·पुरश्चर्यार्णवः श्री ५ नेपालमहाराजाधिराजप्रतापसिंहसाह- वहादुरवर्मविरचितः प्रथमद्वितीयतृतीयचतुतरदात्मकः प्रथमः खण्डः । काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालायां ज्योतिषशास्त्रा- ध्यापक-झोपाभिधपण्डितश्रीमुरलीधर- शर्मणा संशोधितः। सच वाराणस्या संबन् १९५७ वत्सरे प्राभाकरीपम्पन्यधिपतिभिस्तारायान्त्रालय तदधिपति- द्वारा मुद्गायत्या प्राकाश्य नीतः (अस्प सर्वेऽधिकारा रानशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) मूल्य साध निरूप्यकम् (३३) ·भूमिका। भो भो विविधागमशास्रपारावारपारीणाः सहृदयधुरीणां विद्वांसो चिदाकुर्वन्तु तत्र भवन्तः पुरुपार्थसाधनमभीप्सा पुरुषाणामागमशास्त्रपरि- शीलनमन्तरेण न श्रूयते तावदुपायान्तरम् । तदर्थमेवागमशास्त्रसिद्धान्त- विचारसारचतुरैः श्रीमल्लक्ष्मण-महीधर-कृष्णानन्दवागीश-प्रभृतिभिविंद्रै शारदातिलक-मन्त्रमहोदधि-तन्त्रसारादयो द्वाक् तन्त्ररहस्यहृदयवेद्याः सद्यः सम्यक्तया भसयजननेन तानिकजनमनोविनोददायका संग्रथिता अन्था जाग्रसेव। परं तेषु च कस्मिंश्चित् संक्षिसविषयतया कुत्र चिद्गृहाभिमायस्या तिदुर्बोधतया व्याकुलायमानानामागमशासन्युत्पित्सूनां जनानां परमोपकार- प्रकृतिभिः कारुणिकैरशेपशास्त्रविन्नेपालाधिपतिकुलतिलकायमानै श्री ५ मन्महाराजाधिराजमतापसिंहसाहवहादुरवर्ममहोदयैः सि- द्धान्तप्रतिपादनतत्पर इदानीन्तनानामतीवोपयोगी पुरश्चर्यार्णवो नाम अन्यो निरमायि। एतद्ग्रन्थं सर्वसाधरणव्यक्तीना खपुष्पमिवातिदुर्लभमवलोकनार्थमपि लोकैरदीयमानं बह्वायासेन लोकशुश्रूपया लब्धमप्यशुद्धमायमालोन्यामुमु विधीपुभिः प्राभाकरीकम्पन्यधिपतिभिस्त्रीणि पुस्तकानि कथंकथमपि सं- पाय शोधनाय सादरं मेरितोऽहमस्मिन् नन्थेऽसन्तलोकोत्तरविषयवाहुल्यं स- मुपलभ्यासीमहर्पमुखमनुभवन् चत्वारिंशत्पृष्ठपर्यन्त काशिकराजकीयसंस्कृ- तपाठशालायां सादियशास्राध्यापकैविबुधव. श्रीमद्रामशास्त्रभिः संशोध्य तदग्रतो बृहन्लबायसाक्षरैः पद्यगद्यादीनि पृथविभज्य शोध- पितुमारभे। यत्र खलु कठिनस्थलेप्पान्तरयोजनपूर्वकं निम्नभागे टिप्पणं द्वितीय- तृतीयपुस्तकस्थपाठान्तराणि च तत्तद्ग्रन्थद्योतनोल्लसितानि ग्रन्थान्तरममा- णवाक्यान्यपि उपलब्धी तत्तद्ग्रन्थै संयोज्य यथासम्भवमविहपागन्तरैः सह निवेशितवान् । कुन चिविरुद्धस्थलमपि निःशवं भवतां मुखे- ·नावकलनाय निरूपितवान् । येन भवद्भि सानुग्रहं विवोधितो द्विती- यावृत्ती संस्कस मुद्रणे भवत्स्वनल्पधन्यवादार्पणमुखमनुभविष्यामि । अस्मिन् ग्रन्थे वर्तमानानां मन्त्राणां यन्त्राणां चोद्धरणाय मन्त्रको शादि ग्रन्थान्तरादस्माच समुद्धृस ग्रन्थान्ते निवेशयिष्यामिायेन तदुद्धरण- क्लेशः प्रायो नैव दु खाकरिष्यति भवत । उज्जीवयिष्यति च मामवामन श्रमशान्तमपि भवत्करुणामृतशीकरास्वादः। झोपाभिधः श्रीमुरलीधरशर्मा।

·अथ पुरश्चर्यार्णवः।
श्रीदक्षिणामूर्तिगुरुभ्यो नमः ।
शुण्डादण्डप्रचण्डप्रहतिहठदलत्प्रौढदोईण्डदृप्य-
हैत्येन्द्रानीकशुण्डोत्कररचितसमित्ताण्डवक्षोणिशोभः ।
प्रत्यूहध्वान्तधामाधिपतिरधिपतिः सिद्धसिद्धो गणानां
दद्यादद्रीन्द्रकन्यास्मरहरनयनानन्दसंवर्द्धनो वः॥१॥
ब्रह्मोमाधवमाधवात्मकतनुश्छायाऽऽननप्रस्फुरन्-
मुग्धाऽम्भोजमधुव्रताभनयनः साक्षी जगत्कर्मणः ।
ध्वान्तध्वस्तसमस्तविष्टपपरित्राणे निरस्तश्रम-
स्तिग्मांशुस्त्रिदशाग्रणीस्त्रिभुवनस्तुत्यो ऽस्तु वः श्रेयसे॥२॥
सद्भक्तिप्रणमद्विधित्रिपुरजित्राऽहिताद्यामर-
श्रेष्ठश्रेणिकिरीटकोटिविलसद्रत्नांशुनीराजितम् ।
यत् स्मृत्वा सुधियस्तरन्ति सहसा संसारवारां निर्षि
तद्विष्णोश्चरणाम्बुजं दिशतु वः श्रेयो नृसिंहाकृतेः ॥ ३ ॥
यच्छक्तिः प्रकृतिस्ततो महदभूत्तत्वं ततो ऽहंकृति-
स्तन्मात्राणि ततश्च भूतनिवहस्तेभ्यः पृथिव्यादिकः ।
भूतेभ्यः करणानि चेति जगदुत्पन्नं यतः सो ऽव्ययः
पायाञ्चन्द्रकलाऽवतंसंरुचिरः साऽनुग्रहो वः शिवः ॥ ४ ॥

·(२)
पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतर)
अव्यक्तो मुक्तिमागों निगमनिगदितो दुर्ग इत्यागमज्ञाः
स्वाऽविद्यादीनपोद्यत् पदयुगममृतं लेभिरे भावयन्तः ।
पायात्सा सैरिभधी भवसलिलनिधेस्तारिणी रक्षणीति
ब्रह्माद्यैरद्वितीयेति च सततनुता सिद्धविद्या ऽऽदितो वः॥५॥
नत्वा श्रीगणनायकं दिनमणिं विष्णुं पशूनां पति
दुर्गा दुर्गतितारिणी भगवतीं गुह्येश्वरीमीश्वरीम् ।
श्रीमत्साहप्रतापसिंहधरणीपालेन नानाऽऽगमान्
दृष्ट्वा सर्वजनोपकारकपुरश्चर्य्यार्णवस्तन्यते ॥ ६ ॥
औदार्येण तपःसुतं सुमहता शौर्येण कर्णद्विपं
सौन्दर्येण मनोभवं जलनिधिं गाम्भीर्यधैर्यादिभिः ।
कीर्त्या चन्द्ररुचं श्रिया हरिहयं भानु प्रतापेन च
क्ष्मायां निर्जरपादपान् वितरणैर्निर्जित्य यो राजते ॥७॥
तस्य क्षोणीमघोनः समरविजयिनो ऽशेषशास्त्रार्थविदिः
सद्भिः संशोधनीयः सुविमलमतिभिः सम्यगेप प्रवन्धः ।
विद्वद्विद्वेषतविमलपरगुणोत्कर्षविध्वस्तहर्षेः
रोपादोकजिज्ञासुभिरतिमलिनैर्दुष्यतां दुर्विदग्धैः ।। ८ ।।
विद्वद्भावाऽनभिज्ञैःप्रसभमयमवज्ञायमानोऽप्यनार्य-
न्न स्यादस्मत्प्रवन्धः कथमिव विदुषां मानसोल्लासहेतुः ।
गुञ्जापुञ्जाऽनुरक्तैर्विपिनपरिसरे भिल्लदारैर्विमुक्ता
मुक्ताः किं नाद्रियन्ते दरदलितनवाम्भोजपत्रायताक्ष्यः ॥९॥
अत्रादौ देवतानां स्मरहरगदितान् साधु साम्नायभेदान्
भेदानाये तरङ्गे कति चन विदितान् दर्शयामस्तदूर्ध्वम् ।
कालीकंसाऽरितारारघुवरमुरजिच्छैलजावल्लभाना-
मैक्यं युग्मक्रमेणाऽऽगमगदितमभेदश्च शक्तित्रयस्य ॥१०॥

·-
प्रतिपाद्यविषयनिरूपणम् ।
रामस्य वक्ष्ये शिवशक्तिरूपता-
मैक्यं च सीताहिमशैलकन्ययोः।
श्रीरामकामाऽन्तकयोरपि क्रमा-
देक्यं ततो देवतपञ्चकस्य ॥११॥
ततः परं तान्त्रिकमार्गभेदान्
। वक्ष्यामि तेषामधिकारिणश्च ।
ततश्च भेदानपि वैष्णवानां
ततः परं पाशुपतप्रभेदान् ॥ १२॥ .
उपासना चापि बहुप्रभेदा-
मदीक्षितानां तदनहतां च ।
ततश्च दीक्षामनुसद्गुरूणां
वक्ष्यामि माहात्म्यमनुक्रमेण ॥१३॥
ततः प्रवक्ष्ये गुरुशिष्यलक्षणं
निषिद्धयोर्लक्षणमेतयोस्ततः ।
ततो गृहीतस्य मनोरहेयता-
मसद्गुरूपाचमनोश्च हेयताम् ॥१४॥
पित्रादिमन्त्रग्रहणे निषेधं
विधिं च मन्त्रेष्वधिकारिणश्च ।
स्वप्नातमन्त्रस्य च संस्क्रियाश्च
वक्ष्यामि चक्राणि च तन्निधान् ॥१५॥
ततो द्वितीये रुचिरे तर
वक्ष्यामि दीक्षोचितकालदेशान् ।
मन्त्रेषु शापानपि देवताना-
मुक्त्वा तदुद्धारविधिं च वक्ष्ये ॥१६॥

·(४)
पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे
ततश्च संस्कारविधि मनूनां
तज्जागृतिं भूमिपरीक्षणं च ।
वक्ष्यामि शल्योद्धरणप्रकारान्
वास्तोविधि मण्डपलक्षणं च ॥१७॥
कुण्डानि च चुक्नुवयोश्च लक्षणं
तत्रैव वक्ष्यामि ततो ऽड्कुराऽर्पणम् ।
दीक्षां प्रवक्ष्यामि ततः क्रियावतीं
तरङ्गयोस्तत्र तृतीयतुर्य्ययोः ॥१८॥
दीक्षाविधौ तत्र तृतीयवीची
वक्ष्यामि तावद्वरणं गुरूणाम् ।
ततश्च ऋत्विग्वरणं प्रवक्ष्ये
यद्दन्तकाष्ठस्य परीक्षणं तत् ॥१९॥
द्वाराऽर्चनं यागगृहप्रवेशं
पूजोपयुक्तानि च मण्डलानि ।
ततः सपर्याविधिमागमोक्तं
वक्ष्ये घटस्थापनपूर्वकं च ॥ २० ॥
तुर्ये तरङ्गे ऽखिलमग्निकार्य
वक्ष्ये ततः पायसभोजनं च ।
गुरोः सारीप्यस्य ततोऽभिधास्ये
स्वापं ततः स्वप्नपरीक्षणं च ॥२१॥
तत्रैव दीक्षादिवसोचितानि
कर्माण्यशेपाणि मनोः प्रदानम् ।
व्यक्तीकरिष्याम्यथ पञ्चमे तु
प्रयोगमस्याः सकलं तरङ्गे ॥२२॥

·प्रतिपाद्यविषयनिरूपणम् । संक्षेपदीक्षां च ततः प्रवक्ष्ये ततः परं वर्णमयीं च दीक्षाम् । कलावती नाम ततश्च दीक्षा ततः परं वेधमयीं च दीक्षाम् ॥ २३ ॥ वक्ष्यामि पाञ्चायतनीश्च दीक्षाः स्मार्ती ततो मानसिकी च दीक्षाम् । योगी च दीक्षां तदनन्तरं दृग्- दीक्षां ततः स्पर्शमयीं च दीक्षाम् ॥२४॥ दीक्षां प्रवक्ष्यामि ततश्च वाचिकी मान्त्री च हौत्री च ततः समासतः । शास्त्रीं वदिष्यामि तथा ऽऽभिपेकिकी तत्रैव संक्षिप्ततरां चशाम्भवीम् ॥२५॥ ततः प्रवक्ष्याम्युपदेशदीक्षा ततो ऽभिधानं क्रमदीक्षणस्य । पूर्णाऽभिपेकं च ततोऽभिधास्ये . मनोर्यहं देशिकमन्तरेण ॥ २६ ॥ पठे तरङ्गे ऽथ पुरस्क्रियाया निरूपयिष्यामि विधि समयम् । तत्रापि तावत् समयं च देशान् पक्ष्यामि यो तर आसनानि । २७ । मालाप्रभेदानापि तत्र वक्ष्ये रुद्राक्षमाहात्म्यमपि प्रसङ्गात् । तत्रैव मालाग्रथनप्रकारं वक्ष्यामि संस्कारविधिं च तस्याः॥२८॥ .

·पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे
मुद्राणामपि लक्षणानि नियमान् हेयानि देयानि च
प्रायश्चित्तमनेकमुक्तनियमभूष्टोपयुक्तं नरः ।
सक्षोणीगृहकूर्मचक्ररचनां शाक्तानि पीठानि च
प्रातःकृत्यमथो ऽजपाविधियुतं वक्ष्यामि तत्रैव च ॥२९॥
शौचं तत्र च दन्तधावननिधि स्नानं च नानाविधं
तन्त्रोक्तं तिलकस्य धारणविधिं तद्वद्विभूतेरपि ।
सन्ध्योपासनदेवतर्पणविधि नित्यार्चनं तादृशं
होमं प्रस्तुतकर्मणश्च विधिवद्वक्ष्ये ततः सक्रमम् ॥३०॥
यन्त्रस्य निर्माणमथ प्रमाणं
ततः प्रतिष्ठाविधिमागमोक्तम् ।
वक्ष्ये मनूनामथ सूतकित्वं
स्वाप प्रवोधं च शिखाधितं च ॥ ३१ ॥
वक्ष्यामि तत्रैव च कुल्लुकामर्नु
सेतुं च निर्वाणमपि क्रमागतम् ।
तत्रैव मन्त्रं रसनाविशोधन
ततश्च मन्त्राऽवयवान् हरेरितान् ॥३२॥
जपस्य वक्ष्यामि ततो विधानं
होमव्यवस्थामथ तर्पणं च ।
ततोऽभिषेकस्य विधि प्रवक्ष्ये
ततः परं ब्राह्मणभोजनं च ॥ ३३ ॥
ततो भिधास्यामि ससिद्धिलक्षणाः
सोपायवर्गाध पुरस्क्रियाऽभिधाः ।
सर्वास्तरङ्गे रुचिरे च सप्तमे
सतिकायागसवीरसाधनाः ॥ ३४ ॥

·प्रतिपाद्यविषयनिरूपणम्।
ततोऽष्टमे चारुतमे तरङ्गे
गणाधिपस्याथ रवेश विष्णोः ।
मत्स्यस्य कूर्मस्य वराहमृत्तें-
स्तदीयशक्तेश्च तथा धारिण्याः ॥ ३५॥
श्रीदिव्यसिंहस्य च वामनस्य
त्रिविक्रमस्याऽथ कुठारपाणेः।
श्रीरामचन्द्रस्य च भूसुताया-
स्ततः प्रलम्बासुरवैरिणच ॥ ३६ ॥
कृष्णस्य बुद्धस्य तथैव कल्किन-
स्ततो हयग्रीवरथाङ्गरूपयोः।
अनन्तसंज्ञस्य च गोपसुन्दरी-
मुस्ततः श्रीधरसंज्ञकस्य ॥ ३ ॥
शिवस्य मृत्युजयनीलकण्ठ-
श्रीदक्षिणामूर्तिपुरस्सरैश्च ।
सक्षेत्रपालेबटुकादिरूपै-
भैदेरनेकैः सहितस्य तद्वत् ॥ ३८॥
मुरारिदेहार्द्धभृतः पुरारे-
स्ततो भवान्याश्च गरुत्मतथ ।
सकार्तवीर्यस्य समीरसूनोः
स्मरस्य वक्ष्यामि मनूननेकान् ॥ ३९ ॥
एषां च मष्यादिपुरस्सराणि
ध्यानानि वक्ष्यामि पुरस्क्रियाच ।
प्रत्येकपूर्व विधिमत्र नेपां
वक्ष्ये प्रबन्धस्य गुरुत्वभीतः ॥ ४० ॥

·पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरई स्तथैव वक्ष्ये नवरत्नमुद्राम् ॥ ५२ ॥ पोढान्याससहस्रनामकवचस्तोत्रान्तराणां तत- स्तहत् सप्तशतीस्तवस्य च पुरश्चर्याऽभिधानं क्रमात् । तत्पाठस्य विधि फलैश्च सहितं होमप्रयोगाऽन्वितं मन्त्राणां च विभागमस्य तदनुप्रश्नस्य वन्ये विधिम्॥५३॥ प्राणायामपुरस्क्रिया बुधवरैवेद्या ततो वक्ष्यते मन्त्राणां च पुरस्क्रियामपि विना सिद्धिप्रकारो ऽपि वा। नानाभैरवयोगिनीसुरवधूज्वालामुखीनां क्रमा- दन्यासामपि च क्षितेरपि पुरश्चर्यान्वितं साधनम् ॥५४॥ तत्र पुरश्चर्याया मन्त्रसिद्धिफलकदेवताऽऽराधनविशेष. रूपत्वादाराध्यदेवताया अभ्यर्हितत्वेन पडाम्नायाऽन्तर्गतदे- वतास्तावन्निरूप्यन्ते । तत्र गणेशविशेषस्य मन्त्रनिष्ठं किं चिदैलक्षण्यमादाय पडाम्नायवृत्तित्वमुक्तं मेकतन्त्रे- एकबीजात्मकं वक्ष्ये विघ्नमन्त्रं सुसिद्धिदम् । तत्रादौ वैदिकानां तु गकारः केवलो मतः । दक्षिणानां विन्दुयुक्तो द्विविन्दुः पूर्वमार्गिणाम्॥ एतद्वययुतः पधादूर्वाऽऽम्नाये च गौमिति । ग्लोमुत्तरे गोमिति च पातालाऽऽम्नाय ईरितम् ॥ अत्र दक्षिणाऽऽम्नाये लक्ष्मीगणेशहरिद्रागणेशादयः, उर्दाऽऽम्नाये महागणपत्यादयः,पूर्वाऽऽम्नाये विरिञ्चिगण- नायकादयः, पश्चिमाऽम्नाये क्षिप्रप्रसादनगणेशादयः, उ- - * पातालामाय-अधरासाय ।

·- सूर्यदेवीभेदानां निरूपणम् । तराऽऽस्नाये उच्छिष्टगणेशादय, इति भूयांसो गणेशभेदा मेरुतन्ने द्रष्टव्याः। सूर्यस्य द्वादशभेदवतो ऽपि दक्षिण एवाऽऽम्नायः । तदुक्तं तत्रैव- एक एवाऽस्य चाऽऽम्नायो दक्षिणः परिकीर्तितः। यथा ऽयं यवनं विप्रं सममेव करैः स्पृशेत् ॥ उपासना तथैवाऽस्य स्वधर्माऽऽचारपूर्विका । चतुर्युगेषु प्रत्यक्षो देवो ऽयं सर्वसंमतः ॥ सर्वेषामेव देवानां नेत्रभूतो जगत्पतिः । द्वादशभेदाः- वरुणः सूर्य वेदाङ्गो भानुरिन्द्रों रविस्तथा । गभस्ति स्तु यमः स्वर्णरेताश्चाऽथ दिवाकरः ।। मित्रो"विष्णुरिति प्रोक्ताआदित्याद्वादश क्रमात्। तपन्ति माघादारभ्य क्रमादमिततेजसः॥ इति तत्रैवोक्ताः विष्णोः शिवस्य चाऽऽम्नायप्रयुक्तभेदो ऽनुपलभ्यमानः । अवतारमन्त्रध्यानादिप्रयुक्तास्त्वनन्ता एव भेदाः, तेषु कति चिद्भेदाः पुरश्चरणप्रकारकथनाऽवसरे स्फुटीभविष्यन्तीति अत्र नोक्ताः । देवीभेदानामनन्तत्वेन वक्तुमशक्यत्वे ऽपि वाडवानलीयतन्त्रोक्ताः कति चिद् भेदा इह प्रदर्शयन्ते। तदुक्तं वाडवानलीयतन्त्रे- एकैवाऽऽया जगत्सूतिः सच्चिदानन्दविग्रहा। तत्तद्विभूतिभेदेन भिन्ना ऽनेकत्वमागता ॥

·। पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरङ्गे
पूर्णेशी भुवनेशानी ललिता चाऽपराजिता ।
लक्ष्मीः सरस्वती वाणी पारिजातपदाऽङ्किता ॥
अन्नपूर्णा जयाद्याश्च पूर्वाम्नायसमाश्रिताः ।
निशेशी दक्षिणा काली धगला छिन्नमस्तका।
भद्रा तारा च मातङ्गी दक्षिणाऽऽम्नायदेवताः ।
बहुप्रभेदसंयुक्ता कुब्जिका च कुलालिका ॥
मातङ्गयमृतलक्षम्याद्याः पश्चिमाऽऽम्नायदेवताः ।
एतेन मातङ्ग्या आम्नायद्वयवृत्तित्वमाहितम्,*
दक्षिणाऽऽम्नाये ऽपि तस्या अभिधानात् । तथा-
सिद्धिलक्ष्मीर्गुह्यकाली महाभीमसरस्वती।
धूमा कामकला काली महाकाली कपालिनी।
महाश्मशानकाली च कालसंकार्पिणी तथा ॥
प्रत्यङ्गिरा महारात्रियोंगेशी सिद्धिभैरवी ।
एता बहुविधायुक्ताः सर्वविद्योत्तमोत्तमाः ।
उत्तराऽऽम्नायपीठस्थाश्चतुर्वर्गफलप्रदाः ॥
ताराच्छिन्नमस्तयोरपि उत्तराम्नायवृत्तित्वमुक्तं
मुण्डमालायाम्-
भेदास्त्वेकोनपञ्चाशदुत्तराऽऽम्नायवर्त्मनि ।
गुह्यकाली ततः प्रोक्ता सिद्धिलक्ष्मीस्ततः परम् ॥
स्वर्णकोटीश्वरी। तत्र राजराजेश्वरी तथा।
गुह्येश्वरी तथा प्रोक्ता तथा तारा त्रिरूपिणी।
छिन्नमस्ता महादेवी ततः प्रोक्ता ऽतिभीषणा ।
एवंविधास्तु संकेताः सदा गोप्याः प्रकीर्तिताः॥
* धृत्तित्यमविदितमिनि पाठान्तरम् । कोटेश्वरीति कचित् पाठः।

·दशमहाविद्यातरयमेदाः। (१३) वाडवानलीये- कामेशी ललिता वाला महात्रिपुरसुन्दरी । त्रिपुरा भैरवी ह्येता अर्ध्वाऽऽस्नायसमाश्रिताः ॥ ललितायाः पूर्वाम्नाये ऽप्युक्तवादाम्नायद्वयवृत्तित्वं घोधितम् । क्व चित्त्वरितेति पाठः । योगिनी वज्रपूर्वा च पन्नगी नैऋतेश्वरी । अधराऽऽम्नायपीठस्था जैनमार्गप्रपूजिताः ॥ अत्रैव प्रधानतया भीमादेवी महाकालसंहितायामुक्ता- निशामयाऽधराऽऽम्नायगोचरान् देवतामनून् । यत्राऽऽद्यभूता विख्याता भीमादेवी भयानका ॥ इति । कुलवाला च दुर्गा च सर्वाऽऽम्नायप्रपूजिता । कुलवाला, कुमारी । तथा- तयोः पूजा तु सर्वत्र नित्यत्वेनाऽभिधीयते। तयोर्दुर्गाकुमार्योः । एतास्तु दश देवता महाविद्यावेन प्रसिद्धाः। तदुक्तं शक्तिसमे- काली तारा छिन्नमस्ता सुन्दरी" वगला रमा। मातङ्गी भुवनेशानी सिद्धविद्या च भैरवी' । धूमावती" च दशमी महाविद्या दश स्मृताः ॥ तत्रैव एतासां प्रत्येकं भैरवमाह- कालिकाया महाकालः सुन्दा ललितेश्वरः । .

·(१४) पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतर) तारायाश्च तथा क्षोभ्यश्छिन्नाया विकरालकः ॥ भुवनाया महादेवो धूम्रायाः कालभैरवः । नारायणो महालक्ष्म्या भैरव्या वटुकः स्मृतः॥ मातङ्गयास्तु मतङ्गः स्यादथ वा स्यात् सदाशिवः । मृत्युञ्जयस्तु वगलाविद्यायाः परिकीर्तितः ॥ ललितेश्वरस्त्रिपुरभैरवः,विकरालःक्रोधभैरवः, काल- भैरवो घोरः । यद्यपि रुद्रयामले ताराच्छिन्नमस्तादीनां सद्योजातकालरुद्रादय उक्ताः, तथापि एतेषामेव भैरवाणां नामान्तराणि तत्रोक्तानि न तु भैरवान्तराणीत्यविरोधः । शक्तिसंगमे- क्रोधभैरवसंयोगाद्यक्षिण्यः सिद्धिदा यथा । तथा विद्याः प्रसिद्ध्यन्ति पुंयोगादेव पार्वति ॥ रुद्रयामले- केवलं यो जपेच्छातं मनुं शैवं न योजयेत् । जन्मकोटिषु जप्तोपि न मनुः सिद्धिभाग् भवेत् ।। यस्या देव्यास्तु यो देवः शिवस्तस्याः शिवो भवेत् । तेन विद्या महादेवि कलौ सिद्ध्यति सत्वरम् ॥ मेरुतन्त्रे- स्त्रीमन्त्रो भोगदः प्रोक्तः पुंमन्त्रो मोक्षदः परम् । उभयोपासनं देवा भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ तन्त्रान्तरे- शक्त्या विना शिवे शुष्के नाम धाम न विद्यते । * सूक्ष्मे इति पाठान्तरम् ।

·पडामायदेवताराधनफलानि । शिवं विनाचित्कलानां कलात्वं न क चिद् भवेत् ।। वीजाऽङ्गुरन्याययोगाच्छिवशक्त्यात्मकं महः । सदा जागर्ति देवेशि नानारूपाणि दर्शयेत् ॥ पडाम्नायदेवताऽऽराधनफलान्याह मेरुतन्त्रे- दक्षिणोपासकः काल ऊर्ध्वः सायुज्यमाप्नुयात् । देवतायास्तथा पूर्वः सारूप्यं लभते परम् ॥ सामीप्यं चोत्तरो लोके पश्चिमस्त्वेहिकं फलम् । लाभस्त्यागयोपकारो झधोमागे ऽप्युदयुक् ॥ काल इति,महाकालस्वरूपी शिव एव भवेदित्यर्थः । यत्तु काले इति सप्तम्यन्तं पदं, तेन दक्षिणोपासक ऊर्धा- ऽऽम्नायोपासकय काले देहाऽन्तसमये सायुज्यमाप्नुयादि- त्यर्थ इति कैश्चिदुक्तं, तदसत् । पञ्चलक्षणसंयुक्तो ब्राह्मणः काल एव सः। इति पूर्वग्रन्थविरोधात् । यत्प्रसादादहं त्वं च जातः काल इवाऽपरः । इत्युत्तरपन्थविरोधाश्च । उत्तरो लोके इति, उत्तरा- म्नायदेवतोपासकः सालोक्यं प्राप्नुयादित्यर्थः। इदमुत्त- राऽऽनाये गुह्येश्वर्यादिदेवतोपासकविपयम् । तदुपासकानां तु चतुर्विधमुक्तिप्राप्तिरुक्ता * विना चेत फलानामिति पाठान्तरम् । 1 उर्फ. फलमुत्तरम् ।

·(१६)
पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरने
महाकालसहितायामनुस्मृतिप्रकरणे-
सालोक्यं चैव सामीप्यं सारूप्यं च तृतीयकम् ।
सायुज्यमिति देवेशि मुक्तिरुक्ता चतुर्विधा ।।
तास्वन्योपासकानां स्यादेकैका मुक्तिरीश्वरि ।
गुह्यकाल्याराधकस्य क्रमान्मुक्तिचतुष्टयम् ॥
जायते नाऽत्र सन्देहस्त्रिपुरमाऽनुशासनात् ।
पडाम्नायेषु देवेशि भूयस्यः सन्ति देवताः ॥
तासु काश्चित् कृतयुगे प्रेतायां काश्चिदीरिताः ।
द्वापरे फलदाः काश्चित् कलौ काश्चित् फलप्रदाः॥
चतुर्युगेषु फलदा दश विद्या मयेरिताः।
तासु तिस्रो विशिष्यन्ते काली तारा च सुन्दरी ॥
तिसृप्वापि शिवे तासु* कलौ काली विशिष्यते।
नवविधासु कालीपु। गुह्यकाली प्रशस्यते ॥
अनया सदृशी विद्या नास्ति ब्रह्मापडगोलके।
विद्याराज्ञी गुह्यकाली भिद्यते न कदा चन ॥
नवविधाकाली
तत्रैवोक्ता-
काली नवविधा प्रोक्ता सर्वतन्त्रेषु गोपिता ।
आद्या दक्षिणकाली च भद्रकाली तथा परा ॥
अन्या श्मशानकाली च कालकाली चतुर्थिका ।
पञ्चमी गुह्यकाली च पूर्वं या कथिता मया ॥
* तासु तिसृष्यपि शिवे इति पाठान्तरम ।
+ 'उत्तराऽनायमध्ये तु' इति 'नवविधासु कालीयु' इत्येतस्थाने पाठा.
स्तरमा

·फालीभेदाः फाल्यादीनां कृष्णादिभिरैपयम्। (१७)
पष्ठी कामकलाकाली सप्तमी धनकालिका ।
अष्टमी सिद्धिकाली च नवमी चण्डिकालिका ॥
एवमन्यासां भदा ग्रन्थान्तरेभ्यो ऽवगन्तव्याः
शक्तिसंगमे-
चतुर्युगानां राज्ञी वै कालिका परिकीर्तिता ।
विद्याराज्ञी सिद्धिविद्या कलौ शीघफलप्रदा ॥
कालीकृष्णयोरेक्यमुक्तं
महाकालसंहितायाम्-
स्त्रीणां त्रैलोक्यजातानां कामोन्मादैछकहेतवे ।
वंशीधरः कृष्णदेवः प्रकृतिर्विष्णुरुच्यते ॥
उभयोमेलनादवि शिवशक्तिही गीयते ।
कृष्णस्य कालीस्वरूपत्वं,रामस्य तारास्वरूपत्वं, तिसृणां
शक्तीनामक्य चोक्तं
शक्तिसंगमे-
कदा चिदाया ललिता पुंरूपा कृष्णविमहा ।
लोकसंमोहनार्थाय स्वरूपं बिभ्रती परम् ।।
वेणुनादसमारम्भसर्वसंमोहनक्षमम् ।
कदाचिदाद्या श्रीकाली शैवतारा ऽस्ति पार्वती ॥
कदा चिदाद्या श्रीतारा पुंरुपा रामविग्रहा।
रावणस्य वधार्थाय देवानां स्थापनाय च ॥
दैत्यसंहरणार्थाय पुरुप विभ्रती परम् ।
आद्या तारा महाशक्तिः सैव काली महेश्वरी ।।
*कायोन्मादतिक चित् पाठः।
शिघरातीतीति पाठान्तरम् ।
-

·(१८) पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरके या महावैष्णवी माया सा महासुन्दरी मता । नैव स्त्री न पुमानेपा नैव चापि नपुंसकम् ॥ यद्यच्छरीरमाधत्ते युज्यते तेन तेन सा । हरिहरयोरैक्यमुक्तं तत्रैव- एकस्मिन् समये पूर्व विष्णुरूपावुभावपि । विष्णुस्वरूपसिद्ध्यर्थं तपस्तेपे हरः स्वयम् ॥ शिवस्वरूपसिद्ध्यर्थं तपस्तेपे हरिः स्वयम् । षड्वृन्दयुगसंख्यातमुभौ तपःपरौ शिवे ॥ शिवो विष्णुस्वरूपत्वं विष्णुश्च शिवरूपताम् । उभौ हरिहरात्मानौ ह्यर्द्धनारीश्वरौ परौ ॥ मुख्यरूपमिदं देवि द्वयोः सङ्गममम्बिके । तेजःपुञ्जमिदं देवि ब्रह्मरूपं सनातनम् ॥ रामस्य शिवशक्तयात्मक तत्रैवोक्तम्- रामः शक्तिरिति ख्यातः स शिवः परिकीर्तितः । शिवशक्तयात्मकं ब्रह्म रामरामेति गीयते ॥ गौरीसीतयोः शिवरामयोश्चैक्यमुक्तं तत्रैव- गौरीरूपा परा सीता महासाम्राज्यनायिका । रामः परशिवो ज्ञेयो नाऽवतारो नरो ऽपि च ॥ यत्परं ब्रह्म विख्यातं तद्रामेत्यक्षरद्वयम् । * विष्णुः शिवम्यरूपताम् इति पाठान्तरम् ।

·पञ्चायतमदेवतैक्यम् । तत्र भेदयुद्धिनिषेधः।
रामोपनिषदि-
रमन्ते योगिनो ऽनन्ते सत्यानन्द चिदात्मनि ।
रामनामपदेनाऽसौ परं ब्रह्माऽभिधीयते ॥
गणेशादिपञ्चदेवतानामैक्यमुक्तं
रुद्रयामले-
गणेशाऽकहरीशानां दुर्गारूपा सरस्वती ।
महाश्यामा महाविद्या पूजनीया यथाक्रमम् ॥
न कुर्याद् भेदमेतेषां कोलिको वैष्णवस्तथा।
गणेशाऽर्कहरीशानदुर्गाणां परमार्थवित् ।।
पूजयेदैक्यभावेन देवीभक्तश्च धुद्धिमान् ।
देवीचक्रे ऽर्चयेत् सर्वान् शिवलिङ्गे ऽथ वा शिवे ॥
शालग्रामशिलायां वा सर्यपीठे ऽथ वा शिवे ।
श्रीगणेश्वरचके वा न भेदं कारयेत् सुधीः ॥
भेदं वै कुरुते यस्तु स शैवः शिवहा भवेत् ।
शैव इत्युपलक्षणम् ।
दशमहाविद्यादशाऽवताराणामैक्यमुक्तं
मुण्डमालातन्त्रे-
कृष्णस्तु कालिका साक्षाद् राममूर्तिश्च तारिणी।
वराहो भुवना प्रोक्ता नृसिंहो भैरवीश्वरी ॥
धूमावती वामनः स्याच्छिन्ना भृगुकुलोद्भवः ।
कमला मत्स्यरूपः स्यात् कूर्मस्तु बगलामखी ॥
मातङ्गी वौद्ध इत्येपा पोडशी कल्किरूपिणी ॥ इति ।
कालीपदव्युत्पत्तिमाह
*देवीभक्ती व भक्तिमानिति पाठान्तरम् ।

·(२०) पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरने कामधेनुतन्त्रे- कालसंकलनात् काली कालग्रासं करोत्यतः । त्रिपुराशब्दर्थमाह सुन्दरीस्तवे- ब्राह्मी रौद्री वैष्णवीति शक्तयस्तिसू एव हि । पुरं शरीरं यस्यां सा त्रिपुरेति प्रकीर्तिता ॥ ताराशब्दार्थमाह मत्स्यसूक्ते- लीलया वाक्प्रदा चैव तेन नीलसरस्वती । तारकत्वप्रदा तारा सुखमोक्षप्रदायिनी ॥ उग्राऽऽपत्तारिणी यस्मादुग्रतारा प्रकीर्तिता। आम्नायभेदेन मार्गभेदनिर्णयमाह वाडवानलीये- पूर्वाऽऽम्नाये दक्षमागों वामः स्यात् पश्चिमे परे । दाक्षिणोत्तरयोरू मागों तौ वामदक्षिणौ ॥ विहाय सर्वं सर्वत्र कौलमार्गः प्रशस्यते । मार्गत्रयव्यवस्था च तत्रैव- योगात् पञ्चमकाराणां वामहस्तेन पूजनात् । जपाद्धोमाच्च वामः स्यादक्षिणस्तद्विपर्ययात् ॥ तत्त्वतर्पणमन्त्रं तु वामहस्तेन दक्षिणे । दक्षहस्तेन वामे ऽपि विशेषः परिकीर्तितः ।।

·आम्नायभेदेन मार्गभेदनिर्णय ।
दक्षवामक्रियायुक्तः कौलश्चोभयमिश्रितः |
मकाराऽऽवश्यकत्वाच्च दक्षतर्पणपूजनात् ॥
क चिद्वामेन देवेशि कोलो मार्गस्तृतीयकः ।
रुद्रयामले--
त्रीणि बीजानि दुर्गायास्तदाचारास्त्रयः स्मृताः ।
प्रथमो दक्षिणाऽऽचारो वामाऽऽचारो द्वितीयकः ॥
तृतीयस्तु कुलाऽऽचारो विधि तेषां शृणु प्रिये ।
प्रभाते स्नानसंध्यादि मध्याहे जप ईश्वरि ॥
और्णमासनमात्मार्थ भक्ष्यं पायसशर्करम् ।
माला रुद्राक्षसंभूता पात्रं पापाणसंभवम् ॥
भोगः स्वकीयकान्ताभिदक्षिणाऽऽचार इत्ययम् ।
द्रव्येण मधुना देवि सिद्धिहानिकरो मतः ॥
वामाऽऽचारं प्रवक्ष्यामि श्रीदुर्गासाधनं परम् ।
यं विधाय कलौ शीघ्रं मान्त्रिक सिद्धिभाग् भवेत् ॥
माला नृदन्तसंभूता पात्रं पाषाणमुण्डकम् ।
आसनं सिद्धचर्मादि कङ्कण स्त्रीकचोद्भवम् ॥
द्रव्यमासवतत्वाढयं भक्ष्यं मांसादिकं शिवे।
चर्वणं चालमत्स्यादि मुद्रा वीणारवः कथा ॥
मैथुन परकान्ताभिः सर्ववर्णसमानता।
वामाचार इति प्रोक्तः सर्वसिद्धिप्रदः शिवे ॥
अन्यथा सिडिहानिः स्यान्मन्त्रस्याऽस्य महेश्वरि ।
कुलाऽऽचारं प्रवक्ष्यामि सेव्यं योगिभिरुत्तमैः ॥
* उभयमाधित इति पाठान्तरम। त्रियस्तथेतिक चित् ।
जपमोभ्वरानि पाठान्तरम् । $ मिथुनमिति पाठान्तरम् ।
:

·पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरड़े
कुलस्त्रियं कुलगुरुं कुलदेवी महेश्वरि ।
नित्यं यत् पूजयेहिश्वं स कुलाचार उच्यते ॥
कुलस्त्रियं शिवे ज्ञात्वा नुस्वा नत्वा महेश्वरि ।
हठादानीय संपूज्य ततो भोगं विधाय च ॥
तेजसा तर्पयेद्देवीं श्रीदुर्गा चक्रनायिकाम् ।
नीलकण्ठं च विधिना जपं कुर्याद्विशेषतः ॥
तत्पूर्वकं चरेद्धोमं कुलकान्तां विभूषयेत् ।
पानः पेयैस्तथा भक्ष्यैः संतl कुलयोपितम् ॥
प्रत्यहं वै चरेदेवं कुलाचार इति स्मृतः ।
कोलादिभेदेन वाममार्गविधिरुक्तो,
मेरुतन्त्रे-
कौलिको ऽङ्गुष्ठतां प्राप्तो वामः स्यात्तर्जनीसमः ।
चीनक्रमो मध्यमः स्यात् सिद्धान्तीयोऽवरो भवेत् ।।
कनिष्ठः शावरो मार्ग इति वामस्तु पञ्चधा ।
मार्गभेदेनाऽधिकारिभेद उक्तो,
वाडवानलीये-
वाह्मणाः क्षत्रिया वैश्या दक्षमार्गाऽधिकारिणः ।
द्विजवर्जास्त्रयो वर्णा वामकोलाऽधिकारिणः ॥
दक्षमार्गपरिभूटो ब्राह्मणो वाममार्गगः ।
इहैव सिद्धिमापोति नाऽपवर्ग कदा चन ॥
वेदमार्गपरित्यागी कैवल्येच्छाविवर्जितः।
सिद्धिकामी वाममार्गी ब्राह्मणो नारकी भवेत् ।।
* अपय, इति पाठान्तरम् ।

·मार्गभेदनाऽधिकारिनिर्णयः। वेदमार्ग परित्यज्य तन्त्रमार्गकतत्पराः । ब्राह्मणा निरय भुक्त्वा भवेयुर्ब्रह्मराक्षसाः ॥ वैदिकं तान्त्रिक मार्ग दक्षिणं ब्राह्मणश्चरन् । इह सिद्धीश्वरोभूत्वा देहान्ते ऽमृतमश्नुते ॥ एतेन वचननिचयेन दक्षिणे एव मार्गे बाह्मणस्य, मा- मंत्रये ऽपि क्षत्रियवैश्ययोः, वामे कौले च शूद्रस्याऽधिकार इति व्यवस्थाप्य सियादिलोभाद्वामे कौले वा प्रवर्तमान- स्य ब्राह्मणस्य केवलं भोग एव न मोक्षः, तदुभयं तु श्रौत- मार्गसंवलिततन्त्रोक्तदक्षिणमार्गेण समुचितेष्टदेवताऽऽराध- कस्यैव ब्राह्मणस्यैति सिद्धान्तितम् । न च-~ वामाऽऽचारैर्द्विजैः पूर्व कर्तव्यं कुलदीक्षणम् । पश्चादीक्षा तु सावित्र्या व्यत्यासात् पतितो भवेत् ।। इति ब्राह्मणानां वाममार्गाऽऽधिकारित्वप्रकाशकेन मेरु- तन्त्रवचनेन विरोध इति वाच्यम् । तत्र द्विजपदस्य बाह्म- णेतरद्विजपरत्वकल्पनेन विरोधाऽभावात् । अत एव- वाह्मणानां वाममागों नरकायैव जायते । इति तन्त्रान्तरवचनान्तरमपि संगच्छते,अधिकारिविशे- पाऽनुष्ठितस्य वाममार्गस्यापि भुक्तिमुक्तिजनकतया ब्राह्म- णानां तदधिकारित्वे तस्य तन्निरयहतुत्वाऽनुपपत्तेः।तथाच--- यो दाक्षिण्यं विना विप्रो महामायां प्रपूजयेत् । स पापः स्वर्गलोकातु च्युतो भवति रोगधृक् । इति कालिकापुराणवचनादक्षिणमार्ग एव ब्राह्मणस्या- ऽधिकार इति बोध्यम् । एवं च क्षत्रियवैश्ययोरपि दक्षिण- मार्ग एव प्रशस्तः, तयोर्वाममार्गाऽधिकारित्वकथनं तु रा- ·- (२४) पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरङ्गे गास प्रवृत्तयोरपि न पातित्यमित्यभिप्रायेण; ब्राह्मणस्यैव त- थाविधस्य तच्छत्रणात् । वाममार्गस्तु शूद्राणामेव प्रशस्तः। शूद्रादियवनान्तानां सिद्धिमिपथे स्थिता । इति मेरुतन्त्रवचनात् । आचारमधिकृत्य- वामादिना यजेच्छूद्रो दक्षिणेन द्विजातयः । इति महाकालवचनात् । द्विजातय इति, बाह्मणक्षत्रिय- वैश्या इत्यर्थः ।वामादिनेत्यादिशब्देन कुलाचारः संगृह्यते, सो ऽपि पूर्ववच्छूद्राणामेव प्रशस्तः, क्षत्रियवैश्ययोर्न प्रशस्तो नापि निषिद्धो, बाह्मणानां तु निषिद्ध एव । ब्राह्मण्यहानिहेतुत्वात् कुलाचारं न चाऽऽचरेत् । इति सिद्धान्तसारवचनात् । ये विप्राः शापनिर्दग्धा ब्रह्मकर्मविवर्जिताः। तेषां तु कौलधर्मो ऽयं भुक्तिमुस्योस्तु साधनम् ॥ ये विप्राः पापसंजाताः शापनिर्दग्धविप्लुताः। तेषां कुलाधिकारो ऽयं मार्गस्याऽस्य प्रजायते ।। इत्यादिमरुतन्त्रवचनेन दक्षयज्ञे पारिषदशापाद्देदमार्गब- हितानां विनष्टब्राह्मणत्वानामेव विप्राणां तदधिकारित्व- बोधनाच्च । यदि च स्वतन्त्रवक्तुरीशस्य वचनानां वैचिच्याद् ब्राह्मणानामपि वामकोलाधिकारित्वबोधकवचनान्तरमुपल- भ्येत तदा पञ्चसु लक्षणेषु यत्किचिल्लक्षणोपलक्षिता ही- नघाह्मणास्तत्र चोद्धव्याः, तादृशानांतु तदधिकारोऽस्त्येव । * चामपदे इति पाठान्तरम् ।

·मागभेदेनाऽधिकारिभेद । (२५) एतच्च मेरुतन्त्रे एवेश्वरचरणैर्व्यक्तीकृतम् । यथा- ब्रह्मवीयं तथा क्षेत्रं संस्कारा ब्रह्मसंभवाः । ब्राह्मणाऽऽचरणा ह्मविद्याभि बाह्मणो भवेत् ।। यस्य वश्या वयं यस्य वाचमर्थो ऽनुधावति । एकस्मिल्लक्षणे हीने वागर्थमनुधावति ॥ द्विहीनलक्षणो देवि स्वाचाराहाह्मणो भवेत् । लक्षणत्रयहीनो यस्तन्त्रमार्गेण सिद्ध्यति ॥ चतुर्लक्षणहीनानां मार्गाः स्युः कौलिकादयः । लक्षणहानिश्च निर्देशकमप्रातिलोम्येन वोध्या । तत्रैव- पूर्वोक्तलक्षणेष्वेकं यस्मिन् विप्रे प्रदृश्यते । तप्यते चोपतापेन किचिहाह्मणतां गतः ॥ अधिकारो न मे जातः समस्तब्रह्मकर्मणाम् । इह लोके परत्रापि कथं प्राप्स्याम्यहं सुखम् ॥ अन्धश्च यः परद्रव्ये परस्त्रीषु नपुंसकः। पराऽपवादे यो मूको नित्यमित्थं विचारयेत् ॥ तस्यैव ब्राह्मणस्यात्र वामे स्यादधिकारिता। एकमिति, ब्रह्मवीर्योत्पन्नत्वम् । तथा- पञ्चलक्षणसंयुक्तो ब्राह्मणः काल एव सः। अहं ब्रह्मा तथा विष्णुस्तदाज्ञावशवर्तिनः ॥ स चेदामपथं प्राप्तः पुनः श्वा चाऽभिजायते । * तथा च विद्याऽऽचारसरकारक्षेत्रयीजानी ति क्रमेण लक्षणहा- निद्रष्टव्या D

·(२६)
पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरङ्गे
चतुर्लक्षणसंयुक्तो वामस्तस्य फलप्रदः ।।
ताभ्यां दत्तो भाग्यवश्यात्तान्त्रिकः कोऽपि चेन्मनुः ।
सद्यः फलति चाऽऽद्यस्य क्रियया चाऽपरस्य तु ॥
लक्षणत्रययुक्तो यस्तस्य वैदिकतान्त्रिके ।
यथोक्ताऽऽचरणादेव फलदस्तेन वामकः ॥
लक्षणद्वयसंयुक्तस्तस्य वामश्च दक्षिणः ।
समौ तुल्यफलौ स्यातां न कदा चन वैदिकः ॥
एकलक्षणसंयुक्तो वामस्तस्य फलप्रदः।
शूद्रादियवनाऽन्तानां सिद्धिर्वामपथे स्थिता ॥
वाममार्गस्थितो विप्रस्तुलसीं न व चित् स्पृशेत् ।
न स्पृशेद्वैष्णावं विप्रं प्रणमेन च वैदिकम् ॥
निन्दन्तु वान्धवाः सर्वे त्यजन्तु स्त्रीसुतादयः।
जना हसन्तु मां दृष्ट्वा राजानो दण्डयन्तु वा ॥
रोगदारिदुःखाद्यैः पीडितो ऽप्यनिशं त्वहम् ।
लक्ष्मीस्तिष्ठतु वा यातु न मुञ्चामि पदं विदम् ॥
एवं यस्य दृदा भक्तिः स वामे सिद्धिमाप्नुयात् ।
रुद्रयामले-
वामे चन्द्रमुखी मुखे च मदिरा पात्रं कराऽम्भोरुहे
मूर्द्धि श्रीगुरुचिन्तनं भगवतीध्यानाऽऽस्पदं मानसम् ।
जिह्वायां जपसाधनं परिणतिः कौलकमाभ्यागमे।
ये पां वै नियतं पिबन्तुं सुरसं ते भुक्तिमुक्ती गताः॥
वामे रामा रमणकुशला दक्षिणे चालिपात्रम्
अग्रे मुद्राश्रणकवटकाः शूरणपोष्ठशुद्धिः।
माश्यासने इति पाठान्तरम् ।
* पथमिति पाठान्तरम् ।

·- घामाचारस्यातिगहनत्यम् । वैष्णयभेदा । तन्त्रीवीणा सरसमधुरा सद्गुरुः सत्कथायां वामाऽऽचारः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥ मेरुतन्त्रे- पेयं मयं पलं खायं समालोक्यं प्रियामुखस् । इत्येवाऽऽचरणं श्रेष्ठं पामराः प्रवदन्ति च ॥ मद्यपानेन मनुजो यदि सिद्धिं लभेत चेत् । मद्यपानरताः सर्वे किं सिद्धा न भवन्त्युमे ॥ मांसभक्षणमात्रेण यदि पुण्या गतिर्भवेत् । कन्यादानां तदा मोक्षो मांसादन्यो न युज्यते ॥ स्त्रीसंभोगेन भो देवा यदि मोक्षो ऽभिजायते। तदा सर्वे ऽपि मुक्ताः स्युः कस्य जन्म भविष्यति ॥ कृपाणधारागमनाद् व्याघकर्णाऽवलम्बनात्। भुजङ्गाऽऽवरणान्नूनमशक्यं कुलवमनि। अथ वैष्णवभेदाः। 'तदुक्तं शक्तिसंगमे- चैखानसो भवेदादौ श्रीराधावल्लभस्तथा । गोकुलेशो' महेशानि तथा वृन्दावनी' भवेत् ॥ पाञ्चरात्रः पञ्चमः स्यात् षष्ठः श्रीवीरवैष्णवः । रामानन्दी हरिव्यासी निम्बार्क व महेश्वरि ततो भागवतो देवि दश भेदाः प्रकीर्तिताः। वैखानसादिदीक्षायैर्भूपितः स्मार्तवैष्णवः ।। वैष्णवाऽऽचारनिरतो विष्णुमन्नैकपारगः । * एव च ईशविकारपारणमापि अविचलितमनसा देवताध्यान- मात्रासक्तस्वान्तानां, धीरपणामयाऽत्राधिकारी न तु विपयलम्पटानामिति सिभ्यति। आचरणमिति घोष ·(२८) पुरश्चर्णियस्य प्रथमतरङ्ग अनन्यचेताः शान्तात्मा विष्णुचिह्नपरायणः ।। श्रीराधावल्लभो देवि गोकुलेशं शृणु प्रिये । नानाऽऽभरणसंपन्नो नानासौगन्ध्यभूपितः॥ गवां कुलं प्रीणयतः कलिकृष्णस्य रूपधृक् । शरीरमर्थ प्राणांश्च तन्निवेदनकारकः ॥ अन्तः शक्तिपरो देवि बहिर्वैष्णवरूपधृक् । गन्धर्वाऽऽचारनिरतो लतावेष्टित तत्परः ।। संप्रदायो गोकुलेशः सर्वसिद्धिकरो भुवि । विगताशः प्रसन्नात्मा विष्णुभक्तिपरायणः ।। कामिनीसङ्गचपलो वनक्रीडाविनोदधृक् । सौगन्ध्यभूषिततनुः स्त्रीध्यानैकपरायणः ।। विष्णुसारूप्यतत्त्वज्ञः प्रोक्तो वृन्दावनी शिवे । पञ्चरात्रवतं प्राप्ताः पाञ्चरात्राः प्रकीर्तिताः॥ दिनपञ्चकर्पयन्तं शैवा नाम त्रिलोचनाः । गोपालपद्धतौ- कायेन मनसा वाचा भजते विष्णुमेव यः । स वीरवैष्णवः प्रोक्तो देवतान्तरनिन्दकः ॥ चराऽचरमिदं विश्वं जानन् नारायणात्मकम् । के चिन्न द्वेष्टि यः सो ऽयमुत्तमो वीरवैष्णवः॥ तत्रैव- हृदयाम्भोजमध्यस्थे श्रीरामे परमात्मनि । आनन्दं भजते यस्तु रामानन्दी स उच्यते ॥ * लतावेष्टितकम्=आलिङ्गनविशेष ।

·(२८) थेग्णयभेदाः। शक्तिसंगमे- पापसंहरणाऽऽसक्तो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः। यमादिनियमैर्युक्तो युक्ताऽऽचारपरायणः ॥ स्वोपयुक्तपरिग्राही परकार्यपरायणः । हरिव्यासी महेशानि शिवशक्तिस्वरूपधृक् ।। नित्याऽचनक्रमाऽशक्तः स्वतन्त्रकपरायणः। बाह्यपूजादिनिरतो ऽनन्यभक्तः प्रसन्नधीः ॥ आयपक्षान्वितः स्वच्छः स्वच्छन्दाऽऽचारतत्परः । स्वतन्त्रः स्मार्तविद्वेषी निम्बार्को भगवान् हरिः ॥ विष्णुभक्तकनिपुणो विजितात्मा प्रसन्नधीः । स्मार्तगर्वान्वितो देवि तदन्याऽऽचारतत्परः ॥ शैवद्वेपी तस्य सङ्गात् पुनः स्नानपरायणः । केवलं विष्णुभक्तिज्ञः प्रोक्तो भागवतः शिवे ॥ परमभागवतलक्षणं तु एकादशस्कन्धे- सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः। भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥ अन्यच्च तत्रैव- गृहीत्वा ऽपीन्द्रियैरर्थान् यो न दोष्टि न दृष्यति । विष्णोर्मायामिदी पश्यत् स वै भागवतोत्तमः ॥ तथा- त्रिभुवनविभवहेतवे ऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । *करो प्राहीति पाठान्तरम् । दिजगत् ।

·- (३०) पुरश्चयांर्णयस्य प्रथमतरङ्गे न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्लवनिमिपार्द्धमसौ तु वैष्णवाऽग्यः । मध्यमलक्षणं तत्रैव- ईश्वरे तदधीनेषु वालिशेषु द्विपत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः॥ प्राकृतभागवतलक्षणं तत्रैव- अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते। न तद्भक्तेषु चाऽन्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ अथ शैवभेदाः। शक्तिसंगमे- शिखी' मुण्डी जटी' चैव द्वि"त्रिदण्डी क्रमेण च । एकदण्डी महेशानि वीरशैव स्तथैव च ॥ सप्त पाशुपताः प्रोक्ता दशधा वैष्णवास्तथा । अथ पाशुपतानां च वासनां शृणु पार्वति ॥ शिखी पाशुपतो देवि शिखासूत्रधरः शुभः । समाधितत्परो देवि समाधौ शिवपीठधृक् ॥ रुद्राक्षं च तथा भस्म लिङ्गं शैवाऽभिधं शिवे । प्रसन्नात्मा शान्तचित्तो ब्रह्मचारी प्रकीर्तितः ॥ मतं श्रीबिन्दुमालिन्याः समाश्रित्य प्रतिष्ठितः। मुण्डी त्रिंशद्विधो देवि तारासूक्ते प्रकाशितः ॥ तत्र पाशुपताऽऽचारसंपन्नो मुण्डितो भवेत् । त्रिजटैकजटाधारी तथा वक्रजटाधरः॥ * यथाकमम। +घासना-लक्षणम् ।

·शैवभेदाः । युगभेदेन मागभेदः । आगमपदार्थः ।
नग्नस्तपस्वी शान्तात्मा देहक्लेशपरायणः ।
कर्मत्रितयसंपन्नो जटी पाशुपतः स्मृतः ॥ .
द्विदण्डी तु महेशानि वाङ्मनोदण्डसंयुतः ।
कायवाङ्मनसा दण्डी त्रिदण्डी परिकीर्तितः॥
मनोमात्रस्य दण्डी य एकदण्डी प्रकीर्तितः ।
केवलं शिवसंपन्नः स्वस्य देवस्य निन्दकः ॥
वीरशैव इति ख्यातः, इति ।
अन्यत्र वैष्णवत्वेन प्रसिद्धास्त्रिदण्ड्यादयः शैवा आप
संभवन्तीति दार्शताः।
युगभेदेन मार्गभेदप्राधान्यमाह
रुद्रयामले-
कृते श्रुत्युक्तमार्गः स्यात् नेतायां स्मृतिभाषितः ।
हापरे वै पुराणोक्तः कलावागमसंभवः ॥
प्रधान इति शेषः।
आगमस्य वेदाङ्गखमाह
मेरुतन्त्रे-
वेदः प्रणव त्यक्ता मन्त्रो वेदसमन्वितः।
तस्माद्वेदपरो मन्त्रो वेदाङ्गश्चाऽऽगमः स्मृतः ।।
आगमशब्दार्थो,
रुद्रयामले-
आगतः शिववक्तेभ्यो गतश्च गिरिजामुखे ।
मग्नस्तस्या हृदम्भोजे तस्मादागम उच्यते ॥
आगमस्य वेदाइत्वे ऽपि वैदिककौलिकयोर्विरोधमाह

·(३२) पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरले तत्रैव- - कौलिकं कुर्वतः कर्म वैदिकं नाऽभिधीयते । विरोधा-दुभयं नष्टं तस्मादेकपथा चरेत् ॥ वामदक्षिणमार्गयोरपि विरोधमाह मेस्तन्त्रे- वाममार्गी यदा दक्षं प्रविशेत्तत्सुरैः स तु । विघ्न्यते पीड्यते चापि न सिद्धिमधिगच्छति॥ दक्षमार्गी यदा वाम.प्रविशेतत्सुरास्तथा । लोकद्वयाद्धानिमन्तं तं ग्रसन्ति च वामिनम् ॥ तस्मात् स्वकुलमार्ग तु ज्ञात्वा कुर्यादुपासनाम् । उपासनाभेदास्तत्रैवोक्ताः- श्रीशिव उवाच । महाकालेन यत् प्रोक्तं यन्महामायया श्रुतम् । रहस्याऽतिरहस्यं तत् सर्वमन्त्रेषु गोपितम् ॥ आम्नायानां रहस्यं तदाह्निकं प्रोच्यते ऽधुना । शृण्वन्तु सर्वे भो देवाः साधकानां प्रसिद्धिदम् ॥ तत्र नित्यं त्रिधा प्रोक्तं गुणत्रयविभेदतः । अधिकारिविभेदेन तदपि त्रिविधं भवेत् ॥ शुद्धं मिश्रं च गलितं तत्तथैव फलप्रदम् । शुद्धं सम्पूर्णफलदं मिश्रं किंचित्फलप्रदम् ॥ अकृते प्रत्यवायो न गलिते सत्फलं न च । अहङ्कारविहीनं यन्मानसं ज्ञानपूर्वकम् ॥ * विरुद्धादिति पाठान्तरम् ।

·उपासनाभेदा।
स्वस्थचित्तेन यतिना.कृतं तच्छुद्धमुच्यते ।
तादृशं चेद् गृहस्थेन निद्रव्येणाऽथ वा कृतम् ॥
रुग्णेन पथिकेनापि कारागृहगतेन वा ।
भक्तितो वा ऽपि तन्मियं वाह्यपूजाऽधिकारतः ॥
शीतादिभीत्यादाविष्टसंक्षयादल्पकार्य्यतः।
स्त्र्यादेनियोगाद् गलितो गृहीतो मानसं मतम् ।।
वाह्यपूजादिकं यच्च एकान्ते नियमेन च ।
भक्त्या कृतं गृहस्थन तच्छुद्धं राजसंमतम् ॥
पूजार्थ यद्याचयित्वा श्रद्धाभक्ती विहाय वा ।
लोकभीत्या देवभीत्या यत् तद्राजसमिश्रितम् ॥
प्रतारणार्थ लोकानां याचितं देवनामतः ।
द्रव्यं कृतं तद्वेपेण गलितं तत्तु राजसम् ॥
वाममार्ग समाश्रित्य कौलं धर्म विचार्य च ।
अन्यधर्मस्य चाऽद्वपात् कृतं शुद्धं तु तामसम् ||
कृतं यत् कामतः कर्म वैदिकं पारलौकिकम् ।
वाममार्ग समाश्रित्य मिश्रितं तत्तु तामसम् ॥
जिह्वालोभेन यत् खान पानं यत् कामतो रतम् ।
अथ वा मारणाद्यर्थं गलितं तत्तु तामसम् ॥
शुद्धसत्त्वेन मोक्षः स्यात् स्वर्गः स्यान्मिश्रसत्त्वतः ।
सिद्धिगलितसत्त्वात् स्यादैहिकी च मनुष्यता ॥
स्वर्गः स्याद्राजसाच्छुद्धात् कामः स्यान्मिश्रराजसात् ।
गलिताद्राजसात् तिर्यग्योनायपि सुखं भवेत् ॥
*तरोनेति १-२ पु. पा.
L

·(३४)
पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरने
सात्त्विकात्तामसाद्देवयोनित्वं प्राप्नुयानरः ।
मिश्रतामसतो दुःखी नारकी चाऽन्ततामसात् ॥
कर्म पञ्चविघं प्रोक्तं पञ्चधा मुक्तिदायकम् ।
प्रसर्पणमुपादान मिज्या ऽध्याय स्तथा भुवि ॥
संमार्जनोपलेपादिसंस्कारा देवमन्दिरें।
भक्या ऽर्चनं सर्पणं स्यादेवसालोक्यकारकम् ॥
पूजासाधनसामग्या मेलनं भक्तसेवनम् ।
तत्प्रीतिः स्यादुपादानं देवतारूपदायकम् ॥
पीठपूजनपूर्वं यत् पोडशाद्युपचारकैः ।
मूर्यन्त्रे ऽथ वा पूजा सेज्या सामीप्यकारिका ।
तच्छास्त्राऽध्ययनं सम्यक् कृत्वा मन्त्राऽभावनम् ।
कृत्वा जपः स्यात् स्वाध्यायो देवसायुज्यकारकः ॥
गुरुदेवात्मकालानां सम्यगैक्यविभावनम् ।
संयोगो देहलिङ्गस्य नाशकः कालयोगकृत् ॥
अथ पथिकादिकर्तृकोपासना
तत्रैवोक्ता-
अथा ऽऽपराह्निकं वक्ष्ये तत् स्थानदशके भवेत् ।
मागें' प्रवासे 'दुर्गे च नाऽन्नप्राप्तो मनोभये॥
कारागृहे ऽशुभे ऽस्थाने चौरव्याधादिजे भये।
परचक्राऽऽगमे कुर्याच्छौचाद्यं च यथा तथा ॥
मन्त्रस्नानादिकं किं चित् कृत्वा मानसपूजनम् ।
मनसा हृदयस्याऽन्तर्ध्यात्वा योगाख्यपीठकम् ।।
* भक्तार्चन मिति १-२ पु. पा. 1 देवारमाफाराणामिति १ पु. पा.।
यमाप्राप्ती, दुर्भिक्षे इस्पर्धः । नशाम्देन समास ।

·(३५)
पथिकरोगिसूतफिनामुपासना ।
तत्रैव पृथिवीमध्ये पूजा देवस्य चाऽऽचरेत् ।
यथा पुष्पादिभिः पूजा वहिर्देशे विधीयते ।।
तथा हृद्यपि कर्त्तव्याः सर्वास्ताः प्रतिपत्तयः ।
मनसा जठरे होम एतद्विपदि चाऽऽह्निकम् ।।
अथ रोगाऽऽर्तकर्तृकोपासना
तत्रैवोक्ता-
अथाऽऽतुराहिकं वक्ष्ये नित्यं कटाऽधिकस्य तत् ।
यदि लधनपर्यन्तो व्याधिरात्मनि दृश्यते ॥
तदा पूजा न कर्त्तव्या स्थण्डिले प्रतिमासु च ।
न स्नानं दन्तकाष्ठं वा कुर्याद्धोममथापि वा ॥
रविमण्डलमालोक्य प्रतिमामथ वा पुनः।
मूलमन्त्रं सकृजप्त्वा पुष्पं साक्षतमुत्सृजेत् ।।
श्रान्तो व्याधिभिरत्युर्जरसा चेन्द्रियच्युतः ।
निजसामयिकैर्वापि स्वकर्त्तव्यं समापयेत् ॥
रुनिवृत्तस्ततः स्नात्वा पूजयित्वा ऽग्निदेवताः।
गुरून् विप्रांस्तदने च वाक्यमेतदुदीरयेत् ॥
एतावत्कालविच्छिन्ना पूजा, युष्मत्प्रसादतः ।
न दोपो ऽस्थिति संप्रार्थ्य पुनः पूर्ववदाचरेत् ।।
यस्तु रोगवशादोषो जातस्तत्क्षालनं चरेत् ।
जपेन वा ऽथ दानेन होमेन ध्यानतोऽपि वा ।।
अथ सूतकिकर्तृकोपासना.
तत्रैवोक्ता-
अथ सूतकिनो नित्यं वैदिकं तु स्मृतीरितम् ।

·पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे
कृत्वा तान्त्रिकपूजादि मनसैव समाचरेत् ।।
कामनार्थ प्रयोगश्चेत् तदा पूर्ववदाचरेत् ।
मृतगेहं परित्यज्य वामाऽऽचारेण सूतके ॥
स्पृहां हित्वा ज्ञानपूर्व 'कुलजो धर्ममागतम् ।
यः पालयेद्वामधर्म देवता तु स जायते॥
अथ महाभये आपतिते पूजासामग्यभावेवायकर्त्तव्यं तदाह
संत्रस्तेन न चेल्लब्धमयपात्रादि साधनम् ।
पूजोदकेन कर्तव्या, तोयं चेन्नेव विद्यते ॥
तदा संपूजयेद्देवं भावनाकुसुमादिभिः ।
भक्तिः
श्रद्धा भावना च पूजानां जीव उच्यते ॥
जडाऽऽहिकमाह
जडानामाह्निकं वक्ष्ये तथा संक्षेपकर्मणि ।
रत्नमण्डप'धर्मादिचतुष्क'मुरगा'ऽम्बुजम् ॥
मूल मूर्ति पडङ्गानि । तेषां पूजा विधीयते ।
एतन्न्यासक्रमेणेव स्पृशेदङ्गानि नित्यशः॥
सर्वेषामपि वस्तूनामलाभे भावनेव हि ।
मिर्मलेनोदकेनेव पूजयेत् स्थिरमानसः ॥
सामान्यतस्त्रिधा पूजा सोत्तमा मध्यमा' ऽधमा' ।
अधिकारिनिमित्ताभ्यां भिद्यते शतधा पुनः॥
योगोपकरणः कृत्स्नेः क्रियमाणोत्तमा मता।
यथालब्धौर्विनिप्पाद्या द्रव्यः पूजा मध्यमा ॥
पत्रपुष्णाऽभ्युनिप्पाद्या पूजा चाऽधमसंज्ञका ।
मुलमात्रः।
* उरग.प.
मूर्ति. उपदेयताया।
पीठमध्यस्थमष्टदलशमनम् ।
1 अहण्याम..

·उपासनायां गुरूपदेशं विना नाधिकारः। उपासनाभेदाः। (३७)
विहिता ऽखिलवेदोक्तैर्ब्रह्मार्पभिरकल्मषैः ॥
क्रियमाणा तु या पूजा सात्त्विकी सा विमुक्तिदा।
राजाभिस्तपोनिष्ठेभगवत्तत्त्ववेदिभिः।.
या पूजा क्रियते सम्यग्राजसी सा सुखप्रदा ॥
स्त्रीवालवृद्धमूर्खाद्यैर्भक्तरक्षुब्धमानसैः ।
या पूजा क्रियते नित्यं तामसी सा प्रकीर्तिता ॥
अरण्ये स्वल्पकामानां सियर्थ पूजनं स्मृतम् ।
निष्कामानां गृहस्थानां हितं गेहे तु पूजनम् ॥
कदा चिदपि न त्याज्यो वेदमार्गो द्विजैः सदा ।
वेदच्युतानां विप्रत्वं देवत्वं चापि दुर्लभम् ॥
तथा---
उपासना त्रिधा प्रोक्ता श्रेष्ठा तत्र तु सात्त्विकी।
तस्यां च मानसौ पूजाजपो मुख्यतमौ स्मृतौ ॥
राजसो दक्षिणो मार्गः प्रतिमायां प्रपूजनम् ।
वाह्योपचारैः पुप्पायेस्तदाद्यानां विशिष्यते ॥
तामसोपासनं प्रोक्तं पीठादों वलिदानतः ।
वाममार्गेण तवायं वर्ण हित्वा प्रशस्यते ॥
एपा व्यवस्था संप्रोक्ता वामदक्षिणयोः परा ।
उपासना द्विधा प्रोक्ता सकामाऽकामविश्रुता ॥
मोक्षवीजं तु निष्कामा सकामा भवबीजकम् ।
उपासनायां च गुरूपदेशं विना ऽनधिकारित्वमाह
*ब्रह्मणानामा
। एतदने 'ययाधिकारोनास्तीइस्यापनयनादिप्यितिधिहश्यते २ पु.।

·(३८) पुरधर्णिपस्य प्रधमतरले तत्रैव- द्विजानामनुपनीतानां स्वकर्माऽध्ययनादिषु । तथा चाऽदीक्षितानां च मन्त्रदेवार्चनादिषु ।। नाधिकारो ऽस्त्यतः कुर्यादात्मानं मन्त्रसंस्कृतम् । मन्त्रमुक्तावल्याम्- जपो देवार्चन विधिः कार्यों दीक्षान्वितैनरैः। तथा गौरीयामले- यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छद्मना ऽथ बलेन च । पन्ने स्थितं तु गाथावत् प्रजसमपि निष्फलम् ॥ योगिनीतन्त्रे- अदीक्षिता ये कुर्वन्ति जपपूजादिकाः क्रियाः । न भवेत्तु फलं तेषां शिलायामुप्तवीजवत् ॥ महाकालसंहितायामपि- न शास्त्रमालोक्य वदेनाऽऽचरेन जपेदाप । न पश्येनोपदिश्याच न कुर्यान्व साधयेत् ।। गुरूपदेशतो लब्धे जपन्यासाऽर्चनादिके। पश्चात्तत्साधयेत्सर्वं सदा तद्भवभावितः ।। दीक्षाया आवश्यकत्वमाह रुद्रयामले- यस्य दीक्षा शिव नास्ति जीवनान्तं च जन्मिनः। स जातु नोत्तरेहवि निरयाऽम्बुनिधेः क चित् ॥ दीक्षाहीनस्य देवेशि पशोः कुत्सितजन्मनः । - * यविन्दयेति १ पु पा.।

·(३९)
दीक्षाया आवश्यकर, मादाय च।
पापौधो ऽन्तिकमायाति पुण्यं दूर पलायते ॥
तस्माद्यनेन दीक्षेपा पायो कृतिभिरुत्तमा ।
दत्तात्रेययामले-
अथ दीक्षाविहीनो यो वर्तते भुवि पापभुक् ।
मोहाऽन्धकारे नरके गर्ते पतति दुःखितः।।
अनीश्वरस्य मर्त्यस्य नास्ति त्राता थथा भुवि ।
तथा दीक्षाविहीनस्य नेह स्वामी परत्र च ॥
आगमकल्पद्रुमे~
उपचारसहस्रेस्तु योजितां भक्तिसंयुताम् ।
अदीक्षिताऽर्चनां देवा न गृह्णन्ति कदा चन ।।
कर्माऽखिलं वृथा यस्मात् तस्मात् पशुरदीक्षितः ।
मत्स्यसूक्ते-
अदीक्षिताना मानां शृणु देवि महेश्वरि ।
अन्नं विष्ठासमं तस्य जलं मूत्रसमें स्मृतम् ।।
तत्कृतं तस्य वा श्राद्धं सर्व संयात्यधोगतिम् ।
दीक्षामाहात्म्यमाह
कुलार्णवे-
उपपातकलक्षाणि महापातककोटिकाः ।.
क्षणादहति देवेशि दीक्षा हि विधिना कृता ।
रुद्रयामले-
वीक्षितो ब्राह्मणो याति यूह्मलोकं सुधामयम् ।
फोटप इति १-२ पु
.।

·(४०)
पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे
ऐन्द्रं लोकं क्षत्रियो ऽपि प्राजापत्यं विशस्तथा ॥
याति गन्धर्वनगरं शूद्रो दीक्षाप्रसादतः।
दीक्षां विना न मोक्षः स्यात् प्राणिनां शिवशासनात् ॥
सा च न स्याद्विना ऽऽचार्यमित्याचार्यपरम्परा ।
वैशम्पायनसंहितायाम्--
सर्वसिद्धिकरी दीक्षा सर्वसंपत्प्रदायिनी ।
प्रतिमास्वरवर्णानि कान्तिपुष्टिधनानि च ।।
मोहनस्तम्भनाऽऽकृष्टिमारणोच्चाटनानि च ।
वशीकारं च कवितां बुद्धिं वै धारणायुताम् ॥
तारणं च समुद्रस्य वह्नः शैत्यं रणे जयम् ।
विपिन चाऽभयं चैव शोकदुःखाऽपहं तथा ॥
धर्माऽर्थकाममोक्षांश ददात्येपा न संशयः ।
दीक्षाशब्दार्थ उक्तो
रुद्रयामले-
दिव्यज्ञानं यतो दद्यात् कुर्यात् पापस्य संक्षयम् ।
तेन दक्षेिति लोके ऽस्मिन् कीर्तिता मन्त्रपारगैः॥
मेरुतन्त्रे-
दीयते ज्ञानविज्ञानं क्षीयन्ते पापराशयः ।
तेन दीक्षेति हि प्रोक्ता प्राप्ता चेत् सद्गुरोर्मुखात् ॥
असद्गुरुः स्वयं नष्टः कथं तारयते परम् ।
आगमसारे-
गुरोर्मुखान्महाविद्यां गृह्णीयात् पापनाशिनीम् ।
तस्माद्यत्नाद् गुरुं कृत्वा मन्त्रसाधनमाचरेत् ॥

·मन्नपदार्थो मन्त्रमाहात्म्य र (४१) (चामुण्डातन्त्रे) उपविद्यासु सर्वासु पदकर्मादिप्रसाधने । नात्र दीक्षाद्यपेक्षाऽस्ति नाऽत्राङ्गादिप्रपूजनम् ।। उपविद्या यक्षिण्याचा पट्कर्मादिसाधनमन्त्राश्च महामन्त्रातिरिका: सा. धनमन्त्राः । मत्र दीक्षापर्द क्रियावत्यादिदीक्षापरम् । उपदेशदीक्षा तु सर्वत्रा- ज्यदयकी। पुस्तके लिखितो मन्त्री येन सुन्दरि जप्यते । न तस्य जायते सिद्धिर्हानिरेव पदे पदे ।। गुरुमुख्याः क्रियाः सर्वा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । गुर्वनुक्ताः क्रियाः सर्वा निष्फलाः स्युर्यतो ध्रुवम् ।। इत्यादिवचनातनच शास्त्राद्वा गुरुवकाद्वा ज्ञात्वा मन्त्रं प्रसाधयेत् । इति पचनात् पुस्तकादपि मन्त्रज्ञानं सिद्धिजनकमिति याच्यम् । गुरोही- तमन्त्रः साधको मन्त्रसाधनप्रकार शास्त्राद्गुरुमुखादा शात्वा मन्त्रं साधये. दिस्यस्यैव तदर्थत्वात् ॥ मन्नपदार्थमाह (पिङ्गलामते) मननाद्विश्वविज्ञानं त्राणं संसारवन्धनात् । यतः करोति संसिद्धि मन्त्र इत्युच्यते ततः ॥ मन्ममाहात्म्यमाह ( मेरतन्त्रे) मन्त्र एवेश्वरः साक्षान्मन्त्र एव महापधम् । नहि मन्त्रात् परं कश्चित् सर्वसिद्धिप्रदायकः ॥ तपय- साधकानां फलं दातुं तत्तद्रूपं धृतं सुरेः । मुख्यस्वरूपं तेषां तु मन्त्रा एव न चेतरत् ॥ F

·(४२)
'पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे
(सारसंग्रह)
यथा देवे तथा मन्त्रे यथा मन्त्रे तथा गुरौ ।
यथा गुरौ तथा स्वात्मन्येवं भक्तिक्रमः स्मृतः ॥
गुरुमाहात्म्यमाह (रुद्रयामले)
गुरुरेव परो मन्त्री गुरुरेव परो जपः।
गुरुरेव परा विद्या नास्ति किंचिद्गुरुं विना ॥
यस्य तुष्टा गुरुर्देवि तस्य तुष्टा महेश्वरी ।
येनं संतोपितो देवि गुरुः स हि सदाशिवः ॥
तस्माद्गुरुं भजेद्भक्त्या तोपयेत् सततं गुरुम् ।
'गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा यत्र प्रवर्तते ।।
कर्णी तत्र पिधातव्यो यद्वा दूरं पलायनम् ।
(ब्रह्मवैवर्ते)
यैः शिष्यैः शश्वदाराध्या गुरवो ह्ययमानिताः ।
पुत्रमित्रकलत्रादिसंपद्धयः प्रच्युता हि ते ॥
ये गुरुद्रोहिणो मूढाः सततं पापकारिणः ।
तेषां तु यावत् सुकृतं दुष्कृतं स्यान्न संशयः॥
प्रातिकूल्यं गुरोर्नित्यं मनसा वन्दनं चरेत् ।
सदाशिवधिया नित्यमेकग्रामनिवासिनम् ॥
गुरुं वन्देत चेटूरे मनसा वन्दनं चरेत् ।
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां पूजने यत् फलं भवेत् ॥
तत् फलं समवाप्नोति प्रत्यहं वन्दने गुरोः ।
अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव तु दैवतम् ॥
* मनसाऽपिन कारयेदिति २ पु पा।

·गुरुमाहात्म्यम्।
(४३)
अमार्गस्थोऽथ मार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ।
यथा सिद्धरसस्पर्शात् तानं भवति काञ्चनम् ॥
सन्निधाने गुरोरेवं शिष्यः शिवमयो भवेत् ।
तथा-
उत्पादकब्रह्मदात्रोरीयान् ब्रह्मदः पिता ।
तस्मान्मन्येत सततं पितुरप्यधिकं गुरुम् ॥
(वसन्तललितभैरव्याम)
दिव्यज्ञानोपदेष्टार दैशिक परमेश्वरम् ।
पूजयेत् परया भक्त्या तस्थाज्ञां नैव लपेत् ।।
यथा गुरुस्तथैवेशो यथैवेशस्तथा गुरुः ।
पूजनीयावुभौ भक्त्या न भेदो विद्यते तयोः ॥
नो द्वैतवादं कुर्वीत गुरुणा सह कुत्र चित् ।
अद्वैतं भावयेद्भक्त्या गुरुमीशः स जायते ॥
अन्यत्रापि
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ।।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरुमेव प्रसादयेत् ॥
(मेयतन्त्र)
घृणा' शङ्का भय लज्जा' जुगुप्सा चेति पञ्चमी ।
कुलं शीलं' तथा शक्तिरप्टो पाशाः प्रकीर्तिताः॥
पाशवद्धः पशुः
प्रोक्तः
तस्मात् पाशहरो योऽत्र स गुरुर्नाऽन्य उच्यते ॥
शङ्कया भक्षितं सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सा शङ्का भक्षिता येन स गुरुर्दुर्लभः क्षितो॥
: पाशमुक्तः सदाशिवः।
तथा-

·(४४)
पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे
(कुलरत्नावल्याम)
अत्रिनेत्रं शिवः साक्षादचतुर्वाहुरच्युतः ।
अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः कथितः प्रिये ॥
सदाशिवस्य देवस्य श्रीगुरोरपि पार्वति ।
उभयोरन्तरं नास्ति यः करोति स पातकी ।
यथा घट कलशः कुम्भश्चैकार्थवाचकाः।
तथा देवश्च मन्त्रश्च गुरुश्चैकार्थ उच्यते ॥
न गुरोः सदृशं वस्तु न देवः शङ्करोपमः ।
न च कौलात् परो योगो न विद्या कालिकासमा ॥
(मेरुतन्त्र)
गुरुभक्तिविहनिस्य तपो विद्या व्रतं कुलम् ।
व्यर्थं सर्व शवस्येव नानाऽलङ्कारभूषणम् ॥
गुरशब्दार्थमाह (आगमसारे)
गकारः सिद्धिदः प्रोक्तो रेफः पापस्य दाहकः ।
उकारः शिव इत्युक्तस्त्रितयात्मा गुरुः परः॥
दृढव्रतं सदाचारं श्रद्धाभक्तिसमान्वितम् ॥
कृतज्ञं पापभीतं च साधुसज्जनसंगमम् ।
आस्तिकं दानशीलं च सर्वभूतहिते रतम् ॥
गुरलक्षणम् (कुलाणये)
श्रीगुरुः परमेशानि शुद्धवणों मनोहरः।
सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वाऽवयवशोभितः ॥
सर्वाऽऽगमार्थतत्त्वज्ञः सर्वमन्त्रप्रधानवित् ।
लोकसंमोहनाकारो देववप्रियदर्शनः ॥
* यालियंति २ पु पाइह यालियोनि गंदन त्रिपुरसुन्दरी।

·गुरुलक्षणं निपिद्धगुरुलक्षणं च ।
(४५)
(४५)
इगताऽऽकारचेष्टाभिर्दूरतः कृतदुर्जनः।
अन्तर्मुखो वार्हष्टिः सर्वज्ञो देशकालवित् ॥
आज्ञासिद्धखिकालज्ञो निग्रहाऽनुग्रहक्षमः ।
वेदवेदाङ्गविच्छान्तः सर्वजीवदयापरः ।।
स्वाधीनेन्द्रियसंचारः पवर्गविजयक्षमः।
अग्रगपयोऽतिगम्भीरः पात्राऽपात्रविशेषवित् ।।
निर्मलो नित्यसंतुष्टो निईन्द्वो नित्यशक्तिमान् ।
सद्भक्तवत्सलो धीरः कृपालुः स्मितपूर्ववाक् ॥
भक्तिप्रियः सर्वसमो दयालुः शिष्यशासिता ।
स्वेष्टदेवगुरुः प्राज्ञो वनितापूजनोत्सुकः ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये रतः कर्मण्यनिन्दिते ।
रागद्वेपभयक्रोधदम्भाऽहङ्कारवर्जितः ॥
स्वविद्याऽनुष्ठानतपोविद्यानां च प्रकाशकः ।
यदृच्छालाभसंतुष्टो गुणदोपविभेदकः ॥
स्त्रीधनादिष्वनासक्तो दुःसङ्गव्यसनोज्झितः।
अलोलुपोऽहिंस्रकश्चाऽपक्षपाती विचक्षणः ॥
वित्तविद्यादिभिर्मनयनतन्शायविक्रयी।
निःसंकल्पो निर्विकल्पो निर्णीतात्माऽतिधार्मिकः ।।
तुल्यनिन्दास्तुतिौनी निरपेक्षो नियामकः ।
इत्यादिलक्षणोपेतः कथितः श्रीगुरुः प्रिये ॥
अथ निपिगुरुलवणम् (तत्त्वसारे)
बह्वाशी दीर्घसूत्री च विषयादिपु लोलुपः ।
हेतुवादरतो दुष्टो वाग्बादी गुरुनिन्दकः ॥
* इङ्गिनामकारचेष्टाविद्रत इति २ पु पा ।
..

·पुरश्चर्यार्णवस्प प्रथमतरने
अरोमा वहुरोमा च निन्दिताऽऽश्रमसेवकः ।
कालदन्तोऽसितोष्ठश्च दुर्गन्धिश्वासवाहकः ।।
दुष्टलक्षणसंपन्नो यद्यपि स्वयमीश्वरः ।
बहुप्रतिग्रहाऽऽसक्त आचार्यः श्रीक्षयावहः ॥
अथ शिष्यलक्षणम् (कुलार्णवे)
सच्छिष्य तं कुलेशानि सर्वलक्षणसंयुतम् ।
शमादिसाधनोपेतं गुणशीलसमन्वितम् ।।
शुद्धदेहाऽन्यवायज्ञं धार्मिकं शुद्धमानसम् ।
विश्वासविनयोपेतं वित्तशाव्यविवर्जितम् ।
असाध्यसाधकं शूरं वलकान्तिसमन्वितम् ॥
अनुकूलक्रियायुक्तमप्रमत्तं विचक्षणम् ।
हितसत्यमितस्निग्धभाषिणं मुक्तदूपणम् ॥
सकृदुक्तगृहीतार्थ चतुरं वुद्धिविस्तरम् ।
गृहमत्यासबोत्सङ्ग*निर्विकारमसेवकम् ॥
विमृश्यकारिणं वीरं मनोदारिद्यवर्जितम् ।
सर्वकार्याऽतिकुशलं धीरं सर्वोपकारकम् ॥
अत्यर्थं परनिन्दायां विमुखं सुमुखं प्रिये ।
जितेन्द्रियं सुसंतुष्टं धीमन्तं ब्रह्मचारिणम् ।।
त्यक्ताधिव्याधिचापल्यं दुःशङ्काऽऽतङ्कयर्जितम् ।
गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनाभजनोत्सुकम् ॥
गुरुदैवतभक्तं च कामिनीभिजनोत्सुकम् ।
गुर्वाज्ञापालकं देवि गुरुकीर्तिप्रशंसकम् ॥
* गृहतल्पासपोत्सद्गति २ पु पा ।
सानिन्दारहित मिति।

·शिष्यलक्षण कुत्सितशिष्यलक्षण च । गुरुवाक्यप्रमाणशं गुरुशुश्रूपणे रतम् । चित्ताऽनुत्तिनं प्रेक्ष्यकारिणं कुलनायिके ॥ लजाऽभिमानगर्वादिवर्जितं गुरुसन्निधौ । निरपेक्ष गुरुद्रव्ये तत्प्रसादाभिकाक्षिणम् ॥ गुरुध्यानादिनिरतं मोक्षमार्गाऽभिकाक्षिणम् । इत्यादिलक्षणोपेतं गुरुः शिष्यं परिग्रहेत् ॥ कुत्सितशिष्यलक्षणं तत्रैव- दुष्टाऽन्ववायजं दुष्टं गुणहीनं विरूपितम् । परशिष्यं च पाखण्ड धूर्त पण्डितमानिनम् ॥ हीनाऽधिकविकाराङ्गं विकलाऽवयवान्वितम् । पगुमन्धं च वधिरं मलिनं व्याधिपीडितम् ॥ उच्छिष्टं दुर्मुखं चापि स्वेच्छावेशधरं विटम् । दुर्भिदग्धं कुचेष्टं च कुटिलं भीमवीक्षणम् ॥ निद्रांऽऽलस्ययुतं तन्द्राद्यूतादिव्यसनान्वितम् । कपाटकुड्यस्तम्भादौ तिरोहिततर्नु सदा ॥ शून्यमुक्तकरं क्षुद्रं श्रद्धाभक्तिविवर्जितम् । किमेकवादिनं स्तब्धादूपकं चपलं शठम् ॥ धनस्त्रीशुद्धिरहितं निषेधविधिवर्जितम् । रहस्यभेदकं चापि कार्याऽर्थघातकम् ॥ मार्जारवकवृत्तिं च रन्ध्राऽन्वेपणतत्परम् । मायाऽन्वितं कृतघ्नं च प्रच्छन्नान्तरदायकम् ।। * शून्यो रिक्ती मुक्तायसम्पुटिती च फरी यस्य तमिति । प्रेपकमिति २ पु.पा.! दियेति २ पुपा। ६ गुमयिदायकमिति । .

·(४८)
पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरहे
विश्वासघाततं देवद्रोहिणं पापकारिणम् ।
अविश्वासमविद्यागमनर्थसिद्धिकाक्षिणम् ॥
आततायिनमादित्सुं कुत्सितं छकूटसाक्षिणम् ।
सर्वत्र याचक देवि सर्वाकृष्टाभिगामिनम् ॥
असत्यनिष्ठं चासक्तं ग्राम्यादिबहुभापिणम् ।
दुर्विचारवितर्कादिकारकं कलहप्रियम् ॥
वृथाऽऽक्षेपकरं भान्तं भामकं वाग्विडम्बकम् ।
परोक्षे दूपणकरं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
वाग्रुक्षवादिनं विद्याचौरमात्मप्रशंसकम् ।
गुणाऽसहिष्णु सद्भीतमतिक्रोधसमन्वितम् ॥
चार्वाकं दुर्जनसखं सर्वलोकविहितम् ।।
पिशुनं परसंतापं सर्वमाणिभयंकरम् ।
अक्लेशवादिनं मित्रद्रोहिणं भ्रातृवञ्चकम् ।।
जिह्वोपस्थपरं देवि तस्करं पशुचेष्ठितम् ।
अकारणद्वेपहास्यक्लेशक्रोधादिकारिणम् ॥
अतिहास्यस्य कतारं भ्रमान्तःपरिहासकम् ।
कामुकं चाऽतिनिर्लजं मिथ्यादुश्चष्टसूचकम् ॥
असूयामदमात्सर्यदम्भाहंकारसंयुतम् ।
ईपीपैशुन्यपारुष्यकापण्यक्रोधमानिनम् ।।
अधीरं दुःखितं द्वेष्यमशक्तं तत्त्ववर्जितम् ।
असिद्धकुमतिं मूढं चिन्ताकुलितमानसम् ॥
तृष्णालोभयुतं दीनमतुष्टं सर्वयाचकम् ।
* फरसाक्षिणमिति २ पु. पा ।
1 अप्रसिसमतिमिति २ पु पा.

·(४९)
कुत्सितशिप्यलक्षणम् ।
वहाशिनं कपटिनं भ्रामकं कुटिलं प्रिये ॥
भक्तिबहादयाशान्तिधर्माऽऽचारविजितम् ।
मातापितगुरुमाज्ञमहतां हास्यकारकम् ॥
कुलद्रव्यादिवीभत्सं गुरुसेवाऽभिमानिनम् ।
स्त्रीदुष्टं समयभ्रष्टं गुरुशप्तं महेश्वरि ॥
इत्यादिविगुणोपेतं गुरुः शिष्यं परित्यजेत् ।
स्नेहाहा लोभतो वाऽपि यदि गृह्णाति दीक्षयेत् ॥
तस्मिन् गुरौ सशिष्ये च देवताशाप आपतेत् ।
तस्मादेवविध शिष्यं न गृहीयात् कदा चन ॥
यदि गृह्णाति मोहेन तत्पापैः प्राप्यते गुरुः ।
मन्त्रिपापं च राजानं पतिं जायाकृतं यथा ॥
तथा शिष्यकृतं पापं प्रायो गुरुमपि स्पृशेत् ।
ज्ञानेन कृपया वाऽपि गुरुः शिप्यं परीक्षयेत् ।।
संवत्सरं तदह वा तदई वा तदईतः।
उत्तमानधमे कार्य नीचानुत्तमकर्मणि ॥
माणद्रव्यपदानाधेरादेशश्च समागमैः ।
तन्मर्मसूचकैर्वाक्यैर्मायाभिः क्रूरचेष्टितैः ।।
पक्षपातरुदासीनैरनेकैश्च मुहुर्मुहुः ।
ग्राहृष्टः पीडितश्चापि यो विपादं न याति च।
गुरुः कृपां करोतीति मुदा* संवेदयेत् सदा।
श्रीगुरुस्मरणे वाऽपि कीनने चापि वन्दने ।
परिचर्यायामाहाने प्रेपणेऽन्वेपणे प्रिये।
* संचिन्तयदिति,

·पुरश्चयार्णवस्य प्रथमतर)
श्रानन्दकम्परोमाञ्चवरनेत्रादिविक्रिया ॥
येपां स्यात् ते न योग्याः स्युमघ्रसिद्धिरपीश्वरि ।
(मन्त्रमुक्तावल्याम)
तयोर्वत्सरमात्रेण ज्ञाताऽन्योन्यं भविष्यति ।
गुरुता शिष्यता वाऽपि नान्यथति विनिश्चयः ।।
(मेल्तन्त्रे)
धनार्थिनस्तु गुरवः शिप्याः सिद्ध्यर्थिनः कलौ ।
तस्मान्न चोभयोः सिद्धिर्दवतानां विडम्बनम् ।।
(लिङ्गागमे)
शिष्यश्च सद्गुरोर्मन्त्रं गृहीत्वा तं परित्यजेत् ।
गुरुत्यागकरः शिष्यः मायश्चित्ती भवेधुवम् ॥
(रुद्रयामले)
गुरुत्यागाद्भवेन्मृत्युमन्त्रत्यागाद्दरिद्रता ।
गुरुमन्त्रपरित्यागाद्रौरवं नरकं व्रजेत् ।।
कौलिकेन पशोर्मन्त्रग्रहणे तु तत्परित्यागोपि देव्यागमे उक्तः।
यदि दैवात् पशोविद्या लभ्यते कुलजैनरैः ।
द्विजं तु कौलिकं प्राप्य पुनर्विद्यामुपालभेत् ॥
यो गृह्णाति पशार्दीक्षां तस्याऽऽधिर्गात्रपीडनम् ।
भवत्येव न संदेहो वन्धनं चैव वा भवेत् ॥
वटपत्रे लिखित्वा च तन्मत्रं श्रोतसि क्षिपेत् ।
सद्गुरुं वा समाश्रित्य गृह्णीयात् संस्कृतं मनुम् ॥
(दुलार्णवे)
श्रीगुरुं लक्षणोपेतं संशयञ्छेदकारकम् ।

·गुराधेिग्रेपलक्षणम्।
लब्ध्वा ज्ञानप्रदं देवि न गुर्वन्तरमाश्रयेत् ॥
अनभिज्ञ गुरुं प्राप्य संशयाच्छेदकारकम् ।
शिष्यो गुर्वन्तरं गत्वा तदोपर्नाऽनुलिप्यते ॥
(वागमे)
गुरुवो बहवः सन्ति कुमापवेदिनः ।
निगमाऽऽगमशास्त्रोक्तमत्रज्ञो दुर्लभो भुवि ॥
सुविज्ञश्चोहरेन्मूर्ख न मूल् मूर्खमुद्धरेत् ।
शिला संतारयेन्नौहि किं शिलां तारयेच्छिला ॥
मधुलुब्धो यथा भृङ्गः पुष्पात् पुष्पान्तरं ब्रजेत् ।
ज्ञानलुब्धस्तथा शिप्यो गुरोर्गुर्वन्तरं ब्रजेत् ॥
(धाराहातन्ले)
खनाना न गुरुः कार्यों भायर्या च मातृनामिका ।
अधोक्तलक्षणलक्षितस्थापि गुरोधिशेपमाह । (यद्रयामले)
वैष्णवे वैष्णवो ग्राह्यः शैवे शेवश्च शाक्तिके।
शेवः शाक्तोऽपि सर्वत्र दीक्षाखामी न संशयः॥
व्युत्क्रमेण महेशानि मन्त्रसिद्धिर्भवेन्न हि।
न पत्नी दीक्षयद्र्चा न पिता दीक्षयेत् सुताम् ॥
न पुत्रं च तथा भ्राता भ्रातरं च न दीक्षयेत् ।
न पती दीपये तेति पशुकल्पे। पारकल्पेतु-
वीराणां कौलिकानां च भर्ना दीक्षणमाचरेत् ।
भर्नुीक्षामदाने तु न दोषः कौलिकाऽऽगमे ।।
शिवेन दीक्षा पूर्व तु गौय्ये दना शुभावहा-गयुमाम् ।
पितुर्मन्त्रं न गृहीयात् तथा मातामहादपि ।

·(५२) पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे सोदराञ्च कनिष्ठादा वैरिपक्षाश्रितात् तथा ।। (गणेशविमर्षिण्याम) पितुर्दीक्षा यतेर्दीक्षा दीक्षा च वनवासिनः । विविक्ताश्रमिणो दीक्षा सा न कल्याणदायिनी ॥ (योगिनीतन्त्रे) निर्वीर्य हि पितुर्मन्त्रं तथा मातामहस्य च । सोदरस्य कनिष्ठस्य वैरिपक्षाश्रितस्य च ॥ प्रमादाद्वा तथाऽज्ञानात् पितृदीक्षां यदाऽऽचरत् । प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा पुनर्दीक्षां समाचरेत् ॥ अत्र पितुरित्यनादरे पष्ठी तेन पित्रादिप्वभक्तिरूपोऽनादरोतिपरिचयादिना यदि भवति तदा पुत्रादिना मन्त्रो न ग्राह्य इत्यर्थः । इति सुधार्णवकृतः। मत्स्यसूते तु- निर्वीय हि पितुर्मन्त्रं शैवे शाक्ते न दुप्यति-इत्युक्तम् । (ताराकल्प) कथमपि मनुमेतं माप्य शिष्याय कस्मै निजकुलतिलकाय ज्येष्ठ पुत्राय दद्यात्-इदं ताराविषयकम् । श्रीविद्याविषयेऽपि न पितृदीक्षानिषेधः । तदुक्तम् (श्रीक्रमे) मनुर्विमृश्य दातव्यो ज्येष्ठपुत्राय धीमते । स्वीयमन्त्रग्रहणे तु गुरविचारो न कर्तव्यः। खीयमन्त्रोपदेशे तु न कुर्याद्गुरुचिन्तनम् । इति भैरवतन्त्रवचनात् । तथा च- ब्रह्मणा कषितं पूर्वं वशिष्ठाय महात्मने । वसिष्ठोऽपि स्वपुत्राय मत्पित्रे दत्तवान् स्वयम् ।।

·दीक्षाविचार । (५३) प्रसन्नहृदयः खच्चः पिता मे करुणानिधिः। कुरुक्षेत्रे महातीर्थे सूर्यपर्वणि दत्तवान् । हति विष्णुमन्लमधिपत्य वैशम्पायनसहितायां शौनक प्रति व्यासवाफ्याद्वि- ष्णुमन्तेऽपि न पितृदीक्षानिषेध । स तूपदेश्यः पुत्रश्च व्यत्ययी च सुतस्तथा । इति नारायणीयवयनादभक्तस्यैव पुत्रस्य पितृदीक्षानिपेध । इति संप्रदाय- विदः । व्यत्ययी मन्त्रान्तरं दत्वा मन्नान्तरग्राहक । (योगिनीतन्ने) स्त्रियो दीक्षा शुभा प्रोक्ता मातुश्चाऽष्टगुणा स्मृता। साध्वी चैव सदाचारा गुरुभक्ता जितेन्द्रिया ॥ सर्वमघ्रार्थतत्त्वज्ञा सुशीला पूजने रता । गुरुयोग्या भवेत् सा हि विधवा परिवर्जिता ॥ (पैशम्पायनसहितायाम् ) स्वप्नलब्धं स्त्रिया दत्तं सस्कारेणैव सिद्धयति । सस्कारश्च तथैव- खप्नलब्धे च कलशे गुरोः प्राणान् निवेशयेत् । वटपत्रे कुङ्कुमेन लिखित्वा ग्रहणं कृतम् ॥ ततः सिद्धिमवाप्नोति विफलं त्वन्यथा भवेत् । सिद्धमन्नमहणे तु न फश्चिविचार । तदुक्तं (शक्तियामले) सिद्धमत्रो यदि भवेत् तदा पत्नी सुदीक्षयेत् । शक्तित्वेन वरारोहे न च सा पुत्रिका भवेत् ॥ पिता तथाविधः पुत्र्यै तथा दीक्षां समाचरेत् । भ्राता सिद्धमनुर्भूयात् गुरुतुस्तु शक्तितः ॥ सिद्धमन्त्रो नरः सर्वमयोग्यं योग्यतां नयेत् ।

·पुरश्चयोर्णवस्य प्रथमतरङ्गे
(महाकपिलपचरात्रे)
न म चाधिकारोऽस्ति शूद्राणां नियमः परः ।
मन्त्राभावादमत्रेण भापितं सर्वकर्म हि ॥
(मातातपसंहितायाम)
यावन्त्यर्णानि मन्त्राणां स्त्रीशूद्रादेः प्रदापयेत् ।
तावत्यो ब्रह्महत्याः स्युः स्वयमाह प्रजापतिः॥
इति पैदिकादिमन्त्रपरम् ॥
( भविष्यासरे)
ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये शुचयोऽमलाः ।
तेषां मनाः प्रदेया वै न तु संकीर्णवगिनाम् ।।
( देवीयामले )
खाहाप्रणवसंयुक्तं मनं शूद्रे ददहिजः।
शूद्रो निरयगामी स्याहिमः शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥
(ब्रह्मपुराणे)
वैदिको मिश्रितो वाऽपि विप्रादीनां विधीयते ।
तान्त्रिको विप्रभक्तस्य शूद्रस्यापि प्रकीर्तितः ।।
(भागवते ११ स्कन्धे)
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ॥
(साम्यपुराणे)
श्रुतिभ्रष्टः श्रुतिमोक्तप्रायश्चित्ते भयं गतः।
कमेण श्रुतिसिद्ध्यर्थे ब्राह्मणस्तं समाश्रयेत् ।।
पञ्चरात्रं भागवतं तन्त्रं वैखानसाभिधम् ।
वेदभ्रष्टान् समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान् ॥
(भाचारकुसुमावल्याम)
ब्रह्मवीर्यसमुत्पन्नो ब्राह्मणीगर्भसंभवः ।

·:
दीक्षायिवार।
वेदोक्ताशेपसंस्कारसंस्कृतः सर्वदा शुचिः॥
अधीतवेदवेदाङ्गो वेदान्तार्थविचक्षणः ।
त्रिकालविहितस्नानसंध्योपासनतर्पणः॥
नित्यं सहलगायत्रीजापको वैश्वदेवकत् ।
अमिहोत्री सावधानो दैवे पैत्रे च कर्मणि ॥
स्वकर्मच्युतिभीतश्च भीतः कालव्यतिक्रमात् ।
प्रायश्चित्तेप्वभीतश्च सदाचारेषु सादरः ।।
गर्हिताऽऽचारविमुखः शान्तो दान्तः प्रसन्नधीः
इत्यादिलक्षणोपेतः कथितो वैदिको बुधैः ॥
एतदन्यब्राह्मणा ये वेदभ्रष्टाश्च ते मताः ।
वेदभ्रष्टद्विजातीनां मिश्रोऽध्वा सिद्धिदः कलौ ॥
वेदोक्त एव मार्गः स्याद्वैदिकस्य द्विजस्य च ।
परित्यक्तबीतमार्गः पतितः कथ्यते द्विजः॥
(नारदपशराने)
स्त्रीशूद्रेभ्यो मर्नु दद्यात् स्वाहामणववर्जितम् ।
(कुलार्णवे)
स्त्रीशूद्राणामयं मन्त्रो नमोऽन्तश्च सुखावहः ।
एतज्ज्ञात्वा महेशानि चाण्डालानपि दीक्षयेत् ।।
(याज्ञवल्क्यसहितायाम् )
न वैदिकं जपेच्छूद्रः स्त्रियश्चैव कदाचन ।
नमोऽन्तं शवमन्त्र वा वैष्णावं चेप्यते बुधैः ।।
(मेरुतन्ले)
मोहाद्दा कामतः शूद्रः पुराणं संहितां स्मृतिम् ।
पठन्नरकमाप्नोति पितृभिः सह पापकत् ॥

·पुरश्चयाणवस्य प्रथमतर
यः शूद्रो बुद्धिपूर्वं तु शृणुयाच्छावयेद्विजः ।
वेदं तो दुःखितौ स्तोऽस्मिन् भवेऽन्यत्र तु नारको ।
अधिकारमदाद्यस्तु धनस्य मदतोऽपि वा ।
शूद्रस्तु शृणुयादेदं स निवेशश्च निर्धनः ॥
अज्ञानाचेच्छुतो वेदः श्रावितो वा द्विजन्मना ।
प्राजापत्यत्रयं कृत्वा तौ द्वौ शुद्धौ भविष्यतः ।।
भूमशुद्धितन्त्रोक्तानि तन्वचिन्तामणिलिखितवचनानि ।
प्रणवोच्चारमाधोमाञ्छालग्रामशिलार्चनात् ।
ब्राह्मणीगमनाचैव शूद्रश्चाण्डालतां ब्रजेत् ॥
शूद्रस्य प्रणवोबारं पुराणासंमतं प्रिये ।
तस्माद्यनेन कर्त्तव्यं तन्त्रोक्तं शूद्रजातिना ॥
महाविद्याप्रभावेण शूद्रो वैश्यत्वमाप्नुयात् ।
प्रावाचं महेशानि गृहीयुः शूद्रजातयः॥
एतद्दीक्षापरं तत्त्वं सुगोप्यं परमेश्वरि ।
(रुद्रयामले)
प्रवृत्ते भैरवीतन्त्रे सर्वे वर्णा द्विजातयः ।
निवृत्ते भैरवीतन्त्रे सवै वर्णाः पृथक पृथक् ॥
अत्र द्विजातय इति वर्षद्वयजाताः। कुण्डादय इति नागाजिनाः।
(सौत्रामणिनन्ने)
मायाबीजं ब्राह्मणः स्याछीवीजं क्षत्रियः स्मृतः ।
कामबीजं भवेद्वैश्यो वाग्भवं शूद्र ईरितः॥
चतुजिपरित्यक्तो मन्त्रः पौलस्त्यसंज्ञकः।
चतुर्वीजं ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां त्रिवीजकम् ।।
वीजदयं तु वैश्यानां शूद्राणां त्वेकबीजकम् ।

·-7
दीक्षाविचार
(ब्रह्मपुराणे)
ॐकारादिसमायुक्तं नमस्कारान्तमारितम् ।
स्वनाम सर्वसत्वानां मन्त्र इत्यभिधीयते ॥
(यामले)
स्वताराराशिकोष्ठानामनुकूलान भजेन्मनून् ।
शिष्यानुकूलं चक्रेभ्यो ज्ञावा दद्यान्मनुं गुरुः ॥
अथ चक्रविचारः। तदुक्तम् (भुवनेश्वरीतन्त्र)
ताराशुद्धिवैष्णवानां कोशशुद्धिः शिवस्य च ।
राशिशुद्धिस्त्रैपुरे च गोपालेऽकडमः स्मृतः ॥
अकडमो वामनस्य गणेशे दन्तचक्रकम् ।
दन्तचक्रं वराहस्य महालक्ष्म्याः कुलाकुले।
नामादिचके सर्वेषां भूतचक्रे तथैव च ।
दोपान संशोध्य गृह्णीयाद्गुरुवाक्येन जल्पकः ॥
(धाराहसंहितायाम)
ताराचक्र राशिचक्र नामचक्र तथैव च ।
अत्र चेत् सगुणो मन्त्रो नान्यचक्र विचारयेत् ॥
अथ वक्ष्ये विचारोऽयं चक्राणां सिद्धिहेतवे ।
ततस्तु प्रथमं वक्ष्ये स्वकुलाकुलचक्रकम् ॥
कारणात् पञ्चभूतानामुद्भूता मातृका यतः।
अतो भूतात्मका वर्णाः पञ्चपञ्चविभागतः॥
वाय्वनिभूजलाऽऽकाशाः पञ्चाशल्लिपयः क्रमात् ।
पञ्च हुस्वाः पञ्च दीर्घा विन्द्वन्ताः संधिसंभवाः ।
पञ्चशः कादयः पक्षलसहान्ताः समीरिताः।
पशपति दरावर्णा इत्यर्थः । यास्यग्निभूजलाफाशा इति । अभाएफपरत.
पपपा मारुताः। इपिउठयफरक्षा मानेया. । उऊमोगजउदयललाः भौमा।
H

·(५८) पुरश्चर्यायस्य प्रथमतरतें। नाभीमदभवसा जलीयाः* | लल अंङप्रणनमशहा नामसाः। पञ्चहस्या इति अइउऋल । पञ्चदीर्घा इति आईऊला विन्छन्ता इति विन्दुरन्त यस्य तेन इत्यर्थः। संधिसंभवा इति एऐओओ। स्वनामाद्यक्षराणां तु मित्रं वा स्वकुलं वरम् । तद्यथा- साधकस्याक्षरं मन्त्रस्यापि तथाऽक्षरम् । यद्येकभूतदैवत्यं जानीयात् स्वकुलं हि तत् ।। मित्रमिति परस्परमैत्रम् । तदुक्तम् ( दीपिकायाम ) पार्थिव वारुणं मैत्रमाग्नयस्यापि मारुतम् । पार्थिवानामक्षराणां शत्रुत्वे मारुतं स्थितम् ॥ अाग्नेयस्याम्भसं शत्रुरम्भसस्तैजसं स्मृतम् । एतेषामेव सर्वेपामविरोधि तु नाभसम् ॥ परस्परविरुद्धानां न कुर्यान्मेलनं सुधीः। उक्तं कुलाकुलं चक्रं समस्तपुरुषार्थकम् ॥ घायुः अग्निः भूः जलम् आकाशः अ आ पे प ओ औ अ फ ख ज ण ध ध न त व प फ र श ह प ल इति कुलाकुलचक्र। * धारणा इति २ पु. पा । f अप्रत्यमेलनप्रकारो मन्त्रमहोदधी विशेषतोऽभिहितः ।

·दीक्षाविचारः।
वक्ष्ये अकथहं चक्रं प्राग्लिखेचतुरस्रकम् ।
मध्ये रेखादयं दद्यात् प्रागनमुदगग्रगम् ॥
चतुरस्त्रं भवेत् तत्र चतुष्कोष्ठसमन्वितम् ।
पूर्वापराऽऽयतं दद्यान्मध्ये रेखाइयं ततः ॥
उदगदक्षिणदीर्घ च दद्याद्रेखाइयं ततः।
ततः पोडशकोष्टाढ्यं जायते चक्रमुत्तमम् ॥
आदिनान्तॉल्लिखेदान् क्रमेणानेन मन्त्रवित् ।
इन्द्वग्नि'रुद्र'नव नेत्रयुगा'ऽर्क दिक्षु"
मृत्व पोडश"चतुर्दश भौतिकेषु ।
पाताल पञ्चदश वहिहिमांशु कोष्ठे
वॉल्लिखेल्लिपिभवान् क्रमशस्तु धीमान् ॥
प्रादौ चतुश्चतुष्कोष्ठे सिद्धादीन् परिकल्पयेत् ।
प्रदक्षिणक्रमादेव स्वनामाक्षरमाद्यतः॥
सिद्धसाध्यसुसिद्धारिक्रमेण गणयेदुधः।
सिद्वादीन सिद्धिदः सिद्धो जपात् साध्यो हुतादिभिः॥
सुसिद्धःमाप्तिमात्रेण साधक भक्षयेदरिः।
सिद्धार्णा बान्धवा ज्ञेया साध्यास्ते सेवका मताः ।।
सुसिद्धाः पोषकाश्चैवं शत्रवो घातकाः स्मृताः।
(विनसामते)
सिद्धः सिद्ध्यति कालेन साध्यस्तु जपहोमतः ।
सुसिद्धो ग्रहणादेव शत्रुर्मूलानि कृन्तति ॥
(मेयतन्त्र)
श्रादौ ज्ञेयं चतुप्फे सिद्धायं विदिशासु च ।

·.. पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरने तत्स्थानसमकोष्ठात् तु पुनर्गण्यं गुरूक्तितः ॥ (पिङ्गलामते) सिद्वादीन् शोधयेन्मन्त्री पुनः सिद्वादिभिः स्मृतः । सिद्धिसिहो जपात सिद्धिर्द्विगुणात् सिद्धिसाध्यकः॥ सिद्धः सुसिहोऽर्धजपात् सिद्धारिहन्ति घान्धवान् । साध्यसिद्धो द्विगुणकः साध्यसाध्यो निरर्थकः॥ साध्यसुसिद्धोऽर्धजपात् साध्यारिहन्ति गोत्रजान्। सुसिद्धसिद्धोऽर्धजपात् फलं दद्यायथेप्सितम् ॥ सुसिद्धसाध्यं सततं जपात् सिद्धिर्न चान्यथा । सुसिद्धसिहो यो मन्त्रः पूर्वजन्मकृतश्रमः ॥ तस्मात् तं सर्वसिद्धीनां साधने योजयेन्मनुम् । सुसिद्धारिर्विशेपेण स्वकुलं नाशयेध्रुवम् ॥ अरिसिद्धः सुतं हन्ति अरिसाध्यस्तु कन्यकाम् । पत्नीमपि सुसिद्धस्तु अर्यरिर्मूलघातकः ॥ अफथद आखदत ऊचफ २ ३ ओडय लभाम औदश प्रय ६ ८ ५ ईघन मुजम मुन्ध ६ १२ अ. तम धणय पंटल १४ इत्यपथमा ·दीक्षाविचारः। अथ ऋण निवत्रम् । तत्र मन्त्राणां साधकानां ऋणित्वे धनित्वेष हेतुमाह (तन्त्रराजे) पूर्वजन्मकृताभ्यासात् पापादस्याफलाप्तिकृत् । पापे नष्टे फलावाप्तिः काले देहत्याढणी ॥ मन्त्रसंप्राप्तिमात्रेण प्राक् पूतः सिद्धये भवेत् । सिद्धमन्त्रान गुरोर्लब्ध्वा मन्त्री यत्सिद्विभानरः ॥ लक्ष्मीवान् स सदा पूज्यो मन्त्रभोगमवाप्नुयात् । स मन्त्रोऽस्य ऋणी ज्ञेयो भजनं तस्य पूर्वगम् ।। तस्मादृणविशुद्धिस्तु कार्या सर्वैस्तु सर्वतः ॥ तदुक्तम् ( सुन्दरीरहस्यवृत्ती) पूर्वाऽपरायतं लेख्यं रेखादादशकं कमात् । कमेणैवान जायन्ते कोष्ठा एकादश कमात् ।। सेषु वाँल्लिखेन्मन्त्री स्वरादिकमयोगतः। हो द्वौ स्वरौ पञ्चसु कोष्ठकेषु शेषान स्वरान् पट्सु पडेकमेकम् । कादीन् हशेपान विलिखेत् ततोऽर्णा- नेकैकमेकादशमात्रकेषु ॥ साध्याङ्कान विलिखेदूधै साधकाङ्कानधो लिखेत् । इन्द्र"क्ष नेत्रविपञ्चदशतु वेद- वन्हायुधा नवनिर्गुणिताँश्च साध्यान् । दिग्भू मुनि श्रुति गजा निमुनी वेद'- पीडहिभिश्च गुणितानथ साधकान् ।

·पुरचर्यार्णवस्य प्रथमवर
साध्याकान् साधकाङ्काँश्च पूरयेद्गृहसंख्यया ॥
नामाक्षरादकथहाद्गजभक्तशेष
ज्ञात्वोभयोरधिकशेषमृणं धनं स्यात् ।
मन्त्रो यद्यधिकाङ्गः स्यात् तदा मन्त्रं जपेत् सुधीः ।
समेऽपि च जपेन्मन्त्री न जपेत् तहणाधिके ।
( मेरसन्ने)
ऋणी तु साधको ज्ञेयः साधकाङ्को यदाऽधिकः ।
यावत् स्यादधिकस्तावत्संख्याकानि यदाऽऽचरेत् ॥
पुरश्चरणसंज्ञानि तदाऽस्य समता भवेत् ।
पुरश्चयौ पुनः कृत्वा तदा स्यात् कार्यसाधकः ॥
(सुन्दरीरहस्यवृत्ती)
गुणिते तु कृतेऽङ्गानां यच्छेपं जायते स्फुटम् ।
तदकं कथयाम्पत्र एकादशगृहस्थितम् ।।
पट'काल'काल'विय'दग्नि'समुद्र'वेद'-
खा'ऽकाश शून्य दहाना: खलु साध्यवर्णाः ।
युग्म हिपञ्च वियद म्बर'युक्शशाङ्क
व्योमा ब्धि वेद शशिन': खलु साधकार्णाः ॥
नामाक्षरादकघहादूगजभक्तशेष
ज्ञात्वोभयोरधिकशेपमृणं धनं स्यात् ।

·दीक्षाविचारः। १ ३ ४ ६ ७ ११ ६. ६ . ३ ४ . १४ २७ २ १२ १५ १ ८ है प्रमाईउऊ ऋऋलल ए ऐ ओ औ ) मं क ग छ ट 10 ण य द ध म प फ य र व प स १० ४ ३ ७ ५ ६ ३ ૨ ૨ ૨ १ . ४ १ 0 इति प्रणिधनिचक्रम् । अथ धर्गचक्रम् । तदुक्तम् (तन्त्रराजे) मन्त्राणामरिशोधार्थ नामाद्यक्षरपूर्वकम् । अष्टौ कोष्ठान समालिख्य वर्गानष्टौ लिखेत ततः॥ पक्षिमार्जारपञ्चास्यश्वानः सर्पाखुदन्तिनः। मेषः क्रमादकारादिवसुवर्गयुता इमे ॥ पक्षिमार्जारयौवैरं वैरं मार्जारपक्षिणोः। वैरं पक्षिभुजङ्गानां शात्रवं गजसिंहयोः ।। मेषकुक्कुरयोवैरं प्रीतिं युक्त्या विचारयेत् । भुजङ्गसिंहयोमैत्री मेपमूपकयोस्तथा ।। लोकादन्यच्च विजेयं व्यवहारमयोगतः। एवं यन्त्रवरं ज्ञात्वा गृह्णीयान्मन्त्रमुत्तमम् ॥ तदुक्तम् (धाराहीतन्त्रे) मार्जारकुक्कुरव्यालैः पक्षिणां पैरिता भवेत् ।

·पुरश्चर्याणं यस्य प्रथमतरङ्ग मार्जारस्य शुनाखुभ्यां सिंहस्य दन्तिना सदा ॥ कुक्कुरस्य खगौतुभ्यां खगाऽऽखुभ्यां च भोगिनः । उन्दुरस्योतुसर्पाभ्यां हरिणा सह दन्तिनः ॥ गरुत्मत्सर्पयोवैरं तथा च गजसिंहयोः। म १६ च५ पक्षी माजार: सिंहः ध्या त५ य५ नागः आग्नुः गजः मेष: इति वर्गचक्रम् । अथ राशिचक्रं तत्रैव- सूत्रद्वयं पूर्वपरायतं त- न्मध्ये द्वयं याम्यकुवेरभेदात् । एकैकर्मीशाननिशाचरे तु हुताशवाय्वोविलिखेत् ततोऽर्णान् ॥ वेदाऽग्नि'वहि'युगल श्रवणाक्षि संख्यान् पञ्चेपुवाण शर पञ्च चतुष्टयान्तान् । मेपादितः प्रतिलिखेत् सकलाँस्तु वर्णान् कन्यागतान् प्रविलिखेदथ शायवर्णान् ॥ (घारादीतन्त्रे) वेदा निविह्नि' युगल श्रवण द्विवाण- वाणेषु वाणेपु पयोधि संख्यान् । मेषादिकोष्ठप्वभिलिख्य वर्णान् पडेव शादीन् युवतौ लिखित्वा ॥ * युगलश्रवणे स्याद्विकारेति छन्दोऽभिमतः पाठः।

·दीक्षाविचार। (६५) यदादुराचार्याः। चतुर्भिर्यादिभिः सार्धं स्यात् क्षकारस्तु मीनगः। इति ॥ एको वाऽप्यथ पञ्चमोऽथ नवमो राशेः स्वकाबान्धवो राशेः स्यादशमो द्वितीयसहितः पष्ठो भवेत् सेवकः। रुद्राग्निस्वरसंख्यया निगदितो मन्त्रः स्वयं पोषक: स्याच्चेदष्टमवत्सरश्रुतिमितो मन्त्रः स्वयं घातकः ॥ लग्नो 'धनं भ्रातृ'शत्रु पुत्र मित्र कलनकाः । मरणं धर्म कर्माऽऽयव्यया२ द्वादश राशयः॥ अत्र राशिचके चतुर्थस्थानं शत्रुर्न तु बन्धुः । एवं पठस्थानं वन्धुर्न च शत्रु- रिति फेचित् । अन्यथा जप्तुः स्वराशितो वाः पष्ठाऽष्टरविगाः शुभाः । एकद्वित्रिचतुप्पश्चसप्ताऽङ्कदशरुद्रगाः ॥ लग्नो धनं भ्रातृवन्धुपुत्रशत्रुकलत्रकाः। मरणं धर्मकर्माऽऽयव्यया द्वादश राशयः ॥ नामानुरूपमेतेपां शुभाऽशुभफलं दिशेत् । स्वराशेमन्त्र*पर्यन्तं गणनीयं विचक्षणैः॥ राशीनां शुद्धता ज्ञेया त्यजेच्छत्रुमृती व्ययम् । तस्यायमुपदेशः। पूर्वपश्चिमायतं रेखाद्वयम्।दक्षिणोत्तरायतं रेखाद्वयम्। ईशानराक्षसकोणयो रेखाद्वयम्, । अग्निवायव्यकोणयो रेखाद्वयम्, । एवं रेखाटकम् । तस्कोप्टेषु प. चाशद्वर्णान् मेपादितो वक्ष्यमाणक्रमेण लिखेत् ।. तद्यथा। अ.आ.इ.ई. मेषे।उ.अ.म. वृपेनल ल..मिथुने। ए.प.कर्कटे। श्री.गी.सिंह। अं अःश प.स.ह. कन्यायाम् । क ख.ग घ.डा. तुलायाम्। च छ.ज झ अ. वृश्चि- फे। ट.ठ,ड.ढ.ण धनुपि । त थ द.व.न. मकरे, । प.फ घ.म.म. कुम्भे । यरल. घ.क्ष मीने। * मन्त्रराश्यन्तमिति २. पु. पा.। I ·पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरने उ ऊ ऋ अ आ यरलवक्ष प अभ सम फय भ म ११ तथदघन ए ऐ४ ओ औ ५ कखग टठड दण 'अअश पसह इति राशिचत्रम्। अथ नक्षत्रचक्र तत्रैव । पूर्वापरायता रेवा दश देयाः प्रयत्नतः । उदग्दक्षिणदीर्घा च देया रेखाचतुष्टयी ॥ नवत्रितयसंयुक्ता काष्टानां सप्तविंशतिः । जायते च तथा कुर्याल्लिखेवणॉस्तु तेषु च ॥ पक्षकंत्र्यब्धेिरूपांवनिभुजशर्शियुग्युग्मभूयुग्मपक्षा युग्मैकद्वित्रिरूपंञ्यवनिशशिंशशिद्ध्येकपक्षाग्निवेदाः । अश्विन्यादिक्रमेणाऽक्षरमिह गदित शेषभे विन्दुसर्गों जप्तुनक्षत्रभूतादथ परिगणयेजन्मसंपत्क्रमेण ॥ जन्म संपद्विपत् क्षमः प्रत्यरिः साधको वधः । मैत्राऽतिमैत्रताराः स्युस्त्रिरावृत्त्या नवैव हि ॥ गणयेत् तक्रमादेव फलं नामानुरूपतः । जन्मः च भवेद्धानि. संपत्ति. स्याच संपदि।

·दीक्षाविचारः।
(१७)
विपनारे विपत्तिः स्यात् क्षेमे मङ्गलमादिशेत् ।
प्रत्यरौ शत्रुवृद्धिः स्यात् साधक सिद्धिसाधनी ॥
बधःषु बधो ज्ञेयो मित्रः मित्रवर्द्धनम् ।
अतिमित्रे भवेत् सौख्य ताराचक्रमिति स्मृतम् ॥
विपद्धःप्रत्यरिश्च परित्याज्यो मनीषिभिः ।
राश्याने।
निजनामादिकं वर्णमादाय पुरतः प्रिये।
मन्त्राद्यक्षरपर्यन्तं गणनीयाश्च सूरिभिः ।।
इत्यविज्ञातराश्यादिविषयम् ।
तथा चा
प्रकटं यस्य जन्मक्षं तस्य जन्मक्षतो बुधः ।
प्रणटजन्मभं यस्य तस्य नामर्शतो बुधः ॥
पिड्सलामते।
प्रायं सोमं गुणं घेद रूपं रूपं यमशशि' ।
प्राय प्राय तथाचन्द्र त्रिप्रायम्* सोमयुग्मकम् ॥
गुणे'कत्रिगुणंसोमयमाख्यं सोमयुग्गुणम् ।
वेदं चेति न्यसेदकाँस्तत्संख्यां च न्यसेल्लिपिम् ॥
रसाट'नव भद्राणि युग्मयुग्मप्रभेदतः ।
इतराणि न भद्राणि ज्ञातव्यं मन्त्रकोविदैः॥
आरभ्य जन्मनक्षत्र मन्त्रताराऽवसानिकम् ।
*त्रिप्रायमित्यनेन निवारं वाचतः २.२.२.
tगुणं सोममित्यनेन त्रिवारमेकं तेन १, १. १ ॥

·(2) AN क अश्विनी ३ ई उ ऊ ऋलला ए भरणी छत्तिका रोहिणी | मृगशिराः भाद्री मनुष्यः राक्षसः मनुप्या देवः मनुष्य ओ औ पुनर्यमुः देवः देवः पुण्या देवः भारलेषा राक्षसः अथ गणचक्रम् (तत्रय) इमानि मानुपाण्याहुनक्षत्राणि मनीपिणः॥ पूर्वोत्तरत्रयं पश्चादरण्याऽथ रोहिणी । च झभ छज पूर्वफा० उत्तरफा मनुप्यः मनुप्य. देठ चित्रा दण বিয়ান্তা तथ६ हम्तः देवः स्वाती देवः घ ज्यष्ठा अनुराधा पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरङ्गे राक्षस राक्षसः राक्षसः राक्षसः नपक घ घश मूलम् पूर्वापा. उत्तरापाक राक्षस. लक्ष अं अः श्रवणा | धनिष्ठा शतभिषा पूर्वभाद्रः |उत्तरभाद्रः रेवती देवः राक्षसः राक्षसः मनुष्य. मनुष्यः मनुप्य: मनुष्या इति नक्षत्रचक्रम।

·दीक्षाविचार।
ज्येष्ठाशंतभिषामूलधनिष्ठाऽऽश्लेपकृत्तिकाः।
चित्रामधाविशाखाः स्युस्तारा राक्षसदैवताः ॥
अश्विनीरेवतीपुष्यस्वातीहस्ताः पुनर्वसुः ।
अनुराधामृगशिरःश्रवणा देवतारकाः ।।
अन्यच ज्योतिशास्त्रे।
दे-मा-रा-मा-दे-मा-दे-दे-रा-रा-मा-म-दे-रा-द-रा-।
दे-रा-रा-म-म-दे-रा-रा-मा-मा-दे- गणभानि च ।
तदुक्तम् (दीपिकायाम् )
हस्तस्वातिमृगाऽश्विनीहरिगुरुः पौष्णाऽनुराधाऽदिति-
रारोहिणिकोत्तराणि भरणी पूर्वाणि भानि त्रयम् ।
ज्येष्ठाऽऽश्लेपविशाखमूलवरुणा वस्वग्निचित्रामघाः
कथ्यन्ते मुनिभिर्यथाक्रममिमे देवा नरा राक्षसाः ॥
इति गणचक्रम् *1
अथाकडमच तत्रव।
चक्रं वक्ष्येऽकडमाख्यं प्रसिद्ध सर्वसिद्धिदम् ।
मत्राणां ग्रहणे मन्त्री सर्वथा तं विचारयेत् ॥
राशिचक्रं लिखेन्मन्त्री वर्णान् क्लीवाविवर्जितान् ।
अकारादिक्षकारान्तान् विलिखेत् क्रमतः सुधीः ॥
आदिकोष्ठे यथा वर्णा जायन्तेऽकडमाः कमात् ।
विलिख्य गणयेजप्तुर्नामाद्यक्षरपूर्वकम् ॥
सिद्धसाध्यसुसिद्धारिक्रमेणैव पुनः पुनः ।
अकारादिक्षकारान्तं दक्षपविक्रमेण तु ।
मेपादितोऽभिमानान्तं गणयेत् कमतः सुधीः ॥
अन्यथा
* एतदर्थ नक्षत्रच विलोक्यम् ।

·(७०)
पुरश्चर्यणवस्य प्रथमतरतें
जप्तुः स्वनामतो मत्री यावन्मन्त्राद्यमक्षरम् ।
सिद्धसाध्यसुसिद्धारिक्रमेणैव पुनः पुनः ॥
सिद्धः सिद्ध्याति कालेन साध्यः सिद्ध्यति वा न वा ।
सुसिद्धो ग्रहणादेव रिपुमूलं निकृन्तति ॥
धाख
मज्ञ.
अक्डम
अ
হয়।
प्रीत्रफल
घितल
ओझ
उड
थव
जनस
इत्यकडमचक्रम्।
अघोदितचक्रम् । तदुक्कम (सुन्दरोरहस्यवृत्ती)
उदिताख्यं महाबकं कथयामि समासतः ।
पदकोणं विलिखेच्चके समरेख मनोहरम् ॥
पूर्वादि विलिखेवर्णानादिक्षान्तान् यथाक्रमम् ।
उदिते सम्पादिधा द्वितीये संपदा क्षयः ॥
तृतीये च धृति विद्याच्चतुर्थे वन्धुविप्लवः ।
पञ्चमे संशयात्मा स्यात् षष्ठे सर्वविनाशकः ॥
नामाऽऽयक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रायदर्शनम् ।

·दीक्षाविचार
(७१)
मप
ऊअचठ
दभशशः
आऐपज
दनयस
उभंङट
थववक्ष
इओग
झणपरह
इओघात
फलल
इत्युदित वक्रम।
अथ पदपदमातृकाचक्रम् । (मेरतन्त्रे)
यस्तु वीजात्मको मनस्तत्र पटूपदमातृका ।
विज्ञेयं तत्र पद्मं तु रचयेत् पट्दलं शुभम् ॥
तत्र न्यसेन्मातृकाऽर्णान् कूटपण्ढविवर्जितान् ।
स्वनामाद्यक्षरं यत्र तदारभ्य विचारयेत् ।।
सम्पदारिद्यधैर्याणि वन्धुविग्रहसंशयाः ।
सर्वनाशक्रमादेतन्नामाद्यर्णस्य कोप्टतः ॥
फूद शफारस ! पण्दपर्णा कायदयचायारः।

·(७२)
पुरश्चयांणवस्य प्रथमतरते
अ
पक
अःच
नय
फध
अती
इति पट्पदमातृकाचकम् ।
(वाराहीतन्त्र)
कोष्ठशुद्धिर्वराहे च महालक्ष्म्यां कुलाकुलम् ।
नामादिचकं सर्वेषां भूतचक्र तथैव च ॥
ताराशुद्धिष्णवानां कोष्टशुद्धिः शिवे भवेत् ।
त्रैपुरे राशिशुद्धिः स्याद्गोपालेऽकडमः स्मृतः ।
अपवादमाह (यामले)
यदि मत्रा न शोभन्ते विचारेण कथंचन ।
तदा निषेधमाश्रित्य गृह्णीयान्मत्रमुत्तमम् ॥
नृसिंहाऽर्कवराहाणां प्रासादप्रणवस्य च ।
नित्यानां हंसमत्राणां सिद्धादीन नैव शोधयेत् ॥
तथा च (कालिकापुराणे)
नृसिंहावराहाणां प्रासादप्रणवस्य च ।
एकाक्षरयक्षराणां सिद्धादीन् नैव शोधयेत् ॥
(अग्निपुराणे)
हंसस्याष्टाक्षरस्यापि तथा पञ्चाक्षरस्य च ।
नपुंसकस्य मनस्य सिद्धादीन्नैव शोधयेत् ॥
नपुंसको नमोऽन्त ।

·दीक्षाविचारः।
(७३)
तदुक्तम् (शारदायाम् )
मातृकावर्णभेदेभ्यः सर्वे मत्राः प्रजज्ञिरे ।
मन्त्रविद्याविभेदेन द्विविधा मवजातयः॥
मन्त्राः पुंदेवता ज्ञेया विद्याः स्त्रीदेवताः स्मृताः।
पुंस्त्रीनपुंसकात्मानो मन्त्राः सर्वे समीरिताः ॥
घुमन्ना हूँफडन्ताः स्युठिान्ताः स्युः स्त्रियो मताः ।
नपुंसका नमोऽन्ताः स्युरित्युक्ता मनवस्विधा ।।
(सनत्कुमारसंहितायाम)
सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च अरिश्चैव च नारद ।
गोपालेपु न बोद्धव्यः स्वप्रकाशो यतः स्वयम् ॥
(गणेशविमर्पिण्याम)
एकाक्षरे तथा कूटे मालामन्ने त्रिवीजके ।
स्वप्नलब्धे स्त्रिया दने सिद्धादीनैव शोधयेत् ।।
मालामन्यलक्षणं च (नारायणीतन्ने)
विंशत्यधिका मत्रा मालामघ्राः प्रकीर्तिताः ।
(देवीपुराणे)
कालिकायां च तारायां कुल्लुकायां त्रिकूटके।
तथैकाक्षरकूटे च शिवपञ्चाक्षरेऽपि च ॥
पडक्षरे तु तस्यैव विष्णोरष्टाक्षरेऽपि वा ।
विष्णो दशवर्णे च राममऽध तारके।
वैष्णवेपु च भैरच्यां सुन्दरीमप्रवर्यके ।
सारस्वते च वालायां सिद्धादीनेव शोधयेत् ॥
*दिठान्ताः म्यादान्ताः।
एशियस्य।
K

·(७४) पुरश्चर्याणवस्य प्रथमतरङ्गे (गौतमीये) सर्वेषु मन्त्रवर्णेषु श्रेष्ठो वैष्णव उच्यते । वैष्णवेषु च सर्वेषु कृष्णमन्त्राः फलाधिकाः॥ विशेषतो दशार्णोऽयं जपमात्रेण सिद्ध्यति। स्त्रिया दीक्षा शुभा प्रोक्ता मातुश्चाष्टगुणाधिका ।। स्वपलब्धा च या विद्या तत्र नास्ति विचारणा। (योगिनीतन्त्रे) गारुडादिषु सौरेषु वैष्णवे बौद्धजैनयोः । महामन्त्रेषु कूटेषु नैव सिद्धादिशोधनम् ॥ विभ्रत्यद्भुतभूतिभूतपवचोवैचित्र्यचित्रामृत- स्रोतःशालिनि सनिबन्धनसरित्संभेदमभ्यहितम् । सयुक्तिस्फुटमैक्तिकोत्कररुचानुङ्गस्तरङ्गने गतः श्राद्यः श्रीनरदेवनिर्मितपुरश्चर्यार्णवे प्रस्फुरन् ।। इति श्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापसिंहसाहविरचिते पुरश्चर्याणवे पडामाय- देयतातदाचारादिनिर्णयपूर्वकचक्रविवेचनं नाम प्रथमस्तरङ्गः।

·अथ दीक्षाकालनिर्णयः।
सत्रादौ मासफलम् । तदुक्तम् (यामले)
वैशाखे तु शिवा दीक्षा विपुलां श्रियमादिशेत् । -
ज्येष्ठे मृत्युप्रदा चैव पापाढे सुखसम्पदौ ।
श्रावणे रत्नलाभः स्याद्वारे दुःखमदा मता।
आश्विने सर्वसिद्धिः स्यात् कार्तिके ज्ञानसिद्धिदा ॥
शुभकन्मार्गशीर्षे च पौपे ज्ञानविनाशिनी।
मेधावृद्धिकरी माघे फाल्गुने सर्ववश्यकृत् ॥
चैत्रे च पीडाजननी मलमासं विवर्जयेत् ।
(सिद्धान्तशेखरे)
शरत्काले च वैशाखे दीक्षा श्रेष्ठफलप्रदा।
फाल्गुने मार्गशीर्षे च ज्येष्ठे दीक्षा च मध्यमा ॥
आपाढे माघमासे च कनिष्ठा सा प्रकीनिता ।
निन्दितश्चैत्रमासस्तु पौषो भाद्रपदस्तथा ॥
गोपालमन्त्रदीक्षायां तु चैत्रोऽपि प्रशस्तः। तदुक्तं गौतमेन ।
मप्रारम्भस्तु चैत्रे स्यात् समस्तपुरुपार्थदः ।
वैशाखे रत्नलाभः स्यात् ज्येष्ठे तु मरणं ध्रुवम् ।।
श्रापाढे बन्धुनाशः स्यात पूर्णायुः श्रावणे भवेत् ।
प्रजानाशो भवेद्गाद्रे आश्विने रत्नसंचयः ॥
कार्तिके मनसिद्धिः स्यात् मार्गशीर्षे तथा भवेत् ।
पोपे तु शत्रुपीडा स्यान्माघे मेधाविवर्धनम् ॥
फाल्गुने सर्वकामाः स्युमलमासं विवर्जयेत् ।

·(७६)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे
अथ पक्षफलम् । तदुक्तम् (रुद्रयामले)
शुक्लपक्षे शुभा दीक्षा कृष्णेऽप्यापञ्चमीदिनम् ।
क्षीणेन्दौ व्रतदीक्षां च न कुर्यान्मबवित्तमः॥
कृष्णाष्टमीमारभ्य शुक्लचतुर्दशी यावत् क्षीणचन्द्रः ।
अथ तिमिफलम् । तदुक्तम् (यामले)
प्रतिपत्संस्कृता दीक्षा ज्ञाननाशकरी मता।
द्वितीयायां भवेज्ज्ञान तृतीयायां सुखी भवेत् ।।
चतुर्यो धननाशः स्यात् पञ्चम्यां बुद्धिवर्धनम् ।
पष्ठयां ज्ञानक्षयं सौख्यं लभते सप्तमीदिने ।
अष्टम्यां बुद्धिनाशः स्यात्रवम्यां वपुपः क्षयः ।
दशम्यां राजसौभाग्यमेकादश्यां शुचिर्भवेत् ॥
द्वादश्यां सर्वसिद्धिः स्यात् त्रयोदश्यां दरिद्रता ।
तिर्यगयोनिश्चतुर्दश्यां कृमिर्मासाचसानके ॥
पक्षान्ते सर्वसिद्धिः स्यादस्वाध्यायं विवर्जयेत् ।
सन्ध्यागर्जननिघोंपे भूकम्पोल्कानिपातने ॥
विरात्रं वर्जयेन्मप्री श्रुत्युक्तानपि वर्जयेत् ।
(तस्यसारमंदितायाम् )
तां तां तिधि समालोच्य तद्भक्ताँस्तत्र दीक्षयेत् ।
ब्रह्मणः पूर्णमास्युक्ता द्वादशी चक्रधारिणः ॥
चतुर्दशी शिवस्योक्का वाचः प्रोक्का त्रयोदशी ।
द्वितीया च श्रियाः प्रोक्ता पार्यसाच तृतीयका ॥
चतुर्षी गगानाघस्य भानोः प्रोक्ता च सप्तमी।
नियामागेषु पार्वत्या अष्टमी च चतुर्दशी ।
मा मामानपत्रातायियुनायान्मामा मंधागंतदिनं पहा पूर्णमा-
स्यायनम (गानमा)

·दीक्षाकालनिर्णयः।
(७७)
सौरमासि शुभा दीक्षा न चान्द्रे न च तारके।
इति वचनान्मासान्तं सौरमासान्तं शेयम् ।
अथ वारफलम् ।
रविवारे भवेदितं सोमे शान्तिर्भवेत् किल ।
आयुरङ्गारके हन्ति तत्र दीक्षां विवर्जयेत् ।
बुधे सौन्दर्यमाप्नोति ज्ञानं स्यात् तु वृहस्पतौ ।।
शुक्रे सौभाग्यमाप्नोति यशोहानिः शनैश्चरे ।
अथ नक्षत्रफलम् । तदुक्तम् (त्रिपुराणये)
अश्विन्या सुखमाप्नोति भरण्यां मरणं ध्रुवम् ।
कृत्तिकायां भवेद्दुःखी रोहिण्यां वाक्पतिर्भवेत् ॥
मृगशीर्षे सुखावाप्तिराद्रीयां वन्धुनाशनम् ।
पुनर्वसौ धनाढ्यः स्यात् पुप्ये शत्रुविनाशनम् ॥
पाइलेपायां भवेन्मृत्युर्मघायां दुःखमोचनम् ।
सौन्दर्य पूर्व फाल्गुन्यां प्राप्नोतीति न संशयः॥
ज्ञानं चोचरफाल्गुन्यां हस्तायां च बली भवेत् ।
चित्रायां ज्ञानसिद्विः स्यात् स्वात्यां शत्रुविनाशनम् ॥
विशाखायां भवेत् सौख्यमनुराधा च बुद्धिदा ।
ज्येष्ठायां सुतहानिः स्यान्मूलायां कीर्तिवर्धनम् ॥
पूर्वापाढोनरापाढे भवेतां कीर्तिदायिके।
श्रवणायां भवेदुःखी धनिष्ठायां दरिद्रता ॥
बुद्धिः शतभिषायां स्यात् पूर्वभाद्रे सुखी भवेत् ।
सौख्यं चोनरभाने स्याद्रेवत्यां कीर्तिवर्धनम् ।।
(रक्षायल्याम)
प्रतिपत्पूर्वापाढा च पञ्चमीकृत्तिका तथा ।

·(७८)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे
पूर्वभाद्रपदा पठ्यां दशमीरोहिणी तथा ॥
द्वादश्यां सार्पनक्षत्रमर्यम्णा च अयोदशी ।
नक्षत्रलुप्ता इत्येते देवानामपि नाशदा ॥
अथ लग्नफलम् (राजमार्तण्ड)
गुर्वर्कभार्गवाऽशुद्धौ दीक्षा दारिद्र्यकारिणी।
शुभेऽह्नि शुभलग्ने च दीक्षचयप्रदायिनी ॥
(रुद्रयामले)
वृपे सिंहे च कन्यायां धनुर्मानाख्यलग्नके।
चन्द्रतारानुकूलेऽह्नि दद्याद्दीक्षां सदा गुरुः ।।
(मेरुतन्त्रे)
सदा दुःखं सदा हानिर्वामिनां मिथुने शुभम् ।
वामिनां यवनानां च निरुद्ध बहुधा शुभम् ॥
(स्मृतिसंहितायाम् )
स्थिर लग्नं विष्णुमने शिवमने चरी स्मृतम् ।
दिखभावगतं लग्नं शक्तिमत्रेषु शस्यते ॥
(गौतमीये सौभाग्यरत्नाकरे च)
त्रिपडायगताः पापाः सौम्याः केन्द्र त्रिकोणेगाः ।
दीक्षायां तु शुभाः प्रोक्ता रन्धंस्थाः सर्वनाशकाः ।।
स्थिरे लग्ने शुभा दीक्षा द्विस्वभावे च मध्यमा ।
नैव कुर्याचरे लग्ने दीक्षां चैव शुभेच्छुभिः ॥
तृतीयैकादशः षष्ठो दशमस्थः शुभः शशी।
अथ योगफलम् (मेरुतन्त्र)
विष्कम्भादिकयोगानां नामतुल्यं फलं भवेत् ।
अानन्दादिकयोगानां सर्वत्राऽविकलं फलम् ।।
* मे. क तु म एतानि चरलग्नानि । । वृ सि. कृ. कु एतानि स्थिरलमानि ।
मि. क. घ. मी एतानि द्विस्वभावलग्नानि ।

·दीक्षाकालनिर्णयः।
(७)
मन्वाद्यासु युगाद्यासु दीक्षा सर्वसमृद्धिदा ।
ताश्चोक्ताः (मुहर्तचिन्तामणौ)
मन्वाद्यास्त्रितिथी मधो तिथिरवी ऊर्जे शुचौ दितिथी
ज्येप्टेऽन्ये च तिथिस्त्विषे नव तपस्यश्वाःसहस्ये शिवाः ।
भाद्रेऽग्निश्च सिते त्वमाऽट नभसः कृष्णे युगाद्यासिते
गोग्नी वाहुलराधयोर्मदनदर्शी भादमाघासित ॥
(अग्निपुराणे)
नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात् कृतम् ।
प्रेताऽसिततृतीयायां वैशाखे द्वापर युगम् ।।
दर्श तु माघमासस्य प्रयोदश्यां नभस्यके।
कृष्ण कलिसिता स्तु ज्ञेया मन्वन्तरादयः ॥
(योगिनीत)
रविसंक्रमणे चैव सूर्यस्य ग्रहणे तथा ।
तत्र लग्नादिकं किंचिन्न विचार्य कदाचन ॥
महाप्टम्यां विशेपेण धर्मकामार्थसिद्धये ।
(पहच्छीमे)
विपुवेऽयनयोर्द्वन्द्वे संक्रान्त्यां मदनोत्सवे ।
गुरुपर्वदिने चैव दीक्षा शुभफलप्रदा ॥
गुरुपर्याणि च (भुवनेभ्यरीतन्त्रे)
पष्ठीभाद्रपदे मासि इपे कृष्णा त्रयोदशी ।
कार्तिके नवमी शुक्ला तृतीया मार्गशीर्षके ॥
पोपस्य नवमी शुक्ला माघे चैव चतुर्थिका ।
फाल्गुने नवमी शुक्ला चैत्रे कामत्रयोदशी ॥
वैशाखे चाक्षया चेव ज्येष्ठे दशहरा तथा ।
आपाढे पश्चमी शुक्ला श्रावणे कृष्णपञ्चमी ॥

·ܝܘ (८०) पुरचर्यार्णवस्य द्वितीयतर एतानि गुरुपर्वाणि पुण्यान्याहुर्मनीषिणः । (सारसंग्रह) पञ्चम्येकादशी शुल्ला सप्तमी च त्रयोदशी। दशमी शुक्लपक्षस्य द्वादशी तु विशेषतः ॥ तृतीया विहिता नित्यं पष्ठी सर्वत्र निन्दिता। विष्णुयामले । देवीवोधं समारभ्य यावत् स्यानवमीतिथिः। (रत्नावल्याम) योगाश्च प्रीतिरापुप्मान सौभाग्यः शोभनः शुभः । सुकर्मा च धृतिर्वृद्धिर्भुवः सिद्धिश्च हर्पणः ॥ वरीयाँश्च शिवः सिद्धो ब्रह्मा इन्द्रश्च पोड़श । अथ करणनिर्णयः (गौतमीयतन्त्रे) शुभानि करणान्याहुर्दीक्षायां च विशेषतः। शकुन्यादीनि विष्टिं च विशपेण विवर्जयेत् ॥ अथ सूर्यराशिफलम् (सारसंग्रहे ) मन्त्राद्यारम्भणे मेपो धनधान्यप्रदो भवेत् । वृपे मरणमाप्तोति मिघुनेऽपत्यनाशनम् ।। कर्कटे सर्वसिद्धिः स्यात् सिंहे मेधाविवर्धनम् । कन्या लक्ष्मीप्रदा नित्यं तुलायां सर्वसिद्धयः॥ वृश्चिके सर्वसिद्धिः स्याद्धनुर्ज्ञानविनाशनम् । मकरः पुत्रदः प्रोक्तः कुम्भो धनसमृद्धिदः ॥ मीनो दुःखप्रदो नित्यमेवं राशिफलं प्रिये । (गार्यसंहितायाम् ) निन्दितेप्वपि मासेषु दीक्षोक्ता ग्रहणे शुभा । सूर्यग्रहणकालस्य समानो नास्ति भूतले ।। तत्र पद्यत् कृतं कर्म अनन्तफलदं भवेत् । ..

·4
. दीक्षाफालनिर्णयः।
(१)
एता एव महेशानि दश विद्याः प्रकीर्तिताः ।
नात्र सिद्धाद्यपेक्षाऽस्ति नक्षत्रादिविचारणा ॥
कालादिशोधनं नास्ति साध्यादिदूपणं न हि ।
(समयातन्त्रे)
अयने विषुवे चैव युगाद्यासु तथैव च ।
ग्रहणे च महातीर्थे न कालस्य विचारणा ॥
तुलसीनिकटे बिल्वमूले धात्रीतले तथा ।
अनादिदेवसान्निध्य महाक्षेत्रे गवां गृहे ।।
देवीपूजादिने वाऽपि नास्ति कालस्य निर्णयः ।
(यामले)
मन्वाद्यासु युगाद्यासुदीक्षा सर्वसमृद्विदा ।
ताधोक्ता (मुहूत्र्तचिन्तामणी)
मन्वाद्यास्त्रितिथी मधौ तिपिरवी ऊर्जे शुचौ दिक्तिधी
ज्येष्ठेऽन्ये च तिथिस्त्विषे नव तपस्यश्वाः सहस्ये शिवा ।
भाद्रेऽग्निश्च सिते त्वमाऽष्ट नभसः कृष्णे युगाद्यासिते
गोग्नी बाहुलराधयोर्मदनदर्शो भागमाघाऽसिते॥
(ममिपुराणे)
नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात् कृतम् ।
त्रेताऽसियतृतीयायां वैशाखे द्वापर युगम् ॥
दर्श तु माघमासस्य त्रयोदश्यां नभस्यके ।
कृष्ण कलिसिप्तास्तु ज्ञेया मन्वन्तरादयः॥
(योगिनीतन्त्रे)
रविसंक्रमणे चैव सूर्यस्य ग्रहणे तथा ।
तत्र लग्नादिकं किंचिन्न विचार्य कदाचन ।।
महाष्टम्यां विशेपेण धर्मकामार्थसिद्धये ।

·(२)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरने
पृहन्धीप्रमे।
विषुवेऽयनयोईन्द्वे संक्रान्यां मदनोत्सवे ।
गुरुपर्वदिने चैव दीक्षा शुभफलप्रदा ॥
गुरुपर्वाणि च (भुवनेश्वरीतन्त्रे)
पष्ठीभाद्रपदे मासि इथे कृष्णा त्रयोदशी ।
कार्तिके नवमी शुक्ला तृतीया मार्गशीर्षके ॥
पौपस्य नवमी शुक्ला माघे चैव चतुर्थिका ।
फाल्गुने नवमी शुक्ला चैत्रे कामत्रयोदशी ।।
वैशाखे चाऽक्षया चैव ज्येष्ठे दशहरा तथा ।
श्रापाढे पञ्चमी शुक्ला श्रावणे कृष्णपञ्चमी ॥
एतानि गुरुपर्वाणि पुण्यान्याहुर्मनीपिणः ।
(सारसग्रह)
पञ्चम्येकादशी शुक्ला सप्तमी च त्रयोदशी ।
दशमी शुक्लपक्षस्य द्वादशी तु विशेषतः ॥
तृतीया विहिता नियं पष्ठी सर्वत्र निन्दिता ।
विष्णुयामले।
देवीवोधं समारभ्य यावत् स्यान्नवमीतिथिः ।
कृता तासु बुधैर्दीक्षा सर्वाभीष्टफलप्रदा ॥
वोधने चैव दुर्गायाः कालाकालं न शोधयेत् ।
अशोकाख्याऽष्टमी यत्र रामाख्या नवमी तथा ॥
(स्मृतिसहितायाम)
व्यतीपातो वैधृतिश्च दीक्षायोगाः शुभावहाः ।
तदुक्तम (राजमार्तण्डे)
श्रवणाश्विधनिष्ठानागदेवतमस्तके।
यद्यमा रविचारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥

·.
दीक्षाकालनिर्णय ।
नागदेयतमाहेपा । मस्तके प्रथमपदे ।
कन्यायां यदि वा स्यातां मेषे भूमिजभानुजौ ॥
तामसी शनिवारे च सप्तमी कुम्भभास्करे।
सूर्यग्रहशतैस्तुल्यो व्यतीपातः स उच्यते ॥
तामसी कृष्णा । (महोग्रताराकल्प)
कृष्णपक्षस्य चाष्टम्यां शुभलग्ने शुभे क्षणे।
पूर्वभाद्रपदे शुक्ले मित्रतारासुसंयुते ॥
अथवा चाऽनुराधायां रेवत्यां तु प्रशस्यते ।
जानीयाच्छोभनं कालं मन्त्रस्य ग्रहणं प्रति ॥
इपे चैव विशेपेण कार्तिके च विशेषतः ।
महाचीनक्रमेणैव न दोपो नीलशारदे ।।
(शैवागमे )
धर्मदः प्रातःकालः स्यात् संगमो राज्यदायकः ।
मध्याह्ने सर्वसिद्धिः स्यात् सायाहो मध्यमो भवेत् ॥
रजनी मन्त्रदाने तु निपिद्धा दैशिकोत्तमैः ।
(क्रियाकाण्डशेखरे)
मौमुक्षवीं प्रत्यथ न कालादिनियमः स्मृतः ॥
निन्द्यानि तानि सर्वाणि प्रशस्तानि विमुक्तये ।
सर्वास्तारा ग्रहाः सर्वे नक्षत्राणि च राशयः॥
यस्मिनहनि संतुष्टो गुरुः सर्वे शुभावहाः।
संतुष्टे तु गुरौ तत्र संतुष्टाः सर्वदेवताः॥
यदेवेच्छा तदा दीक्षा गुरोराज्ञानुरूपतः ।
न कालनियमस्तत्र न देशनियमस्तथा ।
गुरु संतोषयेद्भक्त्या स्वयमेव तथा भवेत् ।
.

·(४)
पुरश्चय यस्य द्वितीयतरने
अथ दीक्षास्थाननिर्णय । तदुक्तम् (पूर्णपद्धती)
गोशालायां गुरोगैहे देवागारे च कानने ।
पुण्यक्षेत्रे तथोद्याने नदीतीरे च खाश्रमे ॥
धात्रीविल्वसमीपे च पर्वताऽग्रे गुहासु च ।
गङ्गायां तत्कृतं सर्वं कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥
(यामले)
पुण्यतीर्थे कुरुक्षेत्रे देदीपीठचतुष्टये ।
प्रयागे श्रीगिरौ काश्यां कालाकालं न शोधयेत् ॥
(योगिनीवन्त्रे)
गयायां भास्करक्षेत्रे विरजे चन्द्रपर्वते ।
चत्वरे च मतङ्गे च तथा कन्याश्रमेषु च ॥
न गृह्णीयात् ततो दीक्षां तीर्थेष्वेतेषु पार्वति ।
अथ मन्त्रविशेपेषु देवताविशेषाणां शापाः प्रोका. ( मेरुतन्त्रे)
सुरया सुधया पूर्वदेवा देवा विमोहिताः ।
यदा तदा तु भगवान प्रोवाच
मधुसूदनः ॥
कः पूज्यो भवतां मध्ये श्रेष्ठस्तन्मे निगद्यताम् ।
उन्मत्ताश्च तदा देवाः श्रेष्ठोऽहमिति चाऽब्रुवन् ।
किंचित् स्मित्वा तु भगवान् मोहयनात्ममायया ।
इत्यवोचद्यस्य वाक्यं शापे चानुग्रहे क्षमम् ॥
स एव देवः श्रेष्ठोऽत्र पूर्वो वाऽप्यपरोऽपि वा।
इति श्रुत्वा वचो विष्णोरशश्च परस्परम् ॥
मन्त्ररूपाण्यतो देवि संस्कारैः शापमोक्षणम् ।
विना तु शापमोक्षण कः सिद्धिं प्राप्नुयाजनः ॥
श्रीदेव्युवाच ।
शापः केन कथं दत्तः शप्ते जप्ते
किं फलम् ।

·मात्रशापाः।
।
निःशापत्वं कथं तेषां सिद्धिः स्यादिति मे वद ॥
श्रीशिव उवाच।
आदिमध्यावसानेषु वायुर्यस्य व्यवस्थितः ।
चतुरायो चैकवीजोऽनेकधा यत्र संगतः ।।
केनाथवा समाकान्तः स मन्त्रश्छेदितोऽसिना ।
कार्तिकेयन तज्जापाच्छिद्यन्तेऽस्य मनोरथाः॥
श्रादौ मध्येऽवसाने वा भूवीजयुगलं भवेत् । '
श्रादौ यद्वा विधा वजी त्रिधा मध्ये ततो द्विधा ।।
रुद्धौ शक्रस्य शापेन भुक्तिमुक्तिविवर्जितौ
जातो मत्रो वामदक्षमार्गयोरपि सेविती ॥
हो माँफे श्रावकतमं यत्र वीजं न दृश्यते ।
हूँकारो वा स मन्त्रस्तु शक्तिहीनः कृतः सुरैः ॥
एतादृशश्चेत् संजप्तः सामर्थ्य हन्ति मत्रिणः ।
शक्तिहीनस्य वामस्य.मरण नात्र संशयः॥
नादौ ह्रीं न च मध्ये क्ली* काँते चा नैव दृश्यते।.
असौ पराङ्मुखो मन्त्रो जातः सूर्यस्य शापतः ॥
पराङ्मुखं भजेन्मवी-देवता स्यात् परामुखी।
दैवात् कार्येऽपि संसिद्ध लोकः स्याञ्च पराङ्मुखः ॥
प्रादावन्ते तथा मध्ये ह वा संवा न दृश्यते।
बधिरास्ते कृता मत्रा देवाचार्येण शापतः ॥
जप्ते तु वधिरे मन्त्रे विस्मृतिस्तस्य जायते ।
जायते बधिरो नूनं महाकालेन भापितम् ॥
सूर्यबोजं हकारः स्याञ्चन्द्रवीजं तु सः स्मृतः ।

·पुरश्चयार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे
रेफोऽग्निवीजमुदिष्टमेतनेत्रत्रयं मम ॥
पञ्चाक्षरे यन्त्रमन्त्रे यत्रैकमपि नास्ति चेत् ।
मम शापान्नेत्रहीनो दुःखशोकामयप्रदः ॥
नादौ मध्ये न चान्ते वा हसाँ वा हंस वाथ हैं।
ऐं वा के वाऽथवा हूँ वा नमो वा ह्रीं मनुः स तु ॥
शापेन कीलितो देवि राजदेवेन पार्वति ।
यदा तु कीलितो मत्रो न सिद्धिमुपगच्छति ॥
मध्ये एको लकारो वा फट् वाऽन्ते लद्वयं यदि।
फवयं वा त्रयं वाऽन्ते न चेत् स स्तम्भितो मनुः॥
शापेन भैरवेणास्मात् सिद्धं भवति शोभनम् ।
कदाचिनैव दुःखं च प्रायशो बहुलं भवेत् ॥
आदौ तु यस्य मन्त्रस्य क्रमात् सप्ताक्षराणि चेत् ।
रेफेण वा यकारेण संयुक्तानि मनुः स तु ॥
वाय्वग्निशापसंदग्धः साधकं परितापयेत् ।
तस्मात् संस्कारयेदेवि सिद्धये साधकोचमः ॥
द्वाभ्यां त्रिभिरथो पड्भिरष्टभिर्वा प्रदृश्यते ।
यदाऽक्षरैरन्तरितः फटकारः स निगद्यते ।।
नारसिंहस्य शापेन त्रस्तः संत्रासयेत् सदा ।
स्वप्नादौ साधनं नैव सिद्धिः संदृश्यते क्वचित् ॥
आँ वा हूँ वा सकारो वा नादौ भीतो मनुः स तु ।
ब्रह्मशापाद्धीनसिद्धिर्भवेदत्यन्तकष्टदः ॥
आदिमध्यावसानेषु मिलित्वा मचतुष्टयम् ।
*उक्तनेत्रत्रयादेकमपीति ।

·मन्तंशापा।
(८७)
स मयो मलिनो मायाशापान्मालिन्यकारकः॥
हूँ चादौ वा मत्रमध्ये वाऽन्ते फट्-युगलं भवेत् ।
तिरस्कृतो रुद्रशापात् साध्यं कुर्यात् तिरस्कृतम् ।।
श्रादौ तारद्वयं चान्ते वषडलं च मध्यगम् ।
कुटुम्बकलहं कुर्याद्दालाशापेन भेदितः ॥
हकारेण सकारेण रहितस्त्रयक्षरस्तु यः।
सुषुप्तः सिंहशापेन प्रोक्तोऽभीष्टफलापहः।।
अष्टादशाक्षरादिर्यः पञ्चफट्कारपूर्वकः ।
चामुण्डाशापतो जातो मदोन्मत्तो न शोभनः ॥
मध्ये चेत् पञ्च फट्काराः कालिकाशापतः स तु ।
मूर्छितो मूर्छितं कुर्यादामिनं तु विशेषतः ॥
एवमन्ते च फटकारपञ्चकं स तु रम्भया ।
हृतवीर्यस्तु शापेन कृतः क्षीणत्वकारकः ॥
चत्वारो यत्र फटकारा अादिमध्याऽवसानिकाः।
अष्टादशाक्षरो हीनो हानिभैरवशापतः॥
एकोनविंशत्यर्णश्च हाँक्रोमोकारसंयुतः।
प्रध्वस्तः कामशापेन ध्वंसयेत् कामकारणात् ।।
सप्तवर्णो मनुर्वालः कुमारोऽष्टाक्षरः स्मृतः ।
पोडशार्णस्तु तरुणः प्रौढो व्योमाब्धिवर्णकः॥
त्रिंशत्कलाः शतं वेदकाठावर्णास्तु यत्र तु ।
सद्धि एते कालेन शप्ता दुःखानि कुर्वते ।।
नवार्ण कारयुतधामुण्डाशापतो मनुः।
निस्त्रिंशः साधकं छिन्यानिस्त्रिंशेन न संशयः॥
ar

·(८)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे
अन्ते नमो वा स्वाहा वा नास्ति वा यस्य मध्यतः ।
वपद् वौषट् सरफट् च एतद्वा नास्त्यसौ मनुः ॥
निजि इति संशप्तो भुवनेश्याऽस्य साधकः ।
सेवां कुर्याल्लभेद्वंशनाशं वंशत्रयादितः ।।
आदिमध्यावसानेषु फट्फटकारस्तु यस्य तु ।
कौमार्यास्तु स शापेन सिद्धिहीनो न सिद्धिकत् ।।
दशाक्षरो यस्तु मन्त्रः स गणेशस्य शापतः ।
मन्दो जप्तस्तु मूर्खत्वं कुर्याजन्मनि जन्मनि ।।
आदिव्यञ्जनसंयोग एक एव स्वरो भवेत् ।
तत् कूट कूटतो हानिर्मातङ्गन्याः शापतः स्मृतः ।।
द्विवर्णः सत्वहीनः स्यादाविनेयस्य शापतः।
नाशयेत् साधकबलं राज्ञः सैन्यं विनाशयेत् ॥
चतुर्वर्णः केकरस्तु जातः सूर्यातिशापतः ।
जपित्वा केकरं मन्त्रं चक्षुषा नैव पश्यति ।।
पडक्षराणि वीजहीना जाता रावणशापतः ।
नाशयेत् साधकबलं राज्ञः सैन्यं विनाशयेत् ॥
वंशवृद्धिर्न तजापादन्यथा स्त्रीसुखं न हि ।
सार्धत्रिसप्तसूर्यार्णा धूमावत्याश्च शापतः ॥
धूमताव्याकुलं चित्तं जायते साधकस्य तु ।
विंशत् तथैकविंशच त्रिंशद्वर्णस्तु तारया ।।
शप्त आलिङ्गितश्चायं जपात् स्वप्नरते मृतिः।
द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रः सरस्वत्यास्तु शापतः ॥
मोहितं साधकं कुर्यात् पानादिव्यसनाकुलम् ।

·(८९)
मन्नशापा ।
चतुर्विंशतिवर्णो यः सप्तविंशतिवर्णकः ॥
क्षुधात्ततॊ राजमातझ्याः शापाद्दारिद्यकारकः ।
त्रयोविंशास्त्रयो रुद्रा वर्णाः कौलिकशापतः॥
मन्त्रा हप्तास्तजन छान्दसो जायते जनः।
पदिरादेकोनत्रिंशत् त्रिंरात् पत्रिंशदत्तरः ॥
पूष्णः शापादनहीनः कामनापूरको न हि ।
अष्टाविंशदेकत्रिंशद नन्दीशशापतः ॥
अतिक्रूरः साध्यनाशं कृत्वा नश्येच्च साधकः ।
अष्टत्रिंशाक्षरो मन्त्रो मातृकाणां तु शापतः॥
अतिक्रुहस्तजपेन स्वकृतः स्वस्य संक्षयः ।
चत्वारिंशत् समारभ्य त्रिपष्टिं यावदतरम् ॥
सत्रीडा मालिकाशापात् सवीडास्तस्य साधकाः।
पञ्चयष्टयनरा ये स्युमन्त्रास्ते शान्तमानसाः ॥
कामशापेन तजापादुद्योगस्य फलं न हि ।
पद्पष्टितो नवनवतिपर्यन्तं कुलस्य तु ॥
स्थानभ्रष्टास्तु शापेन जातास्तादृक् च साधकः ।
कातिधृतियंतिधृतिः कन्युग्मं द्विगोकराः ।।
शतत्रयं यत्र वर्णाः शापितादिछन्नमस्तया ।
यूयं भवत निःहाः साधकानां भयापहाः ॥
निष्काममतिभिर्जताः संसारस्नेहनाशकाः।
चतुःशतान्ययारभ्य यावद्वर्णसहस्रकम् ॥
अतिवृद्धा यज्ञशापात् पोष्टिकादिषु वर्जिताः।
सहस्राणाधिका मन्वा दण्डपाणेस्तु शापतः ॥

·पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतर
दण्डकाख्यापाडिताश्च तज्जपात् कष्टमाप्नुयात् ।
द्विसहस्राधिका मन्त्रा भार्गवस्य तु शापतः ॥
खण्डीकृताः सप्तधा ते सिद्धिखण्डकराः स्मृताः ॥
अन्यच्छृण्वन्तु
भो देवा मुनीनां जपतां यदा ।।
सिद्धिर्न जाता तु तदा दत्तः शापः सुदारुणः ।
आश्वासनं देवतानां जातं सिद्धेरकारणात् ।।
उपदेशे गुरुं कुर्यात् तस्मात् तन्मत्रशोधनम् ।
मन्त्रशोधनप्रकारमा ।
तत्प्रकारं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु सकलाः सुराः ॥
गुरुः सिद्धासने संस्थो गुदमेट्रान्तरं दृढम् ।
वामेन पाणिनाऽऽपीड्य तस्योपरि तु विन्यसेत् ॥
पादं तु दक्षिणं गुल्फग्रन्थ्योरन्योन्यमर्दनम् ।
यथा स्यात् तत् प्रकर्तव्यं ततो दक्षिणपाणिना।
लिङ्गमूलं विनिप्पीध्य स्थिरकाय उपाविशेत् ।
गुदमाकुच्य पवनमपानाख्यं तथा गुरुः ॥
उत्थापयेत् ततः माणवायुं सम्यनिरोधयेत् ।
अपानप्राणयोः कुर्यात संघर्ट चैकदृङ्मनाः ॥
मूलाधारे चित्स्वरूपकुण्डल्या परमात्मनि ।
जातदोपं स्वस्य मन्त्रं चिन्तयेत् तत्र सदगुरुः ॥
तस्य मन्त्रस्याक्षराणि क्रमादेकैकशस्ततः ।
सुषुम्णायास्तु मार्गेण मूलाधारे प्रवेशयेत् ॥
स्वाधिष्टाने ततश्चके मणिपूरे ह्यनाहते।

·(६१)).
मन्वधिनप्रकारः।
विशुद्ध आज्ञाचके च भित्वाभित्वा प्रवेशयेत् ।।
एवं नीत्वा ब्रह्मरन्धं तत्रत्यात् सोममण्डलात् ।
निर्गतामृतसंसिक्तान् मन्त्राान सुविभावयेत् ॥
पुनः सुषुम्णामार्गेण प्राज्ञाचक्रेऽवतारयेत् ।
विशुद्धेऽनाहते वाऽपि मणिपूरे च चक्रके ॥
स्वाधिष्ठाने ततो भेदान्मूलाधारे प्रवेशयेत् ।
ततस्तन्मन्नमृप्यादिन्यासपूर्वं जपेत् पुनः ॥
अष्टोत्तरसहस्रं तु तेन शुद्धो भवेन्मनुः ।
*अनुक्तशापानिर्मुक्तं पश्चादुपदिशेच तम् ॥
अनुक्तसापादिति मानसशापादित्यर्थ । चात्रिकशापानां तु वक्ष्यमाणदशसं.
स्फरनाश्यत्यादिति भावः । छिन्नत्वादिदोषाणामुक्तयोनियन्धनाश्यत्वं गागम.
वैरप्युक्तम् ।
छिन्ना रुद्धास्तम्भिताः कीलका ये
सुप्ता मन्त्रा मूछिता हीनवीर्याः ।
दग्धास्त्रस्ताः शत्रुपक्षे स्थिता ये
वाला वृद्धा गर्विता यौवनेन ॥
ये निर्जीवा ये च सत्त्वेन हीनाः
पण्ढीभूताश्चाङ्गमन्त्रैविहीनाः ।
एते मुद्रावन्धनेनैव योन्या
मन्त्राः सर्वे वीर्यवन्तो भवन्ति ।।
* उकाशापाद्विनिमुनामिति मेग्नन्प्रे उपलभ्यते ।

·(६२)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीय तरङ्गे
(शारदायाम)
दोपानिमानविज्ञाय यो मन्त्रान् भजते जडः ।
सिद्धिन जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि ।
मन्त्राणां दशसंस्कारास्तत्रैव ।
जननं जीवन पश्चात् ताडनं बोधनं तथा ॥
तथाऽभिषेको विमलीकरणाऽऽप्यायने पुनः ।
तर्पणं दीपनं गुप्ति दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥
जननादिप्रकारास्तु (मेरुतन्त्र)
वाचिकानां तु शापानां नाशाद्यर्थमाच्यते ।
श्रीपर्या वा चन्दनस्य पीठे चूतादिकस्य वा ॥
कस्तूरीकुङ्कुमाज्यैश्च विलिखेत् पाश्चभौतिकम् ।
चक्रमावाहयेत् तत्र मातृकाख्यां सरस्वतीम् ॥
यथोक्तविधिना पूजां कृत्वा चाष्टोनरं शतम् ।
जपित्वा मातृकां तस्या मध्यात् स्वाभीष्टमन्त्रकम् ॥
स्वरव्यञ्जनविन्दंश्च सर्गयोगाक्षराणि च ।
पृथक् पृथगथोद्धृत्य चैकीकृत्य गुरूक्तितः ॥
गृहीतं जनयेन्मत्रं प्रोक्तं संजननं विदम् ।
प्राचन्त' प्रणवं कृत्वा प्रणवान्तरितं जपेत् ॥
अष्टोत्तरशतं मत्रं वर्णानेतत् तु जीवनम् ।
रोचनाकुङ्कुमाभ्यां च भूर्जपत्रे लिखेन्मनुम् ॥
प्रत्यक्षरं शतं वारं ताडयेच्चन्दनाम्भसा ।
समुच्चरन् वायुवीजमेतत् ताडनमुच्यते ।।

·दरासंस्काराः।
(६३)
कुण्ठित्ताः शावरा मन्त्रास्ताडिताः सिद्धिकारकाः ।
पूर्वोक्तपीठे संलिख्य तन्मत्राक्षरसंख्यया ॥ .
आदाय करवीरस्य पुष्पाण्यथ समुशरन् ।
प्रत्यक्षरं च तैः पुष्पैः शतवारं हुनेदिति ॥
उच्चरत् वहिवीजं च बोधनं त्वेतदुच्यते ।
(शारदायां) तु हुनेदित्युक्त हुन्यादित्युक्तम् ।
विलिखेन्मन्त्रयन्मन्त्री प्रसूनैः करवोरजैः ।
तन्मन्त्राक्षरसंख्यातैर्हन्यादान्तेन वोधितम् इति ॥
रान्तेन पहियीजेन (मैरी)
प्राग्वत् पीठे च तैर्द्रव्यैः पद्ममष्टदलं लिखेत् ॥
तत्कर्णिकायां मालत्या लिखेत् कलिकयैकया।
एकैकाणं तु मन्त्रस्य तन्मन्त्राक्षरसंख्यया ।
बोधिछापल्लवान गृह्या तमेवं मन्त्रमुच्चरन् ।
अभिपिञ्चाम्य, मन्त्र नम इत्यभिपेचयेत् ॥
नानासुगन्धितोयेन पल्लवैकेन चाक्षरम् ।
एकमष्टोत्तरशतमभिपिञ्चेदयं स्मृतः ॥
अभिषेको मन्त्रशुद्धिं कुर्यान्नृणां यया जलम् ।
ज्योतिर्मन्त्रश्चिन्तनीयो मूलाधारेऽग्रिमण्डले ॥
संस्कर्त्तव्यं मनुं तस्य ऊर्ध्वमेवं विभावयेत् ।
प्राणवाख्यः साहजिक आगन्तुः कार्मणः स्मृतः ॥
योगाख्यो मायिकः प्रोक्तः स्वमन्ने तु मलत्रयम् ।
*पिलिण्य मन्त्रं तन्मन्त्रीति २ पु. पा.!
+ योधिनुरश्यत्यक्षः।
गृहीत्येह गृहोति पाडः प्रामादिकः ।

·(६४)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे
ज्योतिर्मन्त्रेण निर्दग्धमेकमेकं विचिन्तयेत् ॥
एवं तु विमलो जातः स्वमन्त्र इति चिन्तयेत् ।
ज्योतिर्मन्त्रस्तु वेदादिहौमिति द्यक्षरो मतः ।।
विमलीकरणं ह्येतत् प्रयोगान्तेऽपि कारयेत् ।
माग्वत् पीठे कुङ्कुमादिद्रव्यैर्मन्त्रं विलेखयेत् ॥
ताम्रादिपात्रं कर्पूरवासितेन जलेन च ।
शुद्धेनाऽऽपूर्य लिखितमन्त्रेणाष्टोत्तरं शतम् ॥
अभिमन्त्र्य जलं तेन मन्त्रेण कुशविन्दुभिः ।
प्रत्यक्षरं प्रोक्षयेत् निरेतदाप्यायनं मतम् ॥
पुरश्चर्याक्लशितानां समावर्तनवत् विदम् ।
कस्तूर्यायैस्ताम्रपानमध्ये मन्त्रं विलेखयेत् ॥
पात्रान्तरे च कर्पूरादिकवासितसज्जलम् ।
गृहीत्वा चार्यपात्रेण पठन्मन्त्रमिमं भनुम् ॥
तर्पयामि* नमश्चेति तर्पयेदिति तर्पणम् ।
अहाँापूर्वकं मन्त्र जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥
जपेदेतदीपनं स्यात् सर्वमन्त्रेप्वपीप्यते ।
जप्पमानत्य मन्त्रस्य गोपनं त्वप्रकाशनम् ।।
संस्कारा दश संप्रोक्ताः सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ।
"यानां कृत्वा संप्रदायेन मन्त्री वाञ्छितमभुते" ।।
अथ मन्त्राणां जागृतिस्तत्रय ।
अचादौ सर्वमन्त्राणां जागतिः प्रोच्यते मया ।
गुरुणा सा प्रकर्नव्या शिप्यस्य सिद्धिहेतवे ॥
* नमश्चोत्लोति या. पा. मुक्तकलालिन्याम् ।
। मेरतन्त्रस्य मूलपुस्तके नेदमुरभ्यत ।

·शोधनप्रकारः। (९५) * तारान्याग्नि न विययुक् च यस्मिन्नाग्नेयकः स तु । अन्यः सौम्यः स्वायकाल इडायामग्निरूपिणः ॥ सौम्यस्य पिङ्गलायां स्यात् तयोरन्यत्र जागतिः । प्रयोधकाले संजप्तो जाग्रतो जायते मनुः ॥ अथ वा संपुटीकृत्य लान्तानाद्यान स विन्दुकान् । पुनश्च सविसर्गान्तान क्षकार केवलं पठेत् ।। एवं जसो यदीष्टश्चेत् प्रबुद्धः शीघ्रसिद्धिदः । साबरमन्त्रेषु विशेष उक्तस्तत्रैव । अथ शावरमन्त्राणां जागृति शृणु पार्वति ॥ कांस्यभाजनमानीय शुद्धं भस्मादिभिः कृतम् । * तारःो, भन्त्यक्ष, मनी रेफ., वियत् हफार. एतेषां पहनां युष योगो यस्मिन् मन्त्रे स मानेयः। न तूक्तवर्णानां मध्ये एकवर्णस्य योगेनामेयः यथोक्त शारदायाम् । अनीपोमात्मका मन्त्रा पिशेयाः क्रूर सौग्यो। कर्मणोपहितारा- न्त्यघियत्मायाः समीरिताः) मानेया मनयः सौम्या भूयिष्ठेन्द्रमृताक्षराः । आ- मेयाः संमबुद्धन्ते प्राणे चरति दक्षिणे ॥ भागेन्यस्मिन स्थित प्राणे सौम्या योधं प्रयान्ति च । नाडीद्वयं गते प्राणे सचे पोधं प्रयान्ति च ॥ प्रयच्छन्ति फलं सधैं प्रयुदा मन्त्रिणां सदा । अत्र प्रकृतोपयोगियहितारत्यादियचनव्याख्या राघप- भहता। यही रेफः । तारः ओं । अन्त्यः सकार । पियत् दफारः।मायःशब्दो माहुल्ययाची । प्रायो भूम्न्यन्तगमन इत्यमर । पते माग्नया । इन्दुः सः । त. स्वन्यासे इन्दुमण्डलस्य सपारादित्वेन न्यस्तस्यात् । अमृतं यः । अकस्य या. हुल्ये तत्त्व तदुक्तमीशानसिन । "ताराफाशाचन्तयाधन्तपर्णा मालेपा. स्यु. सौम्यवर्णास्ततोऽन्ये । भालेयोऽपि स्यात् तु सौम्पो नमोऽन्तः सोम्योऽपि स्या. दनिमन्त्र फडन्त ॥ स्यादाप्नेये. कार्यस्य सिद्धिः सौम्य सौम्य कर्मकुर्या- पपाय" दिति । नारायणीयेपि । "तारान्त्याग्नियियतमायो मन्त्र मानेय इभ्यते। शिष्टाः सौम्याः प्रशस्ती ती कर्मणोः परसौम्ययो. ॥ आभयमन्त्रः सौम्यः स्या- तू मापशोऽन्ते नमोऽन्वित । सौम्यमन्त्रस्तथाnaयः फदकारेणान्वितोऽन्तत" तिपिङ्गलामतेऽपि । रोद्रोऽपि शान्ततामेति शान्तजातिसमन्वित । मन्त्र. शान्तोपिरोदत्य फदपलषितो यदि ति । तत्र नारापर्णाये विशेष मन्त्रा- याप्नेयसौम्याल्यो तारापन्तो योजयेदिति । 1 वियत् करोति या पा. । एतत्पाठसहितस्य तारान्याप्रीत्यारम्य- जापते मनुरित्यन्तं श्लोकदयस्यामिमाय उपर्युनाटिप्पण्या विशदोभवति । N

·पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे
प्रजपेद्रविरात्रौ तु यामे यामे शताष्टकम् ॥
खादिर्या ताइयेद्यष्ट्या कांस्यपात्रं वदेदिति ।
जाग्रतो भव मन्त्रस्य भापयाऽथ तुरीयके ।।
यामे दद्याद्वलिं काल्या मन्त्र भैरवस्य तु ।
कुक्कुट ऽचान्यदेवेषु स्फोटयेन्नारिकेरकम् ॥
मन्त्रस्य भाषयेति । यद्देशीयभाषात्मक गवरमन्त्रस्तद्देशीयभापयैव मन्त्र
सयाध्य त्व जाणतो भवेति वदेदित्यर्थः।
अथ दीक्षोपयुक्तमपण्डपार्थ भूमिपरीक्षा ।
प्लवस्थानं च गम्भीरं दीर्घतोयाशयाश्रयः।
अग्निशालाऽग्निहोतृणां पुण्यस्थान परिश्रुतम् ॥
द्विजानां सबतानां च श्राश्रयः स्वाश्रमोऽथवा ।
दीक्षायामतिशस्तानि स्थानान्येतानि पार्वति ॥
न च दीक्षां प्रकुर्वीत निकुन्जे गहने वने।
द्विसीम्नि च महारण्ये मात्सर्यमृगसेविते ।।
(तन्त्रान्तरे)
महानदीनां तौराणि गङ्गासागरसङ्गमः ।
प्रशस्तानि च तीर्थानि क्षेत्राणि चाश्रमा अपि ॥
अरण्यानि च सर्वाणि पर्वताः सकला अपि ।
सनिर्भराऽप्यपगिरि देवतायतनान्यपि ॥
(महाकपिलपचरा)
तत्र भूमिं परीक्षेत वास्तुज्ञानविशारदः ।
स्फुटिता च सशल्या च वल्मीकारोहिणी तथा ॥
दृरतः परिवा भः कर्त्तरायुर्धनापहा ।
स्फुटिता मरणं कुर्यादूपरा धननाशिनी ।।
सशल्या क्लेशदा नित्यं विषमा शत्रुतो भयम् ।

·भूमिपरीक्षा।
ईशकोणसवा सा च कर्तुः श्रीदाऽऽशु निश्चितम् ॥
पूर्वप्लवा वृद्धिकरी वरदा तूतरप्लवा ।
दक्षिणप्लवा या भूमिनिसं मृत्युभयप्रदा ॥
गृहक्षयकरी सा च भूमिर्या नैर्ऋतलवा ।
धनहानिकरी पृथ्वी कीर्तिता वरुणप्लवा ॥
वायुप्लवा तथा भूमिर्नित्यमुढेगकारिणी।
अग्निकोणलवा या च पुत्राऽऽयुर्धननाशिनी ॥
(गीतमीये)
भूमेः परिग्रहं कुर्याद्यावदायतनं भवेत् ।
शुक्लमृत्स्ना च या भूमिाझी सा परिकीर्तितः ।
क्षत्रिया रक्तमृत्स्ना च हरिद्वैश्या प्रकीर्तिता।
कृष्णा भूमिर्भवेच्छूद्रा चतुर्धा परिकीर्तिता ।।
(मदाफपिलपचरा)
ब्राह्मणी भूः कुशोपेता क्षत्रिया स्याञ्छराकुला।
कुशकाशाकुला वैश्या शूद्रा सर्वतृणाकुला ॥
(गौतमीयतन्ने)
ब्राह्मी सर्वार्थसिद्धयः स्यात् क्षत्रिया राज्यदा तथा ।
धनधान्यकरी वैश्या शूद्रा तु निन्दिता मुने ।
(पासिष्ठधाम)
खन्यमाने यदा कुण्डे पापाणः प्राप्यते भुवि ।
तदाऽपमृत्यवे चास्पिकेशाहारैर्धनक्षयः ।।
भस्मनाऽग्निभयं प्रोक्तं तुपैः प्रोक्ता दरिद्रता ।
शाल्यमानामहिपलपक्रमाद (मादियामले)
अहिचकं प्रवक्ष्यामि यथा सर्वज्ञभापितम् ।
द्रव्यं शल्यं तथा शून्यं येन जानन्ति साधकाः ॥

·(९८) पुरचयाणवस्य द्वितीयतरने निधिनिवर्त्तनैकस्थः संभ्रान्तो यत्र भूतले। तत्र चक्रमिदं स्थाप्यं स्थानद्वारमुखस्थितम् ।। *"अहिगत्या च नक्षत्रं तत्काले यत्र चन्द्रमाः । द्रव्यं शल्यं भवेत् तत्र चन्द्रभास्करसादज"म् ॥ ऊर्ध्वरखाऽष्टकं लेख्यं तियक् पञ्च तथैव च । अहिचके भवन्त्मत्येवमष्टाविंशतिकोष्ठकाः॥ तत्र पोष्णाश्विनीयाम्यकृत्तिकामघभाग्यकम् । उत्तराफाल्गुनी लेख्या पक्तौ तत्सप्तके ध्रुवम् ॥ अहिर्बुध्न्याजपादक्षं शतभं ब्राह्मयसार्पभम् । पुप्यं हस्तं समालख्यं द्वितीयपक्तिसंस्थितम् ॥ अभिजिद्विष्णुधनिष्ठाः सौम्यं रौद्रं पुनर्वसुम् । चित्रभं च तृतीयायां पड्तौ धिष्णयादिसप्तके । विश्वई तोयभं मुलं ज्येष्ठां मैत्रं विशाखभम् । खातीं पङ्क्तौ चतुर्थी तु कृत्वा चक्रं विलोकयेत् ॥ अहिलचकम् । रे अ पू ११ उ ૧૨ २च ३च श पू २५च से ६ २६ r चि आभि २२च ज्ये चि मचा मू १६ २०च १८ * नरपतिजयचर्या साहिबलचक्षणे नेदमुपलभ्यते सादो गमनम् । एतन यस्मिन् नक्षत्रे चन्द्रस्य सूर्यस्य च गमने तज तरा द्रव्य शल्य च क्रमात् तत्र भूतले भवेदिति शेयम् ।

·भूमिपरीक्षा। (९९) • रेवत्यश्विनीभरणीकृतिकामघापूर्वोत्तराः प्रथमट्टी । उत्तरभाद्रपदपूर्व- भादपदशतभिषारोहिण्याश्लेषापुप्यहस्ता द्वितीयपक्ती। अभिजितश्रवणनि छामृगशिरमा पुनर्वसुचित्रास्तृतीयपक्ती । तत उत्तरापाढापूर्वापाढामल. ज्येष्ठाऽनुराधाविशाखास्वात्यचतुर्थपतौ । एवं प्रजायते चके प्रस्तारः पन्नगाकृतिः । द्वारशाखे मघायाम्ये हारस्था कृत्तिका मता ॥ अश्वीशपूर्वपाढादित्रिकपञ्चचतुष्टयम् । रेवतीपूर्वभाद्रेन्दो नि शेपाणि भास्वतः ॥ उदयादिगता नाड्यो भन्नाः पट्याप्तशेषके। दिनेन्दुभुक्तयुक्तोऽसौ भवेत् तत्कालचन्द्रमाः ॥ *"पष्टिन तं निशांनाथं शरवेदाप्तकं पुनः । युगैः शेपं भवेद्यत् तत् प्रागादिचक्रवक्रगम्" ॥ चन्द्रवत् साधयेत् सूर्यमृक्षस्य चेष्टकालिकम् । पश्चाद्विलोकयेत् तौ च स्वऋक्षेऽथान्यभे स्थितौ ।। चन्द्रमृक्षे यदाऽकेन्द्र तत्र स्यानिश्चितो निधिः । भानुऋक्षे स्थितौ तौ चेत् तदा शल्यं न चान्यथा ॥. स्वस्वभे द्वितयं ज्ञेयं नास्ति किं चिद्विपर्यये। स्थितं न लभते द्रव्यं चन्द्रे क्रूरग्रहान्विते ॥ हेमतारं च ताम्रारं रत्नो ताम्रायसं वपुः । नागं चन्द्रे विजानीयाद्भास्करादिग्रह स्थिते ॥ मिर्मिनं भवेदव्यं शून्य दृष्टिविपर्यये । सर्वग्रहस्थिते चन्द्रे निर्दिष्टोऽसौ महानिधिः।- शुभक्षेत्रगते चन्द्रे लाभो भवति निश्चितम् । - .. * नरपतिजयचीयामिदमुपलायत । फांस्यायसम रति २ पु. पा.।

·तद्यथा-1
..
(१००)
पुरश्चर्याणवस्य द्वितीयतरङ्गे
पापक्षेत्रे न लाभः स्याजज्ञातव्यं स्वरवेदिभिः ॥
पुष्टे चन्द्रे भवेन्मुद्रा क्षीणे चन्द्रेऽल्पको निधिः ।
ग्रहदृष्टिवशात सोऽपि विज्ञेयो नवधा बुधैः ।।
हेमतारं च ताम्रारं पापाणं मृन्मयायसम् ।
सूर्यादिगृहगे चन्द्रे द्रव्यभाण्डं प्रजायते ॥
भुक्तराश्यंशमानेन भूमानं कांविकैः करै-रिति ।
चन्द्रस्थाने निधिज्ञेयः सूर्यस्थाने च शल्यकम् ॥
* इदं च निर्वतन परिमतभूमाकमेव कुर्यात् ।
नित्तनखरूपं च ।
दण्डस्तु दशहस्तः स्यात् त्रिंशद्दण्डैर्निवर्तनम् इति ।
अथ वा महाफपिलपञ्चरात्रोक्तप्रकारेण शल्योद्धारःफर्तव्यः । तपथा।
प्रासादारम्भकाले च यदङ्गं स्पृशते पुमान् ।
वास्तुदेहे दृढं तत्र शल्यं विद्याद्विचक्षणः॥
कण्डूयति शिरः पुंसः शिरःशल्यं समुद्धरेत् ।
शल्यं तत्रास्थि विज्ञयं खन्यमाने करत्रये ॥
अग्निदाहश्च रोगश्च धनहानिश्च जायते ।
यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः ॥
वाही कण्ड्यमाने तु निर्दिशेल्लोहड्डलम् ।
हस्तदयेन संतिष्ठेल्लक्षणं कथितं तव ।।
स्वामिनो मरणं विद्याद्विदेशगमनं तथा ।
यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेदूभद्रमात्मनः ॥
ऊरौ कण्ड्यमाने तु कांस्यशल्यं विनिर्दिशेत् ।
हस्तैकेन च संतिष्ठेल्लक्षणं कथितं तव ॥
* अस्यैव प्रन्यस्य ६८१ नयां संयन्ध. 1
..

·भूमिपरीक्षा।
. असती च भवेदार्या यशोहानिश्च जायते ।
यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेन्द्रमात्मनः ।।
हस्ते कण्डयमाने तु कङ्कालं च विनिर्दिशेत् ।
त्रिहस्तेन च सतिष्ठेतू खन्यमाने न चान्यथा ।।
अग्निदाहश्च रोगश्च सशल्यं मरणं ध्रुवम् ।
यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेद्भद्रमात्मनः ।।
पृष्ठे कण्डूयमाने तु बाहुशल्यं विनिर्दशेत् ।
हस्तेनैकेन संतिष्ठेन्नात्र कार्या विचारणा ॥
खामिनाशो भवेत् तत्र भार्या वा जायतेऽसती ।
पादे कण्डूयमाने तु हस्तशल्यं विनिर्दिशेत् ॥
सार्धहस्तेन संतिष्ठेल्लक्षणं गदितं तव ।
गोनाशो राजदण्डश्च सस्यहानिश्च जायते ॥
येत्ननात्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेत सिद्धिमात्मनः ।
कुक्षौ कण्डूयमाने तु पापाणं तन निर्दिशेत् ॥
हस्तद्वितयमानेन लक्षणं गदितं तव ।
भुजङ्गन्दंशस्तत्र स्यात् तस्माञ्छल्यं समुद्धरेत् ।।
जानौ कण्डुयमाने तु भस्म तत्र विनिर्दिशेत् ।
हस्तद्वयन संतिष्ठेल्लक्षणं गदितं तव ॥
अग्निदाहो महाँ*स्तापः क्लेशदुःखभयानि च ।
करोयेवंविधं कर्म तस्मात् तं वै समुद्धरेत् ॥
गोङ्ग पीतमण्डूकः शवं शुक्तिश्च मण्डपः ।
शम्बूकश्च प्रशस्ताः स्युर्याश्वान्या रत्नजातयः ॥
..
* मनस्ताप अति २ पु. पा.।

·१०२) पुरश्चर्यार्णवस्य हितीयतरने अङ्गारं वै तुपं केशमस्थिशल्य विवर्जयेत् । भय या ब्रह्मयामलोक्तप्रकारेण शल्यं ज्ञात्वा तदुद्धारः कर्तव्यः । तथ शल्य. सानं यथा। नवकोष्ठे कृते चके पूर्वादिषु च दिक्षु च । व क च त ए ह स प या वर्णा लेख्या अनुक्रमात् ।। ब्रह्मयामलोतराल्योहारचक्रम । प्रकारान्तरम् । प घ प व क च य च Id प त गन्धपुष्पादिनैवेद्यंधूपदीपादिभिहे। शिशुमानीय सुस्नातं प्रष्टव्यं फलपुष्पकैः ॥ पूर्वार्धे पुष्पनामा च शेषार्धे फलनामतः । दिनस्य शल्यं नास्त्यस्ति फलपुष्पायवर्णतः ।। कोष्ठारे पुष्पफलयो वेदाद्यक्षरं यदि । तदा शल्यं च तत्कोष्ठे यदि तत्रास्ति नास्ति तत् ॥ सपादहस्तभूमिस्थं नृशल्यं नरनाशनम् । खरशल्यं सर्पशल्यं भीतिदं सार्धहस्ततः ॥ हस्तद्वये वाजिशल्यं गृहिणां मृत्युदुःखदम् । सार्धद्विहस्ते हस्तिशल्यं गृहशून्यप्रवासदम् ॥ श्वशल्ये महिपे मृत्युः सपादद्वयहस्तके । विडालशल्यं हस्तेन त्रिहस्ते मित्रनाशनम् ॥ सार्धत्रये कपः शल्यं दुःस्वप्नं धननाशकम् ।

·भूमिपरीक्षा।
(१०३)
चास्तुमात्रे चाखुशल्यं कुलवित्तविनाशनम् ॥
नरादिशल्यं ज्ञातव्यं चकारादावनुक्रमात् ।
यदर्श स्पृशते दूत स्तदङ्गोवशल्यकम् ॥
नवभागं गृहं कृत्वा तद्भागं च पुनःपुनः ।
यद्भागे पुष्पफलयोरायवर्णं च तत्फलम् ॥
(नत्यकौमुद्यां) तु
गृहारम्भे कण्डुतिश्च स्वाम्यते यत्र जायते ।
शल्पमस्तीति वक्तव्यं प्रासादे भवनेऽपि वा।
कवचतहसपयाः शल्याक्षराणि । नरखरोष्ट्रशिशुमार्जारगोफपिपुरुषद्विजा-
स्थीनि नदीपुष्पफलदेवतानां नामानि ।
शिशुसीमन्तिनामुर्खवात् तत्क्षणमागतम् ।
अक्षरं द्विगुणं कृत्वा मात्रां चैव चतुर्गुणाम् ॥
नवभिश्च हरेद्रागं विपमे शल्यं समे न हि ।
धरणीधारणीकरणभूत्यै नमः, इति शल्योद्धारणमन्त्र इति विशेष उक्तः । अन्यत
सर्व ब्रह्मयामलोक्तचदिति।
चत्वारः शल्योद्धारमकारा दर्शिताः। पतेपामन्यतमेन प्रकारेण शस्योद्धार वि
धाय निदोपां भूमि ज्ञात्वा पक्ष्यमाणप्रकारेण वास्तुयाग विधाय तत्र मण्डप
कुर्याताशल्योद्धारप्रकारान्तरेण भूमे परीक्षा कर्त्तव्या तत्मकारश्च (भयोगसारे)।
वितस्तिमात्रविस्तारं निर्माय विवरं भुवि ।
निक्षिपेत् ता मृदस्तस्मिस्तासु शिष्टासु शोभनम् ॥
समासु मध्यम विद्यान्न्यूनास्वधममुच्यते ।
(गौतमीयतन्ने)
ततो भूमि परीक्षेत वास्तुज्ञानविशारदः ।
शल्यादिशोधनं कुर्यात् तुपाङ्गारादि दूरयेत् ॥
एतस्याकरणे मन्त्री न किंचित् फलमाप्नुयात् ।
* शल्यप्रश्नकत्तति।
0

·(१०४)
पुरश्चयार्णवस्य द्वितीयतरने
(महाकपिलपञ्चरात्रे)
खन्यमाने जलं यावत् शल्यदोषो विनश्यति । ।
दूरनीचस्थित वारि खनितुं नैव शक्यते ॥
पञ्चहस्तं प्रखातव्यं शल्यदोपोपशान्तये ।
शल्योद्धारं ततः कृत्वा पूरयेत् सुसमं यथा ॥
वास्तुयागं ततः कुर्यात् सर्वविघ्नोपशान्तये।
वास्तुयागस्यावश्यकत्वमाह यम. 1
गृहादिकरणे यत्र नार्चितो वास्तुदैवतः ।
तत्र शून्यं भवेत् सर्व रक्षोविघ्नादिभिहतम् ॥
तस्माद्वास्त्वर्चनं सम्यक कार्य सम्पदभीप्सुभिः ।
(महाकपिलयश्चरात्रे)
भूमेः परिग्रह पूर्वं शिलानां स्थापने तथा ।
जलाधारगृहार्थं च यतेदास्तुं विशेषतः ।।
अपरेवपि कार्येषु यागहोमादिकेषु च ।
वास्तुमण्डलकं कुर्यात् सूत्रयित्वा समं गुरुः ।।
वास्तुयागोरपत्तिमाह (मेस्तन्त्र)
वास्तुनामा पुरा कश्चिदसुरोऽभून्महाबलः ।
त्रैलोक्यं निजतं तेन त्रिपश्चाराच्च देवताः॥
ये रणे संमुखे यातास्तेन ते विनिपीडिताः।
पुनःपुनर्जिता युद्धे स एवासीत् प्रजापतिः ॥
दिव्यवर्षसहस्रान्ते देवाः शरणमागताः ।
विष्णोर्मम च पार्वत्या दैत्येन्द्रेणापि तच्छुतम् ॥
योडुकामः सोऽभ्यधावन्नारदेन प्रचोदितः ।
कृतं युद्धं तेन सार्धमस्माभिर्वर्पपञ्चकम् ॥
ततो देयो मदोत्सितो विष्णुमायाविमोहितः ।

·पास्तुयागः।
(१०५),
उवाच वचनं तुष्टो नियतां नियतामिति ॥
नेन्द्रेण न कुवेरेण मम तोपकरं कृतम् ।
ससैन्येनापि तद्युद्धं त्वया तु जटिलेन हि ॥
कृतं विष्णुसहायेन पार्वत्यर्धाङ्गधारिणा ।
तेनाहं तुष्टिमापन्नस्त्रैलोक्यपरमेश्वरः ।।
अदेयं नास्ति मे किंचिद्याचयन्तु त्रयोऽपि च ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवयोधूप्रचोदितः ॥ .
हरिः माह महाधन्य दैत्येन्द्र त्वत्तमोऽस्ति कः ।
सत्यं त्रिवारं कुरुपे तदा याच्या मया वरः ॥
शिवेनापि च पार्वत्या एक एवापरो न हि ।
निरुवाच ततो दैत्यस्तदा विष्णुर्व्यजिज्ञपत् ॥
यथा ते त्वरितं मृत्युः स उपायः प्रदृश्यताम् ।
विषणोइछलमिति ज्ञात्वा देवेन्द्रः समभापत॥
अवश्यमेव गन्तव्यं सर्वैः कालमुखे हरे ।
तथा च स्वप्रतिज्ञार्थ यो गच्छति स जीवति ॥
परं वेकं न मे वंशे यैश्च मत्सेवनं कृतम् ।
तस्य मार्ग दर्शयित्वा देहोऽयं विनिपात्यताम् ॥
काले तस्मिँश्च भो देवा वागुवाचाशरीरिणी ।
दैत्येन्द्र कुरु मा शोकं भूमेर्जन्म तवाभवत् ॥
तत्रैव त्वं लयं याहि त्वत्तोपार्थं वरं शृणु।
ये वर्णाः खस्य भोगाथै करिष्यन्ति नवं गृहम् ॥
तत्र त्वदुत्सवमृते नानादुःखैरुपद्रुताः ।
कालवादिका दास्यो विनायकमुखाश्च ते ॥

·(१०६)
पुरश्चयार्णवस्य द्वितीयतरले
सेवकाः पीडयिष्यन्ति इसाज्ञा पारमेश्वरी
इत्याकपर्य वचः सोऽपि गर्ने गत्वा महाविलम् ॥
प्रविवेश ततो देवमत्यापाणैः प्रपूरितम् ।
तेन ये निजिता देवाः पुनरुद्रमशङ्कया ।
तस्याथै च त्रिपञ्चाशन्निवासं चक्रुरुद्यताः ।
तस्मादवश्यं ते पूज्या गृहवाससुखेन्छया ।
अथ पास्तुयागविधिस्तत्रैव ।
शृण्वन्तु तद्विधि देवा वामदक्षिणमार्गतः।
पापारणे प्रतिमायो वा वास्तोष्पते प्रतिज्ञाति ।।
इति वैदिकमत्रेण तस्यावाहनपूजनम् ।
नाममन्त्रेण बान्येपां पूजां कृत्वा प्रपूरयेत् ॥
नैर्मयको गेहस्य चतुरस्राकृर्ति शुभाम् ।
कृत्वा समतलां भूमि वितस्त्युच्चां च वेदिकाम् ॥
विस्तारायामतो हस्तमात्र तत्र लिखेहुधः ।
(महाफपिलपञ्चराने) तु विरोपः ।
गृहप्रासादकपानां मण्डपस्य जलस्य च ।
वास्तुमण्डलकं कार्यमष्टहस्तं तु नापरम् ॥
भद्रभूमि प्रशोध्येत दशदण्डं समालिखेत् ।
अधोऽवस्तिर्यगादौ च तेनैकाशीतिकोष्टकम् ।।
(मेरो)
एकाशीतिपदं चक्रं वैदिकास्तत्र दैवताः।
मध्यकोष्ठेषु नवसु त्यादौ ब्रह्माण'मर्चयेत् ॥
श्रापवत्सं तदीशाने प्रागर्यगण विकोष्टके।
भाग्नेये सवितारं च विवसन्त भवात्रिषु ।।

·घास्तुयागः!
(१०७)
इन्द्र नैतदिग्भागे मित्रं पश्चिमगं त्रिषु ।
वायव्ये राजयक्ष्माणं सुमेरुं चोत्तरत्रये ।।
वेदकोष्ठेषु चैशान्यामीशकोणाञ्च देवताः।
शिखी पर्जन्य आपश्चि दितिः प्राकोष्ठयोईयोः ॥
क्रमादेते पञ्च देवा ज्ञातव्याः सव्यमार्गतः।
जयन्ते"न्द्रौ "सूर्य सस्यौ "भृश अाग्नेयकोणके ।
अन्तरिक्ष तथा वातः पूषा सावित्रएव च ।
चतुष्क ईशतो देवास्ततो दक्षिणपञ्चके ।।
युग्मक्रमाच्च वितथो वृहतूक्षेत्र यमौ तथा ।
गन्धर्वो भृङ्गराजश्व नम्रताष्टचतुष्टके ।।
ईशानीतो जय मृगौर पितृ दौवारिकोप तथा ।
ततः पश्चाढिके पञ्च सुग्रीवः पुष्पदन्तकः ॥
वरुणा"सुर"शोपाश्च वायव्ये ईशतस्त्वहि ।
रुद्रश्च पापयक्ष्मा" च रोग वोनरपञ्चसु ॥
मुख्यो" भल्लाट सामौ च भुजग"श्चादिति स्तथा।
देवा एते पञ्चचत्वारिंशदास्तु भक्तिः ।।
इदछमेकाशीतिपदं वैदिकं वास्तुमण्डलम् ।
तान्त्रिकमार्गे चतु-पटिपर पास्तुमण्डलं तत्रेयोचम् ।
अथ तान्त्रिकमार्गे तु चतुःपष्टिपदे तथा ।
कोणयोः सूत्रयुगलं मध्ये ब्रह्माणमर्चयेत् ॥
(गौतमीपतन्त्रे)
विप्राशिपा वेदघोपैमङ्गलाचारपूर्वकैः ।
वास्तोर्मण्डलकं कुर्याद्यधाशोभं यथाविधि ।।
* एतथप्राममिमपृष्ठे विलोक्यम् ।

·(१०८) पुरश्चर्याणवस्य द्वितीयतरने एकाशीतिपदं घास्तुचक्रम् । शिपी पर्जन्य जयन्न सूर्य भन्त- रिक्ष दात दिति भाए अवन्त सूर्य सत्य मृपा साविम पूपा परिनि अदिति आप. वस्त भरमा भर्या अर्थसचिवारिसप विसप जगभुजग सुमा बमा विवस्तान इन सोम | सोम सुमेरु ब्रह्मा ब्रह्मा अगाविवस्वान्यम यम भबाट मुगर' प्रद्या ब्रह्मा ववस्वान गन्धर्व | गन्धर्व मुख्य मुख्य राजय स्मा मित्र मित्र मिष इन्द्र राजमाराज वाष भवर वरुण पुष्पदन्त सुपी जया पाप-शोष गुपर भमुर दौवारि वरण सुमीव यक्ष्मा क (शारदायाम) पूर्वापरायतं सूत्रं विन्यसेद्धस्तमानतः । तन्मध्यं किंचिदालम्ब्य मत्स्यौ द्वौ परितो लिखेत् ॥ तयोर्मध्ये स्थितं सूत्रं विन्यसेदक्षिणोतरम् । द्वाभ्यां द्वाभ्यां तथाऽग्राभ्यां कोणेषु मकरॉल्लिखेत् ।। मत्स्यमध्ये स्थिताग्राणि तत्र सूत्राणि पातयेत् । चतुरस्त्रं भवेत् तत्र चतुष्कोष्ठसमन्वितम् ॥ तत् पुनर्विभजेन्मत्री चतुःपष्टिपदं यथा । ईशानाद्राक्षसं यावद्यावदनेः प्रभञ्जनम् ।। * इत्यादिना सचतुकोष्ठचतुरस्र बहुधा मत्स्यादिरचनया गौरवण प्रदार्ति- तम् । तत् पुनश्चतु पष्टिविभागर्विभज्य चतु पष्टिपद वास्तुचक्रमुदितम् । एत. याविलोकनत स्पष्टमित्यल मत्स्यादिरचनप्रपञ्चप्रर्शनेनेति ।

·घास्तुयागः।
(१०९)
एवं सूत्रद्वयं दद्यात् कर्णसूत्रं समाहितः।
ब्रह्माणं पूजयेदादी मध्यकोष्ठचतुष्टये ।।
दिक्चतुष्के तु पूर्वादि यजेदार्य मनन्तरम् ।
विवस्वन्तं ततो मित्रं महीधर मनन्तरम् ।।
कोणार्धकोष्ठद्वन्द्वेषु वह्वयादि परितः पुनः।
सावित्रं सवितारं च शक्रमिन्द्रजयं पुनः ।
रुद्रं रुद्रजयं विद्वाना चाऽथापवत्सकम् ॥
तत्कर्णसूत्रोभयतः कोष्ठद्वन्देषु दैशिकः ।
शर्ब ४ गुह१५ चार्यमाण जम्भकं पिलपिच्छिकाम् ॥
चरी च विदारी' च पूतना मर्चयेत् कमात् ।
पूजयेद्वितु पूर्वादिसार्दाद्यन्तपदेविमान् ।।
अष्टावष्टविभागेन दैवतान् दैशिकोत्तमः।
क्रमादीशानरपर्जन्यजियन्ताः शक भास्करो ॥
सत्यो वृपान्तरिक्षौर च दिशि प्राच्यां व्यवस्थिताः।
अग्निः पूपा च वितथो यमश्व गृहरक्षकः ॥
गन्धर्वो५ मृगराजश्व मृगो दक्षिणदिग्गताः ।
निति वारिकश्च" सुग्रीव वरुणो॥ ततः॥
पुष्पदन्ताऽसुरौ शोप" रोगों प्रत्यग्दिशि स्थिताः ।
वायु गश्च मुख्य च सोमो भल्लाट" एव च ॥
अर्गलाख्यो दित्यपदितीकुवेरस्य दिशि स्थिताः ।
देवा एते त्रिपञ्चाशत् पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥
(इयशीर्षपश्चराने)
एकाशीतिपदं वास्तु गृहकर्मणि शस्यते।
चतुःषष्ठिपदं वास्तु प्रासादेयु प्रशस्यते ॥
* म्पपचित्त हत्यपः।

·( १९०) पुरश्चर्याणवस्य द्वितीयतरहे चतुःपष्टिपदं वास्तुचक्रम् । शर्य । पिलपिच्छिका। पर्जन्य जयन्त क भास्कर सश्य भरिति अदिति झिति जयन्तः शक पर्जन्य भास्कर सत्य पूषा पूपा पगल अर्गल भापवत्स भाप आर्यमा आर्यमा सविता वितथ वितप सावित्र भलार भमाट महीधर ब्रह्मा विवस्वान् यम यम जम्भक पूतना । गुह । चरकी। सोम सोम महीधर विवस्वारगृहरक्षक | गृहरक्षक मुक्य मुख्य मित्र इन्द्रजय भित्र गन्धर्व गन्धर्व रुद्रजय नाग असुर पुष्पदन्त वरुण सुमीव भनाराज E दापि दावारिक शोष असुर पुष्पदन्त वरुण सुमीव दौवारिक निशात अर्यमा विदाई। ( मेरुतन्त्रे) ब्रह्मस्थानं रक्तवर्णैर्दिशः पीतैर्विदिक् सितैः । ततो दिशस्तु हरितैर्विदिशः कृष्णवर्णकैः ।। अरुणः परिधिः कार्यः सुन्दरं मण्डलं भवेत् । मध्ये पदानां नवकं मार्जयित्वा प्रपूरयेत् ॥ सितेन रजसा भूयस्तदिक्षु चतसृप्वाप । पढ़ें संमाय॑ रजसा रक्तेन परिपूरयेत् ।। तयोर्मध्ये चतुर्दितु कोष्ठं द्वादशसंख्यकम् ।

·यास्तुयाग ।
(१११)
मार्जयित्वा हरिद्वर्णैर्यशोभं प्रपूरयेत् ।
कोणे कोणेऽष्टयुग्मं पीतवर्णेन पूरयेत् ॥
शिष्टानि च पदान्यत्र यथाशोभं प्रकल्पयेत् ।
विचित्राणि ततो मध्ये ब्रह्माणं संप्रपूजयेत् ।।
(गौतमीयतन्त्रे)
उक्तानामपि देवानां पदान्यापूर्य पञ्चभिः ।
रजोभिस्तप्वथो तेभ्यः पायसानैर्वलिं हरेत् ।।
पायसैमधुरैः सर्वान् संयजेन्मधुरान्वितैः ।
तजव्यैर्वा मतिमान् पूजयेद्दोपशान्तये ॥
(मेरुतन्त्रे)
बीहिमुद्गयवैः क्षौद्रघृतदुग्धप्लुतैः कमात् ।
अष्टोत्तरशतं वाऽटोत्तरविंशतिमेव वा ॥
प्रत्येकं तैर्हनेव्यैर्मन्त्रैस्तद्वच्च पायसैः
वलिं च तेषां कुर्वीत पायसैर्व्यञ्जनान्वितैः ।
ससितैर्दुग्धकदलीफलापूपादिसंयुतैः ।
एवं सिंहगते भानौ पूर्णायां प्रतिवत्सरे ॥
खगेहे वास्तुपूजायां मण्डपेषु समाचरेत् ।
न वालमरणं व्याधिर्भूतप्रेतादिकानि च ॥
न सर्पपीडा नान्योन्यकलहायशुभानि च ।
पुत्रपौत्रधनारोग्यं पशुदासीसमृद्धिभाक् ॥
अरोगी विजयख्यातश्चिरं जीवति तदगृहे ।
राजवेश्मसु सर्वत्र तथा च महिपीरहे ।
सचिवामात्यसेनानीभवनेषु परे तथा ।
विदध्यात् प्रतिवर्षे तु प्रोक्तसिद्ध्यै तु दैशिकः॥
..
P

·(११२)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्ग
न चेदुक्तान्यथारूपफलैः केशोऽनिशं भवेत् ।
भैरवक्षेत्रपालानां योगिनीनां विशेषतः॥
वामाचारैवलिः कार्यों महिपैर्वाऽपि कुक्कुटैः ।
आराधितास्तु वामेन जायन्तेऽतिबुभुक्षिताः ॥
देवता वलिमिच्छन्ति तद्धीनं घ्नन्ति साधकम् ।
वास्तुध्यानम् (सोमशम्मुतन्त्रे)
अाकुञ्चितकरं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिम् ।
स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे वधराननम् ॥
जानुनीकूपराशक्ते दिशि वातहुताशयोः ।
पैत्र्यां पादपुटौ रौद्यां शिरोऽस्य हृदयेऽञ्जलिः ।।
पैत्र्यामिति । प्रकृतिमण्डले पितृदेवताधिष्ठितायां रक्षोदिशि न तु दक्षिणस्या-
मिति ध्येयम् ।
(महाकपिल पश्चरात्रेपि)
पूर्वमासीन्महानुमः सर्वभूतभयङ्करः ।
स देवैनिहतो भूमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः ॥
यावद्भूमिः स्थिरा लोके
तावद्वास्त्वसुरः
स्थिरः।
संहारे तु लयं याति देवैः सर्वग्रहादिभिः ॥
विस्तारोऽस्य समन्ताच शतकोटिस्तु योजनम् ।
सस्थितोऽसौ धरां व्याप्य प्रोत्तानः कृष्णवर्णकः ।।
मनायं क्रमः । आदौ * यजमान माचार्य घूयात् । तत भाचार्यः प्रोक्तल.
क्षणां भूमि परिगृह्य तस्याः शुद्धिं विधाय पञ्चगव्यः संसिध्य तन्मध्ये शुक्लडो-
रक प्रसार्य कनफशलाकया रतन रजतशलाकया या तदभावे पुष्पफलधान्या-
नामन्यतमेन वा।
शान्ता' यशोवती' कान्ताविलासा' प्राणवाहिनी।
* आचार्ययजनं शृणुयात् इति २ पु पा. ।

·. पास्तुयागः। (११३) सती वसुमती नन्दा सुभद्रा नवमी मता ॥ इति नय रेखाः प्रागपरायता दक्षिणोपक्रमा उदगपवर्गा विलिण्य हिरण्या' सुव्रता लक्ष्मी विभूति विमला प्रिया। · जया' काला विशोका' च नवमी संस्कृता बुधैः ।। इति नव रेखा दक्षिणोत्तरायताः पश्चिमोपक्रमाः पूर्यापवर्गा विलिण्येयं चतुःपटिपदं घास्तुमण्डल निर्माय पञ्चरजोभिः पदानि परिपूर्य मध्येऽटदलं पक्ष्यमाणरीत्या निर्माय तन्मध्ये ब्रह्माणं ध्यात्वा मायाह्य तत्तत्पदेपु तत्तद्देयता- याचाह्य प्रणयादिनमोऽन्तैस्तन्नाममन्त्रै. पूजयेत् । मण्डलाइहि कोठेषु फोछच- तुएयमतिरक्त निर्माय तत्र गुरुगणेशदुर्गाप्रपालान पूजयेत् । पेशान्यां कलशं संस्थाप्य यरुणं ययाविधि पूजयेदिति राघवमट्टाः। पपां ध्यानानि तत्रान्तरे- उक्तानां सर्वदेवानां स्वरूपं च निगद्यते। अक्षमालां श्रुवं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुम् ॥ दधानमष्टनयनं यजेन्मध्येऽम्बुजासनम् । सर्वे चतुर्भुजा देवा वास्तुदेहे व्यवस्थिताः ॥ कृताञ्जलिपुटा ऊर्द्ध खड्गखेटकपाणयः । ब्रह्माणं संन्निरीक्षन्ते तद्वक्राभिमुखाश्च ते ॥ स्वस्वस्थानस्थिताश्चैव साधारणमुदाहृतम् । मरीचिः श्वेतवर्णः स्याद्विवस्वानभ्रवर्णकः ॥ शातकुम्भनिभो मित्रः कृष्णवस्तु भूधरः । सविता नीलवर्णाभः सावित्रो धूम्रविग्रहः ॥ इन्दुश्चारुणवर्णाभः शुक्लश्चन्द्रजयस्तथा । रुद्रः प्रवालसदृशः पीतो रुद्रजयस्तथा ।। बापो गोक्षीरधवल प्रापवत्सो जपाद्युतिः। ईशानः क्षीरधवलः पर्जन्योऽजनसंनिभः॥ जयन्तोऽजनसंकाशो महेन्द्रः श्यामलद्युतिः ।

·पुरश्चर्याणवस्य द्वितीयतरङ्गे।
आदित्यो रक्तवर्णः स्यात् सत्यकश्चित्रवर्णकः॥
वृपो बन्धूकपुष्पाभः कुन्दाभश्चान्तरिक्षकः ।
उद्यदिनकराभोऽग्निः
पूषा रत्नाभसनिभः॥
वितथश्चन्द्रचापाभो विद्युद्धों गृहरक्षकः ।
नितिः पावकाभश्च पीतो दौवारिकः स्मृतः ।।
सुग्रीवो नीलकण्ठाभश्चन्द्राभः पुष्पदन्तकः ।
वरुणः स्फटिकाभाङ्गो भृङ्गाभश्चासुरो मतः॥
यमश्चाञ्जनसङ्काशो गन्धर्वः पद्मरागवत् ।
भृङ्गराजश्च भुंगाभो मृगो जीमूतसंनिभः
शोपश्चोत्पलसंकाशो रोगश्चेवेन्द्रनीलवत् ।
वायुः कृष्णाभवर्णः स्यान्नागः शेपेन्दुसंनिभः ॥
मुख्यो मौक्तिकसंकाशो भल्लाटः श्वेतपद्मवत् ।
सोमः स्फटिकसंकाशोऽगलो रक्तोत्पलद्युतिः ॥
दितिः कुन्देन्दुधवला कपिला चादितिः स्मृता ।
चरकी शवसहशी विदारी पावकयुतिः ॥
पूतना हिमसंकाशा मेघाभा पिलपिच्छिका ।
खड्डं च पानपात्रं च छुरिकां कर्तरी तथा ॥
दधाना भीमरूपास्ता राक्षस्यः परिकीर्तिताः ।
सितो रक्तश्च पीतश्च कृष्णः स्कन्दादिका ग्रहाः ॥
वजं शक्तिं च खडं च पाशं च विकृताननाः ।
दधाना भीषणाः प्रोक्ता ग्रहाः स्कन्दादिकाश्च ते ।
एष ध्यात्या पशोपचार सपूज्य घास्तुपुरपमपि यपोक्तं स्यात्या घेदिषमते
उक्तवैदिकमन्त्रेण तान्त्रिकमते तु ऑषास्तोपतये नम इति मन्त्रेण पञ्चोपचार
संपूज्य तत्पूर्वदिशि तत्पथिमदिशिधा हस्तमात्र त्रिमेसलं कुण्डं स्थटिल पा
निर्माय तत्र यक्ष्यमाणप्रमेणाग्निमुपसमाधाय मण्डलाद्रह्मादिदेयतास्तत्राबाट

·घास्तुयागः।
तेभ्यः पूर्वोक्तसंख्यया आहुती त्वा पूर्णाहुतिं विधाय पुनर्मण्डले देवानानीय
'तेभ्यः प्रत्येक वलिं दद्यात् ।
धलिमन्त्रा द्रव्यभेदाश्च (गौतमीयमहाफपिलपञ्चरात्रयोः)
पायसौदनलाजैश्च युक्तं धूपप्रसूनकैः ।
अन्नादिभिश्च संयुक्तं मायभक्तादिमण्डितम् ।।
गृहाणेमं वलिं ब्रह्मन् वास्तुदो प्रणाशय ।
गन्धादिशर्करारूपं पायसोपरिसंयुतम् ।।
आर्यकाख्य गृहाणेमं सर्वदोपं प्रणाशय ।
चन्दनार्चित नाथ कर्पूरागुरुमण्डितम् ॥
विवस्वन् वै गृहाणमं सर्वदोपं प्रणाशय ।
सगुडं पायसं नाथ पुष्पादिसुसमन्वितम् ॥
गृहाणेमं वलिं हृद्यं मित्र शान्तिं प्रयच्छ मे ।
मापादनं समांसं च गन्धादिक्षीरसंयुतम् ॥
गृहाणेमं महीभृत् त्वं सर्वदोपं प्रणाशय ।
एवं मध्ये तु संपूज्य ईशानादि वलि हरेत् ॥
पतेन पूजायामानेयादिक्रमेऽपि घलायीगानादिफमः ।
अन्यत्रापि।
ईशानादक्षिणावों वलिः सामान्यभापितः ।
सर्वेषां खलु वस्तूनां विशेषः पदनिर्णये ।।
कचित् तु पूजापि तथैयोक्ता।
ईशकोणादिषु सुरान् पूजयेच विधानतः।
ईशानादिचतुष्कोणसंस्थितान् पूजयेद्धःपति ॥
क्षीरखण्डसमायुक्तं पुष्पादिभिरलंकृतम् ।
गृहाणमं वलिं गृह्यमाप शान्ति प्रयच्छ मे ॥

·( १९६) पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयत्तरङ्गे
दधीदं गुडसंमिश्रं गन्धादिभिः सुसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं वत्स विघ्नमन्त्र प्रणाशय ॥
पुष्पादिकुशपानीयं शर्करागुरुवासितम् ।
सावित्र वै गृहाणेम शान्तिमत्र प्रयच्छ मे ।।
पिष्टकं सगुड नाय रक्तगन्धादिशोभितम् ।
गृहाणमं बलिं सूर्य विनमत्र प्रणाशय ॥
शीतमन्नं तथा पुष्पं कुङ्कुमादिसुमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्य शकदेव नमोऽस्तु ते ।।
ओदनं घृतसंयुक्तं वस्त्रगन्धादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यमिन्द्रजय नमोऽस्तु ते ॥
पकापकमिदं मांसं वस्त्रपुष्पदिसंयुतम् ।
गृहागोमं वलिं गृह्य रुद्रदेव नमोऽस्तु ते ॥
समांसं घृतसंपक्वं गन्धपुष्पादिसंयुतम् ।
गृहणमं वलिं रुद्रजय स्वस्ति नमोऽस्तु ते ॥
रक्तपुष्पं समांसं वै रक्तवस्त्रादिसंपतम् ।
विदारि चै गृहाणेमं रक्षोविघ्नं विनाशय ।
पित्तरतास्थिसंयुक्तं रक्तगन्धादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं पूतने त्वं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥
सघृतं मापभक्तं च रक्तगन्धादिसंयुतम् ।
वलिं गृहाण शर्व त्वं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥
मांसपुप्पादिसंयुक्तं मापभक्तोपशोभितम् ।
गृहाणेमं वलिं स्कन्द रक्षोविघ्नं विनाशय ॥
श्वमांसं पिष्टकर्युक्तं पकमांसोदकान्वितम् ।
अर्थमन् वै गृहाणेमं सर्वविघ्नं बिनाशय ॥

·(११७)
घास्तुयागः।
रक्तमांसौदनं मत्स्यं गन्धधूपसमन्वितम् ।
जृम्भक
त्वं गृहाणमं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥
छागकर्णान्वितं मांसं वस्त्रगन्धादिसंयुतम् ।
पिलपिच्छे गृहाणेम रक्षोविघ्नं विनाशय ॥
घृतेन साधितं मांसं वस्वगन्धादिसंयुतम् ।
चरकि त्वं गृहाणेमं रक्षोविघ्नं विनाशय ।।
संघृतं साक्षतं भक्तं वस्त्रगन्धाद्यलंकृतम् ।
गृहाणेमं वलिं त्वीश वास्तुदोषापहारकम् ॥
उत्पलं पायसैर्युक्तं वस्त्रादिकसमन्वितम् ।
गृहाणेम वलिं गृह्य मेघराज नमोऽस्तु ते॥
पञ्चहस्तं सुपीतं च ध्वज भक्तादिमण्डितम् ।
गृहाणमं वलिं गृह्य जिष्णुसुत नमोऽस्तु ते ॥
श्रोदनं घृतसंपूर्ण पञ्चरत्नादिमण्डितम् ।
गृहाणमं वलिं हां देवराज नमोऽस्तु ते ।।
रक्तपुष्पयुतं भक्तं रक्तगन्धादिभिर्युतम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं भास्कराय नमोऽस्तु ते ।।
वितानं धूम्रवर्णाभं गन्धादिकसुशोभितम् ।
रक्तपुष्पं गृहाणेमं वलिं सत्य नमोऽस्तु ते ॥
इदं तु मांसभक्तं वै वस्खगन्धादिपूजनम् ।
गृहाणेमं वृप वलिं वास्तुदोपं विनाशय ।।
इदं तु शाहलं मांस नैवेद्यादिसुसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं व्योम शान्ति प्रयच मे ।।
सुवर्ण पिष्टकं चाय वस्वगन्धादिभिर्युतम् । ।

·(१९८)
पुरश्चयार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे।
घृतान्वितं गृहाणेमं सप्तजिह्व नमोऽस्तु ते ॥
क्षीरं लाजासमायुक्तं गन्धपुष्पादिसंयुतम् ।
गृहाणमं वलिं हृद्यं पूपदेव नमोऽस्तु ते ॥
मांसौदन गन्धमाल्ययुतं वस्त्रादिभूषितम् ।
वितथेश वलिं गृह्णन् वास्तुदोषं विनाशय ॥
मत्स्यमांसयुतं भक्तं गन्धपुष्पाद्यलंकृतम् ।
यमराज गृहाणेमं वलिं शान्ति प्रयच्छ मे ॥
पक्वमांसौदननवनीतं वस्त्रादिमण्डितम् ।
गृहाणमं प्रीतिकरं गृहरक्ष नमोऽस्तु ते ॥
नानागन्धसमायुक्तं रक्तगन्धादिभिर्युतम् ।
वलिं गृहाण गन्धर्व सर्वदोपं प्रणाशय ॥
इमां तु शाकुनी जिह्वां मापभक्तोपरिस्थिताम् ।
गृहाणेमं भृगराज वलि शान्ति प्रयच्छ मे ॥
एवं तिलघृतोपेतं गन्धपुष्पादिभिर्युतम् ।
गृहाणेमं वलि हृद्यं मृगदेव नमोऽस्तु ते ।।
शर्करामण्डित खण्डं वस्त्रगन्धायलंकृतम् ।
प्रीतो बलिं गृहाणेमं रक्षोराज नमोऽस्तु ते ॥
चन्दनागुरुकाखण्डं वस्त्रगन्धादिभिर्युतम् ।
गृहाणेमं वलि हृद्यं दौवारिक नमोऽस्तु ते ॥
इदं तु पायसं नाथ गन्धपुष्पादिमिश्रितम् ।
सुग्रीव वै गृहाणेमं वलिं शान्ति प्रयच्छ मे॥
यवाग्वलंकृतं दुग्धं भक्तोपरिसमन्वितम ।
गृहाणेमं वलि हा जलदेव नमोऽस्तु ते ॥ .

·वास्तुयागः।
(११९)
मापभक्तं कुशस्तम्ब घृतगन्धादिसंयुतम् ।
पुष्पदन्त गृहाणेमं वास्तुदोष प्रणाशय ।।
मधुना साधितं पिष्टं गन्धायैरुपशोभितम् ।
वलिं गृहाणासुरेन्द्र सर्वदोषं प्रणाशय ॥
घृतं चान्नसमायुक्तं कर्पूरादिसमायुतम् ।
गृहाणेमं वलिं शोष सर्वशान्ति प्रयच्छ मे ॥
यव तण्डुलं नाथ गन्धपुष्पादिशोभितम् ।
गृहाणेमं वलिं रोग सर्वदोपं प्रणाशय ॥
सघृतं मोदकं * चेदमन्नाद्यैरुपशोभितम् ।
गृहाणेमं वलि हृद्यं मृगवाह नमोऽस्तु ते ॥
इदं तु कृसरानं मे दुग्धगन्धादिसाधितम् ।
पातालेश गृहाणेमं विघ्नमत्र प्रणाशय ।।
नारिकेलोदकं भक्तं पीतवस्त्रादिसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं मुख्य वास्तुदोषं प्रणाशय ॥
दधिगन्धादिभिर्युक्तं पीतपुष्पसमन्वितम् ।
वलिः प्रगृह्यतां सोम सर्वदोषं प्रणाशय ।।
प्रोदनं घृतसंमिश्रं गन्धपुष्पसमन्वितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं भल्लाटक नमोऽस्तु ते ॥
मापानं तु घृताभ्यक्तं गन्धपुष्पादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यमर्गलाख्य नमोऽस्तु ते ॥
क्षीरखण्डसमायुक्तं नानापुष्पोपशोभितम् ।
दैसमातगृहाणेमं सर्वदोपं प्रणाशय ॥
* मण्डकमिति २ पु पा.
Q

·(-१२०)
पुरश्चयायस्य द्वितीयतरङ्गे
पौरिकां मधुसंमिश्रां वस्त्रगन्धादिसंयुताम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं देवमातर्नमोऽस्तु ते ॥
खर्गपातालमत्त्येषु देवता वास्तुदेवताः ।
गृह्णन्त्विमं वलिं हृद्यं तुष्टां यान्तु स्वमन्दिरम् ॥
मातरो भूतवेताला ये चान्ये वलिकाक्षिणः ।
विष्णोः पारिषदा ये च तेऽपि गृह्णन्स्विमं वलिम् ।।
पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो वलिं दत्वा प्रकामंतः।
अभावादुक्तमार्गस्य कुशपुष्पादिभिर्यजेत् ॥
(प्रयोगसारे)
वास्तुशेषः क्रियापूतः सर्वरक्षाविधानकृत् ।
भूतिमीतिकरश्चास्मिन् दिशां वलिमुदीरयेत् ॥
दिपालपरिपत्सर्वभूतानुद्दिश्य नामभिः ।
पूजाविसर्जनान्तो यः स विज्ञेयो दिशो वलिः ।।
दध्यम्बुरजनी पुष्पलाजसत्तुतिलान्धसा।
द्रव्येण वितरेहिश्यं वलिं दिक्कमयोगतः॥
सुराणां तेजसां चैव प्रजानां रक्षसामपि ।
तथा जलानां प्राणानां नक्षत्राणां च तत्पुनः॥
विद्यानामधिपानां च नान्यथोक्तार वलिं हरेत् ।
सवाहनपदं प्रोक्ता परिवाराय शक्तये ॥
तत्पार्षदेभ्यश्च ततः सर्वेभ्य इति संयुतः ।
भूतेभ्यश्च क्रमाद्वयः प्रादक्षिण्यान दिपेद्वालिम् ॥
द्विपत्पिशाचवेतालरक्षोरक्षार्थिनामिह ।
* हरिदा।

·..
वास्तुयागः।
दिशा वलिर्विशेषेण सर्वसंपत्समृद्धिदः ॥
वास्तौ गृहप्ररोहे भूतद्रोहे गृहप्रवेशे च ।
वितते च शान्तिहोमे दिशां वलिः सिद्धये प्रयोक्तव्यः॥
पति वलि दत्त्या पुनस्तान् समभ्यर्च्य यथाशक्ति जप्त्या स्तुत्वा प्रणम्य विस.
जयेत्।
विसर्जनमन्त्री यथा।
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।
इष्टकामसमृद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥
इति देवान् विराज्य कुद्दालं पूजयेत्
तदुक्तं तत्रान्तरे।
भद्रं मुहूर्तमाश्रिय खन्यतां वास्तुकोष्ठकम् ॥
स्वर्णकुद्दालरूप त्वं भूमेः खननकर्मणि ।
विश्वकर्मायुधो नित्यं नमस्ते चास्त्रमूर्तये ॥
इति स्वर्णकुदालं प्रपूज्य खानतृपुरुपं विश्वकर्मधिया पूजयेत् ।
द्विभुजः पीतदेहस्तु जटाधारी कजासनः ।
विश्वकर्मा सदा गौरो.ज्ञानमुद्राक्षसूत्रभृत् ।।
विश्वकर्मन् जगव्यापिन संसारसृष्टिकारक ।
अत्र कुद्दालहस्तस्त्वं विश्वकर्मनमोऽस्तु ते॥
एकाशीतिकोष्ठभेदे वास्तौ विश्वात्मकर्मक।
कुदाल गृह्यतामत्र खननं कुरु साम्प्रतम् ॥
इनि तद्धस्ते फुदालं दक्षिणां च दद्यात् । ततः पृषिधी प्रापयेत् ।
कुदालदारितैरत्र कीटकोटिशतैरपि ।
क्षम्यतां पृथिवीदेवि विष्णुस्थापनहेतवे ।
इति पृथ्यी संप्राय विश्वकर्मात्मफसनिापुरुषो यास्तुपुरुषस्य कदातरे
खनन पुर्यात

·(१२२)
पुरश्चयार्णवस्य वितीयतरने
तकं तन्त्रान्तरे।
शुभाशुभानि वास्तूनां क्रमेणैव वदाम्यहम् ।
कक्षान्तरे च नित्यं च सर्वत्र भद्रमादिशेत् ॥
शीर्षे चैव भवेन्मृत्युः कण्ठे वै दुःखभागिता ।
हस्ते चौरभयं विद्यादुरसा पशुनाशनम् ॥
जानौ विदेशगमनं पादाभ्यां च निरर्थकम् ।
वामदक्षिणमित्येवं वास्तुक्षेत्रमुदीरितम् ॥
निपुणः कारयेन्मत्री कल्याणं पूर्णताकृतम् ।
समाहितमना भूत्वा खनयेद्वास्तुकक्षके ॥
इति वास्तुयागविधिः।
अथ दीक्षोपयुक्तमण्डपनिर्णयः।
तत्रादौ मण्डपरचनार्थ पूर्वादिदिग्शानोपाय. ।
तदुक्तम् (झियासारे)
कृत्वा भूमि समां तत्र वृत्तं हस्तमितं समम् ।
द्वादशाङ्गुलमानोच्च शङ्ख खादिरनिर्मितम् ॥
अलाभे यज्ञवा वा तत्र संस्थापयेत् सुधीः ।
तच्छाया संस्पृशेयत्र तन्मध्ये मध्यमं स्मृतम् ।।
तिर्यक् प्रसारयेत् सूत्रं मध्ये याम्योत्तरे स्मृते ।
कोणाः स्युरन्ये चत्वारश्चतुःसूत्रप्रसारणात् ॥
एवं मानपरिज्ञानं समाख्यातं यथा स्फुटम् ।
ज्ञात्वैवं मण्डपादीनि कुर्यात् सम्यविचक्षणः ॥
(महाकपिलपरा),
विपुवे तु गते सूर्ये शडमानं समाचरेत् ।
खादिरं विन्यसेच्छङ्घ द्वादशाकुलविस्तृतम् ॥
निश्चलीकृत्य हन्तव्यं गृहीत्वा लोहमुद्गरम् ।
अष्टधा च स्वयं हन्यात् प्रशस्तं ममतो लघु ।।

·मण्डपनिर्णयः। (१२३) हन्यमाने यदा शङ्को हस्तात् पतति मुद्गरः । तदा ताडयितुः शोको जायते दुस्तरो महान् ॥ मौज कार्पासकौशेयं प्राणिवालजमेव च । चतुर्यवपरीणाहं सूत्रं शङ्कनै तु वेष्टयेत् ॥ वेष्ट्यमानं यदा सूत्रं शङ्ख मुश्चति तत्क्षणम् । पुत्रस्य मरणं विद्याच्छिन्ने वै स्वविनाशनम् ॥ तत्रापि नारसिंहन होमेनाशुभनाशनम् - इति । (शारदायाम) नक्षत्रराशिवाराणामनुकूले शुभेऽहनि । ततो भूमितले शुद्ध तुपाहारादिवर्जिते ॥ पुण्याहं वाचयित्वा तु मण्डपं रचयेच्छुभम् । पञ्चभिः सप्तभिहस्तैनवभिर्वामिनां वरम् ॥ अत्र यथाशुतव्याण्याने कुण्डाएफवेवृत्विप्रचारस्थलाउनुपपत्या पञ्चभिः सप्तभिरित्यनेन द्वादशहस्त पञ्चभिर्नयभिरित्यनेन चतुर्दशहस्त सप्तभिनय- भिरित्यनेन च पोडशहस्तो मण्डप इति पधयम पदार्थादरों व्याख्यातम् । ताराभक्तिसुधार्णवे नृसिंहठपुरैरपि तथैवोक्तम् । एतेन प्रादहस्त. कनीयान, चतुर्दशहस्तो मध्यम., पोडराहस्तश्चोत्तम इति त्रिविधो मण्डप उक्त । तदुक्तम् (मतिष्ठासारसंग्रहे) स्वल्पो द्वादशहस्तोऽयं द्विद्विवृद्ध्या ततः कमात् । .. यत्तु राज्ञां होमाभियेकादिमयोगाथै तु मण्डपम् । विदध्यानवहस्तेन विस्तारायामसंयुतम् ॥ इति (तन्त्रराजयचनम् ) तीक्षातिरिककोपयुकमण्डपपरम् । (सिमान्तशेषरे) स्पूलादर्कागुलोच्छ्रायं मण्डपस्थलमीरितम् ।

·..
(१२४)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरने
(महाकपिलपञ्चरात्रे तु)
उच्छायो हस्तमानं स्यात् सुसमंचसुशोभनम् -इत्युक्तम्
(शारदायाम)
पोडशस्तम्भसंयुक्तं चत्वारस्तेषु मध्यगाः।।
अष्ट हस्ताः समुच्छायाः संस्थाप्या द्वादशाभितः॥
पञ्चहस्तप्रमाणास्ते निश्छिद्रा जवः शुभाः।
तत्पञ्चमांशं निखनेन्मदिन्यां तन्त्रविनमः ॥
(वास्तुशास्त्रे)
पञ्चमांशं न्यसेदभूमौ सर्वसाधारणो विधिः
(शारदायाम)
नारिकलदलैबीय छादयेत् तत्समन्ततः ।
नारिकेलदरित्युपलक्षणम् ।
तथा च (मेरुतन्त्रे)
नारिकेलदलैर्वशैः कटेराच्छादयेत् पुनः ।
झन्झामारुतवृष्ट्यादिभयं न स्याद्यथा तथा ॥
( वास्तुशास्त्रेऽपि)
कटैः सद्भिस्तु संछाद्या विजयाद्यास्तु मण्डपाः इति ।
स्तम्भनिवेरान चाप्नेयादिक्रमेण कार्यम् ।
स्तम्भोच्छाये शिलान्यासे सूत्रयोजनकीलके ।
खननावटसंस्कारप्रारम्भो वहिगोचरे–ति वचनात् ॥
(सिद्धान्तशेखरे)
मध्ये स्तम्भचतुष्कं स्यात् तन्मध्ये वेदिका मता।
वेदीकोणेषु विन्यस्य स्तम्भान् वेदखरूपकान् ।
(पञ्चरा)
सारदारुभवान् स्तम्मान दृढ़ान कुर्यादृजून समान ।
(क्रियासारे)
याज्ञीयवृक्षो वेणुर्वा क्रमुकः स्तम्भकर्मणि ।

·।
मण्डपनिर्णयः।
(१२५)
अन्ये विशुद्धवृक्षा वा भवेयुपिभूरुहः ॥
गृहशल्यः खयं शुष्कः कुटिलञ्च पुरातनः।।
असौम्यभूमिज़नितः संत्याज्य: स्तम्भकर्मणि ॥
(मन्त्रमुक्तायल्याम)
दिक्षु दारांणि चत्वारि विदध्यात् पञ्चमांशतः।
(पञ्चरात्रे)
कनीयसि स्यादहिकरं चतुरङ्गुलंवृद्धितः ।
मध्यमोत्तमयोरिमिति पश्येन्मनोहरम् ॥
(सोमशम्भुमते)
प्लक्षोदुम्बरिकाश्वत्यवटजास्तोरणाः क्रमात् ।
पूर्वादितो विधातव्या यहाऽऽद्यन्तविपर्ययः ॥
अलाभादेकमेवैषां सर्वाशासु निवेशयेत् ।
सिंन्तिशेखरै)
एकमेपामलाभे स्यात् तदभावे शमीद्रुमः ।
जम्बूः खदिरसारश्च तालो वा तोरणे स्मृताः॥
(महाफपिलपञ्चरात्रे)
देवास्तोरणरूपेण संस्थिता यज्ञमण्डपे ।
विघ्नविध्वंसनार्थं च रक्षार्थ त्वध्वरस्य च ॥
न्यसेन्न्यग्रोधमैन्यां तु याम्यां चोदुम्बरं तथा ।
वारुण्यां पिप्पलं चैव कौवेयाँ प्लक्षकं न्यसेत् ॥
सुशोभनं तु पूर्वस्यामृग्वेदादिसुमन्त्रितम् ।
इपे वेति च मन्त्रेण सुभद्राख्यं तु दक्षिणे ॥
सुकर्माख्यं तु वारुण्यां सामवेदादिकेन तु ।
शन्नो देवीति मन्त्रेण सुहोत्रं तूत्तरे न्यसेत् ॥
ऋग्वेदादीत । मप्रिमोडे पुरोहितमिति मन्त्रेणाभिमन्त्रितमित्यपः ।
सामवेदार्दिकन मन मायाहीति मन्त्रण।

·(१२६) पुरश्चर्याणवस्य द्वितीयतरफ (शारदायाम) द्वारेण तोरणानि स्युः झमात् क्षीरमहीरुहाम् । स्तम्भोच्छ्रायः स्मृतस्तेषां सप्तहस्तैः पृथक् पृथक् ॥ दशाद्गुलप्रमाणेन तत्परीणाह ईरितः । तिर्यक्फलकमानं स्यात् स्तम्भमानार्धमानतः शूलानि कल्पयेन्मध्ये तोरणे हस्तमानतः । सप्तहस्तैरित्यधममण्डपपक्षे । तबुकम (वास्तुवाले) पञ्चहस्तप्रमाणास्ते विस्तारण विहस्तकाः । पडङ्गुलादिवृद्धया तु सप्तहस्तास्तथोत्तमे ॥ पडङ्गलादीति । तेनाधममण्डपे तोरणस्तम्भयोरन्तरालभूमिहिस्ता । मध्यमे पडङ्गुलाधिकद्विहस्ता । उसमे द्वादशाङ्गुलाधिपद्विहस्ता । एतेन मण्डपतिर्यक्- फलकमानमप्युक्तं भवति । अधमोत्तमयोः पञ्चहस्तसप्तहस्तोकायकथनान्मभ्यमे पड्ढस्तोच्छायतोक्ता भवतीति सुधार्णवकृतः । शूलादिकल्पयेदिति । त्रिशूल- पिन्यासः शैवशाक्तादौ । वैष्णवे तु विशेष उक्तः। (मेरतन्त्रे) वैष्णवे द्वादशांशेन शङ्खचक्रगदाम्बुजान । प्रागादिक्रमयोगेन न्यसेत् सौरोऽपि वैष्णवः ॥ (शारदायाम) दिक्षु ध्वजानिवनीयाल्लोकपालसमप्रभाम् । वितानदर्भमालाद्यैरलं कुर्वीत मण्डपम् ।। (प्रतिष्ठासारसंग्रह) पीतरक्तादिवर्णाश्च पञ्चहस्ता ध्वजा स्मृताः । द्विपञ्चहस्तैर्दण्डैस्ते वंशजैः संयुता समाः॥ द्विपञ्चहस्तैर्दशहस्तः * रित्युपमण्डपपक्षे । इति २ पु पा.।

·मण्डपनिर्णयः। (१२७) अन्यत्रापि पञ्चहस्ता ध्वजाः कार्या वैकल्पे तु द्विहस्तकाः। दण्डश्व दशहस्तश्च दशदिक्षु च तान् न्यसेत् ॥ (हयशार्पपञ्चरात्रे) दर्पणैश्यामरघण्टेस्तम्भान वस्त्रैर्विभूपयेत् । कलशैर्घण्टिकाभिश्च साधारः कर्करैस्तथा ॥ तत्र प्रतितोरणमेकैकः कलश स्थाप्यः। प्रतिद्वारपाच दो दी। प्रतिकोणच. कः। तदुक्तम्। गन्धपुष्पाम्बरोपेतान् कुम्भाँस्तषु विनिःक्षिपेत् । तेपु तोरणेपु। ध्रुवं घरां वाक्पति च विनेशं तेषु पूजयेत् । मण्डपस्य तु कोणस्थकलशेषु क्रमादमी ॥ अमृतो दुर्जयश्चैव सिद्धाथों मङ्गलस्तथा । पूजाद्वारस्थकुम्भेषु शकाद्यास्तन्मभूत्तमैः ॥ अन्यत्रापि। मण्डपे कलशौ हौ हौ द्वारे द्वारे निवेशयेत् । गालितोदकसंपूर्णावाम्रपल्लवशोभितौ ॥ (शारदायाम) तत्तिभागमिते क्षेत्रेऽरत्निमानसमुच्छ्रिताम् । चतुरस्त्रां ततो वेदी मण्डलाय प्रकल्पयेत् ॥ (त्रिपुरासारसमुधये) चतुर्दारयुक्तं ततस्तस्य मध्ये बुधस्तनिभागकभागेन वेदीम् । अरलिप्रमाणोन्नतां दर्पणान्त- निभायां मनोहारिणीं चापि कुर्यात् ॥ भत्रारतिमानोस्तां दस्तमानसमुच्छिताम् । R

·(१२८)
पुरश्चर्याणपस्य द्वितीयतरङ्ग
तैश्चतुर्भिर्भवेन्मुष्टिर्वितस्तिस्तैस्विभिर्गुणैः ।
अरनिस्तद्द्येन स्यास्तस्तद्वदतः शिवे ॥
इति मन्त्रराजवचनादरनिहस्तराब्दयोः पर्यायतोक्तति सुधार्णवकृतः ।
(मियासारेऽपि)
त्रिभागं मण्डपं कृत्वा मध्यभागे तु वेदिका।
हस्तमानं तदुत्सेधश्चतुरस्रं समं यथा ।
(मेरतन्त्रे)
त्रिधार वामदीक्षायां शबनभं वैष्णवे मखे।
चतुरना चतुष्कोणा वेदी सर्वफलप्रदा ॥
तत्रया
मण्डपोपरि बधीयादतिश्वेतं वितानकम् ।
अलंकुर्यात् पुप्पमालादिभिरेनं तु वेष्टयेत् ॥
अाम्राश्वत्थदलोत्पन्नयुक्तया दीर्घमालया।
स्तम्भान दुकूलैः संवेष्टय मध्ये कुर्याच्च वेदिकाम् ॥
इष्टिकाभिरपक्काभिहस्तविस्तृतपिण्डिकाम् ।
मण्डपायामरुद्रांशनवसप्तेषुरामकैः॥
अंशैः समुन्नता वाऽपि तारतम्यं विलोक्य च ।
सामग्यादेः समावेशो यथा स्यादिति मण्डपः ।।
इति मण्डपलक्षणमा
अथ* कुण्डानि।
(शारदायाम्)
प्राक्प्रोक्ते मण्डपे विद्वान वेदिकाया बहिस्विधा ।
क्षेत्र विभज्य मध्यांशे पूर्वादि परिकल्पयेत् ॥
अष्टास्वाशासु कुण्डानि रम्याकाराण्यनुक्रमात् ।
चतुरस्र योनिमर्धचन्द्रं ध्यत्रं च वर्जुलम् ।।
* एतचित्राणि १३७-१३८ पृष्ठयोर्विलोक्यानि ।

·कुण्डलक्षणम्।
(१२६)
पडलं पङ्कजाकारमष्टास्रं तानि नामतः।
आचार्यकुण्डं मध्ये स्याद्गौरीपतिमहेन्द्रयोः ।
(त्रिपुरासारसमुचयेऽपि)
वेदास्रं योनिमोहुपनिभ'मनलाटे सुवृत्तं पडलं
पद्माकारं गजान हरिहरहरिदारभ्य तस्यां विदध्यात् ।
मध्ये वृत्तं च गौरीपतिसुरपदिशोः पण्डिताः केचिदूचु-
यव्ये पञ्चकोणं दिशि मदनरिपोः सप्तकोण चकुण्डम्॥
क्रमेणैपां लक्षणानि तत्रैव ।
प्राक् सूत्रं प्रथमं निधाय विदधीताधेन तस्याडिन्तं
मध्ये मत्स्ययुगं दिशोरमलधीः कीनाशविनेशयोः।
ताभ्यां सूत्रमपि प्रसार्य चतुरः कोणाँस्ततो लाञ्छयेत्
क्षेत्रं स्याञ्चतुरस्रमत्र रचयेदन्यानि कुण्डान्यपि ॥
क्षेत्रे क्षिप्त्वा बहिरिह च पुरो भूतभागांशमेकं
कोणार्धा सुनिशितमतिर्धामयेत् संप्रगृह्य ।
यावत्कोणं परमपि तथा सूत्रयुग्मस्य पातं
मध्ये कुर्याद्भवति तदिदं मन्मथावासकुण्डम् ।।
परित्यज्य भागद्वयं पङ्क्तिभागी-
कृतेऽत्रोपरिष्टादधस्ताच्च विद्वान् ।
परिभ्रामयेत् तेन मानेन सम्यग्-
भवेदर्धचन्द्राह्वयं कुण्डमेतत् ॥
शर्वरीशार्धभागीकृतक्षेत्रतः
पार्श्वयोन्यस्य भागद्वयं पण्डितः।
तेन मानेन सूत्रद्वयं विन्यसेत्
कुण्डमेतद्भवेदुद्रनेनालकम् ॥

·पुरश्चर्याणवस्य द्वितीयतरने
दिग्गजाभ्यधिकपक्तिभागतःक्षेत्रतो निशितधीर्वहिन्यसेत्।
भागमेककमनेन सर्वतो भ्रामयेद्भवति वृत्तमुत्तमम् ॥
भूयांसेंशद्वयमिह वहिः पार्श्वयोर्म्यस्य मध्यात्
क्षेत्राभ्यासेतु विमलमतिस्तेन मानेन कृत्वा ।
पार्श्वद्वन्द्वे झपयुगयुगं सूत्रपट्कस्य पातं
कुर्यात् कुण्डं भवति तदिदं तर्ककोणं मनोज्ञम् ॥
दशांशेऽत्र विन्यस्य वाद्येशमकं
परिभ्राम्य तेनैव वृत्तं दलानाम् ।
वहिर्मध्यमे कणिकां चापि कुर्यादू-
भवेदष्टपत्रं बुधः पद्मकुंण्डम् ॥
क्षेत्रे क्षिप्त्वाऽत्र बाह्ये दिशि दिशि मिहिरद्वन्द्वकांशेशमेकं
कृत्वा नेत्राब्धिकोणंपुनरपि मतिमान् कोणतोऽधैं गृहीत्वा।
तत्कोणाभ्यां विदध्यादिह खलु परितस्तेन मानेनचिह्ना-
न्यष्टास्रं स्यात् समन्तादपि च वितनुयादष्टसूत्रप्रयोगम् ।।
हयांशेऽत्र भागे बहिय॑स्य वृत्तं
परिभ्राम्य भूयो युगांशीकृतांशैः ।
त्रिभिः पदीर्घ भवेत् पञ्चसूत्रं
प्रयोगादिदं तेन पञ्चास्रकुण्डम् ।।
क्षेत्रव्यासैदशांशवहिरिह विनिधायैकमंशं सुवृत्तं
मानेनानेन कृत्वा पुनरपि च चतुःषष्टिभागीकृतेऽत्र ।
पट्टायामप्रमाणं दृढमतिरमुना सत्रिकैस्त्रिंशदशः
कुर्यात् ससानकुण्डं भवति हि तदिदं सप्तसूत्रप्रयोगात्॥
अत्र चतुचिरास्यमुलानि हस्तमात्रफुण्डस्प व्यासः।
तदुत्तम् (शारदायाम् )

·कुण्डलक्षणम्। (१३१) चतुर्विंशत्यगुलाद्यं हस्तं यन्त्रविदो विदुः । कर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गुलिपर्वणः ॥ मध्यस्य दैर्घ्यमानेन मानाङ्गुलमुदाहृतम् । तन्त्रान्तरे। जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणज्ञावसरगुं प्रचक्षते ॥ त्रसरेणवस्ते त्वष्टौ चालायं तत् स्मृतं बुधैः । वालाग्राण्यष्ट लिक्षा तु यूका लिक्षाष्टकं स्मृतम् ॥ अष्टौ यूका यवं प्राहुरगुलं तु यवाष्टकम् । हस्तश्चतुर्विंशतिभिरडलैः समुदाहृतम् ॥ द्विहस्तादो तद्विगुणादिवृद्धिप्रकारस्तु एकहस्तकुण्डकोणसूत्रेण द्विहस्तपु. ण्डमध्यसूत्रमेव तत्कोणसूत्रेण चतुर्हस्तकुण्डमध्यसूत्रमवगन्तव्यमा एवमपि। तदुक्तम् (गौतमीयतन्त्रे) कर्णसूत्रप्रमाणेन द्विहस्तं कुण्डमुद्धरेत् । सर्वकुण्डेषु सर्वत्र वर्धयेद्विधिनाऽमुना ।। मत्र फर्णसूत्रपदं फोणसूत्रपरम् । तदुक्त तय। पूर्वपूर्वस्य कुण्डस्य कोणसूत्रं तु यद्भवेत् । उत्तरोत्तरकुण्डानां मानं तद्वदुदीरितम् ।। एतेन द्विहस्तकुण्डस्य चतुरिंभरादगुलानि व्यासः । एफचत्वारिंशदालानि पच ययाश्च त्रिहस्तस्य । अपचत्वारिंशदगुलानि चतुर्हस्तस्य । त्रिपञ्चारादा लानि षड्ययाध पञ्चहस्तस्य । भएपशायदगुलानि सप्त ययाध पड्दस्तस्य। विपटिरगुलानि चत्यारो ययाश्च सप्तहस्तस्य । सप्तपएिरॉलानि सप्स ययाचा. एहस्तस्य । द्वासप्ततिरहुलानि नवहस्तस्य । पासप्ततिरहुलानि सप्त ययाय दशहस्तस्पा एकहस्तकुण्डस्य क्षेत्रफल तु पट्समत्यधिकशतालानि। एय विदस्तादायपि योदव्यम् । यद्यपि इस्तमात्रकुण्डस्येय दीदोपयुनत्येन द्विद. स्तादिकुण्टानि दीक्षायामनुपयुक्तानि तथा च यस्यमाणपुरधरणागदोमे उपयु- ज्यन्त इति प्रदर्तिनानि । सातमान मेमसालवणं च (रिपुरासारसमुपये)

·(१३२)
पुरश्चयार्णवस्य द्वितीयतरने
यावन्मानं कुण्डविस्तार उक्तं
तावत् खातस्यापि मानं प्रदिष्टम् ।
कुण्डाकारं पण्डितो यादृशं तत्
ताग्रूपं मेखलायां विदध्यात् ॥
एतावत्कुण्डकरणाशक्तस्तु पञ्चकुण्डानि कुर्यात् । तत्राप्यशक्तस्तु एकमेव
कुण्डं पुर्यात् ।
नव पञ्चाय चेक वा कर्तव्यं लक्षणान्वितम् ।
इत्याम्नायरहस्यवचनात् ।
अष्टाराक्तौ तु चत्वारि दिन कुण्डानि तात्रिके।
तदशक्तावेकमेव चतुरस्र प्रकल्पयेत् ॥ इति (मेरुतन्त्रवचनाच)
पञ्चकुण्डपक्षे तनिवेशनम् (ज्ञानरत्नावल्यामुकम् )
दिक्षु वेदात्रवृनानि पञ्चमं त्वीशगोचरम् ।
इत्ये ककुण्डपक्षे तन्निवेशनमुक्तमाचार्यः ।
अघ वा दिशि कुण्डमुत्तरस्यां
प्रविदध्याच्चतुरस्रमेकमेव-इति ।
(पिङ्गलामते)
कुण्डमेककरं वृत्तं मेखलाकण्ठनाभिमत् ।
नित्ये कर्मणि दीक्षायां शान्तौ पुष्टौ मतं शुभम् ।।
कण्ठमानमाह (महाकपिलपञ्चरात्रे)
चतुर्विंशतिभागेन कण्ठो वै परिकीर्तितः
खाताबाह्ये गुलः कण्ठः सर्वकुण्डेप्वयं विधिः ।।
चतुर्विंशतिम भागमॉग्लं परिकल्पयेत् ।
तिस्रः कुण्डे मेखला मेखले २
यहा चैकां मेखलां वै प्रकुर्यात् ।
कुर्यादूर्ध्व मेखलाया गजोष्ठा-
कारां योनि चापि होतुर्दिशीह ॥
..

·कुण्डलक्षणम् । .... .... इति॥ पतेन योनेः कुण्डागत्यमुक्त्वा तस्याः स्थानस्वरूपदिनियमाचोक्ताः । (क्रियासारे) नाभियोनिसमायुक्तं कुण्डं श्रेष्ठं त्रिमेखलम् । कुण्डं हिमेखलं मध्ये नीचं स्यादेकमेखलम् ॥ (सोमशम्भी) त्रिमेखलं द्विजे कुण्डं क्षत्रियस्य द्विमेखलम् । मेखलैका तु वैश्यस्य कुण्डतारतम्यतो मेखलातारतम्यमुक्तम् । (त्रिपुरासारसमुचये) मुष्टिमात्रे तु तां मेखला झ्यङ्गुलैका- झुलाघागुलोत्सेधताराः क्रमात् स्युः । रनिमात्रे तु तास्व्यङ्गुलार्धागुन्लैका- अन्लोत्सेधतारा भवेयुः पुरस्तात् ॥ युगाछप्पित्तनेत्रानुलोत्सेधताराः स्युरेताः क्रमाद्धस्तमात्रे तु कुण्डे । करबन्दमात्र रसाम्भोधिवढय- गुलोत्सेधतारा भवेयुः पुरस्तात् ॥ वेदकरेऽस्मिन् सिन्धुरता झ्यङ्गुलतारोत्सेधयुताः स्युः। पट्करगात्रेऽस्मिन् दशकर्य- गगगुन्लतारोत्सेधसमेताः॥ भास्करपङ्क्तिगजाङ्गुलतारो- त्सेधयुताः स्युरिमा वसुहस्ते। नाभिमिहाम्बुजमेव विदध्या- दष्टदलं सहकर्णिकयाऽन्तः॥ * अपित्तोऽग्नि'३॥

·(१३४)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्ग
नाभिमिति । कुण्डमध्ये सकर्णिकाटदल कमलरूपां नाभि कुर्यादित्यर्थः ।
तंत्रय योन्यादः कुण्डपरिमाणानुसारं परिमाणमुक्तम् ।
मुष्टिमात्रे रसाम्भोधिनेत्रामुलायामतारोनतियोनिरुक्ता बुधैः ।
नेत्रवेदाङ्गुलोत्सेधतारान्विता नाभिरप्यत्र योन्योष्ठमेकाङ्गुलम्।।
योन्या लक्षणमेतद्गदितमरनिमात्रकुण्डस्य ।
कुण्डस्यैव मयोक्तं तदेव खलु हस्तमात्रस्य ।
द्विहस्तादिकुण्डेपु योन्यादिवृद्धिमकारस्तत्रैव ।
एकैकेनाङ्गुलेनामलनिशितमतिर्वर्धयेदन्यकुण्डे-
प्वेनां योनि च नाभिं खलु यवयुगलेनेह योन्यास्तथौष्ठम् ।
कुर्यान्नाभिं च वृत्ताकतिमपि यदिवा कुण्डरूपान्यरूपां
योन्याकारेऽत्र योनि सरसिजसदृशे नोविदध्याच नाभिम॥
कुर्यादित्यनेन नाभ्याकारविकल्प उक्तः। योन्याकार इति । योनिकुण्डे योनि
पद्मकुण्डे नाभि न कुर्यादित्यर्थः ।
मतान्तरमाह तत्रय।
कुण्डस्येके हस्तमात्रस्य योनि
प्राहुर्भूतव्यमुलायामताराम् ।
व्यासत्यशेकांशकोत्सेधयुक्तां
कुर्यादधिक्ष्माजपत्रानुरुपाम् ॥
तत्पक्षे नाभिवृद्धि तद्रचनाप्रकारं चाह।
नेत्रभूताङ्गुलोत्सेधतारान्वितां
नाभिमंशद्वये तदलान्यष्ट ।
व्यासवयंशतोंशेन तत्कणिकां
मध्यभागे विदध्यावुधः कुण्डतः॥
नेमिपरिमाणमाह तत्रैव ।
कुण्डस्यैककरस्य चारु परितो नेमिर्भवेदगुले-
नैकेनैव ततो विलोचनकरादारभ्य संवर्धयेत् ।

·कुण्डलक्षणम्। (१३५ ) कुण्डे दिक्करकुण्डकावधि बुधः प्रत्येकमर्धाङ्गुलं तबाह्ये खलु मेखलात्रितयकं कुर्याद्यथोक्तकमात् ॥ चैदिकमते तु नाभिकण्ठयोन्यो न कार्याः । ख्यातान्येतानि कुण्डानि तात्रिके स्मार्त्तकर्मणि । अनाभिकान्यकण्ठानि वियोनीति श्रुतेरिति ॥ इति मेरुतन्त्रवचनात्। नालमाह । ( शारदापञ्चरात्रयो.) स्थलादारभ्य नालं स्याद्योन्या मध्ये सरन्धकम् । स्थूलमूलं तु सूक्ष्माग्रं बाह्यमेखलया समम्-ति ॥ (शानार्णवे) मेखलानां वहिःस्थानं स्थलमित्यभिधीयते । चतुरस्रस्थलालब्धं नालं मध्ये सरन्ध्रकम् ।। आहुतितारतम्यत कुण्डानां तारतम्यमुक्तम् । (त्रिपुरासारसमुयय) शतार्घहोमे खलु मुष्टिमात्र- मरनिमात्रं शतहोमकुपडम् । हस्तं सहस्रे त्वयुते द्विहस्तं लक्षे चतुर्हस्तमिदं प्रदिष्टम् ॥ दशलक्षे रसहस्तं वसुहस्तं कोटिहोमे स्यात् । कोट्यधैवष्टकर होमेऽष्टागमविदो युवते ॥ मतान्तरमाह। केचिद्धस्तं लक्षहोमे दिहस्तं लक्षद्वन्दे वहिल त्रिहस्तम् । होमे कुण्डं वेदहस्तेऽब्धिलक्षं प्राहुदोषणां पञ्चकं पञ्चलक्षे॥ रसहस्तं रसलक्षे सप्तकरं सप्तलक्षे स्यात् । S

·(१३६)
पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतर
वसुहस्तं वसुलक्षे नवलक्षे नवकरं कुण्डम् ॥
दशहस्तं दशलक्षे दशकरमेवेह कोटिहोमेऽपि ।
दशहस्तान्न हि कुण्डं परमस्ति महीतलेऽमुष्मिन् ॥
फुण्डागां पृथक् पृथक् फलं तत्रय ।
सर्वसिद्धिकरमम्बुधिकोणं पुत्रदं मनसिजावसथान्तम्।
अर्धचन्द्रसदृशं शुभदं स्यादग्निकोणमरिवर्धनहेतुः ।
शान्तिकर्मणि भवेत् सुवर्तुलं छेदमारणकरं पडस्रकम् ।
पद्मकुण्डमिह वृष्टिकारणं रोगशान्तिकरमष्टकोणकम् ।।
वर्णभेदेन कुण्डभेदमाह।
चतुरस्रं विप्राणां राज्ञामिह वर्तुलं कुण्डम् ।
वणिजामर्धशशाङ्काकारं व्यस्रं तु शूद्राणाम् ॥
चतुरस्रं सर्वेषां प्रशस्तमिति के चिदाहुराचार्याः ।
वाञ्छितफलदं यत् तत् कुण्डं भुवि भुक्तिमुक्तिकरम् ॥
पद्कोणमर्धचन्द्राकारं चापि प्रजाकरं कुण्डम् ।
मुक्तिकरं पञ्चायं वसुकोणं राज्यदा योनिः ॥
नित्ये नैमित्तिके च प्रविरलमतयः प्राहुरेकेऽब्धिको
कुण्डं हस्तप्रमाणं स्मरगृहसदृशं चाथ वृद्ध प्रशस्तम् ।
पट्कोणं चार्धदोपाकरसदृशयुतं स्थण्डिल रनिमात्रा-
यामं वाङ्गुष्टपूर्वोन्नतमपि सुसमं निर्मितं वालुकाभिः ॥
( मेरुतन्त्रे)
अनेकदोपं वै कुण्डं मानं न्यूनाधिकं यदि ।
तस्मात् सम्यक् परोक्ष्येदं कर्त्तव्यं शुभमिच्छता ॥
खाताधिके भवेद्रोगी हीने धेनुधनक्षयः ।
वककुण्डे तु सन्तापो मरणं चिन्नमेखले ॥
तथा।

·दुण्डलक्षणम्।
(१३७)
मेखलारहिते शोकोऽभ्यधिके वित्तसंशयः ।
भार्याविनाशकं कुण्डं प्रोक्तं योन्या विना कृतम् ॥
अपत्यध्वंसनं प्रोक्तं कुण्डं यत् कण्ठवर्जितम्
शृङ्गाररहितं यच्च कुण्ड जर्जरमेखलम् ॥
यजमानविनाशाय प्रोच्चाटः स्फुटितो भवेत् ।
सूत्राधिके सुहृद्वेषः सूत्रहीने दरिद्रता ॥
अनाले जठरे रोगश्छिन्नकुण्डे त्ववाच्यता ।
इति कुण्डलक्षणम्।
योनिः।
चतुरस्नम्।
अर्धचन्द्रम् ।
घ्यनम्।
D

·(१३८)
पुरधयाणवस्य द्वितीयतरङ्गे
पडनम्।
वृत्तम्।
अष्टास्त्रम्।
पभम्।
पञ्चास्त्रम्।
सप्तास्त्रमा

·*
घुगलक्षणम् ।
(१३६)
स्थण्डिललक्षणम् (शारदायाम)
कुण्डमेकविधं कष्टं स्थण्डिलं तु समाचरेत् ।
चतुरस्र स्थण्डिलं तु प्रशस्तं सर्वकर्मसु ॥
(चन्द्रपीठे तु)
त्रिरत्रं चतुरस्रं च वितस्त्युच्छयसंमितम् ।
सिकताद्यविधातव्यं स्थाण्डिलं हस्तमात्रकम्-प्रत्युक्तम् ॥
अथ घुग्लक्षणम् ( शारदायाम)
प्रकल्पयेत् सुचं यागे वक्ष्यमाणेन वर्मना ।
श्रीपशिशपाक्षीरशाखिप्वेकतमं गुरुः ॥
गृहीत्वा विभजेद्धस्तमात्र पत्रिंशता पुनः।
विंशत्यशेर्भवद्दण्डो वेदिस्तैरष्टभिर्भवेत् ॥
एकांशेन मितः कण्ठः सप्तभागमितं मुखम् ।
वेदीध्यंशेन विस्तारः कण्ठस्य परिकीर्तितः ।।
अग्रं कण्ठसमान स्यान्मुखे मार्ग प्रकल्पयेत् ।
कनिष्ठाङ्गुलिमानेन सर्पियो निर्गमाय च ॥
वेदिमध्ये विधातव्या भागेनैकेन कणिका ।
विदधीत बहिस्तस्या एकांशेनाभितोऽवटम् ॥
तस्य खातं त्रिभिर्भागैर्वृत्तम(शतो बहिः।
अंशनैकेन परितो दलानि परिकल्पयेत् ।।
मेखलामुखवेद्योः स्यानेमिरांशमानतः ।
दण्डशूलाग्रयोः कुम्भो गुणवेदाङ्गुलैः क्रमात् ।।
गण्डीयुगं यमांशैः स्याद्दण्डस्यानाह ईरितः ।
पभिरंशः पृष्ठभागो वेद्याः कूर्माकृतिर्भवेत् ।।
* ज्यामित्यत्र निरसमिति पाठोग्नुचितः।
..

·(१४०) पुरश्चर्यार्णवस्य द्वितीयतरङ्गे हंसस्य हस्तिनो वाऽपि पोत्रिणो वा लिखेन्मुखम् । मुखस्य पृष्ठभागे तु संप्रोक्तं लक्षणं सुचः॥ श्रीपर्णी गम्भारीति प्रसिद्धा ! क्षीरशाखिनोऽश्वस्योदुम्बरवटप्लक्ष हस्त- मात्रमिति वाहुमात्रमित्यर्थः । स्रुचं बाहुप्रमाणेन होमार्थं विदधीत वै । इत्यगस्त्यसंहितावचनात् । गण्डी कलशः। (फेत्कारिणीतन्त्रे) कारस्करणामलकीपलाशखदिरैपि। सुवर्णरूप्यतानैर्वा अयोभिरपि कारयेत् ।। (वायवीसंहितायाम) सुक्खुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससेसकौ । यज्ञदारुपयो वाऽपि तान्त्रिको शिल्पिसंमती ॥ पर्ण ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उच्छिते । अनायसे विधिनिषधी फूरसौम्यविषयो। तदुक्तं तन्मान्तरे। सौवर्णो सुनुवौ स्यातां सौम्यकर्मणि सर्वतः ।। भवेतामायसावेतौ स्तम्भनादिषु कर्मसु । (वसिष्ठसंहितायाम) पलारापत्रे निश्छिद्रे रुचिरे युक्नुवो मतौ। विदध्याद्वाऽश्वत्थपत्रे संक्षिप्त होमकर्मणि ।। (मन्नमुक्ताचल्याम) कण्ठाधः कारयेन्मार्गे विद्वानाज्यस्य दुर्गमे । वेधं च मुखतः कुर्यात् तप्तलोहशलाकया । अथ मुवलक्षणम् (शारदायाम्) सुचश्चतुविरातिभिर्भागेरारचयेद्धवम् । द्वाविंशत्या दण्डमानमंशरतस्य कीर्तितम् ।। चतुभिरंशैरानाहः कर्षाज्यमाहितच्छिरः ।

·(१४१)
नुवस्य विधिराख्यात
अड्डुरार्पणम् ।
अंशद्वयेन निखनेत् पङ्खमंगपदाकतिः ॥
दण्डमूलाग्रयोगण्डी भवेत् कङ्कणभूषिता ।
इति ॥
अथाड्डुरापर्णम् (शारदायाम )
प्रागेव दीक्षादिवसात सप्तभिर्विधिवद्दिनः ।
सर्वमङ्गलसंपत्त्यै विध्यादड्रार्पणम् ॥
(सिद्धान्तशेखरे)
प्रतिष्ठायां च दीक्षायां स्नापने चोत्सवे तथा ।
संप्रोक्षणे च शान्त्यर्थं विवाहे मौजिबन्धने ।
सर्वमङ्गलकार्येषु विदध्यादड्रार्पणम् ।
(मेरुतन्त्रे)
सप्तभिर्नवभिर्वाऽपि दिनैर्दीक्षादिनात् पुरा ।
बीजारोपणकमेंदं कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥
मण्डपोत्तरदिग्भागे सुसंवृत्तपरं परे ।
भवने मण्डलं कुर्यादाक्ष्यां प्राग्वरुणायते ॥
याम्योदीच्यायते वामदीक्षायां संप्रशस्यते ।
भवन इति मण्डपान्तरे तच दक्षिणेकदारयुक्त शेयम् ।
तथा।
गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ दक्षेऽथ वामके ।
सतैलतण्डुलेनैव सतैलविजयाद्रः।
तन रेखाः पञ्चकरदीर्घाकारास्तु पञ्च च ।
वितस्त्यन्तरतो रुद्ररेखाः कार्यास्तथाऽऽयताः॥
चत्वारिंशत्कोष्ठकाः स्युश्चतुर्विंशतिकोप्टकैः ।
बाह्यगैस्तत्र वीथी स्यात् पूरयेद्रक्तचूर्णकैः ॥

·(१४२)
पुरश्वयोणंयस्य द्वितीयतरङ्गे
पश्चात् कोष्ठवतुष्कं यद्ब्रह्मस्थानं तदीरितम् ।
आग्नेयकोष्ठमारभ्य ईशानान्तं प्रपूरयेत् ॥
पीतरक्तश्वेतकृष्णरजोभिःश्रेष्ठमार्गतः ।
कोष्ठद्वयं ततो वीची रक्तेनैव प्रपूरयेत् ॥
विष्णुस्थानं तदने तु ज्ञेयं कोष्ठचतुष्टयम् ।
प्राग्वद्रजोभिरापूर्य तदग्रेऽपि च वीधिका ॥
प्रास्थ कोष्ठचतुष्कं च रुद्रस्थानं तदीरितम् ।
तत्पूर्वं पूर्ववद्रक्तैरारक्तैः सर्वरेखिकाः ॥
विस्तारोन्नतिदैर्येण हस्तमात्रास्तु पालिकाः ।
कार्या डमरुकाकाराश्चतस्रो विष्णुदेवताः ।।
दूर्वाम्रपल्लवाश्वत्थदलोपेताश्च चेष्टिताः ।
सूत्रेण विष्णुस्थानस्य चतुष्कोठे निवेशयेत् ॥
वैरिभ्यः पञ्चमुख्यस्ताः कोष्ठजाः षोडशाङ्गुलैः ।
अायामोच्छायदैर्घाद्यैर्युक्ताः पश्चानिवेशयेत् ॥
ब्रह्मस्थाने पल्लवादिसूत्रैः प्राग्वच्च योजिताः ।
शैवाः शरावाश्चत्वारो भान्वगुलसनुच्छयाः ॥
प्रक्षाल्य सूत्रैः संवेष्ट्य प्राग्वदग्न्यादिषु न्यसेत् ।
शालिपुजेषु गन्धादिदर्भकूर्चयुगेषु च ॥
डमरुकाकृतयोऽतिगम्भीराः शरावा पव पालिकाः। मुखपञ्चकयुक्तास्ता-
दृशा पर पात्रविशेषाः पञ्चमुख्यः ।
तदुक्तं तन्त्रान्तरे।
दिक्षु चत्वारि वक्त्राणि मुखमेकं तदूर्ध्वगम्-इति ।
पूरयेत् तानि पात्राणि वालुकामृतकरीपकै ।
करीपं शुष्कगोमयम् ।

·। भरार्पणम् । (१४३) मृत्तिकाहरणे विशेष उक्तः (सिमान्तशेखरे) गन्धादिभिश्च कुद्दालं पूजयित्वा दिनान्तरे । गीतनृत्यसमायुक्तं गजवाजिसमन्वितम् ॥ गुर्वादयो रथारूढा गजारूढास्तथाऽपरे । गत्वा तीरं तडागस्य नद्याः पुष्पवनस्य वा ।। तत्र शुद्धं भुवो भागं दभैः संमृज्य चास्वतः। अभ्युक्ष्य चार्घतोयेन तत्चन्मन्त्रमनुस्मरेत् ॥ हृदा भूमि समावाह्य गन्धपुष्पैः समर्चयेत् कुदालीमस्त्रमन्त्रेण खात्वा भूमिमथो मृदम् ॥ गृहीत्वा वामदेवेन पूरयेत् कांस्यपात्रके। हृदा मृदं च संपूज्य वस्त्रेणाच्छाद्य धारयेत् ॥ पुरं वा निलयं वापि सर्वमङ्गलनिःस्वनैः। गुरुप्रदक्षिणं कृत्वा मण्डपं त्वानयत् ततः ।। एतत् कर्म दिवाकाले कुर्याद्रात्रौ न बुद्धिमान् । एतत् कर्मेति मृत्तिकाहरणफर्मेत्यर्थः । चीजारोपणे तु रात्राव । कुजानामधिपः सोमस्तस्माद्रात्री तु निर्वपेत् । इति तत्रत्यादेव घचनात् । शङ्खस्वनेन नादश्व पञ्चभिब्राह्मणाशिपा। ततः स्वर्णादिके पात्रे दश वीजानि वापयेत् ।। वंधीजं प्रजपेन्मन्त्री दुग्धेन क्षालयेत ततः ॥ मूलमन्त्राभिजातानि इति शारदायाम्। तानि प्रियकुश्यामाकतिलसर्पपशालयः । मुद्गाऽऽढकी सुनिष्पावा खल्वा मापाः प्रकीर्तिताः ॥ तथा। .... तथा। T

·पुरश्चर्याणवस्य ठितीयतरने
श्यामाका भापया सामा इति प्रसिद्धा आढकी भाषया रहर इति प्रसिद्धा।
निप्पायः सिम्धिः । सल्याः कुलित्थाः ।
तथा।
ब्रह्मपात्रे तु विकिरेत प्रथमं वैष्णवे ततः।
ततः शैवे पञ्चवाद्यब्रह्मयोपपुरस्सरम् ।।
हरिद्रौदैश्च संसिच्य वस्त्रैराच्छादयेत् ततः।
संध्ययोरुभयोरर्धरात्रौ चापि वलि हरेत् ॥
गुरुपविष्टमार्गेण सम्यक् पात्रत्रयाग्रतः ।
नवाहं तु वलिं दद्यात तनदुद्दिश्य दैवत्तम् ॥
शाल्योदनं तिला लाजाः सक्तवः प्रथमे दिने ।
हरिद्राचूर्णसंयुक्तो भूतेभ्योऽयं वनिमतः ॥
एवं द्वितीयदिवसे पितृभ्यस्तिलतण्डुलैः ।
तृतीये सक्तवो लाजा यक्षेभ्यो दधिसंयुताः॥
नागेभ्यः सक्तवस्तुयें नारिकेलजलप्लुताः ।
दद्यात पद्माक्षतवलिं पञ्चमे ब्रह्मणे मुदा ॥
पष्ठे शिवाय वाऽपूपयुक्तं भक्तं प्रशस्यते ।
गुडोदकं सप्तमेऽहि विष्णवे विनिवेदयेत् ॥
विष्णोरेवाष्टमदिने दुग्धोदनवलिः स्मृतः ।
कृसरानं तु नवमे विष्णोरवे प्रशस्यते ॥
वाममार्गे तु विशेष उक्तस्तत्रच ।
वाममार्गे चतुर्दितु मण्डलस्य वलि हरेत् ॥
ब्रह्मस्थाने तु वेतालो मेपस्तस्य वलिः पुरः।
विष्णुस्थाने भैरवी स्यादजस्तस्य वलिमतः ।।
भैरवस्तु शिवस्थाने महिषं वलिमिच्छति ।
* रूभराताविति २ पुस्तके पाठ.!

·अहरार्पणम् ।
(१४५)
गौडी माध्वी च पैप्टी च सुरास्तत्र क्रमान्मताः ॥
मत्स्यमांसं मद्ययुक्तं भूतेभ्यो वलिरिष्यते ।
पितृभ्यः सासवपलं यक्षेभ्यः कुक्कुटो मधु ॥
भेकोन्दुरुवलिनीगे वाममार्गे वलिस्त्वयम् ।
(सिद्धान्तशेखरे)
सोमं संपूजयेनित्यमधिवासदिनावधि ।
अधिवासदिने प्राप्ते सोममुद्रासयेद्गुरुः ॥
(सारस्वतमते)
प्ररूढाण्यडराण्यन्यो न वीक्षेत कदा चन।
श्राचार्य एवं प्रविशेत तच्छिष्यो वा तदाज्ञया ।
(मेरुतन्त्र)
एवं गतेषु नवसु दिवसेषु विलोकयेत ।
सम्यक् कस्योदमो जातः किं नष्टं मध्यमं च किम् ॥
सम्यगभ्युक्ते सिद्धिः कुण्ठिते विघ्नमाप्नुयात् ।
कीटभुक्तेऽत्यल्पफलं शटिते सर्वनाशनम् ॥
सिद्धिः प्रियङ्गुभिज्ञेया श्यामाकैः स्वीसुखं भवेत् ।
तिलैः पूज्यजनोल्लासः सर्पपैर्नाभिचारकः ।
शालिभिः सर्वमान्यत्वं मुद्गैर्देवकृपा भवेत् ।
चतुप्पादास्तथाऽऽडक्या निष्पाचात् क्षेत्रमन्दिरे ॥
खल्वैः सत्कर्मसिद्धिश्च माषैः शान्तिररेभवेत् ।
सर्वैः समुदतैर्वामे सिद्धिः पातस्ततोऽन्यथा ॥
(सिमान्तसार)
अकुरेऽनुइते नष्टे शान्तिहोमं समाचरेत् ।
मूलमन्त्रेण जुहुयादघोरास्त्रेण वा शतम् ॥
इस्परार्पणविधिः।

·(१४६) पुरश्चैयाणेषस्य द्वितीयतरङ्गे विभ्रत्यद्भुतभूतिभूतपवचोवैचित्र्यचित्रामृत- स्रोतःशालिनि सनिवन्धनसरित्सम्भेदमभ्यर्हितम् ।। सद्युक्तिस्फुटमौक्तिकोत्करचमत्कारे द्वितीयस्तर- ङ्गोऽयं श्रीनरदेवनिर्मितपुरश्चर्यार्णवेऽस्मिनगात् ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीप्रतापसिंहसाहविरचित्ते पुरश्चर्यार्णवे दीक्षाकालदेशवास्तुयागकुण्डमण्डपाविनिर्णयपूर्वकम- ड्रार्पणविधानं नाम द्वितीयस्तरङ्गः।

·दीक्षाधिवासनादि ।
(१४७)
अथ तरङ्गद्वये क्रियावतीदीक्षा निरूप्यते ।
(शारदायाम)
चतुर्विधा सा संदिष्टा क्रियावत्यादिभेदतः ।
क्रियावती'वर्णमयीकलारमा वेधमय्यपि ॥
ताः क्रमेणौव कथ्यन्ते तन्त्रेऽस्मिन् संपदावहाः।
(मेकतन्त्रे)
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् ।
दीक्षाविधि पञ्चविधं तद्राज्ञामुत्तमोत्तमम् ॥
उत्तम महदान्यानां सामान्यानां तु मध्यमम् ।
ब्राह्मणानामल्पमुक्तं यतीनामपि चाल्पकम् ॥
तस्मादादौ प्रवक्ष्यामि तुल्यं यच्चोत्तमोत्तमम् ।
यस्मिन् ज्ञाते चोचमादिभेदानां विषयो भवेत् ।।
(प्रकटयोगिनी)
आदौ त भक्तिमान् शिष्यो निजदेहस्य शुद्धये।
ती स्नात्वा सहस्रं तु गांयत्री प्रजपन्नयेत् ॥
एकभक्तापवासादिवतन दिवसद्वयम् ।
अधिवासस्तृतीयेऽति दीक्षां तुयें हि चाचरेत् ॥
असंस्कृतेन वेहेन सयो दीक्षां न चाचरेत् ।
पिङ्गलामतमन्नतन्त्रप्रकारायोस्तु ।
सद्योऽधिवासमथवा प्रकुर्वीत यथाविधि ।
दिनहयेनैव कुर्यादीक्षाकर्मविचक्षणः ॥
सद्योऽधिवासनं वा स्यादेकस्मिन् दिवसे यदि-इत्युक्तम् ॥
(मस्तन्त्र)
दीक्षादीनात् पूर्वदिने प्रातःकृत्यं निवर्त्य च ।
समलरुत्य देहं स्वं स्वगेहे पूजनं चरेत् ॥

·(१४८)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरङ्गे
गणेशस्य विधानेन पुण्याहं वाचयेत् ततः ।
नान्दीमुखास्तर्पयित्वा पञ्चवाद्यपुरस्सरम् ॥
यथोक्तकृतसंभारो गच्छेदगुरुगृहं प्रति ।
पञ्चविधवाधमुक्तम् (सङ्गीतिशास्त्रे)
ततं शुपिरमानद्धमयःसारो घनस्तथा ।
वाद्यमेतत् पञ्चविध देवदेवस्य ताण्डवे॥
ततं वीयादि । शुपिरं बंशीराहादि । मानदं डिण्डिममृदङ्गादि । अयस्सारो
घण्टादि ।
(मेरुतन्ने)
प्राचार्य अविवरणसभारो दशधा मतः।
श्रीपवृक्षपीठानि हस्तमानानि मानतः॥
अष्टाहुलसमुच्छ्रायसहितानि समानि च ।
सप्तविंशतिदर्भाणां वेण्यग्रे मन्धिभूपितः ॥
विष्टरः सर्वयज्ञेषु लक्षणं परिकीर्तितम् ।
सुखाप्णोदकसंभूताः पाद्याथै ताम्रगण्डकाः ।।
शङ्खा अर्घप्रदानाय गन्धपुष्पजलान्विताः ।
सुताम्रस्य कमण्डल्व आचम्योदकपूरिताः ॥
ते युता मधुपर्काथै कांस्या दध्यादिपूरिताः।
महदयाणि वस्त्राणि मुद्रिकायं सुभूपणम् ॥
मयूरपत्रच्छत्राणि सोप्णीपाणि समाहरेत्।
पादुकाश्चाहरेत तत्र चर्माभरणभूषिताः॥
कृत्वैतत् फलमाप्नोति महायज्ञाहणोपमम् ।
अन्येभ्यो मधुपर्कस्य विप्रेभ्यः पूजनं स्मृतम् ॥
भक्तया तद्विगुणं दद्यादाचार्याय सुभक्तिमान् ।
अन्यैद्विजैः समं यत्र दैशिकस्य प्रपूजनम् ।
..

·दन्तकाष्ठपरीक्षणम् ।
(१६)
तस्मिन् यज्ञे फलं स्वल्पमनावृष्ट्या यथा क्षितौ ।
एवं गुरुगृहं गत्वा प्रणम्य गुरुपादुकाम् ॥
दत्वा वरणसामग्री संकल्प्य वृणुयाद्गुरुम् ।
उच्चार्यामुकमन्त्रस्य ग्रहणाय द्विजोनम ॥
गुरुत्वेनेति संभाष्य त्वामहं च ततो वृणे ।
इत्युक्त्वा वृणुयाच्छिप्यो वृतोऽस्मीति ततो गुरुः ॥
यथोचितं गुरो कर्म कुरुष्वोति वदेच्छिशुः ।
करवाणीति चाचार्यों गुरोरेवाज्ञया ततः ॥
ब्राह्मणान् वृणुयादष्टौ वेदवेदाङ्गपारगान ।
तदेवतोपासकाँश्च ऋत्विक्तेनाथवा यदा ॥
चत्वारि कुण्डानि तदा चत्वार ऋत्विजः स्मृताः ।
ततः शिष्येण सहितो यायाद्यागगृहं गुरुः ॥
उपविश्य च तद्दारे परीक्षामारभेत ततः।
शिष्याय मूलसंजप्तं प्रदद्यादन्तधावनम् ॥
दन्तान विशोध्य परतः स्थण्डिले हस्तमात्रके।
चतुरस्र पातयेत् तत् परीक्षेत
गुरुस्ततः ।।
तदयं यदिशासंस्थं तत्रेदं पूर्वतः फलम् ।
भूतिर्हदयसंतापो बन्धुनाशस्तथा मृतिः ॥
शोकश्च व्यग्रता सौख्यं ज्ञानं लाभः क्रमात् फलम् ।
अमङ्गलस्थानपाते प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
अष्टाधिकसहस्रं वा शतं विंशतिरेव वा ।
अस्वसंपुटितेनैपां नामा स्वाहान्वितेन च ॥
दोपान जहि जहीयेवं पदं नामावसानकम् ।
केवलाज्येन जुहुयाद्दुःस्वप्नेऽप्येवमेव हि ॥
.

·(१५०)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतर)
दन्तकाष्ठं पुनर्देयं पुनर्दुष्टे चतुर्गुणम् ।
तृतीयमपि दुष्टं चेन्न माया सा तु देवता ॥
वाममार्गे सकृदपि गुरुशिष्यो विनाशयेत् ।
(सिद्धान्तसंग्रह ) गुरुमुपफम्य ।
यज्ञवाट परिक्रम्य प्रक्ष्याल्य चरणो करौं ।
श्राचान्तो द्वारदेशस्थो गुरुदेवं च दिपतिम् ॥
नत्वा पापापनोदार्थ मन्त्रद्वयमुदीरयेत् ।
हे देव प्राकृतं चित्तं पापाक्रान्तमिदं मम ॥
तनिःसारय चित्तान्मे पापं फट्फट् च ते नमः ।
सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पञ्च च ॥
एते शुभाशुभस्यह कर्मणो नव साक्षिणः।
हुँफट् इति ब्रुवन् क्रोधदृष्ट्या पश्यञ्च पार्श्वयोः॥
एवं कृते महापापं यत् तदरेऽवतिष्ठते ।
तत्क्षणादेव नश्यन्ति पापान्यन्यानि मन्त्रिणः ॥
पूजने त्यक्तपापस्य काममिष्टं क्षणाद्भवेत् ।
तत प्राचमनं कृत्वा सामान्याय प्रकल्पयेत् ॥
सामान्यार्घस्थापनविधिः (गौतमीये)
त्रिकोणवृत्तभूविम्वं मण्डलं रचयते ततः ।
आधारशक्तिं संपूज्य तत्राधारं विनिःक्षिपेत् ॥
अखण पात्रं संशोध्य हृन्मन्त्रेण प्रपूरयेत् ।
निःक्षिपेत् तीर्थमावाह्य गन्धादीन् प्रणवेन तु ॥
दर्शयेद्धेनुमुद्रां वै सामान्यामिदं स्मृतम् ।
मन्त्रयेत् प्रणवेनवै
इति च॥
....

·द्वारपूजाविधिः।
(११)
(मेरुतन्ले)
अघोदकेन संप्रोक्ष्य द्वारपूजां समाचरेत् ।
द्वारपूजाविधिस्तत्रैव।
द्वारमर्धाम्बुना प्रोक्ष्य तन्मध्ये विघ्नपं यजेत् ।
तदक्षिणे महालक्ष्मी वामे चापि सरस्वतीम् ॥
द्वारे श्रियं च तन्मध्ये शाखयोदक्षिणान्ययोः ।
ऊर्ध्वभागात् तलं यावत् पञ्चपञ्चविभागके ॥
नाम्नश्चाद्यक्षरं विन्दुयुक्तं नाम च २ऽन्तकम् ।
समुच्चार्य हृदन्तं च देवानेतान प्रपूजयेत् ॥
गणपति क्षत्रपालं ततश्च वसुधारया ।
युक्तं शब्बनिधिं दक्षे चामे वसुमतीयुतम् ॥
पूजयित्वा पद्मनिधि तदधो दक्षवामतः ।
मायाशक्तिं च चिच्छक्तिं गङ्गां च यमुनां तथा ।
धातारं च विधातारं दं देहल्यै नमस्त्वधः ।
श्रादौ तु पश्चिमद्वारे पूजा चेयं प्रकाशिता ॥
नदी चापि महाकालो द्वारयोर्दक्षवामयोः ।
पूज्यावेवमुदग्द्वारं प्राग्याम्यं च प्रपूजयेत् ।।
द्वारपाली क्रमात तेषु गणेशपभावपि ।
भृङ्गिरीटस्तथा स्कन्द उमाचण्डेश्वरौ तथा ॥
विष्णानन्दः सुनन्दश्च चण्डश्चापि प्रचण्डकः ।
बलश्च प्रवलश्चैव भद्रश्चापि सुभद्रकः ॥
वक्रतुण्डैकदंष्ट्रौ च महोदरगजाननौ ।
लम्बोदरश्च विकटो गणेशद्वारपालकाः ।।
विघ्नराजो धूम्रवर्णः क्रमाव पश्चिमद्वारतः।

·(१५२)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
देव्याः सूर्यस्य योगिन्योऽष्टावेता द्वारपालकाः ॥
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा।
वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा च श्रिया सह ॥
तथा।
ततश्च देशिको विघ्नान दिव्यानालोकनेन च ।
अन्तरिक्षगतानस्त्रोदकैरुत्सादयेत् क्रमात् ।।
पार्थिवान् पार्मिणघातैश्च त्रिभिरुत्सार्य यत्नतः।
अङ्गं संकोच्य किं चित् तु शाखां वामगतां स्पृशन् ॥
उत्सारितानां विघ्नानां ददहर्म तु दक्षिणे।
पादेन दक्षिणेनाथ प्रविशेद्यागमण्डपम् ॥
वाममार्गेऽथ वा शाक्के वामपादपुरस्सरम् ।
ब्रह्माणं वास्त्वधीशं च नैर्ऋत्यां दिशि पूजयेत् ॥
(श्यामारहस्य) धृतवचनानि ।
पञ्चशुद्धिं विना पूजा अभिचाराय कल्पते ।
श्रात्मशुद्धिः स्थानशुद्धिर्मन्त्रस्य शोधनं तथा ॥
द्रव्यशुद्धिर्देवशुद्धिः शुद्धिः पञ्चविधेरिता ।
सस्नानभूतसंशुद्धिप्राणायामादिभिः प्रिये ॥
पडायखिलन्यासैरात्मशुद्धिरितीरिता ।
(मेरुतन्त्रे)
पञ्चगव्यार्घतोयाभ्यां प्रोक्षयेन्मण्डपान्तरम् ।
संमार्जनोपलेपाचैर्दर्पणोदरवत्कृतम् ॥
विमलैधूपदीपादिपुष्पदामादिशोभितम् ।
पञ्चवर्ण मयं चित्रं स्थानशुद्धिरियं मता ॥
..
* रजश्चित्रम् इति २ पु पा.

·(१५३)
द्वारपूजाविधिः।
गृहीत्वा मातृकावर्णान् मूलमन्त्राक्षराणि च ।
क्रमात् क्रमाद्विरावृत्तिर्मन्त्रशुद्धिरियं मता ॥
पूजाद्रव्यादि संमोक्ष्य मूलास्त्राभ्यां विधानतः ।
दर्शयेदूधेनुमुद्रां च द्रव्यशुद्धिरियं मता ॥
पीठे देवी प्रतिष्ठाप्य सकलीकृत्य मन्त्रवित् ।
मूलमन्त्रेण दीप्तास्मा अभिभाव्योदकेन च ॥
त्रिवारं प्रोक्षयेविहान देवशुद्धिरितीरिता ।
पञ्चशुद्धिं विधायेत्थं पश्चाद्यजनमाचरेत् ॥
पञ्चशुद्धिविहीनेन यत्कृतं न च तस्कृतम् ।
तच।
अर्ध्याम्बुना च गव्येन यागस्थाने सुपिञ्चित ।
गव्यनेति पञ्चगव्येन।
तदुक्तम् (गौतमीये)
पलमात्रं दुग्धभागं गोमूत्रं तावदिप्यते ।
घृतं च पलमात्रं स्याडोमयं तोलकद्वयम् ।।
दधि प्रसृतिमात्रं स्यात् पञ्चगव्यमिदं स्मृतम् ।
अथ वा पञ्चगव्यानां समानो भाग इप्यते ॥
मूलमन्त्रेण संमन्त्र्य कुशाग्रेण च शोधयेत् ।
तेन सर्वविशुद्धिः स्यात् सर्वपापनिकृन्तनम् ॥
(स्मृतिशास्त्रे)
गायत्र्याऽऽदाय गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ।
प्राप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्रावणेति वै दधि ॥
तेजोऽसीति घृतं चैव देवस्य त्या कुशोदकम् ।
मन्त्राद्यपरिज्ञाने तु प्रणवेनैव शोधयेत् ॥

·..
(१५६)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
दलमूलेषु युगशः केशराणि प्रकल्पयेत् ।
एतत् साधारण प्रोक्तं पङ्कजं तन्त्रवेदिभिः॥
पदानि त्रीणि पादार्थ पीठकोणेषु माजयेत् ।
अवशिष्टैः पर्विद्वान् पीठगात्राणि कल्पयेत् ।।
पदानि वीथिसंस्थानि मार्जयेत् पङ्क्तयभेदतः ।
दिक्षु द्वाराणि रचयेहिचतुष्कोप्टकैस्ततः ॥
पदैस्त्रिभिरथैकेन शोभाः स्युद्वारपार्श्वयोः ।
उपशोभाः स्युरेकेन त्रिभिः कोप्टैरनन्तरम् ॥
अवशिष्टेः पदैः पडूभिः कोणानां स्याश्चतुष्टयम् ।
रञ्जयेत् पञ्चभिवर्मण्डलं तन्मनोहरम् ॥
पीतं हरिद्राचूर्ण स्यात् सितं तण्डुलसंभवम् ।
कुसुम्भचूर्णमरुणं कृष्णं पदग्धपुलाकजम् ॥
बिल्वादिपत्रजं श्याममित्युक्तं वर्णपश्चकम् ।
अङ्गुलोत्सेधविस्ताराः सीमारेखाः सिताः शुभाः ॥
कर्णिका पीतवर्णेन केशराण्यरुणेन च ।
शुभ्रवर्णेन पत्राणि तत्सन्धीन् दयामलेन च ॥
रजसा रजयेन्यन्त्री यहा पीतैव कर्णिका।
केशराः पतिरक्ताः स्युररुणानि दलान्यपि ॥
सन्धयः कृष्णवर्णाः स्युः पीतेनाप्यसितेन वा ।
रञ्जयेत् पाठगर्भाणि पादाः स्युररुणप्रभाः ।।
गात्राणि तस्य शुक्लानि वीधीषु चतसृप्यपि ।
श्रालिखेत् कल्पलतिका दलपुप्पफलान्विताः ॥
* पुगपज नमान्यजमिति ।

·सर्वतोमद्रमण्डलम् ।
वर्णनानाविधैश्चित्राः शोभा रक्ताः समीरिताः।
उपशोभाः पीतवर्णाः कोणान्यसितभानि च ॥
तिस्रो रेखा बहिः कुर्यात् सितरक्तासिताः क्रमात् ।
मण्डलं सर्वतोभद्रमतत् साधारणं स्मृतम् ॥
चतुरस्रां भुवं भित्वा दिग्भ्यो द्वादशधा सुधीः ।
पातयेत् तत्र सूत्राणि कोष्ठानां दृश्यते शतम् ॥
चतुश्चत्वारिंशदाढ्य पश्चात् पत्रिंशताऽम्बुजम् ।
कोष्ठैः प्रकल्पयेत् पीठं पङ्क्तया नैवात्र वीथिका ॥
द्वारशोभे यथापूर्वमुपशोभा न दृश्यते ।
अवशिष्टैः पदैः कुर्यात् पभिः कोणानि तन्त्रवित् ॥
विदध्यात् पूर्ववच्छेपमेवं वा मण्डलं स्मृतम् ।
चतुरस्त्रे चतुःपष्टिपदान्यारचयेत् सुधीः ॥
पद्मश्चतुर्भिः पद्मं स्यान्मध्ये तत्परितः पुनः।
चौधीश्चतस्रः कुर्वीत मण्डलान्तावसानिकाः॥
दिग्गतेषु चतुष्केषु पङ्कजानि समालिखेत् ।
विदिग्गतचतुष्काणि भित्त्वा पोडशधा सुधीः ।।
मार्जयेत् स्वस्तिकाकारं श्वेतपातारुणासितैः ।
रजोभिः पूरयेत् तानि स्वस्तिकानि शिवादितः॥
प्राक्सोक्लेनैव मार्गेण शेषमन्यत् समाचरेत् ।
नवनाभमिदं प्रोक्तं मण्डलं सर्वसिद्धिदम् ॥
पञ्चाब्जं मण्डलं प्रोक्तमेतत् स्वस्तिकवर्जितम् ।
दीक्षायां देवपूजार्थे मण्डलानां चतुष्टयम् ॥
सर्वतत्रानुसारेण प्रोक्तं सर्वसमृद्धिदम् ।

·(१५८)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्ग
(यामले)
आरक्तवर्ण तवर्ण शक्तिद्वादशसंयुतम् ।
संपूज्य दीपनाथं च भैरवं प्रार्थयदिति ॥
अतितीक्ष्ण महाकाय कल्पान्तदहनोपम।
भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमहसि ॥
कान्तं चास्त्रं समुच्चार्य पूजावेदी ततो विशेत् ।
(वैष्णवीफल्पे)
संस्कृत्य चासनस्थानमास्तीर्य विहितासनम् ।
जलमानीय सव्येन संस्कुर्यात् तद्यथाविधि ।
जलसस्फारस्तयोक्तम् ।
वायुवीजेन संशोध्य वहिवीजेन निर्दहेत् ।
प्लावयेजलवीजेन गायत्र्या प्रोक्षयेत् ततः ।।
ततो धेन्वाऽमृतीकृत्य प्रणवेनाभिमन्वयेत्।
तथा।
..
तथा।
अात्मविद्याशिवैस्तत्त्वैः प्रणवादिशिरोऽन्तकैः।
तज्जलेन बिराचम्य प्रासनं शोधयेत् ततः ॥
शिरोऽग्निजाया । शोधन धाधारमण जलमेष रूपमिति सांप्रदायिकता ।
मेरुपृष्ठ ऋषिः प्रोक्तः सुतलं छन्द ईरितम् ।
कूर्मोऽत्र देवता मोक्ता आसनोपनिवेशने ॥
विनियोगश्च कपितः पठेद्धृत्वाऽऽसनं ततः ।
पृध्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ॥
त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रं चासनं कुरु ।
मायावी समुच्चार्य प्राधारशक्तये ततः ।।
कमलासनमाभाप्य डेनमोऽन्तं प्रपूजयेत् ।
श्रात्ममन्त्रेणोपविशेदासने देशिकोनमः ।।

·.... .... पश्चात् पूजाद्रव्यशुद्धिः। (१५९) दुःशिल्पिरचितत्वादिनानादोपोपशान्तये । आत्ममन्त्रस्तु। स्वनामाद्यक्षरं पुंसः सोमसामिसमन्वितम् । आत्ममन्नं विजानीयात् ॥ इति सिद्धान्तसंग्रहे मोक्तः। सोमसामीति चन्द्रार्धमित्यर्थः । (मेस्तन्ने) वेदिकायामासने स प्राङ्मुखः संविशेदथ । बद्धपद्मासनो मौनी अजुकायो जितेन्द्रियः ॥ देशिकेन्द्रस्तु संस्थाप्य पूजोपकरणानि च । दक्षिणे वामभागे तु स्थापयेत् कलशं शुभम् ।। सुगन्धिजलसंपूर्णं हस्तप्रक्षालनाय च । पात्रं निधायाथ दीपान् प्रज्वालयेच्छुभान् ॥ व्यञ्जनं मुकुरं छत्रं चामरं दिनु मत्रवित् । स्थापयेदिति शेषः । प्राङ्मुख इति बद्धपद्मासन इति चोपलक्षणम् । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा स्वस्तिकासनमास्थितः । इति भैरवोके। (नियन्धे) ततः संकल्प्य विधिवत् सूर्यायाधैं निवेदयेत् । सूर्यार्घदानमन्त उक्तो (मेरुतन्ते) हाँहों सः सग्रहराशिनक्षत्रपदमुच्चरेत् । ततश्च योगकरणपरिवृत्तासनेति च ॥ संस्थितश्रीसूर्यायैप तेऽर्घः स्वाहा मनुः स्मृतः । चतुस्त्रिशदतरोऽयं सूर्यस्यार्घनिवेदने ॥ तय पूजासंभारानुपफम्य । यथायथं तु संस्थाप्य संस्कुर्यात् तानि चात्मवान् । पुष्पनैवेद्यगन्धादीन् हाँहुँफडिति मन्त्रतः ॥

·पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरने
नाराचमुद्रया दृष्ट्या समया च विलोकयेत् ।
दृष्टं वाचाऽऽत्मनि ज्ञातं सम्यक् पुष्पादिदूषणम् ॥
अस्पृश्यस्पर्शनं चापि यदन्यायार्जितं च वा ।
तथा निर्माल्यसंस्कृष्टं कीटाद्यारोहणं च यत् ॥
तत्सर्व नाशमायाति नैवेद्याद्यवलोकनात् ।
ततो रमिति मन्त्रेण शिखां दीपस्य संस्पृशेत् ।।
स तु स्याच्छुभदो दीपो निष्क्रव्यादः सुखप्रदः ।
पतङ्गकीटकेशादिदाहात् कव्यादिसंहते ॥
वसामजादिसंभूतैर्घताद्यैरुपयोजितम् ।
अज्ञानरूपं तत्सर्वं दोपं स्पर्शाहिनश्यति ॥
हाँ बीजमुच्चरन् मन्त्री देवतीर्थेन संस्पृशेत् ।
पानीयं घटमध्यस्थं दृष्ट्वा सम्यक् च साधकः ॥
वामेन पाणिना धृत्वा वामपार्श्वस्थितं घटम् ।
पात्राधारेण मन्त्रेण संस्कुर्वन् संस्पृशेज्जलम् ॥
स्वसंज्ञाद्यक्षरं विन्दुचन्द्रार्धपरियोजितम् ।
तत्पात्रनाम द्वेऽन्तं च हृदन्तः पात्रमत्रकः॥
यदज्ञानादमेध्यादिसंसृष्टिरिह संगता।
यदन्यदूषणं पात्रे तोये वाऽज्ञानतो भवेत् ॥
जलाशयशवस्पर्शाजलस्थानाञ्च संगतम् ।
इत्यादिदूपणं नश्येत् तत् प्रिये देवपूजने ॥
ततः कृताञ्जलिपुटो वामदक्षिणपार्श्वयोः ।
गुरुं गणपतिं नत्वा पुरतः स्वेष्टदेवताम् ॥
अस्वएडमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् ।
(यामले)

·प्राणायामलक्षणम् ।
(१९१)
तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
इति नत्वा गुरुं मन्त्री करशुद्ध्यादिकं चरेत् ।
फराद्धमफारस्तु (मेरुतन्त्रे)
सुगन्धिपुष्पाण्यादाय चन्दनाक्तानि मन्त्रवित् ।
साँ मन्त्रेण करयारस्त्रमन्त्रेण मर्दयेत् ॥
तत्पुष्पं वामहस्तेन समादाय च मस्तकम् ।
भ्रामयेत् परितस्तारं जपन्नाधाय तत् पुनः॥
हाँ ॐ पूर्व पठलोकमिमं स च निगद्यते ।
ते सर्वे विलयं यान्तु ये मां हिंसन्ति हिंसकाः ॥
मृत्युरोगभयक्लेशाः पतन्तु रिपुमस्तके ।
अस्त्रमन्त्रेण नाराचमुद्रयेशदिशि यजेत् ॥
करशुद्धौ ततोऽस्त्रेण कुर्यात् तालत्रयं ततः।
ऊोर्ध्वमस्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धमपि देशिकः ॥
तेन संजनितं तेजो वहिप्राकारमुद्रया।
रक्षेदात्मनि मूलेन प्राणायामत्रयं चरेत् ॥
प्राणायामलक्षणमुक्तम् (सारसमुथये)
प्राणो वायुः शरीरस्य प्राधामस्तस्य निग्रहः ।
प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः कथ्यते हि सः ॥
सगी मन्त्रजापेन निगर्भो मात्रया भवेत् ।
मात्राकारलक्षण च (अगस्त्यसंहितायाम्)
नलिनीपत्रसंहत्यां सूक्ष्मसूध्यमभेदने ।
दले दले च यः कालः स कालों लववाचकः॥
लवस्त्रुटिस्तु निशद्भिः कलां तावत्त्रुटि विदुः ।
काष्ठा तावत्काला ज्ञेया तावत्काष्ठा निमेषकः ॥
खाङ्गुलिस्फोटतुल्यश्च मात्राऽष्टादशभिः स्मृता ।

·तत्रव। ११६२) पुरचर्यायस्य तृतीयतरने (मेस्तन्ने) मध्यामूलाधावदग्रमगुप्टेन निपीड्यते । मात्रा सा प्रोज्यते सद्भिोगेऽभीष्टं प्रयच्छति ॥ जानुं प्रदक्षिणीकुर्याद्यावत्कालेन हस्तकः । तावत्कालमिता मात्रा स्वनिःश्वाससमाऽपि च ॥ (अगस्त्यसंहितायामपि) वामजानुनि हस्तस्य भ्रमणं यावता भवेत् । कालेन मात्रा सा ज्ञेया मुनिभिर्वेदपारगैः॥ प्राणायामबिना यद्यत् कृतं कर्म निरर्थकम् । अतो यत्नेन कर्तव्याः प्राणायामाः शुभार्थिभिः ।। अत्र प्राणायामा इति बहुवचनम् । कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन नित्यपरम । प्राणायामत्रयं कुर्यात् इनि। (कालीमे) प्राणायामवयं कुर्यान्मूलेन प्रणवेन वा । अथ वा मन्त्रीजेन यथोक्तविधिना सुधीः ।। फचित्। प्राणायामं ततः कुर्याद वाग्भवेन समाहितः-रत्युक्तम् । प्राणायामेऽङ्गुलिनियसो (शानार्णवे) कनिष्ठानामिकार्यन्नासापुटधारणम् । प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना ।। (मेरी) पूरकः कुम्भकश्चैव रेचकञ्चेति स त्रिधा । सत्मकारमाह (यामले) दक्षाङ्गुष्ठेन दक्षे च घाणं संपीड्य मन्त्रवित् । ईडया पूरयेदायुं मानापोउशभिः कमात् ॥ तथा च। .... ....

·प्राणायामलक्षणम् ।
(१९३)
अङ्गुष्टानामिकाभ्यां च धृत्वा नासाद्वयं ततः ।
ततस्तु कुम्भयेद्वायु पूरकाणां चतुर्गुणैः ॥
अनामया तथा वामनासां धृत्वा तु दक्षिणे ।
द्वात्रिंशद्भिस्तु मात्राभिर्वायोश्च रेचनं चरेत् ॥
खचित्तं मूलचके तु निधायासून समभ्यसेत् ।
(महाकालसहितायामपि)
मूलमन्त्रस्य जापेन मात्रापोडशकेन हि ।
वामनासापुटेनैव पूरयित्वाऽनिलं वलात् ॥
पुनस्तस्य चतुःपष्ट्याऽऽवृत्त्या वायुं विकुम्भ्य छ ।
पुनत्रिंशदावृत्त्या मूलमन्त्रस्य पार्वति ॥
नासापुटेन दक्षेण रेचयेत् सकलानिलम् ।
प्रकारेणेदृशेनैकः प्राणायामो हि जायते ॥
आवश्यकं तत्तूयं हि फलाधिक्यं समुच्चये।
द्वितीयप्राणायाममाह (यामले)
ततो रेचनमार्गेण प्राणायामं प्रपूरयेत् ।
पुनः पोडशमात्राभिः कुम्भकं च समाचरेत् ॥
चतुःषष्टितमैर्मन्त्री नासापुटौ विधृत्य च ।
पुनश्च रेचयेद्वायुं द्वात्रिंशन्मात्रया बुधः॥
घामनासापुदेनेति शेप ।
मृतीयप्राणायामस्तयोक्तः ।
वामेनैव पिबेहायुं मात्रापोडशकैः क्रमात् ।
नासापुटौ निपीड्याथ पूरकस्य चतुर्गुणैः ॥
दक्षेण रेचयेद्वायु द्वात्रिंशन्मात्रया बुधः ।
तन्प्रान्तरे।
ईडयाऽऽकर्पयेद्वायुं मानापोडशकैः क्रमातू ।
..

·(१६४)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरड़े
नासापुटौ निपीड्याथ पूरकस्य चतुर्गुणैः ।
दक्षेण रेचयेद्वायुं द्वात्रिंशन्मात्रया बुधः ।
तन्त्रान्तरे।
ईडयाऽऽकर्पयेतायुं वायं पोडशमात्रया ।
सुषुम्णामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः॥
नाड्या पिङ्गलया चैनं रेचयेद्योगवित्तमः ।
भूयोभूयः क्रमात् तस्य व्यत्यासेन समाचरेत ॥
तस्येति पूर्यमाणायामस्येति । व्यत्यासेन वैपरीत्येन ।
तदुक्तम् (सनत्कुमारसंहितायाम्)
येनैप रेचयेद्वायुं तेनैव पूरयेत् पुनः इति ।
(यामले)
प्राणायामं विधायेत्यं भूतशुद्धिं समाचरेत् ।
(शारदायाम)
शरीराकारभूतानां भूतानां यद्विशोधनम् ।
श्रद्वयब्रह्मसंयोगातशुद्धिरियं मता ॥
(यामले)
भूतशुद्धिलिपिन्यासी विना यस्तु प्रपूजयेत् ।
विपरीतफलं दद्यादभक्त्या पूजनं यथा ॥
भूतशुद्धिप्रकारमाह (मेरतन्त्र)
पादतो जानुपर्यन्तं चतुरखं सबज्रकम् ।
लँ युतं पीतवर्णं च भूस्थानं ब्रह्मदैवतम् ॥
अधिष्ठितनिवृत्त्याख्यकलया स्थानमुच्यते ।
उत्पत्तेस्तत् तु जीवानामेवं रूपं विचिन्तयेत् ।।
जान्वारानाभिपर्यन्तमपां स्थानं सितप्रभम् ।
अर्धचन्द्रनिभं शृङ्गद्वयं तत् पद्मलाञ्छितम् ।।
पट्कोणं विन्दुभिः पड्भिर्युक्तं व वीजसंयुतम् ।

·(१५)
भूतशुद्धिप्रकारः।
प्रतिष्ठाकलया युक्तं ध्यायेत् तद्विष्णुदैवतम् ॥
नाभ्यादिकण्ठपर्यन्तमारक्तं रुद्रदैवतम् ।
₹ वीजयुक्तं कलया युतं विद्याख्यया तथा ॥
दीप्तिमत्स्वस्तिकोपेतं त्रिकोणाकारतां गतम् ।
महाप्रलयसंस्थानं वह्नितत्त्वं विचिन्तयेत् ।।
कण्ठाभ्रूमध्यपर्यन्तं पट्कोणाकारतां गतम् ।
पड्दिन्दुलाञ्छितं वृत्तवेष्टितं कृष्णवर्णकम् ॥
वायुस्थानं शान्तिकलाधिष्ठितं शिवदैवतम् ।
य वीजयुक्तं सर्वेषां प्राणरूपं विचिन्तयेत् ॥
भ्रूमध्याह्मरन्ध्रान्तमाकाशस्थानमुच्यते ।
वृत्ताकारं धूम्रवर्ण महोच्चध्वजलाञ्छितम् ॥
शान्त्यतीताख्यकलयाऽधिष्ठितं शिवदैवतम् ।
हँ वीजयुक्तं ध्यात्वेत्यं देहे भूतानि विन्यसेत् ।।
धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालसुशोभितम् ।
पद्मं तत्कणिकासंस्थं प्रदीपकलिकानिभम् ॥
सुषुम्णावर्मना जीवं परमात्मनि योजयेत् ।
योगयुक्तेन विधिना सोऽहंमत्रेण साधकः॥
तत्रैव सर्वभूतानि विलीनानि विचिन्तयेत् ।
तन्मान्तरे।
विनिधाय निजाके तु समुत्तानं करद्वयम् ।
मूलाधारस्थया शक्त्या चक्रभेदक्रमेण च ॥
हंसेन ब्रह्ममार्गेण जीवं ब्रह्मणि योजयेत् ।
(महाकालसहितायाम)
हरपुण्डरीकादात्मानं ज्वलदीपशिखाकृतिम् ।

·(१६८)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
सुषुस्णावर्त्मना ब्रह्मवीजमवेण मस्तके ।
सहस्रदलमध्यस्थे संयोज्य परमात्मनि ।
(सिद्धान्तसंग्रह)
ततः समस्ततत्त्वानि तत्रैव विलापयेत् ।
पृथ्वीमप्सु च ता वह्नौ वहिं वायौ समीरणम् ।।
प्रविलाप्य तथाऽऽकाशे अाकाशं प्रकृती ततः ।
अपरब्रह्मरूपां तां मायाशक्तिं परात्मनि ॥
एवं समस्तदेहादिप्रपञ्चं परमात्मनि ।
प्रविलाप्य परब्रह्मरूपे तिष्ठेत् कियत् क्षणम् ॥
(मेरसन्ने)
शरीरे वामकुक्षौ तु चिन्तयेत् पापपूरुषम्
वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कजलप्रभम् ॥
ब्रह्महत्याशिरस्कं च स्वर्णस्तयभुजद्वयम् ।
सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥
तत्संसर्गपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् ।
उपपातकरोमाणं रक्तश्मभुविलोचनम् ।।
खड़धर्मधरं क्रूरमगुष्ठपरिमाणकम् ।
अधोमुखं महाभीमं रुक्षं पापं विचिन्तयेत ॥
(महाकालसंहितायाम्)
वामनासापुटेनाथ पूरयित्वा समीरणम् ।
सविन्दुवायुवीजं च धूम्रवर्ण विभाव्य च ॥
तदेव वीजं देवेशि पञ्चाशद्वारमीरयेत् ।
तदुत्पन्नेन वातेन शुष्कं देहं विचिन्त्य च ।।

·भूतशुद्धिप्रकरण
सहैव रेचयेहायुं ततो नासापुटेन च ।
वामेन वायुमुत्तोल्य सहस्रदलमध्यगम् ॥
विभाव्य परमात्मानं चन्द्ररूपं वरानने ।
सानुस्वारं वायुबीजं पञ्चाशद्वायुमुच्चरन् ।
तस्माचन्द्रात सुधावृष्ट्या देहमाप्लाव्य सुन्दरि।
भूवीजेन सनादेन शुद्धं संयोज्य विग्रहम् ॥
लीनीकृतानि यानीह पञ्चभूतानि वै पुरा।
यथास्थानं स्थापयित्वा ब्रह्मवीजं पुनर्गणन् ।
अहंकारादिभिस्तत्त्वैः सहैव परमात्मनि ।
जीवात्मानं समाकृष्य स्थापयित्वा हृदम्बुजे ॥
देवीरूपमथास्मानं चिन्तयेत् क्षणमूर्जितः ।
अत्र घायुषीजादेः पञ्चाशद्वारजपेन पूरकादिकमुक्तम् ।
(यामलादी तु)
नाभिदेशे च य कारं धूम्रं वायुं विचिन्तयेत् ।
तेनैव शोधयेल्लिङ्गन्तनुं पोडशमात्रया ॥
कर्मात्मकं चतुःपष्ट्या कुम्भयित्वा समाचरेत् ।
द्वात्रिंशन्मात्रया दचे रेचनं तेन वा पुनः॥
इति पोडशादिमात्राभिः पूरकादिकमुक्तमिति सल्पाविकल्पो नएव्य ।
(सिद्धान्तसमहे)
पुनरुत्पातयेदेहं पवित्रं परमात्मनः ।
परब्रह्मास्मिका विद्या प्रकृतिर्मातृका परा ।
अजायत जगन्मातुराकाशं नभसोऽनिलः।
समीरणादभूदहिवढेरापस्ततो मही ॥
स्वीयमेभ्योऽपि भूतेभ्यस्तेजोरूपं कलेवरम् ।
देवताराधने योग्यमुत्पन्नमिति भावयेत् ।।

·पुरर्धयार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
भूतशुद्धिरियं प्रोक्ता महापापौघनाशिनी ।
संक्षिप्तमकारमाह (उड्डीशे)
अथ वा कुण्डली देवीं पञ्चभूतादिना सह ।
परमात्मनि संयोज्य तयोरक्यं विभाव्य च ।।
ध्यानयोगेन मनसा सोऽहंसोऽहं विभावयेत् ।
क चिच्छक्तिविशेषे तु हंस इति वीजादिकं परशिवे सयोज्य सोऽहमिति-
मन्त्रेण स्वस्थानमानयेदित्युक्तम् ।
(मेरो)
भूतशुद्धिं विधायैवं प्राणस्थापनमाचरेत् ।
(ज्ञानार्णवे)
प्राणप्रतिष्ठया पश्चाजीवं देहे नियोजयेत् ।
मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः ॥
उद्धरेत् परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ।
प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्माण साधयेत् ।।
(मेरतन्ने)
प्राणायामत्रयं कृत्वा मातृकान्यासमाचरेत् ।
(फेत्कारिणीतन्त्र)
मन्त्रा मूकत्वमायान्ति विन्यासेन विना लिपेः।
सर्वमन्त्रप्रसिद्ध्यर्थं तस्मादादौ लिपि न्यसेत् ॥
तत्रादावन्तर्मातृकान्यासः । ( मेरुतन्त्रे)
अथान्तर्मातृकान्यासं वक्ष्ये तं शुद्धिकारकम्।
यं कृत्वा योगिनां चित्तं पातके न प्रवर्तते ॥
मूलाधारध्वनि श्रुत्वा प्रबुद्धा शक्तिकुण्डली ।
ज्वलत्पावकसंकाशा सूक्ष्मा तेजःस्वरूपिणी ।।
मूलाधाराच्छिरःपद्मं स्पृशन्ती विद्युदाकातः ।
तया स्पृष्टशिरःपद्मादमृतौघस्वरूपिणः ।।

·बहिर्मातृकान्यास ।
(१९९)
निर्गतान्मातृकावर्णान् सुषुम्णावर्मना तनुम् ।
स्थापयित्वा स्थितानेतानेवं ध्यात्वा प्रविन्यसेत् ॥
कण्ठे विशुद्धिचक्राख्यं पद्म पोडशपत्रकम् ।
भंस्यं प्राग्दलात् तत्र संस्थिताः पोडश स्वराः॥
एवं संचिन्य तारादि विन्दुयुक्तं नमोऽन्तकम् ।
वदेत् स्वरं च सर्वेषु वर्णेष्वप्येषु पद्धतिः॥
हृदयेनाहतं चक्र ध्यायेद्वादशपत्रकम् ।
पूर्वपत्रान्तर्दलेषु प्राग्वत् कादीन् प्रविन्यसेत् ॥
मणिपूर ततश्चक्रं चिन्तयेन्नाभिमण्डले ।
दशपत्र तत्र डादिवर्णान् प्राग्वविचिन्तयेत् ॥
स्वाधिष्ठानं लिङ्गमूले चक्रं पड्दलमुच्यते ।
चिन्तयेद्वादिलॉस्तव पड्वर्णानपि पूर्ववत् ।।
मूलाधाराभिधं चक्र पद्माकृति चतुर्दलम् ।
व श प स तत्र चिन्त्यं पूर्वाशादिदलेषु च ।
श्राज्ञाख्यचक्र भूमध्ये द्विदलं कमलाकृति ।
हे ते ध्यायेदयं कार्यों मनसा केवलेन तु ॥
स्वदेहेऽनामया कार्यः पुष्पेण सुरमूर्तिषु ।
अनादित्वान्न ऋष्यादिब्रह्मवद्ध्यानमस्य तु ॥
अथ यहिर्मातृकान्यास । (शारदायाम)
ऋपिब्रह्मा समुद्दिष्टो गायत्री छन्द ईरितम् ।
सरस्वती समाख्याता देवता देशिकोतमैः॥
अक्लीवहस्वदीर्घान्तगतैः पवर्गकै. क्रमात् ।
पडङ्गानि विधेयानि जातियुक्तानि देशिकैः ॥

·..
(१७०)
पुरचार्णवस्य तृतीयतरने
(मेरतन्त्रे)
बहियासमथो वक्ष्ये पूर्वोक्तब्रह्मरन्धके ।
वर्णारविन्दे संध्यायेन्मातृकाख्यां सरस्वतीम् ।।
ध्यानं तत्रैव।
पञ्चाशवर्णभेदैर्विहितवदनदोःपादयुक्कुक्षिवक्षो-
देशांभास्वत्कपाकलितशशिकलामिन्दुकुन्दावदाताम् ।
अक्षत्रक्कुम्भचिन्तालिखितकरतलांत्रीक्षणां पद्मसंस्था-
मच्छाकल्पामतुच्छस्तनजघनभरां भारती तां नमामि ।।
ललाटे मुखवृत्तेऽक्षिश्रवानासासु गण्डयोः।
प्रोष्ठयोर्दन्तपङ्क्त्योश्च मुधिं वक्ते न्यसेत् स्वरान् ॥
बाह्वोः संधिषु साग्रेषु कचवर्गों न्यसेत् सुधीः ।
टतवौं पदोस्तहत् पार्श्वयोः पृष्ठदेशतः ।।
नाभौ कुक्षौ पवर्ग च हृदंशककुदं ततः।
न्यस्य यादिचतुर्वर्णान् शादिपट्कं ततो न्यसेत् ॥
हृदादिकरयोरथ्योर्जठरे वदने तथा।
न्यासस्वयं वर्णमात्राहीनपाठप्रपूरकः ।।
(शारदायाम)
न्यसेत् सान्वितान् सृष्ट्या ध्यायेद्देवीं यथाविधि ।
"विन्दुयुक्तान् न्यसेत् तत्र संहृत्याप्रतिलोमतः ॥
(मेसतन्त्रे)
क्षमारभ्य अकारान्तो न्यासश्चेत् क्रियते यदि ।
संहारन्यासनामा स्याद्विन्दुन्यास इतीरितः ॥
संहारक्रमेण ध्यानमाह ।
अक्षजं हरिणपोतमुदग्रटई
विद्या करैरविरतं दधी त्रिनेत्राम्।

·कलामाकान्यास.
(१७१)
अर्धेन्दुमौलिमरुणामरविन्दसंस्थां
वर्णेश्वरी प्रणमत स्तनभारनम्राम् ॥
(शारदायाम्)
सर्गविन्द्रन्तिकान् न्यस्य डार्णायान् स्थितिवमना ।
विद्यात् पूर्वोदितान विद्वानृप्यादीनङ्गसंयुतान् ॥
• (मेरो)
विन्दुसर्गयुतान डादिठान्तान् वर्णान् स्थितौ न्यसेत् ।
पूर्वोक्ता एव मुन्याद्याः पडझं ध्यानमुच्यते ॥
सिन्दूरकान्तिममिताभरणं त्रिनेत्रं
विद्याक्षसूत्रमृगपोतवरान् दधानम् ।
पाचे स्थितां भगवतीमपि काञ्चनाभां
ध्यायेत् कराब्जधृतपुस्तकवर्णमालाम् ॥
न्यासाः कार्यास्तु वटुभिः स्थितिसंहारसृष्टयः।
संहारसृष्टिस्थितयोहस्थस्तु न्यसेत् कमात् ।।
वानप्रस्थाश्च यतयः सृष्टिस्थितिलयक्रमात् ।
न्यासान कुर्युरिति प्रोक्तः स्थितिन्यासः सविस्तरः॥
अथ फलामातृकान्यासस्तत्रैव ।
वक्ष्ये कलामातृकाया न्यासं तस्य ऋपिः स्मृतः।
प्रजापतिश्च गायत्री छन्दस्तस्यास्तु देवता ॥
सरस्वती मातृकाख्या नियोगोऽभीष्टतुष्ठये।
तारैः पडझं कुर्वीत हस्वदीर्घान्तरस्थितैः॥
ध्यानमाद।
हस्तैः पा रथानं गुणमय हरिणं पुस्तकं वर्णमाला
टकं शुभ्रं कपालं दलममृतलसद्धेमकुम्भं वहन्तीम् ।

·(१७)
पुरधर्याणवस्य तृतीयतरने
मुक्ताविद्युत्पयोदस्फटिकमणिजपावन्धुरैः पञ्चवक्त्रै-
स्यावक्षोजनम्रां सकलशशिनिभां शारदांता नमामि ।।
ध्यात्वैवं तारपूर्वी तामकारायां च मातृकाम् ।
विन्दुयुक्तां डेऽन्तकलानामाद्यां नमसाऽन्विताम् ॥
पूर्वोक्तशुद्धमात्राणां न्यासस्थानेषु विन्यसेत् ।
तारपूर्वामित्यादि । एतेन ॐ अनिवृत्त्यै नम इत्यादयः प्रयोगाः संपन्नाः ।
कलानामान्याह।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेन्धिका ।
दीपिता रोचिका चापि मोचिका च पराऽभिधा ॥
सूक्ष्मा सूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायनी ततः ।
व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका ॥
स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिलक्ष्मीर्युतिः स्थिरा स्थितिः।
सिद्धिर्जया पालिनी च शान्तिरीश्वरिका रतिः॥
कामिका वरदा चान्या हादिनी प्रीतिसंयुता।
दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्री भया निद्रा च तन्द्रिका ॥
क्षुधा स्यात् कोधिनी पश्चात् कियोत्कारी समृत्युका ।
पीता श्वेतारुणा पश्चादसिताऽनन्तयाऽन्विता ॥
उल्का कलामातृकैवं स्थानेऽकारादिके न्यसेत् ।
फलानामुत्पत्तिस्थानमाह ।
तत्र नादात्मनो जाताः स्वरजास्तु सदाशिवात् ।
अक्षमालां पुस्तकं च पाशं चापि कपालकम् ॥
हस्तैर्दधत्यः श्वेताभाः श्वेताभरणभूषणाः ।
अकाराद्ब्रह्मणो जाताः कचवर्गकला दश ॥
पीता अक्षजं पद्ममभयं च कमण्डलुम् ।

·ar
कलामातृकान्यासः।
(१७३)
हस्तैर्दधत्यो ध्येयास्ताः पीतगन्धानुलेपनाः ॥
विष्णोरुकारात् संजाताटतवर्गकला दश ।
श्यामा अभयशारिवरहस्ताः समीरिताः।
मकाराद्रुद्रतो जाताः पयवर्गकला नव ।
शरच्चन्द्रनिभा हस्तैरभयं शूलमेव च ॥
कपालं च वरं ध्येया दधत्य इति साधकैः
शकारादिकपञ्चानामीश्वराद्विन्दुतोऽभवन् ।
अभयं हरिणं टई वरं च करपल्लवैः।
दधत्यो रक्तवर्णाश्च ध्येया न्यासे कलात्मके।
अय फेशयादिमातृकान्यास उक्तस्तत्रैध ।
केशवादिमातृकायाः साध्यनारायणो मुनिः।
अमृतादा तु गायत्री छन्दो लक्ष्मीहरिः सुरः ।।
द्विरुक्तैः शक्तिश्रीकामैः पडङ्गानि तमाचरेत् ।
शक्तिर्लजा।
शङ्खचक्रगदापद्मकुम्भादर्शाब्जपुस्तकम् ।
बिभ्रतं मेघचपलावणं लक्ष्मीहार भजे ॥
शक्तयस्तु निजाङ्केषु निपण्णाः सस्मिताननाः ।
एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिश्रीकामपुटिताक्षरम् ।।
तारादिहदयान्ताव केशवाद्यास्तु शक्तयः ।
भ्यान्ता नमोऽन्ता उच्चार्याः स्थानेऽकारादिके न्यसेत् ॥
भ्यान्तामिति तान्त्रिात्यात् साधुः । मयं च संक्षिप्तमफारः । मगस्त्यसदि.
तादी तु चतुर्यफपयनान्तयोनासो पृथगुपार उक। केराधापच की घेत्यादि
येणयाकल्पे।
(मरतन्त्र)
तारमायारमाकामानुक्त्वा वर्णान् समुञ्चरेत् ।
भ्यामन्ती च तथा देव्यै शक्त्यादित्रितयं पुनः ।।
ध्यानमाद।

·(१७४)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
हृदयान्तं समुच्चार्य ललाटादिषु विन्यसेत् ।
कवित तु देवतानामान्ते पुनः शक्त्यादिीजाधारो नोक्तः ।
(वैवसेन्या तु)
तारादिर्मन्मथादिर्वा रमादिर्वा भवेदियम् ।
इति प्रणबादीनां विकल्प उक्तः।
(शारदायां तु)
स्मरायां मातृकां न्यस्य केशवादिनमोन्विताम् ।
सधातुप्राणशक्त्याऽऽत्मयुक्तयाऽऽदिषु वैष्णवः॥
इति कामबीजमात्रमुपास्तम् ।
कलामात्रा तु शाक्तानां नियोऽयं विष्णुसेविनाम् ।
केरावादिनामान्याह ।
केशवः कीर्निसंयुक्तः कान्तिर्नारायणान्विता ।
माधवस्तुष्टिसंयुक्तो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः ॥
विष्णुश्च धृतिसंयुक्तः शान्तियुङमधुसूदनः।
त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दययाऽन्चितः ॥
श्रीधरो मेधया युक्तो हषीकेशस्तु हर्षया ।
पद्मनाभयुता श्रद्धा लजा दामोदरान्विता ॥
वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सकर्पणसरस्वती ।
प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः ॥
चक्री जया गदी दुर्गा शाी तु प्रभयाऽन्वितः ।
खड़ी तु सत्यया युक्तः शडी च चण्डया युतः ॥
हली च वाण्या संयुक्तो विलाशिन्याऽथ मौशली ।
शूली च® जयया युक्तः पाशी विरजयाऽन्वितः॥
अड्डशी विश्वया युक्तो मुकुन्दो विनदान्वितः।
* विजयायुक्त इति २ पु. पा. ।

·थ्रीकण्ठादिमातृकाण्यासः।
नन्दजस्तु* सुदयया नन्दी स्मृत्या समन्वितः॥
नर ऋद्धया नरकजित् समृद्धया शुद्धियुग्धहरिः ।
कृष्णो वुद्ध्या भुक्त्या सयो मतियुक् शाश्वतः स्मृतः ॥
शौरिक्षमे शूरदमे जनार्दन उमान्वितः ।
भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लित्रया ॥
चैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदापुरुषोत्तमौ ।
वली तु परया युक्तो वलानुजपरायणे ॥
बालसूक्ष्मे वृपघ्नश्च संध्यायुक् प्रज्ञया वृपः ।
हंसः प्रभासमायुक्तो वराहो निशयाऽन्वितः ॥
विमलो मेधया|| युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः ।
केशवाद्या मातृकोक्ता यादियोगश्च पूर्ववत् ।।
अस्य प्रयोगस्तुॐही थी क्लीम केशवकीर्तिभ्यां हाँधी की नमइत्यादि।
पादियोगपति । ॐ है श्री ली ये स्वगात्मश्यां यसुदापुरुषोत्तमाश्यां ही धी
इसी नम इत्यादिक्रमेण यकारादिषु त्वगादियोग इत्यर्थः।
भय श्रीकण्ठादिमातृकान्यासस्तय ।
अथ शैवहिता वक्ष्ये श्रीकण्ठादिकमातृकाः ।
मुनिः स्यादक्षिणामूर्निर्गायत्री छन्द ईरितम् ॥
अर्धाद्रिजो हरो देवो नियोगः सर्वसिद्धये ।
हलो वीजानि गुह्ये तु पादयोः स्वरशक्तयः ।
हवदीर्घान्तरे कृत्वा प्राग्वद्वान् हसरयम् ।
पदीर्घसंयुतैः कृत्वा पडलानि न्यसेत् तनी ॥
* नन्दजः सुनदायुक्त इति ३ पु. पा ।
1 एणो भुक्त्या युद्धा सत्य इति संप्रतिमुद्रितशारदानुसारः पाठः ।
: सात्यत इति २ पु.पा.।
इधररमे इति संप्रतिमुद्रितगारदानुसार पाठः।
[ विमलो माधयति संप्रतिमदिनारदानुसारः पाउ।
Y

·वपुराश्रयामः॥ पुरश्चक्षणवस्य तृतीयतरने हस्वदीर्घान्तर इति ।ौं के गडमासामित्यादिभिः पडझं कुर्यादित्यर्थः। भ्यानमाहा बन्धूककाञ्चननिभं रुचिराक्षमाला पाशाङ्गुशौ च वरदं निजवाहुदण्डैः । विभ्राणमिन्दुशकलाभरणं त्रिनेत्र- मर्धाम्विकेशमनिशं साँ च मातृकामुक्त्वा देवान्ते चेशमुच्चरेत् । डेन्तं डेन्तां च तच्छक्ति नमोन्तान् मातृकास्थले ॥ त्वगसृङमांसमेदोस्थिमजाशुक्राण्यसन् वदेत् । शक्तिं क्रोधं तथाऽस्मानं डेन्तं यादिदशस्वपि ॥ इसमें श्रीकण्ठेशाय पूर्णादर्य नम इति प्रयोग। त्यगिति । इसी ये स्वगात्मने बालीयाय सुमुख्य नमः इत्येपं यादिवशपषु स्वादियोगः कर्तव्य त्य। शिवशक्तिनामान्याद। श्रीकण्ठपूर्णोदयौँ चानन्तो विरजयाउन्धितः । सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक् त्रिमूर्तिकः ।। अमरेशो व लाक्ष्या चा(शो दीर्घघोणया । भारनिर्दीिर्घमुग्या तिधीशो गोमुग्वीयुतः ॥ स्थापवीशो दीर्घजिवायग्बरः कुण्डोदरीयुतः । उधकेदया च भिराटीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्योजातो ज्वालमुग्याऽनुग्रहोल्फामुग्वीयुतः। अरे श्रीमुम्बी महासेनो विद्यामुपीयुत्तः ॥ +RTE वाग्मने गर्गोणय मुनय नि मुनिरनी। सर पारनाम्याटी युक्त. it धापूर्ण मयी । भारनिरितिकारागार पाट । अनुग्रह गुनगुनायानुप्रामुगायुनान प्रामादि पार । पिरो..

·.
श्रीकण्ठादिमातृकात्यासः।
(१७७)
क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ।
पञ्चान्तके सर्वसिद्धिौर्या युक्तः प्रकीर्तितः ॥
शिवोत्तमेशोछ विन्यस्यो युक्तस्त्रैलोक्यविद्यया ।
एकरुद्रो मन्त्रशक्त्या कूर्मेशश्चाटोशक्तियुक् ।।
एकनेत्रो भूतिमात्रायुक्तोऽथ चतुराननः ।
लम्बोदर्या युतः मोक्तस्त्वजेशो द्राविणीयुतः ।।
सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः ।
लागलीशश्च मचर्या दारुकेशेन रूपिणी ॥
वीरिण्या त्वर्धनारीशो झुमाकान्तः पुनर्युतः ।
काकोदर्या तथाऽऽपाढी पूतनायुक्त ईरितः ॥
दण्डीशो भद्रकालीयुगद्रीशो योगिनीयुतः ।
मीनेशः शविनीयुक्तो मेपेशस्तर्जनीयुतः ॥
लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कूर्दिनीयुतः ।
छगलण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वजया ।
महाकालो जयायुक्तो वालीशः सुमुखीयुतः।
भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥
खड़ीशो वारुणीयुक्तो वकेशो वायवीयुतः।
श्वेतो रक्षावधारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥
नकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशों व्यापिनीयुतः।
संवर्नको महामायायुक्त एतास्तु मातृकाः ॥
* शिय उत्तमेश इत्यत्र शियोत्तमेश इति प्रामादिकः ।
1-वस्मशक्तियुगिति शारदानुसारः पाठः।
t-त्रीश इति पारदानुसार पाठः।
मेरेशो गर्जिनीयुत इति शारदानुसारः पाठः।
॥ पुजनीयुत पति शारदानुसारः पाठः।
..

·(१७८)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्ग
श्रीकण्ठाद्या य ईशान्तस्तत्र नेशं प्रयोजयेत् ।
य इति । य ईशान्तो भवति तदन्ते पुनरीशपदं न देयमित्यर्थः । एतेन
श्रीकण्डादिनामान्ते ईयपददानमावश्यकमित्यनुज्ञातम् ।
तथा।
सर्वे रुद्राः स्मृता रक्ता धृतशूलकपालकाः ।
शक्तयो रुद्रपीठस्याः सिन्दूरारुणविग्रहाः ॥
रक्तोत्पलकपालाभ्यामलंकृतकराम्बुजाः।
अथ भुवनेश्वरीमातृकान्यासमाह तव ।
येनोपास्या महाविद्या दश तस्याधिकारिताः ।
भुवनेशीवीजपूर्वमातृकान्यासने सुराः ॥
ऋषिः शक्तिस्तु गायत्री छन्दः स्यान्मातृकामयी ।
भुवनेशी देवताऽध नियोगः स्वेष्टसिद्धये ॥
हस्वदीर्घान्तरगतैः पवगैर्दीर्घसंयुतैः ।
प्राग्वद्धरैः षडङ्ग स्यादङ्गुष्टादि तथैव च ।।
हरैरिति । आकारादिपदीर्घस्वरयुक्तहकाररकाररित्यर्पः । प्रयोगस्तु ।
में के हैं गधे हैं आँ हाँ हृदयाय नम इत्यादि ।
उद्यत्कोटिदिवाकरप्रति निभा तुङ्गोपीनस्तनी
वद्धार्धेन्दुकिरीटहाररसनामञ्जीरसंशोभिता ।
विभ्राणा करपङ्कजैर्जपवटीं पाशाङ्गुशौ पुस्तकं
दिश्यानो जगदीश्वरी त्रिनयना पद्मे निपण्णा सुखम्॥
लज्जाबीजं पूर्वमुक्त्या मातृकान्यास एव हि ।
भुवनेशीमातृकाणां न्यासकैर्यत्र साधने ।
मथ लक्ष्मीमातृकान्यासस्तत्रय ।
श्रीबीजपूर्वकः कार्यो लक्ष्मीकामगृहस्थितः ।
* प्रतिभदोत्तुरीरु इति शारदा ।
ध्यानमाह।

·संमोहनमातृकान्यासः।
(१७)
ऋषि गुश्व गायत्री छन्दो मातृस्वरुपिणी ॥
लक्ष्मीस्तु देवता प्रोक्ता हरस्थाने शरौ कुरु ।
न्यासार्थं तु पडङ्गादेः शेषं श्रीवीजपूर्वकम् ॥
हरस्थाने शरौ इति । भुवनेशीमाकोक्तहकाररकारयोः स्थाने शफाररकारी
दधादित्यर्थः । तेन हामित्यादेः स्थान थामित्यादि सिध्यति ।
ध्यानमह।
विद्युद्दामसमप्रभा हिमगिरिप्रख्यैश्चतुर्भिर्गजैः
शुण्डादण्डसमुहृतामृतघटेरासिञ्च्यमानामिमाम् ।
विभ्राणां करपइजर्जपवीं पद्मदयं पुस्तकं
भास्वद्रत्नसमुज्ज्वलां कुचनतां ध्यायेजगत्स्वामिनीम्॥
अथ संमोहनमातृकान्यासस्तत्रैय ।
कामनामात्रसिद्ध्यर्थं कामबीजादि पूर्ववत् ।
कुर्याञ्च मातृकान्यासं मुनिः संमोहनो मतः ॥
गायत्री छन्द उदिष्टं देवता मातृकामयी ।
संमोहिनी नाम देवी पूर्वयुक्त्या पडङ्गकम् ॥
पूर्वयुक्तोति । लक्ष्मीमातृकोक्तयुक्त्या समोहनमातृकायाः कामबीजपूर्वफत्वन
हकाररफारयोः स्थाने संयुक्तककारलकारी दत्वा पडङ्गन्यासः कार्य इत्यर्थः ।
ध्यानमाह।
वालार्ककोटिरुचिरां स्फटिकाक्षमालां
कोदण्डमिक्षुजनितस्मरपञ्चबाणाम् ।
विद्यां च हस्तकमलैर्दधतीं त्रिनेत्रां
ध्यायेत् समस्तजननीं नवचन्द्रचूडाम् ।।
समोहनमातृकान्तरमाह।
शक्तिश्रीकामवीजादिमातृकान्यासतो नृणाम् ।
शत्रुत्वाद्या मन्त्रदोषा नश्यन्ति बहुवर्णजाः ॥
महासंमोहन ऋपिर्गायत्री छन्द ईरितम् ।

·(१८०) पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे संमोहिनी नाम देवी न्यासः प्राङ्मातृकासमः॥ ध्यानं यथा। ध्यायेयमक्षवलयेक्षुशरांशपाशां पद्मद्वयागुशशरां नवपुस्तकं च । प्राविभ्रती निजभुजैररुणां कुचा" संमोहिनी त्रिनयनां नवचन्द्रचूडाम् ॥ अथ गणेशमातृफान्यासस्तत्रैव । सर्वविघ्ननिरासार्थमवश्यं न्यासमाचरेत् । गणेशमातृकायास्तु मुनिर्गणक ईरितः॥ निवृद्गायत्रिका कुन्दो देवः शक्तिविनायकः । स्मृत्या दीर्घाड्यया त्वङ्गं कृत्वा ध्यायेदूगजाननम् ॥ स्मृतिर्गकारः। शूलाडशवराभीतिपाणिं रक्ताब्जहस्तया । प्रिययाऽऽलिजिन्तं रक्तं त्रिनेत्रं गणपं भजे ॥ एवं ध्यात्वा न्यसेत् स्वीयवीजपूर्वाक्षरान्वितम् । स्वीयेति । स्वीयवीजं गमिति वीजं पूर्व येषां तारशानि यान्यक्षराणि अ- फारादीनि तैरन्वितं यथा भयति तथा वक्ष्यमाणशक्ति संयुक्तान् यक्ष्यमाणगणे- शान् न्यसेदित्यर्थः। तथा। विप्रेशो हीसमायुक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः । विनायकः पुष्टियुक्तः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः ॥ विघ्रकृत् स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती। गणस्तु स्वाहया युक्त एकदन्तस्तु मेधया ॥ द्विदन्तः कान्तिसंयुक्तो गजवक्रेण कामिनी। निरजनो मोहिनीयुक् कपर्दी तु नदीयुतः ॥ * एतन्यासपरवचनानां मेरावानुपुर्यापाट उमलायते । ध्यानं यथा। ..

·.
युक्त एकंपादो
रमायुतः॥
गणेशमातृकान्यास
(११)
दीर्घजिह्वः पार्वतीयुक् ज्वालिन्या शडकर्णकः ।
वृषध्वजो नन्दया युक् सुयशागणनायकौ ॥
गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ।
त्रिलोचनस्तेजोवत्या लम्बोदरस्तु सत्यया ॥
महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मुत्तिः सुरूपया।
सदाशिवः कामदायुगामोदो मदजिह्वया ॥
दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकायुतः ।
प्रमोदः सितया
द्विजिह्वो महिपायुक्तः शूरस्यापि भुजङ्गिनी ।
वीरोऽपि कर्णया युक्तः पण्मुखो भृकुटीयुतः ॥
वरदो लज्जया वामदेवः स्यादीर्घघोणया ।
धनुर्धरावक्रतुण्डौ द्विरण्डो यामिनीयुतः ॥
सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः।
मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमले लोललोचना ॥
मत्तवाहनचाञ्चल्ये जटी दीप्तिसमान्तः।
मुण्डी सुभगया युक्तः खड़ी दुर्भगया तथा ॥
वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगीयुग्वृषकेतनः ।
भक्तिप्रियो भगिन्या तु गणेशो भोगिनीयुतः ।।
मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात् कालरात्रियुक् ।
गणेश्वरः कालिकेति प्रोक्ता विघ्नेशमातृका ।।
त्वगादियोगो यादीनां पूर्ववत् परिकीर्तितः ।
(निबन्धे)
श्रोमाद्यन्तो नमोन्तो वा सविन्दुर्विन्दुवर्जितः ।
पञ्चाशद्वर्णविन्यासः क्रमादुक्तो मनीषिभिः ।।
-

·(१५२)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
चतुर्धा मातृका प्रोक्ता केवला विन्दुसंयुत्ता।
सविसर्गा सोभया च रहस्यं शृणु कथ्यते ।।
विद्याकरी केवला च सोभया भुक्तिदायिनी।
सविसर्गा पुत्रदात्री सविन्दुर्वित्तदायिनी ॥
(कुलावतारे)
मायालक्ष्मीवीजपूर्वो वाग्भवाद्योऽथ वा पुनः।
त्रिताराद्यो रमाद्यो वा न्यस्तव्यः साधकोत्तमैः॥
त्रितारश्च ।
वाग्भवं कामराजं च श्रीवीजं च त्रितारकम् ।
शक्तिश्रीकामवीजं वा त्रितारं मुनयो विदुः ।
इति तन्त्रान्तरे प्रोक्तम् ।
चीजफोशे तु।
वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं च त्रितारकम् इत्युक्तम् ।
(सिद्धान्तसार)
वाग्भवाद्या वाक्प्रदा स्यात् त्रिताराद्या तु कामदा।
श्रीबीजाद्या महेश्वर्यदायिनी मातृका स्मृता ॥
(धीरचूडामणी)
मातृकात्रितयं कुर्यात् सृष्टिसंहारकस्थितिम् ।
न्यासं कुर्यान्महेशानि कल्पोक्तं च विशेषतः ॥
(कुलावतारे)
सृष्टेस्तु सुतपुष्ट्यादि स्थितेस्तत्पालनं भवेत् ।
सहतेोपसंहारं तस्मात् त्रितयमाचरेत् ।।
(सिदान्तसारे)
सर्गे सर्गान्वितान् न्यस्यत् संहतो च सविन्दुकान् ।
डादिठान्तान् न्यसेवान स्थितौ तदुभयान्वितान ॥

·मातृकान्यासमुद्रा।
(१८३)
(विशक्तिरते तु)
अकथादित्रिभेदन विभज्य मनुवल्लिपिम् ।
कवर्ग प्रथमं न्यस्येदवर्ग च ततः परम् ॥
तवर्ग विन्यसेत् पश्चात् स्थितिरेपा प्रकीर्तिता-त्युक्तम् ।
मातृकान्यासमुदा उकास्तन्त्रान्तरे।
ललाटेनामिकामध्ये न्यसेच मुखवृत्तके ।
तर्जनीमध्यमानामा विन्यसेञ्चैव नेत्रयोः॥
तर्जन्यनामे संयोज्य न्यसेत् साधकसत्तमः।
अगुष्ठ कर्णयोय॑स्य कनिष्ठाङ्गुष्ठको नसोः ॥
मध्यमा गण्डयोन्य॑स्य मध्यमामोष्ठयोन्यसेत् ।
अनामां दन्तयोय॑स्य मध्यमामुत्तमान के ॥
मुखेऽनामां मध्यमां च हस्ते पादे च पार्श्वयोः ।
कनिष्ठानामिकामध्या न्यस्तव्याः पृष्ठतस्तथा ॥
ताः साङ्गुष्ठा नाभिदेशे सर्वाः कुक्षौ च विन्यसेत् ।
हृदये साधकः सर्वमंसयोश्च ककुत्स्थले ॥
हृतपूर्वहस्तपत्कुक्षिमुखेषु तलमेव च ।
एतास्तु मातृकामुद्राः क्रमेण परिकीर्तिताः ।
अज्ञात्वा विन्यसेद्यस्तु न्यासः स्यात् तस्य निष्फलः ।
(मन्नतन्त्रप्रकाशे)
पुष्पैरनामया वाऽपि मनसा वा न्यसेदसून ।
अनामयेत्यस्य साङ्गुष्ठयेति ।
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु न्यासः सर्वत्र संमतः ।
इति (पद्ययाहिनी) पचनात् ।
तेन च । पुष्पैर्दघतामूर्ती अगुयानामिकाभ्यां स्वदेहे मनसा मूलाधारादिषु
न्यासो योध्य । इद च ऋष्यादिकरपडङ्गन्यासयहिर्मातृकादिव्यतिरिक्त तत्र
मुद्रान्तराभिधानात् ।

·(१८४)
पुरश्चर्याणयस्य तृतीयतरने
(डामर)
कृत्वा तु मातृकान्यासं न्यासानन्यान् समाचरेत् ।
मूलमन्त्रस्य अण्यादिकराङ्गादि ततो न्यसेत् ।
(योगिनीतन्त्र)
ऋष्यादीन् विन्यसदेवि चतुर्थीहृदयान्तकान् ।
(बृहन्मत्स्यसूक्ते)
ऋपिन्यासो मूर्धि देशे छन्दस्तु मुखपङ्कजे ।
देवता हृदये चैव वीजं तु गुह्यदेशके ।।
शक्तिं च पादयोश्चैव सर्वाङ्गे कीलकं न्यसेत् ।
(मेरुतन्त्र)
पेर्गुरुत्वाच्छिरसि वर्णत्वाच्छन्दसो मुखे ।
धारणं प्रोच्यते चित्ते ज्ञेयत्वाद्देवता हृदि ।
ऋपिस्तु।
महेश्वरमुखाज्ञात्वा यः साक्षात् तपसा मनुम् ।
संसाधयति शुद्धात्मा स तस्य ऋषिरीरितः ॥
इति (कालानलतन्त्र) प्रोक्तम् ।
( तथा)
गुरुत्वानमस्तके चास्य न्यासश्च परिकीर्तितः ॥
(मेरुतन्ते)
ऋ-गताविति धातोस्तु ऋवर्णः प्रापको मतः ।
पिवार्थस्तु विज्ञानमतस्ततप्रापकस्तु सः ॥
(पृहन्मत्स्यसूक्ते)
सर्वेषां मन्त्रतत्वानां छादनाच्छन्द उच्यते ।
अक्षरत्वात् पदत्वाञ्च मुखे छन्दः समीरितम् ॥
शपिच्छन्दोऽपरिज्ञानान्न मन्त्रफलभाग्भवेत् ।
दौर्बल्यं चापि मन्त्राणां विनियोगमजानताम् ।।
..

·पर्डङ्गन्यासः।
ऋष्यादिन्यासमुद्रा उक्तास्तन्त्रान्तरे ।
ऋपिच्छन्दोदेवतानां न्यासे चाङ्गुलयः स्मृताः।
चतस्रोऽङ्गुष्ठरहिताः शक्यन्तं विन्यसेत् ततः ॥ ,
कीलकं व्यस्तहस्ताभ्यां सर्वाङ्गे साधकाग्रणीः।
अथाङ्गमुदास्तत्रैव।
हृदये मध्यमानामातर्जनीभियंसेवुधः ।
मध्यमातर्जनीभ्यां च शिरसि न्यासमाचरेत् ॥
अगुष्ठेन शिखायां च दशभिः कवचे न्यसेत् ।
नेत्रेषु तिसृभिश्च स्यादस्त्रमूर्बोर्ध्वगं त्रिशः ॥
मध्यमातर्जनीभ्यां स्यादङ्गमुद्राः स्मृता इमाः ।
पडगार्थमाह।
हृदयायेति शब्देन हृत्स्थो देवः सविग्रहः।
उच्यते नम इत्यस्य ज्ञानं तद्विपयं परम् ॥
शिरःशब्दो देवताया उत्कृष्टत्वाभिधायकः ।
स्वाहेति विषयाः सर्वे देवतायां समर्पिताः॥
शिखायै तत्स्वरूपत्वं वपड्वापि तदुच्यते ।
देवताया व्यापकत्वं कवचायाभिधीयते ॥
हुमिति व्यापकं तेजो देवतायाः प्रकाश्यते ।
नेत्रशब्दन देवस्य नित्यज्ञानं प्रकाश्यते ॥
वौपडिति तदेवोक्तमस्त्रशब्देन वारणम् ।
अनिष्टस्य फशब्देन दाहक तेज उच्यते ॥
ज्ञात्वैवमङ्गमन्त्रार्थमङ्गन्यासं करोति यः ।
करगास्तस्य सर्वार्था पूज्यते त्रिदशैरपि ।
क्रीडार्थकादिवो धातोः संपूर्ण देवतापदम् । . .

·(१८६)
पुरधर्णियस्य तृतीयतरने
साधकाय ददातीति देवता परिकीर्तिता ॥
रज्यमानो हृदाऽऽत्मानं हृदयेऽस्ति चिदात्मकः ।
तस्मात् तत्र नमस्कुर्यान्मुख्याङ्गुष्ठेन संस्पृशेत् ॥
स्वाहया क्रियते सम्यग्विषयाहरणं यतः।
अनामातर्जनीभ्यां तेराकृष्टः कं निपेव्यते ॥
शिखा महो वपड्वाऽहं शिखयाऽऽत्मतनुग्रहः ।
यस्मात् तस्मादपडिति क्रियतेऽङ्गुलमध्यया ।
ग्रहणार्थ-कवच्-धातुहुँ मन्त्रण स गृह्यते ।
शरीरे ऽतस्तु कवचं तर्जन्याऽनामयाऽपि तत् ।
यथार्थज्ञानद्वौषट् तनेत्राभ्यां प्रजायते ।।
तस्मादुक्तं तत्र वौषट् तर्जन्यायैस्तु तत् स्मृतम् ।
एकाक्षत्वात् कुवेरादिदैवते ढेऽन्तमुच्चरेत् ॥
भ्यान्तं विष्ण्वादिके रुद्रादौ तु नेत्रत्रयात्मकम् ।
आध्यात्मिकादिरूपं यत् साधकस्य विनाशयेत् ॥
अविद्याजातमस्त्रं तत् फट्तालाभ्यां प्रपञ्च्यते ।
(यामले)
न्यसेदङ्गुष्ठमुख्येषु जातिभिर्नमसाऽथ वा ।
हृदादिषु पडङ्गेषु जातिपदेन विन्यसेत् ॥
नमः स्वाहा वपद् हुँ वौषट् फडेताश्च जातयः ।
अन्यत्रापि।
जातिपटमिति प्रोक्तं हृदाद्यस्त्रान्तसंयुतम् ।
तथा च ( शारदायाम)
हृदयादिषु विन्यस्यदङ्गमन्त्राँस्ततः सुधीः ।
हृदयाय नमः पूर्वं शिरसे वह्निवल्लभाम् ॥

·+ । - .. तथा। पडङ्गन्यासः। (१७) शिखायै वपडित्युक्तं कवचाय हुमीरितम् । नेत्रत्रयाय वौषट् स्यादस्त्राय-फडिति कमात् ।। पडङ्गमन्त्रानित्युक्तान् पडङ्गेषु नियोजयेत् । अनन्यासस्य नित्यतोक्ता (शानमालायाम) पूजाजपार्चनाहामाः सिद्धमन्त्रकृता अपि । अगन्यासेन विधुरा न दास्यन्ति फलान्यमी ॥ (मेरुतन्त्रे) पडझं विन्यसेन्मन्त्री पञ्चाङ्गं वा यथाविधि । यस्य मन्त्रस्य पञ्चाङ्गं नेत्रं तस्य विहीयते ।। अहैर्विहीनस्य मनोरङ्गं तेनैव कल्पयेत् । श्रागमोक्तेन मार्गेण न्यासान् नित्यं करोति यः । देवताभावमाप्नोति मन्त्रसिहिः प्रजायते ॥ यो न्यासकवचच्छन्नो मन्त्र जपति तं प्रिये । दृष्ट्वा विघ्नाः पलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा यथा गजाः ॥ अकृत्वा न्यासजालं यो मूढात्मा कुरुते जपम् । विनैः स वाध्यते नूनं व्याप्रैर्मृगशिशुर्यथा ॥ न्यासानां प्रचुरत्वेन फलानामपि भूरिता। उक्तन्यासो न हि साज्यस्त्वधिकं कामतश्चरेत् । ... (यामले) ततस्तु योगपीठाख्यं वदेहे न्यासमाचरेत् ।। अाधारशक्तिं प्रकृति तथा कूर्ममनन्तकम् ॥ अन्यत्र तु मूलप्रमत्यनन्तरं कालाग्निरुद्रोऽप्युक्तः। ततश्च मूलप्रकृति रुद्रं कालानलाह्वयम्-ति । मेरी तु मूलप्रकृतेः मागेव कालापिरुद्र उक्तः। तदनन्तरमाधारशक्तिरता।

·(१८८)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
तथा।
वराहं पृथिवीं क्षीरसिन्धुं द्वीपं च रत्नजम् ।
वैष्णवे तु श्वतद्वीप उक्त ।
मणि मण्डपं कल्पपादपं मणिवेदिकाम् ।
रत्नपीठं तथैतानि मन्त्री हृद्येव विन्येसत् ।।
क चिन्मणिमण्डपानन्तरं नन्दनोद्यानमप्युक्तम् ।
(शारदायाम)
अंसोरुयुग्मयोर्विद्वान प्रादक्षिण्येन देशिकः ।
धमें ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं विन्यसेत् क्रमात ॥
धर्मादयः स्मृताः पादाः पीठगात्राणि चापरे ।
मुखपार्श्वनाभिपार्श्वेवधर्मादीन प्रकल्पयेत् ॥
अनन्तं हृदये पद्मं यस्मिन् सूर्येन्दुपावकान् ।
एषु स्वस्वकला न्यस्येन्नामाद्यक्षरपूर्विकाः॥
अकाराचं न्यसेतू सूर्यमुकाराय निशाकरम् ।
मकाराचं न्यसेहहिं कलामण्डलसंयुतम् ॥
सत्त्वादीस्त्रीन गुणान् न्यस्येत् तथैवात्र गुरूत्तमः ।
सत्त्वं रजस्तम इति यस्य भेदाः समीरिताः॥
प्रात्मानमन्तरात्मनं परमात्मानमत्र तु ।
आदिवीजत्रयं न्यस्य शक्तिवीजपुरस्सरम् ॥
ज्ञानात्मानं प्रविन्यस्य न्यसेत् पीठमनुं ततः।
एवं देहलये पीठे,चिन्तयेदिएदेवताम् ॥
देवताध्यानस्य द्वैविध्यमुफम् (मेरुतन्त्रे)
ध्यानं कुर्यात् ततो तत्तत्कल्पोक्तेनैव वर्त्मना ।
तदपि द्विविधं प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं तथा ॥
यात्मनो हृदयाम्भोजे कर्णिकाकेशरोज्ज्वले ।

·अन्तर्यागविधिः
(१८९)
प्रफुल्ले सोमसूर्याग्निमण्डलेन विराजिते ॥
स्वीयेष्टदेवतां तत्र विद्यादागमबोषिताम् ।
एवं यवेदनं तद्धि सगुणं ध्यानमुच्यते ॥
यजीवब्रह्मणोरक्यं सोऽहं स्यामिति वेदनम् ।
तवे निर्गुणं ध्यानमिति ब्रह्मविदो विदुः इति ।
अप्रन्यासानन्तरं ध्यानात प्रागेव मुद्रापदर्शनमुक्तम् ।
(मेरुतन्त्र)
कराङ्गन्यासमुख्याँस्तु न्यासानन्यान् समाचरेत् ।
तत्तवकल्पोदितान् पश्चात् तनन्मुद्राः प्रदर्शयेत् इति ।
अन्यत्र तु।
एवं ध्यात्वा महेशानि ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् इति ।
ध्यानान्तरं तदुत्तम् ।
(महाधणरहस्ये) तु न्यासध्यानान्तर्यागानुक्ता।
ततश्च तन्मयो भूत्वा मुद्रा एताः प्रदर्शयेत्-त्युक्तमिति ।
तत्र कालविकल्पो योध्यः ।
मुद्रायन्धने तत्प्रदर्शनत्यागयोध मन्त्रभेदा (मेस्तन्ने) उक्ताः ।
ॐ क्लीमिति तु बीजाभ्यां मुद्राया बन्धनं स्मृतम् ।
दर्शयेन्मूलमन्त्रेण इस बीजेन संत्यजेत् ॥
(सनत्कुमारसंहितायाम)
अकृत्वा मानसं याग न कुर्याद्वहिरर्चनम् ।
अन्तर्यागविधिः (पृहदुत्तरतन्त्रे)
हृत्पद्मकर्णिकामध्ये योगपीठोपरि स्थिताम् ।
ध्यात्वा तां गन्धपुष्पाद्यैर्मानसैरुपचारकैः॥
संपूज्य विधिवत् पश्चान्मानसं होममाचरेत् ।
(श्मामारहस्य) धृतवचनानि ।
अमायामनहंकारमरागममदं तथा ।
--

·(१६०)
पुरश्चर्यार्णवम्य तृतीयतरङ्गे
अमोहदमदम्भं च अदेपाक्षोभको तथा ॥
अमात्सर्यमलोभं च दश पुष्पंविदुर्बुधाः।
अहिंसापरमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहम् ॥
दयापुष्पं धर्मपुप्पं ज्ञानपुष्पं च पञ्चमम् ।
इत्युक्तैरुनमैः पुष्पैः पूजयेत् परदेवताम् ॥
(मेस्तन्त्रे)
मूलाधारे चतुष्कोणमाग्निकुण्डं विचिन्तयेत् ।
तत्राग्निं कुण्डलीरूपं ध्यायन्मूलं समुच्चरेत् ॥
धर्माधर्महविर्दीप्ते अात्मानौ मनसा खूचा ।
सुषुम्णावर्मना नित्यमक्षवृत्तिर्जुहोम्यहम् ।।
पुण्यं जुहोमि स्वाहेति श्लोकान्ते प्रोच्चरेत् पुनः ।
पुनर्मूलं पुनः श्लोकं पुनः पापं जुहोमि च ॥
कृत्याकृये च संकल्पो विकल्पो धर्म एव च ।
हुत्वा पृथक् च स्वाहान्तं पुनः श्लोकमिमं पठेत् ॥
प्रकाशामप॑हस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्तूवम् ।
धर्माधर्मकलानेहं पूर्णवही जुहोम्यहम् ॥
स्वाहान्तनाहुतिं दत्वा प्राणायामनिरोधतः ।
निरस्तनिखिलोपाधिमात्मानं चिन्मयं स्मरेत् ॥
(श्यामारहस्यादी) तु मूलान्ते ।
नाभिचैतन्यरूपादौ हविषा मनसा सुचा।
ज्ञानप्रदीपित नित्यमक्षवृत्तीर्जुहोम्यहम् ॥
स्वाहा इति प्रथमाहुतिः।
मूलान्ते ।
धर्माधर्मविर्दीप्ते स्वात्माग्नौ मनसा स्युचा ।
मुपुम्णावर्त्मना नित्यमक्षवृत्ती होम्यहम् ॥

·मन्तोगविधि। (२६१) स्वाहा-इति द्वितीयाऽऽहुतिः। मूलान्ते । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्ब्योन्मनीस्रुचा । धर्माधर्मकलास्नेहपूर्णमग्नौ जुहोम्यहम् ॥ स्याहा-इति तृतीयाहुतिः । मूलान्ते । अन्तर्निरन्तरनिरिन्धनमेधमाने मोहान्धकारपरिपन्थिनि संविदग्नौ । कस्मिंश्चिदद्भुतमरीचिविकाशभूमी विश्वं जुहोमि वसुधादिशिवावसानम् ॥ स्थाहा-इति चतुर्थीहुतिः। इति श्लोकचतुएयेनाहुतिचतुपयमुक्तम् । (मेरुतन्त्रे) ईडया पायुमाकृष्य गुदं किंचिदाकुच्य जिह्वां तालगतां विधाय मूलाधारात् कुण्डलिनीमुत्थाप्य सहस्रदलकमलकर्णिकान्तर्गतपरमशिवेन सह तो सयोज्य प्रोक्तपीठे देयतामध्यदिति विरोप उक्तः। (यथा) वामनाडीः समाकृष्य किंचिदाकुञ्चयेद्गुदम् । रेचयेत् सममार्गेण जिह्वां तालुगतां चरेत् ।। शक्तिं शिवपदे योज्य किंचिदाकुञ्चयेदधः । कृत्वैवं तु यजेत् पीठं न्यासमार्गेण मन्त्रवित् ॥ तस्मिन् पीठे स्थितामिष्टदेवतां मूर्तिविग्रहाम् । ध्यात्वा यजेच्चन्दनाद्यैर्मानसैोजनान्तकैः ।। भोजनावसरे त्वन्तर्वैश्वदेवं समाचरेत् । तव। तदन्ते तन्मयो भूस्खा जपेदष्टोत्तरं शतम् । मूलं तत् सर्वसंपत्त्यै देवतायै निवेदयेत् ॥ (मातृकार्यये) माला पञ्चाशिका प्रोक्ता सूत्रं शक्तिशिवात्मकम् । . IA

·(१२)
पुरधयार्णवस्य तृतीयतरङ्ग
ग्रन्थिः कुण्डलिनी प्रोक्ता कलान्ते मेरुसंस्थितिः।।
(कुमारीफल्पे) तु होमात पूर्व जप उक्तः ।
ततो वै मानसजपं कुर्याद्धोमादिमेव च ।
नमस्कृत्य तथा स्तुत्वा बहिर्यागमथाचरेत-ति ॥
(चन्द्रिकायाम)
इत्यन्तर्यजनं कृत्वा साक्षाद्ब्रह्ममयो भवेत् ।
न तस्य पापपुण्यानि जीवन्मुक्तो भवेद्भुवि ॥
इत्यन्तर्यागविधिः।
अथ पात्रासादनम् । तदुक्तम् (यामले)
साध्यसाधकयोर्मध्ये पत्रिंशदङ्गुलं भवेत् ।
द्वादशाकुलमूर्ध्वं च तदधो द्वादशाङ्गुलम् ॥
द्वादशाङ्गुलमध्यस्थं तत्र संस्थापयेवुधः।
(मेरुतन्त्र)
अथार्घादिकपात्राणां फलं वक्ष्ये शुभाशुभम् ।
सर्वकामप्रदं स्वर्ण रौप्यमायुःसुतप्रदम् ॥
सौभाग्यं ताम्रपात्रेण धर्मवृद्धिस्तु मृण्मये ।
नारिकेले देवतुष्टिः पुष्टिकृत काचसंभवम् ॥
लक्ष्मीप्राप्तिबिल्वपात्रे ब्राह्मण्यं ब्रह्मवृक्षजे ।
मारणोच्चाटने लोहं स्तम्भे मापाजं भवेत् ॥
मन्त्रस्याराधने काष्ठं वाममार्गे तु तौम्विकम् ।
रत्नादीनां तु पात्राणि शुभरेखाङ्कितानि च ।।
अर्धनैवेद्यपूजार्थं वलिदाने प्रकल्पयेत् ।
(महाहारतन्त्र)
कन्याकोटिप्रदानानि तथा हेमशतानि च ।
यो ददाति महेशानि राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
तत्फलं कोटिगुणितं नारिकेलापात्रतः।

·कलशस्थापनविधि।
शक्तिविषयमिदम्।
देवताविरोपेण पात्र विशेषमाह ( मेरुतन्त्रे)
कांस्यस्य वाऽथ रौप्यस्य शैवे शकचरो हरौ ।
महाशको वाममार्गे स्फाटिक ग्रहनायके ।
पात्राणामादरः कार्यः पात्राण्येवोत्तमानि तु ।
वलिहोमक्रियाद्यं हि विना पात्रं न सिद्ध्यति ।
पत्रिंशदङ्गुलं पात्रमुत्तमं परिकीर्तितम् ।
मध्यमं तु त्रिभागोनं कनिष्ठं द्वादशाहुम्लम् ॥
वस्वगुलविहीनं तु न पात्रं कारयेत् क चित् ।
नाभीविवररूपाणि पुण्डरीकाकृतीनि च ॥
शहनीलोत्पलाभानि पात्राणि परिकल्पयेत् ।
श्वेतादीन्यतिशस्तानि विप्रादीनां क्रमेण च ॥
(तत्वसारसहितायाम्)
शङ्ख ज्ञानप्रदं मुक्ता शुक्तिविद्याप्रदायिनी।
कपालालाबुपात्राणि योगसिद्धिकराणि च ।
कपालादिधिधिरिपरः।
(समयाचारे)
सामान्याधैं ततः कृत्वा पयसा साधकोत्तमः ।
तजलमण्डलं कृत्वा पात्राणि स्थापयेत् ततः ।।
सामान्यायविधिः मागुतः।
अथ कलशस्थापनविधि (सिसान्तसार)
अस्त्रेण भूमि संशोध्य सामान्यार्बोदकेन च ।
स्ववामे विन्दुपट्कोणवृत्तवेदास्त्रमण्डलम् ॥
संलिख्य मूलमन्त्रान्ते देवतानाम कीर्तयेत् ।
पूजयेत् कलशाधारमण्डलाय नमोऽणुना* ॥
* नम इति मन्त्रण।

·(१६)
पुरवयार्णवस्य तृतीयतरने
प्रन्थिः कुण्डलिनी प्रोक्ता कलान्ते मेरुसंस्थितिः ।।
(कुमारीकल्पे) तु होमात पूर्व जप उक्त ।
ततो वै मानसजपं कुर्याद्धोमादिमेव च ।
नमस्कृत्य तथा स्तुत्वा बहिर्यागमथाचरेत् इति ।
(चन्द्रिकायाम)
इत्यन्तर्यजनं कृत्वा साक्षाद्ब्रह्ममयो भवेत् ।
न तस्य पापपुण्यानि जीवन्मुक्तो भवेद्भुवि ।
इत्यन्तर्यागविधि ।
अथ पात्रासादनम् । तदुक्तम् (यामले)
साध्यसाधकयोर्मध्ये पत्रिंशदगुलं भवेत् ।
द्वादशाकुलमूर्ध्वं च तदधो हादशाङ्गुलम् ॥
द्वादशाङ्गुलमध्यस्थं तत्र संस्थापयेबुधः।
(मेस्तन्ने)
अयार्धादिकपात्राणां फलं वक्ष्ये शुभाशुभम् ।
सर्वकामप्रदं स्वर्ण रौप्यमायुःसुतप्रदम् ॥
सौभाग्य ताम्रपात्रेण धर्मवृद्धिस्तु मृण्मये ।
नारिकेले देवतुष्टिः पुष्टिकृत काचसंभवम् ।
लक्ष्मीप्राप्तिविल्वपात्रे ब्राह्मण्यं ब्रह्मवृक्षजे ।
मारणोच्चाटने लोहं स्तम्भे प्रापाजं भवेत् ॥
मन्त्रस्याराधने काष्ठं वाममार्गे तु तौम्विकम् ।
रत्नादीनां तु पात्राणि शुभरेखाडितानि च ।।
अर्घनैवेद्यपूजार्थं वलिदाने प्रकल्पयेत् ।
(महाहारतन्त्रे)
कन्याकोटिमदानानि तथा हेमशतानि च ।
यो ददाति महेशानि राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
तरफल कोटिगुणितं नारिकेलापात्रतः ।

·.कलशस्थापनविधि।
किविषयमिदम् ।
देवताविशेषेण पात्रपिशेपमाह ( मेरुतम्)
कांस्यस्य वाऽथ रौप्यस्य शेवे शवचरो हरौ ।
महाशको वाममार्गे स्फाटिकं ग्रहनायके ।
पात्राणामादरः कार्यः पात्राण्येवोत्तमानि तु ।
वलिहोमक्रियायं हि विना पात्रं न सिद्ध्यति ।
पत्रिंशदङ्गुलं पात्रमुत्तमं परिकीर्तितम् ।
मध्यमं तु विभागोनं कनिष्ठं द्वादशाङ्गुलम् ॥
वस्वगुलविहीनं तु न पात्रं कारयेत् क चित् ।
नाभीविवररूपाणि पुण्डरीकाकृतीनि च ॥
शङ्खनीलोत्पलाभानि पात्राणि परिकल्पयेत् ।
श्वेतादीन्यतिशस्तानि विप्रादीनां क्रमेण च ॥
(तत्वसारसंहितायाम्)
शई ज्ञानप्रदं मुक्ता शुक्तिविद्याप्रदायिनी।
कपालालाबुपात्राणि योगसिद्धिकराणि च ।।
कपालादिविधिरिपरः।
(समयाचारे)
सामान्या ततः कृत्वा पयसा साधकोत्तमः।
तजलैर्मण्डलं कृत्वा पात्राणि स्थापयेत् ततः ।।
सामान्यार्यविधिः मागुता।
अथ कलयस्थापनविधिः (सिद्धान्तसारे)
अस्त्रेण भूमि संशोध्य सामान्याघोंदकेन च ।
स्ववामे विन्दुपट्कोणवृत्तवेदास्रमण्डलम् ।।
संलिख्य मूलमन्त्रान्ते देवतानाम कीर्तयेत् ।
पूजयेत् कलशाधारमण्डलाय नमोऽणुना* ॥
* नम इति मन्देश।

·(१६)
पुरश्चयार्णवस्य तृतीयतर
प्रन्थिः कुण्डलिनी प्रोक्ता कलान्ते मेरुसंस्थितिः॥
(कुमारीकल्पे) तु होमात् पूर्व जप उक्तः।
ततो वै मानसजपं कुर्याद्धोमादिमेव च ।
नमस्कृत्य तथा स्तुत्वा बहिर्यागमथाचरेत-जाति ॥
(चन्द्रिकायाम् )
इत्यन्तर्यजनं कृत्वा साक्षाद्ब्रह्ममयो भवेत् ।
न तस्य पापपुण्यानि जीवन्मुक्तो भवेद्भुवि ॥
इत्यन्तर्यागविधिः।
अथ पात्रासादनम् । तदुक्तम (यामले)
साध्यसाधकयोर्मध्ये पत्रिंशदगुलं भवेत् ।
द्वादशाकुलमूर्ध्वं च तदधो द्वादशाङ्गुलम् ॥
द्वादशाङ्गुलमध्यस्थं तत्र संस्थापबुधः ।
( मेरतन्ने)
अथार्धादिकपात्राणां फलं वक्ष्ये शुभाशुभम् ।
सर्वकामपदं स्वर्ण रौप्यमायुःसुतप्रदम् ।।
सौभाग्यं ताम्रपात्रेण धर्मवृद्धिस्तु मृण्मये ।
नारिकेले देवतुष्टिः पुष्टिकृत काचसंभवम् ॥
लक्ष्मीप्राप्तिर्वित्वपात्रे ब्राह्मण्यं ब्रह्मवृक्षजे ।
मारणोच्चाटने लोहं स्तम्भे प्रापाणजं भवेत् ॥
मन्त्रस्याराधने काष्ठं वाममार्गे तु तौम्बिर
रत्नादीनां तु पात्राणि शुभरेखाङ्कित
अर्घनैवेद्यपूजार्च वलिदाने
(महाभारतन्ने)
कन्याकोटिप्रदानानि .
यो ददाति महेशानि राहुभ... दि
तरफलं कोटिगुणितं नारिकेलार्यप

·कलशस्थापनविधि।
राक्तिविषयमिदम् ।
देवताविशेषेण पात्रषिशेपमाह (मेरुतन्त्रे)
कांस्यस्य वाऽथ रौप्यस्य शैवे शङ्खवरो हरी।
महाशलो वाममार्गे स्फाटिकं ग्रहानायके ॥
पात्राणामादरः कार्यः पात्राण्येवोनमानि तु ।
चलिहोमक्रियाद्यं हि विना पात्रं न सिद्ध्यति ।।
पत्रिंशदङ्गुलं पात्रमुत्तमं परिकीर्तितम् ।
मध्यमं तु त्रिभागोनं कनिष्ठं द्वादशाकुलम् ॥
वस्वगुलविहीनं तु न पात्रं कारयेत् क चित् ।
नाभीविवररूपाणि पुण्डरीकाकृतीनि च ॥
शनीलोत्पलाभानि पात्राणि परिकल्पयेत् ।
श्वेतादीन्यतिशस्तानि विप्रादीनां क्रमेण च ॥
(तत्त्वसारसहितायाम्)
शङ्ख ज्ञानप्रदं मुक्का शुक्तिविद्याप्रदायिनी।
कपालालाबुपात्राणि योगसिद्धिकराणि च ॥
फपालाविधिधिरिपरः।
(समयाचारे)
सामान्याधं ततः कृत्वा पयसा साधकोत्तमः ।
तजलैर्मण्डलं कृत्वा पात्राणि स्थापयेत् ततः ।।
सामान्याविधिः मागुतः।
अथ कलशस्थापनविधि (सिमान्तसारे)
अखेण भूमि संशोध्य सामान्यार्बोदकेन च ।
स्ववामे विन्दुपट्कोणवृत्तवेदास्त्रमण्डलम् ॥
सैलिख्य मूलमन्त्रान्ते देवतानाम कीर्तयेत् ।
पूजयेत कलशाधारमण्डलाय नमोऽणुना* ॥
* नम इति मन्त्रण।

·(१६४)
पुरश्चर्यार्थवस्य तृतीयतरङ्गे
प्राधारं स्थापयेत् तत्र क्षालितं हेति मन्त्रतः।
यजेद्दशकलाभिस्तु व्याप्तं तत्राग्निमण्डलम् ॥
प्रभावप कलशं तत्र स्थापयेदेवताधिया ।
सूर्यविम्बं यजत् तत्र कलाद्वादशसंयुतम् ॥
शुद्धेन पाथसा कुम्भ मूलमन्त्रेण पूरयेत् ।
वाममार्गे तु।
शुद्धेन हेतुना मन्त्री मूलमन्त्रण पूरयेत् ।
इति मन्त्रान्तरवचन सुधार्णवादी स्थितम् । शुखेनेति संस्कृतेनेस्यपः।
चन्द्रविम्वं यजेत् तत्र कलापोडशसंयुतम् ।
तारभागैस्त्रिभिमन्त्री विम्बत्रितयमर्चयेत् ॥
तीर्थ तत्र समावाह्य हेतिवर्मस्वमूलकैः ।
मन्त्रैः संरक्ष्यावगुण्ठ्य संवीक्ष्याभ्युक्ष्य मन्त्रवित् ।।
पूजयेद्गन्धपुष्पायैश्छादयन्मत्स्यमुद्रया ।
मिन्त्रेणानेन देवेशि कलशं चाभिमन्वयेत् ॥
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले तस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तदीपा वसुन्धरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः॥
अश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ।
इत्युक्त्वा मूलमन्वेण मन्वयेदष्टधा घटम् ।।
कुम्भमुद्रां प्रदाय भावयेदेवतात्मकम् ।
*तिरत्रम् ।
पतस्पधाधम २ पु. मोपलम्यते ।

·अर्घस्थापनम् । (१६५) कुम्भमुद्रा त्वने पश्यते। (यामले) स्वदक्षे प्रोक्षणीपात्रमाधायादिः प्रपूरयेत् । 'किंचिदम्बुि संगृह्य प्रोक्ष्यण्यम्भसि योजयेत् ॥ ततः साधारकं पात्रं पुरतः स्थापयेदुधः। तत्पार्श्वे पाद्यदानं च तत्पाश्वेऽर्धप्रदानकम् ।। आचमनीयं तु तत्पार्श्वे तद्वामे मधुपर्ककम् । पुनराचमनीयं च सानीयं तत्क्रमानन्यसेत् ।। अाम्बु प्रति सामान्याघोंदमित्यर्थः । सामान्यार्बोदकस्य पात्रासादनात पूर्वमंच स्वदक्षिणे स्थापनीयत्वातू । अत एव तहक्षिणपाचे पाधपात्रस्थापनार्थ किंचित स्थल परित्यज्य प्रोक्षणीपात्रं स्थापयदिति । तत्पाऽघंप्रदानकमिति पाधपात्रयामभागेऽर्धपात्रमित्यर्थ । (मेरुतन्त्रादौ तु) अर्धस्योत्तरदिग्भागे पाद्यमाचमनीयकम् । मधुपर्क च संस्थाप्य त्रिकोणेषु यथाक्रमम् ॥ वर्धपात्रस्थापनानन्तरं तद्वामभागे पाधादिपात्र स्थापनमुक्तम् । उपचार- समर्पणसमयेऽपि पायदानात पूर्वमयदान तत्रोक्तम् । (नवरत्नेश्वरे) एकपात्रं न कर्त्तव्यं यदि साक्षान्महेश्वरः । मन्त्राः पराङ्मुखा यान्ति आपदश्च पदे पदे ॥ इह लोके च दारिद्यं मृते च पशुतां व्रजेत् । तत्रध। पात्रद्वयमभावादा कुर्यान्न्यून न चाचरेत् । (गौतमीये) अर्घपात्राणि च त्रीणि पाद्यस्यापि त्रयं तथा। तथैवाचमनीयानि पात्राणि च विभागशः ॥ तथाकरणदौर्बल्यादेकमेव प्रशस्यते ।

·(१६६)
पुरश्चयार्णवस्य तृतीयतरङ्ग
पाधादिद्रव्याण्युक्तानि ( फेरकारिण्याम)
उशीरं रोचनं चैव पाद्यपाने तु कल्पयेत् ।
कुशापानक्षतं चैव यवबीहितिलानपि ।।
प्राज्यसिद्धार्थपुष्पाणि क्षिपेदर्घस्य पात्रके ।
जातीकर्पूरककोलबहुमूलतमालकान् ॥
चूर्णयित्वा यथान्यायं क्षिपेदाचमनीयके ।
माक्षिक शर्करासर्पिदधिक्षीरयुतं तथा ॥
मधुपर्क कल्पयित्वा प्रदद्याविधिपूर्वकम् ।
(मेरुतन्ते)
पायं श्यामाकदूर्वाजविष्णुकान्ताभिरुध्यते ।
गन्धपुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्पपाः ।
दूर्वा इत्यर्धपात्रस्य प्रोक्तं द्रव्याष्टकं मुराः ।।
सुराति देवसयोधनम् ।
जातीलवङ्गकङ्कोलैर्मतमाचमनीयकम् ।
कुशपुष्पयवबीहिबहुमलतमालकम् ॥
दापयेत् प्रोक्षणीपात्राम्भास तत्मणवेन च ।
(महाकालसहितायाम्)
अन्यानिवेदितं तोयं प्रकृतिस्थं सुशीतलम् ।
हेमादिकुम्भपात्रस्थं मानीय जलमुच्यते ॥
(चन्द्रिकायाम)
गन्धादिः कारयेत् स्नानम्
इशि।
(मेरो)
शुद्धाभिरद्विविहितं पुनराचमनीयकम् ।
द्रव्याभाव प्रदातव्याः क्षालितास्तण्डुलाः शुभाः ॥
....

·अर्घस्थापनम् । (१६७) विष्णुपूजायां शङ्गस्थापनमावश्यकम्। तदुक्तं कुम्भसंभवेन। विनैव शङ्ख पूजां यो वैष्णयः पूजयेद्धरिम् । पूजाफलं न चाप्नोति स सम्यक् पूजकोऽपि सन् ॥ शस्थापनविधिरुक्को ( मेरुतम्ले ) स्वषामे इत्युपगम्य वृत्तेन वेष्टितं सम्यक् त्रिकोणं चन्दनाम्भसा । तहहिश्चतुरस्त्रं च विदध्यान्मत्स्यमुद्रया ॥ संपूज्य गन्धैर्देवार्यमण्डलाय नमोऽणुना । अगानि चतुरग्न्यादिकोणेषु पुरतस्तथा ॥ दिक्षु चास्त्रं समभ्यर्च्य शङ्काधारं प्रविन्यसेत् । आधारेण विना भ्रंशो न तृप्यन्ति च मातरः ॥ तस्माद्विधिवदाधारं त्रिपदं वा चतुष्पपदम् । पद्मा वा त्रिकोणं वा योन्याभं धातुजं तु तत् ।। मलान्ते चामुकाधारपात्रं संस्थापयामि च । उक्त्वा शादिकाधारं मण्डले स्थापयेदय । मैं धर्मप्रदेत्युक्त्वा वदेशकलात्मने । डेन्तं वर्मण्डलं च देवनाम च कीर्तयेत् ॥ ततोधिपात्राधाराय नमः प्रोक्त्वा प्रपूजयेत् । वहेर्दशकलाः पूज्यास्तत्र प्रोक्ताः प्रदक्षिणम् ॥ शार्घयोरभिधानमुकविधानशङ्गविशेषाधिस्थापनसाधारण्यादिति याोयम्। अस्त्रमन्वेण च ततः कनकादिविनिर्मितम् । अादिपात्रमथ वा शलमस्त्राणुना जलैः । प्रक्षाल्यामुकदेवार्धपात्रं प्रतिष्ठापयामि ॥ । एवमुक्त्वा तदाधारे संस्थाप्येवं वदेत् पुनः । अत्र 1 ·(१८) पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरङ्गे अर्थप्रदद्वादशेति कलात्मने वदेत् ततः ।। सूर्यमण्डलमुच्चार्य डेन्तं देवस्य नाम तु । अर्घपात्राय च नमो मनुनाऽनेन पूजयेत् ॥ तत्यानमथ तत्रैव भावयेद्भुमिमण्डलम् । पट्कोणं तत्र चाङ्गानि पूजयेत् पूर्ववत् ततः ॥ कला द्वादशस्यस्य प्रोक्ताः पात्रे प्रदक्षिणम् । ततः सुधामयैस्तोयैर्मूलान्ते मातृकां पठन् ॥ विलोमां पूरयेत् तस्मिन् पूजको मनुनाऽमुना । उँ सँ कामप्रदेत्युत्का पोडशेति कलात्मने ॥ नमः पञ्चदशाणोऽयं मन्त्रः शबप्रपूरणे । तथा तन्त्रान्तरेऽपि। कर्णचन्द्रौ विन्दुयुतौ कामप्रदपदं ततः । पोडशान्ते कलाशब्दमात्मान्ते हृदयाणुना ॥ गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य कलापोडशक यजेत् । मात्र कर्ण उकारश्चन्द्रोऽर्धचन्द्रो विन्दुरनुस्वारस्तेन उमित्येकमेव धीजं विधाय मुक्तावल्यामुद्भुतम् । स एव प्रकारो नृसिंहठक्कुरैरप्यविचार्य स्वीयप्रन्य ताराभक्तिसुधार्णवे धृतः। वस्तुतः कर्ण उकारबन्द्रः सकारस्सयोर्षिन्तुयोगा- व समिति बीजद्वयमेव । सकारः शक्तिनामा च चन्द्रपीयूषशीतलः। इति वर्णकोशात् । शिवः शक्तिः कामः क्षितिरथ रविः शीतकिरणः स्मरो हंसः शक्रस्तदनु च परामारहरयः। अमी हल्लेखाभिस्तिसृभिरवसानेषु घटिता भजन्ते वास्ते तव जननि नामावयवताम् ।। इत्यादी चन्द्रवाचकशीतकिरणपदस्य सकारपरत्वदर्शनाच । न च चन्द्र पदस्य कचिदर्धचन्द्रपरत्यदर्शनादकमेव योजमस्त्विति याच्यम् । पीज- प्रयप्रकाशकमेरुतन्त्रविरोधात् । ..

·अर्घस्थापनम् ।
(१६)
तथा।
तत् तोयं गन्धपुष्पायैः पूजयित्वा समर्चयेत् ।
कलापोडशकं चान्द्रं पश्चात् सर्वकलासु च ।।
प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत पूजान्ते साधकस्ततः।
घहरचन्द्राणां फलाः प्रागुक्ता.।
तत्पूजनप्रकाराध (रुलार्णवे)
प्राग्नया यादिवोत्था दश धर्मप्रदाः कलाः।
कभाया वसुदाः सौराष्ठडान्ता द्वादशेरिताः ॥
सौम्याः कामप्रदायिन्यः षोडश स्वरजाः कलाः ।
विन्दुयुक्तान यादिदश घर्णान पूर्व दस्यामिफलाः । कादिठान्तान
भादिडान्तान् प्रतिलोमवर्णश्च विन्दुयुक्तानादी दत्या सूर्यकला. अकाराधियो-
उरास्वरान विन्दुयुक्तानादौ दत्वा चन्द्रकलाध पूज्या इत्यर्थः ।
(मेरुतन्त्र)
प्राग्वत् तीर्थ समावाह्य मूलमन्त्रेण तत्र तु ।
संयोज्य नेत्रमन्त्रेण पुष्पं न्यस्य शिखाणुना ॥
प्रदर्य गालिनी मुद्रां मुद्रया धेनुसंज्ञया ।
अमृतीसत्य विधिवत् सुधाबीजेन साधकः ॥
ध्यात्वेष्टदेवतां तत्र सकलीकरणं चरेत् ।
अङ्गन्यासेन चास्त्रेण कलयेच्च दिशो दश ॥
नेत्रमन्त्रेण संवीक्ष्य मुद्रया शवसंज्ञया ।
अवष्टभ्य ततो दीप्यमुद्रया योनिरूपया ॥
गन्धपुष्पादिभिस्तत्र पूजयेदिष्टदेवताम् ।
पडङ्गानि च संपूज्य मन्त्रयेन्मूलमन्ततः ॥
अष्टकत्त्वस्ततश्चायं छादयेन्मत्स्यमुद्रया।
वैपावे तु योनिमुद्रास्थाने धेनुमुद्रय ।
तदुक्तमागस्त्येन।
अस्त्रमन्नण संरक्ष्य कवचेनावगुण्ठयेत् ।
1B

·(२००) पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गं दर्शयेद्धेनुमुद्रां च वोधयेत् तत्स्वमुद्रया- इति ॥ स्वमुद्रया राहमुद्रया । मुद्रास्वने घश्यामः। (मेरो) तच्छसस्थं जलं किं चित् कुम्भतोये विनिःक्षिपेत् । तन्त्रान्तरे। स्वदक्षे प्रोक्षणीपात्रं संस्थाप्य साधकोत्तमः । तदुत्तरे पाद्यपात्रमर्घद्वन्दं च कल्पयेत् ॥ अर्घद्वन्द्वमिति । सामान्या विशेषाधैं चेत्यर्थ । अर्धपात्रप्रमाणमुक्तम् (सिद्धान्तसारे) तलप्रमाणमर्घस्य पात्रं वेदाङ्गुलोच्छ्रितम् । वस्वगुलं वा कुति नेत्राङ्गुलसमुच्छ्रितम् ॥ वद्धयेत् प्रोक्षणीपात्रं तस्मान्न्यून न कारयेत् । (महाकालसंहितायाम) श्रादौ मुख्यतमं ज्ञेयं पोडशाङ्गुलसंमितम् । मध्यमं द्वादशमितमधमं स्याद्दशाङ्गुलम् ।। वस्थालविहीनं तु पात्रं नैव च कारयेत् । सर्वत्र स्वर्णवत् ताम्रमर्घ्यपात्रं ततोऽधिकम् ॥ तत्र सामान्यार्घस्थापनविधिः प्रागुक्तः । विशेषाधस्थापन तु पूर्वोक्तराज- स्थापनवत् कार्यम् । श्यामादिविद्यायां तु विशेषविधिरुक्तः । यथा (त्रिशक्तिरत्ने) कलशाद्दक्षिणे भागे त्रिकोणं वृत्तसंयुतम् । षट्कोणं चतुरस्रं च कृत्वा तन्मध्यभागतः ॥ विलसञ्चन्द्रशकलं गन्धर्वं च समालिखेत् । उजापूकादिकं पीठं तच्चतुर्दिक्षु पूजयेत् ॥ अङ्गमन्वैश्च पदकोणे शक्तौ मूलत्रिभेदतः। अाधारशक्तिं संपूज्य पूर्ववद्यन्त्रिकामपि ॥ महाशवं नारिकेलं सौवर्ण राजतं तथा ।

·अधस्थापनम् । तानं शुक्मयुद्भवं वाऽपि पात्रं तन निधापयेत् ॥ गन्धर्वमिति। ईकारमित्यर्थः उजापूकादीति। उहियानजालन्धरपूर्णगिरिका- मापाख्यानि पीठानीत्यर्थः । शक्ती इति । त्रिकोणे कौलिकमतमभिप्रेत्य महाशण- मित्युक्तिः। पात्रभेदास्तन्त्रान्तरेऽप्युक्ताः। पात्रं काञ्चनकाचरूप्यजनित मुक्ताकपालोद्भवं वैश्वामित्रमुदं*च कामदमिदं हैमं प्रियं स्फाटिकम् । तानं प्रीतिदमिष्टसिद्धिजनकं श्रीनारिकेलोद्भवं पापनं स्फुटमन्त्रसिद्धिजनकं मुक्तिप्रदं मौक्तिकम् ॥ (विशतिरत्ने) समय॑ पूर्ववन्मन्त्री पात्रं द्रव्येण पूरयेत् । जपन् विलोमतो वर्णान् मूलमन्त्रसमुज्ज्वलान् ।। (भैरवतन्त्र) सकूर्च सुभगं पात्रं विन्यस्प शुद्धपाथसा । कुण्डगोलोद्भवेनापि स्वयम्भूकुसुमेन वा ॥ वीरः स्राव्येण चापूर्य मूलविद्यां समुच्चरन् । शुद्धपाधसेस्थादि । दक्षिणमार्गी शुरजलेन । याममार्गी घेव कुण्डगोलोजपा. दिना पापसापर्येत्यर्पः। (भियकिरने) संपूज्य पूर्ववत् तत्र वृत्तं पट्कोणमालिखेत् । अकथादित्रिरेखाभ्यां त्रिकोणं वृत्तमध्यतः ।। मलखण्डत्रयेणाध त्रिकोणं परिपूजयेत् । पट्कोणे च पडङ्गानि ततस्तीर्थमयं स्मरेत् ॥ श्रानन्दभैरवं ध्यात्वा समभ्यर्च्य विधानतः। पूजयत् पञ्चरत्नानि कुलद्रव्याणि निःक्षिपेत् ॥ * विश्वामित्रप्रियो मारिखेलसदारमित्यपः।

·(२०२)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरने
पञ्चरत्नानाति । गगनरतादीनि पद्धती पक्ष्यन्ते।
(कुमारीकल्पे)
अर्घद्रव्यं चार्घपात्रे निःक्षिपद्यत्नतः सुधीः ।
कुण्डगोलोद्भवं द्रव्यं स्वयम्भूकुसुमं तथा ॥
नाधर्म विद्यते सुभ्र महामन्त्रस्य साधने ।
(त्रिशक्तिरत्ने)
रचयेत् पर्वछेपमयमद्यविधिः स्मृतः।
(भैरयतन्त्र)
पामेन पाणिनाऽऽच्छाद्य मूलसष्टौ जपेत् ततः।
भूतिनी घेनुमुद्रां च योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥
अत्र कुण्डगोलोद्भवस्वयम्भूकुसुमादिकुलद्रव्यनिःक्षेपविधिज्रपरः।
(पशुकल्पे तु)
गन्धपुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्पपाः।
दूर्वा इत्यर्घपात्रस्य प्रोक्तं द्रव्याष्टकं सुराः ।।
इति मेस्तन्त्रोक्तगव्याटफस्पेव निक्षेपो योध्यः ।
एवं च वामेन पाणिनेत्यपि घाममार्गिपरम । दक्षिणमार्गे तु दक्षिणहस्तेनषा-
च्छादनं संप्रदायसिसम् ।
(भैरवतन्त्र)
किं चित् तोयं समादाय चान्यपात्रेषु निःक्षिपेत् ।
पूजाद्रव्याणि चात्मानं प्रोक्षयेत् तेन वारिणा ॥
(देवीपद्धती)
विशेषार्घोत्तरे भागे पात्रमाचमनीयकम् ।
मधुपर्क च तद्वामे स्थापयेत् सुरवन्दिते ॥
संपृक्तं मधुपर्क स्यात् क्षौद्रं दधा घृतेन च ।
प्रीतिकृत् सर्वदेवानां कांस्यपात्रे प्रकीर्तितम् ।।
कांस्यपात्रेच सकलसाधारणम्।
देवतादिभेदेन मधुपर्कपात्रभेटो मिरुतन्त्र)
कांस्यस्य वाऽथ रूप्यस्य शैवे शबन्चरो हरौ ।

·'पापापात्रस्थापनम् । (२०३) महाशयो वाममार्गे स्फाटिकं ग्रहनायके॥ सत्रव। मधुपर्कस्तु सक्षौद्रं वधि तच्चेन लभ्यते । दधिदुग्धं गुडः क्षौद्रे घृतप्रतिनिधिर्न हि ॥ मधुपर्कपदार्थ उकस्तष। परमं यत् पदं देवा मधुसंज्ञं तदुच्यते । तदाप्यते येन कर्म तत् प्रोक्तं मधुपर्ककम् ।। देषतोद्देश्यक यदान परमपदप्रासिफलकं स मधुपर्फपदार्थ इत्यर्थः । इद च मधुपर्फप्रदानजन्यफलानुकीर्शनपरम् । पस्तुतस्तु मधुना पृष्यते भ्याए- स्मिन्निति मधुपर्कपदव्युत्पत्तिः। पृची संपर्फ इति धात्वनुसारात् । (श्रीनृसिंहचरणार्चनपद्धती) पुनराचमनीयाथै पात्रं संस्थापयेत् ततः। स्मानं शखोदकेनैव देवदेवस्य चक्रिणः॥ चौये तु शद्धोदकं निषिद्धम् । सदुकम (सिद्धान्तसंग्रह) नाक्षतरर्चयेद्विष्णुं न तुलस्या विनायकम् । न दूर्वया यजेदुर्गा न शम्भु शङ्खवारिणा ॥ पायाचमनीयादिपाशस्थापनं तु सामान्यार्घस्थापनवत् कार्यम् । तयुक्त तत्रैष । सामान्याक्तिविधिना कुर्यात् पायादिपात्रकम् इति । (महाकालसंहितायाम) तानि गन्धाक्षतजलकुसुमैः परिपूरयेत् । पाये पायोक्तवस्तूनि अध्ये अयोदितानि च ॥ स्मानीयाचमनादौ च द्रव्यापयुक्तानि वै पुरा । तैरन्वितानि कार्याणि पात्राणि सकलानि च ॥ (मेरुतन्ले) एकेकपात्रं मूलेन ह्यष्टकृत्त्वोऽभिमन्वयेत् । प्रदर्शये नुमुद्राम् इति। ....

·तथा। (२०४) पुरधर्णियस्य तृतीयतरले तन्वान्तरे धीरकल्पे तु श्रीपात्रं शक्तिपासाविस्थापनमुक्तम् । (महाकालसंहितायाम् ) अस्मिनेव हवसरे श्रीपात्रस्थापनं चरेत् । कोलः प्रसन्नया कुर्यात् क्षीरमध्वादिभिर्द्विजैः ॥ यतिस्तु नोभयं कुर्यान्नेच्छत्याभ्यामिति द्विजः । प्रसनया सुरया द्विजैः राजन्यवैश्यः । द्विजो विप्रः । माभ्यां हीरमधुभ्या मपि नेच्छतीत्यर्थः । मस्मिन् कल्पे तस्यानधिकापदिति भावः । अतः कौलिककार्यार्थं विशिष्य तदहं ब्रुवे । तद्विधिस्त्वसाधारणत्वाद लिख्यते । फ चित् तु। दक्षिणे मण्डलं कृत्वा श्रीपात्रं स्थापयेत् सुधीः । विशेषा?क्तविधिना इत्युक्तम् ॥ दक्षिणे श्रीपाप्रस्थापनमुक्का पक्तिपात्रादिस्थापनक्रममाह । (महाकालसहितायाम् ) वामे संस्थापयेच्छक्तिपात्रं त्रिदशवन्दिते । मध्ये चत्वारि पात्राणि पुनरन्यानि योजयेत् ।। गुरुगश्च वीरश्च कुलं चेति प्रकीर्तितम् । श्रीपात्रस्य च ये मन्त्रास्ते मन्त्राः सर्वपात्रगाः। श्रीपात्रस्य क्रिया या हि सा क्रिया सर्वपात्रगा। तादृक्रियाद्यशक्तौ तु सामान्येनापि पूजयेत् ।। पृथकला न चाास्तु दश द्वादश पोडश । शक्तेरावाहन शक्तौ गुरोरपि गुरौ तथा ॥ . परिवाराव भोगपात्रं वीरे त्वावरणात्मिकान् । कौलिकान कुलपात्रे च समावाह्य यजेच्छनैः ।। .... तथा। श्रीपात्रस्याधिकारी तु स्वयमेव न चेतरः।

·4 धीपात्रशक्तिपात्रादिस्थापनम् । (२०५) शक्तस्तु शक्तिपात्रं स्यात् गुरुपात्रं गुरोरपि । भोगपात्रं सुतादीनां शिष्याणां वीरपात्रकम् । कुलपात्रं कौलिकानां निर्णयः प्रोक्त ईदृशः ॥ तन्त्रान्तरे तु। श्रीपात्रघटयोर्मध्ये सर्वपात्राणि स्थापयेत् । गुरुपानं घटस्थान्ते तदन्ते भोगपात्रकम् ॥ तदन्ते शक्तिपात्रं च योगिनीनां तदन्तिके। तदन्ते वीरपात्रं च वलिपात्रं तदन्तिके । पायं चाचमनीयं च पात्राणि स्थापयेत् क्रमात् । उत्तम नव पात्राणि सप्त पात्राणि मध्यमम् ॥ अधर्म त्रीणि पत्राणि एकपात्रं न कारयेत् इत्युक्तम् । पाधं चामनीय चेत्युपलक्षणम् । मर्धमानीयाविपात्राण्यपि स्थापनीयनि। पतायदशक्ती (त्रिशक्तिरत्ने) अथवा कलशं शङ्ख शक्तिपात्रत्रयं भवेत् । अस्मिन् कल्पेऽपि पाधादिपत्राणि स्थापनीयानि पूजोपयुक्तत्वादिति सु- धार्णवकृतः। 'पाधं चाचमनीयं च अर्धे च नयम घिदुरिति मन्त्रचिन्तामणि- एल्लिपितपाठः मामादिकः । सुधार्णवकल्पलतादिषु पहुषु प्रन्येषु एताशपाट- स्यानुपलम्भात् । अर्थपात्रस्य नघमपात्रत्वे श्रीपात्रस्यातिरिक्तस्थापत्तेच। मत एप (कुलरतापल्याम) कुलकुम्भश्च श्रीपानं शक्तिपात्रं तथैव च । गुरुपात्रं भोगपात्रं योगिनीपात्रसेव च ॥ कुलपात्रं वीरपात्रं नवमं वलिपात्रकम्युक्तम् । . (त्रिशक्तिरते) पुष्पादिना समुद्धृत्य विन्दुं शङ्खामृतस्य च । निःक्षिपेत् सर्वपात्रेषु सर्वं दिव्यं विभावयेत् ॥ (तरयाण) ध्यात्वैवं तर्पयेन्मूभि तावुभौ साधकः सुधीः । .

·(२०६)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरङ्गे
तावुभादिति । आनन्दभैरवमानन्दभैरवी चेत्यर्थः । तयायाने त्यो वक्ष्येते ।
(त्रिशतिरने)
ब्रह्मरन्ध्रे स्वके मन्त्री मुद्रया तत्त्वसंज्ञया ।
तर्पयेद्गुरुपात्रीयद्रव्येणौधत्रयं सुधीः ॥
स्वगुरूनपि संतये त्रिः सकृद्वा विशेषतः।
आत्मनो हृदयाम्भोजे परिवारगणावृताम् ।।
देवीपात्रामृतेनापि तर्पयेत् कुलनायिकाम् ।
देवीपात्रं धीपात्रम् । तत्यमुश पश्यते । ओषत्रयमिति । दिन्यौपं सिरोध
मानवोपं घेत्यर्थः।
तत्र श्यामाया हिव्याधा गुरपर्य उक्ता (भाषामणी)
तत्रादौ कालिका देवी तस्याः शृणु गुरुक्रमम् ।
महादेवी महादेवस्त्रिपुरश्चैव भैरवः ।।
दिव्योषा गुरवः मोक्ताः सिद्धोधान कथयामि ते ।
ब्रह्मानन्दः पूर्णदेवश्चलचिनश्चलाचलः ॥
कुमारः क्रोधनश्चैव वरदः स्मरदीपनः ।
माया मायावती चैव मानवीयान् शृणु प्रिये ।।
विमलः कुशलश्चैव भीमसेनः सुधाकरः ।
मीनो गोरक्षकश्चैव भोजदेवः प्रजापतिः॥
मूलदेवोऽवन्तिदेवो विनेश्वरहुताशनो ।
संतोपः समयानन्दः कालिकागुरवः स्मृताः ॥
दिव्या वसन्ति खे नित्यं सिद्धा भूमाविहापि च ।
मानवोघा मानवेषु मम रूपधराः सदा ॥
आनन्दनापशब्दान्ता गुरवः
सर्वसिद्धिदाः।
स्त्रियोऽपि गुरुरूपाश्च अम्बान्ताः परिकीर्तिताः ॥
मानयोधान्तिमे देवि स्वगुहनपि योजपेत् ।

·..
गुरुपदया।
(२०७)
ताराविद्याया गुरुपयोऽपि तत्रैव ।
अथ तारागुरून वक्ष्ये दृष्टादृष्टफलप्रदान् ।
उर्ध्वकेशो व्योमकेशो नीलकण्ठ। वृषध्वजः॥
दिव्यौघाः सिद्धिदा वत्स सिद्वौघान् शृणु तत्त्वतः ।
वशिष्ठः कूर्मनाथश्च मीननाथो महेश्वरः ॥
हरिनायो मानवधानथ वक्ष्यामि सद्गुरून् ।
तारावती भानुमती जया विद्या महोदरी ॥
सुखानन्दः परानन्दः पारिजातः कुलेश्वरः ।
विरूपाक्षः केररी च कथितं तारिणीकुलम् ॥
आनन्दनाथशब्दान्ता गुरवः सर्वसिद्धिदाः ।
स्त्रियोऽपि गुरुरूपाश्च देव्यन्ताः परिकीर्तिताः॥
अथ श्रीविद्यागुरवस्तव।
अथ वक्ष्यामि देवेशि श्रीपोडश्या गुरुक्रमम् ।
प्रानन्दनाथदेवश्च परप्रकाशकस्तथा ॥
ततः परशिवो देवः परशक्तिस्ततः परम् ।
कौलेश्वरः शक्तिदेवः कुलेशानश्च कामुकः ॥
सिद्धौघान् कथयिष्यामि भोगक्रीडश्च भैरवः ।
समयो देवसहजो मानवौधान शृणु प्रिये ॥
गणेशो विष्णुविमलौ सहजो भुवनस्तथा ।
नीलश्च सुप्रियः पश्चात् कथिता गुरवः क्रमात् ॥
मथ दुर्गागुरुपयस्तत्रय।
शृणु वत्स महादेव गुरुन दुर्गामनूभवान् ।
परमात्मा परानन्दः परमेष्ठी महोदयः ॥
कृष्णः कालः कलानाथो दिव्यौधा भैरवान्तिकाः ।
3A

·(२०८) पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरङ्गे नारदः काश्यपः शम्भुर्भार्गवः कुलकौलिकः ॥ एते पञ्च महादेव सिद्धौघाः परिकीर्तिताः। रुद्राचार्यः क्षमाचार्यः पवनाशनसंज्ञकः ॥ कुमारीशः शक्तिधरो धनानन्दः प्रकाशकः । हरिशर्मा विष्णुशर्मा दत्तात्रेयः प्रियंवदः ।। बहुला शाकिनी देवी चर्यानाथः प्रकीर्तितः। एवं तत्तद्विद्यागुरुपयस्तत्तत्कल्पेभ्योऽवगन्तयाः । एषां तर्पणं तु श्रमुकान-दनाथधीपादुकां तर्पयामि । एवं श्री ममुक्यम्वाधीपादुकां तर्पयामि इत्यादि। गुरचतुष्टयमुक्तम् (भावनिर्णये) गुरुः परमगुरुश्चैव परापरगुरुस्तथा । परमेष्ठी गुरुश्चैव स्वस्थानायै प्रतर्पयेत् ।। (कुलचूडामणौ) अज्ञाने गुरुनानां वै गुरुत्रितयमर्चयेत् । चतुष्टयं वा संकोचो न कर्त्तव्यस्ततः परम् ।। (भावनिर्णये) यादौ सर्वत्र देवेशि मन्त्रदः परमो गुरुः । परापरगुरुस्त्वं हि परमेष्ठिरहं यतः ।। अथ तयशुद्धिर्यया । तत्रॐ श्रुतिः प्राणापानव्यानोदानसमाना मे शुद्धान्तां ज्योतिरह विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा । ॐ पृथिव्यतेजोयाय्याफाशानि मे शुद्धान्तां ज्योतिरित्यादि।ॐ प्रकृत्यहकारबुद्धिमन थोत्राणि मे शुद्धयन्तामित्यादि। ॐ चाक्चक्षुःश्रोत्रजिहाप्राणवचांसि में शुद्धान्तामित्यादि । ॐ पाणिपादपायूप- स्थशब्दा मे शुद्धयन्तामित्यादि । ॐ स्पर्शरूपरसाकाशा मे शुद्धयन्तामित्यादि । ॐ वायुतेजासलिलभूम्यात्मानो मे शुद्भयन्तामित्यादि । सप्त मन्त्रान् परामरान इस्ताभ्यां सप्तधा सर्वाङ्गे स्पृशदिति तत्वशुद्धिः। चामाचारे त्वस्मिन्नेव समये वटुकादिश्यो चलि प्रयच्छति तद्विधिरने यक्ष्यते। तन्त्रान्तरे। * तान्त्रिकप्रयोगोऽयम् ।

·पीठपूजाक्रमः।
(२०९)
तत्त्वशुद्धिं विधायेत्यं पूजाद्रव्याणि शोधयेत् ।
(मेगनन्त्रे)
सेचयेत् प्रोक्षणापात्रतोयैर्मूलास्त्रमुच्चरन् ।
श्रात्मानं यागवस्तूनि पूजाद्रव्याणि मण्डलम् ।।
दर्शयेद्धेनुमुद्रां च द्रव्यशुद्धिरियं मता।
योगपीठन्यासदेवाँस्तत्तत्स्थानेषु पूजयेत् ॥
माणपीठे भावनया ततः पूज्या स्वदेवता ।
आत्मानं देवतारूपं ध्यायेन्मूलेन पञ्च तु ॥
पुष्पस्याञ्जलयो देया मस्तके हृदये गुदे।
पादयोः सर्वगात्रे च पूजयेच्चन्दनादिभिः ॥
चतुर्भिरुपचारैश्च नैवेद्यं न निवेदयेत् ।
गुरुपदिष्टविधिना शेषमन्यत् समापयेत् ।।
प्रोक्षिण्यद्भिः प्रयुञ्जीत सर्वमेतत् समाहितः ।
कृत्वा पडङ्गन्यासं च मन्तमष्टोत्तरं शतम् ॥
जपित्वा देवतायै तमर्पयेदर्घातोयतः ।
पानीयं प्रोक्षणीसंस्थं त्यक्त्वा संपर्य पूर्ववत् ॥
उपचारैश्चन्दनायैमण्डले पूजयेद्गुरुम् ।
पूजयेत् कर्णिकां पूर्व शालिभिस्तण्डुलैस्ततः ॥
दर्भान न्यसेदुपर्येपां साक्षत कूर्चकं ततः ।
छिन्नमूलाः कुशा दीर्घाः सप्तविंशतिसंख्यकाः ॥
ब्रह्मपन्धियुतास्त्वग्रदेशे कूर्च इहोच्यते ।
यजेदाधारशक्त्यादिपीठमन्त्रावसानकम् ॥
पीठपूजामकारमाह तय ।
गुरुपक्तिरुदक् पूज्या महागणपतिस्त्ववाक् ।

·(२१०) पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे पूजयेदतलादीनि देवस्याधस्तु सप्त च ॥ मण्डूकं चापि तस्योर्ध्वं रुद्रं कालानलं ततः। (शारदायाम्) अधः कूर्मशिलारूढां शरच्चन्द्रनिभप्रभाम् । आधारशक्तिं प्रयजेत् पङ्कजद्वयधारिणीम् ।। कूर्मशिलारूढामिति । कूर्माकरा या शिला तदुपरि स्थितामित्यर्थः । (तथा) मूर्ध्नि तस्याः समारूढं कूर्म नीलाभमर्चयेत् । उर्ध्व ब्रह्माशिलासीनमनन्तं कुन्दसन्निभम् ॥ यजेञ्चक्रधरं मूनि धारयन्तं वसुन्धराम् । तमालश्यामलां तत्र नीलेन्दीवरधारिणीम् ।। अभ्यर्चयेद्वसुमती स्फुरत्सागरमेखलाम् । तस्यां रत्नमयं द्वीप तस्मिश्च मणिमण्डपम् ।। यजेत् कल्पतरूँस्तस्मिन् साधकाभीष्टसिद्धिदान । • अधस्तात् पूजयेत् तेषां वेदिकां मण्डलोज्ज्वलाम् ।। पश्चादभ्यर्चयेत् तस्यां पीठं धर्मादिभिः पुनः । रक्तश्यामहरिद्वेन्द्रनीलाभान् पादरूपिणः॥ आपकेशरिभूतेभरूपान धर्मादिकान् यजेत् । गायु पूजयेत् ताँस्तु नपूर्वानुक्तलक्षणान् ॥ भूतो देवयोनिः । नम्पूर्वानिति अधमादीनित्यर्थः । उनलक्षणानिति धूप- भाधाकारान् रक्तादिवर्णानित्यर्थः । (मेरुतन्त्रे) स्वधर्मादयश्चित्रवर्गा उक्ताः। धर्म वृपतनुं रक्तं ज्ञानं कृष्णं च सिंहवत् । वैराग्यं भूतवतू पीतमैश्वर्यं कृष्णहस्तियन् ॥ अधर्मादी श्चित्रवर्णान् पीठस्याधः समर्चयेत् ।

·पीठपूजाक्रमः।
(२११)
तथा।
श्राग्नेयादिषु कोणेषु दिक्षु चाथाम्बुजं यजेत् ।
तत्प्रकारमाह।
श्रानन्दकन्दं प्रथम सविन्नालमनन्तरम् ।
सर्वतत्वात्मकं पद्ममभ्यचेत् तदनन्तरम् ।।
मन्त्री प्रकृतिपत्राणि विकारमयकेशरान् ।
पञ्चाशंदणवीजाढ्यां कर्णिकां पूजयेत् ततः ॥
कलाभिः पूजयेत् सार्धं तस्यां सूर्येन्दुवाचकान् ।
प्रणवस्य विभिभीगैरथ सत्त्वादिकान् गुणान् ।।
आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमर्चयेत् ।
ज्ञानात्मानं च विधिवत् पीठमन्त्रावसानकम् ।।
पीठशक्तीः केशरेषु मध्ये च सवराभयाम् ।
नवमी पाठशक्तिमध्ये पूज्येत्यर्थः ।
तदुक्तम् (भेरतम्भपि)
केशरेषु तथा मध्ये पूर्वादिषु यथाक्रमम् ।
तत्तन्मन्त्रोक्तपीठस्य नव शक्तीः प्रपूजयेत् ॥
पीठमन्त्रेण गन्धाथैः पीठमध्ये ततोऽर्चयेत् ।
चतुर्षीनमसा युक्तः स्वैः स्वैरेव तु नामाभिः ॥
मध्ये पुष्पाञ्जलिं दद्यात् पीठमन्त्रेण साधकः ।
मूलमन्त्रं समुच्चार्य पष्ठ्यन्तं पीठनाम च ॥
मूर्ति च कल्पयामीति मूनि मध्ये विनिःक्षिपेत् ।
(महाकपिलपञ्चरात्रे)
सौवर्ण कलशं रम्यं रौप्यं तानमथापि वा।
निर्दोष मृण्मय चापि चन्दनेन विलेपितम् ॥

·..
(२१२)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरने
कलशपरिमाणं तु ।
पञ्चाशदअन्लो व्यास उत्सेधः पोडशाकुलः ।
कलशानां प्रमाणं तु मुखमष्टाङ्गुलं भवेत् ॥
इति (सिसान्तसार) प्रोक्तम् ।
(शारदायाम)
हेमादिरचितं कुम्भमस्त्राद्भिः क्षालितान्तरम् ।
चन्दनागुरुकपूरधूपितं शोभनाकृतिम् ॥
आवेष्टिताझं नीरन्धं तन्तुना त्रिगुणात्मना ।
सूत्रे विशेष उक्तस्तन्त्रान्तरे ।
कन्याकर्तितसूत्रेण त्रिगुणेन च वर्मना ।
गुणत्रयात्मकेनैव वेष्टयेदभितः समम् ॥
(शारदायाम)
अर्चितं गन्धपुष्पायैः कूर्चाक्षतसमन्वितम् ।
नवरत्नोदरं मन्त्री स्थापयेत् तारमुच्चरन् ।
(मेरुतन्त्र)
ध्रुवं जपन् विधानेन स्थापयेदेशिकोत्तमः।
नवरत्नानि निःक्षिप्य कुम्भे कूर्चमयोपरि ॥
दूर्वाचन्दनसंयुक्त विन्यसेदक्षिणान्वितम् ।
नवरत्नानि तत्रैवोक्तानि ।
पुष्पं नीलं च वैदूर्य विद्रुमं मौक्तिक तथा ।
ततो मरकतं वजं गोमेद पद्मरागकम् ॥
प्रोक्तानि नव रत्नानि देशिस्तन्त्र वित्तमैः।
श्राद्यन्तं क्रमतो मन्त्र मातृकां मनसा जपन् ।
मूलमन्त्र जपन्नन्ते चिन्तयन्नैक्यमात्मनः ।

·पीठपूजाममः
(२१३)
घटस्य पीठाभेदं च चिन्तयेत् साधकोत्तमः ॥
पञ्चाशदौपधीवाथैः पूरयेत् तदनन्तरम् ।
एकेन सहितास्ताश्च वीपध्यश्च ता इमाः ।।
चन्दनं चापि रक्ताख्यचन्दनं चागुरुस्तथा ।
कर्पूरोशीरकुष्टानि वालकं चापि केसरम् ॥
कोलकं जातिफलं जटामांसी मुरा तथा ।
ग्रन्थिकं रोचना जातीपत्रं पिप्पलबिल्वको।
पृश्रिपर्णी चित्रकं च लवङ्गं कत्तृणं तथा ।
कट्रफलं चापि गुजा स्यादुदुम्वरककाश्मरी ॥
पद्मकाष्ठं शबपुप्पी मयूरस्य शिखा तथा ।
प्लक्षोऽग्निमन्थश्चं तथा मुद्गपर्णी कुशाः पुनः॥
पापाणभेदकः कृष्णशङ्खपुष्पी च रोहिणी ।
स्योनाको बृहती चैव पाटली मूषकर्णिका ।।
तुलसी शिखरी इन्द्रवल्ली भृङ्गाभिधो नृपः ।
ततोऽपराजिता तालमूली चापि कृताअली ॥
दूर्वा श्रीदेविकन्याख्ये भार्ययो भद्रमुस्तकः ।
लवगरहिताश्चैताः पञ्चाशत्संख्यका इति ॥
दुग्धवृक्षत्वचा क्वाथैब्रह्मभूरुट्त्वगुद्भवः ।
पूरयेदिति शेषः।
(शारदायाम)
ऐक्यं संकल्प्य कुम्भस्य पीठस्य च विधानावत् ।
क्षीरिद्रुमकपायेण पलाशत्वग्भवेन वा ॥ .
तीर्थोदकैवी कर्पूरगन्धपुप्पसुवासितैः ।
अात्माभेदेन विधिवत् मातृकां प्रतिलोमतः॥
* भृङ्गामिधो नृपो मृगराजः।

·(२९४)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
जपन्मूलमनुं तद्वत् पूरयेदेवताधिया।
शब्बे काधाम्बुसंपूर्ण गन्धाष्टकमभीष्टदम् ।।
विलोड्य पूजयत् तस्मिनावाह्य कलशे कलाः ।
दश वहेः कलाः पूर्व द्वादश द्वादशात्मनः ॥
पोडशापि च सोमस्य पश्चात् पञ्चाशतं कलाः ।
जपेद्वा प्रतिलोमेन मूलमन्वं च मन्त्रवित् ॥
समाहितेन मनसा ध्यायन्मन्त्रस्य देवताम् ।
प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तत्र तन्त्रविचक्षणः ॥
कलात्मकं शससंस्थं का, कुम्भे च निःक्षिपेत् ।

·कलाप्जाकमः।
चन्दनेभमदाभ्यां च दरदेन च पङ्कजैः।
गन्धाष्टकस्य संयोगात् सामर्थ्याद्देशिकस्य च ॥
सशक्तिकं जलं कुम्भे भवेदेवं विदुर्बुधाः ।
श्रादौ कृशानुसंबन्धि कलादशकमर्चयेत् ॥
धूम्रार्चिष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिङ्गिनी ।
सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहे उभे ॥
कलाद्वादशकं सौरं पूजयेत् तदनन्तरम् ।
तापनी तापिनी
धूम्रा
मरीचिालिनी रुचिः॥
सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा ।
कलापोडशकं चान्द्रं यजेत् पश्चाद्गुरूत्तमः ॥
अमृता मानदा पूपा पुष्टिस्तुष्टी रतिधृतिः ।
शशिनी चन्द्रिका कान्तिज्योत्स्ना श्री प्रीतिरगदा ॥
पूर्णा पूर्णामृता कान्तिदायिन्यः सोमजाः कलाः ।
चेदादिभेदसंजाताः कलाः पञ्चाशदिन्दुयुक् ॥
संनिधाप्य प्रतिष्ठाप्याभ्यचयेत् कलशे तु ताः।
निवृत्तिः प्रतिष्ठा विद्या शान्तिरिन्धिश्च दीपिका ॥
रोचका मोचिका पारा सूक्ष्मा सूक्ष्मामृता तथा ।
ज्ञानामृताऽऽप्यायनी च व्यापनी व्योमरूपिका ॥
अनन्ता सृष्टिऋद्धी तु स्मृतिर्मेधा च कान्तिका ।
लक्ष्मीर्युतिः स्थिरा स्थितिः सिद्धिर्जरा च पालिनी॥
क्षान्तीश्वौँ रतिः कामा वरदा ह्लादिनी तथा ।
प्रीतिर्दीर्घा तीक्षणा रौद्री भया निद्रा च तन्द्रिका ॥
क्षुत् कोधिनी क्रियोत्कारी मृत्युः प्रीता च दारुणा ।
4A

·(२१६)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
असिता च तथाऽनन्ता मध्ये मध्ये प्रूपजयेत् ॥
हसः शुचिषडिति प्रतद्विष्णुस्तवेति च ।
त्रियम्बकं च गायत्री विष्णुयोनिस्तथैव च ॥
तारस्य पञ्चभेदोत्थकलानां पूजयेत् सुधीः ।
कलादशाकमावाह्य स्मृष्ट्याचं संनिधाप्य च ॥
हंसः शुचिपडित्याभ्यां ऋचं संजप्य पूजयेत् ।
प्राणसंस्थापनं कृत्वा कलानां पूजयेच्च ताः ॥
एवं जराद्यास्तीक्ष्णाद्याः पीताद्याश्च विधानवित् ।
निवृत्त्याद्याश्चापि यजेदुक्तयुक्त्या विचक्षणः॥
अकारोकारको प्रोक्तौ मकारो विन्दुनादकौ ।
शक्तिः शान्तो ह्यमी सप्त ध्रुवभेदाः प्रकीर्तिताः ॥
अन्तिमौ द्वाविमौ भेदौ पृथगेव समीरिती ।
(सिद्धान्तसारे)
ध्यात्वा देवं क्षिपदम्भः शङ्खस्थं तत्फलात्मकम् ।
घटे इति शेष ।
(शारदायाम्)
पश्चादश्वत्थपनसचूतकोमलपल्लवैः ।
इन्द्रवल्लीसमाव?ः सुरद्रुमधिया गुरुः ।।
कुम्भव पिधायास्मिँश्चपकं सफलाक्षतम् ।
संस्थापयेत् फलधिया विधिवत् कल्पशाखिनाम् ।।
ततः कुम्भं निर्मलेन क्षौमयुग्मेन वेष्टयेत् ।
(मेरतन्वे)
एतत् प्रधानकुम्भस्य स्थापनं परिकीर्तितम् ।
अघ पूर्वादिकाष्ठासु तोरणानां समीपतः ॥

·देवतावाहिनम् ।
(२१७)
यथेच्छया मण्डलानि कुर्यादाऽष्टदलानि च ।
तदूर्ध्व शालिपुजं तु प्रतिहार समाचरेत् ॥
तदूर्ध्वं पूर्णकलशं तत्र चैतान् प्रपूजयेत् ।
प्राग्वं च धरां दक्षे पश्चाद्वाक्पतिमुत्तरे ॥
विघ्नेशमथ चाग्नेयादिषु कुम्भान् सुविन्यसेत् ।
अमृतं दुर्जयं सिद्धार्थ मङ्गलमर्चयेत् ।।
पुनः पूर्वादिकाष्ठासु क्रमादिन्द्रादिकान् यजेत् ।
लोकपालान् मण्डलेषु कुम्भापरि च तहचा॥
ऐरावतं पुण्डरीक वामन कुमुदाञ्जनौ ।
पुष्पदन्तं सार्वभौमं सुप्रतीकं तदग्रतः ॥
ततो गुरुः स्ववेद्यां तु गत्वा स्वस्यासने विशेत् ।
संचिन्त्य मूलमन्त्रेण मूर्ति तस्मिन् गुरूत्तमः ॥
तस्यां मूर्ती समावाह्य पूजयेदिष्टदेवताम् ।
(शारदायाम)
मूलेन मूतिमिष्ट्वाऽस्मिन् शाखायां कल्पशाखिनम् ।
आवाह्य पूजयेत् तस्यां मन्त्री मन्त्रस्य देवताम् ॥
(मेरुतन्त्र)
आवाहनादिकं कुर्यान्मूल्दौ नवधा तु तत् ।
श्रादाबावाहनं कार्य निर्जपन्मूलमन्त्रकम् ।।
स्वर्लोकात् सूक्ष्मरूपेण देव आगत्य मूर्निषु ।
स्थित एवं भावयित्वा सुपुम्णावर्त्मना सुधीः ॥
आनीय देवं स्वस्थानान्नासिकारन्ध्रनिर्गतम् ।
करे पुष्पाञ्जलिः स्थाप्यस्तं दद्यादेवमूर्धनि ।

·(२१८)
पुरश्चर्यार्णवम्य तृतीयतरड़े
(सिवान्तसारे)
पुष्पाञ्जलिं समादाय मुद्रया च त्रिखण्डया ।
यथोक्तां देवतां ध्यात्वा मूलमन्त्रं समुञ्चरन् ।।
संबुद्ध्यन्तं देवनामात्रागच्छागच्छ चेत्यपि ।
मूलं पुनः समुच्चार्य स्वस्थानादानयोच्छिवम् ।।
अप्र शिवपद तत्तद्देवतापरम् ।
(महाफालसहितायाम )
ततः प्रसूनं संगृह्य त्रिखण्डामुद्रया सुधीः ।
करकच्छपिकां वध्वा ध्यानं देव्याः समाचरेत् ॥
यस्य मन्त्रस्य यद्ध्यानं यादृशं परिकीर्तितम् ।
तेनैव ध्यानयोगेन ध्यायीत जगदम्बिकाम् ।।
वहनासापुटद्वारा हृदयाम्बुजमध्यतः।
देवीं पुप्पे समानीय पुष्पं यन्त्रे प्रविन्यसेत् ।।
(मेस्तन्ने)
देवस्य तेजस्तन्मूर्त्तावावाहन्याख्यमुद्रया ।
स्थापयेदुच्चरन्मूलमेतदावाहनं मतम् ।।
ततः संस्थापनं कुर्यादिह तिठेह तिष्ठ च ॥
मूलान्ते देवतानाम तस्यान्ते च पठेदिति ।
प्रास्थापनीयमुद्रां च दर्शयित्वा विभावयेत् ॥
जातः स्थिरो भव इति पश्चात् संप्रार्थयेदिति ।
देवेश भक्तिसुलभ सर्वावरणसंयुत ॥
यावत् त्वां पूजयिष्यामि तावत् त्वं सुस्थिरो भव ।
एवं संप्रार्थ्य देवेशं संनिधापनमाचरेत् ॥
मूलमन्वं समुच्चार्य संवुझ्यन्तां च देवताम् ।

·(२१९)
अमृतीकरणम् ।
इह त्वं सनिवेहीति द्विरुक्त्वा स्वस्य संनिधौ ॥
स्थितं देवं तोषयच्च संनिधापनमुद्रया।
संनिरोधं ततः कुर्यान्मूलमुच्चार्य देवताम् ॥
संबुद्ध्यन्तां समुच्चार्य संनिरुद्धो भवेति च ।
बिरुचरेत् कृपापूर्णा भक्तिभावनिरोधिताम् ।।
प्रतिमायां स्थिरीजातां देवतामिति चिन्तयेत् ।
संमुखीकरणं कुर्यानमूलमुच्चार्य देवताम् ॥
संबुद्ध्यन्तां वदेत् पश्चात् संमुखो भव इत्यपि ।
ध्यायेत् स्वसंमुखं देवं सुप्रसन्नानमाम्बुजम् ॥
संमुखीकरणी मुद्रां दर्शयदिति तत् स्मृतम् ।
ततोऽवगुण्ठनं कुर्यान्मूलमुच्चार्य देवताम् ।।
संबुद्ध्यन्तामवगुण्ठितो भवेति प्रदर्शयेत् ।
अवगुण्ठनमुद्रां च प्रदर्य चिन्तयेदिति ॥
भक्त्या संमोहितं देवं विस्मयोत्फुल्ललोचनम् ।
सकलीकरणं चैतद्देवस्य हृदयादिषु ॥
पडङ्गमन्त्रान् विन्यस्य मूलमुच्चार्य देवताम् ।
संबुद्धयन्तां च सकलीकृतो भव वदेत् ततः ॥
ध्यायेदगिनि देवे तु प्रतिष्ठा अङ्गदेवताः ।
यस्माविसभावानां यदभिन्न प्रयोजनम् ॥
अङ्गानामगिना साध सकलीकरणाद्भवेत् ।
अमृतीकरणं वक्ष्ये पीठे संस्थाप्य देवताम् ॥
बड़ा सम्यग्धेनुमुद्रां देवमूर्ध्नि प्रवर्षणम् ।
जायते चामृतस्येति ध्यायन्नघोंदकेन च ॥

·(१२०)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
त्रिः सिञ्चन्मूलमन्त्रेण दीपिनीमन्त्रतस्विधा ।
अकारादिक्षकारान्तमातृकाभिस्त्रिधा पुनः॥
वाग्भवं वदयुग्मं च वाग्वादिनि च वाग्भवम् ।
क्री क्लिन्ने क्लेदिनि क्लेदय महाक्षोभमित्यपि ॥
कुरु युग्मं कामबीजं साँ मोक्षं कुरु युग्मकम् ।
प्रासादश्च पराप्रासादः सप्तत्रिंशदक्षरः॥
दीपिनीमनुराख्यातो देवतेजोऽभिवृद्धिकृत् ।
मूलं संबोधनान्तं च देवनामाऽमृतीकृतः ।।
भवेति च वदेदित्यममृतीकरणं स्मृतम् ।
परमीकरणं वक्ष्ये महामुद्रां च बन्धयेत् ॥
उच्चार्य मूलदेवं च पूर्ववत् परमाकृती।
कृतो भवेति च प्रोक्त्वा ध्यायेदेवस्य मस्तके ॥
परमामृतवृष्टिं च
भावाहनादिमुद्रालक्षणान्युक्तानि (लक्षणसंग्रह)
हस्ताभ्यामञ्जलिं बध्वाऽनामिकामूलपर्वणि ।
अङ्गुष्टौ निःक्षिपेत् सेयं मुद्रा त्वावाहनी मता ॥
अधोमुखी त्वियं वै स्यात् स्थापनीति निगद्यते ।
उच्छ्रितागुष्ठमुष्टयोस्तु संयोगात् संनिधापनी ॥
अन्तःप्रवेशिताङ्गुष्ठा सैव संरोधिनी मता।
उत्तानमुष्टियुगला सन्मुखीकरणं भवेत् ॥
सव्यहस्तकता मुष्टिीर्घाऽधोमुखतर्जनी ।
अवगुण्उनमुद्रेयमभितो भ्रामिता सती ॥
देवता) पडगानां न्यासः स्यात् सकलीकृतिः ।
.
इति ।
....

·परमीकरणम्। (२२१) अमृतीकरणं धेनुमुद्रया सा च संमता । अन्योन्याभिमुखाश्लिष्टकनिष्ठाऽनामिका पुनः । तया ततजनामध्याधेनुमुद्राऽमृतप्रदा ।। अन्योन्यायिताहुण्ठा प्रसारितपराङ्गुलिः । महामुद्रेयमुदितापरमीकरणे प्रिये ॥ प्रयोजयेदिमा मुद्रा देवताद्वानकमणि । अप्राद्यपञ्चमुद्रासु रहाऽऽगच्छ इह तिष्ठ इह संनिधेदि, इह संनिधोहि, बहसमुखीभवेति प्रमावदन्ति । (उड्डीशे) अत एवाभिपूर्णाया देवतायाः प्रपूजने । सादरं संमुखीभावमावाहनमिहोच्यते ॥ अत पवावाहनमुद्रामदर्शनादेव । विभनिवेशनं यन्त्र स्थापनं कथित बुधैः ।। पूजां प्रपूज्यमानां तु गृहीत्वाऽनुग्रहादिकम् । कर्तुं सामर्थ्यमस्यास्तु तत् सांनिध्यं प्रचक्षते ॥ आकर्मकाण्डपर्यन्तं सांनिध्यं हि विभावयेत् । स संनिरोध उद्दिष्टो भक्तितो मन्त्रवित्तरैः ।। अानन्दायतनं तत्त्वं सच्चिदानन्दलक्षणम् । तदत्र सकलं व्याप्तं धेयं स्यादवगुण्ठने ॥ सकलीकरणं कृत्वा मन्त्ररेभिरथैकताम् । अङ्गानामशिना सार्धं विदध्यादमृतीकृतिम् ॥ क्षमा तस्यापराधानां विज्ञेया परमीकृतिः । अपराधानामिति । अपरिच्छिन्नस्य ग्रहण आवाहनादिमुद्रया परिच्छिन्न- ताभावनारूपाऽपराधानामित्यर्थः । (मेरो) देवस्य हदयं स्पृरान्नित्युपगम्य ।

·(२२२)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरड़े
कुर्यात् प्राणप्रतिष्टां च मम स्थाने वदेत् तथा ॥
देवतानामशेष
तु
सर्व प्राग्ववदिहैव हि ।
मम स्थान इति । भूतशुद्धयनन्तरं च स्वदेहे कर्तव्यम् । यत् प्राणप्रतिष्ठापन
तस्मादेतावान् विशेष इत्यर्थः । तत्र च ज्ञानार्णयोक्तसक्षिप्तप्रकारोऽस्माभिर्लि-
खित ।
विस्तरतस्तु ( मेरतन्त्र)
प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य मुनयोऽजेशपद्मजाः।
छन्दो ऋग्यजुपं साम प्राणशक्तिस्तु देवता ॥
ऋपिः शिरसि वक्ते तु छन्दांसि हदि देवताः।
श्रां वीजाय नमो गुह्ये पदोः ही शक्तये नमः ॥
नामो नमः क्लीं कीलाय नियोगोऽसुस्थिताविति ।
ॐ रां ह्रीं क्रॉ मैं कवर्ग सानुस्वारं नभोमुखम् ॥
पञ्चतत्त्वं समुच्चार्य स्वात्मने आँ हृदि न्यसेत् ।
ॐ आँ हाँ जाँ चवीज चवर्ग तद्वच्छब्दादिपञ्चकम् ॥
अात्मने ई समुच्चार्य शिरसे वह्निगेहिनी ।
तानि बीजानि उ तादृक् टवर्ग श्रोत्रकादि च ॥
उक्त्वा तदात्मने ऊँ च शिखायै च वषड्वदेत् ।
तानि वीजनि एतं च वागादीनि तदात्मने ॥
ऐमुक्त्वा कवचायेति हुँ वदेत् तदनन्तरम् ।
चतुर्वीजं च पूर्वोक्तमो पवर्ग च तादृशम् ॥
वचनादि च तहत् स्याएँ नेत्राय तदन्तकम् ।
चतुर्वीजं च | तादृग्यवर्गों मन आदि च ॥
तदात्मने स्वरश्चान्तोऽस्त्राय फट् चेति संवदेत् ।
अष्टादी हस्ततलान्तं न्यसेदवमेव हि ॥

·v
पश्चोपचारा.।
(२२३)
नाभ्यधश्चापि कण्ठाधो मूर्धाधोऽथ तदन्तकम् ।
आँ हाँ को क्रमतो न्यस्य हृत्पद्माष्टदलेषु च ॥
पूर्वतः क्रमतो वर्णान कर्णिकायां हृदन्तकान् ।
₹ ल ह व च मैं च सं शक्षमिति वर्गतः ॥
दिक्षु न्यसेत् ततो ध्यायेत् प्राणशक्तिं हृदि स्थिताम् ।
रत्नाब्धिपोतारुणपद्मसंस्थां
पाशाङ्गुशाविक्षुशराशवाणान् ।
शलं कपालं दधतीं कराब्ज
रक्तां त्रिनेत्रां प्रणमामि देवीम् ॥
हस्तं निधाय हृदये प्रागबीजं यादिकाष्टकम् ।
हंसः सोऽहं मम प्राणा वदेदिह स्थिता-ति ।
उक्त्वा तथैव च पुनर्मम जीव इह स्थितः ।
पुनस्तदुक्त्वा मम तु वदेत् सवेंन्द्रियाणि च ॥
पुनस्तदुक्त्वा मम तु वामनश्चक्षुरुच्चरेत् ।
श्रोत्रघ्राणप्राणा इहागत्य सुखं चिरं ततः ।।
तिष्ठन्तु वह्विजायान्तमुक्त्वा तारं ततो जपेत् ।
वपुज्योतिर्मयं ध्यायेदिति स्यात् प्राणसंस्थितिः॥
ममेत्यादि स्वीयप्राणस्थापनाऽभिप्रायेण ।
(तथा)
तत्तदैवतकल्पोक्तास्ततो मुद्राः प्रदर्शयत् ।
ततः संपूजयेद्देवंशत्या लभ्योपचारकैः ।
तन्त्रान्तरे।
विधाय देवतामूर्ती मूलन्यासमशेषतः।
प्रासनादिप्रसूनान्तानुपचारान समर्पयेत् ॥
उपचारास्तु (नवरतेश्वरे)

·(२२४)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरने
गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यमेव च ।
एते पञ्चोपचाराश्च कैवल्यफलदायिनः ॥
इति पञ्चोपचारा।
पाद्यमध्य तथा स्नानं मधुपर्काचमनं तथा।
गन्धादयो निवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात ॥
(महाकालसहितायाम)
पायार्घाचमनीयं स्मानीयं चत्वार्यनुक्रमात् ।
गन्धं पुष्पं च धपं च दीपं नैवेद्यमेव च ।।
पुनराचमनीयं च दशेतान् संप्रचक्षते ।
इति दशोपचाराः।
(फुलरनायल्याम)
पाद्याचमनं स्नानं पुनराचमनीयकम् ।
गन्धाक्षतप्रसूनानि धूपदीपनिवेद्यकम् ।।
ताम्बूलं द्वादश प्रोक्ता उपचाराः प्रपूजने ।
इति द्वादशोपचारा ।
(नवरतेश्वरे)
आसन स्वागतं पायमर्दामाचमनीयकम् ।
मधुपर्काचमनस्नानवसनाभरणानि च ॥
सुगन्धसुमनोधूपदीपनैवेद्यचन्दनम् ।
प्रयोजयेदर्चनायामुपचारास्तु पोडश ॥
इति पोडशोपचाराः।
(शारदायां तु)
पाद्यार्थीचमनस्नानवसनाभरणानि च ।
गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवेद्याचमनं तथा ॥
ताम्बूलमर्चना स्तोत्रं तर्पणं च नमस्क्रिया।
प्रयोजयेदर्चनायामुपचाराँस्तु पोडश ॥

·(२२५)
पनिशदुपचाराः।
रत्युक्तम्।
(नवरत्नेश्वरे)
श्रासनं स्वागतं पायमर्थ्यमाचमनीयकम् ।
स्नान वासोपवत्तिं च भूषणानि च सर्वशः ।।
गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपमन्नं च तर्पणम् ।
माल्यानुलेपनं चैव नमस्कारं विसर्जनम् ॥
अष्टादशोपचारैस्तु मन्त्री पूजां समाचरेत् ।
इत्यष्टादशोपचारा।
(सुन्दरीरहस्यवृत्ती)
आसनाभ्याने तद्दुद्वर्तननिरीक्षणे ।
सन्मानं वै सर्पिरादेः स्नपनावाहने ततः ॥
पाद्यार्घाऽऽचमनीये च नानीयमधुपर्कको ।
पुनराचमनीयं च वस्त्रं यज्ञोपवीतकम् ॥
अलंकारा गन्धपुष्पे धूपदीपौ तथैव च ।
ताम्बुलानि च नैवेद्यं पुष्पमाला तथैव च ॥
अनुलेपनशय्ये च चामरं व्यजन तथा ।
आदर्शदर्शनं चैव नमस्कारोऽप्यनन्तरम् ॥
गीतवाद्यवितानानि स्तुति)मः प्रदक्षिणम् ।
दन्तकाष्ठप्रदानं च ततो देवविसर्जनम् ॥
उपचारा इमे ज्ञेयाः पत्रिंशत् सुरपूजने ।
इति पत्रिंशदुपचारा।
पर्व चतु पष्टयुपचारादयस्तन्त्रान्तरे द्रव्याः।
(खुलाशशे)
उपचारेपु सर्वेषु यत् किं चिदुर्लभं भवेत् ।
तत् सर्वं मनसा ध्यात्वा पुप्पक्षेपेण कल्पयेत् ॥
तत्र तत्र जलं दद्यादुपचारान्तरान्तरा ।

·(२२६)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
उपचारसमर्पणविधिरुतः (सारसंग्रहे )
देवस्य वामभागे तु दद्यान्मूलेन चासनम् ।
पोप्पं दारुमयं वास्त्रं चाम कौशेयतैजसम् ।।
पविषं चासनं प्रोक्तं देवताप्रीतिकारकम् ।
पोप्प सुगन्धिपुष्परचितम् । दारुमय कण्टकिभिन्नं चन्दनादिघटितम् । पात्रं
कार्पासम् । कौशेयं कम्बलादि । कौशयं सप्तविंशतिकुशपत्राणां विष्टर
तदुक्तम् (डामरे)
सप्तविंशतिदर्भाणां वेण्यग्रे ग्रन्थिभूपिता ।
विष्टरः सर्वयज्ञेपु लक्षणं परिकीर्तितम् इति ॥
तैजस सुवर्णादिरचितं लोहसीसादिनय॑म् । चार्म मृगव्याघ्रायजिनम् ।
(बानमालायाम)
उपचारविधिं वक्ष्ये दत्वा चाऽथ शुभासनम् ।
स्वागतं कुशलप्रश्न निगदेदग्रतस्ततः ॥
(मेरतन्ने)
साझं सावरणं देवं पूजार्यमिह चागतम् ।
ध्यात्वा इति तु मलान्ते स्वागतं परिकल्पयेत् ।।
झानमालायाम्।
पाद्यं पादाम्बुजे दद्याद्देवस्य हृदयाणुना ।
छदयाणुना नम इति मन्त्रंणत्यर्थः।
(यामले)
हस्ताब्जयोस्ततो दद्यादयं तोयैः सुवासितः ।
(ज्ञानमालायां तु)
अर्घ्य दिशेत् ततो मूर्ध्नि शिरोमन्त्रेण देशिकः-रयुनाम् ।
शिरोमन्णेति सादेत्यर्थः।
महाकालेनापि।
अध्यं मूर्धि प्रदातव्यं स्वाहामन्त्रेण साधकःयुतम् ।

·(२२७) मधुपर्कः। (क्रमदीपिकायां) अर्धदानानन्तरं पायदानमुक्तम् । दत्वाऽऽसनं स्वागतमित्युदीर्य तथापाद्याचमनीयकानि-इति ॥ (सिसान्तसारे) पाद्यं हन्मनुना दद्यादयं ज्वलनजायया। स्वधयाऽऽचमनीयं च तेनैव मधुपर्ककम् ।। (शारदायाम) स्वधामन्त्रेण वदने दद्यादाचमनीयकम् । जातीलवङ्गकङ्कोलैस्तदुक्तं मन्त्रवेदिभिः । तथा। स्वधाणुना ततः कुर्यान्मधुपर्क मुखाम्बुजे। आज्यं दधि मधून्मिश्रमयमुक्तो मनीषिभिः । (कुलोझीशे ) तु । क्षीरशर्करयोरपि मधुपाङ्गत्वमुक्तम् । माक्षिकं शर्करा सर्पिर्दधि क्षीरयुतं तथा ॥ मधुपर्क कल्पयित्वा प्रदद्याद्विधिपूर्वकम् । सर्वतः क्षौद्रमधिकं दधिसर्पिःसिताः समम् ॥ क्षीरं तः सर्वतः स्वल्पं मधुपर्क उदाहृतः। (शारदायाम् ) तेनैव मनुना कुर्यादद्भिराचमनीयकम् । तेनेय मनुनेति स्याहामन्त्रेणेयेत्यर्थ । अत्र सुधार्णयकृतः। वारुणेन च वीजेन दद्यादाचमनीयकम् । मधुपर्क मुखे दद्याजलमन्त्रेण देशिकः ॥ शति यामलस्थतन्त्रपचनसगसगुरोधन स्पधामणान्यत्र सुधामन्त्रणति पाठमाश्रित्य सुधाणमस्यामृतयाचकत्यात् तदोजन यिन्युनायकारंण मधुपर्क- माचमनीयं च दशादित्याहुः ।

·. (२२८) पुरच यार्णवस्य तृतीयतरने तन्त्रसारकृतम्तु त्यागार्थकस्वाहाशब्देनार्घ्यदानविधानात तत्समभिव्याहता- चमनीयदाने त्यागयोधकः स्वभावदो गृह्यते न तु घरुणजिं तस्य त्यागार्थक- स्वाभावात्। तथा च ( कुलसारे) आदौ मन्त्रं समुच्चार्य पश्चादेवं समर्चयेत् । सम्प्रदानं तदन्ते तु त्यागार्थकपदं ततः ॥ एवं क्रमेण देवेशि उपचारान् प्रकल्पयेत् । यत् तु। मधुपर्क ततः कुर्याजलमन्त्रेण देशिकः । स्वधाणुना ततः कुर्यान्मधुपर्क मुखाम्बुजे ॥ तेनैव मनुना कुर्यादगिराचमनीयकम् । वारुणेन च वीजेन दद्यादाचमनीयकम्-इति ।। वचनद्वयं, तद्वर्णभेदेन व्यवस्थापनीयम् । शूदाणां स्वधेत्युधारणेऽनधि. कारात् । इत्थ च नमः स्वाहा स्वधा चौपडित्यादीनां त्यागार्थकतया तेरेय मन्त्ररुपचारदानं तब्धीतरिक्तमन्त्रेणोपचारसमपर्ण तु प्रमाण शून्यमिति व्याजहः । फे चित् स्वधामन्त्रेण मधुपर्काचमनीयदानस्य सफलतन्त्रसमतत्वात जलमन्त्रेणेत्यादौ तृतीयायाः साहित्यमर्धस्तेन च जलचीजसीहतेन स्वधामन्त्रेण दद्यादिति वदन्ति । मन्ये त्वाचमनीयसाधने जलमन्त्रस्तदाने तु स्वधैति संगमयन्ति । निवन्धे। स्नान वासोऽलकरणं गन्धं पुष्पं हृदाऽर्पयेत् । हदा नमाशब्देन । (कालीकल्पे तु) स्नानं गन्धं हृदा दद्यात् पुष्पाणि वीपडित्यपित्युक्तम् । ततो निवेदयामीति संव दद्यान्महेश्वरि ॥ सर्वमिति । वस्त्रालझारधूपदीपादीत्यर्थः । नैवेघदाने तु विशेष उत्तः। (सिमान्तसारे) निवेदयामि हृदयाहजायाभिस्तत्त्वमुद्रया । देवतायै महेशानि दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् इति ।

·वरपझोपवीतादिः।
(२२९)
(मरुतन्त्रे)
सुगन्धितैलैरभ्यग्य सुगन्धामलकादिभिः ।
उद्वर्त्तनं विधायाध स्नापयेदुषणवारिणा ॥
गन्धोदकेश्च मूलेन यथाशक्त्याभिषेचयेत् ।
"क्षीरदध्याज्यमधुभिः खण्डेन च पृथक् पृथक् ।।
(शारदायाम)
गन्धाद्भिः कारयेत् स्नान वासप्ती परिधापयेत् ।
घराण्युक्तानि (मेरुतन्त्रे)
विष्णवे वगलामुख्यै पीतकौशेयमम्बरम् ।
शिवाय च सरस्वत्यै पार्श्वनाथाय शुभ्रकम् ॥
रक्तं शक्यकैविघ्नानां भौमसौगतयोरपि ।
कृष्ण भैरव काल्यादे राधादे नीलमम्वरम् ॥
अच्छिद्र मलहीनं च सदशं यत्र धारितम् ।
कार्पास वा कोशेयं राङ्कचं वा विशिष्यते ।
तैलादिदूषिताद्रोगः सच्छिद्राबाध्यता भवेत् ।
परकीयाञ्च दारिद्यं जीर्णादायुःक्षयो भवेत् ॥
दग्धाद्विपद्भवेदास्पदत्ते गात्रावलम्बिते ।
सूचीविद्धात् स्फोटकादि मलिनात् कान्तिहीनता ॥
उप्लकेशे पुत्तनाशश्चाधौते दीनता भवेत् ।
मिथ्याभिशापो भवति इलेप्ममूत्रादिदूपिते ।।
तय।
यज्ञोपवीतं दत्त्वाऽघ भूपणानि समर्पयेत् ।
डेन्तं नमोन्तं तन्नाम पूजनादौ प्रयोजयेत् ॥
तानि नानाविधानि स्युर्मुकुटादिप्रभेदतः।
स्त्रीपुंप्रभेदतश्चापि विज्ञेयानि विचक्षणैः ।।

·(२३०) पुरश्चर्याणवस्य तृतीतरहें गन्धः पञ्चविध उक्तः (सिद्धान्तसंग्रह) संघर्षजः परिमलः क्षोदजःप्राणिसंभवः । कृष्णसाराभिधानश्च गन्धः पञ्चविधो मतः॥ संघर्षजो पृष्ट वन्दनादिः । परिमलः सुगन्धिद्रव्यविमर्दजन्यः। मोदजो गोरो चनादिचूर्णत्पन्नः । प्राणिसंभवः कस्तूरिकादिः । कृष्णसारस्तु श्रीखण्डाविस- रभिद्रव्याद्यकृष्टः । सारभागो भाषया अतर इति प्रसिद्धः । होय। याक्ष देवं च गान्धर्वं कर्दमं त्रितयं परम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं देवतार्पितम् ।। कर्दमत्रयं तत्रैवोक्तम्। कुरङ्गमदककोलकालागुरुसिताभ्रकैः । प्रमोदकदेवतानां विज्ञेयो यक्षकर्दमः ।। स एव रोचनायुक्तो देवकर्दम उच्यते । पटीरयुग्देवपको ज्ञेयो गन्धर्वकर्दमः ॥ कुरङ्गमद कस्तूरी । सितान कपूरं । पटीरं चन्दनम् । (पुरश्चरणचन्द्रिकायाम) चन्दनं मलयोत्पन्नमनामात सुशीतलम् । कर्पूराऽगुरुकस्तूरीहिमाम्बुक्षोदितं शुभम् ॥ (मेस्तन्त्रे) कस्तूरिका चैकभागो द्वौ भागौ मुस्तकस्य च । तदर्धेला जटामांसी त्वक्कुष्ठं च शिलारसः ॥ चतुर्भागं वालकं च वृतभृष्टा तथा नखी। सुगन्धि कोकिला लोहवाणो राजवचा तथा । अष्टौ भागाः केशरस्य मुरायाचाथ घोडश ॥ कालागुरुश्चाकसीरं कालीयमथ वार्द्धयः । भागाः सेवन्तिकार्कस्य चन्दनेन विमर्दयेत् ॥

·(२३१)
. पुष्पभेदार
कामोदनामा समर्दो देवताराजतोपकृत् ।।
पुष्पभेदास्तत्रैवोक्ताः।
पुष्पं पञ्चविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च ।
उत्तम मध्यमं होनं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
परं सुवर्णपुष्पं स्यात् तत् सदा योग्यमेव हि।
अभ्यङ्गपूर्वकं देयमर्चनाह पुनर्भवेत् ॥
अपरं राजतं पुष्पं ताम्रजं च प्रकीर्तितम् ।
सदा योग्यं चेदमपि त्रिवप चैकवर्षकम् ॥
तुलसी केतकी पद्म करवीरं च मालती।
पञ्चैतान्युत्तमान्याहुर्मध्यमानि तथा दश ।
मल्लिकाकुन्दमन्दारतगरार्जुनकिंशुकाः ।
पारिजातमशोकं च विल्वं चम्पकमेव च ॥
एतद्भिन्नं सुवर्ण च सुगन्धं हीनमुच्यते ।
तत्तन्मन्वविधानेषु विहितानि समर्पयेत् ॥
अथ निपिद्धानि तत्रैव।
नायेद्भूमिपतितं कोरकं कृमिभक्षितम् ।
अङ्गालग्नं समानातं म्लानं पर्युषितं तथा ॥
उपगन्धमगन्धं च कृमिकेशादिपितम् ।
अशुद्धपात्रप्राण्यङ्गवासोभिः कुत्सितात्मभिः॥
प्रानीतं तनिषिद्धं स्यान्मध्याहनानतस्तथा।
अधोमुखार्पितं नेष्टं पुष्पाञलिविधी न तत् ॥
न पर्युपितदोपोऽस्ति तुलसीबिल्बचम्पके ।
जलजे वकुले ऽगस्से मालाकारगृहेषु च ॥
केतकीकुटजेर्नेशं न वर्वर्याऽक्षतर्हरिम् ।
1F

·..
(२३२)
पुरश्चर्यायस्य तृतीयतरले
न दूर्वया यजेददुर्गा विल्वपत्रैर्दिवाकरम् ॥
लम्बोदरं तुलस्या च वृन्तहीनैः समर्चयेत् ।
देवताभेदेन पुष्पभेदा उक्ताः (पाने)
दूर्वारम्भाविल्वपत्रैस्तुलसीवर्जितैः शुभैः ।
जलजैः स्थलजैः पुष्पैः श्वतरक्तैर्गणाधिपम् ॥
मालतीकुन्दमन्दारकुमुदैः शारदां यजेत् ।
करवीरं जवापुष्पं पनं कोकनदं तथा ॥
नीलोत्पलमशोकं च वन्धुकं दाडिमं तथा ।
केतकं मल्लिकाऽक च त्रिसन्ध्यं च रवः प्रियम् ।।
कनकं कुमुदं कुन्दं तगरं कण्टकारिका ।
गिरिकी विल्वपत्रं निपिद्धं रविपुजने ॥
हयारिकुसुमं पद्मं कैरवं नागकेशरम् ।
जातीसेवन्तिकाद्रोणपुष्पं नीलोत्पलं तथा ।
अर्कपुष्पमपामार्गमुन्मत्तं कुटजं तथा ।
शमीपुष्पं विल्वपत्रं हरस्यातीव वल्लभम् ।।
केतकं च जपापुष्पं शिरीपं दमनं तथा ।
विभीतकं चातिमुक्तं सर्जबन्धकयूथिकाः ॥
विष्णुकान्तामपि श्वेतां वर्जयच्छिवपुजने ।
मालती मल्लिका यूथी चम्पकं नागकेरारम् ॥
पाटला कुन्दमन्दारं कहारमतिमुक्तकम् ।
कर्णिकारं कुरुवकं कदम्बं करवीरकम् ॥
तमालं वकुलं नीलोत्पलं कमलकैरवे ।
सेवन्तिका केतकं च दमनं मुनिपुष्पकम् ॥
धात्रीपुप्पं शमीपत्रमपामार्गस्य पत्रकम् ।
.

·पुष्पभेदा..
(२३३)
मृदूनां चैव दूर्वाणाममुराः शतपत्रिका ॥
मजरी सहकारस्य तुलसी च हरेः प्रिया ।
उन्मत्तमर्कपुष्पं च निर्गन्धमतिलोहितम् ॥
यदप्युत्कटगन्धं तद्वर्जयेद्विष्णुपूजने ।
रक्तपुष्पं बिल्वपत्रं नृसिंहाय निवेदयेत् ॥
वर्जयेत् केतकं पुष्पमन्यत् सर्वं च पूर्ववत् ।
(कालीतन्त्रे)
नानोपहारवलिभिनानापुमनोहरैः ।
अपामार्गदलै कैस्तुलसीवर्जितैः शुभैः ॥
पूजनीया सदा भत्या नृणां शीघ्रफलाप्तये ।
(मुण्डमालायाम)
पुष्पाण्यपि तथा दद्याद्रकृष्णसितानि च ।
श्वेतपुष्पं जवापुष्पं करवीरं तथा प्रिये ॥
तगरं मालती जाती सेवन्ती यूधिका तथा ।
धतूराशोकवकुलश्वतकृष्णापराजिताः ॥
वकपुष्पं तथा विल्वं चम्पकं नागकेशरम् ।
मल्लिका झिण्टिका काञ्ची रक्तं यत् परिकीर्तितम् ।।
अर्कपुष्पं वर्वरं च बन्धकं च प्रियम्बदा
अष्टम्यां च विशेषेण तुष्टा भवति पार्वती ॥
पद्मपुप्पेण रक्तेन सतुष्टाः सर्वदेवताः ।
कृष्णौ यदि वा शुक्लैः कालिका वरदा भवेत् ॥
(मत्स्यसूक्के)
सुगन्धिश्वेतलौहित्यकुसुमैरर्चयेत् कुलेः ।
वित्वैर्मरुवकायच तुलसीवर्जितैः शुभैः ।।

·पुरमर्यायस्य तृतीयतर
क्षौद्रपुष्पैर्विशेपेण वजपुष्पेण मिश्रितम् ।
सर्वं पुष्पं प्रदद्याच भक्तियुक्तेन चेतसा ॥
पूजनीया सदा भक्त्या नृणां शीघ्रफलप्रदा।
कुलचनपुष्पाचैः।
(कालिकापुराण)
पुष्प कोकनदं पद्म जपा वन्धकमेव च ।
सर्वेषां पुष्पजातीनां रक्तपुष्पं विशिष्यते ॥
(यामले)
वजपुष्पं कालिकायै प्रदद्यात् सिदिहेतवे । .
योनिपुणं महेशाय वजपुष्पं निगद्यते ॥
यजपुप्पस्य प्रैविध्यमुक्तम् (मुण्डमालायाम)
आपोडशादनूढाया उत्तम सर्वसिद्धिदम् ।
बलात्कारेण उंढाया मध्यमं भोगवर्द्धनम् ॥
रजोयोगवशादन्यदधमं सुखदायकम् ।
स्वयम्भूकुसुमं देवि त्रिविधं भुवि जायते ॥
अनूदाया अनुपभुक्ताया. । उंढाया उपभुक्ताया।
तन्त्रान्तरे।
वजपुष्पेणापितेन यथा तुष्यति कालिका।
न स्वर्णेन च रत्नश्च न स्पर्शमणिभिस्तथा ।।-
अभावे वजपुष्पस्य जवापुप्पेण पूजयेत् ।
अर्कपुप्पेण वा पूज्या कालिका सर्वमङ्गला ॥
फालिफेति दक्षिणासायाधिष्ठात्री । उत्तरासाये त्यर्फपुष्पनिषेध उक्तो
(महाफालसहितायाम)
तुलसीभिरपामागैर्धत्तूरैः सिन्धुवारकैः ।
अर्कपुप्पैर्वासकैश्च नैव देवीं प्रपूजयेत्-ति ।
पिहितानि नयोकानि ।
शिरीपैः कर्णिकारश्च चम्पकैः कोविदारकैः ।

·पुणमालाभदा ।
..
(२३५)
वकुलैश्चैव मन्दारैः कुन्दपुष्पैः कुरण्टकैः ॥
लताभिर्ब्रह्मवृक्षस्य मृदुदूर्वाड्रैरपि ।
काञ्चनारैरशोकैश्च पुन्नागैः केतकीदलैः ॥
सेफालिकाभिथीभिजीतीभिर्दमनैरपि ।
शतपत्रैमल्लिकाभिरम्लानैर्वन्धुजीवकैः ॥
झिण्टीभिश्च जपापुष्पैः करवीरैश्च किंशुफैः ।
पारिजातः पाटलैश्च पद्मनीलोत्पलेरपि ।।
माधवीभिर्मरुवकैरपराजितयाऽपि च ।
भशनैश्च कदम्वैश्व द्रोणपुष्पैः सकेशरैः ॥
अर्चयेत् कुसुभैरेभिर्देवी साधकसत्तमः ।
विल्वपत्रं यथा प्रीतिकरं देव्या वरानने ।
न तथाऽन्यत् किश्चिदस्ति पुष्पेषु प्रीतिकारकम् ।
अतो यत्नेन दातव्यं विल्वपत्रं त्रिपत्रयुक् ।
..
तथा।
नानापुष्पैविरचिता दातव्या पुष्पमालिका ।
मालाभेदास्तु तत्रयोक्ता ।
एकजातीयकैः पुष्पैनिजातीयकैरपि ।
माला तथैकवर्णा स्याहिन्नवर्णाऽपि वा प्रिये ।।
सा पुनस्विविधा ज्ञेया परिणाहवशेन तु ।
पतेहृदयपर्यन्तं या मालाऽऽमोदशालिनी।
वैकतिका सा विज्ञेया सर्वावरतया स्थिता ।
अधोऽवलम्बिनी नाभेः कौसुमी या सगुच्यते ॥
साऽधोरिणी परिज्ञेया मध्यमा पूर्वतोऽधिका ।
प्रागुल्फस्रसिनी या तु पादपद्मोपरि स्थिता ॥

·पुरश्चर्यार्णवस्य सृतीयतरङ्गे
वनमालोत सा ख्याता सर्वाभ्यः स्त्रग्म्य उत्तमा ।
अथ द्वितीयविद्यायाः। (नीलतन्त्र)
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयेच्च यथाविधि ।
आज्ञासिद्धिमवाप्नोति जवापुष्पं च वर्वरी ॥
चन्दनं चार्ककुसुमं दद्याच्छेतापराजिताम् ।
वन्धूकमालया तुष्येत् तथा छागप्रदानवत् ॥
(त्रिशक्तिरते)
वजपुष्पेण संमिश्ररर्चयेत् सिद्धिहेतवे ।
अभावाबजपुष्पस्य स्मरणात् सिद्धिमाप्नुयात् ।।
तुलसीमालतीवजं पुष्पं दद्यात् प्रसनधीः ।
(मत्स्यसूक्ते)
पुष्पं श्रेष्ठं रक्तकोकं बन्धूकं शतपत्रकम् ।
वर्वरीद्वितयं चैव कर्णिकारद्वयं तथा ॥
वकमन्दारचूतानि करवीराणि शस्यते ।
(कुलचूडामणी)
वर्जयेन्मालतीपुष्पं वर्जयेत् तुलसीदलम् ।
तन्त्रान्तरे।
वज्रपुष्पेण सर्वत्र पूजयेचीनसुन्दरीम् ।
उपचारान्तरसमर्पणेऽपि वपुप्पं प्रतीच्छ स्वाहेति वक्तव्यमित्यर्घ ।
(श्रीविद्यापद्धती)
जलजानीह यावन्ति श्वतकृष्णारुणानि च ।
जपावन्धकमुख्यानि रक्तानि स्थलजान्यपि ॥
श्वेतान्यपि सुगन्धीनि मल्लिकावर्जितानि च ।
पीतान्यपि तथा विल्वपत्राणि च समर्पयेत् ॥
निर्गन्धं कृष्णपुष्पं च तुलसी च परित्यजेत् ।
तुलसीगन्धमात्रेण क्रुद्धा
भवति सुन्दरी ॥

·पुष्पभेदाः।
(२७)
नाचयेत् त्रिपुरामम्वां पलाशकुसुमैरपि ।
काम्ये तु मल्लिका न निषिद्धा।
तदुक्तम् (मानार्णव)
मल्लिकामालतीजातीकुन्दैश्च शतपत्रकैः ।
श्वतोत्पलसुशीतैश्च पूजयेन्मासमात्रकम् इति ।
(कौलालवीये)
सुन्दरीभैरवीकालीब्रह्मविष्णुविवस्वताम् ।
तुलसीवर्जिता पूजा सा पूजा सफला भवत् ।।
विफलेति कचित् पाठस्तत्राप्यकारप्रश्लपात् सफलेत्यर्षः पर्यवस्यति ।
ग्रह्मविष्णुवियस्यनामिति पुष्पचिन्तामणिकृलिखितपाठः प्रामादिकः ।
विष्णुपूजायां तुलमीनिपेधस्य स्वमेऽप्यश्श्रुतत्वात् ।
(निर्वन्धे)
रक्तपुष्पैविशेषेण सन्तुष्टा भुवनेश्वरी ।
तथैव च्छिन्नमस्ताऽपि पीतेस्तु वगलामुखी ॥
गुआया तु विशेपेण मातङ्गी वरदा भवेत् ।
(मुण्डमालायाम)
श्मशानधत्तुरेणैव तुष्टा धूमावती परा ।
एचशब्दः प्रारास्त्यपरो न त्वन्ययोगव्ययच्छेदकः ।
श्रीविद्योदितपुष्पैस्तु सर्वा विद्याः प्रपूजयेत् ।
इति तन्त्रान्तरवचनात् ।
(मेरुतन्त्र)
कुन्दमन्दारकुमुदमालतीपद्मकेतकम् ।
नन्यावाहयं जाती कहार चम्पकं तथा ॥
रक्तोत्पलादिपुप्पाणि लक्ष्म्याश्चातिप्रियाणि हि ।
दुर्गायास्तु { भविष्यपुराणे)
मल्लिकामुत्पलं पद्म शमीपुन्नागचम्पकम् ।
अशोक कर्णिकारश्च द्रोणपुप्पं विशेषतः ॥
करवीरं जपापुष्पं कुडमं नागकेशरम् ।

·तथा।
(२३८)
पुरश्चर्यार्णवस्य हनीयतरड़े
यः प्रयकृति पुण्यार्थं पुष्पाण्येतानि भारत ॥
चण्डिकायै नरश्रेष्ट श्रद्धाभक्तिसमन्वितः।
स कामानखिलान् प्राप्य श्रीदुर्गानुचरो भवेत् ।।
पुन्नागचम्पकः कुन्दो यथिका नवमल्लिका ।
तगरार्जुनमल्ली च बृहती शतपत्रिका ।।
तथा कुमुद कहारविल्वपाटलमालती।
जवाविवकिलाशोकरक्तनीलोत्पलानि च ॥
दमनो मरुपत्रं च शतपुष्प विवृद्धये ।
तथा।
सुगन्धिगन्धपुष्पैस्तु पूजयेद्यस्तु चण्डिकाम् ।
मुक्तिभिर्मालया वाऽपि सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।।
तथा।
नीलोत्पलसहस्रेण यो मालां संप्रयच्छति ।
चण्डिकायै नरश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
वर्पकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च ।
श्रीदुर्गानुचरो भूत्वा रुद्रलोके स मोदते ॥
प्रहाणामपि तत्रैधा
हयारिकुसुमैः सूर्यं कदम्बेश्चन्द्रमर्चयेत् ।
क्षितिजं तु जपापुष्पैश्चम्पकेन तु सोमजम् ।।
शतपत्रैर्गुरुः पूज्यो जातीपुष्पैस्तु भार्गवः ।
मल्लिकाकुसुमैः पनुः कुन्दपुर्विधुन्तुदः ॥
केतुश्च विविधैः पुष्पैः शान्तिकालेषु सर्वदा ।
(यामले)
पुप्पैदेवाः प्रसीदन्ति पुप्पे देवाश्च संस्थिताः।

·(२३९१
पुष्पाभावे पूजाक्रमः।
किं चातिबहुनोक्तेन पुष्पस्योतिर्मतहिका ॥
परं ज्योतिः पुष्पगतं पुष्पेणैव प्रसीदति ।
त्रिवर्गसाधनं पुष्पं पुष्टिश्रीस्वर्गमोक्षदम् ॥
पुष्पमूले वसेब्रह्मा पुष्पमध्ये तु केशवः ।
पुष्पाग्रे तु महादेवः सर्वे देवाः स्थिता दले ॥
तस्मात् पुष्पर्यजेद्देवं नित्यं भक्तियुतो नरः ।
(क्रियासार)
सर्वेः पुष्पैः सदा पूज्या विहिताविहितैरपि ।
कर्तव्या सर्वदेवानां भक्तियोगोऽत्र कारणम् ॥
देवीपूजा सदा शस्ता जलजैः स्थलजैरपि ।
विहिता निपिढेवा भक्तियुक्तेन चेतसा ॥
(मेरुतन्ने)
पुष्पाभावे प्रवालैर्वा तदभावे च कोरकैः।
तदभावे फलैः पत्रैस्तदभावे तृणाकुरैः ॥
:
..
तन्त्रान्तरे।
पुष्पं वा यदि वा पत्रं यथोत्पन्नं तथाऽर्पणम् ।
विल्वस्य खदिरस्यापि तथा घात्रीफलस्य च ॥
तमालस्य च पद्मस्य छिन्नभिन्ने न दृप्यतः ।
(मालिनीतन्त्र)
पूजयेत् परमेशानि पुष्पाभावे तु पत्रकैः ।
पत्राणामप्यलाभे तु द्रुमगुल्मोद्भवादिभिः॥
तद्धवामप्यलाभे तु तत्फलेन प्रपूजयेत् ।
अततैर्वा जलाऽपि तदभाव तु सर्पपैः ।।
सितैस्तेपामप्यलाभे मानसं पूजनं चरेत् ।
IG

·(२४०)
पुरश्चयार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
( मेस्तन्त्रे).
अथ पुष्योपचारान्ते कुर्यादावरणार्चनम् ।
इदं च गोडादिसंप्रदाये । अन्यत्र तु धूपदीपनैवेद्याधन्त पूजनं योध्यम् ।
(सिद्धान्तसारे)
प्रथमं मन्त्रमुच्चार्य श्रीपूर्व पादुकापदम् ।
द्वितीयान्तं समुच्चार्य पूजयामीति पूजयेत् ॥
(सोमभुजगायल्याम)
ततश्च मूलमन्त्रेण त्रिवारं पूजयेत् सुधीः ।
गृहीत्वाऽऽज्ञां महादेव्याः परिवारान् समर्चयेत् ॥
पडङ्गैः प्रथमः कल्पो गुरुभिस्तु द्वितीयकः ।
परिवारस्तृतीयः स्याल्लोकपालैचतुर्थकः ।।
तदस्त्रैः ': पञ्चमः प्रोक्त इति सामान्यतः क्रमः ।
(यामले)
पाद्यादिना तथा पश्चात् पूजयेदङ्गदेवताः।
(मेरुतन्ने)
मन्त्रसंपुटितवान्ातृकायाः सविन्दुकैः ।
क्रमेण गन्धपुष्पाद्यैर्देवस्याङ्गं समर्चयेत् ॥
.
तथा
केशरेवग्निकोणादी हृदयादीनि पूजयेत् ।
नेत्रमग्नेदिशास्वस्त्रं ध्यातव्या अगदेवताः॥
तुपारस्फटिकश्यामनीलकृष्णारुणार्चिपः ।
वरदाभयधारिण्यः प्रधानतनवः स्त्रियः ॥
अग्नीशासुरवायव्यमध्यदिक्षु क्रमात् स्थिताः ।
(तूयागे)
अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सल ।
भन्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ॥

·.
आवरणपूजा।
इति पुष्पाञ्जलिं दद्यात् प्रणमेदतिभक्तितः।
प्रत्यावरणमेवं तु तचन्नाम्ना समर्पयेत् ॥
(मेरुतन्त्रे)
देवस्य पुरतः प्राची ज्ञेयाऽऽवरणपूजने ।
तदादिपरिवाराणां प्रादक्षिण्येन पूजनम् ॥
(मानसोल्लासे)
पूज्यपूजकयोर्मध्ये प्राची संकीर्त्यते बुधैः ।
तदक्षिणं दक्षिणं स्यादुत्तरं चोत्तरं भवेत् ।।
(ज्ञानार्णवे)
उत्तराभिमुखो देवि यदा चक्रं समुद्धरेत् ।
उत्तराशा तदा देवि पूर्व शैव न संशयः ।।
पश्चिमाभिमुखौ मन्त्री यदा चक्र समुद्धरेतू ।
पश्चिमाशा तदा ज्ञेया पूर्वशैिव न संशयः ।।
वोयुकोणं तदाऽऽनेयमाशानं राक्षसं भवेत् ।
दक्षिणाशामुखो मन्त्री यदा चक्रं समुद्धरेत् ॥
पूर्वीशैव तदा रक्षो रक्षाकोणं तु वह्निमत् ।
पश्चिमाशायभिमुखत्वं च काम्यपूजाविशेषपरम । नित्यादिपूजायां तु
'भागाननो धनददिग्पदनोऽथ'त्यादिना दिग्द्वयस्यैव नियमात ।
(श्यामारहस्ये) तन्त्रान्तरे च ।
होतुः पूर्व पूर्वभागं प्रदिष्ट सव्यं भागं दक्षिणं वागमज्ञैः।
दक्षं विद्यादुत्तरं भागमग्यूं प्रज्ञावद्भिः पश्चिमं पीठमुक्तम् ।।
पूर्वमिति पुरतः । मयू स्वसमुख तेन देवपृष्ठमेव प्रतीचीत्यर्थः । यत् तु
इन्द्रादीन साहजिकपाच्यादिक्रमेण पूजयन्ति के चित् तत् प्रमाणशून्यम् ।
(शारदायाम् )
पश्चादभ्यर्चनीयाः स्युः कल्पोक्तावृत्तयः क्रमात् ।
अन्ते यजेल्लोकपालान्मूलपारिपदान्वितान् ॥

·(२४२)
पुरश्चर्यार्णवस्थ तृतीयनरतें
हेतिजात्यधिोपेतान दिन पूर्वादितः क्रमात् ।
इन्द्रादिलोकपालानां ध्यानानि (मेकतन्त्रे)
इन्द्रं सुराधिपं पीतमैरावतगतं विभुम् ।
सहस्रनेत्रं द्विभुजं पीतवजधरं भजे ।।
अग्निं तेजोऽधिपं रक्तं श्वेतशक्तिकर प्रभुम् ।
सुभूपणं मेषवाहं वन्दे रक्ताङ्गलोचनम् ॥
यमं प्रेताधिपं कृष्णं महिपोपरि संस्थितम् ।
कालदण्डधरं क्रूर वृतं दूतैर्भयानकैः ।।
रक्षोऽधिपं च निऋर्ति शवासनसमाश्रितम् ।
धूम्राभं खङ्गहस्तं च पिङ्गलश्मश्रुकूर्चकम् ।।
मकरे संस्थितं विद्युनिभया सकराम्बुजम् ।
शुधाङ्गं तुन्दिलं वन्दे वरुणं यादसां पतिम् ॥
वायु प्राणाधिपं धूम्रं रक्ताङ्कुशकरं परम् ।
वातप्रमीसमारूढं धावन्तं वेगतो भजे ॥
यक्षनाथं कुबेरै च शुक्लं शुक्लगदाधरम् ।
नरसिंहासनारुढं मेदुलं चित्रिणीयुतम् ।।
विद्याधिपं नीलशूलधरं वृषभवाहनम् ।
त्रिनेत्रं भालचन्द्रं च जटाजूटधरं सितम् ।।
लोकाधिपं विधातारं रक्तपद्मकरं शुभम् ।
हंसारूढं वेदपाठं कुर्वन्तं तमहं भजे ॥
गौरं नागाधिपं मूर्धि फणामण्डलभूपितम् ।
पीनोतु चक्रधरमनन्तं विश्वगं भजे ॥
(सारदायाम)
वनं शक्ति दण्डमसिं पाशमङ्कुशर्फ गदाम् ।
१

·(२४३)
धूपभेदाः।
शूलं चक्रं पद्ममेपामायुधानि क्रमाद्विदुः॥
पीतशुक्लसिताकाशविद्युद्रक्तसितासिताः।
कुरुविन्दपाटलाभा वजाद्याः परिकीर्तिताः ॥
(यामले)
पाणिमूले तु संलग्ने शाखाः सर्वाः प्रसारिताः।
लोकेशानामियं मुद्रा तेषाम सु दर्शयेत् ।।
तन्त्रान्तरे।
गणेशं वटुकं क्षेत्रपालं च योगिनी तथा ।
पूर्वादिक्रमयोगेन गन्धपुष्पैः समर्वयेत् ॥
(मेरुतन्त्रे)
पुनर्मूलं समुच्चार्य सागायै सपरीति च ।
वारायै नाम देव्याश्च चतुर्थ्यन्तमुदीरयेत् ॥
नम इत्यर्चयेद्वन्धपुष्पाद्यैः साधकस्विधा ।
तन्त्रान्तरे।
कृत्वाऽऽधरणपूजां तु धूपदीपौ निवेदयेत् ।
धूपभेदा उक्ताः (मेरुतन्ने)
धूपं दहेगणेशस्य प्रियः प्रोक्तस्तु गुग्गुलुः।
सजै देव्या महेशस्य निर्यासो देवदारुजः॥
विष्णोः कृष्णागुरुः शीतं भास्करस्य प्रियं मतम् ।
शक्तर्दशाङ्गं वक्ष्यामि शैलेयं मलयोद्भवम् ॥
नखं कुष्टं सर्जरस मेकैकांशं प्रकल्पयेत् ।
शिलारसा गुरु जटामांसी भागद्वयं मतम् ॥
पड्माक्षिक सिता"चाप्टौ धूपोऽयं शक्तिमोहनः।
हरीतकी'सर्जरस मुरमांस्यः कुभागिकाः ।।
..

·(२४४)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरङ्गे
लाक्षा विभागाश्चत्वारो भागाः शैलजमुस्तयोः ।
पञ्चभागं नखं प्रोक्तं पड्भागं कुष्ट मुच्यते ॥
द्वादशांशो गुडो केशविनविष्णुदशाङ्गकः ।
मधु मुस्ताघृतं गन्धो'गुग्गुल्व गुरु शैलजम् ॥
सरल सिल्ह सिद्धार्थी शेपदेवदशाकः ।
(तन्त्रान्तरे)
गुग्गुल्वगुरुको शीर शर्करा मधुचन्दनैः ।
धूपयेदाज्यसंमिनीचैर्देवस्य देशिकः ॥
सिताज्यामधुसंमिश्रं गुग्गुत्वगुरु चन्दनम् ।
पडङ्गधूपमेतत् तु सर्वदेवप्रियं सदा ॥
रोगरोगहररोगदकेशाः सुरतरुजतुलघुपत्रविशेषाः ।
वक्तविवर्जितवारिदमुस्ताधूपवनिरिह सुन्दरि शस्ता ॥
गुग्गुले सरलं दारु पत्रं मलयसंभवम् ।
हीवेर मगुरुं कुष्टं गुडं सर्जरसं घनम् ॥
हरीतकी नखोलाक्षा जटामांसी'च शैलजम्५ ।
पोडशाङ्क विदुधूपं दैवे पैत्रे च कर्मणि ॥
मधु मुस्तं घृतं गन्धो गुग्गुल्वगुरु शैलजम् ।
चन्दन सिहासिद्धार्थी दशाको धप इप्यते ॥
(यागले)
दशाङधूपः श्यामायाः सुन्दर्याः पोडशाडकः ।
अष्टादशाङ्गस्ताराया भैरव्याश्च गजान्कः ॥
पञ्चाङ्गश्छिन्नमस्तायाः प्रियोऽन्यासां पडङ्गकम् ।
अभावे सर्वविद्यासु गुग्गुल्वगुरुचन्दनम् ॥

·(२४५)
तंव।
राघचभट्टा ।
दीपमैदा,।
(मेरुतन्ने)
हृदाणुनाऽथवाऽस्त्रेण घण्टां संपूज्य वादयेत् ।
तारो जयध्वनिपदं मन्त्रमातोऽग्निगहिनी।।
एकादशाक्षरो मन्त्रो घण्टायाः सर्वसिद्धिदः ॥
आवाहनेऽर्धे धूपे च पुष्पे नैवेद्यदीपयोः ।
घण्टानादं प्रकुर्वीत विशेषाडूपदीपयोः ॥
पूजाकालं विनाऽन्यत्र कुर्यादस्याः प्रवादनम् ।
नानया च विना पूजां कारयेत् सिद्धिलालसः ॥
धूपभाजनमस्त्रेण प्रोक्ष्याभ्यर्च्य हृदाऽणुना ।
अस्त्रेण पूजितां घण्टा वादयन् गुग्गुलं दहेत् ॥
धूपपदार्थ उक्त (कुलार्णव)
धृताशेषमहादोषपूतिगन्धप्रहारितः ।
परमामोदजननाडूप इत्यभिधीयते ॥
दीपभेदा उक्ता (कुलोहोश)
घृतप्रदीपः प्रथमस्तिलतैलसमुद्भवः ।
सपिपः फलनिर्यासजातो वा वारिजोद्भवः ॥
दधिजश्चान्नज श्चैव दीपाः सप्त प्रकीर्तिताः।
पद्मसूत्रभवा' वर्तिदर्भसूत्रभवा ऽथवा ॥
जलजा वादरी वाऽपि तूलकोपोद्भवा ऽथवा ।
वर्तिका दीपकृत्यपु सदा पञ्चविधा स्मृता ।
(यामले)
वतिः श्वेताऽथवा रक्ता न पीता नासिताऽपि च।
वीजशून्यं च कार्पासं तदीयास्तन्तवोऽपि च ॥

·(२४६)
पुरश्चर्याणवस्य तृतीयतरहे
पटो वा नूतनः शुक्लो निकायां प्रशस्यते ।
जीर्ण च मलिनं वस्त्रं नैव दद्यात् कदा चन ॥
(मेरी)
तैजसं राजसं लोहं मार्निक्यं नारिकेलजम् ।
तृणराजोद्भवं वाऽपि दीपपात्रं प्रशस्यते ॥
एवं दीपं प्रकुर्वीत नेत्ररञ्जनकारणम् ।
(यामले)
निवेदयेत् पुरो भागे गन्धं पुष्पं च भूषणम् ।
वामतस्तु तथा धूपमग्रे वा न तु दक्षिणे ॥
(मेस्तन्ने)
न धूपं वितरेडुमौ नासने न घटे तथा ।
यथातथाधारगतं कृत्वा तं विनिवेदयेत् ॥
मेदो मजायुतो नेष्टो विष्णवे दारुसंभवः ।
(यामले)
दीपं दक्षिणतो दद्यात् पुरतो वा न वामतः ।
दक्षिणे घृतयुक्तश्च तैलयुक्तश्च वामतः ।
दक्षिणे च सिता चर्चािमतो रक्तवर्तिकः ॥
(मेरुतन्त्र)
पूजयित्वा स्वमन्त्रेण घण्टा तनादपूर्वकम् ।
दीपं दद्यात् तु विभवे नानावाद्यपुरस्सरम्
..
तत्रया
गोसर्पिपा वा तैलेन वा कपूगर्भया ।
उञ्चेः प्रदर्शयेदीपं न च मेदादिना क चित् ॥
न मिश्रीकृत्य दद्यात् तु दीपं स्नेहान मृतादिकान ।
कृत्या मिश्रीकृतं स्नेहं तामित्रं नरकं व्रजेत् ॥

·(२४७)
दीपभेदाः।
पारावतभ्रमाकारं भ्रामयेच्च प्रदर्शयेत् ।
देवस्य सर्वावयवान् श्लोकमेवं ततः पठेत् ।।
सुप्रकाशो महादीप्तः सर्वत्र तिमिरापहः ।
सवाह्याभ्यन्तरज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।।
दक्षिणे सार्पपं दीपं तिलतैलस्य वामतः ।
सिता वर्तिदक्षिणतो रक्ता वर्निस्तु वामतः ॥
वृक्षेषु दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदा चन ।
कृत्वा तु पृथिवीतापं दीपमुत्सृजते नरः॥
सतापपापं नरकं प्राप्नोत्येव शतं समाः।
नैव निर्वापयेहीपं लक्ष्मीनाशकरो यतः॥
(कालिकापुराणे)
लभ्यते यस्य तापस्तु दीपस्य चतुरअन्लात् ।
न स दीप इति ख्यातो ह्योघवह्निस्तु स श्रुतः॥
शाण वा दौरं वस्त्रं जीण मलिनमेव वा ।
उपभुक्तं न दद्यात् तु वर्तिका) कदाचन ॥
नैव निर्वापयेद्दीपं देवार्थमुपकल्पितम् ।
दीपहर्ता भवेदन्धः काणो निर्वापको भवेत् ॥
सर्वसहा वसुमती सहते न द्वयं त्विदम् ।
अकार्ये पादघातं च दीपतापं तथैव च ॥
तन्त्रान्तरे।
अङ्गुष्ठाग्रेण देवेशि धृत्वा दीपं निवेदयेत् ।
पारावतभ्रमाकारमुद्राम्य नयनावधि ।
दीपपदार्थ उक्तः।
(कुलार्णवे)
दीर्घाज्ञानमहायान्ताहंकारपरिवर्जनात् ।
1H

·(२५८)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्ग
परतत्त्वप्रकाशाच दीप इत्यभिधीयते ||
(यामले)
नैवेद्यं दक्षिणे भागे पुरतो वा न पृष्ठतः ।
पक्कं च देवतावामे प्रामानं देवदक्षिणे ॥
पक्कापक्कविभेदेन नैवेद्यष्वपि च स्थितिः।
पुरतो नियमो नास्ति दीपनैवेद्ययोः क्व चित् ।।
(रुद्रयामल-) वचनानि ।
तैजसेषु च पात्रेषु सौवर्णे राजते तथा ।
ताने वा प्रस्तरे वाऽपि पद्मपत्रेऽथ वा पुनः॥
यज्ञदारुमये वाऽपि नैवेद्यं कल्पयेदबुधः ।
सर्वाभावे तु माहेयं स्वहस्तघटितं यदि ।
(सारसंग्रह.) वचने तु।
निधाय स्वर्णजे पात्रे साधारं तच्च मण्डले ।
निधाय चतुरस्रे च संस्कुर्याच्छास्त्रमार्गतः ॥
अस्त्रमन्त्रेण संप्रेक्ष्य चक्रमुद्राभिरक्षितम् ।
वायुवीजेन संशोध्य वहिवीजेन तहहेत् ॥
स्पृशन दक्षकराग्रेण सुधावीजेन मन्त्रयेत् ।
धेनुमुद्रां प्रदाथ गन्धपुष्पैः समर्चयेत् ॥
(मेरुतन्त्रे)
देवमभ्यर्च्य कुर्याच्च पुष्पाञ्जलिमनन्यधीः ।
हेमपात्रस्थितं दिव्यं परमानं सुसंस्कृतम् ॥
पञ्चधा पडूसोपेतं गृहाण मम सिद्धये ।
मूलमन्त्रं समुच्चार्य स्वाहान्तं जलमर्पयेत् ॥
कराभ्यां संस्पृशन् पात्रं नैवेद्यान्ते नमो वदेत् ।
देवस्य दक्षिणे हस्ते जलं दत्वा पठेदिदम् ॥

·जलदानम्।
(२४८)
अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा इति नवाक्षरम् ।
दर्शयेद्वामहस्तेन विकचोत्पलसंनिभाम् ।
दर्शयित्वा प्रासमुद्रां पञ्चप्राणाहुति चरेत् ।
प्राणादिमुद्रास्त वोक्ताः।
कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठयोगः प्राणस्य मुद्रिका ।
तया प्रासं गृहीत्वा प्राणाय स्वाहेति संवदेत् ॥
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठयोगेनापानकं वदेत् ।
उन्तं स्वाहान्तमय च व्यानाय च ततो वदेत् ॥
स्वाहाऽथ मध्यमानामाङ्गन्छयोगेन निर्वपेत् ।
हित्वा कनिष्ठां सर्वाभिरुदानायाग्निगेहिनीम् ॥
सर्वाभिस्तु समानाय स्वाहोत्वा ग्रासमावपेत् ।
तन्त्रान्तरे।
स्पृशेत् कनिष्ठोपकनिष्ठिके द्वे
स्वाङ्गुष्ठमूर्धा प्रथमेह मुद्रा।
तथाऽपरा तर्जनिमध्यमे स्या-
दनामिकामध्यमिके च मध्या ॥
अनामिकातर्जनिमध्यमाश्च
तबच्चतुर्थी सकनिष्ठकास्ताः।
स्यात् पञ्चमी मध्यमतः प्रदिष्टाः
प्राणादिमुद्रा निजमन्त्रयुक्ताः॥
(मेरतन्त्रे)
ततः स्वर्णादिजे पात्रे सुतोयं धेनुमुद्रया।
अमृतीकृत्य देवाय देयं मन्त्रमिदं पठेत् ॥
नमस्ते देवदेवेश सर्वतृप्तिकरं परम् ।

·(२५०)
पुरश्चर्यायस्य तृतीयतरङ्गे
अन्यानिवेदितं शुद्धं प्रकृतिस्थं सुशीतलम् ।।
परमानन्दसंपूर्ण गृहाण जलमुत्तमम् ।
उक्त्वैवं देवतावामे जलपात्रं निवेशयेत् ॥
त्रिभिर्वणः प्रदातव्यं देवार्थ पाकभोजनम् ।
घृतपकं दुग्धसिद्धं साधितं केवलाग्निना ॥
युक्तं वैक्षवपङ्केन तच्छूद्रस्य प्रशस्यते ।
ततः पुष्पाञ्जलिं दद्यादत्रमन्त्रेण वन्धनम् ॥
दिशा कृत्वा जवनिकां देवस्य परितो न्यसेत् ।
अमृतात्मकनैवेद्यं नम इत्युच्चरेत् पुनः ।।
धेनुमुद्रां प्रदाथ भुजानां देवतां स्मरेत् ।
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा मूलमन्त्रं ददेजलम् ॥
नैवेद्यान्ते वाचमनं दत्वा होमविधि चरेत् ।
तत्रव।
विधाय पूजामेवं हि धूपदीपनिवेद्यकैः ।
तथा।
बेदिकाया दक्षभागे कृत्वा स्थपिडलमुत्तमम् ।
संस्थाप्य वहिं संस्कृय वैश्वदेवं समारभेत् ॥
यथाविधि ततस्तत्र गन्धाद्यैर्देवतां यजेत् ।
तत्र प्रणवपूर्वभिर्तुत्वा व्याहृतिभिः पुरा ॥
जुहुयान्मूलमन्त्रेण पायसेन घृतेन च ।
पञ्चविंशतिभिः पश्चात्वा व्याहृतिभिः पुनः ।।
संपूज्य तां चन्दनायैः पीठमूर्ती नियोजयेत् ।
अनि विसृज्य स्तृष्टेन पायसेन वलिं हरेत् ॥
पार्षदेभ्यश्चन्दनादिपुप्पाक्षतसमन्वितम् ।

·सर्वोपकरणदानम् ।
(२५१)
अत्र चैश्वदेवो निस्यहोम एच ।
(सिद्धान्तसारे)
समाप्य वैश्वदेवं तु भूतेभ्यो चलिमाहरेत् ।
शाक्ते तु वलिदानान्ते दद्याद्भूतवलिं सुधीः ।
यत्र वैष्णवादिकल्पे वक्ष्यमाणवलिदानविधिर्नास्ति तत्रास्मिन्नेव समये
भूतपलिय इत्यर्थ ।
(मेरुतन्ने)
देवं तृप्तमिति ध्यत्वा नैवेद्यं गतसारकम् ।
संचिन्त्य रक्षोदिग्भागे पात्रं तत् स्थापयेत् ततः ॥
गोमयाद्रिस्तदस्वेण नैवेद्यस्थानशोधनम् ।
देवोच्छिष्टं गृहीत्वा तु निर्माल्यभोजिने नमः ॥
इत्यैशान्यां विनिःक्षिप्य हस्तं प्रक्षालयेत् ततः ।
पुनराचमनं दद्यात् करोद्वर्जनमेव च ॥
शुद्धमाचमनं दत्वा सुगन्धैर्गन्धयेत् करौ ।
(गौतमीये)
क्षणं विमृष्य मतिमान दद्यादण्डूपकं ततः ।
अमृतापिधानमसि स्वाहेति मनुनाऽमुना ॥
(यामले)
सर्वोपकरणादीनि मूलान्ते च निवेदयेत् ।
अशक्तो मनसा दद्यादेतत् कर्म न लोपयेत् ॥
द्वितीयविधाविषये तु विशेष उक्तो (नीलतन्त्र)
सर्व मन्त्रमयं कृत्वा देवतायै निवेदयेत् ।
श्रीमदेकजटे वजपुष्पं प्रतीच्छ चोच्चरेत् ॥
मूलेनाग्निप्रियान्तेन सतारेण च साधकः ।
तार भणयस्तस्य धान्यय मादायेव संप्रदायसिद । श्रय च मन्त्र. सर्या-
सामपि तारादिदेयतानां पूजायामयिय एवंति सुधार्णवरत ।

·(२५२)
पुरथयार्णवस्य तृतीयतरहे
श्रीविद्याविषये तु (मानसोल्लासे)
सम्बुद्धया प्रवदन्मन्त्री उपचारान् सदैव तु ।
तथा।
सर्वोपचारमन्त्राश्च त्रिताराद्याः समीरिताः-रत्युक्तम् ।
तारभयं च धी हीली इति । (यामले)
(शानाणवे) "वाल्माया कमले घे"त्युक्तम् ।
पुनश्च चुल्लुकं दद्याइत्वा ताम्बूलमुत्तमम् ।
एलालवङ्गकर्तरजातीफलादिसंयुतम् ।।
तमालदलकर पूगभागस्तरगिन्तम् ।
(मेरतन्त्रे)
ततो दद्याच्च ताम्बूलं विष्णवे द्वादशाङ्गकम् ।
खदि रैला लवङ्गेन्दु चूर्णं पर्णतमालकम् ॥
जातीकोशदलात्वभिः कस्तूरी केशरैर्युतम् ।
पगीफल"मथ प्रोक्तं दशाङ्गं भास्करस्य तु ॥
मृगनाभितमालाभ्यां हीनं विघ्नेश्वरस्य तु ।
पञ्चाङ्गं चूर्ण खदिर पर्ण पूगीफले न्दुकम् ॥
शैलं देव्या जातिकोशयुतं तच्च महेशितुः ।
तंत्रव।
दर्शयेच्च तथाऽऽदर्श कल्पयेच्छत्रचामरैः ।
अधोपचारमुद्राः।
आसने पद्ममुद्रा स्याद्धस्तद्वयमधोमुखम् ।
मुद्रपा कुशलप्रश्ने तदेवोर्ध्वमुखं पुनः ॥
मुद्रा स्यात् स्वागते चाय॑मुद्रा त्वचलिरुच्यते ।
अनामाङ्गुष्टयोगाच्च सैवोक्ता पाद्यमुद्रिका ॥
उत्तानं दक्षहस्तं तु कृत्वा निम्नतलं सुधीः ।

·(२५३)
उपचारमुद्राः।
कनिष्टहीनाः संयुक्ताश्चतस्रोऽहुल्य उन्नताः ॥
मुद्रेषाऽऽचमने प्रोक्ताऽधोमुखी च त्वनामया ।
स्पृष्टाङ्गुष्टा भवेन्मूद्रा मधुप वरानने ।
अधोमुखी दक्षहस्तकृता मुष्टिः कनिष्ठया ।
विमुक्ता स्मानमुद्रैषा गदिता परमेश्वरि ॥
उत्तानं दक्षिणं हस्तं कृत्वा तन्मध्यमा पुनः।
अङ्गुष्ठेन स्पृशेदेपा मुद्रा वस्त्रस्य कीर्निता ।
एषैवानामिकास्पर्शान्मुद्रा भूपणसंज्ञिता।
कनिष्ठास्पर्शतो ोपा उपवीतस्य मुद्रिका ॥
ज्येष्ठाग्रेण कनिष्ठाग्रं स्पृशेद्गन्धस्य मुद्रिका ।
तन्त्रान्तरस
मध्यमानामिकाङ्गुष्वैरगुल्यग्रेण पार्वति ।
दद्याच्च विमलं गन्धं मूलमन्त्रेण साधकः ॥
अहुन्धतर्जनीभ्यां तु यन्त्रे पुप्पं निवेदयेत् ।
अधोमुखं करं कृत्वा तर्जन्यमे तु योजयेत् ॥
अङ्गुष्टानं तु मुद्रेयं पुष्पाख्या परमेश्वरि ।
यथा गन्धं तथा देवि धूपं दद्याद्विचक्षणः ॥
मध्यमानामिकाभ्यां तु मध्ये पर्वणि देशिकः ।
अङ्गुष्ठाग्रेण देवेशि धृत्वा दीपं * निवेदयेत् ।।
तथा।
अछाग्रेण तर्जन्याः स्पृशेदयं महेश्वरि ।
ज्येष्ठाण रपृशेदम मप्पमागः सुरार्थिते ।
दीपमुयमुदिता सर्वदेशमिया शुमा॥
*ति २ पु० उपलभ्यते।

·अन्यथा
(२५४)
पुरश्चर्याणयम्य तृतीयतरने
धूपमुद्रेयमाख्याता सर्वदेवप्रियङ्करी ।।
अनामाग्रं स्पृशदेवि ज्येष्ठाग्रेण तु देशिकः ।
नैवेद्यमुद्रा कथिता देवतातृप्तिकारिणी ॥
उत्तोलनं त्रिधा कृत्वा गायत्र्या मूलयोगतः ।
तत्त्वाख्यमुद्रया देवि नैवेद्यं तु निवेदयेत् ॥
मूलेनाचमनं दद्यात् ताम्बूलं तत्त्वगुद्रया ।
(सिद्धान्तसारे)
मूलमन्त्रेण संपूज्य स्वस्वकल्पोक्तमन्त्रतः।
देवताये वलिं दत्वा विघ्नादिभ्यो वलिं हरेत् ॥
(झानार्णवे)
ईशानवहिनैर्ऋत्यवायुकोणेषु पूर्ववत् ।
मण्डलानि विवायाथ पूर्ववत् पूजयेत् प्रिये ।।
पूर्ववलिदानं च दद्यात् सर्वसमृद्धये ।
वटुकानि महशानि योगिनीभ्यश्च वल्लभे ।।
गणेशक्षेत्रपालाभ्यां पूर्ववलिमुत्सृजेत् ।
(समयाचारे)
दक्षिणे वटुक दद्यादुत्तरे योगिनीगणे ।
पूर्वे भूतवलिं दद्यात् क्षेत्रपालाय पश्चिमे ॥
तथा।
अङ्गुष्ठनामिकाभ्यां तु वटुकाय वलिर्मतः ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन योगिनीवलिमाहरेत् ॥
अङ्गुष्टतर्जनीभ्यां तु क्षेत्रपालवलिं हरेत् ।
अङ्गुलीभिश्च सर्वाभिरुक्तो भूतवलिः प्रिये ॥
तथ्यमुष्टेस्तु मध्यस्थामङ्गुलिं दण्डवत् कुरु।

·ध्रलिकम:
(२५५)
गजदन्तमहामुद्रा गणपस्य चलो भवेत् ॥
अङ्गुलीभिश्च सर्वाभिरुक्तो भूतवलिः प्रिये*।
पलिद्रव्याण्युक्तानि (महाफालसंहितायाम)
तत्रादौ दक्षिणाचारे।
मापभक्तं तथा लाजा धानाः शक्तव एव वा।
पृथुकास्तण्डुला वाऽपि स्विन्ना ब्रीय एव वा ॥
आमिक्षा वा यवागूर्वा कृशरं पायसं तथा ।
प्राज्याभिषिक्तं दधि वा पक्रान्नानि फलानि वा ॥
चामाचारे।
दग्धमीनो भर्जितं वा तेमनीकृतमेव वा।
मदिरा वा प्रदातव्या वलित्वेन वरानने।
सर्वसाधारणत्वेन वलिनैप प्रकीर्त्यते।
अधिकारिविशेषेण दातुं शक्यो वलिस्त्वयम् ॥
चलिदानमन्नास्तु ( ज्ञानार्णधे)
एोहि देवीपुत्रान्ते वटुकान्ते च नाथ च ।
कपिलान्ते जटाभार भासुरान्ते त्रिनेत्र च ॥
ज्वालामुखं च सर्वान्ते विघ्नान् नाशय नाशय ।
सर्वोपचारसहितं वलिं गृह्ण द्विधा पदम् ॥
वहिजायान्वितो मन्त्री बटुकस्य समीरितः।
अनेन मनुना देवि बटुकस्य वलिं हरेत् ॥
(मेरी)
योगिनीनां वलेमन्त्रं साधनान्ते पठेदिमम् ।
* एतत् पधार्धम् ३ पुस्तके उपलभ्यते ।
1I

·(२५६)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरहे
याँ योगिनीभ्यः स्वाहेति कङ्काणं वग्धरान्वितम् ।।
उर्व ब्राह्माण्डतो वा दिवि गगनतले भूतले निष्कले
पाताले वाऽनले वा सलिलपवनयोर्यत्र तत्र स्थिता वा।
क्षेत्रे पाठोपीटादिपु च कृतपदाः पुष्पधृपादिकेन
प्रीता देव्यःसदानःशुभवलिविधिनापान्तु वीरेन्द्रवन्याः॥
(शानार्णये) तृतलोकमुत्ता-
एतदन्ते महेशानियाँ वीजं योगिनी ततः।
भ्यः बाहा सर्ववर्णान्ते योगिनीपदमालिखेत् ।।
कवचं चास्त्रमालिग्य पहिजायां पुनर्लिखेत् ।
अनेन मनुना देवि योगिनीवलिमाहरेम्-गुरुम् ।

·जपसमर्पणम् ।
(२५७)
गणेशवटुकक्षेत्रपालेभ्यो वलिमाहरेत् ।
योगिनीभ्यश्च पूर्वादिमादक्षिण्यन देशिकः इति ।
महाकालेनापि गणेसादिक्रम उक्तः।
गणाधिपतये पश्चाटुकाय निवेदयेत्-प्रत्यादि ।
घस्तुतो दक्षिणमार्गे गणेशादिक्रमो वाममार्गे वटुकादिक्रमः ।
अवश्यमादौ वामादौ कुर्याद्वटुकपूजनम् ।
मार्गेऽस्मिन् वटुको मुख्यः सुराद्यं तेन निर्मितम् ॥
इति पाममार्गप्रकरणीय-( मेरुतन्त्र-) वचनात् ।
अथ भूतवलिः (मेरुतन्त्रे)
उपविश्यासने मन्त्री दद्याद्भुतवलिं ततः।
ईशाने मण्डलं कृत्वा साधरं तत्र निःक्षिपेत् ॥
अन्नं व्यञ्जनतोयाढ्यं पात्रं पुष्पादिपूरितम् ।
तत्र भूतानि संपूज्य ततस्तेभ्यो वलिं हरेत् ॥
ये रौद्रा रौद्रकर्माणो रौद्रस्थाननिवासिनः ।
योगिन्योऽप्युग्ररूपाश्च गणानामधिपाश्च ये ॥
भूचराः खेचराश्चैव ये तिष्ठन्त्यन्तरिक्षगाः।
सर्वे ते प्रीतमनसो भूता गृह्णन्त्विमं वलिम् ॥
वामहस्तेन तत्पात्रे जलाधार समर्पयेत् ।
पुष्पाञ्जलिं समादाय भूतानि प्रार्थयेदिति ॥
भूतानि यानीह वसन्ति भूतले
वलिं गृहीत्वा विधिवत्प्रयुक्ताम् ।
सन्तोपमासाद्य
व्रजन्तु
सर्वे
क्षमन्तु तान्यत्र नमोऽस्तु तेभ्यः ।
दत्वा पुष्पाजालं नत्वा विहरन्तु यथासुखम् ।
भूतानीति च नाराचमुद्रया विसृजेत् ततः ।।

·(२५८)
पुरश्चर्यार्णवस्य तृतीयतरङ्गे
(शारदायाम् )
सहस्रावृत्या संजप्य मुलमन्त्रमनन्यधीः ।
तं जपं सर्वसंपत्यै देवतायै समर्पयेत् ।'
( मेरतन्त्रे)
अष्टोत्तरसहस्रं तदर्धे त्रिशतं तु वा।
अष्टोत्तरशतं वाऽपि जपेन्मूलमतन्द्रितः ॥
समाप्ते तु जपे मालां निदध्यान्मस्तकोपरि।
अर्धपात्राजलं हस्ते गृहीत्वेदं पठेत् ततः॥.
गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् ।
सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादाजगत्पते ॥
देवस्य दक्षिणे हस्ते तोयं दत्वा समर्पयेत्।
तया।
..
ततस्तु गीतस्तुतिभिर्घण्टावादनपूर्वकम् ।
ब्राह्मणो वेदमन्त्रायैः क्षत्रियः संहितादिभिः॥
पौराणिकाट्यस्तु शूद्रस्तु प्राकृतादिभिः।
( यामले)
ततश्च देवतां भक्त्या परिक्रम्य नमेढुधः ।
परिक्रम्येति प्रदक्षिणीकृत्य ।
प्रदक्षिणफलमुक्त सन्नान्तरे ।
वेदविद्रयो धरां दत्वा यत् फलं लभते नरः ।
तत् फलं लभते भक्त्या कृष्णं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥
गृष्णमित्युपलक्षणम् ।
प्रदक्षिणभेदा उत्ता (यामले)
त्रिकोणाकारकं देवि शक्तः कुर्यात् मदक्षिणम्
अर्धचन्द्र महेशस्य पृष्ठतश्च समीरितम् ।।

·- प्रणामभेदाः
( २५९)
शिवप्रदक्षिणे मन्त्री अर्धचन्द्रक्रमेण च ।
सव्यासव्यकमेणव सोमसूत्रं न लङ्घयेत् ॥
प्रसार्य दक्षिणं हस्तं स्वयं नम्रशिराः पुनः
दर्शयेद्दक्षिणं पार्श्व मनसाऽपि च दक्षिणः ।
त्रिधा च चेष्टयेत् सम्यग्देवतायाः प्रदक्षिणो ।
एकहस्तप्रणामो वा एकं वाऽपि प्रदक्षिणम् ।
अकाले दर्शनं विष्णोर्हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ।
तन्त्रान्तरे।
एक चण्ड्यां रवी सप्त त्रीणि दद्याहिनायके
चत्वारि केशवे दद्याच्छिवस्याधैं प्रदक्षिणम् ॥
प्रणाममेदास्तु विष्णुफल्पलतायामुक्ता'।
पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्या मुरसा शिरसा दृशा।
वचसा मनसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥
बाहुभ्यां च सजानुभ्या शिरसा वचसा दृशा।
पचाङ्गोऽयं प्रणामः स्यात् पुजासु प्रवराविमौ ॥
तथा।
भूमौ निपत्य,यः कुर्यात् कृपणे दृष्टे नतिं सुधीः ।
सहस्रजन्मजं पापं त्यक्त्वा वैकुण्ठमाप्नुयात् ॥
(विष्णुधर्म)
जानुभ्यां चैव पाणिभ्यां शिरसा च विचक्षणः ।
कृत्वा प्रणामान देवस्य सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
परमाणूनि यावन्ति ललाटे पुरुषस्य तु ।
पार्थिवानि भवन्तीह नमतो मधुसूदनम् ॥
तावतोऽन्दॉस्तु विप्रेन्द्र स्वर्गलोके महीयते ।

·(२६०) पुरग्धर्यार्णवस्य तृतीयतरने (शारवायाम्) ततः शम्भोदिशि गुरुर्विकिरे* पूर्वसंचिते । हेमवस्त्रादिसंयुक्तां कर्करी तोयपूरिताम् ॥ संस्थाप्य तस्यां सिंहस्थां खड़खेटकधारिणीम् । घोररूपां पश्चिमास्यां पूजयेदस्त्रदेवताम् ।। चलासनेन संपूज्य तामादाय गुरुः पुनः । रक्षेति लोकपालानां नालमुक्तेन वारिणा ॥ देवाज्ञा श्रावयन्नन्तः परिवृत्य प्रदक्षिणम् । अस्त्रमन्त्रं समुच्चार्य यथापूर्वं निवेशयेत् ॥ अभ्यर्च्य भूयो गन्धाद्यैवक्तू तस्य स्थिरासनः । कर्करी वर्द्धनी सा च सनाला घटी। (क्रियासमहे) यथास्थानं निवेश्याथ कर्करीमस्त्ररूपिणीम् । आचार्य श्रात्मनः कुण्डे वह्रिसंस्कारमाचरेत् ।। विभ्रत्यद्भुतभूतिभूतपवचोवैचित्र्यचित्रामृत- स्रोत शालिनि सन्निवन्धनसरित्संभेदमभ्यर्हितम् । सयुक्तिस्फुटमौक्तिकोत्करचमत्कारे तृतीयस्तर- डोऽयं श्रीनरदेवनिर्मितपुरश्चर्यार्णवेऽस्मिन्नगात् ॥ 'इति भीमन्महाराजाधिराजश्रीप्रतापसिंहविरचिते पुरश्चर्याणवे दीक्षाविधी गुरुवरणादिपूर्वकदेवतार्चनविन नाम तृतीयस्तरङ्ग ॥३॥ * विघ्नोपशान्तये उक्षिप्तश्चेतसोपादाविति ।

·(२६१)
कुण्डसंस्कारः।
भधाग्निसंस्कारविधि प्रदश्यते ।
तत्र प्रथम कुण्डसंस्कार उक्को (मेरुतन्त्रे)
वह्वेस्तु स्थापनं कुर्याद्वैदिकः कल्पमार्गतः ।
तान्त्रिकः कुण्डसंस्कारानष्टादश समाचरेत् ॥
मूलमन्त्रेण संपश्येत् प्रोक्षयेदस्वमन्त्रतः ।
कुशैः संताडयेत् कुण्डमस्त्रमन्त्रं पटॅस्विधा ।
ततः कवचमन्त्रेण कुण्डस्याभ्युक्षणं मतम् ।
अस्वमन्त्रेण खननं कुंण्डस्याङ्गुलमानतः॥
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तां मृदमस्त्रेण चोद्धरेत् ।
पुनः शुद्धमृदा तं च पूरयेदृदयाणुना ॥
समीकुर्यात् ततोऽस्वेण सेचयेत् कवचेन च ।
काष्ठादिना कुट्टयेत् तमस्त्रेण स्याद्यथा दृढम् ॥
कुशैः समार्जयते कुएंडं ततश्च कवचाणुना ।
विलेपनं गोमयाद्धिः कवचेनैव कारयेत् ॥
कवचेनाग्निसूर्येन्दुकलाः कुण्डे विचिन्तयेत् ।
त्रिसूत्रीकृतसूत्रेण वेष्टयेत् प्रतिमेखलम् ॥
त्रिवारं वर्ममन्त्रेण कुण्डपूजां ततचरेत् ।
तारश्चामुककुण्डाय प्रासनं च नमो* इति ॥
एपोऽर्ष इत्याधुहैय सकलं पूजनं चरेत् ।
नाभेश्च मेखलानां च कुर्यादेवं प्रपूजनम् ।।
संचिन्तयेत् ततोऽस्त्रेण तव कुण्डं वजवदृढम् ।
अस्त्रेण वजीकरणं हन्मन्त्रेण कुशैः शुभैः ।
* तान्त्रिकमयोगोऽयम् ।
:
(शारदायाम)

·पुरश्चयार्णवस्य चतुर्पतरङ्गे
चतुष्पथं तनुत्रेण तनुयादक्षपाटनम् ॥
यागे कुण्डानि संस्कुर्यात् संस्कारैरेभिरीरितैः ।
अथ वा तानि संस्कुर्याचतुर्भिर्वीक्षणादिभिः ॥
(अक्षपाठन तु)
अच्छिन्नाग्रेस्ततो टभैरस्त्रमन्त्राभिमन्त्रितैः ।
कुण्डभित्तिगणं सर्वं वर्मणा परिभूपयेत् ॥
इत्येवमक्षपाटाख्यं कुण्डसंस्कार ईरितः ।
इति नारदपञ्चरात्रे प्रोक्तम् ।
(मेरतन्त्रे)
वामहोमे तु संस्कारा श्राद्याश्चत्वार एव हि ।
(नारदपञ्चरात्रे)
कुण्डस्यारम्भकाले तु संस्कारा न कृता यदि ।
निष्पन्नस्य च ते सर्वे विधेयाः स्युः क्रमेण वै ॥
एते सस्कारा कुण्डनिर्माणकाले यदि न कृतास्तदा सिद्धे तस्मिन्नवश्यमा-
चरणीया इत्यध ।
(शारदायाम)
तिस्रस्तिस्रो लिखेल्लेखा हृदा प्रागुदगग्रगाः।
अत्र लिखनप्रम (सौत्रामणीतन्त्रे)
प्राचीमुदड्मूर्धसंस्थं दक्षिणारम्भमालिखेत् ।
उदगग्रं पुरःसंस्थं पश्चिमारम्भमालिखेत् ॥
तितस्तिस्रो लिखित्वैव प्रोक्षयहाग्भवेन च ।
(शारदायाम)
प्रागमाणां स्मृता देवा मुकुन्देशपुरन्दराः ।
रेखाणामुदगग्राणां ब्रह्मवैवस्वतेन्दवः॥
(यामले)
मलेन विलिखेदेता दर्भस्यैव स्वस्य वा ।
(मेरुतम्)
त्रिकोणोपरि पट्कोणं त्रिकोणद्वितयस्य तु ।

·।
कुण्डे पूजनक्रम ।
(२६३)
विष्पवीशवासवादीनां पण्णां तन प्रपूजनम् ॥
(शारदायामलयोस्तु)
अथ वा पट्कोणवृत्तं त्रिकोणं तत्र संलिखेत् ।
पट्कोणेनावृतं देवि त्रिकोणं वा समालिखेत्यति ॥
त्रिकोणषट्कोणादिलिखन पक्षान्तराभिप्रायेणोक्तम् ।
(शारदायाम)
सर्वाण्यभ्युक्ष्य तारेण योगपीठमथार्चयेत् । ।
(मरुतन्थे)।
स्वाग्रादिप्रादक्षिण्येन तत्पद्मकेशरेषु च ।
मध्यान्तं पूजयेदेतान् जयां च विजयां तया ।।
अजिताख्यां चापराजितां नित्यां च विलासिनीम् ।
दोग्ध्रीमघोरां च तथा मङ्गलामथ तत्र तु॥
हाँ सर्वशक्तिकमलासनाय नम उच्चरन् ।
दत्वा पुष्पाञ्जलिं कुण्डे पूजयेदभुवनेश्वरीम् ॥
तन्त्रान्तरे।
वागीश्वरीश्वरयोर्योगपीठात्मने नमः ।
हीमाद्यः पीठमन्त्रोऽयमावाह्यास्मिन् प्रपूजयेत् ॥
(मेरुतन्त्रे) पूजयेदूभुवनेश्वरीमित्यधिकृत्य ।
कामोन्मत्तं शिवं तत्र देवीमृतुमती तथा ।
गणेशशैवशाक्तेपु ध्यायन् संपूजयेदिति ॥
( शारदायाम)
वागीश्वरीमृतुस्नातां नीलेन्दीवरसंनिभाम् ।
वागीश्वरेण संयुक्तामुपचारैः प्रपूजयेत् ॥
भुवनेश्वरीवागीश्वयोर्विकल्पो ( गणेशविर्षियाम् )
शक्तिवीजेन वागीशी वागीशं साध्यमन्त्रतः ।
1K

·२९२)
पुराणवस्य चतुर्थतरने
चतुष्पथं तनुत्रेण तनुयादक्षपाटनम् ॥
यागे कुण्डानि संस्कुर्यात् संस्कारैरेभिरीरितैः ।
अथ वा तानि संस्कुर्याच्चतुर्भिर्वीक्षणादिभिः ॥
(अक्षपाठन तु)
अच्छिन्नास्ततो दभैरस्त्रमन्त्राभिमन्त्रितैः ।
कुण्डभित्तिगणं सर्वं वर्मणा परिभूपयेत् ॥
इत्येवमक्षपाटाख्यं कुण्डसंस्कार ईरितः ।
इति नारदपश्चराने प्रोक्तम्।
( मेस्तन्त्रे)
वामहोमे तु संस्कारा प्राद्याश्चत्वार एव हि ।
(नारदपञ्चरात्रे)
कुण्डस्यारम्भकाले तु संस्कारा न कृता यदि ।
निष्पन्नस्य च ते सर्वे विधेयाः स्युः क्रमेण वै ॥
एते सस्कारा कुण्डनिर्माणकाले यदि न कृतास्तदा सिद्धे तस्मिन्नपश्यमा-
चरणीया इत्यर्थ ।
(शारदायाम्)
तिम्रस्तिस्रो लिखेल्लेखा हृदा प्रागुदगग्रगाः।
पत्र लिखनप्रम (सौत्रामणीतन्ने)
प्राचीमुदङ्मूर्घसंस्थं दक्षिणारम्भमालिखेत् ।
उदगग्रं पुरःसंस्थं पश्चिमारम्भमालिखेत् ।।
तिम्रस्तिस्रो लिखित्वैवं प्रोक्षयेद्वाग्भवेन च ।
(शारदायाम्)
प्रागग्राणां स्मृता देवा मुकुन्देशपुरन्दराः ।
रेखाणामुदगग्राणां ब्रह्मवैवस्वतेन्दवः॥
(यामले)
मूलेन विलिखेदेता दर्भस्यैव स्रुवस्य वा ।
(मेरुतन्त्रे)
त्रिकोणोपरि पट्कोणं त्रिकोणद्वितयस्य तु ।

·कुण्डे पूजनक्रमः।
(२६३)
विष्ण्वीशवासवादीनां पराणां तत्र प्रपूजनम् ॥
(थारदायामलयोस्तु)
अथ वा पट्कोणवृत्तं त्रिकोणं तत्र संलिखेत् ।
पट्कोणेनावृतं देवि त्रिकोणं वा समालिखेत् इति ॥
त्रिकोणषट्कोणादिलिखनं पत्तान्तराभिप्रायेणोक्तम् ।
(शारदायाम)
सर्वाण्यभ्युक्ष्य तारेण योगपीठमथार्चयेत् । ।
(मरुतचे)।
स्वागादिप्रादक्षिण्येन तत्पद्मकेशरेषु च ।
मध्यान्तं पूजयेदेतान् जयां च विजयां तया ॥
अजिताख्यां चापराजितां नित्यां च विलासिनीम् ।
दोग्ध्रीमघोरां च तथा मङ्गलामथ तत्र तु ॥
हा सर्वशक्तिकमलासनाय नम उच्चरन् ।
दत्वा पुष्पाञ्जलिं कुण्डे पूजयेदभुवनेश्वरीम् ॥
तन्त्रान्तरे।
वागीश्वरीश्वरयोयोगपीठात्मने नमः ।
हीमाद्यः पीठमन्त्रोऽयमावाह्यास्मिन् प्रपूजयेत् ।।
(मेरुतन्त्रे) पूजयेद्भुवनेश्वरीमित्यधिकृत्य ।
कामोन्मत्तं शिवं तत्र देवीमृतुमती तथा ।
गणेशशैवशाक्तेपु ध्यायन् संपूजयेदिति ।।
(शारदायाम)
चागीश्वरीमृतुनातां नीलेन्दीवरसंनिभाम् ।
वागीश्वरेण संयुक्तामुपचारैः प्रपूजयेत् ॥
भुयनेभ्यरीयागीश्वपोर्षिफल्पो (गणेशपिपिण्याय )
शक्तिबीजेन वागीशी यागीशं साध्यमन्ततः
.
1K

·(२६२)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरङ्गे
चतुष्पचं तनुत्रेण तनुयादक्षपाटनम् ॥
यागे कुण्डानि संस्कुर्यात् संस्कारैरेभिरीरितैः
अथ वा तानि संस्कुर्याच्चतुर्भिर्वीक्षणादिभिः
(अक्षपाठन तु)
अच्छिन्नाौस्ततो दभैरस्त्रमन्त्राभिमन्त्रितैः ।
कुण्डभित्तिगणं सर्वं वर्मणा परिभूपयेत् ॥
इत्येवमक्षपाटाख्यं कुण्डसंस्कार ईरितः ।
इति नारदपञ्चरात्रे प्रोक्तम् ।
(मेरतन्त्रे)
वामहोमे तु संस्कारा श्राद्याश्चत्वार एव हि ।
(नारदपञ्चरात्रे)
कुण्डस्यारम्भकाले तु संस्कारा न कृता यदि ।
निष्यन्नस्य च ते सर्वे विधेयाः स्युः क्रमेण वै ॥
पते सस्कारा कुण्डनिर्माणकाले यदि न कृतास्तदा सिद्ध तस्मिन्नवश्यमा-
चरणीया इत्यर्थ ।
(शारदायाम् )
तिस्रस्तिस्रो लिखेल्लेखर हृदा प्रागुदगग्रगाः ।
भत्र लिसनमम (सौगामणीतन्त्रे)
प्राचीमुदड्मूर्धसंस्थं दक्षिणारम्भमालिखेत् ।
उदगर्ग पुर संस्थं पश्चिमारम्भमालिखेत् ।।
तितस्तिस्रो लिखित्वैव प्रोक्षयेद्वाग्भवेन च ।
(शारदायाम)
प्रागग्राणां स्मृता देवा मुकुन्देशपुरन्दरा ।
रेखाणामुदगग्राणां ब्रह्मवैवस्वतेन्दवः ।।
(यामले)
मलेन विलिखेदेता दर्भस्यैव सुवस्य वा ।
(मस्त प्रे)
त्रिकोणोपरि पट्कोणं त्रिकोणद्वितयस्य तु ।

·कुण्डे पूजनक्रमः।
(२६३)
विष्ण्वीशवासवादीनां पराणां तत्र प्रपूजनम् ॥
(शारदायामलयोस्तु)
अथ वा पट्कोणवृत्तं त्रिकोणं तत्र संलिखेत् ।
पट्कोणेनावृतं देवि त्रिकोणं वा समालिखेत् इति ।
त्रिकोणषट्कोणादिलिखनं पक्षान्तराभिप्रायेणोक्तम् ।
(शारदायाम्)
सर्वाण्यभ्युक्ष्य तारेण योगपीठमथार्चयेत् । ।
(मरतन्)।
स्वाग्रादिप्रादक्षिण्येन तत्पद्मकेशरेषु च ।
मध्यान्तं पूजयेदेतान जयां च विजयां तया ॥
अजिताख्यां चापराजितां नित्यां च विलासिनीम् ।
दोग्ध्रीमघोरां च तथा मङ्गलामथ तन तु ।।
हाँ सर्वशक्तिकमलासनाय नम उच्चरन् ।
दत्वा पुष्पाञ्जलिं कुण्डे पूजयेदभुवनेश्वरीम् ।।
तन्त्रान्तरे।
वागीश्वरीश्वरयोयोगपीठात्मने नमः ।
हीमायः पीठमन्त्रोऽयमावाह्यास्मिन् प्रपूजयेत् ॥
(मेरुतन्त्रे) पूजयेद्भुवनेश्वरीमित्यधिकृत्य ।
कामोन्मत्तं शिवं तत्र देवीमृतुमती तथा ।
गणेशशैवशाक्तेषु ध्यायन् संपूजयेदिति ॥
(शारदायाम)
वागीश्वरीमृतुनाता नीलेन्दीवरसंनिभाम् ।
वागीश्वरेण संयुक्तामुपचारैः प्रपूजयेत् ॥
भुवनेश्वरीवागीश्ययोर्यिफल्पो (गणेशयिमर्पिण्याम )
शक्तिबीजेन वागीशी वागीशं साध्यमन्त्रतः
!.
1K

·(२६४)
पुरश्चर्यार्णवम्य चतुर्थतरतें
पूजयेदिति शेषः ।
(स्यामले )तु
ततः शिवाय शक्यै च नमोन्तौ कथितौ मन ।
ग्राभ्यां त्रिस्त्रिश्च संपूज्य प्रणमेन्मनुनाऽमुना !!
वागीश्वरीमृतुनाता समस्ताभरणान्विताम् ।
वागीश्वरेणा संयुक्तां नमाम्यखिलसिद्धये-इत्युक्तम् ।
वैपण तु नागीश्वरीनागाश्यरयो. स्थाने लक्ष्मीनारायणी पूज्यो । तदुक्तम
तत्पसारहितायाम् )
लक्ष्मीमृतुमती तत्र प्रभोनारायणस्य च ।
ग्राम्यधर्मेण संयुक्तमग्निं तत्र विचिन्तयेत् ।।
एय सौरेऽपि । तदुक्तम् ( मेरनन्त्रे)
वैष्णवे च तथा सौरे लक्ष्मीमृतुमती स्मरेत् ।
नारायणस्य संयोगाजातमाग्नं विचिन्तयेत् ।।
अत्रच।
विभूतिरुन्नतिः कान्तिः सृष्टिः कीर्तिश्च सन्नतिः।
तुष्टिरुकृष्टिवृद्धी च संप्रोक्ता नव शक्तयः ।।
इति पीठशक्तय । बीजायमासनं दत्त्येति वचनात श्रीलक्ष्मीनाराणयोयो-
गपीठात्मने नम इति पीठमन्त्र ।
श्रीविद्यायां तु ( ज्ञानार्णवे)
कामेश्वरी कुण्डमध्ये सकामामृतुसंयुताम् ।
समावाह्य च संपूज्य तद्गर्भ वहिमावहेत् ।।
( शारदायाम् )
सूर्यकान्तादिसंभूतं यद्वा श्रोत्रियगेहजम् ।
श्रानीय वहि पात्रेण ऋल्यादांशं परित्यजेत् ॥

·कुण्डऽग्निविधिः।
(गौतमीये)
पापाणभवमग्निं च यदि वाऽरणिसंभवम् ।
श्रोत्रियाणां गेहजं च वनस्थमथ वा भवेत् ॥
यहच्छालाभसंप्राप्तश्चायोग्यो यागकर्मणि ।
निरग्निब्राह्मणाल्लब्धो ह्यर्धलाभकरो भवेत् ।।
क्षत्राल्लब्धे चतुर्थीशं फलं दद्याडुताशनः ।
वैश्याञ्छूद्राच्च विफलं जायते होमकर्म तत् ॥
(उड़ीशे)
श्रोत्रियागारजं वाऽपि सूर्यकान्तोद्भवं तु वा ।
अरणीसम्भवं वाऽपि क्षिप्तं वर्णादिभाजने ॥
ताम्रपात्रादिना मन्त्री पिहितं तु समानयेत् ।
अथ वाऽऽनीतमभितः स्थापयेत् कांस्यभाजने ॥
(मेरुतन्त्रे)
अरण्या मणितो विप्रगेहाद्वहि कुमारिका ।
सुवासिनी वा सहस्त्रा कृतशौचा समाहरेत् ।।
पात्रान्तरेण पिहिते ताम्रपानादिके शुभ ।
अग्निप्रणयनं कुर्याच्छरावे वाऽथ नूतने ॥
दद्यादस्वेण पात्रेऽग्निं कवचेन पिधाय च ।
जीणें शरावे कापाले भिन्नपाने तथोल्मुके ।।
नाग्निप्रणयनं कुर्यायाधिहानिभयावहम् ।
माध्यादयपरित्याग विपस्तन्त्रान्तरे।
अस्त्रेणाग्निं समाधाय कवचेन पिधाय तु ।
कन्यादांशं तु चास्त्रेण नैर्मसे संक्षिपेत् प्रिये ॥
(मन्त्रमुतायल्यामपि) .
आनीयास्त्रेण नैसे कव्यादांशं परिसजेत् ।

·(२६६)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरङ्गे
देवांशं मूलमन्त्रेण स्थापयेत् पुरतः सुधीः ॥
(उहीशे) च
कूर्चास्त्राभ्यां तु नैऋत्यां व्यादांशं परित्यजेत्-इत्युक्तम् ।
(गणेश्वरेऽपि)
हुँ फडन्तेन मूलेन क्रव्यादांशं परित्यजेत् ।
(क्रियासारेऽपि)
श्मशानादावाममांसमत्ति यो वह्निरुच्यते ।
कव्यादं तस्य नामास्य त्यजेत् किंचिहुताशनात् ॥
(शारदायाम् )
संस्कुर्यात् तं यथान्यायं देशिको वीक्षणादिभिः ।
औदर्यवैन्दवाग्निभ्यां भौमस्यैक्यं स्मरन् वसोः ॥
यो जपेद्वह्निवीजेन चैतन्यं पावके तदा।
(मेरुतन्त्रे)
प्रदीपकलिकाकारं तेज आवाह्य यत्नतः ।
ऐक्यं जाठरवैन्दववह्विभ्यां पार्थिवस्य च ॥
स्मृत्वाऽग्निवीजकेनास्य चैतन्यं योजयेदय ।
चैन्दवस्तु भूमध्यस्थो वह्निः।
(उड्डाशे)
दीपाद्दीपान्तरन्यायात् स्फुरन्तं सर्वतो मुखम् ।
श्वासमार्गेण मनुवित् कवचेन ततोऽर्चयेत् ॥
(शारदायाम)
तारेण मन्त्रितं मन्त्री धेनुमुद्रामृतीकृतम् ।
अस्त्रेण रक्षितं पश्चात् तनुत्रेण च गुण्ठितम् ॥
अर्चितं त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योपरि देशिकः ।
प्रदक्षिणं तदा तारमन्त्रोच्चारणपूर्वकम् ॥
आत्मनोऽभिमुखं वहिं जानुस्पृष्टमहीतलः ।

·अग्निज्वालनम्। (२६७) शिववीजधिया देव्या योनावेनं विनिःक्षिपेत् ॥ (मेरतन्त्रेऽपि) देव्या योनौ तत्र जानुस्पृष्टभूमिश्च देशिकः । शिववीजमिति ध्यात्वा निःक्षिपेदाशुशुक्षणिम् ।। (उडाशे) भूमौ च जानुनी कृत्वा कूर्चबीजं च वहि च । चैतन्यान्ते नमोऽन्तः स्यादनेनोत्थापयेच्छुचिम् ॥ शिववीजधिया तस्या योनौ वहिं विनिःक्षिपेत् । (त्रिपुरासारसमुपये) योनावेनं विन्यसेत् स्वाभिवक्तं पश्चादग्निं मूलमन मन्त्रेण मन्त्री इत्युक्तम् । शिववीजधियेति शेवशाक्तविपयम् । वैष्णवादी तु विष्ण्यादियोजधियेति योध्यम्। (वायवीयसहितायां तु) वहिवीजं समुच्चार्य त्वादधीतानिमासने । . योनिमार्गेण च तद्वदात्मनः संमुखेन वा ।। योनिमार्गेण मेखलोपरि स्थापितयोनिरन्ध्रण ! (मेस्तन्त्रे) देवदेव्योराचमनं मैथुनान्तधिया चरेत् । (शारदायाम) पश्चादेवस्य देव्याश्च दद्यादाचमनीयकम् । ज्वालयेन्मनुनाऽनेन तमग्निमय देशिकः ॥ चित्पिङ्गल-हनदहे पच-युग्मान्युदीर्य च । सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मन्त्रोऽयं प्रागुदीरितः॥ (रुद्रयामले) हाँ हाँ ज्वलयुगं देवि प्रज्वलद्वितयं ततः । हुँफटस्वाहेति मन्त्रेण ज्वालयत् पावकं सुधीः-त्युक्तम् ।

·(२६८)
पुरश्चर्यार्णयस्य चतुर्थतरने
ज्यालनं तु मुन कुरामुष्टिपलाशपत्रादिना या ।
तदुक्तम् । मेस्तन्ने)
मुखेनैव धमेदग्निं मुखादेपो ह्यजायत ।
कुशैः पलाशादिपणे पवित्रेण केन चित् ॥
तन्त्रान्तरेऽपि
जुहुयुश्च हुताग्निं च पाणिशूर्पसुचादिभिः ।
न कुर्यादग्निधमनं न कुर्यायजनादिभिः ।
मुखेनैव धमेदग्निं मुखादेपो ह्यजायत ।
नानिं मुखेनेति तु यल्लौकिका योजयन्ति तत्-इति ।
तत्र ज्यालिनी मुद्राऽपि प्रदर्शनीया सा च ।
मणिवन्धौ समौ कृत्वा करौ तु प्रसृताङ्गुली ।
मध्यमे मिलिते कृत्वा तन्मध्ये ऽङ्गुष्टको क्षिपेत् ।।
इयं सा परमा मुद्रा ज्वालिनी होमकर्मणि-इति
उक्तलक्षणा (यामले)
तत उत्थाय विधिवत् कृत्वा पाणिपुटं सुधीः ।
अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ॥
सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतो मुखम् ।
उपविष्टेत विधिवत् मनुनाऽनेन पावकम् ॥
(उद्दीशे)
प्रादेशमात्रां समिधं मूलाग्रघृतसंम्लुताम् ।
तषणी बह्रौ समुत्क्षिप्य जिह्वायां देवतां न्यसेत् ॥
(शारदायाम्)
विन्यसेदात्मनो देहे मन्त्री जिहाहविर्भुजः।
लिङ्गपायुशिरोवत्रघ्राणनेत्रेषु सर्वतः ॥
वहीरा(शसंयुक्ताः सादियान्ताः सविन्दवः।
वर्णा मन्त्राः समुद्दिष्टा जिदानां सप्त देशिकः ॥

·इत्यनन्तरम्। भग्निजिता । (२६६) जिह्वास्तास्त्रिविधाः प्रोक्ता गुणभेदेन कर्मसु । हिरण्या कनका रक्ता कृष्णाऽन्या सुप्रभा मता ॥ वहुरूपाऽतिरक्ता च सात्त्विक्यो यागकर्मसु । चही रेफ । इरो यकार । अर्घाशो दीर्घाकार. । अन सात्विकरसनायां बहुरूपातिरक्तयो पौर्वापर्य धीजनमानुरोधन न तु न्यासक्रमानुरोरेन यहु- रूपाया सर्वाङ्गे न्यसनीयत्वात् । तदुक्त तन्त्रान्तर। सालङ्गगदमुर्धास्यनासानेत्रेषु च क्रमात् । विन्यसेदतिरक्तां तां सर्वाङ्गे बहुरूपिणीम-इति राघयभट । वस्तुत । हिरण्या गगना रक्ता कृष्णा चैव तु सुप्रभा । वहुरूपा महेशानि अतिरिक्ता तथैव च- एक विन्यसेदेवि लिङ्गपायुशिरःस्वथ । वक्ने घ्राणे तथा नेत्रे सर्वाङ्गे च न्यसेत् ततः ॥ इति (वीरचूडामणि-) वचनात् । ततः प्रविन्यसेजिहां देहे मन्त्री विभावसोः। सलिङ्गगुदमूर्धास्यनासानेपु च क्रमात् ।। सर्वाङ्गेषु च जिह्वास्ता वक्ष्यन्ते त्रिविधात्मिकाः । हिरण्या गगना रक्ता कृष्णा चैव तु सुप्रभा ॥ बहुरूपाऽतिरक्ता च जिताः ससेति साचिकाः। इति (नन्धमन्यप्रकारा-घचनाशातिरनाया साट्न एवन्यास साधीयान् । रायरमहलिपित रक्तानलार यदिममापनदा षिल्प श्रोति मुभमरष्टल। (मगतन्प्रेऽपि) तन्त्रमन्त्रप्रकाशिकोत्ता पप क्रम उक्तः । (शारदायाम) पद्मरागा सुवर्णाऽन्या तृतीया भद्रलोहिना । लोहितानन्तरं श्वेता धूमिनी च करालिका ।। राजस्यो रसना बहेपिहिताः काम्यकर्मसु ।

·(२७०)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरतें
विश्वमूर्तिः स्फुलिङ्गिन्या धूम्रवर्णा मनोजवा ॥
लोहिताऽन्या करालाख्या काला तामस्य ईरिताः ।
एताः सप्त नियुज्यन्ते क्रूरकर्मसु मन्त्रिभिः॥
स्वस्वनामसमाभाः स्युजियाः कल्याणरेतसः ।
अमर्त्य पितृगन्धर्वयक्षनागपिशाचकाः ॥
राक्षसाः सप्त जिह्वानामीरिता अधिदेवताः ।
मधिदेवतोक्तिस्तत्तजिह्वास्थाने न्यासार्थ पूजाथै च ।
जिह्वासु त्रिदशादीनां तत्तत्कार्य समाप्तये ।
जुहुयाद्वान्छितां सिद्धिं दयुस्ता देवता मताः ।
इति (प्रपञ्चसार-वचनात् तत्तीजहायां तत्तद्रव्यण होमपक्षे होमार्थ चेति
सुधार्णवतः।
(क्रियासारे)
अस्य भृगू ऋषिश्छन्दो गायव्यग्निस्तु देवता ।
वीजं शक्तिस्तु र स्वाहा ऋष्यादीन् पूर्ववन्न्यसेत् ॥
(शारदायाम)
वहरङ्गमनून्न्यस्यत् तनावुक्तेन वर्मना ।
सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उतिष्ठ पुरुषः पुनः ॥
धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर इति क्रमात् ।
पडङ्गमनवः प्रोक्ता जातिभिः सह संयुताः ।।
मूतीरप्टो ततो न्यस्येदेशिको जातवेदसः ।
मू/शपार्श्वकट्यन्धुकटिपा र केषु च ॥
प्रदक्षिणवशान्न्यस्येदुश्यन्ते ता यथाक्रमात् ।
जातवेदाः सप्तजिहो हव्यवाहनसंज्ञकः।।
अश्वोदरजसंज्ञोऽन्यः पुनर्वैश्वानराहयः ।
कौमारनेजाः स्याद्विश्वमुग्यो देवमुग्यः म्पनः ॥
..

·अग्निध्यानम्।
ताराग्नये पदाद्याः स्युनत्यन्ता वह्निमूर्तयः।
श्रासनं कल्पयित्वाग्नेति तस्य विचिन्तयेत् ॥
आसनं पीठं तनाविति शेषः । तत्राधारशक्त्यादिवह्निमण्डलान्तं विन्यस्य
येत्यरेपुमध्ये च पीठशक्तीः । तत्रैवर पहियोगपीठाय नम इति पीठं च न्यसेत् ।
तदुक्तं तंव।
स्वमण्डलान्तं प्रयजेत् पीठेशनवशक्तिकम् ।
पीता श्वेताऽरुणा कृष्णा धूम्रा तीवा स्फुलिङ्गिनी ॥
रुचिरा ज्वालिनी प्रोक्ताः कशानोर्नव शकयः ।
स्ववीजेनासनं दत्वा मूर्ति मलेन कल्पयेत् इति ॥
अथ ध्यानं तय।
इष्टां शक्तिं स्वस्तिकाभीतिमुच्चै-
दी(दोभिर्धारयन्तं जपाभम् ।
हेमाकल्पं पद्मसंस्थं त्रिनेत्रं
ध्यायेहहिं बद्धमोलिं जटाभिः ॥
प्यानान्तरमुक्तम् (रुद्रयामले)
बन्धूकपुष्पसंकाशं सुतप्तकनकप्रभम् ।
पद्मस्थं यजमानार्थ वदनद्वयशोभितम् ॥
सप्तच्छन्दोमयं देवं विमानोपरिसंस्थितम् ।
विधाग्रीव त्रिपादाज हव्यकव्यविनाशकम् ॥
ब्रह्माध्यमातहोहचतुङ्गविराजितम् ।
पञ्चपात्रं पाशुपतं कापिलं च महामतम् ॥
बौद्धं वैदिकमित्येतत् पपिङ्गालविलोचनम् ।
वेदार्थ च चतुःश्रोत्रं श्रौतशास्त्रमयध्वनिम् ।।
सपातालजटावद्धमौलिकोटीरभास्वरम् ।
हेमालङ्कारसंयुक्तं हेमकुण्डलमण्डितम् ।।
IL

·..
(२७२)
पुरश्चर्याणवस्य चतुर्वनरते
रक्ताम्भोरुहमध्यस्थं स्वस्तिकासनसंस्थितम् ।
पृष्ठदेशसमालम्बितार्तीयचरणाम्बुजम् ।।
सदा शब्दायमानं च राजमानं स्वतेजसा ।
शक्तिं वजं सुकसुवौ च चतुर्भिर्दिक्षु चाहुभिः ॥
तोमर तालवृन्तं च सोवर्ण घृतपात्रकम् ।
वानस्त्रिभि हुभिश्च दधानं रक्तवाससम् ।।
हिरण्या कनका रक्ता कृष्णा दक्षानने स्थिताः।
सुप्रभा वाऽतिरक्ता च बहुरूपा च जिहिका ॥
इमा रसज्ञास्तद्वामवदने नित्यमास्थिताः ।
एताभिः सतजिहाभिस्पेतं पाटिताननम् ॥
(शारदायाम् )
परिपिञ्चेत् ततस्तोयैर्विशुद्धैर्मेखलोपरि ।
दभैरंगभैर्मध्यस्थमेखलायां परिस्तरेत् ॥
(कुलोड्डीरो)
एवं विन्यस्य देहः सन् परिस्तरणमाचरेत् ।
अर्घोदकेन संप्रोक्ष्य मध्यस्थमेखलोपरि ।।
उत्तराग्रं पूर्वदेशे पूर्वाग्रं दक्षिणे ततः ।
उत्तरा पश्चिमे तु प्रागप्रमुत्तरे तथा ॥
मूलमाच्छादितं कृत्वा त्रिवारं तु परिस्तरेत् ।।
मेखलासु च सर्वासु दीपमालां प्रकल्पयेत् ।
(गणेश्यरविमपिण्याम)
पूर्वाग्रैरुत्तराप्रैश्च दभैरग्निं परिस्तरेत् ।
दक्षिणोत्तरयो. पूर्वाग्रे पूर्वपश्चिमयोरतराप्रेरित्यर्थः ।
तथा।

·कात्यायनः। अग्निपूजनम् । (२७३) (मेरुतन्ने) एकमेखलके कुण्डे मेखलाधः परिस्तरेत् । द्विमेखले द्वितीयायां मध्यमायां त्रिमेखले ॥ स्थण्डिले सिकतानां तु वाह्यभूमौ परिस्तरेत् । (शारदायाम) निःक्षिपेदिक्षु परिधीन प्राचीवर्ज गुरुत्तमः । परिधीन परिदधत्यानेकवृक्षीयान् पाहुमात्रान् पालाशयफण्टकफामर्य- वैल्वानिति। (मेरुतन्ने) पलाशकाइमरीवित्वविकण्टकसमुद्भवान् । एकवृक्षोद्भवानाान परिधीन बाहुमात्रकान् ॥ (त्रिपुरासारसमुचयेऽपि) स्थण्डिलके सिकतानां वाह्ये पात्रे न्यसेत् परिधीन । (शारदायाम) प्रादक्षिण्येन संपूज्यास्तेयु ब्रह्मादिमूर्तयः । (सौत्रामपीतन्ने) कुण्डमध्ये विधानवित् । पद्मासनान्तः साधारशक्त्यादिमनुभिः क्रमात् । उपर्युपरिसंपूज्या वढेरासनशक्तयः ॥ पूर्वादिदलमूलेपु मध्ये पूज्याः भासनपतयः पूक्तपीरराक्तयः। मप्र विरोष उक्ती (मस्त) कुण्डमध्ये तु पटोणगर्भितं स्वर्णकर्णिकम् । नानाकेशरसंयुक्तं चतुर्दारसमावृतम् ॥ चिन्तयेदप्टदलकं चतुरस्त्रयावृतम् । पूजापीठं तु तदहेस्तत्र मण्डूककादिकान् ॥ क्रमेण तु

·(२७४)
पुरश्चर्याणवस्य चतुर्थतरङ्ग
ज्ञानात्मानं योगपीठं संपूज्य
इति।
तथाऽपदलेषु पूर्वोक्तपीठशक्तिपूजनमुक्तम् ।
सर्वशक्तिकमलासनाय हृद्दादशाक्षरः।
समस्तपाठपूजायां व मन्त्र उदाहृतः-इति ।।
(शारदायाम)
ध्यातं वहि यजेन्मध्ये गन्धाद्यैर्मनुनाऽमुना ।
वैश्वानरजातवेदपदे पश्चादिहावह ॥
लोहिताक्षपदस्यान्ते सर्वकर्माणि साधय ।
वह्निजायावधिः प्रोक्तो मन्त्रः पावकवल्लभ ॥
मध्ये पट्स्वपि कोणेषु जिह्वाज्वालारुचो यजेत् ।
अत्र पटसु कोणेपु मध्ये च यजेदित्यन्वय । कोणेषु ईशानादिक्रम इत्युक्तम् ।
(सोमशम्भौ)
रुद्रेन्द्रवहिमांसादवरुणानिलगोचरे।
हिरण्याद्याः स्थिता वहे रसनाः पडनुक्रमात ॥
मध्यतो बहुरूपा तु
इति ।
(वायवीयसहितायाम्)
हिरण्या प्रागुदजिह्वा कनका पूर्वतः स्थिता ।
रक्ताऽऽग्नेयी नैर्मती च कृष्णाऽन्या सुप्रभा मता ।।
अतिरिक्ता मरुजिह्वा स्वनामस्वगुणप्रभा ।
त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपा समाह्वया ॥
तस्थुष्येका दक्षिणतो ज्वलन्ती वामतः परा ।
स्ववीजानन्तरं वाच्या
(गणश्वरविमपिण्यामपि)
कोणपट्टे च मध्ये च जिह्वाः संपूजयेत् ततः।
हिरण्या तप्तहेमाभा शूलपाणेर्दिशि स्थिता ॥
इति ।

·होमे द्रव्यविप्रेषः।
वैदूर्यवर्णा गगना प्राच्या दिशि व्यवस्थिता ।
तरुणाऽऽदित्यसंकाशा रक्ता जिह्वाऽग्निदिस्थिता ॥
कृष्णा नीलाब्जसंकाशा नैर्मत्यां दिशि संस्थिता ।
सुप्रभा पद्मरागाभा वारुण्यां दिशि संस्थिता ॥
अतिरिक्ता च कौसुम्भवर्णा वायव्यसंस्थिता ।
बहुरूपा यथार्थाभा दक्षिणोत्तरसंस्थिता ॥
एता ज्वालारुचातीता वराभयकरा अपि ।
(त्रिपुरासारसमुच्चयेऽपि)
सुतप्तचामीकरचारुवर्णा
स्थिता हिरण्यादिशि शूलपाणेः।
वैदूर्यवर्णा कनकाभिधाना
या सा निषण्णा दिशि वासवस्य ।।
या रक्ता तरुणदिवाकराभवर्णा
सा जिह्वा हरिति सुसंस्थिता कशानोः।
या कृष्णा विकसितनीलनीरजाभा
सा रक्षःपरिवृतदिग्विभागलग्ना ॥
पद्मरागसदृशप्रभोज्ज्वला सुप्रभा वरुणदिश्यवस्थिता ।
या महारजतपुष्पसत्रिभा गन्धवाहदिशि साऽतिरक्तिका।
यथार्घसंज्ञाबहुरुपिकासा
जिह्वोत्तरे दक्षिणतःस्थितासा।
होमे विरोप उक्तो (गणेशयिमपिण्याम )
एधांसि च हिरण्यायां गुगनायां चरुं धृतम् ।
सिद्धार्थ बहुरूपायां रक्तायां तु यवास्तथा ॥
कृष्णायां तु हुनेल्लाजाः सुप्रभायां तु सक्तुभिः ।

·(२७६)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरङ्गे
तिलाश्चैवातिरक्तायां कनकायां तु सर्वदा ॥.
सर्वद्रव्याणि जुहुयात् साधकः सर्वकर्मसु ।
तन्त्रान्तरे।
फलं तु कामभेदेन क्रमादासामुदीर्यते ।
वश्याकर्षणयोराद्या गगना स्तम्भने मता ॥
विद्वेपमोहयो रक्ता कृष्णा मारणकर्मसु ।
सुप्रभा शान्तिके पुष्टौ सुरक्तच्चिाटने मता ॥
एकैकबहुरूपा तु सर्वकामफलप्रदा ।
(मेरुतन्त्रे)
यथा कार्य तथा जिह्वा दृश्यते चेत् स्वदिग्गता ।
ज्वालारूपा तथा सिद्धिविपरीतविपर्ययः॥
वैष्णवे तु जिहान्तराण्युक्तानि तत्रैव ।
प्रभा दीप्तिः प्रकाशा च मरीचिस्तापनी तथा ।
कराला लेलिहा चेति जिह्वा वैष्णवकर्मणि ।।
ईशप्राग्वहिनेम॑त्यपश्चाहायव्यमध्यतः ।
संस्थिता सकला जिह्वा वराभयलसत्कराः ।।
(शारदायाम्)
केशरेपूक्तमार्गेण पूजयेदङ्गदेवताः ।
दलेषु पूजयेन्मूर्ति शक्तिस्वस्तिकधारिणीम् ।
लोकपालाँस्ततो दिक्षु पूजयेदुक्तलक्षणात् ॥
अत्र लोकपालपूजा मेपलास्थदीपरि कार्या ।
तदुक्तं तन्त्रान्तरे।
कोणे पटे च मध्ये च जिहाभिः केशरेप्वपि ।
अङ्गमन्त्रैस्ततो वाद्ये त्वष्टाभिमूर्तिभिः क्रमात् ॥
मेखलाश्रितदर्भेपु दिक्पतीन पूर्वतो यजेत् ।

·.
होमपात्रस्थापनम् ।
(२७७)
(तत्वसारसंहितायाम्)
पानाण्यासाद्य विधिवदहुशश्चापि मन्त्रवित् ।
तान्यवेक्ष्य पवित्रेण चोत्तानानि विधाय च ॥
पुनः प्रक्षालयेत् पात्रं परिपूर्य शुभाम्बुना ।
दत्वाऽक्षतान् पवित्रं च तदुत्पूर्य निधापयेत् ॥
दिश्युत्तरस्यां तत् पात्रं प्रणीतेत्युच्यते बुधैः ।
ततः किंचित् प्रणीताम्वु प्रोक्षण्याऽऽदाय तज्जलैः ।।
यज्ञसाधनसंभारं प्रोक्षयेन्मूलमन्त्रतः ।
ततो ब्रह्माणमावाह्याभ्यर्चयेन्मूलमन्त्रतः ।
अन्यत्रापि।
वामे चास्तीर्य दर्भान् वलरिपुहरिदगाँस्तदूर्ध्व निधाय
पात्राणि द्वन्द्वशोऽधोवदनमघ तथोत्तानवक्राणि कृत्वा ।
हृन्मन्त्रेणाभिपूर्यान्यतममथ जलैर्मन्त्रपूतैरथै भि-
रभ्युक्ष्यान्यैश्व कू.ः सकलमपि हदासव्यगं हव्यजातम्॥
कुण्डस्योत्तरतः स्थाप्या प्रणीता वारिपूरिता ।
प्रणीतापात्रतः सर्वे स्थाप्याः पात्रगणाः क्रमात् ॥
श्राज्यस्थाली चरुस्थाली गव्यक्षीरसमन्विता ।
नुक्नुवौ च घृतं गव्यं तण्डुलाः कुशमूलकाः ॥
पालाशा समिस्तिसः पूर्णपात्रमतः परम् ।
(मेस्तन्ने)
स्वगृह्योक्तविधानेन वायुदेशाच पूर्वतः ।
सुनुवौ च प्रणीता च. प्रोक्षणीपात्रयुग्मकम् ॥
प्राज्यस्थाली च परिधीनिमं च कुशमुष्टयः ।
अधोमुखानि पात्राणि होमद्रव्यं वलिं तथा ॥
इति तन्मान्तरे।

·(२७८) पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरने गन्धपुष्पाक्षतादीनि सर्वाण्यासादयेदय । तान्यभ्युक्ष्य पवित्रेण चोत्तानानि निधाय च ॥ प्रोक्षणीपात्रयुगलं परिपूर्य शुभाम्बुना । तन्त्रान्तरे। स्ववामभागे प्रागग्रान् दर्भानास्तीर्य चोपरि। यथावित्तानुसारेण सौवर्णादीनि कर्मणि ॥ अधोमुखानि पात्राणि द्वन्दरूपाणि विन्यसेत् । उत्तानीकृत्य पात्राणि जलाद्यैः संप्रपूरयेत् ॥ (यामले) वढेरूतरतः स्वस्य वामे देशिकसत्तमः । दर्भानास्तीर्य पूर्वाग्रान् पात्राण्यासादयेदय ॥ स्स्यति पूर्वाभिमुखस्यति घेदितव्यम् । (त्रिपुरासारसमुचयेऽपि) ततो वामभागे परिस्तीर्य दर्भान पुलोमात्मजावल्लभाशागताग्रान् । तदृर्ध्वं न्यसेवन्तरूपेण पात्रा- पयथोऽधोगतास्यानि सर्वाणि धीमान ।। अधोलानितेप्वेपु पात्रेषु पात्रं जलैरेकमापूर्य तीर्घानि तत्र । सुसंचिन्त्य तैः प्रोक्षयेत् कुर्चदर्भ- हदा सव्यभागस्थितं द्रव्यजातम् ॥ पाप्रेप्पपि विशेषस्तंय । सौवर्णान्यपि राजतान्यपि तथा पात्राणि गोल्यानि वा मृत्पात्रापयपि शान्तिकादिपु पर शस्त्राणि कर्मस्थित ।

·चुपयसंस्कारः
(२४)
शेल्वक्षद्रुमशिग्रुभूरुहकृतान्येतानि विद्वेपणो-
चाटोत्सादनमारणादिषु भृशं शस्तानि पात्राण्यपि ॥
शोल्वं ताम्रम शेिलुबहुवारकः । अक्षगुमो विभीतकट्ठमः।शिमः शोभाञ्जनः ।
(मेरुतन्त्र)
वृणुयाद्राह्मणं शान्तं देवतामन्त्रदीक्षितम् ।
कुण्डस्य दक्षिणे भागे वेशयेत् तं कुशासने ।
अमुकामुकगोत्रोऽहममुकामुकगोत्रिणम् ।
दीक्षाभूतहोमेऽस्मिन् ब्रह्माणं त्वां वृणे इति ॥
वस्त्रालङ्कारादिकेन वृत्वा तं परिपूजयेत् ।
कुर्यात् कुशवटुं वाऽपि लभ्यते ब्राह्मणो न चेत् ॥
(शारदायाम)
पश्चादादाय पाणिभ्यां शुक्नुवौ तावधोमुखौ ।
त्रिशः प्रतापयेही दर्भानादाय देशिकः ॥
तदनमूलमध्यानि शोधयेत् तैर्यधाक्रमात् ।
गृहीत्वा वामहस्तेन प्रोक्षयेद्दक्षिणेन तौ ॥
पुनः प्रताप्य तौ मन्त्री दर्भाननौ विनिःक्षिपेत् ।
प्रात्मनों दक्षिणे भागे स्थापयेत् तौ कुशास्तरे ॥
तन्त्रान्तरे।
गृहीत्वा सुस्रुवावूर्ध्वमुखौ चाधोमुखौ कमात् ।
प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्यामकैः स्पृशेत् ॥
पुनस्त्रिशः प्रताप्याधोमुखो, वही कुशान् क्षिपेत् ।
मूलमध्यानके न्यस्वेच्छक्तीरिच्छादिकाः क्रमात् ॥
नुचि शक्तिं सुचे शम्भुं विन्यसेट्टदयाणुना ।
রাধিকা রান্নাঘবে।
1 V

·(२८०)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्धतरङ्ग
(शंवागमे तु)
गृहीत्वा जुनुवाचूर्ववक्तावधोमुखौ क्रमात् ।
प्रताप्यानौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्पृशेत् ॥
त्रिसूत्रवेष्टितग्रीवौ पूजितौ कुसुमादिभिः ।।
कुशानामुपरिष्टात् तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे-इत्युक्तम् ॥
(मेरतन्त्र)
कुशाग्रैस्तु तयोरग्रं मध्य मध्यैश्च मार्जयेत् ।
मूलं मूलैस्विधा चैवं मार्जयित्वा प्रतापयेत् ॥
धृत्वा तौ वामहस्तेन प्रोक्षयेत् प्रोक्षणीजलैः ।
दक्षिणेन कराग्रेण पुनः संतापयेच्च तौ ॥
कुशान् क्षिप्त्वा ततो वही स्वदक्षे तौ कुशास्तरे ।
संस्थाप्य सुनुवौ पश्चाघृतसंस्कारमाचरेत् ॥
(शारदायाम्)
याज्यस्थालीमथादाय प्रोक्षयेदस्ववारिणा ।
तस्यामाज्यं विनिःक्षिप्य संस्कृतं वीक्षणादिभिः ।
तन्त्रान्तरे।
गव्यमाज्य समादाय मूलेनैवाभिमन्त्रितम् ।
स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्ति संचिन्त्याग्नौ प्रतापयेत् ॥
(शैयागमेऽपि)
गव्यमाज्यं समादाय मूलेनैवाभिमन्त्रितम् ।
खकां ब्रह्ममयीं मूर्ति संचिन्त्य च-इति ।
गव्यमित्युत्तमकल्पमभिप्रेत्योक्तम् ।
तदुक्तम् (पिङ्गलामते)
उत्तम गोघृतं प्रोक्तं मध्यमं महिपीभवम् ।
अधर्म छागलीजातं तस्माद्व्यं प्रशस्यते-इति ।

·- घृतसंस्कारः। (२८१) (वायवीयसंहितायाम् ) न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञकाम् । (शारदायाम) निरुह्य वायवेऽङ्गारान हृदा तेपु निवेदयेत् । इदं तापनमुद्दिष्टं देशिकैस्तन्त्रवेदिभिः॥ संदीप्यं दर्भयुगलमाज्ये क्षिप्त्वाऽनले क्षिपेत् । गुरुर्हदयमन्त्रेण पवित्रीकरणं विदम् ।। दीप्तेनं दर्भयुग्मेन नीराज्यांज्यं सवर्मणा । अग्नौ विसर्जयेदर्भमभिद्योतनमीरितम् ॥ घृते प्रज्वलितान् दर्भान् प्रदर्यास्त्राणुना गुरुः। जातवेदसि तान् न्यस्येदुद्योतनमिदं मतम् ॥ गृहीत्वा घृतमगारान प्रयोज्यानो जलं स्पृशेत् । अङ्गुष्ठोपकनिष्ठाभ्यां दी प्रादेशसंमितौ ॥ धृत्वोत्पुनीयावस्त्रेण घृतमुत्पवनं त्विदम् । तहृदयमन्त्रेण कुशाभ्यामात्मसंमुखम् ।। घृते संप्लवनं कुर्यात् संस्काराः पहुदीरिताः। मङ्गुष्ठोपकनिष्टाध्यामिति हस्तमयस्येति रोपः । उत्पुनीयादिति मप्रिसंमुग्न- मिति रोपः। तबुकम् (शेयागमे) प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामद्गुष्टानामिकायकैः । धृताभ्यां संमुखं वहेरनेणोलवमाचरेत् ।। (शारदापाम) प्रादेशमानं साथिदर्भयुग्मं घृतान्तरे । निःक्षिप्य भागौ धौ कृत्वा पक्षो शुरूतरौ स्मरेत् ॥ वामे नाडीमिडां भागे दक्षिणे पिङ्गलां पुनः ।

·(२८२)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरङ्गे
सुपुपमा मध्यतो ध्यात्वा कुर्याद्धोमं यथाविधि ॥
तत्र खुवधारणप्रकारो (नारदीये)
हीयते यजमानो वै स्रुवमूलस्य दर्शनात् ।
तस्मात् संगोपयेन्मूलं होमकाले स्रुवस्य च ॥
अये व्याधिकरं प्रोक्तं मध्ये शोककर स्मृतम् ।
मूले हानिकरं प्रोक्तं नुवं धारयते कथम् ॥
वेदानुलं परित्यज्य अग्रे चैव दिरष्टकम् ।
वेदाङ्गुलं तु तन्मध्ये धारयेच्छसमुद्रया ॥
तन्लान्तरे।
पञ्चाङ्गुलं वहिस्त्यक्त्वा धारयेच्छसमुद्रया ।
(होमसारे)
मूलात् पडगुलं यक्त्वा चतुरङ्गुलमेव वा ।
प्रकोप्टे मूलमाच्छाद्य धारयेच्छङ्गामुद्रया ॥
श्रुयेणाज्यं समादाय जुहुयानन्युजपाणिना ।
(भैरवतन्ते)
हविरुत्तानहस्तेन वैश्वानरमुखे हुतम् ।
होतुश्चक्षुर्विनाशाय यजमानो विनश्यति ॥
(परिशिष्तु)
उत्तानेनैव हस्तेन अङ्गुष्टाग्रेण पीडितम् ।
संहनाङ्गुलिपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयात् ....त्युक्तम् ।
भैरप।
होमे मुद्रात्रयं प्रोक्तं मृगी हंसी च शूकरी।
मगो कनिष्ठातजन्योहंसी मुक्तकनिष्ठिका ।।
शूकरी करसङ्कोचमिति मुद्राः मकीनिंताः।
मृगी च पुत्रकामार्थी हंनी सर्वफलप्रदा ॥
.
सन्मान्तरे।

·व्याहृतिहोमः।
(२८३)
अभिचारेपु सर्वेषु शूकरी कथिता बुधैः ।
(शारदायाम)
जुवेण दक्षिणाद्भागादादायाज्यं हृदा गुरुः ।
जुहुयादग्नये स्वाहेत्यग्नेर्दक्षिणलोचने ।
वामतस्तहदादाय वामे वहिविलोचने ।
जुहुयादध सोमाय स्वाहेति हरयाणुना ।।
(मेरुतन्त्र)
गृहीत्वाऽऽज्यं वामभागाइदा वामेऽग्निलोचने ।
हुनेत् सोमाय स्वाहेति त्यागः सर्वत्र नो मतः ॥
(शारदायाम )
मध्यादाज्यं समादाय वहेर्भालविलोचने ।
जुहुयादग्नीपोमाभ्यां स्वाहेति हृदयाणुना ॥
हन्मन्त्रेण सुवेणाज्यं भागादादाय दक्षिणात् ।
जुहुयादग्नये विष्टकृते स्वाहेति तन्मुखे ॥
हेतिं संपातयेदागेवाज्यस्यायाहुतिक्रमात् ।
इत्यग्मिनेत्रवक्ताणां कुर्यादुद्योतनं गुरुः॥
संपातपेशागेविसि । यस्माद्भागादाज्यं गृहीत्या हुतं तझागे हुतशेपं क्षि-
पेदित्यपः।
तदुक्तम् (शयागमे
स्वाहेत्यनो हेतिशेषभागमाज्यं क्षिपेत् क्रमात् इति ।
(शारदायाम्)
सताराभिहितिभिराज्येन जुहुयात् पुनः ।
भास्वाहा: स्याहा । भुपः म्याहा।स्था स्थाधा। भूभयःमःम्मा.
देति व्यस्तसमस्ताभिः पयाहुनयः पथभिमनुभिनदिति (नारायणीपतम्त्र.)
पचनात्।

·(२८४)
पुरश्चर्याणपस्य चतुर्थतरों
(उड्डीशे)
देव्या व्याहृतिहोमं च ताराद्येन चतुर्डनेत् ।
भूरमये पृथिव्यै च महते वह्निवल्लभा ॥
भुवः पदाद्वायवे च अन्तरिक्षाय शब्दतः ।
अग्न्यादित्यचन्द्रमसो डेन्ता नक्षत्र इत्यपि ॥
भ्यसन्तश्चैव दिग्भ्यश्च महते वहिवल्लभा ।
(शारदायाम)
जुहुयादग्निमन्त्रेण त्रिवार देशिकोनमः ।
गर्भाधानादिकं वहेः क्रिया निवर्तयेत् कमात् ॥
अष्टाभिराज्याहुतिभिः प्रणवेन पृथक् पृथक् ।
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं पुनः ॥
अनन्तरं जातकर्म स्यान्नामकरणं तथा ।
उपनिष्क्रमणं पश्चादनप्रासनमीरितम् ॥
चूडोपनयनं भूयो महानाम्न्यं महानतम् ।
अथोपनिपदं पश्चादूगोदानोद्वाहको मृतिः ॥
(मेरो)
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं चरेत् ।
जातं वागीश्वरीगर्भात् प्रागवध्याहुताशनम् ॥
जातकर्म ततः कृत्वा नालच्छेदं समाचरेत् ।
सूतकं शोधयित्वाऽथ कुर्यानाम यथाविधि ॥
तृप्तये यस्य देवस्यास्यग्निस्तन्नामपूर्वकः।
चौलोपनयन वढमहानाम्नीवतं तथा ॥
महावत चोपनिपद्तं गोदानमेव च ।
समावर्तनमुहाहः शाक्त वाग्भवपूर्वकाः ॥

·नालापनयनम् ।
(२८५)
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य कर्मनाम समुद्धरेत् ।
संपादयामि स्वाहेति सर्वकर्मस्वयं विधिः॥
(शारदायाम)
शुभेपु स्युर्विवाहान्ताः क्रियास्ताः क्रुरकर्मसु ।
मरणान्ताः समुदिष्टा वढेरागमवेदिभिः ।
(उहीये)
जातकर्म समाप्याथ श्रमापनोदनाय च ।
प्रादेशमात्रां समिधं मूलाग्रघृतसंप्लुताम् ॥
ॐ कामेश्वरकामेशीभ्यां स्वाहेति त्रिर्विनिःक्षिपेत् ।
चवेश्च पितरौ मन्त्री स्वदेहे विनियोजयेत् ॥
इप्टदेवस्य नाम्ना तु वहेर्नाम समाचरेत् ।
फामेश्वरकामेभ्यरीभ्यामिति तु श्रीविद्यायाम् । अन्यत्र धागेश्वरपागीश्वरी-
भ्यामिति शेयम्।
(पूर्णयागे)
प्राज्याहुत्यष्टकं हुत्वा नामकर्म समाचरेत् ।
देशिकस्त्वमुकोऽसीति मूलमन्त्रेण कल्पयेत् ॥
(वायवीयसंहितायाम)
जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत् ।
नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् ॥
शिवाग्निरिति नामास्य कृत्वा हुतिपुरःसरम् ।
पित्रोर्विसजनं कृत्वा चूडोपनयनादिकम् ॥
अथोद्वाहावसानं च कृत्वा संस्कारमस्य तु ।
नालापनयनप्रकारस्तु (शैवागमे)
वहेरिहास्त्रमन्त्रेण ततो नालापनुत्तये ।
समिधः पञ्च जुहुयात् प्रान्ते मूले घृतप्लुताः- इति ॥

·(२८४)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरने
(उद्दीशे)
देव्या व्याहृतिहोमं च ताराद्येन चतुर्हनेत् ।
भूरमये पृथिव्यै च महते वहिवल्लभा ।
भुवः पदाद्वायवे च अन्तरिक्षाय शब्दतः ।
अग्न्यादित्यचन्द्रमसो उन्ता नक्षत्र इत्यपि ॥
भ्यसन्तश्चैव दिग्भ्यश्च महते वहिवल्लभा ।
(शारदायाम् )
जुहुयादग्निमन्त्रेण त्रिवारं देशिकोतमः ।
गर्भाधानादिकं वह्वेः क्रिया निवर्जयेत् कमात् ॥
अष्टाभिराज्याहुतिभिः प्रणवेन पृथक् पृथक् ।
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं पुनः ॥
अनन्तरं जातकर्म स्यान्नामकरणां तथा ।
उपनिष्क्रमणं पश्चादनमासनमीरितम् ॥
चूडोपनयनं भूयो महानाम्न्यं महाव्रतम् ।
अथोपनिषदं पश्चादूगोदानोद्वाहको मृतिः ॥
( मेरी)
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं चरेत् ।
जातं वागीश्वरीगर्भात् प्रागवध्यायेडुताशनम् ॥
जातकर्म ततः कृत्वा नालच्छेदं समाचरेत् ।
सूतकं शोधयित्वाऽय कुर्यानाम यथाविधि ॥
तृप्तये यस्य देवस्यास्यग्निस्तनामपूर्वकः ।
चौलोपनयनं वह्वेर्महानाम्नीव्रतं तथा ॥
महानतं चोपनिषद्तं गोदानमेव च ।
समावर्त्तनमुद्दाहः शाक्त वाग्भवपूर्वकाः ॥

·तथा।
नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् ॥
शिवाग्निरिति नामास्य कृत्वा हुतिपुरःसरम् ।
अधोद्वाहावसानं च कृत्वा संस्कारमस्य तु ।
वहेरिहास्त्रमन्त्रेण ततो नालापनुत्तये ।
समिधः पञ्च जुहुयात् प्रान्त मूले धूतप्लुताः इति ।
नालापनयनम् ।
(२८५)
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य कर्मनाम समुद्धरेत् ।
संपादयामि स्वाहेति सर्वकर्मस्वयं विधिः ॥
(शारदायाम )
शुभेपु स्युर्विवाहान्ताः क्रियास्ताः क्रुरकर्मसु ।
मरणान्ताः समुद्दिष्टा वढेरागमवेदिभिः ॥
(उड्डीशे)
जातकर्म समाप्याथ श्रमापनोदनाय च ।
प्रादेशमात्रां समिधं मूलाग्रघृतसंप्लुताम् ।।
ॐ कामेश्वरकामेशीभ्यां स्वाहेति त्रिर्विनिःक्षिपेत् ।
बह्येश्च पितरो मन्त्री स्वदेहे विनियोजयेत् ॥
इष्टदेवस्य नाम्ना तु वहेर्नाम समाचरेत् ।
फामेश्वरकामेश्वरीभ्यामिति सु श्रीविद्यायाम् । अन्यत्र धागेश्वरपागीश्वरी.
भ्यामिति शेयम्।
(पूर्णयागे)
आज्याहुत्यष्टक हुत्वा नामकर्म समाचरेत् ।
देशिकस्त्वमुकोऽसीति मूलमन्त्रेण कल्पयेत् ॥
(वायवीयसहितायाम् )
जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत् ।
पित्रोसिजनं कृत्वा चूडोपनयनादिकम् ॥
नालापनयनप्रकारस्तु (रोयागमे )

·(२९६)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरने
(वायवीयसंहितायाम् )
ताः पालाश्यः परा वाऽपि याज्ञीया द्वादशाङ्गुलाः ।
अवक्रा न स्वयं शुष्काः सत्वचो निर्बणाः समाः॥
दशाङ्गुला वा विहिताः कनिष्ठाङ्गुलिसंमिताः ।
प्रादेशमात्रा वाऽलाभे होतव्याः सकला अपि-इति ॥
(शारदायाम) वह्नः सकलसंस्काररोपे तरिपोर्विसर्जनमुक्ता नालापनयनीये
पञ्चसमिधा होम उक्तः।
ततश्च पितरौ तस्य संपूज्यात्मनि योजयेत् ।
समिधः पञ्च जुहुयान्मूलाग्रघृतसंप्लुताः-इनि ॥
(क्रियासारे)
पित्रोविसर्जनं कृत्वा चूडोपनयनादिकम् ।
कुर्यादा सर्वसंस्कारं शेषे देवौ विसर्जयेत् ॥
श्रमापनोदनार्थं च हुत्वा तिस्रः समिद्वराः ।
(मेरतन्त्रे)
सीजरसनानाम्ना चैकैकामाहुति हुनेत् ।
ततश्चाङ्गानि जुहुयाद्वमूर्त्यष्टकं तथा ।।
इन्द्रादिलोकपालाश्च आयुधानि ततः परम् ।
मन्त्रेणोङ्कारपूर्वेण स्वाहान्तेन विचक्षणः ॥
स्वाहावसाने जुहुयाध्यायन् वै मन्त्रदेवताम् ।
स्वाहान्तमन्त्रे तु स्वाहान्तर न देयम् । तदुक्तम् (मन्त्रप्रकारो)
नमोन्ते न नमो दद्याद्विठान्ते द्विठमेव च ।
पूजायामाहुती चापि सर्वत्राय विधिः शिवे ॥
विठः स्वाहा । अत्र उकारेण लिपिसाम्याद्विन्दुरुच्यते । विन्दुद्वयं विसर्गः।
स च शक्तिरूपस्तेन द्विठशब्देनानिशक्तिः स्वाहोच्यत इति राघवमहा.। वस्तुतो
द्विठ इति पारिभापिकी संक्षेति सांप्रदापिकाः।
( मेस्तन्त्रे)
चतुर्वारं सुवेणाज्यं गृहीत्वा नुचि निःक्षिपेत् ।
..

·चकहोमः।
(२८७)
तेनैव तां पिधायानो हुनेत् तिष्ठन् गुरुः स्वयम् ॥
चौपडन्तेन वह्वस्तु मनुना संवदेत् ततः।
जिह्वायां मध्यसंस्थायां मन्त्री ज्वालावलीतनौ ।।
ताराद्यैर्दशभिर्भेदैः पूर्वपूर्वसमन्वितैः ।
मनुना गाणपत्येन हुनेत पूर्व दशाहुतीः ।।
जुहुयाञ्च चतुर्वारं समस्तेनैव तेन तु ।
(शारदायामपि)
विघ्नेश्वरस्य मन्त्रेण जुहुयादाहुतीर्दश ।
सामान्यं सर्वतन्त्राणामेतदनिमखं स्मृतम् ॥
तत्रैच।
ततश्च संस्कृते वही गोक्षीरेण चरं पचेत् ।
अस्त्रेण क्षालिते पात्रे नवे ताम्रमयादिके ।।
तण्डुलान् शालिसंभूतान् मूलमन्त्राभिमन्त्रितान् ।
प्रसृतीः पञ्चदशभिः क्षिप्त्वा चास्त्रमनुं जपन् ।
प्रक्षाल्य पात्रवदनं पिधाय कवचाणुना ।
प्राङ्मुखो मूलमन्त्रेण देशिकेन्द्रश्चरुं पचेत् ॥
सुवेणाज्येन संपन्ने दद्यात् तसाभिघारणम् ।
मूलेन पश्चात् तत् पात्रं कवचेनावतारयेत् ॥
अस्त्रजप्तकुशास्तीर्णमण्डले विधिवद्गुरुः ।
तं विभज्य विधा भागमेकं देवाय कल्पयेत् ॥
अन्यमनौ प्रजुहुयादपरं देशिकः स्वयम् ।
शिष्येण साधं भुञ्जीत
होमभोजनयो. प्रफारस्पन पश्यते ।
( मेरंतन्ने)
संपूज्य देवतापीठं वह्री सम्यक् ततो गुरुः ।
IN

·(२८८)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरने
अग्निरूपधरां तत्र पूजयेदिष्टदेवताम् ॥
प्राज्येन साध्यमनुना पञ्चविंशतिसंख्यकम् ।
हुनेन्मन्त्री चाग्निमुखे वक्तकीकरणं त्विदम् ॥
आत्मानिदेवतानां च चिन्तयन्नैक्यमात्मवित् ।
एकादशाथ मूलेन हुनेदाज्येन चाहुतीः ॥
नाडीसन्धानमेतद्धि प्रोक्तं देशिकसत्तमैः।
अङ्गप्रभृत्या वृत्तीनामेकैकामाहुति हुनेत् ॥
अन्ते मूलेन दशाहुतयो देयास्तदुक्तम् (त्रिपुरासारसमुच्चये)
परिवारस्यैकैकां देव्या दशाहुतीर्जुहुयात् इति ॥
(मेण्तन्त्रे)
पूर्वादिदिक्षु कुण्डेषु सर्वेष्वपि यथाविधि ।
गुरुर्वहि परिहरेत् संस्कृतेपूक्तवर्मना ॥
सर्वचिजश्चन्दनायैः संपूज्य प्रोक्तदेवताम् ।
सर्वावरणसंयुक्तां मूलेन जुहुयुस्ततः ।।
पञ्चविंशतिधा सर्पिःसंयुतेन पयोन्धसा ।
अन सर्वेप्यपि कुण्डेषु वह्निविहरणमाचार्यकर्तृकम् । कुण्डान्तरसंस्कारस्तु
ऋत्विकर्तृको योध्य 1 जुहुयुरिति । आचार्य ऋत्विजश्चेति रोपः । पयोन्धसा
चरुणा पूर्वोक्तचरोद्वितीयभागेनेति यावत् । चरुहोमात पूर्व पञ्चविंशतिराज्या-
झुतयो देयाः।
तथा च (शारदायाम)
ततोऽन्येप्वपि कुण्डेषु संस्कृतेषु यथाविधि ।
प्राचार्यो विहरेदग्निं पूर्वादिषु समाहितः ॥
ऋत्विजो गन्धपुष्पाद्यैरङ्गाद्यावरणान्विताम् ।
तत्रोक्तदेवतामिष्टां पञ्चविंशतिसंख्यया ॥
मूलेनाज्येन जुहुयुः साज्येन चरुणा तथा ।

·प्रधिवासः। (२८९) (सोमशम्भी) चरोस्तृतीयभागं तु ग्रासत्रितयसंमितम् । अष्टग्रासप्रमाणं वा दर्शनस्पर्शवर्जितम् ॥ पलाशपुटके भुक्तौ भुक्तौ पिप्पलपत्रके । हृदा संभोजयेन्मन्त्री पूतैराचामयेज्जलैः ॥ (शारदायाम) आचान्तं शिष्यमानीय सकलीकृत्य देशिकः । *तालप्रमाणं हजप्तं क्षीरवृक्षादिसंभवम् ॥ दन्तकाष्ठं तदा दद्याच्छिप्याय विनयात्मने । दन्तान विशोध्यं यत्नेन तत् प्रक्षाल्य विसर्जयेत् ॥ (मेरतन्त्रेऽपि) वितस्तिमात्रं हजप्तं यथोक्तं दन्तधावनम् । शिष्याय दयात् स रदान् विशोध्य क्षालितं त्यजेत् ॥ दन्तकाष्ठपरीक्षा च गण्डपप्रवेशात् प्रागेघ फतव्या ।मत्र तु दन्तरोधिनमान- मिति संप्रदाय । अत्रैव परीक्षा फर्तव्येति फेचित् । अन्ये तु फालवयेऽपि तत्परीक्षा कर्तव्यवेत्याहुः। (शारदायाम) यथाविधि तमाचान्तं शिखाबन्धाभिरक्षितम् । विधाय सार्धममुना षेद्यां दर्भास्तरे गुरुः॥ शयीत तस्यां तां रात्रिमधिवासः समीरितः । (मारायणीये) पुनस्तं शिप्यमाचान्तं शिखावधाभिरक्षितम् । कृत्वां वेद्यां सहानेन स्वदर्भास्तरे गुरुः ॥ (पिङ्गलामते) स्वममानवमाश्रित्य स्वापयेत् पूर्वमस्तकम् । * मगु मध्यमाभ्यां परिमितवीर्यम् ।

·(२६०) पुरश्चर्यावर्णस्प चतुर्थतरङ्गे (घायवीयसंहितायाम्) देवस्य दक्षिणे भागे शिष्यं तमधिवासयेत् । अहतास्तरणास्तीर्णसदर्भशयने शुचिः ॥ (मेरुतन्ने) आचान्तमत्र च ययाविधि तं शिखायां बन्धैः सुरक्षितममुं प्रविधाय मन्त्री वेद्यां शयीत कुशसंस्तरणे रजन्यां शिष्येण सार्धममुना गदितोऽधिवासः ॥ (महाकपिलपश्चरा) गुरुपादार्चनं कृत्वा उपवासी जितेन्द्रियः। दर्भशय्यां गतो रात्रौ दृष्वा स्वप्नं निवेदयेत् ॥ ( योगिनीतन्ने) (मेरुतन्त्र)च यजाग्रतो दूरमुदैति दैव- मावृत्य मन्त्रान् प्रयतस्विरेतान् । ल-कभुग्दक्षिणपार्श्वशायी स्वप्नं परीक्षेत यथोपदेशम्। भगवन् देवदेवेश शूलभूदृपवाहन । इप्टानिष्टे समाचक्ष्व मम सुप्तस्य शाश्वतः ॥ एवं सुप्तः कुशास्तीर्णे ततः प्रयतमानसः । निशान्ते पश्यति स्वप्नं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥ (पिङ्गलामते) (मेरुतन्ने) च । तारो हिलिद्वयं शूलपाणये दिठ ईरितः । स्वप्नमानवमन्त्रोऽयं शम्भुना परिकीर्तितः॥ नमो जय त्रिनेत्राय पिङ्गलाय महात्मने । वामाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः ।।

·(२६१)
शुभस्वाना..
स्वप्ने कथय मे तथ्यं सर्वकार्येष्वशेषतः ।
क्रियासिद्धिं विधास्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥
(मन्नतन्त्रमकाशे)
ॐहत्सकललोकाय विष्णवे प्रभविष्णवे।
विश्वाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः॥
स्वप्नमानवमन्त्रोऽयं कथितो नारदादिभिः ।
(नारदीये)
परब्रह्मस्वरूपस्त्वमन्तश्चरसी विश्वधृक् ।
शुभाशुभगतिं देव स्वप्ने मे विनिवेदय ॥
इत्युच्चार्य नमस्कुर्याजानुभ्यामवीं गतः।
प्रसन्नो वाग्यतस्तस्मिन् शयीतेष्टं विचिन्तयेत् ॥
अथ शुभस्यमा । (योगिनीतन्त्रे)
त्रिविधं दर्शनं तस्य यथार्थमयथार्थकम् ।
अपाकजं यत् स्वस्थानां संयतानां हि दर्शनम् ।।
यथार्थमयथार्थ तदस्वस्थानां विकारजम् ।
अपाकजं मानसं च यथार्थफलमुच्यते ॥
(भागमसिद्धान्ते)
पाये वर्षाद्वत्सरार्धाद्वितीये
यामे पाको वर्पपादात् तृतीये।
यामे पाकः शर्वरीतुर्यपादे
सद्यः पाको यो विसर्गेपु दृष्टः ।।
तथा।
स्वप्ने पश्यति धै देवं निजेष्टं सर्वतो मुखम् ।
गुरुं प्रसादसुमुखं निर्मलं चन्द्रमण्डलम् ।।
गगां भागीरथी भानुं लिगिनं लिङ्गमैश्वरम् ।

·(२९२)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरतें
प्रसन्नां तत्र जानीयात् सिद्धिं स्वप्ननिदर्शने ॥
( নায়েষ্ট
क्षितिलाभः क्षतं चाब्धितरणं चाग्निपूजनम् ।
होमश्च ज्वलिते वही संग्रामविजयस्तथा ।।
हंसकोकमयूराणां रथारोहणमेव च ।
(महाकपिलपञ्चरात्रे)
कन्यां छत्रं रथं दीपं प्रासादं कमलं नदीम् ।
कुजरं वृपभं माला समुद्र फेनिलं दुमम् ॥
पर्वतं च हयं मध्यमाममांससुरासवम् ।
एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति ।
समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने ॥
नदीसमुद्रतरणमाकाशगमनं तथा ।
भास्करोदयनं चैव प्रज्वलन्तं हुताशनम्
ग्रहनक्षत्रताराणां चन्द्रमण्डलदर्शनम् ।
हर्म्यप्ररोहणं चैव प्रासादशिरसोऽपि वा ॥
नागाश्ववृपभेन्द्राणां तरुशैलाग्ररोहणम् ।
विमानगमनं चैव सिद्धमन्त्रस्य दर्शनम् ॥
एवमादीनि संदृष्टा* नरः सिद्धिमवाप्नुयात् ।
स्वप्ने तु मदिरापानमाममांसस्य भोजनम् ॥
कृमिविष्ठानुलेपं च रुधिरेणाभिषेचनम् ।
भोजनं दधिभक्तस्य श्वेतवस्त्रानुलेपनम् ॥
* तान्त्रिकप्रयोगोऽयम् ।

·:
शुभस्वाता
सिंहासनं रथं यानं ध्वज राज्याभिपेचनम् ।
रत्नान्याभरणादीनि दृष्टा स्वप्ने प्रसीदति ।।
(नारदपञ्चरात्रे)
गुरुर्देवो द्विजः कन्या गोगजाश्वाश्च केशरी ।
दर्पणं शबभयौं च तन्त्रीवाद्यं च रोचनम् ॥
ताम्बूलभक्षणं चैव तथा बध्याभिवन्दनम् ।
सिद्धानमाममांसं च मयस्त्रीमदिरावसाः॥
छत्रं यानं सितं वस्त्रं तथाऽन्यं श्वेतचन्दनम् ।
मालामुक्ताफले हारः पूर्णः समुदितः शशी ॥
प्रचण्डकिरणः सूयों निम्नगाऽथ महोदधिः।
प्रफुल्लपादपः शाली रोचना कुगुमं मधु ॥
लाजाः सिद्धार्थका बीजं नवभाण्डं च पायसम् ।
उपासन्नोऽप्यथाचार्यों गायत्री च वशं गता ॥
सर्वे स्वप्ने शुभाः प्रोक्ताः सिद्धिमोक्षफलप्रदाः ।
(नारदीये)
ग्रहणं तु परस्त्रीणामगम्यागमनं तथा ।
दंशनं श्वेतनागेन वन्धनं शृङ्खलादिभिः ॥
रोदनं ताडनं चैव धावनं चाङ्गघातनम् ।
मृल्लोहनपुकांस्यस्य शीसकस्यापि कुत्सितात् ॥
धातोर्लाभस्तथा पुष्पं फलरत्नावुभावपि ।
व्यजन स्वयमन्येन धमनं च विभावसोः॥
एवमादीनि चान्यानि शुभान्याहुर्मनीषिणः ।
(मेरुतन्ने)
पूर्णकुम्भो दर्पणं च मीनमाज्यं च रोचना ।

·(२९४)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरहे
शवं रोदनहीनं च शस्त्राणि च पताकिका ।।
भारद्वाजो नृपालश्च वेदशब्दश्व गायनम् ।
कशामाङ्गल्यगीतानि चाकुशं यहृदः प्रियम् ।।
स्वप्ने दृष्टानि चैतानि साधकः सिद्धिमाप्नुयात् ।
व्याध्याः नास्ति दुःखं स्यात् सामान्य सुखमाप्नुयात् ।
यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति ।
कामयन्ती नदीसिन्धुतरणं भ्रमणं च खे॥
भास्करोदयनं चैव ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः ।
हर्म्यप्रासादनागाश्ववृषशलाग्निरोहणम् ॥
भोजनं दधिभक्तस्यापकमांसस्य भोजनम् ।
कृमिविष्ठानुलेपश्च रुधिरेणाभिपेचनम् ॥
ताम्बूलभक्षणं मद्यपानं वध्याभिवन्दनम् ।
प्रचण्डकिरणः स्वस्थः कार्यसिद्धेस्तु लक्षणम् ।।
श्वेताम्बरधरा नारी श्वेतमाल्यानुलेपना ।
अवगृहति ये स्वप्ने तस्य श्रीः सर्वतो मुखी ॥
श्रासने शयने पाने शरीरे वाहने गृहे ।
ज्वलमाने विबुध्येत तस्य श्रीः सवतो मुखी ॥
सितारगस्य देशश्च जायते दक्षियो करे।
दशाहोभिर्भवेल्लाभो रोगी रोगाद्विमुच्यते ॥
निगडैाहुपाशेन वध्यते वा सुतो भवेत् ।
प्रतिष्ठा वर्धते तस्य दुग्धपानादनक्षयः ॥
सुरारक्तं पिबन् विद्यां लभेहिमो धनं परम् ।
दधि दृष्ट्वा भवेत् प्रीतिगोधूमैश्च धनागमः॥

·(२९५)
शुभस्यमाः।
सिद्धाविष्टागर्म विद्याल्लाभः सिद्धार्थकैस्तथा ।
दधिलाभाद्भवेदों घृतलाभाद्भवेजयः ॥
घृताशनाद्धनक्लेशो जयस्तु दधिभक्षणे ।
लिङ्गाद्यभ्यर्चनं दृष्टा व्यवहारे जयो भवेत् ॥
यस्तु मध्ये तडागार्भुजीत घृतपायसम् ।
निष्कम्पपुष्करे पन्ने तं विद्यात् पृथिवीपतिम् ।।
देवतालिङ्गिन्नो गावः पितरो ब्राह्मणा नृपाः ।
यद्वदन्ति नरं स्वप्ने तत् तथैव भविष्यति ॥
अन्त्रैः संवेष्टयेद्यस्तु ग्राम नगरमेव वा।
ग्रामे मण्डलराज्यं स्यानगरे पार्थिवो भवेत् ॥
चन्द्रताराप्रसनं परिमार्गणमेव च ।
भूम्यम्बुधीनां प्रसनं शत्रूणां च बधक्रिया ॥
जयो विवादद्यूतेषु शत्रूणां च तथा जयः ।
घडवामहिपीसिंहीगोहस्तिन्यादिदोहनम् ॥
प्रसादो गुरुविप्रेष्टदेवसिद्धादिकाच्छुभः ।
स्नानं राज्याभिषेकरच स्वशिरश्छेदनं मृतिः ॥
तीर्थोदकानां तरणं तथा विषमलवनम् ।
गोहस्तिषडवासूतिवह्निलाभस्तथैव च ॥
परस्यालिङ्गनं तस्या लाभो रोदनमेव च ।
विष्ठालेपः कुन्दजातीवकुलक्ष्मेशदर्शनम् ॥
रणधूतिविमर्देषु जयो निगडवन्धनम् ।
पशुमर्त्यमृगाणां च लब्धिरध्यसनं तथा ॥
शिखिलाभः श्वेतवस्त्रपुष्पचन्दनधारणम् ।
10

·(२९.८)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरने
मणितारसुवर्णादिपात्रे भोजनकं यदा ॥
पश्येत् तदा साधकस्य ज्ञेया सिद्धिरुपस्थिता।
कार्यानां कार्यसिद्धिरितरेषां धनागमः ।।
अथाशुभस्वमाः।
कृष्णाम्बरधरा नारी कृष्णगन्धानुलेपना ।
अवगहति यं स्वप्ने सा रात्रिस्तस्य पश्चिमा ॥
एवं तु रक्तया व्याधिः शोकोऽरुणसमानया।
नीलया कलहो हत्या पीतया कीरया विपत् ॥
तथा।
वन्ध्याचमतुपास्थ्यादिलवणाङ्कारमिन्धनम् ।
विटलीवोन्मत्ततेलानि जटिलारिवनौषधम् ॥
रोगी तृणं च संन्यासी नग्नोऽभ्यक्तः क्षुधाऽऽतुरः।
विमुक्तकेशः पतितो व्यङ्गासृक् शरटाक्षतम् ॥
मार्जारयुद्धं कार्पासो गर्भिणी च रजस्वला ।
गुडस्तकं च कापायी पड़ रण्डा कलिगृहे ।।
वस्त्रादिकस्य स्खलनं लुलापसमरं तथा ।
अन्धः कुब्जो दुर्वचनो वधिरः खञ्जकुन्जको ।
वमनं च घटो रिक्तो रजकी मलिनाम्बरा ।
एतेष्टर्न कार्य स्याद्रोगी मृत्युमवाप्नुयात् ॥
अशोकं करवीरं च पलाशं वाऽपि पुष्पितम् ।
स्वप्नेऽपि सलिलं दृष्ट्वा नरः शोकमवाप्नुयात् ॥
रूपान्तरप्रवेशश्च दक्षिणाशागतिस्तथा ।
पङ्के निमजनं स्नानं पुत्रभार्याविनाशदम् ।।
गाहास्तीहजेदेवीदेवज्यं कृष्णं न शोभनम् ।

·अशुभस्यमाः ।
(२९७)
कसभस्मास्थ्यादीनि त्यक्त्वा भुक्तं शुभावहम् ॥
रक्तगन्धाम्बरस्त्रग्बी कृष्णो वा दक्षिणामुखः।
खरोष्ट्रमहिपारूढस्त्रिमासं न स जीवति ॥
श्वभ्रे वा पतनं गेहे द्वारं चास्य पिधीयते ।
न चोत्तिष्टति यस्तस्मात् तदब्दं तस्य जीवितम् ॥
वान्तिमूत्रं पुरीपं च सन्तानजननं व्युतिः ।
शुक्रस्य पश्येद्यः स्वप्ने तस्यायुर्दशमासिकम् ॥
ताड्यते विकृतैः कृप्पणैः पुरुरुद्यतायुधैः ।
पापाणैस्ताड्यते वाऽपि तस्य मृत्युन संशयः ॥
महिपोटखरारुढस्तैलाभ्यक्तश्च मुण्डितः।
दक्षिणाशां प्रस्थितो यस्तस्य मृत्युर्न संशयः ॥
पश्येत् प्रासादपतनं गृहस्य शशिसूर्ययोः ।
पर्वतानां च वृक्षाणामधिकारच्युतिर्भवेत् ॥
हानिश्चैव स्वगोत्राणां व्याधिनाऽभिभवस्तथा ।
गृहसंमार्जनं लेपो गोमयेन मृदाऽपि वा ।।
ती, नदी समायातस्तीरेऽन्यदसनं धृतम् ।
रोगी रोगाद्विमुच्येत हानिः स्वस्थस्य जायते ॥
पुनामानो मृगखगाः पोतकी शुकरी रला ।
पिङ्गला छुच्छुका पल्ली वामाले कोकिला शिवा ॥
स्त्रीनामानो मृगखगाः श्रीकण्ठो वानरो रुरुः ।
छिकरः पिप्पलो भासो दक्षे काकःकुछुटाः ।।
दृष्टाधेद्रोगिणो रोगनाशः साधकसिद्धयः ।
स्वस्थस्य चोद्यमालाभो दिग्व्यत्यासान शोभनम् ॥

·.... (२६८) पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरङ्गे प्रथ स्वमनिवेदनम् (नियन्धे) शिष्यस्य शुचिराचान्तः पुष्पहस्तो गुरुत्तमः । प्रणम्य शिरसा हृष्टस्तस्मै स्वप्नं निवेदयेत् ॥ स्वप्ने चाक्षिसमक्षं वा आश्चर्यमपि हर्षदम् । अकस्माद्यदि वा पश्यनाख्यातव्यं गुरोविना ।। अथ दुःस्वमशान्तिः ( महाकपिलपश्चरात्रे) दृष्टा दुःस्वामकं चैव होमात् सिद्धिमवाप्नुयात् । (पिङ्गलामते) शुभे शुभं भवेत् तस्य जुहुयादशभे शतम् । अस्त्रेणेति क्रमाद्विद्वान् इति॥ (मेरुतन्त्रे) सक्षीराणां घृताक्तानां समिधां च शतं हुनेत् । पलाशानां तु गायत्र्या शूद्रः स्नात्वा हविष्यभुक् ॥ दीपं दद्यादिप्रगृहे विष्णोगेंहे शिवालये। एवं दृष्टाऽशुभं स्वप्नं गृह्णीयान्मनुमन्यथा ।। गृहीते हानिरेव स्याद्वाऽन्यदेवं विचिन्तयेत् । (नारदपञ्चराने) दृष्टा समाचरेद्धोमं दन्तकाष्ठोदितं *मुने । केवलेनाथ वाऽऽज्यन सिंहमन्त्रेण शान्तये ॥ मनमन्प्रगायत्रीसिंदमन्त्राणां विकल्पः । ताराघमनलं दंष्ट्रायुधाय मदासिं- हाय हुँफट नमः । सिंहस्प मनुरिति ( मेरी मोक्तः) अथ दीक्षादिनकृत्यम् ( मेहतन्त्रे) समुत्यायोपसि पुनः सन्ध्यास्नानादिकं चरेत् । गुरुः शिष्यो ऋत्विजश्च गच्छेद्यागगृहं प्रति ॥ सर्वे ते स्वस्वकुण्डेपु जुहुयुः समृतैस्तिलैः । पुनः साध्येन मनुना ह्यष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ * तपा दन्तधावनम् । [जातीतगरमन्दारेलु सनं च विनश्यति । रति पुस्तके उपलभ्यते ।

·(२६९) अग्न्यानि । द्रव्यैर्विधानप्रोकैर्वा हुनेदष्टाधिकं शतम् । (श्रीभविष्ये) आहुतिस्तु घृतादीनां स्वेणाधोमुखेन च । हुनेत् तिलाद्याहुतीश्च देवेनोत्तानपाणिना ॥ (वायवीयसहितायाम) सुवेणाज्यं समित्याचं सुचा शेषं करेण वा । तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनारेण वा तथा ॥ (महाकपिलपञ्चरात्रे). अप्रदीप्तेन होतव्यं मध्यमेनाप्यनिन्धिते । प्रदीप्त लेलिहानामौ होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ (यहचपरिशिष्टेऽपि) अधोमुखः सधूमे तु जुहुयायो हुताशने । यजमानो भवेदन्धः सपुत्र इति च श्रुतिः ॥ (छन्दोगपरिशिष्टेऽपि) योऽनचिपि जुहोत्यग्नो व्यङ्कारिणि च मानवः । मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रश्चोपजायते ॥ (त्रिपुरासारे) अग्नेः कर्णे होमतो व्याधिवाधा नेत्रेऽन्धत्वं नासिकायामव्याधिः । द्रव्यच्छेदो मस्तके स्यान्मुखान्त- होम कुर्यात् तेन नित्यं विपश्चित् ॥ तन्मान्तरे। यतः काष्ठं ततः श्रोत्रं यत्र धूमोऽत्र नासिका । यत्राल्पज्वलनं नेत्रं यत्राहारस्ततः शिरः।। यत्र प्रज्वलिता ज्वाला जिह्वा सा जातवेदसः ।

·( ३००)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरङ्गे
अन्यत्रापि।
सधूमोऽग्निः शिरो ज्ञेयं निघूमश्चक्षुरेव च ।
ज्वलत्कृशो भवेत् कर्णः काष्ठलमस्तु नासिका ॥
अग्निालायते यत्र शुद्धस्फटिकसन्निभः ।
तन्मुखं तत्र विज्ञेयं चतुरङ्गुलमानतः ।।
(नवदुर्गाकल्पे)
यत्र काष्ठं तत्र श्रोत्रे यत्र धमस्तु नासिके ।
यत्राल्पज्वलनं नेत्रं यत्र भस्म तु तच्छिरः
यत्रैव ज्वलितो बतिस्तत्र जिह्वा प्रकीर्तिता।
(शारदायाम् )
तथा।
वैश्वानरं स्थितं ध्यायेत् समिहोमेषु देशिकः ।
शयानमाज्यहोमेपु निषण्णं शेषवस्तुपु ॥
स्वर्णसिन्दूरवालार्ककुङ्कुमक्षौद्रसन्निभः ।
सुवर्णरेतसो वर्णः शोभनः परिकीर्तितः॥
भेरीवारिदहस्तीन्द्रध्वनिर्वहेः शुभावहः ।
नागचम्पकपुन्नागपाटलायूथिकानिभः ॥
पनेन्दीवरकहारसर्पिर्गुग्गुलुसन्निभः ।
वकस्य शुभो गन्ध इत्युक्तस्तन्त्रवेदिभिः ॥
प्रदक्षिणास्त्यक्तकमाछत्राभाः शिखिनः शिखाः ।
शुभदा यजमानस्य राज्यस्यापि विशेपतः ॥
कुन्देन्दुधवलो धूमो बढेः प्रोक्तः शुभावहः ।
कृष्णः कृष्णगते वणों यजमानं विनाशयेत् ॥
श्वेतो राज्यं निहन्याशु वायसस्वरसन्निभः ।
खरस्वरसमो वहेर्ध्वनिः सर्वविनाशकृत् ।।
..

·अध्यशोधनम्।
(३०१)
पूतिगन्धो हुतभुजो दोतुर्दुःखप्रदो भवेत् ।
छिन्नवृत्तां शिखां कुर्यान्मृत्यु धनपरिक्षयम् ॥
शुकपक्षनिभो धूमः पारावतसमप्रभः ।
हानि तुरगजातीनां गवां च कुरुते सदा ।
एवं विधेषु दोपेषु प्रायश्चित्ताय देशिकः ॥
मूलेनाज्येन जुहुयात् पञ्चविंशतिमाहुतिम् ।
(त्रिपुरासारसमुच्चये)
वस्वधिकं शतमाज्यैर्जुहुयाच्छान्तिकममीपु दोपेषु।
अस्त्रेण साधकेन्द्रस्तनुयादथ चक्रपूजां चरस्युक्तम् ।
(शारदायाम)
ततः सुधौत दन्ताद्यं स्नातं शिष्यं समाहितम् ।
पाययित्वा पञ्चगव्यं कुण्डस्यान्तिकमानयेत् ॥
(प्रयोगमारेपि)
पञ्चगव्यं यथाप्रोक्तं पीत्वाऽऽचान्तं यथाविधि ।
द्वारेण दक्षिणेनाथ यागस्थानं प्रवेशयेत् ।।
(शारदायाम )
विलोक्य दिव्यदृष्ट्या तं तच्चैतन्यं हृदम्बुजात् ।
गुरुरात्मनि संयोज्य कुर्यादध्वविशोधनम् ।।
तन्त्रान्तरे।
हदि स्थितं तचैतन्यं प्रस्फुरनारकाकृतिम् ।
श्रादाय स्थापयेत् स्वीये हृदयेऽद्यशमुद्रया ॥
(पडन्वयमहारत)
शोधनं नाम तत्त्वानां कारणैकत्वचिन्तनम् ।
वर्णादीनां कलानां च तस्यां चिदेक्यचिन्तनम् ॥

·(३०२३)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरङ्गे
(शारदायाम् )
उक्तं कलाध्वा तत्त्वाध्वा भुवनाध्वेति च त्रयम् ।
वर्णाध्वा च पदाध्वा च मन्त्राध्वेति परं त्रयम् ।।
(वायवीयसहितायाम् )
तत्र शाब्दास्त्रयोऽध्वानस्त्रयस्त्वार्थाः समीरिताः ।
तन्त्रान्तरे।
मन्त्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वेति च शब्दतः।
भुवनाध्दा च तत्वाध्वा कलावा चार्थतस्तथा ॥
मत्र तु संहारक्रमेणोक्तिः। (शारदायाम) सृष्टिक्रमणेति शेयम् ।
(मेरुतन्त्रे)
शिष्यस्य पादयोश्चिन्या गुरुणा तु कला इमाः ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च ॥
शान्यतीतेति पञ्चाथ शोधनक्रम उच्यते ।
कूर्चेन च गुरुः शिष्यं स्पृशन कुण्डे स्वके हुनेत् ।।
तिलैघृताक्तैस्ताराद्यममुकाध्वानमत्र च ।
शोधयामि द्विठान्तेन मन्त्रेणाप्टाहुती?नेत् ।।
तत्त्वावनि विलीनं तु कलाध्वानं विचिन्तयेत् ।
ततो लिङ्गप्रदेशे तु तत्त्वान्येतानि चिन्तयेत् ॥
गाणेशानि च शैवानि तत्रैतानि रसामयः ।
तद्यथा शिवशक्ती च सदाशिवमहेश्वरौ ।
विद्येति पञ्चशुद्धानि शुद्धाशुद्धानि सप्त च ॥
माया विद्या कला रागः कालो नियतिरेव च ।
पुरुषश्चाय शुद्धानि प्रकृतिर्बुद्धयहङ्कृती ॥
मनश्चेन्द्रियदशकं तन्मात्राभूतपञ्चकम् ।
शुद्धानीति । आणवफार्मणमायीयाख्यमलत्रयरहितानीत्यर्थः। तत्राणवो नाम
सदाशिवत्येन स्वस्थानायमर्पः । फार्मको नाम पुण्यपापवागदमिति प्रतीतिः ।

·अभ्यशोधनम् ।
(३०३)
मायीयो नागाहद्वारादायात्मत्वबुद्धिः । शुद्धशुद्रानीति । कारणत्वेन मलत्रयरा-
हित्यालुखानि । कार्यरूपत्येन तयुक्तत्वादशुद्धानीत्यर्थः ।
अथ वैष्णवतत्त्वानि द्वात्रिंशत्प्रमितानि तु ।
जीवः प्राणो मनो बुद्धिस्तन्मात्रा भूतपञ्चकम् ॥
दशेन्द्रियाणि हृत्पद्मं सूर्यसोमामयस्तथा ।
वासुदेवः संकर्षणाश्च प्रद्युमश्चानिरुद्धकः॥
सौराणि भूततन्मात्रामनोगर्वेन्द्रियाणि च ।
प्रकृतिर्बु द्धरिति च चतुर्विंशतिसंमितम् ।।
(सारदायाम)
निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च ततो विन्दुः कला पुनः ।
नादः शक्तिः सदापूर्वशिवश्च प्रकृतेर्विदुः ॥
आत्मविद्या शिवः पश्चाच्छियो विद्या स्वयं पुनः ।
सर्वतत्वं च तत्त्वानि प्रोक्तानि त्रिपदात्मनः ।।
तत्त्वाध्वा कथितो ह्येप तनदागमवेदिभिः ।
(मेरुतन्त्रे)
दशैव शक्तितत्वानि अात्मविद्या शिवा इति ।
शिवाविद्या तथाऽऽत्मेति चात्मविद्या शिवा पुनः।।
सर्वतत्त्वं चेति पुनः प्राग्वदूहेन होमयेत् ।
तत्त्वाध्वानं विलीनं तु चिन्तयेद्भुवनाध्वनि ।।
शिष्यस्य नामो चिन्त्यानि भुवनानि चतुर्दश ।
तानि कमेण पातालरसातलमहातलम् ॥
तलातलं च सुतलं वितलं चातलं च भूः ।
भुवश्च स्वर्महश्चापि जनस्तप इति क्रमात् ॥
सत्यं च भुवनाध्वानं होमायूहस्तु पूर्ववत्
विलीनं भुवनाध्वानं वर्णाध्वनि विचिन्तयेत् ॥
1P

·(३०४)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरने
अकारादिक्षकारान्तान वर्णान् संचिन्तयेदृदि ।
वर्णाध्यानं विलीनं तु पदावनि विचिन्तयेत् ॥
होमोहौ प्राग्वदेवान ललाटे चिन्तयेत् ततः ।
पदाध्वानं मूलमन्त्रपदवर्णस्वरूपकः ॥
पदाध्याऽत्रोहहोमादि प्राग्वदेव समाचरेत् ।
मन्त्राध्वनि विलीनं तु पदाध्वानं विचिन्तयेत् ॥
संपूर्णमन्त्री मन्त्राध्वा चिन्तयेच्छिप्यमूर्धनि ।
होमोहः प्राग्वदेवात्र विलीनोऽ*हं परे शिवे ॥
ब्रह्मरन्ध्रस्थिते ध्यायेदतः स्यादध्वशोधनम् ।
सृजेत् सृष्ट्या विलीनान्ताच्छिवान्ताच्च गुरुत्तमः॥
देशिकेन्द्रश्च तं शिष्यं दृष्ट्वा दृष्ट्या च दिव्यया ।
तच्चैतन्यस्थितं तस्मिँस्तस्मिन्नेव च योजयेत् ॥
(शारदायामपि)
क्रमात् तान् विलयं नयेत् ।
शिव शिवान्तान् संलीनान् जनयेत् सृष्टिमार्गतः।
विलोकयन् दिव्यदृष्ट्या तं शिशुं देशिकोत्तमः ।
अात्मस्थितं तच्चैतन्यं पुनः शिष्ये नियोजयेत् ॥
(प्रियासग्रह)
शूद्रसङ्करजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते ।
पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्यात् पापविमोचनम् ॥
मूलेन दशधा हुत्वा चैकैकामाहुतिं ततः ।
हुत्वाऽऽवरणदेवेभ्यस्ततः पूर्णाहुतिं चरेत् ॥
(शारदायाम् )
खुचा पूर्णाहुतिं दत्वा मूलमन्त्रेण देशिकः ।
* विलीनोऽयमिति २ पु. पा

·पूर्णाहुतिः ।
(वायवीयसंहितायाम् )
ततो होमावशिष्टेन घृतेनापूर्य वै चुचम् ।
निधाय पुष्पं तस्याग्रे सुवणाधोमुखेन ताम् ॥
सदर्भेण समाच्छाद्य मूलनाञ्जलिनोत्थितः।
वौषडन्तेन जुहुयाद्धारां जवसमन्विताम् ।।
(मेरुतन्त्रे)
सर्पिपा स्युचमापर्य पुष्पं चोपर्यधेोमुखम् ।
जुगुपरि सुवं दत्वा पुष्पं तत्र प्रपातयेत् ।।
सच्योत्तरकराभ्यां च संपुटाभ्यां च शववत् ।
संगृह्योत्थाय संलग्रौ नाभौ तिर्यनिधाय च ॥
पूर्णा दाति मन्त्रेण मूलेन च सुसंयतः ।
दद्यात् पूर्णाहुतीस्तिस्रः सर्वकामप्रपूरणीः ॥
श्रोत्रियस्यैतदुद्दिष्टमन्यः पूर्णाहुतिं चरेत् ।
मूलेन वोपडन्तेन वाहान्तेन तु वामतः ।।
(ममिपुराणे)
मूर्धानं दिवमन्त्रेण संश्रवेण च धारया ।
दद्यादुत्थाय पूर्णां तु नोपविश्य कदा चन ॥
(हयापपञ्चरात्रे)
हुत्वा च हविषा दद्यात् त्रुचा पूणाहुतित्रयम् ।
वौषडन्तेन मन्त्रेण
(नारदपञ्चराने)
अभावे तु घृतस्यैव होमद्रव्येण पूरयेत् ।
तस्योपरि घृतं दद्यात् तदूर्ध्वं कुडमादिकम् ॥
(तूर्णीयागे)
मूलं नमोन्तमन्चार्य वामपादपुरःसरम् ।
.
इति।
।

·1-
(३०६)
पुरश्चर्यायस्य चतुपतरने
दद्यात् पूर्णाहुतीर्मन्त्री परामृतधिया ततः ॥
(मेरुतन्त्र)
दक्षपादं पुरस्कृत्य दक्षः पूर्णाहुतिं चरेत् ।
शक्तिहोमे वामपादं वाममार्गी च सर्वतः॥
(गौतमीयतन्त्रे)
जुलुवौ तु समादाय घृतेनापूर्य तत् पुनः ।
होमद्रव्याणि निःक्षिप्य नाभौ संस्थाप्य तौ पुनः ॥
ब्रह्मार्पणेन मनुना दद्यात् पूर्णाहुतिं पुनः ।
इतः पूर्वं प्राणवुद्धिं देहे धर्माधिकारतः ॥
जाग्रस्वमसुपुप्यवस्थासु मनसा चाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पश्यामुदरेण
शिश्ना यत् स्मृत यदुक्तं यत् कृत तत् सर्वं ब्रह्मार्पण भयतु स्वाहा ।
ब्रह्मार्पणमनुः सोऽयं ब्रह्मार्पणविधौ स्मृतः ।
एवं होमविधिं कृत्वा कुण्डस्थण्डिलदेवताः॥
दिकपालदेवताचापि अडरार्पणदेवताः।
श्रानयेत् कलशे चापि कृष्णैक्यं भावयेद्गुरुः ।।
कृष्णेति प्रकृताभिप्रायेण ।
(मेरुतन्त्र)
पुनः संपूज्य गन्धाद्यैर्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ।
कुण्डादुद्वास्य चाचार्यों देवतां कलशे न्यसेत् ॥
(शारदायाम)।
उदास्य देवतां कुम्भे साङ्गां सावरणां गुरुः।
पुनाहतिभिर्तुत्वा जिह्वादीनां विभावसोः ।।
एकैकामाहुतिं दत्वा परिपिञ्च्याद्भिरात्मनि ।
पावकं योजयित्वा स्वे परिधीन् सपरिस्तरान् ॥
नैमिनिके दहेन्मन्त्री नित्ये तु न दहेदिमान् ।

·मन्त्रदानविधिः।
(३०७)
च्यातिभिर्महाव्यातिभिः।
पुनः समापयेतोमं महाव्याहृतिपूर्वकम् इति वचनात् ।
तत्प्रकारस्तु (गौतमीय)
पूर्णाहुतिं ततो दयादद्भिश्चैवं विधानवित् ।
अभूरग्नये पृथिव्यै च महते स्वाहया तथा ॥
भुवो वायवे चान्तरिक्षाय महते स्वाहया तथा ।
स्वश्चन्द्रमसे दिग्भ्यश्च नक्षत्रेभ्यश्च स्वाहा ।।
ॐभूर्भुवःस्वचन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यो दिग्भ्यश्च महते स्वाहा। पायर्फ योजयित्वैति।
तत्मकारस्तु (गणेश्वरविमर्पिण्याम )
भो भो वहे महाशक्ते सर्वकर्मप्रसाधक ।
कर्मान्तरेऽपि संप्राप्ते सनिधिं कुरु सादरम् ।।
इति मन्त्रेण संप्रार्थ्य वह्निमुद्रासयेदपि इति ।
(मेरुतन्त्रे)
ततो ब्रह्माणमुद्रास्य ब्राह्मणाय प्रदापयेत् ।
द्वात्रिंशत्पलमानेन निर्मितं ताम्रपात्रकम् ॥
तण्डुलैस्तत् समापूर्य सहिरण्यं सदक्षिणम् ।
दद्याद्विप्राय तत्तुष्टयै पूर्णपात्रमितीरितम् ॥
ततः परिस्तराननौ परिधीन निःक्षिपेदिति ।
तन्त्रान्तरे।
अष्टौ मुष्टिर्भवेत् कुञ्चित् कुञ्चिदष्टौ तु पुष्कलः ।
पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपात्रं तदुच्यते ॥
(शारदायाम)
नेत्रे शिप्यस्य वधीयान्त्रमन्त्रेण वाससा।
(महाकपिलपधरात्रे)
नवेन शुक्लवस्त्रेण नेत्रे बड़ा .... इत्युक्तम्
..."

·(३०८)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्धतरङ्गे
(पिङ्गलामते)
नेत्रवस्त्रेण तन्नेत्रे नेत्रमन्त्रेण वन्धयेत् ।
(शारदायाम् )
करे गृहीत्वा तं शिष्यं कुण्डतो मण्डलं नयेत् ।
तस्याञ्जलिं पुनः पुष्पैः पूरयित्वा यथाविधि ।
कलशे देवताप्रीत्यै क्षेपयेन्मूलमुच्चरन् ।
(नारायणीये)
न्यासं शिष्यतनौ कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयत् ।
पश्चिमं द्वारमानीय क्षेपयेत् कुतुमाजलिम् ॥
(मेयतन्त्रे)
नेत्रवन्धमपास्यैवं वेशयेत् कुशसंस्तरे ।
ततश्च पाठयेच्छिष्यं मन्त्रमनं गुरूत्तमः ॥
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाअनशलाकया ।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
(पिगलामते)
पुष्पैरालिमापूर्य योगपीठे प्रदापयेत् ।
पश्चिमोत्तररुद्रेन्द्रः पुप्पपातः शुभः शुभे ॥
प्रात्मयागः क्रमादृयः संहत्योत्पाद्य देशिकः ।
तत्तन्मन्त्रोदितान न्यासान् कुर्यादेहे शिशोस्तदा ॥
आत्मयागो भूतशुद्धिः।
(प्रयोगमारे)
गुणांशेन पृथिव्यादिभूतानि विलयं नयेत् ।
यथावत् पिण्डसंस्थानि संहारक्रमयोगतः ॥
ततः सृष्टिक्रमेगाव पिण्डं संभावयेत् तदा ।
(मन्त्रतन्त्रप्रशारी)
उपविश्यासने शुद्धे संहरेत् तस्य विग्रहम् ।

·देवातमापनम् ।
(३६)
गन्धादिघ्राणसंयुक्तां पृथिवीमप्सु संहरेत् इत्यादि ।
(शारदायाम् )
पञ्चोपचारैः कुम्भस्था पूजयित्वेष्टदेवताम् ।
तस्यां तन्त्रोक्तमार्गेण विदध्यात् सकलीकृतिम् ।।
एतदन्तरं देवसकासावरमार्थनमुक्तमाचार्यः ।
कारुण्यनिलये देवि सर्वसन्निधिसंश्रये ।
शरण्ये वत्सले मातः कृपामस्मिन् शिशौ कुरु ॥
प्राणवप्रमुखैः पाशैः पाहि तस्य सुरेश्वरि ।
दीनस्यास्य दयाधारे कुरु कारुपयमीश्वरि ॥
ऐहिकामुष्मिक गैरपि संवध्यतामसौ।
स्वभक्तिः सकला चास्मै दीयतां निकलाश्रये---इति ।
(झियासप्रहमेस्तन्त्रयोः)
ततोऽयपात्रमादाय मूलमुच्चार्य मन्त्रवित् ।
साधु वाऽसाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया ॥
तत् सर्व देवदेवेश गृहाणाराधनं परम् ।
इत्यर्षोदकमुत्सृज्य किंचिदेवस्य दक्षिणे ॥
करे समर्पयविद्वान् कृतमाराधनं ततः।
भत्या प्रणम्य देवेशं श्लोकैरेभिः क्षमापयेत् ।।
यदत्तं भक्तिमात्रेण पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।
निवेदितं च नैवेद्यं तद्गृहाणानुकम्पया ॥
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ।
पूजां चापि न जानामि त्वं गतिः परमेश्वर ।।
कर्मणा मनसा वाचा त्वनो नान्या गतिर्मम ।
अन्तश्चारेण भूतानां द्रष्टा त्वं परमेश्वर ॥

·(३१०)
पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्थतरने
(मेस्तन्त्र)
उद्वासयेत् ततो देवं परिवारगणैः सह ।
देवस्याङ्गे विलीनं तदहिमवृन्दमशेषतः ।
तेजोरूपं शिवं ध्यात्वा क्षमस्वेति पुनः पुनः॥
क्षमाप्यारोपयेत् स्वीयहदम्भोजे तु देवताम् ।
(फ्रियासंग्रह)
देवतारूपमात्यानं पूजयित्वा विधानतः।
अादिकं विसृज्याथ यजेन्निर्माल्यवासिनम् ॥
ऐशान्यां मण्डलं कुर्याद् द्वारपद्मविवर्जितम् ।
निर्माल्पभोक्तुः पूजार्थ पञ्चायतनपूजने ।
कर्तव्यानि तु पञ्चैव ईशादामध्यमर्चयेत् ।
लम्बोदरो गणेशस्य तेजश्चराडो विवस्वतः॥
विष्वक्सेनो हरेः प्रोक्तश्चण्डेश्वरी महेशितुः ।
चण्डेश्वरी भवान्यास्तु मन्त्रोऽहं तादृशं चरेत् ॥
लेह्यचोप्यानपानादि निर्माल्यं स्त्रग्विलेपनम् ।
निर्माल्यभोजिने तुभ्यं ददानि श्रीशिवाज्ञया ।
इति नैवेद्यशेष तु दत्वा नत्वा विसर्जयेत् ।
तथा।
निर्माल्यं मस्तके धार्य मूलमन्त्रेण मन्त्रिणा ।
(प्रयोगसारे)
अधैशान्यां दिशि यथामन्त्रविन्यस्तविग्रहम् ।
पीठस्य चतुरस्रायां वेद्यां दर्भाग्रपाणिना ।
अभिपिश्चेत् स्वकं शिप्यमात्मतत्त्वानुवर्तिनम् ।

·.
शिष्यसंस्कारः।
(सोमशम्भी)
यागालयादिशांशस्य चरितं स्नानमण्डपे ।
कुर्यात् करद्वयायामां वेदीमष्टाङ्लोच्छूयाम् ॥
श्रीपर्णायासने तत्र विन्यस्यानतमासने ।
शिष्यं निवेश्य पूर्वास्यं सकलीकय पूजयेत् ।।
तव।
स्नानं तूदमुखं भुक्तौ पूर्ववक्तूश्च मुक्तये ।
अन्यत्रापि।
मण्डलं त्वीशदिक् कृत्वा मुमु स्तूतराननान् ।
भुक्तये पूर्ववक्तांश्च शिष्याँस्तत्र निवेशयेत् ॥
(शारदायाम् )
नदरसु पञ्चवाद्येषु सार्धं विनाशिपा गुरुः ।
विधिवत् कुण्डमुद्धृत्य तन्मुखस्यान सुरगुमान् ॥
शिशोः शिरसि विन्यस्य मातृकां मनसा जपन् ।
मूलेन साधितैस्तोयैरभिषिञ्चेत् तमात्मवित् ॥
मातृकां विलोममातृकाम् ।
क्षायैरान्तर्वणरभिपूर्णतत्त्वस्विरुक्तमन्त्राद्यः ।
इति (कमदीपिका-) पचनात् ।
शिप्यशिरसि संयोग्य विलोममातृकां जपन् ।
मूलमन्त्र तथा जप्वा कुर्याद्देवाभिपेचनम् ।।
इति (गौतमीयतन्त्र-) पचनाय ।
पूजितां पुनरादाय वर्द्धिनीमस्त्ररूपिणीम् ।
तस्याः सुसाधितैस्तोयैः सिञ्चेद्रतार्थमन्जसा ।।
अवशिष्टेन तोयेन शिप्यमाचामयेदगुरुः ।
ततस्तं तकलीकृस देवतारमानमात्मवित् ॥
तथा।
10

·१३१२) पुरश्चर्यार्णवस्य चतुर्पतरई उत्थाय शिष्यो विमले वाससी परिधाय च । आचम्य वाग्यतो भूत्वा निपीदेत सन्निधौ गुरोः ।। देवतामात्मनः शिप्ये संक्रान्तां देशिकोत्तमः । पूजयेद्वन्धपुष्पाद्यैरैक्यं संभावयँस्तयोः ॥ दद्याद्विद्यां ततस्तस्मै विनीतायाम्बुपूर्वकम् । (पशिष्ठसहितायाम) ततस्तञ्छिरसि स्वस्य हस्तं दत्वा शतं जपेत् । अष्टोत्तरशतं वाऽपि दद्यादुदकपूर्वकम् ॥ (गीतीये) न्यासजालं तस्य देहे गुरुः संन्यस्य यत्नतः । दक्षकर्णे वदेन्मन्त्रं त्रिवारं पूर्णमानसः ।। (मरी) दक्षकर्णे वदेद्विद्वान् विप्रायोदकपूर्वकम् । अन्येभ्यस्तु वदेदेवमेव मन्नं विचक्षणः ॥ (पुरामृने) विद्यां त्रिः कषयेत् कणें चाविज्ञाने च वा पुनः । (दीपिकायाम) प्यादियुक्तमथ मन्नवरं यघावद- भूयस्त्रिशो गुरुरनय॑मवामकर्णे । . अन्य प्रापि। दक्षकएँ त्रिशो विद्यामेकोबारेण चोचरेत् । एप विधिर्द्विजातीनां स्त्रीशूद्राणां च वामतः ॥ अनयोस्तुत्यफलदो भवत्येवमुदीरयेत् । प्रमनादनस्तस्मै शिष्याय मुनिपुहवः ।। सन्चान्तर।

·दीक्षादानम् ।
(मेक्ताने)
खतो ज्योतिर्मयी विद्यां गच्छन्ती भावयेद्गुरुः ।
अागतां भावयेच्छिप्यों नेतोऽस्मीति विशेषतः ॥
अष्टोत्तरशतं शिष्यः प्रज,गुरुणोदितम् ।
अष्टाविंशतिवारं वा ह्यष्टकत्त्वोऽथवा जपेत् ॥
गुरुदेवात्ममन्त्राणामैक्यं शिष्यो विभावयेत् ।
प्रणामं गुरवे कुर्यात् साधको भक्तिमान मुहुः ।।
(झियासंप्रदे)
पादयोः पतितं शिष्यं तत उत्थापयेद्गुरुः ।
उत्तिष्ठ वत्स मुकोऽसि सम्यगाचारवान् भव ॥
कीर्तिश्रीकान्तिमेधायुबलारोग्यं सदाऽस्तु ते ।
(गौतमीये)
गणेशादिमर्नु चोक्त्वा समयात् कथयेद्गुरुः ।
गणेशादिमन्त्रदान पञ्चायतनदीक्षापछे ।
(दक्षिणामूर्तिसहितायाम)
समीपे चक्रराजं च सम्यगभ्यर्च्य देशिकः ।
आद्याक्षरेण संलग्नं सुन्दरं नाम कल्पयेत् ॥
श्रात्मानं योजयित्वा तु गरुभिर्मानवैस्ततः।
स्मर्त्तव्या गुरवः सर्वे सम्यक् मणतिपूर्वकम् ॥
भूमौ लिखित्वा विद्यां च सम्यक् युष्यादिभिर्यजेत् ।
शिप्याय दर्शयद्विद्या प्रजातां शतधा प्रिये ॥
यदि स्यान्महती प्रीतिः शिप्यस्प प्रणतस्य च ।
तदेकोचारमात्रेण दक्षकणे जपेत् पराम् ।।
(तन्त्रायजे)
उक्तलक्षणसम्पन्नं शिप्यमाचारभूपणम् ।।

·(३१४) पुरश्चर्यार्णवम्य चतुर्थतरङ्गे
पञ्चपट्कूटविद्याभ्यां शोधितं बहुवासरैः।।
कलशैरभिपिञ्च्यामुं श्रीचके संनिवेश्य वै ।
अाधारे हृदये मूर्ध्नि चक्रं संचिन्य मध्यतः ॥
स्वान्तादावाद्य संस्थाप्य संपूज्य न्याससंयुताम् ।
त्रिशो विद्यां वदेत् कर्णे देव्यात्मापूर्णमानसः ॥
देवतागुरुमन्त्रात्मतत्वैक्यं भावयेन्मुदा ।
शतं जपेत् तदग्रस्थो निकटे त्रिदिनं वसेत् ॥
न चेत् संचारिणी शक्तिर्गुरुमेति न संशयः ।
तस्मात् तदन्तिके तस्य पूजादेशादिकृद्वसेत् ॥
(गौतमीये)
त्रिदिनं निवसेद्भक्त्या सिद्धये गुरुसन्निधौ ।
अन्यथा तद्वतं तेजो गुरुमेति न संशयः॥
(मन्प्रतन्त्रप्रकाशे)
प्राचार्यादनभिप्राप्तः प्राप्तश्चादत्तदक्षिणः ।
सततं जप्यमानोऽपि मन्त्रः सिन्दिं न यच्छति ॥
सर्वस्वं वा तदर्ध वा वित्तशाट्यविवर्जिताम् ।
गुरवे दक्षिणां दत्वा ततो मन्त्रग्रहो मतः॥
(तन्त्रान्तर)
गोभूहिरण्यं विपुलं गृहक्षेत्रादिकं बहु ।
न चेदधं तदर्धं वा तदशांशमथापि वा ॥
अक्लेशादग्नवस्त्रादि दद्याद्विनानुसारतः ।
(ब्रह्ममहिनायाम)
अदक्षिणं कृतं कर्म वृथा नारद निश्चितम् ।
वीणां मे दक्षिणां देहि साक्षसूत्रकमण्डलुम् ॥
ततो मन्त्रं गृहाण त्वं यथाविधि महामुने ।

·दीक्षादानानन्तकृत्यम् ।
(३१५)
विधिहीनं कृतं कर्म सिद्धिं नैव प्रयच्छति ॥
(गौतमीये)
गुरवे दक्षिणां दद्याद्विनार्धं मुक्तितत्परः।
तदर्ध वा ततो दद्याद्यथाशक्त्याऽथ भक्तितः॥
विनशाव्यं न कुर्वीत कृतेऽनर्थं समावहेत् ।
गोभूहिरण्यवस्त्रादि गुरवेऽथ निवेदयेत् ॥
गुरुपुत्राय तत्पल्यै तच्छिप्येऽपि स्वशक्तितः।
वस्वालङ्कारणं दद्याद्राज्यमिष्टं यथारुचि ॥
ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्याद्वस्त्रालङ्कारसंयुताम् ।
(मेरुतन्त्रे)
अलङ्काराँश्च वासांसि दद्यादृत्विग्भ्य आदरात् ।
ईश्वरार्पणबुद्ध्या तु द्विजाशीभिश्च नन्दितः ॥
प्रदद्याद्गुरवे शिष्यः स्वधनार्धं तदर्धकम् ।
दशांशं वा प्रदद्याच वित्तशाट्यविवर्जितः ।।
गोभूहिरण्यविपिनगृहक्षेत्रादिकं तथा ।
अक्लेशादन्नवस्त्रादि दद्याद्वित्तानुसारतः ॥
प्रकारान्तरमालम्व्य गुरुं यत्नेन तोपयेत् ।
तदधानमना नित्यं तच्चिन्तनपरायणः ॥
तत्पादाब्जरजोभूपो भवेत् साधकसत्तमः ।
ततो नानाविधर्भक्ष्यलेश्चिोप्यस्तथा परैः ।।
ब्राह्मणान् भोजयेत् सम्यक् प्रदद्याभूरिदक्षिणाम् ।
(पायपीयसंहितायाम)
मण्डपं गुरवे दद्याद्यागोपकरणेः सह ।
(नारायणीयमहाकपिलपथराप्रयोः)
मन्त्रं दत्वा सहस्रं वै स्वसिद्ध्ये देशिको जपेत् ।

·पुरश्चर्णियस्य चतुर्यतरने
अन्यत्रापि।
अष्टोत्तरं सहस्र स्वशक्तिहीनानवाप्तये जप्यात् ।
(कुलामृते)।
दण्डवत् प्रणतं शिष्यं सर्वाचाराँश्च शिक्षयेत् ।
स्नानसन्ध्यासदाचारं नित्यं काम्यं तथैव च ।।
मन्त्रसिद्विप्रकाराँश्च शिष्यायाभिवदेद्गुरुः ।
दीक्षादिवसे उपवासो निपिनस्तदुक्तम् ( योगिनीतन्ने)
मन्त्रं दत्वा गुरुश्चैव उपवासं य ाचरेत् ।
महान्धकारे नरके कृमिर्भवति नान्यथा ॥
दीक्षां दत्वा यदा मन्त्री चोपवासं समाचरेत् ।
तस्य देवः सदा रुष्टः शापं दत्वा पुरं व्रजेत् ॥
(गृहस्सिद्धान्तसारे)
हुतशेपं ततः प्राश्य कुकुटाण्डप्रमाणकम् ।
चतुर्विधं च नैवेद्यं देवतायै यदर्पितम् ॥
तद्भक्तेभ्यः प्रदत्वा तद्भुञ्जीयातां यथारुचि ।
गुरुशिष्याविति शेप.।
(मेरुतन्त्रे)
शैवस्तु शेवनिर्माल्यप्रसादस्याधिकारवान् । .
अन्यो निरयमायाति न दोपः पञ्चसंगमे ॥
स्वयम्भूतीर्थलिङ्गं वा प्रसाद वाऽपि भक्तितः ।
अशवा वाऽथ शैवा चा मुच्यन्ते पापराशितः ॥
(सिद्धान्तसारे)
दिनत्रयं गुरुकुले स्थित्वा तुर्ये ऽन्हि देवताम् ।
अर्चयित्वा गृहं गच्छेगुर्वाज्ञां शिरसा वहन् ॥
मथ वीरदीक्षायां विरोषः । तत्र भूतशुद्धिमातृकान्यासपोढान्यासादिकं सर्व
गुरु. स्वशरीरे शक्तिशरीरे च विधाय कलशस्थापन श्रीपात्रादिस्थापनं च कृत्वा
* तान्त्रिकप्रयोगोऽयम् ।
..

·चारदीक्षाप्रहम
दूतीयागक्रमेण कुण्डगोलोत्थद्व्यमुत्पाघ सस्कृत्य मत्स्यमासादरपि संस्कार
विधाय वीरपूजफ्रिमेणे देवतां सपूज्य शिष्याय मन्त्रदानसमये ।
शिष्यहस्ते महेशानि पात्रं दत्वा कुलेश्वरि-इति ।
(धीरचूडामण्यु-)क्तचौरपानम्।
•इदं पवित्रममृतं पीयतां भवभेषजम् ।
पशुपाशसमुच्छेदकारणं भैरवोदितम् ॥
इति (कुलार्णय-) क्रमेण शिष्यहस्ते धात् ।
शिष्योऽप्यनेनेय मन्त्रेण पीयतामित्यत्र पियामीति पठित्या--
धर्माधर्महविर्दीप्ते स्वात्मानौ मनसा स्रुचा ।
सुषुम्णा वर्मना नित्यमक्षवृत्तीर्जुहोम्यहम् ।।
इत्यादिमन्त्रेण पियेत् । ततो गुरुर्मम् दद्यात
तत्र (यामले)
ऋष्यादिसहितामेनां लिखित्वा भूमिमध्यगाम् ।
पुष्पादिना समभ्यर्च्य शिष्यायाथ प्रदर्शयेत् ॥
यदि शिष्ये महाप्रीतिस्तदा कर्णे वदेद्गुरुः ।
ततोऽप्यतितरां शिष्यो गुरोश्चेत् प्रीतिभाजनम् ॥
तदा गण्डूपपूर्वं हि दद्यादेनां गुरूत्तमः ।
निर्विकल्पोऽपि शिष्यस्तां गृहीयादृष्टमानसः॥
तदभावे न सिद्धिः स्यादेवताशापमाप्नुयात् ।
(दक्षिणामूर्तिसंहितायाम)
कलशस्थैः पल्लवैस्तु निवारं प्रोक्षयेच्नुभम् ।
भवेद्यदाऽभिपिक्तस्तु तदाऽसौ देशिकाग्रणीः ।।
गण्डूपतत्त्वसंयुक्तस्तदाऽऽयं शिवार्चन ।'
अन्यथा नैव सिद्धिः स्यात् सविकल्पस्य पार्वति ।।
गपडूपदाने शिष्यस्य विकल्पो यदि जायते ।
न सिद्धिस्तस्य कुत्रापि श्रीविद्याऽपि पराङ्मुखी ।।
M

·नेपालमाहात्म्यम्। इदं बृहत उत्तरदिङ्मुखस्थस्योत्तुङ्गशृङ्गशैलमालया संवेष्टि- तस्य नेपालदेशस्य माहात्म्यवोधकं श्रीगुह्येश्वरीपशुपतिनाथादिदेवानां प्रादुर्भावाद्यनेककथालसितमस्ति । एतज्ज्ञानमन्तरा तदन्तर्गतक्षेत्रती- दीनामवबोधः सम्यक्तया न भवतीति विचार्यास्माभिः सुपुष्ट-(डिमा.. इ-अठपेजी) पत्रे रुचिरायसाक्षरैः समुद्रायितम् । अस्य पृष्ठसंख्या (२००)। मौल्यं सपादैको रूप्यकः (१)। संमुद्राप्यमाणानि पुस्तकानि । नित्यकर्मप्रकाशिका विद्वत्कुलवरकुलनिधिशर्मविरचिता । असो निसकर्मप्रकाशिका माध्यन्दिनीयानां शुक्लयजुर्वेदाध्यापिनामती- पोपयुक्ता । यस्यामुपाकालादारभ्य निशि शयनसमयपर्यन्तं यस्मिन् यस्मिन् काले यद्यत् शौचमानसन्ध्यावन्दनपूजनाधनुष्ठान शाखतो विधेयत्वेन पिहित तदशेष संक्षेपरूपेणात्र संग्रहीतम् । कर्मविशेपे शास्त्रान्तरार्पयायपानि मदशि- तानि । अत्र मातरुत्थानसमयमारभ्य मातःस्मरणं, भूमिमार्थना, शौचविधिः, दन्तपावनविधिः, मानविधिः, तिलकधारणविधिः 'सन्ध्याविधिः, स्मार्गापमनं वैष्णवाचमनं सन्ध्यामयोगः, तर्पणपरिमापा, सर्पणमयोगा पीपदान, राहदेपा- चनविपिः, पूनाङ्गतर्पणं, मध्याहसन्ध्यापिधिः, ये पदेपपिपिस्तरमयोगम, निसाहुतिः, ओतथिपूननं, भोजनविधिमयोगी, सायाध्यापिपिा, भागन विधिस्तत्मयोगश्च, खीममा एवं सादवान्तरभेदादयोऽनो पिपपा सन्ति । - .

·अस्यामपश्यंपटनीयसेन मन्त्रादय स्थलाक्षविन्यस्ता { इनि
शास्त्रान्तरार्पराक्यानि, अपिनामादीनि च मममतगयमाक्षर
ङ्कितानि शास्त्रार्थजातत्वेन मनीपिभियानि । पाठान्तरभेदश्च f
निम्नभागे प्रदर्शितः । कठिनशब्दार्थम्थलेषु नेपालीहिन्दीभापा
परिष्कृता । एवं मुद्यमाणाऽचिरकालमेवानिय लोकनयनानन्दं वि
अस्या मौल्यं च साधारणजनाना सुलभमौकर्यायात्यल्पं द्वादशा
निर्धारितमस्ति ।
श्रीहेमाद्रिसूरिविरचितस्य
चतुर्वर्गचिन्तामणे-
निखण्डः।
अय ग्रन्यः पूर्व वनदेशीय-आसियाटिकसोसायदिना
संमुद्रितोऽपि समति पुस्तकस्यालाभेन तजिपशुजनैः समा
भायास्माभिः सुपुष्ट-(डिमाइ-अटपेजी) पत्रे बृहस्छन्वायस
प्यमाणो विद्यते ।
14
हिमवत्खण्डः ।
स्कन्दपुरणान्तर्गतोऽयं ग्रन्थो हिमाल्यमान्तस्थश्रीपद
नेपाल-क्षेन-तीर्थादिकथामाहात्म्पबोधकोऽयं निर्याधं सुमु
पयोगी भविष्यतीति विचार्य सुपुष्ट-(रायर-अठपेजी) पत्रे
द्राप्यमाणोऽन्ते ५. विपत्तद
-4.in
पात्रादिक्षेत्रतीर्थ लिङ्गादीना पअिकया च संस्कृतनामभि:
ग्रामादिभिश्च सहितया विभूपित ममुदेष्यति । वि
अन्यमंख्या प्रायः पञ्चदशसहसपरिमिता।
पुस्तकमाप्ति
भाभाकरी
।
नास २ बाल्य काशी