयवारयविभावस्य न त्याग इति यदागमा इत्येतस्प्रवृत्तिर याहर्तति प्रणिदापपतीत्यादी नदोष' इति शेष अन्यथा आनुमानिरेत्यादिग्रन्यस्य प्रकृतानुपयुक्तत्व स्पटमेव । प्रासादिकत्वकल्पनापेक्षया इत्यमघोचितमिति बोध्यम् । यातु- अत्र पक्षे भागमत्व नास्त्य- अनागमझानामिन्यदिव्यवहारासगते कि च निरयनकभिनिमनन. सावयतमबुद्ध युन्मभनेन आगमत्वग्यवहाास्यापि निधित्वात् । कि च नित्यत्वाक्षणाय 'एक 'इत्यादावित्र अनाप युद्भिविपरिणाममात्र स्वीकारेण समुहये गोगादेशत्ययश्हरेण अवयवे तापगमो न युस , भिन्ननिष्ठत्वनावराधादित दिक, तद् ध्यनयनार-पतेनेति । उत्तरीत्या अनयाभिमापय पधेने यर्थ । सर्व सप्लयति- एतत्समिति । परिभाषा तयारयानम् अनागमानामित्यादि सधै चेत्यर्थ । तत्र हि प्रनिदारयतीत्यादी दमाशय कृतम् 'समानाब्दप्रातपेय ' इति वातिरम भवगणपरिभाषा पण्डयित्वा, गिदापयतीपन यायातमाराय, 'म या अवतो भागमस्तगीभूतस्तदान गृयते' यादि उक्त्वा, नियध्यागमनमयुत मिस्याशरूप, निष्पांशशासन या पुद्धिनिरि- मन तथानापत्राशयेन 'आदेशास्ती भविष्यन्ति- अनागमकानो मागमा । गम्। सधै सधैपद-इत्याद्युतम् । आदेशा इत्याद, इस भागमययभाणा शितथा विधायमाना आप आदेशा तस्तरमा भविपन्तीय इति पापम् ॥ - - एयम यदागमा यी । अनेन पूर्वमगतिरता नेय पोपतवान्तर.

·शेष. । प्रहणकशास्त्रेति । प्राहकादिमो कार्ययोधनान् भवनमत । ३ . - भावेऽपि नोन्तरोयकतया तत्तात्पर्योद्यारितन्यक्तिद्वारक तात्पर । जातिय मत्राविनियोति मदामरितः 'पछी स्थानयोगा' इति सूत्रमावर्तते । तत्र द्वितीयायायम-पाठयन्न निर्दिश्यमानम् उच्चार्यमाणम् उच्चार्यमागसनातीयमेव निर्दिश्यमानावयवरूपमेव या स्थानेन स्थाननिरूपितसंबन्धेन युज्यते, न प्रतीयमानमिति ; तेनेदं मिद्धम् । न च 'अस्य च्ची' इत्यादी दीर्वाणामादेशानापत्तिम्तेषां निर्दिश्यमानत्वाभावादिति वाच्यम् , जानिपक्षे दोषाभावात् । किं च 'न मसुधियो.' इति निषेधेन ग्रहणकशा- स्त्रगृहीतानां निर्दिभ्यमानार्यवोधनान दोषः । इयडुवोदित्वं विवोवर्णान्नधातु- न्यायसिना, कि तु सूत्रार्थभूतेन्याह- पठीति । यति 'पष्ठी स्थान-' इति सूत्रं प्रसिदार्थक नापक्षितम्, तद्विनान्तरमत्यादिना अत्र शामे तादारणले सर्वत्र स्थानमन्ध- लाभात् । तया चानाक्यातम्यवायमर्य इति भाध्ये उक्तम्, सीरदेवादिभिपि संयोत्तम् ; तथापि अपुधपोधनाय मूत्रमतावलम्येनार- आवर्तत इति । तथ एक्स प्रसिधा- पत्तादाह-तप्रेति । तयोर्मध्य इत्यर्थः । अयं वायमाणः । तमेवार - पन्त. मित्यादिना इतीत्यन्तेन । 'प्रत्ययप्रणे--' इति परिमाया तान्तग्रहणादार-- पठचन्तमिति । निर्देश्यमानपाध्याागदाह- निर्दिश्यति । तदर्यमार- उमा. येति । ननु सूप्रोगार्यमाणस न त संपन्थाः, किंतु प्रयोगम्यस्यात आह- उमायेति । 'सर्व वाक्यम्--' इति न्यायासामातारिभाषायाः फलवतीत्वामाह- पवेति । नया गुपद उदस्यादिन्यादिसिद्धावपि अतिस्य इत्यादी दोशन आह-निर्दिश्यति । उद्या माणतजातीयावयवरूपमेष घेयर्पः । इदमप्यध्यारारलभ्यम् । मुग्द उपम्यादित्यादी तु प्यपदशिवदान सिविरिति मात्र । स्थानस्यासंबन्ध वस्ान्यत्र प्रतिपादितवादाह- स्थाननिरूपितेति । निवर्यनिवर्तकभावनेन्या । योगति कर्मगि पनिया-युज्यत इति । एवयापर्गमार-नेति । प्रतीयमानं प्रतीयमानमजातीय प्रतीयमानमजातीमा- यवरूप था । 'इति तेनेदम्' इति पाटः । तेनेदमिति । उत्तार्थकतग्म्णोक्तपपर्ने समूलमियर्थः । यद्वा उभयत्र अर्थ इयर पाटः । अभियप उक्तश्वना । तदेवार- पठन्तमित्यादिसिद्धमित्यन्तेन । इत्ययं इति । द्वितीपमूत्रम्नति भारः । अन्य सर्व प्रावत् । एष साधिनपरिभाषा सिमने गाने-न नि। इत्यादी इत्यादिवियरे मालीभवतीयादौ ।दोपामावादिति । जातेः मनो निमा भावः । नन्वेषमाप व्यक्तिपो दोस्तदात्य एवात आहेकिं चेति । 'यत इन ..

·परिभाषन्दशायर जुभ्रवामित्यर्थेन धात्वादीनामपि निर्दिष्टत्वादन्त्यादेशत्वाय ! रिड्डोर्डितं तु सप्टायमेव । एतेन इद डिव वर्णग्रहणे निर्दिश्यमानपरिभाषाया अप्रवृत्तिज्ञापक- मित्यपास्तम्' हययरट्सूत्रन्धेन 'अयोगवाहानामुपदेशे अलोन्त्यावधि प्रयोजनम्-- वृक्षस्तत्र । नैतदस्ति प्रयोजनम् । निर्दिश्यमानस्येत्येव सिद्धम्' इति भाष्येण . . -. इववर्णान्तति । अन्यथा “एरनेकान -' 'ओ सुपि' इत्यादी तेपा प्रहणेऽप्यनिर्दिश्यमानत्वामूधियोधण प्राप्तिरेव नेति नियवेप स्पष्टमेव । धातोरनुवृत्त्या निर्दिष्टत्वेऽपि इकारान्तादरेष तस्य उत्त्वम्, न तु दोधारान्तादे । वियरित्यादी 'एरनेफ्राय --' इत्यस्य, पटुमन्तमाचरे गिच् मतुपो लाए । तत विवर पटु ) पदावित्यादी 'आ सुपि' इत्यस्य च चारितार्थ- मिति भाष । नन्वेषमान इयवहाडिव म्यर्थम् , ग्वीरित्युक्त्या अनया तयाय भवनादत आह- इयडिति । इह बोरिति ‘सभत्रति-' इति न्यायेन धातारेख समानाधिकरण विशेषणम्, मान्ययो, असभवाद यभिचाराच, तदाह- धातुइनुश्रुवामिति पाठ । मर्षमरत्वेन अहितवादाता पूनिपात । अत एवा धात्यादी नामित्युक्ति । मूत्रे तु सौत्रत्वात्तदविवक्षया अल्पाच्तरत्वेन तथा प्रयोग इति योध्यम् । इत्यर्थन ‘अथिएनधात्वित्यस्य' इति शेष । अपिर्वर्णसमुशायक । निर्दिष्टत्वात् १ 'सर पत साक्षात्' इति शेष , एव च तत्त्वाविशपेऽपि प्राधान्यात् श्नुभ्रुवोरक्तयुक्त्यसभवाध तेषामेव स्यादिति नानया धारणमिति डिस्वभावश्यसमिति भाव । नन्वेषमपि रिडू होर्डिस्व व्यर्यम्, तद्विधा वर्णवत्समुदायस्यानिर्दिष्टवादनौर निर्वाहात् । न च 'आस्य' इति अधिकारप्राप्तमिति तदपि निर्दिष्टमेवेति वाच्यम्, तापतापि अतिप्रसक्त्या तस्य स्वातन्त्र्येण अस्यानित्वेन तदन्तविधि पिना तत्रादेशाप्राप्त्या अवश्यवाच्यतदन्तविधी तर स्थानित्वनिधारवत्वेनास्यास्त विद्यमानस्यापि निर्दिष्टत्वस्या- प्रयोजकत्वात् । अत एव प्राव धात्यादीत्यादिपदाक्ति, एरनेकाच-' इत्यादापास्या- तस्व य । एव चानुवृत्त्या तत्वमधिकारसूत्रान्यमवपदम्यवेति न वक्ष्यमाणातित्यइत्यादि प्रन्यातगतिरत आह-रिडिति । एषन फलान्तरन्यवच्छद , तमनार पतेनेति । वय- माणदापगेल्यथ । इद डिस्व रिहादाइत्वम् , तमव दापमार-हययेति । अस्य भाध्येगेत्यत्रान्वय । उपदेशे इति । प्रयाजनविशेपनिर्देश दिनोपदा इत्यय' । वृक्षस्त- 1. निर्दिष्टरमात् प्रागुत्तरीया ययातभव निमित्तात् । एवं च ·गदासहित विरोधात् । अनया परिभाषया 'येन विधि - [--' इति सूत्रबोधिततदन्तम्य स्थानित्वाभावबोधनम्, 'यदागमा'--' इति लव्यस्य च । तेन सुपद उदस्था- दित्यादिसिद्धिः । अनया च स्ववनिमित्तसंनिधापितानाम् 'अलोऽन्त्यस्य' इत्या- दीनां समावेश एव, न तु वाध्यबाधकभाव , विरोधाभावात् । नाप्यनागिभाव', उभयोरपि परार्थत्वेन तदयोगात् । 'अनेकालिशत्-' इति सूत्रे सर्वश्च एतत्प- रिभाषाबोधित एव गृह्यते । यत्तु--'आदे. परस्य' 'अलोऽन्त्यस्य' इत्येतावे- तहाधकाविति । तन्न, उदस्यादिति सूत्रविषये अम्या 'पाट पत्' इति सूत्रे भाप्ये संचारितत्वात् । नाप्यतयोरियं बाधिका, एतयोनिविषयत्वप्रसङ्गादिति 'ति विंशते - श्रेति । 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यन्त्यस्य सत्वसिद्विगिति भाव । विरोधादिति । तत्रापि वर्षग्रहणेन वद्रीत्या एतदप्रवृत्त्यापत्तरिति भाव । नन्वयतरणादस्या 'यदागमा न्यायमाप्रपादकत्वलाभात मुपद इत्यादसिद्धि । सामान्यत: सर्वपाधक्त्व तु 'अस्य हो' इत्याद्युक्तरीत्या दुर्वचम् । अत पर्यवसितमाह- अनयेति । तथा चोपस्थितत्वेन तथोक्तावपि तत्तस्याप्युपलक्षणमिति भाव । ‘पदाहाधिकारे-' इत्यस्य सूत्रप्रपश्चत्वादार-येनेति । लम्धस्य चेति । विशिष्टस्य तत्वाभावबोधनमित्यर्थ । अनेनैव प्रमण तयोरुदाहरणे आह- तेनेति । अस्य वचनस्य तदुभयवाधरत्वेनेत्यर्थ । कस्यचिदुक्ति खण्डयितु सिद्धान्तमाह- अनया चेति । 'सह' इति शेष । 'एरनेकाच ~' इत्यादाविनि भाष । समावेरा एवेति । अधिकृताहादि यवच्छेदद्वारा एतद्वयवस्थापकत्वस्य तपा समवादिति भावः । विरोधेति । तरेतत्साध्यफलस्वैव तप्त साध्यत्वन तदभावादित्यर्थः । नग्येवमादिभावापत्तिरत आह- नाप्यनेति । परार्थत्वेन विध्युपकारकत्वेन ; 'गुणाना च-1 इति न्यायात् । नन्वेवमाप 'येन विधि -' इत्युभपयोधितस्थानिन 'अनेफाल्-' इत्यत्र सर्वपदेन ग्रहणादनया सह तस्य विराध समयेन वाध्यवाधरभावापस्या परत्वात् 'अनेशल्-' इत्यम्य प्रवृत्त्या सुपदो निर्नर- सावित्याद्यसिद्रिरेषात आह-- अनेकालिति । एवेन तदुमय गाधत यावृत्ति । तथा म तेनापि समावेश एव । ‘पदनोमास्-' इत्यादावर आदेश पाणिानकृतरथान्युच्चारणा- नुमानात्तेषा व्यवस्थार्थत्वाद्वा न दोप इति भाव । उदस्यादिति सूत्रेति । 'पाद. पत्' इति सूत्रमाध्ये उदास्यादिति लक्ष्ये 'आदे'-' इति मनविषये अस्या सचारत- रवादियर्थ । किं चोक्तरीत्या व्यवस्थापको सभवति बाधकत्वकल्पनानाचिन्यादिन्यपि घो यम् । एतयो पूर्वोत्तयोस्तया । निर्विषयत्येति । कचिदनया सिद्ध : कचिदन्या- यदागमा ·परिभापन्दुगखर इति सूने कैयट । अकविषये नायं न्याय प्रवर्तते , स्थानिवद्भावनेव तन्म- A . घोरनिर्दिश्यमानत्वान् । एव च एतद्विपये उक्तरीया 'अलोऽन्यस्य' इत्यादिप्रवृत्तावपि तद्विषये 'राज्ञ क च' इत्यादौ नैतत्प्रवृत्ति, उभयाविषयत्वात् । एव व सम सुटि' 'तासस्त्यो.--' इत्यादौ एतदप्रवृत्त्या तत्प्रवृत्ति सुवचेति न दोष, 'स स्यार्थधातुके' इन्यत सीतिवन् स इत्यनुवृत्तिरप्यन्त्ये सुषवेति भाव | ति विशतेरिति । तत्र हि 'यस्येति च' इत्यनेनैवान्त्यस्य लोपे सिद्धे सूत्रारम्भसामर्थ्यात्समुदायम्य निर्दिष्टवात्प्राता- देशवारणाय तिग्रहणे कृतेऽप्यन्त्यस्य कुतो नेति प्रश्ने निर्दिश्यमानेति वारणपरोत्तर भाष्यप्रतीके नात्र परिभाषाप्रवृत्तिरिष्टा । न हि सा तयोर्षाधिका उक्तहेतोः । तस्मा त्तिग्रहणसामर्थ्यात् 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यस्याप्रवृत्तौ सर्वस्याल्लिोप इति भाथ्याकूतमिति तेनोक्तम् । कैयट इत्यनेन अरुचि सूचिता , उक्तार्थस्यत्वेऽपि 'नानर्थके-' इत्यस्य प्रत्याख्यानपरसिद्धान्तभाष्यरीत्या तद्भाध्ययोजनेत्यमनुचिता अक्षरास्वारस्यात् । न चैत्र भाध्यासगतिः, एकदेश्युक्तेन प्रकारान्तरेण सुयाजत्वात् । तथा हि-द्वयोर्दशतोर्विना- देश, शतिप्रत्यय इति पक्षे अयुत्पत्तिपक्षे विशादेशस्तिच्प्रत्यय इति साधुरवाय व्युत्पत्ता• वपि वस्तुत शुद्ररूढे चानर्थकत्वेन 'अलोन्स्यस्य' इत्यस्याप्रवृत्या अनया सर्यादेश इति । एव च एकदेशिमताभिप्रायसमेव भाष्यम् । सिद्धान्तस्तु कैयटीत एव । इदमे सूचयितुम् ‘ति विशते ' इतिसूनपर्यन्त गमनम् ; अन्ययों उतार्थस्य 'पष्ठी स्थाने-' इत्यनेन केयटेनोक्तत्वात्तावत्पर्यन्तगमन व्यर्थमेवेति बोध्यम् । नन्वेवमप्यस्या अफजियपये- ऽपि प्रवृत्तिसभवेन पूर्वत्र तन्मध्यपतितन्यायसापि उल्लेख उचित' । तथा च साकपस कार्ये न स्यादत आह- अकजिति । तनैतन्यायाप्रवृत्ती हेतुमाह- स्थानीति । यथा स्थानिवद्भायेन स्थानिमुद्धया कार्यम्, तया तेन न्यायेन तद्बुद्धपर कार्यजननादित्यर्थः । अस्याशय' 'फि पेश सति स्यानिबुद्धयेव' इति प्रन्यायाख्यानरोत्या पोध्य । न चैवमन दृष्टान्तोत्तिरधिति वाच्यम्, पूर्वदोपारुच्या तिमणामित्या अन्यया त्रया- देशवारणपरमाप्यासगत्यापत्या तदप्रिमया पूर्वोक्त या यथा तद्विषये एतदप्रसिरवम् अप्रा. रुचिसत्त्वेऽपि 'किम-' इत्यम्मात्तरार्थ पेश कादेशावधानसामध्यति स्थानिवदायन तन्मध्येति न्यायथ्यांपत्तश्च तद्विपर एतदप्रवृत्तिरिति तन्मध्येति न्याय स्थानिवदार न तुल्यो न तु ताभ्यामिति तकाटिप्रवियव तन्म येत्यस्य नेति ती द्वा मिथस्तुल्यावती द्वी च मिय इति ताभ्यामन, भेद इति मृचनार्थवार । एतन तयारच विपण अस्या' प्रवृत्तिरित्यम नि मानम् । तन्म येति न्यायविश्यsपि प्रतिमभवात् । कि प 'यदा. गमा---' इत्यनेनापि तदा कार्यहननन तताऽविशेषग ततदातारा- ·गटासरित' ध्यपतितन्यायेन तहृद्धयेव कार्यमननात् । इयं चायवपठीविषयेऽपि; अत एक 'तदोः स. सो-' इति सत्वम् अतिस्य इत्यत्रोपसर्गतकारस्य न । निर्दिश्यमान- युप्मदाद्यवयामपर्यन्तस्येत यूयादयः,न त्वतियूयमित्यादी सोपमर्गाश्यामपर्यन्त- येति बोध्यम् । 'पाद पत्' इनि सूत्रे 'पष्टी म्याने-' इति सूत्र न भाप्ये - पोपा ॥ १२ ॥ ननु तेत्यादी हम्यम्येबारम्य प्रमाणत आन्लादकारोऽपि स्यादन आह- - सभवः, अन्यथा स्वपूर्णपरमन्यविरोध इत्यपास्तम्, प्रन्ययोरन्यायकत्यायोत्तत्वात् । "शीडो रुट्' इत्यत्र रुट न प्रस्यतथा सति अतस्य न स्यान् । 'आदै -' इत्यनेन स्ट एव स खादिति न्यासकृतिचिन्त्येय, तथा सति अनयातस्य सर्वया दीनभ्यापत ; अत एव 'भदभ्यस्तात्' इत्यतोऽदित्यनुत्तिरीकृता दीक्षित । एतेन एतदनपश्येय न्यासहदुक्तिः । 'मपर्यन्तस्य' इति मूत्रे तदमावे युकामियादापतिप्रसह इति तदुक्तिरपि तयेति सीरदेवोत्तमपास्तम्, आये उत्तरीत्या दोपाभावान् अन्ये एतदप्रसेहत्तत्वात् । मन्वयमपि पठी स्थाने-'इत्यस्या अनिर्धारितसपन्धविशेष ण्य प्रत्या तदर्यकत्वेन अभ्या अपि तत्रैव प्रवृत्ति. स्यादिति प्रथमार्य एव प्रामुक्तो युक्त, न द्वितीय इतिए इत्याय. सिविरेवात आह-यं चेति । चा धाक्यालझारे । अत्र लशानुगंधर इतन्त्र सूचयितु फलमाह- अत एवेति । तत्रापि प्रवर्तनादेवे ययं । अस्य योपनियता- न्वयः । अतिस्य इत्यत्र मंधारयः । तकारस्य नेति । अन्ययादाधिकारात्तदन्तविश स्यदायन्तानामहानां तदो स इत्यर्येन तदापत्तिः स्पति मात्र । फलान्तरमार-- निर्दिश्येति । एतत्प्रवृत्तिलधार्यस्थनमतत् । एष यापर्यमाह- नत्यिति । 'अगा. दय-' इति समासः । सोपेति । अन्यया पूर्ववत्तदन्तविधिना युप्महान्तावावगाम- पर्यन्तस्येन्ययेन प्राप्तिरिति भाव । नन्यस्या. 'पाद पत्' इति सूत्रस्य प्राथमिक- स्सागो नियींनोस्त आह-पष्टोति । उक्तमेतत् ।। स्थान्यादेशमाचप्रसादप्रिमोक्तिरिति धनयमार- ननु चैतत्यादाविति । केचितु-- नन्धियस्य एवमपि' इति शी । उक्तपारेमापा प्रनारमानम्प भादा पारणेमोति तदयः । तया च स्यानि तदोपवारणारी आदेशातातिप्रमास्त. दरस्य एवेति भाव इशाहु । अझारोऽपीति । अपना पक्षे म्यानत अन्ना .

·परिमायेन्दुशेखरः '.यत्रानेकविधमान्तर्य तत्र स्थानत आन्तर्य बलीयः॥१३॥ अनेकविध स्थानार्थगुणप्रमाणातम् । अत्र मानम्-~- 'पष्ठी स्थाने-' इत्यत एकदेशानुवृत्त्या स्थानेग्रणेऽनुवर्तमाने पुनः ‘स्थानेऽन्तरतमः इति सूत्र स्थानेग्रहणमेव । तद्धि तृतीयया विपरिणमय्य वाक्यभेदेन स्पानिनःप्रमझे नायमानः सति संभवे स्थानत एवान्तरतम इत्यर्यकम् । तमन्ग्रह्णमेर अनेकविधान्न- -- माससमुगया, उभयोस्तुल्ययल वादिति मात्र । यत्र तत्यादिलक्ष्ये । रथानित आदेशः सर' इति शेपः । अनेकविध स्थानतान्यहतर । भान्तपम अमि. यमप्रयानिवारणपूर्वक मिया विरुधरामपादकतया नियामरत्वेन प्रसनम् । तरेति । प्रायन ! 'तयोम ये' इति अंगः । वाग्वारियादी स्थानत भान्तसमरियाम- फवा प्रमशिगति स तस्य न गुणातान्ततः प्रापयमित परिमापा. क्षरा। प्रागुतमेव फलम् । भनापिया हादिपायान्तेपु साधीनमता सुगजन माध्यमतमनश्य तन्मतेन पास्ता तशिरुपमाह- स्थानाति । বাদ মানেনামাসকাদা মা, সনি স্বশৰ দিশা आर-अशेति पीमापायालय. । एकदोतिः। 'दामहापवान्ताग' त्या ररपा' भन्या ततोपान्तसमम्पन्तयौनया एप, एकदेश मारत. নানান মা। বানমন্ত্রী সাদমান শাঁখাসা। एन माहिनाति, मगति कामय तय ArtiPram तम तापमुपायत- सनीति । पपामा यः। तृतीयया मदनान । मनीया गामात पिपरिणमध्येति । अत्यनार' ie I want म्पपतिपत्र यraff RTI सेनतपातान - ·गटामरित - सत्तागमरम् । स्थानत स्थानेनेत्यर्थ । तत्र स्थानन आन्तयम् 'इको यणचि' इत्यादी प्रसिद्धमेव । अर्थत 'पद्दन् --' इत्यादी । स्थान्यपाभिधानसमर्थ- स्यवादेशतेति सिदान्तात् यदर्थाभिधानसमर्थो य स तस्यादेश इति तत्समानार्थ- नत्समानवर्णपादादीना ते । 'तृवत्प्रोष्ट' इति च । गुणत - धाग्यरि- स्त्यिादौ । प्रमाणत 'अदसोऽसे ---' इत्यादौ । स्थानेऽन्तरतमसूत्रे भाष्ये सप्टेपा ॥ १३ ॥ ननु प्रोढवानित्यत्र 'प्रादूहोद--' इति वृद्धि स्यादत आह- अर्थवदग्रहणे नानकस्य । १४ ॥ विशिष्टरूपोपादाने उपस्थितार्यस्य विशेषणतयान्वयसभने तत्त्यागे माना- - भेदापरितरत आह- स्पानेनेति । आधादिलाततीयान्तारतसिरिति भाव । सति सभव इति विशेषणसाफल्याय चतुर्णा क्रमेणोदाहरणान्याह-- तति । चतुर्णी माय त्यर्थ । ननु 'पदमा मास्-"इत्यादी स्थानिनामेवानुपादानात्मय तत्वमत आह- स्थान्यति । अयय येव स्थान्यदिशभावविश्रान्तरिति भाव । तत्समानेति । तता. दशत्वप्रहेण स्पान्याभिधानसमर्यत्वप्रहे सति स्यानिन्यपि तदर्थाभिधानसमयत्वस्य तुल्य- वित्तिपयत्वन प्रहेण आदेशाक्षिप्तादेशसमानार्येत्यर्थ । नन्वेष घाणादीनामपि तदापतिरत आई-तत्समानेति । आदेशसमानवस्यप , तदपि भूयसा यया पथंचित्, न तु सोशेनेति मात्र । ते पदादय । ननु पद्दन इयार्थ्यवस्थायावेन स्यान्यादेशमा एक तत्र न अत आह-ज्वदिति । इति च इत्यादी । गुणसन्देन उत्तत्रितपातिरिक्त धर्ममात्रम् , तेन 'अनान्तर्यमतियो'-' इत्यादिभाष्येण न विरोध । बाह्याना विचारा. दीना साक्षाद्वर्णात्तित्वपि औपचारिक गुणत्वम् , तदाह- गुणतो वाग्धरिरिति । सच कीमुद्या स्पटम् । आदिना कृष्णपिरित्यादिपरिग्रह । प्रमाणप इस्तत्वादेवस्तुतो गुणत्वेऽपि ब्राह्मणवसिष्ठन्यायन पृषाक्तरिति वनयमाह-- प्रमाणति । असो. ऽसरिति । तत आन्तरतम्यात् इस्तव्यानयाहस्ती दीपाय दी। इति मात्र ॥ . . - नन्विति । एवमपि' इति शेष । स्थानत आन्तस प्रापगप्रतिपादनेऽनाति । इत्यत्र यतापि । तथा चायवान्ययातिप्रसङ्गस्तदयम्य इति भाव । तदद्य ·परिमापेन्दुशेखरः भावोऽस्या मूलम् । अत्रार्थः कल्पितान्वयव्यतिरेककल्पितः शास्त्रीयोऽपि गृह्यन इति 'संख्याया आने-~-' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । इयं वर्णग्रहणेषु नाति 'लस्य' इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । अत एवैपा विशिष्टरूपोपादानविषयेति वृद्धाः । एतन्मूलकमेव 'येन विधिः-' इत्यत्र भाष्ये पब्यते- 'अलौवानकेन तद- तविधिः' इति । किं च 'वं रूपम 'झते शास्त्रे स्वशब्देनात्मीयवाचिना अर्यों गृह्यते ; रूपशब्देन स्वरूपम् । एवं च तदुभयं शब्दस्य संज्ञीति तदर्थः । परिभाषायां भाध्यमते मानमाह - विशिऐति 1, वर्णसमूहेत्यर्थः । इदं वक्ष्यमाण. सिद्धार्थफयनम् । विशेषणेति । उपात्तशब्दरूपं प्रतीति भावः । संभवे 'सति' इति शेषः । नन्वत्र प्रसिद्धत्तालोकिकार्थग्रहणम् ; स च शाक्ये पदे या । एव च प्रोदयान पटुजा. तीयायेन्यादावनया कय वारणमत आह-अत्रेति । परिभापायामित्यर्थः । अन्वयन्यतिरे- कोरपि लोके यस्तुतोऽसस्वादाइ-कल्पितेति । शास्त्रवासनाकल्पितेत्यर्थः। कल्पित इति । 'प्रकृतिप्रत्ययादिवोभ्यः' इति शेषः r अपिलौकिकसमुचायकः । संख्याया अतीति । तत्र हि 'इतेथ' इति पातिकमनया उक्तरीत्या प्रत्याख्यातम् । नन्वेषमुक्तह- पविशिष्टरूपोपादान एव एतत्प्रवृत्तो मानाभावेन तयोक्तिरयुक्तंति भववितीत्यादी यण न स्याहत आरइयं वर्णेति । 'लस्येत्यत्रेति । तत्र हि 'लादेशे सर्वप्रसङ्गोऽविशेषात्' इति दत्तायां लुनातीत्यादापापत्तेानया कृत वारणम् 'न वर्णप्रहणेषु' इति खण्डितम् । अत पयेति । वर्षपदणे एतदप्रवर्तनादेवेन्यर्थः । उक्तायें मानान्तरमपि वनपितुमाह- एतन्मूलकमेवैति । वर्णग्रहणे एतदप्रवृत्तिमूलयमेवेन्यर्थः । 'बास्तिकम्' इति शेषः । एवेन मृलान्ताव्यापरितः।अय भावः यदि सर्वत्रास्याः प्रवृस्तिस्तयंलोऽनकैनेति विशेषण - घुक्तमेतत्परिभाषाविरोधात् । तस्माद्वर्णान्यधवास्या. प्रवृत्तिरिति । हुनादी पदाधिकार' इति तदन्तविधिना प्रसाहनादिग्रहणाभावाय तद्वास्तिकम् । तथा च वर्गसमुदायन येत. दन्तविधिस्तहि अर्थवतवेति फलितम् । एतेन 'न वर्णप्रणेषु" इति पूर्वापवादभूत परिभाषान्तरमिति, तत्र सापकम् 'उन.' इति गनमः, अन्यथा उ इतन्यत्र अघोऽनई. पत्वात यणादेशस्ययाप्रस इन फितेन । 'ईदुती च सप्तम्यर्थ' इति निदशौ चन्यादि.घ सौरदेवा- युक्तमास्तम्, ततदप्रवृत्तीय निर्वाह पचनान्तराने गारवान् । गूत्रमते परिभाषाया मानमाह-किचेति । स्वरूपमिति । शन्दस्वरूपमित्यर्थः । एवं चेति । उभयपहा . पर्य । तथा च पदार्थोपस्थिति. सपनेति भावः । तदुभयमिति । तत्मप्रघटकगाइयषोय दमित्यर्थः । एउमप्रेऽपि पोध्यम् । तदुभय ताभ्यां स्वरुपादाभ्या गृपमाण गमिति वा । - ·गदासरित . तत्रार्थो न विशेष्य , तत्र शास्त्रीयकार्यासभवात्; कि तु शब्दविशेषणम् । एव चार्थविशिष्ट शळ संज्ञीति फलितम् । तेनेपा परिभाषा मिति भाप्ये स्पष्टम् ॥ १४ ॥ , नन्वेवमपि महद्भूतश्चन्द्रमा इत्यत्र 'आन्महत - इत्यात्त्वापत्तिरत आह- गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः ॥ १५ ॥ गुणादागतो गोण , यथा-गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोऽयों वाहीक । अप्रसिद्धश्च सज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव बुध्यते । मुखमिव प्रधानत्वान्मुख्य प्रथम । एतदुभयमिति पाठस्तु सुगम । तत्र अर्थे । शास्त्रीयेति । प्रत्ययेन पावापर्यासभवात्प्रातिप- दिकादित्यनेन अन्ययासभवाचति भाव । शब्दविशेषणं शब्दस्य विशपणम् । अर्थ इत्यनुपज्यते । एवं च अर्थस्य तद्विशेषणवे च । तेनैवेति । तथा तदर्थेन सूत्रेणेत्यर्य। मनु सूत्रस्य प्रत्याख्यानादयुक्तमिदमत आह- इति भाष्य इति । इत्यादि माध्ये स्पष्टमित्यर्थ । अनेनायप्रकार एव तदा बोध्य इति सूचितम् । एतेन सूत्रप्रत्याख्यानारसीर• धोक्त रूपप्रहण शापकमिति 'चिन्त्यमिति भ्रान्तोक्तम्, नश्वादिसून नानिमहणमिह आपकमिति सारदेवोक्त चापास्तम् , सूत्ररीत्यापपत्त्या आद्यस्यायुक्तत्वात् प्रवासाहचर्येन पातुसजफराजेरेव ग्रहणेन भ्राजिग्रहणस्योपक्षीणत्वेनान्यस्यायुक्तत्वात् ऋकारस्य तदनुसन्ध- वाचति दिक् ॥ एवमपीति । तत्र रोविनशास्त्रीयार्थग्रहणेऽपीत्यर्थ । अनेन पूर्वसगति प्रदशिता। महदिति । स्ययें चायम् । आत्यापत्तिरिति । मुरयस्व ग्रहणमित्यत्र माना. भावादति भाव । 'तत आगत ' इत्यणन्तो गाणशद इत्याह- हेतुकश दजन्यताशयाधविषय इत्ययः । तमव सदृष्टान्तमाह- यथेति । गोनिष्ठ- जाड्यादिगुणसजातीयजाड्यादगुणहतुकारायविषयगोत्वादनिमित्तरप्रवृत्तिस्तच्छन्दजन्ययो. धविशेष्या बाहोकरूपोऽय इत्यर्थ । 'अभियत्त-' इति सग्रहायाह- अप्रसिद्ध श्चेति । सज्ञायोध्य इत्यर्थ । नन्वस्य कय गाण वमत आह- सशादिरिति । कमण्यड् । सतायमानादिग्त्यिय । आप प्रागुनममुद्यायक । तद्गुणति । यद्वा- -गुणादिति । गुण- ·पारेभापन्दुशेयर इत्यर्थः । गौणे घर्षे शन्दः प्रयुज्यमानो मुख्यारोपेण प्रवर्तते । एवं चाप्र. सिद्धत्वं गौणलाक्षणिकत्वं चात्र गौणत्वम् । तेन प्रियवयाणामित्यादौ त्रयादेशो भवत्येव, तत्र त्रिशब्दार्थस्यतरविशेषणत्वेऽप्युक्तरूपगौणत्वाभावात् । किं चायं न्यायो न प्रातिपदिककायें, कि तूपात्तं विशिप्यायोपस्थापकं विशिष्टरूपं यत्र, तादृशपदकार्य एव । परिनिष्ठिनस्य पदान्तरमंबन्धे हि गौर्वाहीक इत्यादी गाण- स्वप्रनीतिः, न तु प्रातिपदिकसम्कारखेलायामित्यन्तरङ्गत्वाजातसंस्कारवाधायोगः . चकान्दप्रयोगस्तदीयगुणेल्यर्थः । एतेन 'प्रसिदाप्रसिद्धयो -' इति परिभाषान्तरमिति रत्नदुक्तमत्तम् । सादृश्यहेतुमाह- प्रधानत्यादिति । प्रधानार्यान्तरप्रतीति- निरपेक्षतया प्रतीयमानत्यादित्यर्थ. 1 तादृशताशार्यवोधर वाच्छन्दस गौणता मुख्यत्र च योध्यम् । शाखादिभ्य इति यदुपमेयमाह--प्रथम इति । प्राथमिकशतिजन्यवाद। विषय इत्यर्थः । प्रथमत्व तश्लोपपादयति-- गोणे हीति ! आरोपाय हि पूर्व तदुपस्थि- तिरापनीति भावः । मुख्याति । मुख्यार्थप्रतिनिमित्तारोपणेत्यर्थ । आरोपितगो- स्ववान् बाहीकसमभियाहारे गोशब्दार्थ इति भाव । फलितमाह- एवं चेति । उभयोर्गुणनिमित्तकत्ये चन्यः । अत्र परिभाषायाम् । अनेन अन्यत्र नैमिति सूचितम् । ताशय व्याख्यानस्य फलमाह- तेनति । तदर्थमाह-- तत्रेति । प्रिपत्रयाणा- मित्यत्रेत्यर्थ । इतरेति । अन्यपदार्ये यर्थः । उक्तरूपेति । द्विविधैत्यर्थः । अत एवापतर्ज- मप्रतिषेधो वास्तिकता सर्वादिसूत्र कृत इति मात्र । ननु उपसर्जनत्ववन्यपि गौणत्व- व्यवहर्तृणा मते अयमतिप्रसङ्गस्तदयस्य एवात आह- किं चेति । ननु तद्वारणाय यदि पदोद्देश्यक कार्ये प्रवृत्तिरित्युयते, तर्हि भाशुरिरित्यादौ यदेव सात् । गोऽभवदित्यादी प्रसज्ञा च सात । एतेन यथाकथचिपदसवन्धिकार्ये प्रवृत्तिरित्यप्यपास्तम्, अन्त्य दोपपत्तेः । श्वाशुरिरित्यादाविनापरतेश्चात आह-किं तूपात्तमिति । विशिष्टेति । अर्थवरपरिभाषामूलकत्वादस्या आप विशिष्टस्योपादानविषयत्वमिति भाव । रूपमिति । अस्य 'उद्देश्यम्' इति शेष । वर्णसमूहात्मकरूपमुद्देश्यमिति तदर्थः । यत्र का तत्रवेत्युत्ती पदकार्ये अय न्याय इत्यभियुक्तोक्त्यसगत्यापत्तिः । तत्र पास इत्युक्ती पदस्यापि कार्य निमित्तत्वभ्रमः खादत आह-ताररोति । वस्तुत. पदव्यपदेशरहितनिमित्त कत्यर्थः । एषः प्रागुत्त पदकार्यद्वयध्यक्छदायव । तत्र निषेधे हेतुमार-परीति । 'स्था परिपूर्णम्-' इत्यादिभाष्योक्तरिति भावः । हि यतः । पीजमित्यत्र अत्यान्वयः । प्रातिपदिकेति। तस्य सुपादिकृतप्ताधुत्वरूपमस्कारेत्यर्थः । याधायोग इति । उत्तरकालप्रतीतिकगीणरय- ·गदामारत प्रातिपदिशायें प्रत्यभावे बीजम् । श्वशुरमदृशत्यापत्यमित्यर्थरे श्वाशुरिरित्या- दावत इन सिद्धये- उपात्तमित्यादि । न च प्रातिपदिक्पट तादशमिति वाच्यम् , तन हि प्रातिपदिकपदवत्त्वेनोपस्थितिरिति तस्य विशिप्याथोपस्थापरत्वाभावात् । निपातपद तु चादित्वनैव चादीनागुपस्थापरमिति तदुद्देश्यककार्यविधायक 'ओन्' इत्यादावेनत्प्रवृत्त्या गोभवदित्यादौ दोषो न । अग्नीपोमो माणवकात्यत्र हेतुरुप्रवृत्तिगौणमुख्यन्यायन यहिरड्गणात भाष । ननु विशिरेत्यादनव उक्त मारप्रया गसिद्रावल विशपणद्वयेन, 'अत इन्' इस अत एशद्दश्य वात् 'आत्' इयत्र च आद न्तनिपातस्यादृश्य वादत आह-- शुरेति । वैषम्ये बीजाभावन आदन्तनिपातवत् अत्राप अदन्तप्रातिपदिकस्साद्देश्यत्वामात विशिष्टरूपयाद्देश्यत्वमम्त्यव यतिप्रसडास्तदयन्य एवेति भाव । इत्यर्थक इति। अनेनास्य विग्रहत्व निास्तम् । अत इन 'अत इन' इति इन । उपात्तमिति । तथा चादत रूप नापात्तमिति नातिप्रसह इति भाव । नन्वेव तायदेवास्तु, अल द्वितीयविशेषणनात आह-आदीति । अनेनद सूचितम्- द्वितीयाविशेषणस्यापदिमव कृन्यमिति । एतदव प्रतिपादयितु प्राथमिारीन्या शत- न चेति । तादृशम् उपातम् । तथा र ताव मात्र दत्तऽपि नातप्रसङ्गवारणामति भाष । सूचितरीत्या सिद्धान्तमाह- तेनेति । प्रातिपदिकपदनन्यय । हि प्रासद्धा, इत पचम्याश्च सत्त्वात् सज्ञाशब्द सदस्य प्रवृत्तिनिामत्त यस्य प्रसिद्धत्वादिति भाष । एप सत्याद्यविशेषणवयथ्य तु न अदन्तप्रातिपदिकस्य विशिष्प अर्योपस्थापरत्वनातिप्रसङ्ग तादयस्थ्यादिति यो रम् । एष च क्वलस्य अत इन्यस्य न विशिररूपतामात्रम्, प्राति पदिकपदस्य न विशिष्यार्योपस्यापरत्वमात्रम, अदन्तप्रातिपदिरस्य नोगतत्वमात्रमिति याध्यम् । नन्वेव गाभवदित्यादावनया धारण न स्यात् ओदित्यर निपातपदस्यापि सन्न शब्दत्वात् । कि चानुवृत्तस्य पात्तत्रामति प्रामुक्तदापनिरासे द्वितायविशषण व्यथमवात आह-निपातेति । चादित्वेनैवेति । चत्ववावहत्यादिनन्यर्थ । एवन निपातपस्या खण्डापाधजातिशब्दरूपत्वस्य निरास । अय भाष - निपातत्व नाखण्डापाधिरुपम् , तदनहीकारात् । नाप जातिरूपम्, घातकवादिना साक्यात् । नापि शन्दरूपम् , अम्य यागरूवन प्रातिपदिकपदपच्छुदतवाभावात् शदर तत्र तत्त्वाहाकारात् । अत एव पूर्वत वलक्षण्यमूचकस्तुरुन इति । कार्यति । प्रगृह्मसन्न्यः । एतदिति । गाणमुख्य यावत्यथ । गोभवदिति । गाभन कस्य गगसपा मवर प्रताहात्र गाण वम् । यत्र च मार्गावरायादिना मुम्यगाम्पप्राप्ति, तर चिनयत दान मा ।

·परिभांपन्दुशेखर प्रसिद्धदेयताद्वन्द्ववाच्यग्नीपोमपदस्य तत्सदृशपरत्वे अन्तरङ्गत्वादीत्वपत्वे भव एव । सदशलाक्षणिकामिसोमपदयोर्द्वन्द्वे तन्नामकावित्यर्थके च न पत्वम् आये गौणलाक्षणिकत्वात् अन्त्ये अप्रसिहत्यात् । अब एवं अग्निसागै मागार कावित्यत्र गौणमुख्यन्यायेन पत्ववारणपरम् 'अग्नेः स्तुत्म्तोमतोमाः' हा सूत्रस्थं भाप्यं संगच्छते । गा पाठयेत्यादौ मुख्यगोपदार्पस्य पाठनकर्मत्वामभव विभक्त्युत्पत्तिवेलायां प्रयोक्तृभिगौणार्थत्वस्य प्रनीतावप्यपदस्याप्रयोगेण वाढभि सर्वत्र पदस्यैव गौणार्थकत्वस्य ग्रहेण अत्वं वं संपद्यते अमहान महान भूत स्वद्भवतीत्यादिमाप्यप्रयोगे त्वाद्यादेशदीर्घादीनां करणेन च अम्य न्यायस्य दोपो न प्रगृह्यत्वप्रयुक्त प्रतिभावो न, तथा च यद्यनुवृत्तस्य तत न स्यात्, ताहै अन दोघो दुनिधार, तथा च दोपवागणारभाध्यासंगातीति तयाश्य याच्यमिति निपातपदमादायतत्प्रवृत्तिन प्राग्यदिति ततोऽत्र यलक्षण्यमेवेति भावः । नन्वमनीषोमी माणयकावियत्रापि ईवप वे न स्यातामेतत्प्रवृत्तरत आह- अगरीति । 'मसिन' इति तदा माणत्वनिरासग्य । देवताद्वन्द्वेति । देवताद्वये यर्थ । भवत एवेति । अष पोजमुक्तम् । नन्वेव भाष्यविरोधोऽत आह- सहशेति । 'द्वन्द्व' इति उभयान्वय, तेन न्यायेन द्वितीपेऽपि लक्षणव; तत्तद्गुणाधारीपमूलकतत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तारोपेण च पोष इति मन्नृपाया स्पमिति गोग-व युक्त मेवेति माघ । न पत्वमिति । देवताद्वन्द्वाभाषा- दीत्यस्य प्रामिरेव नेति तदनुलेखः । एवमग्रेऽपि । नेवपये इति पाठं तु यथा रतहतारी न, तया अन पत्व नेयर्थः । तदेव भाघमाह-अत एवेति । उक्ताशयमायादेवे यर्थ । एष चाग्नीयोमाविन्यादी प्रागुक्ते सयोरङ्गीकार न भाध्यविधि इति मात्र । ननु परिनिष्ठित. स्पत्यादिना यदुतम्, तस्याय माय --- विभक्त्ययस्य क्रियाशाकभाषसपन्धरूपत्वेन तयाँ सपन्धबोध श्रुतिकृत इति श्रृंतर्धक्यापेक्षया शीघ्र प्रवृत्या प्रथम तयारवयवोषः, पक्षा. मिया गा पाहीकमानपत्यादाविति ; इदमयुक्तम्, गापारी पाटय यादी यत्र गोगा- प्रादुर्भाव पिना रियासपन्य एशासमी, तत्र मंत्र गाणवागतरामानारतस्ताद- पस्न्यादत आह- गामिति । वेलायां तमामेरायाम् । 'गाणार्थत्यस्य प्रताती' इति व्यस्त पाठ । 'उभय-' इति यमप्राप्या 'कमणि च' इति निषेधप्रवृत्त । अत एष पतरि तृतीय' । एषम् 'गाणार्यश्रवण प्रल' इत्यत्रापि या यम् । अपदस्पति । तया चानुपपत्तन्याहत्या कार्यातिरिति मात्र । अप्रयोगादेवाह-योदधः मिरिति । प्रपिसमांतमाह- अस्पमिति । आदिना महत इण्यादि । . ।

·गदासहित पदकाविषयत्वमेवोचितम् । अन्यथा वाक्यसंस्कारपक्षे तेषु नदनापत्तिः किं च शुक्लामित्युक्त कर्म निर्दिष्टम्, कर्ता क्रिया चानिर्दिष्टों इत्या- थुस्त्या, इहेदानी गामम्यान शुक्ला देवदत्तेत्यादी सर्व निर्दिष्टं गाव कर्म देवदत्त एव कर्ता अभ्यानैव क्रियेत्यर्थकेत अर्थवत्सूत्रस्थमाप्येण कारकादि- मात्रप्रयागे योग्यसर्वक्रियान्याहारे प्रसक्त नियमार्थ क्रियावाचकादिप्रयोग इत्येततात्पर्य केण सामान्यतः क्रियानन्यफलाश्रयत्वमाविरक्षायां द्वितीयादीना साधुत्वान्वाख्यानमित्यर्थलाभेन पाठनक्रियान्वयकाले पदस्थेव गौणार्थत्वप्रतीतिः प्रयोक्तुरपि । एवमेतन्मूलकः 'अभिव्यक्तपदार्थी ये-' इति श्लोकोऽपि पदकार्य- विषयकः । ध्वनित चेदम 'सर्वादीनि-' इति सूत्रे संज्ञाभूतानां प्रतिषेधमारभमाणेन . अन्यथा अन्यथा अस्य पदकार्याविषयकाये । तेषु गा पाठयेत्यादिषु । तदनापत्तिरिति । आस्वाशनापत्तिरित्यर्थ । माध्यप्रयोगेऽपीद योग्यम् । १६ च प्रयोक्तृणा तदा गाणा. करवातीति मभ्युपेत्य । वस्तुत सत्र न्याह- किं चेति । आदिना देघटत्युने को निर्दिष्ट । कर्मक्रिय अनिर्दिष्टे । अभ्याजत्युत्ता क्रिया निर्दिष्टा । कनकर्मणी अनि. दिटे' इत्यम्य परिग्रह । सर्व निर्दिमिति । अन्य ‘इत्युक्तेन' इति प्रोप., क्या, इत्यने यस्य चामति स्पष्टय । गामेवेति । गामिति शन्दवाच्या प. स्यादिनामेणार्थः । एवास्तदनायवच्छेदकाः । कतैयति पाट. । आदिभ्या यशाम क्रियाकारकयो: परिपरः । प्रमत्त इति । एतेन सर्वन वाक्यमेव चौधमिति पदार्था- तिरिक्त कश्चिद्वाक्यार्योऽस्तीति मचितम् । सामान्यत इति । विगावेनेत्यर्थ । मात्र पदन विशेष यावृत्तिः; तदादिविवक्षायामित्यर्थः । अत एवाग्रिमादिमगतिः । अन्या. ख्यानम् 'कमषि-~' इत्यादिमत्रण ! विशेष क्रियान्यो आर • पाउनेति । एन प्रातिपदिकव्यावृत्तिः । गाणार्थत्यमतीतिरिति । 'गैरे विभाया' इति विपन नियमाप्रतिपक्षे 'कर्तृकर्मणो कृति' इत्युभयत्र षष्टयाम् 'कर्मणि च' इति निषधा- प्रवृत्या समास इति भाव. । अपिद्रिसमुशायक । वृद्धिमत्रस्यभायमप्यत्र मानामि युट्योते स्पष्टम् । एवमस्य कयटायुक्तपदकार्यविपरकत्व समर्थ, 'अभिन्यक्त' इति परि- भाषान्तरमिति भ्रमं निरसितु तनावमेवेत्यार-- एचमिति । उत्तन्यापर्वादलार्थ । पतन्मूलक शति । अनेन तस्यान्यत्व निरसाम् । भोको पानि । अनेन तस्य कल्पितत्व सचितम् । एष मिश्य मानान्तरमप्यार- ध्वनितमिनि । नितमशे- ·पारेभापन्दुशेखर प्रसिद्धदेवनाद्वन्द्ववाच्यग्नीषोमपदस्य तत्सदशपरत्वे अन्तरगत्यादीत्तपत्वे भवन एव । सहशलाक्षणिकानिमोमपदयोर्द्वन्द्वे तन्नामका वित्यर्थक च न पत्वम् । आये गोणलाक्षणिकत्वात् अन्त्ये अप्रसिहत्वात् । अन एव अग्निसाम्गे माणद कावित्यत्र गौणमुरयन्यायेन पत्ववारणपरम् 'अग्नेः सुत्स्तोमसोमा' इनि सूत्रस्थं भाप्यं संगच्छते । गा पाठयेत्यादौ गुम्यगोपदार्थस्य पाउनर्मित्वासंभवन विभक्त्युत्पत्तिवेलाया प्रयोक्तृभिगौणार्थत्वात्य प्रतीनावप्यपदस्याप्रयोगंण वाढमि सर्वत्र पदस्येव गोणार्थक्त्वस्य ग्रहण अत्वं त्वं संपले अमहान महान् मृत स्वद्भवनीत्यादिमाप्यप्रयोगे त्वाद्यादेशदोर्यादीना करणेन च अम्य न्यायस्य . दोपो न प्रगृह्यत्वप्रयुक्त प्रतिभावी न, तया च ययनुत्तस्य तत्व न स्यात् , ताई अन दीपो दुर्निधार, तथा च दोपपारणपरभापासगतिारेति राधापश्यं पाच्यमिति निपानपदमादायवतत्प्रवृत्तिन प्राग्यदिति ततोऽत्र पक्षण्यमवति भाव । गन्धेवमनीपोमी माणपकावियत्रापि ईवपवे न स्यातामैतटावृत्तरत आह-- अगरीति । 'प्रसिद्ध' इति तदा गौणत्वनिरासाय । देवताद्वन्द्वति । देवताद्वये यर्थ भवत एवेति । अत्र पीजमुक्तम् । नन्धेव भाष्यविरोधात आर-- सहर्शति । 'द्वन्द्वे' इति उभयान्वयि , तेन न्यायेन द्वितीयेऽपि लक्षणेय, तत्तद्रुणाधारांपमूलकतत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तारोपेण च योध इति मनृपया स्पष्टमिात गो ग प युक्त मेति भाव । न पत्वमिति । देवताद्वन्द्वाभावा- दीवस्य प्रामिरेव नेति तदनुल्लेख । एवमग्रेऽपि । नेत्वप ये इति पाठे तु यथा उत्तहतोरीय न, तथा अनेन पत्त नेत्यर्थ । तदेव भाधमाह-अत एवेति । उताशयकवादेवेन्यर्थ । एष चाग्नीषोमावित्यादी प्रागुक्ते तयोरहीकार न भाध्यविप इति भाव । ननु परिनिष्ठित- स्पेन्यादिना यदुक्तम्, तस्याय भाव-विभक्त्यर्यस्य त्रियाकारकभाषसवन्धरूपत्वेन तथा सबन्धबोध श्रुतिकृत इति श्रुतेर्वाक्यापेक्षया शीत प्रवृत्त्या प्रथम तयोरन्वयघोष, पश्चा मियो गा वाहीकमानयत्यादाविति , इदमयुक्तम्, गा पाहीक पाठयेत्यादी यत्र गाणार्थ- प्रादुर्भाव विना रियासयन्ध एवासमती, तत्र पूर्वमेष गाणत्यावगतेरावाद्यनापतेस्ताद- पत्थ्यादत आह- गामिति । येलायां तारवायाम् । 'गाणार्थत्वस्य मतीती' इति व्यरत पाठ । 'उमय-' इति नियमप्राप्या 'कर्मणि च' इति निषेधप्रवृत्ते । अत एए स्तरि तृतीया । एनम गाणास प्रमा' इत्यत्रा) सायम् । अपदस्पोनि । तया चानुपपत्तवेतन्याशाप्रवृत्त्या कार्यप्रवृत्तिरिति भाष । अप्रयागादेवाह -- योद्ध मिरिति । नवमतिम यार- अत्यगिति । भादना मद्धृत श्यादिग्गिर ।

·महामहिता पदकार्यविषयत्वमेवोचितम् । अन्यथा वाक्यसंस्कारपक्षे नेषु नदनापत्तिः । किं च शुक्लामित्युक्ते कर्म निर्दिष्टम्, कर्ना क्रिया नानिर्दिष्टी इत्या- युस्त्वा, इहेदानी गामभ्यान शुल! देवदत्तेत्या मी निर्दिष्ट्र गामेव कर्म देवदत्त एव कर्ता अभ्यानैव क्रियेत्यर्थन अर्थवत्सूत्रस्थभाष्येण कारकादि- मात्रप्रयोगे योग्यसर्वक्रियान्याहारे प्रमक्त नियमार्थ क्रियावाचस्पदिप्रयोग इत्येतत्तात्पर्यवेण सामान्यतः क्रियानन्यफलाश्रयत्वमात्रविवक्षायां द्वितीयादीना साधुत्वान्वाग्ल्यानमित्यर्थलाभेन पाठनक्रियान्वयकाले पदस्येव गौणार्थत्वमतीतिः प्रयोक्तुरपि । एवमेतन्मूलक: 'अभिव्यक्तपदार्या ये-' इति श्लोकोऽपि पदकार्य- विषयक । वनितं चेदम् ‘सादीनि- इति सूत्रे मंज्ञाभूतानां प्रतिषेधमारममागेन अन्यथा अन्यथा अस्य पदकार्याविषय मन्ये । तेषु गा पाटगत्यादिषु । तदनापत्तिरिति । आराधनापत्तिरित्र । भाष्यप्रयोगेऽपोद पोयम् । १६ न प्रयोक्तणा तदा गाणार्थ- कारप्रतीतिमभ्युपेत्य । प्रस्तुत संघ नेपाह- किं चेति [ आदिना 'देवदत्त पने कर्ता निर्दिष्ट । कमक्रिये अनिर्दिष्टे । अभ्याजत्युक्त किया निर्दिया । कर्त कर्मणी अनि. दिले' इत्यम्य परिग्रह. । सर्वे निर्दिप्रमिति र अन्य इत्युक्तेन' इति शेष , वस्त्र , इत्यविनत्यस्य चामगति पटेय । गामेवेति । गामिति शन्दवाचगमन पमें त्यादिप्रमेणार्थ: । एमास्तदन्वयवच्छेदकाः । कतैवेति पाट । आदिभ्या यधारम क्रियाकारकयोः परिग्रह. । प्रसक्त इति । एतेन मत्र बारमेव वारमिति पदायां- तिरिक्त कश्चिद्वाक्यार्थोऽस्ताति मृचितम् । मामान्यत इति । विशालनन् । मात्र पदेन विशेष यावृत्तिः, तदादिविवक्षायामित्या । अत एकात्रिमादिमगति । मन्या. ख्यानम् 'कमगि--' इत्यादिसूत्रेण । विशेष क्रियान्या आर-पाठनेति । एवेन प्रातिपदिकव्यावृत्तिः । गौणापत्यप्रतीतिरिति । " विभाषा' इति विपन नियमाप्रवृतिपक्षे 'कर्तृकर्मणो कृति' इन्युभयत्र पष्टयाम् 'कमणि च' इति निपधा- प्रवृत्या समास इति भावः । अपियोदृसमुगारक । वृद्धिसूत्रस्यभाष्यमप्यर मानमियुयोत श्रष्टम् । एवमत्य कैयटायुक्त पदकाविषयकत्व समर्ण, 'अभिव्यक्त' इति पार- भाषान्तामिति भ्रमं निरमितु तत्राप्मेवे यार- पवमिति । उपन्यायवदित्य । एतन्मूलफ इति । अनेन तस्मन्यत्व निरस्तम् । श्लोकोऽपोनि । अनेन तर कन्धितत्व मूचितम् । एक निदेऽर्थे मानान्तरमार- घनितमिनि । अनिनमी-

·परिमापन्नशंसर
..
.
एप न्याय,
वार्तिकता, 'पूर्वपर-' इनि सूत्रे 'असनायाम्' इति वदना सूत्रकृना,
अन्वर्थसंज्ञया नत्प्रत्याख्यानं कुर्वता भाष्यहता च । 'अर्याश्रय एतदेव भवनि,
शब्दाश्रये च वृद्धयात्त्वे' इनि ओत्सूत्रस्थभाप्यस्य रोकिकार्थवत्त्वयोग्यपदाश्रय
तद्रहितशब्दाश्रये च ते इत्यर्थः, 'गोत ' इति यथाश्रुतसूने विशिष्ट-
म्पोपादानसत्त्वेनोक्तरीत्येव तम्य भाष्यस्य व्याख्येयत्वादित्यलम् ॥ १५ ॥
'अर्थवद्हणे--' इत्यस्यापवादमाह-
अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानयकेन च तदन्तविधि
प्रयोजयन्ति ॥१६॥
'येन विधि -' इत्यत्र भाष्ये वचनरूपेण पठिनैपा । तेन राज्ञा साम्ने
र्ग । इदम् अस्य पदकार्यविषयकत्वम् । 'सर्वादीनीति सूत्रे' इति पाट । 'पूर्वपति'
हात पाट । तत्प्रत्याख्यानमिति । सर्वेषा नामानि सर्वनामानीत्यन्वर्थसज्ञया तदुभा-
प्रत्याख्यानमित्यर्थ , अत एव सूत्रवार्तिकर्य यासोक्ति, अन्यथा तस्यैव प्रत्या
स्थानमिति भ्रम स्वादिति भावः । कृता चेति । अन्यथा गुणयोगेन लाक्षणिकन्वरूप
गौणत्वाभावेऽपि तन्मूलत्वेन प्रसिद्ध बाट्रिकस्राप्यत्र प्रणेन सर्वाटिरूपसद्वाया अतया
बनाने व मारणे त्रितयासगति. स्पटवति भार । नन्वेवमप्यान्सूत्रस्थमाध्यासगतिरवात
आर--- अधेति । वस्तुतो तौकिकार्यवत्वस्य वारे एव सत्त्वादाह-- योग्यति ।
अर्थपदस लक्षणेति भाव । एतदेवमित्रस्यार्धमाह-एप न्याय इति । तद्वितेति ।
नाकिकार्यवत्वयोग्यपदावरहितेत्यर्थ , मुख्य यदेशररितस्वार्थयोधकप्रातिपदिशा-
प्रय इति यावत् , पस्तुत पदव्यपदेशारहितत्य तत्र निमित्तत्वेनामयणमिति भाव । ते
वृद्धयात्त्वे । न्नु शदाप्रये चेत्यस्य अर्थरहितवर्णमात्राश्रये इति प्रतीयमानार्थ मुतो
ने यत आर--- गोत इति । यथाश्रुतेति । गमाराविवक्षायामसत्यामिति मात्र ।
युत्त. चतत्, अस्यव मतन्य सिद्धान्तत्वादिति यो यम् । व्याख्येयत्यादिति। यत्तु- सर्व-
नामस्थानाम्शमाक्षितप्रातिपदिकस्य ओत इत्यनेन विशेषण शन्दामपत्या.
तथा भाषा न युक्त इति , तर, स्वार्यादिप्रयुक्तकार्यण पूर्णप पदस्यार्थप्रतिपाद.
नाय प्रयोगाईस्य पदार्थान्तरान्वये पाधप्रतिसधाने गोणार्यवप्रतीते आक्षेपे भाक्षिप्तस्य
या शादे अन्वये मानाभाषामेति दिक, तदाह-इत्यलमिति ॥१५॥

·गदासहितः
त्यादावलोपः, दण्डी वाग्मीत्यादौ 'इन्हन्-~-' इति नियमः, सुपयाः सुस्रोता
इत्यादौ 'अस्वसन्तस्य इति दीर्गः, सुशर्मा सुप्रथिमेत्यादौ 'मनः' इति
डीनिषेधश्च सिद्धः । अन्ये तु परिवेविपीध्वमित्यत्र दत्वव्यावृत्तये क्रियमाणात
इणः पीवम्-~-' इत्यत्राङ्गग्रहणादर्थवत्परिभाषा अनित्या; तन्मूलेयमित्याहुः।
'विभापेटः' इत्यत्रानर्थकस्यैव पीध्वमः संभवादत्रापि तस्यैव ग्रहणमिति भ्रमवा-
रणायागादितीत्यपरे ॥ १६॥
ननु 'उश्च' इत्यत्र 'लिड्सि चावात्मनेपदेषु' इत्यत आत्मनेपदेवित्येव
संबध्यताम्, अनन्तरत्वादित्यत आह---
ननु 'अनिनस्मन्-' इत्यस्यार्थवत्परिभाषापवादानेन तदुक्त्या, 'गौणमुख्ययो:-'
इति वक्तुमुचितमिति कय पूर्वमुक्तम्; तथा मूलमा वक्तव्य मोक्तमिति चेत्, न;
'अर्थवद्रणे-' इति परिभाषायामयस्य मुस्यस्य प्रधानन्यायेन ग्रहणेनास्य न्यायस्य
निद्रवेनानतिरिक्तत्वात् । इदमेव सूर्यास्तुम् ‘एवमपि' इत्यपिशन्दघटितमुक्त पूर्वपक्षे ;
तेन हि अर्थप्रप्तहात व पूर्वमामाहोदयः मूचितः । अस्या मिनत्ये तु 'नन्वेवम्'
इत्येव वदेत् । तथा चैतदुक्ति विना तदर्थानिधय इति अपवादो दुर्वच इति तदर्थमे-
तदुक्ति , तदेतत् वन पनाह- अर्थवदिति । अपवादमियनेन संगति सूचिता ।
भर्थ वेतन्यादि तृतीयान्त विशेषणेनेत्यर्थ कास्य सौनग्य येनेन्यस्य विशेषणम् ; तत् ध्वनयबार-
येनेति । वचनेति । वार्तिकेन्यर्थ । अनेनापूर्वस्वमस्या मूचितम् । अलोप इत्यादिप्रथमा-
न्ताना सिद्ध इन्यवान्वयः । अल्लोप इत्यस्य 'अलोपोन इति' इत्यादिः । नियम इति ।
तथा च 'मी च' इति दीघसिद्धिरिति भाव । मुस्रोता इति । अनागमकाना सागमकाः'
इति पक्षे अनर्थकत्व स्पष्टमेव । पक्षान्तरेऽपि आगमननिधी तद्विशिष्टस्यैवार्यवत्ताया
न्याय वेन माध्ये उक्तत्वेन च तत्वम् । एतेन अर्थवतो ह्यागम इति पक्षे अयमर्थवानेवेति
चिन्यमिदमुदाहरणमिति तत्तन्योयटोक्तिरपास्तति स्पटमुद्द्योते । खण्डपितु मतान्तरमाह-
अन्ये विति । प्राञ्च इत्ययं । घेवीति । विषयातोविधिलिडि रूपम् । ढत्येति ।
पीवनिमित्तकेन्यादिः । तन्मूलेति । तदनियत्वमूलत्यर्थ । आयन्ताभ्याम् 'अन्ये तु आहुः'
इत्याभ्या सूचितामरुचिमाह-विभाषेट इति । आममसनिधी विशिष्टस्यैवार्थवत्त्वादिति
भाव । अत्रापि 'इणः पीयम्-' इति प्रागुत्ततत्पूर्वस्त्रेऽपि तस्यैव अनर्यकस्यैत्र,
अर्थाधिकारानुरोधात । एव चापूर्व रमेवाम्या इति सिद्धम् ॥ १६ ॥

·परिभाषन्दुशेगर एकयोगनिर्दिष्टानां सह या प्रवृत्तिः सह वा निवृतिः ॥ १७॥ वाशब्द एवाथें । परस्परान्वितार्यकपदानां सहवानुवृत्तिनिवृत्ती इत्यर्थ , एककार्यनियुक्तानां बहूना लोके तथैव दर्शनादिति भाव । यत्तु- अन च ज्ञापकम्- 'नेशि-' इत्यत इडित्यनुवर्तमाने 'आर्धधातुकस्येट-~' इत्यत्र पुनरिड्महणम; तद्धि नेत्यस्यासंवन्धार्थमिति, सन, 'दोधीवेवीटाम्' इति सूत्रे भाप्ये तत्रत्येड्ग्रहणप्रत्याख्यानाय इग्रहणे अनुवर्तमाने पुनरिड्ग्रह णस्य इटो गुणरूपविकाराभावार्थत्वस्योक्तत्वेन तद्विरोधात् । ननो निवृत्तिस्तु क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते । इनि न्यायेन सिद्धा । वस्तुतस्तु 'दीधीवेवीटाम् । इति सूत्रस्थभाप्यमेकदेश्युक्ति, 'आधशतकस्य-' इति सूत्रम्थेझहणस्य 'ने इशि---' इति सूने भाष्ये प्रत्याख्यानात् तत्करणेन गुरुतरयत्नमाश्रित्यैतत्म त्याख्यानस्यायुक्तत्वात् ॥ १७ ॥ - नन्वर्थवत्परिभापानुरोधात् 'विभापेट' इन्यत्र पीध्वमोऽसवन्ध एवेत्याग्रहण झापक- मेवेति चेत्र, एस्योगनिर्दिष्टन्यायन परेण तत्सबन्धस्यावश्य रस्वात् । अत एव तामय तत्रोक्तामवतारयति- ननु उन्धेत्यत्रेति। अनन्तरत्वादिति । तत्पदस्यैवा यवहित. वादित्यर्थ । विकल्पान्वयासभवादाह-वाशब्द इति । वा स्याद्विकल्पाएमयोरेवाएँ' इति कोशदिति भाष । शा एवार्ये इति पाठान्तरम् । एश्योगत्यस्य पदस्यार्यमाह- परेति । एतन एक्सपन्धनिर्दिष्टानामिति शादतदर्थ सचित । यद्यपि तत्त्वमेकसूत्रनिा:- टानामव फलति, तथापि तथा न व्याख्यातम, एकसूत्रनिर्दिष्टानामपि अनन्विताना सहानु- वृत्त्याशपत्ते । सहवेति । न वेकस्य निवृत्तिरपरस्यानुवृत्तिरिति भाव । अस्य लोकन्याय- सिदत्यमार-पकेति । एतेन 'हन सिच्' इति सिग्रहणमत्र ज्ञापकम् , 'लिइभिची-' इत्यत सिजनुवृत्त्येव सिद्ध किं तेनेति सीरदेवायुक्तमपास्तम् । भ्रान्तोक्ति खण्डपति- यत्विति । अत्र परिभाषायाम् । तत्वमुपपादयति-तीति । पुनरि- ब्रह्ण होत्यथ । तत्रत्येडिति । 'राधीवधीगम्' इति सूत्रस्थेत्ययं । विकारान्तरस्येष्ट स्वादाह-- गुणरूपेति । ननु नैत्यस्य निवृत्यर्थ तत् । स्पष्टं चेदम् 'नेशि-' इत्यत्र भाष्य इति कयमुक्तायकल तस्यात आह-नम इति । न्यायेम वशमाणेन । भ्रान्तोते सर्वया अमागत्य निनाय सिद्धान्तमाह- पस्तुतस्त्यिनि । प्रत्यारयाना- - अन्यथा ·गदामरित - नन्वलुगधिकार प्रागानड, उत्तरपटाधिकार प्रागङ्गाधिकारादित्यनुप. पन्नम्, एकयोगनिर्दिष्टत्वात् । तथा 'दामहायनान्ताच्च' इत्याटो 'संख्याव्य- यादे इत्यत सख्यादेरित्यनुवर्तते, अव्ययादेरिति निवृत्तमिति चानुप- पन्नमत आह- एकयोगनिर्दिष्टानां क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते ॥१८॥ एकत्रायें योग सबन्ध ; तेन निर्दिष्टयो समुदायाभिधायिद्वन्द्वनिर्दिष्ट- . . दिति । नत्री निवृत्तेहत्तरीत्येव सिद्धत्वात् , एव च भ्रान्तस्य भाष्यविरोध स्पष्ट एवेति भाव । तत्करणेन सप्ताहणेन । गुरुयत्नमिति । नियमरूपमित्यर्थ । एतदिति। 'दीधी-' इति सूत्रस्येप्रणेत्यर्थ ॥१७॥ नन्विति । अस्य 'एवम्' इति शेष । उत्तपरिभाषाहीकार इति तदर्थ । तथा च सगति स्पष्टा । तथा एफयोगनिर्दिष्टत्वरूपहेतुनत्यर्थ । 'एक्योंगे-' इत्यनुमृत्तिल धम् । आपत्तार्यसमुच्चायक । तया च विरोधाग्नवत्राभयम् , किं तु क्वचित्तथा क्यचिदेव लक्ष्यानुरोधादिति फलितम्, तदार- पवचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तत इति । नन्द- कमूत्रनिर्दिष्टानामेकदेशानुवृत्तिदृश्यते, यथा 'अत इन्' इत्यादाविपदमात्रस्येति समासनिर्दिष्टानामित्येव तदय इात समासनिर्दश एवानयो प्रवृत्ति , न व्यस्ते इति प्रागुक्त यस्तोदाहरणासगतिरिति ध्वनयन्मतान्तरमाह- एकत्रार्थे इति । इत्यर्प इति । 'क्य पुनरस्योगनिर्दिष्टयारेकदेशाऽनुवर्तते एपदशो नैति पक्षात्तिारति सूत्रस्थपर्यपक्षमा. ध्यस्य' इति शेष तया च समाधानपरपरिभाषाप्युत्ताशयेति तद्भाव । कैयट इति । अनेनाचि मूचिता, तबीज तु- 'औतोऽशसा' इति सूत्रस्यमाभ्यासगतिस्तथा सति स्यात् । तत्र हि 'वा सुपि-' इत्यत मुपोऽनुवृत्तिनिनुत्तिरुत्त न्यायेनाशयेत्याशङ्कष 'अलुगुत्तरपदे' इति दृसान्तेन अनेन न्यायेन तत्साधितमिति प्रागुत्तार्य एव युक्तो नायमिति। वस्तुतस्तु प्रकृताशयेन तथोक्त कयटनेनि न समाधानपरपरिभापायास्तपार्यस्तदभिप्रेत , उत्तभाध्यविरोधात् । समातेऽपि तथानुवृत्ती, किमु बाच्चमसमासे सेति तद्भाध्याशय । एव च परिभाषयोरभयत्र प्रवृत्ति , पचन विनोक्तार्थस्य दुश्यत्वात् । एव च स कैयटो युक्त एव । एकसूत्रनिर्दिष्टानामात सवथा नार्थ इति सूचनाय परमत्र तस्योरेख । तस्मादुत्तोऽर्थ एति सपत्र तया शनायामनया समाधानमिति तत्वम् । एतदव धनायतुम् उभयानर्देश तथानुवृत्ती ·परिभाषन्दुशखर योरित्यर्थ इति 'पक्षात्ति' इनि सूने कैयट । तावन्मात्राशे स्वरितत्वप्रतिज्ञाब- ललन्यमिदम् । स्पष्टाचेयं 'दामहायनान्ताच' इति सूत्रे 'औतोऽशसो ' इति सूत्रे च भाप्ये पूर्वा च ॥ १८ ॥ , ननु 'त्यदादीनाम ' इत्यादिना इममित्याढावनुनासिक स्यादत आह- भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ १९ ॥ अणुदित्सूत्रे 'अप्रत्यय इत्यनेन सामर्थ्यात्सूत्रेण प्राप्तम् , जातिपक्षण बीज तुल्यमिति सूचयितु चान मीजमाह - तावदिति । मात्रशदोऽधारणे । इदम् उमयवेटसाधक यचनम् । अय भाष - -अर्याधिकारपक्षे अर्थस्यैकत्वादविच्छदान स्यादेव- देशानुवृत्तिरित्यतत्पक्षाशयापूर्वपरिमाएश पूर्णपक्ष । शनाधिकारे तु यम्पत्र शन्दर स्त्री तत्वप्रतिज्ञा, तत्सदृशश दान्तरप्रतीतिर्योगान्तरे । सापि भिनप्रतिज्ञासामध्यांत भिन्नाय धिकापि क्वचिदित्यतत्पक्षाशयकोऽय समाधिपो न्याय । तथा च भिनप्रतिज्ञापत्रादिया- वधिर वम्, एकदेशे तद्वलात्तन्मात्रानुवृत्ति , विशिटे तलासमानायधिकतदनुवृत्तिरिति परिभाषयोयारर्य फलित इति । एतेन तस्मादित्युत्तरस' इति इतिग्रहणमत्र शायम, अन्यथा निर्दिष्टपदवत्तदनुवृत्या सिद्धमिति सीरदेवोक्तम्, 'इको गुण--' इत्यत्र गुणादि- प्रहण तया, अन्यथा सपूर्णसूत्रद्वयानुवृत्या सिद्धमिति भ्रान्तोस र पास्तम् । सूत्रे चेति । चेन 'पक्षास्ति' इत्यादिमूतप्तबह । ननु पूर्ण कुन स्टार अत आह-~पूर्ण चेति । उक्तसूत्रत्रयादाविति मात्र । तेषु हि तया पूर्वपक्ष कृत्या अनरा समाहितम् ॥ १८ ॥ मनु 'आर्धधातुरस्य---' इति सूत्र प्रणाय गुणरूपविशागभावार्थवश्रमपणमरण प्रासदीर्घामावायवमपि पुता नाक्त सत्र भाष्य एक र प्रन्याम्यानमप्यसगतामति घन्, न: 'भाग्यमानेन-' इति निषेधात् । तदनयन नामक तत्यामवतारयति- ननु त्यति । अनुनासिक पति । प्रहणमूत्रादिना तस्य पण 'स्थानन्तरतम 'इयनति मात्र । नेयमपूर्वा, नि तु सप्रार्थसिदेयार- अदिति । अप्रयप इन्पना नगन्वय । मा प्रत्यये निपऽपि आदेशादी पर निषेध। अत आद मामथ्यादिति । तर भानुदमा शुभविष्यति । ननु फन प्राप्त तामपि यत इति था. समादी गात पक्ष भार-सूणति । जाति भार-- जातीति । पति एक भागनाद- .

·परिमापन्दुशेमरः भाव्यमानोऽप्युकारः सवर्णान्गृह्णाति ॥२०॥ 'दिव उत्' 'रत उत्' इति तपरकरणमस्या ज्ञापकम् । 'तित्स्वीरतम्' इति सूत्रे भाष्ये सप्टेयम् ॥ २० ॥ ननु गवे हिलं गोहितमित्यादौ प्रत्ययलक्षणेन अबायादेशापत्तिरत आह- वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २१ ॥ वर्णप्राधान्यविषयमेतत् । तत्त्वं च 'प्रत्ययलोपे-' इति सूत्रे स्थानि- हारद्वन्द्व निर्देश इति तु न युक्तमित्यन्यत्र स्पष्टमिति भावः । दिव उदिति । तस्वरितम्' इत्यत्र एतस्यतज्दापकत्वोक्तिपरभाष्याविरोधात् 'एतत्तपरकरणसामध्यांदैव शुभ्यामित्या भाविदीर्घ-या लि.' इति सप्रसारणसूत्रस्थकेयटाइयश्चिन्त्या एवेति गृदाकूतम् । ज्ञापित चारितार्थ तु शुभ्यामित्यादी ‘च्छ्वा-' इति पूर्वमृश्यपि तस्य स्वप्रवृल्या वाध्यम् ननु 'छ्वा --' इत्यत्र विकहतात्यनुवृत्तिपक्षे तत्र उडय दुर्लभीप्त आह- ऋत्त उदिति । इद त्वान्तरतम्यात् ऋकाराकारया स्याने प्राप्तदीर्घनिवृत्यमिति चारि- ताध्यमिति भावः । भाध्येऽपि क्वचिदेवमेव पाठो दृष्ट इति गृहाकूतम् । तित्स्वरितमिति । तत्र हि तिति प्रत्यवाणम्' इत्यस्य दकारण प्रत्याख्याने, सवर्णप्रहणात् 'ऋत इद्धातो.' इत्यादी प्राप्तदोषवारणाय उक्तपरिभाषाश्रयणे 'अदसोऽसे:--' इत्यत्र दोप- माशङ्कय, अनया राक्षापल्या समाहितम् । एतेन पूर्वत्र ‘भायमानोऽण्' इति पाटे ग्यारूपाय, 'दिव उत्' इति तपरकरणातस्यानित्यत्व च स्वीकृत्य, अमू इत्यादी न दोप इति सौरदेवोक्तमपास्तम् , माध्यविरोधात् ॥ २० ॥ वर्णप्रसवात् 'घाश्रये-' इति परिभाषामवतारयति- मन्विति । द्विवचन- पहुवचनान्तन समासे तेन तदप्राप्तेराह- गवे हितमिति । दृष्टान्तार्थमिदमिति कश्चित् । आदिभ्या रेकुलमित्यादावायादिसग्रहः । वर्णाश्रय इति । 'विधी कार्ये' इति शेप. । तथा च बहुप्रीहिरन योध्यः । नन्वेषमतणेडित्यादी इमादि न स्यादत आह-वर्णत्ति । वर्णनाधान्पात्रएकविधिप्रवृत्तिविपयामिद पचनमित्यर्थ: । ननु तादृश- पचने कि मूलमत आह-तत्वं चेति । वर्णप्राधान्याश्रयकारिधी अप्रत्ययलक्षणत्व चेसथं । द्वितीय प्रत्यगमरणाटयमर्यो लभ्यते, तलक्षणमि येव • सिद्धरिति सारदेवार तर ·गदामारतः चदित्यनुवृत्त्येव सिद्ध प्रत्ययलक्षणग्रहणं प्रत्ययाय इतराविशेषणवरूप या प्राधान्यं तत्रैव प्रवृत्त्यर्यमित्येतस्सिन्दम् । वर्णप्राधान्यं च वर्णस्येनराविशेषणत्य- रूपं प्रत्ययनिरूपितविशेष्यतारूपं च । तेन गोहितमित्यादाववादि न; चित्रायां जाता चिनेत्यादावण योऽकारम्तदन्तात् डीविति डीप् न न । इय- मल्विधो स्थानियत्वामानावपि प्राप्नस्य प्रत्ययलक्षणविधेनिधिकेति स्पष्ट भाष्ये ॥२१॥ ननु 'अत. कृमि-' इत्यत्र कमिग्रह्णन सिद्धे कंसग्रहणं व्यर्थ- मन आर- उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।। २२ ।। साग-पसूचनायाह- स्थानोति । यत्र विधी : तत्रैव कर्तये । प्रवृत्त्ययम् 'प्रत्यय- लोप-' इति सूत्रस्य । इत्येतत्सिद्धम् इत्येतेन सिमि पर्यः । एतन अपांत निर्देशोऽन शापक इति सौरदेशायुक्तमपास्तम् । ननु प्रयप्राधान्ययत् वर्णप्राधान्या. कार गोहितमित्यादिसिवावपि चिन यादी डोरापात्तः, अकारस्य प्रातिपदिकरिशेषण- खादत आह-- वर्णेति । चस्त्वर्थे । प्रत्ययेति । प्रत्यय नेटवकारतानिरूपितन्यथः । क्रमणानयोः फलमार-तनेत्यादि चित्रा--' इति घातिकन 'सधियला-' इत्यणा लुकि सोप्रत्ययलुकि टाप् । अण् योझार इति । अनेन द्वितावनमारसत्ता मचिता । तदन्तादिति । अनायस्यासत्त्व मूचितम् । डोप्च नेति । नः स्पायः । क्याच. तदपाठोऽपि । ननु भाष्यमते 'मययलोप-' इत्यस्य नियमार्थत्वेन बनिये प्रगतरेय नेतोय व्यर्थात आर- इयमिति । अल्विधौ यया कांविर्था । विधरिति । तथा च अल्पिधी विध्यर्य तस्तमिति यातकमतनेयम् , न भाष्यमतेनेति भावः ।। भाये तभूत्रम्य ॥२१॥ सिद्ध धाता सममानिदिष्ट तदादिग्रहह्मात् अयस्कान इति सिदे । उणादयः तदन्तानि, तदन्त पनाभिमनानि पा । अव्युत्पन्नानीति । अस्य आये गुगन्ति कार्या- ·. परिभापदशंसर इदमेवास्या ज्ञापकमिति कैयादयः । सस्तु न कंस, अनभिधानात् 'प्रत्ययस्य लुक्.--' इत्यादी भाप्ये स्पष्टपा ! 'उस्तृचौ' इत्यादो भाप्ये व्युत्पन्नानीत्यपि । इदं शाकटायनादिरीत्या । पाणिनेरदव्युत्पत्तिपक्ष एवेति शब्देन्दुशेखरे निरूपितम् । 'आयनेयी-' इति सूत्रे भाप्ये स्फुटमेतत् ॥ २२ ॥ ननु देवदत्तश्चिकीर्पतीत्यादी देवाटे सन्नन्तत्वप्रयुक्तधातुत्वाद्यापतिरत आह- प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥२३॥ . भाषवन्तीत्यर्थ , अन्त्ये तु यथाश्रुत एव । इदमेवेति । कसप्रणमेवेत्यर्थ । एधेन अर्थव मूत्र सापकमिति सीग्देवायुक्तिनिरासः, यहुपटर इत्याद्ययं तस्यावस्यकत्वेन चार- तार्यात् । आदिना सीरदेवादिग्रहणम् । ननु नेदाप सापकम् , काराच कस इति सिद्धरत आह- कसेस्त्विति । न कंसान कस इति शन्द 1 अल एवं 'कमे स यास' इत्येव तत्र भाष्ये उक्तम् । ननु कुत्रेयमुक्ता' अत आर-प्रत्ययस्यति । 'प्रत्ययस्य लुक्ललुप' इत्यादावित्यर्थ । आदना 'आयनेया -' इात सूनपरिमह । 'युयोरनाकावित्यादी' इति स्वपपाठ । तर हि प्रत्ययमाभावे “कसायपरश याश्च' इति सूत्रे छयतारिति प्रतिनिवृत्त्यर्थमवश्य वाच्यम् । अन्यया कृतेऽपि प्रत्यग्रहणे मस्य आश्च लोपापस्तिरिति दापोऽनया पारित । वुलिति । तन हि तृचश्चकाराभाये मात्रादिशब्दे दादांपादन कृत्वा तत्समर्थन कृतम् । माय सिद्धान्त इत्याह- इदमिति । युरपनानीत्युक्तमित्यर्थ । आदिना नस्क्तादिमग्रह । सिद्धान्तमा-पाणिनेस्त्यिति । शब्देन्दुशेसरे उणादय इत्पर । उणादय इति व्यासरणान्तरस्थसूर यवस्थापमम् । उणायन्ता येन व्याकरणान्तरेण व्युत्पादता शन्दास्तर यहुलामति वक्तव्यम् । पत- मानाधिकारे च ते वाच्या । भूतेश्योति च वाच्यामति सूधार्थ । स्वशास्त्र तपा साधुत्व. बोधन चैतायतर कृतम् । सापपा पनुप यादी पत्व तु बहुलपणादरेत्यादि तय स्पष्टम् । इद समूलयति-आयनेयीति । तत्र हि शण्ठ कण्ठ यादी दोपयारणाय 'प्रात. पदिकायलानाथ भगवत पामने. सिद्धम्' इत्युक्तम् । एतत् अनुपतिपक्ष एपेत्यतत् । एपेय तदन्यायपच्छेद । विस्तरातत एष मोय ॥ १२ ॥ 4 ·खण्डयति- यत्त्विति । स्वप्रेति । द्वन्द्व । स्व प्रत्यय । इयानित्यादारिति । आदिना इरित्यादिपरिग्रह । 'व्यतिसे इवान्' इति पपाठ, तत्प्रयागस्याभावात् । एव. मप्रेऽपि । तस्य श्रयमाणप्रत्ययस्यासमुदायन, सहति शर । च्यामपरेघद्वा साहित्यम् । यद्वा तादृशस्वप्रकृत्यश्यवराय समुदायस्तपो या यिशध्यस्तस्याभचारणन्यथ । ननु 'कण' 'लुइडलक्षु- इत्यादौ तदन्तग्राभावात् समुच्चयाऽयुक्तास्त आह-योति। उक्तत्पल इन्यथ । तथा च व्यवस्थितत्वात सवन समुच्चय । मात्रपदेन तदन्ताशयावात्त । तर स्यतासीत्यादिवश्यमाणगत्या तदन्तायधे 'प्रत्ययग्रहण वापञ्चम्या' इति निषेधादुपस्थितागादरवावधित्वनान्वयादिति भाव । प्रत्ययावधीतु बास्पा प्रवृत्ति, विहितप्रत्ययावपयत्वादस्या हात दाध्यम् । एव चदएत पारमा इति वाकूतम् । तदादारात तत्र पठयन्तम् । अङ्गस्यताति । तत्र र अगरत वाकृतपेशदेशिना । उपास्थतपूबलत्यस्येवावधित्वेनान्वयादपञ्चम्या इति नपधन तदत बखण्डनाय स्वीकृत प्रत्यय हात न्यासे प्राकमादायादा प्राद प्रागादिव्याहत्तर वाधीत तदादिमात्रापास्थातारात स एव कायोति न तनाहादात कयर 1 अर मुख्य फल 'आन्महत-'दात जातायाश । तत्र तदादरपास्यत्या महदन्तः तदादा पवार अन एव"नमसमरारोऽनमानासाय यादामाद । ..." गदासहित 'यस्मात्प्रत्ययविधि इति सूने यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये इति योगो विभज्यते । गृह्यमाण उपतिष्ठन इति शेष । तेन तदाय ताश मिद्ध । तदन्ताशम्नु 'येन विधि ---' इति सूत्रेण मिद्ध । स च शब्दरूप - प्यमादाय विशेप्यान्तरासत्त्वे । यत्तु--- प्रत्ययेन सप्रकृत्यवयवक्समुदायापा- तद्विशेषणत्वेन तदन्तविधिरिति, तन्न इयानित्यादौ तस्य तादृशसमुदायेन व्यभिनारेणाक्षेपासभवात् । यत्र प्रत्ययो निमित्तत्वेनाश्रीयते, नत्र तदादीत्यश- मात्रोपस्थितिरिति 'अङ्गस्य' इति सूत्रे भाप्ययटयो स्पष्टम् । एव यापि देवादे 'समन्तस्य' इात शप । सन् अन्ता यस्यात व्युत्पत्त । पारभाषा समूल- यति- यस्मादिति । इष्टवाक्यायायाह- गृह्येति । तथा च प्रत्यय गृह्यमाण यस्मा प्रत्ययविधिस्तदादीत्युपतिष्ठते इात वाक्याथ । तेन यागनिभागेन । तदाद्यन्तांग इति । तदादेरित्यन्त समुदायघयाऽवयर' सिद्ध इत्यथ । अवाशष्टलाभापारमाह- तदन्तांगस्त्विति । ननु सक्न विशष्यानुक्त कथ तलाभाऽत आह- स चेति । तदन्तविधिरित्यर्थ । शब्दरूपमिति । शदानुशासनप्रस्तावादिति भाव' । जीणात्ति - ·- शरिमापन्दुशेखरः त्यादी धातुतकारस्य न नत्वम् । तदन्तत्यंशानुपस्थितावपि तदादोत्यंशस्योप- स्थितो रेफदान्तात्परस्य निष्ठातस्येत्यर्थः, तदंशानुपस्थितौ मानाभावात् । तद- न्तांशोपस्थितो तूमयोरेकविषयत्वमेव स्यादिति ढपत्तीर्णेत्यादी दोषः स्यादेव । 'स्यताप्ती लुटो.' इत्यादी लूटुटोः परयोरित्य नियमेनावधिसाकाशवेन उपस्थितधातोरित्यत्यैवावधित्वेन अन्वयान्न तदन्तविधिः । 'हल्डयाभ्यः-- इत्यादी न दोपः, तत्र कस्मादिति नियतावध्याकाक्षाया अभावेन पञ्चम्यन्तस्य - . युक्तमिति घनयितुम् एर यत्रापोन्यस्य लक्ष्यान्तर सूचयितु च सूत्रार्थमार- तदन्तेत्य- प्रेति । तदन्तस्येत्यशेयर्य । सीत्रक्रमानुराधनाह-- रेफदान्तादिति । ननु तदभावे तस्याप्यनुपस्थिति., सनियोगशिटेति न्यायादत आह-तरोति । तदादेरिन्यन्ताशेयर्थः, 'गुणानाम्-' इति न्यागदसनियोगशिरवाच तदप्रते. । अत एष प्रागेतद्घटकेत्युक्तम् । तदमावे तदुपस्थितेः फलमप्य साधारणमुक्तम् । एतत्पारिभाषाया अभाव दोषमुपपादयति- तदन्तांगोपेति । अर्थ प्राग्वत् । रदाभ्या परो यः, तदादिनिष्टान्तस्तस्य तकारस्य तत्पूर्वदस्य च नत्यमित्यर्थस्तथा सति स्थान; तार--- उभयोरिति । अशयोरित्यर्थः । एकेति । यत्र तदन्तत्व तर तदादित्वमिन्यर्थ', पतीर्णेत्यादिलक्ष्यसभवात् । असंभये खलु तयोमिनविपरत्यागीकारः । अत एव एव. प्रयुक्तः । तेन च कैवले अप्रतिनिता । तथा च धातुतम्य तत्पूर्वदस्य च नत्वापत्तिस्तदवस्वर; तदाह- हपदिति । नन्वेषमपि "स्यतासी-' इत्यादी अस्या अप्रापया लुलुइन्त तदादो इत्यापत्ति ; नहि पश- न्तापरत्वेन लादिप्रत्ययस्ता विशेपित. । धातारिति तु स्यतासिविशेषणमत आर- स्यतेति । आदिना 'सुपि च' 'रौ. सुपि' इत्यादिपरिग्रहः । परयोरित्यर्थ इति । 'तस्मिन्-' इनि परिभापति भाव. I अवधीति । 'कस्मादिति' इत्यादि.; तस्य , दिक्शन्दवादिति भात्र । स्यतासिविधानाय तस्याधिकृतत्वादाह-उपस्थितेति । एष च रतस्य स्यतासिविशेषणऽप्यतापि अर्थत आवृत्त्या शब्दतो पा तत्वेनान्वय इति पञ्चम्यन्त- स्य तद्विशेपणन निपेयप्रवृत्तिरिति भावः। एवम् 'सुपि च' इत्यादाषप्यन्यार्यमुपस्थिता. ङ्गादेव तत्व योध्यम् । तदाह-न तदन्तेति । उक्तवार्तिकच्याख्यासरे 'सतत्यादी धातारित्यधिकारानिधोऽय सुवच.' इति करटोक्तप्रकारस्तु चिन्य., स्यतासिविशेषणवा. दिति स्पष्टमयाते । नन्वेव ड्याग्न्या प्रातिपदिकाक्षेपे पश्चन्यन्तस्य प्रत्ययविशेषणत्वन निषेधात् डयन्तादारन्तादित्यर्यलाभानापत्तिात आर-वाय इत्यादी विति । स्यायश इयथं । मुतिसीपशं तु विपतिरस्त्येवेति भावः । तत्र व्यावशे ।

·परिभापन्दुशेखा. नन्वेवं परमकारीपगन्धीपुत्र इत्यत्रेवातिकारीपगन्भ्यापुत्र इत्यत्रापि प्यडः संप्रमारणं पुत्रपत्या इति स्यादत आह--- ..." श्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ।। २० ॥ वीप्रत्यय इति विषयसप्तमी । यः स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं प्राधान्येनाह, तत्र तदादिनियमो न; यरत्वप्राधान्येनाह, तत्र तदादिनियमोऽस्त्येवेत्यर्थः । प्रत्यासत्या यस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वमानेयम्, तदर्थ प्रत्यनुपसर्जनत्वमेवैतत्परि- भाषाप्रवृत्तौ निमित्तम् । तेन अतिराजकुमारिरित्यादी राजकुमारीशब्दार्थस्याति- शब्दार्थ प्रत्युपतर्ननत्वेऽपि तदर्थं प्रत्यनुपसर्जनत्वात्तदादिनियमाभावेन हुस्वसिद्धिः। अद बोध्यम् -- उत्तरपराधिकार प्रत्यासत्या निमित्तभृतप्रत्ययम्यैर विशेष्यन्येन तत्तद्रूपेण प्रहण तदन्तग्रहण नेत्यर्थः, ज्ञापकम्य सजाती पक्षपात् । अतोऽपि धन्यागः । एव च 'हयोऽगाच' 'हस्वाऽऽयो गालपम्प' 'हयापो संज्ञा' 'खित्यनध्ययस्य' 'रात्रे कृति' 'अश्वतावप्रत्यो' 'तनिषु क्वा' इत्यादी न दोषः । 'उपसात्य घनि--' इयन सामन्यात्तदन्तविधियोध्य' । एषम् 'एक तन्द्रिते च' इन्यम चकारकरणसामर्थेन उत्तरपदस्य पृथनिमित्ततया विशेष्यत्वाभाग्न तदन्तविध्यभाया योध्य.. पयामिति । भपति शेष. या उत्तर एव तदन्ताामावनिधाहकार इत्यर्थ. दृष्टान्तनेद मूचितम्-यदि तदादेनियमः, ताई मुख्यऽपि न सात; अब स न तदनुराधात, ताद वाक्येऽपि सादिति । नन्वनुफ्त नत्रोप्रत्ययमहणे इत्ययों ग्रहणपदानुस्त्यावश्यं वक्ष्यमाणय प्रतीयते । स चायुक्त, लक्ष्यभेदैनकतप सूत्र एतत्प्रवृत्त्यप्रवृत्यारिटत्यादतार-विपयेति तया च तद्विषयकै शास्त्रे स न, तदविषयके तु तनक सोयी । सरफारतमाह- य इति । तत्र तद्विपका एयमऽपि । तदन्तांगमय तटवादार-सदादिनियम इति। तदादिमामाहापरिमापयेत्यर्थ । एषमंऽपि यस्त्पिति। अनन स्वयं रति सांगतन। अतिप्रसानिरासायाr-प्रत्येति । तस्यै नसमुदायाम् । एमगऽपि । अनेन तदन्ता- शायटन स्टमंगोतम् च मिपती प्रभिचरिताधियन्यतनिधेिऽन्यायामामति ·समुदायत्यावन्तत्वन प्रयवान्तानमधेनामाप्रातस्तरसगति स्प।किच तंत्रतप्रवृत्य- गटासहित , अन एवान परिभाषाया न शास्त्रीयमुपमन्नत्वम्, असभवान् । अस्या 'प्रत्यय ग्रहो---' इत्यस्य अपपाढत्यात् तदेवाश्यतापनत्याच अनापि ग्रहणपदसन्न स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे तद्विशेषग्रहणे च प्रवृत्ति , न तु स्त्रीप्रत्ययाम्त्रीप्र रायम हण । ध्वनित चेदमर्थनमूने भाष्ये । इय च पापनिम्या यह इनि पूर्व भाष्ये स्पष्टा ॥ २६॥ मन्वेवम् 'तरप्तमपो च ' इत्यादिना तरयन्नाद मशा स्याका मार- सज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २७॥ 'मुनिहन्तम्---' इत्य तग्रहणमस्या ज्ञापनम् । न च प्रन्यययो पाध्यम् । अन्न अस्याम् । अत घरपस्यायमाह-- असभवति । प्रयामत्या परिभाषा- रकीप्र ययानष्ठापसजन पम्य शासीयोपमजनत्वविरुदत्यनागभया त्यथ । एतत्प्रवृत्ति- स्थलमाह-अस्या इति । 'उसगममानदशा-' इति न्यावादिति माघ । ननु तम्य नमा व्यभिचस्तित्वमा आह- तदेकेति । यायकवाक्यतत्यय । तया 7 गृधमाण स्त्रीप्रया सयनुपसजनविषये तदादिनियमो जयप । अनुपमजन इस विश्वसप्तमीति वायम् । सामान्यग्रहणम्- 'गोसिया -' इगदि । विशयग्रहणम्- 'प्या--' इत्यादि । ग्रहणे चनि पाठ । पात पारेऽध्येयमवाया, पा स्यात्-' इति काशात् । न तु गीति । अत एष पदक विभज्या घाख्याने सस्पसमुदायादकविभत्ताशय इति पक्ष आपन्तसमूहम्याप्रत्ययान्तवन प्रातिपदिकत्वादाम भिक्षा भिक्षा भिक्षा आम् अपियादी सरविधिभ्य- इयामा लुकि विभरिपत्वाभावादेकपा न स्यादिति सरूपमूत्रभाष्य साधत, अन्यथा अनया गीकारे फतामा । तदाह-घनितमिति । प्यड इनीति । तत हि सुम्यवन गापऽ- तिप्रमहगोऽनया धारित ॥॥ एवमिति । अस्य अपि' इस्त भए । यातप्रमाग का । मझारिधाविति । । तदन्नी । प्रदगा' इबाद । साया पधादयप । प्रत्यययो मुपिडा ·५२ परिभाषेन्दुशखर पदसंज्ञायामपि प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रह्णसंभवात् ज्ञापितेऽपि फला- भाव इति वाच्यम्, पदासज्ञाया 'स्वादिषु-' इति विषये प्रकृनिनिष्ठतया पदग्रहणस्य प्रत्ययमावग्रहणत्वाभावात् । 'सुप्तिदन्तम्-' इति सूत्रे भाप्ये सष्टा ॥२७॥ नन्वेवम् अक्तप्तेनकुलस्थितमित्यादो नकुलस्थिनशब्दस्य क्तान्तत्वा भावात्समासो न स्यादत आह- कृग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २८ ॥ अस्याश्च कर्मणि क्तान्ते उत्तरपदे अनन्तरो गति प्रकाम्विर इत्यर्थक गति रनन्तर ' इति सूने अनन्तरग्रहण ज्ञापरम् । तद्धि अभ्युद्धृतमित्यादावतिव्याप्तिवार- णार्थम् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया उद्धृतस्य क्तान्तत्वाभावादेवाप्राप्तौ तद्वयर्थ सदस्या ज्ञापकम् । न चाभ्युद्धृतमित्याटो परत्वात् 'गतिर्गतो' इत्यनेन अभेनिघात एवोते वाच्यम्, पादादिस्थत्वे पदात्परत्वाभावे च तदप्राप्ते । अनन्तरग्रहणे कृते तु तत्सा मर्याद्गत्याक्षिप्तधातुनिरूपितमेवानन्तर्य गृह्यत इति न दोप. । न चाम्युद्धतामत्या- शापितेपि तत्र तदन्तविध्यभावे' इत्यादि । फलाभाव इति । बारिताप्यामात्र इत्यर्थः । तथा च ज्ञापक्रवासगतिरिति भाव । स्पष्टेति । अस्य 'इयम्' इति शेष ॥२४ नन्विति । अस्य 'एवमपि' इति शेष कान्तत्वाभावादिति। 'प्रत्ययपाहणे- इति परिमाषयेति भाष । अस्याश्चेति । अस्य शामित्यत्राननय कर्मणीति कर्मणि य तस्तव । तत्समुपपादयति-तौति । अनन्तरग्रहण हीत्यर्थ धारणामिति । अस्य 'क्रियते' इति शेष । उध्दतस्य तरछन्दास । अप्राप्त अभिस्वराप्राप्ती । शापरत्व विघटयति-नवेति । एवेन 'गतिरनन्तर' इत्यस्य व्यवच्छद तया चरितार्थाभावादशाकल्पमिति भात् । तत्क्षे मानामावादार- पदादिति नन्यनन्तरग्रहणेऽप्यसौ दुर्वार, एतत्परिभाषयोद्धृतस्य सान्तत्वेऽभैरतदानन्तयस सत्वादः भाह~ अनन्तरोति । तासामध्याद पातुलाभोपायमाह- गल्याभिति। गृरपत ·गदासहित दावभिना समासे अनन्तरस्योदोऽपूर्वपदत्वेऽपि स्वस्थ तदिति वाच्यम, कारवा- दत्त-' इति सूत्रे कारतादिति योग विभज्य तन गनिग्रहणमनुपर्त्य कारकादेव पर गतिपूर्वपद तान्तमन्तादात्तमिति नियमेन धाथादिस्वराप्राप्त्या कृत्स्वरेणोद उदात्त त्वसिद्धे । तस्मादनन्तरग्रहण व्यवहितनिवृत्त्यर्थमेवेति ज्ञापक्मेव। यत्र गतिकारक- समभिव्याहत कृदन्त तत्र कृद्धहणे तद्विशिष्टस्यैव ग्रह्णम् अपिशब्दात् तदसम. भिव्याहृतस्य केवलस्यापीत्यर्थ । अन्यथा अनया कृढ़हणविपये परत्वात इति । अभिस्तु न तयेति भाव । ननु तलान्यायत्वेनेतदर्थवाभायेन ज्ञापमधाममात्र इत्याशयेनाशइतेन चेति । अभिना समास इति । हृतशब्दस्पोच्छन्दैन समासे पुरोहितमितियत गतिस्वरेणाादात्तोरतशब्दस्येति भाव । तत् अनन्तरग्रहणम् । अन्यथा 'बहुवीही प्रकृत्या' इत्यत पूर्वपदग्रहणानुवृत्यात्र न स्यात्, सतिशिष्टपाथादिलोणान्तोदात्तत्व सात् । सूत्र त्येकगतिक सफलम् । तत्र कृते तु तत्सामर्यात्तदसवन्ध इति पायादितो. अन्यय सति शिष्ट । एव हि स्वरक्रम समासान्तोदात्त वाघमाययपूर्वपदप्रकृतिस्वर- पाधकथाधादिस्थरपावर 'गतिरनन्तर' इति स्वर इति । एष च तत्साधिक्सप्रहाय येन ज्ञापकत्वासभय इति भाव । गतिग्रहणमिति । 'गतिकारकाप-' इत्यतोऽमे समुदि- तानुवत्तावपि योगविभागस्येष्टसिद्धयर्थत्वेन तस्यैवात्र सबन्ध । सूपमानात्वत' इत्यत' क्तमहण रखनुवर्त। एवेति भाव । गते परमिति शब्दार्थेन पालतमाह गतिपूर्वेति कृत्वरेणेति। 'गतिकारकोपपदात्-' इत्यनेनेत्यर्थ । एतत्परिमापयोवृतस्य कृदन्त. स्वात्तस्स चायुदात्तत्वमुक्तमेवेत्यर्थ । एव च तटस्वरसिद्धिरित्याधिकसमहार्यत्व न तस्ये त्येवमेतद्वाच्यमिति तत्व सम्यगेव, तदाह-तस्मादिति । शापकमिति । एकदेशद्वारा कृत्स्नपरिभाषाया इत्यर्थ । परिभाषार्थमाह- यत्रेति । तदसमेति । तथा च अपिना प्रत्ययमहणपरिभाषया अन्यत्र समुचयः, नान्यपूर्वस्य । एतन अनपूर्वप्रहशन तत्सनियाने पिना वेवलसमुच्चय इत्यभ्युपेयमेक्त्रेत्यपास्तम, अनपूर्वप्रहणस्य तत्र द्रहणपरिमा- पानुपस्थितियापकतया साफ्ल्यात् प्रकृतेत्यत्राप्यनापत्तेश्य गत्यादिपूर्वस्य क्तान्तस्य समासस्यानपूर्वस्येत्यर्यापतेरिति भाव । 'अपीत्यर्प' इति पाठ । 'स्येत्येतदर्थ ' इति क्वचित्पाठ । अन्यथा अपिश दाभाव । परत्वादिति । 'सर्व वाक्य साधारणम्' इति न्यायेन कृद्हणे तत्पूर्वस्यैव प्रहणमित्यर्थावगमाद्विराधेन परत्वमिति भाष । एतेन तदपपाद इयमिति सीरदेवोक्त प्रत्युत्तम्, 'यन न-' इति न्यायाविषयत्वेन तत्वायागात् व्यावचचोत्यादौ 'सोनयये च-' इति निधन 'प्रययग्रहण- ·परिभापेन्दुशेखरः प्रत्ययप्रणपरिभाषाया बाध एवं स्यादित्यपिरहणम् । अत एव सांटिनमिति 'गतिकारकोपपदानाम्' इति 'कृग्रहणे-' इति च परिभाषाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादशागि सि-यति; न तु सकौटिनामतीति 'पुंयोगान्-~~-' इति सूत्रे भाष्योक्तं संगच्छने; अन्यथा तब केवलबूटिन्नित्यस्यापि इनुणन्तत्वात्ततोऽणि पाक्षिकदोषो दुर्वार एव स्यात् । स्पष्टं चेदम् 'समासेऽनम्पूर्वे---इति सूत्रे माप्यकैयट्योः । गतिरनन्तरः' इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदस्य तान्ते उत्तरपदे परे कार्यविधानात् तत्समवधानेऽपि केवलस्य क्तान्तत्वेन ग्रहणं बोध्यम् । इयं च कृविशेषग्रहणे कृत्सामान्यग्रहणे च; न तु कृतकृद्धहणे इति 'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् ॥ २८ ॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ २९ ॥ पदमङ्गं च विशेष्यम्, विशेषणेन न तदन्तविधिः । 'येन विधिः-' इत्यस्यायं इत्यस्या अप्रवृत्तेरस्यास्तत्र प्रवृत्तेः । अत एवेति । तत्समभि याहारे तद्विशिष्टस्यैव प्रहणमित्यर्याड्गीकारादेत्य' । कृदिति । एतेनेय तविषयसाहित्रा । अत एवापिना तदर्थस्यापि संग्रह इवेवास्त्विति कस्यचिदुतिरपास्ता, भाव्यासगतेः । अन्यथा उभयोरेनाद्गीकारे । सर्वम् आदित आरभ्य बापदुत्तम् । तन हि स्नात्या- कालकादिपु प्रतिषेध.' श्रेत खण्डनाय पक्षान्तरलेनोक्तप्रत्ययमहणारभागप्रसनेनेदमुक्त म् । ननु तत्रामभिव्याहारे तद्विशिष्टस्येव प्रहणे पुगेरितमित्राने 'गतिरनन्तरः' इति न स्यात् , विशिष्टस्य क्तान्तयेन ततो भेदाभावादत आह-गतीति । पूर्वपदस्य वस्तुतः पूर्णपदभूतस्य, नेदमनुवृतिपरम्, तदननुत्तेरुतत्वात् ।विधानादिति । 'त सामर्थ्यात्' इति शेपः । भाष्य इति । तत्र हि प्रधानन तरन्तविधियया स्यात्- कृम्भकारी । अन्यथात्र पूर्षयचनेनाययपादुत्पत्तिः साहित्युक्त्या, अनया। तादुत्यत्तिभविष्यतीति शहिते - इदमुक्तमू ॥२८॥ नन्वेषमपि पकेटकाचितीमत्यादी हस्वादि न स्यादत आह-पदानेति । परिमापार्य- माह-पदमिति। तथा च विशे यविशेषणमावस्यवस्थार्थमिदमिति नापूर्वम्, तदाह-येनेति। अत्र पदशम्टेनोत्तरपदाधिकारो न गृपते, निशुद्धपदाधिकार इति प्राची मतमम ·गदामहित प्रपञ्च । तेन इष्टकचितं पक्वेष्टकचितमित्यादी 'इष्टकपीकामालानां चिनतूल-- इति हूस्वः, महान् परममहान् परमातिमहानित्यादी 'मान्तमहत.---- इति दीर्घश्च सिद्धः । अत एव तदुत्तरपदस्येति पाटोऽयुक्त इति भाष्ये स्पष्टम् । अत्र पदशब्देन उत्तरपदाधिकार' केरलपदाधिकारश्च । 'पादम्य पदाज्याति-~-' इत्यत्र न तदन्त- ग्रहणं लक्ष्यानुरोधादिति सर्वम् ‘यन विधि.---' इत्यत्र भाप्ये स्पष्टम् ॥ २९ ॥ नन्वेवमस्यापत्यम् इरित्यादाउदन्तप्रातिपदिकत्वाभावादिन नम्यादत आह-- व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३० ॥ निमित्तसद्भावाद्विशिष्टोऽपदेशी मुख्या व्यवहारो यस्यास्ति स व्यपदेशी । यस्तु व्यपदेशहेत्वभावादविद्यमानव्यपदेशोऽमहाय: स तेन तुल्य वर्तने कार्य प्रतीति, गतमिति वनपितुमाह- तेनेटेति। अतएवेति । परमातिमहानिरयुदाहरणदानादेव यर्थ । द्वितीयसमासे महदन्ताय तदुत्तरपदकत्व नेति मात्र । यपि वार्तिकरता तथा पठितम् । तदन्तरिधरपवादोऽरमुत्तरपदविधि । अत एव तस्य चेति पुनरांभहितम् । तदन्तविधा हि बहुपूर्व न स्यात, तच नेमिति वार्तकाशय । तदन्तविध्यपवादवादस्यापि विशषण एवं प्रवृति । तयाप्यने 'अलेवानय केन-' इतपरिमापायाख्यावसरे 'कि पुनरत्र ज्याय' इत्यादिना एवमुक्तम् , तदाह-- भाप्य इति । येनविधिरित्यत्र तवादाहरणदानाशयमाह- अत्रेति । कारश्चेति । 'गृह्यते' इति शेष । नन्वेवमति- प्रसङ्गोऽत आर- पादस्पेति । सर्वमिति । आदित आरभ्य यदुत्तम, तत्सर्व- मित्यर्थ । 'पदाहायकोर-' इति धात्तिक-याख्याधसरे सर्वमिद तमोक्तम् ॥२९॥ - . एवं पर्दागाधिकार एवोभवत यायोगीकारे । क्वचित् एवमा' इति पाठ, तत्रा- प्ययमवाथ । 'अत इन्' इत्यस्योभयरहिभृतत्वात् ; 'पनविधि -' इत्यत्र तस्य चेति नास्तीति भाव । शपपरणेन व्याचष्टे- निमित्तोति । वर्थमाह--विशिष् इति । अमेणानयोरर्थनाह- मुख्य इति । एकपदार्थमाह- असहाय इति । तेन ध्यपदे- शिना । कार्य प्रतीति । कार्यार्थमेवातिदेशाङ्गोकारादिति भावः । तदेवार- एक ·परिमापन्दुशखर एकस्मिन्नसहायेऽपि तत्कार्य काव्यमित्यर्थः । तेन अकारस्याप्यदन्तत्वात क्षति । एकस्मिन्नित्युक्तेः सभासनयने आकारस्य नादित्वम्, दरिद्राधाताविकारस्य नान्तत्वम् । अन्यथा सभासनयने भव इत्यर्थे वृद्धाच्छ , दरिद्रातेरिवर्णान्तलक्षणो- ऽच स्यात् । अत एव हरिप्तित्यादी सोः पदत्वं न । लोकेऽपि बहुपुत्रप्तत्त्वे एकस्मिन्न ज्येष्ठफनिष्ठत्वादिव्यवहार अयं मे ज्येष्ठ कनिष्टो मध्यम इति किंतु एकपुत्रमत्त्व एव । अनेन चाशास्त्रीयस्याप्यतिदेश । अत एव इयायेत्या एकाच्त्वनिवन्धनद्वित्वसिद्धि । अत एव भवतीत्यादौ मू इत्यस्याङ्गत्वम्, इरिया- नित्यादौ कार्यकालपक्षे तद्धितान्तत्वनिबन्धनप्रातिपदिकत्वं च सिध्यति; अन्यथा यस्माद्विहितस्तदादित्वाभावान्न स्यात् । यतु- 'योऽर्थवान्, तत्रार्थस्य त्यागोपादा- । स्मिन्निति । तदर्थमाह - असेति । तत्कार्य मुख्यकार्यम् । उक्तदोपमुखरति-~- तेनेति । अकारस्पति ! भगवद्वाचकस्थेयर्थ । अपिना दक्षादिसमुचय । सभासनयने तच्छरे । अन्यया एकत्मिनित्यस्याभाव । अय भाव सभासनयने यस्याचा दृद्धिरित्य शसत्त्ववदारित्वस्यापि व्यपदेशिवद्भावेन सापेक्षतया तत्र सत्त्वमिात तत्समुदायस्य वृनसमा दुरा । एत्र दरिद्रातेरिवर्णस्यान्तत्व स्वापेक्षयास्तीति धातोरिवर्णान्तत्वमक्षतमिति । फलान्तरमाह- अत एवेति । एस्मिनित्युक्ते रेवेत्यर्थ । पदत्वं पदत्वमपि । अन्यया पस्माद्विहितस्तदादित्वस्याशास्त्रीयस्थानयपतेदेशात्तत्व दुरिमिति भाव । एवमेघ लोग्न्या- पेन सिमित्याह-लोकेपीति । व्यवहारस्वरूपाह- अयं मे ज्येष्ठ इति । 'एकपुत्रसत्त्व एव' इति पाठ । 'एकपुत्रत्व एव' इति पाठे तु निमित्तमप्तमी । कर्मधारयात् बहुव्रीहे स्व । पेयर खण्डायतु स्पमिद्धान्तमार- अनेन चेति। यस्त्वर्थे । तेनान्यत्रातिदेशे नैमिति पोध्यम् । अपि शाखोरधर्मसमुधायक । अत्र शास्त्रीयत्व च शास्त्रविषयत्वम् । अस्ति चैतद्धट- कतदन्तव, 'आद्यन्तवत्-' इत्यनेन तसा विधानात् । नेघ यस्माद्विहितस्तदादित्य इति योध्यम् । त फलमाह-अत एवेति । अशास्त्रीयायातिदेशादेवत्यर्थ । एधमपि । अत्या. वश्यकता सूचयितु फलान्तरमाह- अत एवेति। यतिस झ्यादि पदावमित्यन्तोऽपपाठ), लाके तत्प्रयोगस्यैयामावादिति भावप्राशे विशदीकृतम् । आदिना अधुनेत्यादिपरिप्रहः । कार्यकालेति । तस्यैव मुख्यत्वादितिभाष । अन्यथा अशासीयातिदेशानङ्गीकार न स्यादिति । तथा तदर्भ तयाश्यं वाधे मायेन्यादाक्यमेव प्रकार इति कयटायुक्तिर- युक्तयेति भावः । तदवार- यरियति । तस्य तथैकारत्व यवहाम्येनाभिमनम्य । 1 ·गटासाहिता :- नाभ्यामेकाव्यपदेशः यथा इयायेत्पादौ अर्थवतो धातोरयं वर्णरूप एकोऽन्' इति कैयटा, तन्न, तस्य एकपदा ऋगित्यत्र भाप्योक्तरीत्या मुख्यव्यवहारत्वात् । एकपदा ऋगित्यवान युक्तो व्यपदेश इते भाष्ये उकम् । ऋक्त्वादेरशब्दोमयवृत्तित्वेन तस्याः शब्दमात्ररूपं पदमेकोवयव इत्पर्य इति तदाशयः । तस्मादेकस्मित- तद्धर्मारोपेण युगपत् यथा ज्येष्ठत्वादिव्यवहारः; यथा च शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यादाकस्मिन्पुने आरोपितानेकावस्थाभिः समुदायरूपत्वाधारोपण तस्य शरीरमित्यादिव्यवहारः, तथा अौकाच्चदिव्यवहारोपपत्तिरिति लोकन्यायसिद्धे- यम् । न चासहाय एवेतत्प्रवृत्ती भवतीत्यत्र भू इत्यस्याङ्गत्वानापत्तिः ससहायत्वादिति वाच्यम्, शपमादायाङ्गत्वे कायें यस्माद्विहितस्तदादित्वे तस्य ससहायखाभावात् । . यथा लोके विनातीयस्न्यादिसत्येऽपि एकपुत्रस्य तस्मिन्नेवायमेव ज्येष्ठ इत्यादिव्यवहारः । न चैवम् निनी चत्वार एकाच.' इति भायासंगतिः कारस्या- महायलाभावेन भत्रेकाच्वानुपपादनादिति वाच्यम्, एकस्मिनित्यस्यापर्यालोचन- मुख्यव्यवहारत्वादिति । तथा च तथोपपादनेन तर परिभाषायोजन कपटीयमयुत्त मिति माया स्याहारसत्त्वादिति पाठे तस्मलस्य अर्थवत इत्यों बोध्यः । तदेय माध्य- माह- एकेति । युत्तत्यमुफ्पादयति सक्त्यादेरिति । आदिना मन्त्रवादिपरिप्रहार उभयत्यनेन विशिष्टनिरासः सूचितः । तस्या. शवः । इत्पर्य इति । एकपदा ऋगित्य- स्येति भावः । तदारायः भाष्याशयः । उपसहरति- तस्मादिति ! एकस्मिन् पुरे एकस्मिन् शिलापुत्रके । वय कृतावस्यानामपि प्राणिनिष्ठत्वेन वस्तुतस्तत्रासात्वादाह आरोपितति । समुदायरूपत्वेति । अनेकारस्थाविशिष्टशिलापुत्रकरवेत्यर्थः । आदिना एकावस्थाविशिष्टशिलापुरकत्वपरिप्रहः । तस्येति । अनेकावस्थाविशिष्टशिलापुत्रकस. कावस्थाविशिष्टमिद शरीरमवयव इत्यादिव्यवहार इत्यर्थः । तात्रैशेति । इयायेन्याटाएक- प्रकारद्धेनेत्यर्थः । इति लोकेति । न तु कैयटोक्तरीत्येति भावः । अद्भत्येति । 'शनि- एपित' इत्यादिः । ससहायेति । शबादिनेति भाव' । अङ्गत्वे कार्य जन्यजनकमाव: सप्तम्यर्थः तत्रनकीभूत इति यावत् । तदादित्वे तदहा। तस्य मू इत्यस्य । ससेति। कार्यिवेन सजातीयसहायताहितत्वाभावादित्यर्थ ; निमित्तत्येन विजातीयमहायमत्वेऽपिन क्षतिरिति मारः । लोकन्यायेनाप्यामेव लभ्यत इन्याह- लोक इति । एकपुत्रस्यति। बहुप्रीहिः । तस्मिन्नेव एकरमन्युत्र एव । एवम् अरुद्वाय एवैतत्प्रवृत्ती । तन इमारे। 1 ·पारेभापेन्दुशेखरः या तत्प्रवृत्तेः। 'अर्थवता व्यपदेशिवद्भावः' इत्यत्र अर्यवत्पदेनाप्यसहायत्वमुपलक्ष्यते; अर्थवोधकेन शब्देन व्यपदेशिसदृशो भावः कार्य लम्यत इति तदर्थः, प्रायोऽस- हाय एवार्थवत्त्वात् । कुरुत इत्यादौ तशब्दाकारः अचामन्त्य इति व्यवहारे स' आदियस्यति व्यवहार च असहाय एवेति तत्र व्यपदेशिवद्भावेन टिसंज्ञासि- दिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३० ॥ ननु गर्गादिभ्यो विहितो यञ् तदन्तविधिना परमगर्गादिभ्योऽपि स्यादत आह- । अनुपेति । परिभाषयेति भावः । तत्प्रवृत्तेः उक्तभाष्यप्रवृत्ते; एष च पूर्वपयुक्तत्वेन, तदसांगत्य न दोपावहमिति भावः । ननु 'अर्थता व्यपटेशिरापः' इति भाष्योतः कयटोक्तपरिभापार्थ एष भगवदभिमत इति लभ्यते, सत्कवाक्यत्वे वाक्यभेदस्यान्याय्य- स्वात् । एव च कथ तत्खण्डनमत आह- अर्थवति । अपिनकपदसमुच्चयः । तदर्धमे- वादी शब्दार्थमा ह- अति । योध्योधमभावसबन्पा मार्थत्वाम-याह-योधकेनेति। वत्यर्थमाह- सहश इति । भायपदस्यार्थः- कामिति । तदर्थः उक्तभाध्यार्य । नन्वेषमापि कयमेतदुपलक्ष्य तेनात आह - प्रायोऽसहाय एवेति । दोतकसमभि याहार अधीत इत्यादी धास्थादेः ससहारत्यार्यपत्यदर्शनासह–प्राय इति । तथा च तत्र तथा सत्वेऽप्येतत्रवृत्तिविषये सर्वन तथा सत्यमस्तीति तैनैतदुपलक्षण सम्यगेवेति भावः । नन्वयमपि कुरुत यासपात्मनेपदसाकारस्य टिसंज्ञा न स्यात, ससहायत्वेनास्या अप्रवृत्तरत आह-कुरुत इति। ए च विजातीरसहायमस्वपि न सजातीयमहायसत्ता, आत्मने. पदसवन्धिनोऽन्यथाचोऽभावादिनि न दो। इति भावः । नन्वचामन्ग इति व्यवहारः प्रतिमादायापि मुलभोऽत आह-स आदिरिति । तत्र तशन्दाकारे । एतेनेद परि- भाषान्तरमित्यप्यपास्तम्; तदाह - इत्यन्यत्रेति । रद्दयोतादावित्यर्थः ।। ३० ॥ यद्यपि 'पदाह-'यस 'येन विधिः-' इति सूत्रप्रपनत्वात्तत्प्रसोन तम दोपस्कृतनाग्रे 'प्रहणवता इति वाच्यम; न 'पदेशियदेशस्मिन्' इति युक्तम्; तथापि परिमापाघटक तस्य चैत्यश एव प्राग्दोषोपस्थितिः, न तु मूलभूतत्वेनोपस्थितसूत्र इति सा पूर्वमुत्ता । न चैवमपि तदने तदतियाप्तिनिवारकाप्रिमपरिभापय पातुं युक्ता मेयमिति पाय्यम, तदनन्तर तासूत्रदोषस्यैर प्रागुपस्थिति तदतिय्याप्तिदोपस्योदुस्तरमा तदुः; तदेतदभिप्रेन्याह-तनु गर्गेति । गर्गादीनामधिकतनातिपदिकविशेषणवेन येने.

·गदासरितः
ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३१ ॥
इयं च समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः' 'उगिद्वर्णग्रहणवनम्' इति वार्तिकस्थप्रत्य-
यांशानुवादः । अत एवायं प्रत्ययविधिविषय एव । अत एव 'येन विधिः-- इति सूत्रे
भाष्ये प्रत्ययविधिभिन्ने 'अस्तृन्-' इत्यादौ गृह्यमाणप्रातिपदिकेनापि तदन्तविधि-
प्रतिपादनं वसा परमस्वसेत्याधुदाहरणं च संगच्छते । अत एव च तदन्तविधिसूत्रे
-' इत्यादिनिषेधस्य कथनवदस्य न कथनम् । सोऽपि निषेधो
विशिष्य तत्तद्रूपेण गृहीनप्रातिपदिकसूत्र एव। ध्वनितं चेदम् 'असमासे निष्कादिभ्यः'
इति सूत्रे भाष्ये । अत्र च ज्ञापकम्-
सपूर्वाञ्च' इति सूत्रम्; अन्यथा
'पूर्वादिनिः' इत्यत्र तदन्तविधिनैव सिद्धे किं तेन ॥ ३१ ॥
नन्वेषम् 'सूत्रान्ताद्वक्' 'दशान्तावः 'एकगोपूर्वात्' इत्यादेः केवलसूत्रशब्दा-
दिप्वपि प्रवृत्तिव्यपदेशिवद्भावात्स्यादन आह-
भाष्ये 'समास
त्यस्य प्राप्तरिति भावः । अपि केवल तमु वारक । तत्र ध्यादेशिवदायी योध्यः।
प्रहणवता विशिय तत्तद्रूपेणोधारण पता। इद च सोत्रयेगेन्यस्य विशेषणम् । एवमग्रेऽपि ।
मिन वचनद्वयमिति जीर्णोक्तिश्चिन्त्येति ध्वनायितुमाह- इयं चेति
। अत एवं
तदशानुवादत्यादेव । अयं महणेति निषेधः । उक्त समृन्यति- अत एवेति ।
अस्याः प्रत्ययविधिविषयत्यावेत्यर्थः । एवमपि । अपिरगृह्यमागप्रातिपदिकसमुच्चायकः ।
उदाहरणं च तत्प्रतिपादन च ! युक्त्यन्तरमाइ- अत एवेति । अस्य प्रणवतेति
नियस्य । ननु प्रत्ययविधाविति तिपेपस्यागृधमांगप्रातिपदिकमसूत्रेऽपि प्रवृत्तेः कथम-
स्य तदनुवादत्यमत आह-सोनौति । प्रत्ययविधायन्यपीत्यर्थ । अपिरस्य समुद्यायकः ।
विशिष्येयस्य व्याख्यानम्-- तत्तदाते । गृहीतेति। बहुगोहिगर्भ कर्मधारय । कम्
तु पकापरत्वान ! एक च सम यातत्वमभयो: मिद्धामात 'अत इन्' इत्यादी तदन्तविधिः
सिद्ध इति 'उगवण---' इत्यत्र नापूर्व वर्णग्रहणमिति योध्यम् । ननु तत्र प्रातिपदिकग्रहणा.
मावान् कथमतदत आह - ध्वनितमिति । तत हि अममासप्रयोजनोक्त्ययसरे 'प्राग्यते.
घन' इत्यत्र तदन्तविधो परमनिष्प शब्दामिद्विारात फल ग्रहणवतात निधो न
fame प्रकृत्यनिर्देशादिति सिद्ध एव तदन्तविधीति खाण्डतम् । यदि च तस्य साधारण-
स्त्र स्यात, तदा तद्विषयत्वस-वेन भाष्यामगात. स्पष्टेय । एव वाक्यार्यमुक्त्वात मूलमाह-
अन चेति । अन्यथा एतदभावे । सिद्धे कृतपूजयादिप्रयोग सिद्ध ॥ ३१ ॥

·-- -- परिभापन्दुशेखर व्यपदेशियद्भायोऽप्रातिपदिकेन ॥ ३२ ॥ 'पूर्वात्सपूर्वादिनिः' इत्येक्योग एव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्या ज्ञापकम् । न च 'इष्टादिभ्यः' इति सूत्रे अनुवृत्त्यर्थ तथा पाठअत एव अनिष्टोत्यादिसिद्धिरित वाच्यम्, ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येन अनिष्टोत्यादिप्रयोगाणामनिटलात् एकयोगेऽपि तावत उत्तरत्रानुवृत्तौ वाधकाभावाच्च । अत एव 'नान्तादसंख्यादेः' इति चरितार्थम् अन्यथा पञ्चम इत्यादावपि व्यपदेशिवद्धावेन संख्यादित्वात्तद्धेयर्थ्य स्पष्टमेव | इयं च प्रातिपदिकग्रहण एव न तु प्रतिपदिकाप्रातिपदिकमहणे । तेन 'उगितश्या इत्यत्र न दोप इति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । इयम् 'ग्रहणवता-' इति च परिभाषा प्रत्ययविधिविपर्यवेति 'असमाप्ते निष्कादिभ्यः' इति सूत्रे भाप्ययटयोः । तेन एवं प्रातिपदिकेन तदन्तविधिमात्रनिषेधाद्गीकारे। तथा च व्यपदोशवदावस्याति- ग्याप्तिः । आदिना गोशन्दपरिग्रहः । अर्थस्य स्पष्टत्वात् ज्ञापफमाह-पूदिति।मान्योक्त दोष खण्डयति-न चेप्टेति। तथा पाठः पृथक्सूत्रपाठ । अत एव 'इष्टादिभ्यश्च' इत्यत्र सपूर्वादित्यस्यानुवृत्तरेय । शापकपरेति । येन विधिरिति मूत्रस्योक्तसमानाकारभा- ध्ये यर्थः । इद च 'एफयोगनिर्दिष्टाना सह पा-' इति न्यायायलम्धेनोक्तम् । एकदेशोऽापे-' इति न्यायायलम्बेन तेषामिष्टत्वेऽप्याह-एकेति। इद च प्राक् प्रतिपादित प्रानामनु रोधेन । अत ज्ञापकान्तर सूचयन्नुतार्थ द्रव्यति- अत एवेति । प्रातिपदिन तनिषेधा- देवेत्यर्थः । इतीति । इति सूत्रमित्यर्थः । अन्यथा एतनिषेधाभाने । प्राचीनोक्त्यसंगति वनयितुमतिप्रसाधारणद्वारा सिद्धान्तमाह-इयं च प्रातीति । महणवतेत्यनुवृत्त्या यथा कयचिद्रहणवता प्रातिपदिकेन व्यपदेशिवदायो नेत्यांङ्गीकारादिति भावः । उगितश्चेति । डागत्त्वस्य प्रत्ययादिसाधारणत्वात् प्रातिपदिकादित्यस्यानुवृत्तावपि सूक्षे तस स्वरूपेणा- नुच्चारणाचेति भावः । तत्रैव उगितश्चेत्यत्रैष । तत्र हि उगितः प्रातिपदिकादुगिदन्ताद्वैत्य- यद्वयसमर्थनासो परिभाषाप्रवृत्तिवारणाय कण्ठतस्तथोक्तम् । पूर्वप्रदेव सिद्धान्तान्तरमाह- इयं ग्रहेति । परिभाषेति । जातासमवनम् । एवमप्रेऽपि । असमास इति । तत्र हि असमासग्रहणप्रयोजनोक्त्यपसरे 'मादिगापुच्छ-'इत्यत्र तदन्तविधा पारमगोपुच्छिकमि. त्यत्र ठातिपात ठञ्फलमिति खण्डनाय विधी प्रतिषेधः प्रतिपेपश्चायमित्युक्तम् । तेन इयोस्तद्विपयता स्पध्मेव ध्वनिता । अन्यथा तान्ताधिदीलंभ्येन केरलसाधनेन च तदगंग- ·वाभापिन्दुरासर महन्' इत्यादेः केवलाहनशब्दे परमाहाशब्दे च प्रवृत्तिरित्यन्यत्र विस्ताः ॥३२॥ ननु 'वान्तो यि- इत्यादी यादी प्रत्यय इत्यर्थः कथमत आह~- पस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ।। ३३ ।। तदन्तविधेरपवाद इयम् । वाचनिक्येषा 'येन विधिः' इत्यत्र भाष्ये पटिना । अस्याश्च स्वरूपसती सप्तमी निमित्तम् । अत एवं नेइशि कृति' इत्यादौ वशादः कृत इत्यर्थलाभ । इयं च 'आर्धधातुकस्य-~~- हाते सूने वलादेरित्यादिग्ग्रह्णसाम- द्विशेषणविशेष्ययोरुभयोः सप्तम्यन्तत्व एव प्रवर्तते । तेन 'ड सि धुट्' इत्यादी सादेः पदस्यति नार्थ । तोपसहJऽसिधि- इत्यादौ यथा तारित्याधर्थ- तिः स्पष्टै । एक चात एव नान्तादित्यादिप्राचामुतिरसगतेय । अत्र तदनुवादस्वेतसिद्धा- न्ताभावे ययावतार्याभिप्रायकस्तदसगतिवननफलक उत्तार्थस्य सर्वामिमतत्वध्वननफ- लाय । अत एव शब्दरत्ने तदवतरणमध्ये उक्तम् । यत्तु प्रत्ययविधिरित्यय प्रत्ययकर्मकवि- घिरिरवर्षवत्प्रत्ययसबन्धिमावरूपविधिरित्पर्यः । अत एव वियौ प्रतिपय । प्रतिपेपश्चार्यामरये- योत माध्ये, न तु प्रत्ययेत्यषि । अत एव च येनविधिरित्या शापवस्य सजातीयापेक्षत्वात सूत्रोपालान्तादिशब्दविषयत्वमेव अस्र कैयदेनोत्तोमति; तन, एवमप्युगित इत्यती नान्तादित्यप्रावलक्षण्यनोत सिद्धान्तेन ततःप्रवृत्ते१चत्शात् । अत एव च वैयटोन समतित्वेन मालेसि; तदाद-इत्यन्यत्रेति । उद्योतादाविपर्य ॥३॥ एष सपथ तदन्तबिधि प्रतिपाद्य, तत्प्रसङ्गातदादमवतारयति-नन्विति । कमिति । तदन्तपिधे प्रसादिति भाव । अत एवाह- तदन्तेति । पठिता मायायनेन । 'अल्लहणे इत्यस्य अलो महगे उच्चारणे इति नार्थ',प्रत्याहारग्रहणे दोषारते। स्तु अन प्रतिपादकान्द इत्यर्थः । अत एवं 'इकोऽचि व्यञ्जने मा मृत्' इत्यत्र व्याना- दापिति भगवता ध्यास्पातम् । यद्यपि परिभाशयामत्र यस्मित्रिति इति विना तस्मिनिति सुत्रस्यस्मिनितिशत, तथापि विशेषमाह- अस्याश्चेति । स्वरूपेति । न तु सायं. विशिति मान । सत्र मानमाह-अत एवेति । स्वरुपसत्सतम्या एतनिमित्तत्पादो। स्पर्श'; अन्यया तस्याः पापर्यन्धान शादिति माः। विशेपान्तरमार--- इयं चेति।

·गदामरित - लामा, तथा शब्देन्दुशेखरे निरूपिनम् ॥ ३३ ॥ घटपट घटपटावित्यादिसिद्धये आह- सर्वो बन्दो विभापैकवद्भवति ॥ ३४ ॥ 'द्वन्द्वश्ध प्राणि-' इत्यादिप्रकरणाविषय सर्वोऽपि द्वन्द्व इत्यर्थ । 'चाय द्वन्द्र' इति सूत्रेण समाहारेतरेलरयोगयोरविशेषेण द्वन्द्वविधानान्याय- सिद्धेयम् । 'तिथ्यपुनर्वम्यो -' इति सूत्रस्थं बहुवचनग्रहणमस्या ज्ञापकम् । तद्धि इद तिप्यपुनर्वसु इत्यत्र तव्यावृत्त्यर्थम् । न चैवमप्यत्र जातिरप्राणिनाम् । नन्वेषम् "तीपसह-' इत्यादी एतदप्रवृत्यापति, विशेष्यस्यार्धधातुकस्यातस्थादत भारतीयेति । राम्देन्दुशेखर इति । 'बलादेरित्यनुत्तविशेषणीभूतयल्पदाय सीत्रत्वात्तकारण विशेषणातरूपालादेरिति वाच्योऽर्थ । एतत्फलिताय स । सप्तमी तु प्रथमार्थ एव । एव सेऽनिची यादावा' इनि हि तत्रोक्तम् । यस्तुतस्तु तकारा याहितपर- कैच्छत्याद परवलाद्याधातुकस्यौदात सत्रापान कापि कल्पनेति योध्यम् , इनमेव ध्वनायितु तत्र असमित्युतम् ॥ ३३ ॥ अतिदेशप्रसादधिमेति ध्वनयभार - घटेति । नन्वन 'जातिरप्र...' इति निन्यवदान नोभयमिति चेत्, न, जातिप्राधान्ये तस्यैव सत्त्वेऽपि व्यतिप्राधान्ये उभयमित्यस्य स्वीकारात् । अनुग्दमेवैतद्वयत्तीभविष्यति । इत्यादीति । इत्युमयादीत्यय । आदिना पावशालकायन पानवशालकायना इत्यादिपरिमह । ननु सर्वपदोत्तया 'दक्ष प्राणि-' इत्यादिप्रकरणविषवस्यापि पैकल्पिकत्वापत्तिरत आह-द्वंद्वश्चेति । अन्यथा तत्प्रसरणयच स्पटमेव । तदविषयता च अप्राप्या । सा च तनिमित्ताभान पयुदासेन जातिप्राधान्य एवेत्यादिना चानकथा । अत एव सर्वयोक्ति । तथा च सर्वत्वम् 'चा द्वन्द्वः' इत्येतलक्ष्यानष्ट न तु लक्षणनिष्ठम् , अस्सा न्यायसिद्धार्थवोपरत्वेन सर्वशब्दस्पटारा- कुचद्वात्तिताया एष युक्तत्वाचेति भाषः । इदमेव धनयनत्र मूलमाह-चार्य इति । अविशेषेण तत्पररणाविषयलक्ष्याविरोषानादोण न्यायसिद्धय लिङ्गमप्याह-तिप्येति। सापकं शाकमपि । धचित्तपत्र पाठ । तदुपपादयनि-तीति । यहुपचनति एर्ट हीत्यर्य तिष्यति । समाहारद्वन्द्व । क्लीयता स्फुटयितुमिदशद । तस्य चोदितमित्यर्थ । तदिति। हिवनेत्ययं अन्या पुनर्वस्वोदिवासामान्यमणतरेतरद्वन्द्र सदा यहुवचनस्पत ·शंग्भापेन्डंगवर हनि नित्यकवद्भावेन बहुवचनाभावादिदं सूत्रं व्यर्थमिति वाच्यम् , तद्वकल्पिक त्वस्याप्यनेन ज्ञापनात् । न चैते प्राणिन इति वाच्यम् , आपोमयः प्राण' इति श्रुतराद्रिविना ग्लायमानप्राणानामेव प्राणित्वात् । स्पष्ट चेदम् नित्यपु- नर्वस्वो..-' इति सूत्रे भाग्य । अत एवं 'द्वन्द्वश्च माणि---'' इत्यादी प्राण्यगादीनामेव समाहार इति विपरीतनियमो न ॥ ३४ ॥ सर्वे विधयरछन्दसि चिकल्पन्ते ॥ ३५ ॥ 'व्यत्ययो बहुलम्' इति मने भाप्ये बहुलमिति योगविभागेन 'पष्ठी- सरवनोक्तप्रयागस्येवाभावारतदानयंश्य स्पष्टमवेति माघ । सर्वशन्द सफलयन्नुत्तमेव प्रति- पादायतु शइतन चामति । तेन 'चाय द्वन्द्व.' इत्यस्य कल्पिवयवाँधनेऽपाययं । अन तिच्यात लक्ष्य। एत चाप्राणिनः । अप्राणिजातिवाचना समाहार एवति नियमाही- कारात् । एष च पहुश्चनप्रणय सार्थकोऽपि मूत्रमय व्यय भवतीति भाव । अत पाह- दमिति । तिध्यपुरित्यर्थः । तद्वति । 'जातिरप्राणिनाम्' इति पत्यर्थः । 'लक्ष्य' इति शेषः । यावता विनानुपतिस्तावन्मात्रस्य शाप्यत्वात् । तेन 'जाति---' हरयस्य नवपर्यम् । यद्वा जातिप्राधान्य एव स नियमः। व्याक्तप्राधान्ये तु उभयमित्यव फालतक- स्य एव च म प्रयाणां मध्ये कस्यापि वयेय॑म् ।आपना 'चाय-'इलस्य तत्त्यस्य सग्रह। अनेन तिष्यपुनर्वस्वा --' इति सूत्रेण । एते तिघ्यादय । तथा च तयो साया तविषय धनात्र तद्वकल्पिालापनम् । आपोमय इति । अनापूशान्दसमानार्थकादानप्रक तिकासुमन्तापम्शब्दान्मयन, 'आपोमयमिद समापो मात गरिणाम् इतियत् । ग्लायमानति ! पहुनाहि । स्पष्टमिति । प्रागुक्त परिभाषादि समित्यर्थ । तलत्याय- पसरे इति भाग. 1 नयेतेगा प्राजित्वपक्षे तदेशल्पित्यपक्षाशाने 'द्वन्द्वय-'इत्यादीनां समाहारः प्राण्यहादीनामधेति नियमावेन तत्प्रयोजनाभावात् पहुवचनस्येति व्यर्थमेवातं आह-अत एवेति । यहुववनमहादेवत्यर्थ ; अन्यथा तदान,क्य स्पटमैवेति विभाषाप्रसादेषाह-सर्व इति । न फेयतं समाहारद्वन्द्व एवेति भावः । विपन्ते' 1 इति पाठः । अत्र मानमाह-- यत्येति । एरसूत्रेश विकरण यत्स्यविधानादाह-- ·६४ गदासहितः युक्तश्छन्दसि' इति सूत्रे वेति योगविभागेन चैषा साधिता | तेन 'प्रतीपमन्य उर्मियुध्यति' इत्यादि सिद्धम् । युध्यत इनि प्रामोति ॥ ३५ ॥ ननु 'सियः' इत्यादावियङ् कथमन आह~- प्रकृतिवदनुकरणं भवति ॥ ३६ ॥ क्षिय इति इयानर्देशोऽस्या ज्ञापकः । तत्रैव प्रातिपदिकत्वनिबन्धनविभ- क्तिकरणादनित्या चेयमिति ‘क्षियो दीर्घात् ' इति सूत्र भाष्य स्पष्टम् ॥ ३६॥ ननु रामावित्यादौ वृद्धो नायो कार्यकालपक्षेऽपि कर्य पदत्वम् , उभयत आश्रयणे अन्तादिवद्भावाभावात् यस्माद्विहितम्तदादितदन्तत्वाभावा- . दत आह- एकदेशविकृतमनन्यवत् ।। ३७ ।। योगति । ततोऽपि लावावाह-पष्ठीति । एवं च यत्यशे बहुलम् परम पताम्प मिति माव: ॥३५॥ अतिदेशप्रसहोदर तयेति सूधयानाह- ननु क्षिय इति । सात्रप्रयोग पति भाः । कथमिति । अनुफरणतया सन्दपावनाधातुत्वादिति मात्रः । निर्देश इति । स साप्रनिश एवेयर्थः । नन्वेवं तत्र विभक्तिरेवाही न लादिति नानुपतिवात भाइ- तयेति । क्षिय इति सप्रियोग एवेयर्य: ॥ - अतिदराप्रमादा तयाह-नन्विति । भालवारपूर्व न परवमि याद--- प्रद्धाविति। फाकालपाध्याति । अपिना परदेशममुगमः । निरनि उपल क्षणं तत्तस्यापि । तानुक्तिी तु यदया तपस्याप्रयोगाराम । फल मी पोरयादी निपाताशति पाध्यम ! मत हेतु:-यस्मादिति। मनात सभामा भाr, ·गरासाइत अनन्यवदित्यस्य अन्यवन्नेत्ययं । तत्रान्यसाम्यनिषेधे भन्यत्वाभाव सुतराम् । अत एव तादृशादर्थबोध । अन्यथा शक्ततावच्छेदकानुपूर्व्यज्ञानात्ततो बाधो न स्यात् । एव च रामिति मान्तस्य यस्माद्विहितस्तत्त्वम्, औ इत्यस्य परादिवत्वेन सुपत्वमिति तदन्तत्वमार्थसमानग्रस्तम् । छिन्नपच्छे शुनि स्वत्व न्यवहारयन्मान्ते तच लोकन्यायसिद्धम् । अत एव 'प्राग्टीव्यत इति मूत्रे भाप्ये दीव्यनिशब्दैकदेशदीव्यच्छब्दानुररणमिदमित्युक्त्वा, 'किमय विकृतनिदश । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येषा परिभाषा--- एकदेशविन- मनन्यवदिति' इत्युक्तम् । एतेनाय न्याय शास्त्रीयकार्य एव शास्त्रीयविकार एवेत्यपास्तम् । विकृतावयवनिबन्धनकाये तु नायम्, छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छवत्त्व व्यवहारवत् विकृतावयववत्त्वव्यवहारस्य दुरपपादत्वात् । एवमतपरिमाणग्रह . . नवन्तादियद्भावनामयं सुवचमत आह- उभयत इति । विकृतमिति । भाव र बहुमीहि , सामाय नपुसकम् । कयटादना तु क्मत्तातन पूधानपातमिया तृतीयासमास उक्त नयनन्यवदित्यस्य अन्यमित्रवदित्यच असमश वैयध्य च स्यादत आह-मन- ज्येति । नवम यसादृश्यानपधेऽप्य यत्वसत्वादन्यदापस्तदयस्थ एवात भार-तप्रेति। एकदेशविकृत इत्यथ । अन्यत्वाभाव अन्यत्वानपथ । काचत्तु वातावपयवान्यश ब्दस्य धमपात्वेन मतुपा चायवस्येव निषेधाऽनयत्याहु । अत एव फलिता यत्वा- भावादेव । ताराबवतात् । भन्यथा अयो । योघो नेति । इद च मञ्जूपाया साटम् । एव च मुतराम यथाभाष च । न वेधमाप तस्तत्व कथमत आह- तदन्तत्व मिति । अत्र मूलमाह-जिग्नेति । तत्व यस्माद्विाहतस्तत्त्वव्यवहाररूपम् । लोक म्यायसिद्धनिति । भूयावयवदशन जात याकमितिमूलकाक्तरूपलाक यायन्यय । एता प्रमाणयात-मत एवेति । लाकासंवतलाकारादयत्यय । विकृतति । इका राभावरूपविकारविशिश्ननिर्देश इन्यथ । एतदवेति । लावसिद्धाथाश्रयणमवेत्ययः । एतनाय न्यायाऽपि स्यानषष्ठीनिर्दिष्ट एवेन्यपास्तम् । भवस्यपति । एष चैक्दविकृता ऽप्यर्थयोधक , अन्यथा न्यायन शब्दस्वरूपाभेदप्रतिपादनेऽपि उत्तगयाधावाधकत्वेनाथ स्यावधित्वं न स्यादिति तात्पयम् । एतेनेति । राकसिद्धस्य 'प्रारदीयत' इत्यनन शापितत्वेनेत्यथ' तत्रोभयोरभावादिात मात्र । नन्वत्र विक्रतापयवप्रयुक्तमपि काय स्यादत भार-मिरुतेति । 'व्यवहारवत्' इति पाठ । दुस्पति । जातियशकभयावयवदशन .

·६६ परिभाषेन्दुशेखरः णेऽपि नायम्, उक्तयुक्तेः । एतत् 'येन विधि:--' इत्यत्र भाप्यकेयटयोर्ध्वनि- तम् । यत्र त्वधं तदधिकं वा विकृतम्, तत्र नातिव्यमकभूयोक्यवदर्शनाभावेन तत्त्वाप्रतीतो कार्यसिद्धयर्थ विकृतानरूपावयववत्त्वप्रतीत्यर्थं च स्थानिवत्सूत्रम् । कचित्तु लक्ष्यानुसारान्न्यायानाश्रयणम्। तेनाभीयादित्यादिसिद्धिः । स्पष्टं च कचिन्यायाप्रवृत्तिः 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इत्यत्र कैयटेन दर्शितत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३७॥ , स्यैतदव्यञ्जकत्वादिति भावः । 'घ्यवहाराभाववत्' इति पाठे तु उक्तहतौर्यया तश्यवहारा- भावस्तयान तयवहारो दुरुपपाद इत्यर्थः । एवं तोष । अक्तेति । अत्र परिमाणमानूी. विशेषोऽपि । परिमाणेत्युपलक्षण परिच्छेदकमातस्य; तथा च परिच्छिन्नपरिच्छेदककार्य- प्रहण इन्यर्थः। अत एव द्रोणादिवत्सख्याया अपि भाष्ये दृष्टान्तत्वेनोल्लेख । उक्तेति। उक्तरीतेरित्यर्थः । जातिव्यअकभूरोवयवदर्शनस्य सर्वकादी सत्वेऽपि साशानुपूर्वाविशेपो. पादानेन क्रियमाणसर्वनामसंज्ञायास्तत्र तत्वतदन्तत्वयोरभावन दुरुपपादत्वादिति यावत् । अत्र मानमाह- एतदिति । अन्यथहितोक्तमि यर्थ । भाष्येति । इदमुपलक्षणम्- यस्मात्प्रत्ययविधिरिति सूत्रस्थभाध्यस्यापि, तब हि पश्चद्रोणादिदृष्टान्तेन उत्तस्थले तदभाव माशय 'तदेकदेशभूतं तद्ब्रहणेन गृह्यते' इति समाहितम् ; यदि ततत्प्रवृत्ति, तर्हि अधिकमवादिसत्तेऽपि शुनःश्वत्यषदकजधिकस्य सर्वस्य सर्वशन्दत्वमक्षतमेवेति भाष्या- सगतिः, अतस्तयेति तदाकूतमिति भावः । नन्येव स्थानियत्सूत्र व्यर्थमत आह - यत्र त्विति । अर्धम् एरुरित्यादिना । तदधिकं ज्वरत्वोत्यादिना । तत्रेति । उभयत्रेत्यर्थः । भस्य सिबपर्थमित्यादावन्वयः। फलान्तरमाह-विकृतेति । इदमुभयमनेनासिबमिति युक्तमिति भाव नन्येवमप्यनयाभीयादित्यादौ दोपोन आह - कचिस्विति। न्या- येति । एतन्न्यायेत्यर्थः । उक्त दयितु सामान्यरूपेण दृष्टान्तमाह- स्पष्टं चेति । न्यायेति । न्यायत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । तत्र हि जशसो पररूपराधाय 'प्रयमयोः' इति योगविभागेऽप्यतिप्रसङ्गपरिहारायाश्रितमध्येऽपवादन्यायन्याख्यावसरे 'न्यायश्चायम्, न तु पवनम् । यद्वक्ष्यति-पोतदस्तीति । न हि वचनस्यासत्तासंभावना । न्यायस्तु कचि. किषिदाश्रीयत इति युज्यते पस्तुमिति तेनोक्तम् । वस्तुतोऽभीयादित्यादेनाभिधानमेव । अभिघानेऽपि यया न तदप्राप्तिस्तथान्यत स्पटम्; एवं एकचिस्विति न सिद्धान्तोक्तिः । किं तु कैयदानुरोधेन । अत एव तत्र दृष्टान्तकथन सफलम् । आयससन्दादणन्ताद्विवचने मावसाबिसरात्र वृद्धी सान्तस्योगिरवनानेन न्यानातिया परस्य परादिवरदेन सर्वनामस्थान.

·गदासाहत पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तर वलीयः ॥ ८ ॥ पूर्वात्पर बलवत् , विप्रतिषेधशास्त्रात्; पूर्वस्य परं बाधकमिति यावत् ।। नन्वेवं भिन्धकीत्यत्र परत्वादिना वाधितोऽकच् न स्यादत आह- प्रमेण प्रपत्र . तया च प्राप्तस्य नुम पूर्वसमन्धित्वेन 'अच परस्मिन्-'इति स्थानिवत्वेन तत्रैष माध्ये पारणात् भाष्यसमतापीयम् । एतदभावे स्वत्वमेव दुर्लभमित्यादि शब्देन्दुशेखरे स्पसमिति योध्यम् , तदाह- अन्यत्रेति ॥३७॥ निषेधप्रसङ्गादाह-पूर्वपरेति । इत आरभ्य 'उपजनिष्य-' इति पर्यन्तमस्यैष -पूर्वादिति । परिभाषाया हेत्वनुक्तेराह-विमेति । एव- मगेऽपि । ननु यलवत्वमात्रोक्न्या नेष्टसिद्रिरत आह-पूर्वस्येति ॥ ३८ ॥ एवं परस्य पूर्वबाधकत्वाहीकारे । “भिन्धकीत्यत्र परत्यादिना वाधितोऽक न स्यात्' इति पाठ' । 'भिन्चीत्यत्र परत्वात्तातडा बाधितो धिन स्यात्' इति त्यापाठ , 'अच' इति सूत्रस्यभाष्य कटादिविरोधात् । तत्र हि असमुदायनिवृत्त्यर्थम् 'जकात प्राजाहणम् । तेन तितउच्छत्रमित्यादी 'दीयात् पदान्ताद्वा' इति वा तुड्नेति माध्ये परत्वाद्दीघलको वैकल्पिक तुकि सकृद्रताविति न्यायाद्मस्वलक्षण पुनर्न प्रवर्तते । यतो नेदृशे विषये पुन प्रसङ्गन्याय', नित्यविकल्पयोर्विरोधात्पश्चात्रातेन पूर्वेण पूर्वजातपरस्य प्रवृश्यपलवलक्षणयायप्रसवात् । तस्माद्विकल्पविधिप्रवृत्तपित्त्या निरयस्य पाघ एव । कतर्हि पुन प्रसङ्गविज्ञानमिति चेत्, शृणु-यत्र पूर्वो विधि पर न पाधते तत्र धचित्तदाधीयते , यथा भिन्धकोत्यादौ परत्वार हो कृते पुन प्रसइविज्ञानादकच् । न हि तत्र ध्याच्यवृत्योविरोध । एवमोजदुरित्यादावपि योध्यमिति कैयटेनोक्त मिति केचित् । वस्तुतस्तु-- अयुक्त स कैयट, '६ च द्विवचने' इति सूत्रस्यमाण्यकैयरवृत्तिहरदत्तादि- मन्यविरोधात् । तत्र हि 'अक्षी ते इन्ट पिङ्गले' इत्यादी अक्षि औ इति स्थिते नमः परत्वादीकारे सक्रवतिन्यायात्पुनस्तदभावे शीभावे पूर्वसवणे रूपसिद्धिरित्युक्तम् । भवद्रीत्या तु तत्र पुन प्रसङ्गवितानस्य विषय , नापरस्य । किंच 'साक्षात्यभूतीनि-' इति सूत्रस्य- भाध्यकयटविरोध । तत्र हि-'च्यन्तस्य प्रातपेधो वाच्य , लवर्णाकृत्य । अन्ययात्र परत्वाद्विकल्प स्यात् । नित्या गतिसशेष्यते । न वा पूर्वेण कृतत्वात् । अस्त्वनेन विभाषा, पूर्वेण नित्या भविष्यति । परस्वाद्विकल्पेऽपि तदभावे पुन प्रसङ्गविज्ञानानित्यविधिप्राप्या न दोष' इत्युत्तम् । भवदीत्या तु तत्र सतिन्यायस्य विषय, नापरस्य । स्पष्ट चेद भाव- M ·१८ परिभाषेन्दुशेखरः पुनः प्रसङ्गविज्ञानासिढम्॥३०॥ नन्वेवं तिसृणामित्यत्र परत्वात्तिनादेशे पुनस्त्रयादेश' स्यादन आह-- सकृद्गती विप्रतिषेधे यहाधितं तद्वाधितमेव ॥ ४० ॥ तब क्वचिञ्चरितार्थयोरेकस्मिन्युगपदुभयोः कार्ययोरसंभवेन बाधकामावा- प्रकाशे । तस्मादेतदन्यतरन्यायाश्रयणे लक्ष्यानुरोध एव पीजमिति तत्वम् । इदमेव धनायि- तुमने वक्ष्यति-तत्र लक्ष्यानुसारादित्यादि । तत्रत्याइयोतस्तु कैयटानुरोधेन । तद्धाय तु एवमपि सुयोजम् । एव च प्रमुरः स पाठोऽपि नायुक्त एव । योजना वित्यम् - भिन्धात्पत्र धिन त्यात् । तत्र हेतुगर्भविशेषणमाइ-परत्वात्तातका बाधित इति । यतः पक्षान्तरे भिन्तादित्यादी' इत्यादि, लक्ष्ययोः साजात्यनस्यात् विकल्पशासस्य लक्ष्यद्वये तात्पर्येणोभयलक्ष्यमात्याच्च । अत एव 'पुन. प्रसन-' इति न्यायसवारेण सिद्धान्तोक्ति- सगतिरपि । न चैव भिन्तादित्यत्रापि तदापत्तिः स्थानियस्वादिति वाच्यम, प्रतिलक्ष्य लक्षणभेदेन तद्विषयतातशास्त्रम्यानर्थक्यापत्ते. । एतेन भवताचिनुतादिल्यास चरितार्थ- मित्यपारतम् ; अत्रापि 'अतो हे.' 'उतथ प्रत्ययान्-' इति लुकः प्राप्तत्याध । किच परिभाषाणामिष्टसिद्रिमावफलकवम् । अत एष कुरुतादित्यत्र पुनटुंगभावः सदति- न्यायेन विरतिषेधसूत्रे कयटेन साधितः; अन्यया 'अन्तरङ्गानपिति न्यायेन परावर्षि तुको क्लववेन तदसगतिः स्पटव । एव च न्यायाश्रयणे लक्ष्यसिद्धोष मूलत्वेन अत्रैवाश- भेदेनोभयोराश्रयणमपि सुवचमिति बोध्यम् ॥ ३९॥ एवं सर्वत्र पुनःप्रसाविज्ञानानीकारे । पुनरिति । स्थानिवद्भावनेति भावः । सदिति । गतो शास्सयोः प्रापी सत्या यो विप्रतिषेधस्तस्मिन् सति सदैकवारं यदा- पित्त तदाधितमेवेत्यर्थः । यद्वा गत्यभिने विप्रतिषधे, अन्यत्र लब्धापकाशयोरेंकस्मिन् युगपदसंभावितप्राप्तेरेष दिप्रतिषेधपदार्थत्वेनोक्तस्वात् । अन्यत्प्राग्वत् । पूर्वपरिभाषार्थस्तु स्प इति नोक्तः । तथा घ लक्ष्यानुरोध एवान्यतरन्यायाप्रयणे पोजमिति नोक्तदोष इति मावः । अनपोग्न्त्यमले प्रत्यासत्या आह-तत्रेति । तयोर्मध्य इत्यर्थ । कचित् भन्यतराधिपये । एकस्मिन् लो। असंभवप्रसस्योरशिोधाय पार्यालयोनिदेशः। भसमवेनेति । विरोधादिति भावः । थाधकामावादिति । भनेनोत्सर्गापवावध दति । स च साम्तरान्तिको पविप्रतहे हेतु पचनहषप्रामाण्यादिति तदाशवः ।

·गदारित " - त्पर्यायण तृनादिवच्छास्वन्यप्रस) नियमार्य विप्रतिषेधसूत्रमिति सकृनातिन्याय- सिद्धिः । यथा तुल्यवलयोरेकः प्रेप्यो भवति, स तयोः पर्यायेण कार्य करोति, यदा तमुभी युगपत्प्रेषयतः, नानादिक्षु च कायें; तदोभयोन करोति, योगपद्यासंभवात्। तथा शास्त्रयोर्लक्ष्यार्थयोः क्वचिलये योगपद्येन प्रवृत्त्यसंभवाद- प्रतिपत्तो प्राप्तायामिदं परविध्यर्थमिति, तत्र कृते यदि पूर्वप्राप्तिरस्ति तर्हि तदपि भवत्येवेति पुनः प्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरिति विप्रतिषेधसूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । यत्तु कैयटादय.---- व्यक्ती पदार्थे प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवादुभयोरपि शास्त्रयो- स्तत्तल्लत्यविषययोरचारितायेंन पर्यायेण द्वयोरपि प्राप्ती परमवेति नियमार्थमिद- मिति सद्गतिन्यायप्सिद्धिः। अत्र पक्षे एतन्नियमवशादेतलक्ष्यविषयकपूर्वशास्त्रानुपालन एव । नातिपक्षे तूद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्ते वाचलक्ष्ये चरितार्थयोद्वयोः शास्त्रयोः सत्प्रतिपक्षन्यायेन युगपदुमयाप्तंभवरूपविरोधस्थले उभयोरप्यप्राप्ती परविध्ययमिद- ननु शास्त्रप्रसङ्गोऽपि कार्यार्थ एवेति कार्ययोयुगपदसभवे जय शामयो प्रसास्त आह-- सृजादीति । एव च युगपदममवः, पर्यायेणोभयप्रसङ्ग इति तात्पर्यम् । तथा च पक्ष प्रापया तन्त्रान्तरप्रसिदनियमविधिरेवायमित्यप्राप्ताशपरिपूरकत्वमेयास्य । इतरनिवृत्तिस्त्वार्थी। तहपोतक एषकार इति बोध्या। आयमूलमाह- यति । अम्य 'न करोति' पत्रा. न्ययः । ननु तदाजोलइनेन तावचरितार्थावत आह-तुल्येत्यादिकरोत्यन्तेन । तथा म तुल्ययलत्यादेव पर्यायेणेव प्रेरणया प्रेष्यस्य मियोऽविरुदकार्यकरणेन स्वामिनी चरि. तापी यथा, तद्वदिति भाव. । एकत्र तत्सभवादाह-नानेति । तत्रापि प्रदेश सभवा- दाह-दिदिवति । कार्ये, स्त इति शेषः । योगेति । तयोर्योगपद्येनासभवादित्यर्थः । वक्ष्याति । अन्यत्र लक्ष्ये चरितार्ययोरित्ययः । इदं विप्रेति सूत्रम् । तत्र पस्मिन् । आदिना सीरदेवहरदत्तस्तुभकटादय ।अभिधेयवाच्यर्थशदस्याजद्दल्लिङ्गवादाह-पदार्थ इति । प्रतिः पीप्सायाम् । उपप्लयः तेषामाविर्भाव । अपिपिययोरित्यग्ने योज्यः । द्वितीयोऽपिः प्राप्ताबित्यो । मिथ' समुद्यायकवेन यथाश्रुतावेव वा । इदं विप्रतिषेधसूत्रम् । एवमप्रेऽपि । नन्वेष तद्विषयकपूर्वलक्षणस्याप्रमाणस्य स्यादत आह-अवेति । नियमपक्ष इत्यर्थः । एतदिति । विप्रतिपेरसूतेत्यर्थः। कवित् तत्तदविषये। सदिति । साध्याभाष- साधक हेत्वन्तर यस, स सत्प्रतिपक्षः । तत्र यया मियः प्रतिबन्धादनुमितिद्वयं म, एवमनापीति भावः । अप्यमामी भावावपि । वयाश्रुत था । शाख कर्व, ·परिमापेन्दुशेखर मिति पुन, प्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरिति; नन्न, व्यक्तिपक्षे सर्व लक्ष्यं शास्त्रं व्यामोति न जातिपक्ष इत्यत्र मानाभावात् 'म बाह्मणं हन्यात्' इत्यादी जात्याश्रय- सकलव्यक्तिविषयत्वार्थमेव नानिपक्षाश्रयणस्य माप्ये दर्शनात् । अत एष सरूपसूत्रे भाष्ये जातो पदाऽनक्यवेन साकल्येन विधेः प्रवृत्तगौरनुवन्ध्य इत्यादौ सकलगपानुबन्धनासंभवात्कर्मणो वैगुण्यमुक्तम् । द्रव्यवादे चासर्वदव्याव गौरनुबन्ध्य इत्यादावेकः शास्त्रोक्तोऽपरोऽशास्त्रोक्त इत्युक्तम् । किं च न हि माप्योक्ततृनादिदृष्टान्तस्य व्यक्तिपक्ष एवं सर्वविषयत्वं न जातिपक्ष इत्यत्र मानमस्ति । अपि च व्यक्तिपोऽपि अन्यव्यक्तिरूपविषयलाभेन चरितार्थयोरियं व्यक्तिविरोधात्स्त्रविषयकलं न कल्पयतीति वचतु शक्यम् । नातिपक्षेऽपि सर्वलक्ष्य कर्म । ननु व्याख्यानमेष तर मानमत आह~न प्राोति । व्यक्तीति । व्यक्तिविषयकत्वायमित्यर्य । सर्वप्राह्मणह्नननिषेधायेति यावत् । भाष्ये एकशेपसूत्रस्थे । तोष देवन्तर सूचयवाह-- अत एवेति । जातिपक्षम्य व्यापकत्वादेवेत्यर्थः । अर- पयनेत्यस्य व्याख्या- साकेति । जात्याश्रया व्यक्तिविशेषा अषपशा इत्युच्यन्ते । तपा च व्यक्तिविशेषानालम्बनेनेति तदर्या बोध्य । एव च साकल्य फलितम् । सकलेति । देशकालादि देनानन्यादिति भाव । गवानुबन्धनीत पाठ, गो. पुस्त्वात् । बैगुण्यामिति । तया च फगनशामिरिति भाष । प्रत्युत धपरीत्ये मान- मस्तीन्याह-द्रव्येति । चस्वयं । एक शास्त्रोक्त इति । एक शब्द प्रत्यर्थः निवेशित्वादेक द्रव्य गोरुप बोधयेत् । तस्य केनचिदनुपन्धे कृते शालार्थसपत्त्या परेस्तेन वा गवान्तरानुबन्धोऽशाचार्य स्यादित्यर्य सन्मत येतदसगति स्पटेव । पक्षद्वय- साभारण्येन प्रतीयमान विप्रतिपेपसूत्रभाध्यमपि विरुवमित्याह-- । किं चेति । अयं भार - उक्त भाष्य पक्षद्वयसाधारण्येन दृष्टान्तभेदेन पर्शयारतिपत्ती ये प्रासे, तदा- प्रयेण तद्वचनोपपत्तिपरम् , न तु जातिव्यक्त्यायेगेति स्पष्टमेव, अन्यथा जाति- पक्षप्रवृत्तामप्रतिपत्तिमुपकम्य, तव्यादिदोषाशवापरभाध्यासगत्यापते' अनवकाशवे. नयान परशेन व्यवस्थेति वटाधुस्त्यलगत्यातच अग्रे बजादितुल्याया एष है प्रतिपादनाय । नहि हजादयो व्यक्तिपक्ष एवं सर्वविषया.; अपितु जातिपक्षेऽपीति । स्वसयुक्तिद्वयमाप मियो व्यभिचरितमित्याह-अपि चेत्यादिगमकामाव इत्यन्तेन। अन्योति । विरोधाधारान्येत्यर्याइयं विरोधाधारभूता । कत्वमिति । चरितार्थयो.

·गदासारतः - तज्जात्याश्रयतद्वयक्तिविषयकत्वमेव, नैतद्वयक्तिविषयकत्वमित्यत्र विनिगमका- भावः । तत्र लक्ष्यानुसारात्कचिच्छास्त्रीयदृष्टान्ताश्रयणम् , कृचिल्लौकिकदृष्टान्ता- श्रयणमिति भाग्यसंमतमार्ग एव युक्त इति बोध्यम् । द्वयोः कार्ययोर्योगपद्यना- संभव एवं विप्रतिषेधशास्त्रोपयोगी । इदम् 'इको गुण-' इति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । यथा- शिष्टादित्यादी तातदशाभावयोर्युगपत्प्रवृत्ती स्वस्वनिमि- तानन्तर्यासंभवः । यद्यपि तातडादेः स्थानिवत्वेनास्त्येव तत्, तथाप्यादेशप्रवृ- युत्तरमेव सः, न तु तत्प्रवृत्तिकाले । एवं नुम्तृवत्वयो. प्रियक्रोष्ट्नीत्यादी युगपदसंभवः, 'यदागमा:--' इत्यस्य नुम्प्रवृत्त्युत्तरं प्रवृत्तः । एवं भिन्धीत्यत्र तातविभावयोर्युगपदेकस्थानिसंबन्धस्याहरूपनिमित्तानन्तर्यस्य चासंभवो बोध्या, खियोरवि भावः । तद्वयक्तीति । मियाऽावपयन्यक्तीत्यर्थः । नैतदिति । विरोधा- रव्यक्तीत्यर्थः । 'शास्त्रस्य' इति शेषः । उपसहरति-तप्रेति । तयोमध्ये इत्यर्थः । तस्मात्' इत्यादिः । कचित् तिसगामित्यादो । शास्त्रीयहपान्तः ठूजादिरूपः । कचित् मिन्धीत्यादौ । लौकिकः इतरूप. । युक्त इति । अत एव कुरुतात्वमिति कयटोक्तसतिन्यायौदाहरणसगतिः । अन्यथा कुरुशदादलुगिति वचनस्य तातड. भावपक्षे चारिताध्येऽपि कुरुशब्दावस्ताताडात पचनत्यानधकाशत्वेन विप्रतिषेधा. प्रसक्त्या तदसगति पटवेति दिक् । भाष्यस्थकास्मनित्यस्य लक्ष्य इत्ययाऽभिमत', म तु कार्यद्वयोगिनीति सूचयितुमाह- द्वयोरिति । 'अन्यत्र लब्धावकाशयो:' इत्यादिः । एवेनैकस्य कार्यद्वययोगित्व यवच्छेदः । शास्त्रोपेति । शास्त्रप्रवृत्युपेत्यर्थः । कैयट इति । 'नापश्यं द्विकार्ययोग एवं विप्रतिषेधः । किं ताह! असभवोऽपि इति माध्ये 'द्विकार्ययोगत्वाभाव केवलोऽप्यसभयो विप्रतिषेधः' इति हि तेनोक्तम् । तमुपपादपति- यति । आदिना शाभावपरिग्रहः । तत् तत्तदानन्तर्यम् । सः स्थानिवत्वपदवाच्य स्थानिवद्भावः । एतेनान्यतरस्मिन् जाते निमित्तविघातादन्यतरम स्पादिति दण्ड्यादीनां विरोधोषपादनमपास्तम् । इहमेव धनायितु बहुषु तमुपपादयति- पषमित्यादिना । एवं स्वस्वनिमित्तानन्तर्यासमवरूपोक्तप्रकारेण । प्रवृत्तेरिति । अगत्यसंपादकस्यानियत्वस तसद्भावप्रवृत्त्युलर प्रवृत्तेथेत्याप पोध्यम् । एवं पूर्वप्रेव । प्रकारान्तरमप्यत्र सभवतीति प्राचामुक्तिमनुस्त्याह-- युगपदिति । मनु बुद्धिविपरित वामल सिद्धान्तत्वेन शास्तषस्थानिसम्बन्धः कापि न; प्रकते उभयचुतिप्राप्तामपि चाम ·- शोभाषन्दशता नुम्नुटोरपि नटि अनादिविभस्त्यानन्तर्यनाध, नुमि स्वान्सागवार इत्यमभ वाद्विप्रतिषेध । कनिदिष्टानुरोधेन पूर्वशास्त्रे स्वरितत्वप्रतिज्ञानलात् स्वरितैना धिक कार्यमित्यास्पूर्वमेव मवति । तेन सर्व पूर्वविप्रतिषेधा सगृहीता इति 'स्वरितेन-' इति सूत्रे भाप्ये, विप्रतिषेधसूत्रस्थपरशब्दस्य इष्टवामित्वात्तत्स ग्रह इति विप्रतिपेधसूने माये ॥ ४० ॥ नन्वेवम् एधत इत्यादौ परत्याद्विकरणे अनुदात्तस्ति इत्पादिनि पमानुपपत्ति , तेन व्यवधानादत आह- विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४ ॥ अत्र 'वृनप म्यसनो' इति सूत्रेण स्ये विमापातविधान ज्ञापकम् , क्रमवृत्तित्वादधिकक्रमेण स्थिति सभवतीति नेद युक्तमत प्रागुक्तमेवाह- भङ्गनिरू पितति । नुम्नुटोरपीति । अस्यासमवादान्वय । पूर्वारपर प्रपलमित्यस्यासानिकता- माह-कचिदिति । पूर्वविप्रतिपधविषय इत्यथ । अनन परमेव निरास , तुल्यजाती- यत्वात् । किच यादृशदौर्बल्ये प्रसक्ते प्राबल्याय स्वस्तित्व प्रतिज्ञायते तदेव दोर्यल्प तेनापनीयते, तदेतत् धनयवाह पूर्वमेवेति । तेन तथान । प्रकारान्तामाह--- विप्रेति। तत्सग्रह ति। सकलपूर्वविप्रतिषेधसाह इत्यर्थ । नन्वेष 'स्वरितेन--'इति सूत्र तयार्थश्माप व्यर्थामति चेत्, न, अन्यार्थ तपार्थरस्य तस्यावश्यकत्वस्य तस भाष्य एव स्पटत्वात् , उपायस्पोपायान्तगदूषकल हि तदाकूतमिति भाष ॥४॥ + एवं पूर्वविप्रतिषविषयादन्यत्र सर्वन परस्य पूर्वबाधकवे। एधत इत्यादापिति। भादिना पचत इत्यादतार ! 'पचत इत्यादौ' हात त्वपपाठ, धातुपाठे प्राक्पठित- तल्याग मानाभावात् । अत एव 'हात्त-'हात दोपतगति तदापि प्रागेव सूत्रपाट पठितम् । 'स्यादे परत्वाप तिवादिषु सत्सु' इति शेष । यथा नियमत स्यादे पात्यम् , तथा स्थादितो लादशानामित पाघ्यम् निकिकरणमा मात्र पीरमाणाधारिये परत' इति शष । भताडति छेद , परस्मैपदति तय , तडित्यस्यात्मनेपदोपलक्षणत्वात् । एवमुक्त फस तु तस्य प्रतिप्रसपविधि वसूचनम् । तडितिछेदः, परस्मैपदविकस्पेन पो तहषि- .

·स्थापकाचारमनपदत्यादिना बोधरी ती शब्दावति तत्र तिगत्वन्यवार । एतन सर्व गदासहित अन्यथा स्यव्यवधाने नियमानामप्रवृत्ती सामान्यशास्नेणोभयमिद्धम विकल्प विधान व्यर्थ स्यात् । अत्राथें ज्ञापिते तु 'स्ये' इति तत्र विषयसप्तमी बोध्येति 'अन्दात्तडित इत्यत्र माप्यौयटयो स्पष्टम् । विग्णव्यवधानेऽपि नियमप्रवृत्तेरिद ज्ञापकमिति 'शदे शिन' इत्यत्र भाप्ये वनितम् । वस्तुतोऽ- स्मानापकात् 'अनुदात्तहित --' इत्यादिप्रकरण तिवादिविध्येकवाक्यतया - , धानमियर इति रश्चित् । क्वचितु 'विकल्पविधानम्' इति पाठ , तत्र पिकल्येन पास्म पदविधानामत्यय , उपपादनपालोचनया स्वयमेव पाठा युक्त इति भाति । तत्त्वमुपपाद- यति- अन्ययेति । परिभाषाविरह इत्यय ।नियमानामिति । अनुदाप्तडित - इत्यादीनामित्यर्थ । सामान्येति । प्राक्प्रवृत्तन 'तप्तास्स-' इत्यननेत्यथ । उभयेति । पदद्वयत्यर्थः । विकल्पेति । विकल्पन परस्मैपदाश्यानमित्यर्थ । नन्वयमाप हा इति परसप्तमीति तदानी तदभावन तदप्राप्या चारताच्याभावात् कथ ज्ञापत्रमत आह- अनेति । आस्मार्थे इत्यय । तत्र सूत । इतीति । उक्त समित्यय । मतातरमाह- विकरणति । प्रवृत्तरिति । इति पारभाषायामत्यय । इद प्रायुक्तताकल्पावधायक सूत्रम् । वनितमिति । तत्र हि 'उपसगानामत्तकालयम अद पवाय उपसख्यान न्यविशत' इत्युक्तम् । याद तथय भव ताई प्राड्नियम नित्यत्वात् विकरणऽहागम हात वालक पय स्यात् । इदानी तु परसानत्य धाभ्या द्वाभ्या प्राधिकरण नययादागम च अनया वारणस्या यवधायक्वाप अटा व्यवाहतत्वान प्रामाताति तसालम् । लापस्थायामात्यनाश्रित्य चद पाध्यम् । इत एवाच्या 'याद पुनारय पारमाया विज्ञायत' दात 'अनुदारत-' इत्यत्र सिद्धान्तभाध्याक्तमत आह- वस्तुत इत्यादितत्त्वमित्यन्तेन । अस्मात् प्रागुस्ताद्वकल्पावधायकमूत्रात । एफेति । वाश्यक- वाक्येत्यप । अत एव भाध्याप 'लय तिवाझ्या मन्तात्युपास्यतामा मात- अनु- दात्त-इत्यायुक्तम् । अत एष कायकार पक्ष इद पाध्यम्, यथाश वाक्यमदसय सत्वात् । सा चत्यम् -- धातालस्य स्थान तिवादया मवान्त, त चानुदात्ताडता लम्य स्थान ताशा भवति, यां जातानामात्मनपदसजा भवताति । अय भाव - काय- कालऽप्यनुदास्तेत्यादप्रकरणमा स्वाकाङ्या तनकवाक्यतामनुभवात । भाष्ये पारमारे. स्यत्व तद्वादत्यय' । यथा पारभाषा कायामाहाशातनकवावयतापना, तथा तदाप स्वाकासावशात् । आकाङ्गोयापक च लिगत्व यवहार । प्रत च नम्प तदाकाहा , . 10 ·७४ परिभाषेनुशेखर विधायकम् । तत्र 'धातो' इति विहितपञ्चमीति तासमानाधिकरणमनुदत्ता इत्यादि विहितविशेषणमेव । एव च लावस्थाया स्पेऽपि तद्यवधाने तासाद्र । शबादिभ्यस्तु पूर्वमेव नियम । यद्वा लमात्रापेक्षत्वादन्तरड़ा आदेशा, स्कार परिभाषानिग विध परिभाषाकाङ्कोत्थापक विधी दृष्टम् । न घात तथा विधिमूचे आत्मनेपदत्वादिनानुपस्थित । एव च 'यदि पुन - इति भाष्यमयुत्तामत्यपास्तम् । एव च धातारित्यस नियमपु सबन्धाथ मण्डूकप्लाविभत्तिपिरिणामच नाश्यणायावति तदाह-तमेति । तिवादसूत्र इत्यथ , लावस्थाया स्वादावया आवश्यकत्वादुता सूत्रानुराधाचात भाव । एव च विहताशपणत्व च । स्यऽपीति । यद्यप्यत्र पथ परत्यानित्यत्वाय तिवादविधि लादिविधिस्तु न नित्यः, शब्दातर रक्षणान्तरण च प्राप्ते । तादृशानियत्वानाभयणऽपि द्वयानि यथा परत्वास एन । अन्तरगम आययप्रकाराभावेऽपि तृतीयानपरात्या विविधतुरीयरीत्या च तव । न चापवादन सादिविधेर्विशतिहत धादिति वाच्यम्, चारताध्यात् । अत एक परत्वावश्य । अत एव च 'स्यऽपि' इति स्थमात्राम ताप्तापवादावच मुमचवात । एव च कथ लावस्था स्य, किमयं च हितविशेषण म्। अत एवानुदात्तसूत्र भाष्यसगति, तथापि 'एनादित स्यादया तागा । कान्तरङ्गता' लावस्था यामेव विधानात्' इति 'स्यता-' इति मूत्रमा घोष या आधधातुम इत्याय 'आयादा-' इत्यताऽनुसत्यापधातुकरमावस्यापा स्यादय इत्यन्तरङ्गास्त व्यकिया आर्धधातुका विशा नापलपणामत्यायिकया सूत्रस्य सानुतन सामयात लावस्यायाम प्रति । अन्यथा तंद्वयर्थं स्पष्टमव । अत एष विहिताशपायापम् । पत्र भाष्यन्तरङ्गरा दा गौण । अत एव कान्तर"तात प्रार, न तु क्यामति, बाहरग- शब्दस्य परिभाषायाधानातध । एव च पारमाषा सावपरएन । एतनात्तपक्षनुय्या समवात्तद्वाप्यतापक्षयारसगन्यापत्तिारत्यपास्तम्।तप्र कयटम प्रमाद एपयन्यत्र स्तर । तडिति । आत्मनपदन्यश एविपत इत्यादावात भार । नादि पवाय तसिदिपि तत्कल कुता नातमत आह-रागदिश्यस्त्विति । कनादी मावधातुक साधानादिति मात्र नियम तावनाममता वाक्यकवाश्यतया पि तदनु वृत्तिमभिप्रेत्य लादशानामन्तरंगत्वमनपश्य च तस्य विहताशपगत्वमुक्तम् । तदननाता- पनुपदाताद्वावधतदाश्रयणनेदानी वैपायन धातारित पापम्यामपि गदि पन्तु पक्षान्तामाह- यद्वेति । पयानुराधनाह-- लमात्रेति । वस्नुतस्तु मम मादन परनिमित्तमात्र यार, तथा पारानामन मयादिनाय । आदशा लाएगा ।

·गदारित पशेगापेक्षात्स्यादयो बहिरवा इति दिग्योगलक्षणपन्चम्पामपि न दोष । अत्र पसे 'वृद्भय स्य-~' इति सूत्रं म्यविषय इति व्यास्येयम् । आत्मने परशब्दादो भाविसज्ञा आश्रयणीयेति तत्त्वम् । भिन्नवाक्यतया सामान्य- शास्त्रविहिताना नियमे तु लुगादिना नियमेन नातिनिवृत्तिरङ्गीकार्या । 'मुक्क- वन्त प्रति मा मुस्था इति चूयात् किं तेन कृतं स्यात्' इति न्यायस्तु नान शास्त्र आश्रयितु शक्यते, नियमादिशास्त्राणा वैयपित्ते । घनिन चेदम 'स्थानेऽन्तरतम्' इति सूत्रे भाष्ये । शारखानर्थक्य तु वृद्धिमज्ञामूने भाप्ये निरस्कृतम् । सामान्यशास्त्रेणोत्पत्तिस्तु सरूपसूतस्परैयटरीत्या प्रमानातरोधेन . तस्य लकारेति । लकाररूपा या विशेष परस्तदपेक्षवादित्यर्थ , परनिमित्तमात्यादिति यावत् । एक चानुपदोक्त द्विविधमन्तरगत्व तस्य । यदाश्रुत तु न युक्तम् । 'क्याय चिन्य इत्यनुपदमपामे स्फुटीभविष्यति। न दोष इति । यादेरिय स्वादितोऽपि तस्य प्राक्प्रवृत्तेस्तत्रापि न दोष इत्यर्थ । अन पने द्वितीयपक्षे। व्याख्येयमिति । तर परत्यासमवादिति माघ । नन्वेषमपीतरेतराय , अन्न पक्ष प्राक्तेपामसत्त्वेन त सायोर्दु। पंचत्वादत माह- आत्मनेपवेति । न चावान्तरवाक्यायवायोत्तर तेश सत्यानिमार. ज्ञानादामनेपदादिसझोत्तरमकवाक्यतास्तु, कि भाविसमाश्रयगति याच्यम्, तघोपात्यती तावत्यय त तेनासबनतवावस्याने मामाभावात् अन्तरगतमा तेन तबन्धानु- भवात्तरमेव तिवादभि सजानुभवाति मात्र । चरमपक्षस्योत्त तन्याय प्रतिपादयितुमाय. पक्षयो>पानाद-मित्यारिगौरवमित्यन्तेन । 'नियम तु' इात पार । नियम वानियमात इयर्य । ननु जातनिवृत्ती 'भुक्तयन्तम्' इति न्यारविरोधोत आह.- मुक्तति । यो मुक्तान्त प्रति तथा रातेर कि साधित स्यादपि तु न किमपीति लौकिया न्याचार्थ । 'भुक्या' इति निरनुनासिक पाठ । तुम रूप तत् । आदिना निषेधादिपरि- अह । उत्त यस्य तस्थात्रानाश्रयणम्य सवारस्य भाष्यालयमा निमूनवनिरासायाह- ध्वनितमिति । तत्र हि तस्या यसिनादेशनिवत: वे दृष्टान्दमा निवृत्यसिद्धी तद्वयार्य मुक्तन्याया 'उक्त था इति समाहितम् । तर वाश दैना मई माचत , अन्यथा पक्षा- न्तरानुनेस्तदसगति स्पष्टच । ननु निरमादिगास्त्रश्यर्थे इष्टापतिरत आह-शास्त्रेति। 'प्रमाणभूत आचार्यों दर्भ-' इत्यादि प्रन्यनेति भाव । नन्वेकम्या प्रमतरनेका यशाना- मागवहितपरत्वासभवादुत्पत्तिपादौ सर्वेमा दुरभति स्य जाताना नियमन निवृत्तिरत आह- ·. परिभाषेन्दुशेखर गुणभेदकल्पनात्तावत्प्रकृतिकल्पनया कार्या । प्रत्ययनिवृत्ती च तत्कल्पितप्रश्तेरपि निवृात. कल्येति गौरवमित्सन्यत्र विन्तर. ॥ ४१ ॥ परालित्यं बलयत् ॥ ४२ ॥ कृतास सङ्गित्वात् । तत्राप्ताभावकम्याभावकल्पनापेक्षया क्लना- भाषकस्यैर तकनगुचितमिति नित्यस्य बलवत्वं वीजम् । तदाह- कृताकृतप्रसाङ्गिनित्यं तरिपरीतमनित्यम् ॥ ४३ ॥ अत एव तुदतीत्यागै परादपि गुणान्नित्यत्वात् शप्रत्ययादिर्भवति ॥ पद्वयक्तिसंबभिनया पूर्व प्रति , तद्वयक्तिसंबन्धितयैव पुन प्रवृत्ती कृताकृतप्रप्तनित्यमित्याशयेनाह- सामान्पोति । तुश्वार्थ कार्येन्यग्रे योज्य । सरूपेति । तत्र हि 'ययैव यहयो यत्र , एव प्रकृतयोऽधि' इत्यत्र भाष्ये 'एकवस्थापत्यय प्रकृत्यर्थेन योगात्प्रधानभेदे च गुणा. वृत्या गाग्यशब्दानामवेकशेप क्यिते' इति तेनोक्तम् । प्रातिपदिकोशेन तद्विधानात प्रातिपदिकार्थत्य तत्र विशेषणत्याद्रुपतेति तदाशय', तदाह-प्रधामेति । विन- कस्मादनकया परत्वासभवादित्यपि योध्यम् । निवृत्ती चेति । च कल्प्यत्यने योग्य । एव च दोपत्रय तत्र सिद्धम् । तत्केति । प्रत्ययकल्पितत्यथ । यदि तु लुगादिवनियम- गाणनुत्पत्तिरवान्यायायते, तदाद्यपक्षावपि निदुष्टावित्यादि दोभ्यम् , तदाह- श्त्यन्यत्रेति । उद्दयोतादात्यर्थः ॥ ४१ ॥ करोति । तथा चावदयस्त्वमिति भाव । कृताकृतप्रसहित्यस यतत्रत्वप्रयोजकत्व न पाचनिक, कि तु युक्तिसिमित्याह-तति । परनित्ययोर्मध्य इत्यर्थ । तत्क- रूपनमिति । अभावरल्पनमित्यर्थ । उचितमिति । उपस्थितिलाघवादिति भाव इति इदम् । नित्यस्य आवश्यकल्प । अनायांशफर माह- अत एवेति । आदिभ्यां रुणवत्यादी प्रमादिपरिग्रह ॥ ४२ ॥४३॥ द्वितीयांश प्रपश्यचितुमाह- यह रक्तीति । तदयनीति ! गुणानिय एका.

·मदामहित
७७
शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विघिरनित्यो भवति ।। ४४ ॥
इदम् शदे शित । इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि न्यविशतेत्यत्र
विकरणे काते तदन्तबाट, अकृ धातुमानस्वेल्पडनित्य इत्युकम् ॥ १४ ॥
तुल्यन्पायनाह-
शब्दान्तरात्माप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुवतधा-
नित्यत्वम् ॥ ४५ ॥
एतन्मूलकमेवाह-
लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ १६ ॥
अतिदेशविषय इयमसिद्धवत्सूत्रे कैयटेनोक्ता ॥
देश इत्याशयेर 'साधातुक्मपिन्' इति माध्योदाहते च्यवन्त इत्यादी सध्यावन्दनादो
घेत्यर्थ । एप र न्यायभृतय न धाचीनकीति मार । इद न्यायरूप वदनम् । अदिति ।
“उतन्यायमचा कृत्वा' इति शेष ॥ ४ ॥
तुल्यन्यायेनेति । प्रागुरुवचन्मूलभूतथुक्ति तुभ्यतयेत्यर्थ । यस्यक्तिमपन्धितया
पूर्व प्रवृत्तिस्तन्यति सन्धित्वेनाप्रापया कृताकृतप्रसहिवाभाव इति हि प्रानुक्ते पवने
मलम् , तच सदान्तरात्प्राप्नबहादायति तुल्यमिति भार ! बतधेति । "विये
इति शेप ( एव च 'ताईपरीतम्' इत्यस्येव प्रपत्रमृते एतं इत बोध्यम् । इयं भाध्ये
एतदिति । उसपरिभाषायमूलकमवेत्यर्थ । एतनापूर्ववनिरास । लक्षणान्त-
रेति । उपदेशान्येनेत्यर्प' । तदाह अतीति । असिद्धपदिति । 'असिषदमा-
भात्' इत्यत्ययं । तत्र हि कुर्व इत्यादी निस्वारप्रागुकारसोपस्ततो गुण । कृते हि
तन्त्र प्रत्ययलक्षणेन गुण इत्येतन्न्यायनानिय स इत्युक्तम् । कैयटेनेति । अनेनार
मायोत्तरधनिराम । अत एव एतन्मृत्लकमेव' इत्यतरणे उत्तम् ॥१६॥

·७" परिभांपन्दुशेखर यदा तु शास्त्रव्यतिरेकेग तद्विधेयकार्ययोरेव नित्यत्वादिविचारः; यदा- पि व्यक्तिविशेषाश्रयणाभाव'; तदाह- कचित्कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेणापि नित्यता ॥ ४७ ॥ ने द्वितीये नित्यत्वेनाभिमनस्य पुन प्रसङ्गमानं नित्यत्वव्यवहार प्रयो. मकम् न तु वाधकानाधितफलोपहितप्रसोऽपि तथेनि भाव.; तदाह- यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥४८॥ क्वचित्तु वाधकाचाधिनफलोपहिनप्रसङ्ग एवं गृह्यते; तदाह---- नन्धे तुरतीत्यायसिदिरेव शब्दान्तरालक्षणान्तरेण च तन ते प्रतिरत आह- यदा त्यति । शास्त्रव्यतीति । अनेन लक्षणान्तरेणत्यस्याविषयता सूचिता। व्यक्ति- विरोपेति । यध्यक्तीत्यायुतत्यर्थ । अनेन तन्न्यायद्वयाविषयता भूचिता, तवाहेति । तदा आहत्यर्थ । कचिदिति । तुदतीत्यादाधियर्थ । मानपदैन शास्त्र व्यक्तिीशेपैतदु- भयवैशिष्ट्यस्य कार्ये व्यवच्छेद । अपि साधिस्यश्यक्तीत्यादिसमुचायक । परि- भाषान्तर वक्तु मानपदव्यवच्छेद्यत्वेन सभाषितपूर्वान्याधिकाशघटितमस्या आशयमाह-- कृत इति । अभिमतस्य कार्यस्व । मात्रपदयवच्छेद्यमाह-नत्विति । वाधका- पाधितत्येशी कारणान्तराभाडेन फलानुपहित तनिरासायाह- फलोपेति । 'प्रसङ्गी- ऽपि' इति पाठ । अपिः प्रागुरासमुच्चारक, तेन तस्यापि ग्यवच्छेद । अत एक पूर्व- समतिः । तथा तापवहारप्रयाजक ॥ ४७ ॥ A . तदाहेति । अधिकाशाशयकमाहेत्यर्थ , ए च तत्प्रपरभूतपेयमिति भाव यस्य चेति । कार्यस्पेयर्य एपेन प्रागुक्त प्रसङ्ग यावृत्तिः ॥ ४८ ॥ गृधत इति । तस्यवहारप्रयोजक नेति भावः । अपिस्तद्विपरीतप्रागुक्तरूप. समुचायक ! अनयोर्न वाचनिकत्र कि तु सामन्यायमिबन्यामित्याह- सप्तम ·गटासरितः यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यने तदप्यनित्यम् ॥ ४९ ॥ सप्तमै कैयटनैतदुषष्टम्भकं लोकव्यवहारद्वय मुदाहृतम्--- 'यालिमुपीव- योयुध्यमानयोर्भगवता वालिनि हनऽपि सुप्रीवस्य वालिनः प्राबल्यं न व्यव- हरन्ति; भगवत्सहार्यः पाण्डवगये लब्धेऽपि पाण्डवानां प्राबल्यं व्यवहन्नि च' इति । सर्व नेदं लक्ष्यानुराधाद्वयवस्थितम् ॥ ४९ ॥ "लुटः प्रथमस्य---" इवि सूत्रे भाप्ये- स्थरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥५०॥ इति पञ्चने । यत्र खेकस्यैव कार्यस्य परत्वं नित्यत्वं च, तत्रेच्छया- न्यतरत्तदुभयं वा तस्य बलवत्त्वे नियामकमुल्लेख्यम् । अत एव तत्र सत्र 'परस्यानित्यत्वाच' इति भाप्य उच्यते । वस्तुतस्तत्र परत्वादित्युक्तिरेकदेशिनः । सष्टं चेदं विप्रतिषेधसूत्रे कैयटे । 'जो नडि- इति हरवापेक्षया नित्यत्वा- इति । 'स्वमार्नपुसकात्' इति सूत्र इत्यर्थ । तत्र हि तत्कुलमि पावतुकोः प्राप्ती परादत्वाग्नित्यत्वाल्लुगित्युक्ते, 'अनित्यो लुरु । म हि कृतेश्च प्रामाति; अमा भा-यम्' इत्युक्त भाष्ये । एतदुपति । उभयौपेन्यर्थः । पालीति । सत्सप्तमी, निर्धारणषष्ठो वा । भगवता श्रीरामेण । 'वालिन.' इति पत्रमा । व्यपहरन्ति 'शूरमानिनः' इति शेषः । भगवदिति । वासुदेवेन्यर्थः । प्रायल्यम् 'कारभ्यः' इति शेपः । नन्वेवमप्यतिप्रसङ्गः सर्वेषा तवस्यान आर-- सय चेदमिति । कृतास्तरयारभ्य यदुक्तमित्ययः ॥ ४९ ॥ स्वरभिन्नति । सरेण भिन्नस्यत्ययः । श्वः कनॆत्यादी 'तास्यनुदासत्-' इत्यापाय, तष डादाभावप्रतिषेधविचार द्वयोनित्यत्वमुक्त्ता, निघाताप नियन्धमुक्तरीत्योकवा, रा. दानाममान त्यत्वमुक्त तत माथे। तदुभयं परत्यनित्य बोमयम् । तस्य कार्यस्य । तत्र तयत्य भाष्य इत्यत्रान्वयः । तत्र भाष्ये । एकदेशिन इति । नियानिन्याषिप्रतिभा - ,

·परिमापेन्दुशेखरः
स्तरङ्गत्वयुक्तद्वित्वस्य प्रथमतः प्रवृत्तौ नित्यत्वादित्येव भाष्य उक्तम् । एवं
नित्यान्तरणपोईलवस्वमपि योगपद्यासंभव एवेनि चोग्यम् ॥ १० ॥
नित्यादप्यन्तरङ्गं बलीयः, अन्तरङ्गे बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात्। तदाह-~-
असिद्धं पहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ २१ ॥
अन्तः मध्ये बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्ये अन्तर्भूतानि अगानि
.
समवादिति भाषः । तदाह- स्पई चेदमिति । तव हि 'यायमित्याही कृत्य..
करणयोग्य कार्यम् । तुल्यपल च तथेति नित्यानित्योत्सर्गापवादान्तरगयरिगेपत्य
भूषस्याम्यापार इत्युक तेन । एव च तत्र नित्यत्वादियेश वाच्यम् । पत्राप्युभयसभः
प्रकारान्तरेण तांतरीत्या विकल्पनेष्टसिद्धावपि प्रथमोपस्थितत्यागा नोनित एव, तह-
णी चेति । भाष्ये 'गी चडि-' इति सूत्रे । पथमिति । पास्यवेत्यर्थ ; पाय-
मित्यवान्धयः॥५०॥

·८१ गदामाहितः निमित्तानि यस्य तत् अन्तरङ्गम् । एवं तदीयनिमित्तसमुदायाद्वहिताङ्गक बहिरङ्गम् । एतच्च 'खरवसानयो:--' इति सूत्रे असिद्धवत्सूत्रे च भाप्य. कैयटयोः स्पष्टम् । अत्राङ्गशब्देन शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यते, शब्दशास्त्र तस्य प्रधानत्वात् । नेनार्थनिमित्तकस्य न बहिरङ्गत्वम् । अत एवं 'न तिसूचतसृ' इति निषेधश्चरितार्थः; अन्यथा स्त्रीत्वरूपार्थनिमित्तकतिखपेक्षया- न्तरङ्गत्वात् त्रयादेशे तदसंगतिः स्पष्टैव । अत एव त्रयादेशे 'सन्तस्य मानप्राप्तिन्येतत्रितयविषयकम् । अत एव तदनन्तरं क्वचित्प्रवृत्तिः, क्वचिन्न । एतमस्तु लोकतो ज्ञापकाच यथायथ योध्य. । लक्ष्यानुरोधेन सर्वेषा व्यवस्येति न दापः कापि । एतदन्यपक्षद्वये तु तत्त्वमसिद्धतानियामकं जातस्यैवेति पुनर्वहिरहस्य प्रसङ्ग एक न, अमहणात्तपैष लाभात् । एव चेदं द्वय युगप-प्राप्तिविषयक न । तत्राय: पक्ष:- पम्पत्यादी क्रमेणान्याख्याने । अन्यलक्ष्याण्याने व्यानि । द्वितीयः- विश्वीह इत्यादी । तृतीयायः खट्वोठेत्यादौ । तदन्त्यः-- विभक्यन्तान्याख्याने पद्येत्यादी प्रादु- दुवदित्यादी चेति पोध्यम् । अत्र आशन्दः सज्ञिविशेषस्य शरीरावयवस्य या न पाचकः, किंतु उपकारकवाची; तदाह- निमित्तानीति । बहुवचनं लक्ष्याभिप्रायम् । बहु- बीहिणा सर्पलिङ्गत्वमनयोः सिद्धम् । अय निमित्तशब्दः स्थान्यादेविशेषणपरोऽपि, कार्यानु- भववतस्तत्वेनानाश्रयणस्य अन्यविधिषु 'न हि का:--' इति न्यायेन स्वीकारषादिहापि तस्य स्वीकारेण स्यान्यादेस्तत्त्वाभावेऽपि तद्विशेषणस्य तस्येनाश्रयणात् भाष्यसंमतत्वाच । यद्यपि 'गुणाना च--' इति न्यायनेह तदप्रवृत्त्या तस्यापि तद्विशेषणस्येवानाश्रयणे माना- भावात् तस्य तत्परत्वमपि सभवति, तथाप्यनित्यतया 'गुणाना च' इत्यस्याप्रवृत्तिः, 'नहि कार्थी-' इत्यस्य लोकसिद्धावाच । इहमनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । एवमिति । उक्तरीत्येत्यर्थः । तदीयेति । अन्तरङ्गशास्त्रीयेयर्थः । इदं शेषपूरणलभ्यम् । यहिरिति । पहिर्भूतानि अगानि यस्येत्यर्थः । वहि:शब्दार्थवहिर्भूतत्व च उक्तचैपरीत्येन । एवं च परस्परा- पक्षमा व्याप्यनिमित्तकमन्तर व्यापकनिमित्तक पहिरमित्युत्सर्ग.; अल्पनिमित्तक पहु- निमित्तक चैति यावत् । उक्तार्थ समूलयति- एतश्चेति । खरेति । तत्र हि 'अन्तराई बाहिरमिति प्रतिद्वन्द्वमाधिनातावर्थी' इत्युक्तम् । निमित्तत्वस्या दापि सत्वेन तत्कृता- तिप्रसंग निराचष्ट--- अप्रति । परिभाषायामित्यर्थः । निमित्तमेवेति । सप्तम्यापतो. पात्तप्रयोगस्यशब्दरूपमे निमित्तमित्यर्थः। तस्य शन्दास । एवं च 'प्रधानाप्रधानयो:- इति न्यायेन सामान्यम्पेण विशेषतः । तेन तद्हणेन । यहिरङ्गत्वम् 'परिमापा- ·परिमाय रोखा प्रतिपेर ' इति न्यानिव-मूत्रत्यमाप्यवार्तिकादि संगच्छते । एतेन गोधेरः पचेहित्यारावेयादीनामशमशासापेक्षत्येन वहिरङ्गतयासिद्धलाहीले लोपो न स्यादित परास्तम् । एयादेशादेरपरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गलाच । ननु 'येन विधि- इनि सूत्रे भाष्ये 'इको याचि' इत्यादावपि तदन्तविधौ त्योन इत्यत्रान्तरण लात् यो गुणवाशकत्वमिप्यने, तन्न मिथ्येत्, ऊनशब्दमाश्रित्य यणावेशी नंशब्दमाश्रित्य गुण इत्यन्तरगत्वानुण एर स्थादित्युक्तम् । अत्र कैयट-- मिटमादोणादिक ननत्यये गुणालोपीठां प्रसके ऊळू अपवादत्वारोपं प्रारउपयोगि' इति र । अनायें पाणिनि ध्यनरिमाह- अत पति । तस्य तत्त्वानहीकारावेत्यर्थ । अन्यथा तन्य तत्त्वाङ्गीकार । तदसंगतिः निषेध. वार्थम् । एवं पागिनिममते उसमय भाव्ययातिपादत्वमप्यार - अत एवेति । उत्तय । 'प्रेमर.' इत्यात काय सन्तत्य स्थानियत नेति वातिर्थ । नभवम् समानाधिकरणानुननिनियन' इनि बातम्य विप्रतिपातातस्य राम्हनाय 'स्वपदार्य अन्तर कर्मचारय । अन्यग्दा यहुरिहिम.' इति वर्गो वर्णेन' इति नृतभाध्याय इति वाच्यम्, त्या सयपीटानरमायन प्रिनिपग्ता सरा इटिपरतायातदने व्यायाधिनयम एतदसे मृक्षिमता असणे तस्बरदेश्युति- स्वादिति भाव । पतेनेति । सभ्याइन्नोगातलम्का-दापनिमितम्यवान प्रागे. नवर्य । 'पहिवादा' दति पाठ । परन् ' रामगठ, सीपुरोगाधिकारस्यन्यात् । प्रसिदवार भोदित्यस्ता वार । पयादीति | आदिनानादिपरित पहुवचन लम्चाभिप्रायम् । परातमिति। नहाया प्रयोगस्य भाषादिय ) Ant- मेव प्रत्युतान्तीत्याह- एयादेशादेरिति । अपरेति । तया च नागुताय प्रारंग तत्वं पोत्रम् । ननु तद्वासहायतम तस्य मायागामिति कायम तस्य महमित्वन गो-नन्विति । को यणिति । शन्दानुशमनप्रस्ता- पाच्छ टम्प शिष्यमादापनि भाव । यो सिस' इति शेर । तारेनि। पमानावयेन पार्यभ्यान्तरान%B तर मगमदाराभितम , meinfes स्वादिति भार माह-- ऊत। भर याद पादन मनावणेmaranोग प्रदा। गुग एप 'पुगना- नामानिमा गुन । पायर' इति पुनर्गनुमान- ·गदामहित . चायते, गुणं त्वन्तरङ्गत्वाद्वाधने । गुणो ह्यङ्गमंबन्धिनीमिग्लक्षणां लीमुप- धामार्धधातुकं चाश्रयति । उठ् तु वकारान्तमगमनुनासिकादि च प्रत्यय- मित्यल्पापेक्षत्वादन्तरङ्गः । तत्र कृते यण्गुणी प्रान्तः' इति । एवं च संज्ञापेक्षस्यापि बहिरङ्गत्वं स्पष्टमेवोक्तमिति चेत्, न; तदन्तविधानपि बहु- पदार्थापेक्षत्वरूपबहिरङ्गत्वस्य गुणे सत्त्वेन तत्र दोपकथनपरभाष्यासंगते, बहि- रङ्गान्तरङ्गशब्दाभ्यां बरपेक्षत्वालपापेक्षत्वयो शब्दमर्यादया अलाभाञ्च । तथा सति 'असिद्धं बहसमल्पापेक्षे' इत्येव वदेत् । अत एव विप्रतिपेघसूत्रे भाप्ये 'गुणायणादेशोऽन्तरङ्गत्वात् ' इत्यस्य स्गोन इत्युदाहरणम् , न तु 'गुणा- दूइन्तरगत्वात्' इत्युक्तम् । त्वदोत्या तदपि यक्तुमुदिनम् ; प्राथम्यात्तदेव वा चक्नुमुचितम् । मम सन्तरङ्गपरिभाषया तद्वारणासंभवातन्त्रोक्तम् । किं च पाय । तयोस्तत्त्वे आद गुणो नेति । 'इकारस्य' इति शेप । सझाया अप्यत्र तत्त्वेन महणे प्रकारमाह- अल्पापेक्षत्वादिति । गुण पञ्चराय , उठ्तु चतुप्पा. अव इति विका। तत्र कृते आठ कृतं । 'प्राप्नुत' इत्य उनशब्दमाश्रित्यत्याधु- तिरनुसंधया। प्रकृतमाह एव चेति। तया दीपाती चत्वयं । प्रसगादन्यदपि निराकतुमाह- स्यापीति । आपहुपदायांपेक्षसमुनायाः । तदन्तति । 'एय सज्ञा- दिपायापेक्षत्येन तस्साझाकारे' इत्यादि । वहिति । उत्तरात्या पदार्थपञ्चकापक्षत्वात् यणास्त्वगन्ताजाद्वयमात्रपित्वादन्ताङ्गसमिति मार । तत्र तदन्तविधी । दोपैति । उत्तरोत्या गुण एर स्यादिति दोपराध । इ. चाभ्युपेत्योक्तम् , वस्तुतस्तदेय नेत्याह- वाहिरङ्गेति। ननु तत्तात्पर्येण राक्षगिकारोगोत आह- तथेति । तत्तात्पर्येण प्रयोगे सतीत्यथः । इत्येवेति । निर्मोजलक्षणानोचिन्यादिति भावः । उत्तार्य यति-- अत एवेति । तया तदर्थाभागादेवेत्यर्थः । उदाहरणमिति । 'दत्तम्' इति शेप । न विति । 'तत्रत्र' इति शेषः । अन्तरगत्वास्त्युिक्तमिति । 'अन्तरग इनाय.' इति परिभाषाफलायनारसर इति भावः । त्वदीत्या घटरीन्या । उचितमिति । तया तयोस्तस्ययो. सत्त्वादिति भावः। तदेवति । तावच तस्याः रुफरत्यरिद्धरिति भावः । मम त्पिति । अस्य मते' इति शेरः । तद्वारणेति । उटा गुणवारणे पर्थ ; संज्ञाकृताहिरङ्गत्वसाधतयार्थानाप्रयणेन समत्वादिति भावः । तत् प्राथमिकन् । ननु भाष्यान्ययानुगपल्या नैयटीत मावश्यकमत आह-किंचेति । 'यत्' इति ·परिभाषन्दुशेखर सिद्धान्ते नित्यत्वाद्गुणारपूर्वमृत् । गुणस्तु आठ यणा बाधितत्वादनित्य । 'उन शब्दमाग्नित्य' इत्यादिमाप्येण च परिभाषायामङ्गशब्देन सप्तम्यायन्तोपात्त शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यत इति स्पष्टमेवोक्तम् । यत्तु कैयटेन- 'तदन्तविधि- पक्षे परत्वाद्गुणः प्राप्नोति' इत्युक्तम्, तत्तु उनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाप्यासगत्या चिन्त्यम् । वलिलोपे अन्तरङ्गपरिभाषा न प्रवर्तत इति तु न युक्तम्, तत्सूत्र भाष्य एवं कश्वादिषु लोपातिप्रसङ्गमाशङ्कय 'उपदेशसामर्थ्यान्न । न च वृश्य- तीत्यादौ चारितार्यम्, बहिरङ्गतया संप्रसारणस्यासिद्धत्वेन पूर्वमेव तत्प्राप्त । इति भाष्योक्तेः । यत्तु--- नलोपस्य पद्सज्ञायामसिद्धत्वात् पञ्चेत्यत्र 'न शेषः । सिद्धान्त इति । अनेन तदा तदसिदिरपि दोष इति भाध्याशय इयि सूचितम् । यणेति । 'यस च लक्षणान्तरेण निमित्त धिहन्यते तदप्यनित्यम्' इति न्यायेति भाव । उक्तग्य माध्यविरोधमप्याह-उनेति। 'यत' इत्यादि 'उक्तम्' इत्यमे च योग्य। 'धन्तोपात्तम्' इति पाठ, । आदिना पश्चम्यादिपरिमह । अय भाव"-- उक्तरीत्या भड्गशब्दो निमित्तपरः, न तु स्थान्यादिपरोऽपि । निमित्तत्व चात्र शास्त्र 'न हि कार्यो-'इति न्यायेय विधिषु यथा कार्यानुभवविशिष्टमात्रस्य न स्वीश्यिते अन्यस्य तु स्वीक्रियते , तथा अनापीति न स्यानिन आगमिनश्च तत्वेन प्रहणम् , अन्यस्य तद्विश. पणस तत्त्वेन ग्रहणमस्त्येव, अमहणे मानाभावात् । यद्यपि 'गुणानाम्-' इति न्यायेन प्रकृते तदप्रवृल्या परादिनिमित्तपत् स्यान्यादेरपि गहण सुवचम्, तयापि अनित्य पात 'गुणानाम्-' इत्यत्साप्रवृत्ति , 'न हि कार्यो-' इत्यस लोकसिबत्य घेति स्थान्यादि- भिमस सर्वस्य ग्रहणम् । अत एष 'अन्तरझानपि-' इति ज्ञापपरभाष्यसपति, तथा च तत्र पक्षे यग्निमित्तोनदारयवयेन मश इस तती यहिदाभाव 1 गुणनिमित्त. मशब्दादूनशन्दाप पहिर्भूतोकारघटितत्वेन यणो पहिरनत्यमिति । परत्यादिति । तदा यो समत्वादिति भावः । भाष्येति । अन्तरगत्वहिरंगत्योधकभाध्येत्यर्थ । गाँधेरादी केनचिदुक्तसमाधिमकारस्य तद्विषयतामात्रेणासाप सस्पातयटचिन्य एवेत्याशयिका कस्य- विदुक्ति खण्डयति- वलीति । अनित्यत्वादिति भाव । तत्सूत्रेति । सोपो प्योरिति सूत्रेत्यर्थ । आदिना माह्यादिमहणम् । व्यपन्तस्यौतारन्वय । आदिना वृक्णादिपरिप्रहः । संप्रसारणस्य तदादे । तत्मालेः पदोपप्राप्तेः । उत्तयटोवितवत् 'मलोप' मुप्सर-'इति सूत्रस्थकेयटोक्तिमा सरगति- यत्त्विति। असिदत्यादिति।

·तुकोनात आह-श्याम इति। पदति। तत्पुरुषः। तन्निमित्तति । भ्यानिमि- तेपर्यः साक्षादिति भावः। नन्वेवमपि परपया तत्वमाल्येशत आह-परंपर- काराकृति दुग्ग्रहण प्रत्याख्यातं चापरपरया तचमादाय तत्त्वाश्रयणय क्वचिदा. पश्यकत्व चात आह- वनितमिति । तत्र हि 'तुम्बिधी वृत्रइभ्याम्' स्यादि. फलमुक्त्वा तुग्विधी चोक्तम् । रिमुक्तम्! संनिपातलक्षणः-' इत्यादिना 'कृन्मे- जन्तः' इति सूते प्रामणि कुलमित्यादौ तुगभावफलस्त्वेनोक्त सनिपातपरिमापण साह- तम्; मतु ता संज्ञावियो पत्र प्रामय इयादी टानिधरूपप्रयोजनस्थ तुम्विधी वृतहभ्यामित्यादिप्रयोजनस्य च सण्डिकात्वेन पटोक्तयानया । तया चायमेव तदा- शयः। तथा च पचिद्भाष्यादिप्रामाण्येन तदनीकारेऽप्यत्र तदनगीकार इति भावः। एतेनान्यथा तत्र कैयोक्त चिन्त्यम् तदाह-तत्रयेति । 'नलोरान सूत्र एवेन्यपः । एवं पदार्प निषिस्य वाक्याथमाह- अन्तरग इति । नवम् गदामहितः षट्---' इति निषेध इति । तचिन्त्यम् , नलोपस्य हि पदसंज्ञापेक्षत्वेन बहि. रङ्गत्वं वाच्यम्; तच्च न, संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणात् । पञ्चेत्यत्र निष- धस्तु स्त्रियां याप्राप्नोति तन्नेति व्याख्यानसामथ्येन भूतपूर्वपटत्वमादायति बोध्यम् । अत एव कृति तुग्ग्रहणं चरितार्थम्, वृत्रहम्यामित्यादी पदत्य- निमित्तकत्येऽपि नलोपस्य वहिरङ्गत्वाभावात् भ्यामः पदसंज्ञानिमित्तत्वेऽपि नलोपस्य तानिमित्तकवाभावात् । परंपरया निमित्तत्वमादाय बहिरङ्गत्वाश्रयणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदम् 'नलोपः सुप्---' इति सूत्र इति तत्रैव मान्य- प्रदीपोद्दयोते निरूपितम् । अन्तरडे कर्तव्य जातं तत्कालप्राप्तिकं च बहि- 'पहिरगत्यन' इति शेषः । निषेध इति । टाप इति भावः । एवमा । तचिन्त्य- मिति । अस्य 'दुर्वचत्वात्' इति शेष. । तल्वमेवाह- नलोपस्य होति । न पत्यत्र टापापत्तिस्तदयस्यैव । न च 'नलोपः सुप्रथा---' इति निवांह', षट्मंशाशा नलोपासिनत्यत्याफलत्वस्य भाष्ये तत्रय सूत्र उक्तत्वादत आह- पञ्चैत्यति । हति ।' नलोपस्य' इत्यस्य मध्यमणिन्यायेनान्धयः। अमायादिति । तत्कृततत्ता नाश्रयणात् ; अन्यथा विनिमित्त तुति परत्वहेतुकनलोपम्य परिरगासिद्धविनय सिया तदानर्थक्यं स्पष्टमेव । मनु नलोपस्य न साकृत तन्वम् ; किंतु दियो पहि तभ्याहे- येति । 'नलोपे भ्यामः' इति शेषः । नन्वेषमपि अप्रतिपिदम्-' इति न्यायेन तदगी ·परिमाणेन्दुशंसर रङ्गमसिद्धमित्यर्थः । वृश्चत्यादिषु पदसस्कारपक्षे समानकालत्वमेव द्वयोरिति बो- ध्यम् । एतेन 'अन्तरङ्गं बहिरङ्गाद्वलोयः' इति परिभाषान्तरमित्यपास्तम् एनामानित्य विप्रतिपेपसूत्रे भाप्ये तस्याः प्रत्याख्यानाच । अन्तरङ्गशास्त्रत्व- मस्या लिङ्गम् । इयं च त्रिपायां न प्रवर्तने, त्रिपादा असिद्धत्वात् । अत्यां च वाह उत्सूत्रस्थमूड्ग्रहणं ज्ञापकमित्येया सपादसताध्यायीस्था । अन्यथा संप्र- सारणमानविधानेन लघूपधगुणे वृद्धिरेचि' इति वृक्षो विश्वौह इत्यादिसिद्ध- स्तद्वैयर्थ स्पष्टमेव । सत्या ह्येतस्यां वहिरङ्गसंप्रसारणस्यासिद्धत्वालयूपधगुणो न स्यात् । न च 'पुगन्त-' इति सूत्रे निमित्तमिको विशेषणम्; त एवं 'लोपो च्यालि' इति सूत्रत्यागुक्तभापधिरोषः तत्र हि यलोपत्य उपदेश एव शापया तदानी सप्रसारगादे जोतनकालनानिमत्ययोरनामासिद्धत्वासभपाहत आह- वृथ्वस्यादिष्विति । आदिना पटव्यादिपरिग्रहः । एवं च तापक्षापयामेष नदिन न विरोध इति भावः । पिटप्रतिदीक्षितान्ताक्ति राति- एतेनेति । अय- स्थानिय कोडाकारादफलत्वोत्यपः। नन्वर्गभेदाच्छन्दभेदं तदः फलित एवात आद- एनामिति । अनिद्रमितामामि-यः । तस्याः अन्तरह मियस्याः; तथा चौत्तग्मुनि- प्रामाण्यातयोचितामति भायः । परिभाषाया लिपटानियमादार - अन्तरङ्गगात । कयटायर्याचानोक्ति सण्डयितु सिद्धान्तमार- इयं चेत्यादिना दिगित्यन्तन । नन्यस्या न सशदसमाध्यायीत्य-समिति रसिद्धिरत आर- अस्यां चेति । तत्यमुपपादयति- अन्यति । एतदमार इत्यर्थः । संप्रेति । 'यसी. सप्रेन्यतानुवृत्त' इत्यादिः। मानद नाटी घ्यावृतिः । लघूपधगुग हेतुरवन । परिभाषाहीकार तासाश्यमार- सत्पामिति । तसम्' इति पाठः । हिरूप] । यहिरड्नेति । न च भागात तर वाच्यम् तष म; तदि नाभीयत इति कर्ष तसमिति वाच्यम, शापकरभाष्यप्रामाण्यार यजादप्रत्ययनिमित्तकमत्वनिमित्तान पापरणा यजादिप्रत्ययनिमितकमायणन तत्त. स्यान मुश्चत्वात् । यथा न पूर्वापरावरापरतयानुरामोक्तम् । श्या पानिमित्तत्वय मुल्य वातय तत्पन! फाययावधीत्यादिवशेषगवाहुयेन तस्यापिकनिमिनमान सध्याततलंदन तवसम्मान उप्रयाप परास्त रेन तन्त्थाए । मुरीयस्य तु नार्य শিখ, যুবশ্রাথ ফায়াগ্রাম ম্যাথির হয় মাথা काराव न सादिति । तया यमुदभाव दिगित नगदपलांगांत भारः ।

·- भिनत्तीत्यादी न गुण ; एवं च 'नानानन्तर्य-शनि पाग्य परिभाषा- प्रवृत्तिरिति वाच्यम्, प्रत्ययस्यागाशे उत्यिनाराक्षलान नमानयात् 'पुगन----' इत्यादी कर्म पारयाश्रयणेन प्रन्ययपरागावल्पयो गुण इति उसे गुणवृद्धी' इनि सूनभाष्यममतेथे भिनत्तीत्याढायदोपाश्च । मा. रान्तोपसगे अनारान्ने पोपपदे यहनहिनाविपचा मनभिधानान (रा एवं । याह इत्यादि तूहने विपि वा यम् । वातूनामने कार्यवान्नाथांगमि । प्रौह इत्याद्यमाव, वृद्धप्राप्ते । अस्योहत्यानक्यान्न 'प्रादुरोट, इत्यम्यापि प्राप्ति । न च कार्यकाल्पो विपाद्यामपि एनप्रत्तिदुपांगनि वाच्यम, पूर्व प्रति परस्यामिहत्वादन्तरङ्गाभावेन पूर्वम्य तनिरूपितर्वहरगत्याभारात्तया तस्यासिद्धत्वप्रतिपादनामभवात् । न नानया म्यामिहत्यातदमायन त प्रति ·८ - - . परिभाषेन्मेवारः पराप्तिदत्वम् 'पूर्वत्र-' इत्यनेन वक्तुमशक्यमिति वाच्यम्, एवं हि विनि- गमनाविरहानुभयोरप्रवृत्त्यापत्तेः । किं च 'पूर्वत्र' इत्यस्य प्रत्यक्षत्वेन देन आनुमानिक्या अस्या वाध एवोचितः । अनः कार्यकालपोऽपि त्रिपावामस्या अनुपस्थितिरेव । अत एव कार्यकाल्पतमुपक्रम्योक्तयुक्तीमत्वा तनः 'अयुक्तो. ऽयं परिहार:- न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादिनि' इत्युक्तं विमर्गनीय. सूत्र भाष्ये सिद्धान्तिना । त्रिपादीस्पे अन्तरनं कर्तव्ये अयं परिहारो न युक्त इति तदर्थः । किं तु वचनमेवारब्धव्यमिति तदाशयः । अत (र निगाल्यन इत्यादी लत्वार्थम् तस्य दोपः-' इति वचनमेवारब्धम् । अन्गणान्तरणत्वा- पिणलोपात्पूर्व वैकल्पिकलल्ये तद्वैयर्य स्पष्टमेव । येऽपि सक्ष्यानुरोपादानु- मानिक्याप्यन्तरङ्गपरिभाषया प्रत्समिद्धस्य 'पत्र- इत्याय मार्थ वन्ति, - 'पप्रासिबम्यनेनेति मारः। तया तत्रोपरिपतशनमा । तस्य बहिबार पूरय । अनया भनि पहिगियया । एवं हीति । या मियः प्रतिशत माने हम्पर्ग: । अन्यतरस तस्यररोऽपन्यतरस्यानिट माह- मापत्तरिति । एत सदभावमग्योनार, प्रत्युत विनिगएकमातीन्या- किंवंति । 'यत हात प्रायति । पाटारकागवेनीगर्यः । तेन पोर। भरया rafm. समानुमानिन । महरति- अताति हेतुशदिए । भारसाक्ष- ममुगापर ! उमे. भाप्यामतिमारत पति । रमापता- जादपः । न पोरंगा यानि: । उपमम्पति । भनेirer मा. रेर निरासन, सायनिता । उनगुनी: 'Hir-''t Kr-' frr-ir मोमियः । मानहान, पुलिपादिति तदर्ग.। विमनीति | TAPAT Stry. LINE--पियान्तिनतिन गुन ति 1 मा. भा-दाल, सबमिनार माताantr; पण ताप femittargnral retu ENTR IT RETARINir-मन पनि पर- HEETपनि। -MARRIभापम् '' aretrengte mr-ar Int ·८९ गदासहितः तेऽपि लक्षणेकचक्षुभिर्नादर्तव्या इति दिन । अत एव 'ओमाडोश्य' इत्याम- हणं चरितार्थम् । तद्धि खट्दा आ उठेत्पत्र परमपि सवर्णदीर्घ वाधित्वा- नरङ्गत्वाद्गुणे कृते वृद्धिप्राप्तो पररूपार्यम् । साधनवोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पूर्व धानोरुपसर्गयोगे पश्चात्वदाशब्दस्य समुदायेन योगाद्गुणस्यान्तरद्वत्वमिति . युक्त एवाय परिहार इति भावः पूर्णपक्षस्य । परतुतस्तु प्रत्यक्षम्य प्रापल्या तथा वक्तु- मेवाशक्यम् । एतेन लकचक्षुपा तदादरो युक्त इत्यपास्तम्, उक्तयुक्ते भगवदतिरितः तत्त्वाभावात् शास्त्रस्यास्मदादीप्रति प्रवृतेश्च । एवं च हादत्तादर्शचीनान्तोत्तिस्तम तमासंगतैवेति योध्यम्; तदाह- दिगिति । ननूक्तज्ञापनाचार्यलाभेऽप्यन्त्यायो- लाभोऽत आर- अत एवेति । द्वितीयायस्वीकारादेवेन्यर्थ: । विभज्यान्याख्यान एव अन समकालप्राप्तिसभव इत्यार- खट्येति । ननु न गुणवान्तरगत्वम्, उभ- यापेक्षत्वेन तस्य समत्वात् । नाप्यायप्रकारद्वयेन, तस्यासत्यात् । तुरीयान्त्यप्रकारेण प्रयुत पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्यरूपान्तरणत्वस्य सवर्णदीर्घ एष सत्याच निमित्ताना कार्या. पा च योगपधसत्त्वादत आह- साधनेति । उपसर्गेति । तच्छन्देत्यर्थः । समु- दायेनेति । उपसर्गोत्वार्थसहितधात्वग्रियर्थ'; तस्य क्रियाकाङ्कत्वादुपसर्गस्य पृप- गर्थाभावाय । एवं च तुरीयामप्रकारेण अन्तग्गव धातूपसर्गकार्यस्य गुणस्यैव, न तु तस्य । यथा कयचिद्धातूपसर्गकार्यत्व तु नान्तरगताप्रयोधकम् , प्रेद्ध इत्यादी व्यभि- चारात । 'धातुपसर्गयो कार्यमन्तरंगम्' इत्यस्य तु नाय विषयः स ह्यनुपदमेर स्फुटीभविष्यति । न चोपसर्गयोगे दीर्घनिमित्तमप्युपस्थितमेवेति वाच्यम्, तस्य पर- निमित्तोपस्थितावपि पूर्वनिमित्तानुपस्थितेः । अत एव सप्तम्याद्यन्तेत्यत्र आदिशब्दः पप्रमीप्रारक प्रागुक्तः । न चैवमपि तुरीयान्त्यरीत्या दीर्घस्य तत्वम् ; आधरीत्या गुणस्येति द्वयोरन्तरंगयोः परत्वादी एवेति तद्वैयर्यमेवेति वाच्यम, गुणस्य निय- स्यात् तत्र सवर्णत्वस्यापि निमिन्तत्वेन सख्याकृततत्वस्य गुणे सत्त्वाच ज्ञापकपरमाध्य. प्रामाण्येन धातूपसर्गमार्यत्वस्य तत्याप्रयोजकत्वेऽपि तदुषोलकरवस्यान्त्यप्रकारस्यापद एव स्वीकाराश्च । तत्प्रामाण्यादन्यत आयव्य बलपत्रमिति तु न, पट्ट्ये शादिसिदापि प्रादुदुषदित्यायमिद्धयापतेः । अयजे इन्दमित्यादो तु गुगपत्र द्विविधमन्तोगत्वमस्तीति न दोषः । अत एव 'धातूपसर्गयोर्य काय तदन्तरगम्' इति प्रतिज्ञाय, 'कुत एतत्' इति पश्ने तथोपपादित माज्य इति भावः । ननु एहीति वदेत्यायनुवरणके शिवसयोधन के शिवघटितषष्ठीसमासके वा शिव एहीत्यादापामहरु सफलम् । तत्र हि 12.

·परिभाषेन्दुशेखर' 'संप्रसारणाञ्च' इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । एहीत्यनुकरणस्य शिवादिशब्द- संवन्धे तु नास्त्र प्रवृत्ति, ज्ञापकपरसंप्रमारणाच्चेतिसूत्रस्थभाप्यमामाण्येना- नित्यम् 'प्रकृतिवदनुकरणम्' इत्यनिदेशमादाय लब्धाङ्ल्व एतदप्रवृत्तेः । यत्तु- पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते, पश्चात्साधनेन । उपमर्गेण तत्संक्षकशब्देन । साधनेन कारकेण, तत्प्रयुक्तकार्येण । अन एवानुभूयत इत्यादौ सकर्मकत्वा- कर्मणि लकारसिद्धिरिति; तन्न, क्रियाया. साध्यत्वेन बोधात् साध्यस्य च साधनाका इक्षतया तत्संबन्धोत्तरमेव निश्चितक्रियाबोधेन साधनकार्यमवृन्युत्तर- . 'प्रकृतिवत्-' इति न्यायेन आइत्यादि पापित्या तत्प्रवृत्तिः । एतेन अनुकार्ये एकादेशशास्त्रप्रवृत्या अन्तवद्भावनाइवलाभऽप्यनुसरण तदभार इत्यपास्तम् । एष च कय ज्ञापकत्वमत आर-- एहीति । अस्य ओमाडाँधन्यस्य । अनित्यमिति । तत्त्व व तस्याश्यकम्, अत एव 'यत्तटेतेभ्य ' इति निर्देशसगति. । भाध्याप्रामाण्य- मनित्यत्वे अप्रवृत्ती च हेतु । 'लम्याइवे' इति बहुमीहि । 'अभिव्यतापदार्था-' इति न्यायोऽप्यन बाध्यः । वस्तुतस्तु आइत्यय तकदशनिष्ठ पेलि समुदायानिष्ठरवंत प्रा- त्यधर्मत्वात् पररूपस्याङ्मात्रकार्यत्वाचानातिदेशस्येवासमर इति भाष्य ययाश्रुत सम्य. गते । अत एव 'अभियत्त-' इति न्यायस्याप्यविषय , फलाभावात् । एक नेद प्राचामनुगंधिनति योध्यम् । ननु वरातो से अंति सिटी आइसदशाशन्दयोर्युग- पदन्वये गुणीर्घयोयुगपदाप्यक्तिसप्रधारणा युक्ता; स एव ने, 'धातूपसर्गयो: कार्य- मन्तरगम् । पूर्व हि धातुरूपमर्गेण युज्यते पश्चात्माधनेन' इति 'मुद्रमारपूर्व ' 'गति. गंती' इत्यत्र भाप्यात रिति कप ज्ञापत्वमिन्याशनाद-~- यरिवति । मतान्तर. पिरोधाय कैपदाभिमत तदर्भमाह--उपेति । साधनशन्दन करणमात्रामनिगमा- याह- कारफेणेति । ताताप्यासिद्धिराह- तदिति । प्रत्ययेनत्यर्थ । मत एपेति । तयोयोग: पूर्वपरीभावनियमादेवेन्यपं. । 'सुगम्' इस शेर. । आदि। उपास्यते गुरुरियादिपारमह । क्रियाया इति। “तुत' इति शेपः । साभ्यस्य तत्त्वेन प्रतीतस्य । माधनति आदी नियमत.' इति शेर; साध्यतं च निषाद रसायमेवेति तयोमिनिस्प्यनिरुपमभावादिति मात्रः । कामतयेति । कारभ. लान' ति पाटान्तरम् । तरमयन्धति । साधन प्रयुत कामवन्धोत्तरमियर्थ । स्तम्पाददाय । एपमऽपि । तस पिना सायन प्रतीतरपर्यम्मानि तदाह- निश्चितक्रियति । निमितसमकरियर मनमान- ·" पदासहित , . मेव क्रियायोगनिमित्तोपसर्गसज्ञकस्य सबन्धौचित्यात् । अत एव 'सुझात्पूर्व । इति सूत्रे 'पूर्व हि धातुरुपसर्गेण इत्युक्त्वा, 'नैतत्सारम् । पूर्व हि धातु साध नेन युज्यते, पश्चादुपसगेणा' इत्युक्त्वा उक्तयुक्त्या तम्या युक्त्त्वमुरुम् , 'साधन हि क्रिया निवर्तयति' इत्यादिना भाप्ये । उपसर्गद्योत्यार्थान्त भर्भावेन धातुनवार्थाभिधानादुत्तेषु कर्मणि लकारादिसिद्धि । पश्चाच्छानबोधाय योनकोपसर्गसबन्ध । एव चान्तरङ्गतरार्थोपसर्गनिमित्त सुर सम् कृ नि न्तानामुत्तगत्तरतुत्यम् । क्रियायोगेति । मयावशपणाभूतायदातक प्रत्यय कस्य शदस्य, साध्य वेन निश्चय किया क्रियायागापाहतापमगसज्ञकग दयागासाना- दिति भाव । अत एवेति । उत्तरतारवेत्यय । 'सुझात्' इयुपलक्षणम् 'गात गता' इत्यस्यापि । 'पूर्वार' इति पाठ उभयत्र । इत्युक्त्वा इत्याचक्त्वा । 'साधनेन' इत्यादरक्त एषाथ । उक्तयुक्त्या प्रियाया इयाद्युत्तयुक्याशयन । तस्यैव द्वतीय मतस्यच । एष चातापक नियुक्तिक तदयद्धयमिति भाव । साधन हौति । तता- गान्त पूवान्वयि । क्रियां त प्रतातिम् , माधनयागन हि सान्यत्वा धात्वयस्य प्रतीति , साध्यत्वस्य साधनानरूप्यत्वात् प्रियायाग चापमगत्वात् । नन्वय प्रशान्तापसगकायान्त- रस्त्यय कय सिद्धिरत आह- उपेति । द्योत्येति । अनुभवादीत्यथ । एवमुपसम- सतकमबन्धानवृत्तय- अर्थाभौति । तद्विशिष्ट यापागभीत्यय । उत्तेषु अनुभृयत सुखीम यादपु । पश्चात् लाादाम दयनन्तरम् । द्योतकोपेति । तद्दयातकत सशक- शदमपन्ध इत्यथ । अय भाव - यता धातारव विशिष्टमय बुद्धा कृत्या साधनसबन्ध प्रयुक्त कायम यययागन तत्र सा रत्वावगता श्रात साधाय सियागनिमि तापमगसणका श याग कराति । अन्यथा कवचाततः सचनाप्रतायमानतया पातुस्ततस्तद्बाधा न स्यादिति । एष व पूषमुपसगयोगा नाम तदयमय ध । ततस्त सनका दयामारपूर्व पनकायप्रत्यययोग । तत उपसगशब्दयाग इति वचनद्वयाथ इति न मिया विराध । स्तन तयायथाश्रुताधकत्वाप 'अध्ययने' 'प्रत्यय' इत्यादिनिर्देशन वायत्साधनप्रयुक्त कार्यात्प्रागुपसगनिमित्तकमायाप्रवृत्तनापनेन 'पुत्र धातु साधनन' इत्यस्य ताद्वपय वम• परस्य तदन्यविषयत्वमिति न विराध इति दीक्षितायुक्त मपास्तम्, एकवाक्यतयेष निर्वाहे एवमनौचित्यात् , तनवनयन्नाह-एव चान्तेति । उक्तायसिद्धी चत्यय । उपसगार्थस्यान्तरङ्गतरत्वमुक्तरीत्या बोध्यम् । एव च पूापस्थितान्तभूतायानिमित्तवा- (मुहागमादस्तत्त्वम् , याह्यसाधनकायप्रन्ययानामत्तकवान् हत्वादबहिरङ्गत्तम् । अय- मा 'धातूपसग्या कायमन्तरम्' इत्यस्य विश्य । अत एवैत प्रातपक्षभूतमयम् ·पारमापेन्दुशेखर. इत्यवस्थायां द्वित्वादितः पूर्व प्रवर्तते; ततो द्वित्वादि । अत एवं प्रणिदा- पयतीत्यादी णत्वम् 'यदागमा:-' इति न्यायेन समाहितं भाष्ये । अत एव प्रत्येतीति प्रत्यय इत्यादिसिद्धिः । अन्यथा अन्तरगत्वात्सवर्णदोघे रूपा- सिद्धिः । यदुपसर्गनिमित्तकं कार्यमुपसर्गााश्रितम्, विशिष्टोपसर्गनिमित्तत्वा- तदन्तरङ्गम् । यत्तु न तथा, तत्र पूर्वागतसाधननिमित्तकमेवान्तरङ्गम् । अत एव 'न धातु---.' इति सूत्र प्रेद्ध इत्यत्र गुणो बहिरङ्ग इति भाग्य उक्तम् । 'यदुप--' इत्यादिना पक्ष्यतीति भाव. निमित्तः निमित्तक । “स कृ इत्यपस्थाया सुद' इति कैयटोतरुक्तरीत्या अयुक्तत्वमिति धनयमाह- सं कृ तीति । तत इति । एव च 'मुदकात्पूर्व.' इत्यादि न वक्तव्यमिति भावः । उक्तार्य प्रन्यति- अत एवेति। पूर्वमुपसर्गयोगे तु प्रागे अन्तरगत्यात् णत्पतिया सहाया एवाभाव ; अशानेन शहा- यामपि तथा समाधेर्वक्तव्यतया न्यायेन तत्साधन व्यर्थमेव स्यादिति भावः । मनु पा दिकन्ताले एतदप्रवृन्या 'पूर्वत्र-' इति गरवासिद्धया पुगेवादाविति भाष्य युक्त मेय । विच सख्याकृततध्येन पुरोपि तस्यम् । एष चोभयोरन्तरस्यनित्यत्यारपुर । किच तद्भाष्यप्रामाण्यातुरीयातुनीपस्य प्रायल्यमिति चैत्, न; तव पक्षे णिच एवादी होलस्यात् । एव च तन्निमित्तस्यैः सत्त्वेन सिदित्तदानी तत्र थे । सिद्धान्ते तु तद्विना साधनप्रत्ययासभषेन तेन तदाक्षेपण तस्स भावापरत्वेन पूर्वमुरपसिरिनि न्यायं मिना न तासद्धिरिति दिन । एष भाष्यसंमते सूधसमतिमाप धनयमार--- अत पवेति । उत्तायांकारादेत्यर्थः । अन्यथेति । उक्तानिङ्गीकार इत्यर्थः । अयो. भयत्र तुरीयाधरीत्यान्तरले योध्यम् । पदयातीत्यादाविदमेशान्तरगत सोयामिति पूविरोध । मन्त्रम् 'न धातु-' इति प्रभाप्यविरोधोऽत आह-यपति । सायन्यतिरेकाभ्यामुपसर्गस्य तदायमावितामाप्रेणापि निमित्तता योध्या: न तु सूम स्य तत्वेनोल्लेखोऽपेक्षित हत्याप्रहः । अत एव तत सादिसिविरिति पापम् । साक्षा- पांप्रयास सर्वमामामाह-विरिति । समुदत्ययं । ए पापरिमार. यस्यापि निमित्त पोध्यत् । यातुन तयेति । उपमगायरर्पसंदन्धिमाई उपमा- प्रितलेत मुतरी तदांभित नाय. । तत्र तद्विषये । पूपामतेति । एवं प शादागतपदान्तरनिमितकस्य सरकारयादी नान्तादत्वमिति भावः । साधनेति। वनप्रयुक्त प्रत्यायः । एरेन मिपाध्यकारकसबन्धनिमित्तकप्याति: । उक्त- प्रतिभाको निरस्यान्तरपुष मारः। यदिति ने दोपान्तरमार- ।

·गदामहित -- किं च पूर्वमुपसर्गयोगे धातृगायोः समासे ऐकल्लयांयापत्तिरिति 'टप- पदम्-~~' इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । भावार्थप्रत्ययस्यापि पूर्वमेवोत्पत्ति; अत एव 'गरध्ययने वृत्तम्' इति निर्देश संगच्छते । इदं च सामान्यापेक्ष ज्ञाप- कम्, मावतिडोऽपि पूर्वमुत्पते । अन्यथा तत्र समासापत्तिः । तिहि स्व- निदिने निषेधान्न दोषः, यदि भावतिक्युपसर्गयोगोऽन्तीत्यलम् । यत्तु-- विशेषापसासामान्यापेक्षमतरङ्गम्, विशेषापेस विशेषधर्मत्याधिकस्य निमि- त्तत्वात् । यथा 'रुदादिभ्य. सार्वधातुके' इत्यत्र रुदादित्वं सावधातुकलं च । तत्र सार्वधातुकत्वज्ञानाय प्रकृतेर्धातुत्वज्ञानम्, प्रत्ययस्य प्रत्ययत्वज्ञानं चा. किं चेति । 'यत.' इति शेपः । समासे सद्देति योगविभागन कुगतीति था। आदिना एकपरिग्रहः । नन्वेवमपि अध्ययन मित्यासिद्धि, तत्र साधनप्रत्ययाभावादत आह~ भाषायति । तदर्यककृतोऽपत्ययं । पूर्वमिति । 'उपसर्गसशकशन्दयोगात्' इति शेषः । एवं चान्ताङ्गत्वात्तवापि तरकार्ये उपसर्गयोग इति ततस्तत्कामिति नाधिना धातोः समास इति भावः । नन्वेयरी उत्तनिर्देशस्य सजातीयापेक्षवापरत्वेन मार- निहन्ते दोष एवात आह- इदं चेति । उक्तनिर्देशस्पमित्यर्थः । उत्पत्तरिति । अस्य 'इटत्यात्' इति शेष । अन्यथा पूर्व तदुत्पत्यनगीकारेणोपसर्गयोगे । तत्र तद्विषये । धातुनीपसर्गस्य' हाते शेषः । वस्तुतो विशेषापेक्षत्वेडा नं दोपस्तत्र तयो- गयेवाभावादित्याह- यदीति । अत्रेद दोध्यम् ~~ 'नाश' 'संगृच-' इत्याद- न. परवयोग्याद्विशः सपूर्वत्वयाग्यान पृचरित्यादिप्रमणार्थः 1 गोसदाय इत्यादावपि सद्यो. स्याय विशिष्टाद्धाता: कमर्माण बौद्धे उपपद अणि ततः समा योगे गतिसमासे उपपंदन योगे उपपदसमासो योध्य. १ सयापि भिन्नपदाच्यकारकरीधस्परसंपन्यस्ततमगाड्योप- सर्गसशकशन्दयोगोत्तरमैप, 'संप्रसारणास' इति सूत्रस्योक्तभाष्यप्रामाण्यादिति तत्वम् तदाह--- अलमिति । दीक्षितायुक्ति खण्डयति यत्विति । अधिकस्य सामान्य- धर्मतः । कत्वं चेति । निमित्तम्' इति शेषः । तत्र सामान्यधर्मनिमित्तकत्वमप्यस्ती- त्याह~तवेति व सूत्र इत्यर्थ; धातोः प्रत्ययस्य चाधिकागत् धातुविहित. प्रत्ययसंकतिडादेस्तरसंज्ञाविधानादिति भावः । इतिहेतौ । तथा च यत्सामान्यधी- पेक्षासापेक्षया कचिदिशेषधोऽधिको निमित्तकोटी या विशेषापेक्षशासेऽस्ति, तत् तता वहिरङ्गॉमिति फलितम् । एष घेर पहिरङ्ग इझने यासुस्तत्व सिद्धम् सदाह-- ·, पारिभाषन्दुशखा वश्यकमिति यासुइन्नरङ्ग । एतेन यत् 'अनुदात्तडित इति मूने क्य- टेनोक्तम्- रमात्रापेक्षतयान्तरङ्गास्तिवादय , लकारविशेषापेक्षत्वावहिरङ्गा स्यादय' इति, तत्परास्तम्, विशेषापेक्षत्वेऽपि तस्य सामान्यधर्मनिमित्त- कत्वाभावेन तत्त्वस्य दुरपपादत्वात् परनिमित्तकत्वेन म्यादीना बहिरङ्गत्वा श्वेति; तन्न, विशेषस्य व्याप्यस्वेन व्यापकस्यानुमानेनोपस्थितावपि तस्य निमित्तत्वे मानाभावेनाधिकधर्मनिमित्तात्वानुपपादनात् माष्ये एवविधान्तरङ्ग- बाहेरङ्गभावस्य क्वाप्यनुलग्याच्च । यत्तु--- मतुप्मूत्रं माप्ये पञ्च गावा यस्य सन्ति । पञ्चगुरित्यत्र मतुप् प्राप्नोतीत्याशङ्कय, प्रत्येकमप्तामात् ममुदा. यादप्रातिपदिक्लात् समासात्समासेनोक्तत्वादिति सिद्धान्तिनोक्त, नितत्सारम् । उक्तेऽपि हि प्रत्ययाथे उत्पद्यने द्विगोस्तद्धित , यथा- पाञ्चनापिति ' इति यासुडिति । एतनेत्यस्यायमाह-विराति । तस्य स्यादावधे । तत्वस्य चार- रइत्यस्य । नन्वयम् 'अनुदात्ताइत हात प्रकरणस्य लादशावध्यरवाक्यतापक्ष 'यदि पुन ' इत्यादिना भाध्याते. लावस्थाया स्यादय हात पक्ष पाहत वशेषण यन निवाडाप पक्षान्तर पहपक्षत्वन लादशाना पाहरगत्यापय स्यादपु निबाह इयत आह-- पति । तथा च प्रागुत्तरीत्या विपरीत तत्व न तु तथा; बहुपक्षत्वन तय तु नैवेत्युक्तामात भाष । अनुमानेनेति । तस तस्येव सभमादात भार । तस्य व्यापकस्य । मानति । शब्दानुपात्तवादतिप्रसदादरभावाञ्चात भाव । अधिकति । एकक पथम्यन्तमुभयत्र नामत्तामात समानानामत्तमत्वात् प्रसारान्तर तु नेपात्रात भाव । ननु सभवमात्रण तस्य निमित्त पमूराक्रियत रूपासदपर्थमन्यथानुपपत्यात आह- भाग्य इति । यागु तु नित्यत्यात्तत्र वाध्य । आइटो तु यासाट कृते अनशक्तत्वना- प्राप्त्या आनत्यवति तत्वम् । नन्वन्त्यहत्वासद्धि, मतुःसूत्र भाष्य एव तस्य स्पष्ट- (सादरयाशहानिरास धनयन् दूपयितु तदाप्यमनुवदति- यस्वित्यादिकपाती- स्यन्तेन । आशङ्कय आगदां श्रुत्वा । ननु म ममासादापायत अप या वाक्यात । अन्त्यऽपि कि प्रत्यकम्, उत समुदायात् । तत्र न मध्यम इत्याह- प्रत्येकामिति । असामथ्यांत मिथापक्षवन । नान्य इत्याह- ममुदायादिति । नाय इत्यार- समंतिनहात शेष । हि यत' । पयाना नापतानामपसामति ताबनायादगार- - ·गटासहित तपायुक्ति । दिगोगनपत्ये' इति झुग्विधानात्तद्धिनार्यद्विगान्तहिनी भवति । पञ्चगुशब्दश्च द्विगुरिति नदाशय कैयट । ततो द्वमावर पाश्चमापिति पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इत्यादी सावकाशद्विगोबहुव्रीहिणा प्रकृते परत्वाद्वाय उत्याशयेन 'नैप द्विगु । कनहि। बहुव्रीहि । इति सिद्धान्तिनांत, तमवकास मनानान 'अपवादत्वाद्विगु प्रामाति' इनि पूर्वपक्षी । 'अन्यपदार्थ सुबन्त- मात्रस्य विधीयमानबहुबीहे सन्यायास्तदिनाय विधीयमानो विगुर्विशेषविहि- तत्वाद्वाधक प्रामोति' इनि कैयट । तन सिद्धान्त्येन्दश्याह-- 'अन्तरङ्ग- त्वाददुव्रीहि । कान्तरङ्गता अन्यपदार्थ बहुनौहि । विशिदेऽन्यपदार्थे द्विगु । तस्मिंश्वास्य तद्धिते अस्तिग्रहण कियते' इति । अधिकास्त्यापेक्षमत्वयंनि- मित्तो द्विगुहिरङ्गः इति कैयट ! नेपा मिद्धान्युक्ति , एतापनाप्यपवाद- ~ पये इस 'अनपत्ये' इति निषेधान लुन् । यद्यपि तातार्थ इति विश्यसम्मी सिद्धान्त न तु वाध्य इति । अत एव तत्र तावित तथापि पूधपक्षी शच्य इत्येवाय मन्यत इति न दाप । पूर्वपक्ष्युक्तिरिति । अन 'द्विगा ' इति पाठ । विधानात् । 'ज्ञाप- कात्' इति शप, अन्ययातायवात्तदभावे तद्वैयध्य स्पटमव । 'तादतार्यद्विगा- इति पाठ । नन्वेषमपि एचगुपन्दा बहुनाहिन द्विगुप्त माह पश्यति । समासान्त- स्तु अनि गत्वान्न । "द्विगोलुक' हात मतालुगिात तु न, अप्राग्दी यतीयत्वादिति भाष । तदाशय पूर्वपश्युक्त्याशयम । कैयट इति । अस्य 'आह' इति शेए । एवमप्रऽपि उक्तस्य पूवरदयुक्तत्व विनयति-तत इति । अस्व 'उक्त' इयरा- न्वय । सावकारोति । तत्राप्रथमान्तवन महुनीद्यप्राप्त 1 प्ररते पश्चरित्यादी । “पा- वात्' इति युक्त पाठ । समिति । द्वैमातुर पाचनापितिरित्यादिष्पमुक्तमित्ययं । मनु द्विगारपि अतद्धितायें सावकाशवारक तत्व! अतोऽपवादात्यमुपपादयति-- अन्यति । तथा च अपवादमादत्यस्य विशपविरित वमात्रादि सय शत भाव । सिद्धान्त्येफेति । किचिदशे तत्वम्, फिदिश अतत्यामति भाव । पूर्वोक्त- संयुक्तित्य ताकाशाज्ञानादेव । अन्यपदार्थ तन्मात्र । विशिष्ट विशपविशिष्ट । ननु कय तर द्विगु तद्धिताप इन्यद हि तोरा मत भार- तस्मिन्निति । अस्य द्विगारपद्वारा निमित्तभृते तस्मितद्धित मनुविधायक आस्तप्रहण कियत इत्यर्थ । अधिकति । एतुनौहिनिमितान्यपदायापक्षया भरिका या स्पर्धनपक्षा या तुम्त.

·परिमांपन्दुशेखर स्वाहानेः अच्मामान्यापेक्षयणो विशिष्टसवर्णानपेक्षदीयेंग वाघदर्शनात् किं च उक्तरीत्या परत्वेनेव वाधसिद्धेः । किं चात्राधिकापेक्षत्वनैव बहिरङ्गत्वं न केवल- विशेषापेक्षत्वेनेति नैतद्भाप्यारू विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वम् । अन एव सुब- न्तमामान्यापेक्षा बहुव्रीहिः, तद्विशेषापेक्षो द्विगुरिति नोक्तं भाप्ये । न चार्थ- कृतवहिरङ्गत्वानाश्रयणादिदमयुक्तम्, एकदेश्युक्तित्वेनादोपात् । अत एवा- स्तिग्रहणं नोपाध्ययम् । किं त्वनिशब्दान्मतुबर्थमिति त्वदभिमनं बहिरङ्गत्व- मपि द्विगोनास्तीति प्रतिपाद्य, सिद्धान्निना 'मत्वयं द्विगो. प्रतिषेधो वक्तव्यः' - - . दनिमित्तक इन्यर्थः । इति कैयट इति । अस्य यहुप्रीहिम्बीकत्वेन सिद्धान्तित्वावत्ययुक्तेः- रकदेशित्वमिति भाव । एषमनूय खण्डयति- नेपेति । यत्तु तत्सूत्रे भाध्ये 'ततो- ऽन्तरणत्वात् ' इत्यादि स आह, एषा सिद्धान्त्युत्तिर्नेन्यर्थः । एतावता अधिकार्याक्षित्वेन पहिरङ्गत्वेऽपि 1 अपेति । पूर्वपश्युक्तापवादबाहानेरित्यर्थ , तदीत्येवाधिकापेक्षवेऽपि पाध- पत्यमित्येतावन्मात्रेण वा । तत्र हेतुमाह- अजिति। विशिष्टेति ! विशिष्टः अधिक यसवर्णः तत्पदार्थप्रवृत्तिनिमित्त सावर्ण्य तद्विशिष्टो योऽन् तदपेक्षेत्यर्थ । यद्वा विशि- त्व सपर्णाचो विशेषणम् । अन्तरङ्ग पहिरानभावस्तु नात्र, सिद्धान्ते सज्ञाकृततत्यानाश्रयणा- दिति योध्यम् । इदमभ्युपेत्य ; वस्तुतोऽपवादत्वमेव नास्तीत्याह-किं चोक्तेति । साथ- काशत्वस्य तत्रोक्तिरूपयेत्यर्थः । एव चान्ताङ्गत्वपर्यन्तानुधावन व्यर्थमेवेत्यसिद्धान्तोक्ति- रेवेयं प्रकाराश इति भावः । नन्वस्यैकदेश्युक्तिवेऽपि अनेन 'सामान्यापेक्ष विशेषापेक्षा- दन्तरङ्गम्' इति सूचितमेव, अन्यथा उक्तिसभय एव न स्यात् ; एष च कैयटदीक्षि. तायुक्तियुक्तैवात आह-किं चात्रेति । द्विगावित्यर्थः । अधिकेति । अधिकनिमित्त- त्वनेत्यर्थ., तस्यापि प्राक खण्डितत्वात् । यद्वा एकदेश्युक्तित्वेन तदनुरोधेनेदमिति ययाभुत. मैव । बहिरङ्गत्वमिति । 'अस्ति' इति शेप, । केवलेति । अधिकापेक्षवशून्येत्यर्य.। विरोति । केवल' इत्यादि । एव च भाष्यस्योक्तिसभय इति म तयाङ्गीकार इति भावः । ननूभयसत्वे तदेवाभिमतम् ; तत्र कि मानमत आह- अत एवेति । तद. नभिमतत्वादेवेत्यर्थः; अन्यथा तदप्युक्त स्यात्, प्रथमोपस्थितत्वात्तदेव धोक्त स्या- दिति भावः । इदम् इदमपि तया योजनमाप । अत एव एकदेश्युक्तित्वादेव । नोपे. ति । तदभावशप स्वाभायाहुनी छिदस्त्यर्थविषयत्वलाभादिति भाव' । मतुविति । .

·गदासहितः इति वचनेनैतत्सिद्धमित्युक्तम् । अत एव 'तदोः सः सो-' इति सूत्रेऽन- त्ययोरिति चरितार्थम्; अन्यया प्रत्ययसामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वादन्त्यस्या- वेऽनन्त्यस्यैव सत्वे सिद्ध तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । 'पादः पत्' इति सूत्रे माय- कैयटयोरप्येतदन्तरङ्गत्वाभाव एव सूचित इति सुधियो विभावयन्तु । नन्वेव- मसुनुवदित्यत्र लघूपधगुणादुवडोऽल्पनिमित्तत्वाभावावड् न स्यादिति चेत्, न तत्रान्त कार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वसत्त्वात् । अन्त कार्यत्वं च पूर्वोप- स्थितनिमित्तकत्वम्, अङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वात् । इदमन्तरजत्वं लोक- अस्तिमानित्यादी । त्वदभीति । सिद्धान्येकदेश्यभीत्यर्थः; उक्तरीत्या तयोः समता- दिति भावः । अपिरपपादत्वसमुचायकः । सिद्धान्तिना तन्वेन तशानिमतेन एकदेगिना । एतत् पश्चरित्यादिरूपम् ; अस्य सिद्धान्तत्वे तु उक्तरीत्या परत्वेनैव निर्वाहे वचनाही. कारो निष्फल एवं स्यात् ; तस्मादुक्तस्यले सामाद्विगोः परत्वातम यहुव्रीहिणा पाध इति तत्वमिति भावः । सूत्रानारूदत्वं तस्याह- अत एवेति । अन्यथा तदङ्गीकारे । प्रत्ययेति । विभक्तीत्यर्थः । भाष्यानारूदत्वमप्याह-पाद इति । एतदन्तरङ्गेति । सामान्यापेक्षत्वरूपान्तररेत्यर्थः । तत्र हि निर्दिश्यमानपरिभाषाप्रयोजनकयनावमरे अक्ष- दितामित्यादाविट्तामायाः सप्रधारणाया परत्वाट्टिमाशय अन्तरगत्वं तामादीनामुक्तम् । कयटेन च प्राक्लादेशेभ्यो घावधिकारातेपा तत्त्वमुपादितम् । तत्सत्त्वे तु तद- धिकारऽपि तेषा तत्व सिद्धमेति तयोक्तिरफला स्यादिति भावः । एवमिति । प्रागुतापकद्वयेन जाततत्यालप्राप्तिक्योरिव यथासिदान्तरङ्गत्वादेरङ्गीकार इत्यर्थः । तबाराचापकेन जातस्येत्यस्येव पूर्वविदितत्वाल्पनिमित्तत्वयोलाभः । अपनिमित्तत्वमापि सख्यया लब्धम् । 'येन विधिः-' इति सूत्रस्योक्तभाष्यप्रामाण्यात् घटकत्वेने यस्यापि लाभः । अल्पनिमित्तस्य तत्ते अनमित्तिकस्य तत्त्वं कमुतिकन्यापन सिद्धमिति तस्यापि साम । द्वितीयज्ञापन प्रक्रियाकर्मण पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वस्य लाभ इति बोध्यम् । इत्यत्र इत्यादी। निमित्तेति । इदमुपलक्षणम्- प्रागुक्तप्रकारमात्रस्य । प्रत्युत गुणस्य प्रक्रियाक्रमेण प्रागुक्तं तदस्तीति स एव स्यात् । तत्र उपडि । अन्त कावस्या- कविधवारमायुक्तरीत्या तस्य सत्त्वस्य दुर्वचत्वाचाह-मन्तःकार्यत्वं चेति । पूर्वो- रेति । लौकिक प्रयोगायोचारणक्रमेण पूर्वश्रुतनिमित्तस्त्वमित्यर्थः । यथाश्रुत तस्य प्रायुक्त- वेन प्रक्रियायां गुणनिमित्तस्यैव प्रागुपस्थित्या वासंगतिः स्पटेव । ईशस्यैव मरणे- प्राणुक्ताप सत्वाय नियामकमाह - अङ्गेति । नवस्य पूर्ववन ज्ञापश्सिदधम् 13.

·परिभाषेन्दुशंसरः न्यायसिद्धमिति 'मनुप्योऽयं प्रातरुत्थाय प्रथमं स्वशरीरकार्याणि करोति ततः सुहृदाम् । तत. संवन्धिनाम् । अर्थानामपि जातिव्यक्तिलिङ्गसंख्याकार- काणां बोधक्रमः शास्त्रकल्पितः । तत्क्रमेणेव तद्बोधकशब्दमादुर्भाव. कल्पित इति तत्क्रमेयोव तत्कार्याणीति पट्ट्येत्यादावन्तरङ्गल्यात्पूर्व पूर्वयणादेशः, पर- यणदिशस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वात्' इत्यनेन 'अचः परस्मिन्--- इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । तदपि युगपत्प्राप्तौ पूर्वप्रवृत्तिनियामकमेव; यथा--- पट्ट्येत्यत्र पदस्य विभज्यान्वाख्याने; न तु जातस्य बहिरङ्गस्य तादृशेऽन्त- रङ्गेऽसिद्धतानियामकम्, प्रागुक्तलोकन्यायेन तथैव लाभादिति 'बाह उल्' इति सूत्र कैयटे स्पष्टम् । अत एव वाय्वोरित्यार्दी वीललोपो यणः स्थानि- किचात्र आग्रहणसिद्धान न निर्वाहः, तत्र प्रक्रियया पूर्वोपस्थितत्वस्यैव धमिमाहका- मानसिनत्वात् । पट्ट्येत्यादी यद्यपि तत्समयोऽस्ति; तथापि तदप्रवृत्ति , परयणादेशाभा- पापतस्तत्रासिद्धत्वस्य पाध्यताप्रयोजकत्वात् यत्रान्तरले कृते पहिरङ्ग न तत्रैव तद्विपात्वस्य तन्मानलब्धत्वाच प्रादुदुपदित्यादागतेच, एष च कथमेतत्सास्वमत आह- इदमिति । सरीरेति । तस्य सुखादिसाक्षात्कारण्यतनत्वात् । सुश्वामिति । तस्य प्रथमोपस्थितिहे- तुत्वात् । संपन्धिनामिति । अवश्य कर्तव्यत्वादिति मात्र, । कल्पित इति । अनेन वस्तुतो युगपदुपस्थितिः सूचिता। अनेन तु प्रकारेण निमित्तस्य प्राशुपस्यियान्तरङ्गत्व- प्रतिपादनम् ; दृष्टान्तेऽप्येवमेव । तत्कमेणघेति ! बोपक्रमेणैवेत्यर्थ । पदव्यत्यादा- विति। विभज्यान्याख्यान इति भावः । अन्तरगत्यात् पूर्वोपस्थितनिमित्तकापात् । पूर्व पूर्वेति । परयणादेशात्पूर्वमित्यर्थः । यहिरड्रेति । पश्चादुपस्थितनिमित्तकत्वेनेत्यर्थः । मसिद्धत्वात् प्रामप्राप्तेः । इत्यनेनेति । अन्येनेत्यर्थः । तदपीति । तत्र भाष्ये स्पष्टमुक्तमन्तरकृत्यमपीत्यर्थः । युगपदिति । प्रादु पदित्यादाविति भाव । पूर्वेति । 'अन्ताङ्गस्य' इत्यादि । अत्र दृष्टान्तमाह- यथेति । पध्येत्यत्र पट्येन्यादौ । एवेनामयोगमयं व्यवच्छेद्यमाह- न त्यति । तादृये पूपिरियतनिमित्तकावरूपे तायोक्ते कर्तव्ये । तत्रापीष्टसिद्धे सत्त्वादाह-प्रागुक्तेति । मनुष्योऽयमित्यादिसब- निधनामित्यन्तेत्यर्थः। तस्य युगपदुपस्थित्यादिविषयत्वात् । स चानन्तरं यादि बहिरङ्ग- प्रातिस्तहिं भवत्येव तत् । अन्यथा मेति दृष्टान्ततो उधम्, न त्वन्यत्रेय क्वचिस्वप्रवर्तक क्वचिस्वनिवर्तक तदिति भाषः । अत पयेति । तस्य तत्र तदनियामकत्वादैवेत्यर्थ ; भन्यथा असिद्धत्वाद्वारणे तस्संगति स्पष्टैः । न चैवमपि प्रागुरीया 'असिनम्- ·गटासहित चत्त्वेन बारित 'अच परम्मिन्-' इत्यत्र मा यस्ता । मेगावास्याने तूक्तोदाहरणे पूर्वप्रत्तित्वमन्तरगत्वम्, बहिरङ्गम्यासिद्धत्वमपि निमित्ता- भावादप्राप्तिरूप बोध्यम् । यत्त्वेवरीत्या पूर्वन्यानिकमप्यन्तरङ्गामिति, तचिन्त्यम् , स्वनिष्ठ इत्यादी विन्मनोहूंकि टिलोपस्यापवादनिन्मतो प्रवृत्त्या नातिपक्षाश्रयणेन वारणप्रयासम्य 'प्रकृत्यकान्' इति सूत्रप्रयोजनखण्डनावसरे मायक- स्कृतस्य नैष्क्ल्यापते त्वदुत्तरीत्या विन्मतो को बहिरङ्गालिहत्वेनानायासतस्त- द्वारणात् भाष्ये ईदृशरीत्या बहिरङ्गत्वस्य क्वाप्यनाश्रयणाच्च परिभाषायामष्ट इत्यम्या प्रवृत्तियेति वाच्यम्, परनिमित्तकानामयो समवेनातत्वात्प्रकारान्तरस्या- भाषाच प्रत्युत पूर्वस्थितनिमित्तकत्वस्य यणि सरत्याय । 'न पदान्त-' इति निषेधस्तु न, ‘स्वरदीर्घयलोपेषु'इत निषेधादिति माय । नन्वेषमपि क्रमेगावाट्याने कर परि- भाषया निर्वाहो माध्याधुसोऽत आर-प्रमेणेति । उक्कोदाहरणे पदय यादो। प्रादुःषदित्यादी तूभयथापि प्रागुरारीतिरवेति पोध्यम् । पूर्वप्रेति । असदिग्धप्रथमोन्पर्य , “पूर्वयणादेशय बोध्यम् । तत वर्त य परयणादेशस्य' इति शेष । अमाप्तीति । 'तदानाम्' इत्यादि । एक चोत्तभाष्यस्य साधारणस्पन युगपत्रमण चापस्थितिविषयत्वेऽपि अन्तरहप्रवृत्त्युत्तरवहिराप्रवृत्तिविषयत्वम्, अन्त्येन तु परिरहप्रत्युत्तरान्तरप्रवृत्तिविषय. त्वमिति नैव व्यवछेवप्रागुतप्रन्यविरोध । अप्रा तरङ्गव न प्रागुक्तरूपम् , असमवान् । पूर्वप्रवृत्तिकाधेन तु न तत्त्वम्, अहदस निमित्तपरत्वात् । किंतु पूर्वस्थितनिमित्तकत्व- रूपम् , अत एव तु प्रयुक्त । पूर्वव प यथाकथावत्, तस्य साधारण वात् । अत एष रथा तसगति । दृष्टान्तेऽपि अन्न पक्षे क्रमणापास्यतावप्यासत्तिशादय पूर्व पूर्व तत्तदुपस्थितिरिति बोध्यम् । दीक्षितमत सहयति- यत्त्विति । सजिष्ठे सग्मि शब्दा न्मतुप् । सुकीति । विमता -' इति चिनो लुकि सतीत्यय । यद्वा आदिना गविष्ठ पाद' परिग्रहाद्ययाश्रुतमेव । एवममऽपि । टिलोपेति । सज इति मात्र । ननु विषयभे- न रिलापग्य भिन्न वारपूर्व टिलापवाधऽप्यपरयाध कयमत आह- जातीति । अन क्षितविषयभेद टिलापशास्र लुका पाध्यते, तन्यायस्य तथैव स्वल्पात् । तया घ प्राप्त टिलोपत्वे आरभ्यमाण इति न्यायसवार । प्रयासेति। तस्य स्वासतोऽला- मादिति भाव । कृतस्येति । प्रकृत्यैवाजिति सूत्र इति भाव । यहिरिति । धमपरम् । प्रयासपदोक्तराह-- अनायासत इति । तद्वारणादिति । पुनष्टितोपशरणसभवादि त्यर्थ । मनूपायम्योपायान्तरादूपरसम्, 'उपाया-' इति 'उपय-' इति च युरत आत्-भाष्य इति । नन्वत्रमप्यप्रतिषिद्धमनुमतमिति न्यायेन तदप्यस्तु अत अद- .

·पारिभाषेन्दुशेखरः शब्दस्य निमित्तपरत्वाच्च । इयं चोत्तरसदाधिकारस्थरहिरङ्गस्य नासिदत्वबोधि. केति 'इच एकाचोऽम्---' इति सूत्रे भाष्ये पूर्वपक्ष्युतिरिति सा नादर्तव्या। परंपत इत्यादापनुस्वारे नासिद्धलं मुमः, त्रिपाद्यां तदप्रवृत्तः । नव्यमनेऽपि यथोद्देशपक्षाश्रयणेन अन्यथामिद्धोदाहरणदानेन तस्य तदुक्तित्वमावश्यकमि- त्याहुः । आभीयेऽन्तरङ्गं आभीयस्य बहिरङ्गस्य समानाप्रयस्य मानेनामिडलम- परीति । इयमिति । 'असिद्ध पहिरनन्-' इति घेयर्थः। पूर्यपत्युक्तिरिति । पूर्वपक्षिण उति रिटरपः । इतीति । तत्र या उक्ति, सा पर्वपक्षिण इति तोनादर्तये- त्यन्वयः । समामऽप्युद्देश्यविधेयभावप्रतीते गतिः। तत्ररि का भाग्यमिहति प्रो प्रिये. मन्यमिति सिद्धान्टयुक्ती, 'स्वमा-' इति लुक फुती मति पूर्वपश्तो मानाप्त मुकि अस्यारम्भात् 'मुरी धानु-'तिगत् 'स्वमो:- तस्यापि पास इति पाध्यमामान्य- चिन्तया सिद्धान्युसी, पाध्यविशेषचिन्तया आयस्र नाप्रामिनान्यस्येति पाम्यमिति तदुती, पस्थितनिमित्तममन्तरण परस्थितनिमितम पहियाम् । पूर्वमादि पपपाय. विदिन्यायिकाया ताप अमिन्द्र परिसमिति निशह इति सिटानयुक्ती, भारतर. पदाधिकारे नितानु सश्या । द्विपतपः पांतप इत्यत्राहि दौरः स्यात् । तस्मात् भिमन्य. भि भाव्याम युक्ति: पूर्वपक्षिणः, पार्यकाल शादिभार एतदातविमर्मनी. यसूते माध्ये पार्तिकगमकरितान्युत पोरेशरोग तम्य गुमायाति भाषः। एतदेव नपार- परमिति । पं गुम इति। अत्र गमन सायम । सदप्रवृत्तरिति । सर्वपा तामातरियर्थः । नय्यमतेऽपि धीमतादिम । भन्य.

·गदामाहित 20815 सिदत्वादित्यसिद्धवासूने भाष्ये स्पष्टम् । एवं मिनि वृद्धयेंननाप्राप्तिन्यायेन अन्तरङ्गनाधकत्वमूलकम् 'न सिच्यन्तरङ्गमस्ति' इनीति 'इशं गुण- इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ नन्वेवमायूरित्यादी बहिरहस्य उदोऽसिदत्वादनाङ्गो यण न स्थादत आहे- ॥ नाजानन्त यहिष्ट्रप्रक्लप्तिः ॥१२॥ अत्र 'पत्वतुकोरसिद्ध ' इति सूत्रस्थ तुग्ग्रहणं ज्ञापरम्; अन्यथा अधीत्येत्यादी समासोत्तरं ल्यप्रवृत्त्या पूर्व समामे जाने तत्र संहिताया नित्यत्वा- छायदुत्पत्तिपर्यन्तमध्यसंहितनया अवस्थानासंभवेन एकादेशे ल्यपि तुगपेक्षया परिभाषाया अपि भाष्यप्रामाण्यादिति ममानाश्रयत्व योभ्यम् । अत एव परपरया निमित्त. खेन तस्य काचित्य प्रागुक्तम् । आओपादीनामन्तरगत्वं तु अपनिमित्तमवन पूर्व स्थितनिमित्तात्वेन च योध्यम् । एवं पूर्ववत् । सिचदेरियस्य यापचय । अन्तरङ्गेति । गुणेत्यर्थ । तस्य च तत्व सख्यया घटक वेन च योध्यम् । सापक चात्र- 'अतो हला--' इत्यत्रादहणम् , णिश्विप्रतिपेपश्च । अन्यथा अकॉपीदिया गुणेऽन- घुत्वात् , अश्वयादित्यादी गुणापादेशयोर्यान्तवात्तदमावसिदिरिति तशयम् । तेनाननायी- दित्यादी वृद्धिसिद्धि, अन्यथा गुणायादेशयोर्यान्त शान स्यादिति यो यम् ।। . एवं सिजाभीपत्रिपाद्यन्यत्र प्राणुक्तान्यतमान्तरगत्तेन तत्प्रवृत्यगीकार । यहिर- ड्रेति । यानिमित्तावा यहि तहिन्निमित्तस्योठ इत्यर्य । अ च परस्थितनिमित्तक- वरूप पहिरङ्गम्, पूर्वस्थितनिमित्तस्त्वरूपमन्तरगत च बोध्यम् । अत्र परिभाषा- याम् । यद्यपि भाष्ये 'यदय पचतुकारसिद्ध इत्यार' इत्युक्तम् ; तथापि परमहण समासनिर्दिष्टत्वात्। न तु ज्ञापनम् , पश्यमाणयुक्ते ; अत आह-तुग्रहणमिति। तत्वमुपपादयति-अन्यपेति । पारमारानगीकार इयर्य | समासस्य पूर्व हेतुमाह- समेति । तत्र समामे । अपिना तदनन्तर मुनग तदमा मचित । तनियत्व This ·परिभाषेन्दुशेखर पदद्वयसंबन्धिवर्णद्वयापेक्षकादेशस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वेन तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । पदद्वयसंबन्धिवर्णद्वयापेक्ष बहिरमिमि मेड इत्यादी गुणो बहिरङ्ग इति मन्येन 'न धातुलोपे-' इति सूत्र, 'संयोगान्तस्य लोपः' इति सूत्रे च भाप्ये स्पष्टम् । यत्तु-- पत्वग्रहणमपि ज्ञापका, अन्यथा कोऽसिदित्यादी पदद्वयसंवन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेन रहिरङ्गस्यैकादेशस्यासिद्धत्वेन पत्वाप्रवृत्ती किं सेनेति; तन, इगः पूर्वपदसंबन्धित्वन षत्वस्यापि पदवयासंबन्धिवर्णद्वयापेक्षत्ये- नोभयोः समत्वात् । एकादेशस्य परादिवत्त्वेन ओसिचादित्यस्य पदत्वेऽपि सकारस्य पदादित्वामावान्न 'सात्पदायोः' इत्यनेन निषषः, पादिकेऽन्तरङ्गे कार्यकाल- तदसंभ हेतुः । तद्वैपथ्ये तुम्मणवेयर्थ्यम् । ननु पदद्वयसपन्धिवर्णद्वयापेक्षवं पहिरगटो हेवः; तदेव दुर्वचम् । भाप्यानुतत्वात् प्रागुक्ताहाङ्गत्वसाधभित्रलाच; अत आह- पदेति । आदिना उपेद इत्यस्य सग्रहः । तृतीयान्तमव्यवहितेनगन्वेति । लोप इति सूत्र इति। तमहि आर्धधातुकनिमित्ते लोपे गुपदृद्धी नाय प्रेय इत्यादापतिप्रसभामाश- होत्य समाहितम् । ननु तन्त्र नेश पहिरद्गलम; किंतु 'यतुपसर्गनिमित्तकम्' इत्यादिना प्रागुक्तरूपम् । अत एक वस्तुतस्तथास्थितमपि तया तत्र मोक्तामत भार-- संयोगान्तस्य लोप इति सूत्रे चेति । तत्र हि यणो लोपमाशप प्रतिषेधावपत्वा 'दध्यसत्यादी पहिलो पणादेशः, अन्तरङ्गो लोप' इति समाहितम् । तत्र पर- पदीयवर्गाश्रयत्व लक्ष, पदद्वयसन्धिवर्गद्वामितत्व एणः स्पष्टमेव । एयपि तत्र म पदद्वयल तत्वमुक्तम् । तथापि तस्ये पदद्वयाप्रयो यम् । 'द्वै पदे आनित्य सवर्णदीपों गुणोऽपि इति माध्यए 'सप्र.' इति सूधस्थम्यापीदमंप तात्पर्यम् । एवं प्रागपि एव च न तान तत्त्वम् ; किंतु तपानमितिकता। अधीन्य यादी सत्यया घटकस्वेन वाम्पनिमित्तरव- मान्तरगदय योध्यम् । पदद्वयसपक्षिय शिर तत्रानुपादानेऽपि लश्ये वलुतस्तम्या सत्येन विशेष्यस तत्वेन घटयन्यनिर्वाह । कयटदीक्षितायुक्ति सम्पति- यत्यिति । अपिना प्रागुक्तसमुपयः । आदिना पाऽस्मादिपारमहः । पकादशम्य पूर्ण जातम्या त विना तस्यैवाप्रातः । पत्यामवृती इ. घरयाभाशत् । इणः प्रोकारस्य । अनम ध्येऽन्तर्गतः । अफ्रिकादशसमुपायर'तदाद- उभयोरिति । गनु समय मास्तु पालम, सिदित्यपादेशसियान पर न मापदाया. इन नियम- सिद्रिात आर-एफेति । परादीनि । 'समागमति पतर्ग- ·गदासहितः - पोऽपि बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः पूर्वमुपपादितत्त्वाच । परिभाषार्थस्तु- अचोन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये जातस्य बहिरङ्गस्य वहिष्टप्रकृति -- वहिप्पदेन बहिरई तस्य भावो बहिरङ्गत्वं तत्प्रयुक्तामिहत्वस्य न प्रकृप्तिः न प्राप्तिरिति, 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इत्युक्त्वा 'नानानन्तयें-' मेव । अथ ताप्रतिबन्धोऽपि शास्त्रीय कार्यम् , तहि उत्तरीत्या ओसिदियस्य पवननः पूर्वपदासबधित्वेन द्वयोसमत्वात् ज्ञापक युक्तमेव । किं च न पवारसदन्धिवर्म- द्वयापेनस्वेन तन्यम् , उक्तहेतोः; किंत्वल्पनिमित्तात्यादिनति तत्र पन्वत्यैव तम्बदु- क्तमत्र तत् । तया घटकत्वाङ्गीकारे न मानम् । तुको ज्ञापक्वे इष्टापतिते । अत एव सामान्यतो भगवतीक्तमत आह-त्रैपेति । अपिर्ययोद्देशसमुदायक' । बन्नु हादरतसारदेषादयः- द्विवचनान्तेन समास । द्वयम् अस्ति' इत्यध्याहारः । अचंगतान 'यत द्वयमस्ति- यहिर प्रवृत्तमन्तरङ्ग प्राप्नोति, अन्ताङ्ग प्रवृत पदिाग वा; दत्र पहिरड्गपरिभाषा नेति परिभाषार्थः । तथा चान्तरले पहिरड्ग उभयत्र वाचोऽजानन्तर्ये पहिरड्गपरिभाषाप्रवृत्तिर्नेति फलितमित्याहुः, तन्न, एतज्ज्ञापनपतितुगप्रहणपेयर्थ्यान्तेः पयाघेदमित्याद्यसिद्धपापत्तेः 'न धातुलीपे-' इति सूत्रस्यमाभ्यापिराधापते धामपाह- कमानशिधापरतेश्च । यदपि सीरदेवादय - सहिताधिशरीय कार्ये कर्तव्य प्रागुक्तस्यले सस्य तदानन्तर्य तदप्रवृत्तिरित्यर्थान्तरमाहुः, तदपि न, अक्षरमर्यादया तदर्थालाभात् उक्तावान्त्यदोषाधारणात् ज्ञापितेऽपि तस्याचारिताधि । यत्तु कैयटमान्यादय - एक- वचनान्तेन समासः; न तु तथा, गौरवात् फलाभावाच । एव चोत्तरकालप्रवृत्तिकेच आनन्तर्य तत्प्रतियोगिफानन्तर्ये निमित्तत्वेनायिते तदप्रवृत्रितरित्याहु ; तन, अनुपयोक्ता- चान्त्यदोषद्वयापरतरत आह-परीति । अव इति रुपन्धवामान्य षष्ठी, नतु स्थानषष्ठी, मूलविरोधापरतेः । अन्तरडगे आनन्तर्ये चान्दयो या तस्य अच्प्रतियोगिफानन्तर्य इत्यर्थः । ज्ञापकस्य सजातीयविषयत्वादाह- जातस्यति । परिशेषादाह-पहिरजस्येति । यद्यपि तादृशेऽन्तरड्ने कार्ये पहिष्वशब्देन परिभाषां गृहीत्वा तम्मातिरित्यः सुश्चः, तथापि स्वासगतिर्जातस्येति सजातीयार्थालाभश्च स्यादत आह- बहिम्पदेनेति । भाय इति । अग्रे 'बहिष्यम्' इति शेप । चिन्तया १ । तदर्थमाह- बहिरिति । प्रनगापि तस्य निपेनुसशक्य सादाद- तोत। मन्महगे इत्यस्य लाभे उक्तार्थख लाभ ; स एप न, अक्षरमर्यादया तान्तःशाने तु किमि- ति प्राचीनोक्तार्थत्यागोत आह-असिमिति। इति न लेते। विधि:

·. परिभाबन्दुबा इनि वक्ष्यामि' इति भाप्योक्त्या तत्रत्यस्यान्नरा इत्यस्यानुवृत्तिसूचनान् । तेन पमावेदमित्यादी न दोषः, अन्तरङ्गस्याच्यानिककार्यस्यत्वस्यान्यानन्तयंनिमित्तक- स्वाभावात् । नातस्य बहिरङ्गस्पायुक्त्या अपने इन्द्रं धियतीत्यादी बहिरङ्गदी- चंगुणादेसिद्धत्वं मिदम् । अत एव 'इण्डिशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वात् । मायावत्येत्यर्थः। तथा च भध्यानुपर्येवेशीति तत्र क्वाप्रत्ययेन तदानन्तर्यमनुवृत्यर्थ- मुस्तम् । अन्यथा पत्यान्तासतिः स्पटवतदाह- तति । यदर्शन वारण तत्सूच- पितु तद्रूपं तनेत्यस्यार्थमार- अन्तरङ्गेति । यद्यपि धातोरिति प्रकृतम्, तथापि तद्धि- हितविशेषणम् । एवं च तत तत्वमनमित्तिकावेन पूर्वनिमित्तकावेनास्यनिमितकत्वेन पा पोध्यम् । जातस्येतिमात्रस्य फलमाह- जातति। यत्तु सौग्दवाइयः- असिस. मित्येफस्या एपाड्गीगार अयने इन्दमित्यादी दोपोसार' पदसस्कारपक्षण । यदाहु.- 'सुविचार्य पदस्याधैं वाक्यं गृहन्ति सूरय' इति । युक्तं चतत् । अन्यथा तत्र पक्ष भिन्मपरिभाषागीकारेऽपि शब्दपरविप्रतिषेधेनान्तरगत्वा प्राप्त गुण पापित्या दीर्घ एष सात. न्यायतो वचनप प्रापल्यादित्याहु', तम, तावताप्यन्यत्रानिर्वाहात् शब्दतः पररवमादाय विप्रतिषेधसूत्राप्रवृत्तेः 'अचः पर-' इति सूत्रे माध्ये ध्वनितत्वाच; तदेतद्धनयन् तस्य फलान्तरमाह-घियतीति । आदिना प्रादुदुषदित्यादिसप्रहः । अत एवात्रोभयत्र तप्रोक्तमेवान्तरङ्गत्व योध्यम् । यद्यपीय विधायजादी प्रत्यय इति धातोशेषणमिति न तत्यान्यानन्तर्यम् , तथापि विशेषणतया तदस्येव । यदि तु प्राधान्येनाच एवान्यानन्तर्ये- स्याद्यर्थः, सभवात् । इयइविधी तु न तथेति सिमाय्यते. तदाद्यमेव प्रत्युदाहरणम् । अत एवोहपातविरोधी न । 'पुगन्त-' इत्यत्र सिदान्ते प्राधान्येनाप्राधान्येन च न तस्य तदा. थयणमिति नामहणज्ञापकत्वपरमाध्यासगति. । दीक्षितमते तु अयमपि तत्र दोषो योध्यः । एतेनेयविधापचाऽन्यानन्तर्यानाश्रयणादिद फलं चिन्त्यम् । यया कचित्तत्वे तु प्रागु- वतामहणज्ञापकपरस्वमन्यविरोध इत्यपास्तम् । ननु प्रादुनुवादित्यादी 'सार्वधातुफ-' इति गुणात्प्राक् नित्यत्वाच्चडि 'र्विचनेऽचि' इति निषेधादुरडमारे द्विधात्परत्वाल्लघूपध- गुणो दुरि इति पेत् न, अन्तरगत्वाद्वित्तस्यैव प्राप्तिः । तस्य तत्वं च प्रयोगीयोचा- रणेत्यायुक्तरीत्या । द्वित्वादुपधाकार्यप्राबल्येऽपि यथा न दोषस्तथान्यत्र स्पटम् । दौति । सवर्णदीर्घलघूपधगुणारित्ययः । अतार्ये वातिकमा प्रमाणयति-- अत एवेति । जातस्येत्यागीकारादेवेत्यर्थः । एवमपि । अवायम् 'विप्रतिषेधे-' इति सूत्रस्थम, भन्त्यम् 'स्थिति च इति सूत्रस्थर । आदिना 'पहिरोण सिध्यति' स्यादिपरिमहः ।

·गदासाहतः - 'शचडन्तस्य अन्तरङ्गलक्षणत्वात् । इत्यादिकं संगच्छते । अत एव ओमाहोच' इत्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि शिव आ इहि इति स्थिते परमपि सवर्णदीर्घ बाधित्या धातूपसर्गकार्यत्वेनान्तरङ्गत्वाद्गुणे वृद्धिवाधनार्थम् । न चाक्षरित्यत्र यणि कृते ऊठोऽसिद्धत्वादलिलोपापत्तिरिति वाच्यम्, अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तके अन्त- रङ्गे कर्तव्ये, कृते च तस्मिन् यदन्तरङ्ग प्रामोति तत्र च कर्तव्ये, नासिद्धत्वमित्ये- तदर्थात् । असिद्धपरिभाषाया अनित्यत्वेन तद्वारणे स्वस्या वैयर्यम्, तेनैव सिद्धे । अत एव 'नलोप सुप्--' इति सूत्रे कृति तुग्ग्रहणं चरितार्थम् । अन्यथा वृत्रहम्यामित्यादौ बहिर्भूतम्यानिमित्तकपदत्वाश्रयत्वेन बहिरङ्गतया . सूत्रमप्यत्रार्थे प्रमाणयति-- अत एवेति । अन्यथा तदानर्थक्य ध्वनयितुमाह--- तद्धीति । भिज्यान्याख्याने इदम् । धातूपेति। क्रियाया सभ्यतया धातुत' प्रतीत्या सर्वत प्रार साधनाकाक्षानयत्येन तद्बोधस्प्रत्ययोत्पत्यनन्तर प्राक् स्वार्थद्योतमत्वेन सामाक्षतया धातोरुपसर्गयोगे तत शिवशन्दस्य समुदायेन योगाद्गस्यान्तरङ्गत्वमिति 'सप्रसारणाच' इति सूत्रभाष्योत्तया धातूपसर्गकार्येऽपि प्रक्रियाकमेण पूर्वोपस्थितनिमित्तक- स्वेनैवान्तरङ्गवम्, न तु तत्त्वेन । एतेन पञ्चमान्तरङ्गत्वस्याभावेनेद चिन्त्यमित्यपास्तम् । 'मा फेनिकमेव-' इति न्यायेनास्य तादृशार्यतापकतापि प्रागुक्ता अविरुद्धा, अन्यथा आनर्थक्यमेवेति भाष । हरदत्तादिकयटादिमतसाधारण दोष स्वमतेनाशते-न चेति । अत एवैवमित्यनुक्ति । असिमत्वात् परस्थितनिमित्तकावेन पहिरङ्गत्वेन 'असिद्ध पहि- रगम्-' इत्यनेन । निधेषस्तु न कस्यापि मते, पूर्वस्थितनिमित्तरत्वेन अन्तरगलापस्या- च्सन्धिकार्यत्वाभावात् । यणस्तेनैयासिदत्व तु न , समत्वेनातत्त्वात् । कपटहाद तादिमतेन माधत्ते- अच इति । एते चेति । 'नमुने' इतिवदिति भावः । एतदर्थात् उक्त परिभापार्यात् । एतदहीकहाविवरणमारोक्ति खण्डयति- असिद्धेति । अनित्य त्वेनेति । अस्याप्राप्येति शंप । तद्वारणे लोपापत्तियारणे । अस्याः नानानन्तर्य इत्यस्या' । तेनैव अनित्यत्वनैव । इष्टापत्ति सण्डयति-अत एवेति । परिमापासत्त्वावे- त्यर्थ । अन्यथा अनित्यपरिभाषयव निर्वाहादेतदनङ्गीकारे । त्वाश्रयत्वेन तनिामतर- खेन । तया च परपरया निमित्तत्वेन बहिरड्त्वस्य वाचिकस्यात्राप स्वीकार इति भ्याग्निमित्तकवेन परनिमित्तमत्वाहिरकत्व योध्यम् । 'नलोपस्यासिद्ध वन' इति पाठ म चानित्य वात्तदनवृत्ति , इष्टस्थलेऽप्यप्रवृत्ती न्यायस्य निावपयतापते । अत एवायुतमा- ·१०६ परिभाषेन्दुशेखरः नलोपस्यासिद्धत्वेन सिद्ध तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । मम तु तुकि अनानन्तर्यसत्त्वान्न दोषः । न चैवं सति 'हूस्वस्य पिति-' इति सूत्रमान्यविरोधः। तत्र हि ग्राम- णिपुत्र इत्यत्र 'इको हूस्वोऽड्यः-' इति हस्ते कृते तुकमाशङ्कय हूस्वस्य बहिर- नासिद्धत्वेन समाहितम्, 'नानानन्तर्ये' इत्यस्य सत्त्वे तत्र तदमातेरसंगतिः स्पष्टैवेति वाच्यम्, तेन भाप्येणास्या अनावश्यकत्ववोधनात् एतज्ज्ञापन अन्तरङ्गपरिभापाया अनित्यत्वबोधनस्यैव न्याय्यत्वात् । अत एवं परस्मिन्-' इति सूत्रे भाप्ये पटु ई आ इत्यत्र परयणादेशस्य तया असिद्ध- त्वात्पूर्वयणादेशः साधितः । अत एवैषा भाप्ये पुनः क्वापि नोल्लिखिता। अत एवान्तरङ्गपरिभाषामुपक्रम्य, विप्रतिषेधसूत्रे 'अस्या बहूनि प्रयोजनानि सन्ति । अचः माह- मम त्विति । परिभापाद्गीकर्तुरित्यर्थः । तुकि तद्विधायके 'हस्वस्य-' इति सूत्रे । अजेति । अचोऽन्यानन्तर्याश्रयणसत्त्वादित्यर्थः । तया चानसिद्धत्वेन तद्वारणाय तदावश्यकमिति भावः । चैवं सति परिमापाशीमारे सति । तुकमिति । प्रत्ययलक्षणेन क्विपमाश्रित्येति भावः । यहिरिति । ततो पहिर्भूतोत्तरपदनिमित्तकत्वेन परनिमित्तकत्वा. दिति भावः । एव सतीत्युक्तार्थमाह- माजेति । तत्रेति । प्रामणिपुत्र इन्यत्र हस्ये पहिरङ्गासिद्धत्वाप्राप्तेरुक्तभाप्यासंगतिरित्यर्थः । अस्याः नाजानन्तर्य इत्यस्याः । ननूक्ता. दिफलाना ज्ञापमाना च सत्वाकयमनावश्यकस्यमत आर-एतदिति । 'नाजानन्तर्य-' इत्यतज्ज्ञापत्याभिमतेन 'पायरी:-' इति तुग्ग्रहणेनेत्यर्थः । न्याय्यत्वादिति । वचनारल्पनजलापवादिति भावः । एषः परिमापायववेदाय । न्याय्यत्वमेवोपपादयति- अत एवेति । अस्या अनावश्यत्वेनासत्यादेपेत्यर्थः । तया असिद्धपरिभाषया । साधित इति । एतत्सल्य तु निषेधात्तसगतिः पटेर । ननु ने युक्तम्, एतत्सन्येऽपि प्रागुत्तरीत्या तत्राप्राप्तेरत आह-अत एवेति । उक्तोऽर्थः । पुनः फापि विप्रतिषेधसूतातिरिक्त । नन्येयमपि तप्त फलार्यमुसेनावश्यफत्वमेव; न हि पहुचमा आवश्यमयसाधकोs. तिप्रसङ्गापतेरत आह- अत पवान्तेत्यादिभाप्य इत्यन्तेन । 'सप्रसारणाच' इति सूत्रे भाष्येऽन्ताङ्गपरिभाषामुपप्रम्य इत्युक्तमिन्यन्वयः । इतीति किम ! सदाह-विप्रेति। 'हा तरि प्रयोजनम्- वृक्षा अन्यत्र विमभ्यान्वाट्याने वृक्ष अम् भन्त इति रिपो कसे उत्वसवर्णदीर्घयोगसमाप्ती प्रादुादित्यवोवादन्ताहगाशापूर्व सरदीः । नयावश्यमिदमेव फलम्' इत्यादिः । अस्याः अन्तरगपरिभाषायाः । मनु तारतमा- ·गदासहित तंदर्यमेषा परिभाषा कर्तव्या । प्रतिविधेयं दोषेषु' इत्युक्तम् 'संप्रसारणाच' इति सूत्रे भाप्ये । प्रतिविधान च परिभाषाविषये अनित्यत्वाश्नयणमेवेति ध्वनि- तमित्यलम् ॥ पसिन, अनेन फ्लानामन्यप्रतिविधानाना च तत्रोत्तत्वनाजानन्तर्य इत्यस्सा अपि तत्वेन तत्रोतत्वादत आह- प्रतीति । परिभाषाविपये असिद्धपरिभाषार्थे । एवेन विप्रतिषेधसूत्रोक्तप्रतिविधाननिरात । ध्वनितमिति । 'प्रतिविधेय दोपेषु' इति विधिप्रत्य यान्तप्रकृतिकैकवचनान्तपहुवचनान्तदोपश दप्रयोगेण' इति शेप', तथेटवे तु दोषेषु प्रतिविधानान्युक्तानीति वदेत , तत्रोक्तस्वादन नैव या पदेत् । तस्मात्सर्वदोपेवेक प्रतिविधान ततोऽयकार्यमिति तदर्थ । तथा तु तदनित्यत्वमेव नान्यथा, विप्रति मेघसूत्रमयभाष्योक्तिरेकदेशिन इति तत्तात्पर्यम् । तथा प्रतिपादासीरदेवादयोऽपि चिन्या एष। अक्षयूरित्याहावनित्यत्वादेव निर्वाह इति तदर्थमावश्यकता न । अत एव निर्मूलापि, मूटशैयिल्यात् तुगेकादेशयो प्रत्येक निमित्तद्वयापेक्षत्वेन समत्वात् अन्यस्प तत्त्वस्य दुर्वचत्वाञ्च तयाघटकत्वाङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गापत्तेश्च । एव चैतमापकपरम् 'विप्रतिषेधे-' इति सूत्रस्य भाष्यमादेश्युक्तिरेव । अत एव तत्र भाष्ये ज्ञापरानुपादान सामान्यो- क्तिश्च । अत एव तुग्महगमावश्यकमेवेति भाव । नन्वेव बृहद्विवरणात्तेरीपत्समर्थनेऽपि कृति तुग्रहणवैयापत्तिरेवेति चेत्, इटापत्ते , सनिपातपरिभाषयेटप्तिद्विमाश्रित्य भाष्ये तस्य प्रन्याख्यानादिति केचित् । तस्या अनित्यत्यमेव तेन ज्ञाप्यत इति न धैयर्यमिति सीरदेवादय । वस्तुतस्तु सज्ञात पहिर्भूतनिमित्तकसज्ञाकृत व्यवहितनिमितकृत च पहिरगत्व नाप्रीयते इत्यर्थज्ञापकतया तत्साफल्यस्त्र प्रागुक्तत्वेनासिद्धपरिभाषया सिद्धयभाव । तया सिद्धिमाश्रित्यैतत्प्रत्याख्यातमित्यन्यदेतदिति न दोष । एव चासिद्धेत्यादिनदोष इत्यन्त- प्रागुक्ति प्राचा तथा बहिरङ्गत्वमीकुर्वतामनुरोधेन । अत एव पूर्वापरमन्थनिरोधो न । किंचतत्सत्वेऽपि कृते च' इत्यादिद्वितीयार्थानुपयोम , अक्षयरित्यत्रोठोऽसिद्रत्यालिलोपप्राप्ते 'अच-' इति स्यानिवद्भावेन सुवारत्वात् प्रत्यैपिपनित्यादी जुसोऽभाषाय पञ्चमीसमा- सत्यावश्यक्त्वात् प्रविगणय्येत्याद्ययं तदनित्यत्वेऽपीष्टस्थले प्रवृत्तर प्रत्यूहत्वात् पूर्वमा. निमित्तत्वेनाप्रितादिति वैयटस्य दूषितत्वात् स्वविधाविन्यस्य स्वोदेश्यकविधौ प्रवृत्ते । न च 'न पदान्त-' इति निषेध , उत्तौतात्यात् । एष च तपार्थररण प्रागुद्दयोतादौ च पश्चमीसमासानङ्गीकर्तृमतानुरोधेनेति न तद्विरोध इति योध्यम् , तदाह-इत्यलामिति ॥ . - ·परिभाषेदुशेखरः नन्वेवं गोमत्प्रिय इत्यादी पदद्वयनिमित्तकसमासाभिनत्वेन यहिर लुक बाधित्वा अन्तरगत्वाद्धयादिलोपे नुमादयः स्युरत आह-- अन्तरङ्गानपि विधीन्यतिरङ्गो लुग्याधते ॥५३॥ अब व प्रत्ययोत्तरपदयोश्च इति सूत्रं नापरम् लत्कृतमित्यादी गरे- क्षयान्नरगत्वाद्विभक्तिनिमित्तनि 'त्यमावेकवचने' इत्यनेन मिद इदं व्य सदेतज्ज्ञापनम् ! ननु तव पुत्रस्त्वत्पुत्र इत्यादी ताममादिवाधनार्ग ताश्य- कमिति चेत्, एवं तहि अत्रत्यमपर्यनग्रहणानुत्सिम्मवापिकेति भारतः । युप्मदादिभ्य आनारक्षिप् तु न, संपूर्णपुत्रस्य शापानापरभाष्यप्रामाण्यात् नाः' इति बुद्धिमाकमुपभाप्पामायन हन्टनेम्य आशमा.

·गदासहितः थाच्च । एवमेकार्थकाम्यां प्रातिपदिवाम्यां मातिपदिकमतिकणिनोऽप्यनमिषान योध्यम् । एतेन तनादेशार्थ प्रत्ययग्रहणं चरितार्यमिन्यपास्तम् । ननु मप- र्यन्तानुत्तिरपि सईदेशत्व गरणाय चरितार्था; न न 'उत्सर्गसमानदेशा अपवा- दाः' इति न्यायेनामितत्सूत्रस्थभाप्यममतेन मपर्यन्तस्यादेशे मिद्धे तदन्य- त्तिनि वाच्यम्, तत्य नमाजादो व्यमिनारादिनि नेत्, न; नमि मित्त्वेन बटुचि पुरस्तादहणेन अनि प्रारंटग्रहणेन तस्य बाघेऽप्यत्रोत्सर्गस्य त्यागे मानाभावात् । अत एव 'समिमणि च--' इत्यनेन युप्माकाचादे- अजन्ता हलन्तेभ्य आधारशिविसीय मतम, 'सर्वप्रातिपदिकेभ्य इत्यस्य तत्यान, समसामयगेकि एतद्भाणातभ्यम्तदभाव एव' इति ग्यट' । अपगल्माटी स्वकारान्तरस्य प्रशिष्टस्यानुपन्ध यस्तीकाराम रतन्ततेति तद्भाय । एवमिति । कि दय ययं । प्राति. दिकाभ्यां युप्मदस्मद्भयाम् । हग्दत्तमतनिरासाराह-प्रातीति । तदा हि प्रागुक्त. ल्यतय भवेत् । अपिना अत्यन्तस्थायितरयादपि संपर । अनभिधानमिति । आध- तोरिति भाव' । अत योध्यमित्यनेन मुचितागिरनु तस्यैकदरयुक्तिवरूपात पति नेद युक्त मिति । प्राचाक्त सन्डयति- एतेनेति । शिरमायेने ययं । तति । fre त्वमाशामिचर्य । यतु बटादप तदनप्रति पेपता न पिका; तदमारे हि आदेशान्तराणामपि पाधा ती सर्यादेशी स्याताम्, अनेकात्यान् । 'उन्मर्गसमान-' इति तु श्नमादी प्यभिचरितम् । तस्मात्तबादीना प्रसहे इन्वर्यद्वारा स्थानिप्रकरप्या या तथानुत्ति , त सहिता तदनुत्तिापिया, केवला हि तदनुवृत्तिलाघवार स्यात् । गरीयसी हि तपाद्यनुवृत्त्या सनिप्रतीतिरिति तज्ज्ञापनाय न भवेदिति । तद्युक्तमति- गुरुत्वादिति धनपनाह नन्विति । अपि सूत्रसमुचायक । अप्रामाण्यनिरामायाह- असिद्धयदिति । तदनुवृत्तिः मपर्यन्तमहणानुत्तिः । तस्य उमर्गसमानेति न्यायप । आदिना पहुचो प्रणम् । श्रमीति । अश्यविनोऽधिकरण परिक्षया सप्तमी, या तस्य वाऽपि इयनान्वय । अत एवं बहुची यादिनाति । पुरस्तादिति । तद्विधि- सुध इति भाव । एवमऽपि । तस्य सर्गेति न्यायस्य । अन त्तमयोः । उत्सर्गस्य पायाभावे सर्वत्र प्रवर्तमानस 'सर्ग-' इति न्याय, अत एव पश्यति-- उपसर्ग स्वीमियत इति । प्रत्युत तीमार एव मानमियाह- अत एवेति । तस्य ताश ·. परिमापेन्दुशेखरः शविधानं चरितार्थम् ; अन्यथाकडादेशमेव विदध्यात् । आकडि तबकाया- देशयोरेतदपवादयोरुक्तन्यायनान्त्यादेशत्वापत्तिः, अतस्तद्विधानम् । इदमेव च . तज्ज्ञापकम् । यद्यपि विरोधे बाधकत्वमिति वार्तिकमतेऽयं न्यायः । भाष्य. कारस्तु विनापि विरोधं सत्यपि संभवे बाधकत्वमिच्छतीत्यनमिहितसूत्रस्थकैयट- रीत्या नायं नियमः; तथापि युष्माकाद्यादेशविधानज्ञापित उत्सर्गः स्वीक्रियत एवेति प्रकृते न दोषः । एतद्भाप्यमपि तत्स्वीकारे मानम् । एवं च मपर्यन्तानु- वृत्तिस्त्वत्कृतमित्यादौ मपर्यन्तस्यादेशविधानार्था ; तत्र च मपर्यन्तेऽन्तरङ्गत्वात् 'त्वमौ--' इत्येव सिद्धे व्यर्था सैतज्ज्ञापिका । ज्ञापित स्वस्मिन्नेतद्विषये तवादी- - सार्वत्रिकत्वाङ्गीकारावेत्यर्थः । अन्यथा व्यभिचारण तस्यैवानङ्गीकारे। प्रतिपत्तिलाघा- याह- आकडिति । अन्यथा आमडमेश विदध्यान ; अस्य डिवारस्त्यादेशवेऽप्यपदा. दयोस्तवकममकादेशयोरनेकान्धात्सर्यादेशत्वसिद्धिरिति भावः । तध्वनयनाह- आक- हीति। क्रियमागे सति' इति शेषः । उक्तति । उत्सर्गेत्यर्थः । तद्विधान युष्मामाया- देशविधानम् । ननु तस्य भाध्यसमतत्वतसाफल्यकारितयोपि मूल एव फुठारः, अत आह-इदमेवेति । युष्माकाद्यादेशविधानमेव चैत्यर्थ । ज्ञापिते चारितार्य सूक्तमेष । विरोधे तमेव अयमिति ! उत्मर्गतीत्यर्थः । विरोधी हापशहत्येन याचे कारणम्, न विशेषविधानमेव स च समानदेशत्व सत्ये घटते नान्ययेति तन्मते तस्यावश्यकत्यमिति मारः । अपिना विरोधसमुच्चयः । वाधकत्वमिति । 'विशेषविधानमाण' इति शेष तक फौण्डिन्यन्यायपोल गेन नेति व्यायेति भात । ननु सत्यपीत्यायपिण्यायसंपवस्यापि याधहेतुत्वस्वीतत्यान्यापभावौत्र मते दुर्थचोऽत आह- नार्य नियम इति । एष प तेनानिर्माहात्मनानुवृत्ति: सफलेति कथं ज्ञापतेति भावः । उत्सर्गः उक्तोः । एवेतीति । अन्यथा तदानर्यक्यापत्तिरितिभावः। प्रकृते स्वादिविषये। मा पचौरतर मुगीना प्रामाण्यादनियम एव युक्तः; गोरसर्गस्यीशरोन आह- एतदिति। मन्त- प्रहणानुवृत्तिज्ञापपरोतमाध्येत्यर्थः । एव च द्वयोः समन्यनेटतो व्यवस्था पुष्माकाया. देशविधानस हातभाष्येण प्रश्ते तथैवाङ्गीमियत इति तालिशपता मुख्या; दाह- एवं चेति । प्रकृते तन्न्यायाङ्गीकारेण यत्पुत्र इत्यादी बाधकपाधतान सूत्रेग निर्वा. हेग सूप्रसाफल्ये चेयर्पः। विधानाति । अस्य वागेति शेयः । तत च तमि. रयाई च । अन्तरङ्गत्यादिति । 'उत्तरीत्या सुगपेक्षया' इत्यादि तत तदनुहात: सस्वादिति मारः। अस्मिन् 'अन्तदाना--' इति न्याये । एतविषये प्रापयन्तर ·111 गदामहितः नामप्राप्त्या तदपादस्याभावेन मपर्यन्ताययादेशार्य सा नरिनापति तदाशयः । यतु एरदत्तन- अन्नरशमहतो प्रत्यय उत्तरपरे पमपर्यन्नाममोन नदनाति- या सती ज्ञापिकत्युक्तम्। सन्न, अन्नराणामध्यपनायाभ्यन्येन तद्विषये तदप्रात्तः । यस्तुत इदं ज्ञापर्क वानिकीत्या भाग्यरीन्या तु याननिका यमर्थ इत्याहुः । इयम् 'सुपो धातु-' इति लुग्विषयेति कगित् । एइहवा- रसंतुले : 'म यासयो.' इति सूत्रम्पाकरप्रामाण्येन लुइमानविषया । आय- हे अपु इत्यादापनेन न्यायेन लोपं वाधित्वा लुग्भातीति भाष्ये उत्तम । - यो तरिमये । ममाप्या भिमाशा। यमायेन असभमेन, 'मोति म्यागाविषयत्येन' इति शेषः। एपेनाधिक याति । तदारायः मायारायः । एतेन शापितेऽपि तपाधनारतेः साक्यस्योरादयितुमसर पत्लेन पयटायुक्त चिन्तयति मूचि- तम् । भन्तरद्रेति । अस्य अन्तरगति न्यायामा पार' इत्यादि। पदं च 'परत. इति शेषः । असमयेन यिन्यमयो, अगितादजातवान् । तराचे तपमिदायपि अन्ये दोष एवेत्याशयेनाह- अन्तरहेति । अधिनिताहिसमुपायय । तया घायाद- प्रत्ययात्तोतिपिपये तगरपानीमान्तसमपेन तत्राधिकायदाय तदनुरात: सायन शापकत्वासभा इति मदुत रीन्या न्यायाप्रपणेनेव तत्वोपगाइन युक्तमिति मा. 1 ननु' यथा स न्यायो पातिकमते, तपा पुमायादेशविधानमा ती नि कय भाष्यमते कनिहोश आह-पस्तुत इति । इदं मन्तमरानुनम् । अन्य मई- साशयस्तु यापीत्यादिनोक्त एप । एक चंद मायमार तदीयोति भाव । एमय- माह-माप्येति । आहुरिति । अनेनापचि. सचिता- एक सति पाननिय मपि निष्फलम् , असिमित्यमानि यत्नेव मिदे, यदि अन्तरङ्गातिरिक्तऽम्या फल न तदेतीति दिए । फेचिदिति सूचिताचिमाह- परिति । महायाह- आरति । मात्रामा कारन्ये । तदुपपादयति प्रमा-आद्य इत्यादिना। आये एइन्वादिया। लोपं सबुद्धिलोपम् । भाष्ये संपटे' शादिः । तत्र हि 'अत्तमबुदिलोपा तुरु विप्रतिषेधेन' इति सूत्रसिदशातिर यरूपानम् 'तुग्लोपयगयवापारादेशेभ्य' इति विप्रतिषेधमत्रोपातिकमाप्रिय 'मशोगनु मायरा' इति पातिीन तप्रिमेन कृत माथे। तत्र फयटेन 'तुम्हरोष-झाकसार सहनाय 'अन्त- रड्गानार-' इति न्याय उपन्यस्तः । 'वित्र-इति मुबऽध्याम् । न च तोपकोः समत्वाकपमन्तरङ्गभार इति वाच्यम्, रोष माननिस्तिका बुरिन्युग्लक्षाम- . + ·-- गरिभाषेन्दुशेखर अन्त्ये- अन्तरजांश्च विधीन् सर्वोऽपि लुबाधते, न सुब्लुगेव । अत एवं सनीखंस इत्यादी नलोपो न भवति । पञ्चभिः स्वष्ट्यापिः क्रीतः पपखट्स इत्यादा- वेकादेशात्प्रागैव टपो लुरु । अन्यया कृतकादेशस्य लुक्यकारश्रवणं न स्यादिति कैयटे उक्तम् । एतद्विरोधात, यत् 'तदानस्य- इति सूत्रे कयटे- नोक्तम् अङ्गानतिक्रान्तोऽत्यङ्ग इत्यत्र सुपो लुकि बहुवचनपरस्याभावात् तद्रा- जस्य' इति लुङ् न स्यादिति शङ्कापरभाष्यन्याख्यानावसरे-~~ 'अन्तरमानपि-' न्यायेनायं लुक् सुब्लुको वाषकः स्यादित्याशङ्कय सुम्लुक एवानेन बलवत्त्वं प्रधान था । लुरु तु समुदायनिमित्तक इति भेदादिति केचित् । अन्ये तु तस्य प्रसक्त- वर्णादर्शनमात्र निमित्तम्, मुझस्तु प्रसक्तप्रन्ययादर्शन मिति भेदेन तत्वमित्याहुः । वस्तु- तस्तु अन्तरगानपि विधीन साधमानो लुरु पल शानिति अतुल्यालेन लोऐन स्पर्वा नाह- तीति विप्रतिषेधो नोपन्यसनीय इति हि तत्र कैयटनोतम् । 'अन्तरदगानपि विधीन पहिरइगो लुग्यायते' इत्यस्य प्रत्ययात्तरेत्यत शापितत्वारिसदामिति विप्रेति सूत्रे उक्तम् ; तस्याय भावः-- आपना पानित्ययोः सग्रहात्परनिवान्ताङ्गबाधायेनापवादतुल्य. स्वप्रतिपादने विप्रतिषेधसूत्रादीना तद्विषयेऽप्राप्तिरित न तस्यान्तरगत्यापेक्षेति । अत एष तत्रान्तरइगत्वानुपपाइनमिति बोध्यम् । अन्त्ये 'ग यासयो,' इत्यादी । चोऽप्य । उक्तार्य द्रढयति~ अत एवेति । न्याय लुङ्मारग्रहणादवेत्यर्थः । अस्योभयत्रान्धयः । नलोप इति। अन्यथा यडन्तादचि पूोपस्थितनिमित्तात्लेन अन्तरगत्वात 'यडोऽपि ' इति लुकः प्राक् 'अनिरिताम्-~-' इति सादिति भावः । एकैति । अब 'टा सह' इत्यादिः । लुगिति । लुस् च भवतीत्यर्थः । अन्यथा भोक्तरीत्या न्यायाप्रवृत्तो । कृतकादेशस्यति ।। टाप इत्यर्थ । विभज्यान्याख्याने त्रमणान्यारूपाने च पयत्यादवि- पान्तरङ्गत्वादिति भाव. : 'आदिवत्वाहामहणेन ग्रहणाल्लुक्तद्धितेति' इति शोषः । तत्र हि 'त्यकाः प्रतिषेधः' इति पातिकखण्डनाय 'मृदस्तिकन्' इतीस्वनिर्देशण सापकर भाध्याक्त ज्ञापकताखण्डनाय पश्चमृतिक इत्यादी क्रीतार्यठकः 'मध्यर्ध-' इति लुकि 'लुक्तद्धित-' इति टापो लुकि खभावादित्याप्रामादित्यानर्देशः सफल इत्युक्त्या तदुपपादनाय अन्तरगाप्रेत्युक्त तेन । मन्यव कयट्योः पूर्णपरविरोधात आह- एतदिति। उक्तसभाष्यकयटयेत्यर्थः । अय च प्रोदये हेतुः । तत्सूत्रं तदवसरे इत्यों- राइय, इति यन्तेनोक्त तदुक्तावरोधात्यो यति द्रष्टव्यमित्यन्वयः । अनानिति । अस 'प्रत्ययप्रहापेक्षे 'इत्यादिः । सुपः शसः । अयं लुक् 'ताजस्य-'इति शुरु । एव च ·. परिभापेन्दुशेखर परस्य' इति वृद्धिनिषेधो व्यर्थ । अन्तादिवद्भावस्तु उभयत आश्रयणे निषिद्ध । किं च वृद्धिरप्यत्र न प्राप्नोति, अन्तादिवत्त्वोभयाभावेऽपि पूर्वान्तवत्त्वेन एसदेशवि शिष्टे पूर्वपदत्वे न्द्रशब्दस्यैकदेशविकतन्यायेन 'उभयत आश्रयणे नान्तादिवत्' इत्यस्याभावेन तदाश्रयणे वोत्तरपदत्वेऽपि तस्यानच्कत्वात् एकस्यकादेशेना परस्य नित्येन 'यस्य-' इति लोपेनापहारात् । न च परादिवद्भावनैकादेश- विशिष्टस्योत्तरपदत्वमेवास्त्विति तत्सभव इति वाच्यम् , उत्तरपदायव्स्थानिकत्वा दृद्धस्तदभावेनाप्राप्ते वाद्रूप्यानतिदेशात , अन्यथा खट्दाभिरित्यादावपि पूर्वान्त. अन्तादीति । उभयत इति । पूर्वपरशब्दाभ्याम् अन्तादिशब्दाभ्या च विरोधस्य पुर स्फूर्तिकत्वाद्विरद्धातिरेशद्वयस्येकत्र युगपदसभव , गया द्वयोरेक प्रेध्यस्ताभ्या युग पद्भिनदेशकार्ययो प्रेरितोऽविरोधार्यो कस्यापि कार्य न करोति, तद्वदिति न्यायसिद्यमिदम् । ननूभयत आश्रयणेऽन्तादिवत्त्वाभावेऽपि तद्वत्त्वे व्यपवर्गाभावेऽपि वा विकारविशिष्टे सीमेs. प्यन्तषद्भावेन पूर्वपदये दशब्दे 'एकदेश-' इति न्यायेनेन्दशब्दत्वात्सामादस्य 'देवता-' इति प्राप्तवृद्धिनिषेध एवास्तु , अत आह~~किंचेति । अपिरेवार्थे । अत्र सौमेन्द्र इत्यत्र । अन्तादीति । एतद्रूपोभयेत्यर्थ, उत्तनिषेधादिति भाव । न्यायनेत्यस्य उत्तरपदयभीत्य- धान्यय । ननु 'उभयत आश्रयणे-' इति निमूलम् , यतिघटितशास्त्रस्याहारापराध. करवेन तस्य च विरुद्धविषयस्यापि युगपत्सभयेन लौकिकन्यायनाते नास्य सिद्धपभाषात अन्तादिवत्त्वेऽपि ध्यपगाभावेनोपसर्गात्परत्वस्येण्यभाधनाभायादित्यादिसिद्धश्च । 'उपसर्ग- स्यायता' 'अन्तादिवञ्च' 'म पदान्त-' 'गोस्त्रियो इत्यादिसूत्रभाध्ये तदु सस्तु एक्साशन इति स्पष्टमुद्यातादावत आह- उभयत इति । तदाश्रयणं वेति । अन्ता दियत्त्वोभयाश्रयणे घेत्यर्थ । यद्यपि पक्षद्वय प्याहार्यारापयाधरवेनायपवर्गों दुनिरूप , तथापि मूलमव मेत्याह- तस्येति दिशदस्येत्पर्य । ए च दशन्दस्येन्येव पूर्व पाठा योध्य । अनोपाज्ञानेन सस्थरपाठी था। अनच्कये हेतुमाह~एफस्येति। प्रथमस्येत्यर्थ । अत एवाह-- अपरस्येति । ननु पात्यादृद्रिास्तु, अत आह- नित्यनेति । केति । एन्द्रशन्दस्यैवेत्यय , एक्कारस्थानान्वयात् । यद्वा यथाश्रुत एव, एादाविशि- टस्य पूर्वपदत्वयवच्छेदक स । एष चार्मान्मान्त 'एकदेश-' इति न्यायन पूर्वपरत थाध्यम् । तत्संभव पृद्धिप्राप्तिसभव । एव च निषेध सफल । तदभायन आदिक्षा 'मान नदिएरशोर सानदेशान, आर.- तादृष्यति । पृथगस्यताभ्यामा आन्तरिताभ्या ये ध्यवहारा प्रत्यय प्रातिपदिकायमुपन्त वादय , त कृतैकादशस्या. स्वप इति मात्र । भन्यथा ताप्यातिदश । अपि सदाभ्य इत्यादिममुचाया ।

·गदामरित - वत्वेनादलत्वे भिम ऐमापत्तिरिति भाप्ये स्पष्टम् । अत एवं पूर्वपुपामशम इत्यादावन्तरङ्गत्वादाद्गुणे वृद्धिर्न म्यादित्याशङ्कितम् । तदेकदेशमात्रस्य विकाग- भावाच्च । तदुक्तं भाप्ये- 'इन्द्रं द्वावची। एसो यस्येति लोपेनापहता, अपर एकादेशेन । अतोऽनक इन्द्रः संपन्न । तत्र का प्रमों युद्ध" इति । मरुदादिभिरिन्द्रस्य द्वंद्वे इन्द्रम्यैव पूर्वनिपातोऽत आह- पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात्पूर्वमन्तरङ्गोऽप्येकादेशो न ॥५४ ॥ अत्र च 'नेन्द्रस्य---' इति निषेध एव ज्ञापक इति 'अन्नादिवच' 'विप्रतिषेधे परम्--' इति सूत्रयोर्भाष्ये स्पष्टम् ॥ १४ ॥ नन्वेवमपि प्रधाय प्रस्थायेत्यादावन्नरङ्गत्वाद्धित्वादिषु कृतेषु ल्यप् स्यादत आह- इति सेति । भिसादीनामसाधापत्तिरित्यर्थ । भाप्ये 'अन्तादिवा' इति सूत्रे। अत पय पायानतिदेशेनादित्वाभावादेव । पयेत्यादिवदन्तरत्वम् । वृद्धि. 'प्राचा प्राम-' इत्यनेन । इपुपामशमीश'दस्य प्रारनामवाचित्वात् । आराङ्कितम् उभयत्र भाष्ये । समा- धिस्तु परिभाषारूप एव । ननु सौमेन्द्र यया 'एकदेश-' इति न्यायेन मान्तस्य पूर्व पदत्यम्, तथैकादेशविशिष्टस्योत्तापदत्यमपि स्यादिति वक्ष्यमाणभाष्यामगतिरेमात आर- तदेकेति । गुणरूपविकारस्योत्तरपदैरदेशमात्रसवन्धिन्धाभावात्तस्योभयस्यानिकत्यादि- त्यर्थ । एव च यत्रानन्यव त्वम् , तदेरदेशमात्रविकाररुप तत प्रहणमिति अनोभय तेन कर्तुमशक्यमिति भाव । तदुक्तम् तदेतत्सर्वमभिप्रेयोत्तम् । माप्ये 'अन्तादिवच' सूत्रस्थे । ननु मारुदिन्द्रमिन्यत्र हलन्तपूर्वपदतेनेकादेशाभावादृद्धिप्रमहगे निषेध सफलोत आह-मल्दादिभिरिति । ननु पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्यन्यातयेति चेत् न, शापक- परोक्तभाध्यासगत्यापत्या तेषामनभिधानाहत आह- स्यैवेति । निमित्तेति । बहुव्रीहि । निमित्तत्व च यथास्यचित् । नेति । अस्य प्रवर्तते' इति शए । अपच उत्तपरिभाषाया था यपा चैतत् , तथावतरण एवोक्तम् । भाप्य इति । तत्र युतमा यादमे ‘पश्यति त्वाचार्य:- पूर्वोसरपदयोस्तापत्कार्य भवति नैकादेश इति । ततो नेन्दाखेति निषेध शास्ति' इत्युक्तम् ॥ एवमपि स्थलत्रये नियांहेऽपि । आदिना प्रसार प्रखन्येत्यादिसमहः। अन्तरङ्ग- त्वात् अनेकपदाप्रयतमासनिमित्तफल्यवपेक्षयैपदीयप्रकृतिप्रत्ययापेक्षन्धन घटकत्वेन तत्वात् । हित्वादियु 'दधातेहि.' इत्यादिषु । आदिना 'तिम्पति-' 'जनसन' इत्या- दिपरिसर । स्यादिति । एष चानिटस्पापत्तिरिति भाष.। आप. कैमुतिकन्यायेन ·परिमापेन्दुशेखाः अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो ल्यप् बाधते ॥ ५५ ॥ 'अदो अग्विः' इति सूत्रे कितीत्येव सिद्धे ल्यव्ग्रहणमम्या ज्ञापकमिति 'अदो जन्धिः-- इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ १५ ॥ नन्वेवमपि इयायेत्यादौ द्वित्वे कृतेऽन्तरगत्यात्सवर्णदीवत्वे तदसि- द्विरत आह- वार्णादाग बलीयो भवति ॥ ५६ ॥ तेनान्तरङ्गमपि सवर्णदीर्य बाधित्वा वृद्धिरिति तत्सिद्धिः । 'अभ्यासस्या- सवणे' इति इयविधायकसूत्रस्थमसवर्णग्रहणमस्या ज्ञापकम् । तद्धि ईपतुरित्या- दावियडादिव्यावृत्त्यर्थम् एतत्परिभाषाभावे तु ईपतुरित्यादावन्तरङ्गेण सवर्णदीर्घेण प्राग्वत्परादिसमुच्चयाय । स्पष्टमिति । ननु स्थानिषत्सूत्रेऽविधी स्थानिवत्याभावे ज्ञापक. मिदमुक्त भाष्य इति तयोमियो विरोध इति चेत्' न; 'यावता विना यदनुपपन तस्य सर्वस्य ज्ञाप्यत्वम् ; न होफेनकमिति नियम.' इति कयटनैवोक्तत्वात् ॥ ५५ ॥ पवमपि स्यन्त्रिपये निदेशपि । 'द्विवचनेचि' इति निषेधेन द्विवारपाडून वृद्धि रित्याह- द्वित्व इति । अन्तरगत्वान पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपान्तरणत्वात् । दीर्घत्वे 'दृधादी 'च इति शेपः। तदसिद्धिः इयात्यसिधिः, आयेत्यक्षेत्र प्रापेः । तेनेति । पचनागीकारणेत्यर्थः । तत्त्व प्रतिपादयितु तत्फलमाह-तद्धीति । यतोऽ- सवर्णमहमित्यर्थः । आदिना उपतुरित्यादिपरिग्रहः । श्यङादीति । 'कित्वाद्गुणाभाषे सवणे अचि परत 'इत्यादिः ।आदिनोवपरिग्रह.भाषाभावे विति । अप्राकारप्रक्षेपः। एवमग्रेऽपि । वाधादिति । अस्य 'इयडुबडोः', इत्यादि. ) तथा च तयोरप्राप्तिरेयसवर्ण- प्रण व्यर्थ सदुत्कार्यज्ञापकमिति भाषः । ननु परनिमित्तात्तस्य तुल्यत्वालय तत्त्वमत आह- इडिति । हि यतः । 'सवर्णे 'असवर्ने' इति विशेषगयोरपि तुल्यत्वादार-- अभ्यासेति । संशातबहिरगवानाश्रयणादाह-- संवन्धेति । स्थानिता स्वनुस्या बोरेव, नाभ्यासस्येति तासयन्धस्य निमितत्व सुश्चम : तपा च तनिमित्तसमुदायाद - ·११७ गटासहित - बाधात्तद्वयर्थम् । इयडुवो ह्यभ्यासमबन्धनिमित्तकत्वादहिरहौ । न चेयडादि- रपवाद, येन नाप्राप्तिन्यायेन इयतीत्यादिमाललक्ष्यप्राप्तयणपवादत्वत्यै निर्ण- यादिति प्राञ्च । परे तु- एतत्परिभाषाभावे 'अभ्यासस्य--- इति सूत्रमेव व्यर्थम् । न चेयेपेयायेत्यादो चरिनार्थम्, तयोरपि पूर्वप्रवृत्तगुणम्य पूर्वप्रवृत्त- द्वेश्च 'द्विवचनेऽचि' इति रूपातिदेशेनापहारे द्वित्वे कृने पुन प्राप्त गुणवृद्धी बाधित्वान्तरङ्गत्वात्सवर्णदीर्घापत्ते । न चेयीत्यादौ तच्चरितार्यम् , तावन्मानन- योजनकत्वे 'उ' इत्येव ब्रूयात् ; व्योरिति वर्तते, 'इणो यण्' इति साहच- द्वियाख्यानाच्च ऋधातोरेव ग्रहणम् ; अतेरिवर्गस्येयडित्यर्थ । 'अभ्यासम्यती' . हि तनिमित्तकत्वेन सख्यया तत्त्वमिति भाव । अपवाद इति । सवर्णदीर्घापवाद इत्यर्थ , प्रकृतलक्ष्य तस्यावश्य प्राप्तेरिति भाव । स्वविषयत्वावच्छेदेनोत्सर्गप्रामी येन त्यस्य विषय ; न चेह तयेत्याशयेनाह-येनेति । आदिना इपतुरित्यादिसप्रहः । वस्यैव 'इयदादे' इति शप । प्राश्च सारदेवादय । अनेन सूचितामरुचिं प्रकरयन् , सद्धान्तमतमाह- परे त्वित्यादिना आहुरित्यन्तेन । एवनासवर्णपदमात्र ययच्छेद । नयोः इयपेयायत्यनयो । अपि आदिग्राह्यस्योवाखेत्यावे. समुच्चायम । पूर्वेति । 'द्वित्वात्- हात शप , परत्वादिनेति भावः । अपहारे 'सति' इति शेप' ! पुन प्राप्त इति। पाष्ठद्वित्वस्य द्विध्प्रयोगरूपत्वेनाधिकारधेन लक्ष्यभेदादिति भाव । “द्विवचनऽचि' इत्यस्या- जादेशनिपेयकत्वपक्षवाक्यतया लक्ष्यानुराधनात्रयमेवगायतमिति तत्त्वम् । अत्रान्तरङ्गस पूर्वोपस्थितनिमित्तमत्वरूपम् । दीर्यापरिति । एव चाये अच्परत्वाभावादेव तदप्राप्तिरिति भाव । द्वितीयादी विशेपो वश्यते । आदिना मृत इत्यादिपरिग्रह । तत् सूत्रम् । एथेन 'अभ्यासस्य-'हात सपूर्णसूत्रव्यवच्छेद । नन्वधमारेत्यादावाप तदापत्तिरत आह- वोरिति । 'अचि शु-' इत्यत इति भाव । नन्वेवमाप ऋधातारेव ग्रहणे कि मानम् ? अकारान्तस्याङ्गस्येत्यर्थेऽधातोगपि ग्रहणसभवात् । तथा च पित्र्यफरोदित्यादी च्यन्ते दोपापत्तिगत आह- इण इति । नन्वेतदपेक्षया अयवहितखिया इति साहचर्यात्तादृशा- धातोरेयान स्यात् । कि च व्यवहितसूत्रान्तरसाहचर्ये मानाभावश्चात आह- व्याख्येति । एतदेशे स्वरितत्व प्रतिज्ञाय 'अचि शु-' इत्यता धातुपदानुवृत्तरित्यर्थः । ननु तया सत्यपि मृकारान्तधातुमात्रप्रणापत्ति , अतो व्याख्यानादेव लब्ध स्पटप्रति. पत्तये वाक्यार्थमाह- अतॆरिति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारेण धातोरित्यस विशेषणत्वम् , अत एष श्तिपा निर्देदोन तदभिश्यक्त्या व्याख्याने तसाप्रवेश । उकार- ·11८ परिभापेन्दुशेखर 'अभ्यासस्यते.' इति वा गुरुत्वान्न युक्तम् । न च ए ऐ ओ औ शब्देभ्य आचारविचन्तेभ्यो लिटीयडाद्यर्थ तत्सूत्रमावश्यम्; तथा ओघातोण्वुलन्ता- दिच्छाक्यनन्तात्सनि उवोणकीयिपतीत्याद्यर्थमावश्यामिति वाच्यम्, पाठप्रथ. माहिकान्तस्थमाप्यमामाण्येन तेपामनभिधानात् अन्त्ये द्वितीयद्विवचनस्यैव सत्त्वेन स्वदुक्तप्रयोगस्यैव दुर्लभत्वात् । एवं च संपूर्णसूत्रस्य ज्ञापकना युक्ता । यद्यपि भाप्ये 'यदयमभ्यासस्यासवर्ण इत्यसवर्णग्रहणं करोति' इति ग्रन्थेन असवर्ण- . स्यासभवात्स्याग , समासानिर्देिष्टरवाद्विशिष्टानुवृत्तिरिति मात्र । चयटहादत्तसीरदेवप्रका- शकत्वौस्तुमहदायुक्ति खण्डयति- अभ्यासेति । विनिगमनाविरहादाह- अभ्या- सेति । यत्तु एवं पाठे श्तिपा निर्देशायड्लुकि न स्यादिति पूर्वोक्ता , तम, 'भश्ते' इतियत्तत्सत्यात रिता शपा-' इत्यस भाष्येऽदर्शनाच, तद्यनयनाद - गुरुत्वा- दिति। मानागौरवस्य पदद्वयकृतगौरवस च सत्वादिति भाष । ए ऐ इन्यादी नि सदि- ग्यस्वरूपवोधनाय सधिन कृत । हलादित्वाभावेन यडोप्राप्तराचारविपन्तेभ्यः सनीऽ. नुत्पतेचाह-लिटीति । तथा उक्तवत् । आदिना इयेजीविपतीत्यादिसमह । अपि. रुक्तसमुचायक. । क्वचित्तदपाठ एव । न च 'इजादे.- इत्यामापच्यायदोष सुवार , इनादित्वगुरुमन्ययोरतिदेशेनालाभात् यनिमित्तवैकल्यकृतोपदेशापातातिदेशो मृग्यते तग्नि- मित्तान्यनिमित्तकत्वस्य तत्राङ्गीकारात् । न च धातुत्वच्छन्यन्यत्वे स्त एष, तथा सति 'अनुच्छ ' इति पर्युदासात अमलात्मकसमुदायादेव तद्विभ्यङ्गीकारात् । न च 'फास्प्र- त्ययात्' इति प्राप्ति.. प्रत्ययग्रहणापनपनकादिमते तदसभवात् । कि च तदपनययादिना एकाग्भ्योऽनभिधानारिकपनुत्पत्तरेव वाच्यत्वनादोपात' अन्यथा सूत्रपातकयो फलभे दापत्ते । अधिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । 'इको गुण-''पदब्रज-'ओत श्यनि 'दिच - इसादिसूनस्थमाध्यप्रामाण्यादेजन्तेभ्य आचारक्तियभाषाय । एतेन पयुदासलभ्यार्थानदी- कारण तेन तदापच्या प्रत्ययमहणतत्यमिति सिदान्तिमते तेन तदापत्त्या च दोप. सुधार एपेयपास्तम् । तदेतत्सर्प हदि निधाय तयवाचे आह- पाठेति । पष्ठाध्यायप्रथमपाद- अपमाहिकचरमसूत्रदाश्वान्साहानियेतत्सूनस्योक्तशापपरभाष्येत्यर्थ । अन्यथा तत्र चारि- तार्ये शापकत्वासगति स्पटव । तेषां सध्यक्षरप्रकृतिकाचारशियन्तानाम् । अन्त्ये उयोणकोयिस्तीत्यादौ । द्वितीयेति । 'अनादेद्वितीयस्य' इत्यादि ; 'यथेष्टम् -' इत्यस्या- शिकसमहानाशापाते. नामशब्दस्य सुरन्तरतया तत्प्रकृतिक एमत प्राप्यति मात्र । एवं च अन्यत्राचारिताये । अत्र मते माध्यधिशोधमानप परिहाति-यद्यपी. त्यादिना स्यादित्यन्तेन । भाष्ये 'दानानिति सूधस्य । अन्य अन्ये अन्वय' । एरेन ·. - पदासाहतः ग्रहणस्यैव ज्ञापकता लम्यते; तथापि न ह्यन्तरेण गुणवृद्धी असवर्णपराम्याप्तो भवति' इति तदुपपादनान्थेन संपूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापना लभ्यते । अग्रेऽपि 'नेतदस्ति ज्ञापकम् । अर्त्यर्थमेतत्स्यात्' इत्यनेन सूत्रसार्थषयमेव दर्शितम् । असवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकत्वे तु तद्वयावर्त्यप्रदर्शनेन तत्सार्थक्यमेव दशिनं स्यात् । न वाकृतपरिभाषया इयेपेत्यादी सवर्णदीर्घाप्राप्तिः यदि दीघों न स्यात्तर्हि गुणः स्यादिति संभावनायाः सत्त्वेन परिभाषाप्रवृतेः सूपपादत्वादिति कथं संपूर्ण- सूत्रस्य ज्ञापकतेति वाच्यम् , तस्या असत्त्वात् सत्त्वे वा एतद्भाप्यप्रामाण्येन यत्रान्तरङ्गकार्यप्रवृत्तियोग्यकालोत्तरमेव तन्निमित्तविनाशकवहिरङ्गविधेः प्राप्तिस्तत्रेय तत्परिभाषाप्रवृत्तिस्वीकाराच । न च अन्तरङ्गत्वादीऽपि इयायेत्यादौ पूर्वा- न्तवत्वेनाभ्यासत्यादिवर्णत्वाच णलि असवणे इयाइधानन सूत्र चरितार्थम् । न च 'अचिश्न-' इत्यनेन सिद्धिः, वृद्धिबाधनार्थत्वात्- इति वाच्यम् , प्रत्यासत्त्या असवर्णपदेन अभ्यासोत्तरखण्डसंबन्ध्यसवर्णाच एव ग्रहणात् शास्त्र- सूत्रव्यवच्छेदः । तदुपेति । ज्ञाएकोपेत्यर्थः । इत्थ हि तदाकूतम्- असवर्णापराभ्या- संवर्णादीनामियडादिविधान तथा सति ध्यर्थमेव स्यात् । न चासवर्णमहणाकारणनापी सिद्धम् , पतुरित्यादायपि इयडाद्यापत्ते । एष चासवर्णमहणविशिष्ट सूत्रमेतदर्थज्ञापकम् उपक्रमऽपि यहुबीहिणा सूनमेवामिममितीति भावः । तुरुक्तव्यवच्छेदै । 'तरखण्डनावसरे' इति शेषः । तद्यावत्याति । असवर्णपदव्यावयेत्यर्थः । उभयत्र कौस्तुभकृदाधुक्ति खण्ड- यति-न चेत्यादिना स्वीकारात्यन्तेन। अकृतपरीति । अकृतति परीत्यर्थः । आदिनेयायेत्यादिपरिग्रहः । ननु दीर्घ गुणाद्यप्राप्या भाविनिमिसविनाशाभावेन कथ तत्प्राप्तिरत आर--- यदीति । गुण इत्युपलक्षण वृद्धरपि । सिद्धान्तरीत्या समाधत्त- तस्या इति । अतेत्यत्या इत्यर्थः । कयटादिरोत्या समाधत्ते- सत्ये घेतिः । पाशदोऽनास्थायाम् , न तु विकल्प। एतद्भाप्येति । न ह्यन्तरेग' इत्यादिसभाध्येत्यर्थः । द्वितीये तदुक्ति खण्डयति- न चेति । अन्तरङ्गत्वात् पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वेन तत्त्वात् । दीघे सवर्णदीर्थे । इवणेति । अस्य स्वतः' इत्यादिः। णल्यसेति । पत्रपे असणऽचीत्यर्थः । वृद्धीति । 'अवो णिति' इत्यनेनेति भाव । अत एवात्र शहायां प्रागुपात्तस्यैयेपेत्यस्य त्यागः, तत्र तदपरत्वाच । असवर्णपदेन असवाच्पदैन । अश्यासोत्तरेति । यनिरूपितपूर्वत्वमादायाभ्यासत्व तदच्छिनोत्तरेत्यर्थः । ननु प्रत्यास- ! तिन्यायायाप्तिन्यायस्य प्रावल्यमत आह~ शास्त्रेति । पुद्धिविधीत्यर्थः। तथा हि सति ·परिमापे दुशखर बाधल्पनापेक्षया परिभाषाज्ञापरत्वस्येव आनित्याचेत्याहु । सा नेय धमिग्राहक मानादागवाणयो समानकारित्व एव । यतु- समाननिमित्तान्वरूपसमाना श्रयत्व एवैपति तन, शापितेऽपि इयायेयेपेत्याद्यसिहे सूरवैयथ्यस्य तदवस्य त्वाच्च । स्यान इत्यन तु वक्ष्यमाणरीत्यास्या अनित्यत्वादप्रत्तो गुणादन्तरङ्ग स्वादणादेश । न चैवमपीयायेत्यादावियड् दुर्लभम्नत्र पर्तव्ये वृद्धयादे म्या इयायेत्यादिस्वल्पलक्ष्यसिद्धी व्याप्तिन्यायावरोध स्यादिति भाव, तट यनपनाही चित्यादिति । ननु परिभाषाज्ञापन केयलासवणपदेनाप सिद्धामति तच्छामाधामया स्थत भाह- चेत्याहुरिति । यन 'कृदतिह' इति सूतस्यभाष्यातरीत्या 'अध पर-' हात स्थानियत्वेन तदप्रवृत्तरित्यस्य समुध्य । कषाचिन्मतमाह- सा चेय मिति । सपूर्णतत्सूत्रतापितोक्तपरिभापत्यर्थः । धर्मो परिभाषा तद्वाहर मानमुक्त सूत्रम् । समानेति । यार्णस्याङ्गकार्यिकार्थिात इयर्थ । 'प्रवर्तत' इति शप । अत एवं 'सार्यधातुक्मपित्' इति नून अपिदिति पदासपक्षे च्यवन्त इत्यादी गुणात्पूर्व नित्यत्वा दन्तरगत्वाच्चैकादेशे कृत पिदपिता परसापित आश्रितत्वाधान्दपललाभाय परस्य कार्ये प्रत्यादिवद्धावादपित्वेन हित्वाच्या गुणनिषेध स्यादयुक्तम् , अन्यथा तु तदसंगति स्परवेति भार । एक्यवच्छयं सारदेवादिमत खण्डयति- यत्तिति । लक्ष्य तु इयायेत्यादि कुम्भार इपादि च बोध्यम् । एवेनोक्तव्यपरशद । प प्राग्वत् । धसिद्ध रिति । असमाननिमित्तकावेन परिभाषाया अप्रवृच्या दीघे आयत्याधापनरिति भाव । इष्टापत्तिमभ्युपेस्याह-सूत्रेति । 'अभ्यासस्य-' इति सूत्रत्यय । एव च स्वस्मिन्न चारितार्थेन ज्ञापकत्वासगतिरिति भाव । उखतुरूचे इत्यादसिद्धघापत्तिथ, हस्वस्य प्रय. याश्रयत्वेऽपि सघणदीघस्य तदनाश्रयत्वेन तदभावदेतदप्रवृत्तान्तरइत्या सरणदीर्धे इस्था- एस । सिद्धान्ते तु लशे लक्षणमिति न्यायन नेत्यपि याध्यम् । केचि मतेऽचि शनय. माह-- स्योन इति । अत एव तु प्रयुक्त । सिरोणादिक मप्रत्यय उठि यणि गुणे च रूपम् । वक्ष्यमाणेति । अस्य 'अनुपदम्' इत्याद । अस्या वार्णादित्यस्या । यणा- देश इति । एतनाङ्गत्वाघूपधगुणात्र स्थादित्यपास्तम् । चैवमपि उक्त परिभाषया आदौ द्वाद्धगुणादिप्रवृत्तावापे । यतु सारवादय - परवानगुन कृत 'द्विवश्लेऽदि' इति - .

·गदासहितः नवत्त्वेन 'असवणे' इति प्रतिषेधादिति वाच्यम् , सूत्रारम्भसामदेिव स्थानि- चत्त्वाप्रवृत्तेः । तच्च सामान्यापेक्षम्- अभ्यासकार्ये तदुत्तरखण्डादेशम्य तत्कार्यप्रतिबन्धकीभूतं स्थानिवत्त्वं नेति । अत एव आरतीत्यादौ यणादेशस्य स्था- निवत्त्वादम्यासस्य 'ठूलोपे-' इति दीपों दुर्लभ इत्यपास्तम् । अरियियादि- त्यत्र स्थानिवत्त्वेनेयड् भवत्येव, तस्य स्यानिवत्त्वस्याम्याप्तकार्यप्रतिबन्धकत्वा- भावात् । इयं चाइसंबन्धिन्याङ्ग एवेति 'स्वरितो वा---' इति सूत्रे माप्ये; - स्यानिवत्वमित्यत्र मूलमिति; तन्न, रूपातिदेशस्यैत्र भाष्यसिद्धान्तत्वेन दोपताइवस्थ्यात् । यत्तु भाधे दाश्चानित्यत्रैवमेवोक्तम्, तत्तु 'द्विवचनेऽचि' इति कार्यातिदेश इत्याशयक- मिति न दोप.; तवनयनाह-सूत्रोति । 'अभ्यासस्य---' इति सूत्रेत्यर्थः । अधि- कलक्ष्यसप्रहायाह- तथेति । 'अभ्यासस्य-' इति सूत्र चेत्यर्थः । सामान्यापेक्ष- मिति । अस्य 'शापकम्' इति शेष., तदाह-अभ्यासेति । अतिप्रसद्भनिरासा- याह- तत्कार्येति । वस्तुतोऽभ्याससवन्धिकार्यमाने वर्तव्ये अभ्यासादुतरस्य द्वितीय- मागस्य खण्डोऽवयवो य आदेशस्तस्य तत्कार्येत्यायर्थः । 'दाधान्-' इति सूत्रस्थीयो. तस्याप्ययमेवार्थः । तदनवयवधात्वषयवादेशस्य-' इत्यादिशेखरस्य तु अत्र कार्येऽभ्या- सस्थानधयवधातुसवन्धितादृशापयवस्पाचः, अभ्यासानश्यवरुधातोर्योऽयमवया उत्तरख- ण्डसबन्धी अभ्यासाद यवहितपरारूपस्तस्य या य आदेशस्तस्याभ्यासमा प्रतियन्धकी. भूतस्थानियत नेत्यर्थः । धातुत्वमुत्तरखण्डस्यैवेति धनयितु तदनपयवेनि तत्र बोध्यम् । अत एव यातिरित्यादिसिद्धिरिति भावप्रकाशे स्पटम् । अत एवेति । सामान्यापेक्षत्वा- देवेत्यर्थः । आरतीति । यड्लुगन्तम् । एवमऽपि । यणादेशस्य उत्तरखण्डादेशप । अभ्यासेति। 'रुसो रोरि इति लोपे सति' इति शेषः । तत्कार्यप्रतिवन्धकीमतेत्यस्य पलमाह-- अरीति । तस्य तर धित्वादिति भाव । यदि वन्तरगत्वेन रिड' प्रागवेयइ, तदैतद्विशेषण निष्फलमिति योध्यम् । यत्तु न्यासकारादयः- व्याये. पीय प्रवर्तते, 'पजयाच-' इति नडो डिरकरणाज्ज्ञापसात् । 'प्रश्न चासन--' इति निर्देशन सप्रसारणस्यानिष्टत्वेन विश्न इत्यत्र गुणनिषेधार्य क्रियमाण तद्धि तत्र ज्ञापत्रम् अन्ययान्तरगत्यात्तुकि गुणाप्रसह एवेति तद्वैयर्थ्य स्पटमेव । अत एव च्यवन्ते प्रान्त इत्यादावनया एकादेशात्माग्गुण इत्याहु: तन्मतमारे परिष्कर्तुमाह- इयं चैति भारे आसपन्धिन्येव कार्ये प्रवर्तत इत्यर्य । भाप्य इति । अस्य 'स्टम् ' इति शेप' G. 16. - ·१२२ परिभाषेन्दुशेखरः तत्र हि कुमार्य इत्यादौ यणुत्तरमाडुक्तः । इयं चानित्या, 'यो: इति सतुक्कनिर्देशात्; अन्यथाङ्गत्वात्पूर्व तुकः शादेशे तुको प्राप्त्या तद्वैयर्य तदेवाह-तत्र हीति । 'स्वरिती धानुदात्त-' इति सूत्रमाध्ये होत्यर्थः । आडुक्त इति । तदुत्तरम् 'उदात्तयणः-' इत्युदात्तेन सह संप्रधारणा कृरपा परत्वादाडुक्त इत्यर्यः । 'एकादेशस्वरोऽन्तरङ्गः सिद्धौ वक्त योऽयाद्यर्थम्' इत्यत्र, आय्- कुमार्या इदम् । 'उदात्तयण:--' इति कृते उदात्तानुदात्तयोरेकादेश उदात्तः । तस्य सिद्धत्यादा. यादेश उदात्तः सिद्ध इत्युक्त्वा, उक्तप्रयोजनखण्डनायोभयोरनित्ययोः परत्वादाटि उदाते. कादेशयोः परोदात्तादनित्यत्वेऽपि अन्तरगत्वादेकादेशः। वर्णावाभित्यैकादेशः। विभक्त- रुदानत्वविधानात्पदस्योदात्तत्वम्' इति हि तत्रोक्तम् । तच्च पूर्व यणि सत्येव सभवति , नान्यथा । तताप्रवृत्तिकरणेन तत्रैवैतत्प्रवृत्तिरभिमता भगवत इति भावः । धर्मिप्राहकमाना• त्तथैव लभ्यत इति तदाकूतम् । वस्तुतस्तु उक्तसूत्रेण परिमापामानं ज्ञाप्यते, न तु विशिष्य समानाधय एवेत्यपि । अत एव नडो उित्करणमपि सफलमिति न तस्या- नर्थक्यशझैवेति लाघवम् । इष्टानिष्टयोः प्रवृत्त्यप्रवृत्ती तु परिभाषानित्यवानित्यत्वाभ्यां पाध्ये । अनित्यत्व च स्योन इत्याद्यर्थ वैपाचिन्मते न्यासकारादिमते घावश्यकमवेति किं तथा कल्पनया । पूर्वम् ‘सा चेयम्-' इत्युक्तिस्तु यः समानाश्रय एवेत्यपि ज्ञाप्यमित्युच्यते, तेषामपि मध्ये सीरदेवाधुक्तमयुक्तं केपाचिन्मत युक्तमिति सूचयितुम् ; न तु सिद्धान्त प्रतिपादयितुम् । अत्र मते 'अङ्गसपन्धिन्याग एव' इत्यपि कल्पना नेत्यपर लाघवमिति सिद्धान्तो योध्यः; तवनयनाह- इयं चानित्येति । चस्त्वौं । पूर्वमिति । छनिमिन्नतुकः पूर्वमित्यर्थः। अप्राप्त्या निमित्ताभावात् । तद्वैयथ्य सतुफानिर्देशवय- थ्र्यम् । एतेन तेन निर्देशन समानाश्रय एवं प्रवर्तत इति ज्ञाप्यत इत्यपास्तम् । स्योन इत्याद्यसिद्धेः उखदुरित्याद्यसिवेश्च 'अगस्य' 'आजादीनाम्' इत्यादिसूत्रस्यभाष्यादी पाठप्रथमाहिकान्ते च इयायैत्यादीनां घ्यायसाधारणानो प्रयोजनानामुपन्यासाति दिए । अन्ताङ्गपरिभाषावाद इयम् । नन्वेवमपि अध्ययातामियाद्यसिविः, लायस्थायामदिति पक्षे परेयडो निमित्तस्वाभावेन ततः प्राक् पूर्वस्थितनिमित्तकायनान्तरङ्गत्वावपापत्तेः उक्त- परिभाषायास्तयोग्युगपत्प्रवृत्त्या अप्राप्तेः तयोरयुगपामरतावपि प्रवृत्तिरिति कचिदाप्रयणे. प्यनेकाच्वाधणापतेः; न घाटोऽसिमावस्यान्न यण, अन पक्षे 'असिवयत्-इति सूबस माध्ये प्रत्याख्यानात् । न न 'एरनेकापः-'इति योग विभन्य लो यण' इत्यनुवर्य अत. दिसहितानेकायद्यातहीवर्गान्तेग एवेति नियमान्न दोष इति कौस्तुभाधुक्त युक्तामिति पारयम, शादमर्यादया अलामात् उक्तरीत्यादिसहितानेकानियो यण एवाभावाचेति मेन्, ·गदासाहतः स्पष्टमवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १६॥ मन्येवं सेदुप इत्यादी कसोरन्तरङ्गत्वादिटि ततः संप्रसारणेऽपि इट: अवगापत्तिरिति चेत्, अब केचिन-- अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः ॥५७ ॥ न कृतो न्यूहो विशिष्टो निश्चयः शास्त्रप्रवृत्तिविषयो रित्यर्थः । मावि. निमित्तविनाशे' इत्यध्याहारः । बहिरङ्गेणान्तरङ्गस्य निमित्तविनाशे पचास. न; रूपस्यैषासस्यात् । तया हि-भाध्येऽसिबवत्सूत्रप्रत्याख्यानेऽस्य योगविभागस्य विध्यर्ष- स्वमाश्रित्येतत्सामात् आयन्नित्यत्र पूर्वमादित्युक्तम् । तस्मादीही विषये पक्षयोः फलाभ- •दाय धातीलोंकेऽनभिधानमेव । 'सप्रसारणाच' इति सूत्रोदाहतमध्ययातामित्यादि छान्दसम् । तत्र हि 'पहुल छन्दस्यसाइयोगेऽपि' इति यहुलग्रहणादादेशोत्तरं परत्वादिपरि तत आदि वृदिः । न चाग्निलः, इयडोऽपि तात्वात् अन्तरल्या वृद्रपा पाधेऽपि लक्षणा- न्तरेण निमित्त विधाते नित्यत्वाझीकारादिति बोध्यम् । केचित्तु- लापस्थायामादिति पक्षेऽपि पार्णादाणमिति न्यायेनाङ्गस तन्निमित्तभूतादेशाना च पूर्व प्रवृत्या ने दोपः; पपाऽन्ताङ्गानपीति न्यायो लुकस्तत्प्रयोजकसमासादीला च मारल्ययोधकः, तदापि अड्गीकारात् । अतिप्रसहगस्त्वनभिधानाद्वारणीय इत्याहुः । परे तु- 'असिद्धमत्' इति सुभारम्भस्यैव ज्यायस्त्वेन तापक्षस्यैवाभावेनादेशोत्तरमाडपेक्षया परत्वादिडि आदि पृदय रूपसिन्द्रिमाहुः । तदेतदमित्याह इत्यन्यत्रेति । शेखरादावियर्य. ॥ ५६ ॥ एवम् उक्तेश्येवान्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृती। आदिना पपुष इत्यादिपरिग्रहः । अन्तरङ्गत्वात् पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वात् । एवमग्रेऽपि । ततः विभक्त्युत्पत्यानन्तरम् । 'निमित्तसत्यात' इति शेषः । यत्तु 'उस्यपदान्तात्' इति पारूप भविष्यतीति; तन, 'अतो गुणे' इत्यतीत इत्यनुवृनेरत आह-~श्रवणेति । केचित् सौरदेवदीक्षिताइयः । उह इत्यस्य व्याख्या- निश्चय इति । वैशिष्टयमेवाह-शास्त्रेति । यः पाणिनिप्रोक्ताध्ये तृभिः । नन्वेषम् "निमित्तं विनाशोन्मुख दृष्ट्वा इत्यस्य कुतो डाभोस्त आह-भावीति। मति सप्तमी । नन्धेत्रमा तत्र संप्रसारणायप्रवृत्तिरित्येषार्थः कुतो नेत्यत आह- यदिरङ्गेणेति । सभावनाया अपि निमित्तत्तस्य वक्ष्यमाणलादाह-संभाषित इति ।

·परिभापेन्दुशेखरः भाविते अन्तरङ्गं नेति यावत् । अत्र च ज्ञापकम् -- 'समर्थानां प्रथमाहा' इति सूत्रे समर्थानामिति । तद्धि सूत्थितादिभ्यः स्तदीर्घभ्यः प्रत्ययोत्पत्त्यर्थम्। अन्यथा अन्तरङ्गत्वादी कृत एव प्रत्ययप्राप्त्या तद्वयर्थना स्पष्टैव; तत्र हि भाविन्यादिवृद्धया सवर्णाच्वविनाशः स्पष्ट एव । न चात्रैकादेशप्रवृत्तिसमये वृद्धयप्राप्त्या एकादेशे कृने आदेशे वृद्धेः प्राप्तावपि तन्निमित्तविनाशाभाव इति वाच्यम्, तद्वारैव तन्निमित्तविनाशतत्त्वेनाक्षतेः । न च सौत्थितौ बहिरङ्गतया वृद्धरसिद्धत्वान्न तन्निमित्तविनाश इति वाच्यम्, समर्थग्रहणेनैतद्विपये तस्या अप्रवृ. तेरपि ज्ञापनात् । यत्तु- समर्थग्रहणेनान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यत समापीत्यर्थः । अत एव वक्ष्यति- 'विनाशाभावः' इत्यादि । अन्तरङ्ग नेतीति । तथा च तदपत्रादवादस्यास्तयाों नेति भावः । यत्त्वत्र- 'गोरतद्वितलुकि' इति तद्धिताहणं वापरुम् । तद्रि राजगधीयतीन्यादी सुलुकि निषोधो माभूदित्येवमर्य क्रियते । अला अभावे त्वन्ताङ्गत्वाचा भाव्यमिति तदानर्थक्यमेव । ज्ञापिते तु भाविलुकः सन्धयालुपू- पनिमित्तविनाशाल स्यादिति तत्सफलमिति सीरदेवादयः; तम, 'अन्तरदानाप-' इति न्यायप्राप्तानिष्टवारणेन साफल्यादिति केचित् । तद्ध्यनयमाह- अनचैति । उक्तपरि- भाषायामित्यर्थः । तन्यमुपपादयति-तद्धीति । समर्थग्रहण हीत्यर्थः । अन्यथा एतद- चनामाये । प्रत्ययेति । इशादीत्यर्थः । तद्वयर्थता समर्थपदव्यर्पता। ज्ञापित चारितार्य- माह-तत्र हीति । अस्या शापितत्वे हीत्यर्थः । सवर्णाच्यविनाशः सवर्णानि- नाशः । यथा चैतनया स्पष्टमन्यत्र । एव च तत्रैतदप्रवृत्त्यर्थं समर्थप्रहणं कार्यमिति भावः । चारितार्थ्य विघटयति-न चेति । अत्र सूत्थितादौ । वृरचेति । भस्य 'निमित्ताभावात्' इत्यादिः । आदेशे दीर्घस्पे । 'मुत्पत्ती' इत्यादिः । तभिमितेति। दोघेनिमित्तभृतहस्वसत्राजित्पर्यः । तद्द्वारेवेति । आदेशविनाशद्वारयेत्यर्थः । एवंन सा- क्षास्वव्यवच्छेदः । तग्निमित्तेति पाठः; अर्थः प्राग्वत् । एषमप्रेऽपि । पुनरन्यया तय विघटयति-न चेति । 'घटरसेन पूर्वस्थितत्वेन वा अन्तर्भूतनिमित्तकत्वेनान्तरणारत- परिभाषाप्रवृत्ती' इति शेष., एव चाचारितानाशापवासमर्थपणं प्यर्पमोति मात्र । मत एवाह-समयति । एतद्विपये अकृतेतिविपये । तस्याः अन्तरापरिभाषायाः । भपिरतापरिभाषासमुचायका, यात्रता दिनेति न्यायेनेति भावः । न कृतमनया, तद- वियतनेच सेतुप इत्यादिसिद्धरित्याशदेनाट-: यस्विति । एतापरिपाण्याति:

·१.५ गटामदितः इति । तन्न; असिद्धपरिमापया समानकालमाप्तत्रहिरहस्य पूर्व मानवहिरहस्य च अन्तरङ्गे कर्तव्ये असिन्हत्वं बोध्यो, न तु जाते अन्तर) तस्य तत्वं बोप्यते, मानाभावास्फलाभावाच्च ; एवं च सूस्थितादावेकादेशस्य परिभाषा- साध्यत्वाभावेन तदनित्यत्वज्ञापनासंभवात् । 'अन्तरङ्गानपि विधीन्--' इत्याद. रप्यस्यामेवान्तर्भावः । एतत्प्रवृत्तौ च निमित्तविनाशसंभावनापि निमित्तम् । - - तन्नेति । अत्र 'असंभवात्' इत्यन्तो हेतुः । यहिरगस्य चेति । प्रायुक्तज्ञापकद्वयादि- सरवादिति भावः । ननु प्रागुक्तलाकिरन्यायेन मेणान्याख्याने पयत्यादाविव पूर्व- स्थितनिमित्तमत्वेनान्ता तत्र कार्य मावियहिरास्यासिद्धत्यमपि परिमापार्य इति कथा मेतदिति चेत्, न; चकारेण तयापि संपाहात् । तद्धनयमाह-न त्यिति । अत्र कथने तारार्यम्, न तत्तेति भाष । तस्येति । पहिरहस्यापीन्यर्यः, तत्त्वम् असिद्रव पथा- माप्तवृदिनिषेधरूपम् । कृते इत्यपि शेषपूरणेनायमों लभ्यः; सच धर्मिग्राहकमानविरुय इस्याह-मानेति । नन्वेवमपि फलबलात्कल्प्यतेत आह-फलेति। अनन्यधासीद- लक्ष्यसिविरूपप्रमिफलाभावादित्यर्थः। यद्यपि सूस्थितादावादी निमित्ताभावादन्यकायप्राप्त्या दीर्घप्रवृत्तावपि परिमापास चारे तेन तदनित्यत्वज्ञापनासभवादित्येव हेतु. सुषय इति भसिदे- स्यादिभावाचेत्यन्तप्रन्यानुपयोगः; तथापि यदि तयाप्यर्थः स्यातदानन्तरप्राप्तधिनिवारक वेनेकादेशअषणकसिबप्रयोगोऽपि तत्परिभाषाफलमिति तदनित्यत्वज्ञापन तेन सुकरमिति तदर्याभावप्रतिपादनम् ; तहार- एवं चेति । तदर्थामाये चेन्यर्थः । परीति । अन्तरङ्गपरीत्यर्थः । तदनित्येति । अन्तरङ्गपरिभाषानियेत्यर्थ । समर्थप्रणेन' इत्यादिः । नन्येवमपि पयेत्यादिवदनुपदोत्तरीत्या परिभाषासचार एवान तेन तदनित्यत्वज्ञापन सुषचम् । अत एव 'अन्तरगत्वात्' इति 'यहिह-' इत्यादि च प्रागुक्तिः सगच्छते । पूर्वमते तु तदुक्तौणत्वं कल्प्य स्यादिति चेत्, न; एकदेश्युत्तित्वेनादोपात् विप्रतिषेध- सूत्रमाध्यविरोधापत्तेध । वक्ष्यते चेदम्; तदेतद्वनयभेतदहीकारे 'अन्ताहानपि- इत्यायुच्छेदापत्ति निराचष्टे- अन्तरगानपीति । आदिना प्रागुत्तसभावितपरिग्रहः । अपिः कृतमपि-'. इत्यादिसमुधायाः । अस्याम् अकृतत्यूहपरिभाषायाम् । एवंना. तिरिक्तत्वनिरासः । नन्वेषमपि सेदुष इत्यादी साक्षानिमित्तविनाशसरवेनात्र तादृशानिमित्त विनाशमहणे मानाभावेन सूस्थितादी तथा भसत्वनैतदप्रवृत्या अचारितार्येनाशापका- समर्थग्रहण व्यर्थमेवात माह-पतदिति । चेति । अस्य कि चैत्यर्य, प्राग्योजन च । संभावना एकोटिफनिधयः । अपिः स्वरूपसद्विनाशसमुचाया, समयंप्रहमवारमा ·१२६ परिभापेन्दुशेखरः अत एव गोमदण्डीत्यादी हल्डधादिलोपो न; अन्यथा हल्ल्यादिलोपकाले सामासिकटकोऽप्राप्त्या तदुत्तरं चापहार्याभावादप्राप्त्या लोपस्यैवापत्तेः । अस्ति च तत्रापि यदि लोपो न स्यात्, नहिं छुक् स्यादिति संभावाना । 'अल्लोपोऽनः' इदि सूत्रस्थतपरकरणं तु परिमापाऽनित्यत्वज्ञापनेन चरितार्थमः तद्धि आन इत्यादौ लोपवारणाय; अन्यथा दीर्घाभावे लोपप्तंभावनतत्परिभाषाबलाडीघोप्राप्ती 'तद्वैयर्य स्पष्टमेवेत्याहुः । 'समर्थानाम्-' इति सूत्र कैयटस्तु- समर्षवचनेनेयं परि- भापा ज्ञाप्यते--- अकृतव्यूहाः पाणिनीया इति । तेन पुपुप इत्यादावन्तरङ्गत्वा- त्पूर्व कृतोऽपीडागमो निवर्नत इति वदन्, न कृतो ज्यूहो विशिष्टस्तकों निमित्त- कारणविनाशेऽपि कार्यस्थितिरूपो यरित्यर्थमभिप्रेति । निमित्तापाये नैमित्तिकस्या- पराफरप्रामाण्यात्तद्रहणाम । तथा च यदि एकादेशो न स्याताई वृद्धि. स्यादेवेति तत्स- भावनास्तीति भावः। ननु तयोरुपरादितरीत्योपपत्तिरत आह-- अत एवेति । तसं भावनाया अपि तग्निमित्तत्वाड्गीकारदिवेत्यर्थः । गोमद्दण्डीति । कर्मधारयः । आदिना भत्रदण्डीत्यादिपरिग्रहः । अन्यया संभावनाया अनिमिरात्ये । अप्राप्त्या निमित्ताभावात् । तदुसरं चेति । हल्दयादिलीपोत्तर विल्यर्थ. । आपत्तेरिति । तथा सति नुमादि स्यात, अत एशपत्तिरिति भावः । अन्तरङ्गानपि-' इत्यादि तु नातिरिक्तमित्युक्तपेत्र । तथागीकारे स्वाह- अस्तीति । यस्त्वर्ये, सभावनापदोत्तरं योन्यः । कचिनिधः पाठ । तत्रापि गोमद्दण्डीत्यादावपि । यदि लोपो न स्यादिति पाठ' । एव चात्र परंपरया निमित्तविनाशस्य न प्रहणमिति तात्पर्यम् । नन्वमकृतेत्यङ्गीकारे 'अल्लोपोऽनः' इत्यत्र- स्यतपरकरण व्यर्थमत आह-- अल्लोपोऽन इतीति । परीति। अतेति परीत्यर्थः । भाषानित्यत्वेत्यत्राकारप्रश्नोष.; तदेतदाह-सद्धीति । तपरकरण हीत्यर्थः। मान इति । अनितैः किम् । अन्य तौरदेशविकृतन्याम्येनेति भावः। अन्यथा एतदनित्यत्वाभापे । दीति । यदि दीपों न खारतहि सोप स्यादिति सभावनयेत्यर्थः । परिभाषाघलात सत्प्रवृत्तिपलात् । इत्याहुरिति । केचिदित्यनेनान्वयः। परिमापासन्येऽप्यभेदान्मता- न्तरमाह- समर्थेति । अत एव तु प्रयुक्तः। 'कयटः' इत्यापाभिप्रेतीत्यत्रान्वयः। तेन परिमापाशापनेन । निवर्तते' इत्यत्रान्वेति । अन्तरइत्वादिति । उक्तोऽ: 1 'षा- दाद्गम्-' इति तु समानकालपातिविषयमिति भावः । वदनिति । कपटविशेषण तन । पशिटपमेशह-निमिक्षति । तफलितमाह~ निमिति । अत्रे पो समर्थ- -- 1 ·१२७ , दिना दिगित्यन्तेन । कमेगावाल्याने दोयोक्तेराह-पदेति । पदघटकविमति- गदासहित प्यपाय इति यावत् । सूत्यितादिनि वृद्धी दीर्घनिवृत्तौ सावुत्यितिर्मा मूदिति- समर्थानामिति । लोकन्यायसिद्धश्चायमर्थ ; तथा हि लोके निमित्तं द्विविधं दृष्टम्-- कार्यस्थिती नियामकं तदनियामकं च । आयं यथा- न्यायनये अपेक्षाबुद्धि', तन्नाशे द्वित्वनाशाभ्युपगमात् ; वेदान्तिनये प्रारब्धस्य विक्षेपस्थि- तिनियामकत्व च प्रसिद्ध मेव । द्वितीयं यथा दण्डादि, तन्नाशेऽपि घरादिनाशा- दर्शनात् । शास्त्रे लक्ष्यानुरोधाद्वयवस्था । भाविनिमित्तविनाशे पूर्वमनुत्पत्तौ तु न कश्चिन्न्यायः, नापि संप्रतिपन्नो दृष्टान्तः । 'समर्षानाम्' इत्यस्यापि लोक- सिद्धार्थनापनेन चारितार्थ्यसंभवे लोकासिद्धापूर्वतादृशार्थज्ञापकत्वे मानाभाव इति तदाशय इति नोव्यम् । परे सु- सेदुप इत्यादी पदावधिकेऽन्वाख्याने पदस्य चारिताध्यमाह-~सूत्थितादिति । वृद्धौ ‘सत्याम्' इति शेषः । निवृत्ता- विति । तथा च परपरया तनिमित्तविनाशसत्वेनैतत्प्रवृत्ताकादेशो न स्यात् ; तदाह- साविति । कि चेति पक्षे तु यद्येकादेशो न स्यान्ताह वृद्धिः स्यादेवेति निमित्तविनाश- सभावनसावेन कृतीनिवृत्तिरिति योध्यम् । ज्ञापकानपेक्षत्यैन लायवमत्र पक्ष इति इदमेघ युक्तम्, नाधमतमित्याह- लोकेति । चोऽप्यर्थे । स्थिताविति । तस्थिती कार्यस्थितिसपादक स्वास्थितावपि तत्स्यितिसपादकमिति क्रमेणार्थः । पुद्धिपिति । द्वित्यरूपकार्यस्थिती नियामिका स्वत्यितावेवेति भाव । वेदान्तीति । सत्य तपा' इत्यादिः । विक्षेपः ससारः । चेन उपाधे. स्फटिकलौहित्यादिस्थिति नियामकत्वसमुच्चय । नन्धेवमपि शास्त्रे वपरीत्य कुतो नेत्यत आह- शास्त्र इति । एवमत्र तत्सिवत्वमुक्याय नेत्याह- भाविनीति । विनाशे यथाकयचित् । न फश्चिदिति । ननु 'प्रक्षाल. नाद्धि-' इति न्यायसत्त्वमिति चेत्, भ्रान्तोऽसि , नहि तेनोक्तापो पोध्यते, कितु पूर्वमकरण पश्चाभिवर्तनमित्यनयोलघुात्वगुरुत्वे बोध्येते इति भाव ; अत एवाह- नापीति । संप्रतिपन्नः युक्त । ननु न्यायाधभावेऽपि ज्ञापकसिनः सोऽर्थोत आह- सभर्येति । तारोति । प्रागुक्तायेत्यर्थ । तदाराय इति । कैयटाशय इति पोध्यमित्यर्थः । क्यचित् तदाशय इति' इति पाठ. । ततिर्मतसमाप्ती । 'कचित्' 'केयटोऽभिप्रेति' इति सूचितामुभयपक्षीयामरुचि कथयन् सिद्धान्तमाह-परे वित्या. पर्यन्तेऽन्याख्येयवेनादी सत्वाप्य इत्यर्ष ; परस्य विभक्तिपूर्वक सस्थापन त ·१२८ परिभाषन्दुशेषाः सेद् वम् अम् इनि स्थित इदसंघसारणयोः प्राप्तयोः प्रतिपदावधित्वात्पूर्व संप्रसारणे वलादित्वाभावादिटः प्राप्तिरेव नेति तसिद्धिरिति स्पष्ट समर्थानाम्-' इनि सूत्रे कैपटे । अप्तिद्धवासूने च कयटे स्पष्टमेतत् । यद्यपि प्रतिपदविधित्व- मनकाशत्व सत्येत बाधकत्वे बोगम् ; तथापि पूर्वप्रवृत्ती सावकाशत्वेऽपि नियाकं भवत्येवेति तदाशयः । निरूपित चैतद्बहुशः शब्देन्दुशेखरे । पावत् । पाश्यस्यारानुपयोगारयागः; तदेवाह~ सेदिति । प्रकृतानुपयोगादेवमुक्तम् ; अन्यया सदियुक्त सात् । यद्वा पट्य विभज्यान्याव्यानमिति पक्षे तम स्थित इत्यर्थः । पत्तु सप्रसारणं तमामय च पलीयः' इति पूर्व सप्रमारणमिति कपटसीरदेवादयः, तभ, 'लिअभ्यासस-' इति सूत्रस्थभाष्यविरोधापतेः; तवनयमाह-प्रतीति । 'शीघ्रोप स्थिततया' इति शेषः । संप्रसारणे पाहपे चेत्यपि योध्यम् । तत्सिद्धिरिति। अकृत- इति परिमापासाध्यार्थसिद्धिरित्यर्थः । पततु 'संप्रसारण तदाश्मय च कार्य बलीयः' इति तदुक्तप्रकारान्तरसूचितोक्तमकारेण तसाधनम् । न चोक्तरीत्या पूर्व सप्रसारणेऽपि अन्ताक परिमाया तासिबत्यास्यादेवेदिति वाच्यम्, तशा अनित्यत्वात् मतिपदविधिविषये तस्प्रयतेश्च । अत एव परनिन्यान्ताङ्गप्रतिपदविधयो विरोधिरानिपाते तेषां मिध प्रसङ्गे परपलीयरवम्' इति 'प्रत्ययोत्तर-' इति सूत्रस्यकयटसगतिः । तथा चापवादसमकक्ष- त्वमस्य; तवनयमाह--- यधपीत्यादि । सत्येवेति । शेषाद्विभाषा' इति सूत्रस्थ- भाष्यप्रामाण्यादिति भाः । प्रवृताविति । एतत्समनुपदमेव मूले स्फूटीभविष्यति । ताराय: केयदाशयः । नन्वेव प्रतिगतिधित्वेन शीघ्रोपस्पिया पूर्णप्रवृत्त्यङ्गीकारे इया- येत्यादो द्विवचनेऽचि' इति 'इगो यम्' इत्सस निषेधाद्विले 'पार्णोदाइगम् --' इति सवर्णदीपश्वकरुचरीत्या प्राक् 'इगो यम्' इति स्यादिति चेत्, अन केचित्--- लक्ष्याधिकरणकपदसंज्ञाप्रयोजकमविभक्तिप्रकृतिविशेषमुच्चार्य विहित प्रतिपदविधित्वमः वं च न क्यापि दोष इत्याहुः । वस्तुतस्तु 'इगो यम्' इत्यादीनां प्रतिप्रसवधिचित्यम्, एको एणचि' त्यस्य पापकतवर्णदीयडादिवानात्यात् । एवं चानकाच; 'एएने- :--' इति यणा सिया 'सर्गसमान-~-' इति, 'प्रत्य-' इति ,, 'पू हि--' ति न्यायरेक्षाग्मात्रविषयकस्य यन्तीत्यादिलक्ष्यकस यो यम्' इत्यस्येयायेतादावमाप्या तस्य 'एनेकरच:-'त्यस परत्वात् 'अचो णिति' स्यनेन वाधानी अभ्यास -'इति इयदि इयायेत्यादिसिविरिति न शासर एवेति बोध्यम् । तदेतद् हदि निधा ह-निरूपितमिति । बहुराः बहुषु स्यलेषु । मन्त्र समर्थ महणानर्थक्यापति ·गदासाहत 'समर्थानाम्-' इति सूत्रस्थप्तमर्पग्रहण तु विपुण इत्यादायकृतसंधे. प्रत्ययदर्शनेन' सर्वत्र तथा भ्रमवारणाय न्यायसिद्धार्थानुवाद एव । ध्वनित चेदं विप्रतिपेधसूत्रे भा प्ये; तत्र हि वैक्षमाणिरित्यन्तरङ्गपरिभाषोदाहरणमुक्तम् । किं च विभज्यान्वाख्याने सु उस्थित अस् इ इति स्थिते 'वार्णादाङ्ग बलीय' इति प्राप्तवृद्धिवारणाय समर्थ ग्रहणमित्यत्रैव सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । अत एवासिद्धवत्सूत्रे 'वसुसंप्रसारणमविधौ सि. द्धं वक्तव्यम् । पपुष इत्यादौ वसो संप्रसारणे कृते आतो लोपो यथा म्यात्' इति भा- प्ये उक्तम् । पदस्य विभज्यान्वाख्याने पूर्वोक्तकेयटरीत्या पूर्व संप्रसारणे इटोऽमाप्त्या उनिमित्तक एवातो लोप इति तदाशय । अन्यथा अन्तरगत्वादिटि तन्निमित्तक आह-समर्थानामिति । विपुण इति । न च वार्तिक दृष्ट्वा सूत्रताऽप्रवृत्तरिदमयु कमिति वाच्यम्, तददर्शनेऽपि प्रयोगदर्शनस्याविनयात् । अत एव धार्तिकानुख । दर्शनेनेन्यनेन प्रत्यक्षस्य सर्वतो पलवत्त्वातया भ्रमयोग्यता सूचिता । सर्वत्र तदन्यलक्ष्येषु तदितविषये। तथा अकृतसधे प्रत्यय इति । अत एव 'पदस्य विभज्यान्वाख्यानेऽकृतस धेराप प्रत्यय स्यात्' इति कैरटेनोक्तम् । न्यायेति। अन्तरगन्यायत्यथ । ननु द्विधि- धावाख्यानेऽपि प्रागुक्तरीयान्तरड्गपरिभाषाविषयत्वसत्त्वात्तदनित्यत्वापक्रमवास्तु समय- प्रहमिति कथमनुवादत्वमत आह- ध्वनितमिति । इदमिति । तस्नुपादत्वसूचन- द्वारा तत्प्रत्याख्यानमित्यर्थ । इतीति । इत्यादीत्यर्थ । अन्तरङ्गेति । 'अन्तरड्गब- हिरड्योरन्ताग यलीय ' इति परिभाषेत्यर्थ , 'वृद्धोकादेशोऽन्तरगत्वात्- वक्षमाणि' इत्यादिनेति माव । धार्गपरिभाषा त्यनित्यत्वान्न प्रवर्तत इति तदाशय । इदमेव द्रयितु तम्य परिभाषाज्ञापकत्व विधायितु च 'वार्णात् --' इत्यस्य प्रवृत्तिमभ्युपत्याह --किं चेति । प्रा सेति । अस्य 'एकादेश याधित्वा' इत्यादि । अनेच प्रागुपनान्ते 'समानाम् -' इति सूत्र एव । एव चानित्यवाद्वार्णादाङ्गमित्यक्षाप्रवृत्ती तया, प्रवृत्ती वेवमिति सवधा अकृतपरि भाषामा सिद्ध इति भाष । तदभावमेव द्रव्यति-अत एवेति । अकृतपरिभाषाभावाईये पर्य । पूर्वोकेति । प्रतिपदविधित्वादितीत्यर्थ । इटोप्रेति । अवरादित्यादिति भाष एकी मियोध्यवच्छेदको । एव च समानाप्रयत्वात्प्राप्तासिद्धसवारणाय पातिक सफलमि भाव । अन्यथेति । पूर्वोत्त कयटरोत्यनङ्गीकार इत्यर्थ । तन्निमित्तक पवेति एव चातो लोशेत्तर सप्रसारणे तग्निामतफलोपाभावेन तस्यासिद्धत्वाप्राप्या तत प्रा समसारणे तत आतो लोपे तस्यासिनोऽपि ए सत्यन तग्निमित्तक एपाती लाप G. 17. । - ·परिभाषेन्दुशेखरः 'एवातो लापे इति तदसंगतिः । अत एव ची प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेधः। इति वचनं वार्तिककृता आरब्धम् ; भाप्यक्ता च न प्रत्याख्यातम् । प्रत्यङ्गम् अन्तरङ्गम् । अस्यां परिभाषायां सत्यां तद्वैयर्थं स्पष्टमेव ! अन एवं च्छो:-- इति सूने 'अवश्यमत्र तुगभावार्थो यनः कार्यः, अन्तरङ्गत्वाद्धि तुक् प्राप्नोति' इति भाष्ये उक्तम् । एतत्सत्त्वे तु तुकोऽप्राप्त्या यत्नावश्यकत्व. कथनमसंगतमिति स्पष्टमेव । न चैतदनित्यत्वज्ञापनार्थमेतदिति तदाशयः, अवश्यमत्रत्यक्षरस्वारस्यभङ्गापत्तेः । किं च अनयैव 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' अदो जग्धिप्ति किति' इत्यनयोश्चारितार्थेन तज्ज्ञापक्वशाल्लुको ल्यपश्चात न्तरङ्गबाधकता भाप्योक्ता भज्येत । किं चैषा भाप्ये न दृश्यते । तदुक्तमसिद्ध- वत्सूत्रे कैयटेन-- 'निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति परिभाषाया भाप्यकृता पाप्यनाश्रयणात्' इति । पदसंस्कारपक्षे हरिरित्यादौ विसर्गे कृते ततो गच्छती. J , उभयचापि क्रियमाणं सिद्धत्वार्य वार्तिक तद्भाध्य च दत्तजलाञ्जलि स्यादिति सा रातिरा. घश्यकीति भावः तदाह- तदसंगतिरिति । अत एवेति । अस्योभयत्रान्वय', उक्तोऽर्थः । नन्वतानादारम्भेऽपि प्रत्याख्यानानाय सद्धतुरित्यत आह-भाष्येति । ची भिमस्म', न प्रत्याख्यात चेत्यर्थ । प्रत्याशब्दस्य अनेकार्थत्वादाह- अन्तरगामिति । अस्याम् अकृतेत्यस्याम् । तद्वैयर्थ्य वार्तिकवैयर्यम् । अनयैर भाव्यकारनिवृत्त्या यणादिनिवृत्तिसिधेरिति भावः । सूत्र इति । अस्य भाष्य इत्यत्रान्वयः । अत्र प्रष्टेयादी। यतः सतुकनिर्देशरूपः । एतत्सत्त्वे 'अकृत--' इति सम्वे । सीरदेवदीक्षितायुक्ति खण्डयति-नचेतदिति । अकृतेत्यर्थः । एतत् सतुक्कनिर्देशरूपयत्नावश्यमत्वकथनम् । तदाशयः भाध्याशयः । दोपान्तरमाह- किं चानयैवेति । अकृतेत्यनयेपेत्यर्थः । अनयोरिति । मपर्यन्ताहणानुवृत्तिल्यग्रहणविशिष्टयोरित्यर्थः। भाष्योक्ता विविष्योता। तयोरत्रवान्तभावेऽपि तदुक्तिभहो दुरुधर एपेति भावः । दोषान्तामाह-कि षेति।न दृश्यते कथमपि न दृश्यते तदाह- तदुक्तमिति । पपुष इति प्रतीक धृत्वान्तरणत्वा- दिटमापाद्य संप्रसारणे कृते तन्निवृत्तिरित्याशङ्कानिवृत्ती हेतुत्वेनोक्तमित्यर्थः । ननु 'अकृत- इत्यस्याभारे अनिष्टाप॑तिः । अत. फलयलकल्प्येयमावश्यकीत्यत आह- पदेति । हरिरित्यादाविति । आदिना ख्यादिपरिग्रहः । विसर्ग कृते अवसानसस्वात् ।

·३१ गदासहित . त्यादिसंबन्धे हरि गच्छनीत्यायेव साधु । तद्विपये पदसम्बारपक्षानाश्रयण येनि दिक् ॥ १७ ॥ ॥ अन्तरङ्गादप्यपचादो बलीयान ॥८॥ तत्रापवादपदार्थमाह-- ॥येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति ॥५९ प्राप्त इति भावे क्त । येन नाप्राप्त इत्यस्य यत्कतावश्यप्राप्तानित्यर्थ , नन्द्रयस्य प्रकृतार्थदाढर्यवोधकत्वात् । एव च विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मावच्छि एवेन हरिर्गच्छतीत्यादिव्यावृत्ति । तथा प्रयोगादर्शनात्पक्षान्तरमाह- तम्पिय इति । पदान्तरसपद्धपदसवन्धिविसर्गविषय इत्यर्य । एव च फराभावेन न तदूलाल्प्यत्वमम्या इति भाव । किं च सेदुष इत्यादा उत्तरीत्या पूर्वमिटि तत सप्रमारण नाजानन्तय- इति निषेधादनित्यत्वाच यहिरड्गपरिभाषाया अप्रवृत्या यणि पहिरदातरेय सप्रमारणस्या सिद्धत्वेन पल्परत्वाद्यकारलापे तत्सिद्धि । यत्तु सीरदेवादय साहतासनापक्ष वन पहिरड्गतया यणादेशयवासिद्धत्वेन तदभावात्कुतो वलि लाप । किंचैव पर्तेते पर्तेय इत्यादी 'आतो डित' इति याहाङ्गस्ययादेशस्यासिद्धत्वावलि लापा दुर्घ' इति , तम, सज्ञाकृतपहिरड्गत्वानाश्रयणात् अत एवयादेरपरनिामतकवेना तरड्गत्वाच्च । तस्मात्परि- भाषाया अभाव एव । अत एष पच्छ्वो - इति सूत्र 'नहाद वचन नाप न्याय' इति हरदलेनोक्तम् । एव स्थिते अनित्यामेतामगीकृत्यामा मूत्रत्ययटादिमन्यान् गौरवात 'कृतमपि-' इत्यभावपरतया कथचिद्योजयित्वा नापकान्तरोन्यासनेमा दृढीकुतो दीक्षि- तादयो भ्रान्ता एपेति योध्यम् , तदाह-दिगिति ॥ ५७ ॥ अन्तरङ्गादपीति । अपिनियादिसमुघायफ। तत्र यग्वदपधादे, घटक सतम्यर्थ , उक्तपरिमापैकदेशयोधके वाक्ये वा । कर्माधर्षानुपयोगादन्वयायोगाचाह- प्राप्त इतीति । तथा च येनेति वर्तरि तृतीया, सतिसतमी चेयम् , तदाह-येन नेति अवश्यत्वलाभे धीजमाह-नन्द्वयेति । अत एव 'येन प्राप्ते' इति नौतम् । प्राप्त पश्यत्व चापवादप्रवृत्ते पूर्वमनन्तर या उत्सर्गस्य स्वरसिकसरन्धि वम् । स्वारसिक चातिदेशप्रवृत्तिनिरपेक्षत्वम् । एतदर्थमेवैषमुक्तम्, तथा नोक्तम् । दृष्टान्तताऽप्ययमेर लभ्यत इति तात्पर्यम् । परितमाह-एवं चेति । तया शब्दार्थे चेयर्थ । विग्रे ·१३२ परिभाषेन्दुशेश्वरः प्रवृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण बाधः । तदप्राप्तियोग्ये अचारितार्थ्यं ह्येतस्य बाधकत्वे बीनम् । किं चानेन न्यायेन तत्प्रवृत्त्युत्तरमपि चारितार्थे तद्वाधवोधनम् । अन्यथा अनवकाशत्वेनैव बाधे सिद्ध एतत्कयन- यऱ्यांपत्तेः, तक्रकौण्डिन्यन्यायप्रदर्शनवैयापत्तेश्च । यथा प्रथमद्विवचनस्य तदुत्तरं सावकाशेनापि द्वितीयद्विर्वचनेन बाधः । यथा वा आदेरपि प्रवृत्या , विशेषशाखे रद्देश्यभृत पद्विशेषधर्मावच्छिन्न तनिष्ठो यः सामान्यधर्मस्तद्विशिष्टमुद्देश्य यत्र ताराशाखस्य प्रत्यासत्या तेन विशेषशास्त्रेण पाध इत्यर्थः । तथा च विशेषत्वसामान्यत्वे परस्परापेक्षे इति मान्यापेक्षयोस्तयोर्याध्यबाधकभाव इति भाव । अत्र हेतुमाह- तदप्रेति । सामान्यशास्त्राप्रेत्यर्थ.। हि यतः, न तु विरोधादिरिति भाषः । एतस्य अपवादस्य । नन्वचारितार्थ्यमित्येव सिद्रे 'तदप्राप्तियोग्ये' इति विशेषणं व्यर्थमत आह-- किं चेति । अनेन 'येन न-' इति न्यायेन । एवमऽपि । तत्प्रेति । सामान्याशास' प्रवृत्युत्तरमपीत्यर्थः । अपिना तत्पूर्वकालसमकालयो. समुच्चयः । तक्रकौण्डिन्यन्यायविषये द्वयोरेव समयनसत्त्वेन तदृष्टान्तेनात्र द्वयोर्लाभेऽपि सभात्तृतीयमपि गृह्यते । अयमेव ततोऽत्र विशेष इत्येतदुक्तिसाफल्यम् ; अन्यथा तेनैव सिद्ध यनेत्यपि न घूयात चारितार्य तौष । 'चारितार्येऽपि' इति पाठे अपिरेषार्थे; तप्रवृत्त्युतरमवारितार्य- समुच्चायकन्य तु न, तत्र सर्वथानवकाशत्वाद्वाधस्य वक्ष्यमाणत्वेनैतदप्रापया 'किंध-' इत्यादिसर्वमन्यासागत्यापते । तेन तत्समुच्चयेऽपि दृष्टान्ततया योजनम् ; यथा तत्र सर्पयाऽनघकाशत्वाद्वाधस्तथानानेन वाध इति केचित् । तदप्राप्ति--' इत्यादिसमुधायक इत्यन्ये । वस्तुतस्तु अपिर्युक्रमे, तत्प्रवृत्युत्तरमपीयन्वयेन प्रागुक्तार्यलाम इति योध्यम् । सर्वथा तत्राचारितार्ये सति तदुत्तरं तत्पूर्व तत्समकालं पा स्थारतिकमतिदेशप्रवृत्तिनिरपेक्ष, चारितार्थ्य यत्र तत्रानेन पाच इति सिद्धम् । अत एष शेखरविरोधो नेति योध्यम् । अन्यथा तत चारितार्याभावे एव तत्त्वाङ्गीकारेण तद्विशेषण यागे। अनवकाशत्वेने घेति । सर्वगानवकासत्वेनैवेत्यर्थः । कयनेति । 'माध्ये' इति शेषः । नन्वनेन सर्वथा- ऽनवकाशत्व एष तत्व प्रकाश्यतेस्त आह-तफेति । अन 'दृष्टान्ततया लौकिक' इत्यादि । तुल्यत्वे हि दृष्टान्ततेति भावः । स्पटार्थमस्यौदाहरणद्वयमाद- यथा प्रथमे. स्यादिना । 'अजादिधातो.' इति शेषः । अपियुत्क्रमे ; तदुत्तरमीत्यर्थः । स च प्राग्वत् । मादेरपीति । अपिरन्त्यमहिममुशायकः। 'काल'इयादिः । उक्ता माध्यमिति- -- ·सोमान्दामा पारिताध्येऽपि तदध्यातानाशी नाम्नीति मममेर । अनगिs. प्यपवादत्यम् । अत एव अमिरादेशेन नुटोऽपि अपवादलानाधमापन निसृ--' इति ज्ञापन समाहिलं तृवस्त्र भाष्ये । तेन विपर्यय आपादम्या भाव एव मोध्यत इनि कश्चित नन गिनीया दिलीपमात्रय नापानापते । यत्तु- 'दपतदिगि-' इति मूने द्वित्वोत्तर दिग्पाददाम्य नारितार्य कग- टेनोक्तम्, तपोच्या । जनितं न तेनापि तस्य नगालं नवृत्तर मन्थन । 'अम भव एव माधकत्वं विरोधस्य सीमसात्' इति वार्तिकमतं तु माप्यता दूपिनत्वान्न लक्ष्यसिदधुपयोगि । तोपिरगन्यायोऽपि नदमाप्तिाये अन- ·१३४ गदासहित चरितार्थेन 'आदेः परस्य' इत्यनेन 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यस्य वाधः । तदुक्तम् 'मिदचोऽन्त्यात्परः' इति सूत्रे भाप्ये- 'सत्यपि संभवे बाधनं भवति' इति । अन्यथा 'ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डिन्याय' इत्यत्र तक्रदानेन दधि- दानस्य बाधो न स्यात् , तदानोत्तरं तत्पूर्व वा नदानस्य चारितार्थ्यसंभवात् । अन एव 'आयादयः-' इति सूत्रे गोपायिप्यतीत्यादावायादीन्बाधित्वा पर- त्वात्स्यादयः प्राप्नुवन्तीत्याशङ्कय अनवकाशा आयादयः । गोपायतीत्यादावपि शप् स्यादिः प्राप्नोति । न च सति शपि असति वा न विशेषः । अन्यदिदानी- मिदमुच्यते- नास्ति विशेष इति । यदुक्तम्- आयादीनां स्यादिभिरव्या' प्तोऽवकाश इनि, स नास्त्यवकाशः' इनि भाष्ये उक्तम् । एवमत्र तत्प्रवृत्युत्तरं , - मार- तदुक्तमिति । सत्यपीति । अपिः सर्वथाऽनवकाशत्वसमुञ्चायमः । भाष्ये- ऽऽस्यान्वयमुखनोपपादनसत्वेऽपि व्यतिरेक विना दाासभवादन्वयमुपेक्ष्य, व्यतिरेक्माह- अन्यथेति । असभव एव यायकवाङ्गीकार इत्यर्थः; सर्वयाऽनवकारात्व एवं तन्य इति यावत् । इत्यत्र 'प्रतिपादितः' इति शेष.; याध इत्यत्रान्वयः । तद्दानोत्तरमिति । दधिदानोत्तरमित्यर्थः। उतार्थ यति- अत पवेति। तथा चारितार्थ्य एवानेन याचाही कागदेवेत्यर्थः । गोपेति । अस्य "यथाश्रुतसूत्रे परसप्तमीपक्षे सूत्रप्रयेण भिन्नवाक्य- तापक्षे आयाद्यनुवृत्त्येव सिद्ध पुनरुक्तिसामर्थात्पश्चम्या विपरिणामेन आयादेस्तदन्तात् यदा- दार्धधातुक ततः परे आयादीना पक्षे निवृत्तिरिति पक्षे गुप्तिर्जुगोपेति न सात् । आयाद्रय इति पदोक्तिसामा पृथक्पाठसामर्थ्याच सूनत्रयस्यार्धधातुके एकवाक्यता, सार्वधातुके भिन्न- पाक्यतेत्येवम् आयादिप्रकृतेर्यदार्धधातुक तन परे पक्षे तेपामुत्पत्तिरिति पक्षे मागुक्तष्ट सिदा- पपि गोपायाचमार गोपायेति इष्टं न सिध्यतीत्युक्त्वा स्वीकृते 'आयादयो वा' ततः, 'सार्थ- धातु निन्यम्' इति न्यासभेदपक्षे" इत्यादिः । परत्वादिति । लादेशप्रत्युतर सतासी इति पक्ष इदम् । तया च 'सकृत्-' इति न्यायेनायादयो न स्युरेवेति भावः । अपवाद- विषये उत्सर्गाप्रवृच्या सार्वधातुकषिपये सामान्यमूत्रतो नायादयः । एतेन नित्यमित्यस्य परत्वाद्वाधेऽपि सामान्यसूत्रनयेण ते स्यु; न हि तेनापि विप्रतिपेपः, तस्यानमित्तिपत्वे- मान्तरङ्गस्यादित्यपास्तम् । तुल्यनिमित्तत्यादन्त त्वनिरातः । त्यपन्तस्योक्तमित्यत्रान्वयः । ननु गोपायतीन्यादिरवकाशोऽन आह-- गोपेति, स्यान्तर्गतः शप्रामोतीत्यर्थः । न विशपे इति । विशेषाच्छाम्न तदभाव न प्रयतत इति मन्यते । स नास्त्येयेति ।

·१३१ गदामरित - रितार्थविषयो विधेयविषय एव चेति तहितेप्वचामाद ' धानोरकाच इत्यादिसूत्रेषु माप्ये स्पष्टम् । काचित्तु सर्वथानवकाशयादेव वाधकत्वम; यथा- डेरामो याडादियाधकत्वम् । न हि याडादिषु कृतेषु डेराम प्रामानि, निर्दि . तद्धितेविति । तत्र हि क्रोटो जागत इत्यादी अन्त्यापपावधानियमपृषमुक या, उन- न्यायेत तयोरादिद्धया याधमाशय, दृष्टान्त नाप्राप्तिसत्त्वेऽपि साश्रुत इत्यादी तपौरप्राप्या इह तदभाव इत्युक्तम् । सामान्य विशेषमायो साधरंतु , स चे नास्ति' इति तत्र केयर निमित्ताशे तत्सत्त्वेऽपि राय॑श तदभाष इति तदारुतम् । धातोरंकाच इति । यद्यप्पन सूते न किमपि भाध्ये उत्तम् , तथापि "नित्य कोरिन्ये-'"लुपमद-पत्र 'अथैतेभ्य नियासममिहारे यडा मषितम्यम्' इति प्रश्ने, नियाममभिहार च नतभ्य' इत्युक्तम् । तत्र पर्षयार्तिकस्यय 'विशेषासप्रत्ययात्' इत्यस्य चरणानुवृत्ति । तया न भृश जपतीत्यार्थविशेपम्य तादृशयइन्तादप्रतीतेनेति भाष । यद्यनुवादपि तन्याय. चार. स्यात् ताई तथा वदेत् , यतो नोक्तम्, अतस्तम्य विधेयविपरत्वम् । तपार. स्तन्यायस सरपरस्त्वयुक्त एष, विशेषावहितेन सामान्यविहितस्य पाप उमर्गापवादस्यले इत्यनेवैतदृष्टान्तस्य 'मिदयोन्त्यात्-' इति सूत्र भाष्ये उक्तत्वात । किं च नार विशे पानुवादेन सामान्यानुवादयाथै दृष्टान्तो रोकियोस्ति । नापि तद्विप नियमेन त प्राप्तिरस्ति, प्रियासमभिव्याहाराविवक्षाया समवात् क्रियासमभिन्याहारादेर्य योन्यतय तदत्तधातो रित्यर्य- नानुवाद्यत्य स्परमेव । नित्यमरण वनभिधानमाश्रित्य भाध्ये प्रत्याख्यातम् । तत्र यमनोरमा. दिक तु चिन्त्यमेष । तथा च 'इत्यादि-' इत्यत्र अतद्गुणसविज्ञानबहुनाहणा 'नित्य की. टिल्ये-' इत्यादिपरिप्रहः । तदुलेखस्तु प्राक्सामान्यशासोपस्थितर्याध्यान तस्याप विश्पत्या. धति ध्येयम् । पहुवचनेन "मिदचाऽन्त्यात्-' इति सूत्रपा(प्रत् । तद्यात पार । एप चैतभिनस्यले सवधानवकाशत्वमेवापेक्षितमिति तत एव थाधे नास्य प्रवृत्ति , तदाह- कचित्त्विति । तु पूर्ववलक्षण्याय । सर्वधा तदप्राप्तियोग्य त प्रत्युत्तर चेत्यर्थ । एव: स्पष्टार्थ । आदिना आदस्यादपरिग्रह । निर्दिश्यति । डरत्ययं । 'याडादिना' इति शेष । 'यदागमा'-' इति न्यापेन समुदायस्य तत्त्वेऽपि न निदश्यमानत्वम् । न चागमा. देशयोर्न तय भिन्नविषयत्वादिति वाच्यम्, उत्तोत्तरत्वात् 'अपवादो नुग्दापत्रस्य' इति 'दीयोऽक्ति' इत्यत्र भाध्ये तयोरपि तत्त्वोक्तेश्च। पाद पत्' इति सूत्रस्थम् 'सन्दान्ताप्रा. पया अनित्ययोराडामो परत्वादाम्' इति माध्य तरदमुक्तिशित भाष । नन्वत्रापवादया. प्यवहाराष्ट्राधमताप्रयोजकेयु तत्वेनोम्पादस्य तदहिभूतत्वा क्रय बाधक्तम् । अन्यथा ·परिभाषेन्दुशेखरः श्यमानस्य व्यवधानात् । तत्र स्वस्य पूर्व प्रवृत्तिरित्यैव तेषां वाधः । बाघके प्रवृत्ते यात्सर्गप्राप्तिर्भवति, तदा भवत्येव; यथा---- अप्राप्ती तुन यथा पचेयुरित्यादौ दीर्घबाधक निरवकाशे इया दीर्याभावः ।। ५९ ॥ तत्रैव याडादय तेदतत्पश्यते---- || क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्मगौऽभिनिविशते ॥ ६ ॥ इति । अपवादशब्दोऽत्र बाधकपरः । तदुक्तम् 'गुणो यङ्लुकोः' न्यूनतापत्तिस्तताह- तत्रेति । सर्वथा निरवकाशस्पल इत्यर्थः । खस्य सर्वथा निरष. काशत्य । इतिः अभेदे । एषः पूर्वोक्तवाधा-यवच्छेदे । तेषां परादेः । अत एव पूर्वतो वैलक्षण्यमिति चनयनाह- तत्रेति । उक्तोऽयः । बाधके सर्वया निरवकाशे । 'प्राक्' इति शेष: 1 तव दराविषये रमायामिन्यादावेव । अप्रेति । तत्र कृते उत्सर्गाप्राप्ती तु स नेत्यर्थः । निरवकारोति । अस्य 'सर्वथा' इत्यादिः । दीर्घाभाव इति । यत्रादि- सावधातुकापरत्वेन 'अतो यति' इति दीर्घाभाव इत्यर्थः ॥ ५९॥ तदेतदिति । तदुत्ता प्राप्तिमदुत्सर्गकांक भवनमित्येतदेयेत्यर्थः । 'आधुनिकः' इति शेषः । तदप्राप्ती तदभवनात् क्वचिदित्युक्तम् । ननु नोक्तोऽस्य वचनस्य विषय', अधापद- शब्दसावातत्र तत्याभारात आह--- अपवादेति । अत्र उत्तवास्ये । बाधकेति। सर्वथा निरवकारीत्यर्थः । एतेन, अस्यापवादविषये तस्यान्येन निषेप उत्सों भवतीत्यर्थः। यथा रामी इत्यत्र वृद्धयपादपूर्वसवर्णहोघस्य 'नादेवि' इति निषेधेजप धिः । 'ती सत्' इति निर्देशोऽत्र लिङ्गम् । 'नान्तः पादम्' इति पाठे सुजाते अश्वसूदते इत्यादी पूर्वरूप. निधेिऽपि अयायप्रवृत्त कचिदिति । यदा 'पा लिटि' इति ध्यानादेशस्य द्वित्वापधादत्वेऽपि तस्मिन्कृत द्विस्व भवत्यनन पचनेन । दिग्यादेशविषय द्वित्वाप्रवृत्तेः कचिदिति । इदमेवा. भिप्रेत्य भ्रष्टाघसरवान पुनः प्रवृत्तिरिति तत्र तत्र यष्ठसतमयोः यदादयः । जातिव्यक्ति- पक्षमूलक चैतत्पक्षद्वर्यामत्यपास्तम् । अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गप्रवृत्तेस्ताद्वेषये तस्याप्रमृत्त्या तस्य वृद्धिषाधकारवायोगात् 'आर्धधातुमायाः सामान्येन भवन्ति' इति सिद्धान्तेन याय- पाधकमावस्यैषाभाषाच दिग्यादेशस्यानार्धधातुकोयत्वेनाइपाय असावतान्यायानाश्रयणस्य । वश्यमाणावाचेति दिछ । उक्ता प्रमाणमाह- तदुक्तामिति । 'इति मन्येन' यस्या- .. - ·गदाहितः इत्यत्र भाष्ये- 'अभ्यामयिकारप्वपवादा उत्सर्गाग्न याधन्ते--- अजी. गणत् । अत्र गणेरीत्यमपवादत्वाद्धलादिःगेपं न वाधते । न गणेरीत्यमपवाद- खाद्धलादिशेपं पाधते । किं ताई ? अनवकाशत्वान' इति मन्थेन । गरूपाभ्यामान्यणम्येत्वमित्यर्थे हलादिःशेषेण तन्निवृत्ती तदनकामम । • ईत्वे तु कृते न तस्य प्रामिः, अन्यहलोऽभावान । अम्यामयि- फारेपु थाध्ययाधकभावाभावेन च साधितम् । तस्मिंश्च सति लोपे कृते माम. प्रान्वयः। तत्र हि दोढीक्यत इत्यादी हत्वदीघयोरन्यत्र साकारायो: परयादमारम्यौयार एप दीर्घ स्यात् । एवं च हस्चे वृते दीपियादे गुणेऽपि तस्य दालभ्यामनि दोषोन, अन्याथें क्रियमाणया 'अभ्यामविगरेप्पपयादा--' इति परिभाषया निवांहादियुग- शान्तम् । तदाह- अभ्यासेति । तदेवान्यरफलमाह- अजीति । तदुपपा श्यति-- अत्रेति । 'उक्तपरिभाषया' इति शेषः । एवं च स्य निरतावस्येरवे तन्मितिरिरि भावः । यण्डयति- -न गणेरीत्यमिति । तत्वमुपपादयति--- गणपति । गणः' इत्यत्राभ्यासस्येति स्थानषष्ठी, “संभवति-' इनि न्यायेन सामानाधिकरण्यं च तथा च 'अलोऽन्त्यस्य' इत्येववाक्यतया तथा वारगार्थ इनि मायः । इत्यर्थ इति मति सप्तमी । तथा चास्यानययाशत्वे निमित्त वेनान्वयः । हलादिरिति । अचान सस्यत्ययययपष्टी । तन्निवृत्ती पनिगृती । तदनयकाशम् इत्वमननराशम् । 'म सदनपराशत्वम्' इति धाचित्यः पाठः । एवं चादायीत्वे तदमिद्धि, उत्परिभापाय। विषय एवं नेति भावः । नन्नमपि तस्य स्थानियत्त्वेन हलादि.शेपे रक्ष्यभेदनाका , ·परिभायेन्दुशेसर Dच्छिष्टस्यान्त्यम्येत्वमिति न दोषः । न च येननाप्राप्तिन्यायेनापवा त्वमप्यस्य सुवचम् , तस्य चरितार्थविषयताया उक्तत्वात् ! 'इको झर इति सूत्रे भाष्येऽपि ध्वनितमेतत् । तर हि 'अझन-' इति दी| गुणोत्तरं फ्लाभावेनानवकाशत्वाद्गुणे नाधिते दीर्घोत्तरं गुणः स्यात् । दीर्घ विधानं तु मिनोतेर्दोघे कृने 'सनि मीमा-'इत्यन मीग्रहणेन प्रणेऽर्थवन् तन पश्चात्प्राप्तगुणवाधनार्थम् ‘इको झलू' इति कित्त्वमित्युक्तम् । अन्यथा पवादत्वेन वाधे तद्विपये उत्सर्गाप्रवृत्ते प्यस्य सूत्रस्य चासंगतिरिति स्पष्टमेव । - सामादित्यर्थ । एक्देशविकृतन्यायेन गस्य गत्वेन तदन्यानगरस्यान्त्यणत्वादिति भाव । यद्वा तत्सामर्थ्यात्मभवतीति न्याय बाधेनोत्ताध विहाय गासयन्त्यभ्यासान्त्वस्ये स्वमित्याही कारादिति भाव । तत्सूत्रोक्तश्योक्ति सण्डयति- न चेति । अपि सर्वथानवाशत्वसमुच्चायक । एव चोक्तपूर्वपरिभाषयापि नियहि इति भार । तस्येति । उत्सर्ग कृतेऽपि चरितार्थत्येयापवादत्वमिति भाव । उफार्थे मानान्तर माह-इको झलिति । भाप्येऽीति पाठ । तन हीति । अस्य उक्तमिलना न्यय । 'मूनामावे चिचीपतीत्यादी' इति शप । सर्वधानवमाशवाय, सभाषित कृते चारितार्य निराचष्टे- गुणोत्तरमिति । नन्वेव दीर्घविधानगनर्थ स्यादत आह- दति । ग्रहणे ‘सति' इति शेष । न चास्य लाक्षणिकत्वम् , या रक्षणा नुसन्धानेन शब्दरूपाश्रयण तत्र तत्प्रपत्तावपि प्रयोगर पाश्रयणे तदप्रवृत्ते , अन्यथा 'गामादाग्रहणेषु- इत्यस्यासग यापते । मासाह पायर्या-मीशब्दांशेऽपि सा नेति तत्यम् । न चैवमप्यसति कित्त्वे एज्विपयत्वेनात्त्वप्रया 'मामादा-' इति वचन मामहणेन प्रहणादिस् भविष्यतीति तर मीग्रहणमेव व्यर्थमिति न तदाविधानस्य फलमिति वान्यम् , एव मत्यनर्थस्स्येन तत्र गुणस्येव झारातात्यादी णिगेपस्यापि बाधापरी । अब स्थानिवन्यात्तत्र कृते स दुर्वार याधरनु समानगरिकस्येवेति , ता तर तत्मा त्युतर गुगोडी स्यात् । दीर्घ व तु सामान्यप्रणाविघातामिति भार । तत्र चिचीपतात्यादी । 'एव च ' इत्यादि । यदा तन तस्मिन्सनि नस्य गाय राति । प्रतिमाह- अन्यथेति। मवधानवराशरथलेऽपि येनी न्यायेन पाधा. कार इत्यर्थ । 'प्रहते' इति शेष । अपनादत्वन तनय । तद्विषये अपवादत्वेन याप विषये । अप्रसेरिति । अस्य सिद्धान्तित पेन' इति शेष । भाष्यस्य पर्योलमा अस्य । सूत्रस्य को हार' इनि मूत्रस्य । तस्मा गर्षया अनययासपापय तदाप्ति ·, परिभाषेन्दुशखर. वोध्यः । अत्रेदं बोध्यम्- 'येन नाप्राप्ते--' इत्यत्र येनेत्यस्य यदि स्वेत. रंणेत्यर्थः, तदा म्वविपये स्वेतरं यद्यत् प्राप्नोति, तदाध्यम , वियन्तराप्राप्त- विपयाभावात् । इयमेव वा यसामान्यचिन्तेति व्यवाहियते । अनवकाशत्वेन वाधेऽप्येपा वक्तु शक्या, यादाहरणमस्ति, विनिगमनाविरहात् । यदि तु येनेत्यम्य लक्षणेनेत्यर्थः, कार्येणेत्यर्थो वा, तदा बाध्यविशेषचिन्ता । अनव- काशत्वेन बाधेऽपि एतदायेन सार्थक्यम् , उत तहाधेनेत्येव विशेषचिन्ता सभा वति, यादाहरणमस्तीति ।। ६० ॥ तत्र कायेंणेत्य) पररूपत्वावरिउन्ने कार्य प्राने आरभ्यमाणाया वृद्धेस्तद्बाधकत्वे निर्णीते किंशास्त्रविहितस्येत्येव तद्विशेषचिन्तायामाह- - - . छाना इतिवत् काश्चनस्ययमिति विवक्षा, तदा भवत्येव छ इति माय ।"पुरस्तात्- इत्यादिन्यायस्वरूप वक्त येनेत्यत्र कश्चित्सिद्धान्तमाह- अत्रेदमिति । स्वेतरेणेति । अपवादेतरत्यावच्छदकावच्छिनेनेत्यर्थ ! स्वम् अपवाद सर्वत्र। वीसितस्य तदा परामी म्नान वासा । विध्यन्तराप्राप्तेति । बहुनाहि समानाधिकरण , आहितान्यादित्वातार निपात , प्राप्तेति वर्तरि त । प्राप्तेति भाव क्त , व्यधिकरणबहुबाहिरिति कश्चित् । तदव्यानलक्ष्याभावादिति परमार्थ । इयमेवेति । स्वेतरसालवावेत्यर्थ । अपवाद स्थले एनामुक्ता, सर्वथानवकाशस्थलऽप्येनामाह- अनवेति । एषा वाध्यसामान्य चिन्ता । यादाहरणमिति । अनेन तदभाव सूचित । एवमग्रेऽपि । शक्यत्व हेतु माह चिनीति । यदीति । तुर्वरक्षण्यसूचक । “येनेत्यस्य लक्षणनत्यर्थ कायण त्यथा वा' इति पाठ । लक्षणनेति । शास्त्रावशेषेणेत्यथ । प्राधान्यादाह- कार्यण ति । प्राग्वदाह--अनवेति । 'मर्वया' इत्यादि । इति समाप्ती ॥६॥ नन्वव पक्षभेदेऽपि कथ पुरस्तादित्यादिसिद्धिरत आह-तत्रेति । तथा प्रयाणा गथाना मध्य प्रत्यर्थ । 'तन कार्यण' इति पाठ । बायणेत्यस्य काविशेषेणत्याप कार्यतावच्छदका यो विशेषधर्मस्तददच्छिनसर्वकार्यग्रहणसभवादाह-परेति। अत एव लक्षणेनेत्यथ न सभव इति तत्त्याग । वृद्ध भत्येयति-' इत्यस्या । तदाधेति । परम्पचाधेत्यर्थ । निणीत पृवन्यायेन । तद्विशेपेति । अवान्तरवायविशेष यर्थ । एतेन 'येन न-' इति न्यायेन यत्रो भयपाधवत्वं प्राप्तम्, तव यक्ष्यमाणन्यायाना म्यन ·गदासहित पुरस्तादपवादा अनन्तराविधीन्याधन्ते नोत्तरान् ॥ ६१ ॥ अवश्यं स्वपरस्मिन्याधनीये प्रथमोपस्थितानन्तरबाधन चारिताध्य पश्चादुपस्थितस्य ततः परस्य याधे मानाभाव, आकाददाया निताप्रति- पेधशास्त्राधे मानाभावावेत्येतस्य बीजम् ।। ६१ ।। नासिकोदरौजिला-' इत्यस्य ओठाशे शानिषेधत्वावन्छिन- बाधकरवे निर्णाने किंविहितस्येत्याकाक्षायामा- मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्याधन्ते नोत्तरान् ।। ६२ ।। तेन ओष्टादिषु पञ्चसु 'असंयोगोपधान इति प्रतिषेध एव वायते, न तु सहनविद्यमानलक्षण इति नासिकोदर-' इत्यन भाष्ये स्पष्टमः। पूर्वोपस्थितबाधेन नेराकाक्ष्यमस्या बीजम् ॥ ६२ ॥ ननु वा छन्दसि' इत्यनेन । सेपिभ' इत्यनन्तरस्यापित्वस्येष - स्थापकत्यमिति नितम् । अस्य न्यायस्य युक्तिसिद्धत्वमाह-अपश्यामति स्वपति। स्वेन स्वान्यस्मिनित्यर्थः । प्रयति । यतोऽनन्तरमत. प्रथमोपस्थितमित्यर्थः । एवमपि । अत एव तर जानुक्ति । ततः अनन्तरात् । आकाक्षाया इति । बाधकस्य याप्या- कानाया इत्यर्थः। नन्दाकाहा का गलामत आह-धिप्रेति। एतस्य न्यायाय ॥६॥ 'मध्येऽभयादा-' इति न्यायमवतारयति-नासीति । नासिगदायोरसंयो- गोपधायादाह- ओवा इति ! दिना जहादिपरिग्रहः । येन कार्येणेन्यामिनाये- गैप प्रावदाह-- डोपिनपे धेति । तेनेति । न्यायालीगणेत्यर्थः । रक्तमोणेत्यर्थ इनि कश्चित् । एषव्यावर्य सायाहन यिति । अत्र मानमाह- • पूर्वोऐति । पूर्वज्ञानजन्यसंस्कारजन्यस्मृति विषयेत्यर्थः । उत्तरस्य खननुभवारमृत्ययोग इति भावः । बाधेनेति । अस्य 'चारिता ध्ये' इति शेष । बीजान्तरमपि पावलंयम 1 अस्याः न्यायापपरिभाषाया । एते नियोजापके वदन्तः सीरदेवादयः परास्ता ; युत्यैद सिद्धार्थन चारितार्य ज्ञापक वासंभवात् जयन्य:--' इत्यरत्यकैपटविरोधापत्त- त्यनुपदमेव स्फुदीभविष्यति ।। १२॥

·१४२ परिभाषेन्दुशेखर हेरपि विकल्पः स्यात् , तथा नेटि' इति निषेधोऽनन्तरहलन्तलक्षणाया इत्र सिचिवृद्धिमृजिवृद्धयोरपि स्यात् , अत उक्तन्यायमूलकमेवाह- अनन्तरस्य विधिर्या भवति प्रतिपेधो वा ॥ ६३ ।। इति । अत एव ' सख्याश्ययादे' इति डीग्रहणं चरितार्थम् , तद्धि अनन्तरम्य डीपो विध्यभावाय , न तिचि-' इति सने दीर्घग्रहणं च चरितार्थम् , तद्वि अनन्तरत्र 'अनुदात्तोपदेश-'दत्यम्येव निषेधाभावाय । मध्येऽपवादन्यायाापेक्षया । अनन्तरस्य--' इति न्यायः प्रबल इति अष्टाभ्यः-' इति सूने कैयटः । प्रत्यासत्तिमूलकोऽयम् ; लक्ष्यानुरोधाच व्यवस्थेत्यपि पक्षान्तरम् । तत्र तन क्वचित्स्वरितत्वप्रतिज्ञानात्सामर्थेन वा i विधिमुक्त्वा निषेधमाह - तथेति । यद्यपि मृजिद्धयो मध्येऽपवादन्यायेन निर्वाह , तथापि सिविपर्थमावदयनानेन मिदी तदाध्ययममिति विनयभार- मृजिवृद्धयोरपीति । उक्तन्यायेति । अनन्तरप्रथमोरस्थितयाधन मापल्ये व्यवस्ति पभादुपस्थितबाधे मानाभाव इत्येत प्रथमन्यायमूलप्रत्यासत्ति-यायमूर ममेवेत्यर्थ । एवेन आपकमूलकत्वनिरास । अत एव न्यायाहाकारादेव । जस्य चरितार्थद्वय जन्वय । अत एव चसंगति तन्न विध्यशफ्टसाह- सङ्कायति । निषेधाशफरमाह-न तिची- ति । एवेन 'अनुनासिकस्य विचलो ----' इत्यस्य निराम । एनेन तयोस्तयोरतमापराव वर्णयन्त सौरदवादय परास्ता । आदिना पुरश्नादपवादन्यायसगृह । बयट प्रति। 'यो वा तस्मादनन्तर इति भाष्यन्याग्यावसर' इत्यादि । तयोन्यायमूलरवम् , अस्य ज्ञापक्मूलबस्वामेति तद्भाव कियट इयनेनारनिरिना एनस्तयोरपिशापसभवनाथ- जरतीयानाचित्यरूपा । तनाव हापकम् - 'परिमाणात्यायाम्-' इत्यत्र सर्वग्रहणम् । तांद ' एरच्' इत्यत्यय यायो न, किन्तु 'ऋदोरप' इत्यापि ती कागदितादाय मग. धम । अन्त्ये “बहुमाहेरुधग --' इत्यस्य सनत्य अन उपमारोपिन ---'यातायध कृत वृत्तिकारादिगमत त्वरितत्यप्रतिज्ञानम् 1 तेन घटाना याद पहुनीह,-' इति नीषेव, न तु 'अन उश्या-' इति परो । अmm पक्षान्तरमाह-प्रायति । तम प्रत्यासतिरका । अयम् अनन्तरेनि न्याय । नन्वेय तुल्यस्वालप नबरदुरभवान साह-लक्ष्येति । चस्वय । प्रतत्र वपु ष रेपटादी या निकट - .

·- परिभाषेन्दुशेखरः गन्त इत्यस्य बुद्धयारूढा भवन्तीत्यर्थः । 'अपवादा यहान्यत्र चरितार्थ:- इति न्यायस्य तु नान प्राप्तिः, अन्तादेशाप्राप्तिविषये चारितार्थ्याभावात् ॥६४॥ लक्ष्यकचक्षुकांस्तु तच्छास्त्रपालोचन विनापि अपवादविषयं परि- त्यज्य, उत्सर्गेण लक्ष्यं संकरोति, तस्यापि शास्त्रप्रक्रियास्मरणपूर्वकप्रयोग एवं धर्मोत्पतेः । तदाह-- प्रकल्प्य वापवादविषयं नत उत्सोऽभिनिविशते ॥ ६५ ।। । 'कचक्षुष्काभिप्रायमिन्याह- लक्षणेकचाको होति । अन्यथा उद्देश्यतावच्छेदका परिछमें सर्वत्रोत्सर्गकृतमस्कारे । विकल्पेति । शास्त्रद्वपनामाण्यान् ; सा च नेति भावः। ननु पालोच्येत्यार्थलाभः कुतः ? आदी तत्प्रवृत्तरेव लाभात् । किं च पूर्वमपवादप्रवृत्ति- यंत्र संभपति, तत्र सा सर्वधानवकाशन्वैनैव सिद्धा । अत एव पयादुत्सर्गप्रवृत्तिरणि "वचिदपवाद--' इति प्रागुक्तन्यायेन प्राप्तिसत्त्वे सिद्धेति तथार्थवमिदं व्यर्थम् । किच दधतीत्यादी अनंभवोऽनिर्वाहात आह~ अभीति । एवं च तं पालोच्य तद्विषय 'खामावेन निर्णीतविषये उत्सर्गो युद्धिविषयः सन् लक्ष्यं संस्करोति । एवं चौत्मर्गप्रती तज्ज्ञानमेव कारणमिति मायः । अत्र दधतीत्यादी अभाधादिति । तस्य युगपन्प्राप्ति विषयत्वाचत्यपि बोयम् ॥ ६४ ॥ द्वितीयामयतारयति लक्ष्यकोत । अत एव तुः। तच्छालेति । अपवादशावे. स्वधः । ननु लक्ष्य रचनष्पत्य लक्षणापेक्षव नैति कथमुन्सास्यापि प्रातिरत आह.-- तम्यापीति । लक्ष्य कचक्षुष्पस्यापासर्थः अपिताममुघायर । यति। एपेन तदन्यधा- प्रयोग धर्मोत्पत्तिनिरास. । स्पदं परमशामिक पदमपि तम गमयामिति भाष' । ते. नापादेनसर्गस्य बाधाविशेषात्पक्षयोपन्यासो व्यर्थ इत्लास्तम् । 'प्राप्य पात पारः। वाशब्दा पक्षविकरपे । यथाक्रमं प्रकल्प्यत्वस्य युद्धशादं कृत्वा सतरतदनन्तरं स प्रा. तो इत्यर्थं पूर्वती भेदे न स्यात् । इशापती यामप्रतिवरमागदोपण । अनी रमण 'प्रागपि इति शेषपुरणेन व्यापट-तत इति तस्य मातररामशंकवादाद-अप. यादेति । अत एपाह-परीति । 'अभिनिविशेन ' इत्यस्य प्रवतंत इत्यः । चापपादशाप्रविषयं स्वयमेव वा या देवदासादिकरमण सायं संस्पताल प्रांगो समापवादविपयायविपर्य निर्णयनानि मागत् । तथा य म सन प्रारम उमप पिएमाशेषेपमादन युवा न निवृत्ति ; अप्रापेर पनि मrk ·1. गंदाहिन तत इत्यम्यापनादशावपालोचनान्प्रागपीत्यर्थः । प्रत्ययम्य परि. ज्येत्यर्थः । अत र प्रातिपदिकार्थमने भाग्ये इन द्वयमप्युस्त्ता, ग नाचित्तायदुत्मों भवनि । अपवाद तावत्प्रतीक्षते इत्यर्थमुनम ॥६५॥ एतन्मूलकमेव नवीनाः पठन्ति- उपसंजनि यमाणनिमित्ताऽप्यपपाट उपमंजाननि मित्तमप्युत्सर्ग बाधते ॥६६॥ इति । यत्तु अभ्यम्तसजाने कपटेन प्रकल्येति प्रतीरमुपादाय-- य. थान संप्रसारण इति परम्य यगः पूर्व सप्रमारणं पूर्वस्य तु तन्निमित्तमः प्रनिषेधः इत्युक्तम , तत्तु ' तत उत्सर्गः' इत्याक्षराननुगुणम । यन-अपगवाया विना नोत्सर्गवास्यार्थ इनि तदर्य इति तन, • अभिनिविशन्त 'अप- . . . परितम । अत एव द्वितीयस्यो कार्यक वेन प्रशाम्भेदे रक्ताला दगा पारितामा देव । तारत् आदी । प्रतीक्षते अपवाविषयस यथास्यमिमा वा तमागर्गयुधि निवर्तते । ततोऽन्यत्र गा भवतीति तालयाधं । पयर्थयमिति। न नावन कदा नितिदेशो भवति । अपवाद ताव छतृशाननी प्रतीक्षत दनाति भार । निदयोन्या योभितार्थत्व स्यात् तर्हि उपराहारद्वय पुर्यात् । तस्माटत वाय नि भान ॥ पतन्मूलकमेयेति । एतदुभयपरितमूलमवेलय । वन मृगानि रारा , मयसम्मतत्वात् । अत पवार- नीना इति । दोभिताय इयां । दधतीत्यत्र तनियामस्खेन इति शेष । दिनीयवचनम्य तपान्ना ना यति- यरिवति। अभ्यस्तेति । उभ उभ्यस्तम्' नि पूर दर्य यथेति । अस्य तद्विषयभूतम् इत्यादि । इसीति । इति युधिय गता त्य । मप्रसारणमिति । तस्य प्रयतते इति रोय । इत्यादीति । ri नावा प्राप्यत्यादिपरिप्रह । किन 'न मप्रमारणे-'इत्यम नापादयमय गाधिनी भग वता । यदि न्यायविपयस्तहि भाग्यागगतिरेवेति तनायविरमियपि यांयम । तदर्थ इति । वचनद्यार्थ इयर्थ । पूर्वशेषस्यापि भाग्यसमनवानागानि । ममर बारमाह- अभीति । 'विशन्ते' इनि पाट । तेन हि रक्ष्यसम्सारवासारोधाभा ·- परिभाषेन्द्रद्वारा वादविषयम्' इत्यादिपदम्बारस्यभगापत्तेः पदजन्यपदार्थोपस्थितौ वाक्यार्थ- वोधाभावे कारणाभावान । यत्र त्वपवादो निषिद्धः, तत्रापवादविषयेऽप्यु. त्सर्गः प्रवर्तत एव , यथा-वृक्षावित्यन्न 'नादिचि' इति पूर्वसवर्णदीर्घ निषेधाटप्रवर्तमानस्य वृद्धिबाधकत्वाभावादृद्धिः प्रवर्तते । अत एव तो सन' इत्यादि संगच्छते । अत एव निर्देशान् भ्रष्टावसरन्यायम्यान शाड- नाश्रयणम् । धनितं चेदम 'इको गुण---' इति सूत्रे भाग्य इति भाप्य. वेऽपि मामान्यत सोप्रतीति सून्यत अन्यथा वमुक्तिरयुक्ता स्यात्तथैव वदेदिति भाव । आदिना 'तन भिनिविशते' इत्यम्य गंग्रह । ननु पदास्वारस्येऽपि ताप- थार्थ ग्यास्नु मोऽत जाह- पदेति । लासदादिमत्वे' इति शेष । नोमय जापवाद विषयता फलोपहिता प्राह्या, अन्यथानिटापत्ते तावियादिनिर्देशासागत्यापत्तथ अप्रवर्त. मानस्य याधरत्वामभवाच । तम्माद्वाधरायधितापवादविषयता यन, नत्र नोत्सर्ग। प्रवृत्ति पन्यत्र न भवत्येवेनि परितम नदाह- यत्र स्विति । विषये अपवाद विषयत्वयोग्येऽपि । अपि प्रागुत्ततदविषयपगमर्शक । वो निसिन्यवच्छेदे । अप्र. वर्तमानस्य पूर्वगयर्णदीपस्य । न्यायमिद्धे अर्थे सापश्म याह- अत एपेनि । तथापीकासवेत्यर्थ । नन्वेवमपि 'यस्थामगे भ्र? तन' इति न्यायेन वृदिर स्यादन नार-- अत एवेति । तावित्यस्मादेव निर्देशादित्यर्थ । अत्र पाणिनीये, ‘यावता विना---' इति न्यायादिति भार' । गाम भाप्यमपि प्रमाणयनि- भ्यनितमिति । यद्यपि इसे गुण-दति गत वृधिप्रहणाभाये भित्मादित्यादी हरन्त- स्थणाया वाधर वेऽपि सोपीदियादी प्राप्ताया •मिनि वृद्धि गामान्यचिन्तापले इनि निषेधमुस्या विशेषचिन्तापक्ष वृद्धि --- इन्यस्या बाधिकाया हरन्तरक्षणाया 'नेटि' इति निरोधात् जापादे निषिद्ध उगी न' इति गमाधान दाय, नान्न पादमिनि पाटे गुनासो यमनने इयत्र पूर्वरूपनिषधे अयादयोऽपि ननि शन्नतयोग सम तन्न्या. या सागर नथापि द्विता पर प्रारयुक्ति , न्यायाभान'न् । नगर सिन्यनाराभाये दमस्य तो हदे- पारस्य यम्य नानि झापयम' इस्पादितदप्रिममाप्याय गंगति । अन्यथा न्ययुटीदिया चन्तामा वृद्धिगधागुम्य निषधे नेन गायन रुपमा गिनसंगतिः । मानान्त पादम' इन गये कानुनी या मोनि, गाय निश मानिय तम्य सी-पेपर गाणम् । तस्मानामा परि पोयम्। सदाइ -- - 'नि यो बाय मागस्य गण ·. गदासहित अदापोदनाते निरूपितम् । अत्र देवदत्तम्य हन्तरि हते देवदत्तम्योन्मजन न' इति न्यायम्य विषय एव नास्ति , हते देवदत्ते उन्मजनं न, देवदत्त इननोवतस्य तु हनने भवत्येवोन्मजनम । प्रकृतेऽपि न पूर्वसवर्णढीण वृद्धेहननम , कि तु हननोद्यममजातीय प्रसक्तिमात्रम , प्रसक्तस्यैव निषे- धान । प्रतिपदोक्त धमपि निरवकाशत्वे सत्येव पाधप्रयोजकम । स्पष्टं चेदम शेषाद्विभाषा' इति मृो भाये । तर हि शेषग्रहणमनर्थक्मः । ये प्रति- पद विधीयन्ते, ते वाधका भविष्यन्ति' इत्याशङ्कय, 'अनकाशा हि विधयो बाधका भवन्ति । समासान्ताश्च कयभावे साकाशाः' इत्युक्तम । - ·१४८ . परिभाषेन्दुशेखरः कचिदनक्काशत्वाभावेऽपि परनित्यादिसमवधाने शीनोपस्थितिकत्वेन पूर्व प्रवृत्तिप्रयोजकं बलवत्वं प्रतिपदविधित्वेनापि, 'परनित्यान्तरङ्गप्रतिपदवि धयो विरोधिसंनिपाते तेषां मिथः प्रमङ्गे परवलीयस्त्वम्' इति 'प्रत्ययोस रपदयोश्च' इति सूत्रे कैयटेन पाठान् । अत एवं रमे इत्यादी प्रतिपदोक्त खात्पूर्वमेत्त्वे आकारप्रश्लेपान् हल्ड्रयादिलोपो न प्राप्नोतीत्याशङ्कय 'एए हस्वान्-' इति लोपेन ममाहितम् ॥ ६ ॥ नन्वयजे इन्द्रमित्याढावन्तरङ्गस्यापि गुणस्यापवादेन सवर्णदीप बाधः स्याटत आह--. अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तद्यन्तरङ्गेण वाध्यते ॥ ६७ ॥ निरवकाशत्वरूपम्य वाधकत्वीजस्याभावात् । एवं च प्रकृतेऽन्तर. याह- . क्वचिदिति । शास्त्रस्य तदभावेऽपि तत्समवधाने प्रतिपदविधित्वन यच्छाघोप- स्थितिक्त्वम् , तेन पूर्वप्रवत्तिप्रयोजकं बलवत्वमप्यङ्गीक्रियत इत्यर्थः। परेति । विरुद्धयोदयो शास्त्रयो संनिपाते एक्लये प्रवत्ता यत्पराद्यन्यतमं तद्भवति, तेपा परादाना मध्ये मिथ परनित्याद्योयुगपत्प्रसङ्गे उपात्तक्मेण तद्वलवदित्यर्थः । एव च वास्यद्वयमिदमिति 'वि धयः' इति प्रथमोपपति , विरोधि'-दत्यस्य साफल्यं च । यत्तु-'विरोधिसनिपाते' इन्यनेन भिनविषयागमादेशयोनापवादत्वमिति सूचितामिति केचित् , तन्न, नुम्नुटोर्वाध्य- वाधवानापत्ते । 'नित्यासुन्लुकोऽन्तरंगा आदेशा' इति 'प्रत्ययोत्तर--' इति मृत्र व्यर्थमिति बाप परिभाषाया इत्यत्र तेनैतटुक्तम् । इति इत्यस्य । अत एव कैयटेनेति तृतायासंगति', 'उभय--' इति नियमप्राप्ते । नन्वेवमपि तद्भाष्यात्प्रतिपदविधित्वस्य तत्व न लब्धमिति तदंशे कयटासंगतिरेवेति कथमुक्तार्थसिद्धिरन आह– अत एवेति । उक्तार्थाशीकारादेवेत्यर्थ । एत्ये 'संयुद्धी च' इत्यनेन , तत्र संवुद्धिपदोपादानात् । समा. हितमिति । अन्यथा शक्स्याज्ञानेऽपि सिद्धान्ती तयैव वदेदिति तदनुक्त यतदर्थस्य तदभिमतवमिति भाव ॥ अन्तरइम्य पूर्वापस्थितनिमित्तरम्य । अपवेति । अनेन पूर्वसङ्गनि मृधि- ता। स्वविषये चारिताभ्यन वैपरीत्यमि याह-यद्यन्यति । अन वीजमाइ-निर.

·पदासहित •ण गुणेन मवर्णदीर्घः समानाश्रये चरितार्थो यगुणयोरपवादोऽपि बाभ्य- । पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वाविषय इदम । यत्तु-~' आगमाद- शयोन बाध्यबाधकभावः, भिन्नफलत्वात । अत एव ब्राह्मणेभ्यो दधि दी. यताम , कम्बलः कौण्डिन्याय' इत्यादौ कम्बलेन न दधिदानबाधः' इति छो:--' इति सूने कैयटः , तन्न, ' अपवादी नुग्दीर्घत्वस्य' इति दी. घोऽकितः' इति सूत्रम्थमाप्यविरोधात् ॥ ६७ ॥ नन्त्रजीगणदित्यादी गणेरीत्व निरवकाशत्वाद्धलादिवशेष यावेत; . - - तमाह- वेति । अय भाव दण्डाप्र श्रीश इत्यादी समानस्यानिनिमित्त गर्वधानववागत्वेन यण्गुणयो प्रारदाप सति तन तयारप्राप्तावपि भिमस्थानिनिमित्तक अयन इ इन्द्रमियादी गुण दीर्घयो प्राप्ती दाघस्य सर्वथानवाशत्वाभावेऽपि तन चारितार्य मनि तदप्राप्तियोग्य. ऽचारिताध्यपनिवकाश वस्य सत्त्वात् “यन न- इनि न्यायन प्राप्ता बाधो न, तु यस्था- निनिमित्तकयौरव तन मिथो बाध्ययाधकभावस्य विप्रतिषेधमूत्रस्थभाप्यादतीकारादिति । तदाह-एवं चेति । तादृशयाजाभावे चत्ययं प्रकृते जयज इ इन्द्रमित्यादी। ममा नेति । तयोरपवादाऽपि यत ममानाश्रये चरितार्थ , अत इत्यर्थ । उक्तहेतारवाह-पूर्यो. पेति । 'पान्तरगत्वविषये' इति पाठ । एव च यत्र स्थानिनिमित्तस्येऽन्तरङ्गस्वमन्या दृशम् , तत्र तस्यापवादनव बाघ इनि भाव । यत्त्विति । अन्यथा ऊटटिस्वपक्षे नाप्राप्त रोष वस्यारभ्यमाण उडागमो वाधक स्यादिति बलोपाभावे म्पासिद्धिरिति वलापेर तत्साधक्भाध्यासगति स्यादिनि भाव । भिन्नति । लोपो हि स्थानिनितिपला, ऊट तु न तमिगृतिपरक इति भाव । फ्लमवान्तर शास्त्रविहि तम्प प्राहम्, न तु प्रया अन्ययैतदसगति सच । अत एव दृशन्तसगतिरपि अन्यथा तनापि शरीररक्षणम्पपलस्य तु यत्वात्तदसगति सव । तदाह- अत यति । भिनफर तत्वानहामारादेवेत्यर्थ । दधि ओदनसस्कारकम् , कम्बल शीतनिवारक इति भाव ॥४॥ गम्पम् , निरवेति । अस्य 'सर्वथा' इत्यादि । बनेन पूर्वसङ्गति माचता । जनयो म तु पृवाचनम एव नियामव । किच तन विपराता बाध्यबाधनभाव प्रतिपादन इति सातदुपस्थिति , अब नु तस्यवाभाव इति पश्रादुपस्थितत्वमिनि भाव । बाधेतेति । .

·। परिभाषेन्दुशेखरः अभ्यासविकारेषु वाध्यबाधाभावो नास्ति ।। ६८॥ दोघोऽकितः इसकिदहणमस्या ज्ञापकम् , अन्यथा यंयम्यत इयन नुक कतेऽनजन्तवादीर्घाप्राप्ती तद्वैयर्य स्पष्टमेव । इयं परान्तरङ्गादिवाध- कानामध्यबायकत्वाधिका । तेन अचौकरत् मोमासत इत्यादि सिद्धम् । आने सन्वद्भावस्य परवाहीण बाधः प्राप्नोति । अन्ये · मान्यध-- इति दीपेगान्तरङ्गस्वादियम्य याधः प्रातः। यत्तु- यत्र एकफप्रत्युत्तरमपि संवेषां प्रवृत्तिः, तत्रैवेदम्' इति । अत एक-' इति स्ने कैयदः, तन्न, नुकि कृते दीर्घाप्राप्त्या धमिग्राहकमानविरोधान् मान्यधादीनां दीघे कृते इत्वाप्राप्त्या 'गुणो यड्लुकोः' इति सूरस्थभाष्योक्तदुदाहरणासंगतेश्चेत्य. - अस्य ' इति चेत् ' इति शष ।अन्यथा एतस्परिभाषाभाये । नुकीति । अपवादत्वात् ना प्राप्ते दोघे नुक आरम्भात् नर समकाल चारिताभ्य सति तदप्राप्तियोग्येऽनारिता- ध्यात् । ननु कृतेऽपि नार अन्त्यनकारस्य दीर्घ स्यादिति चन् न दार्घश्रुत्याचपरिभाषयो पस्थानादचा-यासस्य विशष गादजन्ताभ्यासान्त्यस्य दाघाभवतावात् , तदाह- अन जन्तति । 'अभ्यासविकारेप्वपवादा उत्मानबाधन्त ' इति यत्तेतदशीकारे फरमाह- यमिति।परोति। नादिना नित्यपरिग्रह तट्रपराधकानामित्यथ । आये अचाराद वन अस्य न्यथा' इत्यादि । सन्वद्धावस्यावकाश अचिक्षणदिनि। दास्यावा अदीदिपदिति । आद्य अभ्यासस्यासघु वात् दायाप्राप्ति अन्त्य 'सन्या इत्यादिना स्यचि कार्यस्याविधानासन्यत्त्वाप्राप्ति । दाधस्तु रान्वद्भावविषय, न तु तनात भाव । माशोतीति । वतमानसमापे भूत लन् । अन्ये मामासत इत्यत्र । अन्तर ति । सन्प्रत्यय , अन्यामदीर्घत्व व रानियोगेन विधायत इत्यन्तर दीर्घत्वम । इस नु बहिरङ्ग मनि परतो विधानात् । न च सन्प्रययकार अभ्यासाभावेन तदप्राप्या कथ दास्यान्नर त्वमिनि वाच्यम् , भ्यासतम्यावश्यक स्वन तावत्पर्यन्त दीर्घस्यावस्थान । इत्वपमेन्तमवस्थिती कारणाभावेन तदपक्षयान्तरमस्वसावादिति भाव । एषेनि । उस स्थापनादस्य बलर्थ । यथा- नतालादी उपाय गादय , ता य तदिति भाव । छने 'मन्ताभ्यामाभावन' इति शष । मातिापाऽपित इस्सरिदिन' इत्यादि । मानादानामित्वैव मिद वक्तिवाच याय । गुणो यरिति । 'मान्मय -' इत्यपि प्रष्टयम् । तदुदाहरणति । मामासन दशावरिसनदाहरणत्यर्थ । नय ·মান न्यत्र वितरः || ६८ ॥ ननु तन्छीलादिन्यिपये पुरुपि स्यात् । न च तृमपवादः, अम. पापवादम्य विकल्पेन नाधमत्वात आह- तान्छीलिपु वासरूपविधिर्नाग्नि ॥ ६९ ॥ पुलि सिद्धे निन्द्राहिमादिमृणाभ्यो युभिधानमत्र जापयम , न वुरवुनी परे विशेषाभावान । 'सान्जीलियेषु' इति विषयमतमी । . ४ यत विना- - पवायस्य गममाधान वेन ममुश्चयस्य प्रमिदनग्यात् अस्यामापति ममुञ्चय च. प्रभागातमरित्याद्यर्थ रिक) यस्यादाविशपण व पते यादा गमदन यनुगत्या वारगय पद इत्यादी तथाथम्य तस्यानुप्त्या रोपनियोगभित्र चाकरण यापि अतर- इ यनेन पापन्यत इ यादी पाहानिप्रमझम्य परवाना नमन बाधक भविष्यताति बारणपर अन --- दनि गनभाप्यागगनि । तदयमय it: योन तोक्त मिति वा यम् मापयरिदम्यागावनिरत्वेन परिमापामा अनाश्रयणमिति भगवतोऽभिप्रायात् , तदाह-- १ यन्यति । उद्योनादावि यर्थ ॥८॥ तन्नपवाद पनि । 'आ बैनन्छाल-- इत्यविशपे विहित वानिमि भार । भनेन सगरि मृविता । एवमग्रिमद्वयेऽपि माध्यम् । पुनरीति । परमस्याकरण वरि विवक्षायां गतमी । यद्वा युरि गात निदा इत्यादिको मिद इत्यथं । एका:भ्य वाइवादियगन्ताग्यभिनन्य तता वयस्य विधेय स , वलि प्रययात्पूर्वमुदात पनि ' आदिरदात्त हाते विशेषात् अत याह-नयेति । तदन्याश्चिात्यर्थ । प विशे पानाम्य गण वादाह- स्वर इति । सामान्यापेक्ष वेद ज्ञापकमिति भाव । ननु ता. छारिकवित्यधिकरणसप्तम्याम् उसर्गापवादयोस्ता छारिक चम, उतापवादस्यवाद उत्तझापामगति , प्युठा तत्त्वात् । तथा च निन्द-- इति मृत्र तपा प्रणानग्या पत्ति । भनुदात्तता--' रति गुनव पदन इत्यस्य सिद्धी पुन 'कम्य- युध पदिग्रहण हि तत्र झापम् । न च 'रुपत-' इयुका याध प्राप्त पशेनेन युच्प्रति प्रयत इति वाच्यम् , बासम्पवेधिना तसिद्ध । न च यौनाचात् युक्त तत्यम् । वि च तथा सयर पूवारातरन्यररनति न विविष्णुचि करिष्णुरित्यस्य मिक्षापपि अन या रोत्याकरिष्णगितिपदर सार र्याप स्यात् । विच शभाम-' A ·परिभाषेन्दुशसर तेन ताच्छोलिकैरताच्छोलिकैश्च वासरूपविधिनीत बोध्यम् । नन्वेवं कना कमनेत्याग्रसिद्धिः, 'नभिकम्पि-' इति रेण । अनुदात्तेतश्च हलादेः' इति युची बाधादिति चेन, न , ' सूददीपदीक्षश्च' इत्यनेन दीपेयुनिषेधेनोत्तार्थ- स्यानित्यत्वान ।। ६९॥ नन्वेवं हसितं जनस्य हसनमित्यादौ घजू , टन प्रति भोक्तुमित्यत्र लि- इलोटौ ईपत्पानः सोमो भवतेन्यत्र खल प्राप्नोतीत्यत आह--- तल्युटतुमुन्वलर्थेपु वास पविधिर्नास्ति ॥ ७० ॥ - , . इति वरचि भास्वर इति वन् ‘अनुदात्तेतश्र' इति युचा भायन इत्यस्याभावेपि भाराक इत्यपि म्यात् । अन्त्ये उक्तज्ञापक्सभवेऽपि पदिग्रहणानर्थक्यापत्ति , उसलक्ष्यसिद्धिचपरा त्यापतिश्चात आह-- ताछीलिकेविति ।विषयेति । विषयता च द्वयोस्तत्त्वेन अपवादस्यैव वा, उसर्गस्यैव तत्वेन तु न असभवात् । अपवादस्य तु सर्वथा तत्त्वमय क्षितमिति भाव तदाह -- तेनेति । विषयसप्तम्यहीकारेणेत्यर्थ । 'तान्छोनि कानामपवादानाम्' इति शेप । एव चैवेनैव ज्ञापनोभयलाभे पदिप्रहणमपि सफरम् सवरेष्टसिद्धिरपीति बोध्यम् । एवं द्वयोस्नत्वेऽपि परिभाषाप्रवृत्त्यहीकारे । कति। क्म्रतिवक मनस्यासिद्धिरित्यर्थ । वैधयं दृष्टान्त । आदिना गाता गामुक , विवत्मा कित्यन इत्यादिपरिग्रह । आये तन्नुकना अन्त्ये घिनुभ्युची। रेण विशेषविहितेन । .सूदेति । व्यधिकरण निषेधविशेषणम् , युनियन बहुप्रीहिणा समानाधिकरण या । उतार्थस्य परिभाषार्थस्य । अनित्यत्वात् अनित्यत्वज्ञापनात् । अन्यथा नमि कम्पि-' इति तादृशरणव दापेरपि युचो बाधे सिद्ध तद्वयर्थ्य स्पटमेवेति भाव ॥ एव ता छालियोवेवानित्ययासम्पविधिनिषेधाङ्गीकारे । छात्रस्येति । म यमणि- न्यायम अन्वति । नपुगवे भाव क्त । 'युदय' इत्यस्य विषयोऽयम् । घमिति । पनवायर्थ । उचितक्यिान्याहार । एवमप्रेऽपि सर्व योध्यम् । तथा सति हासमित्यपि स्यात् भोक्तुमिति। समानार्नुकेषु' इति तुमुन् । लिडिति । 'इन्छाथपु निरोग' इति ता । खलिति । आतो युच' इयस्य विषय इनि भाव । तरयुडिति। तेषु घमादीनामपवादभूतेषु मम स नास्नीत्यर्थ । तथा चैते उसामिय बाधन्ते, न तु या पाहपरिधिना विमलेन । एष च यत्र सादय एष उ मर्गा , तम सोम्यव, यथा- - ·गदामहितः 'इदं च वासरूपविधेर नित्यत्वारिसद्धम् । तानित्यत्वे ज्ञापकंच-अंडे पृन्यतृचच' इति । तन हि चकारसमुभितलिडा त्यतृचोर्वाधा मा भूदिति कृत्यतृप्रहणं नियत इत्यन्यत्र विन्तरः । धासम्पमूत्र मा ये स्पष्टा ॥ ७ ॥ ननु वा पक्तेन्या वासरूपविधिना लूपि प्राप्नोति, ने आगे यादत आह- लादेशेषु वासरूपविधिर्नास्ति ।। ७१ ॥ - 'अविधा भयादीनामुपपन्यानं नपुसके सादिनित्यर्थम्' इत्यग्निपये वागापविधिना युटपि, तेन भय भयन पर्ष वर्षणमित्यादि मिदम । अत एव 'पभो वर्षणान्' इति भाग्यप्रयोग , 'आशिते भुवयन नाशितमवन इति काशिवादिप्रयोगय संग सुते । रारूपरवार राना घरोप या यते, ननु ल्युट । एतेन सन्युद्धिति निषेधात् तत्र ल्युट्युत इति प्रकाशोतमास्तम् । अन परिभाषायां साहच नाधीयत इति स्पषमन्यत्र । स्य- मयों शापकाल-यत इति सारदेवादय तम, गौरवात् कादिविषय विशेषतो शाप. काभायाच पक्ष्यमाणतदनित्यत्वज्ञापन एनम्मापनासंभवाच , तदवनय मार-दंचे- ति । परिभाषायचनं चेत्यधं । यत्न 'वाराम्प' इत्स्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् र. भ्यते इदमिति न्यागत् , तन्न, तासां परिगणनान । तदध्वनय साह- अनित्याचा- दिनि । यत्तु सारदेवादय -- 'विभाषाप्रे प्रथम-' इत्यत्र विभाषामहणान् अनित्य व. लाभ इति , तन, तस्य पक्षे यादिविवक्षायां रडादिसंपादनेन चारिताथ्यादिति पर. मन्यन। अत आह - तदनित्येति । चस्त्वर्थे । त्यसरण झापरं न ममियाह- नम हीति । गने हीत्यर्थ । यदि तदनित्यत्व न स्यात् , तर्हि वायपविधिनय पसे तयो सिमी तदानर्थस्यं स्पष्टमेव । यदि तु 'शक्लिच 'इनि कृत्यानुवर्षचनव राधमात् तदनित्यत्वं ज्ञाप्यत इत्युन्यते, तदा मृत्यतृप्रहण 'प्रमादिसर्ग--' इति मुत्रे कृत्याचेति प मुरयजम् । एतेन 'प्रप--' इति मूने कृत्यमाणान् उक्तार्यों लभ्यत इति नयादित्यो. समपास्तम् । एवं च तदनियत्वेनैव तातिए सादेशेषु च निर्वाह उत्सवक्ष्यमाणप भाषाद्वपमनावश्यकमिति यो यम् , तदाह-स्त्य-यन्त्रेति । शेखरादावि यर्थ. ॥ ५० ॥ . , नयिति । एवम्' इति शेष : उभयत्रैव नदीकार इति तदर्थ । इत्यत्र हत्या दौ । ननु 'नानुबन्धकृतममाप्यम्' इति सिद्धान्ता रथं त प्राप्ति , अत आह-कसे इति । तथा च आदेशनिष्टवायस तत्र आरोप इति भावः । 'लादेशेषु' इत्यत्र G.20 ·परिभाषेन्दुशेखरः आदेशकृतवैरूप्यक्त्सु लकारेषु स नाम्तीत्यर्थः । अर च 'इशश्वतो- लङ च ' इति लइविधान ज्ञापकम् , अन्यथा 'परोक्ष लिट् ' इति लिटा लड: समावेशोऽसारूप्यारिसद्ध इति किं लद्दविधानेन । शनादिभिस्तिका समावेशार्थ शतृविधायके विभाषाग्रहणानुवृत्तिः, 'रिटः कानज्वा' इति चामहणं च कृतम् , तज्ज्ञापयति--- वासरूपसूत्रेऽपवाद आदेशत्वानीकान्तः प्रत्यय एव गह्यत इति कैयटादी ध्वनितम् । तत्कलं तु सदादिमो भूतसा. मान्ये लिटः कसुरेव, न तु पक्षे तिड इति बोध्यम् ॥ ७१॥ ननु ' डमो ह्रस्वात्-' इत्यादौ डमः परम्याचः, अचि परतो डम इति वेति संदेहः स्यादत आह- - शर्मधारय । कदारादित्वात् लस्य पूर्वनिपात । आदेशपर च स्यनिष्टचरूप्याक्षणिकम् , अर्श आद्यच इत्याशयेनाह- आदेशेति । नीररूपवदितिवाप्रयोग । चस्त्वर्थे, वाक्यालङ्कारे वा । अन्यथा एतद्वचनाभावे । लड 'अनद्यतने रद्' इति विहितस्य । असारूप्यात् उक्तरात्या । एव च सूरमुक्तार्थे ज्ञापकम् । ननु यथाभृतार्थ एव अस्तु कि लक्षणाद्याश्रयणेन ? अत आह-शनादिभिरिति । आदिना कानजपि । अत व पहुवचनम् । शतृविधायके 'लट शतृशानची इति योगविभागे । विभाषेति । नयोविभाषा' इत्यत 'सदादिभ्यो बहुलम्''इयायावा' इति वार्तिकप्र याख्यानाय भाष्यकरकृतेत्यर्थ । मूत्ररीत्या आह-लिट इति। कृतमिति । अस्य यत्' इत्यादि । तत् उभयम् । अपवाद असरूपपदवोध्य ।एवेति। वो भिनाम आदेशत्वानाकान्त एयप्रत्यय इपर्थ । धनितमिति । अनेन तदनुकत्व ध्वनितम । सामान्ये इति। अनेन तद्विशेषे यथायथ तिगे भवत्येवेति सूचितम् । पक्षे तिड इति । अन्यथा तु पक्षे तेऽ पि वासरूपन्यायेन स्यु । कानन्तु न पक्षे तस्य छन्दसत्वात् । अस्वरितस्वासत्य नानुभूति रिति भाव । एव च यथाश्रुतार्थस्य दुर्वचत्वात्तदाश्रयणमावश्यकमिति तत्त्वम् ॥ १ ॥ पलवस्यप्रसङ्गादेवाह- नन्विति । यतु सारदेवाय - विप्रतिषेधसत्रायव उभ यनिर्देश' इत्यर्थ इति , तन्न, 'डमो हस्यात्--' इत्यादी अनिर्वाहात् , तमुनयन् , तौर तावरोपमाइ-- उम इति । अच इति । अस्य 'इति' इति शेष । इति नि । भस्य अर्थ ' इति शेष । एमो पैति मदह' इति पारे तु न किमपि। अयानमाह--

·गदासहित
उभयनिर्देश पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् ॥ ७२ ।।
अचीति सप्तमीनिर्देशस्य 'मय उन:-' इत्युत्तरत्र चारितार्थ्या-
त्पश्चमीनिर्देशोऽनवकाश इति तस्मादित्युत्तरस्य' इत्यम्यैव प्रवृत्तिः । यत्र
तु 'ड: सि धुट्' इत्यादावुभयोरप्यचारितार्थ्यम् , तत्र तस्मिन्-' इतिसूना-
पेक्षया ' तस्मादित्युत्तरम्य' इत्यस्य परत्वात्तेनैर व्यवस्था । एवमुभयोश्चारि-
ताध्येऽपि , यथा-'आमि सर्वनाम्न:-' इत्यादौ । तर आमीति सप्तमी
निलयः' इत्यत्र चरितार्था । आदिति पञ्चमी 'आजसेरसुन्' इत्यत्र चरि.
ताति स्पष्टम् तस्मिन्-' इति सूत्रे भाष्ये कैयटे च ॥ ७२ ।।
ननु । अतः कमि' इति सत्वमयम्कुम्भीत्यत्र न स्यात् , कुम्भशब्दम्य-
.
अचीति । एवमुक्ताशयेन आदौ जनवकाशत्वेन बाधमुक्त्वा, परत्वेन बाधमाह-- यत्र
विति। अत एव वैलक्षण्यबोधवस्तु प्रयुक्त । अपि एवार्थ, अन्वयोऽने मिथ समुश्चा-
यको यथाश्रुत एव वा। तेनैव पाठकृतपरत्वेनैव । एवेन निर्दशन्यावृत्ति । एवं पाठकृतपरत्वन
व्यवस्था । तत्र द्वयोर्मध्ये । यद्यपि श्रौती 'सर्वनान्न ' इति पञ्चम्यनक्काशेति आद्यतु
स्यत्व सुवचम् तथापि तस्य विहितविशेषणत्वेन तस्मादित्यस्य तर अप्रवृत्तिरेव । अत
एव सर्वनाम्न परस्याम,
सामि परे सर्वनाम्नो वेति सदिह्य, पञ्चम्यनवकारोति भाध्या
क्तिरेक्देशिन इति बोध्यम् , तदेतद्धनयन् आह- आदिति । ततोऽनुवृत्त' इत्यादि ।
अनत्य तत्त्व भावप्रकाशे पटम् । एव च परत्वनिरव शिवतबाधद्वयबाधिका इयम् ,
न तु नषेति भाव तदाह -- इति स्पष्टमिति । तपावोधकमेतद्वचन स्पष्टमित्यर्थ ।
यथाश्रुते 'यत्र तु' इत्यादेस्तर अनुक्तत्वादसगति स्पष्टव । स्पष्टीकारकत्वात् कयटस्या
कि । यत्र तु सप्तमीनिर्देश एव अनवकाश , तत्र तत्यैव प्रावल्यम् यथा- आने मुक्'
इत्यादौ । तम हि आने इति सप्तम्यनवकाशा । अत इति अनुवृत्तपश्चमी अतो येय
इत्यत्र सावकाशा । 'दीर्घात् 'पदान्ताद्वा' इत्यादौ तु ज्ञापकादिना कृतार्थाया आप
पूर्वत्र 'छे च' इति सप्तम्या प्रावल्यम् , नानवकाशाया अपि पञ्चम्या दीर्घादित्यादिकाया ।
एवम् ‘इकोचि-' इत्यत्र अब सर्वनामस्थान इत्यनयोरनुबत्त्या द्वयोधारिताध्याप
सप्तम्या प्रत्परत्वपरभा'येऽनुवृत्तिमामांदिक इति साहचयाच सप्तम्या प्राव य
घो-यम् । एव चयमनित्येति फलितमिति बोध्यम् ॥ ७॥

·परिभाषेन्दुशेखरः घोपाहानादत आह- प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् ।। ७३ ।। सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वा प्रातिपदिकयोधशशब्दपणे ससि लि. गबोधकप्रलयविशिष्टस्यापि तेन ग्रहण घो यम् । अपिना केवलस्यापीत्यर्थः । अभ्याश्च ज्ञापकम्- समानाधिकरणाधिकारस्थे 'कुमारः श्रमणादिभिः' इति सूरे स्त्रीलिङ्गाश्रमणादिशब्दपाठः । स्त्रीप्रत्ययविशिष्टश्रमणादिभिश्च कुमा- . उभयनिदशप्रसादाह-नन्यत इति इत्यत्र इत्यादी । कुम्भेति। कुम्भादीत्यर्थ । सामान्येति । अत एव याप्सूरे प्रातिपदिक प्रणेन या ग्रहणवैयय॑माशक्ति भाष्ये । विशेषेति। अब तु द्वापकादयस्युम्भात्ययानया साधनपरभाध्याञ्च सिद्धोऽयं । एतेन सापका दष प्रवृत्तिनं तु सामान्य इत्यशास्तम् । यत्तु-~~'प्रातिपदिकग्रहण' इति यहुबाहि । तव शा. स्त्र प्रत्यासत्तिन्यायास्त्रीप्रत्ययविधायक मेद गृह्यत इति तन तमान्येनापि तहणापत्त उक्तभाप्यविरोधापतेश्च ज्ञापकासगत्यापत्तश्च तापुरुषस्या तरतरवाह, तन्वनयन्नाह-प्रा. तिपदिकयोधकेनि । सत्सप्तमीयमित्याह- सतीति । लिङ्गशब्देन तद्वाराष्टायादयो गृह्यन्ते, अभिधानऽभिधेयधर्मोपचारात् । तदाह-लिङ्गयोधकेनि । प्रत्यासतिलब्ध माह-~~- तेनेनि। तथा प्रातिपदिक्योधकशब्दनेत्यथ । ग्रहण चोध्यमिति पाठ । अस्या. श्चेति । चत्त्व ज्ञापकपदोत्तर योग्य । यद्यपि 'युवा सलति-' इति सूत्र जरतीप्रहण शाक भाष्यकारादिभिरकम् , तथापि ततज्ज्ञापनऽपि तदवस्थानुपपतिसमानाधि करण्याय युदरयां रताधर्मारोपस्यावश्यकवनो नस्तनत्वात् मावास्यत्वाच्च यूनि जर मीत्वारोपेण तरत्या प्राग भ्यागुवत्वारोपण या सामानाधिकरण्यन समासापपत्ती ज्ञापन. स्वासभर हात हरदत्त । अथ युवापरतारय समास तापवारिय सामानाधिकरण्य शब्द ·पदासहितः रीगन्दम्यव सामानाधिकरण्यम , न तु फुमारशब्दस्यति तदेतमापकम । इयं घ 'द्विपत्परयो:-' इत्याद्युपपदविधी, समासान्तविधी, महदात्त्वे, भिग्नित्स्वर- विधी, राशः स्वरे ब्राह्मणकुमारयोः, 'यहोर्नवदुत्तरपदभून्नि' इत्यादी समाससंघातप्रणेषु च न प्रवर्तत इति इशपसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । विभक्ति- निमित्तकार्ये च नेत्यपि तत्रैव । तत्र समासान्तविधाववयवग्रहण एवं न, समासंसघातग्रहणे तु प्रवर्तत एव, स्वरविधावेव समाससंघातग्रहणे तत्र दोषोक्तेः 'घहुबीहेरूधसः' इति सूत्रभाप्याच्च । एतावत्स्वेवानित्यत्वादप्रवृत्तिः, दोषाः सल्वपि साकल्येन परिगणिताः' इति भाष्योक्तेः । नन्वेवम 'बहुप्री- हेरूधसो डीप्' इति सूत्रस्थभाष्यासंगतिः । तत्र हि कुण्डोनीत्यत्र 'नवृतश्च इति कवापादितः, नद्यन्तबहुप्रीहेरित्यर्थात् । नद्यन्तस्य बहुव्रीहित्वाभावात्तद्- संगतिः । नद्यन्तानां यः समास इत्यर्थेन च परिहतम- नद्यन्तप्रकृतिकमु- " - नो बथें । उपसंहरति-तदेतदिति । वालिङ्गश्रमणादिग्रहणं प्रातिपदिकतिपरिभाषाज्ञा. पकमित्यर्थः । अतिप्रसझं निराचष्टे-यं चेति । 'रातः स्वरे ब्राह्मणयुमारयो ' इत्येवम् । 'अ यो ब्राह्मणकुमारयोः इत्यतस्तदनु उत्त्या ' राजा च' इति सूत्रे तर परतस्तस्य विधा. यमानस्वरक इत्यर्थ । 'यहोर्नभ्यदिति । अस्य समासेत्यनेनाभेदान्वया वेदाः प्रमाण मितिवत् । वक्ष्यमाणाशयेन पृथगाह --विभक्तीति । यहुयाहि । निमिसनानि यथाक्यं चिोध्येति स्पष्टीकृतं भावप्रकाशे । तत्र तेषा मन्ये । एषव्यावर्त्य माह- ममामेति। तत्र ट्याप्सूत्रे भाष्ये । ननु स्वरविधी तथोक्तिरविकसंग्राहिका, न नियामिका, अत आह- यहुग्रीहेरिति । इदं चानुपदमेव स्फुटीभविष्यति । उपसंहरति- पताध. दिति । भनित्यत्वात् घटोगहणज्ञापितात् । तत एव भाष्यात्सिदान्तं वक्तुं यथार्थताः शहते-मन्वेधमिति। परिभाषाया उक्तार्थाहाकार इत्यर्थः । ननु नद्यन्तानुत्तरपदव- वाक्यं तदापादनमत आह- नद्यन्तेति । त्यवलोपे पदमी, इत्यर्थमभिप्रेत्येत्यर्थः । असंगतिमुपपादयति- नयन्तस्येति 1 बहुव्रीहित्वस्य मुवन्नसमूहधर्मविनायतर पेण प्रातिपदिवाग्रहणात्परिभाषाप्रवृत्त्यभावेन तस्य तत्वामावादिन्यथः । यहुयाह्यर्थशाक्य- वाभावाच्चन्यपि बोध्यम् । ननु पूर्वपटिणोऽज्ञानातयोक्तिरिनि नासंगतिरत आह-नध. तानामिति । समास इति । बहुव्रीहिरित्यर्थः । एवमप्रेऽपि । थेन चेति । ची व्यु- - 1 ·परिभाषेन्दुशेखर यन्तोत्तरपदकः समास इतीति चेत्, न , अनया परिभाषया स्वीप्रत्ययसम. भिव्याहारे तद्रहिते दृष्टानां प्रातिपदिकत्वतद्याप्यधर्माणां विशिष्टेऽपि पर्या- मत्वमतिदिश्यत इत्याशयात् ॥ ७३ ॥ नन्वेवं यूनः पश्येत्यत्रैव युवतीः पश्येत्यत्रापि श्वयुव–' इति संग- सारणं स्यादत आह- विभक्तो लिङ्गविशिष्वाग्रहणम् ॥ ४ ॥ स्पष्टा चेयम् 'युवोरनाको' इत्यत्र भाष्ये | घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्ट- परिभाषाया अनित्यत्वात्तन्मूलपेत्यन्ये ॥ ७४ ।। , , (क्रम, परिहत चत्यर्थ । तदाशयमाह-मधन्तप्रति । इतीति । अस्य ‘तदाशय' हात शेष । अत एव करभोरूरित्यन नित्य कब्नेति बोध्यम् । एव च सिद्धान्तिना यदि तथाभहित स्यात् , तर्हि तस्याज्ञानक्ल्पना युक्ता नान्ययेत्यसगतिवेति भाव । सम- भिव्याहार इति । अस्य 'विशिष्टेऽपि ' इलाजान्वय । दृष्टानामिति । एव चान्यतर. पण वस्तुत प्रातिपदिकत्वादिवाहणे सति तद्विशिल्यापाति परिभाषा बोध्य । अस्ति च कुण्डोधात्यादी प्रकृती प्रातिपदिकत्वबहुबाहित्वादिकामाते नोक्तदोष । यदि समासान्तविधी सर्वतदप्रति ,तहि तदसगति पुनरपि स्पष्टव , अतोऽवयवग्रहण एव तनाप्रवृत्ति । तत्र तु समाससघातप्रहणम् , नद्यन्तऋदन्तयोस्तरपदत्वेन पूर्वपदाक्षेपादिनि बोध्यम् । प्रेऽपीति । अपि प्राग्वत् ॥ ७३ ।। विभक्तिनिमितेति पृथकप्रागुक्ताशयमेव प्रतिपादयितु यथाश्रुते शश्ते-नन्वेष' मिति । लक्ष्यविशेषववानित्य वादप्रवृत्तिकपरिभाषाङ्गीकार इत्यर्थ । युवतीरिति । एवमर्थम् 'अन' इत्युभयो बाप इति नाश्रयणीयम् । तथा दुराग्रहे तु गोमतीत्यादी नुमा थापासवोंध्या । नन्वस्या विज्ञापक्मत आह- स्पष्टेति । तथा च सूत्रानारूदरवऽपि भाष्याशुरूत्वादेव वाचनिक वारप्रमाणमिति भाव । अत एव यथाकयचिद्वातिकास्टत्व सूचयितुमकदरयुक्तिमाह- घटेति । 'शक्तिलागलाश-' इति वातिके पटप्रहणेनव सिद्ध घटीप्रहणेनेसर्थ । घघीयत्र घटीग्रहणनेत्यर्या या । अनित्यत्वात् तज्ञाप मान् । तदिति । तन्मूलवत्यर्थ । तथा च नातिरिक्तयमिति भावः । अन्य इति । अननाांचे सावता- 'युवोरनावा' इतिसूत्रभाध्यादावस्या परिभाषात्वेन व्यवहारात ·. गदासहित ननु 'वस्थापत्यम्' इत्येकवचननपुसकाभ्या निर्देशान् गाग्र्यो गा-- वित्याययुक्तमत आह- मूने लिङ्गवचनमतन्त्रम् ।। ७५ ॥ • अर्ध नपुंसकम' इति नपुसकप्रहणमम्या ज्ञापकम् । नित्यनपुंसक- स्वार्थ तु न तदित्यन्यत्र निरूपित्तम । धान्यपलालन्यायेन नान्तरीयतमा तयोरुपादानमिति तस्यापत्यम्' इत्यत्र भाग्ये स्पष्टम् । अत एव आकडार- सूत्रे एकेति चरितार्थमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ५५ ॥ -- अवश्यमेषा परिभापनिकफलसिद्धयर्थं कार्य' इत्युक्तधास्या पार्थक्यम्, अन्यथा तद्विरोध । ट्याप्सूत्रभाध्ये त्वेतलधार्थचनमेव । अत एव 'विभक्तो चोक्तम् । किमुत्तम् ? विभक्ती लिविशिष्टाहणात् ' इत्येव तम्रोक्तम् । अन्यथा 'उपपदविधौ यमिनो पक्' इत्यादिवत् ‘विभक्तिविधी च' इत्येव वदेत् । प्रामाण्य तु प्रागुक्तरीत्यैवेति । एव सति यथा चित्रगवीणामित्यादावदोष , तथा भावप्रकाशे स्पष्टम् ॥ ४ ॥ लिङ्गप्रसादेवाह-- नन्विति। तस्येति । इतिसूत्रे अपत्यमित्येवेत्यर्थ । वच. नत्य शास्त्रीयत्वेनाभ्यहि तत्वारपूर्वनिपात । तस्येत्यन तु न, उत्तापराने असति गमरे सध्यामानाभावात् । अत एव द्वन्दनिर्देश । अत एव चाह -- गायोपिति । अन्यथा तदपि प्रदर्शित स्यात् । यत्तु न्याम्यानमूलियेति, तन्नेति विनयना-~अर्धमिति । निर्देशादेव नपुसकत्वलाभे पुनर्नपुसम्पहणवैयदिति भाव । ननु समाशवाचिनित्यन- पुसवलाभार्थं तदिति दीक्षितादिभिरक्तमत आह-~ -नित्येति । बहुव्रीहि । नित्यनपुं- सक्खवणार्थमित्यर्थ । न तदिति । “एओ' 'ऐशीच' 'एच इ-' इतिसूत्रेषु पाचो हत्यशासनेनार्धकाराधीकारयोविधानमाशश न वेदे नैव लोवेर्ष एकारो ओ. कारो वास्ति' इतिसमाधानपरभाष्ये अर्ध इति प्रयोगात्समाशवाचिनोऽपि नियनपुंसक स्वाभावात् । अवयवयाची तु पुलिङ्ग एव । अपूपाधं ग्रामार्थमित्याद्यपि समप्रविभाग एवेति बोयम् । तदाह -- अन्यप्रेति । शेखरादावित्यर्थ । भाष्ये तु युक्तिसिद्धत्वमस्या उक्त- मित्याह-धान्येति । कश्चिदन्नार्थी शालिकलाप सनुष सपलालमाहरति तावन्नान्तरी यकत्वात, तत स यावदादेय तावदादाय तुषपलालान्यु मति' इति भाष्यम् । नन्वायमते रिमोशे अविवक्षालाभेऽपि दवनाशे तदलाम , अत सिंहावलोकनन्यायेनाह- ·परिभाषेन्दुशेखरः क्यड् 'क्व - ननु 'भृशादिभ्यो भुव्यन्वे:-' इत्यादौ विधीयमानः दिवा भृशा भवन्ति' इत्यत्रापि स्यादत आह- नवियुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा यर्थगतिः ॥ ७६ ॥ नयुक्तमिवयुक्तं च यत्किंचिददृश्यते, तत्र तम्माद्भिन्ने तत्सदृशेऽधि. करणे द्रव्ये कार्य विज्ञायते , हि यतः तथा अर्थगतिरस्ति । न हि अब्राह्म- णमानय' इत्युक्ते लोष्टमानीय कृती भवति । अतश्व्यन्तभिन्ने व्यन्त. सदृशेऽभूततद्भावविपये क्यड् इति नोक्तदोपः । 'ओपधेश्व विभत्तावप्रथमा- एवेति । तथा कागदेवेत्यर्थ । नन्वेवम् 'पउभ्यो लुक्' इति गौणे स्यात् , शोण्ड' 'हुट्य ' इयत्र गणपणं च न स्यादिति चेन् , न पवचन एव कार्ये तरसामादिष्ट मिर्गणपाटमामाच । ' आद्गुण ' इत्यादी यथैक्त्वविवक्षा, तथान्यत्र स्पष्टम् । 'भशा. दि-य'--' इत्यादी तु बहुवचनमप्यतन्त्रमिति दिक , तदाह- इत्यन्यत्रेति। शेसरा दावित्यर्थ ॥ ७ ॥ - यचनलक्ष्यान्तर्गतभशादिसूनप्रसङ्गादेवाह-ननु भृशेति । विधीयेति । 'अभ- शो भृशो भवति मशायन इत्यादी' इति शेष । क दियेति । ये रात्री भृशा नक्षनादयस्ते दिवा भवन्तात्यर्थः । यन-सारदेवादय 'अन्यत्' इति सप्तमाविमतिप्रतिरूपय. निपातपाटं नपुंसकप्रथमान्तपाठ वाभिप्रेस व्याचम्यु ‘नमिवयुक्तं पदम् अन्यत् अन्यस्मिन् सोऽधिकरणे वर्तते । यद्वा नमिवयुक्त पद सदृशाधिकरणे वर्तते कुत । यस्मात् अन्यत् शब्दरूपम् हेतुगर्भविशेषणम् , मुन्यार्थवाचिशदरूपादन्यदित्यर्थ दात , तम, तथापाटाभावात् तथाहीतिवापयशेषविरोधान्च , तदुनयन् शेषपूरणेन पायय- प्रयेण व्यावटे-नयुक्तमिति । 'यत्र' इत्यादि । यत्किचिदिनि । जनेन वाक्ये अचित्त मसापेक्षितेति गचितत् । नथायति । ताश एवार्थ प्रतीयत इत्यर्थ । लोरे इति शेषः । तदेवाह-न होति । तथा च रोकन्यायस्तिदेयमिति भाव । लोट गृरिण्टम : उत्तातिप्रमहं धारयति-भत इति । परिभाषाशकारादित्यर्थ । सारय. प्रयोजनधर्ममाह -- अभूतेति । नन्वयम् आपण' इत्यादी विभक्तिप्रणाशान- पातिरन आह-भोपधेति । भादिभ्याम् 'भारि च-' इयाद मासप्राण- ·गदासहित याम्' इत्यादी विभक्तिमहणं ह्येतन्न्यायसिद्धार्थानुवाद एव । एतेन विभ. तावित्यादि अस्यानित्यत्वे ज्ञापकमिति वदनः परास्ताः, अनित्यत्वे भाष्यसं. मतफलाभावात् । अत एव ' अकर्तरि च-' इति सूने कारकप्रहण भाग्ये प्रत्याख्यातमिति बोध्यम् । स्पष्टा चेयम् ' मृशादिभ्यः' इति सूत्रे भाष्ये । अमान्यसदृशेत्युक्तया सादृश्यस्य भेदाघटितत्व सूचयति । निरूपित चैतन्म- जूपायाम् ।। ७६ ॥ ननु व्याघी कच्छपीत्यादौ सुबन्तेन समासात् ततोऽप्यन्तरङ्गत्वाट्टा- पि अदन्तत्वाभावान्नातिलक्षणो डीप न स्यादत आह- गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचन पार सुबुत्पत्तेः ।। ७७ ।। समह । यत्तु सीरदेवादय . --'अनित्या चेय विभक्त्यादिप्रणात् , तेनासूर्यपश्या इत्यादी प्रसज्यप्रतिषेध सिद्ध ' इति, तन्मत सण्डयति- एनेनेति । एतेनेत्यस्यार्धमाह- अनित्यत्व इति । फ्लस्योक्तावादाह-भाष्येति । अभिधानस्वाभाव्यादेव तप्त तथार्थयोधस्य सिद्धत्वाज्ज्ञापकानपक्षत्वात् । अत एव प्रतीत्यैव परिभाषा साधित तदर्थ साधुत्व तु ज्ञापन साधितमेव भगवतेति भाव । नन्वेवमपि विनिगमनाविरदाद नित्यत्वसिद्धार्धानुवाद एवास्ता भव-मत इव अत आह- अत एवेति । तदनभि मतत्वादेवेत्यर्थ , अन्यथा प्रत्याग्थानासगति स्पष्टेवेति भाव । अत्र परिमापायाम् । सादृश्य साधारणधर्मसंबन्धप्रयोज्य सदृशादिपदशक्यतावच्छेदक्तया सिद्ध सदृशदर्शने सस्कारोद्वोधस्य सर्वसमतत्वेन तत्कारणतावच्छेदक्तया च सिद्धमखण्डमतिरिक्त पदार्थ । इवयुक्तोदाहरणम्- 'इये प्रतिकृती' इत्यधिकारे 'शाखादिभ्यो य ' इति ये सोम्य इत्यादि । तर सोमसदृशस्तद्भिन प्रतीयत इत्यादि मनूषाया प्रतिपादितम् , तदाह- निरूपितमिति । ' उपपदमतिट ' इत्याद्य यायोदाहरण बोध्यम् ॥ ६ ॥ वृतिप्रसङ्गात् समासप्रमझात् उदाहरणान्तर्गतोपपदमितिप्रसाचा:-नन्विति । आदिना अश्चक्रीतीत्यस्य परिग्रह । ततोऽपि मुपोऽपि । स्वार्थादिप्रयुक्त कार्यागा ऋमि- कत्वस्वीकारादाह-प्यन्तेति । पूर्वस्थितनिमित्तात्वरूपादिल । नि, तैरेव सह । एयव्यावत्य ध्वनयग्राह-प्रागिति । उत्तरपदे मुबुम्पत्ते प्रागित्यर्थः । अत एष चर्मकी- G24 .

·। उपपदम्- तस्य तत्वासमवादिति भाव । प्रधनीतत्यप । अमान्य इत्यनेनारचि गचिता, १६२ परिभाषेन्दुशेखर इति सूत्रे अतिग्रहणेन, 'कुगति इत्यत्र तदप- कपणेन, 'अतिडन्तश्च समासः' इत्यर्थात्तयोः सूत्रयोः सुपसुपेत्यस्य नि- वृत्त्या एकदेशानुमत्या कारकाशे च सिद्धेयम् । तेनाश्वनीती सिद्धा । अन्य- था पूर्व टाप्यदन्तत्वाभावान् नीतावरणपूर्वात्' इति डीप् न स्यात् । अस्या अनित्यत्वात्क्वचित्सुवु-पत्त्यनन्तरमपि समासः, यथा-- सा हि तस्य धन- जीता' इति । अन्ये त्वनित्यत्वे न मानं तत्राजादित्वासाबित्याहुः । अत एव तीत्यादौनरोगादिसिद्धि । इदमुपलक्षणम्-उक्तहेतोरेव प्रास्त्रीप्रत्ययोत्सत्तेरित्यपि योध्यम्। अन्यथा लाभावाज्ञापकत्वासगति स्परैवेति बोध्यम् । अत्र वीजमाह-उपेति । कुगतीति । 'गतिश्च' इति विभक्तसून इत्यर्थ । अतिरिति बहुाहि , प्रथमान्तत्वारा मास एव तेन विशेष्य , तदभिप्रेत्योभयत्रार्थमाह- अतिडिति। 'सुपेत्यस्य निवृत्या' इति पाट । 'मुप्मुपेत्यस्य' इति पाटे समुदायनिवृत्ती तात्पर्यम् , न तु येवर मुक्त्यस्य , तत्वनुवर्तत एव उपहेतोरिति योध्यमिति वैयटादय । यस्तुतस्तूपपदमित्यन्वर्थसज्ञया मुबन्तस्यैव पदत्येनोपपदत्वाद्ते मुबन्तत्वाच राजयुध्वेत्यादौ पूर्वपदे नलोपादिपदका. यसिद्ध , तिडपटित इति समासविशेषणेन कारको प्रतीत्यादिव्यावृत्तिसिदेव प्रथमान्त मुपनुवृत्तेरपि फ्लाभाव इति कैयटादयविन्त्या एवेति यथाश्रुतमेव युक्तमिति बोध्यम् । नन्वेयमुभयाशसिद्धावपि कारवाशासिद्धि , न च कर्तृकरणे-' इति कृद्ग्रहणात्तसिद्धि- रिति यटायुक्त युक्तम् , तस्य काष्टै पचतितरामित्यादिव्यावृत्त्या सामन्यात् । नापि बहुर महणं तत्र मानम् , तस्यान्यार्थरत्वात् । अत एव धनीतेत्यस्य सिद्धिरत आह- एकदेशेति। । एक्देशानुमतिद्वारा विशिष्टपरिभाषायोधनेन कारकाशे चेत्यर्थ । चेनोभया. शारामुश्चय । गत्युपपदयोलक्ष्ययोरकत्वादाद- तेनाश्वेति । अन्यथा तदनीमारे अस्या अनित्यत्यादिति । 'अम्माम्य-' इति सूत्रे गवादिग्रहणात् अन्यथा गोष्ठ इत्यादी मुपि स्थ' इति के अनया मुयुपत्ते पूर्व समास · सात्पदायो ' इति निसे भाप्राप्ती आदेशप्रत्यययो' इत्येव सिद्ध तंद्वयभ्यं स्पटमेव । ता हि स्थ इनि प्रति पदोसपरिभाषया 'मुपि स्थ' इति विहितकप्रययान्तानुगरण पाप प्रथमेति भाव मानमिति । पदस्य आदिरिति पक्षे तस्य नत्यमभवेऽपि पदादादिरिति सिद्धान्तपक्षे सदीत तुपदेऽन्त इति सप्तमीसमामपक्षे गायेत्यादेतदनिय व विना न मिति पदायर गदग्ययोग्यरक्षणात्वेन नामदे गुममेतदिति परे । कारकांश यति- अन एपेति । कारकशिश्या अकारादेपे यम । पूर्वमेय' इत्यमान्ययः । . . - .

·- गदासहित कुम्भकार इत्यादी पनीसमासोऽपि सुयुत्पत्तेः पूर्वमेव । पधीममासामाधे चोपपदसमासात एका भाव इति न तन यास्यमिति । उपपदम्-- इति सूने भाष्ये स्पष्टम् , न हि 'पष्ठीममासादुपपदसमासो विप्रतिषेधेन' इति वार्तिकम्, 'अथवा विभापा षष्ठीसमासः, यदा न पष्ठीसमासस्तदो- पपदममास: इति तत्प्रसारयान च । यद्यप्युपपदसमासस्यान्वरङ्गत्वाभि- प्रायकम् 'न वा पठीसमासाभावादुपपदसमासः' इति बार्तिककृतोक्तम् ; तथापि तदुभयप्रत्याख्यानपरम् ' अथ वा' इत्यादि भाष्यम् । परिभाषायां सामान्यतः कारकोपादानेन कारफविभक्त्यन्तेन कृद्धिः समासमानस्य सुबु. पष्ठोति । कृदोगलक्षणा हि षष्टाति तस्यास्नय कारस्त्वादिति भाव । अपिरुपपद- समाससमुचायक । ननु न तर पष्टीसमास , उपपदममायेन घाधित यात् । नापि तत्र तपरिभाधाप्रति , प्रतिपदोक्तपरिभाषया काराधिकारविहितसज्ञामानिमित्तकविभनत्य •तस्य ग्रहण एवैतत्यात्यङ्गीकारात् अत आह--पठति । एकार्थीभाव इति । तथा चाविग्रहत्वेन नित्यसमासत्वलाभात्पष्टीसमासेऽपि 'अन्तोदात्तादुत्तरपदात्--' इत्य स्याप्रया न पटनुपपदसमास योन्तत्र विशेष इति स एवास्त्विति भाव । तदेतदुप पादर्यात-- तर हीति । तदोपपदसमास इति ! 'उपपदम् -- इति विहि- तसमाससज्ञा तत्युहरमज्ञा च स्थास्यतीत्यर्थ । विप्रतिषेधे परम्--' इत्यस्य तु न प्रवृत्ति , युगपदुभयविहितममासमज्ञात पुरयसयो प्रवृतिसभवेनासभवाविप्रतिषेधाभावात् । अन्यादाविरोधस्य तत्प्रतिनिमित्त वे न मानमिति तत्तात्पर्यम्। न च नित्सवानित्य वज्ञान तविराध वैयटेनोक्त एवेति यान्यम् , वाधे याधज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् । एव च वणी समासोऽपि नित्य एवैतद्विषये फलित , तद्वोधिताभावाशस्यतद्विरोधेनतद्विषये त्यागात् 'नित्य क्रीडा--' इत्यादिविषये तस्स क्सवाचत्वादिति भाव । अन्तरगत्येति । 'पyा' इतिसूत्रे सुरेति ततीयान्तस्य सबन्धात्तन तदभावादिति भाव । अत एव मानु स्मरतीत्यादी न पासमास , अत एव च पान्तस्यानेकमुषन्तेन न समाम इति चोभ्यम् । उक्तमिति । 'पूर्ववातिकखण्डनाय तयोमध्ये' इति शेष । तदुभयेति । पूर्वपक्षसिद्धान्तरूपवातिवद्वयेत्यर्थ । माध्यमिति । न वातिकमिति भाव । ननूकरी त्या विप्रतिषेधासमवात्तत्प्रत्यास्यानेश्यन्तरमावस्योषपादितत्वात्कथ त प्रयान्यानमिति प्रतिज्ञातासिद्धिरेवात आह~ परोति । 'प्रकृत' इत्यादि । इदमुपलक्षणम्-गति कारकोपपदादित्यस्यापि । कारकोपति । 'वस्तुन ' इत्यादि । कारपदोपेत्यर्थो वा।

·- परिभाषेन्दुशेखरः पत्तेः पूर्वमेव लामात् । एतनेपा कारकतद्विशेषयोरुपादान एवेति परास्तम् , अस्या विध्येकवाक्यत्राभावेन विप्रतिषेधादिशास्त्रवत्कार्यव्यवस्थापकत्वेनोपा. दान एवेत्यर्थालाभाष ॥ ७ ॥ ननु । उगिचाम -' इसन धातोश्चेदुगिरकार्य तचितेरेवेति नियगेन अधातोरेव नुमि सिद्धे अधातुमणं व्यर्थमत आह-- सांमतिकाभावे भूतपूर्वगतिः ॥ ७८ ॥ सत्तद्वचनसामर्थ्यन्यायसिद्धयम् । तत्सामर्थ्यादधातुभूतपूर्वस्यापीत्य- पेंन गोमयतेः किपि गोमानियादौ नुम्सिद्धिः । 'नामि' इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टा ।। ७८॥ प्रतिपदोक्तपरिभाषा तु न प्रवर्तते, तस्या अनित्यत्वात् स्यरसतरतया तपारामाग | फारकेति । तेन सह तन्मात्रस्य ततः मेघ ते सह साभादित्यर्थ । मात्रस्येति । मात्र कान्ये । तथा च पीसमासोऽपि तत्यानरहर रमेव तस्य नास्तीति प्रागुकार्य मरसितिरिति भावः एनपति। तपायलाभेनेत्यर्ष । कारपंति । सन्मायो. रित्य । दूपणान्तरमाह-अस्या इति । निराशादिति भावः । ननु 'प्रानिपनि काग-' इत्यता प्रहमानत या, आकाश नदेमारता था, आत भाद- विप्रेति ॥ ७॥ .

·गदासहित बहुव्रीही तद्गुणसंविज्ञानमपि ॥ ७९ ॥ अपिना अतद्गुणसविज्ञानम् । तेषा गुणानाम् अवयवपदार्थाना संवि- ज्ञान विशेष्यान्वयिना अन्वयित्वमिति तदर्थः । यत्र समवायसंनन्धेन स- वन्धी अन्यपदार्थः, तर प्रायस्त गुणसंविज्ञानम् । अन्यत्र प्रायोऽन्यन् । लम्बकर्णचित्रगू उदाहरणे । सर्वादीनि जक्षित्यादय:-' इति चोदाहरणे । सर्वनामसज्ञासूने भाष्ये स्पष्टा ॥ ७९ ॥ ननु वदः सुपि क्याच' इति चेनानुकृष्टस्य यतः ‘भुवो भावे' इत्यत्राप्यनुवृत्तिः स्यादत आह- । सिद्धिरमानामित्यादौ । तिसादी तु न सावकाशत्वम् षट्चतुरिति प्ररित्यनुवृत्त्याच सिद्ध । नापि नृशन्द ,नेकमिति न्यायात् अन्यथा नृनद्याप इत्येव वददित्युक्त्वा उत्तरार्थ तथा निदश इत्युक्तम् ॥ ७॥ 'उागत्- ' इत्यत्र यहुबाह ' गामानत्यस्य च ' मत्वर्थ बहुबाहि' इति सिद्धा- न्तन प्रसादाह बहुवाति। पटासमासत कमधारयस्य लघुत्वादाह-पामिति। गुणाना विशषणानाम् । अत एवाह- अवयवेति । एतन नरदेवादिव्याख्यानम पास्त यो यम् । 'विशध्यान्वयिनाऽ वयित्वम् हात पाठ । विशष्यान्वयित्वम् ' इति पाठ तु माध्यविशेष्य वाक्यार्थरूप प्राह्यम् । तदर्थ उक्तवचनैकदशाथ । एव योगार्थ मुक्त्वा अविरोधाय द्वया बाहुल्यन विविक्तविषय आह-यन्त्रेति । यद्यपि कैयटादिभि- रन सयागाऽपि निवाशत , तथापि तस्यासबन्धत्वालाघवाचाह-समवायेति । लम्ब फणं भोजयत्यादौ व्यभिचारादाह-प्राय इति । अन्यत्र समवाया यसबन्धेन सय धिन्यन्यपदाथ । अस्यापि रक्तदण्ड आनायतामित्यादी व्यभिचारदाह- प्राय इति । अन्यत् अतद्गुणसावज्ञानम् । तथा चामयमपि सभवामिषायक बोध्यम् । क्मस्य वाध्यलालम्बक णात्य पूर्वनिपात । लौकिर त उक्वा शास्त्राय आह- - सर्वादीति। तथा च ला यायसिद्धयम् । गमकमप्यत्र यथामम् आव्यमुभग इत्यवान रिति, 'आम्प्रययवत' इति च , अन्यथाव्यथ इत्यनन । वभिनानानामव ग्रहणा दामन्तस्यैव प्रहणाध तदसगात स्पटैच ९ ॥ 'समुच्चयार्थकापिप्रसादाह- नन्विति । यत 'अचो यत्' इति सूनस्थस्य ·परिभाषेन्दुशेखरः चानुकृष्टं नोत्तरत्र ।। ८० ॥ णमुल्यनुवर्तमाने 'अव्ययेऽयथाभिप्रेत-' इति सूत्रे पुनर्णमुल्म- हणमस्या ज्ञापकम् । अन्यथा 'क्त्वा च' इति यदेत् । तध्युत्तरत्रोभयोः संयन्धार्थम् । उदाहरणानि स्फुटानि । इदमानित्यम् । अत एव 'सृतीया च हो:-' इत्यत्र चानुकृष्टाया अपि द्वितीयायाः । अतरान्तरेण-' इत्यत्र संयन्यः । 'लुटि च क्ल्पः' इति सूत्रस्थेनानुवृत्यर्थसकलचफारप्रत्याख्या. नेन विरुद्धेयम् । व्याख्यानादेवानुवृत्तिनिवृत्त्योनिर्वाह इति तदाशयः । 'कुलिजाल्लुक्सी च' इतिसूत्रस्थभाप्यविरुद्धा च । तत्र हि द्विगो: श्च' इति सूत्रान उनः, तन घेनाप्यनुप्रस्य 'सोऽन्यतरस्याम' इत्यस्य चानुवृत्ति स्वीकृत्य 'लुक्सौ च' इति भाष्ये प्रत्याख्यातम् ॥ ८० ।। .

·गदासहितः नन्ननुदात्तादेरन्तोदात्ताश यदुन्यते, तरखनादेयश्चनान्ताय न प्रामातीत्यत आहे- स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् ।। ८१ ।। स्वरोद्देश्य के विधावित्यर्थः । 'नोत्तरपदेऽनुदात्तादायपृथिवीरुद्रपूपग- निधपु' इति सूत्रे पृथिव्यादिपर्युदासोऽम्या सापकः; अन्यथा पृथिव्यादी. नामनुदात्तादित्याभावादप्राप्तौ तद्वैयर्य स्पष्टमेव । धर्मिग्राहकमानादेव प स्वरोद्देश्यफरिधिविषयमिदम् । अत एव 'शतुरनुमो नद्यजादी' 'अचः कर्तृयकि' इत्यादी अजादी' 'अचः' इत्यादेशारितार्थ्यम । अत . - . तद्रहितपाटे तु पूर्वोऽपिरत योग्यः । 'आमि गर्वनान --' इति मूने गाये प्रति f- मेत्-' इत्यामोऽग्रहणमुक्ता, प्ररणेऽपि न दोय इति पक्षान्तरे पचतितरामित्यादी पर. स्पारप्राप्तस्य नुटोऽभावाय 'हस्यनद्याप -' इसन ‘यस्य' 'लोप:' लनयोरिख तद्धिते' इत्यस्याप्यनुवृत्तिः कृतेति यो यम् ॥ ८ ॥ यहुधीहिनसशात् 'अनुदात्तादेव' इनि नप्रसाचाहनन्दिति । यमु सार- देयादयः--स्वरविधावित्यस्य स्वरवर्मन विधावित्यर्थः । तेन वर्तव्यमित्यादा तकारादेर- विद्यमानवत्वादवारादेरायुदातादयो भवन्ति । साप चान- बिल्वादिभ्योऽण' इति सूत्रम् । तद्धि 'अनुदानादेव' इत्यत्र्याधनार्थम् ; अन्यथा तेषामनुदात्तादित्याभाष दो. प्राप्त्या सामान्यसूत्रेणाण. गिद्धपा कि तेनेति । 'हस्वरप्राप्ती-' इति नु नवोतवन्तः; तन, धर्मियाहकमानात्तदलाभेन मियोविरोधात् अन्यार्थवभिनफ्लकमज्ञापपरिमापाय- स्य 'समासस्य-' इति सूत्रे भाष्ये कष्टत उक्तत्याच; तदुनयनाह- स्वरोद्देश्यक इति । अन्यथा, अस्या अभावे । अप्राप्ती निषेधाप्राप्ती । तथा च 'देवताद्वन्दच इति पूर्वसूण पूर्वोत्तरपदयोरिष्ट प्रतिस्वरः सिद्ध इति भावः । नन्वेवं परिभाषायास्त. धेवार्थः स्यागरायमत आह- धर्मानि । उक्तपयुदासापादित्यर्थः । 'नोत्तरपदे' इत्यस्य स्वरनिषेधविधित्वेन स्वरकर्मवविधित्वाभावादिति भाव । इदं वचनम् । साग्देवाको दोपान्तरं मूचयितुमुसार्थ इढयति-- अत एवेति । एवमाडीकारादेवेन्ययः । हलाया. दिव्यास्यर्थ हि तनाजादिप्रहणम् । यदि स्वरस्मकविधा नया स्यातदा यावर्याभावेन तदान स्पष्टमेष । 'वित्यादिभ्योऽम्' इति मममध्येवमेय सार मिति भावः । - --- ·परिमापेन्दुशेखरः एव राजवतीत्यादौ नलोपस्यासिद्धत्वादन्वीशब्दत्वात् 'अन्तोऽत्रत्याः' इति स्वरो न ; उदश्चित्वानित्यत्र 'हस्त्रनुड्भ्याम्--' इति मतुबुदात्तत्वं नेत्याकरः । स्पष्टं चेदम् - समासस्य' इति सूत्रे भाष्ये । ' उधैरुदाचः' इति सूत्रे कैयटस्तु--- इयमनावश्यकी समभिव्याहताजुपरागण हलोऽप्युदात्तादि. चदयमासात्तदुपपत्तेरित्याह । तत्र भाष्येऽपि ध्वनितमेतत् ।। ८१ ॥ नन्वेवमपि राजदृषदित्यादौ समासस्य' इत्यन्तोदात्तत्वं पकाराका. रस्य न स्यादत आह- हलस्वरमानी व्यसनमविद्यमानवत् ।। ८२ ।। अस्याश्च । यतोऽनावः' इति सूत्रे नौप्रतिषेधो ज्ञापकः । नाव्यमित्यत्र आदिनकरारो न स्वरयोग्यः ; यश्चाकारस्तद्योग्यः, नासावादिरिति स प्रति- पेयोऽनर्थकः । न चादिरेव नकार उदात्तगुणविशिष्टान्तरतमाजूपोऽस्त्विात वाच्यम् , तथा सति निमित्तभूतद्वयच्कत्वस्य विनाशादुपजीव्यविरोधेना. . एवमुक्तार्थस्य सूनास्तत्वमुक्त्वा, भाप्याद्यारूढत्वं ध्वनयन्प्राग्वदाह-अत एवेति । भागवत् ' आकरः' इत्यत्रान्वय । तस्य च 'संगच्छते' इति शेषः । कैयटादिसंप्रदाय तथोक्तम् । शब्दत्वादिति । हेतु स्वराभावे । 'उदात्तत्वं न' इति निश्चः पार', नम्द- योक्तः । अत एवेत्यने योजने, नादने योजने वास्तु तथा, तथार्थे त्वेतदसंगतिः स्पष्टव । कैयटस्त्यिति । अस्य 'आह' इत्यवान्वयः । समभौति । समभिव्याहारश्च पूर्वेणो. तरेण वा । तदुपपेति । हलादेहलन्तात्तत्प्रत्ययोपपत्तेरित्यर्थः अम निर्मूलत्वं निराचष्टे-- तत्रेति । 'उच्चदात्तः' इस्पत्रेत्यर्थः । यथा चैतत्तथा स्पष्टमन्यत्र ।। ८१ ॥ एवमपि उक्तपरिभापया 'अनुदात्तादेः' इत्यादी निर्वाहेऽपि । न स्यादिति । तस्यान्तत्वाभावात् । तथा च तकारस्य लारो वक्ष्यमाणरीत्या स्यादिति भावः अस्या- चेति । चत्त्वर्थे । तत्त्वमुपपादयति-नाव्यमिति । अन्यथा' इत्यादिः । आदि- रेवेति । एदेनाव्यावृत्तिः । विशिष्मान्तरेति । लकारत्यर्थः । अस्तु स्यात् , तहान- क्यात ; एवं च तद्वारणार्थ प्रतिपस्यावश्यकत्वेन झापरत्वासंभव इति भावः । निमित्त । - ·गदासहित गुदात्तत्वाप्राप्तेरित्यन्यत्र विस्तरः । स्पष्टा चेयम् ' ममासम्य' इति मूत्रे भाग्ये ॥ ८२ ॥ " . ननु 'परणगुण-' इति निषेधम्तव्यत्यपि स्यात् , ' दिव औन' इगौत्त्व दिवः किप्यपि म्यान , तथा ' यतोऽनावः' इति परो ण्यत्यपि स्यान् , 'दशोऽदि गुणः' इति चयपि स्थान , अत आह- निरनुवन्धग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥ ८३ ॥ तदनुवन्धकग्रहणे नातदनुबन्धकस्य ॥ ८४ ॥ वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ' इति सूत्रे ड्यन्यतोर्डित्यमनयोपिरम । सद्धि ययतोश्चातदर्थे ' इत्यत्र तयोरग्रहणार्थम् । नञः परभ्य ययदन्तस्यो- ति । 'आयुदात्तस्वर' इत्यादि । दात्तत्वाप्राप्तेरिति । तस्यैवाप्राप्तेरित्यय एव च प्रतिषेधोऽनर्धक सन्मापर वेति भाव । न च हर स्वरप्राश्य भावादेवायुक्त यम उचहालम्यमानोऽजुदात्त स चाच स्थान इत्याद्यादिति वाच्यम् , पश्यन्तस्याच इत्यस्याननुत्योदात्तादिपदामच सफेतादादिदातादिगुणक स्यादित्याद्यर्थ तत्तदन्त रतम कश्चिदच्यादिति हल स्वरप्राप्तिसभवात् तदाह- इत्यन्यत्रेति । भाग्यादा वित्यर्थ । चेयमिति । इयमपीत्यर्थ । चेन पूर्वस्या समुचय । अत एव तत्र तथा नोक्तम् । तर हि व्यजनान्तेप्पसख्यानम्' इतिवातिकप्रत्याख्यानाय परिभाषाद्वय मुक्तम् ॥ ८२॥ सरप्रमहादेवाहनन्यिति । अत एव तृतीयोक्ति । 'तव्यत्यपि स्यात्' इति पाट , स्वार्तव्यमित्यादी । अपयस्तव्यप्रातिपदिकादिसमुञ्चायका । विप्यपि अध. परित्यादी । अत्र पदावधिऽ वारयाने अपरनिमितकत्वेन 'वेरपृक्तस्य ' इति लोपे से दुष इत्यत्रोत्तप्रकारो बोध्य । देशविकृतन्यायो वा । यत्तु - अधातोरित्यनुवृत्या सिद्धेर्नेद प्रयोजनमिति चान्त तन, तस्या भाष्य एव दृषितत्वात् । अपाययमाद्यपरिभाषा- विषय । अपरद्वयमन्त्यपरिभाषाविषय । मात्र ममु य परिभाषाक्मेणाह-व्येति। तयो यज्यतो । अनयोरिति पाटेश्येवम् । नप इति । 'गुणप्रतिषेधविषयात्' G, 22 ·परिभाषेन्दुशेखर त्तरपदम्यान्त उदात्त इति तदर्थः । एवं चावामदेव्येऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति । तन्मात्रानुबन्धकग्रहणे स चान्यश्चानुबन्यो यस्य तद्हणं नेत्यन्त्यार्थः । एते च प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणे, 'दिव औत्' इत्यादौ संचारि- तत्वात् । वर्णग्रहणे चानयोरप्रवृत्तिरिति स्पष्टम् ' औड आपः' इत्यत्र भाष्ये । येनानुबन्धेन सानुबन्धकत्वं द्वयनुबन्धक्त्वादि वा, तदनुच्चारण एवैपा, धभिप्राहकमानात् । तेन 'जशसो:-' इत्यत्र नैपेति निरनुबन्धकत्वात्तद्धि- तशस एवान ग्रहणं स्यादिति न शङ्कयम् । एवमन्या अन्यतरानुबन्धोच्चारण ग्राघः इत्यादि । अनुत्तिलम्धमिदं सर्वम् । 'पदत्यान्त उदात्त ' इति पाठ । तदर्थ रितिसूनार्थ । एवं च तयोस्तनाभ्यामप्रहणे च । अव्ययेति । तत्पुरुष तु यार्थ- इतीति भाव । पठत्वादाद्यार्थमुपेक्ष्यारयार्थमाह- तन्मात्रेति । म वाग्यं सावधारण- मिति न्यायेति भाव । न स एवानुबन्धो यस्येति यान्योऽर्थ । तत्कलितमाह-स चेति । न्यासकारायुक्तभिमाहलमानलन्यार्थनिरासायाह -- एते चेति । दिव इति । अत एवाय तरणे एतदुप्लेस । अत एव ओहार. रित्त्वं सफर मिनि । एतेन आये तथा सत्त्वेऽपि द्वितीये न फ्लमित्यपास्तम् । अतिप्रसन निराच-वर्णेति । औड इति । काराभाचे आद्यया प्राप्तदोषवारणाय तधोक्स वष्ठत इति भाव । धमिप्राहकमानसिद्धमेवेदमिति तदानम् । तदेतद्धनय नाह-येनेति। आद्य उमा द्वितीये आह द्यनुवन्धकेति । 'हस्वनुभ्याम्-' इत्या इमतु- पोऽग्रहणात संग्रहायाह- त्यादीति । वाशब्द समुच्चये । अत विपेत्येकवचन जाता । प्रत्येकान्वये तु यथाश्रुतमेव मयं युक्तम । धौति । अन्यतोर्डिग्णादित्य । जायस्य पलमाह- तेनेति । उत्तार्थानीगरेणेत्यर्थ । 'नेपा' इत्यमान्ययः । नाटोति नदर्य । इनि 'न इत्यत्र हेतुत्येनान्चेति । तदेवाह-निरेति । अत्र असो शिरित्यत्र । एवं धमिनाहकमानादेव । अन्यनरेति । इद अनुसन्धाधारणस्या- ध्युपरक्षणम । अत एव पलौक्तिगंगनि । 'वनि पञ्चनियो ' इति पाट । तयोरपीत्यर्ध। अन्यथा यनुपन्धकन्यादनिप एव प्रहणं रयान बनियादे । यनितमिदं मतुयसोरियन येन वन उपसंग्यानं प्रातरित्यः' इनि भायेगापि । अन्यथा 'यनः' इत्युक्त्वा प्रात. रित्व पनि 'धन्येभ्योऽपि-' इति नियन्तोदाहरणदानागंगति पश्च । गीतं नन. समय प्रयटेन । आहार' रित्यं तु ' गस्थन्' 'मन्वः-'दनि पूर्वोत्तरगाह चयन 'हप-स्याप्यनुमन्यरत्यय प्राप्तप्रणाभावाय । अन्यथा विनापि 'योर'

·कनिम्नाधिकाः मानिनो लिङ्गगनान्यनिन ने 11 ८५॥
फर्मयनिहारे णर रियाम' इति नियामक गिनानिक दन | मत्र
पर
Ma न पनीर पगारी पनि निराहमिदिः । पादुन्य
पण गावनीति स्वयों न भागादिसमन इत्यन्या विनाः ॥ 23141;
ननु गुटीर इत्यादी ग्याधिपया पाशिंगनां प्रतिनी रियारन्त-
गुगन्यांगप्रामवालानुपपतिः , भामिना नमनासनग्ट
पः खियाम' इति मूर्य पियामि गुमा मरिश; अन्दा
.
पनिगत आहे-
यं याग्निधाय के भाग्ये ॥ ८५ ॥

·१० परिभाषेन्दुशेखर तरपदम्यान्त उदात्त इति तदर्थः । एवं चावामदेव्येऽव्ययपूर्वपदप्रवृतिस्वर एव भवति । तन्मात्रानुबन्धक्ग्रहणे स चान्यश्चानुबन्यो यम्य तद्ग्रहण नेत्यन्त्यार्थः । एते च प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणे, ‘दिव औन्' इत्यादौ संचारि- तत्वात् । वर्णमहणे चानयोरप्रवृत्तिरिति स्पष्टम् । औड आपः' इत्यत्र भाष्ये । येनानुवन्धेन सानुबन्धक्त्व द्वयनुबन्धक्त्वादि वा, तदनुच्चारण वैषा, धर्भिग्राहकमानान् । तेन 'जश्शसो:-' इत्यत्र नैपेति निरनुबन्धमत्वात्तद्धि- तशस एवार ग्रहणं स्यादिति न शक्यम् । एवमन्त्या अन्यतरानुबन्धोचारण - प्राव इत्यादि । अनुत्तिरधमिदं सर्वम् । ' पदस्यान्त उदात्त पाठ । तदर्थ ययतो रितिसूनार्थ । एय च तयोस्तनाभ्यामग्रहणे च । अव्ययेति। तत्पुरुषे तुयार्थ-' इतीति भाव । महत्वादाद्याथमुपेक्ष्यान्त्यार्थमाह- तन्माति । मर्व वाक्य सावधारण- मिति न्यायेनात भाव । न मावानुवन्धो यस्येति वान्योऽर्थ । तत्पत्तिमाह-स चेति । न्यासमारायुक्तधर्भिग्राहकमानलधाधनिरासायाह ---- एते चेति । दिव इति । अत पवावतरणे एतदुछेरा । अत एव ओहार रित्व सफरमिति तेन आधे तथा सत्वेऽपि द्विताये न परमित्यपास्तम् । अतिप्रसङ्ग निराचष्टे-वर्णेति । और इति । टकाराभावे आद्यया प्राप्तदोषवारणाय तथोक्त वण्ठत इति भाव । धर्मिप्राहामानसिद्धमेवदामिति तदामूतम् । तदेतद्धनयवाह-येनेति। आये उत्ता द्वितीये आह- झनुबन्धकेति । 'हस्वनुभ्याम्-' इत्यग्र मनु पोऽग्रहणात्त मनहायाह- त्यादीति । वाशब्द समुच्चये । अत एवपेत्येक्यचन जाती । प्रयेकान्वय तु यधाश्रुतमेव सर्व युक्तम् । धौति । न्ययतोरिकरणादित्यर्थ । आयस्य परमाह- तेनेति । उत्तार्थाशीकारेणेत्यर्थ । 'नेपा दत्यनान्वय । नाति तदर्थ । इति 'नशपम्' इत्यत्र हेतुत्वेनान्वेति । तदेवाह-- निरेति । अत्र सशसो शिरित्यत्र । एवं धर्मिप्राहक्मानादेव । अन्यतरेति । इद अनुयन्धोचारणस्या- 'युपरक्षणम् । अत एव फ्लोक्तिमगति । 'ट्वनिपानिपो' इति पाट । तयोरपीत्यर्थ । अन्यथा व्यनुयन्धकत्वाद्वनिप व ग्रहण स्यान बनियादे । वनितमिद मतुयसोरित्यत्र त्येन 'वन उपमरयान प्रातरित ' इति भाष्येणापि । अन्यथा 'वन दयुक्वा प्रात. रित्व इति अन्येभ्योऽपि-' इति नियन्तोदाहरणदानामगति पश्य । एणीकृत चन- संत्रेय यौन । ओहार रित्व तु 'गस्थन्' 'ग्रुमुल्य --' इति पूर्वोत्तरसाहचर्येण 'हर-' इत्यत्राप्य धनुयन्धकस्यव प्राप्तमहणाभावाय । अन्यथा व विनापि पोर च' ·पदासहित एव । तेन नो र च' इत्यादी छ्वनिष्वनिपोहणसिद्धिः । एकानुबन्ध- काहणे संभवतीति त्वयों न भाग्यादिसंमत इत्यन्यत्र विस्तरः ।। ८३ ।। ८४।। ननु कुटीर इत्यादी स्वार्थिकत्वात्म्वार्थिकानां प्रकृतितो लिङ्गवचनानु- वृत्तेायप्राप्तत्वात्युंम्त्वानुपपत्तिः , अकल्पमित्यत्र नपुंसकत्वैकवचनयोरनु- पपत्तिश्चत्यत आहे- कचित्स्वार्थिकाः प्रकृतिको लिङ्गवचनाम्पतिवर्तते ॥ ८५॥ णचः स्त्रियाम्' इति सूत्रे स्त्रियामित्युक्तिरस्या ज्ञापिका; अन्यथा 'कर्मव्यतिहारे गच् स्त्रियाम् ' इति स्त्रियामेव विधानाकि तेन । स्पष्टा चंय बहुविधायके भाष्ये ॥ ८५ ।। - इत्यत्रेव सामान्यग्रहण सूरपामिति तदानर्थक्यमेव स्यात् । एतेन तस्मादनियाधापत्ति रित्येपास्तम् । इति त्यर्थ इति । इत्यादिस्त्वर्थ इत्यर्थ । अत्यापि धमिग्राहकमानलब्ध- स्वादाह --- न भाष्येति । वनो र च' इत्यादी दोषापले 'मतुवसा- प्रागुक्तभा' यासंगत्यापत्तेश्च । यत्तु सारदेवादय'-- परिभाषात्रयम्-निरनुबन्धक एकानु बन्धक तदनुरन्धमेति । आये उक्तज्ञापरसाध्ये, उदाहरणान्युक्तान्येव । तत्तदनुबन्धो- धारणसामर्थ्यलम्चा नुवादस्तृताया । तलक्ष्यम् ' माडि लुट' इति । अाहिती माशब्द- स्य न ग्रहणम् । तथा चदि विधीयमान द्वित्वमटि नेति, तन, भाष्यविरोधात् परिभाषा यस्येव भाये सत्वात् तत्तदनुबन्धोच्चारणसामथ्यादेव मान्यादौ दोपाभावेन सरिभा- पानपेक्षणाच अनुबन्धादावेवमप्यनिवारण न्यनतापत्तेधेति दिक् , तदाह - इत्यन्यत्र विस्तर इति । उदद्योनादावित्यर्थ ॥ ८ ॥ ८४ ॥ निषेधप्रसादाह-नन्विति । 'रस्य' इति शेष न्यायेति । 'यो यत्र, म तद्धर्मभाव' इति लौकिकन्यायेत्यर्थ । स्वार्थादिकार्याणा द्रमस्य दोभ्यत्वादाह -- नपुं सकेति । क्वचिदित्यनेन बहुषु स्थलेषु तदनुवत्ति मृचिना । प्रशनोति । आयादिला. षचन्तातमि । अन्यथा एतदभाव । तेन मियामिति पदेन । आपकस्य सामान्यपक्ष लाइचनाशेऽपि सिद्धिर्बोध्या ॥ ८ ॥ - ·परिभापेन्दुशेखर त्तरपदस्यान्त उदात्त इति तदर्थः । एव चावामदेव्येऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति । तन्मानानुबन्धक्ग्रहणे स चान्यश्चानुबन्यो यस्य तद्ग्रहण नेन्यन्न्यार्थः । एते च प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणे, 'दिव औन्' इत्यादौ संचारि. तत्वात् । वर्णग्रहणे चानयोरप्रवृत्तिरिति स्पष्टम् । औड आप:' इत्यत्र भाष्ये । येनानुवन्धेन सानुबन्धक्त्व द्वयनुबन्धक्त्वादि वा, तदनुच्चारण [वैपा, धभिप्राहकमानान् । तेन 'जश्शसो:--' इत्यत्र नैपेति निरनुबन्धक्त्वात्तद्धि- तशस एवान ग्रहणं स्यादिति न शवयम् । एवमन्त्या अन्यतरानुबन्योचारण प्राव इत्यादि । अनुउत्तिरधमिद । 'पदस्यान्त उदात्त ' इति पाठ । तदर्थ ययतो- रितिसूतार्थ । एव च तयोस्तनाभ्यामग्रहणे च । अव्ययेति। तत्पुरषे तुन्यार्थ-' इतीति भाव । स्पष्टत्वादाद्यार्थमुपेक्ष्यान्त्यार्थमाह- तन्मात्रेति । सर्व वाक्य सावधारण- मिति न्यायेनात भाव । न म एवानुबन्धी यस्येति arयोऽर्थ । तत्पलितमाह-स चेति । न्यामकाराद्यक्तभिप्राहकमानलब्धार्धनिरासायाह-- एते चेति । दिव इति । अत एवायतरणे एतदुलेख । अत एव ओहार कित्त्व सफलमिति । एतेन आये तथा सत्वेऽपि द्विताये न फ्लमित्यपास्तम् । अतिप्रसर निराचष्टे-वणेति । औड इति । वाराभावे आद्यया प्राप्तदोषवारणाय तथोक्तं वष्ठत इति भाव । धमिप्राहकमानसिद्धमेवेदमिति तदायूतम् । तदेतद्धनय नाह-येनेति। आद्य उत्ता द्वितीये आह-- धनुबन्धमेति । हस्वनुड्याम्-' इत्या डमतु पोऽग्रहणात्त सग्रहायाह- त्यादीति । वाशब्द समुच्चये । अत पवैत्येकवचन जाती । प्रत्येकान्वय तु यथाश्रुतमेव सर्व युक्तम् । धर्मीति । ज्यज्यतोर्डिपरणादित्यर्थ । आयस्य फ्लमाह- तेनेति । उत्ताथाङ्गीकारेणेत्यर्थ । 'नेपा' इत्यनान्वय । नाति तदर्थ । इति 'न शक्यम्' इत्यत्र हेतुत्वेनान्वेति । तदेवाह-निरेति । अत्र सशसो शिरित्यत्र । एवं धर्मिग्राहक्मानादेव । अन्यतरेति । इद धनुबन्धोचारणस्या- प्युपरक्षणम् । अत एव फ्लोक्तिमगति । 'वनिपानिपो' इति पाट । तयोरपीत्यर्थ । अन्यथा धनुबन्धक त्वाद्वनिष एव ग्रहण स्यान ध्वनिबादै । ध्वनितमिद मतुयसोरित्यत्र त्येन 'वन उपमायान प्रातरित्व ' इति भाग्येणापि । अन्यथा 'वन' इत्युक्त्वा प्रात- रित्व इति 'अन्येभ्योऽपि-' इति नियन्तोदाहरणदानासगति पश्व । स्पीकृत चत संनय स्यटेन । ओहार रिरव तु 'गधन्' 'घुमल्व -' इति पूर्वोत्तरसाहचर्येण 'हर--' इत्यत्राप्ययनुबन्धकस्यैव प्राप्त प्रहलाभावाय । अन्यथा क विनापि चिनो र च' ·গান पर नयनी र चमगादी शनिवनिपहिणसिद्धिः । एकानुअन्य याण मंभवतीति वा न भाग्यादिममत इयन्यत्र पितरः ॥ ८३ ॥८॥ ननु युटीर इत्यादी म्याधिरत्वात्म्यार्थिाना प्रतितो रिद्वननानु- सन्यायप्राप्रत्यारपुंस्त्वानुपपत्तिः अल्पमिरात्र नपुमकत्वाचनयोरनु. पपनियरा आहे- - कनित्यायिंकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यनिवर्नने ॥ ८५ ॥ णचः खियाम' इति मूत्र पियामित्युक्तिरम्या मापिका, अन्यथा फर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम' इति नियामेर विधानादि सेन । स्पष्टा चय यहुविधायके भाग्ये ॥ ८५ ॥ IA---- -इयत्रय इत्या सामान्यग्रहण गूरपादामात नदानधयमन म्यान् । एनन तस्मादनिशायापति रिमास्तम् । इति त्यर्थ इति ।। या दरवध इयथ । अस्यापि धामप्राहकमानलब्ध- वादाह न भाष्यति। वनारच ४ यादी दावापन मनुवमो प्रागुक्तभा गाममायापमन । यनु माग्दवादय - पारभाषात्रयम्-निरनुबन्धक एका अधर तदनुबन्धति । अग्ध उक्ततापकमाध्य उदाहरणायुक्तान्यव । ततदनुबन्यो- मारणगामजलधार्थीनुवादस्तृताया । तभ्यम् 'मारि दुर' इति । अमारिना माशद स्य न ग्रहणम् । तथा नहि विधायमान दित्यमा' नति, तर भायविराधान् परिभाषा यस्यव भाग्य मावान् नत्तदनुबन्यामारणमामध्यादव मारी यादी दापाभावन तपरिभा पानपणाम अनुबन्धादाववमप्यनिवाइंग बननारनमान दिन तदाह इत्यन्यत्र विस्तर इति। उगोनादानि यथ ॥ ८ ॥ ८४ ॥ निषेधप्रमहादाह-नन्विति । 'रस्त इति राय । न्यायेति । 'यो यत्र, ग तसमभ'क' पनि साविकन्यायव्यय । स्वाधादिशा मम्य बाध्य वादाह- नपुं मकति । क्वचिदिलनन बहुपु पर गुलदानि चिना । प्रनानि । आधादिवा- सन्तासस । अन्ययादभाव । तन वियामान पदेन । भापकम्य मामाभ लाहानामा पिक्षिवा.

·परिभाषेन्दुशेखरः ननु सुपथी नगरीति 'युवोरनाको' इतिसूत्रभाष्योदाइते । इन: स्त्रियाम्' इति कप स्यादत आह-- समासान्तविधिरनित्यः ॥ ८६ ॥ प्रतेरंवादयस्तत्पुरुषे' इत्यन्तोदात्तत्वाय अश्वादियु राजशब्दपाठो. ऽस्या ज्ञापकः; अन्यथा टचैवान्तोदात्तत्वे सिद्धे कि तेन । द्वित्रिभ्यां पाह- न्मूर्धसु' इति स्वरविधायक भाष्ये स्पष्टेयम् ।। ८६ ॥ ननु शतानीत्यादौ नुमि कृते पटसंज्ञा प्राप्नोति ततश्च लुक्स्यात् ; तथा उपादास्तेत्यत्रात्वे कृते स्थाध्योरिष' इतीत्वं प्रामोत्यत आह- संनिपातलक्षणो विधिरानिमित्तं तद्विघातस्य ।। ८७ ॥ संनिपातो द्वयोः संबन्धः, तनिमित्तो विधिः तं संनिपातं यो विहन्ति तरप्रसङ्गादेवाह-नन्विति । कविति । तथा च डीन्न स्यादिति भावः । ट्वान्तोदेति । 'राजाहः-' इतीति भावः । द्वितीति । यथा चेतनधा स्पष्ट चौस्तुभे वृद्धिसंशाविधायके सूत्र ॥ ८६ ॥ तत्प्रसादेवाह-नन्विति । आत्य इति । 'दडा त्यपि च ' इतीति भावः । स्थाचोरिति । अस्य 'गुत्वात् इत्यादिः । यत्तु मीरदेवादयः-- आनन्तर्यलक्षणो • विधिस्तद्विघातस्यानिमित्तम् । यदानन्तयेण यो विहितस्तदानन्तर्गममी न विरुणदीत्यर्थः। यासंबन्धेन यो जातरतस्य म न विघातक इति यावत् । विघात इत्यय भावे पणित्याह; ।, वश्यमागदपलागणापत्ते ; तटवनयनाद-संनिपात इति । तयोः पूर्वपरयोदि. विशेष्ययोध । 'तनिमित्त.' इति बहुमीहिः । विधिरित्यत्र मणि किः । तद्विपात' न कर्मण्यणित्याह-तमिति । यद्यपि सारदेवनोक्तमत्र ज्ञापकम्- 'न तिगृ-' । निषेधः । स च विभक्तिनिमित्तयोस्तिमृचतखोरनया हा प्रत्यनिमिसत्वाप्राप्तानुप. ते । अन्यथा सयवहिनन्दान स्यात् । डीपन दोघांभ्यामविशेषादिति । यतु नेदं हापक युक्तम् , अादिगु सयो पायान चिनिषधेन तत्साफल्यात् । पुन नपाठादानन्ये यामनि । तम, 'कृन्मजन्तः' इतिपत्रस्यमाप्यस्वारस्येन तयोत्तम ययानापन्वान | अत एवेतदनित्यने जाए वक्ष्यनि- वटायेत्यादि । अन्य:-'वा. 'समय' इत्यत्र मिदं रिति हस्वम 'वामि' इतिपत्रद्वयकरणमस्या मातम् । तदि ·- गदामहित १५॥ तस्यानिमित्तम् । उपजीव्यविरोधायायुतत्वमित्तिन्यायमूलपा । अत यात्र संनिपातशब्देन न पूर्वपरयोः संबन्ध एन, किंतु विशेग्यविशेषणमनिपातोs- पि गृह्यते । अस एप प्रामणि कुलमित्यादौ नपुमकहरसत्वेऽपि पिति कृति' इति तुइन, प्रातिपदिकाजन्तत्वसंनिपातेन जातम्य रस्य तदविघातकरवान् । तुक्यजन्तत्यविधातः स्पष्ट एर । न चार्याश्रयत्वेन हम्बस्य यहिरगतयासि द्वत्यम् , अर्थकृतपहिरङ्गलानाश्रयणस्योत्तवान् । किं च पत्यतुकोरमिद्धः' इत्येतद्वलाकृतितुरग्रहणाभ तुग्विधौ बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तः । सर्वविध. संनिपातमहणादेव ' वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्त म्यान्' इत्ये- - + - भ्रूणामित्यादी नुइर्थम्, अन्यथा म न स्यात् । नवजादिषयवसवन्धविनाशादियुतम् । तथापि वक्ष्यमाणदोषगणापत्त्या तदयुक्तामेति वनयमाह-- उपजीव्येति । तन तमेव दोषगण सूचयन् , द्वयो सबन्ध इत्यतत्परिष्करानि- अत एवेत्यादिना फेचिदि त्यन्तेन । अत एर ज्ञापन विहाय न्यायमूलकत्यायकत्वादेव । संयन्ध एव आनन्त योन्य एव । संनिपातोपि तयाविशयावरणभावाग्यमवन्धोऽपि । अम्या बाप मूल्बल नु तर तदसत्त्वात्तस्य सपातीयापक्षत्वात्तद्गा न स्यात् । एतस्लमाह-- अन एवेति । विशेष्यविशेषणभावसबन्धस्यादि प्रहणादव गय प्रामणाति व्यान पद विय. न्तप्रकृतिवम् विपीति । अपिना वक्ष्यमाणसमस्तादाहरणे उत्तरपदहे तुम्हाला नुग- मावस्य पूर्वसबन्धप्रहणेनय सिद्ध मूविता । 'अन्तिमनि-' इति पार योत्तदारयसबन्धेनेत्यर्थ । 'अनन्तत्वमनि-' इनि पाट द्वन्द्वीता ल वातपसमन्याय एव, 'वृत्तदिन-~' इनि न्यायात् , तपमहाधने यर्य इति कनिन्, स, द्वेऽनन्तेत्यस्य पूनिपानापत । 'तस्मादत्वक पद पाठ । पतापुत्तरपदक स्टोतरपुरुष , फ्ले तु न भेद इत्यन्य । वानुतस्तु मायक व पाठ , प्रातिदिवस्थानन्त नरूपविशपणन य सबन्धस्तन ययाय सरवादिति वाध्यम् । तदधाति । मनिषा विधातवतुगनिमित्त वादित्यर्थ । 'रक्षणप्रतिपदाक्त' इति न्यायेन तु न निवांह , चत मिवत् हस्वादविहितस्यापि पनिषदोतवात् एवमयं यान्यनावश्यक वान् चार विलम्बोपस्थियारेव तयार बानि रिद । अप्रयुक्तरननाशस्तमार-वीति । उक्तफ्लान्यथामिदश नार तम्य प्रामति केयक्ति बण्डयनि-नति । अर्धा नपुमकवरूप । तदाश्रयणमन याह- किं चेति । अन्यथा तयव मिदनुकृति तुकोग्रहणानर्थक्य स्पष्टमय । एवमत्र नद्रहण परमुना प्रमाणमाह-सवेति । उमय ·परिभाषेन्दुशेखरः तत्परिभाषादोपनिरूपणावसरे वार्तिककृतोक्तम् । न हि प्रत्ययः पूर्वपरसंनि. पातनिमित्तकः । स एव च संनिपातशब्देन गृह्यत इति मत्वा 'न प्रत्ययः संनिपातनिमित्तकः' इति शङ्कायां तदभ्युपेत्यैव 'अगसंज्ञा तीनिमित्तं स्यान्' इत्येकदेशिनोक्तमिति न तद्भाष्यविरोधः । किं चैवं शैवो गाग्र्यो वैनतेय इत्यादावप्यङ्गसज्ञाया लोपनिमित्तत्यानापत्त्या वर्णाश्रया--- इत्यस्य चैयर्थ्यम् । ग्रामणिकुलं ग्रामणिपुत्र इत्यादावुत्तरपदनिमित्तके दृस्वत्वे यथाकथचिदबहिरङ्गपरिमापयापि वारणं संभवतीति 'कृन्मेजन्तः' इत्यत्र 'स्वस्य पिति' इति सूत्रे चैकदेशिना तया तुग्वारितो भाष्ये । अत एव परिभाषाफलत्वेनेदमुक्तम् ‘कृन्मेजन्तः' इति सूत्रे वार्तिककृतेति केचिन् । . विधेत्यर्थ । नन्वेवमुत्तरभाध्यविरोधापत्तिरत आह~-न होति । हिनिश्वये । ची हार्य विर्भ वा । वचिदच पाठ 1 मत्येति । अनेनोक्ताशयमजानानस्येयं शङ्केति सूचितम् । उक्तहेतोर-युपेत्यवादत्वादेवाह-- एकदेशीति । ननु वैयटायुक्तरीत्या फ्लाभावेनान तदग्रहणेन पूर्वनारच्यैव सहप्रन्यप्रवत्ति तदाशय एष वा तेन प्रकाश्यत इति सिद्धान्युक्तिरेव सा, अत आह- किं चयमिति । तस्य सिद्धान्त्युक्तित्व इत्यर्थ । उक्त प्रकारेणेन्यों वा । बहुपु दोषसूबनायानेकोदाहरणोपन्याम । दावपीति । अपिदाक्षिसमुचायक । अनापत्या तुत्यया । एवं च बार्तिककृतस्तथेष्ट वे 'प्रत्ययो वर्णविचालस्य' इत्येव वदेदिति न तत्रारुच्या तत्प्रवति , नापि तदाशयप्रकाशनमिति तथैव युक्तमिति भाव । नन्वेव समाने ग्रामणिकुलमित्यादामुत्तरपदहे तुकहावत्वेऽपि नुकोऽनयच वारणसंभवनान्यथावारणपरमाध्यविरोधोऽत आह.-ग्रामणीति । पत्री. तपुश्य । 'नाजानन्तर्ये ---' इति निषेधार्थस्य जागररत्वादाह-यथाकथंचिदिति। निषेधार्थमनाश्रित्येत्यर्थ । पयापीति । अपिरेतत्परिभाषासमुञ्चायन । संभवेति । न तु वास्तव वारणमिति भात्र । इतिहत्ती । कृन्मजन्त इत्यन' इति पाट । उक्तज्ञाप- कातग्विधा तदप्रवृत्तेरकहतोपाह-एकेति । तया बहिरापरिभाषया । एतन तनत्य क्यविनय एवेति मृचित्तम् । अग्राम युर यन्तरमपि सूचसमाह-अत एवेति । उक्तरायोकभाप्यस्यैकदेश्युक्तिवादेवेत्यर्थ । परीति । एतत्परान्यर्थ । इद तुम्बारणफ्लक प्रामगिकुलमित्यादि । यद्यप्युपजीव्येलादिकृत यन्त प्रागुत' रावाऽथ गिद्धान्त एवेति कांदित्यनुपपत्रम् , तथापि प्राशुत परिभाषाया ययानोऽयं, कयटादिममतार्थसंपाह- ·न्त्यि इत्याह-किचान्तति । 'यत.'इति शेष । एवमप्रेऽपि । तत्र अन्नरहे । १७५ गदासहितः यः संनिपातलक्षणविधित्वमस्या लिङ्गम् । स्वप्रवृत्तेः प्राक् म्बनिमित्तभूतो संनिपातः, तद्विघातम्य स्वातिरिक्तशास्त्रस्य म्वयमनिमित्तमिति फलति । नन्वेवं रामायेत्यादौ ‘सुपि च' इति दीर्घानापत्तिः , अदन्वाद्गसंनिपा- तेन जाताय यादेशस्य तदविघातकत्वान; न च यत्रादित्वसापेक्षदीर्घम्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वान्नात्र संनिपातविघात इति वाच्यम , आरोपितासिद्धत्वे- ऽपि वस्तुतम्तद्विघातस्य जायमानत्वेनैतत्प्रवृत्तेः । किं चान्तरने कर्तव्ये बहि- रङ्गस्यासिद्धत्वेऽपि तत्र कृते तस्यासिद्धत्वे मानाभावः । किं चातिदेशिकसं- निपातविघातामावमादायैतदप्रवृत्ती गौरीत्यादी मंबुद्धिलोपेऽपि स्थानिवत्वेन कत्वान्न सिद्धान्त इति सूचनाय तत् । तदवनयन्सिद्धान्तं वक्ष्यति-म्वनीति । केचित् भाप्यनत्त्वविद इत्यर्थ तदित्यन्ये । उपायस्योपायान्तरादृषमावान . नदेव देदयुक्तिस्य. साधकमित्यरुचे अत एवेत्यादिचरममानोक्ती तद्वोधमिति परे । परिभाषाया रिजय- त्यादिनियमात्पलमुक्त्वा रिङ्गमाह-संनीति | सनिपातर क्षणविधि स्वप्रत्युत्ता विद्यमानमनिपातस्य विधातरस्यानिमित्तमिनि क्यटादीशाधों न युक्त इति विनयन् , 'संनि-' इत्यादि परिष्क्रोति-स्वप्रवृत्तेः प्रागिति । अत्र स्वादिपदेन मंनिपात. लक्षणविधि । अयं भाव - मनिपातं निमित्तीकृत्याग्रिम कार्योंपनीव्यं यत्कार्य प्राप्तम् , तस्य लेशतस्तद्विघातम्त्वेऽपि लेशतोऽनुवत्तसनिपातसाशविघातक्शाम्रान्तरानिमित्त व. मित्यर्थः, यत्तदोनित्यसबन्धात्प्रत्यासत्तेश्च । अन एव 'ए ओर' 'दको गुण-' इतिमूनभाग्यसंगति । तत्रत्यक्यटादीना तु प्रमाद एव, उक्तहेतो. सिद्धान्ते जातिपक्षे. इनिर्वाहाच । स्पष्ट चेदमुदद्योनादाविति । उक्ताशयेनैव शहरे-नन्विति । एवं परि- भाषाङ्गीपारे । अनापत्तिः अप्राप्ति । तदवीति । अदन्ताङ्गटेमनिपानविघातादीर्घ. विष्यनिमित्तत्वादित्यर्थ । संनिपातयिघात इति । अन भावे धन । एवमग्रेऽपि ।एवं च दीर्घविधौ तदविघातस्त्वानैतामात्तिरिति भाव । ननु संनिपातलक्ष्णविधिनिमित्तनिमित्ता त्वस्यानाजीकारात् विमस्या अन्तरगत्वमत यादेशस्येति चेत्, तत्र न य इत्याह- रोपितेति । एतत्प्रवृत्तेरिति । स्वरूपसद्विघात एवैतत्प्रवृत्ती निमित्तमिति माद । - - नशानमेवैतत्प्रवृत्तौ निमित्तमास्तामिति नाद्यदोषेण तत्पशः सम्यगेदात आह- चेति । गौरीत्यस्य 'हे' इत्यादिः । स्थानीति ! भायसूत्रेणेति भावः । नियम- ·१ परिभाषेन्दशेमर हस्वनिमित्तसनिपातविघाताभावात्ततस्यातिव्याप्तिपर 'कृन्मेजन्तः' इनि सूत्रस्थभाष्यासगतिः। सनिपातम्याशास्त्रीयत्वान्नात म्यानिवत्त्वमिति चेन , तर्य- भासिद्धत्वमपि कथमिति विभावय , अशाखीयेऽसिद्धत्वाप्रवृत्तेः । ईदृनेत्-- इति सूत्रे कैयटेन स्पष्टमुक्तत्त्वात पंच पूर्वशासिद्धीयेऽपि कायें एतत्परिभापा- प्रवृत्तिर्गवत्येवेति चा, न , 'कष्टाय' इति निर्देशेनैतस्या अनित्यत्वान । ययोः संनिपातस्य विघातक शास्त्रम् , तयो: मंनिपातनिमित्तकविधायुपादानमपेक्षित. मिति तु नामहः, अत एव दाक्षिरित्यन अकारान्तप्रकृती-मनिपातानिमि- त्ताइसज्ञा अनया परिभाषयाल्लोपस्य निमित्तं न स्यादित्याशङ्ख्य, अनि- त्यत्वेन समाहितम कृन्मेजन्तः' इति मृत्रे भाष्ये । न ह्यगसज्ञायामदन्त- शास्त्राणा निषभमुखन प्रत्तिरिति पक्षणेदम् । विधिमुसेनेति सिद्धातपक्षे प्रत्ययरक्षणे नेति यो यम् । हस्येति । अत्य 'अम्बाथति' इत्यादि । तर हे गीरीत्यादी । भाप्येति । 'नदीरस्वत्व सबुद्धिरोपस्यानिमित्त स्यात्' इत्यादिभाष्यत्यय । सदसग तिनिरासाय शङ्कते-सनीति । अभावाभावस्य प्रतियागिरूपत्वमिति मत इदम् । अनिरि तत्वे तु फलिताथरथनमिदम् । वस्तुत स एव नेति मग्नुषायास्पमिति बोध्यम् । अत्र रानिपाते। तहन' इति पाट । उत्ताऽर्थ ।क्वचिदुभयत्र तत्र येव पाट । रान भाद्यस्य रे गी रात्पादौ, द्वितायस्य रामायत्यादावित्यर्थ । कथमिति । अत एव 'पुक दृस्वत्वस्य--- अदीदपत्' इति भाष्यसगतिरिति भाव । अत एवाह- स्पष्टमिति । अन्यथा भाग्य विहाय रेयापर्यतधावनासगति स्पष्टव । एवं च अशास्त्रीयेऽसिद्धत्वाप्रवृत्ती च । तस्या ' इति पाठ । क्वचित् 'अस्या ' इति पाठ । अस्या सिद्धान्तार्थे उक्त, प्रागुप स्थितातिव्याप्तिमनित्यत्वन परिहत्य पुनस्तदर्ध द्वधा शवो वारयन् परिष्करोति-- ययोरित्यादिसुबाश्रयत्वादित्यन्तेन । 'यया सनिपातस्य विघातक शास्त्र तयो सनिपातनिमित्त विधायुपादानम् ' इति पाठ 1 उपादानमित्यस्य 'विशिष्य' इत्यादि । अत एवाप्रिमात एवेत्यादिप्रन्धसमतिरिति बोध्यम् । 'यया सनिपात कार्यस्य निमित्त तयो सून उप-' इति पाठान्तरम् । उक्त एवार्थ । अब भाध्यविरोधापतेरिति हेतु सूचयन् , उक्त द्रढयति- अत एवेति । तदनामहादवेत्यर्थ । अत एवेत्यस्य समाहि- तमित्यनान्वय । शङ्काया एक्देश्युक्तित्वस्य प्रागुतत्वात् । अन्यथा प्रागुक्ताशयानभिज्ञो तस्येन शशायास्तत्ववत् एतदनभिज्ञात्ततना शहायास्तत्त्वेन योजनेऽपि तथैव समाधवक्त ध्यतया तथासमाधानासगति सष्टेवेति भाव । तदेवाह-न घडति । न हि तद्विषा- ·, , मज्ञाफलं त्वकच स्याङ्गसंवेत्युक्तमस्ति । न च कुम्मकारेभ्य आधय इत्यादायव्ययतनाया अनया परिभाषया वारणपरभाप्यासंगतिः ; अनया परिभाषया लुङ्मा भून , अव्ययत्वं तु स्यादेव , लुका हि तदीयसनिपातम्य विधाता, माव्ययसंज्ञया , स्यादिति वाच्यम् , एतदुदाहरणपरमान्यप्रामाण्येन साक्षा- त्परम्परया वा स्वनिमित्तसंनिपातविघातकम्य स्वयमनिमित्तमित्यर्थेनादो- पान् । एतेनात्राकच् स्यादित्यपास्तम् । न च कार्यकालपक्षे लुगेकवाक्यता- पन्नसंज्ञायाधेऽयकजेक्वाक्यतापन्ना म्यादिति वाच्यम , अन्तरगाया तदेक- वाम्यतापन्नसंज्ञायां पहिरङ्गगुणादेरसिद्धत्वात् । लुगेकवाक्यतापना तु न गुणादितोऽन्तरङ्गा, उभयोरपि शब्दत: सुबाद्याश्रयत्वात् । 'न यासयो।' . मुवचम् । वि चकवाक्यस्येशी वाक्यैश्वास्यतया सज्ञायां सनिमित्तवत्वमेव दुपाद गदासहितः 623 दन्तस्येनि अङ्गसईयुक्तमित्यर्थ । अत्र भाष्यविरोध परितुं शक्ते-न चेति । त्यादाविति । आदिना चिर्षिय इत्यादिसग्रह । अणक्युप्रत्ययाना कृत्यादेत्याद्युतरम् कृन्मे नन्त ' इति प्राप्तिर्वाध्या व्यपदेशिनद्भावन । न बान्तप्रणानित्ययोगवहुव्रीहिणोप शेमन्त इत्यांदन न दोष , अनर्थव मिद्धेऽन्तग्रहण न कार्यमिति भाष्याशयात् । प्रसंगतिमुपपादयति-- अनयेति । नन्वेवमफलत्वान्न सज्ञात आह- संशाफल- मिति । एतदिति । अस्या अन्नहितोचोदाहरणेत्यर्थ । इत्यर्थनेति । 'अस्या' इति शेष । वचित् 'एतदर्थेन' इति पाट । एतेन, उत्तार्थनानयाव्ययत्ववारणेन । नन्वेव मपि भाष्यस्यैक्देश्युक्तित्वमावश्यकमेवेति किमर्थ तधार्थकरणमित्याशयेनाशइते-न चेति । एवाक्यत्वाय मुग्यत्वाचाह- कार्येति । जेकेति । तस्या परम्परयां तत्त्वेऽप्यस्या अतत्त्वादिति भाव । अन्तरङ्गेति । अनैमित्तकत्वेनापरनिमित्तरत्वेन वा । तथा चैतन्त एव नेति भाव । न-वेव तस्या अप्येव वारणेन भाष्यासगतिरेवात आह- लगेफेति । 'दितोऽन्तरजा' इति पाट । सुयाद्याश्रयत्यादिति।आदिना अन्ययरूप- प्रकृत्यादिसग्रह । मुपि परे वृद्यो मनन्तस्तदन्तमव्ययसन तस्मात्तस्य च लमित्यर्थ । तथा निमित्तक्त्यस्योभयत्र तुल्यत्वेनानमित्तिक्त्वादि न तनति भाव । यद्यपि प्राग्वद परनिमित्तकत्वेन तत्त्व मुवचम् , तथाप्य पनिमित्तकस्वादिना वैपरीत्यमेव, तस्य तत प्रावन्यस्य प्रागुतत्वार । उत्तभा यमप्यन गमवमिति भाव । भाष्यप्रामाण्यातत्र यथो रेश पवेत्यन्ये । वस्तुतस्तु गुणस्याधिक निमित्तकत्वेनाल्पनिमित्तकस्वरूपान्तरङ्गत्व ·१७८ परिभाषेन्दुशेखर इति निर्देशाचपानित्या । तेन नातिप्रसङ्गः । स्पष्टा चेयम् 'कृन्मेजन्तः' इति सूने भाप्ये | अम्या अनित्यत्वे फलानि भाष्ये परिगणितानि-वर्णा- श्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्तम दाक्षिः । आत्वं पुग्विधे:-काप- यति । पुगहम्वत्वस्य-अदीदपन् । त्यदायकारष्ट्राविधेः-या सेति ।। इड्विपिराकारलोपस्य-पपिवान् । ' ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप्' ' अन्तोदात्तादुत्त रपदात्' इति मतुविभक्त्युदात्तत्वं पूर्वनिघातस्य-अनिमान , परमवाचा। नदीहस्वत्व सबुद्धिलोपत्य-नदि कुमारीत्यादि । यादेशो दीर्घत्वस्य- कष्टाय । इतोऽन्यत्र प्रवृत्तिरेव, 'दोपाः खल्वपि सारल्येन परिगणिताः' इति भाष्योक्तरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ८७ ।। ननु पञ्चन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्र इत्यादौ । द्विगोर्लक्-' इत्य- णो लुकि 'लुस् तद्धित-' इति श्रीप्रत्ययलुकि आनुकः श्रवणापत्तिरत - आह- . मित्यन्तरजायामिति युक्तमेवेति तया तस्या वारणेऽप्युपायस्योपायान्तराषकत्वेन न भाष्यासतिरिति बोध्यम् । अनित्यत्वात्तत्र तदप्रवृत्तिरिति भाष्याशय इत्यन्ये । ननु वष्टायेति निर्देशन दीर्घ एवानित्यत्व स्यादत आह-न येति । अत एव चप्रयोग । भाप्य इति । तर हि कुम्भकारेभ्य इत्यादावनतिप्रसङ्गार्थ कृतस्य 'अनन्यमक ति' इति वातिकस्य सण्डनाये यमुक्ता । परिभाषाऽनित्यत्वयोर्व्यवस्थामाह- अस्या इति। नन्ववर्णाश्रय इति पाटे आनेयादानामसग्रहोऽत आह-वर्णाश्रय इति । विचा लो लोप । अनिमित्तमिति । अस्याग्र सर्वत्र सबन्ध 'अनया स्यात्' इत्यस्य सर्वत्र शेष । दाक्षिरित्यादिलक्ष्यनिदश । या सेतीति । इतिराद्यर्थक । मतुविभक्त्युदेति । मतुविभक्त्योदातत्वे इत्यर्थ , जातादेववचनम् , यथासख्यमन्वय । हस्वेति मूने अन्तो दात्तादित्यस्यानुत्तिर्वाध्या । त्यादीति । आदिना गीर्यादिपरिग्रह । 'यादेशो दीर्घत्वस्य पष्टाय' इति पाट । इत, नवन्ध । यद्यपीदानातनभाष्यपुस्तकेषु चरमवार्तिक न दृश्यते, तथापि तद्भष्टमिति वो यम् । अत एव 'एते दोषा समा ' इति भाष्यमगति , तदाह- इत्यन्यत्रेति । उद्योतादावित्यर्थ ॥ ८७ ॥ तरप्रसङ्गादेवाह- नन्विति। इत्यादाविति । आदिना पञ्चधीवेत्यादी रया - ·गडासहितः सनियोगशिष्यानामन्यतरापाये उभयोरप्यपायः ॥ ८८ ॥ अत्र च 'बिल्यकादिभ्यश्छम्य लुक्' इतिसूत्रस्थं छाहणं ज्ञापकम् । तद्धि छमात्रस्य लुगबोधनद्वारा कुकोऽनिवृत्तिर्यथा स्यादित्यर्थम । कृत. कुगागमा नडायन्तर्गता विल्वादय एव तन निर्दिष्टा बिल्वकादिशब्देन । न चैवमपि छपहणं व्यर्थम् , कृतकुगागमानुवादसामर्थ्यादेव तदनिवृत्तिसिद्धेः अन्यथा ' विल्वादिभ्यः' इत्येव वदेत् , लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया बिल्वादि- पुरस्कारेण विहितप्रन्ययस्यैव लुम्विधानानातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , ततोऽपि . - - - परिग्रह । तन पञ्चभिधीवरीभि प्रीत इत्यर्थे आज्ञेयस्य ठक 'अध्यर्ध-' इति लुक् । संनीति । निधारणषष्ठी । अन्यतरेति । 'शास्त्रत प्राप्ते सति' इति शेष छिमात्रेति। मात्रशब्दोऽवधारणे । इत्यर्थम् इतिप्रयोजनकम् । एतदभावे बित्वकादित परत्वं उस्यैव न तु कुर इति छगहण विनापि तस्यैव लुगिति तद्वैगर्थ्य स्पष्टमेव | नवकारी- चारणास्वार्थकप्रत्ययान्तप्रहणात्तत्प्रकृतिकान्यप्रत्यय यावत्या तस्य साफल्यात्कध ज्ञापकता। अत आह- कृतेति । अत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह- नडाद्यन्तरिति । तत्र 'वि- ल्वकादिभ्य -' इति सूत्रे । 'आगन्तुनाकारण' इति शेष । शीघ्रोपस्थिते , अन्यथा छाहणेऽपि कप्रत्ययान्तान्छस्यैवासभवेन सूत्र व्यर्थमेव स्यादिति भाव । अचारितार्थेन ज्ञापकत्व विघटयति-न चैवमपीति । 'न च' इत्यस्य ‘वान्यम्' इत्यनान्वय । उक्तरीत्योक्तार्थे ज्ञापिते पीत्यर्थ । अनुवादेति । निर्देशेत्यर्थ । तदनीति । कुकोऽनि. वृत्तीत्यर्थ । अन्यथा तदनुवादस्य तदनिवर्तकस्वाभावे । इत्येवेति । तत परस्य प्रत्ययस्य लुगियर्थे उक्तन्यायेन कुशेऽपि निवृत्तिसिद्धि । तथा च छपणस्य चारिता भ्येन हारक वापरतावपि तन्निर्देशययं दुरद्धरमेवेति त सामर्थ्यात्तदनिगृत्तिसिध्धा तद्वयर्थ्य सुस्थमेवेति भाव । ननु तथा दुवचम् , अनतिप्रसहाय निर्देशावश्यकत्वात् । तथाहि-- तथा सति बिल्वेभ्य इत्सादाचतिप्रसङ्ग । भस्येत्यधिरेण निर्वाहे तु बिन्यायेत्यादी स । हस्तदितस्य' इति तद्धितग्रहणानुवृत्या न स इति तु न, तस्यावयवषप्रयन्तत्वात् अस्त्र- स्तिवाच तस्येदम् ' इत्यणो लुगापत्तेश्च । एतेन 'आपत्यस्य च--' इत्यतस्तद्धित इत्यस्या नुत्तिरपि निरस्ता, जत आह-लक्षणेति। प्रतिपदोक्तत्वस्वरूपमाह-विल्यार्दाति। पुरस्कारेण विशिष्यानुसयानेन । एव च तत एवेष्टसिद्धया तनिदेशानर्थक्यापत्तिरेव । अतस्त सार्थक्याय तथोक्ती ज्ञापितभी तदचारितायं सिद्धमित्यज्ञापकत्वमिति भाव ।

·A य५५ परिभाषेन्दुवोखरः प्रतिपदाक्तत्वेन 'बिल्वादिभ्योऽण्' इति विकाराद्यर्थस्य ४ कुगनुवादचारितार्थ्यात् । समुनयार्थचशब्दयोगे तु कदेशस्त्रनियमान्यायसिद्धापीयम् । यत्तु- 'शाविष्टवत्' इत्यनेन विधानमेतदनित्यत्वज्ञापनार्थम् ; अन्यथा एतयतीत्यादी टिलोपेनैव डीपि पृत्ते संनियोगशिष्टपरिभाषया नस्यापि निवृत्त्यतयतीत्यादिसिद्धी : * ततोऽपि नादिच्छादपि । प्रतीति । विशिष्योचारितवनत्ययं । अणिति । विहि- सस्य ' इति शेष । विकारार्थस्येति । आदिना अवयवपरिग्रह । 'अण' इति शेष । साथ्यादिति । एव चानया प्राप्तकुगनिवरयभानाम उग्रहणस्य चारितार्याशा पकत्वं गुस्थमिति भाव । नन्ववमा अयुसमेतत् , अनतिप्रसमाय तस्य चारितार्थेन शापक- स्वासंभात । तथारि-छहामाये पित्यकादिर ' इत्युक्ती कृतकुगागमनिदेश स्पैदानिधयेन प्रत्युताकारोचारणेन वप्रत्ययान्तस्यैव ग्रहणापत्ती कात्ययान्तस्थले बिल्ल केभ्य इलादायुक्तरीत्या वारणेऽपि बिन्दायेत्यादी 'पस्येदम्' इत्यणन्ते 'कोपधाच' इति विकारायवाणन्ते च पेचकमित्यादी चातिप्रसा । यत्तु-- ' अनुदाप्तादेव' इत्य अन्ते स इति यट तम, अगोऽपवादत्वात् । 'नस्तद्धिते' इत्यतस्तद्धितग्रहणानुसत्या सिद्धान्त स्थितयान्यन्त्र कृप्तया तसित पर इत्यधन तन निर्वाहे तु, चतुरयन्तर्गतमत्वर्थी कनडादिन्या-तप्रकृतिकभनार्थकाणन्तप्रकृतिकदरवहेतुकच्छान्ते बैस्वायमित्र, प्रागु- कागन्तप्रकृतिकायहेतुकन्छाराप्रकृतिक्योपपत्यहेतुमधुमन्ते वकीयकमित्या व एकदेशविकृतन्यायेन विल्वकारपरलेनातिप्रणा । विवादिभ्यो विहितस्येति व्याप्त्याने स्वाये निर्वाहेऽप्यन्त्ये प्रागुक्ताणन्तप्रकृतिकवायहेतुकान्ते च स तदवस्य एवेति भाष्यायनुपपप्रमेवेति चेत् , न , 'लक्षणपतिपदोक-' इति परिभाषया बिल्वकादि. मादपुरस्कारेण विहितस्येत्सर्यनादीपात् । न चरमप्यसयवो लक्ष्येऽतत्वादिति वात्र्यम् , दया भाविकुगागमविल्वादिशन्दपुरस्कारेण विहितस्य याप्रकारात् गणपाटाय शीधी पस्थितिकत्वात् । न हि कान्ताना वचिसाठोऽस्ति । गणपाटसावेनंब व प्रकारवाचिता नादिशदत्य ; एप्रहसवे तस्यच सभवाच । एव च नवपरासादायगत्या आगन्तु. नाकारण निदा इति सर्व युक्तमिति दिक् । योगे स्विति । तुना अन्यत्रास्या शापक- सिलवमेदेति यूनितम् । नियमादिति । कालिकदशिवमनियतवरूपम्यातिप्रतीतार त्वयं । सिद्धापीयमिति । अपिना शारसिदत्वममुच्चय । 'भयम्' इति पाठ येवम् इत्यनेन '' इत्ल प्रत्सवातिान, तम पुवायत्य पाठान् । ज्ञापनार्थमिति। पन एक नेय इत्यादिगिधिरिति भाव । अन्यथा एतनस्यावाभावे । नैवेति। एव -- ।

·माहित ११ पाय मयति टो' ति सूर्य कंगटः सर, इविक्षमामय गए. যিথা। ব্রাশঙ্কা। হল না । নিপল सिद्धमिगन्यय पितरः ||८८॥ ननु रामीलमन्याः सा मोगरवादी शीलम एनारियाणा' इति डोन प्रामोतारात आह- तान्छीलिंक कृतानि भवन्ति ।। ८९ ॥ 'अन' इत्याणि विहितप्रकृतिभावशाधना कामताछोम्य' इति नियातनमरया मापकम । तामसीटिकाणन्ता अागा' इति पिगि. -- मुंगाव म्यवरदाय । टेरिति मूत्र यति । नर' धिम इमर्पः ।। महादरिलोपन गिम्यताति भावः । आदिमा दायमाची दादयता पादिया। गन्ने वमुक्तांगदिरा आइ-एनेर इति । लादना गनिय यादि । स्थानीति । भर पर---'पनेन ! अब 'मस्यार-marria arनम् । एलेनाया अनित्यत्वे 'अरे इनि प्रतिमालक इनि सदादि पाना । 'm कमिदं न ममंत्र' येवमनियमन । अनामयादिगि । तर समुदायनिपातनाग मह न फलमद । र यम् सिदिय-नि भाष्ये , तदाह- इत्यन्यति । शेमरादापयं ॥1 4 उसपरिभाविषमय बादाय नदिनापाप्रमा-गम्पिति । आदि मा सापमास्यादिपरिम परिभाषाविषय वा पानुराधमा--शरमिति ति। विधारकामामालिनि भार । तानोति । ननु शामि देवाघ:, Ram समिति, नल-इनि मन पनि मिति ने, , अपमानार्थसरिमामाभायन तानि । साम्य तं मय सातासमनायाबादाय ताकि IRE ' नदि कतानोति । अगा इनान्स सांग समापन पर या दिया , अन्यथा तपाच्या मालाच मिद मंसम्म राम परयियायाधिश राबायेव । र एक मात्र पनि ·परिभाषेन्दुशेखरः हिरव्यस्याः प्रयोजनमिति नन्याः । ताच्छीलिक इत्युक्तेः । तदम्यो प्रहरणम्' मि वाण्डव । 'काम:- इति सूने भाष्ये स्पष्टा ॥ ८९ ॥ ननु फमपरिमृ यामित्यादा मृजेवृद्धिारेत्यत आइ- घातीकार्यमुच्यमान तत्सत्यये भवति ॥ ९० ॥ भ्रौणहत्ये तत्वनिपातनमस्या ज्ञापकम् । 'धातोः म्वरूपाहणे तत्प्र- स्यय कार्यविज्ञानम' इति पाठन्तु प्रमृड्मिरित्यादी — अनुदात्तस्य चर्दुप- धम्य-' इस्यमापादनेन भाये दृपितः । यत्कार्य प्रत्ययनिमित्तकम् , तत्रेयं एतेन संयोचितमिति सारदेवादाक्तमपास्तम् । नच्या इति । दीक्षितादय इत्यर्थ । अस एव परिभाषायामुपगमभाष्ये च अण्कृतानीति बहुवचनप्रयोगमगतिति तदाशय । अनेनानि गमिता, द्वाज तु- तापत्याकाण एव ग्रहणेन ‘सामान्यातिदेशे- इति न्यायेन तदनति देश । अत एवापसहारभाप्ये 'अणन्तादितीकार सिद्धो भवति इत्येषोक्तमिति । सदस्यामिति । एवम् 'कुरसने ण च' 'फिली' 'वृत्तिभ्योग 'आनरि-यो' इत्यादावपि योध्यम् ॥ ८९॥ प . प्रत्ययप्रसारादेवाह- नन्विति । दुवेति । विबन्तानां धातुत्वात् मजित्वात् • पाम प्रत्ययावाचेति भाव । इदमुपलक्षणम्- रज्जुसृड्भ्यां देवदग्भ्यामुदकमा या प्रगम्यो पामो देवगिरावित्यादी अनुम्तत्वलत्वाद्यापतिरति बोध्या 1 धातोः सामान्यस्य विशेषस्य था। तत्पस्यये तत्प्रकृतिकप्रत्यये । हत्ये तन्छन्दे । निपानम मिति । 'दागिनायनेति मो' इति शेष अन्यथा भाव ध्यान 'नस्तद्धिते' इति टिलोप पाधिरवा परत्वात् 'हनस्त --' इति सिखे तद्रयर्य स्पष्टमेव । उपधावृद्धयभावार्य सुन निपातनम् , आदितदपा पाधात् । नापि स्वरबाधनाथम् , तस्येष्यमागत्वात् । नच कुरवाभावार्थ तत् , निपातनानामनेकप्रयोजनकत्वेन तावताप्यक्षत । यद्यपि तद्धिते परे सल न भवतीत्यस्येद ज्ञापकमिति तत्र सूरे भाग्य उक्तम् , तथाऽपि “मईद्धि ' इति सूत्रभाध्यकवाक्यतया अयमेधार्थस्तेन झाप्यत इति शम्दान्तरेण तन तथा भाष्य उक्त मिति बोध्यम् । 'परिभाषामनयोकम्' इति कैयटस्य तु प्रमाद एवेति भाव । प्राचा मुकि खण्यति-धातोरिति । स्वरूपति । विशेषेत्वयं । पाठस्विति । वाति करू इति भाव । प्रत्ययेति । धर्मिप्राहकमानसन्धमिदम् । किं च सप्तम्यन्तपदन ·गदासहित १८३ व्यवस्थापिका । तेन पदान्तत्वनिरन्धनम् 'नशेवा' इति कुत्तं प्रणभ्या- मित्यादौ भवत्येव । इयडादिविधौ तु नैपा, 'न भूमुधियो:' इति निषेधेना. नित्यत्वात् । मृजेर्वृद्धिः' इत्यत्र भाष्ये स्पष्टा ॥ ९ ॥ ननु सर्वके उचकैरित्यादौ सर्वनामाव्ययसंझे न स्यातामत आह--- तन्मध्यपतितस्तदग्रहणेन गृयते ॥ ९१ ॥ 'नेदमदसोरकोः इति सूत्रे अकोरिति निषेधोऽस्या ज्ञापकः । तदे- कदेशभूत तहणेन गृह्यते' इति येन विधि:--' इति सूत्रे भाध्ये पाठः ॥ ११ ॥ . বঙ্গ সত্ৰ নিমিত্তে নিয়মসমর নিয়মাখা, গাদাহানা। পর পর এ 'अप्रशान्' इति निषेध सार्थक इत्यपि बोध्यम् । एव च प्रत्यये परतो यदातो कार्य मुच्यते, तद्धातुसशब्दनन विहितप्रत्यये परतो बोध्यमिति परिभाषा इति मात्र 'प्रणझ्याम्' इति पाठ । भवत्येवेति । पक्ष इति भाव । अत एव भाष्ये क्वचिकन्या सहित पागे दृश्यत । यहादीति । आदिना यापरिप्रद । यत्तु- 'ओ मुपि' 'वर्षावश्च' इत्यारम्भादनिवेयमिति सारदेवादय तन्न, तत्र मुपीति विशिष्योक्या अनियमाप्रसङ्गेनैतदप्रसङ्गात असभवाच अत आह~न भूसुधीति । मुधीशदाश विषयवेणेति भाव । अनित्यत्वात् तस्वज्ञापनात् । माप्य इति । तर हि कसरि मम्यामित्यादी वृद्धवभावाय कृत वार्तिक रज्जुमृङ्मयामित्याद्यर्थमावस्यतापरिभाषया प्रत्याख्यातम् ॥ १०॥ प्रत्ययप्रसङ्गादेवाह-- नन्विति । समाया साप यायाह- सर्वक इति । सझयो पाटकमस्य बोध्यावादाह-सति । अन एव तथा लक्ष्य निर्देश । नया तामिति । विशिस्यापाटादिति भाव । 'येन विधि यस्मात्प्रलयविधि इति सूबमा योक्तमाह- नेदमित्ति । शापक इति । अन्ययेदमदमोभिंस ऐस उच्य- माननिषेधस्य शब्दान्तस्वातत्राप्रापया तद्वयय स्पष्टमेव । ननु नाय पाटो युक्त , भव जादेस्तन्मयपत्तितत्वाभावात् मध्यपतितस्याध्यनवयवस्य सस्प स्यचित्तावापतेध 'येन विधि-' इत्यत्र भाष्ये पायान्तरस्य स्पष्टत्वाच , अत आह-तदेकेति । येन विधि- रितीति । इरमुपलक्षा-'यमाप्रलय--' इति सूत्रस्यापि । यदि तु इदमदसो.

·परिभाषेन्दुशेखरः . • ननु गातिस्थाघुपाभूभ्यः -' इति सिचो लुक् अपासीदित्यादौ पातेरपि स्यादरा आह- लुग्विकरणालुम्विकरणयोरलुम्विकरणस्य ।। ९२ ।। अस्याश्च ज्ञापक:- 'स्वरतिसूति-' इति सूत्रे सूङिति वक्तव्ये सूतिसूयत्योः पृथनिर्देश इति कैयटा; तन्न, साहचर्यादलुग्विकरणस्यैव प्रहणे प्राप्ने पृथनिर्देशस्य तज्ज्ञापकत्वासंभवान्। वनिता चेयं परिभाषा ' यस्य विभाषा-' इत्यत्र भाप्ये । तत्र हि विदित इति प्रयोगे निषेधमाशक्य कात्' इति नियममङ्गीकृत्य अकोरिति प्रत्यान्यातम् ‘नेदमदसो-' इत्यत्र भाष्य इत्यु- च्यते, तदा एतत्तदो'-' इत्यत्र अकोरिति प्रतिषेधो ज्ञापको वो यः। उक्तसूत्रद्वयभाष्यं तुं सूत्ररीत्येति बोध्यम् ॥ ९१ ॥ धातुप्रसङ्गादाह-नन्विति । पातेरपीति । ततः परस्यापि सिचो लुगित्यर्थः । अपिरिटपिपतिपरतत्समुच्चायकः । अलुगिति । सर्व वाक्यम्-' इति न्यायेनालुग्यि- करणस्यैवेत्यर्थः । क्वचित्तथैव पाठः । ' सापकः स्वर' इति पाठः । सूडितीति । रकारः पू प्रेरण इत्यस्य वारणायेष्टसंप्रहाय च । अन्यथा निरगुगन्धवत्वात्तस्यैव प्रहणं स्यात् । यम्-'ननु सूनीति स्तिपा निर्देश क्वचित् वितपि पित्वाभावज्ञापनार्थः । तेन सूनीत्यत्र गुणनिषेधसिदिरिति चेतहि सूतिष्ठित्येव ब्रूयात् तापता युक्तार्थसिद्धेः । एवं च सूयतीतिविकरणनिर्देशोऽत्र ज्ञापक इति सारदेवादयः; तन, सौवरवानिपातनाद्वा मूतीति- प्रयोगसिदेहतार्थज्ञापने फलाभावाक्ष्यमाणदोपापत्तेच; तद्ध्वनयमाह-पृथगिति । कयट इति । 'स्वरति-' इति मुत्र इति भावः । साहचर्यात पूर्वपरसाहचर्यात् अनित्यत्वेऽषीयस्थलेऽप्रवृत्ती मानाभावात् । अत एव स्मिथ तयोः पृथग्रहणं मुक्तेमा भूत्' इत्येव भाग्य उक्तम् । उक्त एव हि तस्याशयः । नन्वेवमप्रामाण्यापत्तिरस्यामत आह-निसा चेयमिति । चात्यर्थे । 'तन हि' इत्यस्य 'उक्तम्' इत्ययान्चयः । विदित इति । येते पम् । दिवादितुदादिश्यादीनामनुदात्तत्वादेव निषेध इति भावः । निधामिति । ' यस्य विभाषा' इत्यनेन, 'विभाषा गम' इति यमोस्तद्विकल्पविधा. मादिति भावः । यदुपापः' इत्यादि बहुव्रीहिः पचम्यन्तं च । विशेषणमायमोपाधिः, न वर्षविशेष आधिरिति लक्षिनः । तन्चार्थरूपम् । एवमऽपि । परसाहचर्यस्य बलराव मानाभायेनंतदभावे उभयमाहचर्यानुभयो ग्रहण स्यात् । एतारापे रखनयोपोनि. Mppy ·: पपार्विभाषा पाyि: I Rभाषy Traffailife . शरण महणार | सुपरणायम गुन । म यो देती 14- ताऽपिणा. अतो विशिमामांcिtrer म.न.नि. मागर्यारम्यापि, भाकिदिन यः । अर पी. मागायो सुविकरण गति in P टनु मायाम पनि। जाति--'ति सूधे वितरण का HTII. 'सर्वपन गापदणे अनुमपरणय प्राणमत भागना पोरम मा. तिमति-' इति भूमे गदेन गुणा ॥९॥ ननु प्रजियाययिपतीशाली नि मा ·१८६ परिभापेन्दुशेसर अचडीति प्रतिषेध ण्याम्या ज्ञापकः । इयं च पुत्वविषयेव । 'हेर- चडि। इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टेयम ॥ ९३ ।। ननु युप्मभ्यमित्यादौ । भ्वस:--' इत्यत्र न्यमिति छेदे ध्यसो भ्यमि वृतेऽन्त्यलोपे एवं स्यादत आह- अनवृत्ते पुनचारविधिः ॥ ९४ ॥ अङ्गे अगाधिकारे वृत्तं निप्पन्न यत्कार्यम, तस्मिन्सति पुनरन्यस्या- गकार्यस्य वृत्तो प्रवृत्तौ अविधानं भवतीत्यर्थः । पा च ज्यादादीयसः' . तेन तस्य प्रणम् । अपिना वलम्यत्यय' । णिचो रोपेपि प्रवत्तये ण्यन्तति विद्या ण्यधिवेयुतम् । ज्ञापक इति । जन्ययोचरीत्या तनाप्राप्त्या तद्वयर्थ्य स्परमेव । पवमानुपूक्तित्पम्भिापाया भाये क्या'यपाठादन्यतानुपयोगाचार- इयं चेति । कुत्वेति । 'हेश्वरि प्रतिषेधानर्धस्यमहान्यत्वात् । झापक (वन्यत्र प्यधिकस्यापि कुत्वविझानार्थम्' इति भाप्याद्युक्तरिति भाव । तदयनय नाह- हेरचेति । एतेनानियेयम 'न भा--' इतिसून ‘ण्यन्तगादीनामुपसरयानम्' इति वातमा । तेन आट्पूर्वाद्ध-तर्प्यन्तान ' आहो यम-' इत्यामनेपदम् , 'अई -'इलन ध्यन्तस्या हतेन प्रणमिति रक्षितगीरदेवाातम् अभिपापयतीत्यादाफ्नया पत्वसिद्धि । नभेतिसून उपसंम्यान च न क्तव्य भवतीति पुरुषोत्तमदेवोक्त चापारतम्, अस्या कुत्यमानविषय- त्वात् ॥१३॥ प्रत्ययप्रसङ्गादाइप्रसमामाह-नन्विति । लोप इति । च त इसर्थ । अङ्ग पत्त इति । अयमेव भाष्याद्यान्ट पाट । एतेन अन ते पुारहातावरिधिनिष्टितस्य । अजस्य कार्यस्य वृत्ते प्रसस्तोनिष्टितस्य पुनरइ कार्यस्य प्रवृत्तावविधालमपरिनिष्पत्ति । पुनरावृत्ताविति पष्टयर्थे सप्तमी येति श्रुतपारसीरदेवायुफम्, उभयत्र सप्तम्य ततया पाठ इति न्यासाद्युक्त चापास्तम् । नन्वप्रवृत्त इति कर्मधारय बहुमीही या निशा तस्य पूर्वनिषा तापत्तिरत जाद- अङ्ग इति । आतिप्रसनाय तदर्थमाह- अड्रेति । व्यधिकरण- चतुर्थ्यवहुव्रीहिरयम् । तसा यलय इव । यद्वा तथा सप्तम्यर्थबहुव्रीहि झाधि मार इति यवाश्रुतम् । निप्पन्नं पटित शास्त्रद्वारा । यद्वा सप्तमीत पुरुष , कार्य शास्त्रम् । इस सत्सप्तमी तदाह-तस्मिनमतीति । तस्मिन् जाते सतीत्यर्ध । पुन पश्चा।। भनेन प्रत्यासत्ति सूपिता , ता रक्यराम । ननु पुरितसर पानेरसभयोऽत माह- ·. चललभ्यार्थमादायैव . गदासाहित १७ इत्यादिधानेन ज्ञापिता , अन्यथा ईकारलोपेन ' अफरसा-' इति दीर्पण च सिद्धे तद्वय यं स्पष्टमेव । अत पर भिन्नस्थानिकामकार्य- विपया येषा । इयं चानित्या, द्वयोः' इति निगार । अनित्यत्त. भ्यसो भ्यम्' इति सूत्र भाग्ये निष्ठितस्यति पठितम् । केचितु- अनया परिभाषया न पिचिरस्य मा यते । अत एवं ज्ञाजनोर्जा'' ज्यादादीयसः' इति सूत्रयोरेनां नापयित्वा, कि प्रयोजनमिति प्रश, 'पियतेर्गुणप्रतिपेध उक्तः , स न वक्तव्यः' इरोन प्रयोजनमुक्तम, न तु लक्ष्यसिद्धिरूपम् । तदुक्तम-भ्यसोऽभ्यम्' इत्यत्र अभ्यमिति छेदः, शेपे लोपश्चान्त्यलोप एन; ' अतो गुणे' इति पररूपेण सिद्ध युग्मभ्यमि- अन्यस्येति । प्रत्यारानेराह-~~ अति । प्रहत्ती 'गताम्' इति शेष । अविधा नम् अपरिनिष्पत्ति । चेति । ची विधानेनेत्युत्तर योज्य । स च 'माननीती' इति जादेशविधाना गमुगायव । अन्यथा जभावे 'अना दी --' इति दाघ सिद्ध जाना तीति तयस परमेघ । लोपेनेति । 'यहोलाप --' इत्यतोऽनुतरिति भाव । अदिति । तर हि करितात्यासाननुत्ते , उहयेत्यादी दार्थाभावातु नछन्दरावादिति भावः । तदेयध्यम् आदिधानथैयभ्यम् । अत एव अस्मादेव ज्ञापकात् । अप्येति । आपना 'ज्ञाननोनी' इति ज्ञापारसमानस्थानिकानमायावषयत्वसमुद्ययः । गमानस्थानि काव र पूर्वपरस्थानिभिनस्थानिक्लम् , अन्यस्यामभवात् । इदमव वक्तमतस्यैवारा । ननु किमर्थमम्या अनित्यत्व परिभाषाया निनिस्य यशस्य सारदेवादिभि पाउतावन तादनापि द्वयोरित्ययसिदे तद्विना तस्यानिष्टितत्वात् । अत एव द्वाभ्यामित्यत्र 'मुपि ' इति दीर्घ । अत एव च 'त्यसोऽभ्यम्' इति सूत्रस्थतथापाट' सग छते , अत आह-- अनित्यत्वेति । आदायोति । एवेन तस्य ज्ञाप्यायप्रविष्टत्यनिरास , अत पा ज्ञापपरोक्तसूनद्रयस्यभाप्यरागनि । अत एा च तनाभयत्र तदघटितपाठ इति भाव । गसो-यम्' इत्युपलक्षणम्- 'पाघ्रा मा-' इलस्यापि किंचित् किमपि । एकमपाति यावत् । साध्यत इति । अन्यथा तेपा सिद्धत्वात्' इति शेष । ननु विनिगमनावरहोत आह- अत एवेति । अस्या लयामाधरलादेवेत्यर्थ । इत्येव प्र' इनि पाठ । एनन्यव उपमार-न विति । लक्ष्यति । युप्म-यमस्म- दक्य- ति सपनायादार्थ ! नमागिदिनमारमाह- तदुक्तमिति । अस्या लसासाध क्समभिप्रेयोक्तमित्वयं । छेद इति । अत एव 'न चादेशो हमादिरस्ति' इति . - .

·१८८ परिभाषेनुशेसर' सन्यत्र निरूपितम् । एवं च सूत्रद्वयस्यमेतज्ज्ञापनपरं भाष्यम् । भ्यसोभ्यम्' इतिसूनस्थं च माप्यमेकदेश्युक्तिरित्याहुः ॥ ९४ ॥ ओरोत्' इति वाच्ये ' ओर्गुणः' इति गुणग्रहणात-- संज्ञापूर्वकविधैरनित्यत्वम् ॥ ९५ ॥ इयं च विधेयकोटी संभापूर्वकत्व एव । रोन स्वायंभुवमित्यादिसिद्धम्।। 'युष्मदस्मदोरनादेशे' इतिसूभाप्य रागन्छ । अन्त्यलोप एवेति । अत एव 'लिङ्गाभावाहिलोपवचनामर्थस्यम्' इति 'साम आवम्' इत्यत्र भाष्य उक्तम् । शेपप्रहण नु भाप्ये प्रत्यास्यातमेव । 'त्यदादानाम ' इति सूत्रस्थम् ‘टिरोपष्टावभावार्थ ' इति तु वातिर कदेशिवचनमिति न तद्विरोध इति माव । लक्ष्यानुरोधादाप्यानुरोधार इश्वत्' इत्यभावातिदेशोऽपि रक्ष्यविशेष, तन दवयतात्यादी न वृद्धि । प्रापयतीत्यादी तु भव त्यव । तदाह- इत्यन्यति । उदद्योतादावियर्थ । एप व अस्यास्तदसायकत्वे य। च माप्यं भाष्य च । एकदेश्युक्तिरिति । अदन्तत्वेनैव गुणप्रतिषेधवातिका यार पा. नसमनास्य प्रयत्नस्य गुरुत्वादिति भाव । अत्र केचिदित्यमचिगूगकम् तद्वाज गु- हलन्तत्वे वार्तिस्प्रयाम्यानस्य प्रकारान्तरेणासिद्धि न चाकारांधारणाददन्तरमेय, जि प्रादिवदवारगत्वात् । न म तयापि रझ्यासाधकरवं रामागतमेव, यातियप लगाधनय तन्माप्रलयसाधक यस्य लाभात् । इदमेव ध्वनयितुमुरुसूत्रद्वये प्रयोजनमाने तवासम्, न तु यमभ्यं वयनीत्यादिगिरिस्पम् , तपामगथापि सिद्ध । मन एक 'पाधा-' प्रतिगूयभाष्यगगति । एनगाव तदयस्या एवोदारणमिति चिन् । यमपि न तपी. पिलारम्पमिति तयति नारचिरिति मायावविदरयर यिन्ये ।। ९४ ॥

·गदासहितः
१८५
तथा नि लोट' इत्येव सिद्धे आनिग्रहणात्----
आगमशास्त्रमनित्यम् ॥ ९६
तेन 'सागरं ततुकामस्य ' इत्यादि सिद्धम् ॥ ९६ ॥
तथा मनादिपाठादेव सिद्ध ' तनादिकम् ' इति सूत्रे महणात-
गणकार्यमनित्यम् ॥ ९७ ॥
तेन न विश्वसेदविश्वस्तम्' इत्यादि सिद्धम् ॥ ९७ ॥
तथा चक्षिडो डित्करणात्-
अनुदात्तवलक्षणमात्मनेपदमनित्यम् ॥ ९८ ॥
तेन । सफायनिर्मोक' इत्यादि सिद्धम् ।। ९८ ॥
तथा विनार्थना समासेन । अनुदात्तं पदमनेकम्' इत्येव सिद्ध
बर्जग्रहणा-~-
नभ्यटितमनित्यम् ॥ ९९ ॥
आनिग्रहणात् आकारविशिष्वनिग्रहणात् आकारग्रहणादिति यावत् । यत्त--
'तोगुना-' इत्यत्राकृततुमागमनिर्देशोऽत्र झापक इति पुरषोत्तमदेव , तन, सायखेन
तस्योपपत्त । सिमिति । आदिना धो राजा, अपि शाक पचानस्यत्यादिसमह ।
अनेण्मुवीन १९६॥
रग्रहणादिति । सारदेवातु-~~-पटादित्वादेव पित्वे सिद्ध पुन क्षमूष पिरच.
मर झारकम् । सामा 'पिहोर-~' इति डीप तु न तत्, क्षमायामिति निर्देशा.
दिगाह । इत्यादोति । आदिना शयामि किमत परमित्यादिसग्रह 1॥ ९७ ॥
डिदिति । इस्थाने युर्थोऽकार पाय इति भाव । अनुदानवेति। एव.
मपि शयामीत्मस्य कथसिद्धिशित विनयम् । भूपापक्ष दा झापकमातु । सीरदेवस्तु चक्षि
होऽनुवन्धद्वयमुभयत्र ज्ञापमित्याह । इत्यादीति । आदिना उदयति विववोः यादि
माह ॥१८॥

·परिभाषेन्दुशेखर. तेन ' मेयहुवा--' इत्यस्यानित्यत्वात् हे सुभु इति सिद्धमिति ; तन्न, भाष्येऽदर्शनात् भाष्यानुक्तज्ञापितार्थस्य साधुताया नियामक्त्वे माना- भावात् भाष्याविचारितप्रयोजनानां सौत्राक्षराणां पारायणादावदृष्टमानार्थ- कत्वकल्पनाया एवीचित्यात् ! कि च ज्ञापितेऽपि आनीत्यम्य न सार्थक्यम् , आडागमशून्यप्रयोगम्याप्रसिद्धः । आडग्रहण तु लोड्प्रहणवदिति बोभ्यम् । अत एव — घोलोंपो लेटि वा' इति सूने वेति प्रत्याख्यातम् । लोपेऽप्याटपक्षे आट; श्रवणं भविष्यति दधादिति, । अटि दधदिति । आगमशास्त्रस्या- नित्यत्वे त्वाट्यसति दधादित्यसिद्ध्या वाग्रहणस्यावश्यकत्वेन तत्प्रत्या- ख्यानासंगतिः स्पष्टव । एतेन यत्कैयटे केचिदित्यादिना अस्यैव वाग्रह्णस्य आदी साधारणदोपमाह-~-भाष्य इति । ननु तत्रादर्शन नाभावरााधक तदधृ- ताना सूत्राणामभावापनेरत आह -भाष्यानुक्तंति। ज्ञापितेति । उक्तरीत्येति भाव । एवं च तत्र दोपलेशाभावेन वार्तिका प्रवृत्त्या प्रामाण्येन भाप्याधृतानामपि तेपा सत्त्वऽप्यत्र किचिदशे नत्प्रवृत्या भाष्यभूतत्वेन सत्त्वेऽपि तर तदभावात् यथोत्तर मुनीना प्रामाण्यन तस्य तदनियामकत्वम् । अन्यथा द्वयोरज्ञानक नापत्ति । सा च न युक्ता, सर्वाज्ञाननिरा- साय भगवतो प्रतरिति भाव । नन्वेव तथा सौनाक्षराणामुक्तरीत्या वयापतिरतस्त- धेवावश्यं वाच्यमित्याशवायामुक्तहतोरेवाह- भाष्याधीति। एव साधारणदोपमुक्त्वा, आये गुणप्रहणस्य ज्ञापक्त्वस्य लणिति णकारस्येवटत्वेन ज्ञापितपरिभाषाग्नयुक्तानिष्टाभा- वेन तनिरासन चारितार्थ्यानोक्षणेनाचारितार्यरूपासाधारणदोषाभावाहितीयेऽसाधारणं त- माह-किं चेति । 'यत ' इति शेष । यद्यप्यत्र ज्ञापितपरिभाषाप्रयुक्कानिष्टप्राप्त्या तनिवारक्तया साफ्रय सुवचम् , तथाप्यन्यथा तदाह-आडागेति । अप्रतिमे। रिति । तथा च ज्ञापक वमेव नेति भाव । नन्वेवमाड्महणवैययंमतआह-आडिति। इसंज्ञकदकारोपलक्षितमानणमित्यर्थ । आटो ग्रहण ग्राहक शब्द आकार इत्यर्थेवा। काविहाग्रहणमित्येव पाठ । दृशन्तेनेद सूचतम- यथा तस्य कथमपि न एधित्व लोट बिना अनिघटिततयोग्यप्रयोगाभावात् , तथैनस्यागायुभयोरायस्वमवेति । 'घोलीपो रेटिवा' इति वामहशमन ज्ञापयामिति न्यासायक्तिमाइन धनयवाह-अत पवेति । आगमशायमनि यमि यस्याभावादेवस्य । तरप्रसारमाह-लोपेऽप्याडिति । 'लेटी. दाटी' इत्यनेन । वाधे -' इति न्यायन क्यटविरोध परिहाति- एनेनेति । य.

·१९१ गदासहित सदनित्यत्वज्ञापकतोता, सापि चिन्त्या ; प्रत्यारयानपरभाप्यविरोधान् । तनादिसूत्रे ग्रहणस्य भाष्ये प्रत्याख्यानाच । चक्षिडो हुकारस्यान्तदि- स्वाभावसंपादनेन चारितार्थ्याच्च ।। ९९ ॥ एवमेव- आतिदेशिकमनित्यम् ॥ १० ॥ सर्वविधिभ्यो लोपविधिरिविधिश्व बलवान् ॥ १०१ ॥ इत्यादि भाष्यानुक्तं बोध्यम् । स्वायंभुवमित्यादि लोके अमाध्वे. त्यन्यत्र विम्तरः ।। १०१ ।। दिति । सामान्ये नपुंरारम् । एतेने यस्यार्थमाह-प्रत्येति । अत एव तेनापि पंथि दित्यरुविसूचामुतम् । तच्च न्यासादय इत्यर्थकम् । तृतीये तमाइ~ तनादीति । तुर्य तमाह-चक्षिड इति । अन्तेदित्येति । अन्यथा गुम् स्यात् । तत्राकारः पाम्य इति वेरोनसहस्राधिकरणन्यायेन वक्तमशक्यम् । किं चापिनीयत्वेनादानिः स्यादिति भाव ॥१९॥ तधा तदुक्तास्तदग्रिमा अन्या अपि खण्ड यति एवमेवेति । अरादेवेत्यर्थः । अनित्यमिति । स्थानिकरमूण मिद्धे 'प्रययलोपे-' इति सूत्रमन झा सकम् । लोप- विधिरिति । अत एव वानि सन्तीत्यादी यण पूर्वमहोप । उक्तसूत्रभेवात्रापि ज्ञापकम् , 'यापता विना-' इति न्यायात् । अन्यथा सर्वत्र प्राक्प्रत्ययनिमित्तककार्य कृत्वा पश्चा- लोपेनेटसिद्धौ तद्वयर्थ्य स्पष्टगेवेति भाव । इविधिश्चेति । तेन श्रयित्वेत्या संप्र- सारणापूर्वमिटि 'म क्त्वा सेट्' इति फित्त्वनिषेधात्संप्रसारणाभाव । झापकं चार- सनि ग्रह-' इत्यत्रोकोऽशुस्र्षणाय चारणम् । अन्यथा रस्पतीत्यादी 'इससे ति कित्त्वात् । थुक --' इति निषेधेन सिद्ध तद्वैयभ्यं स्पष्टमेव । सत्यां त्वस्यामादा. वटि सामान्यसूत्रेणाझलादित्वात्तदप्राप्त्या तासार्थक्यं स्पष्टमेवेति भाव' । आदिना कि. याविशेषणाना वर्मत्वं माय वमेकत्वं च' 'प्रतिपदविधानाद्योगविभागो गरीयान् ' इत्या. दिपरिग्रह' । अनुक्तमिति । निमूलं चेत्यपि बोध्यम्, 'प्रययो-' इत्यस्य नियाम- क्त्वस्य भाष्ये सिद्धान्ततत्वात आशीरियादी विवादेरन्तरगवाहोपे इत्याग, तस्पो. पक्षीणत्याच अनुमत्यर्थकचाना भाष्ये प्रत्यास्यानाच । न च 'श्रीदितो निष्टायाम्' इति विमहम ज्ञापकम् , अन्यथा आदी संप्रसारणादी 'युक - इत्येष सिद्ध नाति .

·परिमापेन्दुशेखरः यदपि-नु हन्तेर्यलुक्याशीलिडि वधादेशो न स्यादत आह-- प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणम् ।। १०२ ॥ पाष्ठद्वित्वस्य द्विष्प्रयोगत्वसिद्धान्तेन प्रयोगद्वयरूपे समुदाय प्रकृति- रूपत्वबोधनेनेदं न्यायसिद्धम् । अत एव जुहुधीत्यादौ द्वित्वे कृते धित्व- सिद्धिरिति । तदपि न, भाष्येऽदर्शनात् । किं च तेन सिद्धान्तेन प्रत्येक द्वयोस्तत्त्ववोधनेऽपि समुदायस्य तत्त्ववोधने मानाभावः । अत एव ' दयते- दिगि- ' इति सूत्रे 'अस्तेः परत्वाद्वित्वे कृते परस्यास्वर्भूभावे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नोति' इत्याशङ्कय, विषयसप्तम्याश्रयणेन परिहतं भाष्ये । अन्यथा त्वदुक्तरीत्यैकाद्विवचनन्यायेन समुदायस्यैवादेशापत्तौ तदसंगतिः स्पष्टैव । वाच्यम् , युके:-' इत्यस्योपदेशाधिकारेणाप्राप्त्या शन इत्यादावन्तरङ्गत्वात्संप्रसारणे पूर्व चेनिषेधार्थ तस्यावश्यक्त्वात् । निष्फलं चेत्यपि बोध्यम् । नन्वेवं स्वायंभुवमित्या. दीना का गतिरत आह-स्वायमिति । स्वयंभुव इदमित्याद्यर्थ इति भावः । आदिना प्रागुक्तसंग्रहः । लोक इति । अनेनार्षप्रयोगाणा साधुता सूचिता। एवमे. व 'औपदेशिक-' इत्यादी वक्ष्यमाणे 'क्रियाविशेषणानाम्-' इत्यादावुके च भाष्यानुक्तत्वं निर्मूलत्वं निष्फलत्वं च बोध्यम् । तदाह- इत्यन्यत्रेति । उद्योतशे- खरादावित्यर्थः । १०० ॥ १.१॥ खण्डनीयत्वप्रसङ्गादेवाह-~यदपीति । न स्यादिति । समुदायस्य लिडप्रकृ. तेहेनरूपत्वाभावात् । गन्तस्यापीति । अपिः केवलसमुच्चायकः । परिभाषार्थः प्राग्वत् । पाठद्विरवेति । पहुव्रीहिः । निष्प्रयोगत्वेति । द्विष्प्रयोगरूपत्वस्य सिद्धान्तेनेत्यर्थः । बोधने हेतुरयम् । इदं परिमापारूपं वचनम् । न्यायसिद्धमिति । इदम् ‘निष्ठा शीद्-' इत्यत्र न्यासकृतोक्तं सीरदेवादिकयटदीक्षितादिमिरनुसृतं च । एतस्य बीजस्या. न्यताश्रयणमावश्यकमित्याह- अत एवेति । उच्चवीजाजीकारादेवेत्यर्थः । प्रायः त्पूर्वारच्या योजाभावेन निर्मूलत्वमाह-किं चेति । 'यतः' इति शेषः । तत्त्येति । प्रकृतिरूपत्वेत्यर्थः । अत एव स्थानेद्विवचनाद्भदसिद्धिरिति योध्यम् । मानाभाव इति । मिमानुपूर्वीयत्वा स्थानिवस्वस्थ बम पक्षे प्राप्तिरेख नेति भावः । अत एवात्र प्रमाणम. प्पाह-अत पति । तेन तस्य तत्त्वबोधनस्य मानाभावेनासत्यादेवे यर्थः । परत्वा दिति । अस्य 'भूभावात्' इत्यादिः । पिपयेति । अस्य 'आर्धधातुके इति' इत्यादिः ।

·गदामहितः -- तस्मादुत्तरखण्डमादायैव यथायोगं तत्तत्वार्यप्रवृत्तिर्योध्या । 'भूसुवा:-' इत्यस्य तदन्तागम्येत्यर्थादपि प्राप्तम्य गुणनिषेधस्य 'बोभूतु-' इति नियम इति न तद्विरोधः । तम्मा द्वन्तेर्यङ्लुधि व पादित्यादि माधवाशुदाहतं चिन्त्यमेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०२ ॥ यदपि-- ननु ' वृद्धिर्यत्याचामादि:-' इत्यत्रेयपरिभाषोपस्थिती भाव अन्यथा तर निर्वाहायोक्तीतपरिभापाया एवाडीकारे । त्वदुक्तेति । तेन तत्र तत्त्व- बोवनरपया तयवेत्यर्थ । ननु वेवरस्यापि तत्व सत्वालदाचित्तस्यापि स्यादिति तदावश्य क्त्वमेवात आह- काजिति ! दायस्यैवेति । एवेन केवलव्यावत्ति । आदेशा पत्ती आदेशप्राप्ती । तसंगतिः सवाया अज्ञानेन योजनेऽपि परिहारासगति । नन्वेव जुहुधीति क्यमत आह~ तस्मादिति । उत्तभाप्यातदभावात्तेन तदनी रादित्यर्थ । भूत्वादीना 'भूवादय -' इति धातुत्वस्यार्थवत्त्वस्य चोत्तरखण्ड एद सत्यम् । अत एव वेवेद वेविदतुरित्यादी विदो लटो वा' इति लादिसिद्धि , “सना चन्ता---' इति धातुत्वस्य समुदाये सत्त्वेऽपि ‘भूवा-' इति धातुत्वस्य तर सत्त्वादिति । नन्वेवमाय गत्यस्य तत्राभायात्परिभाषाया अभाव अप्राप्तगुणाभावसाधक्तया साफल्ये योभूस्विति निपातनस्य लोव्येवेत्येव नियामकत्व भाष्योक्त विरुध्येतात आर- भूसुवोरिति । तत्प्रामाण्यादुत्तरसण्डस्य भूत्वादेरिवाशरवस्य समुदाय एवाशीकारादिति भाव । यथा चैतत्तथा शेसरे स्पष्टम् । दिपीति । अपिनोत्तरीत्या अहावयवयो मुवो. रित्यर्थपरिग्रह । पर तु ‘सभवति सानानाधिकरण्ये-' इति न्यायेनानाद्यार्थ एव युक्त । तदा पूर्वपक्ष्य भमतपरिभाषासमुच्चायक स बोध्य । अपिरहितपाठरतु युक्त एव । 'गुण- निषेधस्य' इति पाठ 1 ' स्यागुणस्य' इति पाठ छवित् । अर्थ स एव । उपसहरति- तस्मादिति । परिभापाया अभावादित्यर्थ । अत एव 'ऊदुपधाया -' इत्युपधाप्रणम् 'ओ मुपि' इत्यत ओरित्यनुत्या सिझे 'यमहननन- इत्युतरार्थमेव । एतेनात तज्ज्ञा पकमिति वदन्न पुरुषोत्तमदेवसीरदेवादय परास्ता । यत्तु सीरदेवेन- उत्तरार्थत्से बाप. क्रवक्थमित्याशङ्कश तनात इति स्थानी निर्देष्य इत्युक्तम् तन, उत्तरार्थस्यापि 'इह निचित्रपो' इति न्यायेन त्वन्मते तत्त्वसभवात् । माधवादीति । आदिना दीक्षितादय । जाप्रहितेत्यादी तु दीर्घप्राप्तिरेव न, समुदायस्यैवात्ववन् ‘मनाद्यन्ता -' इति धानुत्व त्याग्यहीकारात् । न हि तस्य प्रहित्यम् । एव चैाजनुरत्या न दीर्घ इति हरदत्तोत दीक्षितायुक्त च पिन्त्यमेव । एव च स्तरयमाधवोक्तियुक्तच । तदाह- इत्यन्यनि। शेखरादाविपर्थ ॥ १०॥ - G25 ·- परिभाषेन्दुशेयर शालीयागसिद्धिरत आह- विधौं परिभाषापतिष्ठते नांनुवादै ॥ १०३ ॥ अनूयमानविशेषणेपु तन्नियामकपरिभापी नोपतिष्ठत इति तदर्थः विध्यङ्गभूताना परिभाषाणा विधेयेनासिद्धतया सबन्धासभवेऽपि तद्विशेषणे व्यवस्थापकत्वेन चरितार्थाना तद्विशेषणव्यवस्थापक्त्वे मानाभाव इति तर्क- मूलेयम् । कि घ. उदीचामात; स्थाने-' इति सूत्रे स्थानेप्रहणमस्या लिङ्गम्', अन्यथा पटी स्थाने-' इति परिभाषयैव तहामे तद्वैयध्य म्पदमवेति ; तन्न, 'उदात्तस्वरितयोर्यण. -' इत्यादौ प्यड: सप्रसरणम्- इतिसूत्रभाष्योक्तरीत्या 'अलोपोऽनः' इत्यादौ चैतस्या व्यभिचरितत्वात् भा- प्यानुक्तत्वाच स्थानमन्धो न परिमापालभ्य इत्यर्थस्य ' षष्ठी स्थाने ' इति सूत्रे भाग्ये स्पष्टमुक्तत्वेन त्वटुक्तज्ञापकासंभवाच । तत्र स्थानेग्रहणं तु स्पष्टा. . तत्प्रसादेवाह- यदपीति । इक्स्थानिस्वृद्धिरिति तदार्थ इति भाव । 'नानुवादे, इत्युक्तेरन्यप्रास्था इष्टत्वाच विधिसून इत्याभायेऽपि साक्षाद्विधेये परि- भाषौपस्थितेरसंभवात् ‘विधा' इत्यस्य साक्षाद्विधेयविशेषण ' इत्यर्थ इति सूचयितु निषेधात्यार्थहि- अनूयेति । तदर्थ इति । एतद्विरनिषेधवास्यार्थ इत्यर्थ ।। अत एवान तथैव बोजमाह-विध्यङ्गेति । अस्त्वमुपकारकतम् । तद्विशेषणे विशेष विशेषणे । तद्वीति विशेषणविशेपणेत्यर्थ । तेन 'प्रधानाप्रधानयो-' इतिन्याय लग्योऽयमर्थ होते सीरदेवीयुक्तमपास्तम्, तस्यान्यविषय-वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अत' एव तापमप्याह--किं चेति । तन्नेति । तदपि नेत्यर्थ । इत्यादाविति। आदि ना अा रह न्याम्-' इत्यादिपरिग्रह । भाप्यासमोतेवननार्थ कोट्यन्तरमाह- प्य इति रीत्येति । इय च ' अन यविकार-' इति परिभाषाव्यारयाने स्पु टीभविष्यति । चतस्या' इति पार । ननु 'सत्या पयादे ' इत्यादिप्रहलादनित्येयमिति' सरिदेवायतत्यानाय दोषोऽत आह- भाप्येति । नवयमपि दोषो न युक्त इति प्राण कमत आहे- स्थानति । स्थानशब्दार्थनिरूपितसवाय इत्यर्थ । परोति । पर्ष स्थान-तीत्यर्थ । वि वन्तरसत्खलभ्य । तथा सत्यन्यार्थज्ञापनसभरेऽपि नौसाय नमभव इति भाव । नन्वेद तन स्थानपदानश्यमत आह-तति । इदीचा . 1 ·Pagv . h - गदासहित धमेव । कि च विधौ परिभापा-' इति प्रवाद 'इको गुणवृद्धी' (अ. चन' इत्यनयोः 'विधीयते' इत्यध्याहारमूलक: ।। अन्यन तु नास्या र फल- मित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०३ ।। ननु नमस्करोति देवान्नमस्यति देवानित्यादौन:स्वस्ति - इति । चतुर्थी दुरित्यत आह- उपपदावेभक्तेः कारकविभक्तिबलीयसी ॥ १०४ ॥ कारकविभक्तित्व च .नियाजनकार्थकविभक्तित्वम् ।तच प्रथ प्रथमाया अभ्यस्तीति सापि कारकविभक्तिरिति ‘सहयुक्ते-' इत्यादिसूपु भाष्ये ध्वनि- तम् । इय च वाचनिक्येव । अत एव ' यस्य च भावेन-' इति सप्तम्यपेक्षया अधिकरणसप्तम्या बलवत्त्वमने न्यायेन ‘तन च दीयते--' इति सूने भाप्ये 1 173 PIT न . rमात इयत्यय । र्यमेवेति । एवन परिभाषामाप्रातियत्वज्ञापकमिदमिति मत • ग्यच छद उक्तयुक्त । तस्य तु यायनापकभिन्न वन न साधर वम् तत्साध्यानामव "चान नरूपणमिति भाव । एव सक्या सावत्रिकतदस व प्रतिपाद्य क्वाचिकवन सत्तापि न दुण्याह-कि चेति । अध्याहारति। अत एव शालीयाद्यसिद्धिर्नेति भाव । अत एवान हतुमाह- अन्यत्र विति ! तुह्य निति च इत्यन तु सतिसप्तम्या निगाह । तदा अन्य रेति उदद्योतादावित्यथ ॥ १३॥ एवं सपनायपान कृत्वा वादपग्रीविभक्तिप्रसझादाह जनन्विति । नित्यादा घिति, आदिना 'गुनित्रय नमस्त्य' इत्यादिपरिप्रद । काकाधिकारपटिसिज्ञानि गितकावभाक्त र कारकविभक्ति चमिात भ्रमनिरासायाह- कारकति । तस्या अपि याचनकऽथ कांदा विधानादात भाव । या अप्यस्तीति सा पि कार' इति पाठ । अपी, दवायादरामुच्चायको क्त इत्यादीति । प्रसिद्धतर वा सहयुक्त इत्यस्यापन्यास । तथा चादिर्शद प्रकारे । तन अतरा तरेण इत्यादरपि सम्रह । एवमग्रऽपि या ध्यम् । नितमिति । तर हाम्रपानग्रहणाभावे पुत्रग यादी प्रधान प्रथमानन न्यायन साधिता।सा च तस्यास्तत्व विनानुपपन्ना । तद्भवनय वक्ष्यति न सहयुक्त,इत्यादी चात । निक्येवेति । एवन प्राना तर यायलय वयव छद । अत एव वाचानकर वादव T ·परिभाषेन्दुशेसर' ध्वनितम् , कैयटेन स्पष्टमुक्तम् । एतेन रियान्वयित्वं कारकत्वमित्यपास्तम् , यस्य च भावन-' इति सप्तम्या अपि नियान्वयित्वान् । चे तु-प्रधानी भूतक्रियासबन्धनिमित्तकार्यत्वेन कारकविभक्तीना बलवत्त्वं वदन्ति, तेपामु- भयोरपि प्रियासनन्धनिमित्तरत्वेन तदसगतिः स्पष्टैव । नमोवरिवः-' इति सूने नमस्यति देवानित्यादौ चतुर्थीवारणाय भाष्य उपन्यासस्यासंगतिश्च । एनेन 'फियाकारकसरन्धोऽन्तरङ्ग इति तन्निमित्ता विभक्तिरन्तरगा । उप- पदार्थेन तु यत्किचिक्रियाकारकभावमूलकः सबन्ध इति तन्निमित्ता यहि- इत्य पास्तम् , नमस्यतीत्यत्र नमःपदार्थेऽपि गियाकारकमावेनैवान्व- यात् । अत्र च नमःपदार्थस्यापि क्रियाल मुण्डयतो मुण्डम्येन । ' सह- अस्य "ध्वनितम् ' 'उत्तम्' इत्युभयनान्वय । दीयत इति । तत्र हि कार्यमित्यस्येव दीयत इत्यर्थस्यापि वैयभ्यंशकावररे, मास इति न भावलक्षणसप्तमी, कि तापलेषिके ऽधिकरण इत्युक्तम् । ध्वनितमिति । अस्य 'सगन्छते' इति शेष । उपतमिति । अस्य 'च' इति शेष । तेन तस्य तवान्वय । अन्यथा जन्तरतत्वस्य प्रधानत्वस्य च यो समत्वेन तन्न्याययोरविषयत्वेनतत्प्रवृत्यभावात्तदसगति स्पष्टैव । दीक्षितायुक्ति खण्डयति- एतेनेति । तस्यार्थमाह- यस्य चेति । तथा चोभयोरपि कारक विभ क्तित्वादुक्तभाष्यासगतिरेवेति भाव । प्रधानन्यायमूलिययमिति सारदेवायुक्तिं राण्डय- ति-ये विति । सीरदवादय इत्यर्थ । तेषामिति । अग्रिमापिर्युक्रमे । तपामप। त्यर्थ । उभयोरिति । सत्सतम्यधिकरणसप्तम्यारित्यर्थ प्रियेति । अस्य ‘प्रधाना- भूत' इत्यादि । तदेति । तत्र च--' इति मनभा यासगतिरित्यर्थ । दोपान्तरमाह- नगइति । असगतिश्चेति । नम पदार्थे देवस्य क्रियाकारक्भावेनैवान्वयेन तुल्यत्वादिति भाव । एतेन यकस्या एवोपपदविभक्तित्व कारकविभक्तित्व च, तत्रैवास्या प्राति , तेन ज्योतिष्टामनेत्यादी करणे तृतीया, न त्वभद इति भ्रातायुक्तमपास्तम् , उक्तभाष्या सगत्यापत्त 1 वैयटसारदेवाशुक्ति खण्डयति- एतेनेति । अन्तरङ्ग इति । तद्विना पदार्यान्तरानन्वयात् । तनिभित्तेति ! बहुव्रीहि । यत्किचिदिति । सर्वत्र सबन्ध किंचित्कियाकारकभावमूलकत्वात् यथा-रवव क्रयादिनिय धनमिति भाव । एत त्यस्यार्थमाह-नमस्मेति । 'देवाद ' शत शेष । तथा चोक्तभाष्यासगत्यापत्तिर भाव । ननु नम पदस्य नामत्वेन क्य तदर्थस्य कियात्वमत आह- अत्र चेति . - ·- गदाराहित युक्ते- इत्यादी च प्रधाने प्रथमासाधनार्थमियं भाष्य उपन्यस्तेत्यन्यत्र विस्तरः॥ १०४॥ नवदमुयइडियादौ पूर्व यापि मुत्रापतिरत आह- अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य ॥ १०५ ॥ अन्त्यसदेशानन्यसदेशयोरेकप्रयोगे युगपत्प्राप्तावन्त्यसदेशम्यैवेति तद. थः , अन्यथा धात्वादेर्नत्रसत्ये नेता सोत्यादानेन स्याताम् , न तु नमति सिश्वतीत्यादी ! अनन्यविकार इति च लिङ्गम् । अन्येन समानो देशो यस्य, नमस्थतीत्य नेत्यर्य । विशिष्टधातुतानियामस्ययनादिसमभिन्याहारादिति भाव । अत एवाह- - मुण्डेति । तर दोपान्तर ध्वनयभाह-~~ सहयुक्त इति । अत एव चरा. पति पुनरेरालयनसाफ्ल्य च । तया बास्या अन्तरगन्यायमूलकत्ये प्रथमापवादत्वे ततीयायाः सर्वत्र तदापति , अन्यथा सर्वत्र प्रथमापत्ति । न चैव द्वितीयपक्षे सूनाणा वैयर्यम् , न्यायानुगतेऽथे दिवि कुर्म । तत आरक्ष एवास्तु । एद व सर्वया अश्या ममहणावश्यक वस्नया तरसाधनपरभाप्यारागतिरेव । तामायनमेवेदम् , लाघमात् । न चैवम् ‘नमश्चकार देवेभ्य ' 'रायणाय नमःकुर्या ' इति भप्रियोगासगति , अनुकूल- वितुमित्यर्थेन नियोहात् । 'नम स्वस्ति-' इति चतुर्थीति जयमालोक्तिस्तु चिन्त्येव, उक्तहेतो । तदाह- इत्यायनेति । उद्योतादावित्यर्थ ॥ १.४ ।। वाचनिस्सारणोपस्थितेरा- नन्वदेति । पूर्वस्य दस्म । प्रत्यासास-या- येनाह- अन्त्येति । युगपदिति। कार्यस्य' इति शप । 'सवाय सावधा रणम्' इति न्यायेन- एति । तदर्थ बरनघटकान्त्य देशस्येन्यस्यार्थ , तस्य विधि- निषेधयोरेकप्रयोगर पविपयावामयणमिति भाव । अन्यथा उक्तानीकारे धावा- देरिति । अस्य विधीयमाने' इति शेष । आदिना यदादिसन्धिसाविध्यादि स इत्यादाय स्यात्, न तु स्य इत्यादाविश्याय परिग्रह । एतेनैतदर्थमस्या अनित्यत्व मिति प्रान्तोसम्, एतद्दोपगेय प्रत्यार बातेति सारदेवायुक्त चापास्तम् । नन्वेद साम्य न्त व्यपंमत आह- अनन्त्येति । परिभाषा लियादनियमात् । तथा च यत्रानन्य विवार , तत्र अन्त्यसदेशस्ये युपतिठत इति परिभाषार्थ इति भाव । एतेन 'अनमय विकार' इति सारदेवाधारतप्रथमान्तपाठ, अनन्यस्य यो विकार सोऽन्त्यसमा पवर्तिनी में यस्य स्वविदित्यर्थर प्रत्युक्त , भाप्याविरोधाच । मनु सादेशश्रवण बलासाहित्यप्रतातरव्ययीभावे बहुव्रीही वार्यासगतिस्तन्वयात्तिधान्येन सहेति दोपनि - ·१९८ परिभाषन्दुशेखर • सोऽन्यसदेशः। तत्त्वं चान्यवर्णतद्वर्णयोरितराव्यवधानेन योध्यम् । अत एव विद्ध इत्याद्यर्थम् ' न सप्रसारणे-~' इति चरितार्थम् । अल्लोपोऽनः' इत्यादे- रनस्त-त्यादावाद्याकारादावप्रवृत्तिरप्यस्याः फलम , यज्ञादिस्मादिपरानन्ता- स्याकारस्य लोपः इत्यर्थस्यैवाङ्गा- प्रत्ययस्योत्थिताकाडूझतयोचिस्यात् अगावयवयजादिम्नादिपरस्थान - इत्यादिक्रमेणानेकानेकक्लिष्टकल्पनापेक्षया- स्या उचितत्वात् । न चैपा स्यहार सप्रसारणम् इति सूने भाष्ये प्रत्या- ५ , रासायाक्षरार्थमाह- अन्त्येनेति | निपातनाबहुम्राहि , सादशथेति भाव । ननु देशशब्दनाकाशस्य प्रयोगस्य 'या प्रणऽतिप्रसस्त दवस्थ एव । धूमालग्रहणेऽप्येधम् । सूक्ष्मकालपणे त्वसभर्व सर्वात हि- तत्त्व चेति । अन्यसदेशव चेत्यर्थ । इतरेति । प्रथमप्रवृतविधिविधयकार्यस्थानित्वानामा तवर्णेत्यर्थ । यथाश्रुते काल 'व्यवधानसत्त्वाददमुयदि यादी'वर्णव्यवायसरेवाधासगति सप्टेंब । तथा च समानशब्द कपरत्वेन तयाँ अर्यरंधानेन तयो पाल्यारश्याध्यवसायात् प काल देशपदार्थमा. दाय तावहार इति तद्व्यवहितसमीपयातन इति पलताति सदेशशब्दोऽत्र तथा समी- पपर इति वाध्यम् । अनाथं मान सूचय नाह- अत पवेति । अध्यवर्धाननिवेशेन तथा- भाभारादेव यर्थ । अन्यथाऽनयेव मिट्टै तयथ्य सष्टमेवेति भाव । एतेन अस्यां मत्या त्य इत्यत्र 'तदो स सी' इति सत्वं न स्यादिति भ्राताम्, विद्धमित्यत्र वस्यानया इन सप्रसारणमिति पुरुषोत्तमौजम्, विदुष इत्यर विदा बस्य नानया वसा --' इति सप्रमारणमिति पुरषोत्तमगारदेवायुक्त चापास्तम् विदप इत्यन, निदियमानपरिभाषया निर्वाहाचा तदतवनय प्रानामुक्ति राम्या पश्चात्या फ्लातरम' याह-- अल्लोपोन • इनि । श्रादिना विभाषा डिश्या'सा-तमहरा ) । इत्यादिपरिमह । अन पाते ।। धान र तराबन्धितषणवत्यथ । अदिना गयागल्यादिपरिग्रह । द्वितीयादिना द्वितीया कारररिह । अपिग्दमुयत्यिस्य प्रागुतस्य समुचायक । ननु प्राचोक्त पारपा भदेन रान प्राप्तिव नात आह~- यजादोति । 'अनस्य "भस्य' इत्युशयलब्धमिदम् । 'यी परिभाषा-शत नु नास्त्यवति भार । नन्वस्गिमस्या अहामारे गौरवमतस्त ध्यारयाद पनयमाह- अङ्गायययेति । इत्यादीतिःभाग मातमहत त्यस सथा व्यापानपरिग्रह रामहनियगचयासमाशवीम् ॥ अनेकप अलपान ' विमापार्टिश्या ! 'सान्तमहत ' 'मत' इत्यादी यानिवपरित । अनेपेनि । सा व मनारमादी सटा गुम्पात मदवसारदेमारकाव्यास्यामदायर्याय - ·. ~ - गदागाहित ख्यातेति भ्रमितव्यम् , वातियोक्तफ्लानामनेकशिष्टपल्पनामिरन्यथा मिचिं प्रदापि, 'यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि, तदर्थमेपा तया । प्रतिविधेयं दोपेपु । प्रतिविधान चोदात्तनिर्देशात्मिद्धम' इत्याशुपमहारान । मिमाजिपतीत्यर्थ च । तत्र युद्धेः पूर्वमन्तरगत्साहित परत्वादश्यामकार्य ततोऽभ्यामेकारस्य वृद्धियारणायावश्यकी । न च वृद्धा पुनरभ्याम- लस्वत्वेन सिद्धि , 'स्दथे रक्षणम्य-' इति न्यायेन पुनरप्रवृत्तेः । यत्तु न संप्रसारणे-' इति सूत्रे भाग्ये-- तस्याः परिभाषायाः प्रयो- जनानि' इत्युक्तम् । तस्यायमर्थ:--एतत्सूत्रप्रयोजनान्येतस्या: परिभाषायाः प्रयोजनानि न भान्ति, व्यपादायन्त्यसमानदेशयणोऽभारादिति । नैता- सण्यति -नचेपेति । वार्तिकाने ति । 'प्रयोजन न राप्रसारणे मप्रमारणम्' पादित सूत्रस्थाार्तिबोत्ततत्परिभाषापरानामिलर्थ । अनेनादमुदिरयस्य नान्यपा (सिरिति सूचितम् , ततसूत्रस्यवातिरानुनत्वात् । प्रदर्यापीति । अभ्य 'उपमहारत्' यत्रान्वय । यान्येतस्या इति । 'दोपा समा भूयासो या । तम्मामा परिभाषया) युरवा, 'नहि दोषा सन्ति' इस युपत्योत्तम्- 'दोषा गपि माकन्येन परि- रणिता । प्रयोजनानामुदाहरणमात्रम् । कुत एतत् । न हि दोषाणां लक्षणमस्ति । तस्मा दति' इत्यादि । उदात्तेति । यथा स्वरितनाधिकार , राधा प्रतिज्ञाप्रापितेनादातनता रिभाषाप्रति । तथा च 'अन त्यविकारऽ लसदेशस्योदात्तनिर्देशे' इति पाट्यम् । तथा चन तदुलराकलपानामन्यथासिद्धि । तु पाचवेति तदर्थगप्यावश्यकीयमिने भाव । सिद्धमियाद्युपेति । भादिना एताराग्दनप्रशास्य गन्यसदेलान त्या देवा- गुक्तस्य परिग्रह । अविभरिला गतिस्तु कश्यते । इदमेव ध्वायन् , चार्तिकोक्तमेवास्या लक्ष्यभेदेन भाष्योत पलान्तरमाह- मिमेति । त्यर्थ चेति । इय स्वीगर्या' इति शेष। तदुपपादयति-तत्रेति । मिमानिपताललर्थ । न्तरङ्गेति । परनिमित्ताने ना तरसम् । 'रा-यडो' इति हि षष्ट । वृद्धीति । इपरिभाषया न्यमारित्तस्य मि द्धावप्यत्र दोष एवेति भाव । 'गायावश्यकी' इति पार । भायोत्तमारदवाद्याहतसमाति निराचष्टे-न चेति । 'पन्यवलमणप्रत्ति' इति न्यायेनाह- रक्ष्य इति विकारा यानुप्ष्यस्यमिति भाव । न वेदमप्यस्या रात्व 'न भप्रमार.. सूत्रस्थभाष्यविरोधोऽन आई- यत्त्विति । 'न भवन्ति व्यधाद।' इति पाट । व्यय दारिति हेतुपूरणम् । अभावादितीति । मारेग तादर्शन व्यवधानादिति भाव 1 M ·स्पष्ट . परिभाषेन्दुशेसर न्येतस्याः प्रयोजनानि' इति पाठोऽपि क्वचिदृश्यते । वाचनिक्येवैषा, च 'प्यड:-' इति सूने, 'अदसोऽसे:-' इति सूने च 'वेचिदन्त्यसदे- शम्य' इत्यनेन भाष्य इत्यन्यन विस्तरः ॥ १०५ ॥ ननु 'अव्यक्तानुकरणस्यातः' इति पररूप पटदिति पटितीत्यादी 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यन्त्यम्य प्राप्नोतीत्यव आह-- नानर्थकेऽलोऽन्त्यविपिरनभ्यासविकारे ॥ १०६ ।। अनभ्यासेत्युक्तेर्विभर्तीत्यादौ । भृनागित्' इत्यादि अन्त्यस्यैव । अभ्यासोऽनर्थकः, अर्थावृत्त्यभावात् , किं तूत्तरखण्ड एवार्थवानित्यन्यत्र निरू- " एवमर्थकरणे मान सूचय नाह- नेतान्येतेति । अत एव नेपास्ति परिभाषेति नोत्तम् । निक्येवेति । एवं प्राग्वत् । अदमुयरित्येतत्सिद्धयर्थमस्या आवश्यक- त्वमपि भाष्योक्तमिति सूचयन् , प्रागुक्त फल दढयश्च पृथगाह- अदसोड सेरितीति । एवमानुपास्तवापाटादार-फेचिदिति । चिनयत विप्यतो लाने पिलोपादी प्रातिपदिक्त्वात्सौ हत्यादिलोपे यण प्रतिपादित सयोगान्तलोपाभावे पूर्वनासिद्ध न-' इति निषेधात्स्थानिवत्वाभाचे प्रत्ययलक्षणेन पदा तत्वाचिन् (पाय-अविमरित्यन) इयवान्त्यमदेशस्यो दीर्घवारणाय 'वो -' इत्यनोपधा प्रहणम् । ए प्रयास त्याद चुक्तरीत्या आद्याकारस्य पृद्धि पारगायोपधाग्रहणम् 'अत उपधाया ' इत्यत । एतेनोयधाद्वयग्रहणादनित्येयमिति प्रा तोक्तम् , ' अत उपधाया इत्यत्रोपधारहण चित्यमिति सीरदेवाद्युक्त चापास्तम् । तदाह- अन्यत्रेति । भाप्या दावित्यर्थ ॥ १०५॥ प्रतियोगित्वेनोपस्थितालोन्त्यपरिभाषाप्रसादाह-नन्वव्यक्तेति । पटदिति । पटितीत्यादिसिद्धपरे परदितीत्सादावित्यर्थ । तथा च परेतीत्यादि स्यात् , परितीत्यादि न स्यात् । तदर्थमव तदुदानम् । नानेति । अभ्यामयिकारविषयभिन्नान स नेत्य । 'दी भृनामिदित्यादि' इति पार । आदिभ्याम् अनागणदित्यादी 'इच गण ' इयादिसप्रह । नवनभ्यामति व्यर्थम् न्यासत्याधवत्यन निपघवाप्राप्तगत आह- अभ्यास इति । क्यभावादिति । शब्दद्वयश्रवणवत्ततोऽधंद्वयाप्रतीतरिति भार समुदायत्वार्थवत्यमिति प्राचीनमतनिरामायाह-फिलिति । यस्तद्वयात्तये । अय ·गदासहित 20815 पितम् । एपा अलोन्त्यात्सूत्रे भाष्ये स्पष्टा, फलानामन्यथासिद्धिरणेन प्रत्या- ख्याता चेति तत पवावधार्यताम् ।। १०६ ॥ मनु ब्राह्मणवत्सा च नावणीवत्सधेत्यादौ पुमान खिया' इत्येकशे- पापत्तिः, स्त्रीत्यपुस्त्वातिरितकृतविशेपामावादत आह-- प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसमत्ययः ॥ १०७ ।। तेन प्रधानस्त्रीत्वपुस्त्वातिरिक्ताप्रधान स्त्रीत्वपुंस्त्रकृतविशेपस्यापि सत्त्वे. मन दोपः। स्पष्टा चेयम् ‘पुमान त्रिया' नपुसकमनपुंसकेन- देवलान्यासस्याप्रयोगेण ततो लेऽर्थावोधात्तस्य तत्वम् । उत्तरसण्डस्य तु प्रत्ययाव्यवहितमाग्यर्तिन. केवलस्याप्यन्यनार्थयोधकताया दृष्टरवेनार्थवत्वमेय, पेचतुरित्यादी तदभावेऽयर्थयोधाच । अ-पासप्रयोगस्तु सौष पुष्यतीतिवसाधुत्वार्थ एव । यातिरित्यादी तु शिष्यमाण लुग्यमानार्थाभिधायि' इति न्यायेन तकदेश-' इतिन्यायेन सर्वेसर्वपद-' इति न्यायेन चोत्तरसण्डाभावाठिष्यमाणस्यैवार्थवोधननक्तम् । नहि लोपाविपय तस्य तत्व दृष्टम् । इद फेवल्यानर्थरस्व समुदायस्यार्थवत्यमिति पदतोऽप्यावश्यकम् । अत एव प्रागुक्तदयतेरितिसूनस्थमाध्यसगतिरिति । तदाह- अन्यत्रेति शिखरादाविसर्थ । अलोन्यादिति । उपधासज्ञासूत्र इत्यर्ध । अन्यथेति। 'नानेडितस्यान्यस्य तु वा' इति ज्ञापकात्पटितीत्यादिसिद्धि । अनादेशे कृते ‘हलि लोप ' इति नलोपादाभ्यामित्या- दिसिद्धि । द्विशकारवनिर्देशन 'घसो --' इति लोप सर्वादेश । अग्रहणात् 'अन लोप -' इति लोप सर्वादेश 1 अत एव 'तस्य लोप ' इत्यत्र तस्यग्रहण कार्य सर्वा. देशत्वायत्यादिप्रकारेणेत्यथ । इस वाचनिीति केचित् । इदमो म ''इदक्षय सौ' 'अयपुसि' इत्येव सिद्ध दाहणम् आद्याशज्ञापकम् , ‘अतिपिपर्यो' इति निर्देश अनभ्यासे. यशज्ञापक इत्यपरे ॥ १.६॥ . . अनभ्यासेत्युक् योतासनस्वार्थवत्त्वेन स्मृतप्राधान्यप्रसादाह-नन्विति । ननु ब्राह्मण' इति शठ । त्यादारिति । आदिना क्षत्रियवत्सा व क्षत्रियावत्स यादिपरि- प्रह । प्रधान इति । निरूपित्तत्व सप्तम्यर्थ , तन्माननिवपतकार्यरयाद्यर्थ 1 तेन उक्त. परिभापानीकारेण । तामधानेति । बाह्मगनिष्ठेत्यर्थ । अपिना तत्कृततत्समुच्चय । नछोप नशेषापतिस्तन्न । यत्तु सीरदेवादय - 'भा पहारादित्यत्र कडारा कर्म 20815 G26 ·२०२ परिभाषन्दुशेखरः । इत्यनयोर्भाष्ये । अन्तरङ्गोपजीव्यादपि प्रधान प्रबलमिति हेतुमति च'. इत्यत्र भाष्यकैयटयोः ॥ १०७ ॥ ननु स्वस्रादित्वप्रयुक्तो मातृशब्दस्य डीग्निषेधः परिच्छेत्तृवाचकमा- तृशब्देऽपि स्यादत आह--- अवयवमसिद्धेः समुदायमसिद्धिर्बलीयसी ॥१०८ ॥ तेन शुद्धरूढम्य जननीवाचकस्यैव प्रणम् , न परिच्छेत्तृवाचकस्य । योगजवोधे तदनालिङ्गितशुद्धरूढिजोपस्थितिः प्रतिवन्धिकेति व्युत्पत्तिरेव धारय इत्यनलः कडारशब्दोऽवधि., न तु प्राकडारादित्यनत्य इत्यस्या पलम् । आये पूर्वत्यविशिष्टाना तेषां विधानेन प्राधान्यम्, अन्त्ये वैपरीत्येन तत्त्वाभावः' इति ; नग्न, द्वयोरप्यधिकारत्वेन 'गुणानाम्-' इति न्यायेनासंबन्धात् । सौकिकोऽयं न्याय, । तन हि जयपराजयो राश्येव प्रतीयते। बहुषु गन्छरम, को यातीति प्रश्न राजेत्युत्तरं च । स्पष्टा चेयमिति । आयेऽनयोकरीत्योषस्थल एक्शेषो वारितः । अन्त्येऽनया क्लीवशेषमी- इत्य तत्सूर्य प्रत्यास्यातम् । अनिज्ञातेऽर्थे गुणसंदेहे विदोऽव्यक्तरूपे च लोके नपुंसकलिा. स्यैव प्रयोगात्तस्य प्रधानत्वम् । केनेत्यनयो.' इति पाट । 'नेत्यादी' इति पाठान्त- रम् । आदिसंग्राह्यमेव प्रक्टयन्, परिभाषाया विषयान्तरमप्याह- अन्तरङ्गेति । अन्तरादुपजीम्याचेत्यर्थः । परादितोऽन्यस्मात्प्रयलमिति स्मि वाव्यमित्यपिना सचि- तम् । कैयटयोरिति । तत्र हि हेतुमतीत्यस्य प्रकृत्यविशेषणावं संदूप्य स्वीकृते प्रत्य- पार्थविशेषणत्वे पाचयत्सादनं देवदतो यादतनेस्यादी प्रयोज्यतरि स्वव्यापारापेक्षया स्थातव्येण परत्वादन्तरत्वादुपजीव्यस्याय प्राप्तकर्तृत्वमनात्य दप्तकमतापत्तिदोषः 'ग- तियुधि--' इति नियमेन पारितः । लोरे तथा दर्शनं हि तीजम् । अन्यथा तदसंगतिः पवेति भावः । एतेन मनोरमादिवं चिन्त्य मेवेति सचितम् ॥ १७॥ प्राधान्येन प्राय यनराशादाह- नन्यिति । शम्दस्येति । अवधे, संगन्धिन विवक्षायो पा । एवमाधिकरणत्वेन तस्यां सप्तमी । परति । परिपत्ता धान्य. माता । स्यादिति । म्याशिन्यायार, तस्य यौगिकायन ग्यपरयादिविष्यकायेन त्रिया- मपि । तेन तलवादागि । समुदायप्रगिरि गापाय योगव्यवस्सेदाय चाह- गुरति । अत्र न्याये धोनमार- योगति । त्यस्तावच्छेदानापानसमाविषय. पयोगरयोष एयर्थः । पुरेपरय व्यापा-सहनेति । योगामिभिनेत्यथं । यहा मतरत. । 4 ·गदासहितः २.१ तद्वाजम् । रथकाराधिकरणन्यायसिद्धोऽयमर्थः । कश्चित्तु-दीधीवेवीटाम्' इत्यत्रानया परिभापया दीधीदवेवीहोरेव महणं न दीधाहवेचीनामिति तन्न, तथा सति दीवेधीवीटामित्येव वदेदित्यन्ये ।। १०८ ॥ ननु वातायनाय गवाक्षेऽवडो वैकल्पिकत्वाद्गोक्ष इत्याद्यपि स्यादत आह- दनालिहितत्त्वमतः शुद्धत्वमित्यर्थः । तथा च योगिवर ठस्थलेऽयं प्रतिपन्यप्रतिपन्धम- भावः, न योगरूढस्यल इति योध्यम् । ननु प्रतिबन्ध्यप्रतिवन्धकमावकल्पन एव कि मानमत आह-रथेति । 'माहियोगी प्रजायते विदशदानयो पात् ।- शहाया करणो वैदयाम्नास्वेष विधिः स्मृतः । माहिप्येण करण्यां तु रयकारः प्रजायते' इति मनुः । तदधिकरणे हि योगेन तत्वतां द्विजो पाहाः, अय वोक्तम्पो हद इति संज्ञाय्य, विद्यादिमत्त्वाद्योगार्थ एवेति पूर्वपक्षं कृावा, रुदैः प्रायल्यास एवं गृह्यते, तदन्यपानुपप- याऽध्ययनादिकं तस्य कल्प्यत इति सिद्धान्तितम् । अयं प्रतिबन्ध्यप्रतिवन्धकमावः । एतेन नायमेतदधिकरणसिद्ध इति प्रान्तोक्तमपास्तम् । पुरुषोत्तमदेवसीरदेवाशुक्तिमाह- कश्चिदिति । 'समुदायस्य सर्वानुप्राहित्येन प्राधान्यारप्रधानन्यायलन्धोऽयमर्थः । तेन' इत्युक्त्वैतत्तैयक्तम् । इतीति । अस्य 'आह' इति शेषः अब कश्चिदित्यनेनारचिः सूचिता सिद्धान्त इमहणरास्वेऽपि दाँधीवेव्योम्रहणस्य प्रत्याख्यानरूपा । तथा च भाष्य- शत्या न तत्फलमिति तात्पर्यम् । सूत्ररीत्यापि तनेति मतान्तरमाह- तन्नेति । यत्तु- पीवेदीधीटामिति वदेदिति न्यासकृदनुवादिसौरदेवादयः; तम; तावताऽपि दीधीत्यंश दोषतादवस्यात् । अत आह-दीवेधीति । 'यतः' इत्यादिः । तथा च निष्प्रयो. जनेयं परिभाषेति तद्भावः । अन्य इति । न्यासकृदादय इत्यर्थः । अनेनारुचिः सूचि- ता; तीजं तु एवमपीडशे संदेहतावस्थ्यमेवेत्युपायान्तराश्रयणावश्यक्त्वे तेनैवा प्रापि निर्वाह इति नवंप्रकारायणम् । किं चावतरणोतफलमत्त्वेन मफ्लम्बम् । किं च तत्र प्रधानन्यायेनानिर्वाह इति । एतेन प्रधानन्यायेनैवेयं गताति प्रान्तोक्तमपास्तम् । तस्मादुल मूरपलितवेयमिति भावः । इदमपि साहबयांनाथयणेन । यदि तु साह- चर्येण योनिसंबन्धवावास्यैव स्त्रीलिजिमानत्वव वा प्रहणमित्युच्यते, तदपा निष्फलेति केचित् । वस्तुतस्तु 'पाण्डुम्बलादिनिः' इत्सन स्टस्यैव तस्य प्रणं न चोगिकस्यापी. त्यादिफलार्थमस्या आवश्यकत्वम् । मूलं तूरलक्षणमिति बोध्यम् ॥ १० ॥ योगिकरुइप्रसझेन योगरूढविषयामाह-ननु पातेति । नाय गति । अभि- धेयवाच्यर्थशब्देन बहुम्रीहिः, शन्दपरेण तेन सामानाधिकरण्यमिति भाव । यद्वा तपेऽर्थे - ·. परिभाषेन्दुशेखरः व्यवस्थितविभाषयापि कार्याणि क्रियन्ते ॥ १०९॥ लक्ष्यानुसागवयवस्था वोध्या । 'शान्छो:--' इति सूत्रे 'लटः शतृ-' इत्यादिसूत्रेषु च भाष्ये स्पष्टा ॥ १०९ ॥ विधिनियमसंभवे विधिरेव ज्यायान् || ११०॥ नियमे ह्य श्रुताया अन्यनिवृत्तेः सामर्थ्यात्परिकल्पनम् , उक्तानु- वाददोपश्चेति लाघवाद्विधिरेवेति बोध्यम् । 'यस्य हलः' इत्यत्र भाप्ये स्पष्टेयम् ॥११॥ - गोक्ष इत्यादपि स्यात् , तर तस्य वैकल्पिकत्वादित्यर्थः । त्याद्यपीति । आदिना गो अक्ष इत्यस्य परिग्रहः । व्यवेति । विशिष्टपिपयेऽवस्थितया विभाषया विक्ल्येनेत्यर्थः । अपिः सार्वत्रिकाव्यवस्थितविभाषासमुचायकः । क्रियन्त इति । 'वचित्' इति शेषः । तदाह- लक्ष्येति । एतेन 'जातिपक्षसमाश्रयणलब्धोऽयमर्थः । तत्र हि सकृदेव लक्षणं प्रयतते । तस्या एकत्वादेकत्र लक्ष्यजाता कृतोऽपि भावः सर्वत्र कृत इति विकल्पस्य चारितार्थ्यम् । भावाभावात्मको हि विकल.' इति पुरुषोत्तमदेवसीरदेवायुक्तमपास्तम् ; तदाश्रयणेऽपि लक्ष्यानुसारस्यैव वीजत्वात् त्वदुक्तयुक्तः सकृतिन्यायप्रसझे सण्डितत्याच्च । एतेन 'व्याख्यानतः---' इत्यस्य प्रपञ्चभूतेयमित्यपारतम् ; व्याख्यानस्यापि लक्ष्यमूल- कत्वात् । लक्ष्यानुसारमेव दर्शयन्नाद्द-शाच्छोरितीति । तत्र हि 'देवनात-' इत्यादिना तासा परिगणनं कृतम् । अन्त्ये कार्वतः पाचत इत्यादेः पचतितरामित्यादेव शनादितदभावाभ्यां सिद्धिरनया कृता ।। १०९॥ विकल्पविधिप्रराङ्गादाह-विधीति । अपूर्वविधात्यर्थः । संभव इति । अने- नासंभवे तस्यावकाश प्रदर्शितः । प्रकर्षे हेतुं सूक्यानम्र बीजभाह- नियमे होति । यतस्तप्रेत्यर्थः । परिसत्यायन शास्त्रे नियमपदेन गृह्यत इति न न्यूनता । नियमशा- नाणा विधिमुनेनैव प्रत्तेः सिक्षान्तितत्वादाह ~ सामर्थ्यादिति । दोपश्चेतीति । चेन प्राप्तगधरामुच्चयः । तथा च दोषप्रयम् । इतिहतो । लाघचात् दोषत्रयारपन- जलाघवात् । तथा च तन्मूलेयम् । एतेनान्तरन्यायसिद्धोऽयमर्थ इति सारदेवायुक्तमपा. स्तम् ; अर्थक्तबहिरहरवस्य निरस्तत्वात प्रागुतान्यतमस्य तस्य दुर्वचत्वाच्च । यस्येति । सत्र हि यस्रोतिराहाताहणपक्षेनियलोरे पूर्वण सिझे सामर्यादामः सर्वलोपो विधेयः, ·गदासाहतः ननु 'आशंसायां भूतवञ्च' इत्यनेन लुड इव ललिटोरप्यतिदेशः स्यादत आह- सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशः ॥ १११ ॥ सामान्योपस्थितिकाले नियमेन विशेपोपस्थापकसामग्यूभावोऽस्या वीजम् । तेनानद्यतनभूतरूपे विशेषे विहितयोस्तयोर्नातिदेशः । इयमनित्या , 'न ल्यपि ' इति लिङ्गात् । तेन स्थानिवत्सूत्रेण विशेपातिदेशोऽपि । स्पष्ट चैतत्सर्व स्थानिवत्सूने भाष्ये ।। १११ ॥ ननु 'तित्स्वरितम् ' इति स्वरितत्वं किरतीत्यादावपि स्यादत आह- उत यस्य हल एव नान्यतो लोलयितेत्यादाविति सशप्य. अनया अपूर्वविधिरेवेत्युक्तम् । 'इतादे सतुम ' इत्यत्र तु पूर्वपक्षिणेयमुक्ता न सिद्धान्तिनेति तस्यानानुलेख । क्वाचित्क- स्तथा पाठस्तु न युक्त इति योभ्यम् ॥ ११॥ विधिप्रसङ्गादतिदेशविधिविषयामाह-- नन्विति । स्यादिति । तयोरपि भूते विधानेन व्याप्तिन्यायादिति भाव । न्यातिदेशे। तत्सभवे । अन्यथा तु तस्यैवातिदेश इति बोध्यम् । सामान्योपेति । तृतीयार्थे पञ्चम्यर्थे या बहुव्रीहि , तदुपस्थापक्साम- प्राकाल इत्यर्थ । एतेन 'ब्राह्मणवदस्मिन्क्षत्रिये वर्तितव्यमिति लोकन्यायसिद्धोऽयमर्थ । तत्र हि तत्सामार कार्य पादवन्दनादिक्मतिदिश्यते, न माठरादिप्रयुक्त परिवेषणादिक- मिति पुरषोतमदेवसारदेवायुक्तमपास्तम्, तत्राप्यस्यैव वीनत्वस्य वाच्यत्वात् । एतेन 'उपस्थितसामान्यधर्मस्तदाक्षिप्तव्यापकधर्मेंश्च विध्याकाहापूरणे सति तदन्यग्रहणे माना- भाव इति तर्कमूलेयम्' इति मान्योक्तमपास्तम् , तत्र मूलस्यैवाभावात् तस्य मूलत्वस्य निरस्त याच नियमेनेत्यनेन त सत्वे तदतिदेशोऽपीति सूचितम्। तेन परिभाषाहीकारेण । यत्तु अनित्यत्वे अनल्विधाविति विधिग्रहण लिनमिति मीरदेव तन, तस्यान्याताया भाष्य एव स्पष्टत्वात् , तद्धनयवाह-नत्यपीति । अन्यथा 'न का सेट ' इति निषेधन सेटस्तदभावास्तित्त्वस्य क्वाविशेषधमत्वादनतिदेशेनेत्वाप्राप्त्या निषेधपत्य स्पष्ट वेति भाव । तेन एतदनित्यत्वेन । देशोऽपीति । अत एवाग्रहीदित्यादी दीर्घस्य स्थानि. वत्वेनेट्वात् 'इट ईटि' इति लोपसिद्धि, प्रताप प्रसन्येसादावात्वविक्रमादिसिदिध । एतत्सर्वमिति। न्यायवीजानिसत्वाप नितयम् ॥ १११ ॥ -- . - ·विले' इत्य- - परिभाषेन्दुशंसर प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् ।। ११२ ।। इयं च ' अगस्य ' इति सूने भाष्ये पठिता | वर्णग्रहणे च न प्रब. र्वत इति तत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव ' सनाशंसभिक्ष : प्रसन्वलयोः प्रत्यययोहणम् । परे तु- 'तित्स्वरितम्' इति सूत्रे 'एषा परिभाषा लक्ष्यसरकाराय भाग्य कापि नाश्निता' इति कैयटेनोक्तम्। अङ्गस्य' इति सूत्रे तत्तत्याख्यानायैपा भाष्य एकदेशिनोका । अत एव तिति प्रत्यय- प्रहण कर्तव्यम् ' इति यातिककृतोक्तम् ! उक्तसूनयोर्याख्यानात्प्रत्यययोरेव ग्रहणमित्याहुः॥ ११२॥ . । - । लुडादिप्रत्ययप्रसादाह-नन्विति । 'ननु तित्स्वरितमिति स्वरितत्व किरती त्यादावपि ' इति पाठ । 'सनाशसेत्यु मन्धातोरी' इत्यपपाट , वक्ष्यमाणेन पौनरक्या पत्ते । स्यादिति । व्याप्ति-यायादिति भाव । प्रत्ययस्प तस्यैव । क्वरिसव पाठ । इय चाहत्येति सूत्रे' इति पाठ 1 'असज्ञासूत्रे' इति पाठेऽनसशाधिकारसूत्र इत्यर्थ । पठितेत्यनेन वाचनिकष सूच्यते । हणे चेति । चस्त्वर्थ। तत्रैव । अस्यति सूत्र एव । अन्यथा 'इको यगचि' इत्यादि अस्यापत्यम् इ, ए अयन ययनमित्यादावेव स्यानतु दध्यनेत्यादाविति भाव । अस्या फलान्तरमप्याह- अत एवेति। वर्णान्यन परिभाषा गीकारादेव यर्थ । लक्ष्यसस्कारायत्युक्तिस्वारस्यमाह- अङ्गस्येतीति । तत्प्रत्येति । अहाधिकारप्रत्येत्यर्थ । परिभाषापेक्षया अगाधिकार लाघवादनया सर्वेष्टासाधनाचास्या एकदेश्युतित्वम् । इदमेव ढयति- अत एवेति । तत्र तदर्थं तदुक्तत्वेन लक्ष्यासस्का रकतया वस्तुतोऽस्या अमावादेवेत्यर्थ । तिति तित्स्वरितमित्यत्र । एतत्सत्वे तु तदस गति सष्टव । अत एव च नानया तत्प्रत्यारयात कि लन्यथा भगवता । अत एव च अपृक्त एकात्-''स्वाझे तस-' इत्यादी प्रत्ययमहणावयर्थ्यम् , 'वित इट्' इत्यन प्रत्ययप्रहणाभावश्च । नन्वैवमुक्तमूत्रयो का गतिरत आह- उत्तेति । सनेत्यादिसूत्र- योरित्यर्थ । तिरस्वरितमित्यत्र गतिस्तु भगवतैवोक्तेति भाव | व्याख्यानादिति । गर्गादिषु निगीषुशब्दपाटरूपज्ञापकमूलकादाद्य, 'मती वडच --' इति मतुःसाहचर्यमूल कात् 'उपसर्गस्य पनि-' इत्यतो बहुरग्रहणानुत्तिमूलकाद्वा व्याख्यानादन्त्ये निर्वाह इत्यर्थ । अन्यथा माये धातुसाहचर्याद्धातोरेव प्रहण स्यात् , अन्ये व्यामिन्यायादुभयो ग्रहण ह्यादिति भार ॥ ११२॥ . M ·गदासहितः - ननु ‘विपराभ्यां जे:' इत्यात्मनेपदं परा सेना जयतीत्यर्थके परा जयति सेनेत्यत्र प्राप्नोतीत्यत आह- सहचरितासंहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११३ ॥ तेन विशब्दसाहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणामिति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । सहचरणं सदृशयोरेवेति सहचरितशब्देन सादृश्यवानुच्यते । राम- लक्ष्मणावित्यादावपि सादृश्यमेव नियामकम् । सदृशयोरेव सहविवक्षा, तयोरेव सहप्रयोग इत्युत्सर्गाच । ध्वनितं चेदम् । कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' इति सूत्रे भाष्ये ; तत्र हि ‘पञ्चम्यपाइपरिमिः ' इति सूत्रेण लक्षणादि- द्योतकपरियोगे पञ्चमीमाशक्य , ' यद्यप्ययं परिदृष्टापचारो वर्जने चाव- जने च । अयं खल्वपशब्दोऽदृष्टापचारो वर्जनार्थ एव कर्मप्रवचनीयः । तस्य कोऽन्यः सहायो भवितुमर्हत्यन्यो वर्जनार्थात् ; यथा- अस्य गोः सहाये- - साहचर्यप्रसमात्साजात्याचाह-- ननु विषेति । परा उत्कृष्टा । त्यत्र त्यत्रापि ; व्यामिन्यायात् । तेन परिभाषा कारण । तत्रैव विपराभ्यामिति सूत्र एव । न च पक्षि- वाचकविशब्दस्यानुपसर्गस्यापि सत्त्वेन क्यं तत्साहचर्यमिति वाच्यम्, जयतिसंपदविश- म्दस्याभ्यार्यकत्वाभावात् बहुवि जयति वनं विजयति वी जयत इति प्रयोगाणां क्वाप्यदर्श- नात् । कैयटस्तु चिन्त्य इत्युद्योते स्पष्टम् । अस्या लोकसिद्धत्वं प्रतिपादयति- सहेति। सहगमनसहप्रयोगादिरूपमित्यर्थः । गत्यर्थत्वाकर्तरि क इत्याह- सादृश्यवानिति। ननु लोके दृष्टसाहचर्यमंबन्धस्य रामलक्ष्मणावित्यादावेका कार्ये प्रसिद्धमिथ सापेक्षत्वसं- बन्धरूपस्याभिधानियामक्त्वं दृष्टं न सादृश्यस्येति क्यमुक्तार्थसिद्धिरत आह- रामेति। सहचास्य भावः साहचर्य तच्च तयोरेवेति साहचर्यशब्देन सादृश्यलाभादिति भावः । श्यमेवेति । एवेन तस्य म्यवच्छेदः । सादृश्य नियामक्त्वं नु तस्यारत्येवेति बोध्यम् । तस्वैव तत्त्वे हेत्वन्तरमाह-सदृशयोरिति । 'आयन्ती रक्तिी' इत्यादी क्वचिद्य- भिचारादाह इत्युत्सर्गाचति । नन्वेवमप्येषां साहचर्यसंपन्यो न पवापि गृहीत इति कथं प्रकृतार्थसिद्धिरत आह-ध्वनितमिति । दृष्टापचारः अनियतार्थकः । तदाह-घर्जेति । अवजने चेति । लक्षणादावित्यर्थः । अनयंकस्यापि तस्य तादशस्य सत्या द्वितीयकोटिप्रदर्शनायैवमुक्तम् । “वर्मप्रवचनीयः' इत्यत्रान्वयः । अपशब्दः ·१०८ . . परिभाषेन्दुशेखरः नार्थ इति गौरवानीयते , नाश्वो न गर्दभः' इत्युक्तम् । तेन हि सदृशाना- मेव प्रयोगे सहायभावो बोधितः। द्वित्रिश्चतुः- ' इति सूत्रे साहचर्ये- गैव कृत्योर्थस्य ग्रहणे सिद्धे कृत्वोधग्रहणादेपा अनित्या । तेन 'दाधीवेवी- टाम् ' इत्यत्र धातुसाहचर्येऽप्यागमस्येटो ग्रहणमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११३ ।। ननु अस्थि-' इत्याद्यन प्रियसपना ब्राह्मणेनेत्यत्र न स्यात् , अगस्य नपुंसकत्वाभावादत आह- श्रुतानुमितयोः श्रुतसंवन्धो बलवान् ॥ ११४ ॥ श्रुतेनैव संवन्धः, नानुमितेन प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थः ; प्रकरणादितः श्रुतेर्बलवत्त्वादिति भावः । एवं च तत्र लिङ्गमस्थ्यादीनामेव विशेषणम् , अपेति शन्दः । अदृष्टेत्यस्य व्याख्या- वर्जेति। अर्थः प्रयोजनम् । ध्वनितत्वं विशदय ति--तेन होति । यतस्त सूरस्थोक्तमायेणेत्यर्थः साहेति । अस्य 'द्विस्त्रिः' इत्यादिः। कृत्योर्थम्य चतु'शब्दस्य । कृत्योर्यानामिति पाठे अांपेक्ष प्रयोगापेक्ष वा बहुवचनम् । पूर्वनिपातस्य व्यभिचरितत्वादाह--तेन दीधीति । 'आगम-' इत्यादाधातोर्मह. णाभावोऽपि फ्लमिति बोध्यम् । सहचरितशब्दस्योक्त एयाधः, न तु सहान्तृमानम् ; अत एवं 'संयोगो विप्रयोगश्च---' इति हरिकारिकाव्याम्यायमो साहचर्ये पाम्यपाट्यरिभिः' इत्युदाहरय, वर्जनार्धापसाहचर्यातदर्थस्यैव परेः पर्मप्रयचनीयस्य प्रहणमित्युक्तं हेलारा. जादिभिः । तस्मात्सहबरणसवन्धज्ञानमूलवतदर्धमात्रतात्पर्यग्रहोऽस्या बीजम् । तदाह- अन्यत्रेति । उद्योतादाविन्यर्थः ॥ ११३ ॥ साहचर्यसंपन्धप्रसादाह-नन्यस्थीति । यत्तु- धृतानुमितयोः श्रुतेनैव संपन्यः' इति परिभाषान्तरमिति ; तन, पक्ष्यमाणरीस्या अस्या नफरयेनाम ध्रुतानुयोगि. कसंपन्धस्यय विवक्षितस्यात् । तदाह श्रुतेनेति । बलीयानित्य स्वभ्यवच्छेद्यमाह- भानुमोति । एतदर्थमा--प्रफरेति । अनेन स्थान प्राप्तस्य न तत्वमिति सूचितम् । घुटीमाविष्यार नुपदक्तत् । अत्र प्रकरणप्राप्तरेव सत्याहि त्यागः । आदिपदं त्येतदीन- भूतन्यायसंचारवननाय । तदार-प्रकरति । 'धुनिसियायप्रकरणरधानसमाश्यानां पारदीयमविप्रपपान्' इति मायनेति भारः । तत्र मापीरयादिसौ । लिकं प्रकरण. ++ ·यहवा गदासहितः नागस्य । गिशीलुइनुन्निधिषु तु गृहामाणस्याभावात्प्रकरणप्रामाशम्यैर विशे. पणम् । अत एव · वा नपुंमकम्य' इति सूत्रे या शो' इति न कृतम । तत्र नपुंसकमहणं हि गृहमाणशचन्तस्यैव नपुंसकत्ने यथा स्यान , ददतो येपु तानि कुलानि यहुदतीत्यत्र मा भून , यहूनि ददन्ति येषु ते बहु- ददन्त इत्यत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् । स्पष्टं चेदम् 'स्वमोर्नपुंसकान' इत्यत्र भाष्ये । केचित्तु ' अचो रहाभ्यां द्वे' इत्यत्र श्रुतेन रेफम्य निमित्तत्वेन यर. न्तर्भावादनुमितं कार्यित्वं वाध्यत इत्येतदुदाहरणमाहुः तन्न, तक्रकाण्टिन्य- न्यायेन सिद्धरित्यन्यत्र विम्तरः॥ ११४ ॥ ननु ' तत्पुरुपे तुल्यार्थ-' इति स्वरः परमेण कारकेण परमकार- माह- गप्तम् । इदं च तत्संभवे बोध्यम् । तदभावे आह-शिशीति। गृहामाणस्य द्विविध. श्रूयमाणत्यवतः । अत्र हि ध्रुतत्यं माक्षादुच्चारितस्वम् , अन्यतरामहारूपस्थान प्रमाणलब्ध- त्वं च । अनुमितत्वं तृभयाकाहारूपप्रारणप्राप्तत्वमिति बोध्यम् । तदेतदपनयमुक्ता झापकमप्यस्तीति सूचयंबाह- अत एवेति । एतद्वचनगत्वादेवेत्यर्थः । तत्र नपुंसक. प्रहणं हि इत्येवममित्यन्नयः । गृहामाणशत्रन्तेति । अत्र द्वितीयप्रकारेण तत्वम् । ननु केवलस्थलेशविशेषणत्वेऽपि सिद्धिरिति रिमर्थ नियमः? अतस्तस्य फलमेवव्यब. - यहेत्यादिना । फ्लान्तरमप्याह- यहनीति । स्पष्टं चेदमिति । अग्धी. त्यादौ तत्तस्य विशेषणम् । झ्यादिविधी तदभावात्तत्तस्य विशेषणमितीत्यर्थः । तमाह क्ष्यादिविधी तत्वस्य विशेषणमिति प्रने तथोक्तम् । तेनार्थतः परिभापा ध्वनिनैवेति भावः । भर्धान्तराभिप्राया पुरुषोत्तमदेवसीरदेवायुक्ति सण्डयति- केचित्यिति । श्रुतेन साक्षाच्छन्दयोधितेन । अनुमितत्वं चात्र मते न प्रकरणातत्वं किन्तु सामान्यरूपेण प्रती. तिविषयत्वम् । तेन विशेषविषयानुमानान् । तदाह-परन्तरिति । सिद्धरिति । एतेन तसिद्ध एवायमर्थ इति श्रान्तोक्तम् , लोकन्यायलब्धोऽयमर्थः । तथा च पक्ष्यते-- साक्षाछिटनानुमितं वाध्यत इनीति सारदेवोकं चापास्तम् । अस्य यापत्तेः । यत पुषोत्तमदेव'-प्रामहदोत्तरेति निर्देशोऽकृतद्विवोध्न ज्ञापक इति ; तन, 'रोल' इत्यस्य द्वित्वासिया अविषयत्वेऽपि 'हलो यमाम्-' इति लोपमभवान् । तदाह-इत्यन्यने ति। उदबोतादावित्यर्थः ॥ ११४ ॥ ध्रुतन्वप्रमहादाह- नन्विति । परमेणेति । गिनिष्टितविभक्त्या 'विशे 6.27 ·२१० , . . परिभाषेन्दुशेखर केणेत्यादौ स्यात् ; तथा — गातिस्थाघुपाभूभ्य:-' इति लुर पै शोपणे इत्यतः कृतात्त्वात्परस्यापि म्यादत आह- लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ ११५ ।। लक्षणोक्तेत्यर्थः । तत्तद्विभक्तिविशेषाद्यनुवादेन विहितो हि समासादिः प्रतिपदोक्तः, तस्यैव ग्रहण शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । द्वितीयो हि विलम्बोप- स्थितिकः । पै इन्यस्य पा इति रूपं लक्षणानुसंधानपूर्वकं विलम्बोपस्थिति- कम् , पिवतेस्तु तच्छीघ्रोपस्थितिकम् । इदमेव ह्येतत्परिभापानीजम् । इय णम्-' इति समास । आदिना परमकारर इत्यादिपरिग्रह । ननु नाय नियतदोषो लो के स्वरस्यैवानियतत्वाच्छन्दसि तु तत्वादेव सुपरिहत्त्वादत आह-तथेति । परस्या पि मिच ' इति शेष । लक्षणेति । अन लक्षण च प्रतिपद चेति द्वन्द्व कृत्वोक्त- शब्देन तृतीयासमास । दद्वान्ते श्रूयमाणत्वात्प्रत्येक सवन्ध । लक्षणशब्देन च सामा- न्यरक्षणमन, प्रतिपदोक्तसमभिव्याहारादिति बोध्यम् । तदाह--- लक्षणोकेत्यर्थ इति । एक्देशस्येति भाव । अर्शआधचापीद सुवचम् । एतेन लक्षण लाक्षणिकमुपचारादिति सीरदेवोक्तमपास्तम् । यत्तु- अन लाक्षणिकत्व खण्डशो व्युत्पन्नत्वमिति सारदेव , तन, प्रतिपदोक्तऽपि तत्त्वस्य क्वचित्स्वरादिविषय उक्तस्थले 'विभाषा दिएसमासे-' इयादौ च सत्वेन तर दोपापत्ते । प्रतिपदोक्त व च विशिष्यप्रतिपादितत्वमन, न तु तत्पदमुथा यविहितत्वम् , इष्टासिद्धरनिष्टापत्तेध । तदेतत्प्रतिपादयनाद्यदोपमुद्धरति- तत्तदिति । प्रतिपदेत्यस्यायमर्थ , पदशरीर उभयोनिवेशात् , अत एव दिना प्रकृतिविशेषादिपरिग्रह । विहितो हीति । हि यतस्तादृश स प्रतिपदोक्त अतस्तस्यैव ग्रहणमित्यर्थ । प्रति पदोक्तत्वस्य तन हेतुस्वत्य प्रकटनाय तत्तात्पर्यार्थ प्रतिपादयन् ,परिभाषावाजसत्ता ध्वनय थान हेतुमाह- शीघ्रोपेति । द्वितीयो होति । तदननुवादेन विहित समासादिर्यत इत्यर्थ । लाक्षणिकशब्दतात्पर्यार्थमाह-विलमिति । यद्यपि प्रागुक्तशब्दार्थमादायै- वातस्यले निर्वाह , तथाप्यन्यत्रानिर्वाह इति तात्पर्यार्थावत्यक्त्वमिति वनवितु द्वितीयदो पमुद्धरति-पै इत्यस्येति। लक्षणेति । हेतुगर्भ विशेषणम् । पिवतेस्त्विति । तुवै- लक्षण्ये । तत् पा इति स्पम् । ननु नाय परिभाषाशब्दार्थ इति क्यमा प्रवृत्तिराये ? तपाप्यस्या साफ्रयान्न वैयर्य्यमत आह- इदमेवेति । शाम्रोपस्थितिक्त्व विलम्बाप स्थितिक्त्व च रूपमेव यत इत्यर्थ । अत एवाध्याय गत इत्यन विभापाप इति नाय । एतत्परि' इति पाठः । एवेन प्रतिपदोक्तलाक्षणिकशम्दयोर्यशाभ्रतार्थनिराम । एतेन लक्ष्यत ·" . " . गदासहितः च वर्णग्रहणेऽपि, ओत्सूनभाग्ये संचारितत्वान् । यत्तु- वर्णग्रहणे नेपा 'आ- देच!-' इयनोपदेशप्रहणादिति , तत्तु तस्मिन्नेर सूने शब्देन्दुशेखरे दृषि- तमिति तत एप द्रष्टन्यम् । अनित्या चेयम् ‘भुवश्च महाव्याहतेः ' इति महाव्याहतिग्रहणादित्यन्यन विम्तरः ॥ ११५ ॥ नन्वेव देडो दोधातोश्च कृतात्त्वस्य घुसज्ञा न स्यात; तथा मेड आत्त्वे प्रणिमातेत्यादौ नगदनद-' इति णत्व न स्यात् , तथा गै इत्य- स्यात्त्वे 'घुमास्था-'इतीत्व न स्यादत आह- गामादाग्रहणेष्वविशेपः ॥ ११६ ।। अन च ज्ञापक दैप: पित्त्वम् । तद्धि · अदाप्' इति सामान्यग्रहणार्थम् । अन्यथा लाक्षणिवत्वादेव विधौ तदग्रहणे सिद्ध कि निषेधे सामान्यग्रहणा- र्थेन पित्त्वेन । तेन चैकदेशानुमतिद्वारा संपूर्णपरिभाषा ज्ञाप्यते । इयं च इति लक्षणमनुमेयम् । प्रतिपदोक्त च प्रत्यक्षम् । तथा च 'प्रत्यक्षानुमानयो प्रत्यक्ष वलीय' इति न्यायसिधियमिति भ्रान्तोक्तमपास्तम् , अनेनैव तत्सग्रहादशब्दार्थत्वाच तत्राप्येतस्यैव यानत्वाच । बीजं तत्प्रवृत्तिवातम् । तथा च लौकिश्लाघवगौरवमूलकोऽय न्याय । एतेन सिष्णुच इकारादित्वमा ज्ञापकम् । तदुक्तम्- 'उदात्तत्वाद्भव सिद्धमिमारादित्वमिष्णुच । नमस्तु स्वरसिद्धयर्थमिकारादित्वमिष्यते' इति सारदेवभ्रान्तायुक्तमपास्तम् , सिद्ध तदाश्रयणे फ्लाभावात्तस्यापि सापत्याच । वर्णेति । 'ऋत इद्धातो' इत्यादावि. त्यर्थ । सचारांति । ततव सूत्र इति भाव । दाक्षितायुक्ति सण्डयति-यस्विति । दुपितमिति । ओरसूनभाष्यविरोधापत्तेरुपदेशग्रहणस्यान्यार्थत्वाचेति भाव । नन्वे वमध्यापयतीत्यन क्थ पुक , 'दाधा-- इत्यत्र धेट क्य च ग्रहणमत आह- अनि त्येति । यावत्पुरा--' इति निपातग्रहणमपाह ज्ञापक बोध्यम् । महेति । अन्यथा अनया तस्या एप ग्रहण न जसन्तस्येति तद्वैयर्थ्य स्पटमैवेति भाव ॥ ११५ ॥ एवम् अनित्यलक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाशीगरे । अनेन मगति सूचिता । परि- भाषाव्युत्क्रमेणाह- देट इति । न स्यादिति ! तथा चेत्वादि न स्यादिति भाव । इदमेवाप्रेऽपि बीतम् । अदायितीति । अस्य ‘निषेधे ' इति शेष । अन्यथा अस्या अभावे । तदिति । दैरिसर्थ । नन्वैव दाशसिद्धावपातराशासिद्धिरत आह- तेन लोकत एव , - ·. परिभाषन्दुशेखर' लक्षणप्रतिपदोपरिभापानिरनुन्धकपरिभाषालुग्विकरणपरिभाषाणां धाधिका दाधा घु-' इति सूत्रे भाग्ये स्पष्टा । — गातिस्था-' इति सूत्रे इणादेशगाग्रहणमेवेभ्यत इत्यन्यत्र विन्तरः ।। ११६ ॥ ननु वृद्ध्यादिसंज्ञा समुदाय स्युरत आह- प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ ११७ ॥ देवदत्तादयो भोज्यन्तामित्यन भुजिवत् ॥ ११७ ।। नन्धेवं संयोगसज्ञासमाससंज्ञाभ्यस्तसज्ञा अपि प्रत्येकं स्युरत आह-- - चेफेति। , पित्वेन चेत्यर्थ । रक्षणप्रतिपदोकपरिभाषानन्तरमत्या उखेन तदप वादत्वमेवेति भ्रमस्य तदनित्यत्वादेव सिद्ध फल्यस्य र निरासायाह- इयं चेति अवालेखस्तु ज्ञापकानुराधादशोकवनिकान्यायात्सर्वान्त' औचित्याचेति भाव । बाधि केति । वाध्यसामान्यचिन्तया येन नाप्राप्तिन्यायादिति भाव । एतेन 'अनन्तरस्य…' इति न्यायेन रक्षणेत्यया एव बाधिकेयमिति सीरदेवधान्ताय क्तम् , तदनित्यत्वादेव सिद्धे इय निष्फ्लेति तदुक्त चापास्तम् , अन्ययाधन साफ्ल्यात प्रत्यासत्तिन्यायतो व्याप्ति न्यायस्य प्रावल्याच्च । नन्वेवम् ‘गातिस्था--' इत्यनापि सर्वग्रहणापत्तिरत आह-- गातीति । 'गापोग्रहणे इपिबल्योग्रणम्' इति भाग्योक्तेरिति भाव । एतेन लक्षण प्रतिपदाक्तपरिभाषाया एवेयं वाधिका, न निरनुयन्यकपरिभाषाया , तस्या प्रत्ययविधि विषयत्वात् । नापि लुगविकरणपरिभाषाया , बहिरकत्वात् । अत एव 'नर्गद--' इसन मारमेगरेव ग्रहण न तु मा मान इत्यस्येसपि सीरदेव'युक्तमपास्तम् तस्या प्रत्ययाप्रत्य यसाधारणत्वान् द्वितीय पहिरनत्वस्य दुर्वचत्वात् अर्थकृतबहिरङ्गत्वानाश्रयणात् तन तद् प्रहणस्यत्वाच्च । अत एव तम तस्य प्रणिमातीत्युदाहृत चन्दगोमिना । भाष्ये घुप्रकृति- माडिति पाठेनैव तद्वारणान्य । अर्थवत्परिभाषायास्तु नेव याधिया, लक्ष्यानुरोधात् । एवमप्रेऽपि । अत एव दाशो दाशब्दस्य घुसझाया न ग्रहणम् । नापि साहचर्य परिभाषाया । अत एव 'हावामश्च' इति सूने सानुबन्धषपूर्वोभयसाहचर्यान्मा होरेय ग्रहण न नु मा भान इत्यस्येति बोध्यम् । तदाह-- इत्यन्यति । उद्यातादाविसर्थ ॥ ११॥ घुसज्ञापसादाह- नन्धिति । आदिना गुणादिपरिग्रह । समुदाय इति । तथा निदेशादिति भाव । लोकसिमोऽय न्याय इत्याह- देवदत्तेति । देवदत्तयशदत्त- विष्ट मित्रा इत्यर्थ । भुजियदिति । यथा तत्र समुदाये बाधात्तस्वम् , तथानापि समु ·१३ नवता मदासहित क्वचित्समुदायेऽपि ॥ ११८ ॥ गा: शतं दण्डयन्तामर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्तीत्याटो दण्ड- लक्ष्यानुरोधेन च व्यवस्था ।। ११८ ॥ ननु — यू स्त्र्याख्या-' इत्यत्र व्यक्तिपक्षे दीर्गनिर्देशादनण्वन ग्राह- कसूत्राप्राप्त्योदात्ताद्यन्यतमोचारणेऽन्यम्वरकस्य सज्ञा न स्यादत आह- अभेटका गुणाः ॥ ११९ ॥ असति यले स्वरूपेणोभारितो गुणो न भेदको न विपक्षित इत्यर्थः । 1 दायस्यैकनाभावातत्त्वमिति भाव । एवम् एतन्छास्त्रस्थवास्याना प्रत्येक परिसमाप्त्यमा कारे । अनेन रागति सृचिता । संयोगेति । पाटनमस्य चोयत्वात्तस्य पूर्वनिपात । धचिदिति । इटस्थल इत्यर्थ । 'वाक्य' इत्यायनुत्ति । अपि पूर्वगमुचय एन । अयमपि लोकसिद्ध एवं न्याय इत्याह- गई इति । ननु क्थमनयोध्यवस्था इष्टत्वस्य दुय वादत आह-लक्ष्यति । तेनानियमो नेति बोध्यम् । इद लक्ष्यश्च शुकभाष्यकार मते । लक्षणाचक्षुष्वमतनाह~ चेति । तनान्वर्थ यादिरूपगम समुच्चय । तथा च क्वचिदित्यस्य तादृशगमक्वतीत्यर्थ । एव च यथा तन वारयशेषातत्त्वम् , तथानापि लक्ष्यानुरोधादन्वर्थत्वादिग्नस्यलाच तत्वमिति भाव । गर्ग राह न भाक्तमित्युक्त समुदितस्तं राह प्रत्येर चाभोतनवदुभयथा वाक्यपरिममामिरित्यस्य न्यायस्य तु नाना पयोग , लक्ष्याभावात् 'अटकुप्वार-'इत्यत्र समुदायव्यवाय इत्यर्थस्यासभवात् अवान्तर- समुदायग्रहणस्य व्याख्यानसापेक्ष वेन तत्परिभाषयव निर्वाहान्च 'यस्यो --' इत्यादा- क्वाश्यतानेक्वाक्यतयोरपि व्यार यानत एव लाभा च । एतेन ता वदन्त सारदेवादय परास्ता ॥ ११८॥ . आद्यविषयविषयकत्वसगति ध्वनय नाह-नन्विति । जातिपक्षऽनुपयोगस्य व क्ष्यमाणत्वादाह-व्यक्तीति । नीति । यारयानादिति भाव । धन्येति । शेष पष्टया समास । अन्यस्सरकेति । यत्स्वरकोच्चारण नदिनस्वरत्वामच्छिनस्वरक्स्य. स्थ । संज्ञा नदामज्ञा । सग्राहक्परिभाषाया तत्वेऽपि लक्ष्यसत्कारक्वाश्य बहुत्वानु पयोगादाह- असतीति । शेषपूरणगिदम् । स्वरूपेणेति । तत्तद्रूपणेत्यर्थ । उच्चा रित इति । अनेनान शास्त्र एवमिति सृचितम्, तेन लोक वैविध्येऽपि न क्षति ।

·- । परिभाषेन्दुशेखरः अत्र च अस्थिवधि--' इत्यादावनडादेख्दात्तस्यैवोच्चारणेन सिद्ध उदात्त- ग्रहणं ज्ञापकम् । ' स्वरूपेणोच्चारितः' इत्युक्तेरनुदात्तादेरन्तोदात्तादित्युदात्ता- दिशब्दोचारणे विवक्षैव । ' उन' 'ऊ' इत्यत्राननुनासिक एवोच्चारणीये यत्नाधिक्येनानुनासिकोच्चारणाद्विवक्षा बोध्या । 'पथिमथ्यभुक्षाम्-' इत्या- दो स्थान्यनुरूपतयानुनासिक एवोच्चारणीये निरनुनासिकोच्चारणात्तदि- यक्षा । एतदर्थमेव 'असति यत्ने' इत्युक्तम । न चैवम् ' अथ्यादीनाम् ' नव- विषयस्य--' इत्यायुदात्ततयान्त्यादेशस्यानडः स्थान्यनुरूपेऽनुदात्त एवो- च्चारणीये उदात्तोच्चारणं विवक्षार्थ भविष्यतीति कथमस्य ज्ञापकत्वमिति वान्यम् , परमास्थिशब्दादावन्तोदात्ते उदात्तगुणकस्यापि स्थानित्वेन विव- क्षायां मानाभावात । चतसर्याादात्तनिपातनं करिष्यते' 'वधादेश आयु- दात्तनिपातन करिष्यते' ‘पदादयोऽन्तोदात्ता निपात्यन्ते । सहस्य स उदात्तो निपात्यते' इत्यादिभाष्यं त्वेकश्रुत्याष्टाध्यायीपाठे कचिदुदात्तायुच्चा. रणं विवक्षार्थमित्याशयेन । त्रैम्वर्येण पाठ इति पक्षे तु जापकपरं भाप्यमिति के- , अत्र च अस्या परिभाषाया च । आदिना 'चतुरनडुहोरामुदात्त.' इत्यादिपरिग्रह । स्थयोञ्चति । एवो भिन्नाम , उच्चारणेनैवेत्यर्थ । स्वरुपेणोच्चारित इति विशेषणस्य फ्लमाह- स्वरूपेणेति ! इति इत्यादौ । व्युत्लमेणाह- उदात्तादीति । 'अय. ति यत्ने' इत्यस्य यनविशेषेऽसतीत्यर्थक्स्य फ्ले आह-~~ उ ऊ इत्यादि । अननु- नेति । स्थान्यनुरुपतयेति भाव । एतदर्थमेव एतदुभयार्थमेव । एवम् असति यन्न इति विशपणोपादाने । उदात्तादय शब्दा धर्मपरा धर्मिपराश्चेति न दोष । 'भविष्यती- ति' इवस्य ‘स्वस्मिनचारितार्थ्यात्' इति शेष । अस्य उदात्तग्रहणस्य पूर्वोत्तस्य यद्वा अस्य न्यायस्य । 'उदात्तप्रहणस्य' इति शेष । उदात्त इति । समासस्वरेणति भाव । अपिरनुदात्तगुणक्समुच्चायव । 'स्थानित्वेन' इत्यग्रे 'स्थान्यनुरूपोच्चारणस्यैव सत्त्वेन यत्नविसेपाभापात्' इति शेष । एक्श वेचले अनुदात्त एव स्यादित्युदासग्रहणं स्यादिति भाव । नन्येवमपि निपातनस्थले यन्नविशेषाभावाचतमरीत्यादिभाष्यासंगतिरत जाद- चतेति । नन्वेव झापपरभाघ्यारागति , तपाप्युफरात्या तदन्नारणस्य रियक्षार्थत्वसभवादत आह-प्रेम्बयणेति । पाट इति । अस्य 'अष्टाध्यायी' ·२१५ गदासहित यटादयः । परे तु निपातन नामान्याहो प्रयोगे प्राप्तेऽन्याशप्रयोगकरणम् , तद्रूपाद्यत्नात्तत्र तत्रोदात्तादिविवक्षा । 'तिन्चतम्' इत्यत्र द्वन्द्वप्रयुक्तेऽन्तो- दात्त उच्चारणीये आशुदात्तोच्चारणम् , अन्यत्र स्थान्यनुरूपे म्वरे उन्चारणीये तत्तदुन्चारण विवक्षार्थम् । सपूर्णाटाध्यायी आचार्येणैकश्रुत्या पटितेत्यन न मानम् । क्वचित्पदस्थैक्श्रुत्याऽपि पाठः, यथा- दाण्डिनायना- दिसने ऐयाकेति । यद्यप्यध्येतार एकश्रुत्यैयाङ्गानि पठन्ति ब्राह्मणयत् , तथापि व्याख्यानतोऽनुनासिकत्वादिवदुदात्तनिपातनादिज्ञानमित्याहः । वि. इति निषेधान्न गुणाभेदकत्वेन सवर्ण- प्रहणम् । अत एव घटवदित्यादौ मतोर्मस्य नानुनासिको वकारः । अत एव तद्वानासाम् ' इति सूननिर्देशः। अन्यथा ' प्रत्यये भाषायाम्-' इति . धेयाण्विपये तु 'अप्रत्ययः इत्यादि । पूर्व गरुच्या सिद्धान्तमाह- परे विति । एव सामान्येनौतम- र्थमुत्तेषु विशिष्याह- तिमृचतनित्यत्र द्वन्द्वेति । अनापिपाटो रेसम्प्रमा- दात् । उचारणमिति । तस्य 'विवक्षार्थम् ' इत्यवान्वय । अन्यत्र पधादी । यटादय इति सूचितामपि तमाह- संपूर्णति । पर्यण सपूर्णा सा पटितेल्या मान ध्वनयन्, सपूणादिपदोरिफलमाह- क्वचिदिति । अरि[त्र मे। पाठोऽमीत्यर्थ । यदि कैयटोत्तोऽर्थ स्यात्तर्हि तमाशवायुषा स्यात् । यद्यपि तद्वद्वेन समासान्तोदात्तत्त्वे तनिमित्तशेपनिघातेन निर्देशानायुदात्तस्य, नाप्यन्तोदात्तस्य निर्देश इति शवा अयुक्तव, तथापि तदीयविग्रहवात्याभिप्रायेण शमादिरात्यमिति भार । पाणिनेन्तथा पाटेऽप्यध्येतृणा तथा पाटाभावात्तदज्ञानेन निपातनेनापि क्थ सिदिग्त आह- यद्यपीति। ननु व्यक्तिपक्षेऽनगर्थ स्वीकृतित्वरिभाषाया अनूयमानेमण प्रवृत्तानुसारग्योपायान्तरादप- कत्त्वाद्वापराभावेऽपि विधयेऽणि प्रत्यापत्ति । प्रयय' इति नु सूरस्थव नियोऽन आह-विधेयाणिति । 'अप्रत्यय' इत्यस्य योगविमागेन सपनिमा यात् । एतेन अजुदिदित्येव सिद्धेऽणग्रहणेनाम्मु गुणनेदक्व झाप्यत इत्यनि येयमित्यपानम् , विधये प्राप्त्यभावेन अनुवादे दोपाभावन च तज्ज्ञापने फ्लाभावादिति भाव । अत एव विष याध्येतदप्रवर्सनादेव । अन्त मान सूनयत्रिष्टापत्ति तत्र परिहरनि-जत पय तद्वा- निति । त्यमित्यनेन पक्षे तत्मियभाव सूचित । यवला निरनुनासिका एवेटिका ·परिमापेन्दुशेगर नित्यमनुनामिकः स्यात् । जातिपक्षे तु नाम्योपयोग इति बोध्यम यू' इत्यादौ दीर्घमात्रवृत्तिजातिनिर्देशान्न क्षतिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११९ ननु 'सर्वनामानि 'इत्यत्र णत्वाभानिपातनेऽपि लोके सणत्वप्रयो- गस्य साधुत्वं म्यादत आह- पाधकान्येव निपातनानि ।। १२० ।। तत्तत्कार्ये नापाने निपातनारम्भात् । 'पुराणप्रोक्तेपु-' इति नि- पातितपुराणशब्देन पुरातनशब्दस्य बाधः प्रामोऽपि सृपोतरादित्वान्नेति यो. ध्यम् । पुराणेति पृषोदरादिः पुरातनेति चेत्यन्ये । इयं सर्वादिसूने भाष्ये स्पष्टा । ' अबाधकान्यपि निपातनानि' इति तु भाप्यविरुद्धम् ।। १२० ॥ दुशेखरे स्पष्टम् । अवतरणे व्यक्तिपः' इत्युक्के फ्लमाह-जातीति । तेनैवेष्टसिद्धरिति भाष । अस्य उक्तन्यायस्य । नन्वेवम् 'यू' इत्यादी सर्वग्रहणापत्तिरत आह-यू इत्यादाविति । पृद्धिसूत्रे भाप्ये स्पष्टेयम् । 'देवदत्तो मुण्ड्यपि ' इत्यादिन्यायधान मूलमिति भ्रान्तोक्त तु न युक्तम् , अन्यदिदमुष्णमिति दृष्टान्तस्यापि के सत्येनानी द्वविध्यापते । एतेन आश्रीयमाणो गुणो भदको भवतीति परिभाषान्तरभित्यपात्तम् , पलभावात् । तदाह- इत्यन्यनेति ॥ ११९ ॥ . संज्ञाप्रसङ्गादाह-नन्विति । इत्यन 'सूत्र' इति शेष । इत्यादावित्यपपाट । साधुत्वमिति । पूर्वपदात्' इति सूत्रेणेति भाव । नाप्राप्त इति । तथा च येनना प्राप्तिन्यायमूलकत्वमस्या इति भाव । परिभाषान्तरसाधक सीरदेवायुक्तमतिप्रसङ्ग निरा चष्टे-पुरेति । पुरातनेति । 'सायम्-' इति व्युत्पन्नस्येत्यर्थ । 'प्राप्तोऽपि ' इति पाट । 'प्राप्नोति' इति पाठे 'यदि तथापि' इति शेषपूरणेन व्यारयेयम् । पृपोदेति । याधस्य पुराणेति निपातनस्य पक्षे बाधनार्थ तन तस्यापि निपातनमिति भाव । उभय नानिपातननलाधवादाह-पुराणेतीति । एतेन 'पुरातनी दधित ' 'पुरातनमुनेk निताम्' इति माघभारविप्रयोगी प्रामादिशाविति भागउत्तिसारदेवाद्युक्तमपास्तम् । बयर दीक्षितायुक्ति सण्डयति-- अबाधेति । भाष्येति । 'वाधकान्येव हि- इत्यादि। तमोत्तेरिति भाव । अत एव पुरुषोत्तमदेवादिभिरप्येवमेवोक्तम् । एनेन 'निना नया ·गदासहितः १९५ ननु उखधातोद्वित्वे स्वत एव हस्खत्वात्पूर्वमभ्यासदस्यत्वाप्रवृत्ती ह- लादिःशेपे सवर्णदीघे ह्रस्वापत्तिरत आह--- पर्जन्यवल्लक्षणमटत्तिः ॥ १२१ ॥ एवं च हूस्वस्यापि हूस्वत्वे कृते 'लक्ष्ये लक्षणम्य--' इति न्यायेन न पुनर्हस्यः । तदुक्तम् ' इको झल्' इति सूत्रे भाष्ये- कृत- कारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवत्' इति । सिद्धेऽपि हूस्वादिकारीत्यर्थः । न च लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्तिः' इत्यत्र न मानमिति वाच्यम् , 'समो वा लोपमेके इति लोपेन कसकारम्य द्वित्लेन द्विसकारस्य पुनर्द्वि- णाम्-' इति निपातनादेव मिद्धे पक्षे त्रीणामिति प्राप्तव्यावर्तन 'स्त्रय' इति सूनेण ज्ञापितां तामेवाङ्गीयुर्वन्सीरदेव प्रान्तादि परास्त ॥ १२० । संहाप्रसझारसंज्ञोद्देश्यक विधिविपयोक्तिरिति, निपातन प्रसङ्गातदुत्तिरिति वा सूचय. -ननूखेति। द्विवचनादाविति भाव' । पूर्व वक्ष्यमाणात् । एवं च परिभाषासत्त्वे च । कृत इति । अस्य 'ततो हलादि पादी' इति शेषः । इयं च शब्दान्तरेण भाष्या. रूटेत्याह- तढक्तमिति । दृष्टान्तेन लोकशिद्धत्वमस्या दर्शितन् । मेघो ाने पूर्णे चोष २ऽनूपरे च वर्षति, तद्वत् । एतेन जलेऽपि वर्षतीति सारदेवायत्त मपास्तम् ; अपूणे जले फलसत्वात् । ननु कृतादिशब्दवलादन्यशास्त्रकृतेऽन्यशास्त्रप्रत्तिरित्यर्थस्यान्यशास्त्रकृतमेव करोतीत्यर्थत्य वा लाभान प्रकृतसिद्धिः, अनिष्टापत्ति',लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायविरोधापत्ति. वात आह-सिद्धेऽपीति । स्वत सिद्धेपोत्यर्थ. । एतेन सट्टाढकमित्यादी दीर्घ. सिद्धिः फलमिन्यपि सीरदेवाद्युक्तमपास्तम् । अन ज्ञापमपि 'प्रवाहणस्य डे' इत्युत्तर- पदस्यादेधिविधानम् । तद्धि प्रवाहणेयीमानिनीत्यत्र 'वृद्धिनिमि--' इति पुंवत्वप्रतिपे. धार्थम् । अमानिनीयनुरो. 'जातेश्व' इत्यनेन न सिद्धिरित्यपि योग्यम् । प्रसङ्गात्ता प्रतिपादयितुं शङ्कतेन चेति । न मानमिति । तथा च पुनरपि हस्वापत्त्या 'पर्जन्यवत्-' इति परिभाषा निम्पलैव स्यादिति भावः । 'रयो रे' इति द्विवचनं तय मानमिति सण्डनकदुक्त्यसानत्यं ध्वनयनाह- सम इति । ननु वातिर दृष्ट्वा सनकृतो न प्रतिरिति सूरमते तस्या वैययेनाज्ञापयखेऽप्येकराझार:प्रयोगसिद्धयर्थमावश्यक्वाति- कैनर सिद्धगा तस्य वैयर्यमिति वार्तिकमते ज्ञापयत्वमिति वार्तिकारूढत्वेऽपि न भाध्या- G28 ·- परिभाषेन्दुशेखरः खेन च निसकारस्य सिद्धौ ‘समः सुटि' इति सूत्रस्यैव मानत्वात् । संप्र- सारणाह' सिचि वृद्धिः-' इत्यादौ भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वाच्च । अत्र विका- रकृतो लक्ष्यभेदो नेति 'सिचि वृद्धिः-' इति भाध्यात्प्रतीयत इत्यन्यत्र विस्तरः ।। १२१ ॥ ननु स्यन्दूधातोः स्यन्त्स्यतीत्यादौ सकारादिविशेषापेक्षत्वादात्मनेपद- निमित्तत्वाभावनिमित्तत्वात् 'न वृद्भ्यश्चतुर्थ्यः' इति निषेधस्य बहिरङ्गत्वे. नान्तरङ्गत्वादूदिशक्षणस्येड्विकल्पस्यापत्तिरत आह- निषेधाव बलीयांसः ॥ १२२ ।। अन्तरङ्गादुपजीव्यादपि बलीयांस इत्यर्थः । चतुभ्यं इति तु स्पष्टा- . 1 - रूढत्वमिति भ्रममपाकुर्वग्राह-संप्रेति । तथा च तावतापि प्रामाण्यमेवेति भाव । ननु लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायस्य प्रामाणिकत्वेऽपि प्रकृते विकारकृतलक्ष्यभेदादप्राप्तायुक्तदो- पस्तदवस्थ एवात आह- अत्रेति । 'लक्ष्ये-' इति प्रोक्तन्याय इत्यर्थः। विकारकृत' इति पाठ । 'विकारागमकृत ' इत्यपपाठ , आगमकृतलक्ष्यभेदानीकारात् तद्भाध्यात्तदला- भाच । भाध्यादिति । तत्र हि उदवोढामित्यादावोत्त्वात्परत्वात् 'वदवन-' इति वृद्धी वर्णपदसामध्येनौत्त्वेनेष्ट साधितम् । अन्यथा पुनर्वृद्धथापत्या भाध्यासंगति स्पष्टैव । प्रती यते निश्चीयते । तदसागत्यादि चान्यत्र स्पष्टमित्याह- इत्यन्यति । उद्योतादा- वित्यर्थः ॥ १२१ ॥ तत्प्रसादेवाह-नन्विति । धातोरिति । प्रकृतिविकृतिभावसबन्धे षष्टी । इत्यादाविति । अस्य आपत्तिरित्यप्रान्वय । 'सकेति । सकारादित्वरूपो यो शे. स्तदपेक्षत्वादित्यर्थ । ननु तत्रापि पलादित्वापेक्षत्वेन समत्वमत आह-आत्मन इति इति केचित् । वस्तुतस्तु 'तीस्यादावात्मनेपदनिमित्तत्वाभावनिमित्तत्वान वृद्भप' । पाठ । तत्र पूर्वनिमित्तकत्वस्योभयत्र तुल्यत्वादाह- आत्मनेपदेति । तथा चाधिव निमितरत्वेना तत्वं चोध्यम् । धाश्चेति । चो , स चात्र हेतो प्रसिद्धत्वसूचक स चानुपदमेव व्यक्तीभविष्यति । अन्तरिति । अन्तरादुपजीव्याञ्चैत्यर्थ परादिसमुचायक । तथा चानया अन्तरजमपि विवरसं याधित्वा तत्र निषेध इति भाव ननूक्तालस्य चतुप्रहणसामध्यादेव सिद्धिरत आह चतुर्य इतीति । ननु परिभा. अपि ·বিমানে धमेव । अत एय तत्प्रत्याख्यानं भाप्योक्तं मंगच्छते । अत एव सवर्णसंज्ञादे- निषेधविपये न विकल्पः । अल्यथा मीमांमकरीत्या विधेमपजीव्यत्वेन प्राम- न्यात्तस्य सर्वथा याधानुपपल्या दुर्वारः स इति मञ्जूषायां विस्तरः । अन एव 'द्वन्द्व च ' ' विभाषा जमि' इति चरितार्थम् । विध्युन्मूलनाय प्रवृति- रम्या पीजम । 'मन्दुमता-''कमणि' इत्यनयोर्भाग्ये स्पष्टपा ।। १२२।। गायत्यन्तस्वार्थिकानामर्थप्रत्यायस्वरूपप्रत्ययत्वानुपपत्निरत आह- अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वायें ॥ १२३ ॥ पारकारेण सोअपदस्यान्यार्थत्वं नोचितमत आह~ अत पवेति । तस्य सष्टार्थत्वादेपे. ध; तादिभ्यो यद्यरप्राप्तं तसमेति वयनम्यक्त्या सर्वेम्निषेधसिदेरिति भावः । एवमन्त- तस्तस्य प्रारल्यमुयत्वोपजीन्यातसाधयति लक्ष्यदर्शनद्वारा- अत पयति । उपमी. तोऽपि तत्प्रायल्यादेवेत्यर्थः । अन्यथा एतत्परिभाषायास्तथा भावे । स्वमते तस्य स्वेन प्रायत्यस्याभावादाह- मीमांसेति । नान्याजेश्वित्या पर्युदान एव, न प्रसग्य. रतिषेधः, विहितप्रतिषिद्धन्वेन विकन्यारसेरिति हितकम् । सः विकन्यः । मन्जू- पायां नयाद । तदंशे झापकमपि ध्वनय नाह- अत एयेति । तत्रापि निषेधप्रायल्येन विकलालाभादेवेत्यर्थः । द्वन्द्धे चेति । अस्य 'इति कृतेऽपि' इति, 'इत्यप्रिमम्' इति बा शेषः । द्वितीये तदनुवृत्तिसूचनार्थमात्रं तदुष्टेस. । अन्ययोकरीला इन्द्रे चेत्येतावतव विकल्पलाभे तदसंगतिः स्पष्टच । न च नियमायं तदिति वाच्यम् , विधिनियममंभवे विधे. से ज्यायस्त्वादिति भावः । अस्या लोकमित्वमाह-विष्युन्मूलति । प्राप्तस्य विधे. निवर्तनायेत्यर्थः । यस्य यदुन्मूलनाय प्रवृतिस्मस्य तत्वं ततो लोके प्रसिद्धतरभित्यपवा- दत्यायनैवैतद्विपयेऽन्तरमायसंभव इति भावः । तसिलादिषु जातीयदेर्शाययोग्रहणमप्यत्र लिगम् ; अन्यया 'पुंवत्कर्मधारय' इति सिद्ध तद्वयर्थ स्पष्टमेवेत्यपि बोध्यम् । न उम. तेति । तत्र हि 'उत्तरपदत्वे च-' इत्यस्य प्रत्यास्यानावसरे 'असर्वनामस्थाने' इति प्रतिषेधोऽनया प्रामोतीत्युन् । 'रुमेणि 'न्यत्रापि गिडोऽनुबन्धयोः सावकाशलेन प्रतिषेधरलीयस्त्वात्प्रतिषेधः प्रामोतीत्युक्तम् ॥ १२२ ॥ निषेधप्रमहादाह- नन्विति । स्वार्थिक दोपामावादाह-- अत्यन्तेति । तमार्यस्थवाभावादिति भावः । साधिके सत्देश पसन्तत्साधिकेन्वयव्यतिरेकयरमावा.

·- परिभाषेन्दुशेखरः - यस्यार्थः प्रकृत्या प्रत्याय्यते सोऽपि प्रत्यय इत्यस्याप्यङ्गीकारात्तस्य प्रत्ययत्वमिति न दोषः। स्वार्थ इत्यस्य स्वीयप्रकृत्यर्थ इत्यर्थः । महासंज्ञावला. दर्थाकाक्षायामन्यानुपस्थिनिरस्या बीजम । 'मुपि स्य:' इत्यादिसूत्रेषु भाप्ये स्पष्टैपा ।। १२३ ॥ योगविभागादिष्टसिद्धिः ।। १२४ ।। प्रसिद्धिरेव , न त्वनिष्टापादन कार्यमित्यर्थः । तत्तत्समानविधिकद्वि. तीययोगेन विभक्तस्यानित्यत्वज्ञापनमेतहीजम् ।। १२४ ॥ पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते ॥ १२५ ।। तत्र तत्र अन्यतरस्यां विमापा वेति सूत्रनिर्देशज्ञापितमिदम् ॥ १२५ ॥ प्रत्यर्थ प्रत्यायक्त्वमपि दुर्वचमत आह- यथार्थ इति । तत्त्वेनाभिमत इत्यर्थः । अनेन विकारागमयोनीनया तत्त्वमिति सूचितम् । यत्र हि प्रकृतेः पृथगधंस्तत्रैवास्याः प्रवृत्ति । न हि विकारादिरहिता प्रकृतिरर्थवतीति चोग्यम् । प्रत्येति । अन्वयव्यतिरेक्योः सत्त्वादिति भावः । इत्यस्य प्रत्ययपदार्थस्य । अपिना प्रत्येत्यर्थ बोधयति यः, स प्रत्यय इत्यस्य परिप्रहः । तथा च प्रत्ययशन्दे तन्त्रैणाद्वयम् । तस्य अत्यन्तस्वार्थिकत्वावनिए. मस्य । नन्वेवं सीमाभावात्स्वार्थ हत्यनुषपनमत आह- स्वार्थ इति । स्वशब्द आत्मीयवाची, नात्मवाचीति भावः । अस्या न्यायसिसत्वमाह-महेति । प्रत्यय इति मदेवधः । एतेन ' यावादिभ्यः वन' इत्याादाहरन्तः सीरदेवादयः पाताः । सुपि स्थति । तत्र हि आलस्य इत्यादयं योगविभागेन विहितः प्रन्ययो भाव एव, न यमी. दावनेन न्यायनेस्यु काम् ॥ ११ ॥ बालयोगविभागप्रसादाह-योगेति । 'सर्व वाययम्-' इति न्यायेनाह-- एति । एभ्यमन्चमेवार--न स्थिति । ततदिति योगाम्यपि । घिधीति । कांग। यदि विमतस्य सर्वदिषया स्यात् , हि तस्य वयभ्य रपट मेय। वियप। एक नमाडम., TURMये, बोराभागदेवगत १. ११४५, वादविवरणरामादाह-पयांपेति । एतनास्त्र सानानि गपितम् । अस्या मानमाह तक तपेति । गत समिधः । घिमाया पति मूति । या शिशिानियायः 1 अन्यया सत्र न्यय गिद सहानवयं एमवेति भावः|| - ·गदासहित ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र ।। १२६॥ स्पष्टमेव पठितव्येऽनुमानाद्रोधनमसार्वत्रिकत्वार्थमित्यर्थः । वेन ज्ञाप- कसिद्धपरिभाषया अनिष्टं नापादनीयमिति तात्पर्यम् । भाष्येऽपि ध्वनितमेतन् डंयाप्सूत्रादौ । ज्ञापकेति न्यायस्याप्युपलक्षणम् । न्यायापकसिद्धानामपि केपचित्कथनमन्येषामनित्यत्वबोधनायेति भावः । यथा- 'तत्स्थानापन्ने तद्धर्मलाभ इसि न्यायसिद्धं स्थानिवत्स्वम् , ज्ञापकसिद्धं च तत्र अनलवि. धाविति ॥ १२६ ॥ ननु द्रोग्धा द्रोग्धा द्रोटा द्रोदेत्यादौ घत्वादीनामसिद्धत्वात्पूर्व द्वित्वे, एकत्र पत्वमपरत्र ढत्वमित्यस्याप्यापत्तिरत आह- पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे ।। १२७ ॥ यौद्धज्ञापकप्रसादाह-शापकेति । अस्या बीजमाह-स्पप्रमेयेति । ज्ञाप- कशब्दार्थमाह- अनुमानादिति । तेन तदसार्वत्रिकत्वेन । अस्या भाप्याभिमतस्व. माह-भाप्ये पोति । ड्याप्सूनादी भाष्येऽधीत्यर्थ । आदिना 'स्वं रुपम्-' इत्यादि- परिग्रह । नन्वेवमपि न्यायसिद्धाना सार्वत्रिकत्वापत्तिवात आह-शापकेतीति । ननु स्पष्टोक्ती गौरवमित्यनुमानाद्वोधनं लघुभूतमिति क्थमसार्वत्रिकत्वमत आह-न्या येति । प्रारम्भे तथा प्रयोगस्तु साभिप्राय इत्युक्तम् । केपांचित् अर्थानाम् । अन्ये पां परिभाषार्थानाम् । अस्योदाहरणमाह- यथेति । इति न्यायेति । यथा गुरोः स्थाने शिष्यो याज्यकुलानि गत्वाऽप्रासनादीनि लभते, तद्वदनापि सिद्धिरित्यर्थः । इदं च स्वं रूपमिति शास्त्राविषये बोध्यम् । ज्ञायकेति । 'अदो जन्धि ---' इत्यत्रत्यल्ययप्रह- त्यर्थः ॥ १२६॥ विकलाप्रसझात्तथातिदेशप्रसहाचाहनन्धिति । इत्यादी 'माध्ये' इति शेष। घत्यादीनामिति । आदिना उत्पादिपरिग्रह.1 पूर्वमिति । तथा च द्रोह्ता द्रोहतेति स्थितिर्योध्या । त्यस्याप्येति । अपिभित्रमः । इत्यस्यापत्तिरपीत्यर्थ । अपिना पाक्षि. केष्टसिद्धिसमुच्चय । अय भाव - यदि 'एक्स्या आकृते'-' इत्यस्या. संचार. अर्था- । तरसंभावनाया द्वित्वाभावसंभावनायाः सत्त्वात् , नदेष्टसिद्धि । यदा अनित्यत्वादिना- नाश्रयणं तदापत्तिरिति । एतेन तन्त्र संचारं कुर्वन्भ्रान्तः परास्तः । पूर्वप्रेति । यत्पूर्वप्रा. - ·. - २२२ परिभापेन्दुशेखरः द्वित्वभिन्ने पूर्वत्र कर्तव्ये परमसिद्धमित्यर्थः पूर्वत्रासिद्धम्' इत्यधिकारभवं शास्त्रमस्या लिङ्गम् । यत्र च सिद्धत्वासिद्धत्वयोः फले विशेषः, तत्रैवेयम् । कृष्णद्धिरित्यादौ जश्त्वात्पूर्वमनन्तरं वा द्वित्वे रूपे विशे- पाभावेन नास्याः प्रवृत्तिरित्यन्यत्र विम्तरः । ' सर्वस्य द्वे' इति सूत्रे भाग्ये स्पष्टेयम् ॥ १२७ ॥ ननु गोष्वश्वेषु च स्वागीत्यादिवत् गोप्वश्वानां च स्वामीत्यपि स्यात् . ' स्वामीश्वर' इति सूत्रेण पष्ठीसप्तम्योविधानादत आह- एकस्या आकृतेश्वरितः प्रयोगो द्वितीयस्या- स्तृतीयस्याश्च न भविष्यति ॥ १२८ ॥ सिद्धार्थ शास्त्रम् , तत्र ‘अद्वित्वे' इत्युपतिष्ठत इत्यर्थ । एवं सति पूनासिसमित्यधिकारा देकवाक्यतया तनत्यार्थमाह-द्वित्येति । परिभाषाया उत्तार्थ ध्वनयन् , तदानर्थक्यं परिहरन् , तन्नियमादाह- पूर्वत्रेति । लक्षणया तस्य तत्परत्वं गहादित्वाच्छ इति भाव । एतेन द्वित्वे कार्य पूर्वत्रासिद्धमिति सूत्रं न प्रवर्तत इति परिभाषार्थ इति सीरदे वाद्युतमपास्तम् , उदक्षरत्वात् । परिभाषाणा फलवत्त्वनियमादाह- यत्र चेति । कृष्णार्द्धरिति । अस्य 'तथा च' इत्यादि । एतेन तर संचारं कुर्वन्भ्रान्त परास्त । इयं द्वित्वाश्रयवर्णस्यान्यस्य वासिद्धत्वं यन कार्ये, तर सर्वत्र प्रवर्तते, अप्रवृत्ती माना- भावात् । उद्योतादिप्रन्यास्त्वेक्देशिन इति न दोष । अनित्या चेयम् , 'उभी साभ्या. सस्य' इति लिङ्गात् । तेन प्रणिनायेत्यादिसिद्धि । वाक्क् वामिति भाप्योक्कलक्ष्यसिद्धयेs. थान्तरमप्यस्या स्वीकार्यम् , तदाह - इत्यन्यत्रेति । शेखरादावित्यर्थ । स्पप्टेयमिति। उक्तप्रयोगसिद्धयर्थमेव तन यातिकत्वेन पाठतेत्यर्थः । एतेन 'न मुने' इति योगविभागेन सिद्धेयमित्यपारतम् , तस्य भाष्यादावदर्शनात् । यत्त- अर्श आयजन्त कृतसर्वकार्यके. त्यर्थ 'सर्वस्य द्वे' इत्यत्रस्यसर्वग्रहणमन ज्ञापकमिति सारदेवादय', तन्न, तस्यान्यार्थ- त्वस्य भाष्य एव स्पष्टत्वादिति दिक् ॥ १२ ॥ उक्तोपयोगिरवादेवाह- नन्विति । इत्यादिवदिति । आदिना गवामश्वाना व स्वामीत्यादिपरिप्रह । विधानादिति । प्रयोगभेद इवैक्प्रयोगेऽपि तयोदुरित्वादिति भाव. । एफस्या ति । 'यतोऽत ' इति शेष । यत एक्स्या आकृते स्वस्पस्य प्रयोग भरित. कृत', अतो द्वितायस्यास्तृतीयस्याथ नेसर्थ । बचतु.दिसमुचायक' भन्न पोज 4 ·गदासहित. यतान्याकृतिकरणे भिन्नार्थत्वसंभावना, तद्विपयोऽयं न्याय इत्यन्यत्र विस्तरः । कृञ्चानुप्रयुज्यते---' इति सूने भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ १२८ ॥ ननु विव्याधेत्यादौ परत्वाद्धलादिवशेष वस्य संप्रसारणं स्यादत आह- संमसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत् ।। १२९ ॥ तदाश्रयम् ' संप्रसारणाध' इति पूर्वरूपम् । वस्तुतः 'लिटयभ्या- इति सूत्रे उभयेषांग्रहणस्योभयेषां संप्रसारणमेव यथा स्यादि- त्यर्थकत्वेनेदं सिद्धमित्येषा व्यर्थेति लिट्यभ्यासस्य-' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । फलान्तरान्यथासिद्धिरपि तय भाष्ये म्पष्टा । ' णौ च संश्चडो:' त्यादौ संश्चडोरित्यादि विषयसप्तमीति तनापि न दोप इत्यन्यत्र वि- स्तरः॥ १२९ ॥ ध्वनयपतिप्रसाभावमाह-योति । अस्ति चान गोष्वश्वाना चे युक्तेश्वाना स्वामी गोषु तिष्टतीत्ययान्तरस्य तादृशी प्रतीतिरिति भाव । तथा च लोकसिद्धप्रतिपत्तिलाघवमू- लकोऽयं न्याय इति बोध्यम् । तदाह- इत्यन्यति । उद्योतादावित्यर्थः । भाष्य इति । तत्र हि सूनाक्षेपे लिट्परस्यवानुप्रयोगो यथा स्यादन्यपरस्य मा भूदित्युत्तर. मनया सखण्य, अन्यथा सिद्धान्तितम् । अयटेन वेदप्रसिद्धत्वमप्यस्यात्तत्रोत्तम् । एतेन. नामवदन्सीरदेवादि परास्त ॥ १२८॥ द्वित्वप्रसादाह- नन्विति । परत्वादिति । अस्य 'संप्रसारणात्' इत्यादि। तदाश्रयत्वस्यातिप्रसक्तवादाह-संप्रेति । रणमेवेति । अन्यथा वच्यादीना प्रह्मादी. ना चानुवृत्त्यैव सिद्ध किं तेनेति भाव । इदं विव्याधेत्यादिरूपम् । फलान्तरेति । ग्यल्लोपेयद्यग्नितिरूपेत्यर्थ । भृष्टो जुहुवतु शुशुवरियादी नित्यत्वादिना तत्सिद्धिरिति भाव । भाष्ये न्यूनता परिहरति-णौ चति । एतेनोभयेषा ग्रहणेनेयं ज्ञापिता । तद्धि वनश्चेत्यादी हलादि शेष बाधित्वा संप्रसारपं यथा स्यादित्येवममिति सीरदेवायुक्तम् , सहिदहोरितिसूनस्यावर्णग्रहण ज्ञापक्मृट्वानिति व्यावर्तक हि तदिति न्यासकृदायुकं वापास्तम् , भाष्यविरोधात् । तदाह- इत्यन्यत्रेति । उद्योतादावित्यर्थ । वस्तुतोऽ.

·पारेभापेन्दुशेखर कचिद्विकृतिः प्रकृति गृहाति ॥ १३० ॥ तेन 'निसमुपविभ्यो ह्रः' इत्यत्र हाग्रहणेन हेमो ग्रहणसि. द्धिः॥ १३०॥ तथा- औपदेशिकमायोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥ १३१ ॥ तेन 'दादेधांतो:-' इत्यत्रोपदेशिकधातोरेव ग्रहणामिति ; तन्न, तयोनिमूलत्वान् भाष्याव्यवहृतत्वाच्च । ' न च विकृतिः प्रकृति गृह्णाति ' इति 'अहिज्या-' इतिसूत्रस्थभाष्येणाद्यायास्तिरस्कारान्च । 'निसमुपविभ्यो हः' इत्यादी गोऽनुकरणे सौरः प्रयोगः । आत्वविषय एवात्मनेपदम् , प्रयोगस्थानामेवानुकरणस्य घुसज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वादित्यन्ये । अन्त्यापि भ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावाभावेनेष्टानुराधन कार्यप्रयत्त्येष्टीसद्धया व्यधादी न दोप इत्यपि बोध्यम् ॥ १९॥ अथ तदुक्का काश्वित्खण्डयति- यत्त्विति । सिद्धिरिति । तथा च नियत इत्यादावारमनेपदसिद्धि ॥ १३ ॥ अन्यामाह- तथोपदेशिकेति । उपदेशे भय औपदशिक अध्यात्मादित्वाम् । एवमप्रेऽपि । ग्रहणमिति । तेनाधोगित्यस्य सिद्धिदांमरिडित्यादी च नेति भाव । तपादौ साधारणदोपमाह- तयोरिति । ननु तयोमूलमस्ति । तम द्वितीये मूल श्रादित'-' इत्यादी ब्यादिप्रहगं यथास्याचेत् सोरदवादिभिरुतम् । ताद शन इण्या दावनया "युक'- इत्यस्याप्रवृत्ती सार्थकम् । न हि तोपदेशप्रहणस्यानुवृत्ति , तीणमि. स्यादरनयेव सिरे । तथा 'न व्यो लिटि' इति विकृननिर्देश आये ज्ञापय इति कथं निर्मू लस्वमत माह-माप्येति । नन्वेदमप्यप्रतिषि मनि न्यायनानुमतत्यमारतामतो विशेष दोषमाय आह-न चेति । न हीत्यर्थ । नन्वयम् 'निग--इत्यादी का गतिरत आर-निमेति । नन्वशितीति प्रमज्यप्रतिरोधी पक्षान्नामाश्यतया शिसारवयो- पा ·२२५ , . गदासहितः तत्र पत्रोपदेशमहणं कुर्वतः सूत्रकृतो वार्तिककृतश्वासमता; 'यह हि व्याकरणे सर्वेष्वेव सानुबन्धकप्रहणेषु रूपमाश्रीयते-- यत्राम्यतद्रूपमिति । रूपनि- प्रहश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोगम् । तस्मिंश्च लौकिके प्रयोगे सानु- बन्धकानां प्रयोगो नास्तीति कृत्वा द्वितीयः प्रयोग उपास्यते । का? उपदेशो नाम' इति घसज्ञासूत्रभाष्येण प्रायोगिकासंभवे तहणमित्यर्थस्य लाभेन भाष्यासमता च । भाष्ये सानुबन्धकेत्यादि प्रकृवामिप्रायेण । 'दादेः- इति सूने दादिपदस्यौपदेशिकदादित्ववति लक्षणेति न दोष इत्यन्यन्न थि- स्तरः॥ १३१ ॥ यपि- नवजी घेभिदीतीत्यादी तत्तद्गणप्रयुक्ता विकरणा य. कि स्युः । तथा यहलुकि बेभेदितत्यादी 'एकाच-' इतीग्निषेधः स्यादत आह- ग्यस्यैव तताऽऽ विधानालक्षणवशसपनत्वमात्वस्य सारदेवायुक्त दुर्वचमत आह- इति । एतन 'न व्यो लिटि' इत्यस्य ज्ञापक्रयमपास्तम् । सिद्धान्तमान-आवेति । नात्वस्मानुकरणादिति भाव । अन हेतुमाह-प्रयोगेनि ! प च फलाभावानय मात भाव । अन्त्याया तमाह- अन्त्यापीति । औपदा हात पाग्भापाप त्यथ । भाष्यासमत यमाह-- इह होत्यादिना । यनास्यैतदिति । यत्रात्येतद्रूपमनुवन्ध युक्त तन घसज्ञत्याद्यर्थः । एव चोपदेश एव घसनादि , प्रयोग तु स्था नदहावन तदिति बोध्यम । तद्रहणम् औपदेशिक्ग्रहणम् । भाप्ये न्यूनता निराचष्टे-- भाष्य इति! शब्दमात्रमहणेऽपि 'स्व रूपम्- ' इत्यनेन रूपाश्रयणादिति भाव ।नन्येवम् 'दादे'- इयत्र का गतिरत आह- दादेरिति । दाक्षितायुक्तप्रकारस्यासागत्यादाह-दा दीति । इद च शेखरादौ स्पष्टम् । एतेन आद्याया ‘दाधा वदाप्' इत्यत्र देधेटोप्रै हणात्मणिदयते प्रणिधयतीति सिद्धि फलमिति सीरदेवाद्युक्तम् , अन्त्या अनित्या, 'उप- देशेऽब्-' इत्यत्रोपदेशप्रहणादिति प्रान्तोक्त चापास्तम् । तदाह-इत्यग्यत्रोत । उद्योतादाविलर्थ ॥ १३१ ॥ अन्यामपि यटदीक्षितायुक्ता खण्डयति- यदपीति । यद्लुमन्दसन्चेर अदोषगणनात भाषायामसार्वत्रिकरवात्तत्र भाग्योक्तलक्ष्याण्याह- अर्धा इति । रु. दिना घेच्छिदीतीत्यादिपरिग्रह । विकरणा इति । सम्स्यन्नादय इत्यर्थ । अमित सौर G29 ·PATH २२६ परिभाषेन्दुशेखरः तिपा शपानुवन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यत्रैकाऽग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङलुकि ॥ १३२ ।। अनुवन्धनिर्देशो द्विधा-स्वरूपेण डित इत्यादिपदेन च । 'हन्ति याति वाति" सनीवन्त-' इति सूत्रे भरेति 'दोडो युद्धचि । 'अनुदात्त डितः। दिवादिभ्यः श्यन् ' ' एकाच उपदेशे' इत्युदाहरणानि । द्वित्वम् , सनाद्यन्ता: ' इति · भूवादयः' इति च धातुत्वं च भवत्येव, 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यादिभिर्निषेधानित्यत्वकल्पनात् । तेन भष्भावोऽप्यजर्घा इत्या- दौ भवति । अत एव 'श्वीदित:-' इति सूत्रे कैयटे । यत्रैकाअणं • किंचित् ' इति पाठः । ' एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ' इति सूत्रे एकाग्रहणे- नैकदेशानुमत्यैपा ज्ञाप्यते । अन्यथोपदेशेऽनेकाचामुदात्तत्वस्यैव सत्त्वेन तद्वै- यर्थ्य स्पष्टमेवेति ; तदपि न, भाष्यानुक्तत्वात् एकाग्रहणस्य वधिव्या- वृत्त्यर्थमावश्यकत्वाच । न च वधिः स्थान्युपदेश एकाजेवेति वाच्यम् , सा- क्षादुपदेशसंभवेनैतद्विषये स्थान्युपदेशामहणादुपदेशत्वावच्छेदेने काजित्यर्थाच्च । लक्ष्यविशेषणम् । अत एव तथैव दोपान्तरमाह- तथा यडिति । गणकार्यानित्यत्वेन तरसुपरिहरमित्याशयः । निषेध इति । उपदेश एकाच्त्वस्य सत्त्वादिति भावः । 'यत्' इति यसर्थेऽव्ययम् । यद्वा यत् शब्दस्वरूपम् । यत्रेत्यस्य सर्वत्र संबन्धः । इत्युदेति । झमेणेति भावः। नन्वेवं तत्र द्वित्वादिकं न स्यादत आह--द्विस्वमिति । 'सनाद्यन्ता.-' इत्यस्य प्रत्याख्यानादाह--भूवादेति । ' इति च धातुत्वं च ' इति पाठः । गुणो य. डिति । अन्यथाभ्यासाभावेन तद्वयर्थ्य स्पष्टमेव । आदिना 'दीर्घोऽक्तिः' इत्यादिप- रिग्रहः । निषेधेति। एतत्परिभाषावोध्यनिषेधेत्यर्थ । अनित्यत्वस्य पलान्तरमाह- तेनेति । एतदनित्यत्वेनेत्यर्थः । भभावोऽपीति । अपिरुतफलादिसमुच्चायकः । अत पर एतदनित्यत्वादेव । 'मिचित्' इत्यस्य सर्वनान्वयः । तथा च चेपांचिदेव तना तिर्न तु सर्वेषामिति भावः अनुमत्या तद्वारा । अन्यथा अस्या अभाये । तद्वै. गप्प एकामयपर ना नादात्यपि प्रापयामेन - काजि. ति । तस्यादन्तत्वात् । तथा च निर्मूलेयमिति भावः । न चेति । तथा च तेन तस्या- न्या वैययेन तस्य पकरवं मुत्यमेवेति भावः ।साक्षादिति। मुर यत्वादिति भावः। 1.

·तथा गदासहितः किंचोत्तरार्थमेकान्ग्रहणम् । अत एव जागरितवानियादायुपदेश उगन्तत्व- मादाय ' युकः किति ' इतीनिषेधो न । तमोपदेश इत्यनुवृत्तिा स्तीर्ण- मिन्यादाविणनिषेधायेत्याकरे स्पष्टम् । न च भाष्ये यहलोपे येमिर्दितेयादा- विट्प्रवृत्त्यर्थमुपदेशेऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणानादित्यर्थे ' सनीप्रतिषेधो वक्तव्यो यिभित्सति' इति दोपोपन्यासवत् यड्लुफि दोपानुपन्यासेन तो- डिष्टः । यड्लोपे' इत्यादि भाष्यं तूपक्रमोपसंहारवलेन न यलुग्विषयम् । किंच तस्य तद्विपयकत्वे यलोपे स्थानिवत्त्वस्येव यलुक्युपायाप्रदर्शनेन न्यूनतापत्तिरिति वान्यम्, इड्विपये यड्लुको लोकेऽनभिधानेन छन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकत्वेन च तत्र दोषानुपन्यासेनादीपान् ; अन्यथैका- उग्रहणं किमर्थमिति प्रश्नस्य, उत्तरत्र जागर्यर्थमिह वध्यर्थभित्युत्तरस्य च उपेति । अयच्छेदकावन्छेदेनान्वयस्यौत्सर्गिकत्याश्यानुरोधाच तघावों वधिरेवेति न ज्ञापत्वमिति भावः । तन दोषान्तरमाह- किं चेति ।। उपदेशे तत्कालिकम् । ननूरदेशग्रहणस्य तन नानुतिरेव मानाभावादिति तय न सत्य. वृत्तिरत आह-तत्रोपेति । युक:--' इत्यनेस्यर्थः । पृत्तिश्चेति । यस्त्वर्थे । अत एप पूर्वमवतरणे 'यथास्यचित् ' इन्युक्तम् । प्रवृत्त्यर्थमिति । अस्य 'अहीक्रियमाणे' इति शेष । दोपानुपेति । 'यल्लवीट्प्रतिपेथो वक्तव्यः' इति दोपेत्यर्थः । तत्र यङ्लकि । इडिट इति । स च सिद्धान्ताय स्तिपा सपा-' इति निषेधं विनानुपपन इतीयमावश्यकीति भावः । ननु तदाप्यं यदग्विषयमेवेति तन दोषोपन्यास एवेति तसिद्धयर्थ तदर्धयवाहीकारेण सिद्धान्तार्थाभावेन तदप्राप्त्या निषेधानावश्यकत्वमेवेति न सदभावप्रयुक्तभवदिष्टसिद्धिन्त जाह- यइलोप इति । उपेति । उपकमो लोपपदेन, अग्रे स्थानिपत्वेन व्यवायेन समाधानमुपसंहारः, तलेनेत्यर्थः । न यलुग्विषय- मिति । न तन्मानविषयमिन्यर्थः । ननु तद्विषयत्वमप्युच्यते लोपत्वस्य व्यापकत्वादिति नोपक्रमविरोध., लोपमानविषयत्वानोपसंहारविरोधोऽपि, मत आह-कि चेति । तस्येति । उपनमभाव्यस्य तद्विषयक्त्वेऽप्यनीकृत इलर्थः । पत्तिरिति । तथा च न तद्विषयकन्धमिति प्रागुतार्थसिद्धिरिति भावः । नन्वेवमपि छन्दस्यभिधानमेवेति तर का गतिरत आह~ छन्देति । तत्र यलुकि दोपानुपेति । दोषानुपन्यासकृतपरिभा. पाहीकारापत्ति पदोपाभावादित्ययः । अत्र बीजमाह- अन्ययकाजिति । उकप्रकारा -- ·परिभाषेन्दुशेखरः भाष्ये निरालम्बनतापत्तेः न च आर्धधातुकाक्षिप्तधातोरेकाच इति विशेष- गम् । एवं घ विभित्सतीत्सादावुत्तरखण्डस्य धातोरेकाच्वमस्त्येवोत्तरखण्डेs- स्तित्ववत् । तच 'दयते:-' इति सूत्रे भाप्ये सष्टम् । एवं च प्रकृस- भाष्यासंगतिरिति वाच्यम् , आक्षेपे आक्षिपस्यान्वये च मानाभावात् । अ- ङ्गत्वं तु विशिष्ट एवेति ' एकाचो द्वे-' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । निरू- पितं च तनादिशेषे शब्देन्दुशेखरे । धातुत्वं तूत्तरखण्ड एव । अत एव 'एकाचो बो भए झपन्तस्य मध्वोः' इति सूत्रे धातोरवयवस्यैकाच इति वैयधिकरण्येनान्वये गर्धसिद्धिः प्रयोजनमुक्तं भाष्ये, न तु प्रसिद्धमजर्घा इति । अजर्घा येमिदीतीयादौ अम्श्यन्नादयस्तु 'चर्करीतं च ' इत्यस्यादादी . . नहीकार इत्यर्थः । उत्तरत्र 'भ्युकः किति' इत्यत्र । ननु तहि तनैव कर्तव्यमत आह- रहेति । यलुग्व्यात्त्यर्थत्वेनोक्तरीत्या साफल्ये प्रदनादेनिरालम्बनावमिति भावः । एवं च तस्य तादृशतद्विशेषणत्वे च । दृष्टान्तासिद्धिं परिहरति--तचेति । तत्रास्तित्व खेत्यर्थः । स्पष्टमेतत् 'प्रकृतिप्रहणे यलगन्तस्यापि-' इति परिभाषाखण्डनावसरे मूल एव। ततः किमत थाह--- एवं चेति । तत्र तत्त्वादिनिषेधसिद्धी चेत्यर्थः । असंगति रिति । एवं चैकदेश्युक्तित्वेन नोक्तार्थे साधकत्वमुक्तभाष्यस्येति भावः । आक्षेप इति । 'फलाभावात् ; यया पीनत्वानुपपत्त्याऽनुमीयमानरात्रिभोजनस्य पीनत्वोपपत्तिः पलम् , न तथा तत्र सूत्रे तदनुमानेनार्धधातुकत्वोपपतिर्भवति ; किं चार्धधातुकस्योत्पत्ती धात्वपेक्षत्वे पि ज्ञाने तदनपेक्षत्वादिति भावः । अन्वये चेति । अनतिप्रससाय वृत्त्युपस्थितस्यैव प्रायेण शान्देऽन्वय प्रतियोगित्वाङ्गीकारादिति भावः । नन्वेवमप्यगस्येत्यस्याधिकारादेका. पोशादित्यर्थेन प्रागुक्तरीत्योत्तरखण्डे तस्य सत्त्वेन बिभिरसतीत्यादावदोषेण भाष्यासहनि रेवात आह अङ्गत्वं त्विति । 'दिष्प्रयोगो द्विर्वचनम्' इति सिद्धान्तेन आये प्रत्या यविधानावधित्वप्रत्यभित्रया तदादिग्रहणसत्त्वेन समुदाय एव तत्त्वम् , निरर्थकेऽप्याजस्व दर्शनेनासनायामा परिभाषाया अप्रते. 'यस्मात्' इत्यनेनोद्देश्यतावच्छेदकशब्दानु- प्पानात्रावचिनस्यैव ग्रहाच । तदाह-निरूपितं चेति । नन्वेवं धातुत्वमपि समु. दास एवेत्येव कुतो ग समाहितमत आह थातुत्वं त्यिति । अभ्यासस्य नरर्यात् | समपि तय निरूपितमा प्राक्प्रतिपादितं च । नान्यद्भाष्यमपि प्रमाण यति- अत प्रवेति । तस्योत्तरखण्डीयत्वादेवेत्यर्थः । भाप्ये 'दादः-' इतिसूत्रस्थं । नन्वेषमजी ·. दासदितः पाठेन यालगन्ते गणान्तरप्रयुक्तविकरणस्यामाप्त्या न भवन्ति । सान्दसत्वा. देव कार्यान्तराणामपि छन्दसि दृष्टप्रयोगेष्वदृष्टानाममायो योध्या । भा- पायां तु सारशानामभाव एव । रितप्शवादिनिर्देशास्तु भवतेय इत्यादि सूत्रस्थतनिर्देशवनार्थसाधका इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १३२ ॥ ननु ‘जभोऽचि रधेश्व नेव्यलिटि ' इत्येव सूध्यताम् ; किं. दी रधिमहणेनेत्यत आह--- पदगौरवाघोगविभागो गरीयान् ॥ १३३ ॥ प्रतिवाक्यं भिन्मवाक्यार्ययोधकल्पनेन गौरव स्पष्टमेव । परंतु माया. संमतेयम् । 'साहसि--' इतिसूत्रस्थभाष्यविरुद्धा च। तत्र भेनादेशे इकार- प्रत्याख्यान योगविमागेनैव कृतमिति बहवः ।। १३३ ।। - इत्यादी विकरणाः कुतो नात आह-अजर्घा इति । पाउनेति । भस्य शोभितया' इति शेषः । चरीतमिति यड्लुवः संहा, सामर्यातदन्तमहणम् । संप्राहरूमाक्य तत् । तया चानेन यइलगन्तत्वावच्छिन्नस्य तत्त्वं रोध्यते। यदि स्युः, सहि सपा बोधनासतिरेव । तस्मात्तदन्ताच्छयेच तेन बोध्यत इति भावः। नन्वेवमप्यन्यत्र दोपः स्थादेवात आह-छान्दति । नन्वेवमपि मापायां स्थरत आह-मापायां स्विति । ताशानामिति । परिभाषाविषयाणामित्यर्थः । अनेन पाचिरसत्ता सूचिता । नन्वे स्तिबादिनिर्देवानर्थयमत आह-तिशयति । भवतेर इति । प्रयोगपृष्टभ्यनु. करणात् दितम् । निपातनाच्छम् । अब लिटो निमितत्वेन यकिन प्राप्तिरिति सनिर्देशः साधुत्वद्वारा अदृष्टार्थ एव यथा, एवमन्यापीति भावः। तमिदंतिदावादिनिर्देशपये। धातुप्रसमापदप्रसाबाह-नन्विति । सूध्यतां त्रिसूत्री किरवामिशावरतये । वाक्यमिति । तथा च पदगीरवापेक्षया प्रतिपत्तिगौरव प्रकग योगविमान भिमवाक्ये गौरवाधिक्यं स्पष्टमेवेति भावः । परं स्विति । तदनुकत्वादिति भावः । पूर्वपदाह- टाडसीति । द्वितीयचो पर्थे । योगेति ।' आदि चाप:'लदि मारः। एतेन 'प्रति- पदविधानाद्योगविभागो गरीयान्' इति सीरदेवाचं परिमायान्तरमपास्तम् । श्री रविप्रहणं तु एकदेशानुपातिबोधकपरिभाषाया अनित्सवज्ञापनद्वारा तत्रयात चिदिवाय बोधनाम मिति बोध्यम् ।। १३३ ॥

·. । ण्यक्षत्रिय-' परिभाषेन्दुशेखर अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥ १३४ ।। 'एओड्' ' ऐऔच्' इति सूत्रयोर्ध्वनितैपा भाष्ये । तनानेकपदघटि- ससूने प्रायेण पदलाघवविचार एव, न तु मानालाघवविचार इति उकालोs- च--- अपृक्त एकाल्-' इत्यादिसूनेषु भाष्ये ध्वनितम् । तर हि सने अप्रहणहल्ग्रहणयोर्विशेषविचारे, सज्ञाया हलमहणम् , इति सूत्रे अणिनोरिति वाच्यमिति नोणि पदानि ; अल्महणे तदेकम् , स्वादि- लोपे हलमहणम् , ण्येतिसूत्रे अणियोरिति न वाच्यम् अडत्तेति वाच्य- मिति त्रीण्येव पदानीति नास्ति लाघवकृतो विशेप इत्युक्तम् । 'अचि अनु–' इति सूने इण इत्येव सिद्धे य्वोरिति संमृद्य ग्रहणात्पूर्वेणेणग्रहण न; तन गौरवप्रसङ्गादाह--- अर्धेति । वैयाकरणा अर्धमानालाघवेनापि पुनोत्सव मन्यन्ते, विमुताधिकलाघवेनेत्यर्थ । एओडिति । तन हि 'एच इक-' इत्यस्य प्रत्यारयानाय अधैकाराधीकारी यदि स्याताम् , तर्हि तावेद लाधवादयमुपदिशदित्युक्तम् । ताभ्यामुपदि धान्या दीर्घप्लुतयोरपि प्रदेशेषु प्रहण सिध्यति । नन्वेव मानिकयोरेव गुणसझा स्यात्तात्परत्वा दित चेत्, न , तन दीर्घयोरेव स्वरूपेण निर्देशादिति कैयट । एवमपि तन हस्वपाठऽर्ध- मात्रालाघव भवतीति तदाकूतम् । मानापदराघवयोर्व्यवस्थामार-तत्रेति । तयोर्मध्य इत्यर्थ । एवव्यवच्छेद्यमाह-न विति । आदिना 'प्रत्ययस्य लुलुलुप ' 'ए ओट्' 'ऐ औच्' इत्यादिसूत्रपरिग्रह । तनान्त्यध्वनितमुपपादयति-तन हीति । 'अपृक्त एकार-' इति सूने हीत्यर्थ । 'उत्तम् इत्यनान्यय । 'वाच्यमिति नीणि' इति पाट । अवा तरपदत्वाभिप्रायमिदम् । अरग्रहण इति । अस्य 'संज्ञायाम्' इत्यादि । तदेकम् अग्रहणमेकम् । श्रीण्ययेति । वृत्त शब्दस्य सज्ञाशब्दत्वानावान्तरपदभेद इति भाव । 'ऊकालोऽन्-' इत्यत्र हस्वसहाववनसामोद्दीर्घपतयो पूर्वसज्ञा न भवि तीति समाधान समर्थयितुम्, 'यावदज्ग्रहण तावद्धस्वग्रहणम्' इति सहाया अभावे निवप्रदेशेषु एच इगिति पाहणानि, राज्ञावरणे पुनरष्टावित्युत्तम् । 'प्रत्ययस्य पुर--' इति सूत्र ' स एषोऽन यार्थ सायपरमाव्ययोपिशिष्टनिर्देश पर्तव्य 1 प्रत्यय प्रहण या पर्तव्यम्' इयुक्तम् । गोड् ' इत्यादी वगैक्देशाना वर्णमहणेन प्रहणपक्षे दीर्घ प्राप्तहस्सविध्यभायाय 'दोघीत्' इति तुविधायक ज्ञापकमि युक्तम् । अन्यथा रस स्यत्यत्र अब येय मिटे हत्वप्रहमसामयादव नुड्नेति झापपर्य-तधावनासमत्ति सोवेति मोध्यमिति भाव । प्राय गत्युक्तस्य फलमा:- अचीति । समृद्यति । H -- ·गदासहितः 20815 . विभक्तिनिर्देशे संमृदा प्रहणे च सार्धास्तिस्रो मात्राः, इण इति तिम्रो मानाः, इति लणसूत्रे भाष्योक्तेः, तथा 'ओतः श्यनि' इति सूत्रे 'शितीति वक्तव्यम् । तत्रायमप्यर्थः- 'प्ठिवुलमु-' इति सूत्रे शितीति न कर्तव्यं भवति इति भाष्ये न केवलं मात्रालाघवं यावदयमप्यर्थः' इति कैयटोके:-प्रायणेति शिवम् ।। १३४॥ इति श्रीमदुपाध्यायोपनामफशिवभट्टमुतसतीगर्मजनागेशभट्टकृतः परिभाषेन्दुशेखरः समाप्तः। आदेशेन तो निवत्यैत्यर्थः । 'प्रहणं न' इति पार । तदेवोपपादयति-तति । 'अचि-' इति सून इत्यर्थः । तयोर्मध्य इति यार्थः । 'प्रहणे च' इति पाठः । इति तिन इति । पदच्छेदाभिप्रायेणेदम् । अत एवोत्तम्-विभक्तिनिर्देश इति । संहिताया तु सार्धमानाद्वयमेवेति बोध्यम् । तथेति । तथा इति भाष्ये इति कयटोकेरि. त्यन्वयः । अर्थः प्रयोजनम् । यावदिति । पदगौरवलाघवमपीत्यर्थः । ऋतृसूनभाष्य तु पदलाघवपक्षणापि मुयोजमिति नार तदुक्तम् । एवम् 'ज्ञाजनोर्जा' इत्यादिसूत्रभाष्य- मप्यत्र गमकं घोध्यमित्यन्यत्र विस्तर इति सर्वमनवद्यमिति शिवम् ॥ १३४ ॥ इति श्रीमत्पायगुण्डोपास्यमहादेवमुतवेणीगर्भजवैद्यनाथभकृतपरिभाषेन्दु- शेखरकाशिका परिपूर्णा । 20815 ·॥ श्रीसुनित्रयमन्दिरस्थाः॥ प्रग्या ग्रन्था. परिमापेन्दुशेखर गदासहित । ---- परिमापाभास्कर -परिभागन्दुशखरसग्नरूप | 11-0-. चन्द्रिका देदुरावा याख्या । ८०-10-. कल्पलता-प्रीम पारमायाख्या अभावान्ता । .-----. पाणिनितन्त्रवादनक्षत्रमाला-श्रीमदप्पपटाक्षतविरचिता । अत्र वालुम- नाजानन्तर--न धातुलाए-तत्रकाण्डित्य-विप्रतिपध--इका गुणविषयका विमर्श अतिप्राडा अपश्यनयाश्च सति-प्रयमख्या च प्रायण ... व्याकरणदोडपत्रप्रथमभाग अब रप्रात्यहारमण्डनमाधवाभरणादिकम् उत्तरपदव इति वार्तिकायविचारानुपसजना मूत्रप्रन्याख्यानविचारादिक चास्ति (अन्य- सख्या नायण -५००)- --.-.. व्याकरण मोडपत्रद्वितीयभाग 1- अत्र अयव सप्रत्यानिव मत्रप्रातिपदि कायगनमूनवादासादिक भाजकुम्नलल्यस्त्रायविचारादिक चास्ति (अन्य सस्था प्रायण २५००) रू १-.-. शांकरी-युशन्देन्दुशखरम्याख्या । म..-.-. शांकरी-कार कसर याख्या र .----. व्याकरणग्रन्यरत्नावली-प्रतिमास प्रचायमाणा सचिकयम् । अस्याम युसमा ज्याकरणग्रन्या प्रमाश्यरन् । यमरद्रय माघमासात् । अत्र गदाचन्द्रिकाहच्छन्दानादिक प्रकचत । एकस्या सचिमाया मूल्यम्-.-६-६ कारकराब्दरत्नप्रभा-यारावाचायना ।..-.--. कारकशादरोधप्रकरणम्-त्रीगर द्राचार्यकृतम् । रू .--.. माहित्यरत्नमजूया-समयापयागिगयपद्यसकतनामक प्रबन्ध चत्वारा भागा, प्रथम बहुभ्या नागकन्या पाक्यान, द्विताव तभ्य एव पद्यानि तताय मयका य-या वाक्याने चतुर्थ अनकमा कारभ्य पद्यानि चाद्धय गाजितानि । पाटनाना विशिय पियाना चातापापकारर । एतादृशपुस्तकावश्यक्ता रामपार्माप समता १-0-6 स्तोत्राणि- श्रीमनिगमान्तमहादेशिकानुगृहीतानि सर्वाणि सन्ति । १-०-० विक्रमार्कचरितम-(परिहारय मुद्रितम्) रु .-६-.. गद्यनयम्- (भगवामानुजविरचितम्) १- -. रघुवराविमर्श वररुचिचरितम् । तिलकमञ्जरीसग्रह प्रथमभाग.-८--0 चक्रवर्तिचत्वारिंशत् रु .--.-. भर्तृहरिसुभाषितमारसग्रह - ०-१- सर्वपामपि प्रपण यय थर Chejiranager, । अम रू