·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184473
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARIS SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIEFill, AL. A., C. I. E. ANO) G. THIBAUT, PH. D. No. 128. श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । ग स्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितभाष्य- प्रकाशाख्यव्याख्याममतम् । श्रीपदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाद्वैतसंप्रदायविदुषा रत्नगोपालभट्टेन संशोधितम् । ANU BHÂSHYA, ON BAMASUTRA BY SHÎ VALLABHẢCHÂRYA, With the Commentary called Phâshya Prakasa, By Goswami Srî Purushottamjee Mahâraj. EDITED BY RATNA GOPAL BHATTA. Fasciculus XIV. BENARES: 'ushed by the Proprietor's Messrs. Braj B. Das eCo., AND SOLD BY H. D. GUPTA, “y, Chowkhambê Sanskrit Book Depot. 181.48 nted at the Vidya. Vilas Press, BENARES. Vys है. 1906. P ·०७० १ . १ . ૨ २ . or २ ૨. 0 ४ सूचौपत्रम्। गणपाठः गालप्रकाशः गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्त्वदीप तकर्सग्रहः दत्तकमीमांसा धम्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः ( शिला -)) धातुरूपावली नेषध चरित नारायणी टी .. परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा :- प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हि प्रश्नभूषणम प्रश्न बीजगणित (म०० पं० सु कि मनारमा रनम्महिता (ग लघुकौमुदी पणासहित लघुकौमुदी रीका लक्षणावली लीलावती। वसिष्ठसि (न्तः विष्णु सहस्रनाम शब्दरूपावलो पृङ्गार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिक सरस्वतीकण्ठाभरणम् सामन्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सालयतत्वकौमुदी सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षेत्रमंहिता १ ९ ० ૨ ० . o ovom ~. ३ ६ ३ ६ २ ·(OUP.-902--26-' ३ अध्याये ४ पादः। बाल्यपाण्डित्यवद् विधेयत्वाश्रयणम् । तद्वत इति विद्यावतः संन्या- सिनो ग्रहणम् । कहोडब्राह्मणे तस्यैव प्रस्तुतत्वात् । ननु विद्यावत्त्वे तत एवातिशयप्राप्तेः किं मौनविधिनेत्यत आह । पक्षणति । यस्मिन् पक्षे भेददर्शनप्राबल्यान प्राप्नोति तस्मिन् पक्षे वि. धिरिति विध्यादिवदिति । यथा दर्शपूर्णमासादौ सहकारित्वेनाग्न्या. धानाद्यङ्गजातविधिरवमविधिप्रधानेऽस्मिन् विद्यावाक्येऽपि मौनवि- धिरित्याहुः । तेन तन्मते तद्वतः पक्षेण सहकार्यन्तरविधिरिति प्रति- शा, तृतीयं विध्यादिवदिति हेतुवाक्यमिति सिद्ध्यति । भास्कराचार्यास्तु पूर्ववदेवाङ्गीकृत्य सूत्रमेवं योजयन्ति विधीयत इति विधिः । तद्वतो विद्यावतस्तृतीयं मौनं ज्ञानप्रकर्षपक्षे- ण सहकार्यान्तरविधिः । तथाच ज्ञानातिशयमापादयेज्ज्ञानपरिपा- काय योगाभ्यासं कुर्यादित्यर्थः । विध्यादिवत् । यथा अग्निहोत्रादि. कम् अविदुषः फलातिशयार्थिनो विधीयते तथा विदुषो व्युत्था- यिनो ज्ञानप्रकर्षरूपं मौनं कर्तव्यत्वेन विधीयत इति वदन्ति । रामानुजाचार्यास्तु सूत्रयोजनां भास्कराचार्यवदेवाङ्गीकृत्य तदर्थमेव. माहुः। विधिशब्देन यज्ञादिः, सर्वाश्रमधर्मः शमदमादिश्च विधिशब्देनो- च्यते । आदिपदेन श्रवणमनने गृह्यते। सहकार्यान्तरं विधीयत इति स- हकार्यन्तरविधिः । तथाच यथा, तमेतं वेदानुवचनेनेत्यादिना, शान्तो दान्त इत्यादिना च यज्ञादिः शमादिश्च सहकारित्वेन विद्यावतो विधीयते । यथा च, श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिश्रवणमनने चार्थप्राप्ते. विद्यासहकारित्वेन गृह्येते तथा । तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यमित्या- दिना पाण्डिल्यं बाल्यं मौनमिति त्रयं विद्यायाः सहकार्यन्तरं वि. धीयत इत्युक्तं भवति । मौनं च पाण्डित्यादीन्तरमित्याह । पक्षे- णेति । इदं च मननं श्रवणप्रतिष्ठार्थान्मननादप्यर्थाऽन्तरम् । उपा. सनालम्बनस्य पुनः संशीलनं तद्भावनारूपम् । अतोऽपूर्वत्वादत्र विध्यश्रवणेऽपि तदाश्रयणम् । मुनिः स्यादिति । तस्मादेवं वाक्या- थः । ब्राह्मणो विद्यावान् पाण्डित्यं निर्विद्य उपास्यं ब्रह्मतत्त्वं परिशुद्ध परिपूर्ण च विदित्वा श्रवणमननाभ्यां प्राप्तं वेदनेन प्रतिलभ्येति यावत् । तच्च भगवद्भक्तिभूतं सत्त्ववृद्धिकृतम् । नाहं वेदैरित्यारभ्य, भक्त्या त्वनन्यया शक्यो शातुमिति गीतायामुक्तत्वाद्, यस्य देवे परा भक्तिरिति, नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य इति श्रुतावप्युक्तावाच ।

·१२५० समकाशे अणुभाष्ये । एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदव- स्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ बाल्येन तिष्ठासेदिति । बालस्य यत्वभावानाविष्काररूपं कर्म तेन स्थातुमिच्छेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः स्याद् घा- ल्यपाण्डित्ये यथावदुपादाय परिशुद्ध परिपूर्णे ब्रह्मणि निदिध्यासन- रूपप्राप्तये मननशीलो भवेत् । एवं त्रितयोपादानेन लब्धविधो भव. दित्याह। अभीनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण इति ।अमौनं मौनेतर- सहकारिकलापस्तश्च मौनं च यथावदुपाददानस्तदेकनिष्ठायां वि. द्याकाष्ठां लभत इत्येवं विषयवाक्यं व्याख्यातवन्तः । बृहदारण्यक. मिताक्षरायां तु, पण्डा वेदाध्ययनजन्या बुद्धिस्तद्वान् पण्डितस्तस्य कर्म वेदान्तविचारलक्षणं श्रवणापरपर्यायं पाण्डित्यं निर्विद्य निःशे- पं कृत्वाऽनन्तरं बाल्येन तिष्ठासत् । श्रवणशानोत्पन्नाशेषानात्मदृष्टि- तिरस्करणसामर्थ्य बलं तस्य भावो बाल्यं तेन बाल्यन विषयाऽना- कृष्टस्तिष्ठासन्मननं कुर्यादिति यावत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निःशे- पं कृत्वा अथ मुनिर्मोनवान् धारावाहिकात्मप्रत्ययप्रवाहवान् तिष्ठा- सेदित्यनुषज्ज्यते। निदिध्यासने कुर्यादिति यावत्। एवममौनशब्दवा- च्यं श्रवणमननाख्यं मौनशब्दवाच्यं निदिध्यासनं निर्विद्य अथ ब्रा- झणो निरुपचारतव्राह्मण्यवान् ब्रह्मैव स्यात् कृतकृत्यो भवेदित्येवं व्याख्यातम्। तत्र मतभेदेन वाक्यव्याख्यानस्य भिन्नार्थत्वेऽपि मौनस्य प्रकृष्टज्ञानरूपस्यैवाङ्गीकारादर्थस्तुल्यप्रायः । सूत्रव्याख्याने तु शा- टूरे भास्करे च मते व्युत्थायिनं प्रति तद्विधिः । रामानुजे तु अपः रिपकं प्रत्यावश्यकतया विद्यापरिपाकार्थ तद्विधिरिति फलति । सि- द्धान्ते तु यावन्त्येतानि तानि सर्वाणि मर्यादापक्षान्तानि चरन्तीत्य- त एतद्विहाय स एवाहृत इति बोध्यम् । अग्रे तु न तथा विरु- खम् । गृहिणोपसंहारे तु बहुकर्मोपदेशं बीजमाहुः । बहुकर्मोपदेशे तु न किञ्चिदपीति तत्साकाङ्कत्वादरुच्यम् । मौनवत्सूत्रे तु विद्यायाः सर्वाश्रमसाधारण्यं व्याकुर्वन्ति । अनाविष्कुर्वन्नित्यत्र च बाल्यरूपं निश्चिन्वन्ति । तदविरुद्धमित्युपरम्यते ॥ ५० ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थापधृतेस्तवस्थावधृतेः ॥ सूत्र- ·३ अध्याये ४ पादः। १२५१ -. ननु तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति श्रुतौ मुक्त्यनन्तरं ब्रह्मसम्पत्तिः श्रूयते । सा तु पुरुषोत्तमसङ्गे लीलारसानुभवातिरिक्ता वक्तुमशक्या । मुक्तोपमृष्यव्यपदेशात् । "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । मुदुर्लभः प्रशान्ता- स्मा कोटिष्वपि महामुन" इति स्मृतेश्च । मुक्तेः फलं भक्तिरसा- नुभव एवं सत्युक्तगृहिणस्तत्फलं भवति, न वेति संशये निर्णयमा- इ । एवं भूतस्योक्तरूपस्य मुक्तस्य मुक्तेर्यत्फलं भक्तिरसानुभव- स्तस्यानियमस्तस्य भगवदिच्छाधीनत्वात् । साधनाप्राप्यत्वात् । अत एव मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्मन भक्तियोगामिति शुकवा- क्यम् । अत्रौत्सर्गिकहेतुमाह । तदवस्थेति । न स पुनरावर्त्तत इसस्यावृत्त्या मुक्त्यवस्थाया एत्र सार्वदिकत्वेन निर्धारः क्रियते । यद्यप्येवं मुक्तिफलाभावनियम एवायाति, न तु तदनियमस्तथापि .. मवतारयन्ति । * ननु तस्येत्यादि * सेति * ब्रह्मसम्पत्तिः । तस्या उक्तरूपत्वे मानम् * मुक्तेत्यादि * / * एवं सतीति * । लीला- रसानुभवस्य मुक्तिफलत्वे सति । एवं संशये व्युत्पादिते पूर्वपक्षः खत एव भास्यत इत्याशयेन निर्णयमेव सूत्रे आहेत्यर्थः । व्याकु- र्वन्ति । * एवमित्यादि * 1. * उक्तरूपस्य मुक्तस्येति. * । गृहिणो मुक्तस्य । * अत एवोत * । साधनाप्राप्यत्वादेव । * औत्सर्गिक- मिति * । अधिकारसामान्यात् प्राप्तम् । नन्वनया श्रुत्या पुनरावृत्ति- कथनेन मुक्तावस्थाया एव नित्यत्वनिर्धारे लीलारसानुभावकब्रह्मस- पत्तिरूपस्य मुक्तिफलस्य भेदसाध्यत्वात्तदभाबेन मुक्तिफलाभाव- नियम एवायाति, न त्वनियम इत्याशय तत्परिहरन्ति । - यद्य- पीत्यादि । सत्यं यद्यपि, न स पुनरावर्तत इति तदवस्थावधारण.. भ्रुत्या उक्तानियमो नायाति तथापि तस्य तावदेक चिरमिति श्वे- तकेतूपाख्यानश्रुतावाचार्यतः पुरुषस्य ब्रह्मज्ञानोत्तरं मोक्षानाप्तिपर्य- न्तमेव ब्रह्मसंपत्तिविलम्बो, न तु तदुत्तरमिति श्राव्यते । ब्रह्मसम्प- ·१२५२ समकाशे अणुभाष्ये । तस्य तावदेव चिरमियादिप्रमाणैर्न स पुनरावर्त्तत इति श्रुसा समं विरोधाभावायौसिर्गिकी तदवस्था । तत्फलं तु कस्यचिदसनुग्र- हेण पुष्टी प्रवेशने भवतीति स्वाभिप्रायं प्रकटीकुर्वता वादरायणेन अनियम इत्युक्तम् । एवं सति, न स पुनरावर्त्तत इति श्रुतिः प्रपञ्चे पुनरात्र्ति निषेधति, न तु तदतीतेऽपीति शेयम् । समाप्तिज्ञापना- यारत्तिः । अथवा श्रुतौ तदवस्थावधृतेर्हेतोरस्माकमपि तदवस्था- वार्तयतोऽतः फलाऽनियमनिश्चयोऽपीयर्थः । एवं सति मुक्ति- त्तिश्च सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीति परं ज्योतिरूपसम्पध खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स उत्तमः पुरुष इत्यादौ सम्परिवङ्गरूपैव सिखेत्येकीभावदशा विरुद्धा । अतस्तदविरोधार्थमेतयोः श्रुत्यो- विशेषौत्सर्गिकभाव आदर्तव्यः । वरणेन पुष्टी प्रवेशने मुक्त्यनन्तरं ब्रह्मसम्पत्तिरूपं फलं तदभावे तु मुक्त्यवस्थैवेति । तथाच वरणस्य भगवदिच्छामात्राधीनत्वात् तस्याश्च पूर्व ज्ञातुमशक्यत्वाद्भगवता सूत्रकृता एवम्भूतस्वाभिप्रायस्य बोधनार्थमनियम इत्युक्तमित्यर्थः । नन्वेवं सति वृतस्य भेद आयाति स च तस्यावृत्तिमापादयन्नुक्तां श्रुति विरुणद्धीति शङ्कायामाहुः । * एवं सतीत्यादि * । श्रुति- यस्या ऽविराधे कर्तव्ये सत्यनावृत्तिश्रुतिः प्रपञ्चे पुनरावृत्ति निषेध- ति । उपकोसलब्राह्मणे एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावत- न्त इति विशेषनिर्देशात् । न तु तदतीतेऽपि । एतेनैवावृत्तिनिषेधस्य सामान्यत्वनिवारणादिति शेयमित्यर्थः । सूत्रस्थपदावृत्तः समाप्तिमा- प्रबोधकत्वेऽर्थवत्ता न स्यादित्यतः पक्षान्तरमाहुः । *अथवेत्यादि । * अत इति * । श्रुत्यन्तराविरोधात् । सिद्धमाहुः । * एवमित्या- दि । भगवद्भाव इति सप्तमी । तथाच परप्राप्ती भगवद्भाव एव परमा साधनकाष्ठेत्यत्र सिद्धामित्यर्थः। अन्ये तुऐहिकसूत्रे साधकस्यैतजन्मनि विद्योत्पत्तिरुत जन्मान्तरे इति सन्देहे, मम जन्मान्तरे विद्या भवत्वित्यभिसन्ध्यभावादिभिरस्मिन्नेव जन्मनीति प्राप्ते, प्रतिबन्धकाभावस्य कारणतायाः सर्वत्र सिद्धत्वादत्र वापरत्रवायदैवप्रतिबन्धककर्मादिनिवृत्तिस्तदेवतत्र विद्योत्पत्तिरिति ·३ अध्याये ४ पादः। १२५३ पर्यन्तं साधनं भगवद्भाव इति निर्णयः सम्पन्नः ॥ ५ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३ ॥ ४॥ सिद्धान्तयन्ति॥एवं मुक्तिफलानियम इति सूत्रेतु यथासाधनवीर्यविशे- पाद्विद्याया ऐहिकामुष्मिकत्वकृतो विशेषस्तथा विद्याफलभूताया मु- क्रप्युत्कर्षापकर्षरूपो विशेषो भवेदित्येवं प्राप्ते । उच्यते। एवं मुक्ति- रूपे विशेषनियमो नास्ति । कुतः । तदवस्थावधृतेः सर्वेषु ब्रह्मरूप- त्वावधारणात् । अस्थूलमनणु, स एष नेति नेत्यात्मा, यत्र नान्यत् पश्यति इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मण एकलिङ्गत्वस्यैव सिद्धत्वादित्याहुः। तदस्मन्मते पूर्वकक्षारूपमिति लिङ्गभूयस्त्वाधिकरण निर्णीतम् । तदवगमिका विद्या च तत्रैव विश्रान्तति निर्णीतमक्षरधियामित्यधि- करणे। अतो नास्माभिस्तत्राधिकं किचिद्विचार्यत इति बोध्यम् ॥ ५१ ॥९॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तहृदयध्वान्तस्य पुरुषोत्तमस्य कृतौ भाष्यप्रकाशे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥३॥४॥ समाप्तस्तृतीयोऽध्यायः॥

·अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । समन्वयेनाविरोधात् साधनैर्ब्रह्मविद् यदि ॥ तस्याग्रिमव्यवस्था या सा च तुर्ये विविच्यते ॥ १ ॥ जीवतो म्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च ॥ अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव, न चान्यथा ॥ २॥ अथ चतुर्थाध्यायं विवरिषवो यथा पूर्वाध्यायारम्भे कारिका. भिरध्यायार्थः पादार्थश्च संगृहीतम्तयात्राध्यायार्थ पादार्थाश्च संगृ- हानाः पूर्वाध्यायसङ्गति निरूपणप्रकारं च बोधयितुं पूर्वाध्यायार्थान् स्मारयन्तः प्रस्तुताध्यायार्थ साःनाहुः । * समन्वयेनेत्यादि * श्रु- तीना परस्पराविरोधाद् यो ब्रह्मणि सम्यग् अबाधितोऽन्वयः सम्य- ग्योधनरूपस्तेनानुष्ठितैः साधनैर्यदि ब्रह्मविद् विरुद्ध सर्वधर्माधारभू- तब्रह्मविषयकनिर्विचिकित्सशाब्दज्ञानवान् भवति, तस्य जीवतो म्रि- यमाणस्य गच्छतः सफलस्य च या अग्रिमव्यवस्था ज्ञानानुकूलप्र. कारेण फलपर्यन्ता स्थितिःसा चतुर्थे फलाध्याये विविच्यते फलस्व. रूपप्रकारबलानां निष्कर्षेण असङ्कीर्णतया प्रकाश्यते । तथाच यथा समन्वयाविरोधाभ्याम् उपनिषद्वाक्यानामाभासत्वनिराकरणेन ते- षां ब्रह्मण्येव प्रमाणत्वं तेषु च ब्रह्मण एव प्रमेयत्वं व्यक्तीकृतम्, यथा च श्रुतीनां बोधकताप्रकारनिरूपणेनोपासनात्मकसाधनप्रकारनिर्ण- याद ब्रह्मवित्त्वं व्यक्तीकृतं, तथात्रोपासनादिसाधनवतो ब्रह्मविदो- विस्थानिरूपणात् क्रमेण साक्षाच्च प्राप्यस्य ब्रह्मणः फलत्वमुपपसि- पूर्वकं निरूप्यत इत्ययं निरूपणप्रकारः, कार्यकारणभावोऽवसरश्च सङ्गतिरित्यर्थः । पूर्वाध्याये यावजीवं मानानुकूलसाधनानुष्ठानरूपं जीवतो ब्रह्मविदः कार्य निरूपितमिति पुनरत्र तत्कथनस्य किं प्रयो- जनमित्याकाङ्कायामाहुः । * अत इत्यादि * यतोऽयं सिद्धसाधनो, न तु प्राप्तफलोऽत ईरशेन प्रथमपादोतरीत्यैव कार्य, न तु ष्णती ·४ अध्याय १ पादः। १२५५ तामसी बुद्धिमाश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् ॥ वदन्ति शास्त्रनाशाय सद्भिः शोच्याश्च येऽनु तान् ॥ ३ ॥ ब्रह्मविद्गमनाभावः शतांशेनापि चेद भवेत् ॥ शास्त्रमेतद् वृथा जातं सर्वमूत्रविनाशतः ॥ ४ ॥ स्थेयम् । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्यति प्रतिबन्धबोधकश्रुतेः । अतः सिद्धज्ञानस्याप्येतत्कर्तव्यताबोधनमेव प्रयोजनमित्यर्थः । नन्वत्रान्ये, किं प्रजया करिष्याम इति श्रुत्या “यस्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यत" इति गीतास्मृ- त्या च ब्रह्मविदः कार्यमात्रनिषेधमङ्गीकुर्वन्ति, तत्कथमत्र ब्रह्मविदः कार्यकरणशिक्षेत्याशङ्कनयां तन्मतं दूषयितुमाहुः । * तामसीमित्या- दि * “अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसा वृता । सर्वार्थान् विपरी- तांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी” इति गीताक्तलक्षणका सर्वार्थवैपरी- त्यबोधिका भ्रान्ता बुद्धिस्तामसी । तामाश्रित्य ये मूढाः वैयासशा- स्त्रनाशाय सर्वविप्लवं सगुणब्रह्मविद्याविषयस्य ब्रह्मस्वरूपस्य वेदो- क्तसाधनगुरूपदेशप्रभृतीनां मायिकत्वादिरूपं वदन्ति, ये च ताननु तदनुसारिणस्ते सद्भिः शोच्याः पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्युक्तस्य कार्यकरण- निषेधस्य बहिरङ्गसाधनविषयतयाऽन्तरङ्गतद्विषयत्वाभावादबोध. अस्ता इत्यतः शोकविषयीकार्या एव, न तूपादेयवाक्याः। गीतायां य- स्त्वात्मरतिरित्यादिवाक्यानन्तरं, "तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म स. माचर । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुष” इति तथा कर्म- करणावश्यकत्वकथनात् । अतः शिक्षाकथनमंवात्र युक्तं, न तु सा- धननिरूपणस्य प्रासङ्गिकत्वकथनम् । साधनसिद्ध्य नन्तरमपि कर्त: व्यतया फलविषयकपरोक्षानुभवरूपतया चावान्तरफलरूपत्वादि- त्यर्थः । नन्विदमप्रयोजकं, तस्य तावदेव चिरमिति श्रुतेर्ब्रह्मज्ञानोत्त- रं सद्योमुक्तरेव श्रावणात् अतो ब्रह्मविदो न किञ्चित् कार्यम् । य- पुनरत्रोक्तं तत्तु जघन्याऽधिकारिणां सगुणविद्यावतां फलसिद्धय. र्थम् । अत एवाग्रे द्वितीयतृतीययोरुत्क्रान्तिगमनादिविचारोऽपि यु- ज्यते । तस्मानाकं साधीय इत्यत आहुः । * ब्रह्मविदित्यादि ·१२५६ सप्रकाशे अणुभाष्ये। स्वाप्ययस्य च सम्पत्तेरत्र ब्रह्मगतिश्रुती ।। अन्यथा न, श्रुनेरर्थः स्याच्चेद् व्यासो वदेन किम् ॥ ५। तामसी बुद्धिमाश्रिख या मुक्तिः कैश्चिदुच्यते ।। सा मुषुप्तिश्रुतेरो मोहादेवान्यथा मतिः ॥ ६ ॥ परब्रह्मविदो गमनाभावोऽचिरादिना क्रममुक्तिमार्गेण गमनस्य राहि- त्यं चेत्, शतांशेनापि प्रकारेण भवेत, तदा एतत् तृतीयपादरूपं शास्त्रं, सर्वेषाम्, अर्चिरादिसूत्रमारभ्य, विशेषं च दर्शयतीत्यन्तानां सूत्राणां विनाशतः-अब्रह्मप्राप्तिपरतया वैया वृथा जातम् । का- र्यात्यय परप्राप्तः साधनं विनापि सम्भवादितिं । नन्वत्र का उपप- त्तिर्यया एतेषां सूत्रार्थानां परब्रह्मपरत्वं स्थाप्यत इत्यत आहुः । * स्वाप्ययस्येत्यादि * । अत्र दहरविद्यारूपे ब्रह्मविद्गतिप्रकरणे खाप्ययस्य सुषुप्तेः सम्पत्तेर्ब्रह्मप्राप्तेश्च सम्बन्धिन्यौ ब्रह्मगतिश्रुती, अथ या एता हृदयस्य नाड्य इत्यारभ्य. तेजसा हि तदा सम्पन्नोभ- वतीत्यन्ता, अथ यत्तदस्माच्छरीगदुक्रामतीत्यारभ्य शतं चैका च पुरुषस्य नाड्य इति श्लोकान्ता च ब्रह्मणि गमनबोधिके श्रुती पूर्व वर्तते । अतो भगवदुपन्यस्ते प्रजापतिवाक्येऽपि ते आदर्तव्ये । क्षेयस्यात्मन उभयत्राप्यक्यात् । यतः प्रजापतिवाक्यरूपश्रुतेरर्थ, अन्यथा न, पूर्ववाक्यविरुद्धो न । यदि स्यात्तदा व्यासः सर्वस्य ब्राह्मपदार्थस्य निर्णयार्थ प्रवृत्तः फलविवेचनावसरे तमर्थ किं न व. देदपि तु वददेव । तथाचानयोपपत्या तेषां ब्रह्मपरत्वं स्थाप्यत इ- त्यर्थः । ननु, न हि द्रष्टुईष्टेर्विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वान्न तु द्वितीयमस्ति ततोऽन्यविभक्तं यत् पश्येदित्यादिना मुक्ती भेददर्शना- भावश्रावणात्तत्र कथं ब्रह्मविदो गत्युपपत्तिरित्यत आहुः । * ताम- सीमित्यादि * । पूर्वोक्तां बुद्धिमाश्रित्य श्रुतौ या निःसम्बोधा मु- तिः सांख्यमतवदिष्यते सा निःसम्बोधा मुक्तिः सुषुप्तिश्रुतेरर्थः शा- रीरव्राह्मणे तत्सजातीयवाक्यैस्तथा सिद्धत्वात् । अतः प्रजापतिवा- क्यसिद्धायां मुक्ती या तथा मतिः सा मोहादेव । तस्मात् प्रथमे पादे यदुक्तं तद् ब्रह्मविदः शिक्षार्थमेव, न तु साधनशेषतयत्येव ·४ अध्याये १ पादः। १२५७ अतो ब्रह्मविदः कार्य जीवतः पूर्वमुच्यते ॥ आत्तिः श्रवणादीनां नवकृत्वोपदेशतः ॥ ७ ॥ दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि त्रीयवघातवत् ॥ आवृत्तौ श्रवणादीनामात्मेति स्याद् दृढा मतिः ॥८॥ आपाततो दर्शनं तदभेदेनापि बोध्यते ॥ प्रतीकोपासनादीनां नैवं भावो हि जायते ॥९॥ आलम्बनार्थ तत्रापि ब्रह्मदृष्टिविशिष्यते ॥ आदिसादिब्रह्मदृष्टेरङ्गत्वं न खतन्त्रता ॥ १० ॥ मनने च निदिध्यासे विशेषश्चोच्यतेऽधुना ॥ मन्तव्यम् । तत्त्वेव भयमिति श्रुतेर्शानोसरमपि मननस्यावश्यकत्वा- दित्यर्थः । एवं पादप्रयोजनं निश्चित्य तदर्थमाहुः । *अत इत्यादि । यस्माद ब्रह्मविदोऽपि जीवहशायां फलानुकूलं कार्यमावश्यकम् । अतः पूर्व प्रथमपादे तदुच्यते । किं तदित्याकाङ्क्षायामाहुः । * आव- त्तिः श्रवणादीनामिति * । तत्र गमकं हेतुत्रयम् । नवकृत्वोपदेशतः नवसंख्यां कृत्वा य उपदेशः, नवकृत्व उपदेश इति यावत् । तस्मा- ल्लिङ्गात स्मृतिरूपाद् नीयवधातवच्छ्रश्रवणादीनां दर्शनार्थत्वतो- पीति । सा आवृत्तिः प्रथमेऽधिकरणे उच्यते । तत्फलं द्वितीयमा. हुः। * आवृत्तावित्यादि *। * आत्मेति *। भगवानात्मा। तथाचेदं तस्यावान्तरफलमित्यर्थः । आवान्तरत्वं साधयन्ति * आपातत इ. त्यादि * । भगवतः सर्वात्मकत्वात् सर्वरूपत्वादात्मात्मत्वाञ्च तस्य यत् आत्मसूत्रप्रथमवर्णकोक्तरीत्या आत्माभेदेन दर्शनं तद् आपाततो दर्शनमिति बोध्यते । अपिशब्दाद्ययाधिकारमात्मोपदेशरूपं द्वितीय ब्रह्मविदः कार्य च । प्रतीकमुपासनं येषां ते प्रतीकोपासनाः । आदि- पदात् कर्ममार्गीयाश्च । तेषां हि यतो हेतो वो शानित्वं भक्तिर्वा नैव जायते । अत आलम्बनार्थ ध्यानविषयतया ग्रहणार्थ, तत्रापि अन्यैः प्रतीकत्वेनोच्यमाने विषयेऽपि ब्रह्महष्टिविशिष्यते विशेषबोधिका भ- वति । साऽपि तदीयं कार्यम् । तृतीयाधिकरणस्यार्थमाहुः । * आ- दित्येत्यादि * । स्पष्टम् । * मनने चेत्यादि । १५८ ·१२५८ समकाशे अणुभाष्ये । आसनादिषडङ्गैस्तु चित्तं श्रौतार्थ एव हि ॥ ११ ॥ धारयेदामतेरेवं ततः सिद्धिमवाप्स्यति । धर्माधर्मभयं तस्य नास्येवेति विनिश्चयः ॥ १२॥ आग्निहोत्रादिकं कार्य संन्यासः फल एव हि ॥ पोढा चेत् पुरुषो व्यक्तः प्रारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ १३ ॥ एतावान् प्रथमे पादे निर्णयः सूत्रकृत्कृतः ॥ द्वितीये म्रियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा ॥ १४ ॥ लिङ्गस्यापि शरीरस्य नाड्योत्क्रान्तिरिहोच्यते ॥ दिनाऽयनकृतो नास्य विशेषोऽस्तीति चोच्यते ॥ १५ ॥ अधुना आदित्यमत्या आदित्याधुपासनेनाऽऽदित्यादिभिः फलदान- द्वारा माहात्म्यप्रतिपादनेन भक्तिद्वारा मनने, निदध्यासे, भावे घञ्, निदिध्यासनेच विशेषतो भगवतो बहिरन्तःप्राकट्यरूपश्चोच्यते । तेन फलस्यापाततोऽनुभवप्रकारो मनननिदिध्यासनरूपं तृतीयं कार्यम् । तेन फलमाहुः ।* आसनादीति * | आसनं भगवतो बहिः प्रकटस्य उपवेशनम् । आदिपदेनाऽन्तरुपवेशनं लीलाप्राकट्यं च, तेषां यानि षडङ्गानि श्रवमाद्यावृत्तिः, आत्माभेदहष्टिः, तथा ग्राहणम्, अप्रती- कोपासनं, सर्वत्र ब्रह्महष्टिः, आदित्यादिवङ्गबुद्धिश्च तैश्चित्तं श्रौता- थे भगवति धारयेत् । तदपि, आमतेः, मननमारण्य, एवम् उक्तप्रका- रण, ततः-तदुत्तरं, सिद्धिं भगवदासनादिसम्पादकोत्कटस्नेहसम्भ- वरूपामवाप्स्यति । एवम् आप्रायणसूत्रान्तस्यार्थ उक्तः। तदधिगमा- दिसूत्रार्थमाहुः । * धर्मेस्यादि * । अग्निहोत्रादिसूत्रार्थमाहुः * अग्निहोत्रेत्यादि । फल इति * फलना- न्तरीयकदशायाम् । तदावश्यकत्वाय फलप्राप्तिप्रकारमाहुः । * षो- देत्यादि * । प्रथमपादार्थमुक्त्वोपसंहरन्ति । * एतावानित्यादि * । द्वितीयस्याहुः । * द्वितीय इत्यादि *। * सर्वेन्द्रियलय इति * । पुष्टिमार्गीयस्य भगवति, मर्यादामार्गीयस्य भूतेषु । * इहेति * ।

·४ अध्याये १ पादः। १२५९ तृतीये क्रममुक्तौ यो मार्गो यस्य श्रुतेर्मतः ॥ तन्निरोऽन्यमार्गाणाममाप्यत्वं च वर्ण्यते ॥ १६ ॥ गन्तव्यं च परं ब्रह्म कार्यो लोकस्तु नेति च ॥ तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते ॥ १७ ॥ प्रभारव फलत्वं तन्निर्दोषत्वं च वर्ण्यते ॥ लीलानिसत्वतः पूर्णगुणत्वं च ततोऽखिलम् ॥ १८॥ अस्य फलप्रकरणत्वेऽपि साधनरूपस्यापि श्रवणस्यान्तरङ्गत्वं ज्ञापयितुं तनिारमप्याह ॥ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इसादिवाक्यैर्विहितं श्रवणादिकं किं सकृदेव कर्त्तव्यमुतासकृदिति भवति संशयः। किं तावत् प्राप्त, सकृदेवेति । तावतैव शास्त्रार्थस्य अर्धन्याधिकारिणि उत्क्रान्तिरित्यर्थः। * तृतीय इत्यादि * / * यस्ये. ति * । अधिकारिणः । * अन्यमार्गणामिति * । अन्ये मार्गा उपा- या येषां ते तथा, तेषाम् । तुरीयार्थमाहुः । * तुरीय इत्यादि * । सामान्यत उक्त्वा तत्र विशेषमाहुः । * प्रभोरित्यादि * । अत्र प्रभोः फलत्वम, आत्मा प्रकरणादित्यादिसूत्रद्वये, तनिर्दोषत्वं च,तत्त्वभावे संध्यवदित्यादिसूत्रद्वये। शेषं, जगद्व्यापारवादिसूत्रेषु । * ततो. खिलमिति * । ततः-ताशनिरूपणाखेतोः । अखिलं लीलाविशिष्ट स्वरूपफलमित्यर्थः । एवं पादार्थनिरूपणमुखेनाध्यायार्थ निरूप्य सू- प्राणि व्याचिकीर्षन्तोऽत्र फलप्रकरणे साधननिरूपणस्य किं प्रयोजन- मित्याकाङ्क्षायां तत्प्रयोजनं वक्तुं सूत्रमवतारयन्ति । * अस्येत्या- दि * । अन्तरङ्गमिति * । फलपूर्वकक्षारूपतया फलमध्यपातित्वेन तदुपकारत्वम् ॥ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ अस्याधिकरणत्वाय विषयादिक- माहुः । * आत्मेत्यादि ।

·१२६०
समकाशे अणुभाष्ये ।
सम्पत्तेः । नच तण्डुलनिष्पत्तिफलकावघातस्येव दर्शनफलकानां
श्रवणादीनां तत्सिद्धिपर्यन्तमात्तिायप्राप्तेति वाच्यम् । अ-
वघातस्य वितुषीकरणात्मकदृष्टद्वारकत्वेन तथात्वमस्तु नाम, प्रकृते
त्वदृष्टद्वारकत्वात् सकृत्कृतेनैवादृष्टद्वारा फलसम्पादनसम्भवादार-
त्तिरप्रयोजिकति प्राप्ते, उच्यते। आत्तिरेव श्रवणादीनां श्रुसभि-
मता । कुतः ? । असकृदुपदेशात् । छान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्याने,
ऐतदात्म्यमिदः सर्व, तत्ससं, स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति
वाक्येन जडजीवयोब्रह्मात्मत्वं नवकृत्व उपदिष्टवान् । तथाच स-
कृदुपदेशेनैव चेदर्थसिद्धिः स्यात्तदैकमेवार्थमेकस्मा एकदैवासक-
मोपदिशेत् । प्रयोजनाभावात् । एतेनावघातवदन्तःकरणदोषनि-
धनं दृष्टद्वारमन्येषामुपदेशानां चरमस्य तस्य ज्ञानसाधकत्वमिति
मन्तव्यम् ॥१॥
* इति प्राप्त इति * । द्वारविचारेणावृत्त्यानर्थक्ये प्राप्ते । हेतुं व्या.
कुर्वन्ति । * छान्दोग्ये इत्यादि * ।
* अर्थसिद्धिः स्यादिति * । अदृष्टद्वारा स्यात् । * अवघातवादि-
ति * । सप्तम्यर्थं वतिः । तेन तत्र यथा वैतुभ्यमेवमत्रान्तःकरणदोष-
निवर्तनमतो नादृष्टमत्र द्वारं, किन्तु इष्टमेवात आवृत्तिरावश्यकी ।
तत्र यथान्येषामवघातानां वैतुष्यजनकत्वं, चरमावघातस्य तण्डुलनि-
पादकत्वमेवमत्रान्येषामुपदेशानामन्तःकरणदोषनिवर्तनं चरमस्यो-
पदेशस्य तु मनसा साक्षात्कारे जनयितव्ये तत्सहकारितया ज्ञान-
साधकत्वम् । शब्दादपरोक्षमितिवादस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । नच
चरमोपदेशस्य करणत्वमेवास्त्विति शब्दयम् । तथा सति प्रत्यक्ष-
सामग्रीनैर्बल्येऽपि तत् स्यात् । तथा सत्यसकृदुपदेशो मननादिवि.
धयश्च मुधैव स्युः । सामग्रीप्राबल्यार्थमेव तदुपयोगात् । प्रबलायां
च तस्यां शब्दस्य सहकारित्वमेव, लोके तया दर्शनादिति । तस्माद
भावृत्तिरावश्यक्येवेत्यर्थः॥१॥

·४ अध्याये १ पादः। १२३१ अत्रैव हेत्वन्तरमाह ॥ लिङ्गाच्च ॥ २॥ श्रुखनुमापकत्वेन स्मृतिर्लिङ्गमित्युच्यते । सा च, “यथा य. थाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः। तथा तथा पश्यति तत्त्वमूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाअनसम्पयुक्तम्" इसादिरूपा तदा- वृत्तिमेव फलसाधकत्वेनाह ॥ अत्र दृष्टान्तेनापि दृष्टद्वारकत्वं श्रव- णादीनां सूच्यते । आत्मा वाऽरे द्रष्टव्य इति पदेन श्रवणादीनां फलात्मकं दर्शनं पूर्वमुक्त्वा श्रोतव्यो मन्तव्य इसादिना तत्साध- नानि पश्चाद्यदाह तेनात्मनः परोक्षमपि ज्ञानमवान्तरफलरूपमिति । भक्तिमार्गे परमफलरूपतत्सजातीयत्वेन च फलमध्यपासवेति श्रुस- भिमतमिति ज्ञायते । तेन सूत्रकृदपि फलपकरणेऽपि साधन- लिगाच ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * अत्रैवेत्यादि *। * अने- वेति । आवृत्तावेव । किं लिङ्गमित्यपेक्षायां व्याकुर्वन्ति । * श्रुती. त्यादि *। स्मृतावात्मपदमन्तःकरणपरम् । * दृष्टान्तेनेति । ष्टिान्तेन । एवञ्च पूर्वाध्याये कर्मोपसंहारे, सर्वथापि त एवोभयलि- ङ्गादित्यनेन श्रवणादीनां भगवद्धर्माणां यदवश्यकर्त्तव्यत्वमुक्तं त. स्यावान्तरफलत्वाय तत्प्रकारोऽत्र फलाध्याये प्रथमत एव सूत्र- येन दर्शितः। तेषां कथमवान्तरफलत्वमित्याकाङ्क्षायां श्रवणादीना- मवान्तरफलत्वे बीजमाहुः । * आत्मा वाऽर इत्यादि *। * त- सजातीयत्वेनति * । एकविषयतया साक्षात्कारसजातीयत्वेन । तथाच भक्तिमार्गेऽपि "सतामयं सारभृतां निसर्गों यदर्थवाणीश्रुति- चेतसामपि । प्रतिक्षणं न व्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधुवार्ता” इति न्यायेनाऽभीष्टरूपत्वादवान्तरफलत्वं बोध्यम् । “या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी । त्वामनुस्मरतः सा मे दया- म्माऽपसर्पवि"ति वैष्णवे प्रहादवाक्यादपि तथेत्यर्थः । अत्र गमक- माहुः। * तेनेत्यादि । एवमेकेन प्रकारेण सत्र व्याख्याय तत्र ·१२६२ सपकाशे अणुभाष्ये । विचारं चकारेति निगूढाशयः । तथापि शाब्दक्रमादार्थक्रमो बली- यानिति न्यायाद् द्रष्टव्य इति पदस्य पश्चात्सम्बन्धे तूक्तरीतिर्नाव- सरं प्राप्नोतीति प्रकृतविचारस्य फलप्रकरणासङ्गतत्वमापततीति प्रकारान्तरेण सूत्रार्थ उच्यते । आवृत्तिरसकदुपदेशात् । श्रुतिर्हि कर्मज्ञानभक्तीः साक्षात्परम्पराभेदेन पुरुषार्थसाधनत्वेन हीनमध्य- मोत्तमाधिकारिणः प्रति कर्तव्यत्वेन प्रतिपादयति । तत्र तेषां स्वरूपं तृतीयेऽध्याये बादरायणेन प्रतिपादितम् । अथ तुरीयेऽध्याये तेषां फलं चिन्यते । तत्रादौ कर्ममार्गस्य फलमुच्यते । ज्ञानभ- त्योरेव क्रमेणोत्तमात्युत्तमफलकत्वमतस्तत्साधनत्वेनैव तत् कर्त्तव्यं, दोषाभावेऽपि श्रुतौ कर्मशानभक्तीनां मार्गाणामुक्तत्वेऽपि शानभक्त्यो- रेव फलत उत्कृष्टत्वं, न तु कर्ममार्गस्यापीति श्रुत्याशयं स्फुटीकर्तुः मत्र कर्ममार्गस्य फलजाघन्यमपि बोधयतीति हृदि कृत्वा प्रकारा- न्तरण व्याख्यातुं तबीजमाहुः । * तथापीत्यादि * । अस्मिन् दर्शने शब्दस्यैव प्राधान्याद् यद्यपि शाब्द एव क्रमो मुख्यस्तथापि तन्त्र- द्वयस्यैकशास्त्र्यात् पूर्वतन्त्रस्याप्यादरणीयत्वम् । तत्र च क्रम- लक्षणे, क्रमकोपोऽर्थशब्दाभ्यां श्रुतिविशेषादर्थपरत्वाच्चेत्यत्र, अग्नि- होत्रं जुहोति यवागू पचतीत्यादौ शाब्दक्रमादरे यवाग्वाः पाकस्य च वैयर्थ्यप्रसङ्गाददृष्टार्थत्वादरे च गौरवात्तमनाहत्य यवाग्वा होम- सम्भवेन पूर्वोक्तदोषासम्भवादर्थक्रम एव युक्त इति निर्णीतम् । तन्न्यायाद् द्रष्टव्यादिवाक्येऽपिदर्शनानन्तरं श्रवणादीनां वैयर्थ्यप्रसङ्गः फलसिद्ध्या मोक्षस्यैव सम्भवेनादृष्टस्यापि कल्पनायोग इति शाब्द तमनादृत्य तेषां साधनतया पूर्वमेव सबन्धो युक्त इति कश्चिदुद्भा- वयेत् तदोक्तरीतिरनवसरपराहता स्यादतस्तथोच्यत इत्यर्थः । एवं प्रकारान्तरं प्रतिज्ञाय तस्मिन् पूर्वाध्यायसङ्गतिं वदन्तः प्रस्तुतार्थ. माहुः। * श्रुतिीत्यादि * । * तत्र तेषां खरूपमिति * । तत्र सा- धनविचारे तेषां कर्मज्ञानभक्तिरूपाणां पुरुषार्थसाधनानां स्वरूपं खं प्रति नियतं फलोपयोगि रूपम् । अध्याय पायार्थमुक्त्वा सूत्रमवतारयन्ति । * तत्रादावित्यादि *। *तत्कर्त्तव्यमिति । कर्म कर्त्तव्यम् । तथाच ·४ अध्याय १ पादः। १२६३ न तु स्वातन्त्र्येणेति ज्ञापयितुम् । आत्तिरिति । कर्ममार्गस्या- त्तिः पुनर्जन्मफलं तदप्यसकृत् । इदं पदमावृत्त्योभयत्रापि सम्ब- यते । तथाचात्र प्रमाणापेक्षायां तदाह हेतुत्वेनासकृदुपदेशादि- ति । श्रुतौ कर्ममार्गे पुनर्जन्मासकृदुपदिश्यते यतः । अन्यथा स. कृदुपदेशेनैव तदवगमेऽप्यसकृदुपदेशो व्यर्थः स्यादतस्तथेयर्थः । वाजसनेयिशाखायां पठ्यते, एवमेवाय५ शारीरं आत्मभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैवेति तत्रैव पुनस्तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामतीत्युपक्रम्य पठ्यते, तं विद्या- कर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति । तत्रैवैतदनुपदमेव तद्यथा तृणजलायुकेत्युपक्रम्य पठ्यते एवमेवायं पुरुष इद शरीरं निह- साऽविद्यां गमयित्वान्यन्नवरतरं कल्याणतर५ रूपं तनुते पित्र्यं वा गान्धर्व वा ब्राह्मं वा प्राजापसं वा दैवं वा मानुषं वाऽन्येभ्यो वा भूतेभ्य इति । तत्रैवाग्रे पठ्यते, पाप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्कि- ञ्चेह करोसयम् । तस्माल्लोकात् पुनरेयस्मै लोकाय कर्मण इति । अत्र हेत्वन्तरमाह ॥ लिङ्गाच्च ॥ वेदानुमापकत्वन स्मृति- - मार्गाऽन्तरप्रवेशे एव कर्मण उत्तमफलत्वं, स्वतो मार्गत्वे तु जघन्य- फलत्वमिति झापनाय कर्ममार्गफलमुच्यते इत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति । कर्ममार्गस्येत्यादि *। * फलमिति * । साध्यान्तरसाधनव्यापारो- परमजनकं कार्यम् । * उभयत्रेति * | साध्ये हेतौ च । उभयत्र स- म्बन्धस्य प्रयोजनमुच्यते । * तथाचेत्यादिना * तथेत्यर्थ इति * । पुनर्जन्मैव फलमित्यर्थः । तेन कर्मवाक्यषु यत् स्वर्गादिरूपं फलमु. च्यत तत् प्रतिपत्तिरूपमेवेति श्रुतितात्पर्य बोधितम् । वाजसनेयि- शाखायामिति * । बृहदारण्यके शारीरब्राह्मणे । तथाचास्यां श्रुता- वावृत्तावुपसंहारेणावृत्तावेव पूर्वकर्मव्यापारोपरमश्रावणात कर्ममा- गस्य तदेव फलमित्यर्थः ॥ लिङ्गाश्च ॥ लिङ्गपदस्य स्मृती प्रयोगप्राचुर्याभावान्नेदं युक्त- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । लिङ्गमित्युच्यते। सा च भगवद्गीतासु, विद्या मामित्युपक्रम्य प. उपते, एवं त्रयीधर्ममनुपपना गतागतं कामकामा लभन्त इति । आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावत्तिनोऽर्जुनेति च । अथवा यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधु- भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पापेनेति श्रुतिर्वर्तमानजन्मकर्मणोः पूर्वजन्मसम्बन्धिकर्मानुमाप- कत्वं वदतीति कर्मिणः पुनर्जन्मावश्यकमिति ज्ञायते । एवं सति लिङ्गत्वेन निरूपणादिसर्थः सम्पद्यते । नित्तिमार्गीयस्यापि तस्य ज्ञानोपकर्तृत्वमात्रं, न तु जन्मनिवर्तकत्वं मानाभावात् ॥ २॥ एवं कर्मफलं विचार्य ज्ञानफलं विचारयति । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ पूर्वार्थनिरूपणव्यवच्छेदाय तुशब्दः । शानिनो हि भगवन्तम् मित्यतः पक्षान्तरेण व्याकुर्वन्ति । * अथवेत्यादि * । यथाकारीत्या- रस्य पापो भवतीत्यन्तेन पूर्वकृतकर्मणः फलमुक्त्वा पुण्यः पुण्येने- त्यादि यद् वदति तदेतजन्मीनकर्मणः पूर्वकर्मानुमापकत्वायैव बद- ति । अन्यथा पुनरुक्तं स्यादतस्तथेत्यर्थः । सूनार्थमाहुः । * एवं स- तीत्यादि * । ननु तर्हि निवृत्तस्य कर्मणोऽपि तथात्वापातो, निवृत्तं कर्म सेवेतेत्याधनुशावैयध्ये च स्यादित्यत आहुः । * निवृत्तीत्या- दि । तथाचाङ्गत्वदशायां तस्य प्रधानोपकारातिरिक्तफलाभावा- त् प्रधानेन ज्ञानेनैव जन्मनिवृत्तेन तद्वैयर्थ्यमित्यर्थः । अस्मिन् पक्ष इदं सूत्रद्वयं नाधिकरणरूपमिति बोध्यम् ॥ अन्ये त्वत्र पूर्ववर्णकोक्तरीत्या जघन्याधिकारिणः श्रवणादि- प्रत्ययावृत्तिमात्रं साधयन्ति । अस्य साधनाश्रयविचारस्यान प्रव- सेने बीजं तु न किञ्चिदपि बदन्तीति तश्चिन्त्यम् ॥ २॥१॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति प्राहयन्ति च ॥ सूत्रमवतार्य व्याकुर्व- * पूर्वेत्यादि । नन्वात्मशब्दः सन्मात्रादिप्रत्यप्रसान्तद्वादशलक्षण.

·४ अध्याये १ पादः। आत्मत्वेनैवोपासने । तस्या नैरन्तर्येऽनेकजन्मभिस्तथैव तेषां हृदि भगवान् स्फुरति । तदा सानन्दांशस्याप्याविर्भावाद् ब्रह्मभूतः सन्नात्मने ब्रह्म म्फुरितमिति तदानन्दात्मकः संस्तमनुभवति । एवं स्थिाः प्रारब्धसमाप्तौ देहापगम तत्रैव प्रविष्टो भवति । एता. दृशः सर्वोपकारीति परार्थमपि तस्मै भगवता ज्ञानं दत्तमिति प्रव. चनमपि तस्य फलान्तःपातीसधिकारिण्युपस्थिते तथैवोपदिशति विशिष्टवस्तुबोधकः । इतिशब्दः प्रकारवाची।तस्य च विस्मृतकण्ठ- मणिशानवज्ज्ञानं मोक्षसाधनमित्यवार्थोऽत्राङ्गीकार्यः । यत उपग- च्छतीत्यस्य ज्ञानार्थतैव प्रसिद्धति साधनाश्रय एवात्र विचारः प्रती- यते इति कथमस्य फलाश्रयत्वमित्यतस्तदुपपादयन्ति * शानिनो हीत्यादि * । शानिनो ज्ञानमार्गीयास्ते हि, आत्मेत्यवोपासीत स म आत्मात विद्यादित्यादिवाक्येभ्य आत्मत्वेनैव भगवन्तमुगसते । तस्या उपासनाया नैरन्तये, बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यत इति स्मृतेरनेकजन्मभिरात्मत्वनैव भगवान् हृदि स्फुरतीति त्वं वै अहं भगवो देवते अहं वै त्वं भगवो देवते इति व्यतिहारादवसीयते। तदा बह्वभ्यासे जीवानन्दस्याप्याविर्भावात् सच्चिदानन्दानां प्रया- णां प्राकट्ये, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माऽप्येतीति श्रुतेर्ब्रह्मभूनः सन्, आत्मत्वेनै- वेत्याधुक्तरीत्या ब्रह्मानन्दात्मकः सन्नात्मानं साक्षात्करोति । ततः प्रारब्धसमाप्तौ ब्रह्मण्येव प्रविष्टो भवतीति मुख्यं शानिनः फलमुपग- च्छन्तीत्यनेनोक्तम् । ग्राहयन्तीत्यनेनावान्तरं तदुच्यत इत्याशयेन तदुपपादयन्ति। * एतादृश इत्यादि * 1 * फलान्तःपातीति * भगव- स्कृपाकार्यत्वात् फलान्तःपाति। तथाचाऽयं सूत्रार्थः । इतिशब्दः प्रकारे पूर्वसूत्रद्वये श्रवगाद्यावृत्तेरुक्तत्वाच्छ्रवणादौ च ब्रह्मण एव विषयत्वा- तत्प्रकृतं ब्रह्म आत्मा स्वात्मा इति एवंप्रकारेण उपगच्छन्त्यनुभवन्ति। तत्क्रतुन्यायेन नत् प्राप्नुवन्ति, अन्यानप्यधिकारिणी ग्राहयन्ति, उप- दिशान्त चति बाध्यः। ननु भत्विदमवं, तथापि आत्मत्वेन पाहण- स्प तारशप्रहणाऽनन्तरभावित्वाद् उपगच्छन्तोत्यस्य शानमेवार्थत्वेन ·सपकाशे अणुभाष्ये। च । एतदेवाह । आत्मेत्यादिना । उप समीपे गमनं प्रवेश इति यावत् ॥ अयत्रा । ननु ज्ञानभत्त्योरनावृत्तिः फलमत उत्तमे ते, न तु कर्मेसाशयेन कर्मणः फलमात्तिरिति यनिरूपितं तत्रेदं चिन्यते। न स पुनरावर्त्तत इति श्रुतिः सर्वथाऽनावृत्तिमाहो। सावधिकीं तामऽमरशन्देन तम्भित्तिमिव । किमत्र युक्तम् । सावधिको मेवेति । तथाहि पूर्वकर्मनैययस्य त्वयाप्यङ्गीकार्यत्वात् तस्य प्ररोईकस्व- प्रतीयते, न तु प्रवेश इत्यत आहुः * उपेत्यादि * । तथाचोपगच्छ. तीत्यत्र कत्रपेक्षायां साधकमात्रस्य ग्रहीतुमशक्यत्वाज्ज्ञानिन एव कर्तृ वेन वाच्याः । तथा सति कर्तृविशेषणवेनैव तत्प्राप्त्याऽस्यार्थ- द्वयसंग्राहकत्वाद्योगान्तरेण तस्य फलबांधकत्वं नायुक्तम् । अत्र फलस्यैव प्रकरणादिति । तथाचास्मनि प्राप्ते पुनरावृत्यभावाज्ज्ञानस्य मनावृत्तिरव फलमिस्यर्थः । अस्मिन् पक्ष एतस्यापि सूत्रस्य नाधि. करणत्वम् । पूर्वशेषत्वात् । एवमत्र ज्ञानफलस्य कथनात् कैमुनिकेन भक्तिफलस्य सूचितत्वेऽप्यविवचिनत्वात् द्विवेचनाय पूर्वसु- प्रयोद्धितीयवर्णके यदुक्तं तदुपष्टम्भाय चेदपि अधिकरणान्तर- मेवेत्याशयेनाहुः * अथवेत्यादि * / * तत्रांत * अनावृत्ती । विषय- मुक्त्वा सशयमाहुः । * न स इत्यादि * । उक्तवाक्यन गृहिणो. पसंहारस्थल कर्मकरणमुक्तम् । सन्न्यासिनो ज्ञाने स्वरूपोपकाराय कर्मकरणं सर्वापेक्षास्तति स्थापितम् । कर्मणां प्ररोह कस्वभावत्वं प संयमताधिकरणे पूर्वसूत्रयोर्द्वितीयवर्णके च व्यवस्थापितम् । एयश्च शानघता फर्मकरणेऽपुनरावृत्तिश्रुत्या ऽऽवृत्तिश्रुत्योर्विरोध आ- पतीति तत्सन्द हबाज बोध्यम् । पूर्वपक्षमुपपादयन्ति । * तथाही- स्याद * अनावृत्तिश्रुतेः पूर्व यावदायुषमवं वर्तन्निति श्रवणादना- इत्तेः पूर्व जीवहशायांकमनेयत्यस्य त्वया मिद्धान्तिनाप्यङ्गीकार्यत्वा- त कर्मणां च प्ररोहकस्वभावत्वात् स्वभावस्य च दुरतिक्रमत्वाज- मान्तर पूर्वकर्मफलानुभवस्यावश्यकत्वादनावृत्तिश्रुतिः पूर्वानुरोधन सावधिकी व तां पदतीत्यर्थः । एवमावृत्तौ साधकमुक्ताऽनावृ- ·५ अध्याये . पादः। - भावत्वात्तस्य दुरतिक्रमत्वात्तत्फलानुभवस्यावश्यकत्वात् । अपिच, य एनं विदुरिति श्रुतेः सति ज्ञाने हि सा । यतो वाचा, अगृह्यो न हि गृह्यत इसादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मज्ञानासम्भवात् । इत एवं भक्तिरपि प्रत्युक्ता वेदितव्या । ज्ञानाविषये स्नेहासम्भवाद। किश्च सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इसादिश्रुतिभ्यो, यस्यावतारकर्मा- णि गायन्ति ह्यस्मदादयः, न यं विदन्ति तत्त्वेनेसादिस्मृतिभ्यश्च का प्रत्याशा जीवस्यातिहीनस्य तत्प्राप्तौ। अत एवोपदेशाऽसम्भ- वोऽपीति प्राप्ते प्रसाह । आत्मेतीसादिना । तुशब्दः पूर्वपक्षान- रासकः । अत्रायमाशयः । ससमुक्तं भवता । तत्रोच्यते । यथा- ऽगृह्यत्वातिमहत्त्वादिधर्मा भगवति सन्ति तथा सर्वात्मत्वमपि । य तो बाधकमाह । * अपिचेत्यादि * । * संति * । अनावृत्तिः । तथाच शानाभावे तत्कार्यभूता अनावृत्तिरपि न वक्तुं शक्या । नच भक्त्या सेत्यत आह * इत इत्यादि * । तथाच भक्तर्माहात्म्य- झानपूर्वकस्नेहरूपत्वात् स्नेहस्य च ज्ञानोत्तरमेव सम्भवेन तदवि- षये स्नेहस्याशक्यवचनत्वेन भक्तरप्यसम्भवादित्यर्थः । एवं प्रमा. णबलेन साधनदौर्घश्य रूपं बाधकमुक्का फलविचारेणापि तदाह । किश्चेत्यादि *। अत्र श्रुत्या प्राप्तिदीर्घट्यं, स्मृत्या च तत्साधनभू- तज्ञानदीर्घश्यमुक्तम् । नच केवलकरणबलेन ज्ञानासम्भवेऽपि श. ब्दसहकृतन ज्ञानसम्भव इत्याशय निराचष्टे * अत एवेत्यादि । शब्दा हि श्रुतः सह करोति । श्रवणं चोपदंशादुपदेशश्च झानादतो गुरुरेव, शानदीर्घश्यादुपदेशस्याप्यसम्भव इत्यर्थः । तथास सर्वथा- ऽनावृत्तौ साधक त्याभावाद् बाधकानां च बहूना सस्वादनावृत्तिः सावधिक्येवाङ्गीकार्येति कर्मज्ञानभक्तीनां फलतो न कश्चिविशेषः । धस्तुतस्तु तयोः सम्भव एव दुर्घट इति कर्मफलमंध फलं. नान्यदिति पूर्वः पक्ष इत्यर्थः। सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्तः पूर्व ज्ञानदोई- त्यमप्राप्यत्वं च परिहरन्ति । * तुशब्द इस्लादि * प्रापयतीत्य- म्तम् * 1 * सत्यमुक्तमिति * । यतो वाच इत्यादिन्स, किला- ·१२६८ समकाशे अणुभाष्ये । आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिश्रुतिष्वात्मत्वेनैवोक्तेः । सर्वधर्म श्रयत्वेऽपि यदा यं धर्म पुरस्कृस लीलां करोति तत्कार्यमेव तदा सम्पद्यते । हितकारित्वस्वभावत्वात् तस्य। एवं सति यस्मिन् पुरुषे यदाऽऽत्म. त्वेन लीलां करोति तदा स्वपाप्सनुकूलप्रयत्नवन्तं विधाया मानं प्रापयति । ननूक्तं दुरनिक्रमः कर्मस्वभाव इति । नैष दोषः । न अन्नरसपाकाय जग्धमौषधमपि गौरवाय भवति, तेन न तन्नित्ति- र्वा । व्यापादनकस्वभावमपि विषमाशीविषं तदपगमपटुनर- निगमसङ्गमो नापगमयति वा। तथा भगवदर्पितं नदयं च कृतं कर्म न कर्मनाशाय भवतीति न वक्तुं शक्यम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि दिना च यदुक्तं तत्सत्यमुक्तम् । * आत्मत्वेनेति * । शरीरभूतस्या- मनो नियामकत्वेन । * तस्येति * आत्मनः । तथाच कर्मखभाव- वदात्मस्वभावस्यापि तथात्वात् स्वयमेव भगवान् स्वलीलानुसारण ज्ञानप्रणाड्या भक्तिप्रणाड्या वा यथाधिकारं स्वात्मानं प्रापयतीति, न शानभक्त्यात्मप्राप्तीनां दीर्घटयमित्यर्थः । अत्र शङ्कने । * नाग्चत्यादि * तथाचात्मकर्मणोरुभयोरपि खभावस्य तथास्वादनावृत्तिमावधिक त्वाऽनवधिकत्वयोः संशय एव पर्यवस्यतीत्यर्थः । एतत् समाधातुं कर्मखभावातिक्रमप्रकारं व्युत्पादयन्ति। * न हीत्यादि * । तथाच यथाऽनौषधयोर्द्रव्यत्वेन भक्ष्यत्वेन च तौल्यऽपि तयानकस्वभावत्व- मपि तु स्वभावभेदो, यथा च निगमस्य विषादिस्वभावनाशकत्वेऽपि सत्कार्यप्रतिबन्धकत्वं तथात्र आत्मनि सर्वेन्द्रियाणीत्यादिबोधितस्य भगवदर्पितस्य तदर्थ कृतस्य च कर्मणः कर्मत्व तुल्येऽपि स्वभावभ- दोघां, भगवदर्पणादेस्तत्स्वभावनिवर्नकत्वं वन्यदोषः । उक्तं च मार्कण्डेय रोच्यमन्वन्तरे "आवद्याऽप्युपकागय विषवज्जायते नृ- णाम् । अनुष्ठिताभ्युपायेन बन्धायाऽन्यायाता हि सा"इति । अविद्युति विद्याभिन्नं कर्म, भावरूपमज्ञानं चत्युभयमपि सगृह्यते । एतदेव अतितात्पयामत्यत्र गमकमाहुः । * कर्मनाशायेत्यादि * । एतदे- कादशस्कन्ध योगश्वरवाक्ये, “परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशा- ·५ अध्याये १ पादः। विधत्ते ह्यगई यथेति वाक्यात् । अग्राह्यत्वग्राह्यतविरोधापहारस्तु जीवतामर्थेशरेच्छाभ्यां पुरैव कृत इति नाधिकमत्र निरूप्यम् । इतिशब्दो हेत्वर्थे । तथाच भगवानात्मा भवति सर्वेषां जीवानामतो हेतोरुक्तरीया तदनुरोग तमुपगच्छन्ति । ज्ञानमार्गेऽङ्गीकृतास्वा- मलेनैव ज्ञानादुप समीप एवं गच्छन्त्युक्तरीसाऽक्षरात्मके तत्रैव प्रविष्टा भवनीयः । भक्तिमार्गेऽङ्गीकृतास्तु साक्षात् प्रकटे पुरु- षोत्तत्र सति तद्भजनार्थमुप समीपं गच्छन्तीसर्थः । सनम् । फर्मनाशाय कर्मणि विधत्ते हगदं यथे"ति । कचित्तु क- ममोक्षायेनिणठस्तदाऽप्यर्थतौल्यम् । आत्मस्वभावस्य तु न नाशादि- शङ्कन । अनुच्छित्तिधर्मेति श्रुतेः, सर्वस्य वशीत्यादिश्रुतेश्च ततोऽ- धिकाल स्यान्यस्याभावात् । ननु विरुद्वधर्माधारत्वाद्धर्मा एव स्वभा. वबाधका भवन्वित्याशय तेगमध्यबाधकत्वमाहुः * अग्राह्येत्या- दि * । एतेन ज्ञान दिदीर्घटयमपि परिहतम् । एवं बाधकं परिहत्य सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * इशते शद इयादि * । आत्मशब्दार्थस्तु सर्वा- न्तर्यामित्वादिरूपः पूर्वोक्त एव । एतावान् परं विशेषो यज्ज्ञानिनां प्रत्यग्रसत्वप्राधान्येन तत्स्फूर्तिभक्तानां तु सर्गमित्वपरमप्रिय. स्वानन्दप्राधान्येनेति । अत उक्तरीत्या यस्य मार्गस्य या रीतिः क्रमा- कनादिना व्युत्पादिता तया रीत्या में प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । उपगमनं विमजने । * ज्ञानमार्ग इत्यादि *। * भजनार्थमुपसमीपे गच्छन्ती- ति * मुकोग्तृप्यत्वत्य पूर्वनुकत्वाद, ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्तायाः परप्राप्तः, सोऽनुन सर्वान् कामान् मह ब्रह्मणा विपश्चितत्यन ब्रह्म- साहित्यन श्रावगाद्भूमविद्यायामात्ममिथुनत्वस्य श्रावणाच तथेत्य- थः । अत्रे सम्पयो । भक्ता हि, पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुएसनतेन अमृतत्वमतीति श्वेताश्वतरश्रुत्या, आत्मे-येवोपासीने. त्युक्त ग्र, आत्मानं प्रियमुपासात. ईश्वगे हि तथा स्यात. आत्मानं लोकमुगमीत इत्यकस्मिन् प्रकरण त्रिधांपासनश्रावणाज्ञानयज्ञेन चाप्यन्य यजन्तो मामुपासते, एकत्वन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुख- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । एवं श्लेषोक्तिरियमिति ज्ञायते । सम्प्रदायानुत्तिरपि भगव- दिङ्गोसेतादृशाः स्वयं येन मार्गेण फलं प्राप्तास्त मार्गमन्यानपि ग्राहयन्त्युपदेशरत्रोभयत्राप्यात्मत्वमेव हेतुरन्यथाऽत्मारामस्य सर्व- निरपेक्षस्यैवं करणासम्भवेन मोक्षमार्गाप्रसिद्धिरेव स्यात् । तस्माद सर्वथानात्तिरेव श्रुसभिमतेति ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ नन्धात्मत्वेनोक्तिरुपासनार्थेति नोक्तं साधीय इसत उत्तरं पठति । न प्रतीकेन हि सः ॥ ४ ॥ मिति गीतास्मृतेश्च स्वात्मतया स्वात्मात्मतया च प्रियतयादेहमारभ्य यावन्तो भजनीयाः प्रियास्तदात्मत्वंन चोपासने इति तत्क्रतुन्यायात् पृथगवसमीपे तिष्ठन्ति । ज्ञानमार्गीयास्तु त्वं वै अहं भगवो दवत अहं वै त्वं भगवा देवते इति व्यतिहारण स्वात्मतयैवोपासते इति तत्क- तुन्यायात्तत्रैव प्रविशान्त । अतो शानिभक्तयोरुभयोरप्यात्मत्वेनोपा- सनस्य तुल्यत्वेऽपि उपासनाप्रकारभेदादेवं फलभेद इति । उभयस- ङ्करस्य सूत्राभिप्रेतत्वं स्फुटीकुर्वन्ति । * एवमिति * । एतादृशश- दप्रयोगेण । अन्यथाचेदभिप्रेयादू, गृह्णन्तीन्यवं ध्यादतस्तथेत्यर्थः । एवं मागंद्वयस्य मुख्यं फलं निरूपितम् । अवान्तरफलं वक्तुं शेषं व्याकुर्वन्ति । * सम्प्रदायेत्यादि * । इति शब्दो हेती व्याख्यातस्त- प्रात्म वस्य प्राप्ती हेतुत्व युक्तं, तस्या भगवत्सम्बन्धित्वात् । प्राहणं तु शानिधर्मम्नत्रात्मत्वस्य कथं हेतुत्वमित्याशङ्कायां तत्रापि तस्य हेतु. स्वं व्युत्पादयितुं मार्गद्वयग्राहणजप तस्य हेतुत्व व्यक्तीकुवन्ति । * उभयत्रत्यादि * उभय त्रेति * । मार्गद्वयोपदेशे। सिद्धमाहुः- * तस्मादिन्यादि * । यस्माद्भगवतः सर्ववाशत्वं सर्वशानत्वं चेति न तत्स्वभावस्य पर्यावृत्तिः किन्तु कर्मण एव स्वभावपर्याव- सिरतस्तथेति तात्पर्यभ्रमण क्रियमाणकर्ममार्ग एवावृत्तिः. फलं, म तु नात्पर्यज्ञानपूर्वकं भक्तिमार्गायत्रेन ज्ञानमार्गीयत्वन वा क्रियमाणे निवृत्तिरूपे कर्मणीत्यनावृत्तिफलकत्वाज्ज्ञानभक्ती उत्तमे इत्यर्थः ॥३॥ न प्रतीकेन हि सः ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्वित्यादि । - ·४ अध्याये । पादः। १२७१ अतद्रपे तत्त्वेनोपासनं हि प्रतीकमित्युच्यते । तथाच तादृशेन तेन स मोक्षो न भवतीसर्थः । श्रुतिसिद्धवानास्ति मोक्ष इति न अयर्थः । आत्मत्वेन शानस्याभेदे तादात्म्ये वा पर्यवसन्नत्वात्तत्त- मार्गरीया आत्मत्वन ज्ञानात्तत्तन्मार्गीयो मोक्षोऽनावृत्तिरूपः फल- मित्युक्तम् । तदयुक्तमा पादोऽस्य विश्वाभूतानि, ममैवांशो जीवलोक इत्यादि- प्वात्मा ब्रह्मांशत्वेन सिद्धः। अहमात्मा गुडाकेशेत्यत्र विभूतिरूपत्वेन च । एवं सति यथा सर्व खल्विदं ब्रनेत्यादौ सर्वादिब्रह्मत्वेनोपा- सनार्थ स्तूयते, तथा आत्मेत्येवोपासीतेत्यादौ स्वात्मा परमात्मत्वेनो- पासनार्थ स्तूयते । एवं सति तत्र यया ब्रह्मत्वेनोक्तिरुपासनाऽर्था, तथा स्वात्मन्याप परमात्मोक्तिरिति न पूर्वोक्तं साधीय इत्यर्थः । व्या- कुन्ति । * अतद्रूप इत्यादि * | सयमात्मत्वेनाक्तिरुपासना, परन्तु तया श्रुत्या आत्मत्वमवगयोपासितव्यमिति बोध्यो, न त्वा- स्म वज्ञानस्य फलं निषिद्ध्यते । तस्या अकृत्स्नत्ववारणार्थत्वात् । पूर्व प्राणनेव प्राणो भवतीत्यायुक्त्वा तान्येतान्यस्य कर्मनामान्येव स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाऽकृत्स्नो ो गोऽन्त एकैकेन भवतीत्युक्ता अकृत्स्नत्ववारणार्थम्, आत्मेत्येवोपासोतेति वदन्नने, अत्र होते सर्व एकं भवन्तीत्याह । तेनात्मत्वात् सर्वरूपस्य प्राणादिना एकद- शरूपेण यदुपासनं तत्प्रतीकरूपं तादृशेन तेन मोक्षो न भवतीति सिद्धयात, न त्वात्मत्वेन शानान्मोक्षो न भवतीति । अत्र ोते सर्व एकं भवन्तीत्यनन कृत्स्नत्वरूपस्य फलस्यात्मोपासने बोधितत्वात् । कृत्स्नत्वं सर्वभावपूर्वकक्षा, सर्वभावश्च मोक्षर्वकक्षाते तत्रैव पुरुष- विधवाह्मणे तद्वैतत् पश्यन्नृषि मदेवः प्रतिपदे इत्यत्र सिद्धम् । अतो मोक्षपूर्वकक्षाया अत्र बांधनादात्मनः परमात्मत्वेनोपासनायां मोक्ष एव फलमिात सिद्ध्यति । तथाच फलस्याप वाक्यतात्पर्यनि- र्णायकत्वान्मोक्षरूपण फलनात्मोपासनबोधकश्रुतितात्पर्य निर्णीयते । अतः श्रुतिसिद्धत्वान मोक्ष इति न वक्तुं शक्यमिति भावोऽ- नेन सूत्रण बोध्यते । अत आत्मनः परमात्मत्वेनोपासनं प्रतीकोपास- नमिति तवाभिमतमसङ्गतमित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे आत्मत्वेनोपासन- ·१२७२ समकाशे अणुभाष्ये । व शायमिति भावः । अथवाऽऽत्मत्वेनोक्तिरुपासनाति वदन वादी वक्तव्यः । फलार्थमेव तत् । फलं च श्रुत्युक्तस्तत्ववेश एवे. ति त्वयापि वाच्यम् । एवं ससादौ ज्ञानमार्गेऽनुपपत्तिमाह । न मसीकेऽनात्मभूो ज्ञानिन उपगनः पूर्वोक्तः प्रवेशः सम्भवतीति शेषः । भक्तिमार्गेऽपि तामाह । न हि स इति । न हि प्रतीको- पामने स लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमोऽस्त्युपास्यत्वेन, येन तत्मा- कट्यं स्यात्, तदुपगमनं चेयर्थः। एवं ज्ञानभत्त्योः फलसत्ता सा. धिता ॥ ४॥ स्याप्रतीकोपासनत्वज्ञानभक्त्योः फलवत्ता यद्यप्यायाति नथापि, न होति पदद्वयं सूत्रे व्यर्थ स्यादित्यनः प्रक रान्तरण सूत्रं व्या- कुवन्ताऽवनारयान्त । * अथवेत्यादि * । तदिति * । उपासनम् । उपासनस्य फलं च ब्रह्मेत्र सन् ब्रह्माप्ये नोति श्रुत्युक्तस्तस्मिन् ब्रह्म प्युपासकस्य जीवस्य प्रवेश इति त्वयाप वाच्यम् । अन्यथा उपा- मनविधानत्य वयथ्यांपत्तः । एवमात्मापासनस्य फलवत्त्वे सति दो पूर्व ज्ञानमार्गःनुपतिम्, एकदेशोपासनेन फठाभावबाधि- कां युक्तिमाहेत्यर्थः । उपगच्छनीति पूर्वसूत्रादनुवृत्य, न प्रतीक इति सूत्रभागस्यार्थमाहुः । * न प्रतीक इत्यादि * । * प्रतीक इति * । अनात्मभूो मतादौ ब्रह्मत्वेनोपासिते प्रतीकत्वान ब्रह्मगि प्रवेशः फलं, किन्तु मनआधुपासनासूक्तमेव । अत्र तु ब्रह्माण प्रवेशस्योपपा- दितत्वान्न प्रतीकत्वामत्यर्थः । शपमवतार्य व्याकुर्वन्ति । * भक्ती- त्यादि * । तथाच यदादं प्रतीकोपासनं न स्याद् अत्रापास्यः पुरुषो- तमो न स्यात् । यतोऽत्र पुरुषोत्तम एवात्मत्वनोपपस्यो, न त्वात्मा पुरुषोत्तमत्वेन । उपक्रमे सृष्टिकर्तृत्वरूपब्रह्मालङ्गेन, अन च आत्मनं प्रियमुपासीतति विशेषकथनेन, ईश्वरत्वकथनादिना च तथा निश्च- यात् । अनी नदं प्रतीकोपासनमित्यर्थः । सिद्धमाहु । * एवमित्या- दि । तथाच माक्षफलकं ज्ञानिनामात्मत्वंनोपासनं न प्रतीकम् । भकृत्स्नत्ववारणार्थत्वात् । भक्तानां चात्मत्वनोपासनं पुरुषोत्तमपर्य- पसायीस्यतोऽपि न प्रतीकम् ।

·४ अध्याये १ पादः। १२७३ ननु सर्वं खल्विदं ब्रह्म, आत्मैवेद सर्वमियादिश्रुतयः सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिं मुक्तिसाधनत्वेनोपदिशन्ति । सा च प्रतीकात्मिकैवेति कथं प्रतीकोपासनस्य न मोक्षसाधकत्वमिति प्राप्त उत्तरमाह ।। ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ५ ॥ सर्वत्र ब्रह्महष्टिर्न प्रतीकात्मिका सर्वस्य वस्तुतो ब्रह्मात्मक. अतः पूर्वोक्तं तवाभिमतमसङ्गतमित्यर्थः । एवमप्रतीकोपासनेन ज्ञानभक्त्योः फलवत्त्वे सिद्धे तयोरनावृत्तिफलकत्वेन तदङ्गभूतकर्म- णोऽप्यनावृत्तावेव पर्यवसानमित्यपि बोध्यम् ॥ ४॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्वित्यादि । मुक्तिसाधत्वेनेति * । परम्परया साक्षाश्च तत्साधनत्वेन। सा च प्र. नीकात्मिकैवेति । ब्रह्मकार्ये ब्रह्मांशे च ब्रह्मदृष्टिरूपत्वात्तथा । तथाच इदं वाक्यद्वयं छान्दोग्यस्थम् । तत्र प्रथमं शाण्डिल्यविद्यास्थम् । तेन शुद्धान्तःकरणस्याऽग्रे यस्य स्यादत्यिनेन भगवत्प्राप्तिरूपं फलमु- क्तम् । द्वितीयं सनत्कुमारनारदसंवादस्थम् । तत्रापि, न पश्यो मृत्यु पश्यतीत्यादिना तमसस्पारं दर्शयतीत्यन्तेन मुक्तिरूपमेव फलमुक्तम्। तच्चोपासनद्वयमपि प्रतीकरूपम् । सर्वरूप आत्मनि प्राणाड्यैकदे- शदृष्टिबद् ब्रह्मकार्यरूपे जगति ब्रह्मांश आत्मनि च ब्रह्मदृष्टिरूपतया अतद्पे तत्त्वेनोपासनरूपत्वात् । तस्माच्च मुक्तिरुक्तेति प्रतीकेनापि मुक्तिसिद्धौ फलेन विषयेण च निर्णयाभावादात्मत्वेनोक्तेर्मोक्षफल- कत्वोक्तेश्च तादृशप्रतीकनिवारकत्वकथनं न साधीय इत्याशङ्कया- मुत्तरमाहेत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * सर्वत्रेत्यादि * । सर्वस्मिन् प्रपश्च या ब्रह्मदृष्टिः सा न प्रतीकात्मिका । कार्यस्य कारणात्मकत्वन प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकतया वस्तुतो ब्रह्मात्मकत्वस्य श्रुत्यभिप्रेतत्वा- तु।अन्यथा सर्व खल्विति वाक्ये तजलानिति सर्वविशेषणमुपासना- हेतुत्वेन न वदेत् । स्खल्वित्यव्ययं च न वदत् । ताद्विनापि प्रतीको- ·मप्रकाशे अणुभाष्ये । - वात् । सा च नोपदेशसाध्याऽतो नोपदिश्यते, किन्त्वन्द्यते । सा त्वधिकारोत्कर्षात् स्वत एव भवतीति प्रतीकोपासनस्य न मु. क्तिसाधनत्वमिति साधूक्तम् । एतदेवोक्तमनेन सूत्रेण ॥ ५ ॥ पासनाया वाचो धेनुत्वोपासनवत्सुखेन सिद्धेः । अत इयं मनना- स्मिका । अत एवाग्रिमवाक्ये, स क्रतुं कुर्वीतेति शब्दान्तरेण मनन- मुपदिश्यते, भेददृष्टिजनितभयाभावार्थम् । अन्यथा तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्येति श्रुत्यन्तराद्भयापत्तः । श्वेतकेतुविद्यायामप्यावृ- स्या मननमेव बाध्यते । मैत्रेयीब्राह्मणसनत्कुमारविद्यादिषु त्वनूद्यते यत्र: साधिकारोत्कर्षादव सत्स्यतीत्यभिप्रायेण । एवं मनो ग्रो- त्युपासीतेत्यादावपि मनो ब्रह्म इति हेतोस्तोक्तफलार्थमुपासीतेत्ये- वमुपासनाहतुत्वेनानूद्यते, न तु विषयत्वेनोपदिश्यते । सा त्वेवं शात्वोपासने क्रियमाणेऽधिकारोत्कर्षात् स्वत एव भवति । अतस्त- प्र मुक्तिफलकथनेन त्वदुक्तंषु प्रतीकेषूपासनेषु न मुक्तिफलकत्व- सिद्धिरतः पूर्वोक्तं साध्ववेत्यर्थः । तथाचीपासनावाक्यगतस्यात्मश- ब्दस्य प्रतीकापासननिवृत्त्यर्थत्वात् सर्वत्रात्महटरप्रतीकत्वादात्मश- ब्दब्रह्मशब्दयोरैकार्थ्यात सर्वत्र ब्रह्मदृष्टौ साक्षात्परम्परया च मोक्ष एव फलमिति ज्ञानभक्त्यारनावृत्तिफलकत्वमप्रत्यूहमिति सिद्धम् । नच यदि ब्रह्मराष्टिन कुत्रापि प्रतीकात्मिका, तात्मनोऽप्यन्यतुल्य- त्वात् पूर्वसूत्रे आत्मत्वेन पाहणमेव कुत उक्तं, विशेषाभावादि- ति वाच्यम् । सर्वत्र जडे सदंशमात्रस्य प्राकट्यन जीवात्मनि चि- दंशस्यापि प्राकट्यन, द्वा सुपर्णा, ऋतं पिबन्ताविति श्रुतिभ्यां सखि- त्वैककार्यकारित्वयाः श्रावणेन, सरूपा इति साजात्यश्रावणेन, त्वं वै अहं भगवा देवते अहं वै वमिति व्यतिहारश्रावणेन च, "अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः । न नौ पश्यन्ति कवय- शिछद्रं जातु मनागपी"ति छिद्राभावस्मरणेन च विशेषबाहुल्यात् । पतनिगमयन्ति। * एतदेवत्यादि * । तथाच ब्रह्महष्टशुपदेशबोधना- थै नेद मूत्रं, किन्तु ब्रह्मत्वस्य फलदाने हेतुत्वेन बोधनार्थमित्यर्थः ॥ अन्ये तु, आत्मेतीत्यादिसूत्रत्रयं प्रत्येकमधिकरणत्वेनोपग- ·४ अध्याये । पादः। च्छन्त आधिकरणे शास्त्रोक्तलक्षणः परमात्माऽहमस्मीति ग्रही- तव्यः?किं वा मदन्य? इति संशये मदन्य इति प्राप्तम् । परमात्मनो- ऽपहनपाप्मादिगुणकस्य तद्विपरीततया ग्रहणस्यायुक्तत्वात् । तथा ग्रहणेचेश्वराभावप्रसङ्गात् । स्वस्येश्वरतया ग्रहणेन साधकामाव- शास्त्रानर्थक्यप्रत्यक्षविरोधानां प्रसङ्गाश्चेति । अतः शास्त्रात्प्रतिमासु विष्णुष्टिवत्स्वात्मनस्तत्तादात्म्यदृष्टिः कर्तव्या, न तु संसारिणी मुख्य आत्मा परमेश्वर एवेति प्रापयितव्यम् । एवं प्राप्त. उच्यते । आत्मेत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः । यतः परमेश्वर प्रक्रियायां जाबाला आन्मत्वेनैवैनमुपगच्छन्ति, त्व वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि भगवा देवते इति । तथा अन्येप, अहं ब्रह्मास्मी- त्येवमादाय आत्मत्वोपगमा द्रष्टव्याः । ग्राहयन्ति चात्मत्वेनैवेश्वरं वेदवाक्यानि । एष त आत्मा सर्वान्तरः, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः, तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीत्येवमादीनि । यदुक्तं प्रतिमान्यायेन प्रतीकं भविष्यतीति। तदयुक्तम् । गौणत्वप्रसङ्गात् । मना ब्रह्मेत्यादित्यो ब्रह्मेत्यादौ सकदेव तद्ववचनेन, इह चाहं त्वं त्वमहमित्यसकृद्वचनेन प्रतीकश्रुतिवैरूप्याच्च । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽह- मिति न स वेद, मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति, सर्वे तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्व वैदेत्यादिषु भेददर्शनापवादाच्च । नच विरुद्धगुणयोरन्योन्यात्मत्वाऽसम्भवः शङ्यः । विरुद्धगुणत्वस्य मि:- ध्यात्वोपपत्तेः । नापीश्वराभावः शयः । शास्त्रप्रामाण्येनास्माभिरी- श्वरस्य संसारित्वाप्रतिपादनेन संसार्यात्मनः संसारित्वापोहेनेश्व- रात्मत्वप्रतिपादनस्य क्रियमाणत्वेन तदभावात् । नाप्यधिकार्यभा- वः, प्रत्यक्षविरोधो वा । प्राक्प्रबोधाद् व्यवहारे संसारित्वस्य तद्वि- षयकप्रत्यक्षस्य चाङ्गीकारेण विरोधाभावात् । यत्र त्वस्य सर्वमा- स्मैवाभूत्तत् केन के पश्योदत्यादिना प्रबोधदशायामेव श्रुत्या प्रत्य- क्षाद्यभावबोधनात्तदानीं च श्रुत्यभावस्यापि, अत्रपिता पिता भवती- त्युपक्रम्याऽग्रे, वंदा अवेदा इति वचनेन वेदाभावस्थापीष्टत्वात् । यदपि कैश्चिदविद्याया ब्रह्मणः सद्वितीयत्वादद्वैतानुपपत्तिरिति श- यते, तदप्यतेनैव प्रत्युक्तम् । तस्मादात्मेत्येवेश्वरे मनो दधीतेति .शाङ्करा आहुः । तन्न रुचिरम् । परमात्मन्यहप्रहोपासने साध्य प्रमा. णत्वेनात्मत्वोपगमस्य वक्तुमयुक्तत्वात् । परमात्मनि मुख्यतस्य -- ·समकाशे अणुभाष्ये । आत्मपदस्य, सर्व खल्विदं ब्रह्म, इदं सर्व यदयमात्मा आत्मै- वेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभिः सर्वस्य ब्रह्मत्वे बोधिते सर्वसंग्राहक- तया स्वप्रत्यग्वित्तिवेद्यवाचकाहम्पदतो भिन्नार्थत्वेऽहम्पदार्थमात्र- त्वप्रमित्यजनकत्वात् । अथात्मैवेदमग्र आसीदित्युपक्रम्य सोऽहम- स्मोत्यग्रे व्याहरत्ततोऽहनामा अभवदिति श्रुतेः पर्यायत्वान्न दोष इत्युच्यताम् । तथा सति तेन तदहंवित्तिवेद्यत्वगुणकोपासनं सेत्स्य- ति, न तु तस्य स्वाभेदपर्यवसायित्वाहंवित्तिवेद्यत्वगुणकम् । ततश्च किमहमिति ग्रहीतव्यः, किं वा मदन्य इति संशयाकारासङ्गतिः । तत्रास्मत्पदाभ्यां प्रतिशरीरं भिन्नस्य वाहंवित्तिवेद्यस्यैव बोध्यमान- त्वात् । नचोपाधर्मिथ्यात्वात् तदनादरेण घटाकाशमहाकाशन्याया- तयारभेदस्यैव सिद्धन दोष इति वाच्यम् । मिथ्यात्वेऽपि यावद्व्य- वहारं तत्सत्तायां भेदाभावस्योपगन्तुमशक्यत्वात् । नच जाबालवा- क्यादभेदोपगमनं शङ्यम् । तत्रापि देवते इति द्विवचनेन देवताप- दस्य सम्बुद्धित्वपक्षेपि स्वप्रत्यक्पराग्वित्तिवेद्यन्वाभ्यां च भदस्यैव बोधनात् । नच व्यतिहारानुराधादर्भदः शङ्ख्यः । तस्य भेदविरुद्ध- स्वभावे तादात्म्यरूपे अभेदेऽप्युपपन्नत्वेनाभेदोपासनास्तुत्यर्थतया भेदाभावरूपतदगमकत्वात् । त्वं तु भागवनवहम, आयुधानामहं वज्रामत्यादावहम्पदस्य विभूतावपि प्रयोगेण त्वं वाऽहमस्मीत्यहम्प- दस्य त्वद्विभूत्यात्मकोऽस्मीत्यर्थस्य, अहं वै त्वमसीत्यत्र विभूत्यात्मना- ऽभेदस्य शक्यवचनत्वाच्च । नाप्यहं ब्रह्मास्मि, तत्त्वमसीत्यादिविरो- ध. । तत्रापि सुवर्णशकले सुवर्णवुद्धिवद् ब्रह्मांशे ब्रह्मबुद्धरुपपन्न- वन तदविरोधात् । मामेव विजानीहीत्यादिवदाविष्टवाक्यादिरूप- त्वनाप्युपपत्तश्च। अत एव, एष त आत्मत्यादिषु ग्राहणवाक्यप्वप्या- त्मपदमवातं, न तु, त्वं पदमहम्पदं वेति युज्यते । किञ्च । आत्मनः स्वप्रत्यग्वित्तिवेद्यस्य च सर्वथा भेदाभावे, अथाऽतोऽहङ्कारादेश इत्य- नन्तरम्, अथात आत्मादेश इति पुनर्नोपदिश्येत । तस्मात् स्वात्मे- श्वरयोर्भेदविरुद्धस्वभावाभेदेनेवोपासना युक्ता, न तु भेदाभावरूपे. णाभेदेन । एवमेव श्रीभागवतेऽप्युच्यते । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिरिति, न तु स्वाभेदेन मामिति । अथ योऽन्यां देवतामुपा- स्तेऽन्याऽसावन्योहमिति न स वेद यथा पशुरेवं हि स देवानामि- ति भेदोपासनिन्दापि, न हि निन्दान्यायेन पूर्वोक्ताभेदोपासनास्तु- .

·४ अध्याये १ पादः। त्यर्थत्वादुपपन्ना। एवमन्यान्यपि वाक्यानि बोध्यानि। एवञ्च प्रतिमा- ऽऽदौ विष्णुबुद्धेः प्रतीकत्वं यदुक्तं तदपि तथा । सर्वस्य ब्रह्मात्मक- स्वेन तत्र विष्णुबुद्धेः प्रतीकत्वाभावात् । अतद्रूपे तत्त्वेनोपासनस्यैव भवद्भिः प्रतीकत्वोपगमात् । यदपि, वेदानामप्यभावः प्रबोधे इत्यु. क्तम् । तदपि तथा । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यत्र सर्वस्य नाशा- कथनेनाऽऽत्मभावस्य च कथनेन, वेदा अवेदा इत्यत्रापि ज्ञानाद्विक- ल्पबुद्धिमात्रबाधेन वस्तुस्वरूपाबाधात् खरूपतो वेदाभावस्य वक्तु मशक्यत्वादिति । यदपि, न प्रतीकसूत्रे प्रतीकोपासने आत्मदृष्टिन कार्यत्युक्तम् । तत्रापि मनआधुपासनस्य प्रतीकत्वमेवायुक्तम् । सर्व तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्व वेदेति सर्वत्राभेददष्टयर्थ भेदरष्टिनि- न्दाङ्गीकारेण भवतामपि सिद्ध सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वं मनआदीनाम- पि तथात्वात्पुरुषाङ्गे पुरुषबुद्धिवत् प्रतीकत्वाभावात् । अथ, अङ्गं प्रतीकाऽवयव इति कोशादङ्गोपासनैव प्रतीकोपासनेतीष्यते, सदा तु ॐमति ब्रूमः। रामानुजाचार्यास्तु, तुशब्दोऽवधारणे। उपासितुरात्मत्येवोपा- स्यम् । उपासिता प्रत्यगात्मा स्वशरीरस्य खयं यथान्मा तथा खा. स्मनोऽपि परं ब्रह्मात्मेत्येवोपासीत । कुतः ? एवं घुपगच्छन्त्युपासि- तारः । त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै स्वमसीति । उपासि- तुरन्तरभूतं ब्रह्म उपासितारः कथमित्युपगच्छतीत्यत्राह । ग्राह- यन्ति चेति । इति इममर्थमविदूरोपासितॄन प्राहयन्ति शास्त्राणि तान् प्रत्युपपादयन्ति । य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरः।सन्मूलाः सो- म्येमाः सर्वाः प्रजाः, ऐतदात्म्यमिदं सर्वे, सर्व खल्विदं ब्रह्म तजला- निति च सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनस्तज्जत्वात्तल्लत्वात्तदन्त्वात्तनियम्य. त्वात्तच्छरीरत्वाच्च सर्वस्याऽयमात्मा,अतःस त आत्मा। अतो यथा प्रत्यगात्मनः स्वशरीरं प्रत्यात्मत्वाइंवोऽहं मनुष्योऽहमित्यनुसन्धानं तथा परमात्मनः प्रत्यगात्मनोऽप्यात्मत्वात्प्रत्यगात्मानं प्रत्यप्यहमि- त्यनुसन्धानं युक्तमित्युपपादनात् । सर्वबुद्धीनां ब्रह्मैकनिष्ठत्वेन स- शब्दानां ब्रह्मैकनिष्ठत्वमभ्युपगच्छतस्त्वं वा अहमस्मि भगवो दे- वते अहं वै त्वमसीति व्यतिहारेणोक्तवन्तः । एवं चाथ योऽन्यां दे- वतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमिति, अकृत्स्नो द्वषः, आत्मेत्येवोपा. सीत, सर्व तं परादाद्योन्यवात्मनः सर्वे वेदेति आत्मत्वाननुसन्धान ·१२७८ सपकाशे अणुभाष्ये। आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ छान्दोग्ये, अथ होवाच सखयझं पौलुषि प्राचीनयोग्य के त्वमात्मानमुपास्म इसादिसमेव भगवो राजनिति होवाचेति । अथ होवाचेन्द्रद्युम्नमित्युपक्रम्य वं कमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भ- गवो राजनिति होवाचति । एवमेवाग्रे प्रश्नभेदेन वक्तृभेदेनाकाशा- ऽऽपप्रभृतय आत्मत्वेन उपासनाविषया उक्ताः । तत्रैवासौ वा आदियो देवमध्वित्युपक्रम्यान्ते पठ्यते । य एतमेवं विदानादिसं ब्रह्मेत्युपास्त इति । अत्रेदं चिन्यते । अत्र प्रतीकापासनत्वमस्ति? निषेधः । तेन, पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वेति पृथगात्मानुसन्धानं चाविरुद्धम् । अहमिति स्वात्मतयाऽनुसन्धानादन्यत्वानुसन्धाननि- षेधो रक्षितः । स्वशरीरात्स्वात्मनोऽधिकत्वानुसन्धानवत् स्त्रात्मनो- ऽपि परात्मनोऽधिकत्वानुसन्धानात् पृथक्ताऽनुसन्धानविधानं च रक्षितम् । अधिकस्य ब्रह्मणस्तदात्मकत्वात् तस्य च ब्रह्मशरीरत्वा- निषेधवाक्येऽकृत्स्नो ह्येष इत्युकम् । अत उपासितुरात्मत्वेन ब्रह्मो- पास्यमिति खितमित्याहुः ।। तदपि शाङ्करादिमतापेक्षया उपपन्नम् ॥ ५ ॥२॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तः ॥ एवं प्रधानभूतानां शानभक्ति- सम्बन्धिनीनाम् उपासनानां फलमुक्त्वा, अङ्गोपासनानां तदुक्तप्रती- कन्वं वारयितुमङ्गोपासनानां फलं विचारयतीत्याशयेनाधिकरण- विषयमाहुः । * छान्दोग्ये इत्यादि *। * छान्दोग्ये इति * । तत्र वैश्वानरविद्यायाम्।अत्र प्रभप्रत्युत्तरे चक्षुष्टे तदात्मन इत्यादिकथना- दुमादित्यस्याङ्गत्वेऽपीतः पूर्व प्रश्न दिवमेव भगवो राजानत्यादिना घुमतेरुक्तत्वेनादित्यमतेरादित्वाभावात्पूर्व धुमतेरुक्तत्वेन तत्यागे बीजाभावादत्रानोपासनाफलस्योत्कृष्टत्वाभावाद्भक्तिमार्गीयस्य नेई युज्यत इत्यरुच्या विषयवाक्यमन्यवाहुः * तत्रैवेति + । छान्दोग्ये मधुविद्यायाम् । संशयमाहुः । * अत्यादि * । अत्रात्माङ्गवादि- स्यादिश्वात्मयुमित्ववोधनादतद्रूपे तबुद्धिरूपतया प्रतीकत्वस्य पुरु- ·४ अध्याये ! पादः। १२७९ न वेति ? । अस्तीति पूर्वः पक्षः । तथा हि। सर्वं खल्विदं ब्रह्मति श्रुतौ सर्वमनूद्य ब्रह्मत्वं तत्र बोध्यत इति न क्वचित प्रतीकोपास- नमस्तीति हि पूर्व निरूपितम् । तच्चोक्तश्रुतिभिः प्रसेकं तत्त्वेनो- पास्यत्वेनोक्त्या नोपपद्यते । ब्रह्मण एकत्वादेकप्रकारकेणैवोपास- नेन सर्वेषां फलसिद्धेः पृथक्पृथगुक्तौ गौरवाद प्रयोजनविशेषाभा- काच्च । तादृशाधिकाराभावात् पृथक् तदुक्तिरिति चेद । न । सर्वत्र सदा तद्भावनायां तथाऽनुभवस्यापि सम्भवात् । एवं सति वस्तुतः सर्वस्य ब्रह्मलं नाभिमतं, किन्तु यथाऽऽदिसादीनां तत्त- था तथा सर्वस्यापीति प्रतीकोपासनत्वमेव सर्वत्र । तेनैव फलमिति प्राप्ते प्रतिवदति। आदिसादौ या ब्रह्मत्वमतय उच्यन्ते तास्तु सा- कारस्यैव ब्रह्मणो व्यापकत्वात् तस्य प्रसेकमप्यङ्गमुपासितं फलद- पैकदेशे पुरुषबुद्धिवदत्र ब्रह्माङ्गे ब्रह्मबुद्धरपि मननसिद्धत्वादप्रती- कत्वस्य सम्भवः सन्देहबीजम् । पूर्वपक्षं व्युत्पादयन्ति * तथाहीत्या- दि * पूर्व निरूपितमिति * पूर्वाधिकरणीयसूत्रद्वये व्युत्पादितम् * त- येनेति * ब्रह्मतया। * एकप्रकारकेणेति * सर्व खल्विदमिति श्रुत्यु- क्तप्रकारकण । प्रयोजनविशेषसत्तामाशङ्कते * तादृशेत्यादि * । * ताहशाधिकाराभावादिति * । उत्कृष्टाधिकाराभावात् । तथाच येषां न सर्वत्र ब्रह्मत्वेन स्फूर्तिस्तदर्थ पृथगादित्याधुपासनोक्तिरित्य- र्थः । समाधत्ते । * नेत्यादि * । सर्वत्र तद्भावनायां तया उपनयनो- पनीतभानरूपस्य ब्रह्मानुभवस्यापि सम्भवात् । * एवं सतीति । अधिकाराभावऽप्युक्तरीत्या सर्वत्र ब्रह्मदर्शनसम्भवेऽप्येवं पृथगुपा- सनोपदेशे सति । * वस्तुन इत्याधुक्तरीत्या तत्तथा उपासनं प्रतीकं, तथा सर्वस्यापि ब्रह्मत्वेनोपासनमपि प्रतीकम् । तेनैव चित्तशुद्धि- द्वारा मुक्तिरूपं फलं सम्भवतीति पूर्वसूत्रद्वयोक्तमयुक्तमिति प्राप्ते प्रतिवदति । आदित्यायुपासनानामङ्गोपासनत्वेन फलवत्त्वं वदन् तासु तदुक्तप्रतीकरूपत्वं परिहरतीत्यर्थः । सिद्धान्तं वक्तुं सूर्य व्या. चक्षते । * आदित्येत्यादि । * एकैकाङ्गविषायण्य इति * । सो ·१२८० सप्रकाशे अणुभाष्ये। मिसकैकाविषयिण्यस्ता विधीयन्ते । उपपन्नं चैतत् । न हि साकारव्यापकब्रह्मणोऽङ्गं न ब्रह्माऽतो, न प्रतीकोपासनत्वं तत्र । अपरश्च । असौ वा आदियो देवमश्वित्युक्त्वा तस्य प्रतिदिक्क- रश्मीनां कृपावलोकनरूपाणां मधुत्वं निरूप्य तद् यत् प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्यग्निना मुखेन, न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्से- तदेवाऽमृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति।त एतदेव रूपमभिसंविशन्येतस्माद्रूपा. दुधन्तीति पठ्यते । तथाच दर्शनमात्रेण अन्यधर्मनिवृत्तिस्तस्यैव स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वेन ज्ञानमतिशयितस्नेहजविगाढभावेन तत्रैव लयः। ऽङ्ग इति सप्तम्या वैषयिकाधिकरणबोधनात्तथा । हेतुं व्याकुर्वन्ति । * उपपत्रमित्यादि * । तथाच, अङ्गं प्रतीकोऽवयव इति कोशादङ्ग- मेव प्रतीकं तदुपासनं चाङ्गोपासनमेव, न तु त्वदुक्तरीतिकप्रतीको- पासनम् । अतस्तदुक्तरीतिकात्तस्मान्न फलम् । अस्मदुक्तरीतिका. तु तस्मात्फलम् । भगवदङ्गमाहात्म्यप्रतिपादने शानाङ्गभक्तिद्वारा भ- गवज्ञाने ज्ञानमार्गीयस्योपकरोतीति भावः । अङ्गत्वेन प्रतीकत्वाच तावन्मात्रस्यात्मत्वेनोपासने कृत्स्नत्वादन्धत्वदोषकथनमपि युज्यत । न च यद्येवं तदा, अत्यन्नं पश्यति प्रियमित्यादिफलकथनमपि कथमि- ति शङ्ख्यम् । भगवदङ्गमप्युपासितं फलायतिभगवन्माहात्म्यज्ञापनेन तत्र भक्तिसिद्धार्थमिति जानीहि । एतासां भक्तिमार्गोपकारार्थम् । द्विनीयवाक्यस्यार्थ परोक्षवादनाहुः । * अपरं चेत्यादि * । आदि- त्यो भगवश्चक्षुरूपः । मधुत्वं मधुनाडीत्वम् । प्राच्यो मधुनाड्य इ- त्यादिश्रुतेः । तासां मधुप्रधानत्वान्मधुत्वम् । ऋचां मधुकृत्त्वम्, ऋग्वेदस्य पुष्पत्वं तासामेव ऋचाममृतता ब्रह्मरूपत्वं, ताभिर्ऋग्वे- दतापं, ताभिस्तप्तस्यर्वेदस्य यशआदिरसजननं तत्क्षरणं, तस्य रसस्यादित्यमभितः श्रयणं, तस्यादित्यरोहितरूपत्वमित्येवं प्रतिदि- करश्मीनां ये रसास्तेषाममृतत्वं च निरूप्य तदने तत्प्रथमममृत- मित्यादि पठ्यते । अत्र कल्पनोपदेशात्परोक्षवादता । तेन यदत्र सिदं तद्विशदयन्ति । * तथाईत्यादि * अन्यधर्मनिवृत्तिरिति ।

·४ अध्याये १ पादः।
१२८१
पुनस्तदर्शनानन्दानुभवार्थं भगवानेव कृपया पुनः पूर्वभावं सम्पा-
दयतीति तस्माद्रूपादुदयश्चतत्सर्वं भगवदङ्गत्वे एवोपपद्यत इसपि
हेत्वभिप्रेतोऽर्थो ज्ञेयः । न हि प्रतीकत्व इदं सर्व सम्भवति, भक्ति-
मार्गीयत्वादस्यार्थस्येति भावः । अङ्गानां भगवत्स्वरूपात्मकत्वैन-
क्यमिति ज्ञापनायैकवचनम् । एतेन स्वरूपस्यैव फलत्वमुक्तं भव-
तीति मुख्यः सिद्धान्तः सूचितो भवति ॥६॥
आसीनः सम्भवात् ॥ ७ ॥
पूर्वमूत्रेण धर्ममात्रस्य फलत्वमुक्त्वाऽधुना धर्मिणः फलत्वं त-
साधनं चाह । सम्भवात् । उत्कटस्नेहात्मकसाधनस्य सम्भवात
तदधीनः संस्तदग्र आसीनो भगवान् भवति । एतेन भक्तवश्य-
तोक्ता ॥ ७॥
प्राणधर्मरूपक्षुदादिनिवृत्तिः । * हेत्वभिप्रेतोऽर्थ इति * हेतुबोधके
उपपत्तिपदेऽभिप्रायगोचरोऽर्थः । तदुपपादयन्ति । * नहीत्यादि * ।
ज्ञानमार्ग एवान्धत्वादिदोषो, न भक्तिमार्ग इत्यपि सूचितम् । शेष
स्फुटम् । किश्चास्मिन् सूत्र आदित्यादिमतीनामङ्गविषयकत्वकथनेन
पूर्वम्, अन्तस्तद्धर्मादिसूत्रषूक्तानां हिरण्मयपुरुषाकाशप्राणादीनामप्य-
ङ्गत्वं बोध्यते । तेन तदुपासना अपि तथेत्यपि बोधितमिति शेयम्॥६॥
आसीनः सम्भवात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * पूर्वसूत्र इत्या-
दि * पूर्वसूत्रे चक्षुरादिरूपस्यादित्यादर्धर्मस्य प्राप्यत्वेन फलत्वमु-
वास्मिन् सूत्रे धर्मिणो भगवत एव तदुपासनफलत्वं तत्प्राप्तिसा-
धनं चाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति । * सम्भवादित्यादि * । भगवदङ्ग-
त्वज्ञानपूर्विकया आदित्याधुपासनया उत्कटस्नेहसम्भवातू तथा,
न तु तदभावेऽपीत्यर्थः । एतेन ज्ञानमार्गिणामीहशस्नेहाभावानासीनो
भवति । किन्तु परोक्षज्ञानविषयो भवतीत्यपि बोधितम् । सिद्धमा-
हुः । * एतेनत्यादि ॥ ७ ॥

·१२८२ सपकाशे अणुभाष्ये । एवं बहिः प्राकटयमुक्त्वाऽऽन्तरं तदाह ।। ध्यानाच्च ॥ ८ ॥ भावानौत्कट्यदशायां व्यभिचारिभावात्मकसततस्मृतिरूप- ध्यानादपि हृदि प्रकटः सन्नासीनो भवतीसर्थः । तेन स्थैर्यमुक्तं भवति ॥८॥ एवम्भक्तेच्छयैव स्वरूपप्राकट्यमित्युक्ता लीलानाविष्करण- माविष्करणं चापि तदिच्छयैवसाह ।। अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९॥ भक्तेच्छामपेक्ष्याचलत्वं चकाराचलत्वमपीयर्थः ॥ १ ॥ स्मरन्ति च ॥ १० ॥ केचन भक्ताः स्वरूपानरपेक्षास्तत्स्मरणजनितानन्देनैव वि- स्मृतापवर्गान्तफला भवन्ति । चकाराच्छ्रवणकीर्तनादयोऽपि स- मुच्चीयन्ते । तदुक्तम्-अथ ह वा व तव महिमाऽमृतसमुद्रविघु- ध्यानाच्च ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * एवमित्यादि * 1 * तदि- ति * । प्राकट्यम् । व्याकुर्वन्ति । * भावेत्यादि * । * स्थैर्यमुक्तं भवतीति * । एतेन ज्ञानमार्ग एतादृशस्यापि भावस्याभावादस्थर्य. मित्यपि बोधितम् ॥ ८॥ अचलत्वं चापक्ष्य ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * एवं भक्त- त्यादि * ॥९॥ स्मरन्ति च ॥ अनेन साधनान्तरमुक्तमित्याहुः ॥ * कंचनेत्यादि * । अत्र भाष्यनिरोहितार्थम् । अस्मिन्नपि सूत्र अपक्ष्यति कथनाज्ज्ञानमार्गीयस्योपासनामपेक्ष्य वाऽचलत्वादिकं बोध्यम् । एवञ्चात्रादि त्यसूत्रोक्तं मनने आसीनसूत्रेण विशेष उक्तः, ध्यानसूत्रोक्तमिदिध्यासने चाचलत्वसूत्रणति ज्ञेयम्। अनेनाधिकर- ·४ अध्याये ? पादः। १२८३ पा सकृल्लीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतमुखेन विस्मारित- दृष्टश्रुतमुखलेशामासाः परमभागवता इति । अथवा, अहं भक्तप- राधीन इसादिस्मृतिः पूर्वोक्ते प्रमाणत्वेनोक्ता ॥ १० ॥ यत्रैकाग्रता तत्राऽविशेषात् ॥ ११ ॥ अथेदं विचार्यते । बहिराविर्भावो येभ्यो, येभ्यश्चाऽन्तस्तेषां तेषां च मिथस्तारतम्यमस्ति, न वेति । तत्र निर्णयमाह । यत्र भ- तेवकाग्रता भगवत्स्वरूपे प्रकट एवैकस्मिन् ग्राहकचित्तधारा, न त्वन्तहिर्विज्ञानं तत्रोभयोरन्तःपश्यतो बहिः पश्यतश्च भावे भगवत्स्वरूपे च विशेषाभावान्न तारतम्यमस्तीसर्थः ॥ ११ णेन आदित्याद्यङ्गविषयिणीनामुपासनानां जघन्याधिकारिषु फल- दानद्वारा भगवन्माहत्म्यप्रतिपादनेन. तत्र भक्तिजननद्वारा सर्वात्म- भावरूपज्ञानाङ्गत्वमपि प्रतिपादितम् । तेन तासामपि परम्परया त- देव फलमिति सिद्धम् ॥ अन्ये तु-आदित्यादिमतिसूत्रमधिकरणान्तरत्वेनोक्त्वा तत्र य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतेत्यादिषु कर्माङ्गोपासनेषु किमादि- त्यादिपूगीयदृष्टिः कार्या ? किं वोद्गीथादिष्वादित्यादिदृष्टिः ? दृष्टेर- नियमो वेति संशये, उद्गीथादिष्वङ्गेष्वेवादित्यादिदृष्टयः कार्या इति सिद्धान्तयन्ति । आसीन इत्यादिकं चतुःसूत्रमधिकरणान्तरमुक्त्वा तप्वेवासननियमोऽस्ति, न वेति संशय आसीन एवोपासीतेति नियम सिद्धान्तयन्ति । तत्रोदासीना वयम् ॥ १० ॥३॥ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ एतस्य सूत्रस्य. अधिकर- णत्वं बोधयन्तोऽवतारयन्ति । * अथेन्यादि * । अथेति * । पूर्वा धिकरण आदित्यादिरूपाणामङ्गानामुपासनाभिः साधनभूतभक्त्यु- त्कर्षात् पुरुषोत्तमस्य बहिरन्तः प्राकट्यविचाराऽनन्तरम् । येभ्य इति चतुर्थी तादर्थ्ये । * तत्रेति * । उक्त संशयोत्तरं प्राकट्यप्रकार- भदाद भक्तयोस्तारतम्यमिति प्राप्ते । * न त्वन्तर्बहिर्विज्ञानमिति *।

·१२८४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ उक्तेऽर्थ एवायं संशयः । अन्तः प्राकट्यवतो यदा बहिः सं- वेदने ससपि पूर्वानुभूतभगवत्स्वरूपानुभवस्तदा पूर्वमन्तरमन्वभूवम- धुना बहिरनुभवामीसनुव्यवसायो भवति, न वेति । तत्र लक्ष- ण्याद्भवितुमर्हतीति पूर्वः पक्षः । तत्र सिद्धान्तमाह ॥ आपायणा- दिति ॥ श्रीभागवते, प्रायणं हि सतामहमिति भगवद्वाक्यात प्रायणशब्देन स्वतःपुरुषार्थत्वेन प्राप्यं परमं पारलौकिकं फलमु- च्यते । तथाच फलं तन्मर्यादीकृस तस्य सैवावस्था सार्वदिकी, न तु बहिः प्राकट्येऽपि बहिष्ट्वाऽनुसन्धानमियर्थः । ततस्तस्य तत्र सायुज्यं भवति, न वेति संशये निर्णयमाह । तत्रापि मायणेऽपि करणभेदानुसन्धानकृतमन्तबहिर्विज्ञानम् । शेषः सिद्धान्तग्रन्थ- स्तु स्फुटः । तथाचकाग्याभावे भावतारतम्यम् । तेन च तयास्ता- रतम्यं, न तु प्राकट्यप्रकारभेदादिति भावः ॥ ११ ॥ ४॥ आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ एतस्याऽप्यधिकरणान्तरत्वं बोधयन्त आहुः । उक्तेऽर्थ इत्यादि * । तेनानुप्रसङ्गः सङ्गतिरित्य- र्थः । सत्यपीत्यपिशब्दोऽनुभवशब्दानन्तरमन्वेति । * तत्रेत्यादि * | वैलक्षण्यादिति * । भूतकालवर्तमानकालरूपविशेषणभेदकृतवैलक्ष- ण्यात् । सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं विवृण्वन्ति । * श्रीभागवत इत्या- दि * । तत्रैकादशस्कन्ध एकादशाध्यायोपान्ते ज्ञानमार्गाद् भक्तिमा- र्गोत्कर्ष वदता भगवतोक्तम् "प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गन विनो- द्धव । नोपायो विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सतामहमि"ति । प्रकृष्टम् । अयनं प्रायणमिति योगात्तादृशं फलमुच्यते । तथाच तादृशं फलं मर्यादीकृत्य तस्य भक्तस्य सैवावस्था एकाग्रतारूपा सार्वदिक्यत- स्तथेति नानुव्यवसायवैलक्षण्यमित्यर्थः । तर्हि प्रायणे तु फले वैल- क्षण्यं भविष्यतीति शङ्कायां सूत्रशेषमवतारयन्ति । * ततस्तस्ये- त्यादि * । निर्णयमाहेति * । तत्क्रतुन्यायाद्, यं यं वापीति स्मृतेश्च भवतीति प्राप्ते निर्णयमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति । * तत्रापीत्यादि * ।

·४ अध्याये १ पादः। १२८५ प्राप्ते तस्य पूर्ववत् प्रभुणा सममालापावलोकनश्रीचरणनलिनस्प- र्शादिकं दृष्टमेव फलं, न वदृष्टं सायुज्यमियर्थः । यतः शुद्धपुष्टि- मार्गेऽङ्गीकृतोऽन्यथा पूर्वोक्तभावसम्पत्तिः कथं स्यादित्युपपत्ति- हिंशब्देन मुच्यते । एतच्च तद्भूतस्य तु नातद्भाव इसत्र निरू- पितम् ॥ १२ ॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तदव्यपदेशात् ॥ १३ ॥ पुष्टिमार्गीयभक्तस्य फलं निरूप्य मर्यादामार्गीयस्य तस्य फ- लं चिन्यते । तत्र तु ज्ञानपूर्वकत्वं भक्तरावश्यकम् । कर्ममर्यादा- * सूच्यत इति * । हेतुतया सूच्यते । तथाच पूर्वपक्षोक्तन्यायादि- हि उपासने प्रवर्तते । अत्र तु साक्षात्कार इति तस्य भावस्य सार्वदि- कत्वं निष्प्रत्यूहमित्यर्थः ॥ अन्ये तु, पूर्वसूत्रे उपासनासु एकाग्रताप्रयोजकं यद्भवति तदेव दिगादिकं नियतं, न तु प्राच्यादिनियम इति सिद्धान्तयन्ति । अस्मिस्त्वभ्युदयफलासूपासनास्वपि प्रयाणकालपर्यन्तं प्रत्ययावृत्ति सिद्धान्तयन्ति । प्रायणपदेन च प्रयाणकालं व्याकुर्वन्ति । तदा प्रा- यणशब्दो यौगिक एव । अयनपदस्य गमनवाचकत्वादिति । तत्रा- प्युदासीना वयम् ॥ १२ ॥ ५ ॥ तदधिगम उत्तरपूर्वघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः । * पुष्टीत्यादि * 1 * पुष्टिमार्गीयभक्तस्य फलमिति * । लौकिकदेहे भगवत्साक्षात्कारादिकं फलमासीन: सम्भवादिभिर्निरूप्य प्रायणप्राप्ती अलौकिकदेहेऽस्य भगवत्संसेवन- रूपं फलम् * चिन्त्यत इति * । कथं भवतीति विचार्यते । कुतश्चिन्त्यत इत्याकाङ्क्षायां संशयं तबीजं च सूचयन्नः पूर्वपक्षमा- हुः । * तत्र त्वित्यादि * । * ज्ञानपूर्वकत्वं भक्तरावश्यकमिति * । "तस्माज्ञानेन सहितं हात्वा स्वात्मानमुद्धव । ज्ञानविज्ञानसहितो ·१२८६ सप्रकाशे अणुभाष्ये । या अपि स्वकृतत्वात्तामनुल्लङ्घयैव भगवता फलं दीयते । तच्च, नाऽभुक्तं क्षीयते । तद्भोगानुकूलकर्मणा स्वसजातीयतत्सन्तानज- ननाद अनिर्मोक्ष एव सर्वस्य सम्पद्यते । नच प्रायश्चित्तवज्ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वं वक्तुं शक्यम् । तद्वत्तस्य तदुद्देशेनाविहितत्वात् । तथा कथने चान्योन्याश्रयः । दुरितस्य चित्ताऽशुद्धिहेतुत्वेन त- नाशे ज्ञानोदयो यतोऽतो मर्यादामार्गे मुक्तिरनुक्तविषयेति प्राप्त उच्यते । तदधिगमे ब्रह्मज्ञाने सति तज्ज्ञानस्वभावादेवोत्तराऽघ- स्याश्लेषोऽसम्बन्धः पूर्वस्य तस्य विनाशो भवतीयर्थः ॥ अनोत्तर- भज मां भक्तिभावत" इति भगवद्वाक्यात् तथा । * दीयत इति । मर्यादामार्गे दीयते । * तञ्चेति * । कर्म च । प्रायश्चित्तवज्ज्ञानस्य पापनाशकत्वाऽङ्गीकारे दूषणान्तरमाह । * तथेत्यादि * । अन्यो- न्याश्रयं व्युत्पादयति । * दुरितस्येत्यादि । * तथाच ज्ञानोदये दु- रितक्षयो, दुरितक्षये च ज्ञानोदय इत्यन्यान्याश्रय इत्यर्थः । * अनु- क्तिविषयेति * । तूष्णीम्भावविषया. अशक्यवचनेति यावत् । तथा- च मर्यादामार्गे सर्वमर्यादारक्षणात् कर्ममर्यादाया अपि रक्षणीयत- योक्तप्रकारेण ज्ञानानुदये भक्त्यभावान्मोक्षरूपफलाभावः ? उत, यतो वाची निवर्तन्त इति ज्ञानिनमुपक्रम्य, एत ह वा वन तप- ति किमह साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमिति ज्ञानस्य बल- वत्ताश्रावणात्तेन तन्नाशे भक्त्युदयात् फलं भवति ? इति संशये उक्तरीत्या मर्यादारक्षणावश्यकतया तूष्णीम्भाव एव शरणमिति प्राप्ते इत्यर्थः।सिद्धान्तं वदन्तः सूत्रं व्याचक्षते * तदधिगम इत्यादि * अत्राश्लेषपदार्थोऽसम्बन्धपदेन विवृतस्तं निर्णतुं व्युत्पादयन्ति * अत्रेत्यादि * एतत्सूत्रार्थविचारेऽनुत्पन्नस्याश्लेष इति नार्थः । श्लिष आलिङ्गन इति धातोः संयोगविशेषार्थकतया गुणरूपस्य पापस्या- त्मनि समवेतत्वेन संयोगस्य मूलत एवाभावादनश्यति च पापे समवायाऽभावस्य वस्तुमशक्यत्वाद् उत्पन्नस्य पापस्या ऽश्लेष इति ना- ऽर्थः, किन्तु तस्य पापस्यात्मनि लिङ्गविशिष्टे जीव एवोत्पत्तेरुत्पन्न- ·४ अध्याय १ पादः। १२८७ स्योत्पन्नस्याश्लेष इति नार्थस्तस्यात्मन्येवोत्पत्तेस्तदतिरिक्तस्य श्ले- पस्याभावादतोऽनुत्पत्तिरेवार्थः । नचैवं मर्यादामार्गीयत्वभङ्गः। साधनं विना स्वस्वरूपबलेनैव कार्यकरणे हि पुष्टिरिह तु नियत- कर्मविरोधित्वस्वभावेन ज्ञानेनैव तथा सम्पत्तेः । अत एव, तद्यथे- पीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदृयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति श्रुतिरग्निदृष्टान्तमाह । स्मृतिरपि “यथैवांसि समिद्धोऽग्निर्भस्म- सात् कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते त- था" इति । सर्व पाप्मानं तरति, तरति ब्रह्महसां योऽश्वमेधेन य- जत इसादिश्रुतिभ्यस्त्वयापि न तद्भोगनियमो वक्तुं शक्यः । ए- तेनाभुक्तस्याऽक्षयाद्भोगे च कर्मान्तरजननान्मोक्षासम्भव इति नि- रस्तं वेदितव्यम् । नचान्योन्याश्रयः। अनाद्यविद्याजनितसंसार- कार्यसमावायातिरिक्तस्य श्लषस्याभावात् । अत उक्तानुपपत्तिरे- वाऽर्थः । यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त इति श्रुतावपि पापा- नुत्पत्तिरेवार्थ इत्यर्थः । नच श्रौतदृष्टान्तानुरोधालिङ्गशरीरे उत्पन्नस्य जीवे असम्बन्ध इत्येवार्थो युक्तो न पूर्वोक्त इति शङ्यम् । तेन भ- वत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष इति श्रुतस्तस्य सदैवाऽसङ्गत्वेनैवं विदीतिवि- शेषणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नच लिंङ्ग उत्पन्न लिङ्गे एव न श्लिष्यत इत्य- पि युक्तम् । दृष्टान्तवैषम्यस्यात्रापि तुल्यत्वात् । अतः पापस्यास- म्बन्धमात्रमेव श्रुतौ विवक्षितं, न तु तस्य पूर्व सत्ताऽपीति पूर्वो- तमनवद्यम् । मर्यादाभङ्गमाशङ्ख्य समादधते । * नवमित्यादि । * एवमिति * । दुष्कर्मणो दुरदृष्टानुत्पादकत्वे । * तथा सम्पत्ते- रिति * । कर्मासम्बन्धसम्पत्तेः । तथाचयमपि मर्यादेवोति न तद्भङ्ग इत्यर्थः । * अत एवेति * I मर्यादाभङ्गाभावादेव । तद् यथेषीका- तूलमिति श्रुतिस्तु छान्दोग्ये वैश्वानराविद्यायां द्रष्टव्या। नाभुक्तं क्षीयते कर्मेति नियमवादे श्रुतिविरोधरूपं दूषणान्तरमाहुः । * सर्व- मित्यादि * । * एतेनेति * । अश्वमेधरूपनिर्वेशादभुक्तस्यापि दुष्कर्मणः क्षयश्रावणेन । अन्योन्याश्रयं परिहरन्ति । * नचान्ये.

·१२८८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । वासनात्मिका हि सा ।सा च गुरूपसत्तिश्रवणमननविध्युपासना- दिरूपया ज्ञानसामग्न्यैव, नाश्यते । अविद्या परं ज्ञानेन नाश्यत इति क्व तत्पसङ्गः । ज्ञानसामग्या बलिष्ठत्वात्कर्मणो दुर्बलत्वान्न तत्पतिबन्धकत्वमिति ज्ञाननाश्यत्वबोधकश्रुतिस्मृतिमता त्वयाऽप्यु- ररीकार्यम् । इममेव हेतुमाहाचार्यस्तव्यपदेशादिति ॥ १३ ॥ इतरस्याऽप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ पापस्य शास्त्रविरोधित्वेन शास्त्रीयज्ञानेन समं विरोधो भवतु स्यादि * * सेति * चित्ताशुद्धिः * क तत्प्रसङ्ग इति * अन्यो- न्याधीनोत्पत्तिकत्वे ह्यन्योन्याश्रयः । इह तु श्रवणादिरूपसामग्या ज्ञानोदयस्तयैव च चित्ताशुद्धिनाश इति नान्याधीनोत्पत्तिकत्वमतः काऽन्योन्याश्रयप्रसङ्गः । ननु तथाप्यभुक्तेन कर्मणा शानसामग्रीब- न्धो भवत्वितिचेत्तत्राहुः * शानसामग्या इत्यादि * । यदि हि कर्ममात्रमभुक्तं न क्षीयेत तदा प्रायश्चित्तविधिरनर्थकः स्यात् । यदि चाक्षीयमाणं खसजातीयसन्तानमुत्पादयेत् तदा शानसाधने प्रवृ- स्यनुपपत्त्या शानसामग्रीविधिरानर्थक्यमापद्यते । अतस्तदभावाय प्रारब्धस्यैवाभुक्तस्याक्षयः क्रियमाणसंचितयोस्तु प्रायश्चित्तादिना क्षय इत्यवश्यमङ्गीकार्यम् । एवं सति प्रारब्धं भुनानस्यापि क्रियमा. जसश्चितयोः क्षये शानसामग्या बलिष्ठत्वात्तयैव चित्ताशुद्धिनिवृत्ती तत्पोषकस्य कर्मणो निरालम्बनतया दुर्बलत्वान्न सामग्रीप्रतिबन्ध- फत्वमिति त्वयाऽपि श्रीतवादिनाङ्गीकार्यम् । इममेव हेतुं पूर्वपक्षि- बोधनाय, तव्यपदेशादिति पदेनाह । तस्मान्न कोऽपि दोष इत्यर्थः । भश्लेषश्रुतिस्तु, यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त इति छा- न्दोग्य उपकोसलविद्यास्था बोध्या।सास्त्र न लिखिता। सहकारित्व- सूत्रे ज्ञानस्य कर्मस्वभावनाशकताया व्युत्पादिततया तत एव निर्वा- हादिति ॥ १३॥ इतरस्याऽप्येवमसंश्लेषः पाते तु॥सूत्रमवतारयन्ति । * पापस्यत्यादि ·४ अध्याये १ पादः । १२८९ नाम । धर्मस्यातथात्वेनाविरोध एवेसाशङ्कानिरासाय पूर्वन्याया- तिदेशमाह । इतरस्य पुण्यस्याप्येवं, पूर्वस्य नाश उत्तरस्याश्लेष इ- सर्थः । अतिदेशाद्धेतुरपि स एव ज्ञेयः । तथाहि । उभे उ हैवैष एते तरति । क्षीयन्तेचास्य कार्माणीति सामान्यवचनाज्ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीति स्मृतौ सर्वशब्दाच तथा । अथेदं शक्यते । मर्यादा- मार्गीयत्वाज्ज्ञानानन्तरं भरतवत् सङ्गदोषेण भगवद्भावाच्च्युतौ सङ्गजदोषोत्पत्तिवदने विहितनिषिद्धकर्मणोरप्युत्पत्तिर्वक्तुं शक्ये- ति ज्ञानस्य न सर्वात्मना कर्मविरोधित्वमिति । तत्र निर्णयमाह । पाते । भक्तिमार्गे भगवद्भावाच्च्युतिः पात इत्युच्यते । तुरप्यर्थे । अपिशब्दे वाच्ये व्यवच्छेदार्थकतुशब्दोक्त्याऽस्मिन्मार्गे पापस्य व्यवच्छेद एव । न कर्हिचिन्मत्पराइति वाक्यात् । परन्तु मर्यादा- मार्गीयत्वात् प्रारब्धभोगार्थ प्रभुश्चेत्तथा करोति तद्भावे पूर्णे सति तद्भोगोऽसम्भावित इति तदैवं भवतीति व्यासाभिप्रायो ज्ञायते । इत्याशङ्कगनिरासायेति * । इति हेतोः पूर्वपुण्यस्यानाश उत्तरस्य च संश्लषों भवत्विति शङ्कगनिरासाय । ननु हतोरकथनात् कथं पुण्यस्य तथात्वं शेयमित्यत आहुः * अति- देशादित्यादि * । उभे ह्यवेष इति श्रुतिस्तु शारीरब्राह्मणस्था । उभे ह्येष एते तरत्यऽमृतः साध्वसाधुनी इत्यादि । द्वितीया तु मुण्ड- कस्था । सूत्रशेषमवतारयन्ति । * अथेदमित्यादि * । * सङ्गज- दोषोत्पत्तिवदिति * । ज्ञानानन्तरं यथा सङ्गजदोषोत्पत्तिस्तथेत्य- र्थः । * अन इति * । ज्ञानानन्तरम् । व्याकुर्वन्ति । * भक्तीत्या- दि * । वाक्यं तु तृतीयस्कन्धे कापिलय" न कहिचिन्मत्पराः शा- न्तरूपे नङ्खयन्ति नोऽनिमिषो लेढि हतिः । येषामहं प्रिय आत्मा सु- तश्च सखा गुरुः सुहृदो देवमिष्टम् इति । अत्र मत्परा न नश्यतीति कथनात् पातव्यवच्छेदलाभः । * तथा करोतीति * | भक्तिभावं प्रतिबध्नाति । तदर्थ प्रतिबन्धकरण हेतुः * तद्भाव इत्यादि * । * तदेवं भवतीति * । यदा भक्तिभावप्रतिबन्धस्तदा भरतवदन्या- ·१२९० समकाशे अणुभाष्ये । तयाच तस्मिन् सबप्युत्तरस्य कर्मणोऽसंश्लेष एवेसर्थः । पूर्वसूत्र एवमेवाश्लेषशब्दस्य व्युत्पत्तेः । अतिदेशस्यैवम्पदेनैव प्राप्तेः सर्व सूत्र तत्परत्वन न व्याख्येयम् । पातशब्दस्य देहपातं तुशब्दस्यावधारणमर्थमुक्त्वा देहपाते मुक्तरावश्यकत्वावधारणं वा- क्यार्थ इति चोतिर्न साधीयसी । मुक्तिपापकपदामावाद, भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पद्यत इयग्रे वक्तव्यत्वाच्च ॥ १४ ॥ अनारब्धकायें एव तु पूर्वे तदऽवधेः ॥ १५ ॥ ननु देहस्य कर्मजन्यत्वात्तन्नाशे तमाशस्यावश्यकत्वाच्च- ब्रह्मविदः प्रवचनानुपपत्तिः।एवं सति ब्रह्मजिज्ञासो रूपसत्यादि- सत्याविर्भवति । * असंश्लेष एवेति * । तदुपाख्याने, स च तदा पितृसनिधावेवासधीचीनमिव स्म करोतीति वाक्येन ताहशकर्म- बांधनादने च जीवन्मुक्तत्वबोधनादसंश्लेषः । * एवमेवेति * । अनुत्पत्तिरूपतया। ननु सर्वस्य सूत्रस्यातिदेशपरत्वे कोदोषो, येन एवं विभज्य व्याख्या. यत इत्यत आहुः। * अतिदेशस्येत्यादि *। * तत्परत्वेनेति * अतिदेशपरत्वेन । तथाच शेषवैयर्थ्यमेव दोष इत्यर्थः।एवं मर्यादामा- गैपि ब्रह्मज्ञानोत्तरं भक्तौयदा प्रतिबन्धस्तदापिप्रारब्धमात्रस्यैव भोगो, न तु क्रियमाणसश्चिताभ्यां दुरदृष्टोत्पत्तिरित्यर्थः सिद्धः । अत्रान्ये- षां व्याख्यानं पातशब्दस्येत्यादिनानूद्य दूषयन्ति । * उक्तिर्न सा- धीयसीत्यादि * । ननु सूत्रे मुक्तिप्रापकपदाभावेऽपि फलप्रकरण- स्वात्तदनुरोधेन तथा कल्पने को दोष इत्यत आहुः । * भोगेनेत्या- वि * । तथाच तेः सम्पद्यत इत्यस्य मुच्यत इति व्याख्यानात्तस्या मुक्तंरत्र सिद्धौ तन्मतेऽग्रिमसूत्रान्तरे भोगेन कर्मक्षपणानन्तरं ब्रह्मस- पतिरूपमुक्तरेव व्याख्यानात्तद्वैयर्थ्यमेव दोष इत्यर्थः ॥ १४ ॥ अनारब्धकायें एव तु पूर्वं तदवधेः ॥ सूत्रमवतारयन्ति । *नन्वित्यादि * *तन्नाशे तन्नाशस्येति * कर्मनाशे देहनाशस्य । +एवं सतीति ब्रह्मविदो देहनाशे सति ।

·४ अध्याये १ पादः। १२९१ साधनाऽसम्भवः । आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतस्तदभावेन ज्ञान- मार्गोच्छेदेन भक्त्युच्छेदप्रसङ्ग इसाशा समाधत्तापूर्वे पूर्वसूत्राभ्यां ज्ञाननाश्यत्वेन ये प्रोक्त पापपुण्ये ते नाशेषे, किन्वनारब्धं भोगा. यतनलक्षणं कार्य याभ्यां ते एवेसर्थः । नन्वितरनिरपेक्षं हि बानं स्वशक्त्यैवामिरेध इव कर्माणि दहतीति पूर्वमुक्तं, तथा सखशेषमेव तदहतीति वक्तुं युक्तं, न तु सशेषम् । शक्तरविशिष्टत्वात् । नच कर्मनाशेऽपि संस्कारवशात् कुलालचक्रभ्रमिवत्तद्वासनावशादेहा- दिसत्तया प्रवचनाद्युपपत्तिरिति वाच्यम् । ज्ञानस्य सर्वतो बलव- चात् सवासनस्य तस्य नाशनाद । न हि महाशिलानिष्पाने च- भ्रमिरनुवर्तितुं शक्रोतीयाशङ्कयारब्धकार्यादहने हेतुमाह- तदवधेःतज्ज्ञानेनारब्धकार्याऽदहनं यत तदखिलकारणकारणत्वेन अखिलस्य पूर्वावधिरूपभगवदिच्छालणादतोरिसर्थः। यत्र त- स्याऽपि दहनेच्छा तत्र तथैवेति निगूढाशयः । अत एवाग्रे तथा तदभावेनेति * आचार्याभावेन । * भक्त्युच्छेदप्रसङ्ग इति । निरूपधिस्नेहात्मिका हि भक्तिरात्मत्वेन शाने सति भवति । आत्म- त्वेन झानं च परम्परया आचार्याधीनमतस्तदभावे तत्प्रसङ्ग इत्यर्थः। मुक्त्युछेदप्रसङ्ग इति वा पाठः । व्याकुर्वन्ति ! * पूर्वेत्यादि । * नाशेषे इति । न याव- तावच्छिन्ने नश्यते इति शेषः । *ते. पवेति दयते इति शेषः। तथाचापरोक्षेणापि मानेनारब्धकार्यमेव कर्म दखत इति शरीरा- रम्मकस्य कर्मणः सत्त्वेन शरीरस्यापि सत्वान प्रवचनानुपपति- रित्यर्थः । हेतुं व्याख्यातुं सूत्रशेषमवतारयन्ति । * मन्विस्यादि । न तु सशेषमिति न तु प्रारब्धकर्मरूपं शेष स्थापयित्वा । हेतुं व्याकु- वन्ति । * तदित्यादि । तत्र तथैवेति * । ताहरपले प्रार- ब्धकर्मणोऽपि दाह एव । अत्र गमकमाहुः । * मत एवाने तथा वक्ष्यत इति * मतोऽन्यापीति सूत्रे वक्ष्यत इत्यर्थः । मर्यादामार्ग ·१२९२ समकाशे अणुभाष्ये । वक्ष्यते । अत एव श्रीभागवते मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित इति, उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन्नि- ति च भरतं प्रति वचनं गीयते । एवं सति मणिमन्त्रादिप्रतिबद्ध- शक्तरग्नेरिव ज्ञानस्याप्यदाहकत्वे न काचिद्धानिरिति सर्वमनव- धम् । इच्छाप्रतिबद्धतादशायां न प्राचीना दशास्तीति तद्व्यव- च्छेदज्ञापनाय तुशब्दः । एतेन भगवद्भावस्य सर्वतो बलवत्त्वात कथं तस्य पात इति शङ्का निरस्ता । भगवदिच्छाया मूलकारण- त्वेनोक्तेस्तस्याः सर्वतो बलिष्ठत्वात् । तथेच्छा च स्वकृतमर्यादा- पालनाय पुष्टावङ्गीकृतेन तथेति सर्वमनवद्यम् ॥ १५ ॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ ननु प्रारब्धं हि प्राचीनं, तन्नाशाय तद्भोग एवं कर्तव्यो ब्रह्मविदा, न तु विहितमन्यदप्यग्निहोत्रादि । प्रयोजनाभावात् । दृश्यते च तादृशानां तत्करणमत उत्तरस्य कर्मणः संश्लेष आव- श्यक इसाशङ्कय तत्प्रयोजनमाह । तुशब्दः शङ्काव्युदासकः । प्रारब्धकर्मसत्तायां मानमाहुः । * अत एवेत्यादि * । * भरतं प्र- तीति * प्रतिर्लक्षणे । भरतं लक्षीकृत्य । अदाहकत्वे इति भिन्नं पद- म् । तथेच्छति प्रारब्धस्य भोगनापनयनेच्छा । * न तथेति * । न तस्य भोगेनापनयेच्छा॥ अन्ये तु-तदवधेरित्यस्य, तस्य तावदेव चिरं यावन विमो- क्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति प्रारब्धस्य शरीरपातावधिश्रुतेरित्यर्थमाहुः । तत्रापि प्रवृत्तफलस्य कर्मणोऽनाशे हेतुस्तु मृग्यः । सोऽत्र सिद्धा. न्ते विवृत इति तन्मतेऽपि नातो विशेष इति बोध्यम् ॥ १५ ॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥ सूत्रमवतार्य विवृ. गवन्ति । * तुशब्द. इत्यादि * । केचिदित्यादिना परमतमुपक्षिप्य ·४ अध्याये १ पादः। १२९३ अग्निहोत्रादिविहितकर्मकरणं तत्का र्यायैव भांगकार्याय प्रारब्धना- शायैवेसर्थः । येषामग्निहोत्रादिकारकं प्रारब्धमस्ति तैरेव तन्नाशाय भोगवत्तदपि क्रियते, न त्वतादृशैरत एव न सनकादीनां तथा- त्वम् । कुत एतत् ? तदर्शनात् । यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्म- णा भवति पापः पापेनेति श्रुतिः पूर्वकर्मणोऽग्रिमकर्महेतुत्वं दर्शय- तीति नानुपत्तिः काचित् । केचित्तु ज्ञानस्य यत्कार्यं तदेवाग्नि- होत्रादेरिति तत्कार्यायेति पदस्यार्थं वदन्ति । स न साधुः । तद- धिगम इत्युपक्रमाद् ब्रह्मविदः प्रारब्धात्मकप्रतिबन्धनाशे मोक्षस्य पूर्वज्ञानेनैव सम्पत्तेः कर्मणो वैयापातात् । तमेतं वेदानुवचनेने- सादिश्रुतिदर्शनं दर्शनपदार्थ इसपि पूर्वविरोधादुपेक्ष्यः ॥ १६ ॥ अतोऽन्यापि ह्येकेषामुभयोः ॥ १७ ॥ तदेवं पूर्वमूत्रचतुष्टयेन मर्यादामार्गीयभक्तस्य मर्यादयैव मु. क्तिप्रतिबन्धसम्भवस्तयैव तन्नाशश्चेति निरूपितम् । अथ पुष्टिमा- गीयस्य विनैव भोगं प्रारब्धं नश्यति न वेति विचार्यते । तत्र दूषयन्ति । * स नेत्यादि * । *प्रारब्धात्मकप्रतिबन्धनाशे इति । तस्य तावदेव चिरमिति श्रुतेस्तस्य नाशे । * पूर्वविरोधादिति *ए- तस्माद्वाक्यात, पूर्व मनसैवावाप्तव्यं, मनसैवानुद्रष्टव्यमित्यवधारण- श्रावणेन सूत्रकृतापि तदाधिगमसूत्रे ज्ञानादव कर्मनिवृत्तिकथनेन उक्तश्रुतौ च यशादेर्विविदिषाफलकत्वस्य शानपर्यन्तत्वस्य वा बोधनेन तद्विरोधात् । नच सहकारित्वसूत्रविरोधः । प्रारब्धनाशकत्वेना- पि तदुपपत्तरविरोधात् ॥ १६ ॥ ६ ॥ अतोऽन्यापि ोकेषामुभयोः ॥ एतस्याधिकरणस्य न पूर्वशे- षत्वमिति बोधनाय पूर्वोक्तमनुवदन्त एतदवतारयन्ति । * तदेवमि- त्यादि * । * अथेत्यादि च * । पूर्वपक्षमाहुः। * तत्रेत्यादि * ।

·१२९४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । भोगैकनाश्यस्वभावत्वात्तस्य न तं विनाऽस्यापि तनश्यतीति प्राप्त निर्णयमाह । एकेषां पुष्टिमार्गीयाणां भक्तानाभुभयोः प्रारब्धाप्रा. रब्धयोर्भोगं विनैव नाशो भवति । कुत एतत् तत्राह । अतः । श्रुतेः कर्मणो ज्ञाननाश्यत्वनिरूपिकायाः। ब्रह्मविद एव प्रवचना- दिनिरूपणेन तदनाश्यपारब्धाख्यकर्माक्षेपकश्रुतेश्चाअन्यापिश्रुतिः। पठ्यते । तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति मुहृदः साधुकसां, द्विषन्तः पा- पकृत्यामिति । ज्ञानभोगाभ्यां कर्मनाशनिरूपकश्रुखाऽस्याः श्रुतेर्वि- रोधपरिहारायावश्यं विषयभेदो वाच्यः । नच काम्यकर्मविषयेयं श्रुतिरिति वाच्यम् । तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोर श्लेषविनाशाविति सूत्रेणेतरस्याप्येवामितिमूत्रावयवेन चाऽविशेषेणारब्धातिरिक्तकर्म- * तस्येति * । प्रारब्धस्य * । तं विनेति * । भोगं विना । * अ. स्यापीति * । पुष्टिमार्गीयस्यापि । व्याकुर्वन्ति । * एफंषामित्या- दि * I * तदनाश्येति * हानानाश्येत्यर्थः । तस्य पुत्रा इति श्रुतिस्तु शाट्यायनिनामस्ति । ननु सूत्रे, एकेषामिति पदेन पुष्टिमार्गीया एव विवश्यन्त इ. त्यत्र किं गमकमित्याकाङ्क्षायामन्यथानुपपत्ति तथात्वेनोपपादयन्ति * ज्ञानभोगाभ्यामित्यादि * । अर्थस्तु प्रकटः॥ अन्येतु, अतोऽग्निहो- प्रादनित्यात्मकर्मणोऽन्याऽप्यस्ति साधुकृत्या या फलमभिसन्धाय क्रियते । तस्या एष विनियोग उक्त इति ब्याकुर्वन्ति । तथा सत्येचं नित्यकाम्यकर्मभेदेन भ्रत्योर्विषयभेदे सिसे घिरोधाभावात् सूत्र चैकेषामिति पदेन शाखिनां परामर्शादुभयोरित्यनेन जैमिनिबादरा- यणयोराचार्ययोः परामर्षाच्छरुती सूत्रेचानुपपत्त्यभावात् कथमधि- कारिकृतविषयभेदावगमः, कथं च प्रारब्धकर्मणोऽत्र विषयत्वावगम इत्याकाङ्क्षायां तद् दूषयितुमाहुः । नचेत्यादि । तथाचवं निस्या- ग्रिहोत्रादेरस्या विषये भेदितेपि, तदधिगमादिसूत्राविषयो न भिद्यत इति, तद्यथेषीकातूलं यथा पुष्करपलाश आपः, उभे वैष पते इत्येताभ्यो विषयभेदाभावात्तासां विरोधो दुष्परिहरः । नय ·५ अध्याये १ पादः। १२९५ गोरखिलयो शनिरूपणात् । पापकृसायां काम्यत्वाऽसम्भवाच । तस्मादसनुग्रहभाजनस्य भक्तस्य स्वप्राप्तिविलम्बमसहिष्णुर्भगवान अस्य मारब्धमेतत्सम्बन्धिगतं कृत्वा तस्य तेन भोगं कारयति । पारब्धं भोगैकनाश्यामिति स्वकृतमर्यादापालनाय न नाशयति । नच तयोरमूर्तत्वेनाकृताभ्यागमप्रसङ्गेन च नैवं वक्तुमुचितमिति वाच्यम् । ईश्वरत्वेनाऽन्यथापि करणसम्भवात् । मर्यादावि. परीतस्वरूपत्वात् पुष्टिमार्गस्य न काचनात्राऽनुपपत्तिर्भावनीया । तस्या अत्र भूषणत्वात् । अत एवैकेषामिति दुर्लभाधिकारः मू- चितः ॥ १७॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ ननु यदेव विद्यया करोतीति श्रुसा विद्यापूर्वकं कर्मकरणे येषामश्लेषो व्याख्यातस्तेषां विद्यमानत्वादयं तेषां विनियोग इति विषयभेदात् सुपरिहर इति वाच्यम् । विद्यमानाश्लेषस्य प्रागेव दूषितत्वात् । शानोत्सरं स्वर्गादिलौकिककामनोत्पत्यसम्भवेन का- म्यायाः साधुकृत्याया उत्पत्तेर्वक्तुमशक्यत्वाच । श्रुतौ पापकृत्या- विनियोगस्याप्युक्तत्वेन तस्यां च फलाभिसन्धानासम्भवेन काम्य- स्वासम्भवाच विषयश्रुतिविरोधोऽपि दुष्परिहरः । अतस्तदभावाया- वश्यमधिकारिभेदः प्रारब्धात्मककर्मविनियोगश्चाऽत्राभ्युपेयः । उ- भयपदे आचार्यद्वयग्रहणमप्यसङ्गतम् । सन्निधौ जैमिनेरश्रुतत्वात् । सामान्यशब्दस्य चोपस्थितार्थकत्वनियमेन बाधकं विना तत्यागा- योगात् । अत उक्तरीत्यैव मन्तव्यमित्यर्थः । तदेतच्चतुर्थस्कन्धीये तत्त्वदीपप्रकाशे सम्यग् व्युत्पादितमिति प्रभुचरणैर्नात्रोक्तम् । सि- खमाहुः । * तस्मादित्यादि * । पुनः किश्चिदाशय परिहन्ति । * नच तयोरित्यादि * । तथाचेदं तवापि तुल्यमतः परिहारसाम्या- न्न पर्यनुयोग उचित इत्यर्थः ॥ १७ ॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्वित्यादि ।

·१२९६ सप्रकाशे अणुभाष्ये। वीर्यातिशयः फलं श्रूयते। अतो ब्रह्मविद्यावतोऽपितथात्वस्योचि- तत्वात् तदुत्तरस्या श्लेष इति यदुक्तं तन्नोपपद्यत इति प्राप्ते, आह । यदेवेति । हि यस्माद्धेतोस्त्वया यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोप- निषदोति श्रुतिरेव ब्रह्मविदोऽपि कर्मोत्पत्तिप्रसभिकात्वेनोदाहृता । सा तु न तत्समर्था । तथाहि । ॐमिसेतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्यु- पक्रम्य तस्य रसतमत्वं मिथुनरूपत्वमनुज्ञाक्षरत्वं त्रयीप्रवृत्तिहेतुत्वं च निरूप्यैतदने यदेव विद्ययेखाद्युक्त्वा, इति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योप- व्याख्यानं भवतीत्युपसंहारादुद्गीथोपासनाविषयमेव, यदेव विद्यये- ति वाक्यामिति ज्ञायते । तनोक्तरसतमत्वादिप्रकारकोपासनानां म. ध्ये यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति तदर्थ इति न ब्रह्मविद्यागन्धोऽपीति न सा शङ्काऽत्र सम्भवतीयर्थः । यद्वा । उक्ताशङ्कानिरासायैवाह । यदेवेति । ब्रह्मविद्धि प्रारब्धक्षयायैव कर्म कुरुते तत्त्वन्यकृतात् कर्मणः सकाशात् सवासनतन्नाशनाद * तथात्वस्येति * । कर्मणो वीर्यवत्त्वस्य । तथाच यदि ब्रह्मविद्या- वतः कर्मसंसर्गों न स्यात्तदेयं श्रुतिर्विद्यया वीर्यवत्तां कर्मणा न श्रा- वयेत् । अतस्तदन्यथाऽनुपपत्त्या अश्लेषादिवाक्यानां विद्यास्तावकत्व- मेवाङ्गीकार्यमिति पूर्वोक्तं नोपपद्यत इत्यर्थः । परिहारं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * होत्यादि *। * तेनेति * । वाक्यस्य प्रकरणाव- रुद्धत्वेन । तथाचानुपपत्त्यभावान्नैतेषां स्तावकत्वं शक्यवचनमतः पूर्वोक्तं साध्ववेत्यर्थः । अस्मिन् पक्ष सूत्रयोजना तु, यदेव विद्ययेति वाक्यं हि यतो हतोः, इति प्रकरणावरुद्धं, तथाच न ब्रह्मविद्यावतः कर्मप्रसञ्जिकामत्यर्थः। श्रद्धोपनिषदोः साधारणत्वात् तत्समभिव्याह- ताया विद्याया अपि साधारण्यमेवोचितं, न तु सङ्कोचमिति क- श्चिच्छङ्केत, तदर्थ प्रकारान्तरेणार्थमाहुः । *यद्वा उक्ताशडून्त्यादि । * सवासनतन्नाशनादिति * । सवासनप्रारब्धनाशनात् । तथाच सङ्कनेचाभावपि पूर्वोक्तार्थासद्धिरप्रत्यूहति न तेषां स्तावकत्वमि- ·४ अध्याये १ पादः। वीर्यवत्तरं भवसेवेति नानुपपत्तिः काचिदिसर्थः । यद्वा । ननु पुष्टि. मार्गीयस्य प्रारब्धस्यापि भोगं विनैव नाश इति श्रुत्वाऽसम्भाव- नां कुर्वाणं प्रति कैमुतिकन्यायेन तत्परिहारमाह । यदेवेसादि । जीवनिष्ठा विद्या हि भगवज्ज्ञानशक्तेरंशभूता। एवं सति यत्र धर्म- सम्बन्धिसम्बन्धादन्येभ्योऽतिशयं कर्मणि वदति श्रुतिस्तत्र साक्षा- द्धर्मिसम्बन्धेऽतिशयितकार्यसम्पत्तौ कथमसम्भावना कर्तुमुचि- तेति निगूढाशयः । अत एव हेतुवाची हिशब्दः ॥ १८ ॥ भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पद्यते ॥ १९ ॥ पुष्टिमार्गीयफलप्राप्तौ प्रतिवन्धाभावं सोपपत्तिकमुक्त्वा तत्मा- प्तिप्रकारमाह । इतरे । अग्रे प्राप्यालौकिकदेहाद्भिन्ने स्थूललिङ्ग- शरीरे क्षपयित्वा दूरीकृस, अथ भगवल्लीलोपयोगिदेहप्राप्सनन्तरं भोगेन सम्पद्यते । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विप- श्चितेति श्रुत्युक्तेन भोगेन सम्पद्यत इयर्थः । श्रुयर्थस्त्वानन्दमया- ऽधिकरणे निरूपितः।अलौकिकत्वं विनोक्तदेहं विना चोक्तफलप्रा- प्र्व्यवच्छेदकस्तुशब्दः ॥ १९ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्ममूत्राऽणुभाष्ये चतुर्थाऽध्यायस्य प्रथम पादः ॥ ४ ॥ १ ॥ त्यर्थः । एतेन जन्मादिसूत्रभाष्ये व्युत्पादितं पूर्वोत्तरकाण्डयोः पर- स्पराङ्गत्वमपि समर्थितं ज्ञेयम् । पूर्वोक्तमर्थ सगृह्णन्त एतत्सूत्रस्य तात्पर्यान्तरमाहुः । * यद्वा नन्वित्यादि * ॥ १८ ॥ भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पद्यते ॥ भाष्यमत्रातिरोहि. तार्थम् । अत्र क्षपणं च कुरुक्षेत्रप्रसङ्गे व्रजभक्तानां जीवकोशध्वंस- १६३

·१२९८
सपकाशे अणुभाष्ये।
रूपम् । भोगश्चतदनन्तरदर्शनादिरूपो जीवहशायामेव भवतीत्य-
घान्तरफलपरिसमाप्तिरिति मम प्रतिभाति । अत्यन्तानुग्रहे तु स्थूल-
स्य लोकवत् पर्ण, सूक्ष्मस्य, वाङ्मनसीतिवक्ष्यमाणरीत्या ततस्त-
दव्यवहिनमेवालौकिकदेहप्राप्स्या भोगसम्पत्तिरिति शेयम् । अत्र
मतान्तरीयव्याख्यानस्थादूषणात् तदपि ज्ञानमार्गीयमर्यादाभक्तिमा-
गीयपरत्या संग्राह्यमिति सूचितं शेयम ॥ १९ ॥७॥
इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तादयध्वान्तस्य
श्रीपीताम्बरात्मजस्य पुरुषोत्तमस्य कृतौ भाज्यप्रकाशे
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ४॥१॥

·अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । वाङ् मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥ १ ॥ पूर्वपादे लौकिकशरीरे क्षपयित्वा अलौकिकं तत्माप्य फलेन सम्पद्यत इति निरूपितम् । अथात्रेदं चिन्त्यते । भक्तस्य सूक्ष्म- शारीरस्य क्षपणं नाम किं तत्स्वरूपनाशनमुत माणस्पर्शादयश्चा- मीकरत्वमिव तस्यैवालौकिकत्वसम्पादनं भगवदनुग्रहादिति । अत्रोत्तर एव पक्षः साधीयानिति भाति । तथाहि । यथा पूर्व सं- सारिण एव जीवस्य तदनुग्रहात पूर्वावस्थापगमो मुत्यवस्था चो- च्यते तथात्राऽपि वक्तुमुचितत्वात्। न तस्मात् पाणा उत्क्रामन्य- त्रैव समवलीयन्त इति श्रुतिस्तु जीवस्य सायुज्यमुक्तिकाले त- साणादीनामपि तथैवाहात एवाग्रे ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीत्युच्यते । মনৰ না। স্নাথ ব্রিীযথা আৰিা- सवः पदार्थानां तत्सङ्गतेश्च पूर्व कारिकाभिर्निरूपितत्वादिहाधि- करणसङ्गतिं धक्तुम्, अतीतपदान्ते यनिरूपितं तदनुवदन्ति * पूर्व- पाद इत्यादि * 1 * अलौकिकं तत् प्राप्योति * । अलौकिक देई लब्ध्वा । अलौकिकदेहस्वरूपं स्वग्रं वक्तव्यम, प्राणि जैमिनिरित्या- दिभिः । प्रकृतं वक्तुमाहुः । * अथेत्यादि * । तदनन्तरमवसरसं. त्या एतत्पादारम्भे प्रकृतं वक्तुं तदुपोद्धाततया इदं वक्ष्यमाणं विचार्यत इत्यर्थः। तदाहुः * भक्तेत्यादि * । एवं संशयमुक्ता पूर्वप- क्षमाहुः । * अत्रेत्यादि * I * तथात्रापि वक्तुमुचितत्वादिति * । सूक्ष्मलिङ्गशरीरात्मके प्राणे इन्द्रियादिष्वपि द्वितीयस्य चतुर्थपादे तथा प्राण इत्यत्र जीवातिदेशेन जीववनित्यस्वाधङ्गीकाराल्लौकि- कावस्थापगमस्याऽलौकिकावस्थाप्राप्तेश्च वक्तुमुचितत्वात् । * त- थैवाहेति * । कारणभूते सति लयमाह । तथाच पुष्टिमार्गे तेषाम- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । पुष्टिमार्गीयस्योक्तमुक्त्यभावान्नेयं तद्विषयिणीति प्राप्ते प्रतिवदामः। ब्रह्मांशत्वेन जीवस्यानन्दात्मकत्वानिर्दोषस्वरूपत्वान्निसत्वाच्च दो- षाणां वागन्तुकत्वात्तदपगमे तस्य तथात्वमुचितम् । प्राणादयस्तु न तादृशा इति तदृष्टान्तनात्रापि तथात्वं न वक्तुं शक्यम् । देहे- न्द्रियामुद्दीनानां वैकुण्ठपुरवासिनामिति श्रीभागवतवाक्याच्च । ऽलौकिकत्वापादनपक्ष एव साधीयानित्यर्थः । सिद्धान्तमाहुः ब्रह्मां- शत्वेनेत्यादि * । अयमर्थः । श्रुतौ हि त्रिविधा सृष्टिरभिप्रेतेति ज्ञायते । ब्रह्मवित्प्रपाठके आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वपरिचायनार्थ, त- स्माद्वा एतस्मादित्यादिना, स आत्मान५ स्वयमकुरुतेति वारत्रयं कथनात् । श्वेतकेतूपाख्याने च कार्यस्य कारणानन्यत्वे, मृत्पिण्ड- नखनिकृन्तनलोहमण्यात्मकदृष्टान्तत्रयकथनाच तासु विधासूच्चनीच. भावोऽपि मृदपेक्षया, अयसस्तदपेक्षया लोहस्योत्कृष्टतायाः सर्व- जनीनत्वात् । ब्रह्मवित्प्रपाठकेऽपि सोऽकामयतेत्यादिना पूर्वमुक्तायाः सृष्टेरसद्वा इदमग्र आसीदित्यनेनासत्त्वकथनपूर्वकं तदात्मानर स्वयमकुरुतेति सृष्टेः सुकनत्वश्रावणाश्च । तदेतत्सृष्टित्रयं तदुत्क- र्षादिकं च पुष्टिप्रवाहमर्यादाग्रन्थे आचार्यचरणैरिच्छामात्रेण मनसे- त्यत्र सूचितम् । तत्प्रपञ्चश्चास्मपितृचरणकृतात्तद्विवरणादवगन्त- व्यः । एवं सति यत्न पुष्टिमार्गीया जीवा मार्यादिकसृष्टिपातिनस्तत्र ब्रह्मांशत्वेन जीवस्यातिरोहितानन्दत्वं तत्र स्वानन्दात्मकत्वानिर्दोष- खरूपत्वाश्च जीवस्य तथात्वं युक्तम् । प्राणादयस्तु सृष्टयन्तरस्थाः असद्वा इदमग्र आसीत्तदाहुः किं तदसदासीदित्य॒षयो वा व तेऽने असदासीत्तदाहुः के ते ऋषय इति प्राणा वा ऋषय इति वाजिनां श्रुतौ प्राणा असत्पदेनासाधुतया श्राविता इति पुष्टिसृष्टिस्थत्वाभावा- अ तादृशाः । धर्मान्तरैर्जीवतौल्येऽपि स्वरूपतो न जीववनिर्दष्टा इति जीवदृष्टान्तेन प्राणादिरूपे सूक्ष्मशरीरे लौकिकत्वापगमेनालौकिक- त्वंन वक्तुं शक्यम् । अयं च पक्षो, देहेन्द्रियासुहीनानामिति सप्तम- स्कन्धवाक्येनोपष्टभ्यते । अतस्तत्त्यागपक्ष एव साधीयानित्यर्थः ।

·४ अध्याये २ पादः। नच लौकिकत्वविशिष्टदेहादिरत्र निषिद्धयत इति वाच्यम् । सा- मान्यनिषेधे बाधकाभावात् । नच तदनुभव एवं बाधक इति वा- च्यम् । भगवत इव तदीयानामपि तेषां तथावे वाधकाभावात् । नन्वागन्तुकत्वमेव वाधकमिति चेन्मैवम् । यथा व्यापिवैकुण्ठस्या- ऽक्षरात्मकत्वेनाऽनागन्तुकत्वेन नैसर्गिकतद्गताऽखिलवस्तुरूपत्वेन सामीप्यादिमुक्तिं प्राप्नुवतां भक्तानां देहेन्द्रियादिरूपमप्यनागन्तुक- मेव वैकुण्ठमाप्तिमात्रेण शुद्धजीवानां सम्पद्यते । तदीयत्वेन तत् फलतीति यावत् । तथा पुरुषोत्तमलालीया अपि पुरुषोत्तमात्मक- वात्तत्राङ्गीकारमात्रेण प्राचीनाशेषप्रावाहिकधर्मनिवृत्तौ शुद्धजीव- स्य पुरुषोत्तमलीलात्मकदेहादिरपि तदीयत्वेन सम्पद्यत इति ना- ऽनुपपन्न किश्चिदिसवाहितोऽवेहि । अयमेवार्थो वाजसनेयिशाखा- यामथाकामयमान इत्युपक्रम्यात्मकाम आप्तकामो भवति, न त- स्मात् प्राणा उत्क्रामन्यत्रैव समवलीयन्ते ब्रह्मा सन् ब्रह्माप्येती- उक्तवाक्ये एव किञ्चिदाशय परिहरन्ति । * नच लौकिकत्या- दि * । * अत्रेति * । एतद्वाक्ये । * तदनुभव इति * । देहाद्यनु. भवः । * तथात्व इति * । ब्रह्मात्मकत्वे । पुनः किञ्चिदाशङ्ख्य पार- हरन्ति । * नन्वित्यादि * । * मैवमित्याद्यवाहत्यन्तं च । * अना गन्तुकमेवेति:* । यथा लौकिकेषु देहादिषु प्रकृतिर्मूलकारणनया- ऽनुसीव्यति, एवं जीवेऽक्षरमन्वति । यथा प्रदीप्तात् पावकाद्विस्फु- लिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्त सरूपा इति, यदक्षर परमे प्रजा इति च श्रुतेः । तच्च सर्वत्र सर्वात्मकमिति जीवांशिभूतस्य तस्य आकारो जीवरूऽशे नैसर्गिक एवेत्यनागन्तुकम् । * तदीयत्वेन तत्फल- तीति * । अग्रे, ब्राह्मण जैमिनिरित्यत्राङ्गीकरिष्यमाणत्वादावरणभू. तलौकिकापगमे भगवदत्तस्तदीयत्वेन फलतीत्यर्थः । दार्टान्तिके तु बादरायणसूत्रोक्तः पुरुषोत्तमात्मकस्तदीयत्वेन सम्पद्यत इति ज्ञेयम् । एतं पक्षं श्रुत्योपष्टश्नन्ति । * अयमंवत्यादि * । श्रुति व्याकुर्वन्ति ।

·१३०२ सप्रकाशे अणुभाष्ये । सन्तेन वाक्येन निगद्यते । अत्र प्राणशब्देन प्राणाः सर्वेन्द्रियाणि चोच्यन्ते । आत्मकामशब्देन भगवद्वाचकात्मपदग्रहणेन भक्तस्य स्नेहातिशयजनितमभुदिक्षाय॑तिशयस्तादृशो येन मरणमेव स- म्पद्येत, यदि प्रभुपाकव्ये क्षणमपि विलम्बः स्यात् । अतो भग- वत्माकव्येनैवात्मस्थितिरिति ध्वन्यते । भक्तिमार्गे प्राकट्यस्यैव परमफलत्वेन तदर्शनेनाSSHकामो भवति । ततः साक्षादाश्लेषादि- कामनायां प्राचीनदेहमाणादेस्तदयोग्यत्वाचे तत्रैव लीना भवन्ती- ति । बहिःप्रकटस्यैवाऽन्तरपि प्राकट्यादुत्क्रमणाभाव उच्यते । आत्मातिरिक्तस्य गतिमुक्त्वा तस्य तामाह-ब्रह्मैव सन् ब्रह्मा- प्येतीत्यनेन । उक्तरीया पुरुषोत्तमात्मकतल्लीलोपयोगिदेहेन्द्रिया- दिसम्पत्त्या ब्रह्मैव सन्न तु ब्रह्मातिरिक्तदेहादिमानपि तादृशः सन् ब्रह्म.बृहत्वाद बृहणत्वात् पुरुषोत्तमस्वरूप प्राप्तो भवत्तीयर्थः। अन्यथा जीवस्य ब्रह्मांशत्वेनानन्दांशाविर्भावेन च ब्रह्मत्वे माणा- दिलयोक्त्या ब्रह्म, तदितरव्यवच्छेदे चानुक्तसिद्धे सति ब्रह्मैव स- निति वा न वदेत् । अत एवैतदग्रे श्लोकोक्तिः-अथ मोऽमृतो * अत्र प्राणेत्यादि * । * ध्वन्यत इति * । तात्पर्यवृत्त्या बोध्यते । तात्पर्यवृत्तिस्तु मया प्रस्थानरत्नाकरे व्युत्पादिता ततो शेया । * अ. त्रैव लीना भवन्तीति * । अन्तःप्रकटे पुरुषोत्तम एव लीना भ- वन्ति । ननु पुरुषोत्तमात्मकलीलोपयोगिदहप्राप्त्या ब्रह्मभाव एवं श्रुत्यभिप्रेत इत्यत्र किं गमकमित्यत आहुः । * अभ्ययत्यादि * । तथाच ब्रह्मैव सन्नित्यस्यान्यथावैयापत्तिरेव गमिकेत्यर्थः । उ- तोपष्टम्भाय गमकान्तरमाहुः । * अत एवेत्यादि * । तथाच ब्र- मभूतः प्रसन्नात्मत्युक्तरीतिको ब्रह्मभावो यदि ब्रह्मैव समित्यत्रा- भिप्रेतः स्यात्तदास्मिन् श्लोके, अथ मोऽमृतो भवतीत्येतावदेव पदेन तु तुरीयं पादम् । अतो यथोक्त एव श्रुत्यर्थ इत्यर्थः । एवमुपा. घातेन पुष्टिमार्गीयस्य लौकिकदेहक्षपणं नाम प्राणादीनां ब्रह्मणि लय इति सिद्धम् । तदेतत्पूर्वपादान्तसूत्रे एव विचारणीयम् । त- ·४ अध्याय २ पादः। १.३०३ भवसत्र ब्रह्म समश्नुत इति । मृतिधर्मवच्छरीरं हि मयं, तद्वत्त्वेन जीवोऽपि तथोच्यते । तथाचायं पूर्व तादृश एव, अथ पुष्टिलीला- मवेशानन्तरममृत उक्तरूपशरीरवान् भवति, ततोऽत्र अस्मिन्नेव शरीरे ब्रह्म सम्यगऽश्नुते। भगवता क्रियमाणलीलारसमनुभवतीय- र्थः। भगवान् बादरायण इमामेव श्रुति विषयीकृस तत्रोक्तमाणा- नां लय एकदैवोत क्रमनियमोऽस्तीति संशये निर्णयमाह।वाङ्म- नसीति । तत्र हेतुर्दर्शनादिति । एतदुक्तं भवति । भक्तेः स्नेहा- त्मकत्वात्तस्य प्रभुपाकव्यफलकत्वात्तदौत्कण्ठये तस्यावश्यकत्वा- दयं मां पश्यत्विति प्राविच्छया तस्मिन् सम्पन्ने चक्षुभ्यां मनसा च तद्रूपाऽमृतमनुभवतःस कोऽप्युत्कटो भावः समजनि येन प्रभुणा सह सर्वेन्द्रियव्यापारकृतीच्छा समभूत् । तत्र तेपामसामर्थ्याद् भ- गवदानन्दसम्बन्धिमनःसम्बन्धेन तं प्राप्स्याम इति तत्रैव सङ्गताः तेनानन्देन सम्पन्ना जाताः । अयमेवार्थोऽनेन सूत्रेणाग्रिमेण चात एव सर्वाण्यन्विति सूत्रेण निरूप्यते । दर्शनानन्तरमादौ सह स- म्भाषणेच्छैच जन्यत इति, वाङ्मनसि सम्पद्यत इति छान्दोग्ये स्फुटोक्ते सम्मसा चादौ सैवोक्ता । एवं सति वाङ्मनसि सङ्गता थाप्येतत्सूत्रप्रध्यनं प्रति तस्य हेतुत्वं न स्फुटं भवेदिति तत्रानुक्त्वा अत्र विचारितमिति शेयम् । तदेतद् हदि कृत्वाऽऽचार्यः प्रकृत विचारयतीत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति । * भगवानित्यादि * । निर्णयमाहेति * । उक्तश्रुती सामान्यतो लयश्रावणाल्लयो युग- पदेव युक्त इति पूर्वपक्षनिरासाय निर्णयमाहेत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्व- तः क्रमनियमे दर्शनस्य कथं हेतुत्वमित्यतो व्युत्पादयन्ति । * एत- दित्यादि *। * तदौत्कण्ठ्याति * । भक्तस्योत्कण्ठायाम् । तदा- स्कट्य इति पाठे तु स्नेहोत्कट्य इत्यों बोध्यः । तत्रैव सङ्गता इति * । मनसैव सर्वे प्राणाः समागताः ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । सती भगवदानन्देन सम्पद्यत इति सूत्रार्थः सम्पद्यते । दर्शना- भावेऽपि वेण्यादिशब्दादपि तथा सम्पद्यत इति हेत्वन्तरमाह- शब्दाच्चेति ॥ १॥ अत एव सर्वाण्यनु ॥ २ ॥ अत एव दर्शनाच्छब्दाच्च हेतोः सर्वाणीन्द्रियाणि, अनु सा- निध्याद वाचः पश्चान्मनसि सङ्गतानि भगवदानन्देन सम्पद्यन्त इसर्थः । केचित्वत्र छान्दोग्यस्थं, वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति वाक्यं विषयत्वेन उक्त्वा सूत्रे वाक्पदस्य तत्तिपरत्वं वदन्ति सम्पत्तिं तन्नाशं च । तन्न साधीयः। तथाहि । वाक्पदस्य वृत्तिपरत्वं चेच्छ्य- भिमतं स्यात् सूत्रकारस्तदा तथैव वदन्न तु तत्सरूपमेव वाक्य- म् । तन्निर्णयार्थमेव प्रत्तेः । मुख्यार्थयागो लक्षणापत्तिश्च । शेषं स्फुटम् ॥ १ ॥ अत एव सर्वाण्यनु ॥ एतेन श्रुतौ वाक्पदमिन्द्रियान्तरा- णामप्युपलक्षकमिति बोधितम् । भाष्यमत्र स्फुटार्थम् ॥ ननु या छान्दोग्यश्रुतिरत्र सम्मतित्वेन दर्शिता सैवान स- _ऽऽहतत्वाद्विषयवाक्यत्वेनादरणीया, ततश्च कथं भवदुक्तस्यार्थ- स्याभिसंहितत्वमित्याकाङ्क्षायामन्यमते तेषां बोधयितुं मतान्तरम- नुवदन्ति * केचिदित्यादि * ते हि हिरण्यगर्भादिविद्याखपरासु च विद्यासु फलप्राप्तये देवयानं पन्थानमवतारयिष्यन्तो यथाशास्त्रमु- क्रान्तिक्रमकथनं विद्वदविदुषोरुत्क्रान्तौ प्रकारसाम्यं च साभिमतमङ्गीकुर्वन्त उक्तरीत्या वदन्तीत्यर्थः । तन्न तथेति बोधनाय दूषयन्ति । * तन्नेत्यादि * । ननु सत्यमस्तीदं दूषणत्रयं तथा- प्यग्रेऽविभागो वचनादित्यनेन तत्त्वप्रलयस्य वक्षमाणत्वादत्र वृत्ति- प्रलय आद्रियत इति व्यासाशयस्य तैर्बोधनाददोष इत्यत आहुः । व्या- ·४ अध्याये २ पादः। किञ्चैवं मनसीति पदवैयर्थ्यं स्याद, विषयवाक्योक्तक्रमसागानु- पपत्तिश्चेति ॥ २ ॥ -- * किश्चेत्यादि * । यद्यपि तत्सूत्रमन्याथै तथापि स्वोक्तसमर्थनाय तथार्थादरेऽपि सम्पत्तिपदस्य वृत्त्युपसंहारार्थकतया वृत्तिनाशना- र्थत्वमेवाभिप्रेतं, यथाद्भिरग्नेः । तथा सति निरन्वयो वृत्तिध्वंस इति ध्वंसकसंसर्गमात्रस्यैवापेक्षणेन ध्वंसकस्य तत्राधिकरणताऽनपेक्ष- णान्मनसीत्यधिकरणबोधकपदवैयर्थ्यम् । नन्वधिकरणत्वेऽनपेक्षि- तेऽप्यनेरप्सु प्रक्षेपे वृत्तिनाशस्य दर्शनान्न मनसीत्यस्य वैयर्थ्यमि- स्यतो दूषणान्तरमाहुः । * विषयेत्यादि * । स्यादवैयर्थ्य यदि वि. षयवाक्यस्वमस्य स्यात् । तदेव तु न । यत एतस्य विषयवाक्यत्वे सूत्रकृता तेजस्त्यागेन प्राणस्य करणाऽध्यक्ष जीवे लयकथनाद्यः क्रमत्यागस्तदनुपपत्तिश्चेत्यतो व्यासानभिप्रेतत्वावगमादनेकदोषग्र- स्तं तथा व्याख्यानम् अयुक्तमित्यर्थः । यत्तु दर्शनादित्यस्य व्या- ख्यानम्-दृश्यते हि वाग्वृत्तेमनोवृत्ताववस्थितायां पूर्वोपसंहार इति । तदपि न युक्तम् । परमनोवृत्तेर्वाग्वृत्तिद्वारैव गोचरतायाः प्र- त्यक्षसिद्धत्वन वाग्वृत्त्यभावे तदवस्थित्यवगतेरशक्यवचनत्वात् । तथा विद्वदविदुषोरुत्क्रान्तिप्रकारसाम्याङ्गीकारेऽपीन्द्रियवृत्त्युपसंहा- रोन युक्तः । प्रश्नोपनिषदि, इन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमारित्यत्रापि लक्षणापत्त्या सम्पत्तिपदस्य नाशार्थाङ्गीकारे च बृहदारण्यकीय- शारीरकत्रामस्थायाम, एकीभवति न पश्यतीत्याहुरित्यादिरूपा- यां च श्रुती लक्षणापत्त्या श्रुतिपीडाया दुरित्वापत्तेः । अत एतेषु सूत्रेषूत्क्रमिष्यव्यवस्थामात्रकथनमयुक्तम् । किन्तु मुख्यतया स- धोमुच्यमानव्यवस्थायामिन्द्रियलयक्रमः प्रासङ्गिकस्तूत्क्रमिष्यवृ- तान्तः । ओकोप्रज्वलनसूत्रादिभिस्तस्यापि वक्ष्यमाणत्वादिति । यदपि भामतीनिबन्धे, वाचस्तूपसंहारमहष्टं नागमोऽपि गम- यितुमर्हति । आगमप्रभवयुक्तिविरोधात् । आगमो हि दृष्टानुसारतः प्रकृती विकाराणां लयमाहेत्युक्तम् । तदपि व्याख्येयग्रन्थपूजामात्र. म् । आगमस्य सर्वत्र दृष्टानुसारित्वादर्शनेन युक्तः शिथिलत्वादि- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३ ॥ पूर्वोक्तसर्वेन्द्रियवैशिष्टयवन्मनः प्राणे सम्पद्यते, न तु केवल- म् । तत्र हेतुः । उत्तरादिति । स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वाऽन्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु मौम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वाऽन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्रा- णमेवोपश्रयत इत्युक्त्वा तत्र हेतुमुत्तरेण वाक्येनाह-प्राणवन्धन हि सौम्य मन इति । तस्माद्धेतोस्तथेसर्थः ॥ ३ ॥ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥ सर्वेन्द्रियविशिष्टमनोविशिष्टः प्राणोऽध्यक्षे पुरो हृदि वा प्रकटे भगवति सम्पद्यत इसर्थः । अत्र हेतुः । उपगमादिभ्य इति । उपगमोऽभ्युपगमः पुष्टिमार्गेऽङ्गीकार इति यावत् । तत- स्तथेसर्थः । आदिपदाद् भगवद्रशीकरणसमर्थः स्नेहःमभ्वनि ङ्ग- तार्थसागस्तदनुरूपं भजनं च । अभ्युपगमे सिद्धे स्नेहादयोऽवश्य भवन्येवेसाशयेन, तदादित्वमुक्तम् । नोद्देशः कृतः । मर्यादामार्गे- । ति । तस्मादेतस्य विषयवाक्यत्वमयुक्तमेवेति पूर्वोक्तमेव विषयवा- क्यं, तथैवार्थश्चाभिप्रेत इति ध्येयम् ॥ २॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ अन भाष्यमुत्तानार्थम् । श्रुतिस्तु छान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्यानस्था ॥ ३ ॥ सोऽध्यक्ष तदुपगमादिभ्यः ॥ अत्रापि भाष्यमुत्तानार्थम् ॥ अत्रेदमर्थात् सम्पद्यते । अत्य. नुग्रहभाजनस्य पुष्टिमार्गीयस्योक्तप्रकारेण वागादिप्राणान्तानां लये तदानीमेव पुरुषोत्तमात्मकदेहप्राप्त्या लीलात्मकभोगसम्पत्तिः । ततो न्यूनस्य तस्य तु पुरुषोत्तमे लयस्ततः सम्पद्याविर्भावाधिकर- णाक्तरीत्या भगवता तस्य स्वरूपानिष्कासने पुरुषोत्तमात्मकदेह- सम्पत्त्या लीलानुभव इति बोध्यम् ॥

·५ अध्याये २ पादः। १३०७ ऽङ्गीकृतानां तु मुक्तिपर्यवसायित्वेन मुमुक्षुत्वादुत्कटस्नेहासम्भवेन प्रभुपाकट्यासम्भवात् स्वप्रकृतौ सङ्घातलये शुद्धजीवस्य भगवद- ऽनुग्रहेण श्रवणादिरूपया तथाविधस्नेहरूपया च भक्सा मुक्तिः सम्पद्यत इति बहेव तारतम्यमिति निगूढाशयेनेदमुक्तम् । अभ्यु- पगमादयस्तु मुण्डकोपनिषत्सु पश्यन्ते । नायमासेत्युपक्रम्य य- मवैषणु ते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा वृणुते तनुं स्वाम् । नाय- मात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाऽथ लिङ्गात् । एतै- रुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधामेति ॥ ४ ॥ उक्तं निगूढमाशयं प्रकटयन्ति । भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥ ५ ॥ ननु मार्यादामार्गीयाणामप्येवमेव वागादिलय ? उतान्य- थति संशये निर्णयमाह । तेषां ते भूतेषु लीयन्ते, न तूक्तरीसा भगवति । अत्र प्रमाणमाह । तच्छ्रुतेः । यत्रास्य पुरुषस्य मृ. अन्ये तु-अध्यक्षपदे करणाध्यक्षं जीवम्, उपगमादिपदे च ज्योतिर्ब्राह्मणे एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमाय- न्तीत्यनेनोक्तमुपगमनं, शारीरब्राह्मणे तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्काम- तीत्युक्तमनुगमनं, स विज्ञानो भवतीत्यननोक्तमवस्थानं च व्याकु- वन्ति । तदा छान्दोग्यस्य फस्याप्यर्थस्यानङ्गीकारात् कथं तस्य. वि. षयवाक्यत्वमित्यपि ध्येयम् ॥ ४॥ १॥ भूतेषु तच्छुतेः ॥ अधिकरणमवतारयन्ति । * नन्वित्यादि । * इति संशये निर्णयमाहेति * । एवं संशये भगवन्मार्गत्वस्यावि- शिष्टत्वेनात्रापि पूर्ववदेव वागादिलय इति पूर्वपक्षावतारान्निर्णयमा- हेत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति* तेषामित्यादि * । हेतुबोधिकां श्रुतिमुदा- हरन्ति । * यत्रास्येस्यादि * । एतेन सूत्रसं भूतग्विति पदं देवताया ·समकाशे अणुभाष्ये। तस्याग्नि वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादिसं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवी शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अत्सु लोहितं च रेतश्च निधीयत इति श्रुतेः । नचाविद्वद्विषयिणीयं श्रुतिरिति वाच्यम् । याज्ञवल्क्येति होवाच यत्राऽयं पुरुषो म्रियत उदस्मात् प्राणाः क्रामन्याहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योऽत्रैव समवनीयन्ते स उच्छ्रायसाध्मायसाध्मातो मृतः शेत इति पूर्ववाक्यात् । न ह्यविदुषः प्राणानामनुत्क्रमः । त- मुत्क्रामन्तं प्राणोऽनृत्क्रामन्तीयादिश्रुतेः। ननु यत्रास्य पुरुष- स्येत्युपक्रम्य रेतश्च निधीयत इसन्ता श्रुतिरविद्वद्विषयिणीति मन्त- व्यम् । यत एतदने, काऽयं तदा पुरुषो भवतीति प्रश्ने याज्ञव- क्यातभागाभ्यां विचारितमुत्तरमुच्यते । तौ ह यदृचतुः कर्म हैव तदृचतुरथ ह यत् प्रशश सतुः कर्म हैव तत् प्रशश सतुः पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति । एतेन कर्माश्रय- स्तिष्ठतीति निर्णयः सम्पद्यते । एवं सति प्राणानुत्क्रमणोक्या स- म्पातलयोक्त्या च विद्वद्विषयत्वमत्रावसीयते यतस्तस्यैवोक्तं द्वयं सम्भवति । अग्रिमश्रुत्युक्तकर्माश्रयत्वं च तस्मिन् विरुद्धमतः अप्युपलक्षकमिति बोधितम् । श्रुतिस्तु बृहदारण्यक आतभागमा- ह्मणेऽस्ति । इयं श्रुतिरन्यैरविद्वद्विषयत्वेन व्याख्यातेति तनिषेधन्ति । * नचेत्यादि * । तथाचेतः पूर्वस्मिन् ग्रन्थे प्राणानुक्रमणरूपस्य मुक्तिलिङ्गश्रावणान्नाविद्वद्विषयत्वं तस्या वक्तुं शक्यमित्यर्थः । ए- वमस्याः श्रुतेरविद्वद्विषयतायां बाधके दर्शिते पुनरविवद्विषयतां सा- धयितुं पूर्वोत्तरश्रुत्योर्विरोधेन सन्देहमुत्थापयन् विद्वद्विषयतां प्रति- क्षिपति । * नन्वित्यादि * I * एतेनेति * I विचारितनिर्धारकवा- क्येन । * एवं सतीति * । उक्तप्रकारके विरुद्धवाक्यद्वये एकस्मिन् प्रकरणे श्रूयमाणे सति । * विरुद्धमिति * । अवसीयत इति शेषः।

·. ४ अध्याये २ पादः। पूर्वोत्तरविरोधाद्विषयानिश्चये प्राप्ते प्रतिवदामः । मर्यादामार्गीय- विद्वद्विषयिण्येवेयं श्रुतिरिति । अत एव प्रश्ने, क्व तदा पुरुषो भवतीसतावतैव चारितार्थेऽपि साधारणपुरुषव्यावृत्त्या मयांदा- मार्गीयतत्मापकम् अयांमति पदम् । तस्यैवोपक्रान्तत्वात्।तथा तद- ग्रिमविचारितोऽर्थोऽपि तद्विषयक एवेति बुद्धयस्व । ननूक्तं बाध- कमितिचेत् । हन्त श्रुतिशिरःसमाकलितमाकलय । मर्यादामार्गे हि विधिप्राधान्यात्तथैव तन्निर्माणात् । तत्र ह्येवं कृत एवं फलं दास्ये, न त्वऽकृतेऽपीति भगवदिच्छा, अतः कर्म प्रधानम्। एवं स- सातभागस्याऽयमाशयः-वागादिरेतोऽन्तलयेन प्रारब्धस्यापि तदा नाशाच्छुद्धं जीवं विध्यविषयं कदाचित् पुष्टौ प्रवेशयात, न वेति संशयेन तदाऽपि कि मर्यादामार्ग एवोत पुष्टावपि प्रवशितो भवतीति प्रश्नः तदाऽस्यार्थस्येश्वरेच्छारीतिमविदुषो दुर्जेयत्वं जानन्ती स्वयमेव एवं पूर्वपक्षमुत्थाप्य समादधने । * प्रतिवदाम इत्यादि * । * त- स्यैवोपक्रान्तत्वादिति * । प्राणानुक्रमालङ्गेन विषय एवोपक्रान्त- त्वात् । * तदग्रिमविचारितार्थ इति * । उपक्रमानुरोधिप्रश्नोत्तर- रूपत्वात् तो ह यदूचतुरित्यादिना विचारितोऽर्थः । अग्रिमविचारि- ताऽर्थे पुनः शङ्कते- नन्वित्यादि *। * उक्तं बाघकमिति *। कर्माश्रयेणावस्थानरूपं वि. द्वत्ताबाधकम् । तथाच विद्वद्विषयत्वे बाधकस्य विद्यमानत्वाद- विद्वद्विषयवयं श्रुतिरित्यर्थः । अत्र समादधानाः पूर्वपक्षिणो भ्रान्त- त्वं बोधयितुमुपालभन्ते । * हन्तेत्यादि * | श्रुतिशिरःसमाकलित- मितिं । वेदान्ततात्पर्यबोधितम् । * एवं सतीत्यादि *!* उक्तरी- त्या मर्यादामार्गे कर्मप्राधान्ये सति आसभागस्य वक्ष्यमाण आशयः । वक्षमाणरीतिकसंशयेन तदा, क शुद्धत्वदशायाम, विधिनियतो जीवः, क वैषयिकाधिकरणे सप्तमी । कस्मिन् मार्गे, कि मर्यादामार्ग एव तिष्ठत्युत पुष्टौ प्रविष्टो भवतीति प्रश्ने इत्यर्थः । एवं प्रश्नस्य वि- द्वद्विषयत्वं प्रतिपाधोत्तरस्य प्रतिपादयन्ति । * तदेत्यादि * ।

·१३१० समकाशे अणुभाष्ये । यदवधारितवती तदपि रहस्यमिति स्फुटमनुक्त्वा श्रुतिः पर्यव- सितमर्थमुक्तवती, तौ हेसादिना । अत्र कर्मपदं मर्यादामार्गपरम् । तथाच मर्यादामार्ग एव तस्य स्थितिरिसर्थः सम्पद्यते, मुक्त एव भवतीति यावत् । अत एव तत्प्रशंसापि । यत ईश्वरत्वेन सर्वकर- णसमर्थोऽपि तद्दाने तदपेक्षते । अत्र हेतुत्वेन मर्यादामार्गस्वरूपमु- क्तम्-पुण्यो वा इसादिना ॥ ५ ॥ ननु मर्यादामार्गीयो, भक्तो ज्ञानी च भवतः । उक्तनिर्णयस्तु ज्ञानमार्गीयविषय एव । भक्तं तु तादृशमपि कदाचित् पुष्टावपि प्रवेशयतीसाशङ्ख्या तनिर्णयमाह । नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ ६ ॥ ईश्वरेच्छारीतिमविदुषः पुंसः प्रति अस्यार्थस्य दुर्जेयत्वमिति योज- ना । * अत्रेत्यादि * । श्रुतिवाक्ये कर्मपदं मत्वर्थलक्षणया तन्मार्ग- परम् । ननु मर्यादामार्गस्य विद्वदविद्वत्साधारणत्वादन विद्वव्य- वस्थैवोच्यत इत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायामाहुः । * अत एवेत्यादि * ! तथाच निवृत्तिमार्गीयकर्मणोऽपि तत्र विद्यमानत्वात्तदादाय तत्प्र- शंसात्र मुख्यं विद्वद्विषयत्वगमकमित्यर्थः । प्रशंसायां बीज * यत इत्यादि * । * तहाने तदपेक्षत इति * । मुक्तिदाने ज्ञान- समुश्चितं कर्मापेक्षते । ननु यद्यस्य विद्वद्विषयत्वं स्यात्तदाऽत्र, पुण्यो वा पुण्येनेत्यादि न वदंदित्यत आहुः । * अत्रेत्यादि * I * अत्र हे- तुत्वनेति * | फलदान हेतुत्वेन । तथाच, एष उ वेति श्रुतेः फलदाने कर्मकारणमेव हेतुर्मर्यादामार्गे इति बोधनाय, पुण्यो वेत्यादिना त- त्वरूपमुक्तम् । तावता न अविद्वद्विषयकत्वं वक्तुं शक्यमिति विद्ध- व्यवस्थैवात्रोच्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ सूत्रमवतारयन्ति । *नन्वित्यादि *। * भक्तं तु तादृशमपि कदाचित् पुष्टौ प्रवेशयतीति * तृतीयस्कन्धे, जीवाः श्रेष्ठा राजीवानामित्यादिना शेषपूजायामुत्कृष्टत्रोधने, "मय्य- ·४ अध्याये २ पादः। एकस्मिन् शानिनि भक्ते वा मर्यादानियमो न, किन्तूभयो- रपि । तत्र हेतुः-दर्शयत इति। यतो याज्ञवल्क्यातभागौ ज्ञानि- भक्तसाधारण्येन मर्यादानियमं दर्शयत उक्तरीत्या, तौ हेसादि- ना । अन्यथा अप्राकृताङ्गीकृतिरन्यथा भवेदित्युपपत्तिर्हिश- ब्देन मूच्यत । पूर्वोक्तपूर्वोत्तरश्रुतिविरोधपरिहाराऽन्यथाऽनुपप- त्तिरत्र मूलमिति ज्ञेयम् । केचित्तूपसंहृतेषु वागादिषु शरीरान्तर- प्रेप्सासामयिको जीवः, क्वाऽयं तदा पुरुष इति प्रश्नविषय इति वदन्ति । तन्न साधीयः । तमुत्क्रामन्तं प्राणोनूत्क्रामति प्राणमनू- र्पितात्मनः पुंसो मयि मन्न्यकर्मणः । न पश्यापि परं भूतमकत्तुंः स- मदर्शनादि"ति कपिलदेवबाक्ये मर्यादाभक्तं उत्कर्षविश्रान्तेः कथ- नेन तादृशं पुष्टी प्रवेशयतीत्येवं सम्भावयितुं शक्यत्वात्तं प्रवेशय- ति । व्याकुर्वन्ति । * एकस्मिन्नित्यादि * /* शानिभक्तसाधारण्येने- ऽति * । विशेषानिर्देशात् । अयं पुरुष इति सामान्यानदेशात् क- र्मोक्तिकर्मप्रशंसाभ्यां मर्यादामार्गस्यैव विषयीकरणाञ्च । तथाच यद्यवान्तरो ज्ञानभक्तिकृतो विशेषो विवक्षितः स्यात्तदा समान्यन न वदेताम् । अतस्तथेत्यर्थः । ननु पुष्टिमर्यादाभक्तयोर्भक्तिमत्त्वे तु- ल्येऽपि कुतोऽयं विशेषो यन्मर्यादामार्गीयवागादीनां भूतेष्वेव लयो न भगवतीत्याकाङ्कायां गूढाभिसन्धिमाहुः । * अन्यथेत्यादि * । यदि तद्वागादिलयो भगवत्यङ्गीक्रियते, तदा अप्राकृनानां सर्वभा- वप्रपत्त्या प्रकृतिसम्बन्धरहितानां या अङ्गीकृतिः स्वीयत्वन वरणं, सा अन्यथा भवेद् इतरतुल्यतां प्राप्नुवती वरणश्रुत्युक्तमसाधारण्य विरुध्यादित्यर्थोपपत्तिर्हिशब्देन सूच्यते । तथाच ताभ्यां शानिभ- क्तसाधारण्यन यनिरूपितं तत्रेदं बीजमित्यर्थः । नन्वस्याः श्रुतरेवं तात्पर्यकल्पने किं बीजमत आहुः । * पूर्वोक्त्यादि * । पूर्वोत्तर- श्रुतिस्तु, न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्तीत्यादिरूपा बोध्या । तथाचैतद् बीजमित्यर्थः । एतदेव हृढीकर्ते, दूषणाय मतान्तरमुपक्षिपन्ति । * फेचिदित्यादि * । दूषयन्ति । * तन्नेत्यादि । अत्रायमर्थः । अ.

·१३१२ सप्रकाशे अणुभाष्ये। व समवनीयन्त इति वाक्येन प्राणानुस्क्रमणमुभयत्रोक्तम् । तत्र शारीरब्राह्मणे, अथाकामयमान इति निष्कामं पुरुषमुपक्रम्योक्तम् । अन्ते च, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति तस्य ब्रह्मप्राप्तिरुक्ता । आतंभाग- ब्राह्मणे तु, यत्राऽयं पुरुषो म्रियत इति सामान्यतो म्रियमाणमुपक- म्योक्तमाअन्तेच,स उत्स्वयत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेत इत्येतावदुक्त- म् । तत्र सामान्यस्य विशेषेण निर्णय इति ब्रह्मात्त्ययवाक्यस्यात्र नि- नायकत्वादस्य मुक्तिलिङ्गत्वमेवोचितम् । तथाऽप्याध्मातो मृतःशेत इत्यननोक्तावस्था ब्रह्मविच्छरीरस्यानुचिता । लौकिकस्य पुण्यकृतो- ऽपि प्रायस्तादृशावस्थाया अदर्शनात् । अतः पुनः प्रश्नः-यनास्य पुरुषस्येत्यारण्य, क्वायं तदा पुरुषो भवतीत्यन्तः । अमुच्यमानस्य हि प्राणोत्क्रमस्तमुत्क्रामन्तमित्यादिश्रुत्योक्तः । अयं शरीरदुरवस्था- वानुक्तस्तस्य चदग्निं वागप्येतीत्युक्तप्रकारेणेन्द्रियाणामनुत्क्रान्तानां तत्तद्योग्येषु भूतेषु इन्द्रियाधिष्ठातृदेवतायां च लयस्तदा तस्य सा- धनाभावान्न मुक्तिर्वक्तुं शक्या । इन्द्रियाणां लये मनसोऽपि चन्द्र लयात् । तदेव स तत्सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्येति श्रावितस्य जीवगमनस्यापि वक्तुमशक्यतया शरीरान्तरप्राप्त्याव- श्यकत्वे वागादिलयवैयापत्त्या, देहस्य मृतत्वात्तत्र स्थितेर्वक्तुम- शक्यतया तस्य जीवस्य कुत्र स्थितिरिति तत्राशयो भाति । एतदु- त्तरे तु, कर्माश्रयस्तिष्ठतीति । यथा बाणो वा पाषाणशकलो वा चेत- नेन क्षिप्त आकाशेगच्छति, तस्य गमनक्रियेवाश्रयो, न त्वन्यस्तथा जी- घोऽपि, एष उ इति श्रुत्युक्तकर्माश्रयस्तिष्ठतीति सिध्यति। तत्र जीव- स्य स्वतः क्रियाराहित्याल्लिङ्गस्य च लीनत्वान्न्यायादिमतवददृष्ट- स्यात्मधर्मतया अत्रानङ्गीकाराजीवाधिष्ठानभूतं कर्म किमीयमिति शङ्कन नापैति । तेन शरीरान्तरप्रेप्सासामयिको जीवः, क्वायं तदेति प्रश्नविषय इत्यसङ्गतम् । लीनकरणग्रामस्य प्रेप्साया व्यापारस्य च वक्तुमशक्यत्वात् । प्रेप्साङ्गीकारे च तमुत्क्रामन्तमिति श्रुत्या लिङ्ग- साहित्यस्यावश्यकत्वाद्वागादिलयोऽप्यसम्भवदुक्तिकः । अत्रैवेति मुक्तिलिङ्गश्रुतिविरांधाच्च । अतो देहान्तरप्रेप्सावतः प्रश्नविषयता- या वक्तुमशक्यत्वाद् अस्मदुक्त एव मार्गः, सदसत्कर्मप्रधानो म- र्यादामार्ग एव कर्मपद आदर्तव्यः । अन्यथा केवलकर्मणः संसार. जनकत्वात् प्रशंसावैयापत्तेः । मार्गादरे तु तस्य प्रवृत्तिनिवृत्ति- ·४ अध्याये २ पादः। स्क्रामन्त५ सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्तीति श्रुति विदेहान्तरजीवस्य प्राणानामिन्द्रियाणां च सहैवोक्रमणं वदतीति वागादिलयस्य त- प्रासम्भवान्नोक्तस्य प्रश्नविषयत्वं वक्तुं शक्यम् । पूर्ववाक्येऽत्रैव समवलीयन्त इत्युक्तत्वाचातोऽस्मदुक्त एव मार्गोऽनुसतव्यः। एतेन नायं परविद्यावान् यतः, अमृतत्वमेव तत्फलामिति । तच्च देशान्तरा- नायत्तमित्युत्क्रमणापेक्षा कर्माश्रयत्वं च न स्यात्, किन्त्वपरविद्या- वान् । तस्यास्तु ब्रह्मलोकावधि फलमिति कर्माश्रयत्वोत्क्रमणादिकं सम्भवतीसपि निरस्तं वदितव्यम् ॥ ६ ॥ कर्मात्मकत्वानिवृत्त कर्माऽऽदाय प्रशंसोपपत्तेः। दुष्टं फर्मादाय श- रीराध्यानाधुपपत्तेश्च । एतद् बोधनायैव, पुण्यो वा पुण्येनेति मार्ग- खरूपमुक्तम् । एवं सतीमत्र सिध्यति । यः सद्यो मुच्यते तस्य प्राणानामत्रैव समवनयनम् । यश्चान्धन्तमो विशति तस्यापि प्रा- णानामत्रैव समायनम् । शरीरखुरवस्थालिङ्गात् । अन्यथा तदु- क्तिवैयापत्तेः । ये पुनः क्रममुक्तिगामिनस्तत्प्राणानां सहोत्क्रमः । अणुः पन्था वितरः पुराण इत्यादिश्रुतेः । यदि प्रयास्यन्नृप पारमे- ठयमित्यादिस्मृतेश्च । ऊर्ध्वगामिनां च तथा । तदेव तत्सह कर्म. गैतीत्यादिश्रुतेः, मनः कर्ममयं नृणामित्यादिस्मृतेश्च । सुबोधिन्यां तु धृतराष्ट्र प्रत्यक्रूरवाक्ये. अकृतार्थ प्रहिण्वन्ति प्राणा राय इत्युक्त्वा- उपसंहारे,मृतोऽन्धं विशते तम इति कथनादन्धन्तम एव प्रकृतमिति श्रीतं मुक्तिलिङ्गं न विचारितम् । इह तु मुक्तेरेव फलत्वेन प्रकृतत्वात तमोलिङ्गं न विचारितम् । अतोऽन्धतमसोऽप्यासुरमुक्तित्वान्न भाष्यसुबोधिन्योर्विरोध इति क्षेयम् । उभयथापि शरीरान्तरप्रेप्साया अलाभान्मतान्तरदूषणं तूभयथापि निष्प्रत्यूहमिति च । एवं परोक्तं प्रश्नाशयं दूषयित्वा तदुक्तं सिद्धान्ताशयं दूषयन्ति । * एतेनेत्या- दि ** एतेनेति * । जीवस्यात्र देहान्तरप्रेप्सासामयिकत्वासङ्गति- व्युत्पादनेन ।* इत्यपि निरस्तमिति * इति एवमर्थकं यद्, भूतेषु त- च्छतेरित्यत्र, भूतेष्वतः श्रुतेरिति पाठमङ्गीकृत्य स प्राणोऽध्यक्षस्तेजः ·सपकाशे अणुभाष्ये। समानाचासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥ ७ ॥ मर्यादापुष्टयोर्न कदाचिदन्यथाभाव इति यदुक्तं तत्र हेत्व- पेक्षायां वस्तुस्वरूपमेव तथेति बोधयितुमाह । समानेयादि । अत्रायमाशयः । साधनक्रमेण मोचनेच्छा हि मर्यादामागीया मर्यादा । विहितसाधनं विनैव मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा । तथा सति सदैकरूपत्वं तयोर्युक्तमिति । एतदेवाह । मृतिः संस्ट- तिः। जीवानां स्वस्मात् पृथक्कृतानाम् अविद्यया अहन्ताममतास्प- दीकरणम् । तदुपक्रम आरम्भस्तं मर्यादीकृस मुक्तिपर्यन्तमुक्त- सह चरितेषु देहवीजभूतेषु सूक्ष्मेष्ववतिष्ठते । कुतः? । अतः श्रुतेः प्राणस्तेजसीत्यतः श्रुतेरिति व्याख्यानं, नैकस्मिन्निति सूत्रे च शरी- रान्तरप्रेप्सावलायां नैकस्मिन्नेव तेजसि जीवोऽवतिष्ठते । कार्यस्य शरीरस्य पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तजामय इति श्रुतिरव्यो मात्रा ऽविनाशिन्य इत्यादिस्मृतिश्चैतमर्थ दर्शयत इति व्याख्यानमुक्तं तदपि निरस्तम् । तद्रीत्योत्क्रमाङ्गीकारे पूर्व न्द्रियलयप्राणानुक्रमणवैयर्थ्यप्रसङ्गेन आतभागब्राह्मणेऽनुक्तायाः शरीरान्तरपसाया नूतनेन्द्रियापेक्षायाश्च कल्पनापत्त्या लक्षणाप्रसं- ड्रेन श्रुतिसूत्र व्याकुलीभावापत्त्या च निरस्तमित्यर्थः ॥ अत्रावसरगर्भः प्रसङ्गोऽधिकरणसङ्गतिः ॥६॥२॥ समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥ एवमधिकरण- द्वयेन पुष्टिमर्यादास्थयोः क्रमेण वागादिलयं व्युत्पाद्य पुरिमर्यादा- स्थयोः कुत एवं विशेष इत्याकाङ्क्षायां मार्गस्वरूपविशेषादेव विशेष इति वक्तुम्. इन आरभ्य नवभिः सूत्रैरुपाद्धातेन तद्दाार्थ तास्ता आशडून निवारयतीत्याशयेन काश्चिदाशङ्कनमनुवदन्तः सूत्रमवता- रयन्ति । * मर्यादेत्यादि * । व्याकुर्वन्ति । * साधनेत्यादि * । अविद्यया अहन्ताममतास्पदीकरणमिति * विद्ययाऽविद्ययति श्लो- कोक्तया स्वीयया मूलशक्त्या अहंममेत्यसद्ग्राहात्मकजीवाविद्याथ- यत्वसम्पादनम् । * मुक्तिपर्यन्तमिति * । इदमुत्तरावधिकथनमा- ·४ अध्याये २ पादः। १३१५ रूपा मर्यादा समाना सदैकरूपा मध्ये नान्यथा भवतीसर्थः । एवमेवानुपोष्य, व्रतमकृत्वा अमृतत्वमपि पुष्टिमार्गे समानमियर्थः । अत्रोपोषणपदमशेषमुक्तिसाधनोपलक्षकम् ॥ ७ ॥ एवं प्रासङ्गिकमुक्त्वा प्रकृतं परामृश्यते । सोऽध्यक्ष इति सूत्रेण पुष्टिमार्गीयभक्तसङ्घातस्य भगवसेव लय इत्युक्तम् । अग्रिमेण सेन मर्यादामार्गीयभक्तसङ्घातस्य भूतेषु लयमुक्त्वा प्रश्नाऽनन्तरं शुद्धजीवस्य तस्य मुक्तिरेव भवतीति वक्तव्ये सति, आहर सौम्य हस्त- मित्यादिना स्वाशयमन्येष्वप्रकटयन्तौ कर्म यनिरूपितवन्तौ तत्कुत इसाशय तयोराशयं निगूढं प्रयटयति । तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८ ॥ थिक शेयम् । संसारस्य तदधीनत्वादितिं । * मध्ये नान्यथा भवती- ति * । एप उ वेति श्रुत्युक्ताया इच्छाया इव मुमोचयिषाया अप्य- प्रतिहतविषयत्वस्य न्याय्यत्वातू तथा । * पुष्टिमार्गे समानमि- ति * । ते नाधीतश्रुतिगणा इत्यादिभगवद्वाक्यात तथा।सूत्रं तु प्रथ- मश्चकारो ऽवधारणे, द्वितीयश्चोऽप्यर्थ बोध्यः ॥ भूतस्वित्यतीताधि- करणे मार्यादिकव्यवस्थाया उक्तत्वादव्यवधानेनात्र मर्यादास्मृतेर्म- दोल्लेखः । व्यवहितत्वेन पश्चात् पुष्टेरित्यपि ज्ञेयम् । तादृशतारशे- च्छायां लीलाया लोकतुल्यत्वस्यैव हेतुत्वादिति ॥ ७ ॥ तदाऽपीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * एवं प्रासङ्गिकमित्यादि * । यथा एकनगरप्रापकयोर्मार्गयोस्तत्प्रापकत्वे च समानऽपि कस्यचित्केवलपान्थप्रापकत्वं, कस्यचितू सपरिकर- रपान्थप्रापकत्वमिति तन्मार्गस्वरूपकृत एव भेदस्तथा मर्यादापुष्टयो- रपीत्यतत्प्रासङ्गिक तत्तन्मार्गस्वरूपबोधनायोक्त्वा प्रकृतम् आर्त- भागब्राह्मणस्थं प्रमेयं परामृश्यते विचार्यत इत्यर्थः । ननु तत्र किमवशिष्टं येन पुनर्विचार्यत इत्याकाङ्क्षायामाहुः । * सोऽध्यक्ष इत्यादि *। * अग्रिमेणेति * । भूतेषु तच्छ्तेरिति सूत्रेण ।

·१३१६ समकाशे अणुभाष्ये । तदा निसलीलान्तःपातलक्षणपुष्टिमार्गीयमुक्तिदशायां मर्या- दामार्गीयाया अपीतेर्मुक्तेः संसारत्वाभावेऽपि पुरुषोत्तमभजना- नन्दानुभवाभावात् संसार इसेव पुष्टिमार्गे व्यपदेशो यतः क्रियते अतस्तदभिसन्धाय तया रीसा निरूपणम् । अत एव श्रीभाग- वते श्रीशिववचनं गीयते-"नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन" इति । श्रीभग- वद्गीतास्वपि-देवान देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपीति वाक्येन । मर्यादामार्गीयभक्तमुक्तरितरसाधारण्यमुच्यते ॥ ८ ॥ ननु संसारवन्मुक्तेरपि हेयत्वं यत्र तादृशं चेद पुष्टिमार्गीय- तत्त्वं तदा मुक्तेः पुरुषार्थत्वबोधिकायाः श्रुतेः प्रतारकत्वमापतती- ति तद्बाधकममाणानां तत्स्तुतिमात्रपरत्वमेवेति प्राप्त आह । सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥ ९ ॥ फक्किकायोजना तु-एवं लयमुक्त्वा प्रश्नानन्तरमित्याधुक्तरीत्या निरू- पणं कुत इत्याशय तथा प्रगटयतीति बोध्या। तथाच यदि न तत्त- न्मार्गीयमुक्तौ तारतम्यं तदा वागादिलयस्य भिन्नप्रकारकत्वविचा- रः काफदन्तविचारतुल्यः स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थ तयोरेकान्तगमना- घाशयं वक्तीत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * तदेत्यादि * । * त- या रीत्या निरूपणमिति * । पुष्टिमार्गीयमुक्तयपेक्षया मर्यादामार्गीय- मुक्तेः साधनसाध्याया न्यूनत्वबोधनाय मुक्तिहतुत्वेन प्रशंसनीय- स्थापि मार्गरूपस्य कर्मण एकान्ते गत्वा जीवाश्रयत्वन निरूपणम् । तथाच तस्य सद्योमुक्तिप्रकारत्वदृढीकरणाथै पुष्टिमार्गीयापेक्षया न्यूनत्वज्ञापनार्थं च पुनर्विचार इत्यर्थः । इदं चोपबृंहणाभावे मनसि न विशतीत्यतस्तदाहुः । * अत एवेत्यादि । तथाचात्र मुक्तेरितर- साधारण्यकथनात्तथेत्यर्थः ॥ ८॥ सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥ सूत्रमवतारयन्ति * नन्वि- स्यादि * । * तदुबोधकप्रमाणानामिति * । भजनानन्दोत्कर्षप्र- ·४ अध्याये २ पादः। १३१७ पुष्टिमार्गीयं तत्त्वं सूक्ष्म दुर्जेयमित्यर्थः । अत्रायमाशयः । पुष्टिमर्यादामप्यतिक्रम्य पुष्टिपुष्टौ प्रवेशे तत्तत्त्वमनुभवविषयो भव- ति नान्यथा । तत्र प्रवेशस्त्वतिदुरापोऽतिशयिताऽनुग्रहेतराऽसा- ध्यत्वादत उक्तेतराऽज्ञेयमेव तद्भवति । तेषां तु मुक्तिरेव फलम् । तस्या एवेष्टत्वाद् रागिणां स्वर्गादिवत् । इष्टफलामाप्तौ हि प्रता- रकत्वमन्यथा प्रवृत्तिमार्गीयफलबोधिकाया अपि श्रुतेः प्रतारकत्वं स्यात् । इच्छा चाधिकारानुसारिणीति नानुपपन्नं किञ्चिदिति । नन्वेवं विधार्थाऽस्तित्वे किं मानमियाकाङ्कायामाह । प्रमाणत इ- सादि । प्रमाणं श्रुतिः । सा तु, यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चनेति । एत५ ह वा वन तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमिति । अत्र पूर्वार्द्धन दुर्जेयत्वम्, उत्तरार्द्धन तत्सत्ता च बोध्यते । अन्यथा मनसोऽप्यप्राप्यस्य वेदनकथनं विरुद्धं स्यादतो दुर्जेय- खेनैव धर्मिग्राहकमानसिद्ध तदियर्थः। चकाराचादृशानामनुभव: माणानाम् । सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * पुष्टीत्यादि * । ननु पुष्टितत्त्वस्य दुर्शयत्वे श्रुतेः प्रतारकत्वं कथं निवर्ततामित्यतस्तदाशयमाहुः *अ- प्रायमित्यादि *। * तत्त्वमिति * । पुष्टिमार्गीयतत्त्वम् । * उक्तेत. राशेयमिति * । अतिशयितानुग्रहभाजनातिरिक्ताशयम् * तेषामि- ति * । अतिशयितानुग्रहभाजनातिरिक्तानां भक्तानां शुष्कज्ञानिना च । * इच्छति * । स्वर्गादिविषयिणी मोक्षविषयिणी च । * इति नानुपपन्न किश्चिदिति * । इति हतोः, यथा स्वर्गादिकामिनः प्रति- निवृत्तिमार्गतत्त्वं दुर्जेयमधिकारराहित्यादेवं मोक्षकामिनः प्रति पुष्टि- मार्गतत्त्वमपीति तत्तच्छ्रुतीनां तं तं प्रति फलबाधकत्वान्न प्रता रकत्वमतो हेतोर्य उत्कृष्टाधिकारिणस्तान् प्रति भजनानन्दोत्कर्षबो- धकतया न स्तुतिमात्रत्वमतः पूर्वोक्तं सूपपन्नमित्यर्थः । सूत्रशेष- मवतारयन्ति । * नन्ववमित्यादि *। * एवं विधार्थास्तित्व इति* ।

·१३१८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । परिगृह्यते ॥९॥ तर्हि ब्रह्मविदामिव तादृशानां भक्तानामपि स्वमार्गोपदेशनं क्वचिच्छ्येत, न चैवम्, अतः पूर्वोक्तं न साधीय इति भातीत्यु- सूत्रमाशय तत्र हेतुमाह ॥ नोपमहेनाऽतः ॥ १०॥ उपदेशनं तदा स्याद् यदि ब्रह्मविदामिव तेषां स्वास्थ्य स्याद् यतस्तेषां विरहिदशा प्रियसङ्गमदशा चेति दद्वयमेव भवति नान्या । पूर्वस्यास्तस्यास्त्वतिदुःसहत्वेन सर्वेषां भावानामु- पमर्दैन तिरोधानेनोपदेशो न भवतीयर्थः । सङ्गमे तु, अतः पुरः प्रकटपरमानन्दस्वरूपाद्भगवत एव हेतोरुपदेशोऽन्यस्मै न भवती- सर्थः । न हि भगवदग्रेस सम्भवतीति भावः ॥ १० ॥ ननु रसो वै सः रस५ ह्येवाऽयं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीत्युपक्र- म्यैष ह्येवानन्दयातीति श्रुतेरुक्तरूपानन्दमाप्तौ दुःसहविरहतापो- ऽशक्यवचनः । आनन्दतिरोधान एव तत्सम्भवात् । तद्धतोरस- म्भवात्, सम्भवे तु तत्प्राप्तिरेव न स्यादिति प्राप्ते, उत्तरं पठति । अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॥ ११ ॥ अताशसर्वदुज्ञेयार्थसद्भावे । शेषं स्फुटम् ॥९॥ नोपमर्देनाऽतः ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * तीत्यादि * 1 * त- प्रेति * | तादृशम शमार्माऽनुपदेशे । सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * उपदेशन- मित्यादि * । अर्थस्तु स्फुटः ॥ १० ॥ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॥ उपमर्दै प्रत्यवस्थानं वारयितुमग्रिम- सूत्रमवतारयन्ति । * ननु रस इत्यादि * I * ततोरित्यादि * । तखेतोरानन्दतिरोधायकहेत्तोरविद्याकामकर्मरूपस्य उत्कटभक्तिभावे सत्यसम्भवाद् उत्कटभक्तिदशायामप्यविद्यादिसम्भवे तु तत्प्राप्ति- भगवत्प्राप्तिरेव न स्यात् । सा च तेषामस्ति । अत उपमर्दासम्भवा- ·४ अध्याय २ पादः। १३१९ आनन्दात्मकरसात्मकस्यास्यैव भगवत एव धर्म ऊष्मा विरह- साप इसर्थः । विरोधपरिहारायाह । उपपत्तेरिति । इदमुक्तं भ. वति । भगवद्विरहस्य सर्वसाधारणत्वेऽपि स्थायिभावात्मकरसरूप- भगवत्मादुर्भावो यस्य हृदि भवति तस्यैव तदमाप्तिजस्तापस्तदन- न्तरं नियमतस्तत्माप्तिश्च भवति, न त्वतथाभूतस्येसन्वयव्यतिरेका- भ्यामुक्तरसस्यैवैष धर्म इति निश्चीयते । तस्य वस्तुन एव तथा- वात् स तापोऽपि रसात्मक एव ॥ ११ ॥ प्रतिषेधादितिचेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ ननु न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोगं नोत दुःखमियादिश्रु- सा दुःखपतिषेधस्तादृशे भक्ते क्रियत इति तस्य दुखित्वं न वक्तुं शक्यमित्याशङ्कय प्रतिपेधति । नेति । कुतः। शारीरात् । शरीर- सम्बन्धिनो हेतोर्यद् दुःखं कर्मजनितमिति यावत् तस्यैव श्रुतौ प्रति- दनुपदेशोऽसङ्गत इति प्राप्ते । सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * आनन्देत्यादि । तथाचाऽन्तःप्राप्तिबाह्याप्राप्तिभ्यामानन्दानुभवविरहतापाविति द्वय- मप्युपपद्यत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ प्रतिषेधादितिचंन्न शारीरात् ॥ अन पूर्वपक्षसिद्धान्तयो?- रूहत्वात् पूर्वपक्षे, उपमर्दसूत्रान्नशब्द, तस्यैवेतिसूत्रात्तस्यैवोमंति पदत्रयं चानुवर्त्य, सिद्धान्ते चोपपत्तेरिति पदमनुवत्यैद व्याख्याय- त इत्याशयेनं पूर्वभागं व्याकुर्वन्ति । * नन्वित्यादि * । * तस्य दुःखित्वं न वक्तुं शक्यमिति * । तस्य भगवत्स्वरूपलाभवतो भक्त- स्य दुःखित्वं तस्यैवोष्मत्यनेनोक्तो विरहतापो न वक्तुं शक्यः । *प्र- तिषधतीति * । प्रतिषेध्यस्य कर्मजन्यत्वं बोधयंस्तत्कथनाशक्यत्वं प्रतिषेधन्तः सिद्धान्तभागं व्याकुर्वन्ति । * नेत्यादि * । ति * । शरीरसम्बन्धिनोर्मृत्युरोगयोरनन्तरं तत्प्रायपाठे पठितस्य तादृशस्यैव दुःखभावस्य पूर्वसूत्रोक्तहेतोः संग्रहं सूचयन्ति- * तस्यैवे. - ·समकाशे अणुभाष्ये । पेधामात्रानुपपत्तिरियर्थः । एतेन दुःखत्वेन कर्मजन्पत्वानुमानमपि निरस्तं वेदितव्यम् । लौकिक एव दुःखे तजन्यत्वनियमाव॥१२॥ स्पष्टो ह्येकेषाम् ॥ १३ ॥ एकेषां शाखिनां भगवत्स्वरूपलाभानन्तरं दुःखतन्निवर्तनल. क्षणोऽर्थः स्पष्टः पठ्यते । तथाहि । रसो वै सः, रसर ह्येवाऽयं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति, को ह्येवाऽन्यात् कः प्राण्याव, यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्, एष ह्येवानन्दयाति । अत्र रसात्मकम- गवत्स्वरूपलाभे ससानन्दवत्त्वमुक्त्वा तस्यैव जीवनहेतुत्वं परमान- दहेतुत्वं चोच्यते । मरणहेतूपस्थियभावे जीवनहेतुत्वं न वदेत् । स रसस्तु संयोगविप्रयोगभावाभ्यामेव पूर्णो भवसनुभूतो नैकत- रेण । तत्र विरहतापस्यात्युपमर्दित्वेन तदा प्राणस्थितिराप न स्याद् यदि रसात्मको भगवान् हृदि न स्यादियाशयेनाह, को ह्येवान्यादिति । यद् यदि एष हृदि स्फुरदुरूप आकाशो भगवान्न स्यात् कस्तदाऽन्याद्, अन पाणने, को वा जीवयेन कोऽपीयर्थः ताशस्य भगवत्स्वरूपातिरिक्तान जीवनमिति ज्ञापनाय सामान्य- पदम् । एतेनेत्यादि * एतेनेति * । सिद्धान्तभागेन । तथाच भगवद्विरह. दुःखं कर्मजन्यं दुःखत्वाद् दुःखान्तरवदिति साधने, सुखत्वेन हे- तुना मोक्षसुखस्यापि तथात्वापत्तेस्तत्परिहाराय तत्र लौकिकत्वस्यो- पाधित्वं वाच्यम् । तश्चात्रापि तुल्यमिति लौकिक एव दुःख कर्मज- म्यत्वनियमाद् उपपत्तेरेव निरस्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥ स्पष्टो छेकेषाम् ॥ पुष्टिमार्गीयस्य भगवद्विरहजं यदुःखं तन्न कर्मजन्यमित्यत्र प्रमाणापेक्षायां तयोधनायेदं सूत्रमित्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते । * एकेषामित्यादि *। * शाखिनामिति * तै- त्तिरीयाणाम् । श्रुतिमुपन्यस्य तदर्थ व्याख्यातुं गृह्णन्ति । * अत्रे- त्यादि * । विभजन्ते । * स रस इत्यादि * 1 * तोति* पूर्णर- मानभावनेच्छया भगवताऽनुभाव्यमाने विप्रयोगे । * सामान्यपद्- ·४ अध्याये २ पादः। १३२१ ब्रह्मानन्दाधिकपूर्णानन्दविरहासनमरणनिवारणाऽसामर्थ्यमतादृश- स्योचितमेवेति ज्ञापनाय हि शब्दः। तादृशस्य जीवनसम्पादनं प्रभोरावश्यकमिति ज्ञापनाय एवकारः । तापात्मकस्याप्यानन्दात्मकत्वमेवेति ज्ञापनायानन्द- पदम् । तदा प्रलापगुणगानाऽऽदयो ये भवन्ति तेऽपि तद्धर्मा एव नीलाम्बुदश्यामोऽतिक्लेशवशाद् हृदयादपगच्छत्विति भावेऽपि हृदयानापसारयितुं शक्य इति ज्ञापनाय चाकाशत्वमुक्तम् । तदन- न्तरं प्रकटीभूय तदन्यः को वा प्रकर्षेण दर्शनस्पर्शाश्लेषभाषणा- दिभिः स्वरूपानन्ददानेनाऽन्यात् पूर्वतापनित्तिपूर्वकमानन्दपूर्ण कुर्यादित्यर्थः । रस होवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवतीति पूर्ववाक्येनैवा- न्यव्यवच्छेदपूर्वकं भगवत्माप्तेरानन्दहेतुत्वप्राप्तावपि यत्पुनराह त- वापि व्यतिरेकमुखेन, तत्रापि जीवनहेतुत्वं तदपि सामान्यवि- शेषाभ्यां वारद्वयं तेन विरहसामयिकोक्तरूप एवार्थः श्रुतेरभिप्रे- त इति निश्चीयते । अन्यथा मरणहेत्वनुपस्थितौ जीवनहेतुत्वं मिति * क इति पदम्। * ब्रह्माऽऽनन्दाधिकपूर्णानन्दविरहासन्नमर- णनिवारणासामर्थ्यमिति * अक्षरानन्दादधिको यः पूर्णानन्दो भगवाँ- स्तद्विरहणासन्नं यन्मरणं तन्निवारणे असामर्थ्यम्। * तद्धर्मा इति * विप्रयोगरसात्मकस्य भगवत एव धर्माः। आकाशपदस्य ब्रह्मवाच- कत्वेऽपि व्यापकत्वरूपं धर्ममादाय तस्य तात्पर्यान्तरमाहुः * नी- लाऽम्बुदेत्यादि * अतिक्लेशवशादित्यस्य, इति भावेऽपीत्यनेन सम्ब- न्धः । प्राण्यादिति पदस्यार्थमाहुः * तदनन्तरमित्यादि * अस्याः श्रुतेरयमेवार्थ इत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायां तदाहुः । * रसमित्या. दि *। * यत्पुनराहेति * को ह्येवान्यादित्यादिना आनन्दनं यत्पुन- राह । * अन्यथति * विरहावस्थाया अनभिप्रेतत्वे । अत्रान्यात् प्रा. ण्यादित्य मान्यतरेणैव जीवनसम्पादनसिद्धौ सामान्यविशेषभावो

·१३२२
समकाशे अणुभाष्ये ।
न वदेदित्युक्तम् । तदवस्थापनः को वा पुरुषो जीवेदिति
वार्थः ॥ १३ ॥
स्मयते च ॥ १४ ॥
भगवद्भावस्य मरणहेतुत्वं तेनैव च जीवनं तस्य ब्रह्मादि.
दुरापत्वं च श्रीभागवते स्मर्यते । ता मन्मनस्का मत्पाणा मदर्थ
सक्तदैहिकाः । ये सक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान् बिभर्म्यहमित्यु.
पक्रम्य, धारयन्सथ कृच्छ्रण प्रायः प्राणान् कथञ्चनेसादि श्री-
प्रभुवचनं, श्रीमदुद्धवचनं च एताः परं तनुभृतो भुवि गोपबच्चो
गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः । वाञ्छन्ति यं भवभि-
यो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मनिरनन्तकथारसस्य" इसादि ।
तेन भगवत एव जीवनहतुत्वं भावस्य च परमपुरुषार्थत्वं दुरापन्वं
च स्फुटमवगम्यते ॥ १४॥
-
नातीवोपयुज्यत इत्यरुच्या प्राण्यादित्यस्य व्याख्यानान्तरमाहुः * तद
वस्थेत्यादि * । तथाच माऽस्तु सामान्यविशेषभावस्तथाऽप्युक्तव्या-
ख्यानेन दोषनिवृत्तभगवद्विप्रयोगदुःखस्य कर्माजन्यत्वे उक्तश्रुनिबो-
धितं भगवत्कर्तृकजीवनसम्पादनरूपमासम्नमरणलिङ्गमेव प्रमाण
मित्यर्थः । अस्मिन् सूत्र, एकेषां स्पष्ट इत्युक्त्या शाखान्तरेऽस्पष्ट इति
बाधितम् । तेन भूमविद्यायाम, आत्मतः प्राण इत्यादिकथने आत्मत
एवाविर्भावतिरोभावावित्यपि कथनन व्यापारतया विरहदुःखस्यापि
स्मरणादिति । एतेनापि, न पश्यो मृत्यु पश्यतीति श्लोकोक्तस्य दुः-
खस्य कर्मजन्यत्वं दृढीभवति । अदर्शनकथनेन तस्यैवाप्राप्तस्य याध-
बोधनादिति बोध्यम् ॥ १३ ॥
स्मयते च ॥ यद्यपि रसात्मकमेव ब्रह्म प्रकृत्येयं श्रुतिः प्रवृ-
तेति नास्मिन्नर्थे सन्देहस्तथााप काश्चदतदर्थ सामान्यजीवनपरनया
शन्नेति तद्वारणायैनमर्थ स्मृत्योपष्टम्भयतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वा
व्याचक्षते । * भगवद्भावस्यत्यादि * ॥ १४ ॥

·५ अध्याये २ पादः। ? तानि परे तथा ह्याह ॥ १५ ॥ ननु हृदि बहिश्च रसात्मकभगवत्माकठ्यं, तददर्शनजनितो विरहभावस्तज्जनितस्तापस्तन मरणोपस्थितिस्तन्निवर्त्तनं तदोत्कटधं, तदा पाकव्यं, ततः पूर्णस्वरूपानन्ददानादिकं लोके क्वचिदपि न दृष्टं श्रुतं वा वैकुण्ठेऽपीति कुत ? इसाशङ्कायामाह । तानि । उक्तानि वस्तूनि परे प्रकृतिकालाद्यतीते वैकुण्ठादप्युत्कृष्ट श्री- गोकुल एव सन्तीति शेषः । तत्र प्रमाणमाह । तथा शाह श्रुतिः। ऋग्वेदे पठ्यते-ता वाँ वास्तुन्युष्मसि गमध्य यत्र गावो भूरि- शृङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि । ता तानि वां भगवत्तदन्तरङ्गभक्तयोः सम्बन्धीनि वास्तूनि वस्तूनि गमध्यै प्राप्तुमुष्मसि कामयामहे । तानि कानीयाका- झायां गूढाभिसन्धिमुद्घाटयति, यत्र श्रीगोकुले मावो भूरिश्रृङ्गा बहुशृङ्गा रुरुप्रभृतयो मृगाश्च वसन्तीति शेषः । अयासः शुभाव- हाः । तत उक्तगुणविशिष्टम् उरु गीयत इत्युरुगायस्तस्य । गोप्यो हि सततं तं गायन्ति । अत एव तदादिभक्तेषु कामान् वर्षतीति वृषा तस्व परमं प्रकृतिकालाद्यतीतं पदं स्थानं भगवतो वैकुण्ठं भवति, तत्रैतादृशलीलाऽभावेन तस्मादपि परममुत्कृष्टम् । अत्र भूमाववभाति प्रकाशत इसर्थः । तथापि स्वदृग्गोचरो न भवतीति खेदेन अबाहेसाह श्रुतिः । उरु गीयते परं सर्वत्र कामवर्षणं भ- तेष्वत्रैवेति तात्पर्येण वा विशेषणद्वयमुक्तम् । यमुनापुलिन- तदुपवननिकुअगह्वरमदेशाद्रिसान्वाद्यात्मकत्वेन भूरि बहुरूपम् । त- तानि परे तथा ह्याह ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्वित्यादि। * न दृष्टं श्रुतं वेति * । फलकोटौ न दृष्टं श्रुतं वा । * इति कुत- इति * । इति हेतोः कुत एवमुच्यत इत्यर्थः । * आहेति * । तस्य ·१३२४ समकाशे अणुभाष्ये । थाचैतादृशं यत् परमपदमवभाति तत्सम्बन्धीनि वास्तूनि कामया- मह इति वाक्यार्थः सम्पद्यते । ते पदार्था इति वक्तव्ये सति तानीत्युक्तिर्या सा विषयवाक्यानुरोधादिति ज्ञेयम् । पुरुषोत्तमसम्बन्ध्यर्थानां तत्माकव्यस्थान एव पाकव्यं युक्त- मिति हिशब्देनाऽऽह ॥ १५ ॥ अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ ननु लीलाया निसत्वेन तन्मध्यपातिनां तदर्शनं यथा नि- सं तथा तादृक्साधनाभावोऽपि निजानुकम्पया कदाचित् कमपि भक्तं तत्र नयति चेत्तदा कश्चित्कालं स्थापयित्वा ततस्तं वियो- जयति, न वेति संशयः । तोषस्य कादाचित्कत्वात् तत्साध्या तत्र स्थितिरपि तथैवेति वियोजयतीति पूर्वः पक्षः । तत्र सिद्धा- तमाह । तत्र प्रवेशितस्य तस्मादविभाग एव । कुतः । वचनात् । तैत्तिरीयक उक्तगनन्तरमेव, विष्णोः कर्माणि पश्यतेत्यूचा तत्र स्थानं, तत्र प्रमाणं चाऽऽह । सूत्रस्य श्रुतेश्च व्याख्यानम् अतिरोहि. तार्थम् ॥ १५ ॥३॥ अविभागो वचनात् ॥ एवं नवभिः सूत्रैस्तत्तदाशङ्कगनिराकर- न वागादिलयप्रकारभेदावश्यकत्वं दृढीकृत्य पुष्टिमार्गविषय एव किञ्चिद्विचारयतीत्याशयनाधिकरणमवतरयन्ति । * ननु लीलाया इत्यादि * । अत्र यदि वियोजयति तदापि कृपाविषयत्वात् संसारे न पातयति, किन्तु मुक्तिमेव ददातीति प्रथमकोटेराशयः । द्वितीय- कोटिस्तु कादाचिकत्वादनुपपन्नात सन्दहबीजशेषोऽत्र |भाष्यमति- राहितार्थम् । अयं च विचारः प्रामाङ्गक इति बोध्यम् । तस्य स्थानस्य परिच्छिन्नत्वाद् भक्तानां च नानादशत्वेन तत्र तत्र मरणं ततो नि- गत्यात्रागमनस्यावश्यकत्वात् सद्योमुक्तिप्रसङ्ग एतद्विचारो न युक्त इति शङ्यम् । दहराधिकरणन्यायेन तन्नित्यत्वस्य परिच्छिन्नत्वपि ·४ अध्याये २ पादः। कृतानि कर्माण्युक्त्वा तदने वदति-तद्विष्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति सूरय इति । पुरुषोत्तमस्वरूपवित्वं सूरित्वम् । तच्च भ- त्यैवेति सूरयो भक्ता एव । तेषां सदा दर्शनमुच्यते । अन्यथा लीलानियत्वेनैव पूर्वग्लुं तत्र स्थितगवादीनां प्रभुकर्मविषयाणां च भक्तानां सदा तदर्शनस्य प्राप्तत्वादिदं न वदेत् तस्मादविभाग एव । एतेनापि लीलानियत्वं सिद्ध्यति । एनद् यथा तथा विद्व- न्मण्डने प्रपश्चितम् ॥ १६ ॥ व्यापकत्वस्य, एतस्य व्रजस्य तवृत्तिलाभस्थानतायाश्च व्युत्पादि- तत्वात तादृशभक्तस्य यत्र कचन मरणेऽपि तदानीं लीलादिसहित- स्य भगवतो हदि वा बहिर्वा प्राकट्येन तत्स्थानादेरापि तत्रैव प्रा- कट्येन तत्रैव तस्य तत्प्राप्तर्विद्वन्मण्डन एवोपपादितत्वेन सद्योमु. क्तिविचार एतद्विचारस्य युक्तत्वादिति ॥ अन्यैस्तु समानाचामृत्युक्र- मादित्यादिषु दशसु सूत्रेष्वपि प्रथमे, मूर्द्धन्यनाडीद्वारा देवयान- मार्गे गमनात् पूर्व विद्वदविदुषोरुत्क्रान्तिसाम्यं व्याख्यातं, तद् ओकोग्रसूत्रोक्तज्वलनादेव स्मर्यमाणतया गतार्थम् । यत्पुनरप्रे विद्या- दिक्लेशानदग्ध्वा आपेक्षिकमृतत्वं व्याख्यातम् । तत्त्वग्रिमपादे गम- नस्य प्रारब्धभोगार्थत्वाद्यदैव प्रारब्धनिवृत्तिस्तदैव मोक्ष इति व्यु- त्पादनेन दूषयिष्यते । यत्पुनर्द्वितीये, तेजः परस्यां देवतायामित्युक्ता- याः साध्यक्षप्राणसकरणग्रामसभूतान्तरस्य तेजसः परदेवतायां स. म्पत्तेः सौषुप्तिकसम्पत्तिवत् संसारबीजभावयुक्तत्वं व्याख्यातं, त. तत्क्रान्तिसामर्थ्यादेवार्थात सिद्धयतीविचार्यम् । यत् तृतीये पूर्वो- कतेजसो निष्क्रमणवेलायां दुर्शयत्वे, चतुर्थे च स्थूलशरीरदाहादिना लिङ्गशरीरस्य सूक्ष्मत्वादनुपमर्द, पञ्चमे च देहौष्ण्यरूपस्योष्मणः सूक्ष्मशरीरधर्मत्वं, व्याख्यातं तत्प्रयोजनाभावादनर्थकम् । षष्ठे च, न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीति शारीरब्राह्मणीयवाक्ये या षष्ठी सा आतभागब्राह्मणीये । न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्तीति वाक्ये या प- चमी तया सम्बन्धसामान्ये व्यवस्थाप्यमाना पञ्चम्यर्थमेवाभिधत्ते इति परविद्यावतोऽपि जीवान प्राणानामुत्क्रमः, किन्तु सहैव प्राणैः ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । एवं पुष्टिमार्गीयभक्तवृत्तान्तमुक्त्वा बानमार्गीयस्य तमाह । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितहारो विद्या- सामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दा- ऽनुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥ पूर्व, भूतेषु तच्छ्रुतेरियादिना मर्यादामार्गीयस्य वागादि- लय उक्तोऽधुना तस्य जीवात्मन उत्क्रमणप्रकार उच्यते । स ए- स्थितिरिति पूर्वपक्षः । सप्तमाष्टमयोस्तु परविद्यावतः शरीरादेव प्राणाननुत्क्रम इति परविद्यावान् केवल एव मुच्यत इति सिद्धान्तः । नवमे च परविद्यावतः प्राणशब्दोदितानीन्द्रियाणि भूतानि च परे ब्रह्मण्येव सम्पद्यत इति । दशमे च, परविद्यावतो यःप्राणादीनां पर- ब्रह्मणि लयः स नान्यप्राणलयवत् सविशेषः किन्त्वात्यन्तिक इति सिद्धान्तयन्ति । तत्र षष्ठं प्रतिषेधादिसूत्रमारभ्य सूत्रपञ्चके यत् प्रतिपादितं तदत्र पूर्वपक्षांशं विहाय शेषं, वाङ् मनसीति प्रथमा- धिकरण एव हेतूक्तिपूर्वकं पुष्टिमार्गीयभक्तेन्द्रियाणां प्रतिपादितम् । ततो मर्यादामार्गीयाणां भक्तानां शानिनां च यत्ततो वैलक्षण्यं तदपि भूतेषु तच्छ्तेरिति द्वितीये प्रतिपादितम् । तावता सद्योमुक्तिप्रका- रः सर्वोऽपि विचारित इति तेनैव गतार्थम् । यानि पुनस्तरपरविद्या- वदविद्वत्साधारण्येन तत्परतया व्याख्यायन्ते तान्यत्र विरोधाभावात् पूर्वोक्त दूषणेनैव विरुद्धांशदूषणस्य जातत्वादुपेक्षितानि ॥ १६ ॥४॥ अतः परं क्रममुक्तिप्रकारः पितृयानेन भ्रमतां च प्रकारो वि- चारणीय इति तं वक्तुं सूत्रमवतारयन्ति । * एवमित्यादि * ॥ तदोकोप्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्य- नुस्मृतियोगाश्च हादानुगृहीतः शताधिकवा ॥ तत्र को वृत्तान्त इ- त्याकाङ्क्षायामाहुः । * पूर्वमित्यादि * मर्यादामार्गीयाणां सद्योमु- तिर्विधा, हृदय एव साधनप्राबल्ये ब्रह्म प्राप्नोतीत्येकः । तदभावे ब्रह्माण्डमध्य दशमद्वारानिर्गतस्य तत्रैवेत्यन्यः। क्रममुक्तिब्रह्माण्डभे- ·४ अध्याये २ पादः। १३२७ तास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामतीति श्रुतेस्त- स्यात्मन ओक आयतनं हृदयं तदग्रं पूर्व प्रज्वलति, पूर्व तथाऽम- काशमानमपि तदा प्रकाशत इति यावत् । तदा तत्प्रकाशित द्वारं निर्गमनमार्गो यस्य तादृश उत्क्रामति । यतः श्रुतिस्तथाह । तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षु- षो वा मूर्तनों वेसादि । यद्यप्येतावत् सर्वजीवसाधारणं तथापि विद्वांस्तु नेतरवदितरनाड्या निष्क्रामति, किन्तु, शताधिकया दनोत्तरं ततो बहिः । तत्राद्यायां जीवस्य नोत्क्रमणम् । द्वितीयतृती. ययोस्तदपेक्षासत्वात् तत्प्रकार उच्यत इत्यर्थः। एवं वृत्तान्तस्वरू- पमुक्त्वा सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * स इत्यादि *। * प्रकाशत इति * इन्द्रियरूपाभिस्तेजोमात्राभिः प्रकाशते। सूत्रशेषं पूरयन्ति । * ता- इश उत्क्रामतीति * श्रुतिस्तु बृददारण्यके शारीरब्राह्मणे । स वा अयम् आत्मा अबल्यं नीत्य संमोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा अभिस- मायन्ति, स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्त्ततेऽतथारूपो भवत्यकीभवति न पश्यतीत्याहुः । एवं न जिघ्रति, न शृणोति, न मनुते, न विजाना- तीत्याहुरित्युक्तम् । ततः, तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रपद्योतते तेन प्र. धोतेनैष आत्मा निष्कामति चक्षुषोवा मूनों वाऽन्येभ्यो वा शरीरी देशेभ्यस्तमुकामन्तं प्राणोऽनूक्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूकामन्तीत्यादिना इति तु कामयमान इत्यन्तम् । अर्थस्तु, यः पूर्वब्राह्मणे तेभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्येत्यादिना म्रियमाणावस्थ उक्तः सोऽयं शारीर आत्मा जीवो यत्र यस्यां म्रियमाणावस्थायाम, अब- ल्यं नीत्य अबलभावं नितरां प्राप्य, संमोहमिव न्येति सम्मोहः संमू- ढता विवेकराहित्यं तनितरां प्राप्नोति, अथ तदा एनं करणस्वामि- नम्, एते प्राणा वागादयोऽभिसमायन्ति आभिमुख्यन निकट आ- यान्ति । स एतास्तेजोमात्रा विषयप्रकाशकानीन्द्रियाणि चक्षुरादी- नि समभ्याददानः सम्यगाभिमुख्येन गृहान उपसंहरमाणो हृदयं ·१३२८ सप्रकाशे अणुभाष्ये। एकशततम्या नाड्या मूर्द्धन्या निष्क्रामति । शतं चैका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिस्सृतैका तयोर्ध्वमायनऽमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्तीति यतः श्रुतिराह । अत्र हेतुमाह । हार्दानुगृहीत इति हेत्वन्तर्गर्भ विशेषणम् । गुहां प्रविष्टौ परमे प- राः इति श्रुतेर्हृदयाकाशसम्बन्धी यः परमात्मा तदनुग्रहात त- थैव भवतीयर्थः । अनुग्रहे हेतुर्विद्यासामर्थ्यादिति । तस्या विद्या- याः शेषभूताङ्गभूता या गतिः प्रव्रजनरूपा तच्छेषभूतैव या भगव- स्मृतिपरम्परा च ताभ्यां च यो भगवदनुग्रहस्तेन तथेयर्थः ॥१७॥ स्वायतनमेवावक्रामति तल्लक्ष्यीकृत्य आयाति, स यत्र वर्त्तते तत्र एष चाक्षुषः पुरुष आदित्यांशश्चक्षुर्देवतारूपः पराङ् पर्यावर्त्तते स्व. कार्याद्विमुखो भवति । अथ तदा स एष इत्यनेनोक्तश्चक्षुराधिष्ठाता अरूपज्ञो भवत्येकीभवति करणग्रामेण । तदा न पश्यतीत्याहुः । पा. वस्था न पश्यतीत्याहुः । एवमग्रेपि । तदुत्तरावस्थामाह । तस्येत्यादि। तस्य लिङ्गोपाधिकस्य ह एतस्य मुमूर्षोर्हदयस्य एतत्स्थानस्य अग्रं नाडीमुखं प्रद्योतते पूर्वमप्रकाशमपि तदानीं प्रकाशते । तेन प्रद्योतेन एष आत्मा शरीरान्निष्कामति निर्गच्छति । चक्षुराद्यन्यतमेभ्यः श- रीरदेशेभ्यः । तदुत्तरव्यवस्थामाह । तमुक्रामन्तमित्यादि । तं जीवा- ऽऽत्मानम् । प्राण आसन्यः प्राणा इन्द्रियाणि । अयं च निष्क्रमणप्र- कारो यमगतिरहितानाम् । यमगतिनां तु, अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं नि- श्वकर्ष यमो बलादित्यादिवाक्यात पिण्डितकरणग्रामस्य जीवस्य बलानिष्क्रामणम् । एवं सति यद्यप्यतावद् ओकोग्रज्वलनादिकं यमगतिरहितचर्षणीजीवानां विदुषां च साधारणं, तथापि, विद्वां- स्तु नेतरवदितरनाड्या निष्कामति, किन्तु शताधिकयेत्याधुक्तमा- र्गेण । श्रुतिस्तु छान्दोग्ये दहरविद्यास्था । शेषं स्फुटम् । तथाच स यदाऽस्माच्छरीरानिष्कामतीति श्रुत्युक्तो निष्क्रमणप्रकारो विद्व- दविदुषोस्तुल्यो वा विशेषवान् वेति सन्देहे कामयमानताया उभ- यास्तुल्यत्वेन शारीरब्राह्मणोक्तरीत्या तुल्य एवेति प्राप्त हृदयाप्रप्र.

·४ अध्याये २ पादः। रश्म्यनुसारी ॥१८॥ अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठ- न्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येससौ वा आदियः पिङ्ग- ल इत्युपक्रम्याग्रे पठ्यते । तमभित आसीना आहर्जानासि मां जानासि मामिति । स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति ताव- जानासथ यत्रैतदस्माच्छरीदुत्क्रामसथैतैरेव रश्मिभिरूचं आक्रामत पोतनपर्यन्तं विश्वविदुषोस्तुल्यो निर्गमनमार्गः । प्रकारश्च विदु- षोऽतिरिक्त इति सिद्धान्तो बोधितो शेयः ॥ एवमेतेन क्रममुक्तिप्रा- तृणां जीवस्य शरीरानिर्गमनप्रकार उक्तः । तत्र ये मूनों निष्का- मन्ति ते दशमद्वारं भित्वा तत्रैव सद्यो ब्रह्मणि लीयन्ते । तथा सति फरणग्रामो भूतेष्वेव लीयत इत्यर्थादायाति ॥ १७ ॥ रश्म्यनुसारी ॥ एवं ब्रह्माण्डमध्ये सद्योमुक्तस्य व्यवस्था- मुक्का क्रमेण मुच्यमानस्य व्यवस्थां वदतीत्याशयेन प्रासंगिकमेत- स्याधिकरणस्य विषयादिकमाहुः * अथ या एता इत्यादि * । श्रुति- स्तु छान्दोग्यस्थदहरविद्यायाम् । अर्थस्तु-यो हृदयपुण्डरीकग- तयथोक्तगुणविशिष्टब्रह्मोपासकः स या एता हृदयस्य पुण्डरीका- कारस्य ब्रह्मोपासनस्थानस्य सम्बन्धिन्यो नाड्यो हृदयमांसपि- ण्डातू सर्वतो विनिःसुता आदित्यमण्डलाद्रश्मय इव ता एताः पिङ्गलस्य वर्णविशिष्टस्याणिम्नः सूक्ष्मरसस्य पूर्णा इति सर्वत्रा- ध्याहारः । तिष्ठन्ति । शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्य सौरं तेज एवं शरीरे पितं तत्पार्थिवेन कफेन न्यूनाधिकभेदादनुविद्धं सत् शरीरस्थं रसं पाचयत्तत्तद्वर्ण करोति । तत्रादित्यसम्बन्ध एव कार- णम् । पित्तरूपेण तेजसा आदित्यस्य तत्र सत्वात् । तदाह श्रुतिः । असो वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल इत्यादि । तथाचा- दित्यमण्डलस्य पञ्चवर्णत्वात्तदंशभूतं पित्तमपि ताहशमपि स्वपा- चितं शारीरं रसमुपरजयति तदा तत्तन्नाडीस्थो रसस्तथा भव. तीस्यर्थः । तदेतदुपक्रम्य ततो महापथदृष्टान्तेन आदित्यरश्मीना- ·सपकाशे अणुभाष्ये । इति । अत्र तमभित इत्याधुक्तेः सर्वसाधारण्युत्क्रान्तिः प्राप्यते । पूर्वमादिसत्वेनोक्तस्य पिङ्गलस्य रश्मिभिरूक्रिमणं च तथा । अत्र संशयः। ओकोग्रज्वलनादेरितरसाधारण्येऽपि यथा हार्दा- नुग्रहाद्विलक्षणा गतिविदुष उक्ता तथा रश्म्यनुसारित्वमपीतरसा- धारणमुनास्मिन्नेवेति । तत्रावधारणमाह । रश्म्यनुसारी।निष्क्राम- सयमेवेति ॥ १८ ॥ मुभयलोकसंसर्गिकत्वमुक्त्वा तासां नाडीनामादित्यरश्मिसंसृपत्वं चोक्त्वा तासु नाडीषु सृप्तस्य सुषुप्तिं चोक्ता ततो मरणावस्था बांधयन्ती श्रुतिः पठ्यते । * तमभित इत्यादि * । तदर्थस्तु स्फुटः । एवं श्रुतिमुपन्यस्यात्र संशयजनक विषयमाहुः । * अत्यादि * । उत्क्रान्तिः शरीरानिनमनम् । * पिङ्गलस्येति * । वर्णविशिष्टस्या- ऽऽदित्यांशभूतस्य पित्तस्य । संशयस्तु स्फुटः । पूर्वपक्षस्तु, ओकांग्र- ज्वलनादीनां साधारण्याद्रश्म्यनुसारित्वमपि तत्प्रवाहपातात्साधार- णमिति । सिद्धान्तमाहुः । * तत्रेत्यादि * । अत्र प्रमाणं तु, अथै- तैरेव रश्मिभिरू आक्रमत इत्येतदनन्तरं, स ॐमिति चाहोद्वा मीयते स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निराधोऽविदुषामिति तदग्रिमा श्रुतिः। तत्र हि सवि- द्वान् ॐकारेण परमात्मानं ध्यायन मिति चाह, यथा पूर्व वद- ति, उन ऊर्ध्व वा मीयते गच्छति । स विद्वान् यावन्मनः क्षिप्य यावता कालेन मनांव्यापारं कुर्यात्तावता कालेनादित्यं गच्छति प्राप्नोति । एतद्वै आदित्यरूपं खलु निश्चितं लोकद्वारं ब्रह्मलोकप्रवे- शमार्गः । विदुषां प्रपदनं प्राप्तिकरणभूतं, निरोधोऽविदुषां, ये अवि- द्वांसस्तेषां तेजसा निराधजनकमिति तस्या अर्थात् । अतो विदुष एव रश्म्यनुसारित्वावधारणमित्यर्थः । अयं च करणग्रामसहितो ग. च्छति । "यदि प्रयास्यन्नृप पारमष्ठयं वैहायसानामुत यद्विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसग्निवाये सहैव गच्छन्मनसेन्द्रियैश्च" इति श्रीभाग- वतीक्तन्यायस्यात्रापि शक्यवचनत्वात् । एतस्य करणग्रामलयस्तु ·४ अध्याये २ पादः। निशि नेतिचेन्न सम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वा- दर्शयति च ॥ १९॥ विदुष उत्क्रमणे हार्दानुग्रहकृतो यथा विशेषस्तथा कालविशेष- कृतोऽपि विशेषो भविष्यतीसाशय तनिससमाह । तत्राहोरात्र- कृतोऽयनकृतो वा स भवेत् । तत्रायकृतो नास्तीसाह। नेति । तत्र हेनुः । सम्बन्धस्येयादि । अनुग्रहहेतुभूतो यः पूर्वोक्तो गयनु- स्मृतिसम्बन्धस्तस्य यावदेहभावित्वात् तत्कार्यस्यानुग्रहस्यापि तथा- वात् कालस्याऽप्रयोजकत्वमित्यर्थः। अत्र प्रमाणमाह । दर्शयति यतः श्रुतिः। तमेव विदित्वा मुनिर्भवसेतमेव प्रवाजिनो लोकमी- प्सन्तः प्रव्रजन्तीति ॥ १९ ॥ प्रारब्धसमाप्तौ मुक्तिदशायां भूतेष्वेव बोध्यः । तथैवोपक्रान्तत्वा. दिति ॥ १८ ॥ निशि नेतिचेन्न सम्बन्धस्य यावदेहभावित्वादर्शयति च ॥ * इत्याशङ्ख्यति * । एवं, निशि नेत्यनेनाशय । तथाच निशीति पदं मुक्तिप्रतिबन्धककालविशेषोपलक्षकम् । तत्र न आदित्यद्वारेण गमनम् । अतो शानिना मुक्त्यर्थ योगादिना कालः प्रतीक्षणीय इ- त्याशङ्कयेत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति । * अत्रेत्यादि * । अर्थस्तु स्फुटः॥ अन्ये तु-सम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वादित्यत्र नाडीसम्बन्धं- स्य तथात्वं व्याकुर्वन्ति । दर्शयतीत्यत्र, अमुष्मादादित्यात प्रताय- न्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता इति छान्दोग्यश्रुतिं दर्शयति । तत्र यद्य- पि पूर्वसूत्रोक्तं रश्म्यनुसारित्वमेव, निशि नेत्यनेनाक्षिप्यत इति प्र- तीयते, न तु कालविशेषनिषेधः । कालान्तरस्य सहकारित्वापादनं वा । तथाप्यध्ययनसूत्रे रश्म्यभावशङ्कगनुदयेन तत्रैतत्सूत्रोक्तस्य त- त्परिहारहेतोरसङ्गत्या, अतश्चेत्यनिदेशासंगतिरिति तत्र उदीक्षा- नुपपत्तविद्यया अपाक्षिकफलत्वस्य मृत्योरनियतकालत्वस्य चति ·१३३२ समकाशे अणुभाष्ये । हार्दानुग्रहस्य मुक्तिहेतोविद्यमानत्वादयनविशेषोऽप्यप्रयोज- क इसाह । अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ॥ २०॥ स्पष्टार्थमिदम् ॥ २० ॥ ननु पत्र काले त्वनात्तिमिति कालपाधान्येनोपक्रम्याग्नि- ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना इति भगवद्वाक्याद् ब्रह्मविदोऽप्युक्तकाला- ऽपेक्षास्तीसाशङ्कय विषयभेदेन समाधत्ते । योगिनः प्रति स्मयते स्मार्ने चैते ॥२१॥ ज्ञानमार्गाद्योगमार्गो हि भिन्नः। तथाच योगिनमुद्दिश्यैव काल- विशेषस्य गतिविशेषहेतुत्वं स्मर्यते, न तु, ज्ञानमार्गीयस्य श्रौतस्य । इतरनिरपेक्षत्वात् । नच योगसांख्ये अपि श्रौते एवेति वाच्यम् । यतःस्मार्ने एते। चो हेत्वर्थे । एते योगसांख्ये, अग्निज्योतिधूमो कल्पितहेत्वन्तराध्याहारापेक्षया अतिदेशसामञ्जस्याय सम्बन्धपदे हार्दानुग्रहजनकगत्यनुस्मृतिसम्बन्धग्रहणस्यैव युक्तस्वामिन्स्यम् । तथाच, रश्म्यनुसारिसूत्रेऽपि स हेतुर्बोध्यः ॥ १९ ॥ अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ॥ * स्पष्टामिति । चोऽवधारणे नेति चेन्नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । तथाच दक्षिणेऽयने नेतिचेन्नति पू. र्वपक्षस्य, अतश्चेत्यनेनातिदिष्टस्य तत्परिहारहेतोच स्फुटत्वात्तये- त्यर्थः ॥ २० ॥ योगिनः प्रति स्मर्यते स्माते चैते ॥ व्याकुर्वन्ति । * शानमा- गादित्यादि * । तथाच मार्गभेदान कालविशेषापेक्षेत्यर्थः । सांख्य- स्य स्मृत्युक्तत्वेऽपि योगस्य, न तथात्वम् । योगतत्वोपनिषदादौ त- स्योक्तत्वात् । सूत्रे च योगिपदमात्रम् । अत, एते इति पदे सांख्यनि- वेशनं न युक्तमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः । * अमिरित्यादि * ।

·४ अध्याये २ पादः।
रात्रिरिति वाक्यद्वयोक्तगती वा । इदंतु श्रुत्युक्तदेवयानपितृयानाति-
रिक्तमार्गमभिप्रेस समाहितम् । ते एव चेदत्राप्युच्यते शब्दभेदेन
तदा न विरोधः ॥ २१॥
इति श्रीवेदव्यासमतवत्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते
ब्रह्मसूत्राऽणुभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः
पादः ॥४॥२॥
नन्वेतयोगत्योरपि स्मात्वं न युक्तं, किश्चिच्छब्दभेदेऽपि
छान्दोग्योक्तदेवयानपितृयानयोरेव प्रत्यभिज्ञानात् । अतः कथमिदं
समाधानमित्यत आहुः । * इदं त्वित्यादि * । तस्मिन् कालद्वा-
रा तत्तदभिमानिन्य आतिवाहिक्यो वा देवता मार्गद्वयगता उ.
ध्यन्ते, न तु काल इति तस्यात्राकथनाच्छतिस्मृत्योर्न विरोधः ।
तथाच यदि तत्र काल उच्यते तदा तत्र योगिन उपक्रान्तत्वाद
विषयभेदेनाविरोधो, यदि चैकविषयत्वं तदा अचिरादिश्रुताविवा.
वाप्यन्यादिशब्दैस्तत्तद्देवतालोकविशिष्टी तावेव मार्गावुच्यते इ.
त्युभयथाऽपि न श्रुतिस्मृत्योर्विरोध इत्यर्थः । तेन विद्यावतो नान्या.
पेक्षति सिद्धम् ॥ २१॥ ६ ॥
इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तहदयध्वान्तस्य
श्रीपीताम्बरात्मजस्य पुरुषोत्तमस्य कृती भाग्यप्रकाशे
चतुर्थोऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ४॥२॥

·अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ॥ १ ॥ ननु ज्ञानमार्गीयस्येव मर्यादामार्गीयभक्तस्याप्यचिरादिमार्गे- णैव गमनम् ? उत सद्योमुक्तिरेव भवतीति संशयः । तत्र यथा ज्ञानिनो नियमाभावस्तथाऽत्रापीति प्राप्ते आह । अचिरादिमार्गेण तस्य ज्ञानमार्गीयस्यैवोत्कर्पकथनात् स एव तेन मार्गेण गच्छति, न भक्तोऽपीयर्थः । तथाहि । पञ्चाऽग्निविद्याप्रकरणे तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽचिपमभिसम्भवन्यर्चिषो. Sहरह आपूर्यमाणपक्षमिसत्र उपक्रमे भक्तातिरिक्तानेव अधिकृस तथा गतिरुच्यते । स्मृतावप्याग्नज्योतिरहः शुक्ल इखत्र, ब्रह्मविदो अधिरादिना तत्प्रथितेः ॥ पूर्वस्मिन् पादे प्रथमतः पुष्टिमार्गीयस्य ततो मार्यादामा- र्गीयस्य सद्योमुक्तिप्रकारो दर्शितः । तदनु, क्रममुक्ती निर्गमनद्वारा- दिकं च दर्शितम् । इह तु ततो निर्गतस्य यो ब्रह्मप्राप्तिमार्गो ब्रह्म- लोफस्तत्प्रकारश्च प्रदर्श्यते तत्राधिकरणमवतारयितुं संशयादिक- माहुः । * नन्वित्यादि * । अत्र मर्यादायाः स्वकृतत्वात् तत्पालनं भक्तानादुत्कृष्टत्वं च सन्देहबीजम् । * नियमाभाव इति * । साधनसामर्थ्यतारतम्यनियमाभावः । सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं विवृण्व- न्ति * अचिरादीति *। * तस्येत्यादि * प्रय प्रख्याने, प्रथनं प्रथि- तिः। प्रसिद्धिः । सा श्रुतिषु तस्यैव शानमार्गीयस्यैवेति तस्यैव तथे- त्यर्थः। शानिन एव प्रसिद्धिरिति यदुक्तं तद् व्युत्पादयन्ति * तथाही. त्यादि । *भक्तातिरिक्तानेवाधिकृत्येति * इत्थं विदुरिस्यादिना कि- याविषयस्य क्रियायाश्च श्रावणाद्य इत्यनेन तानवाधिकृत्य । तथाच मर्यादामार्गीयाणामपि भक्तानां प्रायशः सद्योमुक्तिरेव । ज्ञानमार्गी- ·४ अध्याय ३ पादः। जना इति वचनेन ज्ञानमार्गीयस्यैव स पन्या इत्युच्यते । अथेदं चिन्यते सामोपनिषत्सु पठ्यते। अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्यं पीतस्य लोहितस्येससौ वा आदिसा पिङ्गल इत्युपक्रम्यादित्यरूपस्य पिङ्गलस्य रश्मिरूपत्वं नाडीनामुक्त्वाऽग्रे बदसऽथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामस्थतैरेव र- श्मिभिरूद्ध आक्रामत इति नाडीरश्मिसम्बन्धेनैका परलोकगतिः श्रूयते । अचिरादिका चाऽन्या, तेर्चिषमभिसम्भवन्सार्चषोऽहरि- सादिश्रुत्युक्ता । स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छ- तीति चापरा । स यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात प्रति स वायुमा- गच्छतीति चेतरा।सूर्यद्वारण ते विरजाः प्रयान्तीति चान्या। एवम- नेकेषु मार्गेषु सत्स्वचिंरादेरेवोक्तिः कुत इति । तत्र सर्वेषां पारिभा- यस्यैवानियम इत्यर्थः । ननु भवत्वर्चिरादिमार्गेण ज्ञानमार्गीयस्य ग. तिस्तथापि मर्यादाभक्तस्य प्रायशः सद्योमुक्तिरेवेति न नियन्तुं श- क्यते । श्रुतावर्चिरादिमाईतिरिक्तानामपि मुक्तिमार्गाणां श्रावणात तथा बहूनां सत्त्वेऽपि सूत्रकृताऽर्चिरादिमार्ग एव फस्मादुक्त इति चाशङ्कायामाहुः । * अथेदमित्यादि * तान् मार्गान् विषयीकृत्य ते. षां भेदोऽस्ति परस्परमुत नेति चिन्त्यत इत्यर्थः । एवं प्रतिज्ञाय मार्ग: बोधिकाः श्रुतीरुदाहरन्ति । * सामेत्यादि * 1 * पठ्यत इति * विद्याभेदेन गतिभेदः पठ्यते । * श्रूयत इति * दहरविद्यायां श्रूय. ते । * अन्योति * पश्चाग्मिविद्यास्था । * अपरेति * कौशीतकिग्रा. ह्मणे पर्यङ्कविद्यास्था । * इतरति * बृहदारण्यकेऽनात्मोपासनगति- फलकथने । एवमन्यापि पञ्चमी प्रथममुण्डकसमाप्तौ द्रष्टव्या । एवं मार्गभेदबोधिकाः श्रुतीरुपन्यस्य सूत्रेऽचिरादेरेवोक्ती हेतुं निश्चेतुं पृ- च्छति । * एवमित्यादि * स्वयं हेतुं कल्पयित्वा वास्तवैकत्वस्य हे- तुत्वं दूषयनि । * तत्रेत्यादि * अर्चिराद्यक्तिहेतुविचारे । सर्वेषां मार्गाणामचिरादित्वं पारिभाषिक, मुक्तिमार्गा अर्चिरादिपदेन व्यव- ·समकाशे अणुभाष्ये । पिकचिरादित्वमत एवार्थतयोः पथोर्न कतरेण च नेति मार्गद्वय- भ्रष्टानामतिकष्टं जायस्व म्रियस्वेति तृतीय स्थानमित्युक्तमन्यथा- ऽनेकेषां मार्गाणामुक्तानां श्रूयमाणत्वादस्य तृतीयत्वं नोच्येताऽत: प्रकरणभेदाद्भिमोपासनशेषत्वान्मियोऽनपेक्षा मिना एवैते मार्गा ब्रह्ममापका इति मन्तव्यमिति चेचत्रोच्यते । न हीयं परिभाषास- र्वेषु श्रुतास्ति यतस्तथोच्येत । अतो लाघवादनेकपर्वविशिष्ट एक एव मार्ग इति मन्तव्यं, न तु पर्वभेदेन मार्गभेद इति । गौरवप्रसङ्गाद। नचैवमधेतैरेवे रश्मिभिरिसवधारणानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्याः श्रुतेरुत्क्रमणमात्रमार्गनिरूपकत्वात् । तथाहि । तत्रोपक्रमे ऽथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यतैरेव रश्मिभिर्ध्व आक्रमत इत्यु- . हर्तव्या इति साङ्केतिकनियमसिद्धं, न तु वास्तषम् । अतः पारिभा- षिकत्वादेव हेतोरथैतयोः पयोरिति द्वित्वं, जायस्वेत्यस्य तृतीयसा. नत्वं च श्रुतायुक्तम् । अन्यथा पास्तवेऽचिरादित्वे बहूनामुक्तानां मा- र्गाणां ब्रह्मप्रापकतया भयमाणत्वादस्य तृतीयत्वं पथोरितिद्वित्वं च मोध्येत । अतस्तृतीयत्वादिपीडारूपाखेतोस्तेष्वर्चिरादित्वं पारिभा- षिकमङ्गीकृत्योक्तहेतुबयादू ब्रह्मप्रापका मार्गा बहव एवेति मन्तव्य- मित्यर्थः । एवं पूर्वपक्षी खमतमुक्त्वा तत्रैकदेशिकृतं समाधि प्रति- क्षेप्तुमुपक्षिपति । * तत्रोच्यत इत्यादि *। * तथोच्यतेति * पा- रिभाषिकत्वमुच्यते । * अतो लाघवादिति * पारिभाषिकत्वेनार्चि- रादित्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् पर्वप्रत्यभिज्ञानलिनेन मार्गक्याङ्गी- कारे लाघवात् । * गौरवप्रसङ्गादिति * | मार्गाणामनेकत्वं तेषु प. र्धन्यूनाधिक्येन कस्यचिनिकटत्वं, कस्य चिद् दूरत्वं निफटमार्ग- त्यागेम दूरमार्गगमने उपपत्तिकल्पनं निकटत्यागे चोपपत्तिकल्पन- मित्येवं तथास्थादित्यर्थः । पुनर्मार्गानेकत्वमाशय निषेधति * नचैव- मित्यादि * । एवमिति * । मुक्तिमार्गस्यैकत्वे । निषेधे हेतुः । तस्या इत्यादि * / * तत्रेति * । रश्मिवाक्ये । हिहेतौ । * इत्यु- ·४ अध्याये ३ पादः। प्यते । एतस्मात् पुरस्तादथ या एता हृदयस्य नाडय इत्युपक्रम्य पिङ्गलस्यादिसत्वमुक्त्वा तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ ग- छतीमं चाऽमुं चैवमेवैता आदियस्य रश्मय उभौ लोकौ ग- च्छन्तीमं चाऽमुं चामुष्मादादिसाव प्रतायन्ते ताआसु नाडीषु सप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादिसे सूप्ता इसन्तेन वा- क्येन नाडीषु रश्मिप्रचारमुक्त्वाग्रे, अथ यत्रैतदस्मादियाद्युक्तम् । उपसंहारे च शतं चैका हृदयस्य नाडयस्तासां मूर्द्धानमभिनिःस- तैका, तयोर्ध्वमायनमृतत्वमति विष्वडन्या उत्क्रमणे भवन्तीति । एवमुपक्रमोपसंहाराभ्यामुत्क्रमणमात्रमार्गनिरूपकत्वं, न तु ब्रह्म- पापकमार्गस्यातस्तदनुपपत्तिपरिहारोऽनर्थकः । नन्वनेकपर्वविशि- ष्टत्वेन मार्गस्यैकत्वेतंनिरूपयन्ती श्रुतिः क्वचित् किश्चित् पर्व नि- रूपयति, क्वचिन्नेति कथम् । उपसंहारेण प्राप्स्यत इति तात्पर्येण तथेति चेद् ब्रवीपि तदा शाखान्तरमविदुषस्तदसम्भवेन तं प्रति श्रुतेन्यूनतापातः । न हि सर्वशाखाविदं प्रसव कथनमिति वक्तु- मुचितम् । तस्याऽसम्भवादतः स्वस्वशाखाज्ञानवन्तं प्रसव तथा । व्यत इति * । शरीरादुत्क्रम उच्यते । नन्वेतस्मात् पूर्व रश्मिनाडी- प्रचारकथने महापथदृष्टान्तेन तासां मार्गत्वमपि बोध्यत इति नैवं वक्तुं युक्तमित्याशङ्कनयामाह । * एतस्मात् पुरस्तादित्यादि * । तथाच महापथदृष्टान्तेऽप्यन्ते, एतस्मादित्यादिनोत्क्रान्तिरेवोक्तति नन्मार्गत्वमेव तासां युक्तमित्यर्थः । युक्त्यन्तरमाह । * उपसंहा- रे चत्यादि * । एतदेव निगमयति * एवमुपक्रमेत्यादि *। * तद- नुपपत्तिपरिहार इति * । ब्रह्मप्रापकमार्गत्वाऽनुपपत्तिपरिहारः । एवमेकमार्गत्वे साधिते तद् दूषयितुं पर्वोक्तिप्रकारे पृच्छति * नन्वि- त्यादि * । समाधिमुद्भाव्य दूषयति । * उपसंहारेणेत्यादि * । * तस्यासम्भवादिति * । वेदानामनन्तत्वेनेदानी कलिकृतबुद्धि- हासेन च सर्वशाखाऽस्तित्वस्यासम्भवात् । एतदुपष्टम्भायाह । १६८ ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । अध्ययनविधेरपि तावन्मात्रपरत्वात् । शाखान्तरसंवादिपर्वकथ- नानुपपत्तिश्च । उपसंहारेणैव तस्यापि प्राप्तिसम्भवादतो विरुद्ध- दिक्कानां स्वस्वमार्गेणैकग्रामप्राप्तिवदिहापि भवितुमर्हति स्वात- व्येण सर्वैर्मागैर्ब्रह्मप्राप्तिः । नचैवमथैतयोः पथोरिति द्विवचनानु. पपत्तिर्जायस्व म्रियस्त्रेयस्य तृतीयत्वं चाऽनुपपन्नमिति वाच्यम्। अचिंरादिकमुक्त्वोपसंहरसेष देवयानः पन्था इति श्रुयन्तरेच, स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छतीति । तथाच ब्रह्म- प्रापकाः सर्वे मार्गा देवयाना इत्युच्यन्ते । दैवी सम्पद्रिमोक्षा- यति भगवद्राक्यादेव्यां सम्पाद ये जातास्ते देवा इत्युच्यन्ते तेषां यानं गमनं यत्रेति ते सर्वेऽपि मार्गा देवयानशब्देनांच्यन्ते । द्वितीयस्त्वविशिष्टः । एवं द्वित्वं त्रित्वं चोपपद्यते । नचोक्तरीया लाघवादेक एव स मन्तव्यः । स्वतःप्रमाणभूता हि श्रुतिः । सा येन यदा या श्रुता तदर्थाऽवधारणे द्वितीयस्या अनुपस्थितत्वान्न लाघवगौरवतद्विचारावसरः। क्वचिदुपस्थितौ चोक्तबाधकरुपसंहा- * अध्ययनेत्यादि * । स्वस्यासाधारणत्वेन पितृपितामहादिपरम्प- राप्राप्ता शाखा स्वाध्याय इति योगस्य सर्वराहतत्वेन शाखाप्रण- यनस्य च तदर्थत्वेन तथात्वात् । उपसंहारंणैव तस्यापि प्राप्तिस- म्भवादिति । उपसंहारे हि प्रयोजको वस्त्वभेदः, प्रयोजनाभद- च । तस्याभयमत्तया कृते उपसंहारे तेनैवानुक्तपर्वप्राप्तिसम्भवा. तू । एवं तदुक्तं दूर्वायत्वा स्वमतं स्थापयति । * अतो विरुद्धदिक- त्यादि * | द्विवचनाद्यनुपपत्तिं परिहरति । * नचेत्यादि * / * उ- पपद्यत इत्यन्तम् * । लाघवं दूषयति । * नचोक्तत्यादि * । * येने- ति * यच्छाखाध्यायिना । बहुशाखाध्यायिनोऽनेकमार्गोपस्थिती दो- षतादवस्थ्यमाशय परिहरति । * कचिदित्यादि * / * उक्तबाध- कारनि * । अध्ययनविधेः स्वशाखाध्ययनमात्रपरत्वं सदध्यतुस्ता- वन्मात्रकरणे मर्वशास्त्रार्थकरणपूर्तिः, शाखान्तरसंवादिपर्वकथ- ·४ अध्याये ३ पादः। रानवकाशः । अपरं च । ब्रह्मविदः क्रममुक्तौ गन्तव्यो मार्गो ह्य यमुपदिश्यते । तत्तल्लोके तदाऽनन्दानुभवश्वावश्यकः। तथाचो. पासनभेदात् फलभेदस्यावश्यकत्वान्मार्गभेदोऽपि तथेति सर्वेष्वे- करूपफलप्रसअक उपसंहारो न युक्तः । किञ्च । उपासने क- मीण चापसंहारः सम्मतः । मार्गस्तु नान्यतररूपोऽतो यस्योपास- कस्य येन मार्गेण गमनं स मार्ग उपदिश्यत इति नोपसंहारो युक्तः । अविधेयत्वादपि तथा । एतद् यथा तथा पुरस्तानिरू- पितम्, उपसंहारोऽर्थामेदाविधिशेषवत् समाने चेसत्र । एवं स- सञ्चिपशब्देनाचिरुपलक्षितो मार्ग उच्यते । आदिपदेनान्ये सर्वे मार्गाः संगृह्यन्ते इति नाऽनुपपत्तिः काचिदितिचेद् अत्र वदामः। नानुपपत्तिश्चेत्येवंरूपैः । एवं परोक्तं परिहृत्य स्वोक्तौ युक्तिमाह । * अपरं चत्यादि *। * आवश्यक इति * । तदर्थमेव तत्कथनात् पुराणे तथा प्रसिद्धेश्चावश्यकः । * तथेति * । आवश्यकः । एवं खमतं स्थापयित्वा उपसंहारपक्षे बाधकमप्याह। * किश्चेत्यादि * | ननूपासने फलभेदजनकः प्रकारभेद उपसंहारप्रयांजकः कर्मणिं च वाक्यसार्थक्यम् । न तूपासनत्वं कर्मत्वं वा । अतो मार्गस्य तदन्य- तररूपत्वाभावेऽपि ब्रह्मप्राप्तिरूपप्रयोजनक्यात कुतो न युक्त उपसं- हार इत्यत आह । * अविधेयत्वादपि तथेति * । नन्वविधयत्वस्यो- पसंहारबाधकत्वं क्वसिद्धमित्यतः पूर्वोक्तं स्मारयति । * एतद्यथे- त्यादि * । तत्र हि समाने योऽर्थाभेदादुपसंहारः स, विधिशेषो, ये- ऽग्निहोत्रादयस्तद्वदित्युक्तम् । तेऽग्निहोत्रादयः सर्वेषां समाना अपि येषां शाखिनां यथोक्तास्तेषामेव ते तथा विधेया, नेतरेषाम् । तथा- ऽविधेयत्वात् । एवमत्रापि यदुपासनशेषे यत्पर्वको माग उक्तस्तं प्रति स एव विधेयो, न त्वन्यं प्रति । अतोऽन्यान् प्रत्यविधेयत्वादपि न मार्गोपसंहारो युक्त इत्यर्थः । एवमुपपाद्य सिद्धमाह । * एवं स. तत्यादि * । पूर्वपक्षमुपपाद्य सिद्धान्तमाहुः । * अत्र वदाम इत्या. दि. * । तथाच नानाग्रामयुक्तमार्गक्येऽपि. कस्यचित् कस्मिंश्चित ·१३४० सप्रकाशे अणुभाष्ये । अचिरादिभ्य इत्युक्तं भवेत् त्वद्रीतिरेव चेद अभिमेता भ. वेत्तस्मान्नवमित्यवधार्यते । अचिरादिनसेकवचनाऽन्यथानुपपत्त्या मार्गस्यैकत्वमवश्यमूरीकार्यमेवं सति श्रुतिषु यावन्ति पर्वाण्युक्तानि तानि सर्वाण्येकस्मिन्नेवाचिरादिमार्गे वर्तमानान्यपि यस्योपास- कस्य यावत्पर्वभोगो भावी तं प्रति तावत्पर्वोक्तिर्यस्य यावतां तेषां स न भावी तं प्रति न तदुक्तिस्तद्भोगाभावादिति नानुपपन्नं कि- श्चित् । ननु त्वयाऽप्यनुक्तानां पर्वणां तत्र स्थिति वदतोपसंहार एवोक्तो भवति प्रापकत्वेनेति चेत्, स्यादेतदेवं यदि तस्यैव ग- न्तु गाय तदपि पर्व तत्रोच्येत । न त्वेवं, किन्त्वेकवचनानुरो- धान्मार्गक्ये निश्चिते यं प्रति यत् पर्वोच्यते तत्तत्र कण्ठोक्तमेवेति नोपसंहारापेक्षा । अग्रेऽन्यत्रोक्तानां पर्वणामुक्तस्थले सनिवेशो- क्याऽपि सूत्रकाराभिमत एक एव मार्ग इति ज्ञायते । श्रुतौ स- र्वत्र पूर्वपरामर्शादपि तथा ॥१॥ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २ ॥ ग्रामेऽवान्तरनिवासोऽन्यस्याऽन्यत्र तथेहापीत्यर्थः । अत्रोपसंहारस्य पर्वप्रापकत्वमाशङ्कन्ते । * नन्वित्यादि * । तत्परिहरन्ति । * स्या- देतदित्यादि * : * नोपसंहारापेक्षेति * । अन्यभोगाभावानोप- संहारापेक्षा । ननु मार्गभेदे को दोषो येन क्लिष्टादरः क्रियत इत्यत आहुः । * अग्र इत्यादि * । * अग्र इति * । अग्रिमसूत्रेषु । * पूर्वपरामर्शादिति * । अर्चिषोऽहरह्नः पूर्वपक्ष इत्यादिरूपास- स्मात् । तथाच मार्गान्तरस्याभावादेतस्य च शानिनः प्रत्येवोक्त- त्वाज्ज्ञानिनामिव क्रममुक्तिः । मर्यादाभक्तानां तु पूर्वोकरीत्या स- धोमुक्तिरवेति सिद्धम् ॥१॥ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ ननु मार्गक्यं न युक्तमनु- कपर्वस्वलस्य वक्तुमशक्यत्वादित्याशङ्कन्ध तद्विनिगमनायाप्रिमं पठ- ॥

·४ अध्याये ३ पादः। १३४१ छान्दोग्ये वायुर्न पठ्यते । कौशीतकिश्रुतौ तु, स एतं देव- यानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकमिति वारवादयः श्रूयन्ते । तत्राचिषोऽग्नेश्चाभेदान्न विचारणीयमस्ति । वायुलोक कस्माल्लोकाद् गच्छतीसाकाङ्क्षायामाह ।वायुमब्दादिति । अञ्चि- पोऽहरत आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान् षडुदळेति मासाँ- स्तान्मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादिसमियत्र संवत्सरलोकात् प- रस्ताद्वायुलोको निवेशयितव्यस्तथाच संवत्सरलोकाद्वायुलोकं ग- च्छतीसर्थः । तत्र विनिगमकमाह । अविशेषविशेषाभ्यामिति । अत्रदं ज्ञेयम् । अग्निहोत्राऽऽदिकर्मभिश्चित्तशुद्धावुपासना- भिर्ज्ञानोदये क्रममुक्सधिकारी हि तत्तल्लोकं गत्वा भुक्त्वा- ऽन्ते ब्रह्म प्राप्नोति । कर्म त्वग्निसाध्यं भूलोक एव च भवसत आदौ तत्रसो भोगस्ततस्तदुपरितनलोकानां पृथिवीदीक्षा तया- ऽनिदीक्षया दीक्षितः । यथा पृथिव्यऽग्निगर्भेयादिश्रुतिभ्यो भूर- ऽग्निप्रधाना भवसतोऽच्चिराख्यमग्निलोकमादौ गच्छति । ततः कर्मोपायनयोरहरादिसंवत्सरान्ते काले विहितत्वात्तत्र तत्र गत्वा भुङ्क्ते । तथाच संवत्सरान्तानां भूसम्बन्धित्वेनाविशेषात् तन्मध्ये वायोर्न प्रवेशः । भूलोकादुपर्यन्तरिक्षलोकस्तदुपरि झुलोकस्तथाच वायुरन्तरिक्षस्याधिपतिरिति श्रुतेः, सूर्यो दिवोऽधिपतिरिति श्रु. तीत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति । * छान्दोग्य इत्यादि * 1 * आहे. ति * संवत्सरलोकाद्वायुलोकं गच्छतीति विनिगमकपूर्वकमाहेत्य- र्थः । अविशेषौ कतरावित्यपेक्षायां हेतुं व्याकुर्वन्ति * अत्रेदमित्या- दि * तथाचार्चिरादिसंवत्सरान्तानां भूसम्बन्धित्वमविशेषः । वाय्वा- दित्ययार्नीचोच्चलोकाधिपत्यन तथावात्तयोः पौर्वापर्य विशेष इति ताभ्यां तथेत्यर्थः । अत्र, नन्वित्यादिना छान्दोग्यश्रुतिविरोधमाश- ·१३४२ सप्रकाशे अणुभाष्ये। तेस्तयोः पौर्वापर्ये विशेषो हेतुरस्तीखादिसलोकात् पूर्वमुक्तरीया भूलोकमध्यपातिसंवत्सरस्य परस्ताच्च वायुर्निवंशयितव्य इसर्थः । ननु तेऽचिषमभिसम्भवन्सञ्चिषोऽहरियादिश्रुतिरुक्तमुक्तमनूद्या- नूद्यापादानत्वं वदन्ती पूर्वोत्तरयोरव्यवधानं सुचयतीति नोक्त- मादरणीयमिति चेत् । ससम् । यस्योपासकस्य न वायुलोकभो- गस्तं प्रति सोक्तिर्यस्य तु तद्भोगस्तस्योक्तरीतिर्मागक्यादिति ना- ऽनुपपत्तिः काचित् । केचित्तु, स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्नि- लोकमाच्छति, स वायुलोकं स वरुणलोकमिसविशेषेण वायुरुप- दिश्यते । मिथः पौर्वापर्यप्रापकपदाभावात् । यदा वै पुरुषो- ऽस्माल्लोकात् प्रति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स आदिसमागच्छतीति श्रुखाऽऽदिसात् पूर्वो वायुर्विशेषेणोपदिश्यत इसब्दादिसयार- AN ड्य समादधते * सत्यमित्यादि *। * सोक्तिरिति * छान्दोग्योक्त- अव्यवधानोक्तिः। * उक्तरीतिरिति * व्यासोक्तरीतिः । तथाच भो. क्तृविशेषेणाव्यवधानवधानसम्भवान श्रुतिविरोधरूपानुपपत्ति. रित्यर्थः । एवं स्वमतेन व्याख्यायाऽत्र शारादिमतमुपक्षिपन्ति । * केचित्वित्यादि * । * मिथःपौर्वापर्यप्रापकपदाभावादिति * । ताडशपञ्चम्यन्तपदाभावात् । तथाच सोऽत्राविशेषपदार्थः । यदा पुरुष इत्युक्तं तेनोवाक्रमणमादित्य गमनं च यदुच्यते स विशेषप- दार्थः । ताभ्यामन्दादित्ययोरन्तराले वायुनिवेशं वदन्तीत्यर्थः। श्रुत्य- थस्तु-यदा यस्मिन् वै निश्चयेन पुरुषो ब्रह्मविद् अस्माल्लोकाच्छ- रीरातू प्रेति लोकान्तरं गच्छति, तदा स पुरुषो वायुमागच्छति प्रा- मोति । तस्मै आगनाय, स वायुः, तत्र तदागमनस्थले विजिहीते पूर्व स्तिमितोऽपि तदानीं स्वावयवान् विगमयति तस्य गमनार्थम् । विगमनस्थलपरिमाणमाह, यथा रथचक्रस्य खम् । यावत्परिमाण रथचक्रस्य छिद्रम । तेन मार्गण स पुरुष ऊचं आक्रमते स आदिल्य- ·४ अध्याय ३ पादः। १३४३ न्तराले निवेशयितव्य इयर्थं वदान्त । स चिन्यते । यथा तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स आदियमागच्छतीति विशेषोपदेश इत्युच्यते तथा स वरुणलोकमित्यत्राऽपि वक्तुं शक्यम् । नच, स आदिसं- मागच्छतीसत्र तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वाद्वायुलोकगतस्यैव पूर्व- वात् तथेति वाच्यम् । अनिलोकमागच्छति स वायुलोकं स व- रुणलोकमियत्रापि तुल्यत्वात् । किश्चैवमग्निलोकानन्तरं वायु- लोक इसपि वक्तुं शक्यमतो विद्वद्भिपेक्ष्योऽयम् । वाजसनेयिन- स्तु, मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादिसमिति पठन्ति । तत्राप्या- दियात् पूर्वो देवलोकात् परो वायुज्ञेयः । एकत्रादियात् पूर्वत्वे सिद्धे मार्गक्यादन्यत्रापि तथात्वस्य न्यायमाप्तत्वात सूत्रकारेण तु छन्दोगश्रुसपेक्षयोक्तं, वायुमन्दादिति । एवं सति मासेभ्यः पर- मागच्छति प्रामोतीति । एवं तद्व्याख्यातमर्थमनूद्य तयुक्तस्य वि- शेषस्य विशेषत्वं युज्यते, न वेति विचारयन्ति । * स चिन्त्यत इ. त्यादि * । * इत्यत्रापि वक्तुं शक्यमिति* ऊर्धाक्रमणस्यार्थसिद्ध- त्वात्तच्छब्दस्य तत्रापि सत्त्वाद्वक्तुं शक्यम् 'नथाचोर्वाक्रमणतच्छ- ब्दोक्तपूर्वपरामर्शयोर्विशेषपदार्थत्वाङ्गीकारे वाजसनयिभिर्वाय्वन- न्तग्मादित्यवत्कौशीतकिभिर्वायुलोकानन्तरं वरुणलोकस्य पठ्यमान- त्वंन भवदुक्तविशेषस्य तत्रापि शक्यवचनत्वादुक्तहेतोरर्थान्तर- साधकतया प्रकृतासिद्धिरित्यर्थः । तर्हि वायुलोकगतपुरुषीयं पूर्वव- तित्वं परामृशतस्तच्छब्दस्य तथात्वमस्त्वित्यत आहुः । * नचत्या- दि * तथाचाये पक्षे व्याख्येयसूत्रविरोधो द्वितीये च वरुणसूत्रस्ये. त्युभयमप्ययुक्तमित्यर्थः । दूषणान्तरमाहुः । * किश्चेत्यादि । * एवमिति * ऊर्धाक्रमणपूर्ववर्तित्वयोर्विशेषपदार्थत्वे । तथाचा- ब्दानन्तर्यमपि न सिद्ध्यदित्यर्थः । एवं सूत्रव्याख्यानांऽशे तन्मतम- पास्य बृहदारण्यकश्रुतिविरोधांऽशेऽपि तन्मतं परिहर्तुमाहुः । * वा- जसनयिन हत्यारभ्याब्दादितीत्यन्तम् * । परिहरन्ति । * एवं सती- ·१३४४ समकाशे अणुभाष्ये । स्तादन्दनिवेशनं कार्यम् । नच वायुमब्दादिति सूत्रान्मार्गभेदापत्तिः। देवलोकस्यादिसाधिष्ठेयत्वेनादिसमध्यपातित्वमभिमेस छन्दोग- श्रुतिस्तथोक्तवती । तदनुसारेण व्यासोऽप्यतो नानुपपत्तिः ॥२॥ तडितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ३ ॥ आदिसाचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतमित्यत्र पठितविपुल्लोका- तू परतो वरुणलोको निवेशनीयः । तत्र हेतुः-सम्बन्धात् । तडितोऽसम्बन्धित्वावरुणस्य तत्पतित्वात् तथा ॥ ३ ॥ . त्यादि*एवं सतीति * देवलोकनिवेशेऽवश्यं कर्तव्ये सति । * तथो. क्तवतीति * संवत्सराब्दादादित्यमित्युक्तवती । तथाच स्थानापेक्षया सूर्यों दिवाऽधिपतिरित्युक्तलिङ्गस्य बलिष्ठत्वादू देवलोकात् पूर्वमेव वायुनिवेशो युक्तो, न तु ततः परमित्यर्थः ॥ २॥ रामानुजाचार्यास्तु-देवलोकशब्दं वायुलोकपरमेवाङ्गीकुर्व न्ति । यवलोकशब्दे अविशेषेणोक्तं तदेव वायुलोकशब्दे विशेषेणं च्यत इत्यविशेषविशेषाभ्यामित्येव तत्रापि हेतुः । वाजसनयिनां स बायुमागच्छतीति श्रावणात कौशीतकिनां वायुलोकशब्दे वायुश्चासौ लोकचोति कर्मधारयमङ्गीकुर्वन्तो वायोर्देवलोकत्वाय, योऽयं पवन एष देवानां प्रहा इति श्रुतिं चाहुः । तत्राप्येकत्र कर्मधारयाङ्गीकारे प्रायपाठविरोधः । सर्वत्र तदङ्गीकारे तु लोकपदप्रयोगवैयर्थ्यम् । स बायुमागच्छनीत्यत्र केवलवायुप्रयोगम्तु द्वारत्वाभिप्रायेण । आदि- त्यसनिधानात् । आदित्ये लोकद्वारत्वस्य, एतद्वै खलु लोकद्वार- मिति छान्दोग्ये श्रावणादिति । अतश्चिन्त्यम् ॥ ३ ॥ तडितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ननु भवतु संवत्सरादुपरि देवलोकादर्वाग्वायुलोकनिवेशस्तथापि वरुणलोकः क्व निवेशनी- यः । न हि तत्र विशेषादिरूपं किमपि नियामकमन्तराले निवेशने लभ्यते । अतो मार्गभेदपक्ष एव युक्त इत्याशङ्कगनिरासायेदमि- त्याशयेन व्याकुर्वन्ति * आदित्यादित्यादि *। * तांडतोऽप्सम्बन्धि- त्वादिति * ।विशाला हि विद्युतो नृत्यन्ति तीवस्तनितनि?षो ·बनारससंस्कृतसीरीज़नाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली। ५ १ . इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च प्रथा मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यैा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावला नियमनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ॥) मूल्यं प्रापणव्ययश्च :) दयः । अन्यम- हाशययः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तेश्च प्रत्येक खण्डानां १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं ख० ६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३ । द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नैष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसुत्रम् सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं समाज्यम् खण्डानि ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाधिवरणस्य व्याख्यानम् ) ख०८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुप्टीका खण्डानि ४ . ૨ २ ५ ૨ ४ ·० ० ० ० ૨ पातञ्जलदशनम्।श्रीरामानन्द यतिकृतमणिप्रभाऽऽस्यति सः १ व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३. . भेदधिक्कारः व्याख्यासहितःश्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहितः खण्डे २ २ बोधसारो नरहरिकृतः तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकयास ० ख० १० ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्डे २ दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाध्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि १४ १४ तत्त्वशेखरः । श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । श्रीभाष्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । ३ १ व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.