·R S T A
ܬ ܬ 0
c
regnum
Duran
.«
܀
SR !
GE
LLIBRARY
39 |. 231
Class Ne.
A6378.V. 6
Book No.-
3953,
Accession
No

·No text on this page.

·No text on this page.

·The Department of Public Instruction, Yomban.
3717€TFSÍPTYHETET
APHORISMS
ON THE
SACRED LAY OF TIE IIINDUS
By ÀPASTAMBA.
EDITED
By Dr. GEORGE BÜHLER, C. I. E.
SECOND EDITION REVISED,
400 COPIES.
PART II.
CONTAINING TIIE EXTRACTS FROM THE SANSKRIT COMMENTARY
OF HARADATTA, CALLED UJJVALA,
TOGETUER WITIIA VERBAL INDEX TO THE SÊTRAS,
BY DR. TII. BLOCH.
Bombay:
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPOT.
1894.
Price, Rs. 2-4.0.
BOMBAY SANSKRIT SERIES NO. L.

·1.2 3
Aұерз
у 2.
5-53
BOMBAY:
EDUCATION SOCIETY'S STEAM PRESS, BYCULLA,

·CRITICAL REMARKS ON THE TEXT OF THE EXTRACTS. In the first edition the text of the extracts from the Ujjvalâ was given exclusively according to the Devanîgarî MSS., Mr. U. I. being the chief authority for those from the first Praśna, and P. U. and Mr. U. II. for those from the second. A comparison of the three Grantha commentaries G. U. 1, 2, 3 and of M. U.* has shown that the text of the Ujjvalâ is corrupt even in the oldest and best Northern MSS., and that the Southern ones, though occasionally at variance with each other furnish, as might be expected, a much better version. There is a very large number of passages, in which all the Devanagarî MSS. exhibit one and the same inferior or unintelligible reading against a better one of the Southern copies, or show interpolations or omissions. But it happens also that one or several of the Grantha MSS. side with the Northern copies, while the remainder has different readings. Among the three Grantha MSS. available for this edition, G. V. most frequently stands by itself, while the two copies of the Burnell Collection, G. U.23, come closer to those from the Dekhan and Benares. There are, however, cases in which the contrary is observable. A few examples will make this more intelligible :-- D. U. Dharma Sûtra I. 2. 14 G, U. अर्धानं' । ऊनमिति सर्वत्रापेक्ष्यते । चतुर्व अर्धेन । ऊनमित्युपसमस्तमप्यपेक्ष्यते । चनु- शतिवर्षाणि प्रतिवेदं षट् ।। विशतिवर्षाणि प्रतिवेदं षट् । I. 2. 28. विना शिरसा सुखार्यमुष्णोरकादिना शरीरं प्रक्षालनादिना अशुद्ध्या विना शोभाय॑मु. न प्रक्षालयेत् ॥ ष्णाम्ब्वादिना न प्रक्षालयेत् ।। I. 2. 37. सैरी सीरवाहाय कृता रज्जुः । तमालादण' । सैरी' सीरवाहयोक्लरज्जु : । तमलो मुलोद- तमालसंज्ञो वृक्षस्तस्य त्वचा मथिता तामली ।। कसंज्ञो वृक्षस्तस्य त्वचा मथिता तामली' । * For the description of these MSS., Soe Part I., p. I. f. *D, U. refers to the Northern Text and G. U. to the Southeru. · Omitted in M. U., the oldest and best Devanîgarî MS. 3 Thus also G. U. 2, 3 • Om. in M, U. • Om. in G. U'; et ateº:- ' तामेलो G. U"; तमरो मूदयसंज्ञो G. U... ' altet G. U., Text and Com. 1 ·4. I. 2. 41. कषायेण रक्तं वस्त्र काषायम् । तच काषायं एक आचार्या वस्वं च धार्यमुपदिशन्ति' । ब्राह्मणस्यत्यानगम्यत इतरयावक्ष्यमाणत्वात् ।। वस्वं कार्पासं तच्च काषायं कषायेण रक्तम् ।। ब्राह्मणस्येत्यर्थाद्गम्मत इतरयोर्वक्ष्यमाणत्वात् ।। I.9.6. शम्यापासात । एचमीनिर्देशादर्वा- शम्यापासात् । शम्या क्षिप्ता यावति गिति गम्यते । शम्या क्षिप्ता यावति देश पतति देशे पतति ततोर्वागिति पञ्चमीनिदेशाद्गम्यते ।। ततो गिति ॥ I. 11. 1. कांण्डोपाकरणं काण्डत्रतादशनम् | तस्मिन्न काण्डोपाकरणं काण्डव्रतादेशनम । तस्मि- हन्यमातकस्यान्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्यायः । नहन्यमातकस्यान्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्यायः [एतेनात्तरं व्याख्यातम् ] || अपर आह । भुक्त्वति नानुवर्तते । तथा चोत्तरत्र भक्त्वाग्रहणम् । काण्डोपाकरणे निमित्तेमातृकस्य माण बकस्य सप्रदोषमहरनध्याय: । एतेनोत्तरं व्याख्यातम् ।। I. 11.13. ये मनुष्या भूत्वा प्रकृष्टेन तपसा देवाः संपन्ना ये मनुष्या भूत्वा प्रकृटेन तपसा देवाः संपन्ना स्ते मनुष्यप्रकृतयो देवाः । ब्राह्म पुराणे कुबरन स्ते मनुष्यप्रकृतयो देवाः। नन्दीश्वरकुचेरादय:। न्दीश्वरकुमारादयः । तेषां यज्ञस्तत्प्रतीत्यर्थ त्रा तेषा यज्ञे तत्प्रीत्यर्थे ब्राह्मणभोजने भुक्त्वा ह्मणभोजनम्। तत्र भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्याय सप्रदोषमहरनध्याय इत्यके मन्यन्ते । मनुष्यमु- इत्येक मन्यन्ते । मनुष्यमुखषु देवविज्यमाने खेष देवेष्विन्यमानेष्वित्यन्ये ।। वित्यन्ये ।। I. 11. 6. यस्मिन्नहनि काण्डमपाकृतं च' न तत्तदहर यस्मिन्नहनि काण्डमपाकृतं न तत्तदहरधी- धीयीत । अहरित्यहोरात्रीपलक्षणम् ।। यीत | तथा श्रावण्यां पौर्णमास्यामपाकृत्य प्र- शस्तहरन्तरे यस्य काण्डस्यानुवाक्यमध्येतुमार- म्भं कुर्वीत न तत्तदहरधीयीत । अहरित्यहो- रात्रीपलक्षणम् ॥ II. 15.5. भार्या पत्नी । परमगुरव आचार्यमातापितरः। भार्या पत्नी । परमगुरवी मातापित्राचार्याः। संस्था मरणम् । भार्यायां संस्थितायां परमगुरूणां संस्था मरणम् | भायायाः संस्थायां परमगुरूणां च संस्थायां सत्यां न केवल गुदकोपस्पशनम् । किं च संस्थायां सत्यां न केवलमुदकोपस्पर्शनम् । तहि । परारा तस्मात्कालादभोजनम्॥ किं तर्हि । अपरारा तस्माकालादभोजनम"। वस्त्रमप° G. U": वस्त्रच्छायम' G. UI 2 Thus also G. U. 2, 3. * The bracketted words are found in M. U.- • नन्दीश्वरकुमारादयः G. U. 2, 3, . प्रतीत्यर्थे G. U. 1, 3- • मनध्यमखेन G. U.' च om. I. U.- । यत्काण्डम G. U.2- पौर्णमास्याम् om. G. U. 2 :- 10 प्रशस्तरहन्तरे ; नुवाकम येता तु महारंभ गुरिंभं करिंभ कति G. U'.- 1] Thus also G. U', which, however, reads अपरे :- 12 Thus G. U. 2, 3, the second of which has also भार्या या : in the text of the sutra and आनार्थमातापितरः in the Com. 1 1 ·5 arose. In most of these passages, where the Southern MSS. together oppose the Devanagarî copies, the superiority of the former is very plain, and it can be easily showo how the errors Thus in the remarks on Dh. Sû. 1. 2. 14 the reading afij is clearly a marginal gloss, which originally was intended to illustrate the note of the commentary, and was later incorporated with it. The fact that the best Devanagarî MS., M.U., omits 2011j is a confirmation of this view. The substitution of pia for 5499 Ft has been made with regard to the next Sûtra. But the word is not required, since a!l the MSS. have there again उनमिति प्रकरणाद्गम्यते. At the other hand, the Southern variant उपसम- 749 is indispensable on account of the form 9574 in the preceding Sûtra. Again, in the commentary Dh. Sû. I, 2, 37 the reading सारवाहायकृता रन्जु : “ a rope made for an ox aragging the plough” is plainly a mislection for HT=r7TT:1:"the rope of the yoke of the plough-dragger,” caused by a badly formed (91 with the prishthamåtrů. The grammatical remark Tico is entirely out of place and makes no good sense, as little as the following THISHI, wbere clearly the real explanation regarding the tree mentioned in the Sùtra, las been lost. Further, the omissions in the notes on Dh. Sû. I, 11, 1 and 6 bave been evidently caused by the circumstance that in the former the phrase ATTITIETTE914: occurs twice, and in the latter the sentence 7 TageTitia. Finally, it is not difficult to see that the version of the remarks on Dh. Sû. I, 11, 3 is better in the Grantha MSS. than in the Northern ones. But it is interesting to observe that the corrupt readings Hit and Heart occur already in some of the former. This fact indicates that the corruption of Haradatta's text must not be laid solely to the charge of the Dekhaņî Pandits. And there are many other points which confirm this view. With respect to the cases, where one or two Grantha MSS., side with the Devanagarî copies, it will suffice to note that the frequent discrepancies of the commentary in G. U' appear to be due to intentionally made abbreviations, and that the rarer devia. * With the form acara compare ara Gobhila Gși. Sû. II. 10, 10, wbich, according to the commentary, means "hempen."

·6
tions in G. U2, 3 probably have been caused either by negligence or
by the adoption of different readings in the text of the Sûtras.
Under the circumstances stated, the extracts had to be corrected for
the present edition according to the Grantha copies, and especially
according to G. U. and G. U.", which show not so many clerical
mistakes as the very badly written G. U². Wherever these MSS.
unanimously oppose those iu Devanâgarî characters, their readings
have been adopted. In case they differ, and one agrees with the
Devanagarî copies, the version of the latter has been retained.
But in the more important cases of this kind the variæ lectiones
of the Grantha MSS. have been given in the notes.
CORRECTIONS OF THE TEXT OF THE DHARMA SỨ TRA,
er
4
Page si, line 6, for °75
read शल्यो
12 कषायं
काषायं.
54
धर्मप्रहान धर्मप्रहाद न.
69
15
, दत्त्वा वहेरन
दत्त्वावहेरन.
70 1 , प्रोयित्वा वरन् , प्रोथयित्वावंहरन्.
102 19 कषायं
Trori.

·EXTRACTS FROM IAR ADATTA’S COMMENTARY CALLED UJJVALÂ. PRASNA I. PATALA 1. KHANDIKA 1. १ . प्रणिपत्य महादेवं हरदत्तेन धीमता । धर्माख्यप्रश्नयोरेषा क्रियते वृत्तिरुजवला ।। अथशब्द आनन्तर्ये । अतःशब्दो हेतौ । उक्तानि श्रीतानि गााणि कर्माणि तानि च वक्ष्यमाणान्धर्मानपेक्षन्ते । कथम् । आचान्तेन कर्तव्यं शुचिना कर्तव्यं पवित्रपाणिना कर्तव्यं यज्ञोपवीतिना कर्तव्यमिति वचनादाचमनशौचादीन्यपेक्ष्यन्ते।संध्याहीनोशुचिनित्यमनहः सर्वकर्मणीति वचनात्संध्यावन्दनम् । एवमशुचिकरनिर्वेषाः । द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पत- नमिति [गौ० ध० शा० २१,४] वचनाद्ब्रह्महत्यादिप्रायश्चित्तान्यपि । एवमन्येष्वपि यथासंभवमपेक्षा द्रष्टव्या । अतस्तदनन्तरं सामयाचारिका- न्धर्मान्व्याख्यास्यामः । पौरुषेयी व्यवस्था समयः । स च त्रिविधः। विधि- नियमः प्रतिषेध इति । तत्र प्रवृत्तिप्रयोजनो विधिः संध्योश्च बहिर्गामा- दासनं वाग्यतश्चेत्यादिः [ १,३०,८ ] निवृत्तिप्रयोजनावितरौ । प्राङ्मु- खोनानि भुजीतेति नियमः (१,३१,१) क्षुदुपघातार्था भोजने प्रवृत्तिः । शक्या च यत्किचिदिङ्मुखेनापि भुजानन क्षुदपहन्तुम् । तत्र नियमः क्रियते प्राङ्मुख एव भुञ्जीत न दक्षिणामुख इति । परिसंख्या नियमस्यैव कियानपि भेदः । एवं द्रव्याने रागात्प्रवृत्तं प्रति नियमो याजनाध्यापन- प्रतिग्रहैरेव ब्राह्मणो द्रव्यमर्जयेन कृषिवाणिज्यादिनेति । ब्राह्मणस्य गोरिति पदोपस्पर्शनं वर्जयेदित्यादिः [ १,३१,६] प्रतिषेधः । समयमूला आचाराः समयाचारास्तेषु भवाः सामयाचारिकाः । एवंभूतान्धर्मानिति । कर्मजन्यो- भ्युदयनिःश्रेयसहेतुरपूर्वाख्य आत्मगुणो धर्मस्तद्धेतुभूतं कर्म । व्याख्यान- मेवैतद्व्याख्यानम् । तत्र विधिपु तावद्विधेयानुष्ठानार्म इति नास्ति विप्र- 1 ·2 [I. 1. 1. तिपत्तिः । नियमेष्वाप नियमानुष्ठानाधर्मः प्रतिषेधेष्वपि नञर्थानुष्टानाद्धर्म इति केचित् । अत एव धर्मानित्यविशेषेणाह । अन्ये तु विधिष्वेव धर्मः । इतरयोस्तु विपरीतानुष्ठानादधर्मः केवलं न तु विषयाननुष्ठानात्कश्चिद्धर्मः । न ह्यप्रतिगृह्णनपिबन्सुरां धार्मिक इति लोके प्रसिद्धः । सूत्रपि धर्मग्रहणम- धर्मस्याप्युपलक्षणमिति स्थितिः ॥ २. किं नु भोः समयो यदि प्रमाणमिदमपि प्रमाणं भवितुमर्हति । चैत्यं वन्देत स्वर्गकामः । प्रागेव भुञ्जीत । केशाँल्लुञ्चेत् । तिष्ठन्भुजीत । न स्नायादति । तत्राह । धर्मज्ञेत्यादि । न ब्रूमः समयमात्र प्रमाणमिति । किं तर्हि । धर्मज्ञा ये मन्वादयस्तेषां समयः प्रमाणं धर्माधर्मयोः । कथं पुनरिदमवगतं धर्मज्ञा मन्वादयो न बुद्धादय इति । यद्युच्येत न बुद्धादीना- मतीन्द्रिये धर्मे ज्ञानं संभवतीति तन्मन्वादिष्वपि समानम् । अथ तेषां धर्म- ज्ञानातिशयादतीन्द्रियपि ज्ञानं संभवतीति तद्रुद्धादिष्वपि समानम् । यदाहुः। सुगतो यदि धर्मज्ञः कपिलो नेति का प्रमा। तावुभौ यदि धर्मज्ञौ मतिभेदः कथं तयोरिति । ३. वक्तव्यो वा विशेषः । तमाह | वेदाश्च । चोवधारणे । वेदा एव मूलप्रमाणं धर्माधर्मयोः। न च नित्यनिर्दोषेषु वेदेषुक्तीपालम्भसंभवः। स्वतः- प्रमाणस्य हि शब्दस्य न वक्तृदोषनिवन्धनमप्रामाण्यम् । तदिहास्मदादीनां धर्मज्ञसमयः प्रमाणं धर्मज्ञानां तु वेदाः प्रमाणम् ।.......... .....॥ ४. ब्राह्मणाद्याश्चत्वारो वर्णसंज्ञकाः । ते च सामयाचारिकैर्धर्भरधिक्रि- यन्ते । चतुर्णामेवोपदेशेपि पुनश्चतुर्ग्रहणं यथाकथंचिच्चतुर्वन्तर्भूतानामपि ग्रहणार्थम् । ततश्च ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य इति बौधायनादिभिरुक्तानाम- नुलोमजानामत्र ग्रहणं मतम् ।............|| ६. उपायनमुपनयनम् । .... तस्मादुष्टकर्मप्रात- षेधार्थ सूत्रम् | यथा शास्त्रान्तरे । द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनमिति [गौ० ध० शा० २१,४ ] अप्रतिषेधे तु दुष्टकर्मणामप्यधिकारी भवत्येव फल- वन्ति च कर्माणीत्यभिधानात् । क्रियत इति कर्मेति निर्वचनात् । प्रागुपनय- नाकामचारभक्ष इति गौतमस्मरणम् [ २,१ ] ब्रह्महत्यादिमहापातकव्यति- रिक्तविषयमित्यनुपेतस्यापि दुष्टकर्मत्वसंभवाददुष्टकर्मणामुपनयनमित्यु- क्तम् । शुद्रप्रतिषेधस्तु प्राप्तानुवादः ।। ....

·3 I. 1. 1.] १०. अनेकवेदाध्यायिना वेदव्रतवदुपनयनमपि प्रतिवेदं भेदेन कर्त- व्यमिति प्राप्त उच्यते ।।सर्वेभ्य इत्यादि । त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यःपादं पादमदृदु- हत् | तदित्यचीस्या सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिरिति मनुः (२। ११ । ) ततश्चोपनयनवत्सावित्र्यनुवचनम् । तन्मुखेन सर्वे वेदा अनुक्ता भवन्ति । अतोगृह्यमाणविशेषत्वादेकमेवोपनयनं सर्वार्थम् । अस्मिन्नर्थे ब्राह्मणमपि भवति । ब्राह्मणमेव वा पठितमाथर्वणस्य वेदस्य पृथगुपनयनं कर्तव्यम् । तथा च तत्रैव श्रुतम् । नान्यत्र संस्कृतो भृग्वाङ्गिरसोधीयीतेति ॥ १२. अविच्छिन्नवेदवेदिसंवन्धे कुले जन्माभिजनः । षड्रिङ्गैः सह यथा- वदर्थज्ञानपर्यन्तमधीतो वेदो विद्या सर्वासंभवे वेद एव वा । ....॥ १३. तस्मिन्नेवोपनेतरि विद्याकर्म विद्याग्रहणं कर्तव्यमान्तमा समाप्तः। अविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यः । यद्यसावाचार्यो धर्मेभ्यः प्रच्युतो न भवति । प्रच्युते तस्मिन्नसंपर्कार्हेन्यतो विद्याकर्म भवत्येव । येषां चाचार्यकरणविधिप्रयुक्त- मध्ययनं तेषामेतन्नोपपद्यते । कथमुपनीयाध्यापनेनाचार्यकं भावयेदिति स- कृदुपनीतस्य माणवकस्य न पुनरुपनयनसंस्कारः संभवतीति तं कथमन्यो- ध्यापयेत् । एतेन मध्य आचार्यमरणे तद्वृत्तमध्ययनं नाचार्यान्तरात्संभवती- ति द्रष्टव्यम् ॥ २७. आकारोभिविधौ । अनत्ययोनतिक्रमः स एवानात्ययः ॥ यादृ- च्छिको दीर्घः। आङो वा प्रयोगः । प्रकरणादुपनयनस्येति गम्यते । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावान्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्य सत्यष्ट- मवर्षाद्यतिक्रमे वक्ष्यमाणं प्रायश्चित्तमेव भवति । एवं षोडशादिभ्य ऊर्व कियन्तं कालमसमर्थानां पश्चात्सामर्थे सति प्रायश्चित्तं भवत्येव ॥ २८. यस्य यः सावित्र्याः काल उक्तस्तदतिक्रमे त्रैविद्यकम् । व्यवयवा विद्या तामधीयते ये ते त्रैविद्यास्तेषामिदं त्रैविद्यकम् । गोत्रचरणागुञ् [ पा° ४,३,१२६ ] । चरणार्माम्नाययोरिति वुञ् । एवंभूतं ब्रह्मचर्यम् । अग्निपरिचर्यामध्ययनं शुश्रूषामिति परिहाप्य सकलं ब्रह्मचारिधर्मं चरेत्।...।। ३०. शक्तस्य विषवणमशक्तस्य यथाशक्ति ॥ ३२. यस्य माणवकस्य पिता पितामहश्चानुपेतौ स्यातां स्वयं च ते तथाविधास्ते माणवका ब्रह्महसंस्तुता ब्रह्महण इत्येव संकीर्तिता ब्रह्मवादि- भिः । अतस्तस्मिंस्तच्छब्दप्रयोगस्तमप्राप्त्यर्थः ।...............॥ 1 Thus M. U.; G. U'., 3 read आन्दो.

·4 [I. 1. 2. PAȚALA 1. KHANDIKÂ 2. ५. ॥ %D प्रपितामहादि प्रपितामहादारभ्य प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं च ।..... ७. गृहमेधो गृह्यशास्त्रं गृहस्थधर्मो वा । नाध्यापनं कृत्स्नस्य वेदस्य किंतु गृह्यमन्त्राणामेव ॥ १३. .. पादेनोनं पादूनम् । पररूपं शकन्ध्वादित्वात् । षट्त्रिंश- वर्षाणि प्रतिवेदं नव ॥ १४. ऊनमित्युपसमस्तमप्यपेक्ष्यते । चतुर्विंशतिवर्षाणि प्रतिवेदं षट् ।। १५. पादरूनमिति प्रकरणादम्यते । द्वादश वर्षाणि प्रतिवेदं त्रीणि ॥ १६. अवराय॑शब्दोवरमात्रेत्यस्मिन्नर्थ वर्तते । द्वादश वर्षाण्यवरमात्रा यथा भवति तथा ब्रह्मचारिणा गुरुकुले वस्तव्यम् १७. ब्रह्मचारिविद्यार्थशब्दयोरर्थ उक्तः। यो ब्रह्मचारी विद्यार्थी भवति न तेन दिवसमात्रमपि परस्य समीपे वस्तव्यमाचार्यसमीप एव वस्तव्यमित्युक्तं भवति । विद्यार्थस्येति वचनान्नैष्टिकस्य कदाचिदन्यत्र वासेपि न दोषः । यदा भोजननिवृत्तिरेवोपवासः परलोकार्थमुपवासः परोपवासः स विद्यार्थस्य न भवति नैष्ठिकस्य न दोष इति । अत्र पक्ष आहिताग्निरनड्वानित्यादि (२,९,१३ ) विद्यार्थब्रह्मचारिविषयम् २१. अधःशब्दस्य सवर्णदीर्घत्वं छान्दसमपपाठी वा |...... || २२. अनुदेश्यं श्राद्धान्नं देवतार्थं वोद्दिष्टं तन्न भुञ्जीत ॥ २६. उपचारक्रिया केलिः स्पर्शी भूषणवाससाम् । एकशय्यासनक्रीडा चुम्बनालिङ्गने तथा । इत्यादेः सर्वस्योपलक्षणं मैथुनग्रहणम् ।। २७. श्लाघा शोभोत्सन्ना यस्य स उत्सन्नश्लाघः । एवंभूतो भवेत् । म्रक्ष- णादिना मुखादिकमुज्ज्वलं न कुर्यात् ।। २८. विना शिरसा सुखार्थमुष्णोदकादिना शरीरं न प्रक्षालयेत् ।। २९. यानि मूत्रपुरीषाद्यशुचिलिप्तान्यङ्गानि तानि कामं मृदादिभिः प्रक्षालयेद्यावद्गन्धो लेपश्चापैति । तदपि गुरोरसंदर्शे यत्र स्थितं गुरुर्न पश्य- ति । तत्राचार्यप्रकरणे गरुग्रहणात्पित्रादीनामपि ग्रहणम् ॥ 1 G. U':-कतन्तवत् ; G. U:- कतरन्तावत् । but, see the Varttika on Pan. vi. 1. 94. • G. U'. प्रक्षाळनादिना अशुखुचा विना शोभाय॑मुष्णांब्वादिना न प्रक्षाळयेत् ।। %3D ·कर ॥ I. 1. 2.] ३०. स्नाने प्राप्ते न श्लाघमानः स्नायात् । किंतु दण्डवत्प्लवेत् । स्ना- नीयेव्यैर्मलापकर्षणं श्लाघा जले क्रीडा वा । अपर आह । अङ्गानि न प्रक्षालयीतेत्या समावर्तनान्नित्यस्नानस्य प्रतिषेधः । प्रक्षालयीत त्वशुचि- लिप्तानीति नैमित्तिकस्नानविधिः । नाप्सु श्लाघमानः स्नायादिति तत्रैव श्लाघाप्रतिषेध इति ॥ ३१. सर्वानेव केशाजटां कृत्वा बिभृयादिति ॥ ३३. मुजानां विकारी मौजी । त्रिवृत्तिगुणा । एवंभूता ब्राह्मणस्य मेखला भवति । सा च शक्तिविषये शक्ती सत्यां दक्षिणेनावृत्तानां प्रदक्षि- णवृत्तानां कर्तव्या । तद्धितार्थे गुणभूतानामपि मुजानामेतद्विशेषणम् ॥ ३५. अथवायोमिश्रा । क्वचित्कालायासन बद्धा मौजी मेखला भवति राजन्यस्य ॥ ३६. अविरूर्णायुः कम्बलप्रकृतिस्तत्संबन्धिन्यूर्णावी । तत्कृतं सूत्र- मावीसूत्रम् । .... ३७. सैरी सीरवाहयोक्तरज्जुः । तमलो मुलोदकसंज्ञो वृक्षस्तस्य त्वचा ग्रथिता तामली ॥ ३८. .......वार्यो यज्ञियस्य वृक्षस्य विकार इति कल्पान्तरे । पूर्वो विधिर्वर्णसंयुक्तः । अयं तु सर्वसाधारणः । अत्र च सामयाचारिक एव दण्डविधिः सर्ववर्णार्थः सन्निहानूद्यते नैय्यग्रोधादिषु मन्त्रप्रापणार्थम् । अन्यथा पलाशस्यैव मन्त्रेणादानं स्यात्तूष्णीमन्येषाम् । सुश्रव इत्यस्य पालाशस्याभिधानत्वात् ।। देवा वै ब्रह्मन्नवदन्त तत्पर्ण उपाश्रिणोत् सुश्रव । वै नामेति..... ..... इति गृह्यवृत्तौ ॥ ३९. वस्यते कौपीनमाच्छाद्यते येन तद्वासः। तदक्ष्यते ।। ४०. शणस्य विकारः शाणी पटी । क्षुमातसी तस्या विकारः क्षोमम् । श्वेतपटाख्यो वासोविशेष इत्यन्ये । अजिनं यस्य कस्यचिन्मेध्यस्य पशोः । त्रीण्येतानि वर्णानुपूर्येण वासांसि ।। ४१. एक आचार्या वस्त्रं च धार्यमुपदिशन्ति । वस्त्र कार्पासं तच्च काषायं कषायेण रक्तं ब्राह्मणस्येत्यर्थाद्गम्यते इतरयोर्वक्ष्यमाणत्वात्।। 'सीरं वाहयोक्वं रज्जुः । तामेलो मुलोदक° G. U', 'रज्जुः । तमरसंज्ञो G. U'. • See Apast. Gri. Sh. p. 68 ed. Winternitez; the Grantha copies of the Commentary say simply गृह्ये गतम् ।।

·6 [I. 1. 3. PAȚALA 1. KUANDIKA 3. २. हरिद्रया रक्तं हारिद्रम् । एतान्युत्तरीयाणि ॥ ३. बस्ताजिनमिति वक्ष्यमाणत्वादिहाप्यजिनमिति गम्यते । अजिनं वेवोत्तरं धारयेदित्युपनयनप्रकरणे [ १,३,१० ] यदजिनं धार्यमुक्तं तद्धा- रिणं ब्राह्मणस्य । हरिणो मृगस्तस्य विकारो हारिणम् । ऐणेयं वा कृष्णम् । एणी मृगी तस्या विकार ऐणेयम् । एण्या ढन् [ पा० ४,३,१५९ ] द्विविधा एण्यः कृष्णा गौराश्च । ततो विशेष्यते कृष्णमैणेयमिति ॥ ४. अस्मिन्पक्षे विशेष उच्यते ।। कृष्णमित्यादि ।। कृष्णं चेद्विभृयाद्धा- रिणं ततस्तस्मिनुपस्तीर्ण नासीत न शयीत । अयं तावदर्थः । शब्दनि- हस्त्वसावासनशायीत्यत्र कृतः ।। ५. रुरुविन्दुमान्मृगः ॥ ७. अविरूर्णायुः । स एवाविकः। तस्य चर्माविकम् । तत्सर्वेषां वर्णा- नाम् । तस्य हारिणादिभिर्विकल्पः ॥ ८. अयमप्याविक एव | प्रावरणमेव सर्वेषाम् । काषायं चैके वस्त्रमुपदि- शन्ति (१,२,४१) इत्यारभ्य वासांस्यजिनानि च विहितानि ।। ९. तत्र कामवशेन विशेषमाह ॥ ब्रह्मवृद्धिमित्यादि ।। ब्रह्मवृद्धिाह्म- णवृद्धिः । क्षत्रवृद्धिः क्षत्रियवृद्धिः ।। १०. अथ स्वपक्षमाह ।। अजिनमित्यादि । उत्तरमुत्तरीयं तदजिन- मेव धारयेत् ।। १२. द्यूतादिस्थानं सभा । उत्सवादिषु समवायः समाजः । ताः सभाः समाजांश्च ताच्छील्येन न गच्छेत् । यदृच्छया गमने न दोषः ।। १३. जनवादः परीवादी लोकवार्ता वा ।.........|| १५. येषु प्रदेशेषु गुरुरुदाचरति पौनःपुन्येन चरति तेषु स्वैरिकर्माणि मैत्रप्रसाधनादीनि न कुर्यात् ।। १७. मृदुः क्षमावान् ।। १८. इन्द्रियाणामसद्विषये प्रवृत्त्यभावः शमस्तद्वान् ।। १९. विहितेषु कर्मस्वग्लानिर्दमस्तद्दान् ।। २१. लब्धे नष्टे मृते वा धृतविवावस्थितः स्यात् । न हृष्येन विषीदेत् ॥ २२. उत्साहसंपन्नः । ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः [पा० ३,२,१३९ ] । तत्रानु- स्वारश्छान्दसोपपाटो वा ।।

·%3D I. 1. 3.] २४. परभाग्यात्संतापोसूया तच्छीलो न भवेत् ।। २५. अपपात्राः प्रतिलोमा रजकादयः । अपगतानि हि तेषां पात्राणि पाकाद्यर्थानि चतुर्भिर्वर्णैः सह । अभिशस्तान्वक्ष्यति । अथ पतनीयानी- त्यादिना [ १,२१,७] । तानुभयान्वर्जयित्वान्यत्र भिक्षेत सायं प्रातरिति वचनान्न सायंगृहीतेन प्रातराशो नापि प्रातर्गृहीतेन साय- माशः ॥ २६. अथ भिक्षाप्रत्याख्यानं निन्दितुं ब्राह्मणमाकृष्यते ॥ स्त्रीणामि- ति।व्याख्यातः समाहितो ब्रह्मचारी | याभिः स्त्रीभिर्भिक्षा प्रत्याख्यायते तासां प्रत्याचक्षाणानां स्त्रीणामिष्टं यागैरर्जितं धर्म दत्तं दानेनार्जितं हुतं दविहो- मैर्गाद्यैरजितं सर्वमेव धर्म वृत आच्छिनत्ति । यस्मदेिवं तस्माद् ब्रह्मचारि- संधं चरन्तं न प्रत्याचक्षीत । उहवा इति निपातो वाक्यालंकारार्थः । अपि- हशब्दौ कदाचिदित्येतमर्थ द्योतयतः । एषु संघीभूतेषु ब्रह्मचारिषु कदा- चिदेवंविधः समाहित एवंव्रतः । अथ ब्रह्मचर्यविधिरित्यारभ्य [१,२,१८ ] यानि व्रतान्युक्तानि तद्वान् ब्रह्मचारी स्यात् । संभावनायां लिङ् । २७. भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । न तल्लिङ्गाभासेनोच्छिष्टं मन्तव्यम् किंतु दृष्टश्रुताभ्यामेव । दृष्टमात्मनः प्रत्यक्षम् ॥ श्रुतमाप्तोपदेशः । ताभ्या- मेव तदुच्छिष्टं मन्तव्यम् | अयमंशः प्रप्तानुवादः पूर्वमंशं विधातुं यथा नानुवषट्करोत्यपि वोपांश्वनुवषट्कुर्यादिति ।। ३४. तैः स्वकुलैः सह विप्रवासेन्येभ्योपि श्रोत्रियेभ्यः प्रब्रूयात् ।......॥ ३५. आत्मा प्रयोजनं प्रयोजको यस्य स आत्मप्रयोजनः । एवंभूतो भिक्षा न चरेत् । आत्मायं न चरेदित्यर्थः। अस्य प्रयोजनम् । यदा श्रोत्रिया अपि न लभ्यन्ते तदा प्रोषितो भैक्षादग्नौ कृत्वा भूजीतेति वक्ष्यमाणमप्रो- षितेपि यथा स्यादिति ।। ३६. अमत्रं भोजनपात्रं भुक्वेति संनिधानात् । तत्स्वयमेव प्रक्षालयीत प्रक्षालयेत् । भिक्षापात्रस्य त्वन्येनापि प्रक्षालने न दोषः । उभयोरपि पात्र- योर्ग्रहणमित्यन्ये ॥ ४०. आर्यस्त्रैवर्णिकस्तस्मा अनुपनीताय पर्यवदध्यात्सर्वमेकस्मिन्पात्रे- वधाय तत्समीपे भूमौ स्थापयेत् ॥ ४१. अन्तर्धानमन्तधिः । सोस्यास्तीति व्रीह्यादित्वादिनिः [ पा० ५,२, ·8 [I. 1. 4. ११६ ] । अन्तर्धी दासः । अन्तहितं हि तस्य शूद्रत्वमाशीचेषु स्वामितु- ल्यत्वात् । प्रकरणाचाचार्यस्येति गम्यते । आचार्यदासाय शूद्राय पर्यवद- ध्यादित्यर्थः ॥ ४२. यदि शिष्य आचार्यार्थमात्मार्थ वा प्रोषितः स्यात्तदा भैक्षात्किंचि- दादायाग्नौ कृत्वा प्रक्षिप्य शेषं भुञ्जीत । श्रोत्रियाणामसद्भावेन्येभ्योपि श्रोत्रियेभ्यः [ सू° ३४ ] इत्येतत्तु न भवति । यदि स्यात्तत्रैवायं प्रब्रूया- त्तदभावेग्नौ कृत्वा भुञ्जीतेति । यद्यपि तत्राचार्यस्य विप्रवासः प्रकृतस्त- थापि न्यायसाम्याच्छिष्यस्यापि प्रवासो भविष्यति । ४३. भैक्षं हविषा हविष्ट्वेन संस्तुतं संकीर्तितम् । तत्र तस्मिन्हविष्याचार्यो देवतार्थे देवताकार्य तत्प्रीत्यर्थत्वात्तस्य । ४४. तस्य जाठराग्नौ हयमानत्वात् ।। PATALA I. KHANDIKA 4. १. अनुवादेषु सर्वत्र विधिः कल्प्यते। तं भोजयेत् । भोजयित्वा तस्यो- च्छिष्टं प्राश्नीयात् । प्राञातीति अकारपाठछान्दसः । शादिति [ पा° ८,४,४४ ] श्रुत्वप्रतिषेधात् ।। २. इडाभक्षणादिस्थानीयमित्यर्थः ।। ३. यदन्यानि द्रव्याणि गवादीनि भिक्षाचरणे लब्धानि समिदादीनि च स्वयमाहृतानि यथालाभमुपहरति दक्षिणा एव ताः।.... ....। ५. अस्मै शिष्यायाचार्यः श्रुतिविप्रतिषिद्दमुच्छिष्टं न दद्यात् ।। ६. किं पुनस्तत् ॥ययेति।। यथेतिवचनाच्छृतिविप्रतिषिद्धमिति लक्षणतः प्रतिषेधाच क्षारादिग्रहणमेवंविधस्योपलक्षणम् ।। ७. अभ्यङ्गशेषो गन्धशेषो माल्यशेष इत्यादयोपि ब्रह्मचारिणः प्रति- षिद्धा आचार्येण न देया इत्युक्तं भवति । केचित्तु श्रुतिविप्रतिपिद्दमप्या- चार्यस्य शेषमुपयुञ्जाना दृश्यन्ते पूर्वः पूर्व आचारः प्रमाणमिति वदन्तः । तन्निराकरोति ।। 1 श्रोत्रियाणां संभावे असत्भावे ब्रूयात्त° G. U', श्रोत्रियाणां सत्भावे चान्येभ्यो--- इति तत्तत्र भवति G. U.' Coinpare also note to the text. 2 ·9 I. 1. 4.] ८. अनुमानाय प्रभवतीत्यानुमानिकः । आचाराद्धि श्रुतिः स्मृतिर्वानु- मीयते । तस्मादानुमानिकादाचारात्प्रत्यक्षा श्रुतिर्वलीयसी । तद्विरोधे तु नानुमातुं शक्यते । अनुमानमवाधितमिति न्यायात् । एवं च अवता ब्रह्म- चारिणः क्षारलवणप्रतिषेधः प्रत्यक्षत्राह्मणमूल इति दर्शितं भवति ॥ ९. यद्यपि. क्षारलवणादिप्रतिषेधश्रुतेरुच्छिष्टव्यतिरिक्तो विषयः संभ- वति तथापि संकोचोपि तस्या अविशेषप्रवृत्ताया आनुमानिकादाचाराद- युक्तः । ननु परस्परविरुद्धा अपि श्रुतय उपलभ्यन्ते । यथा गृह्णाति न गृह्णातीति । तत्किमाचारात्संकोचिकापि श्रुतिर्नानुमीयते । अत आह । दृश्यत इत्यादि । स्यादेवं यद्ययमाचारो गृह्यमाणकारणः स्यात् । गृह्यते तु प्रवृत्तिकारणम् ।। १०. तत्किम् ॥ प्रीतिरित्यादि ॥ क्षारलवणादिभोजने भुञानस्य प्रीतिर्भवति । ततश्च यत्र तु प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्र शास्त्रमस्तीति न्यायान्न संकोचिका श्रुतिरनुमीयत इति ।। १२. यदि तयोर्धर्मादिप्रतिपत्तिरपायो भवति ततो न भोज्यम् । यद्वा भुञ्जानस्य ब्रह्मचारिणो यदि धर्मविप्रतिषेधो भवति मधुमासादिमिश्रित- त्वेन ततो न भोज्यमिति ।। १४. अधोनिधानमाचार्यस्य पुत्रादिषु बालेषु पतनशङ्कया । अपर आह । आत्मनः समिदाधानार्थमेधाहरणमिति । उक्तं हि गृह्ये । एवम- न्यस्मिन्नपि सदारण्यादेधानाहत्येति [गृ° सू०११,२४] । तदनुवादेनाधो- निधानमत्र विधीयते । दृष्टार्थमदृष्टार्थ चेति ।। १५. .........समिद्धार इति । अण् कर्मणि चेति (पाणि°३,३,१२) तुमर्येण्प्रत्ययः ॥ १६. परिसमूहनं परितो मार्जनम् । विप्रकीर्णस्याग्ने राशीकरणमित्य- न्ये । यथोपदेशं यथा गृह्य उक्तं तथा समिध आदध्यात् । गृह्ये विहित- मपि समिदाधानं विधीयते सर्वाचरणार्थ सायं प्रातरित्यादिकान्विशेषान्व- क्ष्यामीति वा ॥ १८. समिदाधानेन समिमग्निं पाणिनैव परिसमूहेन समूहन्या । समू- हनी संमार्जनी दर्भनिर्मिता वेदाकृतिराचारात् ।। १९. यथाकामस्य भावो याथाकामी । ब्यञन्तत्वादीकारः ॥ 2 ·10 [I. 1. 4. २०. अग्निपरिचर्यायां परिसमूहने परिषेचने च यदुपयुक्तमुदकं तच्छेषेण वृथाकाण्यदृष्टप्रयोजनरहितानि पादप्रक्षालनादीनि न कुर्वीत I.........।। २१. पाणिसंक्षुब्धं पाणिना संक्षोभितं तेनोदकेन नाचामेत् । इदं तडा- गादिषु स्वयमाचमने । यदापर आचामयति तदैकेन पाणिना यदावर्जित- मुदकं तेनापि नाचामेत् । किंतूभाभ्यां हस्ताभ्यां करकादि गृहीत्वा यदावर्जितमुदकं तेनाचामेत् । एवं च स्वयं वामहस्तेनार्जितेनापि नाचा- मेत् । अलावुपात्रेण नालिकेरजेन वैणवेन ताम्रमयेन वा स्वयमाचम- नमाचरन्ति शिष्टाः ॥ २२. पूर्वमदिवास्वापी [१,२,२४ ] इत्यनेन दिवास्वापः प्रतिषिद्धः । अनेन रात्रावपि यदाचार्यो न स्वपिति तावन्तं कालं स्वापः प्रतिषिध्यते । स्वमकथनं वर्जयेदित्येके ॥ २३. अथ स्वमस्य प्रकृतत्वात्स्वमानन्तरं ब्राह्मे मुहूर्त उत्थायेत्यर्थः । अहरहर्नित्यमाचार्य गोपायेद्रक्षेत् । किं दण्डादि गृहीत्वा। नेत्याह ।धर्मार्थयुक्तैः कर्मभिः । धर्मयुक्तानि कर्माणि समित्पुष्पकुशाहरणादीनि । अर्थयुक्तानि युग्यघासाहरणादीनि ।। २४. स ब्रह्मचारी यावदुत्थानादस्य यावच्च संवेशनादेवमाचार्य गुम्वा संविशयनं भजन्धर्मगोपायमाजूगुपमहमितीमं मन्त्रं ब्रूयात्। धर्म गोपाय- तीति धर्मगोपाय आचार्यस्तमाजूगुपमहमाभिमुख्येन रक्षितवानस्मि । इदानीं तु संविशानीति मन्त्रार्थः । अपर आह । हे धर्म मां गोपाय रक्ष । आजू- गुपमहमाचार्यमेतावन्तं कालमिति ।। २७. प्रसह्य वा स्वयं निवर्तयेत्पित्रादिभिर्वा निवर्तयेत् ॥ २८. ............ जघन्यशब्दः पश्चादर्थः ।............ प्रयोजनमुपनयने मा सूषुपथा इति संशासनस्यायमर्थः । न स्वापस्यात्यन्ताभाव इति । अथ- शब्दश्च वाक्योपक्रमे ॥ २९. प्राणिहितात्मा प्रकर्षण निहित आचार्यकुले स्थापित आत्मा येन स तथोक्तः । प्रकर्षश्चान्ततस्तत्रैव शरीरन्यासः। ........ अस्यैवंविधस्य ब्रह्मचारिणोत्रैव ब्रह्मचर्याश्रमे सर्वाणि फलवन्ति ज्योति- टोमादीनि कर्माण्यवाप्तानि भवन्ति । तत्फलावाप्तिरेव तदवाप्तिः ।............ तदेवं नैष्ठिकब्रह्मचारिविषयमिदं सूत्रम् ॥

·11 .. I. 2.5.] PAȚALA II., KANDIKÂ 5. १. आचार्याधीनः स्यादित्यादयो नियमा ये निर्दिष्टा अस्मिन्ब्रह्मचा- रिपकरणे तपःशब्दस्तेषु द्रष्टव्यो न कृच्छ्रादिषु ।। २. तेषां नियमानामतिक्रमे विद्याकर्म विद्याग्रहणं ब्रह्म निःस्रवति गृहीतं वेदं निःसारयत्येतस्मानियमातिक्रमेणाध्येतुः पुरुषात् । न केवलमे- तस्माक्किं तर्हि सहापत्यात् । अपत्येन सह वर्तत इति सहापत्यः अप- त्यादपि ब्रह्म निःसारयति । यद्यप्यपत्यं नियमातिक्रमकारि न भवति तथापि पितुर्दोषादेव ततोपि ब्रह्म निःसारयति । नियमातिक्रमेण विद्याग्रह- णं कुर्वतः पुरुषात्सहापत्यादृहीतं ब्रह्म निःसारयतीति ब्रह्मयज्ञादिषुपयुज्य- मानमप्यकिंचित्करं भवतीत्यर्थी विवक्षितः । स्रवतेः सकर्मकस्य प्रयोगो भाष्ये दृष्टः स्रवत्युदकं कुण्डिकेति । अपर आह । तदतिक्रमे विद्याकर्म नियमातिक्रमेण विद्याग्रहणं न कर्तव्यम् । कुतः । यतो निःस्रवति ब्रह्म निःसरतीत्यर्थः । शेषं समानम् । विद्याकर्म च निःस्रवति ब्रह्म च निःस्त्र- वतीत्यन्ये । कुर्वत इति वाध्याहार्यम् । तदतिक्रमे विद्याकर्म कुर्वतो ब्रह्म निःस्त्रवतीति ॥ ३. कर्तशब्देन श्वभ्राभिधायिना नरको लक्ष्यते । .. ॥ अवरेष्वर्वाचीनेषु कलियुगवर्तिषु । ऋषयो न जायन्ते मन्त्रदृशो न भवन्ति नियमातिक्रमस्येदानीमवर्जनीयत्वात् ।। ५. कयं तद्यतना अतिक्रामन्तापि नियमानल्पेनैव यत्नेन चतुरो वेदान्गृह्णन्ति । युगान्तरे सम्यगनुष्ठितस्य नियमकर्मणः फलशेषेणेत्याह । श्रुतर्षय इत्यादि । पुनः संभवः पुनर्जन्म । ६. अत्रोदाहरणम् ॥ यथा श्वेतकेतुः ॥ श्वेतकेतुर्वल्पेन कालेन चतुरो वेदाजग्राह । तथा च च्छान्दोग्यम् [ ६,१,१] । श्वेतकेतुारुणेय आस त ह पितोवाच । श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वै सोम्यास्मत्कुलीनोननूच्य ब्रह्मवन्धुरिव भवतीति ॥ स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामनानूचानमानी स्तब्ध एवासेति ॥ ७. अब्रह्म पि । पररूपं कर्कन्धुवत् । अपेरकारलोपो वा पिहितपिनद्धा- ४. 1 कतन्तवत् G. U.".,.

·12 ॥ [I. 2. 5. दिवत् । वेदव्यतिरिक्तमपि यत्किंचिद्विषमन्त्रादिकं समाहिती नियमवान्भू- त्वाचार्यादुपयुत गृह्णाति तस्मिन्वेदव्यतिरिक्त ब्रह्मवदेव फलं भवति ॥ ९. यैरनुष्ठितैर्गुरुः प्रसीदति तानि गुरुप्रसादनीयानि पादप्रक्षालनादीनि कर्माणि । स्वस्तीत्यविनाशि नाम तत्प्रातिसाधनं स्वस्त्ययनम् । तच्च त्रिविधं दृष्टार्थमदृष्टार्थमुभयार्थ चेति । दृष्टार्थ बाहुनदीतरणादिनिषेधः । अदृष्टार्थ क्षारादिनिषेधः। उभयार्य भिक्षाचरणादि । अध्ययनसंवृत्तिरधीतस्य वेदस्याभ्यासः ॥ ११. उक्ता सिद्धिः । अथो यत्कि च मनसेति (सू० ५) अत्रोक्तानां पुनर्वचनमादरार्थम् | ... || १२. सदा प्रतिदिनं महान्तमपररात्रं रात्रेः पश्चिमे याम उत्तिष्ठेत् । उत्थाय च समीपे तिष्टन्गुरोः प्रातरभिवादमभिवादयीताभिवादयेत् । १४. इदं नैमित्तिकं पूर्व नित्यम् । अथ काम्यम् । १६. मध्यसममुदरसमं वैश्यः । ऊरुसममित्यन्ये । नीचैः पादसमं शूद्रः । प्राञ्जलि यथा तथाभिवादयीताञ्जलिं कृत्वेत्यर्थः । प्राञ्जलि- रिति तु युक्तः पाठः ।। १७. अभिवादनस्य यत्प्रत्यभिवादनं तत्राभिवादयितु नः प्लावन प्लुतं कर्तव्यमित्यर्थः । पूर्वेषां वर्णानां शूद्रवर्जितानामभिवाद- यमानानाम् । प्रत्यभिवादेशद्रे [पा०८,२,८३ ] इति पाणिनीयस्मृतिः। तत्र वाक्यस्य टेः [ ८,२,८२] इत्यनुवृत्तेः प्रत्यभिवादस्य वाक्यस्यान्ते नामप्रयोगस्तस्य टेः प्लुत आयुष्मान्भव सौम्या ३ इति प्रयोक्तव्यः । स्मृत्यन्तरवशान्नानश्च पश्चादकारः । आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रो- भिवादने । अकारस्तस्य नाम्नोन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः ॥ इति मनुः (२,१२५) आयुष्मान्भव सौम्य देवदत्ता ३ अ इति प्रयोगः । शंभुर्विष्णुः पिनाकपाणिश्चक्रपाणिरित्यादीनां नानां संयुद्धौ गुणे कृत एचीप्रगृह्यस्यादून राते पूर्वस्यास्यादुत्तरस्ये दुताविति [ पा० ५, २,१०७ ] अयमपि विधिर्भवति । अन्ते अकारः । तयोर्वावचि संहितायामिति [ पा० ५, २, १०८ ] यकारवकारौ च भवतः । शंभा ३ व ।विष्णा ३ व | पिनाकपाणा ३ य | चक्रपाणा ३ य । अत्र सूत्रे प्रत्यभिवादने चेति चकारस्यार्थं न पश्या- कर्तव्यम् 1 प्रालियथा G. U...

·13 ॥ I. 2. 5.] मः । अपर आह । अभिवादने प्रत्यभिवादने च प्लावनमिति । अस्मिन्नपि पक्षे द्वंद्वेनाभिहितत्वाञ्चशब्दोनर्थक एव । अभिवादने च शास्त्रान्तरे न क्वचित्प्लुतो विहितस्तस्मादनर्थक एव चकारः । अनर्थकाश्च निपाता बहुलं प्रयुज्यन्ते ॥ १९. अन्यदा सर्वदा पूर्वोक्तेनैव प्रकारेणाभिवादनमेव । अयमनुवाद उत्तरविवक्षया ॥ २१. अधिशब्द उपरिभावे | अधस्ताच्चोपरिष्टाचाभिमृश्य सकुष्टिकं सगुल्फम् । साङ्गुष्ठमित्यन्ये । उपसंगृह्णीयात् । २२. कृत्यानां कर्तरि वा (पा० २,३,१२) इति कर्तरि षष्ठी .... २३. सर्व च तदहश्च सर्वालम् । सदा सुयुक्तः सुसमाहितीन- न्यचित्तः । अध्ययनादनन्तरः । अन्तरयतीत्यन्तरः । अध्ययनाद्ययात्मानं नान्तरयति यथाध्ययनं न विच्छिद्येत तथा स्यात् । अध्याये स्वाध्याय- काले । अध्याय इत्यनुवादो मनसा चानध्याय इति विशेषविधानात् । अध्यायेदिति प्रायेण पठन्ति । तत्र तकारोपपाठश्छान्दसी वा ॥ २४. गुरुकर्मसु च तथा सुयुक्तोनन्तरश्च स्यात् ।। २५. अनध्यायकाले च मनसाध्ययनादनन्तरः स्यात् । संदेहस्थानानि मनसा निरूपयेत् । अध्ययनविषयामेव चिन्तां कुर्यात् ।। २६. नाध्यापने स्वयं प्रवर्तयेत् ॥ ॥ PATALA II., KANDIKA G. ३. एनमाचार्य प्रति पादौ न प्रसारयेत् ।। ४. यदा तु गुरुः खट्वायां शेते तदा तं प्रति प्रसारणं न दोषायेत्येके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु तत्रापि दोष इति ॥ ...... न सोपानत्क आसीदेनापि वेष्टितशिराः । अवहितपाणि- र्दात्रादिहस्त एवंभूतो नासीदेत् ॥ ११. अध्वानं प्राप्तोवापन्नः । १२. न चेदाचार्यसमीप उपसीदेदुपविशेत् । यदि तूपविशेदध्वापन्नः कर्मयुक्तो वा न भवेत्तदोपानत्मभृतानि विहायोपविशेत् ॥ १०. ॥

·14 [I. 2. 6. १३. यो यं देवं भजते स तद्भावनयैवाचार्यमुपासीत । अविकथयन् । व्यर्था कथा विकथा । तामकुर्वन् । अविमना अविक्षिप्तमनाः ... ।। १५. वीतो विपर्ययेणेतः । .. ॥ १७. अन्यत्र कुड्यादावपश्रितो न स्यात् । कुड्याद्यपश्रितो नासीत ॥ १८. यदा द्विवस्त्रस्तदान्यतरेण यज्ञोपवीती स्यात् । अपि वा सूत्रमे- वोपवीतार्थ इति [ २,४,२२ ] । एष कल्पस्तदा न भवति ।। १९. यदा त्वेकवस्त्रो भवति तदाधोनिवीतः स्यात् । न तस्य दीर्घ- स्याप्येकदेशेनोत्तरीयं कुर्यात् ।। २६. आसनयोग आसनकल्पना । आसनयोगेन विहितः संभावित आ- सनयोगविहितः। आसनयोगेनासंभावित आचार्ये तिष्ठति च स्वयं नासीत ।। २७. अशयनयोगविहित इति पूर्वानुसारेण गम्यते । शयनयोगेनास- भावित आचार्य आसीने च स्वयं न संविशेन शयीत ॥ २८. व्यत्ययेन परस्मैपदम् । .. | चिकीर्षदिति तु युक्तः पाठः ।। २९. आचार्यव्यतिरिक्ता गुरवीन्वक्स्थानिन इति स्मार्तो व्यवहारः आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणां तमपेक्ष्यान्वक्स्थानं पदमेषामिति कृत्वास्याचार्य- स्य संनिधावन्वक्स्थानिनं नोपसंगृह्णीयात् ॥ ३०. न चैनमन्वक्स्थानिनं गोत्रेणाभिजनकुलादिना कीर्तयेत्स्तुवीत ॥ भार्गवोयं महाकुलप्रसूत इति ॥ ३२. यद्यप्यसो तस्याचार्यस्य गुरुः स्यात् । मातुलादिर्गुरुः स्यात्तदा । आचार्यप्राचार्यसंनिपात इति पूजां वक्ष्यति [ १,८,१९ ] तेनैव न्यायेन मातुलादिष्वपि प्रसङ्गादिदमुक्तम् ॥ ३३. किंतु देशाच्चासनाच्च संसर्पेत् । तस्य संमानार्थम् ।। ३४. तस्याचार्यस्यान्तेवासिनं नानैव कीर्तयेत् । यज्ञशर्मनिति यद्यप्यसावात्मनो गुरुर्भवतीत्येके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु गुरोर्नामग्रहणं न कर्तव्यमिति ॥ ३५. यस्मिस्तु पुरुषे शिष्याचार्यभावमन्तरेणापि विद्याचारित्रादिना लो- किकानां गौरवं भवति तस्मिन्नन्वस्थानीयेप्याचार्य या वृत्तिः सा कर्त- व्या । अन्वक्स्थानीयेप्यन्वक्स्थानीय एव ।। ३६. अस्याचार्यस्य भुजानस्याभुजानस्य वा सकाशे भुक्त्वानूत्या- य । छान्दसी दीर्घः । उत्थानमकृत्वोच्छिष्टं न प्रयच्छेत् । आर्याय वेति [ १,३,४० ] यद्विहितम् ।।

·15 - I. 2. 7.] PATALA II., KANDIKA 7. २. उत्थाय कार्यवत्तया गन्तुमिच्छन्गुरोरपापसव्यं न पर्यावर्तेत किंतु प्रदक्षिणीकृत्यापयात् ॥ ४. ओषधयः फलपाकान्ताः । वनस्पतयो ये पुष्पैविना फलन्ति वीरु- दृक्षाणामप्युपलक्षणम् । तेषां पत्त्रपुष्पाण्याच्छिद्य नोपजिवेत् । आच्छिये- ति वचनाद्यादृच्छिकगन्धग्रहणे न दोषः ।। ५. यानं शकटादि । इति शब्द एवंप्रकाराणामुपलक्षणार्थः । . ७. ........ अपिगृह्य हस्तेन मुखं पिधाय स्मयेतेति ब्राह्मणं न स्मये- तेत्यारभ्य ॥ ८. स्नातामनुलिप्तां वा स्त्रियमबलामपि मुखेन नोपजिप्रेत् । मुखेनेति यादृच्छिके घ्राणे न दोषः ।। ११. रजस्वलो मलिनगात्रः । रक्ता दन्ता यस्य स रक्तदन् । छान्द- सो दन्नादेशः । पक्वदन्त इत्यर्थः। एतदुभयमुत्सन्नश्लाघ [१,२,२७] इत्यनेन गतमपि पुनरुच्यते श्रीतप्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थम् । अनृतं वोक्त्वेति (१,२६,३) प्रायश्चित्तं वक्ष्यति ॥ १२. आत्मीये गुरौ यां विद्यां कुरुतेधीते तस्यां गुरोर्वश्या आचार्या- स्तेप्यस्य माणवकस्याचार्याः । यद्यपि साक्षात्तेभ्यो न गृह्यते विद्या तथापि त आचार्यवदुपचरितव्याः । तस्यामिति वचनाद्विद्यान्तरे ये वंश्यास्तेषु नायं विधिः ॥ १३. .........ते माणवकस्याप्युपसंग्राह्याः । किं सदा । नेत्याह । तदा तु तस्यां दशायाम् । अपर आह । तदाप्रभृत्येत उपसंग्राह्यास्तुशब्दात्स- मावृत्तेनापि ॥ १४. यदा द्वितीयं तृतीयं वा वेदमधीयानस्य माणवकस्य गुरुसमवा- यो भवति गुरवः समवेता भवन्ति तदा भिक्षायामुत्पन्नायां यं गुरुमिदानी- मनुबद्दी माणवको यतोधीते तदधीना भिक्षा । यच्च यावच्च लब्धं तत्तस्मै निवेदनीयं तदुक्तेश्च विनियोगः ॥ १५. कृतसमावर्तनो विवाहापार्जितं मात्रे दद्यात् ॥ १७. सोपि भर्ता गुरुं प्रापयेन्माणवकस्य गुरुम् । माणवकार्जितं द्रव्यं तगामि युक्तम् ॥

·16 [I. 2. 7. ३ १८. धर्मकृत्यानि विवाहादीनि । तेषु वोपयोजयेत् । गुरोरभावे भर्ता तदभावे माता सर्वेषामभावे समावृत्तः स्वयमेव ।। २०. .........वैश्याच्छूद्रायां जात उग्र उग्रकर्मा वा द्विजातिः॥ २१. ।.........धर्म्य धर्मादनपतमित्येक आचार्या मन्यन्ते । धार्म्यपाठे स्वार्थे प्यञ् ॥" २३. गुरवे प्राणसंशयादौ महान्तमप्युपकारं कृत्वा नानुस्मरेत् ।। नानु- चिन्तयेत् । अहो मयैतत्कृतमिति ॥ २४. इतिकरणादेवंप्रकाराणां निन्दादीनां प्रतिषेधः ॥ २५. इदं कुर्वित्याचार्येण प्रेषितस्तदैव प्रतिपद्येत कुर्यात् । क्रियमा- णमपि कर्म विहाय यद्यपि तदाचार्यस्य भवति ।। २६. तस्मिश्चैव विद्याकान्तम् [ १,१,१३ ] इत्यस्यापवादः । यद्य- धिगन्तुमिष्टा विद्या शास्तुः शासितुराचार्यस्य सम्यङ्गागच्छति तदा तस्याः नागमादन्यत्र पुरुषान्तरेपि प्रवृत्तिर्भवत्येव यस्य सम्यगागच्छति । येषा- माचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनं तेषामेतन्नोपपद्यत इत्यवोचाम || २७. अन्यत्रेत्युभयोः शेषः । आचर्यवदाचार्यदारे वृत्तिः कर्तव्या । किमविशेषेण | न । अन्यत्रोपसंग्रहणादुच्छिष्टाशनाच्च । पादोपसंग्रहणमु- च्छिष्टाशनं चैतदुभयं वर्जयित्वा ।... 'दार इत्येकवचन छान्दसम् ॥ २८. य आचार्येण समादिष्टो नियुक्तोध्यापयति तस्मिंस्तथाचार्यदारव- द्वृत्तिः । अध्यापयतीति वर्तमाननिर्देशाद्यावदध्यापनमेवायमतिदेशः ।। २९. अध्यापयतीति नानुवर्तते । तरनिर्देशाज्ज्ञानवयोभ्यामुभा यां वृद्धो गृह्यते । सब्रह्मचारी सहाध्यायी । समाने ब्रह्मणि व्रतं चरतीति । त- स्मिन्नप्याचार्यदारवद्वृत्तिः । आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया । पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादः कालेन पच्यते ॥ इत्यध्ययन उपयोगसंभवात् ।। ३०. उच्छिष्टाशनवर्जमिति वचनादुपसंग्रहणं भवति । एतच्च ज्ञानव- योभ्यामुभाभ्यां वृद्धवृद्धतर इत्यनुवर्तते । .... 1 Thus G. U.'; G. U.' reads:-धम्र्म्यन्धादनपेतं इत्येके मन्यन्ते। धर्म्यमिति [धाम्य॑मिति] %3D पाठे स्वार्थे व्यञ् ॥

·17 I. 2. 8.] ३१. समावृत्तस्य कृनसमावर्तनस्याप्येतदेवानन्तरीक्तमेवैतेष्वाचार्या- दिषु पुत्रान्तेषु सामयाचारिकं समयाचारप्राप्तं वृत्तमान्तात् । समादिष्टेध्या- पयतीति [ १,७,२८ ] विशेष उक्तः ।। PATALI II., KANDIKA 8. १. समावृत्तस्य ब्रह्मचारिणोकृतविवाहस्य यथा वृत्तं वर्तनं तथा वक्ष्यामः ॥ २. माली मालावान् । आलिप्तमुखश्चन्दनादिना । मुखग्रहणमुपलक्ष- णम् । मुखमने ब्राह्मणोनुलिम्पेतेत्याश्वलायनवचनात् । सुगन्धिभिरामल- कादिभिर्द्रव्यैरुपलिप्तं संस्कृतं केशश्मश्रु यस्य स उपलिप्तकेशश्मश्रुः । अक्तोञ्जनेनाक्ष्णोरभ्यक्तस्तैलेन । वेष्टिती वेष्टितशिराः। कटिप्रदेशो द्वितीयेन वाससा वेष्टितो यस्य स उपवेष्टिती । कञ्चुकं चोपानच्च कञ्चु. कोपानहम् । तद्यस्यास्ति स कञ्चुकोपानही । प्रसिद्धपाठे कञ्चुकमेव काञ्चुकम् । ........ ..... । तद्दान्काञ्चुकी । उपानद्दानुपानही । ब्राह्यादित्वादिनिः। पादुके दारुमये पादरक्षणे तद्वान्पादुकी ।। ३. अस्याचार्यादेः पुत्रान्तस्योदाचारेषु दृष्टिगोचरेषु देशेष्वेतानि मा- ल्यादीनि न कुर्यात्कारयेद्वा ।। ५. अवलेखनं कंकतादिना केशानां विभागेनावस्थापनम् । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । तेन स्नानभोजनमूत्रोच्चारणादिष्वपि प्रतिषेधः ॥ ६. तस्य शिष्यस्य गृहस्थीभूतस्य यानि द्रव्याण्युपस्थापितानि तेषां मध्य एकेनापि द्रव्येण यथात्मा संयुज्यत तथा न कथयेत् । आचार्य: शिष्यगृहं प्रत्यागतो यथाहो दर्शनीय भोजनपात्रमित्यादि लिप्सा यथा गम्यते तथा न कथयदिति ॥ ७. वेदमधीत्य स्नास्यन्नित्यनेन विधिना स्नातस्तस्मिन्काले यथा- विध्यभिहतमाबद्धं सगाद्याचार्येणाहूतः स्वयमेव वा तत्समीपमभ्येतो न प्रतिसंहरन्न मुञ्चेदित्येके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु तदापि प्रतिमुञ्चेदिति । काले यथाविष्यभिहतमिति वचनादस्मादपरेधुरारभ्य प्रतिसंहरेदेव ।। १०. सर्वतः प्रतिष्ठित आसने नासीत । आचार्य पीठादावुपवेश्य स्वयं वेत्रासनादौ नासीत । तद्धि भूमौ सर्वतः प्रतिष्ठितम्॥ आसन [आसीन G.U.] आसीत । आचार्य पीगदावुपवेश्य स्वयं वेत्रासनावासीत IG.U"" 3 ·18 [I. 2. 8. । गतं समावृत तच्च तत्र ११. आचार्येणाचरिते उपभुक्ते शय्यासने नाविशेच्छयने न शयी- तासने नासीत ॥ पित्रादिष्वपि गुरुषु समानमिदम् । त्तस्य वैशेषिकम् ॥ अथ ब्रह्मचर्यविधेरवशेषः । १२. यानं शकटादि । आरोहेत्युक्तो गुरुणा पश्चादारोहेत् । छत्रं यान- मिति च वर्जयेदिति पूर्वोक्तस्य प्रतिषिद्धस्यापवादः । यानं च गुर्वारूढ- मन्यद्वा ॥ १३. उक्तोन्वारोहेदित्येव । सभाः समाजांश्चागन्तेत्यस्यापवादार्थ सभा- ग्रहणम् । निकषो नाम कृषीवलानामुपकरणे कृष्टं क्षेत्रं येन समीक्रियते । कस्मिश्चिदारूढे केनचिदाकृष्यते । गुरुणाकृष्यमाणेपि तेनोक्तः सन्नारोहेन त्वनौचित्यभयान्नारोहेदिति । कटो वीरणनिर्मि- ता शय्या । तत्र गुरुणोक्तः सन्सहासीत । उत्सवादावेष आचारः । स्वस्तरो नाम पलालशय्या । नवस्वस्तरे संविशन्तीति दर्शनात् । तत्रापि गुरुणोक्तः सन्सहासनादि कुर्यात् ।। १५. व्युपतोदोङ्गुल्यादिना घट्टनं यदाभिमुख्याथ क्रियते । व्युपजावः क- योर्मुहुर्मुहुर्जल्पनम् । वकार छान्दसोपपाठो वा ।। व्यभिहास आभिमुख्येन हसनम् । उदामन्त्रणमुच्चैः संबोधनं यथा बधिरं प्रति | नामधेयग्रहणं दशम्यां पितृविहितस्य नामधेयस्य ग्रहणं न पूज्यनाम्रो भगवदादेः । प्रेषणमाज्ञा- पनम् | एतानि गुरुविषये न कर्तव्यानि । इतिकरणादेवमादीनामन्येषामपि प्रतिषेधः । .... १६. आपदि व्युपतोदादिभिरप्यर्थमभिप्रेतं ज्ञापयेदसति पुरुषान्तरे वच- नेनापि बोधयेद्यथा शूलतोदो मे भवति । स चाग्निना शाम्यति । न चात्र कश्चित्संनिहितः किं करोमि मन्दभाग्य इति । उत्तरे सूत्रे समावृत्तविषये ॥ १७. सहैकस्मिन्ग्रामे वसन्सायंप्रातरनाइतोपि गुरुसंदर्शनार्थो नान्य- प्रयोजनो गच्छेत् ।। १९. आचार्यस्याचार्यः प्राचार्यः प्रपितामहवत् । यदाचार्यस्य प्राचा- र्यस्य कार्यवशात्संनिपातो मेलनं भवति प्राचार्याय । द्वितीयार्थे चतुर्थी । प्राचार्य पूर्वमुपसंगृह्य पश्चात्स्वाचार्यमुपसंग्रहीतुमिच्छेन्न केवलं मनसा किंतु यथाचार्यो जानाति मामयमुपसंजिघृक्षतीति तथा चेष्टेत । अन्यथादृष्टार्थमुपदिष्टं स्यात् ॥ %3D तदा ·I. 2. 8.7 19 २०, इतर आचार्यः प्रतिषेधेद्वत्स मा मोपसंग्रहीरिति ।। २१. अस्य प्राचार्यस्य संनिधावस्याचार्यस्य पूजा लुप्यते न कार्या न केवलमुपसंग्रहणमेव । उत्तरसूत्रं समावृत्तविषयम् ।। २२. मुहूंश्चेत्यनुस्वारदी? छान्दसौ । वीप्सालोपश्चात्र द्रष्टव्यः । मुहु- र्मुहुरिति विवक्षितम् । ग्रामान्तरे वसन्चपि मुहुर्मुहुराचार्यकुलं दर्शनार्थी गच्छेद्ययाशक्ति गोरसाद्यपूपाद्यधिहस्त्यं हस्तेभवमादाय | स्वयमेव गृहीत्वे- त्यर्थः । अपिशब्दोभावे विधि द्योतयति । गोरसाद्यभावे दन्तकाष्ठान्यपी- ति । इतिशब्दोन्तेवासिधर्माणां समाप्तिद्योतनार्थः ॥ २४. एनं शिष्यं पुत्रमिवास्याभ्युदयः स्यादित्यनुकाङ्कन्सर्वेषु धर्मेषु किंचिदप्यनपच्छादयमानोगूहन्सुयुक्तः सुष्ववहितस्तल्परी भूत्वा विद्या ग्राहयेत् ।। २५. न चैनं शिष्यमध्ययनविनेनात्मषयोजनेषूपरुन्ध्यात् । उपरोधः स्वतन्त्रीकरणम् । अनापत्स्विति वचनादापद्यध्ययनविघ्नेनाप्युपरोधे न दोषः॥ २६. आपद्यमान इत्यन्त वितण्यन्तार्थः । योन्तेवासी विनिहितात्मा द्वयोराचार्ययोविविधं निहितात्मा सन्गुरावनैपुणमापादयति । नानेनायं प्रदे- शः सम्यगुक्त इति । सोन्तेवासी न भवति स त्याज्य इत्यर्थः । अपर आ- ह । योन्तेवासी वामनःकायकर्मभिरनैपुणमापद्यमानो गुरौ विसदृशं निहिता- मा भवत्यनुरूपं न शुश्रूषते सोन्तेवासी न भवतीति ।। २७. आचार्योप्यनाचार्यो भवतीति त्याज्य इत्यर्थः । किं कुर्वन्। श्रुतात्परिहरमाणस्तेन तेन व्याजेन विद्याप्रदानमकुर्वन् ।। २९. अभित्रासो भयोत्पादनम् । उपवासो भोजनलोपः । उदकोपस्प- र्शनं शीतोदकस्नापनम् । अदर्शनं यथासावात्मानं न पश्यति तथा करणं गृहप्रवेशनिषेधः सर्वत्र ण्यन्तात्प्रत्ययः । इत्येते दण्डाः शिष्यस्य यथामा. नं यावत्यपराधमात्रा तदनुरूपं व्यस्ताः समस्ताश्वानिवृत्तेर्यावदसौ ततोप- राधानिवर्तते तावदेते दण्डाः ॥ ३०. एवं चरितब्रह्मचर्य निवृत्तं गुरुकुलात्कृतसमावर्तनमित्यर्थः । एवं- भूतमेनमन्येभ्यो धर्मेभ्यो यमसावाश्रमं प्रतिवत्स्यते तत्र तेभ्यो धर्मभ्योन- न्तरो भवति तेभ्यो यथा त्वमन्तरितो न भवसि तथा भवेत्युक्त्वातिसृजे- तमाश्रमं प्रतिपत्तुमुत्सृजेत् ॥

·20 [l. 3. 9. PATALA III., KANDIKA 9. १. एवमध्येतुरध्यापयितुश्च धर्मा उक्ताः। अथ देशकालकृतधर्मा उच्यन्ते । मेषादिस्ये सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते । चान्द्रमासास्तत्तदन्त्याश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः ।। तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैत्रादिका स्मृता । कादाचित्केन योगेन नक्षत्रस्येति निर्णयः ।। तदेवं सिंहस्थिते सवितरि यामावास्या तदन्ते चान्द्रमासे या मध्यवर्ति- नी पौर्णमासी सा श्रावणी । श्रवणयोगस्तु भवतु मा वा । तस्यां श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य गृह्योक्तन विधिनीपाकर्म कृत्वा स्वाध्यायमधी- यीताधीयानश्च मासमेकं प्रदोषे प्रथमे रात्रिभागे नाधीयीत ग्रहणाध्ययन धारणाध्ययनं च न कुर्यात् । प्रदोषग्रहणाद्रात्रावप्यूर्ध्व न दोषः । २. तिष्यः पुष्यः । तेन युक्ता पौर्णमासी तैषी श्रावणीवत् । तस्यां विरमेदुत्सर्जनं कुर्यात् । तस्यापि प्रयोगो गृह्य एवोक्तः । रोहिण्यां वा तैषे मासि तिष्यात्पूर्वा या रोहिणी तस्यां वा विरमेत् । अनयोः पक्षयोः पञ्च- मासानधीयीत ॥ ३. अर्ध पञ्चमं येषां तेर्धपञ्चमाः । अर्धाधिकांश्चतुरी मासानधीयीते- त्यपेक्ष्यत इत्येके मन्यन्ते । अस्मिन्पक्षे प्रोष्टपद्यामुपाकरणम् । शास्त्रान्त- रदर्शनादुत्सर्जनस्य वापकर्षः । उत्सर्जने च कृते श्रावण्याः प्राक्शुक्लपक्षेषु धारणाध्ययनं वेदस्य । कृष्णपक्षेषु व्याकरणाद्याध्ययनम् । पुनःश्रावण्या- मुपाकृत्यागृहीतभागस्य ग्रहणाध्ययनमिति प्रपञ्चितमेत गृह्ये ।। ४. निगमाश्चत्वरादिनिगमनमार्गाः' । नियमेन गम्यत एप्विति । तेषु सर्वप्रकारमध्ययनं वर्जयेत् ॥ ५. अनुडुत्संबन्धिना शकृत्पिण्डेनोपलिप्य निगमेप्यधीयीत ॥ शम्याप्रासात् । पञ्चमीनिर्देशादागिति गम्यते । शम्या क्षिप्ता यावति देशे पतति ततो गिति....|| ७. यदा इमशानं ग्रामतया क्षेत्रतया वाध्यवसितं स्वीकृतं भवति तदा नानध्यायः । अध्येतव्यमेव । ८. यदा तु तथाध्यवसितमपि इमशानं ज्ञायतेयं स प्रदेश इति तदा तावत्येव प्रदेशे नाधीयीत । न शम्याप्रासात् ॥ 1 G.U.),:- निगमाश्चत्वारः निगमनमाग्र्गा। (निगमननामज्ञापनम् G.U.') ६ .

·21 I. 3. 9.] ९. शूद्रपतितसकाशेपि शम्याप्रासादग्निाध्येयम् ॥ १३. यो वेदमध्येष्यमाणो मलवद्वाससा रजस्वलया संभाषितुमिच्छति स पूर्व ब्राह्मणेन संभाष्य पश्चात्तया संभाषेत संभाष्य च पुनरपि ब्राह्मणेनै- व संभाष्याधीयीत । किमेवं सति भवति । एवं तस्या मलवद्वासस आगा- मिनी या प्रजा तस्या निःश्रेयसमभ्युदयो भवति । प्रजारूपं वा निःश्रेयसं तस्या भवति । प्रजानिःश्रेयसमिति वचनाद्विधवाभिः संभाषणे नैतत्कर्तव्यम्। १४-१५. अन्तः शवो यत्र ग्रामे तत्र नाध्ययम् । एतेनान्तश्चाण्डालमिति च व्याख्यातम् । चण्डाल एव चाण्डालः । उभयत्र प्रथमा सप्तम्यर्थव्य- यीभावी वा विभक्त्यर्थ द्रष्टव्यः । १७. आरण्ये च यावति प्रदेशे शवश्चाण्डालो वा संदृश्यते तावत्यन- ध्यायः ॥ १८. बाह्या उग्रनिषादादयः परिपन्थिनस्तेषु च ग्राममागतेषु तदहरन- ध्यायः । तस्मिनहनि नाध्येतव्यम् ।। १९. ये विद्याचरित्रादिभिर्महान्तः सन्तस्तेषु च ग्राममागतेषु तदहर- नध्यायः ॥ २०. संधिः संध्या । तस्मिन्संधावनुस्तनिते मेघर्जिते सति रात्रिमन- ध्यायः । सर्वी रात्रिं नाधीयीत । वर्षाविदमन्यस्मिन्नधिकं वक्ष्यति ॥ २१. अन्त्यो दीर्घः । उपान्त्यो हस्वः । विपर्यासछान्दसोपपाठो वा । संधौ विद्युति सत्यां स्वमपर्यन्तां रात्रिमनध्यायः । न सर्वाम् । स्वमपर्यन्ता रात्रिः प्रहरावशिष्टा । एवं सायंसंध्यायामुक्तम् । प्रातःसंध्यायामाह ।। २२. उपव्युषमुषःसमीपम् । तत्र विद्योतमाने विद्युति सत्यामपरेयुः सप्रदोषमहरनध्यायः । प्रदोषादूर्ध्वमध्ययनम् । यावता कालेन शम्याप्रा- सादर्वागवस्थितां गां कृष्णामिति वा रोहिणीमिति वा विजानीयादेतस्मि- काल उपव्युषं विद्योतमान इत्यन्वयः । रोहिणी गौरवर्णा । इतिशब्दप्र- योगे द्वितीया प्रयुज्यते तत्रान्वयप्रकारश्चिन्त्यः ॥ २३. रात्रेस्तृतीयो भागः सर्वोपररात्रः । तस्य त्रेधा विभक्तस्याद्यों- शो महारावीन्योंशो दहः । तस्मिन्दहेपररात्रे स्तनयित्नुना निमित्तेन सप्र- दोषमहरनध्यायः॥ विभक्तस्य द्वावंशी मह[हा] रात्रः । अन्यो दहः | G. U.' 2 ·22 [I. 3. 10. २४. अर्धरात्रादूर्ध्वमनन्तरोक्तो विधिरित्येके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु दहे एवति ॥ २५. दस्युप्रभृतिभिरवरुद्धासु गोषु तावन्तं कालमनध्यायः। अवरोधो ग्रामान्निर्गमननिरोधः ॥ २६. वधार्हाणां चोरादीनामवरोधे यावता कालेन हन्यन्ते तावन्तं कालमनध्यायः ॥ २८. .........तासु च पूर्वाश्चतुर्दशीषु च |.........।। %3D %3D PAȚALA III., KANDIKÂ 10. १. चतुर्षु मासेषु भवाश्चातुर्मास्यः । संज्ञा चैषा तिसृणां पौर्णमासीनां यासु चातुर्मास्यानि क्रियन्ते । काः पुनस्ताः। फाल्गुन्याषाढीकार्तिक्यः । चतुर्मासाण्ण्यो यज्ञे तत्र भव इति वर्तमाने संज्ञायामणित्यण्प्रत्ययः [ महाभाष्ये, २, पृ. ३६१] । तासु च चातुर्मासीषु पूर्ववदावहोरात्रा- वनध्यायः ।......... २. विरमणमुत्सर्जनं तदेव वैरमणम् । तस्मिन्वैरमणे । प्रथमान्तपाठे सप्तम्यर्थे प्रथमा । गुरुषु श्वशुरादिषु संस्थितेष्विति प्रकरणाद्गम्यते । अष्ट- कैवाष्टाक्यं स्वार्थे व्यञ् । आदौ प्राप्ता वृद्धिर्मध्ये कृता । उपाकरणमेवौपा- करणम् । एतेषु निमित्तेषु व्यहा अध्ययनरहिताः । तत्र गुरुषु मरणदिना- दारभ्य व्यहा इतरेषु पूर्वारपरेास्तस्मिंश्च दिने नाधीयीत । ३. संनिकृष्टा ये ज्ञातयो भ्रातृतत्पुत्रपितृव्यादयः । तेष्वपि मृतेषु त्र्य- हमनध्यायः । ब्रह्मचारिणो विधिरयम् । आशौचवतां तु यावदाशौचमन- ध्यायः शास्त्रान्तरसिद्धः । ४. मात्रादिषु मृतेषु द्वादशाहमनध्यायः । अयं विधिहस्थानामपि । केचिदाशौचमपि तावन्तं कालमिच्छन्ति । नेति वयमनध्यायप्रकरणात् ।। ६. अनु पश्चाद्भूता जाता अनुभाविनो मृतापेक्षयावरवयसः । अन्ये तु शावं दुःखमनुभवतां सर्वेषां परिवापनमिच्छन्ति । अपर आह । अनुभाविन उदकार्हास्तेषां मरणे परिवापनमिति ॥ ७. ..... .....विहारो यज्ञदीक्षा । ...... स्वमतं तु वपेरनेवेति ॥ चातुर्मास्यो ज्ञेयः । तत्र भव इति वर्तमाने समज्ञायारित्यणप्रत्ययः। G. U.'; चातुर्मास्य- यज्ञः तत्र भव इति वर्तमाने सदास्तियामणित्यण् प्रत्ययः । G. U.'. ॥ 1 ·23 I. 3. 11.] १०. आचार्य संस्थिते त्रीनहोरात्रानध्ययनं वर्जयेदित्येके । स्वपक्षस्तु द्वादशाहः पूर्वोक्तः॥ ११. श्रोत्रियं वक्ष्यति । तस्य संस्थायामपरिपूर्णसंवत्सरायां श्रुताया- मेकां रात्रिमेकमहोरात्रमध्ययनं वर्जयेत् । अत्र संस्थाश्रवणाद्गुदिष्वपि सैव निमित्तम् ॥ १२. एके तु सब्रह्मचारिणी मरण एवानन्तरोक्तमन यायमिच्छन्ति न तु श्रोत्रियसामान्यमरणे ।। १७. उभयतोध्ययनस्यादावन्ते चोपसंग्रहणं कर्तव्यं यथाक्रममध्येतु- कामस्यादावधीत्यान्ते ।। १८. बहुवचनमतत्रम् । अधीयानेषु यत्रान्यो व्यवेयादन्तरागच्छेत्त- त्राप्यधीहि भो इत्येतमेव शब्दमुत्सृज्योचार्याधीयीत । प्रत्येकमुपदेशादेक- वचनम् । अधीयीरन् । १९. शुनां च गर्दभानां च बहूनां नादा बहुवचननिर्देशात् । सलावृकी वृकजाताववान्तरभेदः । क्रोष्ट्रीत्यन्ये । लिङ्गस्याविवक्षितत्वात्पुंसोपि ग्रह- णम् । इन्द्रो यतीन्सालावृकेभ्य इत्यादी दर्शनात्सर्वत्रादिमः स्वरो दीर्घः। स एवायं ह्रस्वः प्रयुक्तः । एकसुक एकचरः शृगालः । ........... अन- ध्यायस्य हेतवः ॥ २०. वेदान्तरसकाशे साम नाध्ययम् । ...... ॥ २१. आक्रोशपरीहासादिषु सर्वेषु शब्दकर्मस्वनध्यायो यत्राध्ययनशब्देन ते संसृज्येरन् । २५. यत्पर्क कालपाकेनाम्लं जातं तच्छुक्तम् । तद्भुक्तं सद्यावता का- लेनात्मसंयुक्तं स्वोदरस्थमजीर्ण यावत्तदनुगुण उद्गारस्तावदनध्यायहेतुः ।। २६. तेनाधीत्यैव भुञ्जीत ॥ २८. यो मृतोसपिण्डीकृतः स प्रेतः । ....॥ PATALA III., KANDIKA 11. १. काण्डोपकरणं काण्डव्रतादेशनम्। तस्मिन्नहन्यमातृकस्यान्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्यायः। अपर आह । भुक्त्वति नानुवर्तते । तथा चोत्तरत्र भुक्त्वाग्रहणम् । काण्डोपकरणे निमित्तेमातृकस्य माणवकस्य सप्रदोषमहर- नध्याय इति । एतेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥

·24 [I. 3. 11. २. काण्डसमापन व्रतविसर्गः ॥ ३. ये मनुष्या भूत्वा प्रकृष्टेन तपसा देवाः संपन्नास्ते मनुष्यप्रकृतयो देवाः । नन्दीश्वरकुबेरादयः । तेषां यज्ञे तत्प्रीत्यर्थे ब्राह्मणभोजने भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्याय इत्येके मन्यन्ते मनुष्यमुखेषु देवेष्विज्यमानेष्वित्यन्ये ।। ४. प्रेतसंतृप्तं चानमित्यस्यापवादः । पर्युषिता राव्यन्तरिताः । प्रतिगृ- हीतेषु तण्डुलेष्वद्य पक्त्वा भुज्यमानेषु नानध्यायः । तथाममांसेन तदहर्भ- क्षितेनापि नानध्यायः । पर्युषितेनेत्येके । पर्युषितैरिति वचनात्तदहर्भक्षितैः सप्रदोषमहरनध्यायः॥ ५. ओषधिग्रहणेन वीरुधोपि गृह्यन्ते । वनस्पतिग्रहणेन वृक्षमात्रम् । तेषां मूलैः सूरणकन्दादिभिः फलैश्चामादिभि पक्कैरपक्कैश्च तदहर्भक्षितैरपि नानध्यायः ।। ६. यस्मिनहानि काण्डमुपाकृतं न तसदहरधीयीत । तथा श्रावण्यां पौर्णमास्यामुपाकृत्य प्रशस्तेहरन्तरे यस्य काण्डस्यानुवाक्यमध्येतुमारम्भ कुर्वीत न तत्तदहरधीयीत । अहरित्यहोरात्रोपलक्षणम् ।। ७. अनेकवेदाध्यायी योकस्य वेदस्य पारायणं कुरुते तदा तस्य पारा- यणस्य ये उपाकरणोत्सर्जने तयोः कृतयोस्तां विद्यां तदह धीयीत । एतदेव ज्ञापकं पारायणस्याप्युपाकरणोत्सर्जने भवत इति । तां विद्यामिति वचना- विद्यान्तराध्ययने न दोषः ॥ ८. घोषवान्कर्णश्रावः । भूमाववस्थितानि तृणानि संवहत्युक्षिप्य गमयतीति तृणसंवाहः । वर्षति वा देवे धाराः प्रबहेविक्षिपेत् । यत्र देश एवंविधो वायुस्तत्र तावन्तं कालं नाधीयीत । ११. यदा सहाधीयानाः कारणवशाद्विप्रवसेयुः केचिच्चाचार्येण संगता- स्तदा समभ्ययनं सहाधीयमानं प्रदेशं तदह धीयीत । विप्रोषितानां यदहःपुनर्मेलनं तदह धीयीतेत्यन्ये ॥ १८. विवृतद्वारमपावृतम् । तत्र नक्तं नाधीयीत ।। २०. वासन्तिको वसन्तोत्सवः।सच चैत्रमासे शुक्लत्रयोदश्यां भवति । आ- षाढशब्देनापि तस्मिन्मासे क्रियमाणस्तादृशः कश्चिदिन्द्रोत्सवादिर्विवक्षित। तयोस्तदहरनुक्ताध्ययनमविहितम् । अनुवाकग्रहणान्यूने न दोषः । अपर आह । अनुवाकग्रहणान्मन्त्रब्राह्मणयोरेव प्रतिषेधो नाङ्गानामिति ॥ कुमारादयः G. U.'- मनुष्यमुखेन G. U. ... ॥ 1 ·25 ॥ ॥ I. 3, 11.] २१. नित्यं प्रश्नाध्ययनं यत्र स नित्यप्रश्नो ब्रह्मयज्ञः । तस्य चावि- धिना वक्ष्यमाणेन प्रकारेण विनानुवाकाध्ययनमविहितम् । यद्यपि नित्यं ब्रह्मयज्ञाध्ययनं तथापि केनचिदङ्गेन विना न कर्तव्यम् । तेन विस्मृत्य प्रातराशे कृते प्रायश्चित्तमेव न स ब्रह्मयज्ञः । २३. आदित आरभ्य प्रथमादिष्वहस्स्वधीतं यत्तद्वितीयादिष्व- हःसूत्सृज्य ततः परमधीयीत । वाचोचैरित्यर्थः । २५. विद्युत्यभ्यग्रायामविरतायाम् । स्तनयित्नौ चाभ्यग्रे । २९. आकालमनध्यायः परेधुरा तस्य कालस्य प्राप्तेरित्यर्थः ॥ ३०. अपस्वाने निर्घाते । अग्युत्पाते ग्रामादिदाहे । सार्वकालिकमृतौ चापौ च । । अत्र सर्वासामिति वचनादन्यत्र वेदानामेव प्रतिषेधः । अङ्गानामपीत्यन्ये ।। ३१. अपर्तावभ्रं दृश्यमानं यावदृश्यते तावत्कालमनध्यायः । एवं परिवेषादिष्वपि योज्यम् । अत्रापि बृहस्पत्यादिपरिवेषे न दोषः । इन्द्रधनुः प्रसिद्धम् । सूर्यसमीपे तदाकृतिः प्रतिसूर्यः । मत्स्यः पुच्छवन्नक्षत्रम् । समा- हारद्वन्दे छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । सर्वेष्वेतेषु वातादिषु च त्रिषु ताव- कालमनध्यायः । वाते घोषवति पूतिगन्धे दुर्गन्धे । नीहारे हिमान्याम् । वातादिग्रहणं पूर्वोक्तानां श्वगर्दभादीनामुपलक्षणार्थम् । पुनरिह विधानं तावत्कालमिति विधातुम् । अत्रैव श्वगर्दभादिग्रहणे कर्तव्ये पूर्वस्य पाठस्य चिन्त्यं प्रयोजनम् ॥ ३५. उत्सर्जनादूर्ध्वमुपाकरणादर्वागपतुः । तत्र च्छन्दसोननूक्तमंशम- पूर्व नाधीयीत । ग्रहणाध्ययनमपर्ती न कर्तव्यम् । यद्यपि तैष्यां पौर्णमा- स्यां रोहिण्यां वा विरमेदित्युक्तं तथापि कियन्तं कालं तद्विरमणं कस्माद्वा- नध्ययनादित्यपेक्षायामुच्यते । एतावन्तं कालं ग्रहणाध्ययनं न कर्तव्यम् । धारणाध्ययने न दोषः । तथा छन्दस इति वचनादङ्गानां ग्रहणाध्ययने- पि न दोषः ॥ ३६. प्रदोषे चाननूक्तमृतावपि नाधीयीत । मासं प्रदोषे नाधीयीतेत्ये- तत्तु धारणाध्ययनस्यापि प्रतिषेधार्थम् । अपर आह । यस्यां रात्रौ द्वादशी त्रयोदशी च मिश्रे भवतस्तस्यां प्रदोषे नाधीयीताननूक्तमनूक्तं चर्तावपर्ती च । एष आचार इति ॥ 4 ·26 [l. 4, 12. ३७. आमातमधीतं तत्सार्वकालिकमपौ प्रदोषे च सर्वस्मिन्काले- ध्येयम् ॥ ३८. अत एतस्मादनध्यायप्रकरणादन्यदनध्यायनिमित्तं परिषत्सु मा- नवादिषु धर्मशास्त्रेषु यथोक्तं तथा द्रष्टव्यम् । ......... %D %3D PATALA IV., KANDIKA 12. १............तपो यावत्फलं साधयति स तावत्साधयतीत्यर्थः ॥ २. तत्रैव ब्राह्मणे । स यदि तिष्ठन्नित्यापत्कल्पः श्रूयते । तत्र दर्भाणां महदुपस्तीर्योपस्थं कृत्वा प्राङासीनः स्वाध्यायमधीयीत [तैत्तिरीयारण्यके २,११,३.] इत्यादि मुख्यः कल्पो ब्राह्मण एवोक्तः । इह पुनरासीनवचनं यथाकथंचिदासनार्थम् | सर्वथाप्यधीयानस्तप एव तत्तप्यत इति ब्राह्म- णार्थः । ३. अथाप्यपि च । स्वाध्यायो नाम यदेष ब्रह्मयज्ञः। ब्रह्म वेदस्तत्सा- धनो यागो यथा दर्शपूर्णमासादयः पुरोडाशादिसाधनाः । हवैशब्दौ प्रसिद्धि द्योतयतः । तस्य यज्ञस्यैते स्तनयिन्वादयो वषट्काराः । बहुवचननिर्देशाद्व- षट्कारानुवषट्कारस्वाहाकाराः सर्वे प्रदानार्था गृह्यन्ते । स्तननं मेघशब्दः। विद्योतनं विद्युद्व्यापारः । अवस्फूर्जनमशनिनिपातः । तत्रावस्फूर्जथुः पुल्लि- ङ्गमिति दर्शनात् । वायतीति | ओवै शोषण इत्यस्य रूपम् । यथार्द्रप्रदेशः शुष्को भवति तथा वातीत्यर्थः । यस्मादेते वषट्कारास्तस्मात्स्तननादिष्वन- व्यायनिमित्तेषु सत्स्वप्यधीयीतैव । न पुनरनध्याय इति नाधीयीत । कि- मर्थम् । वषट्काराणामेतेषामच्छम्बटकरायाव्यर्थत्वायान्यथा वषट्कारा एते व्यर्थाः स्युः । ततश्च यथा होत्रा वषट्टतेध्वर्युर्जुहुयातादृगेव तत्स्यात् ।। ४. तस्य वाजसनेयित्राह्मणस्य शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिर्भवति न ता- वति पर्यवसानम् । एतदेव शाखान्तरं पठति ॥ ५. अन्त इतिशब्दोध्याहार्यः । वातादिषु सत्सु प्राप्ते प्रदेश ऋग्वेदा- ध्ययन एकामृचमधीयीत यजुर्वेदाध्ययन एकं यजुः सामवेदाध्ययन एकं साम सर्वेषु वा वेदेषु भूर्भुवःसुवरित्यादिकं यजुरिति व्याहरेन्न पुनर्यथापूर्व प्रश्नमात्रम् । तेनैतावतैवास्याध्येतुस्तदहस्तस्मिनहनि स्वाध्याय उपात्तो भव- %3D . काले नाध्ययम् Dev. MSS.

·27 I. 4, 12.] ति । स्वीकृतो भवतीत्यर्थः । अधीतो भवति यावत् । केचिद्भूर्भुवःसुव- रित्यादिकं ब्राह्मणभागाध्ययनविषयं मन्यन्ते न सार्वत्रिकम् । कस्मा- त्पुनर्वाजसनेयिब्राह्मणस्योदाहते शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिराश्रीयते न पुन- र्ययाश्रुतमात्रं गृह्यते तत्राह ॥ ६. एवमित्यादि ॥ एवं वाक्यसमाप्तावाश्रीयमाणायामार्यसमयेन । आर्याः शिष्टा मन्वादयः । तेषां समयो व्यवस्था तेनाविप्रतिषिद्धं भवति । इतरथा विप्रतिषिद्धं स्यात् । कथम् ।। ७. आर्या ह्यध्यायमनध्यायं चोपदिशन्ति । तदुपदेशनमनर्थकं स्याद्य- दि वाजसनेयिब्राह्मणं यथाश्रुतमवेक्षताध्येता ॥ ८. नन्वनर्थकमेव तदस्तु श्रुतिविरोधात् । तत्राह ॥ आर्येति । योयम- ध्यायानध्यायविषय आर्यसमयो न तत्र किंचित्कारणं गृह्यते यथा वैप्सर्जन- होमीयं वासोध्वर्यवे ददातीत्यत्रागृह्यमाणकारणश्चार्यसमयः श्रुत्यनुमानद्वा- रेण प्रमाणमतो वाक्यपरिसमाप्तिरेव युक्ता । एवं हि वाजसनेयिब्राह्मण- स्यापि नात्यन्तबाधः । अनध्यायोपदेशस्यापि प्रभूताध्ययनविषयतयार्थ- वत्त्वमिति । सूत्रगृह्यमानकारण इति णत्वाभावश्छान्दसः। का पुनरसौ स्मृतिर्या ब्रह्मयज्ञेप्यनध्यायमुपदिशति । मानवे [ २, १०६ ] तावद्विपर्ययः श्रूयते । नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्त्रं हि तत्स्मृतमिति सामान्येनान- ध्यायोपदेशस्तु ब्रह्मयज्ञादन्यत्र चरितार्थस्तस्मात्तादृशी स्मृतिम॑ग्या ॥ ९. एवं तमिहोत्रादिष्वपि मन्त्राणामनध्यायः प्रामोति । नेत्याह । विद्यामिति ॥ विद्या वेदनमध्ययनं तां प्रत्यनध्यायः श्रूयते न पुनर्मन्त्राणां कर्मयोगे । हेतुः परिभाषायामुक्तोन्तिरत्वादिति । अर्थान्तरं हि कर्मणि प्रयोगो मन्त्राणां न पुनर्ग्रहणाध्ययनम् । पारायणाध्ययनमध्येनध्यायागमो भवति न वेति चिन्त्यम् । एवं रुद्रादिजपेपि ॥ १०. कयं पुनरार्यसमयः प्रमाणं यावता न तेषामतीन्द्रियेर्थे ज्ञानं संभव- ति । तत्राह ।। ब्राह्मणोक्ता इत्यादि ॥ विधीयन्त इति विधयः कर्माणि । ते सर्वे स्मार्ता अपि ब्राह्मणेष्वेवोक्ताः । नन्विदानी ब्राह्मणानि नोपलभ्य- न्ते । सत्यम् । तेषामुत्सन्नाः पाठा अध्येतृदौर्बल्यात् ॥ कथं तर्हि तेषाम- स्तित्वम् ॥ प्रयोगादित्यादि ।। प्रयोगः स्मृतिनिबन्धनमनुष्टानं च । तस्मा- ब्राह्मणान्यनुमीयन्ते मन्वादिभिरुपलब्धानीति । कथमन्यथा स्मरेयुरनुति- ष्ठेयुर्वा । संभवति च तेषां वेदसंयोगः ॥

·28 [I. 4, 13. ११. अथ प्रसङ्गादपस्मृतिरुच्यते ।। यत्रेत्यादि । यत्र पितृष्वसृसुता- मातुलसुतापरिणयनादौ प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्रोत्सन्नपाठं शास्त्रमनु- मीयते प्रीतेरेव प्रवृत्तिहेतोः संभवात् ।। १२. राध्यति कल्पते ॥ १३. एवं स्मृत्याचारप्राप्तानां श्रुतिमूलत्वमुक्तम् । अथेदानी प्रत्यक्षबा- ह्मणोक्ता एव केचिद्विधयो व्याख्यायन्ते तेषामपि स्मार्तेष्वनुप्रवेशार्थम् । तेन तदतिक्रमे स्मार्तातिक्रमनिमित्तमेव प्रायश्चित्तं भवति ॥ १४. संस्तुतिग्रहणेन संस्तुतिमात्रमिदं नामधेयं न धर्मा- तिदेशार्थमिति दर्शयति । ... ॥ PATALA IV., KANDIKA 13. १. केचिदाहुः । आ काष्टादिति वचनादशनीयाभावेन भोजनलोपेपि यथाकथंचिद्वैश्वदेवं कर्तव्यं पुरुषसंस्कारत्वादिति । अपरे त्वश- नीयसंस्कार इति वदन्तो भोजनलोपे वैश्वदेवं न कर्तव्यमिति । .........|| ५. समावृत्तं शिष्यं प्रत्याचार्येण समादेशो न देयः । इदं त्वया कर्त- व्यमिति यथासमावृत्तदशायामाज्ञा दीयते । उदकुम्भमाहरेति । नैवमिदा- नीं स्वेच्छया करणे प्रतिषेव्यम् ॥ ७. अध्ययनेनुपयुक्ता कथा विकथा । तां चान्यां कृत्वैतदादि प्रतिपद्येत एवं सति ब्रह्म वेदो लौकिक्या वाचा व्यावर्तते तया मिश्रं न भवति । यज्ञेषु दर्शपूर्णमासादिष्वेतदादय ओंकारादयः प्रसवा निर्देशा अ- नुज्ञावाक्यानि भवन्ति ब्रह्मादीनाम् । ओं प्रणय । ओं निर्वप । ओं स्तुध्वमिति॥ ९. ...... । भूतिकर्मसु पाणिग्रहणादिषु । १०. समयः शुश्रूषा । तेन विना कृच्छं दुःखं दुरवधारणमपूर्व ग्रन्थं न कुर्वीत । क्रियासामान्यवचनः करोतिरध्ययनेध्यापने च वर्तते । समयेन विना शिष्योपि कृच्छू ग्रन्थं नाधीयीताचार्योपि नाध्यापयेत् । ११. विचिकित्सा संशयस्तदभावोविचिकित्सा | सा यावदुत्पद्यते तावद्ब्रह्म निगन्तव्यं नियमेनाधिगन्तव्यम् । नियमपूर्वकमधिगन्तव्यमिति हारीत आचार्यो मन्यते । अस्मिन्पक्षेत्रिःश्रावणत्रिःसहवचनयोरपि शुश्रूषितव्यम् । ब्रह्मग्रहणादङ्गेषु नायं विधिः ।। ८. %3D %D ·29 I. 4, 14.] १२. बहिर्वेदे वेदाद्वहि ते काव्यनाटकश्रवणे गतिः शुश्रूषा न विद्यते यद्यपि तदुपयुक्तं वेदार्थज्ञाने । १५. यद्यप्यसावर्हन्भवति तथाप्याचार्ये या गतिः शुश्रूषा सा तस्मिन्न कर्तव्या ॥ १६. तुश्चार्थे । वृद्धानां चान्तेवासिनां न गतिर्विद्यते । पूर्ववयसान्ते- वासिनावरवया आचार्यों न शुश्रूषितव्यः । अध्ययनादूर्ध्वमित्येके । अध्य- यनकालेपीत्यन्ये ॥ १७. यदा ब्रह्मणि वेदविषये मियो विनियोगः क्रियते । बहृची यजुर्वे- दाध्यायिनः सकाशाद्यजुर्वेदमधीते सोपि तस्मादृग्वेदम् । तदा परस्परं शुश्रूषा न कर्तव्या ॥ १८. अत्र हेतुं स्वयमाह | ब्रह्मेत्यादि । तत्र द्वयोरपि ब्रह्म वर्धते सैव ब्रह्मवृद्धिः शुश्रूषेत्युपदिशन्त्याचार्याः ॥ १९. ......... | निवेशे वृत्ते दारकर्मणि वृत्तेपि । २०. तत्र हेतुत्वेन श्वेतकेतोरेव शिष्यान्प्रति वचनम् । ......... २२. । नैय्यमिकानि नियमेन कर्तव्यानि नित्य- कर्माणि । .........॥ %3D %3D %3D PATALA IV., KANDIKA 14. १. कानि पुनस्तानि |......... ।। २. एवंविधं श्राद्धादि । एवमेतैः कर्मभिरहरहराक्रान्तस्य न शिरःक- ण्डूयनेप्यवसरो भवति । स कथं द्वौ द्वौ मासौ गुरुकुले वसेदिति ॥ ३. ..... । चशब्दोवधारणे । ... ४. चणिति । निपातोस्ति निपातर्यद्यदिहन्तकुविनेचेचण्कञ्चिद्यत्रयुक्त- मिति[ पा० ८,१,३० ] स चेदर्थे वर्तते । इन्द्रश्च मूळयाति न इत्यादौ [ ऋग्वे० २,४१,११ ] दर्शनात् । तस्यायं प्रयोगः । न चेदस्मिन्माणवके दोषमनध्याप्यताहेतुकं पश्येत् ॥ ५. समानमधीयानेषु माणवकेषु यदि कस्यचिद्यदृच्छया दृष्टहेतुमन्त- रेण बुद्धिमान्द्यादिनाध्ययनस्यासंवृत्तिः स्यादधीतो भागो माणवकान्तरवन्ना- गच्छेत्तदा तस्यां यदृच्छायामसंवृत्तौ तस्मिन्नाचार्ये गतिरेव शुश्रूषैव माणव- ·30 %3D [I. 4, 14. कस्य शरणम् । तथा च मनुः [२,२१५] । अधिकं शुश्रूषितो हि गुरुः सर्वात्मना तं शिक्षयेदिति ॥ ६. मातृग्रहणेन पितामहीप्रपितामह्योरपि ग्रहणम् । पितृग्रहणेन पिता- महप्रपितामहयोरपि ग्रहणम् । सर्व एत आचार्यवच्छुश्रूषयितव्याः ।। ७. उक्ताश्चानुक्ताश्च ज्येष्ठमातुलादयः सर्वे गुरवः समावृत्तेनाहरहरुपसं- ग्राह्याः ॥ ८. यदि प्रोष्य समागतो भवति गुरवो वा प्रोष्य समागताः। ९. भ्रातृग्रहणे पूर्वेणैव सिद्धे क्रमार्थ वचनं यथापूर्व ज्येष्टक्रमेणेति ॥ १०. पूजा वर्णज्यायसां कार्या वृद्धतराणां चेत्युपदेशानुरोधेन [ १,१३,२, ] या नित्या पूजा सा च यथापूर्व वृक्रमेण । १२. विद्याचारित्राद्यपेक्षया विकल्पः॥ १३. पुरे भवं पौरम् । पौरं च तत्सख्यं च पौरसख्यं सेवानिवन्धनं बान्धवम् । तदभिवादनस्य निमित्तम् । कीदृशं दशवर्षान्तरालम् । दशव- र्षाधिकः पौरसखाश्रोत्रियोभिवाद्य इति विवक्षितम् । सख्यमित्युपसमस्तमप्य- पेक्ष्यते । चारणशब्दः शाखाध्यायिषु रूढः । तेषां सख्यं पञ्चवर्षमभिवाद- नस्य निमित्तम् । श्रोत्रियं वक्ष्यति । स त्रिवर्षपूर्वतामात्रेणाभिवादनमर्हति । न पूर्वसंस्तवमपेक्षते ।। १४. क्रमार्थमिदम् । वयोविशेषे ज्ञायमाने पूर्व वृद्धतरायाभिवाद्यम- भिवादनं कर्तव्यं पश्चादृद्धायेति ।। १५. उच्चैःस्थाने नीचैःस्थाने वावस्थितो विषमगतः। .........गुरवे त्वभिवाद्यमेव दर्शने सति तूष्णीमवस्थानस्यायुक्तत्वात् ॥ १६. इदमगुरुविषयम् । यत्रासावभिवादनीयः स्थितस्तत्रान्वारुह्य वाभिवादयीताभिवादयेत् । अवरुह्येत्येतदपि द्रष्टव्यं न्यायस्य तुल्यत्वात् । तु दृष्टमात्र एवाभिवादनमित्युक्तम् ॥ २१. पत्युर्यद्वयस्तदेव स्त्रीणां वयस्तेन तदनुरोधेन ज्येष्टभार्यादिष्वभि- वादनं कर्तव्यम् । २२. अवहितपाणिः । समित्कुशादिहस्तो दात्रादिहस्तो वा । ....॥ २४. एते अपि द्वे सर्वनामेवाभिवादयीत न नामेत्येके मन्यन्ते । स्वमतं नावोत गुरौ तु ·31 I. 4, 15.] ....... २५. शिष्यं प्रत्याचार्यस्यायमुपदेशः । स्मशब्दः श्लोकपूरणार्थो नि- पातः । २६. ब्राह्मणविषयमिदम् ।......... ।। २८. अप्यनष्टपशुधनोसीति ।। ३०..........अरण्यग्रहणं सभयस्य देशस्योपलक्षणम् ।.........संभाषणं मातृवद्भगिनीवच्च । भगिनि किं करवाणि ते | न भेतव्यमिति ।। %3D PAȚALA V., KANDIKÂ 15. १. वासोविन्यासविशेषो यज्ञोपवीतम् । दक्षिणं बाहुमुद्ध- रतेवधत्ते सव्यमिति यज्ञोपवीतमिति ब्राह्मणम् । [ तैत्तिरीयारण्यके २.१.३ ] वाससीसंभवेनुकल्पं वक्ष्यति [ २, ४, २२] ...... ३. यं वा प्रयतोन्य आचामयेत्सोपि प्रयतो भवति । सर्वथा स्वयं वामहस्ताजिताभिरद्भिराचमनं न भवति । तेन शास्त्रान्तरोक्तं कमण्डलु- धारणमप्याचार्यस्यानभिमतं लक्ष्यते । अलाबुपात्रेण नारिकेलेन च स्वय- माचमनमाचरेदिति ॥ ४.......... पिपासितस्य पाननिषेधोयमिति केचित् । अपर आह । अस्मादेव प्रतिषेधाच्छिक्यादिस्थस्य करकादेर्या धारा तत्र प्रायत्यार्थमाच- मनं भवतीति ॥ ५. भूमेः स्वयंदीर्णः प्रदेशः प्रदरः।............ ।। ....... तप्ताभिरिति वचनाच्छृतशीताभिरदोषः । तथा चोष्णा- नामेव प्रतिषेधः स्मृतिषु प्रायेण भवति ।। ७. वय इति पक्षिनाम । यो रिक्तपाणिः सन्वयसः पक्षिण उदिइय तेषां प्रोत्सारणाय पाणिमुद्यच्छते स तत्कृत्वाप उपस्पृशेत्तेनैव पाणिना । रिक्तपाणिरिति वचनाकाष्ठलोष्टादिसहितस्य पाणेरुद्यमने न दोषः । के- चिदुपस्पर्शनमाचमनमाहुः ।। १०. येन प्रयतो भवति तत्प्रयमणमाचमनम् । करणे ल्युट् ।... ॥ ११. तीर उत्तीर्याचामेन्न जलमध्य इत्ययमों न विधेयः पूर्वेण गत- त्वात् । तस्मादयमर्थः । यदा नदीमुत्तरति नावा प्रकारान्तरेण वा तामुत्तीर्य तीरं गतः प्रयतोप्याचामेत् । नद्यादेरुत्तरणमप्याचमनस्य निमित्तमिति । तुशब्दोप्यर्थः ॥ ६ . ॥

·32 [I. 5, 16. १२. श्रौते स्मार्ते लौकिके वाग्नौ । केचिल्लौकिक नेच्छन्ति ।। १३. .......यत्रातिश्लक्ष्णतया पललादेर्मूलाग्रविभागो न ज्ञायते स मूढः । मूढश्चासौ स्वस्तरश्चेति मूढस्वस्तरस्तस्मिन्पतितादिष्वप्रयतेष्वा. सीनेषु यदि कश्चित्प्रयत उपविशेन च तान्संस्पृशेत्तदा स प्रयतो मन्येत यथा प्रयत आत्मानं मन्यतेहं प्रयतोस्मीति तथैव मन्येत नैवंविधे विषये तत्स्पृष्टिन्यायः प्रवर्तते ।। १४. तृणकाष्ठेष्वपि भूमौ निखातेषु तत्स्पृष्टिन्यायो न भवति ॥ १७. व्यवस्थितविकल्पोयम् । ऊर्ध्व नाभेः करौ मुक्त्वा यदङ्गमुपहन्यते । तत्र स्नानविधिः प्रोक्तो ह्यधः प्रक्षालनं स्मृतमिति मानवे दर्शनात् ॥ १८. यावति देशे ऊष्मोपलम्भो भवति । अत्राप्यशक्ती न दोषः ।। २०. अप्रयत इत्येव । एनमग्निमप्रयतो नोपधमेत् । प्रयतस्य न दोषः मुखेनोपधमेदग्निं मुखाध्यग्निरजायतेति स्मृत्यन्तरे दर्शनात् । नाग्निं मुखे- नोपधमेदिति मानवे दर्शनादुभयोर्विकल्पः । अपर आह । वाजसनेयके श्रीतप्रकरणे । मुखाट्यग्निरजायत तस्मान्मुखेनोपसमिन्ध्यादिति दर्शना- च्छौतेषु मुखेनैवोपसमिन्धनमन्यत्र स्माते प्रतिषेध इति । अन्ये तु वैणवे. नायसेन वा सुषिरेणोपसमिन्धनमिच्छन्ति । एवमग्नेर्मुखव्यापारस्यान्वया- च्छुतिरप्यनुगृहीता भवति । आस्यविन्दूनां पतनशङ्काभावात्प्रतिषेधस्मृति- रपीति ॥ २१. खवायां खट्वाया अधोग्निं नोपदध्यात् । अत्राप्यशक्तौ न दोषः ।। २२. प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रारमाधीनानि । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहूदकेपि न वस्तव्यम् । ब्राह्मणग्रहणाद्वर्णान्त- रस्यानियमः । ग्रामग्रहणादेवंभूतेषु घोषादिषु न वस्तव्यम् ।। PATALA V., KAND IKA 16. १. तिष्ठन्प्रह्रो वा नाचामेदिति नायं प्रतिषेधः शक्यो वक्तुम् । कथम् । आसीनस्त्रिराचामेदिति वक्ष्यति । ततो यथा शयानस्याचमनं न भवति तथा तिष्टतः प्रहस्य च न भवति । एवं तर्हि नायं शौचार्यस्याचमनस्य प्रति- ·33 ७. I. 5. 16.] षेधः। किं तर्हि । पानीयपानस्य प्रतिषेधः। तथा च गौतमः। नाञ्जलिना पिबन्न तिष्ठन्निति । अपर आह । अस्मादेव प्रतिषेधात्वचित्तिष्ठतः प्रहस्या- चमनमनुज्ञातं भवति । तेन भूभिगतास्वप्सु तीरस्यायोग्यत्व ऊरुदने नाभिदप्ने वा जले स्थितस्याचमनं भवति । गौतमोपि न तिष्ठन्त्रुद्धृतोदके- नाचामेदिति सूत्रेच्छेदादुद्धृतोदकेनैव तिष्ठतः प्रतिषेधमाह । २. द्वितीयाथै तृतीया । अत्रानुक्तं स्मृत्यन्तरवशादुपाश्रीयते । आसीनः शुचौ देशे नासने भोजनान्ते त्वासने दक्षिणं बाहुँ जान्वन्तरा कृत्वा प्राङ्मुख उदमुखो वा हृदयंगमा अपः करतलस्थिता यावतीषु माषो निम- ज्यते तावतीः फेनवुद्रुदरहिता वीक्षितास्त्रिराचामेत्पिवेद्ब्राह्मणो हृदयंगमाः क्षत्रियः कण्ठगा वैश्यस्तालुगाः शूद्रो जिह्वास्पृष्टाः सकृत् ॥ ५. मध्यमाभिस्तिमृभिरङ्गुलीभिरेवीष्टौ । उपस्पृशेदङ्गुलिभिः । सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रसङ्गे परिसं- चष्टे चक्षुपी नासिके श्रोत्रे चेति । इन्द्रियाणीति वचनं स्वरूपकथनमात्रम् । तत्राङ्गुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी केचिद्युगपत्केचित्पृथक् पृथक् । अङ्गुष्टप्रदेशि- नीभ्यां नासिके । अङ्गुष्टकनिष्ठिकाभ्यां श्रोत्रे । अत्र सहभावस्याशक्यत्वा- त्पृथगेव क्रियते । अत्र पृथग्भावस्य निश्चितत्वात्पूर्वत्रापि पृथगेवेति युक्त- मित्यन्ये ॥ ८. इन्द्रियस्पर्शनान्तरं हस्तौ प्रक्षालयेत् ।। १०. दन्तमूलात्प्रभृत्योष्ठौ । तत्रालोमकः प्रदेशः श्यावः । तस्यान्तः सलोमकस्तत्पर्यन्तावोष्ठावुपस्पृश्याचामेत् । ओष्ठयोरलोमकं प्रदेशमङ्गुल्या काष्ठादिना वोपस्पृश्याचामेदिति ॥ ११. अस्मादेव प्रतिषेधाज्ज्ञायते यत्किचिदपि द्रव्यमन्त- रास्ये सदुच्छिष्टताया निमित्तमिति ॥ १२. भाषमाणस्यास्यात्पतन्तो ये लालाबिन्दव उपलभ्यन्ते चक्षुषा स्पर्शनेन वा य उपलब्धुं योग्यास्तेष्वाचमनं विहितम् ।.........। १४. स्वमः स्वापः । क्षवयुः क्षुतम् । तयोः कृतयोः । शृङ्गाणिका नासिकामलम् ।...... लोहितस्य रुधिरस्य केशानां शिरोगतानां भूमिगतानां चान्यादीनां च चतुर्णामालम्भे । । नीवी प्रसिद्धा । 5 ·34 %3D [I. 5. 16. तद्योगादधोवासो लक्ष्यते । तच्च परिधायाप उपस्पृशेत् । केषुचित्स्नानं केषुचिदाचमनं केषुचित्स्पर्शमात्रं यावता प्रयतो मन्यते ।। १५. आर्द्र वा शकृदुपस्पृशेत् । ओषधी; आर्द्राः । भूमि वा आर्द्राम् । पूर्वोक्तेष्वेव सर्वेषु वैकल्पिकमिदम् ।......... ॥ १६. असिग्रहणं च क्षुरादेरप्युपलक्षणम् ।.........|| १७. अपूपग्रहणं मूलफलादेरप्युपलक्षणम् | द्वितीयार्थे षष्ठी ।......।। १८. यस्य कुले कश्चिन्नियेतासपिण्डतायां सत्यां तत्रानिर्गते दशाहे न भोक्तव्यम् । अनिर्दश इत्याशौचकालोपलक्षणम् । तेन क्षत्रियादिष्व- धिकं पक्षिण्यादिषु च न्यूनम् ॥ १९. सूतिका प्रमूतिका तस्यामनुत्थितायाम् । उत्थानं नाम सूतिका- गारे निवेशितानामुदकुम्भादीनामपनयनम् । तच्च दशमेहनि भवति। दश- म्यामुत्थितायामिति [ १५,८ ] गृह्य उक्तत्वात् । अत्राप्यशौचकालोपलक्ष- णत्वाद्यावदाशौचं तावदभोजनम् । २०. आचारस्तु धनुःशतादर्वाक्तत्रापि प्रदीपमारोप्योदकुम्भं चोपनिधाय भुञ्जते यदि समानवंशं गृहं न भवति ॥ २१. अप्रयतेनाशुचिनोपहतं स्पृष्टमनमप्रयतं भवति किं त्वशुद्धमध्य- भोज्यं न भवति । कः पुनरप्रयतस्य चाभोज्यस्य च विशेषः । उच्यते । अप्रयतमन्नमग्नावधिश्रितमद्भिश्च प्रोक्षितं भस्मना मृदा वा संस्पृष्टं वा वाचा वा प्रशस्तं प्रयतं भवति भोज्यं च । अभोज्यं तु लशुनादि कथंचिदपीति ।। २२. अप्रयतेन शूद्रेणोपहृतमानीतमन्नमभोज्यं स्पृष्टमस्पृष्टं च । स्पृष्टमे- वेत्यन्ये ॥ २३. एतच्च पाकदशायामेव पतितेन केशेन सह यत्पकमन्नं त- द्विषयम् । भोजनकाले तु केशपाते घृतप्रक्षेपादिना संस्कृतं भोज्यम् ॥ २५. अमेध्यैः कलापलाण्ड्वादिभिरवमृष्टमभोज्यम् ॥ २६. यस्मिश्चान्ने स्यादिति [ १,१६,२३ ] व्यवहितमपि संबध्यते । ..........|| २७-२८. पूर्ववत्संबन्धः। मूषकला मूषकस्य पुरीषमङ्गं वा । उपसमस्तमपि मूषकग्रहणं संबध्यते | ... पदोपहतं प्रयतेनापि यत्पदा स्पृष्टं तदप्यभोज्यम् ॥ 'पूर्वोक्तेषु सर्वेषु वैक° G. U.' ; पूर्वोक्नेष्वेव कल्पेषु वै° G. U.

·35 I. 5. 17.] २९. सिग्वस्त्रदशा । परिहितस्य वाससः सिचा यत्स्पृष्टं तदप्यभो- ज्यम् ॥ ३०. शुना वा यदृष्टमपपात्रेण वा यदृष्टं तदप्यभोज्यम् । पतितच. ण्डालसूतिकोदक्यादयोपपात्रा अपगताः पत्रिभ्यः । न हि ते पात्रे भोक्तुं लभ- न्ते॥ ३१. अपरिहितस्य शुद्धस्यापि वाससः सिचा यदुपहृतमानीतं तदप्य- भोज्यम् ॥ ३२. स्त्रीलिङ्गनिर्देशादासेनाहृते न दोषः । अन्ये लिङ्गमवि- वक्षितमिति मन्यन्ते । नक्तमिति वचनादिवा न दोषः ।। PAȚALA V. KANDIKÂ 17. १. भोजनदशायां यदा शूद्र उपस्पृशेत्तदापि न भुञ्जीत । भुञ्जानग्रह- णादन्यत्र शूद्रस्य स्पर्शे नाप्रायत्यमिति केचित् । अन्ये तु सदा भवत्यप्रा- यत्यं भोजनदशायां त्वाधिक्यप्रतिपादनाय प्रतिषेध इति ।। २. सर्वत्र वाशब्दः समुच्चये । अभिजनविद्यावृत्तरहिता अनर्हन्तः। तैः सह समानायां पती न भुञ्जीत ॥ ३. समानपङ्कावित्यनुवर्तते । समानपको बहुषु भुजानेषु यद्येकोनु- त्याय भोजनाद्विरम्योच्छिष्टं शिष्यादिभ्यः प्रयच्छेदाचामेद्वा तदा तस्यां पङ्का- वितरैर्न भोक्तव्यम् । अतो बहुषु भुजानेष्वेको मध्ये न विरमेत् । भोज- नकण्टक इति तमाचक्षते ॥ ४. मूर्ख वैधवेय विषं भुझ्वेत्येवं कुत्सयित्वा निर्भर्त्य यत्रानं दास्त- दप्यभोज्यम् ॥ ५. मनुष्यैरन्यैर्वा मार्जारादिभिरमेध्यैरवप्रातमन्नमभोज्यम् । अवेत्युपस- र्गप्रयोगादूरस्थैर्गन्धाघ्राणे न दोषः ॥ ७. प्रासादो दारुमयो मञ्चः । तत्रापि न भुञ्जीत ॥ ८. भूमावपि भुञ्जानः कृतायां गोमयादिना संस्कृतायां भुञ्जीत अपर आह । प्रासादोपि यदा मृदा कृतभूमिर्भवति । न केवलं दारुमयः तदा तत्र भुञ्जीतैवेति ॥

·36 [I. 5. 17. ९. यदि मृन्मये भुजीत तदानापीते भोक्तव्यम् । आप्रीतं वचित्कार्ये पाकादावुपयुक्तम् ॥ ११. लोहं लोहविकारभूतं कांस्यादि भोजनपात्रं भस्मभिः परिमृष्टं सत्प्रयतं भवति । तत्र भस्मना कांस्यमम्लेन तानं राजतं शकृता सौवर्णम- द्भिरित्यादि स्मृत्यन्तरवशादृष्टव्यम् ।। १४. आपणः पण्यवीथिस्तत्र क्रीतं लब्धं वापणीयं तच्च कृतान्नं नानी- यात् । व्रीह्यादिषु न दोषः ॥ १५. रसा रसद्रव्याणि तानापणीयान्नाभीयात् । आममांसादि वर्ज- यित्वा ॥ १६. तैलसर्पिषी त्वापणीये अप्युपयोजयेदुदकेवधाय निषिच्य । पाके- न तैलसर्पिषी शोधयित्वा । कार्यविरोधो यथा न भवति तयोदकेन संसृ- ज्येत्यन्ये ॥ १८. शुक्तं कालपाकेनाम्लीभूतं तदपि पर्युषितमखाद्यापेयानाद्यम् ।। १९. अनन्तरोक्तविधिद्वयं फाणितादि वर्जयित्वा द्रष्टव्यम् । फाणितं पानविशेषः । इक्षुरस इति केचित् । भ्रष्टानां व्रीहीणां तण्डुलाः पृथकृताः पृथुकतण्डुलाः । करम्भो दधिसक्तुसमाहारः करम्ब इति प्रसिद्धः । वेदेप्यु- भयं भवति । यत्करम्बैर्जुहोति । धानाः करम्भः परिवाप इति । भरुजा भृष्टा यवाः । क्षीरविकारो दध्यादिः । प्रसिद्धमन्यत् ॥ २०. अथ शुक्तं चेत्यस्य विधेः शेषः ॥ शुक्तमित्यादि ।। परेण द्रव्या- न्तरेण योगो यस्य तत्परयोगं ततोन्यदपरयोगं तदेव शुक्तं वय॑म् । यत्तु द- ध्यादिद्रव्यान्तरसंसृष्टं शुक्तं तद्भोज्यमेव । एवं च पूर्वत्रैवापरयोगमिति विशे- षणं वक्तव्यम् । इदमेव वा सूत्रमस्तु । सूत्रद्दयकरणं चाचार्यप्रवृत्तिकृतम् । यथा सलावृक्येकसृकोलूकशब्दा इति पूर्व सामान्येनाभिधाय सलावृ. क्यामेकसृक इति स्वपपर्यान्त इति [ १,१०.१९;१,११,३३. ] पश्चाद्वि- शेष उक्तः ॥ २२. अविरेलका । तस्याः क्षीरमपेयम् ॥ २३. उष्ट्रमृगौ प्रसिद्धौ । या गर्भिणी दुग्धे सा संधिनी शास्त्रान्तरे प्रसिद्धा | एककालदोहेत्यन्ये । एकस्मिन्प्रसवेनेके गर्भ सूते सा यमसूः । उष्ट्रादीनां क्षीराण्यपेयानि । इतिकरणादेवंप्रकाराणामेकशफानां क्षीर- मपेयम् ।............ || ·37 I. 3. 17.] २४. चकारादजामहिष्योश्च । अजा गावो महिष्यश्चेति मानवे दर्शनात् ॥ २५. कीलालौषधयः सुरार्था ओषधयस्तासां च विकारभतमन्न- मनायम् ॥ २६. करजं रक्तलशुनम् । पलण्डुः श्वेतम् । परारीका कृष्णडुण्डुभा या म्लेच्छानां प्रसिद्धा ।............।। २७. प्रतिपदपाठोशक्य इति समासेनाह । यच्चेत्यादि ।। यच्चान्यदेव- युक्तं शिष्टाः परिचक्षते वर्जयन्ति |............|| २८. क्याकु च्छत्राकं तदप्यभोज्यमभक्ष्यम् । ब्राह्मणग्रहणमादरार्थम्।। २९. मांसमित्यर्थाद्गम्यते । एकखुरा अश्वादयः । गवयो गोसदृशः पशुः । शरभोष्टापद आरण्यो मृगः । अन्ये प्रसिद्धाः । एतेषां मांसमभक्ष्यम् ॥ ३०. धेन्वनडुहोर्मासं भक्ष्यम् । गोः प्रतिषेधस्य प्रतिप्रसवः ।। ३१. आनडुहं मांसं न केवलं भक्ष्यम् । किं तर्हि । मध्यमपीति वाज- सनयिनः समामनन्ति ॥ ३२. व्यवहितमप्यभोज्यमिति संबध्यते । पादाभ्यां विकीर्य ये कीट- धान्यादि भक्षयन्ति ते मयूरादयो विकिरास्तेषां मध्ये कुकुटो न भक्ष्यः । स्मृत्यन्तरवशादाम्यो नारण्यः ॥ ३३. तुण्डेन प्रतुद्य ये भक्षयन्ति ते प्रतुदो दाघाटादयस्तेषां मध्ये प्लव एवाभक्ष्यः । शकटबिलाख्यो बकविशेषः ॥ ३५. । श्येनाकृतिर्भासः पीनतुण्डः । सुपर्णः श्येनः । ३६. क्रुच्चा वृन्दचराः । क्रौच्चा मिथुनचराः । ते चाभक्ष्याः । सूत्रे कुञ्चक्रौञ्चेति विभक्तिलोपरछान्दसः । किमविशेषेण क्रौच्चा न भक्ष्याः । नेत्याह । वार्धाणसलक्ष्मणवर्जम् । श्वेतो लोहितो वा येषां मूर्धा ते लक्ष्मणास्त एव विशिष्यन्ते वार्धाणसा इति । वार्ध चर्म । तदाकारा नासिका येषाम् । एवंभूताल्लक्ष्मणान्वर्जयित्वा क्रुञ्चक्रौच्चा न भक्ष्या इति । अन्ये त्वाहुः । क्रव्याद इति प्राप्तस्य प्रतिषेधस्य क्रुञ्चादिषु चतुर्वप्रतिषेध इति । तत्र लक्ष्मणा सारसी । लक्ष्मणवर्जमिति ड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्ब- हुलमिति [पा०६,३,६३ ] हस्वः । एवं क्रुञ्चाशब्दस्याप्यजादिटाबन्तस्य ।। 1 °का कृष्णम् भुण्डुखाख्या यत् G. UP.; °का मण्डया या G. U'. ... %3D ·38 [I. 6. 18. ३७. पञ्चनखा नाम वानरमार्जारादयः । तेषां मध्ये गोधादीन्सप्त वयित्वान्येभक्ष्याः । गोधा कृकलासा कृतिर्महाकाया । कच्छपः कूर्मः। श्वाविड्वराहविशेषो यस्य नाराचाकाराणि रोमाणि । शल्यको यस्य चर्मणा तनुत्राणं क्रियते । श्वाविट्च्छल्यक इति युक्तः पाठः । एके तु छकारं पठन्ति छकारात्पूर्वमिकारम् । ..... पूतिखषः शशाकृतिर्हिमवति प्रसिद्धः ॥ ३९. सर्पस्येव शिरो यस्य स मत्स्यो न भक्ष्यः । मृदुरो मकरः । ......ये चोक्तेभ्योन्ये विकृताकारा मत्स्याः । तत्रोदाहरणं यथा मनुष्यशिरसो जलमनुष्याख्या जलहस्त्यादयश्च । तेपि सर्वे न भक्ष्याः । अत्र मनुः । अनु- मन्तेत्यादि(५,५१) न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु गरीयसी ।। अप्रतिषिद्धेष्वपि भक्षणानिवृत्तिरेव ज्याय- सीत्यर्थः ।। PATALA VI., KANDIKA 18. १. मधु पक्कमपक्कमपि । आम तण्डुलादि । मृगस्य विकारो मार्ग मां- सम् । भूमिः शालेयादि क्षेत्रम् । विश्रामस्थानमित्यन्ये । मूलफलानि मूलं कन्दादि । रक्षाभयदानम् । गव्यूतिर्गोमार्गः । निवेशनं गृहम् । युगं वहतीति युग्यो बलीवर्दस्तस्य घासो भक्ष्यं पललादि । एतान्यप्युग्रतोपि प्रतिगृह्याणि । अदुर्भिक्षेपि । उग्रः पापकर्मा द्विजातिवैश्यादा शूद्रायां जा- तः । उग्रग्रहणं तादृशानामुपलक्षणम् । ३-४. पूर्वोक्तेष्वामं स्वयमेव गृह्णीरन्द्विजा इति हारीतस्यैव पक्षः। आमस्यालाभे कृतान्नस्य वा विरसस्य लवणादिरसैरसंयुक्तस्य । षष्टीनिर्दे- शास्तोकम् । स्वयमन्तेवास्युपाहतं वा गृहीरन् । ५. अनन्तरोक्ते विधानद्वये यद्गृहीतं तेन सुभिक्षाः सुहिता न भवेयुः। यावता प्राणयात्रा भवति तावदेव गृहीरन यावता सौहित्यं तावदिति ।। ६. यदा दुर्भिक्षतयात्मनोपि वृत्तिर्न लभ्यते प्रागेव पोष्यवर्गस्य तदा स्वयमप्यवृत्तौ यत्रैव लभ्यते तत्रैव भुञ्जीत । तत्र गुणविधिः । सुवर्ण दत्त्वा 1 2 चकारं G. U.". हिमशुक्लवह इति प्र° G. U.'; हामवति म° G. U. .

·39 I. 6. 18.] सकृदेवोपक्प्तमुपरिष्टात्सुवर्णेन स्पृष्ट्वा । एतेन पशुं वा दत्त्वेति व्याख्यातम् । पशुरग्निः । अग्निः पशुरासीदिति मन्त्रलिङ्गाद्गीसूक्तेन चाग्नेरुपस्थानदर्शनात् ।। ७-८. न पुनरत्यन्तमन्ववस्येत् । यदा विहिता वृत्तिर्लभ्यते तदा नि- षिद्धाया विरमेत् । न पुनः सकृत्प्रवृत्तायाः किमवगुण्ठनेनेति न्यायन तत्रैव रमेत । अत्र च्छान्दोग्योपनिषत् [ १,१०,१] । मटवीहंतेषु कुरु- वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्राद्राणक उवास ।। १ सहेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्ष इत्यादि ।। मन्त्रश्च भवति ॥ अवा शुन आन्त्राणि पेच इति ॥ अवा वृत्त्यभावेन । अपर आह । दुर्भिक्षे स्वयमप्यवृत्त्या तन्निवृत्तेर्यत्र कुत्रचिन्नीचेपि दातरि भुजानो वसेत् । यां च यावती च सुवर्णमात्रां यं कंचन पशुं वा तस्मै दत्त्वा न पुनरत्यन्तमन्व- वस्येत् । वृत्तिं प्राप्य विरमेदिति ॥ ११. यत्र यदा वैश्वदेवाग्निहोत्रादि नित्यमाभ्युदयिकं वाप्रायश्चित्तं कर्मासेवते तात्पर्यण करोति प्रायश्चित्तवत्यात्मनि चोदितं प्रायश्चित्तं प्राणायामोपवासविधिकृच्छ्रादि न करोति तदैतस्मात्कारणाद्ब्राह्मणस्यान्नम- भोज्यमिति ।। १२. निष्ठया भूतकालस्याभिधानाचर्यमाणेपि निर्वेषे न भोज्यम् । किं तर्हि । चरिते ॥ १४. तस्यापि शूद्रस्याप्यन्नं भोज्यं यद्ययं धर्मार्थमुपनत आश्रितो भवति । धर्मग्रहणादार्थमुपनतस्याभोज्यम् । आपत्कल्पश्चायम् ।। १६. संघो गणस्तस्य यत्स्वभूतमन्नं न त्वेकस्य तदभोज्यं यद्यपि ते सर्वे दद्युः १७. भोक्तुकामा आगच्छतेत्येवं परिक्रुश्य सर्वत आहूय यदीयते ॥ १९. ये शस्त्रेण जीवन्ति तेषामप्यन्नमभोज्यम् । क्षत्रियवर्जम् ॥ २०. आजीवन्तीत्यपेक्ष्यते । स्वगृहे परान्वासयित्वा तेभ्यो भृतिग्रह- णमाधिर्यः स्तोम इति प्रसिद्धः । परभूमौ कुटिं कृत्वा स्तोमं दत्त्वा वसेत्तु य इति तं चाधि य आजीवन्ति तेषामप्यभोज्यमिति । ये तु प्रसिङ्माधि- माजीवन्ति तेषां वाधुषिकत्वादेव सिद्धोर्थः ॥ °मन्ववसीदत् G. U.'; 'मेव सीदेत् G. U.'; °मवसीवेत् Dev. MSS. . Thus G. U.'; G. U.' reads: यत्र यतमिहोत्रवैश्वदेवायकरणप्रायश्चित्तमुक्त्वा तदनुरूपं नि. त्यमभ्युदयिकं कासेवते तात्पर्येण करोति । प्रायश्चित्तवत्यात्मनि न चोदितं प्रायचित्तं तदैतस्मा. %3D .

·40 ॥ [I. 6. 19. २४. भोक्तव्यमिति वक्ष्यमाणमपेक्ष्यते । अग्नीषोमीये पशौ संस्थिते समाप्त एव भोक्तव्यम् । न प्रागिति पक्षान्तरम् ॥ २६. इदं यज्ञार्यमिति व्यादेशे कृते शेषाद्भुजीरनिति ब्राह्मणं भवति । ब्राह्मणग्रहणं प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तेरपस्मृतिशङ्का माभूदिति प्रत्यक्षमेवात्र ब्राह्मणमिति ॥ २८. राज्ञामिति बहुवचनाद्रामादेर्यः प्रेषकरस्तस्यापि प्रतिषेधः ॥ २९. यश्चाहविषा नररुधिरादिना यजतेभिचारादौ । यथायमभि- चरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वेति सोप्यभोज्यान्नः ॥ ३१. यश्चाविधिना प्रव्रजितः शाक्यादिः सोप्यभोज्यान्नः॥ ३२. अविधिनेत्येव । .... अविधिनोत्सर्गोष्टिं विना ३३. यश्च सर्वान्वर्जयते भोजने न कचिद्भुते न कंचिद्भोजयति । निराकृतिः निःस्वाध्यायः । निवृत्तः । अतिव्रत इत्यन्ये । सोप्य- भोज्यान्नः । वृषलीपतिः क्रमविवाहे यस्य वृषली जीवतीतरा मृताः स वृषलीपतिः ॥ PATALA VI., KANDIKA 19. बद्धो निगडितः । अणिकः पुत्राच्छ्रुतग्राही पुत्राचार्य इति शास्त्रेषु निन्दितः । प्रत्युपविष्ट ऋणादिना कारणेनाधमर्णादिकं निरुध्य तत्पार्श्व उपविष्टः । इतरस्तत्परिहारमकुर्वस्तेन सहासीनः प्रत्युपवेशयिता। अपर आह । अणिक ऋणिक ऋणस्य दाता । प्रत्युपवेष्टुरिदं विशे- षणमिति ॥ २. यद्यप्येतेभोज्याना इत्युक्ते परिशिष्टा भोज्याना इति गम्यते तथाप्यनेकमतोपन्यासार्थ प्रश्नपूर्वकमारम्भः ।। ४. सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानामित्युक्तत्वात्सर्वे पुण्या भोज्याना एव । इह पुनः पुण्यग्रहणमतिशयाई तपोहोमजपैः स्वधर्मेण च युक्तः पुण्यः स स्वयमप्रार्थयमानोपि भोज्यान इति कौत्सस्य मतम् ॥ ६. रजः पापं तद्यदि पुरुषे कर्तरि स्थावरं स्थिरं नोपभोगमन्तरेण क्षीयते तदा ततः प्रतिग्रहेपि भोक्तरि संक्रमाभावाद्भोक्तव्यम् । अथ चेच्चलं त पभोगमन्तरेणापि क्षीयते तदा सततं दानशीले न मूहूर्तमपि पापमवतिष्ठत इति कुतो भोक्तरि दोष इति ।। १.

·41 I. 6. 19.] ७. .........एककुणिकादीनां पञ्चानां पक्षः । पौष्करसादिरेव पुष्क- रसादिः । आदिवृद्ध्यभाव छान्दसः॥ ८. सर्वत उपेतं सर्वतोपेतम् । छान्दसो गुणः । उपेतमयाचितोपपन्नं तत्सर्वतोपि भोज्यमिति वाायणीयं मतम् । इदानीं स्वमतमाह । ९. काण्वकुत्सयोः पक्षी समुञ्चितावाचार्यस्य पक्षः || १०. यः प्रार्थितो नेत्यसकृदुत्त्वा कथंचिदापादितेप्सः सोनीप्सनित्युच्यते । तस्य पुण्यस्याप्यभोज्यम् | अपर आह । अनीप्सत इति कर्तरि षष्टी । पुण्यस्याप्यन्नं न भोज्यं यदि भिक्षमाणः पूर्ववैरादिना स्वयमीप्सन्न भवति ।। १२. अद्य तुभ्यमिदमाहरिष्यामि तदत्रभवता ग्राह्यमिति निवेदनं नियोगस्तदभावोनियोगः । पुनर्नसमासः । दौ नत्री प्रकृतार्थमतिशयेन गमयतः । अननियोगो नियोगस्तत्पूर्व चेदभ्युद्यतं तन्न भोज्यमिति ।। १३. अयापि व पुराणे | सर्गश्च प्रतिसर्गश्चेत्यादि । एवंलक्षणे भवि- ष्यदादी १४. शल्यकृन्तः शस्त्रेण ग्रन्थ्यादीनां छेत्ताम्बष्टः । ...... । चिकित्सकपण्ढयोः पुनर्वचनमुद्यतस्यापि प्रतिषेधार्थम् । । अयं पुराणश्लोक इत्यानरुक्त्यम् || १५. षडङ्गस्य वेदस्याध्येता भ्रूणस्तं यो हतवान्स भ्रूणहा | सोन्नादे मार्टि लिम्पति । किम् | प्रकरणादेन इति गम्यते । भ्रूणनो योनमत्ति तस्मि- स्तदेनः संक्रामति । तस्मात्तस्योद्यतमप्यभोज्यमिति प्रकरणसंगतः पादः । इतरत्पुराणश्लोके पठ्यमाने पठितम् । अनेनसं योभिशंसति मिथ्यैव ते । इदं पापं त्वया कृतमिति । स तस्मिन्नभिशंसति तदेनो मार्टि । मनुस्तु । पतितं पतितेत्युक्त्वा [ इत्यादि ] इति द्वैगुण्यमाह । तदभ्यासे द्रष्टव्यम् । स्तेनः प्रकीर्णकेश इति [ १,२५,४ ] वक्ष्यति । स एव तृतीयस्य पादस्यार्थः । कर्तृभेदादपौनरुक्त्यम् । संगरः प्रतिज्ञा प्रतिश्रयः सत्यसंगर इति । यथा यः प्रतिश्रुत्य न ददाति सोनृतसंगरः । ककार- छान्दसः। तस्मिन्याचन्याचकः स्वमेनो मार्टि। तस्मात्प्रतिश्रुतं देयमिति ॥ ॥ PATALA VII., KANDIKA 20. १. इमं लौकिकं लोके विदितं ख्यातिलाभपूजात्मकार्थ प्रयोजनं पुर- स्कृत्याभिसंधाय धर्म न चरेत् । किं कारणम् ।। 6 ·42 ॥ [I. 6. 20. २. यस्मादेवं क्रियमाणा धर्मा अभ्युदये फलकाले निष्फला भव- न्ति ।......... । यो वै श्रद्धामनारभ्येत्यादिश्रुतेः । ३. तदिति वाक्योपन्यासे । ४. यद्यपि देवादा नानूत्पद्यन्ते तथापि धर्मस्तावद्भवति स च स्वत- न्त्रः पुरुषार्थः । किमन्यैरथैरिति ।। ५. कुहकः प्रकाशे शुचिरेकान्ते यथेष्टचारी । शठो वक्रचित्तः । नास्तिकः प्रेत्याभाववादी । बालः श्रुतरहितः । तथा दुष्प्रल- म्भश्च स्यात् । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाख्यानम् । गृधिवञ्च्योः प्रलम्भ इति दर्शनात् । दुष्पलम्भी विसंवादयितुं मिथ्याफलाख्यानेन वञ्चयितुमशक्यः। कुहकादिवादेषु वञ्चितो नस्यात्तद्वशो न स्यादित्यर्थः ।। ६. वञ्चनस्य संभवमाह | नेत्यादि । आवमिति च्छान्दसं रूपम् । भागायां तु प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायामिति [ पा०. ३,२,८८ ] आत्वं प्रानोति । यदि हि धर्माधर्मी विग्रहवन्ती गोव्याघवच्चरेतामावां स्व इति ब्रुवाणी यदि वा देवादयः प्रकृष्टज्ञानाः ब्रूयुरिमौ धर्माधर्माविति ततः कुह- कादिवादेषु न स्याद्वञ्चना | तदभावातु वञ्चनासंभवः । इदं चात्र द्रष्ट- व्यम् । प्रत्यक्षादेरगोचरौ धर्माधर्मी किंतु नित्यनिर्दोषवेदगम्यौ तदभावे तन्मूलशास्त्रगम्याविति ।। ७. यत्र तु प्रायश्चित्तादौ विषयव्यवस्था दुष्करा तत्र निर्णयमाह ।। यत्त्वित्यादि । आर्याः शिष्टास्त्रैवर्णिकाः । बहुवचनाचत्वारस्त्रयो वा । ... || ८. सम्यग्विनीता आचार्याधीनः स्यादित्यादिना [ १,२,१९] विनयेन ये संपन्नाः । ... । आत्मवन्तो जितेन्द्रियाः । अलोलुपा अकृपणाः । अदाम्भिका अधर्मध्वजाः । एवंभूतानामार्याणां सर्वजनपदेषु यदेकान्तेना- व्यभिचारेण समाहितमनुमतं वृत्तमनुष्ठानम् । ......... || ११. कृत्स्नाया वैदयंवृत्तेरुपलक्षणमिदम् । क्षत्रियवृत्तिश्च दण्डापूपिकन्यायमिद्धा । .... .... | १२. ... रसा गुडलवणादयः क्षीरादयो वा | रागा कुसुम्भादयो वा। रज्यन्तेनेन इति वा रागा वस्त्रादयः । । गवां मध्ये वशा वन्ध्या गौः । श्लेष्म जत्वादि येन विश्लिष्टं चर्मादि संधीयते । तोक्मा- नीषदकरितानि ब्रीह्यादीनि । किण्वं सुराप्रकृतिकं द्रव्यम् | सुकृतं पुण्यं ·43 I.7.21.] || तस्य फलं सुकृताशा । मनुष्यादीन्वर्जयित्वेत्येव सिद्धेवण्यानीति वचनमन्येषामपण्यानां व्युदासार्थम् । १३. अन्येषां विकल्पः । स्वयमुत्पादितेषु नायं प्रतिषेधः । मानवे हि स्मृतम् [१०,९०] ।। १४. विनिमयः परिवर्तनम् । येषां विक्रयः प्रतिषिद्धस्तेषां मिथः पर- स्परेण विनिमयोप्यविहितः प्रतिषिद्धः । न कर्तव्य इत्यर्थः ।। १५. तेष्वेव केषांचिद्विनिमयोनुज्ञायते ॥ अनेनेति ।। अन्नादीनां च विद्यान्तानां विनिमयो भवत्येवेत्यर्थः । .... विनिमयाभ्यनुज्ञानादेव विद्यानां विक्रयोपि प्रतिषिद्धो वेदितव्यः ॥ २ . PAȚALA VII., KANDIKÂ 21. तृणत्वादेव सिद्धे मुन्नवल्वजग्रहणं विकारार्थम् ॥ ७. द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनम् । तस्य निमित्तानि पतनीयानि कर्माणि वक्ष्यन्ते ॥ ८. स्तेयं सुवर्णचौर्यम् । आभिशस्त्यं ब्रह्महत्यादि । ब्राह्मणमात्रं च हत्वाभिशस्त इति वक्ष्यमाणत्वात् [ १,२४,७] ब्रह्मोज्झमुज्झ उत्सर्गः । भावे घञ् । छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । ब्रह्म वेदस्तस्याधीतस्य नाशनं ब्रह्मोज्झम् ९. सखीशब्दस्य च्छान्दसो हस्वः । गुर्वीसखीं मात्रादीनां च सखीं गुरुसखीं पित्रादीनां च सखीम् । ता एता गत्वा किम् । पततीत्युत्तरत्र श्रुतमपेक्ष्यते ।......तल्पशब्देन शयनवाचिना परदारा लक्ष्यन्ते ।। १०. .. यद्यपि सामान्येन पतनीयानीत्युक्तं तथापि प्रायश्चित्ते गुरुलघुभावो द्रष्टव्यः॥ ११. तुश्चार्थे । उक्तव्यतिरिक्तानामप्यधर्माणां सततमाचारः पतनहेतुः ॥ ॥ PATALA VIII., KANDIKA 22. १. उक्तानि पतनीयान्यशुचिकराणि कर्माणि तेषां प्रायश्चित्तानि वक्ष्य- नादित आत्मज्ञानं तदुपयोगिनश्च योगानधिकुरुते । तस्यापि सर्वपापहरत्वे- न मुख्यप्रायश्चित्तत्वात् । श्रूयते हि । [माण्डूक्योपनिषदि २,२ ] भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिन्द्यन्ते सर्वसंशयाः ।

·॥ [I. 8. 22. क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावर इति ॥ तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति। याज्ञवल्क्योप्याह (१,७), अध्यात्मभवानध्यात्मिकान् । छान्दसो वृद्ध्य- भावः । आत्मलम्भयितॄन्योगांश्चित्तसमाधानहेतून्वक्ष्यमाणानक्रोधादीनुपाया- नुतिष्ठेत्सेवेत । न्यायसंहितानुपपत्तिसमन्वितान् । उपपद्यते हि न्यायतः क्रोधादीनां दोषाणां निर्घातः । अनैश्चरिकान्निश्चारश्चित्तस्य बहिर्विक्षेपस्तस्मै ये प्रभवन्ति क्रोधादयो वक्ष्यमाणास्ते नैश्चारिकास्तत्प्रतिपक्षभूतान् । अक्रोधा. दिषु हि सत्सु चित्तमनिश्चरणशीलमात्मालम्बनिश्चलं तिष्ठतीति । तस्मा- ताननुतिष्ठेत् । आत्मानं लब्धुमक्रोधादिलक्षणं चित्तसमाधानं कुर्यादित्यर्थः ॥ २. किं पुनरात्मा प्रयत्नेन लब्धव्यः । ओमित्याह । आत्मेत्यादि ।। आत्मलाभात्परमुत्कृष्टं लाभान्तरं नास्ति । तस्मात्तस्य लाभाय यत्न आस्थेय इति । कः पुनरसावात्मा । प्रत्यगात्मा । ३. तत्सिद्ध्ये श्रोतं ज्ञानं तावदाह || तत्रेति ।। तत्रेति वाक्योप- न्यासे । आत्मलाभीयानात्मलाभप्रयोजनाञ्छोकान् । अनुप्रवचनादिषु दर्शनाच्छप्रत्ययः [पा० ५,१,१११ ] पादवन्धेनौपनिषदात्मकमन्त्रानुदा- हरिष्याम उद्धृत्याहरिष्यामो ग्रन्थे निवेशयिष्यामः ।। ४. गुहेति प्रकृतिनाम । तस्यां शेते तया सहाविभागमाप- नस्तिष्ट तीति गुहाशय आत्मा । ।। अहन्यमानस्य न ह्यसौ शरीरे हन्यमाने हन्यते । विकल्मषस्य निर्लेपस्य | सर्व एव हि धर्माधर्मादि- रन्तःकरणस्य धर्म आत्मनि त्वध्यस्तः । एवंभूतस्यात्मनः सर्व एव प्राणिनो ब्रह्माद्यास्तिर्यगन्ताः प्राणादिमन्तः संघाताः पूः पुरमुपभोगस्थानम् । यथा राजा पुरमधिवसन्सचिवैरानीतान्भोगानुपभः तथायं देवादिशरीरमधिवस- करणैरुपस्थापितान्भोगानुपभुङ्क्ते । तमेवंभूतमचलं सर्वगतत्वेन निश्चलम् । चलनिकेतं निकेतं स्थानं शरीरं तद्यस्य चलं तं यनुतिष्ठन्त्युपासत एवं- भूतोहमिति प्रतिपद्यन्ते तेमृता मुक्ता भवन्तीति ।। ५. विषयसंयोगत्यागेनायमुपास्य इत्याह ।। यदित्यादि ।। यदिदं वि- षयमेतदिति सर्वत्र लिङ्गव्यत्यय छान्दसः । एवमिदीति । इतिशब्दे तकार- स्य दकारः । हशब्द आश्चर्ये प्रसिद्धी वा । इतिशब्देनावृत्तेन शब्दादिषु विषयेष्ववान्तरप्रकारभेदः प्रतिपाद्यते । विषयापहतचेतसो हि वदन्ति ।

·45 प्रत्यैच्छम् । तु 1. 8. 22.3 इति ह तस्या गीतम् । इति ह तस्याः सुखस्पर्शः । इति ह तस्या रूपं निष्टप्तमिव कनकम् । इति ह तस्याः स्वादिष्टोधरमाणः । इति ह तस्या गन्धो ब्राणतर्पण इति । एवं दिव्यमानुषभेदोपि द्रष्टव्यः । इति हेति हात्रान- न्तरमपर इतिशब्दोध्याहार्यः । इति हेति हेति योयं लोके विषय उच्यते । सामान्यापेक्षमेकवचनम् । एतद्विधूय गुहाशयमनुतिष्ठेत् । कविर्मेधावी ।। ६. विषयत्यागे हेतुमाह ॥ आत्मन्निति || शिष्यं प्रत्याचार्यस्य वच- नमेतत् । द्वौ चात्र हेतू विषयाणां पराधीनत्वमहितत्वं च । महान्तं गुणतस्तेजसस्कायं तेजःशरीरं तेजोराशि स्वयंप्रकाशम् । आत्मा ज्योतिः सम्राडिति बृहदारण्यकम् । सर्वत्र निहितं सर्वत्र गम् । प्रभुं स्वतन्त्रमेवं- भूनं गुहाशयमेतावन्तं कालमहमात्मन् । सप्तम्येकवचनस्य लुक् । आत्म न्यस्मिन्मदीये संघातेन्यानपेक्षयैव लब्धं योग्यमलब्ध्वाथान्येष्विन्द्रियादिषु तं तं विषयं प्रतीच्छामि । लङथे लट् । इदानीं तं लब्ध्वा न तथाविधोस्मि । त्वमप्येतदेव हितं साधुष्ठानं साधुमार्ग सेवस्व नाहितं विषयानुधावनमिति ॥ ७. पुनरप्यसौ कीदृश इति । अत आह ॥ सर्वभूतेष्विति ॥ सर्वभू- तेषु मनुष्यादिषु संघातेषु यो नित्यो विनश्यत्स्वपि न विनश्यति। विपश्चि- न्मेधावी चित्स्वरूपः । अमृतो नित्यत्वादेवामरणधर्मा । ध्रुव एकरूपो वि. काररहितः । न प्रधानवद्विकारिणः सतो धर्मिरूपेणास्थ नित्यत्वमित्यर्थः। अनङ्गः करचरणाद्यङ्गरहितः । अशब्दोस्पर्श इति भूतगुणानामुपलक्षणम् । शब्दादिगुणरहितः । अशरीरः सूक्ष्मशरीरेणापि विवर्जितः । महाञ्छुचिः । महत्त्वं शौचस्य विशेषणम् । परमार्थतोत्यन्तशुद्धः । स सर्व प्रकृत्यभेद- द्वारेण | स एव च परमा काष्ठा ततः परं गन्तव्याभावात् । स वैषुवतम् । विषुवान्नाम गवामयनस्य मध्ये भवमहः । एकविंशमेतदहरुपयन्ति विषु- वन्तं मध्ये संवत्सरस्येति दर्शनात् । विषुवानेव वैषुवतम् । तद्यथा संवत्सरस्य मध्ये भवत्येवमङ्गानामेष मध्ये । मध्यं ह्येवायमङ्गानामिति बढ़चत्राह्मणम् । स एव च वैभाजनं पुरम् । विविधर्मार्गर्भजनीयं विभ- जनम् । तदेव वैभाजनम् । प्रज्ञादिरनुशतिकादिश्च | यथा समृद्धं पुरं सर्वैर्थिभिरभिप्राप्यमेवमयमपीति ।। ८. तमेवंभूतमात्मानं यो नुतिष्ठेदुपासीत | यश्चास्य सर्वत्र सर्वास्वव- ·46 [I. 8.23. स्थासु सदा प्राध्वमानुकूल्यं प्रतिषिवर्जनं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानं चा- चरेत् । यश्च दुर्दर्श निपुणं सूक्ष्ममेतं युक्तः समाहितो भूत्वा पश्येत्साक्षा- स्कुर्यात्स विष्टपे विगततापे स्वे महिनि स्थितो मोदेत सर्वदुःखविवर्जितो भवति । संसारदशायामेवातिरोहितं निरतिशयं स्वात्मानन्दमनुभवतीति । PATALA VIII., KANDIKA 23. १. सर्वाणि भूतान्यात्मनात्मनि शेषत्वेन स्थितानि पश्यन्सर्वभूतान्यु- पनिषदादिभिर्जानन् । पश्चाचिन्तयन्युक्तिभिर्निरूपयन्यो न मुह्येन्मध्ये मोहं न गच्छेत्कविर्मेधावी । पश्चाच सर्वत्रैव शेषित्वेन स्थितमात्मानं पश्येत्साक्षात्कुर्यात्स वै ब्रह्मा ब्राह्मणो नाकपृष्ठे तत्सदृशे स्वमहिम्नि स्थि- तो विराजति स्वयं प्रकाशते ॥ २. निपुणो मेधावी चित्स्वरूपः । बिसोर्णाया विसतन्तोरप्यणीयान्सूक्ष्मः। यः सर्वमावृत्य तिष्ठति व्याप्य स्थितः । यश्च पृथिव्या अपि वर्षीयान्वृद्धतरः सर्वगतत्वादेव सर्वमारभ्य विष्टभ्य शेषित्वेनाधिष्ठाय तिष्ठति | ध्रुव एकरूपः। स इन्द्रियैरस्य जगतो यदिन्द्रियैर्ज्ञानमिन्द्रियजन्यज्ञानं तस्मात् । कीदृशात् । ज्ञेयादनन्यस्य । पञ्चम्यर्थे षष्ठी । ज्ञेयानीलपीतादेराकारादनन्यभूतं नील- पीताद्याकारं तस्माद्विषयज्ञानादन्य इत्यर्थः । श्रूयते च | तस्माद्वा एतस्मा- विज्ञानमयादन्योन्तर आत्मानन्दमय इति [तत्ति० उप० २, ५, १] । ज्ञान- स्वरूपमत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः। तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतःस्थितमि- ति पुराणम् । स्वभावतः स्वच्छस्य चिद्रूपस्यात्मनो नीलपीताद्याकारकालुष्यं तद्रूपाया बुद्धिवृत्तेरनुरागकृतं प्रान्तमित्यर्थः । वैषयिकज्ञानादन्य इति वि- शेषणेनाज्ज्ञिानात्मक इत्यपि सिद्धम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति च श्रुतेः [तैत्ति० • उप० २,१,१]। एवंभूतः स आत्मा परमेष्ठी परमे स्वरूपे तिष्ठती- ति । विभाज इत्यस्य परेण संबन्धः | विभजत्यात्मानं देवमनुष्यादिरूपेण नानाशरीरानुप्रवेशेनेति विभाक् । तस्माद्विभाजो निमित्तभूतात्सर्वे काया देवमनुष्यादिशरीराणि प्रभवन्त्युत्पद्यन्ते । स मूलं स प्रपञ्चसृष्टेभॊक्तृतय मूलं कारणम् । स नित्योविनाशी । शाश्वतिक एकरूपोविकारः।। ३. दोषाणां वक्ष्यमाणानां क्रोधादीनां निर्घातो मूलनाश इह जीविते योगमूलः। योगा वक्ष्यमाणा अक्रोधादयः तन्मूलः। ततश्च तान्भूतदाहीया- ·47 I. 9.24.] न्भूतानि दहतः क्रोधादीन्दोषानिर्हत्य क्षेमं गच्छति । आत्मज्ञानद्वारेण पण्डितो लब्धज्ञान आत्मसाक्षात्कारी । क्षेममभयं मोक्षम् । .........स- माप्ताः श्लोकाः ॥ ४. भूतानां दाहो भूतदाहस्तस्मै हिता भूतदाहीयाः ।। ५. ......रोषः क्रोधस्यैव कियानपि भेदो मित्रादिषु प्रतिकूलेषु मनसो वैलोम्यमात्रकार्यकरः ।.........दम्भो धार्मिकत्वप्रकाशनेन लोकवञ्चनम् । द्रोहोपकारः । मृषोद्यमनृतवदनम् । असूया परगुणेष्वक्षमा । मन्युनूंढो द्वेषः । अनात्म्यमजितेन्द्रियत्वं जिहादिचापल्यम् । अयोगो विक्षिप्तचित्तता.........॥ ६. संविभाग आत्मानमवरुध्यापि दानम् । त्यागोपरिग्रहः। आर्जवं मनोवाकायानामेकरूपता | मार्दवं सूपगमता योग ऐकाग्र्यम् । आर्याणां भाव आर्य शिष्टाचारानुपालनम् । आनृशंस्यं व्यव- हारवचनादौ प्रसक्तस्य नैष्टुर्यस्य वर्जनम् । .. समयो व्यवस्था सा च प्रकरणार्मज्ञानां पदं विषयः । एतेक्रोधादयः सर्वेषामाश्रमाणां सेव्या न केवलं योगिनामेवेति धर्मज्ञानां समय इत्यर्थः । सार्वगामी। सर्वस्मै हिताः सार्व आत्मा । तं गच्छति विधिनेति वचनात् । प्राणिनां तु वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेदित्यादिके विषयेनृतवचनादावपि न दोष इति ॥ PATALA IX., KANDIKA 24. १. क्षत्रियं हत्वा गवां सहस्र ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । किमर्थम् । वैरया- तनार्थम् ॥ वैरं पापं तस्य यातनं निर्हरणं तदर्थम् । ऋषभश्चात्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थ इति वक्ष्यति । तेन प्रायश्चित्तरूपमिदं दानं प्रायश्चित्तं च पापक्षयार्थ तकिमर्थं वैरयातनार्थमित्युच्यते । केचिदाहुः । नाभुक्तं क्षीयते कर्म पुण्यमपुण्यं च । प्रायश्चित्तं तु नैमित्तिक कर्मान्तरं यथा गृह- दाहादौ क्षामवत्यादय इति तनिराकर्तुमिदमुक्तम् । अपर आह । यो येन हन्यते स हतो म्रियमाणस्तस्मिन्वैरं करोति । अपि नामाहमेनं जन्मान्तरे वध्यासमिति । तस्य वैरस्य यातनार्थमिति प्रायश्चित्तार्थत्वमपि वक्ष्यमाणेन सिइमिति ॥

·48 [L. 9.24. ४. सर्वेष्वेतेषु निमित्तेष्वृषभोप्यधिको देयो न केवलं गाव एव । इदं प्रायश्चित्तत्रयं मानवेन समानविषयम् । यथाह । अकामत इत्यादि [ ११- १,२७-३० ] ॥ ५. एतेषां क्षत्रियादीनां स्त्रीषु हतास्वेवमेव प्रायश्चित्तं यथा पुरुषेषु ॥ ६. प्रकृतेषु यौ पूर्वी वर्णी क्षत्रियवैश्यो तयोर्यो वेदाध्यायोधीतवेदस्तं हत्वाभिशस्तो भवति । अभिशस्त इति ब्रह्मप्नोभिधानम् । सवनगतं वा तयोरेव वर्णयोर्यः सवनगतः । सवनशब्देन प्रातःसवनादीन्युच्यन्ते नापि यागमात्रम् । किं तर्हि । सोमयागः । तत्र यो दीक्षितः स सवनगतः । ब्राह्मणो वा एष जायते यो दीक्षित इति वचनात् । तं च हत्वाभिशस्तो भवति । पूर्वयोर्वर्णयोरिति किं ब्राह्मणे माभूदितीष्यते ब्राह्मणे वक्ष्यति च ब्राह्मणमात्रं चेति । एवं तर्हि गद्रे माभून शूद्रो वेदाध्यायः सवनगतो वा भवति । इदं तहि प्रयोजन पूर्वयोर्वर्णयोरेव यथा स्यात्तयोरेव यावनु- लोमौ सवर्णाम्बष्ट तयोर्मा भूदिति । तेनान्ये वर्णधर्मा अनुलोमानामपि भवन्ति ॥ ७. ब्राह्मणमात्रं च हत्वाभिशस्तो भवति । मात्रग्रहणान्नाभिजनवि- द्यासंस्कारापेक्षा ।। ८. तस्य ब्राह्मणमात्रस्य गर्न च स्त्रीपुनपुंसकभेदेनाज्ञातं हत्वाभि- शस्तो भवति ॥ ९. ऋतुस्नातामात्रेयीं विदुरिति वसिष्ठः [२०,३५ ] । तस्येत्यनुवर्तते । तस्य ब्राह्मणमात्रस्यात्रेयीं च स्त्रियं हत्वा ब्रह्महा भवति । संभवत्यस्यां ब्राह्मणगर्भ इति । अत्रिगोत्रात्रेयीत्यन्ये ।। ११. कृत्वेति वचनान्न परकृता कुटी ग्राह्या । शवशिरी ध्वजो यस्य स शवशिरध्वजः । सलोपच्छान्दसः । स्वव्यापादितस्य ब्राह्म- णस्य शिरो ध्वजदण्डस्याग्रे प्रोतं कृत्वेत्यर्थः । यस्य कस्यचिच्छवस्ये- त्यन्ये ॥ शणस्य विकारः शाणी पटी तस्या अर्धमर्धशाणी तस्याः पक्षोर्ध- शाणीपक्षः । आयामविस्तारयोरुभयोरप्यर्धम् । अधोनाभ्युपरिजानु च यथा भवति तथाच्छाद्य तावन्तं प्रदेशमाच्छाद्य । सापेक्षत्वाद्ग्रामे प्रतिष्ठेतेति[१०] वक्ष्यमाणेन संबन्धः । मध्ये क्रियान्तरविधिः ।। १२. तस्य ग्रामं प्रविशतो वमनी अन्तरा शकटादेवमनोर्मध्ये पन्था ·49 I. 9. 24.] पार्श्वयोवर्मनी भवतस्तत्र वेदितव्यः । अपर आह । यत्र रथ्यादावुभयोः तयोर्मध्येन सूकरादिपयेन संचरेतेति ॥ १३. अन्यमार्य दृष्ट्वा पथ उत्क्रामेत् । तत्र कौटिल्यः । पञ्चारत्नी रथपयश्चत्वारो हस्तिपथो द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्याणामिति । तेन मनुष्येषु द्वौ हस्तावुत्क्रामेदिति ॥ १४. धर्ममात्रं खण्डं लोहितकमनाप्रीतमेवंभूतं शरावं भिक्षापात्रं गृ- हीत्वा ग्रामे प्रतिष्ठेत ग्रामं गच्छेत् । १५. अभिशस्तो ब्रह्महा तस्मै मह्यं को धार्मिको भिक्षां ददातीत्युञ्चै- बुवाणः सप्तागाराणि चरेत् । सप्तग्रहणमधिकनिवृत्त्यर्थम् | द्वित्रिष्वेवागा- रेषु यदि पर्याप्तं लभ्येत तदा तावत्येव ।। १६. सप्तस्वागारेषु या च यावती लभ्यते सैव वृत्तिरपर्याप्तापि ॥ १९. तासां गवां निष्क्रमणसमये प्रवेशसमये च द्वितीयो ग्रामर्थ- प्रयोजनम् । भिक्षार्य प्रथममुक्तम् । नान्यदा ग्रामं प्रविशेदित्युक्तं भवति । २०. एवं द्वादश वर्षाणि व्रतमेतच्चरित्वा सद्भिः संप्रयोगः कर्तव्यः स- द्भिः सह संप्रयुज्यते येन विधिना स कर्तव्यः । स च शिष्टाचारे शास्त्रा- न्तरे च सिद्धः । स उच्यते । कृतप्रायश्चित्तस्तु स्वहस्ते यवसं गृहीत्वा गामाह्वयेत्सा यदागत्य श्रदधाना भक्षयति तदा सम्यगनेन व्रतं चरि- तमिति जानीयादन्यथा नेति ॥ २१. संग्रामण जेतव्या दस्यवो येन पथा ग्रामं प्रविश्य गवादिकमप- हृत्यापसरन्ति स आजिपथस्तस्मिन्वा कुटिं कृत्वा स आवसेत् । किं चि- कीर्षन् । ब्राह्मणगव्यः । गवां छन्दसीति शसि पूर्वसवर्णाभावे यणादेशः । ब्राह्मणगवीरपजिगीषमाणो दस्यूनपजित्य प्रत्याहर्तुमिच्छन्नेवं वसन्दस्युभि- हियमाणं गवादिकमुद्दिश्य तैर्युद्धं कुर्वस्तिः प्रतिरास्तैिरपजितोपजित्य वा तान्गवादिकं प्रत्याहृत्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा मुक्तो भवति तस्मादेनसः। द्वादशवार्षिके प्रवृत्तस्येदमेवमुत्तरमपि ॥ २३. धर्मस्याग्निहोत्रादेरर्थस्य च यत्र युगपत्संनिपातस्तत्रोभयानुग्रहा- संभवे धर्मलोपेन योर्थ गृह्णाति तस्याप्येतदेव प्रायश्चित्तम् । अथवा यो धर्म हित्वार्थहेतोः कौटसाक्ष्यादिकं करोति तद्विषयमेतत् । खण्डनम् G. U."".- %3D . 7 ·50 [I. 9. 25. २४. गुरुः पित्राचार्यादिः श्रोत्रियोधीतवेदः स यदि कर्मसमाप्तो भवति । सोमान्तानि कर्माणि समाप्तानि यस्य स एवमुच्यते । एतौ हत्वैतेनैवान- न्तरोक्तेन विधिनोत्तमादुच्छासात् । उत्तम उच्छासः प्राणवियोगः । आ तस्माचरेत् ॥ २५. अश्वमेधावभृयादिषु सत्स्वप्यस्यास्मिल्लोकस्मिञ्जीविते प्रत्याप- त्तिः । शुद्धिर्नास्तीत्यर्थः । मृतस्य तु कल्मषं निर्हण्यते । तेन पुत्रादिभिः संस्कारादि कर्तव्यमिति भावः । अन्ये तु पूर्वसूत्रं तन्निवृत्त्यर्थमेव मन्यन्ते । प्रत्यापत्तिः पुत्रादिभावेन संबन्ध इत्यर्थः ।। PAȚALA IX., KANDIKÂ 25. १. गुरुरत्र पिता नाचार्यादिः । तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या लक्ष्यते । सा च साक्षाज्जननी न तत्पत्नी । तां गत्वा । .... अनावृत्तिम् । अनावृत्तिर्न क्रियते यस्यां तां दिशम् । अनावर्तमानो गच्छेदिति ।...... || ४. स्तेनो ब्राह्मणमुवर्णहारी ॥ ...... || ६. तीक्ष्णं तपो महापराकादि | तद्वायच्छेदावर्तयेत् । ८. अथवा संवत्सरमेकं नैरन्तर्येण कृच्छ्रांश्चरेत् । एषामेनस्सु गुरुषु गुरूणि लघुषु लघूनीति व्यवस्था । ९. अस्मिन्विषये पुराणश्लोकमप्युदाहरन्तीत्यर्थः । १०. ब्रह्महत्याव्यतिरिक्तानि स्तेयादीनि कृत्वा चतुर्थकालाश्चतुर्थी भोजनकालो येषां यथाद्य दिवा भुञ्जते श्वो रात्री ते तथोक्ताः । तथा मितभोजना न मृष्टाशिनः । .... तिष्ठेयुरहनि रात्रावासीरनेवं स्थाना- सनाभ्यां विहरन्तः कालं क्षिपन्त एते त्रिभिर्वर्षेस्तत्पापमपनुदन्ते । ११. प्रथमो वर्णो ब्राह्मणः । तं हत्वा संग्रामं गत्वा सेनयोर्मध्येवतिष्ठ- त । किं सर्वे । नेत्याह । प्रथमं वर्ण परिहाप्य । ब्राह्मणवर्जमितरो वर्णः क्षत्रियादिरित्यर्थः । तत्र स्थितमेनं सैनिका हन्युरेनं हतं विदध्युः । अनन्तस्त एनस्विनः स्युर्यथा राजा स्तेनम् । स मृतः गुध्यति । १२. अनन्तरोक्तविषये प्रायश्चित्तान्तरम् । इतिशब्द उपलक्षणार्थः । आत्मनो लोमादीन्युत्कृत्य पुरोहितेन हावयित्वा होमं कारयित्वा पश्चात्स्वयं तस्मिन्नग्नौ प्रविशेत् । मृतः शुध्यति । तत्राग्निमुपसमाधाय जुहुयात् । लोमानि मृत्योर्जुहोमि । लोमभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । त्वचं मृत्योर्जुहोमि ।

·51 I. 9. 26.] त्वचा मृत्युं वासये स्वाहा । लोहितं मृत्योर्जुहोमि । लोहितेन मृत्युं वासये स्वाहा । स्नावानि मृत्योर्जुहोमि । स्नावभिर्मृत्युं वासये स्वाहा | मांसानि मृत्योर्जुहोमि । मांसैर्मृत्युं वासये स्वाहा । अस्थीनि मृत्योर्जुहोमि । अस्थि- भिर्मृत्युं वासये स्वाहा | मज्जानं मृत्योर्जुहोमि । मज्जभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । मेदो मृत्योर्जुहोमि । मेदसा मृत्युं वासये स्वाहा । इत्येते मन्त्रा वसिष्टेन [ध° शा° २०,२६ ] पठिताः ।। १३. प्रचलाकः कामरूपी कृकलासः । भासो गृध्रविशेषः । श्वनकुलमण्डूकाः प्रसिद्दाः । डेरिका गन्धमूषिका । एतेषां समुदितानां वधे शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् । प्रत्येकवधे तु कल्प्यम् । केचित्प्रत्ये- कवध एतदित्याहुः ।। %3D PATALA IX., KANDIKA 26. १. तयोः कारणमन्तरेण हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कार्यम् । कारणं कोपो मांसेच्छा वा ताभ्यां विना । अबुद्दिपूर्वमित्यर्थः । बुद्धिपूर्व तु । गां हत्वा वैश्यवदित्यादि स्मृत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् ।। २. धुरं वहतीति धुर्यो बलीवर्दः । तेन वोढुं शक्या धुर्यवाहास्तावत्सु हिंसायाः प्रवृत्ती सत्यामितरेषां प्राणिनाम् । केवलं प्राणा येषां नास्थीनि तेषां हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तमिति । ३. यो न कथंचनाक्रोशमर्हति स पित्राचार्यादिरनाक्रोश्यः । अनृतं वोक्त्वा पातकोपपातकवज त्रिरात्रं क्षीरादिभोजनं वर्जयेत् । क्षीरग्रहणेन तद्विकाराणां दध्यादीनामपि ग्रहणमित्याहुः ॥ ५. क्षत्रियं हवेत्यादि [१,२४,१] अनृतवचनान्तेषु [१,२६,४] निमि- तेषु यानि प्रायश्चित्तान्युक्तानि तानि स्त्रीणामप्येवमेव कर्तव्यानि । एतच्च- त्वारो वर्णा इति जात्यभिधानादेव प्राप्तं सन्नियमार्थमुच्यते । अत ऊर्ध्व पुरुषस्यैव न स्त्रीणामिति । अपर आह । जात्यभिधानादेव सिद्धेतिदेशा- र्थमेव वचनम् । अतिदेशेषु चार्ध प्राप्यत इति स्मार्तो न्यायस्तेन स्त्रीणा- मर्धप्राप्त्यर्थ वचनमिति । तथा च भार्गवः । अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः । प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव चेति ।। ६. येषु हेतुषु सवनगतं वाभिशस्तः [ १,२४,६ ] इत्यादिनाभिशस्त- ·52 ... [I. 9. 27 त्वमुक्तं तेषामेकाङ्गं छित्वा शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कुर्यात् । अप्राणहिंसायां यदि च्छेदनेन तस्याङ्गस्य शक्तिर्न हन्यते ॥ ७. आर्याणां भाव आर्यम् । तद्यस्मिन्नाचास्ति तदार्यवम् । मत्वर्थीयो वप्रत्ययः । ततोन्यदनार्यवमसत्यभाषणादि । । अभक्ष्यं वृथाकृशरादि । अभोज्यं केशकीटाद्युपहतम् । दोषवच्च कर्म श्रौतमभिचारिकम् । अब्लिङ्गाभिरापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिः । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिरप उपस्पृशेत् । तूष्णीं प्रथम स्नात्वा पश्चादेतैर्मन्नर्मार्जनं कुर्यात् । वारुणीभिर्वा । इमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नोग्ने स त्वं नो अग्न इत्येताभिरन्यैर्वा पवित्रैः । पवमानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेन शुद्धवतीभिस्तरत्समन्दीयेन च । यथा कर्माभ्यासः कृत- स्तथाप उपस्पृशेत् । अभ्यासेन कर्मणि कर्मणि प्रत्येकमहरस्य प्रायश्चित्त- मेतदित्याहुः ॥ हारीतस्तु । स्त्रीष्ववकीर्णी निर्ऋत्यै चतुष्पथे गर्दभं पशुमालभेत । पाकयज्ञधर्मेण भूमौ पशुपुरोडाशश्रपणम् । अवदानैः प्रचा- र्याज्यस्य जुहोति । कामावकीर्णोस्म्यवकीर्णोस्मि काम कामाय स्वाहा कामाभिद्रुग्धोस्म्यभिद्रुग्धोस्मि काम कामाय स्वाहेति ॥ १०. नियमातिक्रमेणाधीतं मिथ्याधीतम् । ११. आचार्यहिते वर्तमानो भूत्वा संवत्सरं वाचंयमः स्यात् । स्वाध्या- यादिष्वेव वाचमुत्सृजमानः । आचार्ये तं प्रति कार्यनिवेदने । एवमाचार्य- दारे । भिक्षाचर्य भिक्षाचरणं तत्र च भवति भिक्षा देहीति । अस्मादेव ज्ञायते- समावृत्तविषयमेतदिति ॥ १२. अपिशब्दान्मिथ्याधीतेपि । १३. दोषाभ्यासानुरूपा च होमजपयोरावृत्तिः ॥ ८. %3D PATALA IX., KAŅDIKÂ 27. १. गिरिप्रभवा समुद्रगा महानदी । तत्र भवं महानदम् । समित्सहस्र यज्ञियस्य वृक्षस्यादध्यादिति वचनान्न होमधर्मः स्वाहाकारः ।। 'शक्तिनश्यति G. U.'.- 'समावृत्त G. U.'

·53 1. 10. 28.] ॥ २. पवित्रार्थाः शुद्ध्यर्थाः । यज्ञक्रतवः सोमयागा अग्निष्टोमादयः । ..... ३. अभोज्यस्य मार्जारादिमांसस्य भक्षणे निष्पुरीषभावः कर्तव्यः । यावदुदरं निष्पुरीषं भवति तावदुपवस्तव्यम् ४. नैष्पुरीष्यवचनाद्येषां त्रिरात्रेणैव तदवाप्यते तेषां ताव- ॥ तैव शुद्धिः ॥ ७. अत्र स्मृत्यन्तरवशाइविष्यमन्नं ब्रह्मचर्य स्त्रीशूद्रादिभि- रसंभाषणं च ॥ ८. एतमेव विधिम् । • ॥ ९. अथापरं प्रायश्चित्तमुच्यते । अननतैव निरन्तरं त्रीणि पारायणानि कर्तव्यानि । आदित आरभ्या समाप्तेर्वेदस्याध्ययनं पारायणम् । .....॥ १०. अनार्या शूद्रां शयने विभ्रदुपगच्छन् । ददद्वृद्धिं वृद्ध्यर्थ द्रव्यं दद- दृझ्या जीवन्नित्यर्थः । सुराव्यतिरिक्तं मद्यं कषायः । तृणेषूदया- दारभ्यासीत यावदस्यादित्यः पृष्टं पश्चाद्भागं तपति । आदित्ये तपति तदानुगुण्याचरणात्स्वयमेव पृष्टतबित्युच्यते । अभ्यासेभ्यासो यावता शुद्धिं मन्यते ॥ ११. कृष्णो वर्णः शूद्रः । तमाज्ञाकरो भूत्वा वृत्त्यर्थ सेवमानः। शिष्टं स्पष्टं गतं च । अपर आह । शूद्रां मैथुने सेवमान इति । अस्मिन्पक्ष ऋतावुपगमनेपत्योत्पत्ताविदं द्रष्टव्यम् । .... || PATALA X., KANDIKA 28. १. यथा कथा चापद्यनापदि वा भूयांसमल्पं वा परपरिग्रहं परस्वम- भिमन्यते ममेदमस्त्विति बुद्धौ कुरुते बुद्धौ कृत्वादत्त इत्यर्थः । सर्वथा स्तेन एव भवतीति कौत्सादयो मन्यन्ते ।। २. वार्ष्यायणिस्तु मन्यते । केचित्परपरिग्रहेषु स्तेयस्यापवादाः सन्ती- ति | तानेवोदाहरति ॥ ३. शमी बीजकोषी तस्यामुष्यन्ते दह्यन्ते कालवशेन पच्यन्त इति शम्योषाः कोषीधान्यानि मुद्माषचणकादीनि । युगं वहतीति युग्यः शकटवाही बलिवर्दः । तस्य घासो भक्षणम् । एतेष्वादीयमानेषु स्वामिनो ·54 [I. 10. 28. %D ४. %3D न प्रतिषेधयन्ति । स्वामिनः प्रतिषेधं न कारयन्ति । आदीयमानेषु स्वामिनो न प्रतिषेद्बुमर्हन्तीति । स्वयंग्रहणपि न स्तेयदोष इति यावत् व्यृद्धो दुष्टः । ७. अस्मात्पतितादाचार्याज्ज्ञातेर्वा पित्रादर्भोगान्भोगसाधनानि दायप्रा- तान्यपि नोपयुञ्जीत न गृह्णीयात् ।। ९. पुत्रत्वस्य स्वार्थिकस्त्वः । यथा देहत्वमेवान्यदिति [ २,२४,२ ] । पुत्रस्य कृते माता भूयांसि दृष्टादृष्टार्थानि गर्भधारणाशुचिनिर्हरणस्तन्यदा- नप्रदक्षिणनमस्कारोपवासादीनि कर्माणि करोति तस्मात्तस्यां पतितायामपि शुश्रूषाभ्यङ्गस्नापनादिका नित्या नित्यमेव कर्तव्या ।। १०. एकस्मिन्धर्मे सहान्वयो धर्मसंनिपातः । स पतितया मात्रा न कर्तव्यः । नाम सुब्रह्मण्यायां मातुर्नामग्रहणं वरुणप्रघासेषु यावन्तो यज- मानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानीत्यादिकमुदाहरणम् । किं पुनरेवमादिषु मातुरन्वयः शुश्रूषा । ओमित्याह । अन्विता हि सा संमता मन्यते निरस्ता तु विमता । वैश्वदेवार्थे पाके च सा न भोजयितव्या । मृतायास्तु तस्याः संस्कारादिकाः क्रियाः कर्तव्याः। नेति विप्रतिपन्नाः ॥ ११. अनुज्ञाय परित्यज्य' .... १४. उक्तव्यतिरिक्तानि यानि पतनीयानि पूर्वमुक्तानि तेषु यत्राहत्य प्रायश्चित्तमनुक्तं तेषामप्यनन्तरोक्तमेवं प्रायश्चित्तं वेदितव्यम् | उक्तविषये विकल्प इत्यन्ये । तत्र ज्ञानाज्ञानकृतो विकल्पः ॥ १५. अनन्तरस्य वैकल्पिकस्य निवृत्त्यर्थं वचनम् | १६. हारीतस्त्वृषिर्मन्यते । एतदनत्तरोक्तं मरणान्तिकं प्रायश्चित्तं मिथ्या । न कर्तव्यमिति | कुत इत्याह ।। १७. हि यस्माद्य आत्मानं परं वाभिमन्यते मारयति सोभिशस्त एव भवति ब्रह्महैव भवति । न च महापातकस्य ब्रह्महत्या प्रायश्चित्तं भवितुमर्हतीति हेवभिधानादभिशस्तवचनाच्चान्येषामपि मरणान्तिकानां ब्राह्मणविषये निवृत्तिः । किं तर्हि तस्य प्रायश्चित्तम् ॥ १८. अधोनाभ्युपरिजान्वित्यादि यदनन्तरमुक्तमेतेनैव विधिना[१,२४, ११] । शिष्टं गतम् ॥ १९. यस्त्वन्तरेणैव निमित्तं कौमारान्दारान्परित्यजति । । वै %3D 'अपरिज्य G. U..- ·I. 10, 29.] ॥ २०. भतृव्यतिक्रम इति च्छान्दसो रेफलोपः । व्यतिक्रमः परि- त्यागः। २१. षडङ्गस्य वेदस्याध्येता तदर्थवित्प्रयोगशास्त्रस्य च सव्याख्या- नस्य चार्यविकर्मणामनुष्ठातानुष्ठापयिता च ब्राह्मणो भ्रूणः । तथा च बौधायनः [ गृ॰ सू° ] । वेदानां च किंचिदधीत्य ब्राह्मणः । एकां शाखा- मधीत्य श्रोत्रियः । अङ्गाध्याय्यनूचानः । कल्पाध्याय्यषिकल्पः । सूत्रप्रव- चनाध्यायी भ्रूण इति तं हतवान्भ्रूणहा । स शुनः खरस्य वाजिनं बहिर्लोम परिधाय पुरुषस्य शिरो यस्य कस्यचिन्मृतस्य शिरः प्रतीपानार्थम् । प्रतिर्धात्वानुवादी । उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलमिति [पा° ५,३,१२२] । बाहुलको दीर्घः । पानमेव प्रतीपानम् । पानग्रहणमुपलक्षणं भोजनमपि तत्रैव । %D PATALA X., KANDIKÂ 29. २. क्षत्रियं हत्वेत्येवमादिकेनुक्रान्ते विषये यः प्रमत्तो हन्ति । प्रमा- देनाबुद्भिपूर्व हन्ति । तस्यापि दोषफलं प्राप्तमेव । न तु प्रमादकृतमिति दोषाभावः ॥ ३. संकल्पेन सह कृते वधे भूयः प्रभूततरं भवति । तेन प्रमादकृते लघु प्रायश्चित्तं बुद्धिपूर्वे तु गुर्विति .........|| ७. अस्य प्रतिप्रसवः । यो हिंसार्थमित्यादि । यस्तु हिंसाथ मार- णार्थमभिक्रान्तमभिपतन्तं हन्ति न तस्मिन्दोषो विद्यत इति पुराणे श्रुतम् । दोषाभावे हेतुर्यस्मान्मन्युरेव मन्युं स्पृशति न पुरुषः पुरुषम् । अत्र वसि- ठबौधायनौ [ व° ३,१८, बौ० १,१८,१२] । स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ मनुस्तु [ ८. ३४८.] शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्य धर्मो यत्रोपरुध्यते । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ।। आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । स्त्रीविप्राभिविपत्तौ च नन्धर्मेण न दुष्यतीति ॥ ] ·56 [I. 10, 29. गौतमोपि [ ७,२५ ] । प्राणसंशये ब्राह्मणोपि शस्त्रमाददीतेति ॥ वसिष्ठोपि [ ३,१६-१७] । अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते ह्याततायिनः । आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा भवेदिति ॥ ८. पतितैरकृतप्रायश्चित्तैरुत्पादितानां पुत्राणामपि पातित्यमस्तीति प्रतिपादयितुं पूर्वपक्षं तावदाह ॥ अयेत्यादि । अथशब्दोर्थान्तरप्रस्तावं सूचयति । अभिशस्ताः पतिताः समवसाय चरेयुः । अवसानं गृहम् । समित्येकीभावे | ग्रामाद्बहिरेकस्मिन्प्रदेशे गृहाणि कृत्वा चरेयुर्धान॑ धर्म्य वक्ष्यमाणं वृत्तमिति सांशित्य संशितां तीक्ष्णां बुद्धिं कृत्वा निश्चित्येत्यर्थः । इतरेतरं याजयन्त इतरेतरमध्यापयन्तः परस्परं च विवाहसंबन्धं कुर्वन्तश्च- रेयुर्वर्तेरन्निति ॥ ९. अय ते पुत्रान्सनिष्पाद्य ब्रूयुः । हे पुत्रा अस्मदस्मत्तो विप्रव्रजत विविधं प्रकर्षेण च स्नेहमुत्सृज्यार्यसमीपं गच्छत । एवं ह्यस्मत्स्वस्मास्वार्याः शिष्टाः संप्रत्यपत्स्यत । आशंसायां भूतवच्चेति [ पा° ३,३,१३२ ] भवि- प्यति लुङ् । सकारात्परो यकारछान्दसोपपाठो वा । संप्रतिपत्तिं करि- ष्यन्ति । आर्याणामप्येतदभिप्रेतं भविष्यति यस्मादस्माभिरेव पतनीयं कर्मानुष्टितं न भवद्भिरिति न च पतितेनोत्पादितस्य पातित्यमन्यत्वात् । एतदेवोपपादयति ।। १०. न हि पतितो भवन्सहेन्द्रियेण पतति पुरुष एव पतति नेन्द्रियं शुक्रमिति' । अथापिशब्दावपिचेत्यस्यार्थे ।। ११. एवमधिकारविकलः साधिकारं जनयति । स्त्रिया अपि कारणत्वात्तस्याश्च दोषाभावात् ॥ १३. दधि धीयते यस्यामिति दधिधानी स्थाली तया सधर्मा सदृशी स्त्री भवति । १४. एवं पतितसंबन्धेनाशुचि शुक्रं स्त्रियां निषिक्तं ? TETATA G. U; ?;?. here and elsewhere.

·57 I. 11, 30.] शोणितेनाक्तं यनिर्वर्तते येन रूपेण निष्पद्यते न तेन सह संप्रयोगो विद्यते शिष्टानाम् । अत्र चागुचि शुक्रमित्येतदयापि न सेन्द्रियः पतती- त्यस्य दूषणम् । न हि वाचनिकेथै युक्तयः प्रवर्तन्ते । तथा च समाना- यामप्युत्पत्तौ पुत्र एव पतति न दुहिता यथाह वसिष्ठः [ १३,५१-५३ ] । पतितोत्पन्नः पतितो भवत्यन्यत्र स्त्रियाः । सा हि परगामिनी । तामरिक्थामुपेयादिति ॥ १५. अभिचार एव अभीचारः । उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये वहुलमिति दीर्घः [पा०६,३,१२२] । अभीचारः श्येनादिः । अनुव्याहारः शापः । तो ब्राह्मणविषये क्रियमाणावशुचिकरावेव न पतनीयौ । १७. अशुचिकाराणामपि कर्मणां येपामाहत्य प्रायश्चित्तं नोक्तं तेषा- मपि पतनीयेषु कर्मसु या वृत्तिः प्रायश्चित्तं सैव प्रायश्चित्तिः । कियन्तं कालं द्वादशमासाद्येकाहान्तम् ॥ १८. किमविशेपेण सर्वेष्वप्यशुचिकरेष्वयं कालविकल्पः । नेत्याह ।। इत्येष इत्यादि । इत्येषो शुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासस्तथा वेदितव्यः । बुद्धिपूर्वे सानुबन्धेभ्यासे च भूयांसं कालं विपरीते विपर्यय इति ॥ %3D ॥ ४. ..... कार्या । ॥ ७. PATALA XI., KANDIKA 30. २. परिमाणमेव परीमाणम् । छान्दसो दीर्घः । ३. विद्येति तृतीयैकवचनस्याकारः । स्नातकवत् । तदर्हमिति वतिः । स्नातकाऱ्या वृत्तिः पूजा. ५. कर्तव्येषु कर्मस्ववधानं समाधिः । श्रुतिः श्रुतम् ।। शीलयेदिति वचनेन यदृच्छया द्वारान्तरेण निष्क्रमण- प्रवेशयोरपि न प्रायश्चित्तम् ॥ अन्ये त्वासनग्रहणं स्थानस्याप्युपलक्षणम् । वाग्यत- श्चेति लौकिक्या वाचो निवृत्तिर्न सावित्रीजपस्येति वर्णयन्ति ।। ९. आहिताग्निविषयेस्यापवादमाह ॥ विप्रतिषेध इत्यादि ॥ विरोधी विप्रतिषेधः। अग्निहोत्रिणो बहिरासनमग्निहोत्रहोमश्च विरुध्यते । तत्र श्रुति- लक्षणमग्निहोत्रमेव कर्तव्यं न स्मात बहिरासनम् । तस्य कल्प्यमूलत्वा- दितरस्य क्लप्तमूलत्वात् ॥ .... 8 ·58 [I. 11, 31. १०. कुसुम्भादयः सर्वे रागा वाससि वर्जनीयाः । न केनचिद्रक्तं- वासो बिभृयादिति ॥ ११. स्वभावतः कृष्णं कम्बलादि १२. अनूद्भासि । छान्दसो दीर्घः। १३. प्रतिकृष्टं निकृष्टं जीर्ण मलवत्स्थूलं च । तद्विपरीतमप्रतिकृष्टम् । ॥ %D ॥ १७. छान्दसस्तुगभावः । द्वितीयाश्रुतेः प्रतिशब्दाध्याहारः । अवमे- हनं मूत्रकर्म । अनुपजीवित्वान्नायं पूर्वस्य प्रतिषेधस्य विषय इति प्रति- प्रसवोयं न भवति । तेन सति संभवे छायां प्रत्यवमेढव्यम् ।। २०. • देवता देवताप्रतिमाः ।। २१. फलपाकावसाना ओषधयः । ये पुष्पैविना फलन्ति ते वनस्प- तयः । आानिति वचनाच्छुष्केषु न दोषः । ऊर्ध्वानिति वचनाद्वाता- दिनिमित्तेन भनेषु न दोषः । २२. अग्न्यादीन्प्रति पादौ न प्रसारयेत् ।। ॥ PATALA XI., KANDIKA 31. द्वितीयानिर्देशादुपनिष्क्रम्येति गम्यते । दक्षिणापरा २. नैर्ऋती॥ ६. इतिशब्दः प्रकारे । तेन वयोविद्यावृद्धानां ब्राह्मणा- नामपि वर्जयेत् ॥ ८. अध्यात्मप्रकरणे योगाङ्गतया परीवादः प्रतिषिद्धः। अनन्तरं च वक्ष्यति क्रोधादींश्च भूतदाहीयान्दोषान्वर्जयेदिति [ सू० ३१] । इदं तु वचनं गवादिषु प्रायश्चित्तातिरेकार्थम् । ९. स्तृहन्तीं सस्यधान्यादिकं भक्षयन्तीं गां स्वामिने न ब्रूयात् ॥ १०. अनिमित्त इतिवचनाद्यस्य हविषे वत्सा अपाकृता धये- युरित्यादिके निमित्ते सति वक्तु स्ति दोषः ।। १२. प्रशास्तं प्रशस्तम् । छान्दसो दीर्घः ॥ १३. वत्सानां बन्धनरज्जुर्वत्सतन्ती । तस्या उपरि न गच्छेत् । तां न लवयेत् । वत्सग्रहणं गोमात्रीपलक्षणम् ॥

·59 ....॥ I. 11, 32.] १४. प्लेखौ दोलास्तम्भौ तोरणस्तम्भावित्यन्ये । १७. पततः पक्षिणः संघीभूय स्थितान्न संचक्षीत | न गणयेत् । अपर आह । पुण्यक्षयेण स्वर्गात्पततः सुकृतिनः परस्मै न संचक्षीत | ज्योतींषि पतन्तीति न कथयेदिति ।। १९. तस्मादमावास्यायां निशायां स्वाधीयः । वकारश्छा- न्दसः । अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ । साधीयो बाढतरं भृशतरमात्मनो गुप्तिं रक्षामिच्छेत् । केन प्रकारेण । प्रायत्यब्रह्मचर्याभ्यां कालेचर्यया च । अयं तु तावदर्थानुरूपः पाठः । अधीयमानस्तु प्रमादजश्छान्दसो वा । प्रयतस्य भावः प्रायत्यं नित्यप्रायत्यादधिकेन प्रायत्येन स्नानादिजेन ब्रह्मचर्येण मैथुनत्यागेन काले कृतया च चर्यया देवार्चनजपादिकया ।। २२. अब्राह्मणः शूद्रः । न शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यादिति वा- सिष्टे [ ११,१० ] दर्शनात् । तस्मा उच्छिष्टं न प्रयच्छेदिदमनाश्रितविष- यम् । यदि प्रयच्छेदिदमाश्रितविषयम् । दन्तान्स्कुप्त्वा विलिख्य तन्मलं तस्मिन्नुच्छिष्टेवधाय दद्यात् । स्कुभोतेः क्त्वाप्रत्ययः । छान्दसं भकारस्य चवम् । स्कुनोतेर्वा पकार उपसर्जनः ॥ PATALA XI., KANDIKA 32. १. प्रवचनमध्यापनम् । तेन युक्तो वर्षासु शरदि च मैथुनं वर्ज- येदृतावपि ॥ ४. यस्यां शय्यायां भार्यया सह रात्रौ शयीत तस्यां शय्यायामासी- नोपि नाध्यापयेत् ॥ ६. दारं प्रतीति वचनादुपगमनार्थमलंकरणम् । तेन भार्याया अश- क्यादिनोपगमनायोग्यत्वे नायं नियमः ॥ वमन्जनमवमन्जनम् । ९. इतिशब्दः प्रकारे । तेनान्यदपि गृहोपकरणं पालाशं वर्जयेत् ॥ ११. निशा रात्रिमध्यभागः । आ तस्माजागृयान्न स्वप्यात् ॥ ७. ॥ 1 Vasishtha's text omits the initial न.- ·60 [I. 11,32. १४. अयमपि प्रतिप्रसवः । निशायामपि षोडश्या नाडिकाया आर- भ्याध्यापनं भवतीति । १६. अनेन स्तम्भाद्यपाश्रयणेनासीनस्य स्वापोनुज्ञायते । अपाश्रित्य वा स्वप्यादिति । तत्र रेफलोपश्छान्दसः । तथा च शकारस्य द्विवचनम् ।। १८. क्षुद्रानल्पकान्पुरुषान्न सेवेत । क्षुद्रनिषादादिभिरधिष्ठितांश्च देशान्न सेवेत ॥ २१. बहुवचननिर्देशाद्वहुकृत्वो नगरं न प्रवेष्टव्यम् । यदाकदाचि- द्यादृच्छिके प्रवेशे न प्रायश्चित्तम् ॥ २२. विविच्य वचनं विवचनं निर्णयः । पृष्टमर्थ न विविच्य ब्रूया- दित्यमेवेदमिति । दुर्निरूपार्थविषयमिदमिति ॥ २४. दुर्निरूपमर्थ सहसा निर्णीय यो दुर्विवक्त्यन्यथा निर्णयति तस्य दुर्विवक्तुस्तदेव दुर्विवचनं मूलं तूलं च वृहति । मूलं पित्रादयः। तूलमा- गामिनी संपत् । तदुभयमपि वृहत्युत्पाटयति । दन्त्योष्ठयो वकारः । किमे- तावदेव । न । प्रजां पुत्रादिकां पशून्गवादिकानायतनं गृहं च हिनस्ति । अतो दुर्वचनसंभवात्प्रश्नमात्रमेव न विब्रूयादिति । अत्रेतिहासः । कस्य- चिदृषेर्धर्मप्रहादः कुमालनश्चेति द्वौ शिष्यावास्ताम् । तौ कदाचिदरण्यान्म- हान्तौ समिद्धारावादाय श्रमाददृष्टिपूर्वत एवाचार्यगृहे प्राक्षिपताम् । तयो- रेकेनाचार्यस्य पुत्रः शिशुराक्रान्ती मृतः । ततः शिष्यावाचार्यः पप्रच्छ । कोसौ येनायं मारित इति । तावुभावपि न मयेत्यूचतुः । ततः पतितस्य परित्यागमदुष्टस्य परिग्रहं कर्तुमशक्नुवषिर्मृत्यूमाहूय पप्रच्छ । केनायं व्यापादित इति । ततो धर्मसंकटे पतितो मृत्यू रुदन्नेव प्रश्नं व्युवाच विविच्य कथितवान् । हे धर्मप्रहाद न कुमालनाय । षष्ट्यर्थे चतुर्थी । कुमालनस्य नेदं पतनीयमिति । धर्मप्रहाद त्वयेदं कृतमिति वक्तव्य इतर- स्य नास्तीत्युक्तम् । तथापीतरस्यास्तीत्यर्थाद्गम्यत इति रुदन्व्युवाचेति । हशब्द ऐतिह्यद्योतथिः । प्रहादशब्दे हकारपरो रेफः ॥ २७. नावामिति षष्टयन्तपाठे नावां मध्ये सांशयिकी वर्जयेत् ॥ २९. द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्त्यर्था ।। 1 धर्मप्रहार G. U.'

·61 ॥ II. 1, 1.] PRAŚNA II., PAȚALA I., KAŅDIKÂ 1. १. पाणिर्यस्मिनहनि गृह्यते तत्पाणिग्रहणम् । अधिशब्द अाफै वर्तते । तस्मादूर्व गृहमेधिनोहाश्रमवतोर्यव्रतं कर्तव्यम् । जातावेकवचनम् । तदुच्यते । पाणिग्रहणादधीति भार्यादिरग्निर्दायादिति शास्त्रान्तरोक्तो विकल्पो मा भुदिति । गृहमेधिनोरिति द्विवचनमन्यतरमरणे मा भूदिति । २. कालयोरुभयोर्भोजनं कर्तव्यं सायं प्रातश्च नानन्तरेति परिसंख्येयं भोजनस्य रागतः प्राप्तत्वात् । मानवे तु स्पष्टमुक्तम् । सायं प्रातरित्यादि । अन्ये तु नियमं मन्यन्ते । शक्तौ सत्यां गृहमेधिनोरुभयोरपि कालयोरव- इयं भोक्तव्यं प्राणाग्निहोत्रस्यालोपाय । तथा च बौधायनः [ २,१३,९] । गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योनभंस्तु तपश्चरेत् । प्राणाग्निहोत्रलोपेन ह्यवकीर्णी भवेत्तु स इति ॥ ५. अविशेषेणोभयोरपि कालयोः प्राप्तावाह ॥ औपवस्तेत्यादि । यत्कालान्तर एकस्मिन्काले भोजनं तदप्योपवस्तमेवोपवास एव । औपव- स्तं तूपवास इति निघण्टुः । तदपि दिवा न रात्रौ श्रौतेषु तथा दर्शनात् । ७. एतस्मिन्नहनीति न वक्तव्यं प्रकृतत्वात् । यथा तृप्तिश्चान्नस्य भवति पर्वस्वेवमिदमपि भविष्यति । किंच पर्वस्विति बहुवचनान्तस्य प्रकृतस्यै- तस्मिन्नहनीत्येकवचनान्तेन प्रत्यवमर्शोपि नातीव सामञ्जसो भवति तस्माद्दयवहितमपि पाणिग्रहणमहः प्रत्यवमृश्यते । तदर्थमेव गृह्ये [८,७] । एतदविजानीयाद्यदहर्भार्यामावहत इत्युक्तम् । एतस्मिन्पाणिग्रहणेहनि यदेनयोर्दपत्योः प्रियं स्यात्तद्भुञ्जीयाताम् । न तु नात्मार्थमभिरूपमन्नं पाच- येदिति [ २,८,४] निषेधस्यायं विषय इति । प्रतिसंवत्सरं चैतत्कर्तव्यमि- ति । यथा चैत्रे मासे स्वातौ कृतविवाहस्यापरस्मिन्नपि संवत्सरे तस्मिन्मासे स्वातावेव कार्यमेवं तदेतदहरिति भवति । प्रतिमासं तु नक्षत्रागमे चैत्रादि- भेदान तदेवेति प्रतिपत्तिः । तस्मात्पतिवत्सरमिदं विवाहनक्षत्रे कर्तव्यम् । यथा राज्ञामभिषेकनक्षत्रमेवं हि गृहमेधिनोर्विवाहनक्षत्रमिति ।। ८. एतस्मिन्नेवाहनि स्थाण्डिलशायिनौ स्याताम् ।। अप्रकृतत्वात् G. U. %D 1 ·62 [II. 1, 1. ११. तस्योपचारः स्थालीपाकस्य प्रयोगप्रकारः पार्वणेन व्याख्यातः । एतदेव ज्ञापयति । न सामयाचारिकेषु पार्वणातिदेशः प्रवर्तत इति । केचित्तु सर्वमेवैतत्पर्वविषयं मन्यन्ते । तेषामुक्ती दोषः । पार्वणेन व्या- ख्यात इति चानुपपन्नम् । न हि स एव तेन व्याख्यातो भवति । श्वोभूते स्थालीपाक इति च व्यर्थम् । उपोषिताभ्यां पर्वसु कार्य इति पूर्वमेव विहि. तत्वात् । एतदहर्विजानीयादिति चास्य प्रयोजनं तत्पक्षे चिन्त्यम् ।। १२. लोके शिष्टाचारसिद्ध तत्कर्म नित्यं प्रतिसंवत्सरं कर्तव्यमिति । शिष्टा उपदिशन्ति । अपर आह । वक्ष्यमाणं कर्म शिष्टाचारसिद्धं नित्यं सार्वत्रिक शिष्टा उपदिशन्तीति ।। १३. होमप्रसङ्गादिदमुच्यते ।.. ....उपसमिन्ध्यादुपसमिन्धीत का- ष्टैरग्निं प्रज्वालयेत् । तत्र पुरस्तादुदग्वापवर्ग इति परिभाषितमुपदेशक्रमाच्च । प्राचार्लेखाः पूर्व लेखनीयाः । एवं चेदं कर्म लेखनकारणं नाम स्थण्डि- लसंस्काररूपम् । ततश्च प्राचीः पूर्व दक्षिणारम्भमुदक्संस्थमालिखेत् । अथोदीचीः पुरःसंस्थं दक्षिणारम्भमालिखेत् । अन्ये तु प्राचीरुदगारम्भ दक्षिणान्तमालिखन्ति ॥ १५. एतदृहमेधिनोरिति वचनमस्मिन्कर्मणि स्वयंक- र्तृत्वं स्यात्प्रयोजकत्वं मा भूदिति । अन्य आह । पुनर्गृहमेधिनोरिति वच- नात्पूर्वसूत्रं ब्रह्मचारिणोपि विषये साविच्या समित्सहस्रमादध्यादित्यादौ भवति पाके तु स्त्रिया न भवति । उपसमाधास्यन्निति लिङ्गस्य विवक्षित- त्वात् । आर्याः प्रयताः [ २, ३, ७. ] इत्यत्र तु भवति ॥ १६. संवेशनं मैथुनम् । तदहनि न कर्तव्यम् ।। १८. अन्तरालं मध्यम् । ऋत्वोरन्तराले मध्यपि संनिपातः स्यादार एव सकामे सति । । अनुव्रतमित्यनुवृत्तेः प्रतिषिद्धेषु दिनेषु न भवति ॥ १९. तदिदमनन्तरोक्तं संनिवेशनम् । तत्र ब्राह्मणवचनं प्रमाणम् । काममा विजनितोः संभवामेति [ तैत्ति सं० २, ५, १, २] ॥ २०. एवकारो भिन्नक्रमः । स्च्युपभोगार्थ वासः स्त्रीवासस्तेन संनि- पातः स्यात् । न तेन प्रक्षालितेनापि ब्रह्मयज्ञादि कृत्यम् ॥

·63 ॥ II. 1, 2.] PATALA I., KANDIKA 2. १. यदि वा रेतसो रजसश्च ये लेपास्तानद्भिर्मदा प्रक्षाल्याचम्या- ङ्गानां शिरःप्रभृतीनां प्रोक्षणं कर्तव्यम् । ऋतौ व्यवस्था यावता प्रयतो मन्येत ॥ ३. ततः सुखानुभवानन्तरं परिवृत्तिरिह लोके जन्म भवति तस्यां च कर्मणो यः फलशेषोननुभुक्तोंशस्तेन जातिं ब्राह्मणादिकां विशिष्टे वा कुले जन्म वर्ण हेमादितुल्यम् । मेधां ग्रन्यधारण- शक्तिम् । प्रज्ञामर्थधारणशक्तिम् ।............ || ४. शरीरोत्पत्तिसंस्कारा अप्यवश्यापेक्षा इति दर्शयितुं दृष्टान्तमाह यथेत्यादि । चलोपोत्र द्रष्टव्यः ............ ६. दोषपरिवृद्धावुदाहरणमाह ।। स्तेनेति ॥ स्तेनः सुवर्णचोरः। अभि- शस्तो ब्रह्महा । स्तेनोभिशस्तो वा ब्राह्मणादिरमुष्मिल्लोके परिमिते निरये दोषफलमनुभूय तस्मिन्वृत्ते परिक्षीणे ब्राह्मणश्चाण्डालो जायते । शूद्राद्- ब्राह्मण्यां जातश्चाण्डालः । राजन्यः पौल्कसः । शूद्रात्क्षत्रियायां जातः पौल्कसः प्रज्ञादित्वादण् [ पा° ५, ४, ३८] । वैश्यो वैणो जायते वेणुना नर्तको वैणः ॥ ७. वर्णपरिध्वंसा वर्णेभ्यः प्रच्यवनम् । तस्यां वर्णपरिध्वंसायां यथा ब्राह्मणाद्याश्चाण्डालाद्या जायन्त एतेन प्रकारेण स्तेनाभिशस्ताभ्यामन्ये दोषफलैः कर्मभिर्दोषफलासु सूकरादियोनिषु जायन्ते परिध्वंसा स्वजाति- भ्रष्टाः सन्त इत्यर्थः । ते तथावगन्तव्या इति ॥ %3D PAȚALA II., KANDIKÂ 3. १. आर्यास्त्रैवर्णिकाः । । प्रयताः स्नानादिना शुद्धा वैश्व- देवे गृहमेधिनोभॊजनार्थे पाके । गृहमेधिनोर्यदशनीयस्येति [ सू° १२ ]. दर्शनात् । अन्नसंस्कर्तारः स्युरन्नं भक्ष्यभोज्यपेयादिकं संस्कुर्युः । न स्वयं नापि स्त्रियः॥ संस्कर्तारः स्युरिति बहुवचने प्रकृते वर्जयेदित्येकव- चनं प्रत्येकमुपदेशार्थम् ॥ 'रुचितो व्यवस्था G. U.', इदमृतुकाले G.UP.- २.

·64 ६ . [II. 11, 3. ३. केशादीनात्मीयानन्यदीयान्वालभ्य स्पृष्ट्वाप उपस्पृशेत् । नेदं स्ना- नम् । किं तर्हि । स्पर्शनमात्रम् । केशालम्भे पूर्वमप्युपस्पर्शनं विहितम् [ १, १६, १५ ] । इदं तु वचनं तत्रोक्तं वैकल्पिकं शकृदाद्युपस्पर्शनं मा भूदिति ॥ ५. तेषां शूद्राणामन्नसंस्काराधिकृतानां स एवाचमनकल्पो वेदितव्यो यस्यान्नं पचन्ति यदि ब्राह्मणस्य हृदयंगमाभिरद्भिर्यदि क्षत्रियस्य कण्ठ- गताभिरद्भिर्यदि वैश्यस्य तालुगताभिरद्भिरिन्द्रियोपस्पर्शनं च भवति ॥ इदमेषामधिकमार्यभ्यः ।। ७. सहैव वाससा स्नानं कुर्युः । आर्याणां तु परिहितं वासो निधाय कौपीनाच्छादनमात्रेणापि स्नानं भवति शूद्राणामपि पाकादन्यत्र |........ || ९. यदि शूद्राः परोक्षमन्नं संस्कुर्युरारनधिष्टितास्तदा तत्परोक्षमन्नं संस्कृतं स्वयमग्नावधिश्रयेत् । अधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षत् । तदेवंभूतमन्नं देव- पवित्रमित्याचक्षते । देवानामपि तत्पवित्रं किं पुनर्मनुष्याणामिति ।। ११. ..। विराड् विराजः साधनम् ।.............। १३. ......... उपयोक्तुरेव व्रतमध्ययनाङ्गत्वात् । अन्ये तु पत्न्या अपी- च्छन्ति | उपयोगः प्रथमः प्रयोगस्तत्र पन्या अपि सहाधिकारं वदन्तः ॥ १४. उत्तमेन वैहायसमिति वक्ष्यमाणस्य [ २,४,८ ] ये भूताः प्रचरन्तीत्यस्यैकरात्रमुपवासः कर्तव्यः ।। १५. वलीनां मध्ये तस्य तस्य बलेर्देशे संस्कारः कर्तव्यः । कः पुन- रसौ । हस्तेन परिमार्जनमवोक्षणं च । तत्कृत्वा बलिं निवपति । न्युप्य पश्चात्परिषेचनं कर्तव्यम् । उपदेशक्रमादेव सिद्धे पश्चाद्हणं मध्ये गन्धमा- ल्यादिदानार्थमित्याहुः । तस्य तस्येति वचनं सत्यपि संभवे सकृदेव परि- मार्जनमवीक्षणं च मा भूत् । एकस्मिन्देशे समवेतानामपि पृथक्पृथ- ग्यथा स्यादिति ॥ १६. यत्र पच्यते स पचनः | औपासनवत औपासने विधुरस्य पचन इति व्यवस्थितो विकल्पः । अन्ये तु तुल्यविकल्पं मन्यन्ते । षड्- भिराद्यैः । अग्नये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । ध्रुवाय भूमाय स्वाहा । ध्रुवक्षितये स्वाहा । अच्युतक्षितये स्वाहेत्येतैः। एते हि मन्त्रपाठे पठिताः । प्राग्विवाहमन्त्रेभ्यो विशिष्टनियमसापेक्षग्रहणत्वात्तैः .

·65 II. 2, 4.] सह न गृह्यन्ते केचित्सौविष्टकृतमपि सप्तमं जुह्वति । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेत्योषधिहविष्येषु सर्वत्र तस्य प्रवृत्तिरिति वदन्तः । अन्ये तु सोमाय स्वाहेति न पठन्ति । सौविष्टकृतं षष्टं पठन्ति । हस्तग्रहणं दादि- निवृत्त्यर्थम् ।। १७. उभयतः । पुरस्तादुपरिष्टाच्च परिषेचनं कर्तव्यम् । कयम् । यथा पुरस्तादुक्तं गृह्ये [२,३,८] । अदितेनुमन्यस्वेत्यादि । अदितेन्वमँस्था देव सवितः प्रासावीरित्यन्तम् । सामयाचारिकेषु पार्वणातिदेशो न प्रवर्तत इति ज्ञापितत्वादप्राप्तविधिरयम् । अन्ये तु परिसंख्यां मन्यन्ते । परिषेचनमेव वैश्वदेवे नान्यत्तन्त्रमिति ॥ १९. सति सूपे तत्संसृष्टा बलयः कार्याः । अन्ये त्वन्यैरपि व्यञ्जनैः संसर्गमिच्छन्ति । २०. अपरेणाग्निमग्नेः पश्चात्सप्तमाष्टमाभ्यां धर्माय स्वाहा । अधर्माय स्वाहेत्येताभ्यां बलिहरणं कार्यम् । उदगपवर्ग न प्रागपवर्गम् ॥ २१. उदकं यत्र धीयते तदुदधानं मणिकाख्यम् । । अद्यः स्वाहेत्येतेन ॥ २२. ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा । रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहेत्येताभ्याम् ॥ २३. ...गृहाभ्यः स्वाहा । अवसानेभ्यः स्वाहा । अव- सानपतिभ्यः स्वाहा । सर्वभूतेभ्यः स्वाहेत्येतैः प्रागपवर्गमित्येव ॥ %D PATALA II., KANDI KA 4. १. शय्यादेशे कामाय स्वाहा ॥ २. देहली द्वारस्याधस्ताक्षारु तस्याधो वेदिकेत्यन्ये । अन्तर्वारस्य च ग्रहणं तत्रान्तरित्यनेन लिङ्गेन । अन्तरिक्षाय स्वाहेति ॥ ३. येनापिधीयते द्वारं सापिधानी कपाटम् । तदर्गलमित्यन्ये । तत्री- त्तरेण मन्त्रेण यदेजति जगात यच्च चेष्टति नानी भागोयं नाम्ने स्वाहे- त्यनेन ॥ ४. अगारस्येत्यनुवृत्तेस्तस्य यो ब्रह्मसदनाख्यो देशो वास्तुविद्यायां प्रसिद्धस्तत्रोत्तरैर्दशभिः । पृथिव्यै स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्वाहा । दिवे ·66 ५. [II. 2, 4. स्वाहा । सूर्याय स्वाहा । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । इन्द्राय स्वाहा । बृहस्पतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा प्रागपवर्ग- मेव । अपर आह । मध्येगारस्येत्यत्र देशस्योपयुक्तत्वात् । ब्रह्मा यत्र सीदति गार्येषु कर्मस्वग्नेर्दक्षिणतो ब्रह्मसदनं तत्रेति ।। अनन्तराणां बलीनां दक्षिणतः पितृलिङ्गेन । स्वधा पितृभ्य इत्यनेन बलिं कुर्यात् । प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिश्च भूत्वा दक्षिणं पाणि- मुत्तानं कृत्वाङ्गुष्ठतर्जन्योरन्तरालेन ।। ६. पितृबलेरुत्तरतो रौद्रो बलिः कर्तव्यो यथा देवताभ्यस्तथा प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिरित नानुवर्तत इत्यर्थः । नमी रुद्राय पशुपतये स्वाहेति मन्त्रः । तत्र यद्यपि पशुपतिलिङ्गमप्यस्ति तथापि रुद्रस्यैव वि- शेषणमिति रौद्र इति व्यपदेशो नानुपपन्नः । देवतास्मरणमपि रुद्रायेत्येव कुर्वन्ति । रुद्राय पशुपतय इत्यन्ये । केचित्तूत्तरतो मन्त्रो रौद्रो न पशुप- तिदैवत्य इत्याचक्षते । तेषां मते देशः प्राग्वोदग्वा पित्र्यात् ॥ कुतः । धर्मभेदात् । पित्र्यस्याप्रदक्षिणं परिषेचन- मितरस्य दैवत्वात्प्रदक्षिणमिति ॥ उत्तमेन ये भूताः प्रचरन्ति दिवा नक्तं बलिमिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्याः । तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्ददातु स्वाहे- त्यनेन वैहायसं बलिं दद्यात् । तं च नक्तमेव । वैहायसमिति वचनादा- काश एव बलिरुत्क्षेप्यः । न च्छदिष्परिष्कृते देशे । ....अपर आह । एवकारो भिन्नक्रमः । नक्तमुत्तमेनैव वलिरिति बल्यन्तराणां रात्रौ निवृत्तिः । अन्ये तूहेन दिवा बलिं हरन्ति । ये भूताः प्रचरन्ति दिवा बलिमिच्छन्त इति । आश्वलायनके तथा दर्शनात् । दिवाचारिभ्य इति दिवा नक्तंचारिभ्य इति नक्तमिति [ आ° गृ° सू० १,२,८-९ ] |......... ।। १०. बलिहरणानन्तरमग्रं च देयं भिक्षवे ।। १२. अन्तर्वत्नीरित्येव सिद्धे स्त्रीग्रहणं स्वस्रादीना. मपि ग्रहणार्थम् । अन्तर्वत्नीग्रहणं सर्वपूजार्थम् ॥ १३. काले वैश्वदेवान्ते ।............ ........ इतिशब्दप्रयोगादेवं धर्मज्ञा उपदिशन्ति । यदि पुनरसावनधीयानोपि दशवर्ष पौरसख्यमित्यादिना [ १.१४,१३ ] अभिवाद्यो भवति तदाभिवादनायैवोत्तिष्ठेत् ॥ ८. ॥ १४. १७.

·67 [II. 2, 5. तु १८. राजन्यवैश्यावधीयानावपि न प्रत्युत्तिष्ठेब्राह्मणः । आसना- दिक देयमिति ॥ २०. अथवा येस्य गृहमेधिनो दासास्ते राजकुलादाहृत्य तं शूद्रम- तिथिवत्पूजयेयुः। अत एव ज्ञायते । शूद्राणामतिथीनां पूजार्थं व्रीह्या- दिकं ग्रामे ग्रामे राज्ञा स्थाप्यमिति ॥ २१. उपासने गुरूणामित्यादिना केषुचित्कालेषु यज्ञोपवीतं विहित- मिह तु प्रकरणाहस्थस्य नित्यमुत्तरं वासः कार्यमित्युच्यते ।। २२. अपि वा सूत्रमेव सर्वेषामुपवीतकृत्ये भवति । न वास एव ।..... २३. ....शिवं सर्वसमृद्धं भवतीति ।। २४. तुशब्दोवधारणार्थो भिन्नक्रमश्च । ब्राह्मण एव सर्वेषामाचार्यः स्मर्यते धर्मशास्त्रेषु ।.... %3D %D ४. PAȚALA II., KANDIKÂ 5. १. कर्मणि षष्ठी । सर्वविद्याङ्गविद्या अप्युपनिषद उपाकृत्याध्येतुमा- रभ्य तदहरनध्ययनम् । तस्मिनहन्यध्ययनं न कर्तव्यम् । उपनिषद्ग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थ ब्राह्मणा आयाता वसिष्ठा आयाता इतिवत् ।। २. अधीत्य वेदमधीत्य स्नास्यन्नित्यस्मिन्नवसर आचार्यसकाशा- त्सद्यो विप्रक्रमणं न कर्तव्यं नापगन्तव्यम् । प्रायेण मकारात्परमिका- रमधीयते तत्राप्येष एवार्थः । इकारइछान्दसोपपाठो वा ॥ ............उपसंगृह्य यद्यपि तस्य चाण्डालादिस्पर्शः संभा- व्यते तथापि न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत् । न स्नायात् । उपसंग्रहणे वा धूलिधूसरौ पादौ स्पृष्ट्वा न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत् ततस्तं पुरस्कृत्य गृहप्रवेशेग्रे कृत्वा पूजासाधनान्युपस्थाप्य । यथोपदेशं गृह्योक्तमार्गेण मधु- पर्केण पूजयेत् । पूजाविधानं गृह्योक्तस्यानुवादः । आसनादिषु विशेष वक्तुमाह ॥ ............तरनिर्देशान्नीच आसने गुणतोपि निकृष्ट आसीत ॥ ६. तिष्ठन्निति प्रह उच्यते स्थानयोगात् । न हि साक्षात्तिष्ठन्ना- चामयितुं प्रभवति । सव्येन करकादिकमनुगृह्याधस्तादृहीत्वेत- रेण करेण द्वारमवनम्येत्यर्थसिद्धत्वादनुक्तम् । एवं कृत्वाचार्यमाचामये- ५. पाणिना ·68 ७. ८. [II. 2, 5. स्वयमेव शिष्यः । एवं हि स धर्मयुतो भवति । आचार्ये प्रकृते पुनरा- चार्यग्रहणमातिथ्यादन्यत्राप्याचार्यमाचामयन्नेवमेवाचामयेदिति ।। वाशब्दः समुच्चये। अन्यमप्येवमाचामयेत् । स चेत्समुदेतः कुल- शीलवृत्तविद्यावयोभिरुपेतो भवति ॥ व्यवहितमपि स्यादित्यपेक्ष्यते ।.................. ।। ९. निःशृङ्खणं नासिकामलनिःसारणम् । भ्रक्षेपणं भ्रूवि- क्षेपः । छान्दसो हस्वः । .... निष्ठयमङ्गुलीस्फोटनम् । इतिशब्दा- दन्यदपि स्वैरासनादिकं वर्जयेदित्यपेक्ष्यते । एतानि मूत्रकर्मादीन्याचार्य- संनिधौ न कुर्यादिति ॥ १०. उपस्पर्शनमालिङ्गनमाघ्राणादि । भाषाः संभाषाश्चाटुप्रभृतयः। एता अप्याचार्ये संनिहिते दारप्रजाविषये विस्रब्धं न कुर्यात् । ज्वरा- दिपरीक्षायां न दोषः ॥ १३. ....परीवादान्दोषवादानाक्रोशानश्लीलवादान् । परी- वादस्य पुनःपुनर्वचनमतिशयार्थम् ॥ १४. परीवादाक्रोशांश्च वर्जयेत् । ऋग्वेद एव श्रोत्रसुखोन्ये श्रवण- कटुका इति परीवादः । तैत्तिरीयमुच्छिष्टशाखा याज्ञवल्कादीनि ब्राह्मणानी- दानींतनानीत्याक्रोशः ।। १५. यया विद्ययाधीतया श्रुतया वा न विरोचेत न यशस्वी स्यात् । तामित्यर्थाद्गम्यते ।............ १७. ऋतुकाल एव वा जायामुपेयात् । ऋत्व इति रूपसिद्धिः । स्त्रीणामृतुदिनानि षोडश । तत्र भवः काल ऋत्व्यः । भवे छन्दसीति [ पा० ४,४,११० ] यत्प्रत्यय ऋत्व्यवास्त्व्येति [पा० ६,४,१७५ ] सूत्रे यणादेशो निपातितः । तत्रैव यलोपश्छान्दसः । चातुर्मास्येषु प्रयुक्तमृत्वे वा जायां नोपर्यास्त इति ।। १८. येन प्रकारणागमः पाठार्थयोस्तथैव शिष्येभ्यो निर्मत्सरेण विद्या संप्रदेया । एवंभूते विद्यासंप्रदाने युक्तोवहितः स्यात् । ये च गृहस्थस्य नियमा अध्यापनेन्यत्र च तेष्वपि युक्तः स्यात् ।। १९. यैः पुरुष आस्राव्यते बहिराकृष्यते त आलावाः शब्दादयो विषयाः। ते विशिष्यन्ते । त्वशिश्नोदरारम्भणान् । आरभ्यन्त आल- %3D ·69 II. 3, 6.] भ्यन्त इत्यारम्भणाः । तत्र त्वगालम्भनाः सकचन्दनादयः । शिश्नाल- म्भनाः स्त्युपभोगादयः । उदरालम्भना भक्ष्यभोज्यादयः । उपलक्षणं स्वगादिग्रहणम् । एवंभूतानातावान्मन आदिभिः पञ्चेन्द्रियैः परिवृञ्जानः सर्वतो वर्जयनमृतत्वाय कल्पते । तत्र वागिति रसनेन्द्रियमाह प्राण इति घ्राणम् ॥ PAȚALA III., KANDIKÂ 6. २. साधुतां चेत्प्रतिजानीते साधुजन्मास्म्यमुष्य पुत्रोमुष्य नप्ता सा- ध्वाचारश्चास्मीति पित्रैवोपानायिषि शिक्षिताचारश्चास्मि सम्यक्चावर्तिषं वि- धिवलेन तु बाल्य एव सर्वे दिष्टां गतिं गताः । एतस्मात्केवलमनधीतवेद इति । ततोनिरुपद्रष्टेत्यादिकं मन्त्रमुक्त्वा शास्तुं शासितुमध्यापयितुं धर्मा- चोपदेष्टुं प्रतिपद्येतोपक्रमेत ॥ ३. पञ्चयज्ञान्ततिथीनेव भोजयेदित्युक्तं तत्प्रकारं वक्तुं तस्यावश्यं- कर्तव्यतामनेनाह । अतिथिगृहानभ्यागच्छन्नग्निरिव ज्वलन्नभ्यागच्छति । तस्माद्भोजनादिभिरवश्यं तर्पयितव्यः । निराशस्तु गतो गृहं दहेदिति ॥ ४. इदानीमतिथिलक्षणं वक्तुं तदुपयोगि श्रोत्रियलक्षणमाह ॥ धर्मे- णत्यादि । विद्यार्थस्य यो नियमः स धर्मः। तेन च वेदानां कांचन शा- खामधीत्य श्रोत्रियो भवति । पुरुषस्य हि प्रतिवेदमेकैका शाखा भवति या पूर्वैः प्रतिगृहीताध्ययनानुष्ठानाभ्यां सा प्रतिवेदं स्वशाखा | तामधीत्य श्री- त्रियो भवति । न तु प्रतिवेदमेकैकामधीत्य श्रोत्रियो भवतीति लोकवि- रोधात् । लोके हि यां कांचनैकामेव शाखामधीत्य श्रोत्रिय इति प्रसिद्धः ॥ ५. आदितो यच्छब्दो द्रष्टव्योन्ते स इति दर्शनात् । मध्ये श्रोत्रि- यलक्षणोपदेशात्तदुपजीवनेन सूत्रं योज्यम् । यः श्रोत्रियः स्वधर्मसंयुक्तं स्वधर्मनिरतं कुटुम्बिनं भार्यया सह वसन्तम् ।.........धर्मपुरस्कार आ- चार्यस्यार्थे भिक्षणं धर्मस्तत्पुरस्करोतीति धर्मपुरस्कारः ।............ ६. शान्तिरुपद्रवाणामभावः ।......... ॥ ययावयो वयसोनुरूपं प्रत्युत्थानाभिवादनादिना समेयात्संगच्छेत । समेत्य च तस्यासनमाहारयेच्छिष्यादिभिः । तदभावे स्वयमेवाहरेत् ॥ ॥ ७. . प्राणम् G. U., ·70 ८. [II. 3, 6. ....बहुपादमेव पीठादिकमित्येके मन्यन्ते स्वमतं च बहुपाद- मपीति ॥ ९. तस्य पादौ स्वयं प्रक्षालयेत् । द्वौ शूद्री प्रक्षालयेतामित्येके म- न्यन्ते । दासवत इदम् ॥ १०. अभिषेचनं करकादिना जलावसेकः । तमेकः कुर्यात् । इतरः प्रक्षालनम् ॥ ११. मृन्मयेन पात्रेण तस्योदकमाहर्तव्यमित्येके मन्यन्ते । स्वयं तु तैजसेन | १२. यदासमावृत्तो ब्रह्मचार्याचार्यप्रेषितः स्वयमेव वातिथिरभ्याग- च्छति तदा नासावुदकमाहारयेत् । नासावुदकाहरणस्य प्रयोजकः । नास्मा उदकमाहर्तव्यमिति ॥ १३. अत्रासमावृत्तेतियावध्ययनसांवृत्तिरधिकेतरस्मादतिथेः । अध्य- यनस्य सहनिष्पादनमध्ययनसांवृत्तिः । यः प्रदेशस्तस्यागच्छति स तेन सह कियन्तं कंचित्कालं वक्तव्य इति । प्रसिद्धे तु पाठे पूर्वपदान्तस्य समो- कारस्य च्छान्दसो दीर्घः' । १४. ततः पादप्रक्षालनस्य सहाध्ययनस्य चानन्तरमतिथिं प्रियव- चनेन सान्त्वयेत् । सान्त्वयित्वा गव्यादिभी रसैः फलादिभिर्भक्ष्यैरन्ततो- द्भिरपि तर्पयेत्तृप्तिं कुर्यात् । अवरायेनेति जघन्यकल्पनां सूचयति । अद्भि- रप्यन्तत इत्यर्थः। इतिशब्दादेवमादिभिरन्यैरपि । १५. आवसथो विश्रामस्थानम् । उपरिशय्या खट्वा । उपस्तरणं तूलिका । उपधानमुपबहणम् । अवस्तरणमुपरिपटः । तत्सहितमुपधानम् । अभ्यञ्जनं पादयोस्तैलं घृतं वा तत्सर्व दद्याद्भोजनात्मागूल वापेक्षिते काले । इतिशब्दादन्यदप्यपेक्षितम् ।। १६. व्रीहियवग्रहणमुपलक्षणम् । इदं भुक्तवत्सु सर्वेष्वतियावुपस्थिते द्रष्टव्यम् । १७. भोजनकाले त्वाह । उद्धृतानीत्यादि । यावन्तो भोक्तारस्ताव- न्त्यनान्युद्धृत्य पृथक्पात्रेषु कुर्यात् । स्वयं संविभागं कृत्वा तान्यनान्यवे- क्षेत । किमिदं भूयः प्रभूतमिदं वेति | विचारे प्लुतः । पूर्व तु भाषायामि- त्येतदवेक्षितम् । छान्दस एवायं प्रयोगः ॥ 1 पूर्वपदान्तस्य समोकारस्य च छान्दसो दीर्घः | G. U.' which reading points to अध्य- यनासांवृत्तिः।

·71 १ . %D ३ . ४. II. 3, 7.] PAȚALA III., KANDIKÂ 7. स एषोभिहितो मनुष्ययज्ञः । प्राजापत्यः प्रजापतिना सृष्टस्त- देवत्यो वा............ २. योतिथीनां जाठरोग्निः स आहवनीयः । तत्र हि हूयते । यः कुटुम्बे गृहेग्निरौपासनः स गार्हपत्यो नित्यधार्यत्वात् । यस्मिन्पच्यते लो- किकाग्निः सोन्वाहार्यपचनी दक्षिणाग्निः । तत्र ह्यन्वाहार्य पच्यते ।। ....ऊर्गनमिष्टमग्निहोत्रादि पूर्त स्मात कर्म तडागारामादि । पय उपसेचनं यस्य तदन्नमग्निष्टोमसंमितम् । .........आयुषश्च। वृद्धिरुपसमस्तमपि वृद्धिरिति संबध्यते ॥ ५. अप्रिया उदासीना द्विषतो निषिद्धृत्वात् ॥ ६. त्रिषु कालेषु दीयमानान्यन्नादीन्यस्य यज्ञस्य प्रातःसवनादीनि त्रीणि भवन्ति । तस्मात्सर्वेषु कालेषु दातव्यमिति ॥ ७. यद्न्तुमुत्तिष्टन्तमनूत्तिष्ठति तदुदवस्यत्येवोदवसानीया सास्य यज्ञस्य । प्रायेणोच्छब्दं शिष्टा न पठन्ति केवलमनुशब्दमेव पठन्ति ।। यत्सान्त्वयति प्रशंसति सा प्रशंसा दक्षिणा । संसाधनमनुव्रजनम् ॥ ११. इति ब्राह्मणमित्यस्य सर्वेण संबन्धः ॥ १२. राजाभिषिक्तः क्षत्रियोसावतिथयेभ्यागतायात्मनोपि सकाशा- च्छ्रेयसी पूजां कारयेत्पुरोहितेन ॥ १३. ............अत्र स्वयमिति वचनादनाहिताग्निरन्येन शिष्या- दिना कारयन्नपि न दुष्यति । अभ्युदेत्य ब्रूयाद्वात्य कावात्सीरिति कुश- लप्रश्नः । व्रते सुकृते साधुर्ऋत्यः स एव व्रात्य इति पूजाभिधानम् । क्क पूर्वस्यां रात्रावुषितवानसि । व्रात्योदकमित्युदकदानम् । व्रात्य तर्पयस्त्विति गोरसादिभिस्तर्पणम् । अनुस्वारसकारौ छान्दसौ । क्रियाभेदात्प्रतिमन्त्र- मिति शब्दः । एतत्सर्वेषु कालेषु कर्तव्यम् । १४. स यदि होमकालेप्यासीत । तदा पुरा होमादपरेणाग्निं दर्भेषु सादयित्वा ............उपांशु जपेद्भूयात् । तत्र प्रतिमन्त्रमितिशब्दप्रयोगा- दाभेदाच्चतुर्णा विकल्पः । समुच्चय इत्यन्ये । अत्राध्वर्युर्यजमानो वा होता . ९ . स जपेत्ततो जुहुयात् ॥

·72 न् । [II. 4, 8. १९. उद्धृतेष्विति बहुवचनं सभ्यावसथ्यापेक्षम् । यस्याग्नयस्त्रय- स्तस्याप्यहुतेष्वित्यनेन सामानाधिकरण्यम् । होमा हि त्रिष्वपि भवन्ति । तेनाहवनीयहोमानन्तरमतिथावागतेपि त्रिषु होमो न कृत इति वक्ष्यमाणो विधिर्भवत्येव ।.......... तस्य दोषमाथर्वणिकानां ब्राह्मणवाक्यमाह अथर्ववेदे [१५.१२,८-११] । तदत्र न पठितं प्रत्येतव्यम् । अस्मिन्पक्षे स्वयं होमो नियतः ॥ १६. पृथिव्यां भवाँल्लोकानभिजयति । द्वितीययान्तरिक्ष्या- .... चतुर्थ्या परावतः सुखस्य परा मात्रा येषु तानभि- जयति ।......... ॥ १७. विद्यादिभी रहितोसमुदेतः । स चेदतिथिरिति बुवाण आग- च्छेत्तदा तस्मा आसनादिकं श्रोत्रियाय ददामीत्येवं मनसि कृत्वा दद्यात् । एवं ददतोस्य दानं समृद्धं भवति श्रोत्रियायैव दत्तं भवति । PATALA IV., KANDIKA 8. १. येन गृहस्थेनातिथिः कृतावसथः स्यात्कृतवासो दत्तावासः स्यात् । द्वितीययान्तरिक्ष्यानिति वचनात्स द्वितीयादिष्वहःसु । न तं प्रत्युत्तिष्ठेत् । नाप्यासनात्प्रत्यवरोहेत् । स चेदस्मिनहनि पूर्वमेवाभिवादितः । अनभिवा- दिते त्वभिवादनाय प्रत्युत्तिष्ठेत्प्रत्यवरोहेच ॥ ३. आगामिभ्योतिथिभ्यो यथा गृहे न किंचिदवशिष्यते तथा गव्या- दयो रसा न भोज्याः । सद्यः संपादयितुमशक्यत्वाद्रसानाम् ॥ आत्मानमुदिश्याभिरूपमनं स्वादपूपादि न पाचयेत् ।। ७. एतद्गृह्यसूत्रे व्याख्यातम् [ १३,१०-२० ]............ || १० वेदाध्याय इत्यत्र विवक्षितं वेदमाह । षडङ्ग इत्यादि । षड्रिङ्गै- र्युक्तो वेदोत्र गृह्यत इति ॥ ११. छन्दो वेदस्तकल्पयन्ति । प्रतिशाख शाखान्तराधीतेन न्याय- प्राप्तेन चाङ्गकलापेनोपेतस्य कर्मणः प्रयोगकल्पनयोपस्कुरुत इति छन्दःक- ल्पः सूत्राणि । व्याकरणमर्थविशेषमाश्रित्य पदमन्वाचक्षाणं पदपदार्थप्र- तिपादनेन वेदस्योपकारकं विद्यास्थानम् । सूर्यादीनि ज्योतीष्यधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्र ज्योतिषम् । आदिवृद्ध्यभावे यत्नः कार्यः । तदप्यध्ययनोपयोगिनम- ४.

·73 II. 4, 8.] नुष्ठानोपयोगिनं च कालविशेष प्रतिपादयदुपकारकम् । निरुक्तमपि व्या. करणस्यैव काय॑म् । शीक्षा वर्णानां स्थानप्रयत्नादिकमध्ययनकाले कर्मणि च मन्त्राणामुच्चारणप्रकारं च शिक्षयति | पृषोदरादित्वादीर्घः । गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि यया विचीयन्ते विविव्य ज्ञायन्ते सा छन्दोवि. चितिः । एतान्यङ्गानि । अङ्गसंस्तवादङ्गत्वम् । मुखं व्याकरणं तस्य ज्योतिषं नेत्रमुच्यते । निरुक्तं श्रोत्रमुदिष्टं छन्दांसि विचितिः पदे । शीक्षा घ्राणं तु वेदस्य हस्तौ कल्पान्प्रचक्षते । उपकारकत्वाचोक्त उपकारः ।। १२. अत्र चोदयति ॥ शब्देत्यादि ॥ शब्दार्थतया यान्यारभ्यन्ते न प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरतया तानि शब्दार्थारम्भणानि कर्माणि वैदिकान्यग्नि- होत्रादीनि कर्माणि । तेषां समाम्नाय उपदेशस्तस्य समाप्ती स यावता ग्रन्थजातेन समाप्तोनुष्ठानपर्यन्तो भवति तत्र वेदशब्दो वर्तते । वेदयति विन्दत्यनेनेति वा धर्मभिति । न च मन्त्रब्राह्मगमात्रेणानुठानपर्यन्त उपदेशो भवति किंतु कल्पसूत्रैरपि सह ततश्च तेषामपि वेदस्वरूप एवानु- प्रवेशात्पञ्चैवाङ्गानि तत्र षट्संख्या विप्रतिषिद्धेति परिहरति । १३. अङ्गान्येव कल्पसूत्राणि न वेदरूपाणि पौरुषेयत्वस्मरणात् । कति- पयान्येव हि तेषु ब्राह्मणवाक्यानि भूयिष्टानि स्ववाक्यानि । अङ्गानां च तेषां प्रधानवाचिभिः शब्दैश्छन्दो वेदी ब्राह्मगभित्यादिभिर्व्यपदेशो न न्याय्य इति न्यायविदां सिद्धान्तः । तविमौ पूर्वपक्षसिद्धान्तौ कल्पसूत्रा- धिकरणे स्पष्टतरं द्रष्टव्यौ । यदुक्तं न मन्त्र ब्राह्मणमात्रेण पूर्ण उपदेश इति । नैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति । पुरुषापराधः स भवति । इदं तु भवानाचष्टां कल्पसूत्रकाराणामियं प्रयोगकल्पना कुतोस्तीति । न्यायोपबृंहिताभ्यां मन्त्रब्राह्मणाभ्यामिति वक्तव्यम् । नान्या गतिः । एवं सति भवानपि यततां तादृशः स्यामिति । ततो मन्त्र ब्राह्मणाभ्यामेव पूर्ण- मेव भोत्स्यत इति ॥ १४. अतिथिमागतं केनचित्प्रकारेण निराकृत्य भोजने प्रवृत्तो यत्रगते भोजने यदवस्थाप्राप्ते भोजने स्मरेत् । धिङ्मया स निराकृत इति । तत्रैव भोजनादिरम्य तस्मिन्नहन्युपोष्य । 10 ·74 [II. 4,9. PATALA IV., KANDIKA 9. ४. यदि तस्यान्यपरतयानुज्ञायां प्रतीभा बुद्धिर्न जायते। सीनि प्राप्तायां ततो निवर्तत । प्रतेर्दीर्घश्छान्दसः ॥ ७. उपेतः कृतोपनयनोसमावृत्तः ।..... तस्माकेषुचिज्जनपदेषु भार्ययानुपेतेन च सह भोजनमाचरन्ति । तथाह बौधायनः [ १,२,३] यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः । तदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजनमिति । तस्य दुराचारत्वमनेन प्रतिपाद्यते ॥ ९. विहारे यज्ञकर्मणि............॥ १०. ये नित्या भाक्तिका भक्तार्हा दासकर्मकरादयः ।........ ..॥ ११. दासो भूत्वा यः कर्म करोति स दासकर्मकरः ।............|| १२. कर्मस्वग्निहोत्रादिष्वर्जनेषु च यथा स्वयमसमर्थो भवति तथात्मा- नं नोपरुन्ध्यात्कुटुम्बी ॥ १३. द्वात्रिंशदासा गृहस्थस्य । प्रथमा द्वितीया |.........|| ४. %3D PATALA V., KANDIKA 10. १. भिक्षणं याचनं तत्राचार्यादयो निमित्तम् । बुभूर्षा भर्तुमिच्छा । अर्हतो विद्यावतोग्निहोत्रादिनियमे योग्यस्यार्थाभावे तल्लोपः ।। २. तत्रैवंभूते भिक्षणे याचतः श्रुतवृत्तादिकान्गुणान्समीक्ष्य शक्त्यनु- रूपमवश्यं देयमदाने प्रत्यवायात् । .... पुत्रादिभ्यो दीयत इति दायः । तमादत्त इति दायादस्तस्य भावी दायाचं दायस्वीकारः ।.. ५. अन्यच्चान्यत्केनाप्यपरिगृहीतमारण्यमूलफलादि तेनापि जीवेदिति प्रकरणाद्गम्यते । एतेन विधिाख्यातः ॥ ७. गवां रक्षणं गोरक्ष्यम् । भावे ण्यत्प्रत्ययः |...............॥ ...पणमानं नाप्येतावद्देयमिति परिभाषमाणम् ॥ १०. युविषये तथा प्रतिपत्तव्यं यथा तद्योगा उपायमुपदिशन्ति तस्मिन्युद्धकर्मणि युद्धशास्त्रे वा येषामभियोगस्ते तद्योगाः ।। ११. ......पराङावृत्तः परामुखः ।......... न्यस्तायुधः प्रकीर्णकेश ८.

·75 न्दसः । II. 5, 11.] इति विसर्जनीयं केचिद्वदन्ति सोपपाठः । पराङावृत्त इति ङकारछा- ... || १२. यथाशास्त्रं गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृताः शास्त्रैरधिगता अधिकृताः । तेषामिन्द्रियदौर्बल्यादजितेन्द्रियतया विप्रतिपत्रानां स्वकर्म- च्युतानां निषिद्धेषु च प्रवृत्तानां शास्ताचार्यादिनिर्वेषं प्रायश्चित्तमुपदिशेत् । यथाकर्म कर्मानूरूपं यथोक्तं धर्मशास्त्रेषु ।। १४. स राजा पुरोहितं धर्मशास्लेष्वर्थशास्त्रेषु च कुशलं पुरोहितं गम- येत् । विनीयतामसाविति ।। १६. ततस्तानियमैर्बन्धनोपवासादिभिरुपशोषयेत् । बलविशेषेण बला- नुरूपं वधदास्यवर्ज वधस्ताडनादिः । वधं दास्यं च वर्जयित्वा सर्व- मन्यद्वन्धनादिकं कारयेद्यावते मन्येरन् । चरेम प्रायश्चित्तमिति ।। PATALA V., KANDIKA 11. १. । अभिविधावाकारः ॥ ३. आ दैवप्रश्नेभ्यः साक्षिप्रश्नादिभिः शपथान्तैः सुविचितं ययाभवति तथा विचित्य निरूप्य राजा दण्डाय प्रतिपद्येतोपक्रमेत ॥ ५. राजात्राभिषिक्तः । स यदि ब्राह्मणेन समेतो न भवति तदा तस्य पन्था दातव्यः । क्षत्रियैरप्यनभिषिक्तैरेतदर्थमेवेदं वचनम् । अन्यत्र वर्ण- ज्यायसां चेति ( सू° ८) वक्ष्यमाणेनैव सिद्धम् ॥ ६. आपदि शिष्यभूतबाह्मणविषयमिदम् । शिष्यभूतेनापि ब्राह्मणेन समेत्य तस्यैव राज्ञा पन्या देयः ।। इतिशब्दात्सर्वैः स्थविरबालकृशादिभ्यश्च ।। १२. श्रौतेषु गार्येषु स्मार्तेषु च कर्मसु श्रद्धा शक्तिश्च धर्मसंपत्तिः। पुत्रवत्वं प्रजासंपत्तिः। १४. हि यस्मादाधाने सती विद्यमाना सहान्विता कर्मभिः संबध्यते- धिक्रियते । कैः । येषामग्निहोत्रादीनामेतदाधानमङ्गमुपकारकं तैः । अत्र दारे सतीति वचनान्मृते तस्मिन्प्रागूर्व वान्याधानात्सत्यामपि पुत्रसंपत्ती धर्मसंपत्त्यर्थ दारग्रहणं भवत्येव ।.. ॥ ७. ॥ . This clause is omitted in G. U..

·76 [II. 5, 12. १६. मातुर्योनिसंबन्धाः कन्याया मातुलादयः । चकारात्पितुर- प्येवम् ।......... || १७. ...........प्रजो दुहितर सहत्वकर्मभ्यः सह कर्तव्यानि यानि कर्माणि तेभ्यस्तानि ...प्रजासहत्वकर्मभ्य इति पाठे मजार्य सहत्वकार्य चेति ॥ २०....... ...समो दीर्घः पूर्ववत् ।। १ . PATALA V., KAŅDIKÂ 12. ........ कन्यायै गृहक्षेत्राभरणादिदानेन नासुरः ।। २. दुहितृमतः कन्यावतः पित्रादीन्प्रोथयित्वा प्रमथ्य यत्रावहेरन्स रा- क्षसो विवाहः ।...... द्वौ वावगै विवाही शास्त्रान्तरेषूक्तौ । ............|| ५. ब्राह्मणस्य पाणिसमूढमुपलिप्तं संमृष्टं वा भूप्रदेशमप्रोक्षित नाभि- तिष्ठेत् । प्रोक्ष्यैवाधितिष्ठेत् ।। १०. पृथगवस्थितानामग्मीनामेकत्र संनिवापं समावेशनं न कुर्यात् । अग्नावग्निं न प्रक्षिपेदित्यन्ये ।। १५. यावदङ्गानां ग्लानिर्भवति तावत्प्राणानायच्छेत् । प्राणवायुमा- कृष्य धारयेत्प्राणायामं कुर्यादित्येके मन्यन्ते । शन्यपेक्षो विकल्पः । ....।। १८. नियमानामुदङ्गखो मूत्रं कुर्यादित्येवमादीनां व्यतिक्रमे चा त- मितोः प्राणमायच्छेदिति सर्वदोषः ।। २२. आदिती द्वौ गती । कुनखी कृष्णनखः । श्यावा दन्ता यस्य स इयावदन् । विवर्णदन्तः । विभाषा इयावारोकाभ्यामिति [ पा० ५,४, १४ ४] दत्रादेशः । तस्य लोपरछान्दसः । ज्येष्ठायाभनूढायां पूर्व कनीयस्या वोढादिधिषुः । पश्चादितरस्या वोढा दिधिषूपतिः । ज्येष्ठे कृताधानः कनिष्ठः पर्याधाता | ज्येष्ठः पर्याहितः । ज्येष्ठेकृतसोमयागे कृतसो- मयागः कनिष्ठः परियष्टा । ज्येष्ठः परीष्टः | अकृतविवाहे ज्येष्ठ कृतविवाहः कनिष्ठः परिवेत्ता ज्येष्ठः परिवित्त इति प्रसिद्धिः । यस्मिन्नगृहीतभागे कनिष्ठो भागं गृह्णाति स ज्येष्ठः परिविन्न': । कनिष्ठः परिविविदानः | चकारः पर्याधा- Before this sentence G. U.', invert: ज्येष्ठभार्यामुपयच्छमानः परिविन्नः...G. U.' om. त्वकृताधाने 1 कनिठः परिविविसानः- ·77 II. 6, 13.] तृप्रभृतीनां समुच्चयार्थः। एतेष्वभिनिमुक्तादिषु योग्य उत्तरस्तस्मिन्द्वादश- मासादिरशुचिकरनिर्वेषो यः पूर्वमुक्तस्तत्र तत्र गरीयान्भवति । पूर्वत्र पूर्वत्र लवीयांल्लघीयान् । अभिनिमुक्ताभ्युदितयोस्त्वनन्तरोक्तं प्रायश्चित्तद्वयमपि विकल्पेन भवनि ।। २३. यस्मिन्कौनख्यादिके लिङ्गे यत्प्रायश्चित्तमुक्तं तच्चरित्वा कौन- ख्यादिकं लिङ्गमुद्धरेदित्येके मन्यन्ते । अन्यत्र दाराग्निभ्य इति स्मृत्य- न्तरम् ।। PATALA VL., KANDIKA 13. १. सवर्णा चासावपूर्वा च शास्त्रविहिता चेति कर्मधारयः । सवर्णा सजातीया । ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीत्यादि । अपूर्वानन्यपूर्वान्यस्मा अदत्ता। न विद्यते पूर्वः पतिर्यस्या इति । शास्त्रविहिता शास्त्रोक्तेन विवाहसंस्कारेण संस्कृता । सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेदित्यादिशास्त्रानुगुणा [२,११,१५] । एवंभूतायां भार्यायां ययतु गृह्योक्तेनर्तुगमनकल्पेन गच्छतो ये पुत्रा जायन्ते तेषां स्वकर्म ब्राह्मगस्येत्यादिना [ २, १, ४ ] पूर्वोक्तैः कर्मभिः संबन्धी भवतीति । गच्छथ इति थकारोपपाठः ॥ २. उभयोर्मातापित्रोर्दायेन च तेषां संबन्धो भवति । अव्यतिक्रमश्च चेति चेदर्थे । अव्यतिक्रमश्चेद्यदि ते मातरं पितरं च न व्यतिक्रमेयुः। व्यतिक्रमे तु दायहानिरिति । अपर आह । उभयोरपि दायेन तेषां व्यति- क्रमो न कर्तव्यः । अवश्यं देयो दायस्तेभ्य इति । ३. अन्येन पाणिग्रहणेन तद्वती पूर्ववती । असंस्कृता विवाहसंस्कार- रहिता । वर्णान्तरं ब्राह्मणादेः क्षत्रियादिषु । पूर्ववत्यादिषु मैथुने सति दोषो भवति । कस्य । तयोरेव मिथुनीभवतोः ।। ४. तत्रेति पञ्चम्यास्त्रल् । इतराभ्योपि दृश्यन्त इति [पा०५,३,१४] ताभ्यामुभाभ्यां पुत्र एवातिशयेन दोषवान् । तत्र पूर्ववत्यामुत्पन्नौ कुण्ड- गोलको पत्यौ जीवतीत्यादि [मनुः ३,१७४ ]। असंस्कृतायामुत्पन्नस्य नामान्तरं नास्ति । किंतु दुष्टत्वमेव । वर्णान्तरे जात्यन्तरम् । ५. मनुः पुत्रेभ्यो दायमिति [२,१४,११] । दायविभागं वक्ष्यन्नन्यस्य भार्यायामन्येनोत्पादितः पुत्रः किमुत्पादयिनुराहोस्वित्क्षेत्रिण इति विचारे निर्णयमाह । उत्पादयितुरिति । %3D - ·78 [II. 6, 13. ६. न केवलं ब्राह्मणमेव वैदिकीर्गाथा अप्युदाहरन्ति ॥ अथापीत्यादि । जनयितुः पुत्रः क्षेत्रिणो वा पुत्र इति विवादे पराजितस्य क्षेत्रिणो वचनम् । एतावन्तं कालं जनकोहमिति मन्यमान इदानीमेव स्त्रीणामीर्ष्यामि परपुरुष- संसर्ग न सहे । तदानीं कुत इति चेत् । यदा यमस्य सादने पितृलोके जनयितुः पुत्रो भवति । पुत्रकृत्यं परलोकं गतस्य जनयितुरेव न क्षेत्रिणी- ब्रुवन्धर्मज्ञाः । उक्त एवार्थः किंचिद्विशेषेणोच्यते । रेतोधाः बीजप्रदः पुत्रं नयति पुत्रदत्तं पिण्डादिकमात्मानं नयति प्रापयति । परेत्य मृत्वा यमसा- दने पितृलोके । तस्मात्कारणाद्भार्या रक्षन्ति पररेतसो बिभ्यन्तः । छान्दसो नुम् । बिभ्यतः । अतो यूयमप्यप्रमत्ता अवहिता भूत्वैतं तन्तुं प्रजासंतानं रक्षथ । लोडर्थे लट् । रक्षतेत्यर्थः । किमर्थम् । वो युष्माकं क्षेत्रे परेषां बीजानि पररेतांसि मावाप्सुः । व्यत्ययेनायं कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । मावाप्स- तोप्तानि मा भूवन्मोप्येरन् । कथमिति। यस्मात्सांपराये परलोके जनयितुरेव पुत्रो भवति । वेत्ता परिणेता क्षेत्री स्वेतं तन्तुं कुटुम्ब मोवं निष्प्रयोजनं कुरुत आत्मसात्करोति । इतिशब्दो गाथासमाप्तौ । एतच्च क्षेत्रिणोनुज्ञानमन्त- रेण पुत्रोत्पादनविषयम् । यदा क्षेत्री रुग्णो बन्ध्यो वा सन्प्रार्थयते मम क्षेत्रे पुत्रमुत्पादयेति यदा वा संतानक्षये विधवां नियुञ्जते । यथा विचित्र- वीर्यस्य क्षेत्रे सत्यवतीवाक्यावयासेनोत्पन्नः पुत्रः । उभयोरपि पुत्रो भवति बीजिनः क्षेत्रिणी यामुष्यायणश्च भवति । तथा चाचार्य एवाह [श्री सू १,९,७] । यदि द्विपिता स्यादकै कस्मिन्पिण्डे द्वौ द्वावुपलक्षयेदिति । ॥ ७. यदि पूर्ववत्यादिषु मैथुने दोषः कथं तर्हि क्रतुभरद्वाजी व्यत्यस्य भार्ये जग्मतुर्वसिष्ठश्चाण्डालीमक्षमालां प्रजापतिश्च स्वां दुहितरम् । तत्राह ।। दृष्ट इत्यादि ।। सत्यं दृष्टीयमाचारः पूर्वेषाम् । स तु धर्मव्यतिक्रमो न धर्मो गृह्यमाणकारणत्वात् । ९. तदिति नपुंसकमनपुंसकेनेत्येकशेष एकवद्भावश्च । तं व्यतिक्रम तच तेषां साहसमन्वीक्ष्य दृष्ट्वा स्वयमपि प्रयुञ्जानोवर इदानींतनः सीदति प्रत्यवति ।...... १०. दानग्रहणेन विक्रयोपि गृह्यते त्यागसाम्यात् । क्रयधर्म इति च प्रतिग्रहस्यापि ग्रहणं धर्मग्रहणात्स्वीकारसाम्याच । अपत्यस्य दानप्र- • क्षेत्रे सत्यवत्यामुत्पन्नः G. U..'-G. U.' has a lncuna. उचथ्यभरद्वाजौG, U. - ॥ %D ·79 II. 6, 13.] तिग्रहक्रयविक्रया न कर्तव्याः । द्वादशविधेषु पुत्रेषु दत्तक्रीतयोरप मन्वा. दिभिः पठितवान्नायं सामान्येन प्रतिषेधः । किंतु ज्येष्ठपुत्रविषय एकपुत्र- विषयः स्त्रीविषयो वा । तथा च वसिष्ठः । न ज्येष्टं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णी- यादा । स हि संतानाय पूर्वेषाम् । न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वान्यत्रा- नुज्ञानाद्भर्तुः । पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन्वन्धूनास्य राज्ञे निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्तुत्वादूरबान्धवं संनिकृष्टमेव प्रतिगृहीयादिति'। विश्वजिद्यागे च सर्वस्वदाने गवादिवदपत्यं न देयम् । विक्रयस्तु सर्वत्र निषिद्धः । तत्रो. पपातकेषु याज्ञवल्क्य [ ३,२३६ ] आह । नास्तिक्यमित्यादि । बढ्चब्राह्म- णेपि शुनःशेपाख्याने दृश्यते [ ऐ. ब्रा० ७,१५ ] स ज्येष्ठं पुत्रं निगृह्मान उवाचेत्यादि । पुत्रप्रकरणेपत्यशब्दोपादानमपि ज्येष्ठपुत्रविषयं तस्य लि- ङ्गम् । न पतन्त्यनेनेत्यपत्यमिति । ऋणमस्मिन्संनयत्यमृतत्वं च गच्छति पिता पुत्रस्य जातस्य पश्ये वेज्जीवतो मुखमिति [वसिष्ठ° १७,१ ]॥ ११. आर्षे विवाहे दुहितृमते दानं क्वविद्वेदे श्रूयते । तस्मादुहितृमते रथेन साकं गवां शतं देयं तच्च दुहितृमान्मिथुया कुर्यान्मिथ्या कुर्यात् । मा देवानां मिथुयाकर्मभागमिति [अथर्वसं०. ४,३९.९ ] श्रूयते । मिथ्या कुर्यादिति कोर्थः । वरायैव पुनर्दद्यादिति । तदिदं दानं काम्यं कामनिमित्त यथा युक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवन्तीति (२.१२.८)। ऋषितुल्याः- पुत्राः स्युरिति ततश्च धर्मार्थ न क्रयार्थम् । यस्तु तस्यां विवाह क्रियायां क्रयशब्दः कचित्स्मृतौ दृश्यते स संस्तुतिमात्रं द्रव्यदानसाम्यान्न मुख्यक्रय- त्वप्रतिपादनार्थम् । कुतः । हि यस्मार्मादेव हेतोः संबन्धो दंपत्योरिति । आर्षे दुहितृमते मिथुनौ गावौ देयावित्यत्राप्येष एव न्यायः । अत्र मनुः [ ३,५४ ] । एतच्च दानं क्रयधर्मश्चापत्यस्य न विद्यत इत्यस्य व्यभिचार- निवृत्यर्थमुक्तम् ॥ PATALA VI., KANDIKA 14. १. अथ दायविभागः॥ एकधनेनेत्यादि । एकेन प्रधानेन केनचिद्धनेन गवादिना ज्येष्ठं पुत्रं तोषयित्वा तृप्तं कृत्वा जीवन्नेव पुत्रेभ्यो दायं वि. भजेत्समम् । आत्मना परस्परं च तेषां सामान्याभिधानात् । क्रमागतं ' See Vasishtha, Dharma Sāstra XV., 3.6, where these Sutras occur with a good many variants.

·80 ३ [[I. 6, 14. स्वयमर्जितं च | क्तीवादीन्वर्जयिस्वा । क्लीवादिग्रहणं च जात्यन्धादीनामु- पलक्षणम् । यथाह मनुः [ ९,२०१] । अनंशौ क़ीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा । उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिनिरिन्द्रिया इति ॥ अन्धादीनां पुत्रसद्भावे ते त्वंशहराः । एवमुन्मत्तपतितौ वृत्त्यनिमित्ते कीवादयस्तु भर्तव्याः । अथ विभागकालः स्मृत्यन्तरवशाग्राह्यः । अत्र नारदः । [ १३,३ ] | मातुनिवृत्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीषु च | निवृत्ते चापि रमणात्पितर्युपरतस्पृह इति । यदा च पुत्राणां पृथग्धर्मानुष्ठाने शक्तिश्रद्धे भवतः सोपि कालस्तस्मा- इर्ष्या पृथक्रियेति [ मनु० ९,१११ ] दर्शनात् । जीवन्निति वचनं जी- वन्नेवावश्यं पुत्रान्विभजेदेष धर्म इति प्रतिपादनायान्यथा तदनर्थकमजी- वतोप्रसङ्गात् । स्मृत्यन्तरे तु स्वयमजिते पितुरिच्छया विषमविभागो दर्शितः । न स धर्म इत्याचार्यस्य पक्षः । भार्याया अप्यंशो न दर्शितः । आत्मन एवांशस्तस्या अपीति मन्यते । वक्ष्यति च जायापत्योर्न विभागो विद्यत इति । केचित्तु पितुर्दावंशावित्याहुः । द्वावंशौ प्रतिपद्येत विभजना- त्मनः पितेति दर्शनात् । अयमप्याचार्यस्य पक्षो न भवति । यथा पुत्राणा- मेक एवांशः सभार्याणां तथा पितुरपीति । अथवा पुत्राणामेवांशसाम्यम् । आत्मनस्त्वाधिक्येपि न दोषः । अत्र हारीतः । पिताग्रयणः पुत्रा इतरे ग्रहाः । यदाग्रयणः स्कन्देदुपदस्येदितरेभ्योपि गृह्णीयादिति । विभागादूर्व पित्रोर्जीवनाभावे पुत्रभागेभ्यो ग्राह्यमित्युक्तं भवति । इति जीवद्विभागः ॥ २. अथ मृते कुटुम्बिनि तद्धनगतिमाह ॥ पुत्राभावे य इति ॥ पुत्राभाव इति वचनात्सत्सु पुत्रेषु त एव गृह्णीयुः । अविशेषात्समम् | तत्र नारदीये विशेषः । यच्छिष्टं प्रीतिदायेभ्यो दत्त्वर्ण पैतृकं च यत् । भ्रातृभिस्तद्विभक्तव्यमृणी स्यादन्यथा पितेति ।। कात्यायनस्तु । भ्रात्रा पितृ- व्यमातृभ्यां कुटुम्बार्थमृणं कृतम् । विभागकाले देयं तद्रिक्थिभिः सर्वमेव विति । अत्र याज्ञवल्क्यः [२, १२३] । पितुरूर्ध्व विभजतां माताप्यंशं समं हरेदिति । अत्र चोक्तम् | पुत्रैरेव सह वृत्तिः स्यादिति । तथा च मनुः [९,३] । पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री सत्र नारदोक्तम् । G. U; तत्र सूक्तं G. U.'

·81 ९ II. 6, 14.] स्वातन्त्र्यमहतीति । एवं मातुरप्यभावे तद्धनं भर्तृकुललब्धं स्वयमर्जितं च पुत्रा अप्रत्ताश्च दुहितरः समंगृह्णीयुः। स्त्रीधनं तदपत्यानां दुहिता च तदंशिनी। अप्रत्ता चेत्समूढा तु लभते मानमात्रकमिति बृहस्पतिः । पितृकुललब्धं चाप्रत्ता एव दुहितरः । मातुस्तु यौतकं यत्स्यात्कुमारीभाग एव स इति मनुः [९, १३१]||अथ प्रत्ता दुहितरः पुत्राश्च।।जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः। भजेरन्मातृकं रिक्थं भागिन्यश्च सनाभय इति मानवमेव [ ९, १९२ ] ।। अत्र व्यासः । असंस्कृतास्तु ये तत्र पैतृकादेव ते धनात् । संस्कार्या भ्रातृ- भिज्येष्ठैः : कन्यकाश्च यथाविधीति || अत्र क्रमविवाहे बृहस्पतिः । ब्रह्मक्ष- त्रियविदछुद्रा विनोत्पन्नास्त्वनुक्रमात् । चनुस्त्रिव्येकभागेन भजेयुस्ते यथा- क्रमम् ।। मानवे च स्पष्टमुक्तम् [ ९, ९५३ ] ।। सर्व वा रिक्थजातं तद - शधा प्रविभज्य तु । सम्यग्विभागं कुर्वीत विधिनानेन धर्मवित् ।। चतु. रोशान्हरेविप्रस्त्रीनंशान्क्षत्रियासुतः । वैश्यापुत्रो हरेवयंशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ।। इति । यस्य तु ब्राह्मणी वन्ध्या मृता वा तस्य क्षत्रियादिसुनास्त्रिव्येक- भागाः । यस्य त्वेकस्यामप्येकः पुत्रः स सर्वमेव हरेत् । शूद्रापुत्रवर्जम् । यथाह देवलः । आनुलोम्यैकत्रस्तु पितुः सर्वस्वभाग्भवेत् । निषाद एक- पुत्रस्तु विप्रस्वस्य तृतीयभाक् ।। द्वौ सकुल्यः सपिण्डो वा स्वधादाता स्वयं हरेदिति । निषादः पारशवः । क्षेत्रविषये बृहस्पतिः । न प्रतिग्रहभूर्दया क्षत्रियादिसुताय वै । यद्यप्यस्य पिता दद्यान्मृते विपासुतो हरेत् ।। शूदो द्विजातिभिर्जातो न भूमे गमर्हति । सजातावाप्नुयात्सर्वमिति धर्मो व्यव- स्थितः॥ याज्ञवल्यः [ २, १३३-१३४ ] | जातो हि दास्यां शूद्रेण काम- तोशहरो मवेत् । मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिनमिति ।। भार्यावि- षये विष्णुः [ १८, ३४ ] मातरः पुत्रभागानुसारिभागहारिण्य इति । अत्र । औरसपुत्रिकाबीजक्षेत्रजाः पुत्रिकासुतः । पौनर्भवश्च कानीनः सहोढो गूढसंभवः ॥ दचः क्रीतः स्वयंदत्तः कृत्रिमश्चापविकः । यत्र कचोत्पा- दितश्च पुत्राख्या दश पञ्च च ॥ अनेनैव क्रमेणैषां पूर्वाभावे परः परः । पिण्डदोंशहरश्चेति प्रायेण स्मृतिषु स्थितिः । तत्रौरसो धर्मपत्नीजः सवर्णा- पूर्वशास्त्रविहितायामिति पूर्वमुक्तः। गौतमः [२८,१८]। पितोत्सृजेत्पुत्रिका- मनपत्याग्नि प्रजापतिं चेष्ट्वास्मदर्थमपत्यमिति संवाद्येति । बृहस्पतिः । एक एवौरसः पित्र्ये धने स्वामी प्रकीर्तितः। तत्तुल्या पुत्रिका प्रोक्ता भर्तव्या- 11 ·82 [II. 6, 14. स्त्वितरे स्मृताः ॥ अत्र मनुः [९, १३४ ] | पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्री- नुजायते । समस्तत्र विभागः स्याज्ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रिया इति । याज्ञ- वक्ल्यः [ २,१२७ ] । अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः । उभयोर- प्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मत इति ॥ अयमेवोत्पादयितुर्बीजजः क्षेत्रजः क्षेत्रिणस्तु । बृहस्पतिः । पुत्रोथ पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ । रिक्ये पिण्डाम्बुदाने च समौ संपरिकीर्तिताविति ॥ काश्यपः । सप्त पौन- र्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकम- झला । उदकं स्पर्शिता या, च या च पाणिगृहीतिका | अग्निं परिगता या च पुनर्भूप्रसवा च येति ॥ कात्यायनः । क्लीवं विहाय पतितं या पुनर्लभते पतिम् । तस्यां पौनर्भवो जातो व्यक्तमुत्पादकस्य स इति ।मनुः [९,१३२]। पितृवेइमान या कन्या यं पुत्रं जनयद्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोदुः कन्यासमुद्भव इति ।। नारदः [१३, १७] । कानीनश्च सहोढश्च गूढायां यश्च जायते । तेषां वोढा पिता ज्ञेयस्ते च भागहराः पितुरिति ।। वसिष्ठः [१७,२३] । अप्रत्ता दुहिता यस्य पुत्रं विन्देत तुल्यतः । पौत्री मातामहस्तेन दद्या- त्पिण्डं हरेनमिति ॥ अनूढायामेव मृतायां मातामहस्य पौत्रः । अन्यथा वोदुः पुत्रः । मनुः [ ९,१७३ ] | या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती । वोदुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते । उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्य सः । स गृहे गूढमुत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ॥ दत्तः पूर्वमेवोक्तः। पैठीनसिः। अथ दत्तक्रतिकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परपरिग्रह आर्षेयेण जातास्तेसंहतकुलीनाः यामुष्यायणा भवन्तीति । मनुः [ ९,१८२] । भ्रातृणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्भवेत् । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनु- रब्रवीत् ।। इति दत्तस्वीकारः । भ्रातृपुत्रेषु सत्सु तेष्वेवैको ग्राह्य इत्युक्तम् || [ मनु° ९,१७४,१७६,७७,१६९,१७१ ] क्रीणीयाद्यस्तु पुत्रार्थ माता- पित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोसदृशोपि वा ।। मातापि- तृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् । आत्मानं स्पर्शयेद्यस्य स्वयं- दत्तस्तु स स्मृतः ॥ सदृशं तु प्रकुर्वीत गुणदोषविवर्जितम् । पुत्रं पुत्रगुणै- र्युक्तं स विज्ञेयस्तु कृत्रिमः ।। मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा । यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यत इति ॥ सर्व एते सजातीयाः । सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु विधिरिति याज्ञवल्क्यवचनात् ॥ मया ·83 ॥ मनुः II. 6, 14.] [ २,१३३ ] | विष्णुः [ १५,२७ ] । यत्र वचनोत्पादितश्च द्वादश इति । याज्ञवल्क्यः [ २,१३२ ] । पिण्डदोंशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः पर इति । मनुः [ ९,१८४ ] । श्रेयसः श्रेयसोभावे पापीयान्रिक्यमहतीति । नारदः [ १३,४९ ]। क्रमादेते प्रवर्तन्ते मृते पितरि तद्दने । ज्यायसो ज्यायसोभावे जघन्यस्तदवाप्नुयादिति ।। देवलः । सर्वे ह्यनौरसस्यैते पुत्रा दायहराः स्मृताः। औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठ्यं न तिष्ठति ।। तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृ- तीयांशभागिनः । शेषास्तमुपजीवेयुर्मासाच्छादनसंभृता इति [ ९,१६४ ] । षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् । औरसो विभ- जन्दायं पित्र्यं पञ्चममेव वेति ॥ बृहस्पतिः । क्षेत्रजाद्याः सुतास्त्वन्ये पञ्चषट्सप्तभागिन इति ॥ हारीतः । विभजिष्यमाण एकविंशं कानीनाय दद्यादिशं पौनर्भवायैकोनविंशं यामुष्यायणायाष्टादशं क्षेत्रजाय सप्तदश पुत्रिकापुत्रायेतरानौरसायति । वसिष्ठः । पुत्रं प्रतिग्रहीष्यनिति प्रक्रम्य तस्मिश्चेत्पतिगृहीत औरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागिति [ व° ध° शा. १५,९ ] । एवमेतेषु शास्त्रेषु विद्यमानेषु पुत्रेषु यदाचार्येण पूर्वमुक्तं तेषां कर्मभिः संबन्धी दायेनाव्यतिक्रमश्चेति [१३,१-२] तर्मपत्नीजे पुत्रे सति क्षे- वजादीनां समांशहरत्वप्रतिषेधपरं वेदितव्यम् ॥ अथाविभाज्यम् । अत्र मनुः [ ९,२०८ ] । अनुपनन्पितद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितम् । स्वयमीहितलब्ध तन्नाकामो दातुमर्हतीति ।। कात्यायनः । नाविद्यानां वैद्येन देयं विद्या- धनात्वचित् । समविद्याधिकानां तु देयं वैद्येन तद्धनम् ॥ परभक्तप्रदा- नेन प्राप्तविद्यो यदान्यतः । तया प्राप्तं तु विधिना विद्याप्राप्तं तदुच्यत इति ॥ व्यासः। पितामहपितृभ्यां च दत्तं मात्रा च यद्भवेत् । तस्य तन्ना- पहर्तव्यं शौर्यभार्याधनं तथेति ।। याज्ञवल्क्यः [ २,११९ ] | क्रमादभ्या. गतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेत यः । दायादेभ्यो न तदद्याद्विद्यया लब्धमेव च ॥ [ मनुः ९,२०० ] । पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ व्यासः । साधारणं समा- श्रित्य यत्किचिद्वाहनायुधम् । शौर्यादिनामोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः॥ तस्य भागइयं देयं शेषास्तु समभागिन इति ।। इति पुत्रदायविभागः । तदभावे तु मृतस्य यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः स दायं हरेतेति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । सप्तमः पिण्डदस्तेषां तु ·84 [II. 6, 14. स्तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषमिति सपिण्डलक्षणम् । तेषु यो यः प्रत्यासन्नः स गृलोयादिति ॥ भार्या तु रिक्थग्राहिणः सपिण्डा रक्षेयुरित्याचार्यपक्षः । श्रूयते हि [ तैत्ति० सं० ६,५,८,२] । तस्मास्त्रियो निरिन्द्रिया अदाया- दीरिति ॥ मनुरपि । निरिन्द्रया अदायादाः स्त्रियो नित्यमिति स्थि- तिरिति । अत्र सपिण्डाद्यभावे बृहस्पतिः । अन्यत्र ब्राह्मणाम्कितु राजा धर्मपरायणः । तत्स्त्रीणां जीवनं दद्यादेष दायविधिः स्मृतः ।। अनार्थ तण्डुलप्रस्थमपराले तु सेन्धनम् । वसनं त्रिपणक्रीतं देयमेकं त्रिमासतः ॥ एतावदेव साध्वीनां चोदितं विधवाशनम् । वसनस्याशनस्यैव तथैव रज- कस्य च | धनं व्यपोह्य यच्छिष्टं दायादानां प्रकल्पयेत् । धूमावसानिकं श्राव्यं संध्यायां स्नानतत्परा(?)। वसनाशनवासांसि विगणय्य धवे मृत इति॥ व्यासः । द्विसाहनः परो दायः स्त्रियै देयो धनस्य तु । यच्च भर्ना धनं दत्तं यथाकाममवानुयात् ।। पणानां द्वे सहले तु यस्य परिमाणं स द्विसा- हस्रः । एष एव परो दायः स्त्रियो नाधिक इति । एतत्पभूते धने ज्ञात- यश्च न रक्षेयुरिति शङ्कायाम् । पत्नी दुहितरश्चैवेत्यादि [या ध° शा २,१३५ ] । यानि पन्या दायप्राप्तिपराणि तान्यपि एवमेव द्रष्टव्यानि ।। गौतमस्तु पुत्राभावे पन्याः सपिण्डादिभिः समांशग्रहणमाह [ २८,२१] । पिण्डगोत्रर्षिसंबन्धा रिक्थं भजेरन् स्त्री चानपत्यस्येति । अस्यार्थः। अन- पत्यस्य रिक्थं पिण्डसंबन्धाः सपिण्डाः प्रत्यासन्नक्रमेण भजेरन् । तदभावे गोत्रसंबन्धाः सगोत्राः । तदभाव ऋषिसंबन्धाः समानप्रवराः स्त्री च पत्नी च । अत्र स्त्रिया सह सपिण्डा भजेरन् । तदा स्त्री सह तैरेकमंशं गृही- यात् । ततश्च पितुरूर्व विभजतां माताप्यंशं समं हरेदिति [ या ध° शा॰ २,१२३ ] | सपिण्डादिभिः सह ग्रहणमुक्तमिति वयमप्येतमेव पक्षं रोचयामहे ।। अत्र पितरि भ्रातरि च सोदर्ये जीवति सोदो भ्राता गृह्णीया- दिव्येके । तथा च शङ्खः । अपुत्रस्य स्वर्यातस्य भ्रातृगामि द्रव्यम् । तद- भावे मातापितरौ लभेयाताम् । पत्नी वा ज्येष्ठेति ।। देवलः । ततो दाय- मपुत्रस्य विभजेरन्सहोदराः । कुल्या दुहितरो वापि ध्रियमाणः पितापि च ॥ सवर्णा भ्रातरो माता भार्या चेति यथाक्रममिति ॥ याज्ञवल्क्य: Compare Manu ix, 18. ' ग्राह्यं सभायां स्नानतः पुरा G. U;'-शाप्यं सभाग्यां स्नानतः पुरा G.U.' • The passage तापस्त्री सह तै°--रोचयामहे is found in G. U.' alone. 1 ·85 II. 6, 14.] [ २,१३८-९] । संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः । दद्याश्चापहरेयांश जातस्य च मृतस्य च || आन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्यो धनं हरेत् । असं- सृष्टयपि चादद्यात्संसृष्टी नान्यमातृजः ।। अत्र सोदर्य इति विशेषवचना- त्पत्नी दुहितरश्चेत्यत्र भ्रातृग्रहणं भिन्नोदरविषयमपि प्रत्यासत्यतिशयापितै- वेत्याचार्यस्य पक्षः । तदभावे भ्राता सोदर्यः । तदभावे तत्पुत्राः । तदभावे भिन्नोदराः तदभावे पितृव्य इत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ मात्रादयोपि स्त्रियो जीव- नमात्रं लभेरनिति ।। ३. तदभावे सपिण्डाभाव आचार्यो दायं हरेत् । तस्याप्यभावेन्तेवासी हरेत् । हृत्वा तदर्थ धर्मकृत्येषु तटाकखननादिषूपयोजयेत् । वाशब्दा- स्वयं वोपयुञ्जीत ॥ ४. दुहिता वा दायं हरेत् | पुत्राभाव इत्येके | अनन्तरोक्तविषय इत्यन्ये।। ५. सर्वग्रहणाद्वन्धूनां सगोत्राणां चाप्यभावे ॥ ६. एक एवं मन्यन्ते ज्येष्ठ एव दायहर इतरे तमुपजीवेयुः ।। सोपि तान्पितेव परिपालयेत् । तथा च गौतमः [२८,३ ] सर्व वा पूर्वजस्येतरा- न्विभृयात्पितृवदिति ॥ ७. क्वचिदेशे सुवर्णादि ज्येष्ठस्य भाग इत्याह । भूमौ जात भौमं धान्यं कृष्णं माषादि । कृष्णायसमित्यन्ये ॥ ८. रथः पितुरंशो गृहे च यत्परीभाण्डमुपकरणं पीठादि तदपि । ९. भार्यायास्तद्धृतोलंकारोंशो ज्ञातिभ्यः पित्रादिभ्यश्च यल्लब्धं धनं तञ्चत्येके ।। १०. ज्येष्ठो दायाद इति (सूत्र ६) यदुक्तं तच्छास्त्रैविप्रतिषिद्धं विरुद्धम् । येन विरुद्धं तदर्शयति । ११. पुत्रेभ्य इति बहुवचननिर्देशादविशेषेण श्रवणमत्र चोद्यम् ॥ १२. अयापि ननु चेत्यर्थे । ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति पृथक्कुर्व- न्तीत्येकवच्छ्यते । यथैक एव ज्येष्ठो दायादस्तदनुरूपमपि श्रूयत इति परिहरति । १३. अयापीति परिहारोपक्रमे । पशूनां मध्येजाश्चावयश्च जातिभेदपि सह चरन्ति । रेभा शोभा । इह तु तद्वत्युपचारः । स्नातकस्य मुखं कुण्ड- लादिना शोभते । इवशब्दो वाक्यालंकारे । श्रोत्रियस्य स्त्रीकामतमत्व- ·86 [II. 6, 15. माचार्यकुले चिरकालं ब्रह्मचारिवासात् । ययैतानि वाक्यानि दृष्टार्थमा- त्रमनुवदन्ति न किंचिद्विधति तथा तस्माज्ज्येष्ठं पुत्रमित्यादिकमपीति न्यायविद आहुः । न च केवलमयभेवानुवादः । किं तर्हि मनुः पुत्रेभ्य इत्ययमप्यनुवाद एव । १४. हिशब्दो हेतौ । यस्मादेतावनुवादौ न कस्यचिद्विधायको तस्माद्ये धर्मयुक्ताः पुत्राः सर्व एव ते भागिनः ।। १५. यस्तु ज्येष्ठाप्यधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति विनियुङ्क्ते तमभागं कुर्वीत जीवद्विभागेपि तस्मै भागं न दद्यात् । ऊर्व विभागेपि भ्रातरः । अपिशब्दाकिमुतान्यमिति ज्येष्ठस्य प्राधान्यं ख्याप्यते ।। १६-१७. जीवन्पुत्रेभ्य इत्यनेन भार्या या भागो न दर्शितः । तत्र कारणमाह ।। जायापत्योरिति ।। स्पष्टम् || तस्मात् ।। पाणीत्यादि ।। कार्य द्रव्यं जायायाश्च न पृथक् कर्मस्वधिकारः । किंतु सहभावेन यस्त्वया धर्मश्च कर्तव्यः सोनया सहेति वचनात् । तत्र किं पृथग्द्रव्येणेति ॥ १८-१९. पुण्यफलेषु स्वर्गादिष्वपि तथा सहत्वमेव । दिवि ज्योति- रजरमारभेतामित्यादिभ्यो मन्त्रलिङ्गेभ्यः । द्रव्यपरिग्रहेषु द्रव्यार्जनेष्वपि तथा सहत्वमेव । तत्र पतिरर्जयति जाया गृहे निर्वहतीति योगक्षेमावुभ- यायत्ताविति द्रव्यपरिग्रहेपि सहत्वम् । तदेवोपपादयति ।। २०. हि यस्माद्भर्तुः प्रवासे सति नैमित्तिके दाने छिन्दत्पाणि दद्या- दित्यादिके दाने कृते भार्याया न स्तेयमुपदिशन्ति धर्मज्ञाः । यदि भतुरेव द्रव्यं स्यादेव स्तेयम् । नैमित्तिक इति वचनाद्विषयान्तरे स्तेयं भवत्येव । एतदेव द्रव्यसाधारण्येपि दंपत्योर्वेषम्यं यत्पतिर्यथेष्टं विनियुङ्क्ते जाया त्वेताव- वदेवेति । न च पत्युः स्वयमर्जितस्य विनियोगे जायाया अनुमत्यपेक्षा स्वतन्त्रत्वात् । स्वतन्त्री ह्यसौ यथा राजा राष्ट्रे | अत एव भार्यायाः स्तेयशङ्का न भर्तुः ।। PATALA VI., KANDIKA 15. १. ज्येष्ठो दायाद इत्यादिकं शास्त्रविप्रतिषेधादप्रमाणमित्युक्तम् । एतेन देशधर्माः कुलधर्माश्च व्याख्याताः । शास्त्रविप्रतिषिद्धा मातुलसुतापरिण- यादयोप्रमाणं विपरीताः प्रमाणमिति ।। + G. U.' adds : स्वर्गादिष्वपि सहत्वमेव दिवि ज्योतिरजरमारभेतेत्यादि द्रव्यपरिमहेषु विनिय।। इत्यनेन पस्योः सहभायो दर्शित | G. U.'- ·87 ॥ II. 6, 15.] २. मातुर्योनिसंबन्धा मातुलादयः पितुश्चा सप्तमात्पुरुषात्संबन्धाः स- पिण्डाः । ४. ये च तान्बालान्मृतान्हरन्ति निर्हरन्ति तेप्युदकोपस्पर्शनं कुर्युरिति । एवमाचार्यस्य पक्षः ॥ ५. भार्या पत्नी | परमगुरव आचार्यमातापितरः । संस्था मरणम् भार्यायां संस्थितायां परमगुरूणां च संस्थायां सत्यां न केवलमुदकोपस्प- र्शनम् । किं तर्हि । अपरेधुरा तस्मात्कालादभोजनम् ॥ ७.-९. प्रकीर्य केशान्पांसूनावपन्ति । एकवाससः । दक्षिणामुखा दक्षिणां दिशं निरीक्षमाणाः । सकृदुन्मज्योदकादुत्तीर्य तीर उपविशन्ति दक्षिणामुखा एव । एवं त्रिरेवमुक्तेन प्रकारेण त्रिरुपमज्योपविशेयुः । ततस्त- त्प्रत्ययं तेषां मृतानां भार्यादीनां यथा प्रत्ययो भवति मह्यमुदकं दत्तमिति तथोदकमुसिञ्चन्ति । त्रिरित्यनुवृत्तेः । आचारात्पिश्यत्वाचोभाभ्यां हस्ताभ्यां तिलमिश्रम् । एकोत्तरवृद्धिः । भरद्वाजगोत्राय यज्ञशर्मण एतत्तिलोदकं ददा- मीति प्रयोगः । उत्सिच्याप्रतीक्षाः पृष्ठतोनिरीक्षमाणा ग्राममेत्य गृहं प्रविश्य । अनेन बहिरिदं कर्मेति गम्यते । यस्त्रियः कर्तव्यमाहुरम्याज्यस्पर्श- नगवालम्भनादीनि । एतत्प्रथमेहनि द्वितीयादिष्वहरहरञ्जलिनैकोत्तरवृद्धिरै- कादशाहादिति पितृमेध उक्तं द्रष्टव्यम् ॥ ११. एकान्तेपि विधिप्रतिषेधानुसारिणः शुचयस्तान् । मन्त्रवतोधीत- वेदान्सर्वकृत्येषु श्रीतेषु गार्बेषु स्मार्तेषु सर्वकर्मसु सर्वेषु पित्र्येषु च भोजयेत् । ...॥ १२. सप्तम्यर्थे तसिल् । देशः प्रयागादिः । कालः सूर्यग्रहणादिः । शौचं कृच्छ्रादिपरिसमाप्तिः । सम्यक् समीचीनः प्रतिग्रहीता तुल्यगुणेषु वयोवृद्धः श्रेयानित्यादिः। १३. .......यस्माद्बोद्धृत्याग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् ।। १४. यद्यद्भक्ष्यमाणं पश्यतो लालोत्पद्यते तत्क्षारम् । १५. अवरानं कुलित्यादि । तत्संसृष्टान्नस्य होमो न विद्यते ॥ १६. अथ यस्यैवंविधमेव भोज्यमुपस्थितं तस्य कथं होमस्तवाह । अहविष्यस्यति ॥ औपासनात्पचनादाग्नेरुदीचीनमुष्णं भस्मापोह्य तस्मिन्भ- स्मनि जुहुयात् ॥ वैश्वदेवमन्त्रैरेषोहविष्यस्य होमः । तदेवं क्रियमाणं ॥ %3D ·88 [II. 7, 16. त्वात् ।। हुतं च भवति । अहवनार्थनिवृत्तेः । अहुतं चाग्नौ भवति भस्ममात्र- । अपर आह । यान्यहविष्याणि व्यञ्जनान्यहरह - ज्यानि तेषामेव संस्कारो न सकृच्च होममन्त्रक इति ।। २२. उपनयनादर्वाङ्गाप्रयता इत्यपरं दर्शनम् ।। २४. उपनयनमपि परामृशतस्तच्छन्दस्य निष्ठाशब्दसामानाधिकरण्या- स्त्रीलिङ्गता । सा निष्टा तदुपनयनमवसानमनधिकारस्येति ।। २५. अस्मिन्नर्थे स्मृतिरपि भवति । प्रागुपनयनाकामचारवादभक्षो- हुताद्ब्रह्मचारी ......इति गौतमः ( २,१-३ ) ॥ ३ PATALA VII., KANDIKA 16. १. मासिकश्राविधित्सया तस्य प्ररोचनार्थायमर्थवादः प्रस्तूयते |...... ॥ २. तादर्थ्य एषा चतुर्थी । प्रजानां निःश्रेयसार्थम् । निःश्रेयसा चेति पाठे छान्दसो यकारस्य चकारः । अपर आह । छान्दसो लिङ्गव्य- त्ययः । प्रजानिःश्रेयसं चास्य कर्मणः फलमिति ।। ३. तत्र श्राद्धकर्मणि पितरः पितृपितामहप्रपितामहा देवताः । ब्राह्मणास्तु भुजाना आहवनीयकृत्ये वेदितव्याः । त्रीणि श्राद्धे करणानि होमो ब्राह्मणभोजनं पिण्डदानं चेति । तत्र भोजनस्य प्रधानतरत्वख्यापनार्थो- यमर्थवादः || ४. तदिदं कर्म मासे मासे कर्तव्यम् । वीप्सावचनाद्यावज्जीविकोभ्यासः।। ५. अपरपक्षस्य यान्यहानि तेष्वपरालः प्रशस्ततरः ॥ ..तस्यापत्ये प्रजासंताने स्त्रीप्रायं प्रायेण स्त्रियो भवन्ति । ९. पुत्रा जायन्ते । अचोराः पुत्रा भवन्ति । १०. वृत्ताध्ययनसंपत्तिब्रह्मवर्चसम् ।। १२. पुमांस एव भवन्ति । बहवश्च भवन्ति । न चानपत्यः प्रमीयते । जीवत्स्वेव पुत्रेषु संनिहितेषु च स्वयं म्रियते न तेषु मृतेषु न देशान्तरं गतेषु नापि स्वयं देशान्तर गत इति ॥ अनिवृत्तः G. U. '; भावात्यै निमिने G. U.'- ८. 1 ·II. 7, 17.] 89 १४. कर्षः कृषिः । रादिः सिद्धिः ॥ १७. व्यवहारो वाणिज्यं शास्त्रपरिज्ञानं वा ।। २० त्रयोदशे बहवः पुत्रा मित्राणि च भवन्ति । अपत्यानि दर्शनीयानि भवन्ति । किंतु ते पुत्रा युवमारिणो युवान एव नियन्ते ।। २५. धर्मार्जितं यद्रव्यं तीर्ये पात्रे च प्रतिपन्नम् । तेनापि तथा तीव्रतरा पितॄणां प्रीति घीयांसं च कालमिति । २६. उत्तरत्र मांसग्रहणादिहापि मांसस्यैव ग्रहणम् । २८. एतेन माहिषेण मांसेनान्येषामपि ग्राम्याणामजादीनामारण्यानां शशादीनां मांस मेध्यं व्याख्यातं पितॄणां प्रीतिकरमिति । मेध्यग्रहणं प्र- तिषिद्धानां माभूदिति ॥ %D ४. PAȚALA VII., KAŅDIKÂ 17. १. खगचर्मोपस्तरणेष्वासनेषूपविष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तेन खड्गमांसे- नानन्त्यं कालं पितॄणां प्रीतिर्भवति । आनन्त्यमिति पाठे स्वार्थे व्यञ् ।। ...सृष्ट उत्साहवान् । सृष्टश्चेबाह्मणवधेहत्वापीति [गौ ध° शा° २२, ११ ] दर्शनात् । वृत्तिसर्गता न येषु क्रम इत्यत्र सर्ग उत्साहः। कीदृशान् । ब्रह्मविद आत्मविदः । योन्यादिभिरसंब- न्धान् मन्लसंबन्धा ऋत्विजो याज्याश्च । अन्तेवासिसंबन्धाः शिष्याचार्याश्च ॥ ६. एतेन सोदर्येणान्तेवासिनो बहुवचननिर्देशात्पूर्वत्र निर्दिष्टा योन्यादिसं- बन्धाः सर्व एव व्याख्याताः । अन्येषामलाभे समुदेता भोजयितव्या इति ...।। ८. परस्परं भुञ्जतेस्यामिति संभोजनी । अधिकरणे ल्युट् । ९. एतद्व्याचष्टे । इहैवेत्यादि । संभुञ्जती परस्परभोजनस्य निमित्त- भूता दक्षिणा श्राद्धदानक्रिया गृहागृहं गत्वेहैवेह लोके नश्यतीत्यर्थः ।। १०. यो वयोवृद्धः स तावद्ग्राह्यः । तत्रापि यो द्रव्येण कृश ईप्सन्नीप्समानश्च भवति स ग्राह्यः । यद्वा वयोवृद्धो द्रव्यकृशोपि द्रव्य- कृशोप्यवृद्धोपीति द्वयोस्तु समवाये यथारुचिरिति ।। ११. श्राद्धदिनात्पूर्वेचुरेव ब्राह्मणेभ्यो निवेदितव्यम् । श्वः श्राद्धं भ- विता । तत्राहवनीयार्थे भवद्भिः प्रसादः कर्तव्य इति ॥ %3D 12 ·90 [II. 7, 17. १२. अद्य श्रामिति ॥ १३. तृतीयमामन्त्रणमाद्वानं भोजनकाले सिमागम्यतामिति तत्र तृतीयं भवति ।। १४. न केवलमेव निवेदनमेव विर्भवति । किं तर्हि । यच यावच्च श्राद्धे क्रियते तत्सर्वत्र त्रिरावर्त्यमित्येक मन्यन्ते । अत्र पक्षे होमभोजनपि- ण्डानामप्यावृत्तिस्तस्मिन्नेवापराले ।। १६. सर्वेषु श्राद्धेषु विष्वपि वृत्तेषु समाप्तेषु सर्वतस्त्रयाणां श्राद्धानां य ओदनशेषस्ततः समवदाय शेषस्य ग्रासावराय॑ प्राश्नीयात् । यथोक्तं गृह्ये [८, ९ ] । उत्तरेण यजुषा शेषस्य ग्रासवराऱ्या प्राश्नीयादिति । तत्र प्रयोगः । पूर्वार्यथा निवेदनं तद्वदपरेयुःप्रातर्भोजनकाल आमन्तणम् । ततो होमादिपिण्डदानान्तमेकैकमपवर्त्य । ततः सर्वतः समवदाय प्राणे निविष्टोमृतमिति मन्त्रेण [ तैत्ति० आर० १०, ३४,१ ] प्राशनमिति ।। १७. प्रागुदञ्चौ विभजते हंसः क्षीरोदकं यथा । विदुषां शब्दसिद्ध्यर्थ सा नः पातु शरावती ।। इति वैयाकरणाः । तस्याः शरवत्या उदक्तीरवासिन उदीच्यास्तेषां वृत्तिराचारः । आसनेषूपविष्टानां ब्राह्मणानां हस्तेषूदपत्रानयनम् । उदपा- त्रादर्घ्यपात्रादप आदायार्घ्यदानमिति । पितरिदं तेर्थ्य पितामहेदं तेर्थ्य प्रपितामहेदं तेय॑मिति मन्त्रा आश्वलायनके [ गृ° सू०. ४,७,१० ] । यद्यप्युदीच्यवृत्तिरित्युक्तं तथापि प्रकरणपाठसामर्थ्यात्सर्वेषामेव भवति ।। १९. अथ ब्राह्मणाः काममित्यादीत्यतिसृजेयुरनुजानीयुः । तैश्चाति- सृष्ट उद्धरेज्जुहुयाच्च । उद्धरणं नाम ब्राह्मणार्थे पक्कादन्नादन्यस्मिन्पात्रे पृथकरणम् ।। २०. श्वभिरिति बहुवचनाद्वामसूकरादीनां तादृशानां ग्रहणम्' । अप- पात्राः पतितादयः प्रतिलोमादयश्च ..... २१. श्वित्रः श्वेतकुष्ठी । शिपिविष्टः खलतिः । विवृतशेर्फ इत्यन्ये । परतल्पगामी यः परतल्पं गत्वा कृतप्रायश्चित्तस्तस्य ग्रहणम् । आयुधीय- पुत्रः क्षत्रियवृत्तिमाश्रितो य आयुधेन जीवति ब्राह्मणस्तस्य पुत्रः। शूद्राद्वा- ह्मण्यामुत्पन्नश्चाण्डालः । न तस्य प्रसङ्गः । ब्राह्मणान्मन्त्रविद इत्युक्त- • Omitted in G. U.".-'व्रतगूढ G. U..- ॥

·91 II. 8, 18.] त्वात् । तस्मादेवं व्याख्येयम् । क्रमविवाहे शूद्रायामुत्पाद्य पश्चाद्ब्राह्मण्या- मुत्पादयति । तस्य पुत्रः शूद्रोत्पनी ब्राह्मण्यामिति । स हि पिता शूद्रः संपन्नः । श्रूयते हि । तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनरिति...... || २२. मधु वाता ऋतायत इति व्यचस्त्रिमधुः । तत्र हि प्रत्यूचं त्रयो मधुशब्दाः । इह तु तदध्यायी पुरुषस्लिमधुः । त्रिसुपर्णश्चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशेत्यादिकस्त्य॒चः । अन्ये तु तैत्तिरीयके [ आर° १०,४८-५० ] । ब्रह्ममेतु मामित्यादयस्त्रयोनुवाका इत्याहुः । तत्र हि य इदं त्रिसुपर्णमया- चितं ब्राह्मणाय दद्यादिति श्रूयते । पूर्ववत्पुरुषे वृत्तिः । नाचिकेतोग्निर्व- हीषु शाखास्वभिधीयते । तैत्तिरीयके कठवल्लिषु शतपथ इति च तं यो वेद मन्त्रब्राह्मणेन सह स त्रिणाचिकेतः । नाचिकेतानुवाकांस्त्रीनित्येके । विराजोनुवाकाध्यायीत्यन्ये । प्राणापानेत्यादि | अश्वमेधः पुरुषमेधः सर्व- मेधः पितृमेध इति चत्वारो मेधास्तदध्यायी चतुर्मेधः । चतुर्णा यज्ञाना- माहर्तेत्यन्ये |...... ....ज्येष्ठसामतलवकाराणां प्रसिद्धम् । उदु त्यं चित्र- मित्येतयोर्गीतम् | तद्गायतीति ज्येष्ठसामगः। ज्येष्ठ सामिक इति पाठे व्रीह्या- दित्वात् ठञ् । ...। अनूचानपुत्रस्त्रविद्यपुत्रः श्रोत्रियपुत्र इत्यपि पठन्ति । तदादरार्थ द्रष्टव्यम् । ..वेदाध्यायीत्यस्याप्यन्त इति पशब्दं पठन्ति सोपपाठः । एतेन पञ्चाग्नी अविभक्तिकपाठो व्याख्यातः ।। २३. श्राद्धकर्मण्यारब्धे कारणाद्विलम्बे मध्ये यद्यादित्योस्तमियात्तदा श्राद्धशेषं नक्तं न कुर्वीतापरेगुर्दिवैव कुर्वीतेति ।। २४. पूर्वेयुनिवेदनप्रभृत्या पिण्डनिधानान्मध्ये कर्तु जनप्रतिषेधः । २५. अनन्तरमन्यत्र राहुदर्शनादिति पठन्ति । न च नक्तमित्यस्याप- वादः। राहुदर्शने नक्तमपि कुर्वीतेति । उदीच्यास्त्वेतत्मायेण न पटन्ति तथा च पूर्न व्याख्यातम् । प्रत्युत न च नक्तमित्येतत्सोमग्रहणविषय- मिति व्याख्यातम् । पठ्यमानं तु न च नक्तमित्यस्यानन्तरं पठितुं युक्तम्॥ PATALA VIII., KANDI KA 18. १. विलयनं नवनीतम् । अल्पं यस्य दनो हस्तादिना मथनमात्र न जलेन मिश्रण तन्मथितम् ।...............मांसमप्रतिषिद्धमपि ।...|| . वेदाध्यायीत्यस्यानन्तरमिति शब्दं पठन्ति । G. U, 13 ·92 [II. 8, 19. २. कृष्णधान्यं कृष्णमाषादि कृष्णकुलित्यादि न कृष्णव्रीह्या- दयः॥ %3D %D ३. अहविष्यं कोद्रवादि ४. ...अच्छायोपग इति च्छायामनुपगच्छन् । स्थानासनिकः स्थानासनवान्दिवा स्थानं रात्रावासनं न कदाचिच्छयनम् । एतद्विलय- नाद्यारभ्यानन्तरोक्तं व्रतं संवत्सरं चरेत् । एतव्रतमष्टाचत्वारिंशद्वर्षसा- ध्येन ब्रह्मचारिव्रतेन संमितं सदृशम् । यावत्तस्य फलं तावदस्यापीत्याच- क्षते धर्मज्ञाः । न केवलं स्मृत्यादिकमेव प्रयोजनमिति । अपर आह । विलयनं मथितमित्यादिकं व्रतान्तरं स्मृत्यादिकमस्य । अधोनाभीत्यादिकं तु संमितं व्रतमिति च । तच्च ब्रह्मचारिणो गृहस्थस्य च भवति । तथा च बौधायनः । अष्टाचत्वारिंशत्संमितमित्याचक्षते । तस्य संक्षेपः संव- त्सरः । तत्संवत्सरव्रतमनुव्याख्यास्यामः । स यदि ब्रह्मचारी स्यानिय- मेन प्रतिपद्येत । अथ यद्यब्रह्मचारी स्यात्केशइमथुलोमनखानि वाप- यित्वा तीर्थ गत्वा स्नात्वेत्यादि ।। ६. ............अन्नं संस्कुर्वन्ति । शुचय इति वचनमाधिक्यार्थमार्याः प्रयता इति पूर्वमेव [ २,३,१ ] प्रायत्यस्य विहितत्वात् ॥ १३. तेषां संवत्सरस्याह्नामुत्तमहः समाप्तिदिनम् | तस्मिल्लोहेन लो- हितवर्णेनाजेन श्राद्धं कार्यम् । दृश्यते चास्मिन्नर्थे लोहशब्दः । लोहस्तू- परो भवत्यप्यत्र तूपरः कृष्णसारङ्गो लोहितसारङ्गी वेति | चमकेषु [वाज संहि. १८,१३ ] च भवति । श्यामं च मे लोहं च म इति ।। १४. मानं धिष्ण्यं वेदिका । दृश्यते हि मिनोतेरस्मिन्नर्थे प्रयोगः । अग्रेणानीघ्रं चतुरस्रं विमिन्वति पुरस्तदुन्नतं पश्चानिनतमिति । तस्यैव चायमुपसर्गरहितस्य प्रयोगः । तन्मानं कारयेत्कर्मकरैः । प्रतिच्छन्नं च तद्भवति तिरस्करिण्यादिना । इदमपि ग्रामाद्बहिरेव ॥ १७. अत ऊर्व मासिश्राद्धं क्रियतां वा माकारि । अकरणेपि न प्रत्यवाय इति । PATALA VIII., KANDIKA 19. १. ......गौराणां सर्षपाणां संबन्धीनि चूर्णानि कर्मकरैः कारयेत् । कार- यित्वा तैश्चर्णेः पाणिपादौ मुखं कर्णौ च प्रक्षालयेत्। प्रक्षाल्य चूर्णशेषं पानी- ·93 II. 8, 20.] यात् । प्रास्येति पाठे प्रास्येद्विकिरेत् । एतत्तावत्पतितिष्यं विशेषकृत्यं परं तु प्रत्यहं कर्तव्यम् । प्राश्य च यदसौ वातो नातिवात्यधो नातीत्य वाति तदासनस्तादृगासनो भुञ्जीतेति वक्ष्यमाणेन संवन्धः । तत्र बस्तस्याजि- नमासनं स्यादिति प्रथमः कल्पः ।वाग्यतो दक्षिणां दिशमभिमुखो भुजीत ।। २. ...... तस्मान्मातृवता नैतव्रतं कार्यम् ॥ ३. चमु भक्षणे | यत्र चम्यते स चमसो भोजनपात्रम् । स औदुम्ब- रस्ताम्रमयः । सुवर्णेन मध्येलंकृतः । प्रशास्तः प्रशस्तो भोजने ।। ४. न चान्येन कर्तुः पित्रापि तत्र पात्रे भोक्तव्यम् । अभिधा स्वर्था- नुवादिनी । भोक्तव्य इति पुल्लिङ्गपाठेप्येष एवार्थः ।। ५....... .....संनयन्पिण्डीकुर्वन् । ७. भोजनपात्रं सव्येन पाणिना न विमुञ्चेत् ॥ ८. विमुञ्चेद्वा । किमर्थमिदम् । यावता प्रकारान्तरं न संभवति । सत्यम् । प्रक्रमात्तु नियम्यत इति न्यायेन य एव प्रकारः प्रथमे भोजने स एवान्तादनुष्ठातव्य इति तदर्थमिदम् ।। ११. पाणिरत्र दक्षिणः ।। १५. तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयेदित्यादौ [ २,२०,३] ब्राह्मणो भूत्वा न भुञ्जीत । अनुदेश्यानि च पितृभ्यो देवताभ्यश्च संकल्पितानि न भुञ्जीत ॥ १६. उत्तराच्छादनमुपरिवासस्तेन यज्ञोपवीतं कृत्वा भुनीत । नास्य भोजने अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थ [२,४,२२] इत्ययं कल्पो भवतीत्येके । समुच्चय इत्यन्ये ॥ १९. ...इतिशब्दाच्चान्यदेवं युक्तम् । २०. मघासु च पूर्वपक्षेपि श्राद्धविधानेन सर्पिमिश्रमनं ब्राह्मणान्भी- जयेत् ॥ 1 PATALA VIII., KANDIKA 20. १. येनोपायेनोपयोजयितुं शक्नुयादभ्यङ्ग उद्वर्तने भक्ष्ये भोज्ये चेति तेनोपायेन मासिश्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणमुपयोजयेत् । तत्रैकैकस्य ब्राह्मणस्य द्रोणं द्रोणमुपयोजयितुमशक्यत्वात्समुदितानुपयोजयेत् । द्रोणं द्रोणमिति वीप्सावचनं प्रतिमासिश्रामुपयोजनार्थमिति केचित् । अन्य ·94 [II. 9, 21. एवंभूताः प्रबला यत्नेनान्विष्य भोजयितव्या इति ॥ ५. द्वितीये तिष्ये प्राप्ते द्वौ भोजयेदन्यत्समानमेवा तृतीयात् ॥ ७. ..... ब्राह्मणभोजनं चाभ्युच्चयेन भवति । चतुर्थप्रभृति चत्वारः पञ्चमप्रभृति पञ्चेत्यादि । १०. आत्ततेजांसि तक्रवाजिनादीनि नोपभुञ्जीत ॥ १६. पर्वसंधीनां स्फोटनानि च वर्जयेदकारणात् । कारणं श्रमवातादि । वादनस्फोटनानीति समासपाठ एष एवार्थः ।। १८. एकश्चशब्दोनर्थकः । केचिन्नैव पठन्ति । धर्माविरुद्धा ये द्रव्यपरि- ग्रहास्तेषु योक्तोत्पादयिता स्यात् ॥ १९. तीर्थ गुणवत्पात्रं यज्ञो वा ।.........॥ २०. यन्ता नियन्ताप्रदाता । अतोर्ये यन्ता वा स्याद्यतः पुरुषादप्रदा- नेपि भयं न स्यात् । भयसंभवे तु पिशुनादिभ्यो देयम् ॥ २१. अर्थप्रदानप्रियवचनानुसारादिभिर्मनुष्याणां संग्रहणशीलः स्यात् ।। । ॥ PATALA IX., KANDIKA 21. १. .........इतिशब्दः परिसमाप्त्यर्थः । एतावन्त एवाश्रमा इति चतु- णमेवोपदेशेपि चत्वार इति वचनम् । ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधाना- गार्हस्थ्यस्येति [गौ ध° शा° ३,३६] स्मृत्यन्तरोक्तं मा ग्राहीति ।। .....। क्षममभयपदम् ।......... ४. अनूत्सर्ग'छान्दसो दीर्घः । विद्याया अनुत्सर्गोपि सर्वेषामाश्रमा- णाम् । तस्मादाचार्यकुले वासः समानः ।। ५. प्रत्याश्रमं यानि कर्माणि विहितानि तानि बुद्धा ।......... ॥ ७. अथानन्तरं परिव्राजो धर्मा उच्यन्ते ।......... || ८. अत एव ब्रह्मचर्याश्रमादेव ब्रह्मचर्यवानविप्लुतब्रह्मचर्यः प्रव्रजति प्रव्रज्यां कुर्यात् । यदि तत्रैव पक्ककषायो भवति । श्रूयते च | ब्रह्मचर्या- देव प्रव्रजेद्गृहाद्वा वनादेति यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदिति च । अत एवेति वचनामृहस्थाश्रमप्रविष्टस्य तत्परित्यागेनाश्रमान्तरप्राप्तिराचार्यस्यानभिमतै- व लक्ष्यते । तत्रायमभिप्रायः । दारपरिग्रहे सति यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहु- यादिति श्रुत्या विरुध्यते । स कथं परिव्रजेदिति । तस्मात्सत्यपि वैराग्ये ·95 II. 9, 21.] काम्यकर्मपरित्यागेन नित्यानि नैमित्तिकानि च कुर्वन्प्रतिषिद्धानि च वर्ज- यन्गृहस्थ एव मुच्यत इति । तच्चाह याज्ञवल्क्यः । न्यायार्जितधनस्तत्त्व- ज्ञाननिष्ठोतिथिप्रियः । श्राकृत्सत्यवादी च गृहस्थोपि विमुच्यत इति । अथ योनाहिताग्निस्तस्य विरक्तस्य मुन्याश्रमप्रवेशे को विरोधः । ऋणश्रु- तिविरोधः । जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणवाजायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति । मनुरपि [६,३५] । ऋणानीत्यादि । मोक्षो मोक्षाश्रमः । नन्वेवं ब्रह्मचर्यादपि प्रव्रज्या नोपपद्यते । अथ तत्र यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदिति श्रुत्या युक्तं प्रव्रजितुम् । तदा विरक्तस्य गृहस्थस्यापि युक्तं भविष्यति । स्मर्यते च | प्राजापत्यामित्यादि [ मनु० ६,३८ ] तथा यो गृहस्थो वृद्धो मृतभार्यः पुनारक्रियायामसमर्थस्तस्या युज्यते प्रव्रज्या | तस्माद्यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदित्येष एक एवांशः प्रव्रज्यायाः । सर्वमन्यदविरक्तस्येति युक्तम् । एवकारस्तु सूत्रे श्रुत्यनुरो- धेनोक्तः । यथा गृहादा वनादेति ब्रुवाणैव श्रुतिब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेदित्याह तयेति॥ १०. ....शर्म सुखं वैषयिकं तदस्य नास्तीत्यशर्मा ।...... इहार्थाः कृष्यादयः परलोकार्या जपहोमादयो यस्य न सन्ति सोनिहोनमुत्र इत्युक्तः। एवंभूतश्चरेत् । नैकस्मिन्ग्रामे व्यहमपि वसेत् । अत्र गौतमः [ ३,२१ ] न द्वितीयामपर्तु रात्रिं ग्रामे वसेत् ।। ११. यत्परैर्मुक्तं परित्यक्तमयोग्यतया ।............।। १२. सर्वेरेव वासोभिः परिमोक्षमेक उपदिशन्ति । न किंचिदपि वासो विभृयात् । नग्न एव चरेदिति । अपर आह । सर्वतो विधितो निषेधतश्चास्य परिमोक्षमेके ब्रुवत इति न किंचिदस्य कृत्यं न किंचिदस्य वय॑मिति ॥ १३. ......आत्मानमध्यात्मपटलोक्तमन्विच्छे दुपासीतेति ।...... । १४. आत्मनि बुद्धेवगते सति तदेव ज्ञानं सर्वमशुभं प्रक्षाल्य क्षेमं प्रापयति । स्मर्यते च । यथैधांसीत्यादि [ भगवद्गीता ४.३७ ] । तदिदं निराकरोति ॥ १५. यान्येव यतेरवश्यं कर्तव्याकर्तव्यप्रतिपादनपराणि शास्त्राणि ·96 [II. 9, 22. तैरेतद्विप्रतिषिद्धम् । तत्र मनुः [ ६,८ ] । क्रुध्यन्तमित्यादि । अतो यति- मेव प्रकृत्य यानि कर्माणि विहितानि तानि कर्तव्यानि । यानि च निषि- धानि तानि वर्जनीयानीति । बुद्धे क्षेमप्रापणमित्येतत्पक्षविरुद्धमाह ॥ १६. आत्मबोधमात्रेण चेत्क्षेमं प्राप्येत तदेहैव शरीरे दुःखं नोपल- भेत ज्ञानी । न चैतदस्ति । न हि ज्ञानिनां मूर्धाभिषिक्तंमन्यमानोपि क्षुधा दुःखमेव तावत्क्षणमात्रमपि सोढुं प्रभवति । कथं तर्हि तत्त्वज्ञान- मात्रेण दुःखं नानुभूयत इत्यस्ति शास्त्रम् । अशरीरं वा वसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः । तरति शोकमात्मविदिति श्रुतिभिरिहैव विशोकत्वं ज्ञातं तद्विरुध्यते । तत्राह ॥ १७. तत्त्वज्ञाने ज्ञातेपि दुःखक्षयाभावाहुःखक्षयो येन साधनेन भवति तदन्यत्परं ज्ञानोत्पत्तेरनुष्ठेयमस्तीति व्याख्यातम् । परलोकभवं दुःखमेतेनैव व्याख्यातम् । न स्वैरचारिणां निवर्तत इति । तस्मात्स्वकर्मभिरपरिपक्कक- षायः श्रवणमनननिदिध्यासनैः साक्षात्कृतात्मस्वरूपः प्रतिषिद्धेषु कटाक्ष- मप्यनिक्षिपन्नष्टाङ्गयोगनिरतो मुच्यत इति । अत्र बौधायनः [ २,१८,१] एकदण्डी त्रिदण्डी वेति | गौतमोपि [ ३,२२ ] मुण्डः शिखी वेति ॥ १९. प्रकर्षण व्रजत्यपुनःप्रवेशाय वनं प्रतिष्ठत इति । तथा च गौ- तमः [ ३,३३ ] ग्रामं च न प्रविशेदिति । गतमन्यदुत्तरं च ।। २१. कः पुनरेकोनिः । न तावदौपासनोब्रह्मचारित्वात् । तस्माल्लौकि- केनौ यथापूर्व सायं प्रातः समिधमादध्यादित्येषोर्थो विवक्षितः । अपर आह । श्रामणकेनाग्निमाधायेति गौतमः । श्रामणकं नाम वैखानसं सूत्रं तदुक्तेन प्रकारेणेकोग्निराधेयस्तस्मिन्सायं प्रातरग्निकार्यमिति । तथा च [ २,११,१४-१५ ] वानप्रस्थो वैखानसशास्त्रसमुदाचारेणे- स्यादि अन्यद्गतम् । .. बौधायनः PATALA IX., KANDIKA 22. ३. मूलादिभिः स्वयंगृहीतैः कंचित्कालं वर्तयित्वान्ततोन्ते प्रवृत्तानि स्वयमेव पतितान्यभिनिश्रयेदिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । तान्यभिनिश्रित्य तैवर्तयेदिति ॥ G. U. omits all from कयं तहिं to तत्राह. 1G.U. omits all from तत्त्वज्ञाने to प्याफ्यातम् ।

·97 II. 9, 23.] ४.............तत आकाशमित्यभिनिश्रयेन किंचिद्भक्षयेदिति......॥ ५. संयुज्यते संश्रीयत इति संयोगः । तेषां मूलादीनां मध्य उत्तर- मुत्तरं समाश्रियमाणं फलतो विशिष्टमिति द्रष्टव्यम् । ६. अथेति पक्षान्तरोपन्यासे । पूर्व ब्रह्मचर्यादेव वनप्रवेश उक्त एके त्वाचार्यास्तस्यैव वानप्रस्थस्यानुपूर्व्य कर्मण्युपदिशन्ति ।। ९. अस्मिन्पक्षे प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं परिव्राज इत्युक्तेन प्रकारेण [मनुः ६.३८] श्रौतानीनामात्मनि समारोप्य श्रामणके- नाग्निमाधायैकाग्निर्भवेत् ।। १०.......इदं सकुटुम्बस्यैकाकिनश्च समानम् । एकाकिन एवेत्यन्ये ॥ ११. यदा शिलोञ्छवृत्तिर्जातात ऊर्च न किंचिदपि प्रतिगृह्णीयात् ।। १४. सर्ववर्णाश्रमसाधारणमेतत् । तथा चोत्तरत्र तस्य ग्रहणम् ॥ १५. काजमपि वास्यादिवदुपकरणविशेषो दारुमयः ॥ १६.......इतराणि भार्यायै दत्त्वारण्यमवतिष्ठेताश्रयेदिति ॥ १७. ......प्रतीक्षातिथिपूजा । ......... १८. येषु दर्शपूर्णमासादिषु पुरोडाशा विहिता गृहस्थस्य तेष्वस्य तत्स्थाने चरवः कार्याः ॥ १९. सर्व कर्मकाण्डं साङ्गप्रधानमुपांशु भवति । पारायणब्रह्मयज्ञाध्यय- नेन सह । तदप्युपांशु कर्तव्यमिति ॥ २०. उपांशुवचनादेव सिद्धे पुनर्वचनमाभिमुख्यप्रतिषेधार्थम् । तेना- रण्यस्था यथा नाभिमुख्येन शृणुयुस्तावदुपांश्विति ॥ PATALALX., KANDIKA 23. १. इदमेकाकिनो वानप्रस्थस्य । भूयांसं नियममिच्छन्न सस्यं संचि- नुयात् ।.........॥ ३. निरूपिता आश्रमाः । अथेदानीं तेषामेव पक्षप्रतिपक्षरूपेण प्राधा- न्यमप्राधान्यं च निरूप्यते ॥ ४. अष्टाशीतिसहस्राणि गृहस्था ऋषयः प्रजामीषिरे प्रजानिष्पत्तिमभ्य- नन्दन् । ते अर्यम्णो यो दक्षिणेन पन्था दक्षिणायनमार्गस्तं पाप्य च्छान्दो- ग्योक्तेन धूमादिमार्गेण गत्वा पुनरपीह संभूय इमशानानि भेजिरे मरणं 13 ·98 [II. 9, 24. प्रपेदिरे । जायस्व नियस्वेत्यादिजीवभावमापेदिर इति गृहस्थानां निन्दा ॥ ५. ये तु प्रजापतिं नाभ्यनन्दस्त उत्तरायणाचिरादिमार्गेण गत्वामृत- स्वम् । विभक्तिव्यत्ययः । अमृतत्वाय हि कल्पते । वचनव्यत्ययः । क- ल्पन्ते समर्थाः संपद्यन्ते ॥ ७. अथाप्यपि च तेषामूर्ध्वरेतसां संकल्पादेव सिद्धयो भवन्ति ॥ ९. श्रुतितो श्रुतेर्यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदित्यादिश्रुत्यनुभव- त्वात् ।........ ॥ ११. श्मशानानि भेजिर इति निन्दा परिहरति ॥ यत्त्वित्यादि ।। यत्तु गृहस्थानां श्मशानं श्रूयते स एष नानाकर्मणामग्निहोत्रादीनामन्ते पुरुषसं- स्कारः पितृमेधाख्यो विधीयते न पिशाचो भूत्वा श्मशानमेव सेवत इति ।। १२. कुतस्तदित्याह ॥ तत इत्यादि॥ ततः परं श्मशानकर्मणोनन्तरम- नन्त्यमपरिमितं स्वय॑शब्दवाच्यं फलं श्रूयते । स एष यज्ञायुधीयजमानो- जसा स्वर्ग लोकमेतीति । अनन्त्यं स्वय॑मिति तु पाठश्छान्दसोपपाठो वा।। PAȚALA IX, KANDIKÂ 24. २. अयापि च स एवायं पृथग्विरूढः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते स एव द्विधा- भूत इति लक्ष्यते । दृश्यते हि सारूप्यं द्वयोः । देहमानं तु भिन्नमिति । देहत्वमिति स्वार्थिकस्त्वप्रत्ययः ।। ३. यदि पुत्ररूपेणावस्थानं किमेतावतेत्याह ॥ त इत्यादि ॥ ते पुत्राः शिष्टेषु चोदितेषु कर्मसु वर्तमाना अवस्थिताः पूर्वेषां पितृपितामहप्रपिता- महादीनां सांपरायण परलोकेन संबद्धानां कीर्ति वर्धयन्ति । अस्यायं पुत्र एवंकर्मास्यायं पौत्र इति । स्वर्ग च वर्धयन्ति । कीर्तिमतां हि स्वर्गवासः श्रूयते ॥ प्रलयानन्तरं सर्गः तत्र संसारस्य बीजार्थाः प्रजापतयो भविष्य- न्तीति भविष्यत्पुराणे श्रूयते ॥ ६ . 'G U. om. the whole com. on Sutra ". Om. in G. U. 1 'कीर्ति स्वग्य पवर्धयन्ति G. U,' and omits the rest. 'स्वर्गः G. U.,' just as the Dev. MSS.

·99 II. 9, 24.] ८. ........ अनुप्रदानमन्तर्वेदि बहिर्वेदि च प्रदानम् । .........अ- न्यत्तु ऊर्ध्वरेतसामाश्रमादिकं प्रशंसन्पुरुषो रजः पांसुर्भूत्वा ध्वंसते नश्यति इतिशब्दो वचनसमाभ्यर्थः ।...............|| ९. तत्र प्रजासंताने ये पापस्य कारस्त एव ध्वंसन्ति ध्वंसन्ते । न परान्पित्रादीन्हिसन्ति । यदेव पर्ण वनस्पतेः कीटादिभिर्दूषितं तदेव पतति न च वनस्पति शाखां वा पातयति तद्वत् ।। १०. अस्येति सामान्यापेक्षमेकवचनम् । अस्य पित्रादेः पूर्वपुरुपस्या- स्मिल्लोके पुत्रकृतैः कर्मभिः संबन्धो न विद्यते । दृष्टान्तीयम् । यथा पुत्र- कृतेषु कर्मसु पित्रादेः कर्तृत्वं नास्ति तथा च परस्मिल्लोके कर्मफलैरपि संबन्धो नास्तीत्यर्थः ॥ ११. यदुक्तं ये पापकृतस्त एव ध्वंसन्ति न परान्हिसन्तीति तदर्थरूप- मेतेन वक्ष्यमाणेन हेतुना वेदितव्यं निश्चेतव्यम् ॥ १२. प्रजापतेहिरण्यगर्भस्यर्षीणां च मरीच्यादीनामयं सर्गो देवता- दिस्तिर्यगन्तः । ते चाध्वस्ता एव स्वेस्वे पदे वर्तन्ते । यदि पुत्राः पापकृतः स्वयं ध्वंसमानाः परानपि ध्वंसयेयुस्तदेतन्नोपपद्येत ॥ १३. पुण्यकृतः सुखेनाद्यापि वर्तन्त इति तत्रोदाहरणमाह ॥ तत्रे- स्यादि । तत्र स्वर्गे ये पुण्यकृतो वसिष्टादयस्तेषां प्रकृतयः शरीराणि परा उत्कृष्टा ज्वलन्त्यो दीप्यमाना उपलभ्यन्ते यथा सप्तर्षिमण्डलम् । श्रूयते च । सुकृतां वा एतानि ज्योतींषि यन्नक्षत्राणीति । इदमपि प्रमाणं न पु- त्राणां ध्वंसे पूर्वेषां ध्वंस इति । १४. कर्मावयवेन पूर्वार्जितानां कर्मणामेकदेशेनाभुक्तशेषेण तपसा तीव्रण वा क्वचिदूर्ध्वरेताः सह शरीरेणान्तवन्तं लोकं जयति स्वर्गलोकं वा जयतीति यत्तत्स्यात्संभवेदिति । यच्च संकल्पादेव सिद्धिः स्यादिति तदपि स्यात् । न तु तदाश्रमाणां ज्यैष्ठ्यकारणमिति । तदेवमैकाश्रम्यं त्वाचार्या इत्ययमेव पक्षः स्थापितः। अन्य एवं मन्यन्ते । सर्व आश्रमा दूषिता भूषि- ताश्च । ततस्तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छतीत्येत- देव स्थितमिति ॥ 'G. U.' om. पुत्रकृतैः-परस्मिल्लोके.- G. U; omits जयति स्वर्गलोकं वा.- ·100 [II. 10, 25. PATALA X., KANDI KA 25. ३. सर्वेषामेव प्राकाराणां मध्ये या पूस्तस्यामन्तरस्यां पुरि वेश्म मा- पयेदात्मनः ।। ४. तस्य वेश्मनः पुरस्तादावसथः कारयितव्यः । आ समन्तादेत्य वसन्न्यस्मिन्नित्यावसथ आस्थानमण्डपः। तस्यामन्त्रणमिति संज्ञा ॥ ५. दक्षिणेनेत्येनबन्तम् । पुरमिति एनपा द्वितीयेति [पा०.२.३.३१] द्वितीयान्तम् । पुरस्य दक्षिणतोदूरे सभा कारयितव्या । बहिर्वृत्तं यच्चाभ्य- न्तरं तदुभयमपि सदृश्येतेत्येवमर्थमपि सैषा द्यूतसभा । तस्यां यूतार्थिनः प्रविशन्तीति तदायस्थानं राज्ञः ॥ ६. ...... ..लौकिका अनयोजत्राः स्युरविच्छेदेन धार्याः ॥ ७. तेषु चाग्निषु नित्यमग्निपूजा कार्या यथा गृहमेध औपासने सायं. प्रातरित्यर्थः । मन्त्रावपि तावेव । द्रव्यमपि तदेव ॥ ८. आवसथाख्ये स्थानेतिथीन्वासयेत् । ते विशेष्यन्ते । श्रोत्रियाव- राानिति । अवरपर्यायोवरार्थ्यशब्दः । यदि सर्वान्वासयितुं न शक्नोति श्रोत्रियानपि तावदासयेदिति ॥ १०. गुरवः पित्रादयः । अमात्या मन्त्रिणः । तान्नातिजीवेत् । भक्ष्य भोजनाच्छादनादिषु नातिशयीत ॥ ११. अस्य राज्ञो विषये राष्ट्रे क्षुधाहाराभावेन बुभुक्षया रोगेण व्या- धिना हिमेन नीहारेण । वर्षादीनामुपलक्षणमेतत् । आतप आदित्यरश्मि- तापः । एतैः प्रकारैः । अभावाद्बुद्धिपूर्व वा कश्चिदपि ब्राह्मणो नावसीदेद- वसन्नो न स्यात् । राज्ञो ह्ययमपराधो यदाहाराभावेन कश्चिदवसनः स्यात् । बुद्धिपूर्व वेत्यत्रोदाहरणम् । यदा कश्चिदृणं करं वा दाप्यो भवति तदा नासौ हिमातपयोरुपनिवेशितव्यो भोजनाद्वा निरोड्व्यः । तथा कु- र्वाणं राजा दण्डयेदिति ।। १२. पूर्वोक्तायाः सभाया मध्येधिदेवनम् । यस्योपरि कितवा अक्षैर्दी- व्यन्ति तत्स्थानमधिदेवनं तत्काष्टादिनोन्ति । उद्ध्त्यावोक्षति । अवोक्ष्य तत्राक्षान्युग्मसंख्यान्वैभीतकान्विभीतकवृक्षस्य विकारभूतान्यथार्थान्याव- द्भिर्दूतं निर्वतेत तावतो निवपेत् । कः। यस्तत्र राज्ञा नियुक्तः सभिको नाम ॥ 'दूरे सभा कारयितव्या om. G. U.'- ·101 II. 10, 26.] १३. आर्या द्विजातयः शुचयोर्थशुद्धाः सत्यशीलाः सत्यवादिन एवं- भूता पुरुषास्तत्र दीवितारो देवितारः स्युः । त एव दिव्येयुरित्यर्थः । ते च तत्र देवित्वा यथापरिभाषितं पणं सभिकाय दत्त्वा गच्छेयुः । स च राज्ञे तमायमहरहः प्रतिमासं प्रतिसंवत्सरं वा दद्यात् । स एव स्थानान्तरे दीव्यतो दण्डयेत्सभास्थाने च कलहकारान् । तल याज्ञवल्क्यः [२,१९९- २०० ] ग्लह इत्यादि ॥ १४. .उत्सवादिष्वन्यत्रापि भवतीत्याचारः।। २. PATALA X., KANDIKA 26. ..........संग्रामे यज्ञस्तस्यात्मा यूपस्थानीयः। आत्मेति शरी- रमाह । अन्तरात्मा तु पशुस्थानीयः । प्रत्यानीय दत्तं द्रव्यं दक्षिणा । सूत्रे तु तं यज्ञ इत्याहुरिति गौणो वादः॥ ९. तत्र गौतमः। [१०,२६] विंशतिभागः शुल्कः पण्य इति । यद्व- गिम्भिर्विक्रीयते हिग्वादि तस्य विंशतितमं भागं राजा गृह्णीयात् । तस्य शुल्क इति संज्ञा । एष धर्म्यः शुल्कः। तमधिकृतैरवहारयेत् । ग्राहयेदिति । मूलादिषु विशेषस्तेनैवोक्तः [ गौ ध° शा° १०,२७ ] मूलेत्यादि ।। ११. अकराः । वर्णग्रहणात्प्रतिलोमादिस्त्रियो दाप्याः ।। १२. व्यञ्जनानि रमवादीनि यावत्तानि नोत्पद्यन्ते तावदकराः।। १४. तपस्विनोपि धर्मपरा एवाकरा नान्ये । धर्मपरा इति किम् । य आभिचारिकमन्त्रसिद्ध्ये तपस्तप्यन्ति तेप्यकरा मा भूवनिति ॥ १५. यस्त्रैवर्णिकानां पादावनेजनवृत्तिः स शूद्रोप्यकरः ॥ १६. अन्धादयश्चाकरा यावदान्ध्यादि । १७. ये च परिव्राजकादयो द्रव्यपरिग्रहैर्व्यर्थी निष्पयोजनाः शास्त्रतो येषां द्रव्यपरिग्रहः प्रतिषिद्धस्तेप्यकराः । तथा च वसिष्ठः [१९,२३] । अकर इत्यादि ॥ १८. यत्र परदारा आसते कुमारी वा पतिंवरा तत्र युवालंकृतोबुद्धि- पूर्वमज्ञानादनुपविशन्वाचा बाध्यः । अत्रेयमास्ते मात्र प्रविक्ष इति ॥ १९. ......द्रव्यानुरूपमपराधानुरूपं च । दुष्टभावग्रहणमाचार्यादिप्रेषि- तस्य प्रवेशे दण्डो मा भूदिति ॥ 1G. U.. omits this sentence.

·102 [II. 10, 27. २२. अथ संनिपातात्प्रभृति ते परदारकुमार्यों राज्ञा भृत्ये ग्रासाच्छाद- नदानेन भर्तव्ये॥ २४. परदारान्भत्रै श्वशुराय वा कुमारी पित्रे भ्रात्रे वा । अनभ्युपगमे तु प्रायश्चित्तस्य यावज्जीवं निरोधः ॥ PATALA X., KANDIKA 27. १. चरिते तु निर्वेषे यथापुरं यथापूर्वम् । धर्मात् । तृतीयार्थे पञ्चमी । धर्मेण संवन्धो भवति । हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तस्मादवश्यं प्रायश्चित्तं कारयितव्ये । ततो यज्ञविवाहादौ न कश्चन दोष इति ॥ २. योनपत्य आत्मनः शक्त्यभावं निश्चित्य क्षेत्रजं पुत्रमिच्छन्भार्या परत्र नियुङ्क्ते मृते वा तस्मिंस्तत्पित्रादयः संतानकाङ्किणस्तद्विषयमेतत् । कुलान्तरप्रविष्टा स्त्री सगोत्रस्थानीया भवति । सा हि पूर्व पितृसगोत्रा सती भर्तृगोत्रधर्मेरधिक्रियते । अतः सा भर्तृगोत्रपक्षाणां सगोत्रस्थानीया भवति । भर्ता तु साक्षात्सगोत्रः। तां सगोत्रस्थानीयां न परेभ्योसगोत्रेभ्यः समाचक्षीत । इयमनपत्यास्यामपत्यमुत्पादयति । सगोत्रायैव तु समाच- क्षीत । तत्रापि देवराय तदभावे सपिण्डेभ्यः ।। ३. कः पुनः सगोत्रस्य विशेषस्तमाह ॥ कुलायेति ॥ हि यस्मात्स्त्री कन्या प्रदीयमाना कुलायैव प्रदीयत इत्युपदिशन्ति धर्मशास्तस्मात्सगो- त्रायैव समाचक्षीतति । कुलाय कन्या कचिदेशेषु दीयते गोत्रजेन केनचि- दप्यनुभूयते । उक्तं च बृहस्पतिना। अभर्तृकाभ्रातृभार्याग्रहणं चातिदूषितम् । कुले कन्याप्रदानं च देशेष्वन्येषु दृश्यत इति ॥ ४. तमिमं नियोगं दूषयति ॥ तदिति ॥ यद्यप्येवं पूर्वे कृतवन्तस्त- थापि तदद्यत्वे विप्रतिपन्नं विप्रतिषिद्धम् । कुतः। इन्द्रियदौर्बल्यात् । दुर्बलेन्द्रिया ह्यद्यत्वे मनुष्यास्ततश्च शास्त्रव्याजेन भर्तृव्यतिक्रम इति प्रसङ्गः स्यादिति सगोत्रविषये च यो विशेषः सोपि नास्तीति ॥ ५. येन पाणिना पूर्वमग्निसाक्षिकं पाणिर्गृहीतः कन्यायास्तस्मात्पाणे- रन्यो भवति सगोत्रस्यापि पाणिः । यस्मादेवं पाणेः परत्वमविशिष्टं समान तस्मादविशेष इति । अवशिष्टमित्यपपाठः ॥ 1G. U.. omits all from कुलायकन्या क्वचिद्देशेषु:- ·103 तेन भुक्ता 1 II. 10, 27.] ६. पाणिरन्यो भवतु को दोषः । तद्व्यतिक्रम इत्यादि । तस्य पाणेर्व्य- तिक्रम उभयोर्दपत्योर्नरको भवति । खलु पुनरिति प्रसिद्धिद्योतको निपातौ। ......... ॥ ७. आरभ्यतेनेनेत्यारम्भणः। योयं दंपत्योः परस्परं नियमः। स आम्भ- णो यस्य नियमारम्भणः । एवंभूतो योभ्युदयः स एव वर्षीयान्वृद्धतरः कस्माद्वर्षीयान् । एवमुक्तेन प्रकारेण नियोगलक्षणेन यदपत्यमारभ्यते तस्मा- देवमारम्भणादपत्याद्वर्षीयानिति । अपात्यादित्यपि पाठः । आपत्यादिति प्रायेण पठन्ति ॥ ९. शूद्रस्त्वार्यायां त्रैवर्णिकायां प्रसक्तो वध्यः । एतच्च योन्तःपुरादिष्व- धिकृतो रक्षकः सन्स्वयमेव गच्छति तस्य भवति।............॥ १०. अस्य शूद्रस्य या दारभूता त्रैवर्णिका स्त्री तां कर्श- येद्वतनियमोपवासैः । या प्रजाता न भवति तद्विषयमेतत् । ब्राह्मणक्षत्रिय- विशां स्त्रियः शूद्रेण संगताः । अप्रजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतरा इति स्मरणात् ॥ ११. अन्यः पूर्वः पतिर्यस्याः सान न्यपूर्वा परभार्या । तस्यां सवर्णायां सकृद्मने पादः पतति पतितः स्यात् । द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तं तस्य तुरीयोंशस्त्रीणि वर्षाणि प्राकृतं ब्रह्मचर्यमस्य प्रायश्चित्तम् । एतच्च श्रोत्रिय- भार्यायामृतुकाले कामतः प्रथमं दूषकस्य । तत्र गौतमः [२२,२९] द्वे परदारे त्रीणि श्रोत्रियस्येति ॥ १७. ब्राह्मणस्य त्वेतेषु निमित्तेषु चक्षुषो निरोधः कर्तव्यः पठबन्धा- दिना चक्षुषी निरोव्ये यथा यावज्जीवं न पश्यति नतूत्पाटयितव्ये । न शारीरो ब्राह्मणदण्डोक्षतो ब्राह्मणो व्रजेदिति स्मरणात् । चक्षुनिरोध इति रेफलोपछान्दसः॥ १८-१९. यो वर्णाश्रमप्रयुक्तानियमानतिक्रामति तं नियमातिक्रमण- मन्यं वा प्रतिषिद्धानां कर्तारं रहसि बन्धयेन्निगडितं निरन्ध्यात् । आ समापत्तेः । यावदसौ नियमान्प्रतिपत्स्ये निषिद्धेभ्यो निवर्तिष्य इति ब्रूयात् ॥ ९१. यदि दण्डे प्रवृत्तं राजानमाचार्यो ब्रूयादहमेतमतः परं वारयि- ष्यामि मुच्यतामयमिति । ततोङ्गदण्डे प्राप्तेर्थदण्डोर्थदण्डे प्राप्ते ताडनं ता. डने प्राप्त घिग्दण्ड इति कृत्वा लदशे विसृजेत् । एवमृत्विजि । ऋत्विगा- ·104 [II, 11, 28. चार्यो राज्ञः स्वभूतो न दण्ड्यस्य । स्नातको विद्यावृत्ताभ्याम् । राजान- न्तरादिः। सर्व एते राज्ञा मान्याः। अतस्ते दण्ड्यस्य त्राणं स्युरुक्तेन प्रका- रेण रक्षका भवेयुः । नान्यः कश्चित् । तेप्यन्यत्र वध्यात् । यस्य वधानु- गुणोपराधो न तस्याचार्यादयोपि त्राणम् । हन्तव्य एव स इति ॥ कृष्यर्थ PATALA XI., KANDIKA 28. १. वैश्यो वैश्यवृत्तिर्वा परक्षेत्रं परिगृह्य यद्युत्थानं यत्नं कृषिविषयं न कुर्यात् । तदभावाद्याद फलं न स्यात्तत एतस्मिन्निमित्ते स कर्षकः समृद्धश्चेत्तस्मिन्भागे यत्फलं भावि तदपहार्योपहारयितव्यो राज्ञा क्षेत्रस्वामिनो दाप्यः । २. कीनाशः कर्षकस्तस्यावशिनोस्वतन्त्रस्य निर्धनस्य दासस्य कर्म- न्यासे स चेत्कर्म न्यसेद्विच्छिन्द्यात्तस्य दण्डेन ताडनं कर्तव्यं स दण्डेन ताडयितव्यः । अर्थाभावान्नार्थदण्डः । अपर आह । अवश्यवश्योविधेयः । यः क्षेत्रं परिगृह्यावशिनः कीनाशस्य कृषिकर्म न्यसेन्न स्वयं कुर्यात्तस्य परिग्राहको दण्डेन ताड्य इति । अथवावशिन इति बहुव्रीहिः । यस्य कीनाशस्य वशी स्वतन्त्रः क्षेत्रवान्नास्ति यदि पूर्वकृष्टस्य क्षेत्रस्य कृषि- कर्म न्यसेन कुर्यात्तस्य ताडनं दण्ड इति राजपुरुषस्योपदेशः॥ ५. ये च पशवो व्रजे गोष्टे निरुद्धास्तं व्रजं हित्वादिनः सस्यादेर्भक्षयि- तारो भवन्ति तान्कर्शयेद्वन्धनादिना कृशान्कुर्यात् । कः । यद्भक्षितं तद्वा- राजपुरुषो वा । नातिपातयेन्नातिनिरोधनं कुर्यान्नातिताडयेद्वा ।। ६. यदि पशुपः पशूनवरुध्य पालयितुं गृहीत्वा भयस्थानेषु विसृज्यो- पेक्षया मारयेन्नाशयेद्वा । नाशनं चोरादिभिरपहरणम् । तस्मिन्सति स्वा- मिभ्यः पशूनवसृजेत्प्रत्यर्पयेत्पश्वभावे मूल्यम् ।। कः । यस्तत्र रक्षकत्वे राज्ञाधिकृतः ॥ ८. पुनः प्रमादादुत्सृष्टेषु सकृदवरुध्य स्वामिभ्योवसृजेत् ॥ ९. ततो द्वितीयात्प्रमादादूर्ध्व प्राममानीयेत्यादि यदुक्तं तन्न सूझेना- द्रियेत । तस्मिन्विषय उपेक्षेत । ... 1G. U.' omits सस्मिन्सति.- ·105 II. 11.29.] १२. तथाशब्दस्य भोजनमित्यनेन संबन्धः । प्राणसंशयदशायामे- धोदकादेरादाने कामकृतेप्यदण्ड्यः । तथा भोजनमप्याददानः माणसंशये न दण्ड्य इति ॥ PATALA XI., KANDIKA 29. २. तेषु प्रयोजकादिषु यो भूय आरभते यस्य व्यापारार्थनिर्वृत्तावधि- कमुपयुज्यते तस्मिन्फलविशेषो भवति । ३. कुटुम्बिनी दंपती । तौ धनस्य परिग्रहे विनियोगे चेशाते । यद्य- प्येवं तथापि भर्तुरनुज्ञया विनास्त्री न विनियोक्तुं प्रभवति । भर्ता तु प्रभ- वति । तदेतेन वेदितव्यं न हि भर्तुर्विप्रवासे नैमित्तिके दाने स्तेयमुपदिशन्ती- ति [२,१४,११] ॥ ४. तयोरनुमतेनुमतौ सस्यामन्येपि पुत्रादयस्तद्धितेष्वैहिकेष्वामुष्मिकेषु च हितेषु वर्तेरन्द्रव्यविनियोगेनापि वा ।। ५. अर्थिप्रार्थनोविप्रतिषिद्धो वादो विवादः । तत्र विद्यादिगुणसंयुक्ता निर्णेतारः स्युरिति वाक्यशेषः । विद्याध्ययनसंपदध्ययनसहितं शास्त्र- ज्ञानम् । अभिजनः कुलशुद्धिः । वृद्धाः परिणतवयसः । मेधाविन ऊहा- पोहकुशलाः । धर्मेषु वर्णाश्रमप्रयुक्तेष्वविनिपातिनः । विनिपातः प्रमादः । तद्रहिताः ॥ ६. ते च निर्णयन्तः संदेहस्थलेषु लिङ्गतोनुमानेन दैवेन तप्तमाषादिना । इतिशब्दः प्रकारे । यच्चान्यदेवंयुक्तं वचनव्याघातादि तेन च विचिस्यार्थ- स्थितिमन्विष्य । निर्णेतारः स्युरित्यध्याहृतेन वाक्यसमाप्तिः ।। ७. अथ साक्ष्यविधिः ॥ पुण्याह इति ।। पुण्याहो देवनक्षत्रम् | प्रा- तर्न मध्याह्वादिषु । अनाविद्देग्निमिध्वा तत्समीपे । अपामन्त उदककुम्भ- मुपनिधाय तत्समीपे । राजवति राजाधिष्ठिते सदसि । राजग्रहणं प्राड्-ि वाकादरुपलक्षणम् । उभयत उभयोरपि पक्षयोः । सत्यवचनेन चासत्यवच- नेन साक्षिणो यद्भावि फलं तत्सत्यं ब्रूहि । अनृतं त्यक्त्वा सत्येन स्वर्गमे- ष्यसि । अनृतमुक्त्वा महाघोरं नरकं प्रतिपत्स्यस इत्यादिना प्रकारेण समा- ख्याप्य प्राड्विाकादिभिः पृष्ट इति शेषः । सर्वानुमतेर्थिप्रत्यर्थिनीः सभ्यानां 14 ·II. 11. 29.] 106 चानुमतौ सत्यां मुख्यः साक्षी गुणरुपेतो दोषैश्च वर्जितः साक्षी प्रश्नं पृष्टमर्थ सत्यं यथात्मना ज्ञातं तथा ब्रूयात् ।। १०. सत्य उक्ते स्वर्गो भवति । सर्वाणि च भूतान्येतं प्रशंसन्ति अपि देवाः ॥ ११. स्त्रीषु शूद्रेषु च या विद्या सा निष्ठा समाप्तिः । तस्यामप्यधिग- तायां विद्याकर्म परितिष्ठतीति ।। १२. अथर्वणा प्रोक्तमधीत आयर्वणिकः। वसन्तादिभ्यष्ठक् [पा.४,२, ६३ ] तेषामानाय आथर्वणः । आयर्वणिकस्येकलोपः । तस्य वेदस्य शेषोयं या विद्या स्त्रीषु शूद्रेषु चेत्युपदिशन्ति धर्मज्ञाः ।। १३. अत्र समानातं प्रतिपदं पाठः । तेन धर्मसमाप्तिः कृच्छाशक्या कर्तुं किंतु लक्षगकर्मणात्तु समाप्यते येन सामान्येन भिन्नानामप्यधिगमो भवति तल्लक्षणं तस्य कर्मणा करणेन समाप्यत इति । कर्मणात्विति द्वितकारपाठश्छान्दसः | आदिति वा निपातस्य प्रश्लेषः । स च सद्य इत्य- स्याथै द्रष्टव्यः ॥ १४. वक्ष्यत इति शेषः || सर्वजनपदेष्वित्याद्यभिजयतीत्यन्तं गतम् । १५. उक्तव्यतिरिक्ता ये धर्मास्ते धर्मशेषास्तान्स्त्यादीनामपि सकाशा- प्रतीयादित्येके मन्यन्ते । ते च प्रतिजनपदं प्रतिकुलं च भिन्नास्तथैव प्रत्ये. तव्याः । तत्र द्रविडाः कन्या मेषस्थे सवितर्यादित्यपूजामाचरन्ति भूमी मण्डलमालिख्येत्यादीन्युदाहरणानि । द्विरुक्तिः प्रश्नपरिसमात्यर्था । • G. UP omits the two first sentences.- . G. UP has only वक्ष्यते । गतम् ।। अभ्ययनपरिसमाप्यर्थी G. U'.- .

·VERBAL INDEX TO THE DHARMA SUTRA BY DR. THEODOR BLOCH. अ अग्निपूजा I, 4, 17. II, 25, 7. अग्निोमीय I, 18, 24. अंस 1, 25, 4. आग्निष्टोम II, 7, 4. अकर II, 26, 10. अग्निस्पर्श II, 25, 3. भकर्तृ I, 3, 15. अग्निहोत्र I, 14, 1. II, 7, 14. अकारण 1, 7, 10. 15, 6. 26, 1. 33, अग्न्यर्थ II, 22, 21. 7. 32, 28. II, 20, 16. अग्न्याधेय I, 1, 6. II, 11, 13. अकृतप्रातराश 1, 11, 23. अग्न्युत्पात I, 11, 30. अकृत्वा I, 25, 10. अक्तोभ्यक्त I, 8, 2. अग्र II, 4, 10. 11.27. 15, 13. अक्रीतपण्य II, 20, 16. अग्रदिधिषु II, 12, 22. अक्रीतराजक I, 18, 23. अग्लोस्नु 1, 3, 22. अक्रोध I, 28, 6. अङ्ग 1, 2, 28. II, 2, 1.3, 3. 8, 13. अक्रोधन I, 3, 23. 11, 14. अक्ष II, 25, 12. अङ्गहीन I, 29, 11. अक्षशील II, 16, 12. अचल 1, 22, 4. अक्षार I, 26, 3. 28, 11. अच्छम्बटकार I, 12, 3. अक्षीर 1, 26, 3. 28, 11. अच्छायोपग I, 18, 4. अखाद I, 17, 7. अज II, 14, 13. 18, 13. अजनवादशील I, 3, 13. अगन्तृ I, 3, 12. भगन्धसेविन् I, 2, 25. अजस्र 11, 25, 6. भगार I, 9, 10. 24, 15.28, 11. 19. अजिन 1, 2, 4. 3, 6. 9. 10. II, 19, II, 8, 22.23. 4, 14. 1. 28, 19. 21. अगुरु I, 14, 15. अञ्जलि I, 25, 1. अगुरुतल्प I, 21, 10. अणिक I, 19, 1. भगृयमानकारण I, 12, 8. अणीयस् I, 23, 2. अंमि I, 3, 42. 4, 16. 18. 20. 15, | अतस् I, 1, 1. 5, 10. 11, 38. 21. 12. 17.18.16, 14. 18, 32. 19, 19. II, 16, 27. 18, 17. 21, 8, 13. 25, 6.12.30, 20. 22. II, 1, 19.22, 11. 17.26, 23. 18. 3, 9. 20. 6,1.2. 3. 7, 2.| अतद्गुण II, 18, 11. 20, 2. 15. 12,6. 9. 11. 15, 13. 16. 17, अति-इ 1, 31, 14. 18.19. 19, 18. 22, 7.25,6.29, 7. अतिक्रम् I, 1, 28.18, 4.II. 12, 6.8.

·108 अतिक्रम I, 1, 35. 2, 9.5, 2. अध:शय्या II, 3, 18. अतिजी II, 25, 10. अधर्म I, 20, 6. 7. 21, 11. 28, 11. अतिथि I, 14, 1. 15, 1. II, 4, 11. II, 14, 15. 20. 6, 3. 5. 7, 2. 3. 5. 12. 13. | अधर्मचर्या II, 11, 11. 15. 16. 17. 8, 1. 2. 3. 14. 25,8. | अधर्माहत I, 28, 11. अतिपत् II, 28, 5. अधस् I, 4, 14. II, 1, 8. अतिप्रवृत् II, 10, 13. अधस्तात् I, 5, 21. अतिरात्र II, 7, 4. अधासनशायिन् I, 2, 21. अतिवै II, 19, 1. अधि II, 1. 1. अतिव्यपहार I, 28, 4. अधि- I, 1, 31. 2, 4. 7, 28.9, 1. अतिसृत I, 8, 30. II, 7, 15. 17, 19. • 5. 8. 13. 14. 27. 10, 13 to 18. अतीर्थ II, 20, 20. 11, 6. 14. 28. 35. 12, 2. 3. 13, अतृप्ति II, 1, 3. 6. 13. 32, 4.17. II, 5, 2.3.6, 4. अत्यन्त I, 18, 7. 15. 21, 3. अधिक I, 24, 4. II, 3, 6. 6, 13. 10, अत्याधान II, 20, 11. 6. 7. 19, 20. 29, 9. अत्याश I, 23, 5. अधिकार II, 15, 23. अत्र I, 4, 29. 24, 4. II, 6, 13. 15, | अधिगम् I, 10, 13. 17. 23. 29,9. अधिगत II, 10, 12. अथ I, 1, 1. 20. 29. 31. 32. 36. 2, | अधिदेवन II, 25, 12. 4 to 7. 18. 4, 23. 25. 5, 8. 10. | अधिरथ II, 18, 11. 8. 12, 3. 5. 13. 16, 8. 19, 6. 13. अधित्रि II, 3, 9. 15. 21, 7.12. 22, 6. 23, 4. 25, 9, अधिष्ठा II, 3, 4. 27, 9. 8, 13. 21. 29, 8. 10.30, 6. 23. 32, 23. II, 4, 19. 9, 13. अधिष्ठान II, 20, 11. 12. 13, 6. 14, 12. 13. 16, 1. 17, 7. अधिहस्त्य I, 8, 22. 21, 7. 18. 22, 6. 23, 3. 7. 24, | अधीन I, 2, 19. 7, 14. 15, 22. II, 1. 2. 7. 26, 22. 25, 14. अदण्ड्य II, 28, 12. अधेनु I, 31, 11. अदम्म I, 23, 6. अधोनाभि I, 24, 11.28, 11. II, 18,4. अदर्शन I, 8, 29. अधोनिवीत I, 6, 19. अदस् I, 5, 12. 31, 15. II, 16, 1.| अध्ययन I, 5, 23.8, 25. 9, 4. 11, 20. 13, 13. 14, 3. II, 4, 25.6, अदाम्भिक I, 20, 8. II. 29, 14. 13.10, 4. अदिवाशिन् I, 27, 7. अध्ययनसंवृत्ति I, 5, 9. अभ्यवसित I, 9, 7. अदिवास्वापिन् I, 2, 24. अध्यात्मिक I, 22, 1. अद्रोह I, 23, 6. अध्यापक I, 29, 8. 21, 13. अदुष्टकर्मन् I, 1, 6.

·109 . अध्यापन I, 2, 8. 32, 3. 14. II, 10, । अनभिभाषित I, 8, 14. 4.6. अनभिमुख I, 6, 20. अध्यापयितृ II, 5, 16. अनभिसंधिपूर्वम् I, 26, 7. अध्याय I, 5, 23.9, 1. 12, 7. II, 12, | अनमुत्र II, 21, 10. 20. अनर्थक I, 12, 7. अध्वन् I, 8, 12. अनहत् I, 17, 2. II, 9, 6. अध्वशील II, 16, 13. अनवशेषम् II, 8. 3. अध्वापत्र I, 6, 11. अनश्चत् II, 9, 13. अनक्ताशिन् I, 27, 7. अनश्वत्पारायण I, 27,9. अननि I, 11, 34. II, 21, 10. अनष्ट I, 14, 28. अनमिपक्कवृत्ति II, 18, 4. अनसूया I, 23, 6. अनङ्ग- I, 22, 7. अनसूयु I, 3,24. 10,5. अनडुह् I, 26, 1. 17, 30. II, 9, 13. | अनाक्रोश्य I, 26, 3. अनतिदूर I, 6, 21. अनागम I, 7,26. धनतिसृष्ट II, 7, 15. अनाचार्य I, 8, 27. अनत्याश I, 23, 6. अनाचार्यसंबन्ध I, 6, 35. अनधीयान II, 4, 16. 10,9. अनाम्य I, 23, 5. अनध्ययन II, 5, 1. अनात्यय I, 1, 27. अनध्याय I, 5, 26.9, 7. 11. 16. 22. | अनाद्य I, 17, 17. 19, 14. 10, 10. 28. 11, 4. 24. 27. 12, 7. | अनापद् I, 8, 25. 9. 32, 12. 14. II, 12, 20. अनाप्रीत I, 17, 9. अननियोगपूर्वम् I, 19, 12. अनामय I, 14, 27. अननूक्त I, 11, 85. अनायुष्य I, 5, 3. II, 19,2. अननूचान II, 10, 8. अनार्यव I, 26, 7.. अनन्त II, 4, 15.26, 1. अनार्या I, 27, 10. अनन्तदक्षिण II, 26, 2. अनावि:स्रगनुलेपण I, 32, 5. अनन्तर I, 5, 23.8,30. अनावृत्ति I, 25, 1. अनन्तेवासिन् 1,8, 26. अनाश्य II, 18, 2. अनन्तेवास्याहत I, 18, 2.. अनाश्वस् II, 12, 13. 14. अनन्य II, 17, 1.23, 12. अनासनयोगविहित I, 6, 26. अनन्य I,28,2. अनासन्न I, 6, 21. अनपस्छादयमान I,8,24. अनाहूत I, 8, 17. अनपत्य II, 26, 12. अनिकेत II, 21, 10. 21. अनपश्रित I, 6, 17. भनिमित्त I, 31, 10. II, 10, 3. अनपिहित I, 10, 8. श्रनिर्दश I, 17, 24. धनपेक्षा I, 22, 6. अनिर्देश I, 16, 18.

·110 अनिवृत्ति I, 4, 26. अनुवै I, 6, 15. अनिह II, 21, 10. अनुव्याहार 1, 29, 15. अनीप्सत् I, 19, 10. अनुलेपन I, 11, 13. अनु II, 1, 17. 24, 1. अनुष्ठा I, 22, 1. 4. 5. 8. 23, 6. II, अनु- II, 21, 13. 7, 7. भनु-ईक्ष् II, 13, 19. अनुष्ठान II, 2, 2. 3. अनुकथ् I, 2, 22. अनुस्तन् I, 9, 20. धनुकाङ्क्ष I, 8, 24. अनुस्मृ I, 2, 5. 23. अनुकृ II, 5, 8. अनूचानपुत्र II, 17, 22. अनुख्यातृ II, 6, 2. अनूत्था I, 6, 7. 31. 36. 17, 3. अनुगम् I, 6, 8. अनुत्पद् I, 20, 3. 4. अनुगमन II, 4, 26. अनुत्सर्ग II, 21, 4. अनुग्रह II, 5, 6. अनूद्भासिन् I, 30, 12. अनुज्ञा I, 6, 2. 10, 18.25, 3. 28,11. | अनूपसद् II, 21, 6. II, 9, 3. 12, 8. 22, 24. अनृत I, 26, 3. II, 18, 3. 21, 18. अनुज्ञातृ I, 25, 5. 29, 8. अनुत्थित I, 16, 19. अनृतसंकर I, 19, 15. अनुदेश्य I, 2, 22. II, 19, 15. अनृत्तदर्शिन् I, 8, 11. अनुधात् I, 6, 9. अनेनस् I, 19, 15. अनुपरोध II, 9, 10. 12. 26, 1. अनैपुण I, 8, 26. अनुपस्तीर्ण II, 22, 23. अनैश्चारिक I, 22, 1. अनुपस्तीर्णासनशायिन् I, 8, 4. अन्त I, 16, 10. II, 3, 18. 21, 6. अनुपस्थकृत.I, 6, 14. 23, 11. 29, 7. अनुपेत I, 1, 32. 2, 1. II, 9, 7. 15, अन्तःशव I, 9, 14. 16, 20. 18. 24, 8. 26, 18. अन्ततस II, 22, 3. 23, 2. अनुबन्ध I, 7, 14. अन्तर् I, 16, 11. II, 25, 3. अनुभाविन I, 10, 6. अन्तर I, 10, 20. 12, 4. II, 1, 5. अनमतिपूर्वम् I, 28, 5. 13, 3. 17, 8. 25, 5. अनुमन् II, 29, 4. 7. अन्तरा I, 24, 12. अनुमा I, 12, 10. अन्तराल II, 1, 18. अनुमान I, 3,27. अन्तरिक्षलिङ्ग II, 4, 2. अनुवच I, 1, 10. अन्तरिक्ष्य II, 7, 16. अन्तरेण I, 31, 14. II, 12, 6. धनुवादय I, 11, 6. अन्तर्धा I, 30, 15. अनुवाद II, 14, 13. अन्तर्धिन् I, 3, 41. अनुवृत् I, 12, 12. अन्तर्वनी II, 4.12. अनुवाक I, 11, 20.

·111 अप I, 2, 30. 3, 39. 11, 17. 15,2. अन्तवत् II, 24, 14. 7. 10. 16, 2. 8. 25, 10.30, 18. भन्तश्चाण्डाल I, 9, 15. 19. 20. 22.32,7. II, 1, 13.15. भन्ति I, 2, 2. 2,9.3, 3.9. 4,23. 6, 14. 12, अन्तेवासिन् I, 6, 34. 8, 26. II, 14, 9: 16, 23.22, 4.13. 23, 2.26, 3. 17,4. 6. 7. 29, 7. अन्ध II, 26, 16. अप-अस् I, 18, 32. अन I, 10, 28. 15, 23.16, 21. 23. | अप- I, 7, 2. 32, 20. 17, 4. 14. 19, 14. 20, 12. 15. अपग्रह I, 7, 7. 31, 1. II, 1, 3. 6. 3, 2. 9. 10. अपच्छिद् I, 16, 17. 11. 4, 13. 16. 6, 17. 19. 7, 4. | अपजि I, 24, 21. II, 26, 2. 17.8..4. 15, 15, 16, 24. 18, 8. अपण्य I, 20, 11. 25,9. अपतनीय I, 26, 12. 27, 9. 29, 15. धनप्राशन II, 15, 19. अपत्य II, 13, 10. 16, 8. 27, 7. अन्नसंस्कर्तृ II, 3, 1. 6, 16. अपनुद् I, 25, 10. अन्नाद I, 19, 15. अपपर्यावृत् I, 7, 2. अत्राय ],3,26. अपपात्र I, 2, 25. 16, 30. II, 17, अत्रााकाम I, 1,24. 20. 21, 6. अन्य I,3,34. 4,3.7. 5, 10. 13. अपपात्रा I, 21, 17. 7, 13. 8, 14. 30. 9, 12. 10, 18. अपर I, 27, 9. 81, 2. II, 5, 18. 15, 11, 38. 13, 7. 14, 2. 15, 13. 22. 16,24. 17, 5. 27. 21, 9.19. 22, 6. 23, 2. 24, 13. 26, 7. 12. | अपरपक्ष I, 16, 5. 6. 7. 29, 4. 31, 21. 82, 29. II, 1, अपरयोग I, 17, 20. 14.2, 7. 5, 7. 10, 5. 11, 12, अपररात्र I, 5, 12. 9, 23.32, 15. 12, 18. 18, 2. 19, 4. 14. 20, | अपराध I, 8, 28. 19. 23, 8. 24, 2. 8. 26, 3. 27, 18.28,14. 29,4. अपराल II, 16, 5. अन्यतर II, 6, 10. 11, 13. अपरिगृहीत II, 10, 5. भन्यत्र I, 2, 19. 25. 6, 17. 7, 26. अपरिमित II, 2, 2. 6. 7, 16.9,13. 27. 10, 7. 32, 12. II, 17, 25. अपरिसंवत्सर I, 10, 11. II, 15, 2. 25, 14.27,21. अपरेण II, 3, 20. भन्यपूर्वा II, 27, 11. अपरेवुस् II, 17, 12. भन्यप्रयोजन II, 6, 5. अपर्नु I, 11, 27. 31, 35. भन्ववस्थायिन I, 6, 29. 35. अपवह II, 15, 16. थन्ववसो I, 18.7.15.21, 8. अपवाद I, 28, 2. अन्यहम् II, 28, 1. अपश्शि I, 32, 16. भन्वारूह I, 8, 12. 14, 16. अपस्वान I, 11.30. भन्वाहार्यपचन II, 7.2. अपहन् 1,27, 11. ..

·112 29, अभि-अस् भपहा II, 19, 7.8. अप्रायत्य I, 11, 25. अपर II, 26, 1. अप्रायश्चित्त I, 18, 11. अपावृत I, 11, 18. अपि 1, 2, 3. 3, 26. 34. 4, 9. 29.5, अप्रोक्षित I, 15, 12. II, 12, 5. अप्रिय II, 7,5. 13. 6, 32. 34. 35. 7, 12. 31. 8, 22. 27. 9, 19. 10, 8. 12, 3. | अबहुपाद II, 6, 8. 15, 8. 16, 9. 18, 2. 6. 14. 19, | अबुद्धिपूर्वम् II, 26, 18. 10. 13. 15. 21, 18. 25, 9. 12.| अब्रह्मन् 1, 5, 7. 26, 12. 27, 9. 28, 9. 14. 29, 4. | अब्राह्मण I, 27, 10. 31, 22. 6. 10. 30, 23. 32, 23. II, 1, 18. अब्लिङ्ग- I, 26, 7. 2, 1. 3, 8.4, 22. 5, 1. 9, 13. | अभक्ष्य I, 17, 38. 26, 7. 13, 4. 6. 14, 12. 13. 15. 17, 5. अभाग II, 14, 15. 7. 19, 4. 23, 7. 24, 1. 2. 7. | अभाव II, 4, 14. 8, 9. 11, 13. 14, 4. 2. 3. 5. 19, 19.25, 11. 28, 1. अपितृक I, 11, 2. अविधान I, 10, 8. अभ्यसेत् I, 27, 8. अपिधानी II, 4, 3. अभिक्रम् I, 29, 7. अपिहित I, 11, 19. अभिजन II, 29,5. अपूप I, 16, 17. अभिजनविद्यासमुदेत I, 1, 12. अपूर्वा II, 13, 1. अभिजि I, 20, 9. II, 7, 16. 11, 4. अपेय I, 17, 17. 21. 26, 7. 20, 23. 26, 1.29, 14. अपैशुन I, 23, 6. अभित्रास I, 8, 29. अप्रतिकृष्ट I, 30, 13. अभिदह I, 17, 10. 28, 15. अप्रतिलोमयत् I, 2, 20. अभिधान I, 31, 4. अप्रतिवातम् I, 6, 23. अभिनिमुक्त II, 12, 13. 22. अप्रतिष्टब्ध I, 6, 16. अभिनियम II, 16, 7. अप्रतिष्ठित II, 12, 11. अभिनिह I, 9, 16. अप्रतीक्ष II, 15, 9. अभिनिधि II, 22, 4. 23, 2. अप्रतीभा II, 9, 4. अभिपीड् I, 5, 22. अप्रमत्त II, 13, 6. अभिप्रसारण I, 6, 4. अप्रमाण II, 23, 10. अप्रयत I, 14, 18. 19. 20. 15, 8. 13. | अभिप्रसृ 18. 16, 14. 21. 22. 29, 14. 31, | सारयीत I, 6, 3. 30, 22. 4. II, 15, 19. अभिभाष I, 6, 6. 8, 14. अप्रयतोपहत I, 16, 21. अभिमन I, 28, 1. 27. अप्रवदित I, 19, 13. अभिमुख I, 6, 20. 30, 20. II, 3, 2, अप्राणहिंसा I, 26, 6. 5, 4.6, 7.22, 13. भाभिरूप II, 8, 4. भप्राणायामशम् I, 26, 14.

·113 अभिवद् I, 14, 11. 14. 15. 18. II, | अभ्युदित II, 12, 14. 22. 15, 22. 4, 17.8, 1. अभ्युद्यम् I, 19, 11. वादयीत I, 5, 12. 16. 14, 16. 22. अभ्युपनि I, 19, 1. आभिवाद I, 5, 12. अभ्र I, 11,31. आभिवादन I, 5, 17. 19. 14, 13. 17.| अमत्र I, 3, 25. 36. II, 4, 23. II, 4, 17. अमातृक I, 11, 1. अभिविदृश् I, 5, 8. अमात्य II, 25, 10. अभिव्याह I, 12, 5. 28, 11. अमावास्या I, 9, 28.31, 19. अभिशस् I, 19, 15. अमृत I, 22, 4. 7. II. 24, 1. अभिशस्त I, 3, 25. 24, 6. 15. 28, अमृतत्व II, 5, 19. 23, 5. 17. 29, 8. II, 2, 6. अमेध्य I, 16, 14. 24. 25. 17, 5. अभिषिक्त II, 22, 12. अमेध्यसेविन् I, 16, 26. अभिषेचन II, 6, 10. अमोह I, 23, 6. अभिष्ठा II, 12, 5. अयाचितव्रत I, 27, 7. अभिसंधिपूर्वम् I, 16, 7. अयाज्य II, 10,9. अभिहन् II, 22, 13. अयोग I, 23, 5. भाभिह I, 8, 7. अयोनि I, 26, 7. अभीचार I, 29, 15. अयोमिश्र I, 2, 35. अभोजन I, 26, 4. II, 15, 5. 17, 24. अरण्य I, 4, 14, 9, 17. 11, p. 34. अभोज्य I, 4, 12. 16, 16.21. 22. 14, 31. 24, 11. II, 22, 16. 20. 17, 28. 18, 10. 16. 26, 7. 27, 3. 25, 15.28.7. अभ्यग्र I, 11, 25. अरण्यवासिन् II, 9, 13. अभ्यन्जन II, 6, 15. अरिक्त II, 1, 15. अभ्याधिमन I, 19, 13. अरोष I, 23, 6. अभ्यधिमृत I, 5, 21. अर्थ I, 3, 43. 7,21. 8, 16. 25. 14, अभ्यव-इ I, 25, 10. II, 22, 13. 3. 20, 1. 3. 24, 1. 19. 23. 28, अभ्या-ई I, 8, 7. 21. 29, 1. II, 4, 22. 6, 1.8, 4. अभ्यागम् II, 4, 19.5, 4. 6, 3. 5. 7. ]1, 9. 12, 17. 13, il. 16, 3. 21, 7, 12. 13.15. 6. 23, 1. अभ्यागम I, 10, 13. अर्थग्राहिन I, 24, 23. अभ्यागमन I, 1, 33. 2, 6. अर्थिन् II, 4, 13. अभ्याश्रु II, 22, 20. अर्थ I, 2, 14. 24, 11. II, 18, 15. अभ्यास I, 28, 20. II, 27, 12. अर्धपञ्चम I, 9, 3. अभयचय II, 20, 7. अर्धमास I, 29, 17. अभ्युदय I, 20, 2. II, 27, 7. अर्धरात्र I, 9, 24. 32, 14. अभ्युदा- II, 7,13. 15. अर्धशाणीपक्ष I, 24, 11. 15 ·114 अर्यमन् II, 23, 4. 5. अवशिन् II, 28, 2. अर्ह I, 14, 13. अवसद् II, 25, 11. अर्ह II, 8, 5. अवसृज II, 26, 24. 28, 6.7. अर्हत I, 13, 14. II, 10, 1. अवस्था I, 25, 11. II, 22, 16. अलंकार II, 14, 9. अवस्फूर्ज I, 12, 3. अलंकृ II, 11, 17. 26, 18. अवहितपाणि I, 6, 10. 14, 22. अलब्ध (०ब्धोप instead of °ध उप०) अवह II, 26, 9. I, 24, 17. अवाङग्र I, 2, 38. अलब्ध्वा I, 22, 6. अवाचीनपाणि II, 4, 5. अलवण I, 26, 3. 28, 11. अवि II, 14, 13. अलोम I, 23, 6. अविकथयत् I, 6, 13. अलोलुप I, 20, 8. II, 29, 14. अविकृत I, 21, 2. अव-आप् I, 4, 29. -7, 4. अविचिकित्सा I, 13, 11. अव - I, 24, 22. अविज्ञात I, 24, 8. अव-ईक्ष I, 12, 7. II, 6, 17. आवद्वम् I, 1, 11. II, 28, 10. अव-उक्ष् II, 1, 13. 3, 15.4, 23. अविधि I, 11, 21.18, 31. II, 24, 18. 25, 12. अविनिपातिन् II, 29, 5. अवकीर्णन I, 26, 8. अविप्रक्रमण II, 5, 2. अवगाह I, 11, 17. 15, 16. अविप्रतिपन्न I, 1, 13. अवगाहन II, 2, 9. अविप्रतिषिद्ध I, 12, 6. II, 20, 22. अवघा I, 17, 5. अविमनस् I, 6, 13. अवधा I, 17, 16.31, 22. अविरोध I, 23, 6. अवधू II, 19, 11. अविशिष्ट II, 27, 5. अवभृथ I, 24, 22. II, 7, 10. अविशेष II, 14, 11. अवमिह I, 30, 17. अविहित I, 11, 20. 20, 10. 14. अवमृश् I, 16, 25. अवृत्ति I, 18, 6. अवर I, 5, 4. II, 13, 9. 24, 4. अव्यग्र II, 4, 9. 21, 2. अवरवयस् I, 14, 11. 26. अव्यतिक्रम II, 13, 2. अवरान II, 15, 15. अव्यपदेश II, 8, 13. अवराय I, 2, 16. II, 6, 14. 20, 3. अश I, 17, 14. 19, 13.27, 7. II, 3, 12. 6, 19. 7, 3.9, 13. अवरुध् II, 28, 6. 8. अवरोध I, 9, 25. अशक्ति I, 3, 38. अवरोधन II, 28, 4. अशन I, 7, 27.30. अवरोहण I, 32, 25. अशब्द I, 22, 7. अवर्णसंयोग I, 2, 38. अशरण II, 21, 10. 21. अवलेखन I, 8, 5. अशरीर I, 22, 7.

·115 अशर्मन II, 21, 10. 21. असमावृत्त II, 6, 12. अशिष्ट II, 11,9. असमुदेत II, 7, 17. असमेत्य II, 11, 5. अशुचि I, 29, 14. अशुचिकर I, 21, 12. 19, 29, 15. 17. | असंबन्ध II, 17, 4. 18. II, 12, 22. असंभाष्य I, 14, 30. अशुचिलिप्त I, 2, 29. असि I, 16, 16. अशद I,1, 6. असूया I, 23, 5. अश्मन I, 30, 21. अस्कन्दयत् II, 19, 6. अश्राद्ध I, 10, 30. अस्तम्-इ I, 31, 18. अश्रु I, 16, 14. अस्तमित I, 4, 15.31, 3. 32, 8. अष्टन् II, 9, 13. अस्तेन II, 16, 9. अष्टम I, 1, 22. II, 3, 20. 16, 15. अस्पर्श I, 22, 7. अष्टमी II, 3, 8. अस्मद् I, 28, 11, 29, 9. अष्टाक्य I, 10, 2. अह II, 7, 15. 14, 13. 15, 9. 24, 1. अष्टाचत्वारिंशत् I, 2, 12. II, 18, 4. 26, 2. अष्टाचत्वारिंशत्परीमाण I, 30, 2. अहन् I, 4, 23.28.8, 18.9, 18.22. 10, 28. 11, 6. 11. 12, 5.15. II, अष्टाशीतिसहस्त्र II, 23, 4. 5. 1, 7.16.3, 6.5, 1. 12, 14. 16, अस् I, 1, 27.32. 2, 1. 17. 19.3, 4. 6.7.8.20, 4. 26. 3, 26. 6, 4. 32. 7, 11. 12, 6. अहन्यमान I, 22, 4. 7. 11. 13, 9.15, 1. 8. 10. 16, | अहर्ष I, 23, 6. 11. 23. 18, 5. 20, 5. 6. 21, 20• अहविर्यानिन् I, 18, 29. 25, 10.28, 2. 10. 13. 32, 5. II, अहविष्य II, 15, 16. 18, 3. 1, 7. 13. 15. 20. 3, 1. 4. 19. 4' 27.5, 5. 18. 6, 2. 10. 7, 14.. 8, अहित I, 22, 6. 1. 2. 9, 12. 11, 14. 20, 20. 21, अहिरण्य I, 11, 34. 10. 21. 24, 8. 14. 25, 6. 13. 26, अहुत II, 7, 15. 15, 16. 5. 27, 21. अहोरात्र I, 9, 28. 10, 10. असंयोगसंयोग I, 21, 8. आ. असंवृत्ति I, 14, 5. आ I, 1, 27. 8, 29. 10,29. 13, 1. असंवेशन II, 1, 16. 32,11. II, 5, 16. 9, 2. 5. 11, 1. 3. 12, 15.15,2.19.20.22.17, असंस्कृता II, 18, ४. 24. 19, 12. 20, 4. 24, 5.27,19. असंस्पृशत् I, 15, 13. आ- II, 15, 9. असंदर्श I, 2, 29. आकालम् I, 11, 29. 30. II, 15, 5. असमय I, 13, 10. आकाश II, 22, 4.22. 23, 2. असमर्थ II, 9, 12. आक्रुश I, 26, 3. II, 27, 14. भसमापत्ति II, 27, 20. आक्रोश II, , 13.

·116 भागम् I, 9, 18. II, 6, 1. 7, 17. आत्मन् (Acc.) I, 22, 6. आगुप I, 4, 24. आत्मन् (Loc.) I, 23, 1. भाङ्गिरस I, 2, 2. आत्मप्रयोजन I, 3, 35. भाचक्ष् I, 20, 6. 25, 4. 31, 9. II, 3, आत्मयूप II, 26, 2. 9. 18, 4. 25, 4. आत्मलाभ I, 22, 2. आचम् I, 4, 20.21. 6, 37. 15, 2. 3. आत्मलामीय I, 22, 3. 4. 11. 17. 23. 16, 1.2. 9. 10. आत्मवत् I, 20, 8. II, 29, 14. 13. 17, 3. II, 2, 1. 5, 6. 15, 1 आत्मसंयोग I, 8,6. 16, 12. 19, 12. आत्रेयी I, 24, 9. आचमन II, 3, 5. आथर्वण II, 29, 12. आचर् I, 8, 11. 19. 22, 8. 32, 18. आदा I, 8, 22. 25, 4. 28, 21. 29, आचार I, 4, 8. 21, 11. II, 6, 1. 6. II, 22, 16. 26, 21. 27, 16. भाचार्य I, 1, 14. 2, 19. 3, 31. 43. 28, 10.12. 4, 23. 25. 5, 7. 18. 20. 6, 13. | आदितस् II, 29, 9. 35. 7, 12. 20. 21. 27. 30. 8, 6. आदित्य I, 5, 18. 30, 20. 31, 18. 27. 10, 1. 10. 14, 6. 24. 26, 11. 19. II, 6, 2.2, 13. 28, 6. II, 4, 24.5, 4. 6. 11.15. 8, 6. 7. 10, 1. 14, 8. 23, 10. आदिन् II, 28, 5. 26, 11. 27, 21. आदीप I, 28, 15. भाचार्यकुल I, 2, 11. 3, 33. 8, 22. आदृ II, 10, 3. 13, 19. II, 21, 1.3. 6. आद्य II, 3, 16. 12, 3. आचि I, 1, 14. आधा I, 4, 16. 15, 12. 25, 1.27, 1. II, 22, 7. आच्छद् I, 24, 11. 28, 11. II, 18, 4. आधान II, 11, 14. आच्छादन II, 21, 11. 22, 1. 17. आधि I, 18, 20. अच्छिद् I, 7, 4. 30, 21. आजिपथ I, 24, 21. आनडुह I, 2, 5.17, 31. आनयन II, 17, 17. आजी I, 18, 19, आनी II, 28, 7. आज्य II, 23, 10. आनुपूर्व्य II, 22, 6. आतच् I, 29, 14. आनुमानिक I, 4, 8. आतप II, 25, 11. आनृशंस I, 23, 6. आप I, 1, 12. 5, 15. 19, 3.9. II, आतुरव्यन्जन II, 19, 6. 17, 10. आत्ततेजस् II, 20, 10. आपणीय I, 17, 14. आत्मन् I, 2, 24. 6, 34. 8, 25. 10,. 25. 15, 22. 25, 7. 28, 15. 17.| आपद् (आपद्यते) I, 8,26.II,11,10.11. 31, 19. II, 5, 18. 7, 12. 8, 4. | आपद् I, 8, 16. 10, 11. II, 4, 25. 9, 11, 12. 1], 9. 12, 12. 21, 13. 'आपूर्यमाणपक्ष II, 20, 3. आतुर II, 11, 7.

·117 आवृत् I, 26, 14. आभिशस्त्य I, 21, 8. 26, 6. आवप II, 15, 7. आम I, 18, 1. 3. आवम् (Nom. Dual) I, 20, 6. आमन्त्र I, 6, 37. II, 17, 18. आक्ह II, 12, 1.2. आविक I, 3, 7. आमन्त्रण II, 17, 18. 25, 4. आममांस I, 11, 4. 17, 15. आविश I, 8, 11. आम्रा II, 24,1. आवीसूत्र I, 2, 36. आत्रात I, 11, 37. आवृ I, 23, 2. आम्र I, 20, 3. आयतन I, 32, 24. आश्यान्न I, 19, 2. आयम् I, 25, 6. II, 12, 15. आश्रम II, 21, 1.23,9.24, 14. आयुध I, 20, 12. 29, 6. II, 16, 21. | आश्वमेधिक I, 24, 22. आयुधग्रहण II, 25, 14. आषाढ I, 11, 20. आयुधीयपुत्र II, 17, 21. आष्ठेवन I, 32, 28. आयुष्काम I, 1, 22. आस् I, 6, 6. 22. 26. 27.8, 8. 12, आयुस् I, 5, 15. II, 7, 4. 2. 16, 2.27, 10. II, 12, 13. आरण्य II, 16, 18. 22, 1. 17. आसद् I, 6, 10, 11. 15, 18. आरम I, 4, 26. 23, 2. 28, 9. II, 16, आसन I, 6, 33. 8, 11. 25, 10. 30, 8, 32, 9. II, 4, 16. 5, 5. 8. 6, 7. 1. 17, 24. 21, 5. 22, 7. 29, 2. 8. 7, 17. 22, 23.7, 25. आरम्भण II, 5, 19. आसनगत II, 17, 17. आरात् I, 31, 2. 3. आसुर II, 12, 1. थारुह I, 11, 16. आसेव् I, 18, 11. आरोग्य I, 14, 29. II, 11, 17. आस्य I, 16. 11. 12. आरोहण I, 32, 2.5. आस्त्राव II, 5, 19. आर्जव I, 23, 6. आहवनीय II, 7, 2. 16, 3. आई I, 16, 15. 30, 21. आहा I, 5, 8. आर्य I, 3, 40. 12, 6.8. 20, 7. 8. आहितानि II, 7, 13.9, 13. 21, 13. 17. 23, 6. 28, 13. 29, 1. | आहूताध्यायिन् I, 5, 26. 9. II, 3, 1. 4. 10, 11. 25, 13. आह I, 3, 25. 4, 13. 14. 7, 19. 20. 26, 4. 27, 8. 14. 29, 14. 16,32. 19, 13.27, 2. II, 4, 20. 6, 7.11.12. 16. 12, 11.23, 1. आर्ष II, 11, 18. आहे I, 8, 7. आलभ II, 3, 3. आलम्भ II, 16, 14. इत् II, 24, 8. आलिप्तमुख I, 8, 2. इतर I, 1, 7. 2, 32. 8, 20. 26,2. 29, 8. II, 9, 3. 11, 8. 15, 10. आवसथ I, 31, 2. 3. II, 6,115. 25, 22, 16. 4.8.9. इति I, 1, 10. 11. 32. 33. 2, 2. 6. आर्या II, 29, 9. too ·118 3. ई 24. 37. 38.3, 9. 26. 4, 5. 6.15. | इन्द्रिय I, 16, 7. 23, 2. II, 10, 12. 17.24.5, 8.9.12.20.22.6,4. 24, 4. 34. 37. 7, 5. 7. 11. 21. 8, 5. 7. | इन्द्रियकाम I, 1, 25. 15. 22. 29. 30. 9, 3. 10. 22. 24. | इन्द्रियप्रीत्यर्थ II, 10, 3. 10, 2. 4. 7. 8. 10. 12. 15. 11, 3. | इन्ध I, 4, 16. II, 29, 7. 13. 28. 33. 12, 1. 2. 3. 5. 14. | इन्धन I, 15, 12. 13, 1. 9. 10. 11. 14. 18. 19. 20. इव I, 6, 13. 8, 24. 27, 10. II, 6,3. 14, 24. 15, 19. 16, 4. 6. 13. 14, 13. 17, 15. 23.28. 31. 18, 2. 13. इए I, 1, 34. 2, 6. 3, 9. 9, 13.13, 26. 19, 3. 4. 5. 12. 13. 15. 20, 19. 31, 19. II. 18, 3. 23, 1. 3. 6. 21, 8. 10. 18. 23, 6. 24, ईषिरर्ष० ( instead of ०र ऋष०) 15. 25, 12. 26, 13.27, 7. 28, 1. II, 23, 4.5. 2. 5. 11. 16. 19. 29, 1. 7. 3. 9. इषुमात्र I, 15, 19. 12. 16. 18. 30, 1. 3. 31, 1.6. इष्ट I, 3, 26. 11. 12. 15. 16.21.32, 9.10. 14. 24. II, 2, 3. 3, 2. 9. 10. 11. इष्टापूर्त II, 7, 4, 14. 16.5, 8. 16. 6, 2. 8. 9. इष्टि I, 27, 2. 11. 14. 15. 17. 18. 20. 7, 3. 5.| इह I, 23, 3. I, 17,8. 9. 21, 16. 6. 11. !3 to 17.8, 7. 11. 13. 9, 6. 13. 10, 6. 11, 1. 7. 12, 15. | ईर्ण्य II, 13, 6. 23. 13, 5. 6. 11. 14, 6. 9. 11. | ईश II, 29, 3. 12. 13. 15, 12. 20. 22. 17, 8.9. 18. 19. 21. 22. 18, 4. 16. 19, उ I, 3, 26. 5, 8. 12, 5. II, 24, 1. 2. 18. 19. 21, 1. 22, 2. 4. 14. | उक्थ्य II, 7, 4. 23, 2. 6. 10. 24, 1. 5. 6. 8. 12. | उग्र I, 7, 20. 21. 18, 1. 25, 4. 5. 14. 26, 2. 27, 3. 11. उच्चर I, 31, 1. 15. 16. 21. 28, 10. 29, 1. 6. 12. | उच्चैर्भाषा II, 5, 9. 15. उच्चैस् II, 23, 10. इदम् I, 3, 26. 4, 29. 6, 5. 13. 29. | उच्चस्तराम् I, 8, 8. 36. 7, 12.13. 8, 3. 21.12, 5.14, | उच्छिष्ट I, 3, 27. 37. 4, 1. 2. 5. 11. 3. 4. 15, 20. 20, 1. 6. 22, 5. 8. 6, 36.7,27. 30.15, 23.16, 11. 23, 2. 24, 25. 28, 7. 18.29, 1 17, 3. 21, 17. 31, 22. II, 9, 7. II, 4, 19.6, 2. 7, 12. 17. 16, 1 18, 11.20,2. 21, 13. 24, 1. 2. 10. 12. 25, 3. | उच्छ्वास I, 24, 24. 28, 18. 29, 1. 11. 27, 10. 28, 4. उत II, 19, 8. इदा३म् JI, 6, 17. उत्क्रम् I, 24, 13. इदानीम् II, 13, 6. उत्तम I, 24, 24. 28, 18. 29, 1. II, 3, 14.4,8. 18, 13. हदि I, 22, 5. इन्द्रधनु I, 11, 31. 31, 16. उत्तर I, 3, 10. 26, 12. II, 4,3. 4.6. उ ·119 21. 12, 22. 18, 15. 22, 5. 23, 2. | उदाचार I. 3, 15, 8, 8. उदामन्त्रण I, 8, 15. उत्तरतस् II, 4, 23. उत्तरपूर्वदेश II, 3, 23. उदाह I, 19, 13. 15. 22, 3. 23, 4. उत्तरेण I, 30, 7. II, 1, 14. 3, 4. 25, 9. 30, 23. 32, 33. II, 9, 13. 13, 6. 17, 7. 23, 3. 23, 5. उद-इ I,5, 18. 31, 18. उत्तृ I, 15, 11. II, 15, 7. उत्था I, 5, 12.7, 1. 32,14. II, 4, 17. | उदीची II, 1, 13. उदीचीन II, 15, 16. उत्थान II, 28, 1. उदीच्यवृत्ति II, 17, 17. उत्पद् I, 7, 14. उद्धन् II, 25, 12. उत्पादयित II, 13, 5. उत्सन्न I,12, 10. उद्धृ II, 6, 17. 18. 7, 15. 12, 23. 17, 18. 19. उत्सत्रश्लाघ I, 2, 27. उत्सर्जन II, 5, 16. उद्यम् I, 15, 7. 19, 13. उन्मत्त I, 19, 1. II, 11, 9. 14, 1. उत्सादन I, 8, 5. 11, 13. उत्सिच् II, 1, 14. 15, 9. उप-आस् I, 6, 13. उत्सन I, 10, 18. 11, 23. 26, 11.| उपघा I, 7, 4. 8. उपचार II, 1. 11. II, 21, 10. 29. 28, 7: उपजि I, 24, 21. उदक I,#, 20. 21. 17, 16. 20, 12. 26, 14. 27, 1.5.28, 11. II,1,24. उपदिश I, 2, 38. 41. 5, 8. 12, 4, 14. 16. 5,4.6, 11. 12. 7,4. 13,18. II,1, 12. 10,10. 12.14. 13. 17. 8, 9. 12, 13. 15, 9. 18, 20.15, 10.17,14. 18, 16. 19, 2. 4. 22, 13. 28, 10. 21, 9. 20. 22, 6. 15. 27, 3. 11. उदकपूर्व II, 9, 8. 29, 12. उपदेशन I, 2, 7. उदकान्त I, 11, 23. उदकाभ्यवाायन् I, 27, 11. उपद्रष्ट्र II, 6, 2. उपधम् I, 15, 20. उदकुम्भ I, 4, 13. उदकोपस्पर्शन I, 1, ४0. 36. 2, 6.8, | उपधान II, 6, 15. उपधा I, 15,21. II, 1,14. 29. 10, 5. II, 1, 23. 3, 7. 15, 2. | उपनयन I, 1, 9. 29. 36. 2, 5. 6. II, 22,14. उदगपवर्ग II, 3, 20. 15, 22. उदगयन II. 20, 3. उपनयप्रभृति II, 21, 3. उपनिधा I, 3, 31. उदङ्मुख I, 31, 1. उदधान II, 1, 15.3, 21. उपनिषद् II, 5, 1 उपनी I, 1, 11. 19. उदपात्र I, 13, 1. II, 17, 17. उपमज्जः II, 15, 7. उदर II, 5, 19. उपयुन् I, 5, 7. 7, 18. 15, 15. 17, 16. 28, 7, II, 14, 3. 20,1. 7. उदवसो II, 7, 7. - ·120 उपयोग II, 3, 13. उपा- II, 5, 15. उपरि 1, 31, 13. उपाँशु II, 7, 14. 22, 19. उपरिजानु I, 24, 11. 28, 11. II, 11. II, | उपाक I, 9, 1. 11, 6. II, 5, 1. 18, 4. उपाकरण I, 11, 7. उपरिशय्या II, 6, 15. उपाकरणादि II, 5, 6. उपरुध् I, 8, 25. II, 7, 11. उपादा I, 12, 5. उपलभ I, 4, 10. 16, 12. II, 21, 16. उपानह I, 7, 5. 24, 2. 13. उपानहिन I, 8, 2. उपलिप्त I. 9, 5. उपाय II, 10, 10.20, 1, उपलिप्तकेशश्मश्रु I, 8, 2. उपायन I, 1, 6. उपवस् I, 26, 14. 27, 1. II, 8, 14. उपालभ I, 8, 28. 20, 3. उपवास I, 8, 29. 24, 17. II, 1, 4.3, उपावत् II, 7, 10. उपासन I, 15, 1. 14. 20, 9. उपेत I, 2, 11. 19, 8. II, 9, 7. उपविश् II, 15, 7. उपवीत II, 4, 22. उभ I, 5, 22. 20, 9. 27, 5. 31,5. II, 1, 4. 2, 3. 5, 3. 11, 4. 13, 2. उपवेष्टितिन I, 8, 2. 20, 23. 27, 6. 29, 14. उपव्युष I, 9, 22, उभय I, 3, 9. II, 18, 15. 25, 5. उपशुप II, 10, 16. उभयतस् I, 10, 17. 23, 15. II, 3, 17. उपश्रोतृ II, 6, 2. 29, 7. उपसंग्रह I, 5, 20. 21. 22. 6, 29. 7, | उरस् I, 5, 16. 13. 8, 19. 13, 13. 14, 7. 12. 28, | उलूक I, 10, 19. 8. II, 5, 4. उल्का I, 11, 30. उपसंग्रहण I, 5, 18. 7, 27. 10, 17. उष्ट्र I, 17, 29. 14, 9. उष्ट्रीक्षीर I, 17, 23. उपसद् I, G, 12. उष्ण II, 15, 16. उपसमाधा II, 1, 13. 6, 1. उपसम्-इन्ध II, 1, 13. ऊर्ज II, 7, 3. उपस्तरण II, 6, 15. 17, 1. ऊर्ध्व I, 2, 10. 9, 24, 30, 21. 32, 14. • उपस्था II, 5, 4.8,7. II, 4, 27. 18, 17. 19, 12. 22, उपस्पर्शन I, 31, 6. II, 2, 8.9.5,10. 11. 17. 26, 23. 28,9. उपस्पृश I, 7, 10. 15, 7. 16, 5.7 to ऊर्ध्वरेतस् II, 23, 6. 14. 17, 1.26, 7. 14. 27, 1. 5. ऋ 28, 11. II, 3, 3. 5, +. 12, 13. ऋच् I, 12, 5.31, 21. 18,4.19, 13. 22, 13. उपहन् I, 15, 16. 16, 28. ऋजु I, 5, 11. उपह I, 4, 3. 16, 22.31. ऋतु I, 1, 28. 35. II, 1, 17. ऊ ·.121 एं . ऋत्व II, 5, 17. 21. II, 1, 7. 14. 2, 5. 7. 4, 9. 14. 6, 2. 7. 1. 9, 13. 10, 6. 11, ऋत्विज I, 14, 11. II, 8, 6. 7. 10, 14. 13, 6.15, i. 10. 16, 1. 28. 8. 11, 19.27,21. 17, 6.8.21.22. 18, 3. 21, 6. ऋद्धि I, 13, 9. 12. 17. 23, 9.24, 8. 11. 26, 3. ऋषभ I, 24,4. 27, 17. ऋषि I, 5, 4. II, 23, 4. 5. 24, 12. एतदादि I, 13, 6. 8. 9. 10. एक I, 2, 37. 38. 41. 4, 17. 5. 20. ध I, 4, 14. II, 28, 22. 6, 4. 34. 7, 21. S, 7.9, 3. एन I, 6, 3. 31. 8, 24. 25. 28. 21, 20.25, 4. 11. II, 1. 7.7, 18. 15. 10. 24. 10,7. 10.11.12. 11,3. 26.12, 5. 13,14. 14, 24. 15, 19. एनस् I, 25, 5. II, 6, 2. 28, 13. 16, 4. 6. 13. 18, 23. 19, 7. 21, एव I, 1, 13.2, 3. 3, 9. 10. 4, 2.3. 20. 18. 30, 1. 3. II, 6, 4. 8. 9. 17. 29. 5, 7. 8. 19. 22. 7, 25. 11.9, 6. 12, 15. 23. 14, 6.9.12. 31.8, 18.9, 8. 11.13. 10, 18. 15, 10. 20. 17,14. 22, 6. 9. 15. 11, 26. 28. 29. 12, 2, 3. 5. 16.23,9.29, 15. 13, 9. 14, 5. 18, 24. 20, 13. 22, एकखुर II, 16, 16. 17, 20. 4. 6. 23, 1. 21, 23. 21.26, 11. एकधन II, 13, 12. 27, 8. 28, 14. 17. 18. 29, 1.7. एकपाण्यावर्जित I, 4, 21. 31, 11. 12, II, 1, 5. 18. 20. 21. एकरात्र I, 27, 11. II, 3. 11. 7, 16. 2, 3.5. 8. 4, 8. 11. 17. 22. 27. 6, 18.7, 6.7.9, 11. 13. 10, 6. 20,3. एकवस्त्र I, 6, 19. 11, 6. 9. 13, 4. 6. 15, 3. 10. 16, 7.24. 17, 8. 9. 19, 16.17. एकवासस् II, 15, 7. 20, 9.21, 6. 8. 10. 16. 19.21. एकसक I, 10, 19. 11, 33. 22, 6. 17. 23,1. 24, 2. 9. 25, 6. एकाङ्ग- I, 26, 6. 26, 5. एकानि II, 21, 21. एवंयुक्त I, 14, 2. II, 23, 8. एकादश I, 1, 25. II, 3, 22.16, 18. एवंविध I, 3, 26. एकाध्यायिन I, 6, 2-4. एवंवृत्त II, 11, 4. एकान्त I, 20, 8. एवंवृत्ति II, 4, 15. एकान्तसमाहित II, 29, 14. एवंव्रत I, 3, 26. एकाह I, 29, 17. एवम् I, 1,35. 4, 29. 9, 13. 12, 6. एतद् I, 1, 11. 2, 2. 4, 4. 7. 5, 2. 13, 7. 20, 3.9. 24, 5. 26, 5. 7, 13.31.8, 3.9, 22. 10, 8. 18. 12.29, 4.9.14. II, 2, 4.3, 18. 11, 29. 31. 12, 3. 5. 13, 20. 18, 4, 23.5, 3. 18.7, 17. 12,20. 2. 20, 14.21, 18.22, 5. 6. 24, 15, 8. 17, 15. 18, 12. 20, 4. 7. 5.23.24.25, 10.27, 8.28, 14. 23. 24, 4.27, 12.20, 1... 16. 18. 29, 1. 11. 12.31, 20. एवमारम्भण II, 27, 7. 16 .

·122. एवंमुख II, 19, 2. कर्मफल I, 5, 5. II, 2, 3. 24, 10. कर्मयुक्त I, 6, 11. देणेय I, 3, 3. कर्मयोग 1, 12, 9. ऐलक I, 17, 2:). कर्मसमाप्त I, 24, 24. ओ कर्माभ्यास ], 26, 7. 29, 18. ओंकार I, 13, 6. कर्मावयव II, 24, 14. ओषधि 1, 7, 4. 11, 5. 16, 15. 17, कप II, 3, 5. 19, 1. 18. 20. कर्ष 11, 16, 14, 19. 25. 30, 21. II, 2, 4. ओष्ठ I, 16, 3. 10. कल्मष I, 21, 25. 28, 18. 29, 1. कल्याण I], 4, 14. ओ कवि I, 22, 5.23, 1. औदुम्बर I, 2, 28. II, 19, 3. कषायप I, 27, 10. औपकरण I, 10, 2. काज [I, 22, 15. औषवस्त II, 1, 5. काञ्चुकिन् I, 8, 2. औपासन II, 3, 16. काण्ड I, 11, 6. क काण्डसमापन I, 11,2. कच्छप I, 17, 37. काण्डोपाकरण I, 11, 1. कट I, 8, 13. काण्व I, 19, 7. कण्व I, 19, 3. 28, 1. काम [, 23, 5. 26, 13. II, 11, 20. कथ I, 8, 6. कामम् I, 32, 16. II, 5, 3. 9, 11. 17, 19. कदाचन I, 1, 15. II, 4, 14. कपाल II, 23, 10. कामकृत II, 28, 12. कामलिङ्गः II, 4, i. कम् II, 21, 5. काम्य 1, 1, 20. 11, 13, 11. कम्बल 1, 3, 8. काय I, 23, 2. करज I, 17, 26. कारण I, 18, 10. कर्ण II, 19, 1. कर्तपत्य I, 5, 3. काल 1, 1, 28. 8, 7.22. 10, 5. 11, 11.31. 13, 20. 19; 1. 28, 20. कर्तृ II, 16, 7. 29, 1. II, 1, 2. 5. 4, 13. 16,24. 15, कर्मन I, 1, 6.4, 23. 26. 29.5, 9. 12. 17, 1. 10. 10, 21. 17, 19. 18, 11. 25, कालेचर्या I, 2, 41. 4. 26, 7. 28, 9. 29, 1. 4.30, 14. 16. 19. 20. 31, 3. II, 2, 4. 7. | काष्ठ I, 13; 1. 15, 14. 21, 2. 19. 5, 9. 8, 12. 9, 12. 10, 4. 11, काष्ठा I, 22, 7. 1. 14. 13, 1. 14, 17. 16, 1. 21, कास II, 3, 2. 5. 22, 7. 18. 24, 3. 10. 29, 1. किंच I, 5, 7. 8. कर्मन्यास II, 28, 2. किंचन I, 27, 7.

·123 कुटुम्ब II, 7, 2. किंचिद I, 3, 5. 19, 5. 30, 15. II, | कृच्छ I, 13, 10. 25, 8. 27, 6. 7. 8. 24, 14. 25, 11. 28, 20. II, 29, 13. किण्व I, 20, 15. कृतप्रायश्चित्त I, 27, 9. किम् I, 6, 38. 19, 2. 24, 15. 29, 1. कृतभूमि I, 17, 8. कीट I, 16, 16. कृताकृत II, 18, 17. कीनाश II, 28, 2. कृतान्न I, 17, 17. 18, 4. की I, 6, 30. कीर्ति II, 24, 3. कृतावसथ II, 8, 1. कृत्स्न II, 19, 9. कीलाल I, 17, 25. कृश II, 27, 10. 28, 5. कुकुट I, 17, 32. 21, 15. कृषि II, 10, 7. कुटि I, 24, 11. 21. कृष्ट I, 30, 18. कृष्ण I, 3, 3. 4. 9, 22. 27, 11. 30, कुटुम्बिन II, 6, 5. 7, 1. 20, 3. 11. II, 14, 7. कुणिक I, 19, 7. कृष्णधान्य II, 28, 2. कुतश्च I, 19, 11. कृष्णायस II, 16, 18. कुत्स I, 17, 4. क्लप II, 5, 19. कुत्स I, 19, 7. कल्पते (3. Plur.) II, 23, 5. कुनखिन् II, 12, 22. केश I, 16, 14.23. II, 2, 3. 6. 10, कुमार II, 26, 12. 11. 15, 7. कुमारी I, 31, 8. II, 26, 18. 21. कौत्स I, 19, 4: 28, 1. कमालन I, 32, 24. क्याकु I, 17, 28. कुल I, 16, 18. II, 17, 9. 27, 3. क्रतु I, 27, 2. कुलटा I, 19, 14. क्रम I, 29, 1. कुशल I, 14, 26. क्रय II, 13, 11. कुसृति I, 31, 21. ऋयधर्म II, 13, 10. कुहक I, 20, 5. क्रव्याद् I, 17,34. 39. कृ I, 3, 37. 42. 4, 20.6, 28. 37. 7, क्रव्यादर I, 21, 15. 12. 19. 23. 8, 3. 11, 6. 13, 2. 7. 10. 20. 15, 23. 20, 7. 21, कुच्चक्रौञ्च (Nom. Dual.) I, 17, 36 11.21.25, 10. 26, 7. 13.27,9. कुछ II, 18, 3. 11.29, 14.30, 15.18. 31, 1.2. क्रोध I, 23, 5. II, 18, 3. II, 3, 19. 4, 5. 9. 21.7, 12.5. क्रोधादि I, 31, 23. 5. 12. 11, 2. 12. 13. 12, 19. 13, क्रोश II, 26, 7. 6. 11. 14, 15. 15, 6. 9. 13. 16, क्लीब I, 18, 27. II, 14, 1. 4. 7. 8. 17, 18. 19.23. 18, 13. | क II, 7,13. 14. 19, 1. 10. 22, 7.8. 18. 23, | कच II, 1,3. 10.24,8. क्षत्र I, 3, 9.

·.124 क्षत्रिय I, 1, 4. 27. 1-4, 25. 27. II, | गरीयम् II, 12, 22. 10, 6. 7. 24, 1. गर्दभ I, 10, 19. 26, 8. क्षत्रियप्रभृति I, 18, 9. गर्भ I, 24, 8. II, 15, 2. 19. क्षवथु I, 16, 14. II, 3, 2. गर्भद्वादश I, 1, 19. क्षार 1,2, 23. 4,6. II, 3, 13.15, 14. गर्भशातन I, 21, 8. क्षी II, 3, 11. 4, 14. गर्भाष्टम I, 1, 19. क्षीगपुण्य II, 17, 8. गर्भकादश I, 1, 19. क्षीरविकार 1, 17, 19. गर्ह I, 20, 7. क्षुद I, 32, 18. गर्दा I, 2, 24. क्षुद्रपशुमत् II, 16, 11. गवय I, 17, 29. क्षुध II, 25, 11. गव्य I, 24, 21. II, 16, 26. क्षेत्र I, 9, 7. II, 2, 4. 13, 6. 26, 1. गव्यूति I, 18, 1. 28, 1. गान्धर्व II, 11, 20. क्षेम I, 23, 3. II, 5, 18.21, 2. गार्दभ I, 32, 25. क्षेमकृत् II, 25, 15. गार्हपत्य II, 7, 2. क्षेमप्राप II, 21, 14. 16. गार्हस्थ्य II, 21, 1. औम I, 2, 40. गीत I, 10, 19. II, 25, 14. गुण II, 10, 2. 17, 5. ख गुप I, 4, 24. खटा I, 6, 4.15, 21. गुप्ति II, 26, 4. खट्वाङ्ग- I, 29, 1. गुरु I, 2, 20. 29. 3, 15. 25. 33. 5, खन I, 17, 37. II, 17, 1. 12.6, 1.32. 34.7, 2.12. 17.8, रखण्ड I, 21,14. 14. 15. 17. 23. 26. 10, 2. 15. खर I, 28, 19. 21. 14, 7. 21, 9. 24,24.25, 10.31, 19.32, 10. II, 5, 3.25, 10. खलु I, 13, 8. II, 27, 6. गुरुकर्मन् I, 5, 24. ग गुरुतल्पगामिन् I, 25, 1. 28, 15. गति I, 13, 12. 15. 17. 14, 5. II, गुरुप्रसादनीय I, 5, 9. 4,27. गुरुसमवाय I, 7, 14. गन्ध I, 20, 3. 12. 15. II, 28, 10. गुर्ती I, 21, 9. गन्धर्व I, 20, 6. गुहाशय I, 22, 4. 5. गम् I, 4, 15. 6, 8. 7, 16. 8, 17.22. | गृह II, 7, 3. 14, 8. 22, 8. 11, 23. 16, 14. 21, ५. 23, 3. 25, गृह मेध I, 2, 7. 4, 29. II, 25, 7. 4.. 10. 11. 28, 6. 31, 18. 32, 20. गृहमेधिन् II, 1, 1. 15. 3, 12. II, 5, 3. 7, 5. 10, 13..13, 1..16, गृहस्थ II, 9, 13. 1. 17, 8. 21, 2. गो I, 9, 25. 16, 14. 17, 29.20, 12. गमन 1, 21,13. 17. 24, 1. 18.30, 20. 22.31, 6.8.

·125 20. 24. 25. 27. 85.39. 18, 1. 9. II, 8, 5.7. 11, 18. 14,7. 17, 17 to 20.31.32.33. 19, 1. 13. 4. 8. 14. 20, 12. 14. 15. 21, 9. 15. गोत्र I, 6, 30. 17. 22, 7.8. 23, 1. 2. 24, 4.5. गोधा I, 17, 37. 7. 8.9.13.18.25, 10:26, 1.2. गोपाय I, 4, 23. 31, 19. 5. 7. 11. 28, 7. 11.30, 3.5.8. गोरक्ष्य II, 10, 7. 11. 13. 14. 18. 20. 22. 31, 2 to गौरव I, 6, 35. 10. 13. 14. 18. 19. 23.32,2. गौरसर्षप II, 19, 1. 3.4.8. ५. 10. 18. 19.21. 22. ग्रस् II, 19, 9. 25 to 29. II, 1, 3. 4. 6. 7. 8. ५. ग्रह I, 8, 24. 18, 3. 13. 17. 19. 21. 2, 8.3, 3. 7. ग्रहण I, 11,30. 12. 13.4, 9.10. 12. 18.26. 5, ग्राम I, 5, 13.9, 7.11, 9. 15,22. 2. 10. 12. 13. 14. 16. 18. 6, 1. 24, 14. 19. 29, 1. 30, 7.8.31, 6. 13. 15. 7, 4. 5.8, 7. 9,7. 3. 21. II, 15, 9. 18, 6. 21, 10. 12. 13. 10, 5. 11, 2. 8. 16. 12, 22, 8. 25, 15. 26, 4. 7. 28, 7. 6.7.9. 10. 12.18.22.23. 13, ग्रामसूकर I, 17, 29. 2. 3. 7. 10. 14, 1.4. 8. 10 to ग्राम्य I, 21, 15. II, 16, 28. 14. 19. 15,2.4.5. 10. 13. 15. ग्रास II, 9, 13. 19, 9. 28, 10. 16. 25. 16, 1. 2. 12. 13. 24. ग्रासावराय॑ II, 17, 16. 17, 3. 10. 15. 18. 19. 20. 23. 24. 18, 1. 2. 3. 8. 9. 10. 11.. ग्रीष्म I, 1, 1५. 14. 16. 19, 1. 3. 15. 16.0. घ 20, 2. 12 to 22.21, 13.22, 11. घोषवत् I, 11, 8. 12. 17. 18.19.23, 8.9.24, 2. च 3. 25, 2. 5. 7. 9. 11. 26, 1.4. 11 to 16.23.27, 10. 28,4.29, च I, 1, 3.6. 11.13. 83. 2, 2.6. 9. 10. 11. 15. 22.23.24.41.3,8.12.25.37. 44.4, 5.9. 11. 21.22.5, 3. 13. | चक्र II, 2, 3.. 14. 15. 17. 25. 26. 6, 3.5.12. | चक्रवाक I, 17, 35.25, 13. 26 to 29. 33. 36. 7, 5. 26. 27. | चक्षुनिरोध II, 27, 17. 29. 8, 3. 4. 6. 11. 13. 18. 21. 'चक्षुस् I, 5, 8. 16, 7. II, 5, 19. 22.25.28.9, 17. 18.25. 26. 10, 1. 5. 6. 15. 17. 19. 20.21. चक्रमण II, 5, 8. 25 to 29. 11, 1 to 4. 6.7: चतुर I, 1, 4. 9, 3. II, 3, 23. 21,1. to 12. 17. 18. 19. 21. 24. 25. चतुर्थ II, 7,16. 16, 11. 27, 13. 27. 30. 31. 34. 35. 86. 13, 3. चतुर्थकाल I, 25, 10. 27, 11. 7. 8. 9. 14, 2. 3. 4. 8. 9. 10. 20 चतुर्मेध II, 17, 22. 28. 24. 25. 31. 15, 1. 6. 13. 17. चतुर्विंश I, 1, 27. 20. 21. 23. 16, 1. 23. 17, 18. चन्द्रमस् I, 31, 19.

·126 . चर् I, 1, 28. 2, 6. 25. 26. 3, 35. जघन्यसंवेशिन I, 4, 28. 20, 1. 3. 6. 24, 15. 20. 24. 25, जङ्घा II, 20, 14. 8. 27, 6. 23, 18. 19. 29, 1. 8. जटिल [, 2, 31. II, j2, 23. 24, 13. 16, 21. 17, जन् I, 1, 16. 18. 5, 4. 29, 11. 31, 8. 18, 4. 21, 10. 22, 2. 23, 2. 15. II,2, 6. 7. 16, 8. 27, 1. जनक II, 13, 6. चरितनिर्वेष I, 18, 12. जनपद I, 20, 8. II, 29, 14. चरितब्रह्मचर्य I, 8, 30. जनयितृ II, 13, 6. चर्मन् I, 20, 12. जन्मन् I, 1, 5. 17. चल I, 19, 6. जप् I, 16, 13. 27, 1. 31, 21. II, चलनिकेत I, 22, 4. 7, 14. चाण्डाल II, 2, 6. 8. 9,5. जप्यकर्मन I, 15, 1. चातुर्मासी I, 10, 1. जागरण I, 32, 11. चारण I, 14, 13. जाति II, 2, 3. 6, 1. चारिन I, 18, 30. जातिपरिवृत्ति II, 11, 10. 11. चिकित्सक I, 19, 14. जानु II, 20, 14. चित् I, 23, 1. जाया II, 5, 17. 14, 16. चुद I, 11, 3. जि II, 24, 14. चूर्ण II, 19, 1. जिह्वाच्छेदन II, 27, 14. 'चेट I, 17, 38. जीव II, 14, 1. चेद् I, 3, 4. 6, 32. )2, 7. 10. 19, जीवित I, 23, 3. 6.20, 4.32, 20. II, 4, 17.5,4. ज्ञा I, 8, 16. 14, 14.23, 2. II, 15,2. 6, 2. 7, 12. 13. 15. 16. 17. 8, 1. ज्ञाति I, 10, 3. -8, 6. II, 14, 9. 10, 13. 21, 16. ज्ञान I, 23, 2. चे I, 6, 28. ज्या I, 2, 34. ज्येष्ठ I, 4, 11. II, 13, 12. 14, 6.7. छत्ल I, 7, 5. 12. 15. छन्द:कल्प II, 8, 11. ज्येष्टसामग II, 17, 22. छन्दस I, 11, 35. ज्यैष्ठच II, 24, 14. छन्दोविचिति II, 8, 11. ज्योतिष II, 7, 11. छिद् I, 16, 16. 26, 6. ज्योतिस् II, 2, 9. छाया I, 20. 3. 30, 16. 17. ज्वल I, 25, 2. II, 6, 3. 24, 13. कृद I, 10, 22. ज डेरिका I, 25, 3. त जगत् I, 23, 2. जघन्य II, 11, 10. 11. 16, 6. तण्डुल I, 11, 4. 17, 19. 20, 13. छ ड ·127 13. 15. 15, 2.3..9.13. 16.24. ततस् I,1, 30. 36. 2, 6.9. 10.27, 16, 1. 17, 8. 18, 9. 13. 15. 19, 7. 28, 12. II, 1, 22. 2, 3. 4, 27. 1. 20, 1.3.21, 2.5:9. 11. 15. 8, 14. 19, 13. 22, 2.4.23, 2. 20. 22, 5. 15. 17. 18. 23, 2. 4. • 12.-8, 9. 5.9. 10. 11. 24, 1.2.3. 5.8. तत्प्रत्यय II, 15,9. 9. 11. 13. 14.25, 4.9.26, 2. 5. तत्र I, 3, 43: 12, 2. 11. 15, 22. 8. 27, 4. 6. 28, 1. 29, 2. 4. 11. 16, 18.22, 3.25, 11. II, 1, 13. 2, 8. 8, 12. 10, 2. 13, 4. 16, 3. तदर्थ II, 6, 16. 19, 3. 23. 18, 7.23, 10. 21, 9. 13.26, तदा I,7, 13. 8. 29, 4. तदासन II, 19, 1. तथा I, 2, 23.5, 8. 21. 7, 23. 8, 9. तद्योग II, 10, 10. 9, 12. 10, 3. 11, 5. 16. 14, 19. तनत्यत् II, 26, 3. 15,5. 14. 16, 19. 17, 7. 15. तन्तु II, 13, 6. 22.25. 19, 7. 21, 6. 28, ]. 29, 5. 30, 2. 19. II, 7, 14. तप I, 12, 2. 15, 6. :', 12. 10, 10. 12, 4. 14, 18. 15, तप:शब्द I, 5, 1. 15. 16, 1. 6. 25. 17, 2. 24, 10. तपस् I, 12, 1. 2. 5. 25, 6. II, 24, 28, 3. 12. 8. 14. तथागुण II, 26, 11. तपस्विन I, 5, 11. 26, 14. तद् I, 1, 5. 12 to 17. 32. 33. 34. तम् (आ तमितोस् Inf.) II, 12, 15. 2, 5. 6. 9. 3, 26. 31. 32. 34.| तमस् I, 1, 11. 45. 4, 1. 3. 4. 24.28.29. 5, 2.| तस्कर II, 25, 15. 26, 6. 4. 7. 8. 6, 1. 28. 32. 34. 35. 7, तामल I, 2, 37. 12. 14. 25.8, 6. 18.23.9,8. तालन II, 5,9. 13. 18. 10, 5. 8. 11, 6. 7. 11. तावत् I, 10, 5. 11, 14. 31. 19, 1. 22. 12,2 to 5. 7. 10. 12. 14. 28, 20. 18, 6. 21. 14, 5. 25. 15, 17. तिल I, 20, 13. II, 16, 23. 20, 1. 23. 16, 12. 13. .18, 14. 19, 13. 14.20, 3. 7. 22, 4. 7. 8. 23, 1. तिलभक्ष I, 26, 14. 27, 1. 2. 5. 6. 24, 8. 10. 12. 16... तिष्य II, 18, 19. 20, 3. 4. 25, 4. 26, 6. 9. 27, 4. 8. 11. तीक्ष्ण I, 25, 6. 28, 9. 17. 19. 29, 7. 11.14. 30, तीर्थ II,16; 25. 20, 19. 4.31, 19.22. 32, 2. 4. II, 1, 7.| तीव्रतर II, 16, 24. 11. 2, 3. 3, 5. 9. 11. 13. 15. 4, तु I, 2, 29. 3, 10. 27. 4, 19. 5, 5. 7.23.5, 1.4.6, 5. 6.7. 9. 18. 6, 6. 11.33. 35.7,13. 20. 11. 16.20.7, 1.2.6 to 10.8, 8, 7.9, 8. 11.13. 16.10,9. 30. 1.9, 10. 18. 10, 3. 13. 15.11, 12, 11. 13, 16. 14, 13. 17.25. 1.20. 12, 1.2.3. 19.23.13, 15, 11.16,9.21.22.17,8.16. 1. 6.8.9. 11.14,3. 10.12. 20, 7. 13.21, 11.20. 28, 8. 24, ·128 to 25. 28, 10. .15. 18. 20. 29, 1. | त्रिणाचिकेत II, 17, 29. 17. 30, 15. 17. II, 4, 24. 8, 12. त्रिमधु II, 17, 22. 13. 9, 11. 10, 3. 11, 6. 14, 15. त्रिरात्र I, 26, 3. 16, 3. 7. 20. 24. 17, 5. 17. 19, | त्रिवर्षपूर्व I, 14, 13. 2. 17. 23, 10. 11.24, 14. 25, 1. त्रिवृत् I, 2, 33. 26, 19. 21. 24. 27, 17. 29, 13. त्रिषवण I, 28, 11. II, 18, 4. तुल्यगुण II, 17, 10. त्रिस् I, 16, 2. 3. 24, 21. II, 15, 8. तुप II, 13, 12. त्रिसुवर्ण II, 17, 22. तुप II, 20, 11. विद्यक I, 1, 28..2, 6. तुष्टि I, 23, 6. विद्यकवृद्ध II, 23, 10. 'तूल I, 3:), 24. यह I, 10, 2. 11, 27. 27, 7.29,17. तुष्णीम् I, 7, 1. 14, 12. 28, 8. वच् I, 25, 12. II, 5, 19. तूण I, 15, 14. 21, 2. 27, 10. II, 4, त्वद् II, 7, 14. 24, 1. 14. 22, 2.23, 2. तृणच्छेदन I, 32, 28. त्वर II, 5, 3. तृणसंवाह I, 11, 8. तृतीय II. 7, 16. 16, 10. 17, 13.15. | दक्षिण I, 5, 16. 21. 6, 24. 1', 7. 2), 6. 25, 1.31, 2. तृप II, 6, 14. 9, 1. दक्षिणतस II, 4, 5. तर्पयस्तु II, 7, 13. दक्षिणा I, 4, 3. 31, 8. II, 7, 8. 17,9. तृप्ति II, 1, 6. 18, 18. तेजस् II, 13, 8. दक्षिणाद्वार II, 25, 2. 5. तेजसस्काय I, 22, 6. दक्षिणामुख I, 31, 1. II, 15, 7. 19, 1. तेजस्काम I, 1, 23. तैल I, 17, 16. 19, 19. दक्षिणावृत्त I, 2, 33. तैषी I, 9, 2. दक्षिणेन 1I, 23, 4. 25, 5. दक्षिणोदग्द्वार II, 25, 5. तोक्म I, 20, 12. दण्ड I, 2, 30. 38. 8, 29. 29, 1. त्याग I, 23, 6. II, 10, 6. 7. 11, 1. 2. 3. 29, 8. त्रपु II, 16, 18. दण्डताडन II, 27, 15. 28, 2. त्रयोदश II, 16, 20. दण्डाकर्मन् II, 28, 13. त्राण II,27,21. त्रि I, 2, 15. 10, 10. 18, 9. 25, 10. | दण्ड्य II, 26, 19. 27, 9. 11. II, 1, 13. 9, 13. 12, | दत् I, 16, 17. 3. 20, 6. त्रिःप्राय II, 17, 14. दधि II, 8, 8. दधिधानी I, 29, 13. 14. त्रिःश्रावण I, 13, 10. त्रिःसहवचन I, 13, 10. दत्त I, 3, 26. दन्त I, 31, 22.

·129 दन्तप्रक्षालन I, 8, 5. 22. 32, 9. दिव्य II, 7, 16. दन्तस्कवन II, 5, 9. दिश I, 25, 1. 31, 2. II, 25, 21. दम I, 23, 6. दीक्षित I, 18, 23. 25. दम्भ I, 23, 5. दीवित II, 25, 13. दर्शन I, 28, 6. 31, 18. II, 2, 8. 9. दु:ख II, 21, 13. 16. 17, 20. दुर्दर्श I, 22, 8. दर्शनीयापत्य II, 16, 20. दुर्विवकृ I, 32, 24. दर्शनार्थ I, 8, 17. 22. 28, 6. दुष्कृतकारिन् I, 19, 13. दशन् I, 19,13. 24, 3. दुष्टभाव II, 26, 19. दशम I, 1, 24. II, 3, 22. 16, 17. दुष्प्रलम्भ I, 20, 5. दशवर्ष I, 14, 13. 14, 25. दुहितृ II, 11, 15. 14, 4. दह I, 9, 23. दुहितृमत् II, 11, 18. 12, 2. 13, 11. दा I, 2, 2:2. 4, 5. 14, 1. 17, 4. 15. 18, 6. 15. 19, 5. 27, 10. II, 4, दूरक I, 2, 2. 10. 16. 19. 6, 15.7, 6. 17.9,6. दूरे दर्शन II, 23, 8. 10, 2. 11, 7. 9. 18. 12, 1. 13, दृढधृति I, 3, 21, 11.15, 13. 18, 9. 19, 17. 20, 2. दृप I, 13, 4. 22, 16. 26, 1. दृश् I, 4, 9. 7, 13.8, 18. 14,4. 16, दात्र II, 22, 15. 30. 22, 8. 23, 1. 24, 13. II, 12, दान I, 12, 15. 19, 6. II, 9, 8. 10, 16. 13, 7. 18, 16. 24, 2. 28, (. 4. 13, 10. 11. 14, 20. 15, 12. दृष्ट I, 3, 27. दान्त I, 3, 19. देव I, 6, 13. 11, 3. 13, 1.20, 6. II, दाय II, 13, 2. 14, 1.3.11. 16, 1. 17, 8. दायाद II, 14, 6. देवता I, 3, 43. 30, 20. 22. 31, 4. दायाद्य 11,00, 4. 5. II, 4, 6. 16, 3. दार I, 7, 27. 14, 24. 25, 10. 26, देवपवित्र II, 3, 9. 11. 32, 6. II, 1, 17. 18. 5, 10. देश I, 6, 33.9, 8. 11, 23. 15, 17. 11, 12. 22, 7. 26, 18. 27, 10. 32, 18. II, 3, 15. 18. 4, 1. 23. दारव्यतिक्रमिन् I, 28, 19. 14, 7. 12. 18, 6. दारुमय I, 17, 12. देशकुलधर्म II, 15, 1. दास II, 4, 20. देहत्व II, 24, 2. दासकर्मकर II, 9, 11. देहली II, 4, 2. दासी I, 16, 32. दैव II, 11, 19. 29, 6. दास्य II, 10, 16. दैवप्रश्न II, 11, 3. दिधिषूपति II, 12, 22. दोष I, 14, 4. 21, 20. 23, 3. 4. 29, दिवा I, 11, 19.30, 14. 31, 19. II, 7. 31, 23. II, 2, 8. 6, 19. 7, 15. 19, 14. 12, 19. 13, 3. 17 ·130 दोषफल I, 29, 2. II, 2, 3. 7. धर्मकृत्य I, 7, 18. 29, 14. II, 14, 3. दोषवत् I, 21, 19. 26, 7. 12. 29, 4. धर्मगोपा I, 4, 24. II, 13, 4. धर्मचर्या II, 11, 10. दौर्बल्य II, 10, 12. 27, 4. धर्मज्ञ I, 1, 2. यो II, 16, 1. धर्मपर II, 26, 14. द्रव्य I, 4, 3. II, 2, 3. 12, 1. 14, धर्मपुरस्कार II, 6, 5. 15. 19. 16, 23. 25. 18, 7. 20, धर्मप्रहाद I, 32, 24. 18. 22, 15. 26, 17. धर्मयुक्त I, 8, 6. 14, 14. 20, 18. द्रव्यकृश II, 17, 10. धर्मरुचि I, 5, 11. द्राघीयस् II, 16, 21. धर्मविप्रतिपत्ति I, 4, 12. दुह् I, 1, 15. धर्मव्यतिक्रम II, 13, 7. द्रोण II, 20, 1. धर्मसमाप्ति II, 29, 13. द्रोह I, 23, 5. धर्मातिक्रम I, 13, 4. द्वंद्व II, 22, 15. 16. धर्मार्थकुशल II, 10, 14. द्वात्रिंशतम् II, 9, 13. धर्मार्थयुक्त I, 4, 23. द्वादश I. 1,26. II, 16, 19. धर्माहत II, 16, 25. द्वादशन् I, 2, 16. 24, 20. 28, 11. धर्मोपदेश I, 32, 12. 29, 17. II, 18, 3. धर्मोपनत I, 18, 14. द्वादशरात्र I, 27, 6.7.28, 20. धान्य I, 20, 12. 13. द्वादशवर्ष I, 2, 6. धारा I, 11, 8. द्वादशाह I, 10, 4. 29, 17. II, 3, 13. धार्मिक II, 27, 14. 7, 4. धार्म्य I, 7, 21. 15, 22. 29, 8. II, द्वार 1, 13, 6. 30, 22. 26, 9. द्वाविंश I, 1, 27. धाव I, 6, 9. द्वि I, 11, 29. 13, 19. II, 20, 5. धुर्यवाह I, 26, 2. द्वितीय I, 24, 19. II, 7, 16. 16, 9. धृ I, 3, 10. II, 19, 12. 17, 12. 15. 20, 5. धारयीत II, 12, 9. द्विवस्त्र I, 6, 18. धेनु I, 17, 24. 30. 26, 1. द्विषत् I, 31, 15. II, 6, 19. धेनुभव्या I, 31, 11. द्विस् I, 16, 4. 6. 9. ध्यै I, 5, 8. ध ध्रुव I, 22, 7. 23, 2. धन II, 14, 9. 12. 29, 3. ध्वस् II, 24, 8. 9. धर्म I, 1, 1. 13. 14. 7, 19. 8, 24. न 30. 18, 13. 20, 1.3. 4. 6.7.24, 23. 28, 10. II, 2, 2. 3. 4, 7. 6, न I, 1, 15. 2, 5. 8. 17. 22. 23. 26. 28. 30. 3, 26. 27. 35. 37. 4, 5. 1. 4.5. 11, 12. 13, 11.20, 22. 18. 20. 21. 28. 5, 4. 6, 3. 4. 5. 25, 1. 27, 1. 29, 5. 15.

·131 10. 12. 26. 27. 29. 31. 36. 7, 2. | नष्टवत्सा II, 17, 8. 3. 4.6. 8. 9. 10. 8, 3. 6. 7. 8. | नाक I, 23, 1. 11. 14.25.9, 1.7.8.27.10, 7. नाद I, 10, 19. ]1, 4. 6. 14. 35. 12, 9. 11. 13, नाना II, 1, 22.4.7. 5. 10. 12. 15. 17. 14, 2. 4. 15. 18. 20, 22. 23. 30. 15, 4. 8. नानाकर्मन् II, 23, 11. 10. 12. 18. 20. 21. 16, 11. 13. | नानाग्नि II, 12, 10. 14. 17. 18. 20. 21. 17, 6. 14. | नाम II, 17, 8. 18, 2. 5.7.9. 15. 19, 10. 12. नामधेय I, 28, 1. 13. 20, 1. 4. 6. 13. 21, 3. 5. 10. नामधेयग्रहण I, 8, 15. 20. 22, 2. 6. 23, 1. 24, 25. 27, नामन् I, 5, 17.6, 34. 14, 23. 7. 28, 3. 6.7. 10. 11. 18. 29, 1. नावा I, 32,27. 6. 7. 10. 14. 30, 18. 22.31, 9. 11 to 17. 21. 22. 32, 2. 4. 15. | नाशन II, 28, 6. 18. 22. 24. II, 4, 13. 14. 16.| नाश्य II, 2G, 21. 27, 8. 20. 5, 4. 15. 6,5. 8. 12. 19. 8, 1.| नासिक I, 16. 7. 3. 4. 9, 3. 6. 11. 13. 10, 3. 8. | नास्तिक I, 20, 5. 11, 2. 12. 15. 12, 5.6.9. 11. | निःशृङ्ण II, 5, 9. 12. 19.21. 13, 8. 10. 14, 16. 20. निःश्रेयस I, 1,8. 9, 13. 15, 13. 14. 17. 18. 19.21. 16, निःश्रेयसा (Instr. Sing.) II, 16, 2. 12. 17, 8. 23. 18, 11. 12, 1. 4. निःसु I, 5, 2. 7. 10. 11. 14.20, 2. 20. 21, निकष I, 8, 13. 16. 22, 11. 20. 23, 5. 24, 9. 10. 14. 25, 10. 11. 14. 15. 27, निकाम II, 7, 14. 2. 28, 5.9. निखन् I, 3, 38. 15, 14. निगम् I, 13, 11. नकुल I, 25, 13. निगम I, 9, 4. नक्तम् I, 11, 18. 34. 16, 32. 31, नित्य I, 13, 14. 1-4, 10. 22, 7. 23, 19. II, 4, 8. 17, 23. 2. 28, 9. II, 1, 12. 15. 4, 9. नख II, 3, 6. 20, 15. 21. 9, 10. 25, 7. नखवादन II, 20, 15. नित्यप्रतत I, 4, 4. II, 7, 1. नगर I, 32, 21. II, 26, 4. 6. नित्यप्रश्न I, 11, 21. नग्न I, 7, 3. 15, 9. नित्यश्राद्ध II, 18,5. नदीतर I, 32, 26. नित्यानुवाद II, 14, 13. नमस् I, 31, 21. निधा I, 4, 14. 22, 6. II, 26, 4. नरक I, 11, 12. 13, 4. II, 27, 6. 29, | निनी II, 4, 23. 1.9. निपुण I, 22, 8. 23, 2. नव II, 18, 7.22, 24. निमा I. 20, 3. नवम I, 1, 23. II, 3, 21. 16, 16. निमित्त II, 10, 1.

·132 नियम I, 4, 7.5, 1. II, 5, 15. 16. निष्ठा II, 15, 24. 23, 10. 29, 18. 10, 16. 21, 6. 23, 1. 11. नियमविलोप II, 10, 1. निष्ठय II, 5, 9. नियमातिक्रम I, 4, 25. 5, 4. II, निहीनतरवृत्ति II, 5, 5. 12, 18. नी II, 12, 6. नियमातिक्रमण II, 27, 18. नीचैस I, 5, 16. II, 23, 10. नियमारम्भण II, 27, 7. नीवी I, 16, 14. नियुत् II, 4, 19. 10, 15. नीहार I, 11, 25. 31. निरय II, 2, 6. नृत्त I1, 25, 14. निरवसो II, 14, 12. नैमित्तिक II, 24, 10. निराकृ II, 8, 14. नैय्यग्रोधस्कन्धन I, 2, 38. निराकृति I, 18, 33. नैय्यमिक I, 13, 22. II, 19, 17. निरुक्त II, 8, 11. नैष्णुरीष्य I, 27, 3. निति I, 26, 8. नो I, 20, 4. II, 13, 6. निर्घात I, 23, 5. नौ I, 17, 6. निर्दिश I, 18, 26. न्यस्तायुध II, 10, 11. निर्दोष I, 19, 6. न्यायविद् II, 8, 13. 14, 13. निर्लिख I, 17, 12. न्यायसहित I, 22, 1. निर्वप II, 6, 16. प. निवृत् I, 2, 9. 29, 14. पति I, 17, 2. निर्वेष I, 24, 10. 29, 18. II, 10, 12. पङ्गिदूषण II, 17, 21. 12, 22. पङिपावन II, 17, 22. निर्वेषाभ्युपाय II, 26, 24. पच् II, 7, 2. 8, 4. निर्हन I, 24, 25. 28, 18. 23, 1. पचन II, 3, 16. निह I, 23, 3. II, 4, 23. पञ्चदश II, 16, 22. निवप II, 3, 15. 25, 12. पञ्चन् I, 19, 13. निवृत् I, 4, 27. 5, 10. II, 9, 4. पञ्चनख I, 17, 37. निवृत्त I, 8, 30. पञ्चम II, 16, 12. निवृत्ति I, 8, 29. पञ्चवर्ष I, 14, 13. निवेदन II, 17, 11. पञ्चानि II, 17, 22. निवेश I, 13, 19. 22. निवेशन I, 18, 1. पण्डित I, 23, 3. निशा I, 6, 1. 31, 19. 32, 6. 11.12. | पण्य I, 20, 11. निष्क्रमण I, 24, 19. 30, 7. पत् I, 16, 12. 21, 10. II, 27, 11. निष्फल I, 20, 2. पण II, 10,8. 29, 10.

·133 पतत् I, 31, 17. परिधा I, 16, 14. 28, 19.91. पतनीय I, 2, 19. 21, 7. 18. 28, 14. परिध्वंस II, 2, 7. परिमृत I, 16, 3. 9. 17, 11. II, 3, 29, 16. 17. 15. पति II, 14, 16. पतित I, 9, 9. 21, 5. 20. 28, 6. 9. परिमोक्ष II, 21, 12. परिमोषण II, 28, 11. II, 11, 9. 14, 1. पतिवयस् I, 14, 21. परिवस् I, 25, 1. परिवापन I. 10, 6. पत्री II, 23, 10. पथिन् I, 4, 12. 30, 28. II, 11, 5. | परिवित्त II, 12, 22. 6. 23, 4. 5. 27, 15. परिविन्न II, 12, 22. पद् I, 16, 28. 31, 6. II, 20, 12. परिवविदान II, 12, 22. पयउपसेचन II, 7, 4. परिवृज II, 5, 10. 19. पयस् I, 17, 22. 29, 14. II, 8, 8. 23, परिवृद्धि II, 2, 4. 5. 10. परिवेष I, 11, 31. पर I, 2, 24. 21, 20. 22, 2. 28, 1. परिव्राज II, 21, 17. 17. 31, 16. II, 2, 2. 6. 13, 6. परिषद I, 11, 38. 17, 5. 20, 4. 21, 17. 23, 12. 24, परिषेचन II, 3, 15. 17, 18. 4, 7. 4. 9. 10. 13. 26, 18. 27, 2. 26, परिप्वन् I, 25, 2. 10. परिसंवत्सर II, 8, 7. 15, 20. परतल्प I, 21,9. परतल्पगामिन् II, 17, 21. परिसम्-ऊह I, +, 16. 18. परिहा I, 13, 10. 17, 15. 25, 11. परत्व II, 27, 5. 30, 14. II, 10, 6. 11, 1. 15, 2. परप्र I, 22, 7. परिह I, 8, 27. परमगुरु II, 15, 5. परमेष्ठिन् I, 23, 2. परीक्षार्थ I, 29, 6. परीभाण्ड II, 14, 8. परभु II, 22, 15. परा- II, 13, 6. परीवाद I, 23, 5. 31, 8. II, 5, 13. परीष्ट II, 12, 22. पराङावृत्त II, 10, 11. परारीक I, 17, 26. परुष I, 31, 5. परोक्ष II, 3, 9. परावत् II, 7, 16. परिक्रुष्ट I, 18, 17. परोपवास I, 2, 17. परिग्रह II, 28, 1. पर्ण II, 22, 2. 23. 24, 9. परिग्रह I, 14, 19. 28, 1. 2. II, 20, | पर्यन्त I, 16, 10. 18. 26, 17.28, 10. पर्यवधा I, 3, 40.10, 30. परिचक्ष् I, 11, 25. 17, 27. 32, 29. | पहित II, 12, 22. II, 10, 11. 17, 20. 20, 17. पर्युषित I, 11, 4. 17, 17. परित्यज II, 21, 18. पर्वन् 1, 26, 14. 11, 1, 4.3,8.

·131 पलण्ड I, 17, 26. पार्थिव II, 7, 16. पवित्र I, 26, 7. पार्वण II, 1, 11. पवित्रार्थ I, 27, 2. पालाश I, 2, 38. 32, 9. पशु I, 3, 26. 9, 27. I8, 6. 15. 32, | पावमानी I, 2, 2. 24. II, 7, 3. 14,13. 16, 18. 23, | पावमान्यादि I, 2, 6. 10. 26, 4 to 7. पाशिन् I, 19, 14. पशुकाम I, 1, 26. पि(=अपि) I, 5, 7. पशुप II, 28, 3. पिण्याक II, 18, 1. पशुमत् II, 26, 19. पितापुत्रौ I, 14, 25. पश्चात् II, 3, 15. 4,26. पितामह I, 1, 32. पा I, 25, 3. 10. पितृ I, 1, 32. 4, 11. 10, 4. 13, 1. पांसु II, 15, 7. 14, 6. 25. 19, 13. 20, 6. 21, 8. पाकयज्ञ I,26, 8. II, 14, 8. 15, 2. 16, 3.7.24. पाकार्थ II, 22, 15. 17, 8. 18, 16. 18. पाठ I, 12, 10. पितृलिङ्ग- II, 4, 5. पाणि I, 4, 18.3, 21. 6, 16. 10, 27. | पितृव्य I, 14, 11. 16, 7. II, 5, 6. 12, 12. 19, 1. | पिप्पलि I, 20, 12. 11. 12. 27, 5. पिशाच II, 17, 8. पाणिग्रहण II, 1, 1. 14, 17. पिष्ट I, 17, 19. पाणिसंक्षुब्ध I, 4, 21. पुस् II, 16, 12. पाणिसमूह II, 12, 5. पुण्य I, 19, 4.9. 10. 31, 12. पात्र II, 23, 1. पुण्यकृत् II, 24, 13. पाद I, 5, 21. 6, 1. 11, 13. 15, 17. पुण्यक्रिया I, 29, 5. 23. 16, 7. II, 6, 9. 19, 1. 20, | पुण्यफल II, 14, 18. 12. 13. 27, 11. 12. पुण्याह I, 13, 9. II, 29, 7. पादावनेतृ II, 26, 15. पुत्र I, 7, 30. 8, 24. 29, 9. II, 9, पादावनेजन I, 31, 1. 11. 13, 1.4.5. 6. 14, 1.2. 11. पादुक I, 32, 9. 12. पादुकिन् I, 8, 2. पुत्रत्व I, 28, 9. पादून I, 2, 13. पुनःसंभव I, 5, 5. पान II, 25, 9. पुनःसर्ग II, 24, 6. पाप I, 25, 10. 27, 11. पुनर् I, 13, 4. 15, 17. II, 5, 15. पापक II, 12, 16. 27, 6. 28, 8. पापकृत् II, 24, 9. पुर् I, 22, 4. 25, 2. 3. 5. पाप्मन् II, 6, 20. पारायण I, 11, 7. पुरस्क I, 20, 1. II, 5, 4. पुर I, 22, 7.

·135 पुरस्तात् I, 19, 13. II, 3, 17.8, 1.25, 1. | पृष्ठतस् II, 12, 12. पुरा II, 7, 14. 13, 6. 16, 1. पृष्ठारूढ I, 9, 27. पुराण I, 19, 13. 2.), 7. II, 22, 24. पैशुन I, 26, 7. पोष II, 20, 8. 23,3. पुरीष I, 15, 23. 21, 16. 30, 14. 15. पौरसख्य I, 14, 13. 16. 13. 20. 21. 31, 2. 3. II, पौर्णमासी I, 9, 1. 2. 27, 1. 5,9. पोल्कस II, 2, 6. पुरुष I, 19, 6. II, 15, 2. 26, 5. प्र-अप I, 6, 22. 18, 8. 15. 21, 4. पुरुषवध I, 21, 8. II, 27, 16. 29, 2. II, 22,21. पुरुषशिरस् I, 28, 21. प्र-अर्थ I, 7, 9. पुरुषसंस्कार II, 23, 11. प्र-अश I, 10, 23. 26, 9. 17, 16. पुरोडाश II, 22, 18. II, 19, 1. पुरोहित II, 10, 14. प्राश्नाति I, 4, 1. पुष II, 20, 8. प्र-ईक्ष I. 7, 3. पुष्करसादि I, 19, 7. 28, 1. प्र-उक्ष् I, 15, 15. 16, 7. II, 3, 9. पुष्टि II, 4, 9.7, 3. 16, 15.22. 18,3. प्रकीर्णकेश I, 25, 4. II, 10, 11. पुष्टिकाम II, 18, 19. 20, 3. प्रकृति I, 2, 10. 18, 10. II, 24, 13. पुष्टयर्थ II, 20, 3. प्रकृ II, 15, 7. पुष्प II, 28, 10. प्रक्षल् I, 6, 1. 15, 17. 23. II, 2, 1. पून II, 4, 20.5, 4. 6,9. 19, 1. पूजा I, 8, 21. 13, 2. 14, 10. 30, 5. क्षालयीत I, 2, 28. 29. 3, 36. II, 6, 6.7, 12. प्रक्षालन I, 11, 13. II, 20, 12. पूतिखष I, 17, 37. प्रचलाक I, 25, 13. पूतीगन्ध I, 10, 24. 11, 31. प्रच्छ I, 14, 26. II, 6, 1. पूर्व I, 1, 5. 8. 5, 17. 13, 20. 21, प्रजन् II, 24, 1. 20. 24, 6. II, 5, 18. 7, 3. 11, प्रजा I, 3, 26. 9, 13. 32, 24. II, 5, 10.11.12, 3. 13, 7.24,3. 10. 7, 3. 4. 11, 12. 12, 4. 16, पूर्ववती II, 13, 3. 2. 23, 4.5.24, 1.26, 4. पूर्वेण I, 30, 7. II, 1, 14. प्रजाति II, 24, 1.8. पूर्वेाम् II, 17, 11. प्रजादान II, 23, 8. पूर्वोत्थायिन I, 4, 28. प्रजापति I, 19, 13. II, 24, 7. 12.. पृथक् II, 24, 2. प्रजासहत्वकर्मन् II, 11, 17. पृथिवी I, 23, 2. प्रज्ञा ( °जानाति) 11, 15, 21. पृथुक I, 17, 19. प्रज्ञा II, 2, 3. पृष्ठ I, 23, 1. प्रणिहितात्मन् I, 4, 29. पृष्टतए I, 27, 10. प्रणी II, 11, 1. 29, 8.

·136 प्रति I, 12, 9. प्रत्यवरु II, 8, 1. प्रति- II, 29, 15. प्रत्यवाय II, 13, 8. प्रति-इए I, 22, 6. प्रत्याचक्ष 1, 3, 26. 14, 3. II, 4, 13. प्रतिग्रह I, 18, 1. II, 22, 11. प्रत्यापत्ति I, 24, 25. 28, 18. 29, 1. प्रतिग्रहण II, 10, 4. 6. प्रत्यासन्न II, 14, 2. प्रतिच्छद् II, 18, 14. प्रत्युत्था I, 6, 31. 14, 11. 17. II, 4, प्रतिज्ञा II, 6, 2. 16. 8, 1. प्रतिदा II, 26, 8. प्रत्युपविश् I, 19, 1. प्रतिपद् I, 7, 25. 13, 6. II, 2, 3. 6, | प्रत्युपविष्ट I, 19, 1. 2. 10, 10. 11, 3. 17. 19. 14, 15. | प्रत्युपसद् I, 6, 24. 15, 12. 16, 25. प्रथम I, 2, 9. 25, 11. II, 16, 8. 17, प्रतिपादयितृ II, 20, 19. 15. 19, 1. 18. प्रतिपूरुषम् I, 2, 1. प्रधान II, 8, 13. प्रतिप्रेक्षण I, 9, 11. प्रदक्षिणीकृ I, 7, 2. 32, 20. II, 12, प्रतिमन्त्रम् II, 3, 16. 11. प्रतिमुख II, 12, 11. प्रदरोदक I, 15, 5. प्रतिबू I, 6, 6. प्रदा II, 27, 3. प्रतिराध I, 24, 21. प्रदिश I, 3, 32. प्रतिलभ् I, 29, 1. II, 21, 10. प्रदोष I, 9, 1. 10, 26. 11, 36. प्रतिवचन II, 3, 11. प्रपितामहादि I, 2, 5. प्रतिषिध् I, 8, 20. 21, 14. 28, 3. प्र I, 3, 31. 29, 1. 31, 16.II,3,10. प्रतिषिद्धाचार I, 26, 7. प्रभु I, 22, 6. प्रतिष्ठा I, 8, 10. प्रभू I, 22, 2. प्रतिसंह I, 8, 7. प्रभूतधोदक I, 15, 22. प्रतिसूर्यमत्स्य I, 11, 31. प्रमत्त I, 29, 2. प्रतीक्षा II, 22, 17. प्रमा II, 16, 12. प्रतीघात II, 5, 11. प्रमाण I, 1, 2. II, 25, 10. प्रतीपान I, 28, 21. प्रमाद I, 4, 25. II, 28, 7.8. प्रतीवातम् I, 30, 22. प्रमुच I, 19, 15. प्रतुद् I, 17, 33. प्रयत I, 11, 23. 15, 2. 3. 13. 17. प्रत्यक् I, 31, 1. 23. 16, 9. 17, 11. II, 3, 1.17, प्रत्यक्ष II, 12, 21. 24, 2. 4. प्रत्यक्षफलत्व II, 23, 9. प्रयम् I, 6, 36. 17, 3. 31, 22. II, प्रत्यभिवद् I, 14, 20. 11, 15. 18, 11. प्रत्याभवादन I, 5, 17. प्रयमण I, 15, 10. 22. प्रत्यलंकृ I, 32, 6. प्रयुज II, 13, 9.

·137 प्रयोग I, 12, 10. प्राणवृत्ति II, 21, 10. 29, 1. प्रयोजन II, 28, 3: प्राणसंशय II, 28, 12. प्रयोजयितृ II, 29, 3. प्राणायामशस् I, 26; 14. प्रवच् II, 16, 1. प्राणिन् I, 22, 4. 26, 2. प्रवचनयुक्त I, 82, 1. प्रातर् I, 3, 25. 4, 13. 16. 5, 12. 8, प्रवस् I, 3, 42. 5, 14. 14, 8. 17. II, 7, 6. 23, 1. 29, 7. प्रवह 1, 11, 8. प्रातराश 1, 5, 13. प्रविश् I, 1, 11. 3, 39. 25, 6. 12. प्राध्वम् I, 22, 8. 28, 11.15.31,21. प्राप्तनिमित्त II, 28, 13. प्रवृत्त II, 22, 3. 23, 2. प्रायत्य I, 31,19. प्रवृत्ति I, 12, 11. 26, 2. II, 2, 3. | प्रायश्चित्तं I, 1, 34. 2, 6. 25, 13. प्रवृत्तिकारण 1, 4, 9. 26, 10. II, 2,8. प्रवेशन I, 24, 19. 30, 7. 32,21. प्रायश्चित्तंवत् I, 18, 11. प्रायश्चित्तार्थ I, 24, 4. प्रव्रज् I, 18, 31. II, 21. 8. 19. प्रशंस् I, 20, 7. II, 12, 3. 24, 8. प्रावरण I, 30, 14. शास्त (Part. Perf. Pass.) I, 31, | प्रावृ I, 30, 15. 12. II, 19, 3. प्राशन I, 21, 16. 26, 7. प्रशंसा I, 2, 24. II, 7, 8. 23, 6. प्रासाद I, 17, 7. 29, 10. प्रिय I, 8, 14. II, 1, 7.7, 5. 14. प्रश्न I, 32, 22. 24. II, 29, 7. प्री II, 16, 7. प्रसन्नमनस् II, 17, 4. प्रीति I, 4, 10. II, 16, 24. 26. प्रसव I, 13, 8. प्रीत्युपलब्धि I, 12, 11. प्रसृ I, 5, 16. पुथ II, 12, 2. प्रस्था I, 24, 14. प्रेक्षण I, 9, 11. प्रह I, 16, 1. प्रेङ्लोलन II, 20, 13. प्राक् I, 4, 19, 5, 13. II, 11, 18. | प्रेत II, 15, 2. 26, 12. प्रेतसंक्लप्त I, 10, 28. प्रागपवर्ग II, 3, 22. प्रेतान्न I, 11, 25. प्रेषण I, 8, 15. प्राचार्य I, 8, 19. प्रेषित I, 7, 25. प्राची II, 1, 18. प्रेषकर I, 18, 28. प्राचीनावीतिन् II, 4, 5. प्रोक्षण II, 2, 1. प्राजापत्य II, 7, 1. प्रोदक I, 10, 27. प्राञ्जलि I, 5, 16. II, 10, 11. प्रोदकीभाव II, 19, 12. प्राण II, 5, 19. 12, 15. पूर्व I, 17, 33. प्राणविप्रयोग II, 11, 1. लावन I, 5, 17. प्राङख I, 31, 1. 18 ·138 21, नु I, 2, 30. बिसोर्णा I, 23, 2. प्लेड I, 31, 14. बीज II, 2, 4. 13, 6. फ बीजार्थ II, 24, 6. फल I, 5, 7. 11, 5. 17, 19, 18, 1. बुद्ध II, 21, 14. 16. 20, 3. 21, 1. 29, 2. 30, 5. II, 2, बुद्धिपूर्वम् I, 4, 25. II, 25, 11.26, 19. 4. 12, 19. 16, 7. 23. 19, 14. 22, बुध् I, 4, 25. 21, 20. II, 11, 17. 2. 5. 23, 2. 12. 28, 1. 10. 29, 5. 1.2. फलवत् I, 1, 6. 4, 29. बुमूर्षा II, 10, 1. फाणित I, 17, 19. ब्रह्मचर्य I, 1, 18. 2, 6. 18. 31, 19. ब II, 3, 13. 24, 8. ब्रह्मचर्यवत् II, 21, 8. 19. बद्ध I, 19, 1. बधिर II, 26, 16. ब्रह्मचारिन् I, 2, 17. 3, 26. 4, 4. 29. 5, 10. 11.8, 1. II, 9, 13. 21, 6. बन्ध II, 27, 18. ब्रह्मचारिवास I, 2, 11. बन्धु II, 11, 17. ब्रह्मन् I, 3, 9. 5, 7.9, 13.13, 6. 7. बहिण I, 25, 13. 11. 17. 18. 23, 1. II, 16, 1. बल II, 2, 3. 10, 16. ब्रह्मयज्ञ I, 12, 3. बलि II, 3, 12. 15. 18. ब्रह्मवर्चस I, 3, 26. बलीयस I, 4, 8. 30, 9. ब्रह्मवर्चसकाम I, 1, 21. बल्बज I, 21, 1. ब्रह्मवर्चसिन् II, 16, 10. वस्त I, 3, 6. II, 14, 13. 19, 1. ब्रह्मविद् II, 17, 4. बहिर्लोमन I, 28, 19. 21. बहिर्वेद I, 13, 12. ब्रह्मसदन II, 4, 4. ब्रह्महत्या I, 25, 10. बहिस् I, 30, 8. 31, 3. II, 18, 6. 22, 8. 25, 5. ब्रह्महन् I, 1, 32. ब्रह्मोन्झ I, 21, 8. बहु I, 6, 25. 27, 9. ब्राह्म II, 11, 17. बहुपाद I, 8, 9. बहुपुत्र II, 16, 20. ब्राह्मण (Masc.) I, 1, 4. 19. 27. 2, 33. 38. 3, 3. 28.5, 16. 9, 13. बहुमित्र II, 16, 20. 14, 25. 15, 22. 16, 14. 18, 10 बहुपत्य II, 16, 12. 20, 10.24, 21.27,11. 29,6.30, बादर I, 2, 38. 20. 22. 31, 6. II, 2, 6.9. 4, 16. बाध् II, 5, 4. 26, 18. 28, 20. 24. 25. 27. 10, 15.11, 5.6. 12, 5. बाल I, 20, 5. II, 4, 12. 6. 7. 16, 3. 17, 4. 18, 15. 16. बाहु I, 5, 16. 6, 2:2. 21. 32, 26. 19, 20. 20, 3. 26, 1.29, 19. बाह्य I, 9, 18. ब्राह्मण (Neutr.) I, 1, 10. 11. 3, 9. बिन्दु I, 16, 12. 26, 7, 7. 11. 10, 8. 12, 1. 13.

·139 17, 28. 1९, 26. II, 1, 19. 7, 11 भिक्षा I, 7, 14. 19, 7. 13. 24, 15. 15. 11,5. 28, 19. 29, 1. II, 17, 8. ब्राह्मणमात्र I, 24, 7. भिक्षाचर्य I, 2, 25. 26, 11. ब्राह्मणस्व II, 26, 2. भिषन I, 18, 21. ब्राह्मणी II, 17, 21. भी II, 13, 6. ब्रू I, 4, 24. 29,9. 31, 11. 12. 15. भुज I, 2, 22. 3, 32. 36. 42. 45. 4, II, 6, 18. 7, 13. 15. 17. 12, 21. 11. 6, 36. 10, 26. 28. 11, 3. 16, 13, 6. 23, 9. 29, 7. 9. 18.83. 17, 3. 6.8.9. 18, 6. 9. 10. 12. 13. 15.25.26. 19, 6. भ 7.9. 11. 13. 27, 3. 28, 11. 31, भक्तापचय I, 25, 7. 1. II, 1,7. 3, 23. 4, 11.5, 5.8, भक्ष् I, 17, 30. II, 5, 5.6, 14. 20, 3. 15, 11. 13.17, 4. 5. 21. 22. मक्ष II, 9, 13. 13, 8.9. 10. 15. 16. 19, 1. 4. भक्षण I, 21, 14. 14. 16. 20. 20, 2, 3. भगिनी I, 14, 9. भुवम् I, 12, 5. भृ I, 27, 10. भज् I, 20, 8. II, 23, 4. 29, 14. भृत्य II, 26, 1. 22. भतृव्यतिक्रम I, 28, 20. भू I, 4, 29.5, 5. 7. 8. 8, 26. 27. भद्र I, 31, 12. 30. 12, 5.15, 2. 17.23. 16, 11. भय II, 20, 20. 25, 15. 19, 6. 20, 2. 4. 21, 19. 23, 6. भरुज I, 17, 19. 27, 9.28, 1.4.17.29, 13. II, भर्तृ I, 7, 16. 17. II, 14, 20. 3, 10.4, 15.23.5, 3.6, 4. 5. भवत्पूर्व I, 3, 28. 8.7,6. 17.12,4. 13, 6.15, 16. भवदन्त्य I, 3,30. 19. 23. 16, 1. 20. 17, 21. 21, भवन्मध्य I, 3, 29. 22. 23, 7. 24, 6.8. भविष्यत्युराण II, 24, 6. भूतदाहीय I, 23, 8. 4. 31, 23. भस्मन् II, 15, 16. 20, 11. भूतबलि I, 12, 15. भाक्तिक II, 9, 10. भूतसंप्लव II, 24, 5. भागिन् II, 9, 5.14, 14. 29, 1. भूतिकर्मन् I, 13, 9. भाराभिनिहित II, 11, 7. भूमि I, 3, 38. 11, 8. 28.16, 18. 15. 18, 1.30, 15. II, 4, 14. 12, 11. भार्या II, 9, 11. 13, 6. 14, 9. 15, 5. | भूमिगत I, 15, 2. भाविन् II, 28, 1. भूमिचल I, 11, 30. भाष I, 6,5. भूम्यदान II, 27, 16. भाषा II, 3, 2. 5, 10. भूयस् I, 1, 8. 13, 19. 20. 28, 9. 29, भास I, 17, 35. 25, 13. 3. II, 6, 18.16, 27.23, 1.29, 2. भिक्षु I, 2, 25. 3, 28. भूयारेस् II, 6, 17. भिक्षण II, 10, 1. 3. भूम I, 12, 5.

·140 भेद II, 4, 7. 20, 12. 15. 21. 15. 16. II, 16. भेक्ष I, 3, 27. 42. 43 1. 20, 21. भोक्तृ II, 20, 22. मनुष्यप्रकृति I, 11, 3. भोग I, 28, 7. 11. ]I, 29, 22, मनुष्यशिरस् I, 17, 39. भोजन I, 1, 33. 2, 6. 15, 1. 26, 3. | मनोजवता II, 23, 8. II, 1, 2. 5. 8, 14. 19,2. 20, 10. | मन्तृ II, 29, 1. 28, 12. मन्त्र I, 12, 9. II, 3, 13. 17, 4. भोजनार्थ II, 22, 15. मन्त्रवत् II, 15, 11. भोस् I, 5, 12. 10, 15. मन्यु I, 23, 5. 26, 13. 29, 7. भौम II, 14, 7. मरीच I, 20, 12. भ्रातृ I, 4, 11. 14, 9. मर्त्य II, 24, 1. भ्रातृव्य I, 31, 15. मलवद्वासस् I, 9, 13. भ्रक्षेपण II, 5, 9. महत् I, 5, 12. 22, 7. II, 20, 8. 22,6, भ्रूणहन् I, 19, 15. 28, 21.29, 1. महानद I, 27, 1. महापथ I, 11, 10. 16, 14. म महायज्ञ I, 12, 14. मघा II, 19, 20. महाराज II, 20, 3. मण्डूक I, 25, 13. महासच I, 12, 14. मत्त I, 19, 1. II, 11, 9, मा II, 3, 11. 13, 6. मत्स्य I, 17, 38. II, 17, 2. मा (मापयति) II, 25, 2. मथ् I, 29, 14. मांस I, 2, 23. 4, 6.16, 16. 17, 19. मथित II, 18, 1. 18, 1. 20, 12. 21, 14. 25, 12. मद् I, 4, 24.5, 12. 13, 20. 22, 6. II, 5, 16. 7, 4. 16, 18. 17, 1. 29, 1. 31. 15. II, 13, 6. 2. 18, 1. मद्य I, 17, 21. मानिष्ट I, 3, 1. मधु I, 2, 23. 4, 6. 17, 15. 18, 1. | मातापितरौ I, 1, 18. II, 10, 1. 15,3, II, 7, 4.8, 8. 18, 1, मातुल I, 14, 11. मधुपर्क II, 8, 5, 7. 8. मातृ I, 7, 15. 16. 10, 4. 14, 6. 24, मध्य I, 5, 16. II, 3, 22. 25, 12, 21, 8.28, 9. II, 11, 16. 15, 2 मध्यंदिन II, 7, 6. 19, 2. मन् I, 15, 13. 19, 13. II, 6, 19. | मान II, 18, 14. 16, मानस I, 11, 25. मनस् I, 5, 8. 25. 11, 24. 32, 13. | मारण II, 28, 6. 17. II, 5, 19.7, 14. मार्ग I, 18, 1. मार्दव I, 23, 6. मनु II, 14, 11. 16, 1. मनुप्य I, 12, 15. 16, 14. 17, 5. | मालिन् I, 8, 2, 23, 10.

·141 मास् II, 16, 4. माष II, 16, 23. मृगयु I, 19, 14. मृगीक्षीर I, 17, 23. मास I, 9, 1. 3. 13, 19. 28, 19. 29, | मृज I, 19, 15. 17. मृत्यु I, 32, 24. मासिश्राद्ध II, 20, 1. मृदु I, 3, 17. मृदुर I, 17, 39. माहिष II, 16, 27. मृन्मय I, 17, 9. II, 6, 11. मितभोजन I, 25, 10. मृषोद्य I, 23, 5. मिथुन II, 6, 9. 11, 18. मेखलाI, 2, 3. मिथुनीभू I, 32, 2. मेधा II, 2, 3. 18, 3. मिथुया II, 13, 11. मेधाविन् II, 29, 5. मिथस् I, 13, 17. 29, 8. II, 11, 20. | मेध्य I, 17, 31. II, 16, 18. मिथ्या I, 28, 16. 29, 12. मैथुन I, 2, 26. 9, 12. 30, 19. 32, 1. मिथ्याधीत I, 26, 10. II, 1, 9.5, 16. 13, 3.26, 23. मुख I, 7, 8. II, 14, 13. 19, 1. 10. | मोक्ष I, 25, 4. मुख्य II, 29, 7. माघ II, 13, 6. मुच् I, 24, 21. 22. II, 21, 11. मोह I, 23, 5. सुज I, 21, 1. मौज I, 2, 33. 35. मुण्ड I, 10, 8. मुद् I, 22, 8. य मुनि II, 9, 13. 21, 10.21. यज I, 26, 8. II, 20, 3. सुष् II, 26, 8. यजुःपवित्र I, 2, 2. मुसल I, 25, 4. यजुस् I, 12, 5. मुह I, 23, 1. यज्ञ I, 4, 4. 11, 3. 13, 8. 17, 18. मुहर, मुहूंश्च I, 8, 22. 18, 26. 27, 2. II, 7, 1. 10, 1.4. मुहूर्त 1, 11, 32. 15, 8. 24, 8. 26, 2. मूक II, 26, 16. यवतन्तृ II, 11, 19. मूढस्वस्तर I, 15, 13. यज्ञार्थ I, 18, 26. मूत्र I, 15, 23. 21, 16. 30, 14. 15. | यज्ञोपवीतिन् I, 6, 18. 15, 1. 19, 16. 16. 18. 20. 21. 31, 1.2.3. II, | यतस् I, 19, 11. II, 20, 20. 5, 9. यत्र I, 10, 18. 21.11,8.27.12, 11. मूल I, 11, 5. 17, 19. 18, 1. 21, 1. 15, 22. 17, 1. 3. 4. 18, 11. II, 23, 2. 29, 1.32,24. II, 16, 23. 1, 13. 4, 23. 19, 14. 22, 2. 23,2. 28, 10. यत्रगत II, 8, 14. मूषकलाग I, I6, 27. यथर्तु II, 13, 1. मृ I, 16, 18. यथा I, 1, 27. 35.2, 9.4, 6.5, 6. मौन II, 21, 1.

·142 8, 1.5.11,13. 38. 13, 9. 17,39. 1. 9, 10. 11, 14. 14, 2. 15. 15, 20, 3. 26, 7. 29, 18.32, 10. II, 9. 18. 16, 1. 18, 2. 3. 3. 19, 1. 2, 4.8. 3, 17. 4, 6. 7, 14.9, 20, 1. 17. 21, 5. 22, 7. 18. 23, 12. 10, 10. 12, 4. 14, 13. 17, 4. 5. 8. 10.11.24,8.9. 13. 25, 11. 16. 21, 6. 23, 8. 23, 9. 25, 15. 26, 2. 8. 13. 14. 17. 28, 1. 5.7. 29, 2. 11. यथा कथा च I, 28, 1. यदा II, 13, 6. यथाकर्म II, 10, 12. यदि I, 2, 30. 7, 7. 12, 2. 5. 19, 6. यथागमम् I, 17, 13. II, 5, 18. 31, 15. 21. 22. II, 5, 3. यथागुणम् II, 25,9. यदृच्छ I, 14, 5. यथाध्यायम् I, 11, 23. यदृच्छा I, 28, 8. यथापुरम् II, 27, 1. यन्तृ II, 20, 20. यथापूर्वम् I, 14, 9. यम् I, 26, 11. यथामनसम् II, 9, 1. यम II, 13, 6. यथामात्रम् I, 8, 29. यमसादन II, 13, 7. यथार्थ II, 25, 12. यमसूक्षीर I, 17, 23. यथार्हम् II, 26, 1. यव II, 6, 16. 16, 23. 23, 10. यथालाभम् I, 4, 3. यशस् II, 18, 3. यथावकाशम् I, 6, 25. याच I, 19, 15. यथावयस् II, 6, 7. याजक I, 29, 8. यथाविधि I, 8, 7. याजन II, 10, 4.6. यथाशक्ति I, 7, 19. 8, 22. 12, 15. | याथाकामिन् I, 4, 19. II, 10, 2. यान I, 7, 5. 8, 12. 32, 25. II, 9, 2. यथाश्रुति II, 9, 9. 11, 7. यथोक्तम् II, 10, 12. 17, 16. यावत् I, 2, 1. 6, 22. 7, 19.9, 22. यथोपदेशम् I, 4, 16. 14, 10. II, 4, 26. 11, 28. 13, 11. 13. 16, 11. 9.5,4.21, 2. II, 9, 2. 3. 15, 2. 21. यद् I, 1, 11. 14. 27. 32. 2, 2. 5. 9. | यावत्संनिपातम् II, 1, 21. 4, 1. 3. 28. 29. 5, 7.8. 6, 35. | यावदर्थसंभाषिन् I, 3, 16. 7, 12. 13. 14. 10, 8. 11, 6. 12, | यावद्दासम् II, 19, 5. 3. 14, 2. 3. 15, 3. 23. 16, 12. युगपद II, 12, 9. 13. 18. 23. 17, 27.39.18, 19. युग्म II, 25, 12. 20. 32. 33. 19, 1. 3. 5. 13. : 0, 7. 22, 4. 5. 7. 8. 23, 1.2. 26, युग्यघास I, 18, 1. 28, 3. 6. 12. 27, 11. 28, 17. 29, 2. 7. | युज I, 22, 8. II, 5, 18. 6, 5. 12, 4. 14. 32, 4. 29. II, 1, 7. 3, 12.4, युद्ध II, 10, 6. 7. 10. 9. 5, 15. 7, 2. 3. 6 to 10. 15.8, 'युध् II, 26, 3.

·143 र राद्धि II, 16, 14. 17. 21. युवन् II, 26, 18. युवमारिन् II, 16, 20. राय I, il, 22. युष्मद् II, 13, 6. राहुदर्शन II, 17, 25. रिक्त I, 10, 8. योक्तृ II, 20, 18. योग I, 18, 20. 22, 1. 23, 4. रिक्तपाणि I, 15, 7. योगमूल I, 23, 3. 5. रुद् I, 32, 24. योजन II, 26, 6. रुद्र I, 31, 21. II, 4, 23. योनि II, 2, 7. 17, 4. रूप II, 2, 3. योनिसंबन्ध I, 21, 8. II, 11, 16. 15, रेतस् I, 15, 23. 26, 7. II, 13, 6. 2. रेतोधस् II, 13, 6. रेभ (रेभायति) II, 14, 13. रोग II, 25, 11. रक्तदत् I, 7, 11. रोगसंबन्ध II, 4, 12. रक्ष 1, 24, 18. II, 13, 6. 26, 6. 23. रोगाविष्ट II, 26, 16. रक्षथ (2. Plur. Imper.) II, 13, 6. रोदन I, 10, 19. रक्षा I, 18, 1. रोष I, 23, 5. रजस् I, 19, 6. II, 24, 8, रोहिण I, 9, 22. रजस्वला I, 7, 11. रोहिणी I, 9, 2. रथ II, 14, 8. रस I, 17, 15. 20, 12.15. II, 6, 14. रौद्र II, 4, 6. रौद्री I, 31, 21. रहःशील I, 3, 14. रौरव I, 3,5. रहसि I, 4, 25. II, 27, 18, ल राक्षस II, 12, 2. लक्षण II, 29, 14. राग I, 20, 12.30, 10, लक्षणकर्मन् राजकुल II, 4, 20. कर्मणातु (Tnstr. Sing.) II, 29, 13. राजन् I, 18, 28. 19, 15. 25, 4. 31, लक्ष्मण I,.17, 36. 5. II, 7, 12.8, 6. 7. 10, 13. 14. 11, 1. 3. 4. 5. 14, 5. 25, 1.| लवण I, 2, 23, 4, 6. 17, 15. II, 3, 14. 15. 26, 2.22. 27, 21. 28, 13.15, 14. 18.29, 8. लाभ I, 3, 25. राजन्य I, 1, 19.2, 34. 38. 3, 1.5. लिख II, 1, 13. 29. 5, 16. 14, 28. II, 2, 6. 4, लिङ्ग II, 12, 23. 29, 6. 18.25. लप I, 8, 21. राजवत् II, 29, 7. लेखा II, 1, 13. रात्रि I, 9, 20. 31, 20. 32, 2. II, लेप I, 15, 28. II, 2, 1. 4, 23. 12, 13. लोक I, 13, 9. 20, 9.22, 5. 24, 25. 8, 3.

·144 व 28, 18. 29, 1. II, 1, 12. 2, 2, | वयोवृद्ध II, 17, 10. 3. 6. 4, 15. 7, 5. 16. 11, 4. 16, | वर्जन II, 1, 9. 3, 13. 1. 20, 23. 21, 13. 24, 10. 14. | °वर्जम् I, 7, 30. 17, 19. 36. 37. 18, 26, 1. 29, 14. 13. II, 10, 7. लोभ I, 23, 5. वर्ण I, 1, 4. 7. 8. 5, 17. 18, 9. 24, लोमन् I, 25, 12. II, 3, 6. 6. 25, 11. 27, 11. II, 2, 3. 1], लोमसहारण II, 5, 16. 1.8.10.11.13,3. लोष्ठ I, 30, 21. वर्णज्यायस् I, 13, 2. II, 11, 8. लोष्ठविमर्दन I, 32, 28. वर्णपरिध्वंसा II, 2, 7. लोह II, 18, 13. वर्णव्यतिक्रम I, 9, 12. लोहित I, 16, 14. वर्मन् I, 24, 12. लोहितक I, 24, 14. वर्ष I, 2, 12. 19, 13. 24, 20. 25, लौकिक I, 13, 7, 20, 1. 10. 27, 11. 28, 11. II, 23, 8. लौह I, 17, 11. वर्षधारा I, 15, 4. वर्षा I, 32, 1. वैश्य I, 7, 12. वर्षायस् I, 23, 2. II, 27, 7. वच् I, 1, 27. 8, 12. 10, 15.11, 38. | वश II, 7, 14. 12, 10. 13. 22, 5. 26, 3. 12. II, | वशा I, 20, 12. 2, 5.6, 2. 20, 3. 23, 1. 25, 1. वषद्वार I, 12, 3. वचन I, 10, 9. II, 1, 19. 24, 7. वस् I, 8, 9. 5, 13. 8, 17. 13, 19. 'वत् I, 2, 10. 5, 7. 7, 27. 30. 9, 9. 24, 21.30, 12. 31, 20. II, 7, 14, 6. 15, 13. 30, 4. II, 2, 3. 13. 16. 22, 8. 25, 8. 26, 13. 4, 20. 10, 7. 12, 21. 14, 12. वसन्त I, 1, 19. वत्स I, 31, 10. वस्त्र I, 2, 41. 3, 9. वत्सतन्ती I, 31, 13. वह I, 19, 13. वध I, 25, 4. II, 10, 11. 16. वध्य I, 9, 26. II, 27, 9. 16. 21.| वा I, 2, 3. 15. 32. 35. 37. 38. 3, 3. 39.40. 41.4, 20. 5.27.5, 8. वनस्पति I, 7, 4. 11, 5.17, 19. 30, 6, 10. 11. 30. 31.37. 7, 1. 18. 21. II, 2, 4. 24, 9. 20. 21.8, 3.7.9, 2. 5.7. 22. 10, 13. 14. 16. 18. 23. 11, 8. वप् I, 2, 32. 10, 7. II, 3, 8. 13, 6. 14.29. 34. 12, 2. 3.5. 14, 12, वपन I, 10, 9. 16. 22. 26. 15, 3. 9. 17. 23. 16, 1. 15. 24. 26 to 33. 17, 2 to 5. 18, 3.4. 6. 15. 25. 26. 24. 6. 21. 22. 24. 25, 2. 6. 7. 8. 12. 26, 3. 7. 13. 14.27, 1. 2. वयस् (birds) I, 15, 7. 5. 6. 28, 6. 17. 21. 29, 1. 30, वयस्य I, 14, 26. वन्द् I, 27, 10. वपा I, 18, 25. वमज्जन I, 32, 7. वयम् (age) I, 14, 14.

·1-15 7. 31, 2. 3. 21. 32, 13. 17. II, | वास्तु II, 4, 23. 1, 14. 2. 1. 6. 3, 4. 8. 16. 4, वास्तोप्पति I, 31, 21. 20. 29. 25. 5, 5. 7. 17. 6, 16. विकथा I, 13, 7. 19. 8, 1. 6. 8. 9, 11. 12, 8. 16. विकल्मष I, 92, 4. 17. 14, 3. 4. 15, 2. 21. 19, 8. विकिर I, 17, 32. 22, 9.23, 1. 24, 14. 25, 11.15. विकृत I, 17, 39. 26, 18.27, 18.28, 6. विक्री I, 20, 13. वाक्य I, 12,4. 13, 9. II, 5, 11. विघ्न I, 8, 25. वाग्यत I, 24, 11. 30, 8. II, 29, 1. विचि II, 11, 8. 29, 6. 12, 13. 14. विज्ञा I, 9, 22. II, 6, 20. 7, 5. 16. वाच I, 2, 20.5, 8. 6, 13. 11, 23. वितथ II, 6, 2. 13, 7. 26, 11. II, 4, 14.5, 19. वित्त II, 26, 1. 12, 13. 21, 10. 21. 26, 18. 27, 15. 28, 10. विद् I, 18, 5. 12. 15. 17. 11, 25. वाजसनेयक I, 17, 31. 15, 10. 21, 5. 22,2. 24, 25. वाजसनेयिव्राह्मण I, 12, 3. 7. 28, 18. 29, 1. 11. 1+. II, 13, 8. वाणिज्या I, 20, 10. II, 10, 7. 10. 14, 16. 15, 14. 18, 18. 24, वात I, 11, 31. 32. 12, 3. 5. II, 5, विदा II, 25, 9. 10. 11.25, 14, 15. 9. 19, 1. विद्या I, 1, 16. 7, 12. 19.8, 24. वाद I, 20, 5. 11, 7.30. 12, 9.2), 15. 30, 1. वादित्र I, 10, 19. II, 25, 14. II, 5. 14. 15. 21, 4. 6. 22, 7. वानप्रस्थ II, 21, 18. 22, 6. 2-1, 8. 29, 5. 11. वानप्रस्थ्य II, 21, 1. विद्या (Instr. Sing.) I, 30, 3. वापन II, 3, 6. विद्याकर्मन I, 5, 2. वायस I, 25, 13. विद्याकान्तम् I, 1, 13. वायु I, 11, 8. II, 6, 2. 22, 4. 23, 2. विद्यार्थ I, 1, 9. 2, 17. II, 21, 6. वारुणी I, 26, 7. 26, 13. वाः I, 2, 38. विद्यासंप्रदान II, 5, 18. वार्धषिक I, 18, 22. विद्युत् (०द्योतते) I, 9, 22. 12, 3. 5. वाधाणस I, 17, 36. II, 17, 3. विद्युत् I, 9, 21, 11, 25. 27. वायोयणि I, 19, 5. 28, 2. विद्वस II, 28, 11. वाायणीय I, 19, 8. विधा I, 16, 12. II, 9, 10. 21, 11. वास I, 15, 22. II, 21, 3. 22, 1. 23, 11. वासन्तिक I, 11, 20. विधि I, 2, 18. 11, 22. 12, 10. 13. वासस् I, 2, 39.15, 15.30, 10. 12. 23, 6. 24, 24. 27, 7. 28, 18. 29, II, 3, 3. 7. 4, 21.5, 5. 28, 11. 1. II, 22, 14. वासि II, 22, 15. विधू I, 29, 5. 19 ·146 विनश II, 17, 9. विषम I, 32, 25. विनिमय I, 20, 14. विषमगत I, 7, 20. 14, 15. विनियोग I, 13, 17. विषय I, 2, 33. 6, 28. 15, 8. 22, 5. विनिर्घात I, 23, 3. 30, 13. 22. II, 6, 8. 11, 17. विनिहितात्मन् I, 8, 26. 12, 1.25, 11. 15. विपश्चित् I, 22, 7. विष्टप I, 22, 8. विपाक I, 10, 29. विष्णुक्रम II, 7, 9. विप्रतिपद् II, 10, 12. 27, 4. विसृन् II, 12, 13. विप्रतिषिध् I, 4, 5. 13, 21. II, 8, | विस्रम्भपूर्व II, 5, 10. 12. 14, 10. 21, 15. विहार I, 10, 7. II, 9, 9. विप्रतिषेध I, 30, 9. विह I, 25, 10. विप्रवस् I, 8, 18. 11, 11. वीत I, 6, 15. विप्रवास I, 3, 33. 31. II, 14, 20. II, 10, 8. विप्रव्रज I, 29, 9. वृक्ष I, 11, 16. 29, 1. वित्रू I, 32, 22. वृत I, 1,33. 2, 6. 24. 3, 26.4, 22. विभज् II, 14, 1. 11. 7, 5.8, 15. 9, 4. 18, 33. 21, 20. 30, 10. 14. 16.19.20.21.31, 3. विभाग II, 14, 16. 6.8. 18. 23. 32, 1. 3. 4.7. 9. 21. विभाज I, 23, 2. 25. II, 3, 2.5,11. 16.9, 7.12. विरम् I, ), 2. 11, 32. 18, 8. 15. 10. 18, 1. 3. 19, 15. 20, 10. 12. 21, 4. II, 8, 14. वृत् I, 13, 19. 22. 18, 13. 26. 11. विरस I, 18, 4. II, 2, 3. 6.5, 18. 17, 16. 21, 2. विराज् (०राजति) I, 23, 1. 2:), 2. 10. 23, 2. 24, 3. 26, 20. विरात् II, 3, 11. 29, 4. विरुच् II, 5, 15. वृत्त I. 8, 1. 20, 8. II, 29, 14. विरुध् II, 23, 10. वृत्ति I, 6, 35. 7, 26. 27.30. 8, 23. विरुह् II, 24, 2. 18, 8. 15. 21, 4.. 24, 16. 28, 19. विलयन II, 18, 1. 29, 17. 30, 4. II, 22, 17. विवच् I, 32, 24. वृथाकर्मन् I, 4, 20. विवह I, 29, 8. वृद्ध I, 13, 16. 15, 1. 20, 8. II, 4, 12. 29, 5. 14. विवाद II, 29, 5. विवाह I, 1, 33. 2, 6. II, 10, 1. 11, वृद्धतर I, 5, 13. 7, 29.13, 8. 14, 14. वृद्धि I, 3, 9. 27, 10. II, 7, 4. 17. 12, 4. 13, 11. विशिष्ट II, 22, 5. 23, 2. 9. 27, 5. वृध् I, 13, 8. II, 24, 3. विशेष I, 14, 1.1. 20,13. 30, 5. II, | वृष I, 11, 8. 2, 1. 10, 16. 18, 8. 14, 7. 16, वृपलीपति I, 18, 33. 7.25, 1.20,2. वृटि I, 11, 27.

·147 वृह I, 32, 24. वेत्तृ II, 13, 6. 1. 16, 18. 17, 6. 21, 17. 25, 1. 26, 3. वेद I, 1, 3. 10. II, 6, 4. 8, 10. 12. ! व्यावृत् I, 13, 7. व्याहती I,2, 3. 21, 13. 23, 10. 29, 12. व्युदक I, 11, 28. वेददक्षिणा I, 7, 19. वेदाध्ययन I, 1, 6. व्युद-अस् I, 20, 1. व्युपजाव I, 8, 15. वेदाध्याय I, 24, 6. II, 8, 5. व्युपतोद I, 8, 15. वेदाध्यायिन् I, 17, 22. व्यृद्ध I, 28, 4. वेश्मन II, 25, 2. 3. व्रन् I, 25, 1. वेष्टितशिरम् I, 6, 10. 14, 22. व्रज II, 28,5. वेष्टितिन I, 8, 2. वै I, 1, 11. 3, 26. 10, 8. 12, 3. 22, | व्रत I, 1, 27. 30, 2. 3. G. II, 1, 1. 15. 17. 18, 4. 7. 23, 1. II, 4, 14. व्रात्य II, 7, 13. 14. 15. वै (वायति) I, 12, 3. 5. वैण II, 2. 6. बीहि II, 6, 16. 16, 23. 23, 10. बेभाजन I, 22, 7. श वैभीतक II, 25, 12. शक् I, 7, 19. II, 20, 1. वैरमण I, 10, 2. शकृत् I, 16, 15. वरयातन I, 24, 1. शकृत्पिण्ड I, 9, 5. वैशेषिक II, 25, 1. शाक्त I, 2, 33.6, 28. 15, 8. 30, 13 वैश्य I, 1, 4. 19. 27. 2, 36. 38. 3, 22. II, 6, 8. 11, 17. 12, 1. 2. 6. 30.5, 16. 14, 2. 23. 28. शठ I, 20, 5. II, 2, 6. 4, 18.25.10, 7. शत I, 14, 2. II, 13, 11. वैश्वदेव II, 3, 1.9, 5. शतबलि II, 17, 2. वैषुवत I, 22, 7. शतवर्ष I, 14, 25. वैहायस II, 4,8. शनैस् II, 22, 13. व्यञ्जन II, 26, 12. शब्द I, 10, 18. 19. 21. II, 8, 12. व्यतिक्रम II, 27, 6. 13, 11. 16, 1. 19, 10. व्यतिबन् I, 14, 30. 28, 8. शब्दार्थारम्भण II, 8, 12. व्यभिहास I, 8, 15. शम I. 23, 6. शभ्याप्रास I,9, 6.22. व्यव- I, 10, 18. शम्योष I, 28, 3. व्यवहार II, 16, 17. शयन I, 27, 10. II, 5, 5. व्यावह I, 20, 11.16. शय्या I, 8, 11. 32, 4. II, 4, 1.22, व्याकरण II,8, 11. 23.25, 9. 27, 15. व्याख्या I, 1, 1. 4, 7. II, 1, 11. 15, 'शरण II, 22, 21. व्यर्थ II, 26, 17.

·148 शरद् I, 1, 19. 32, 1. शील II, 11, 17. शरभ I, 17, 29. शुक्त I, 10, 25. 17, 18. 20. शराव I, 24, 14 शुक्ल I, 29, 14. शरीर I, 1, 18. शुचि I, 11, 23. 22, 7. II, 4, 23 शरीरन्यास II, 21, 6. 15, 11. 18, 6. 25, 13. 26, 4. शवशिरध्वज I, 24, 11. शुद्ध I, 19, 7. शल्यक I, 17,37. शुन्धन I, 30. 21. शल्यकृन्त I, 19, 14. शुल्क II, 26, 9. शश I, 17, 37. शुश्रूषा I, 1, 7, 14, 6. 28, 9. शस्त्र I, 18, 19. शूद्र I, 1, 4. 7. 3, 41. 5, 16. 7, 20. शाक I, 17, 19. II, 19, 19. 23, 10. 21.9, 9. 14, 19. 16, 22. 17, 1. शाखा I, 10, 20. 12, 4. II, 6, 4. 18, 13. 21, 13. 17. 24, 3. 25, शाणी I, 2, 40. 13. 26, 4. 9. II, 3, 4. 4, 19. 20 शान्त I, 3, 18. 6, 9. 26, 15. 27, 9. 14. 29, 11. शान्ति II, 6, 6. शूद्रा I, 9, 11. 26, 7. II, 27, 8. शाला II, 17, 8. शूद्वान्न II, 18, 2. शाश्वतिक I, 23, 2. शूद्रोत्पन्न II, 17, 21. शास् II, 6, 2. 24, 3. शुन्यागार I, 29, 1. शास्तृ I, 7, 26. II, 10, 12. शूर II, 26, 3. शास्त्र I, 12, 11. 13, 21. II, 10, शृयाणिका I, 16, 14. 12. 13. 14, 10. 15, 23. 21, 15. शेष I, 4, 20. 5, 5. 18, 26. II, 2, 3. शास्त्रविहिता II, 18, 1. 17, 16. 29, 12. 15. शिखा I, 10, 8.9. शेषभोजिन् II, 8, 2. शिखाजट I, 2, 32. शौच II, 15, 12. शिपिविष्ट II, 17, 21. श्मशान I, 2, 5.५, 6. 8. 9. II, 23. शिरस् I, 16, 7. 30, 1-1. 15. 4. 11. शिलोञ्छ II, 10, 4. 22, 10. श्मश्रु I, 16, 11. II, 3, 6. शिल्पाजीव I, 18, 18. श्याव I, 16, 10, शिव II, 4, 23. 5, 3. श्यावद II, 12, 22. शिशिर I, 27, 5. श्रद्धा I, 12, 5. II, 24, 8. शिश्न I, 25, 1. II, 5, 19. श्रा II, 20, 3. शिश्नच्छेदन II, 26, 20. श्राद्ध II, 5, 16. 16, 1. 17, 14. 20 शिष्य I, 32, 12. II, 5, 18. to 23. 18, 18. 19, 17. 20. शी I, 12, 2. 32, 2. 3. 4. II, 1, 8. श्रादभोजन I, 11, 26. शीक्षा II, 8, 11. श्रावणी I, 9, 1. 27, 1. शील I, 30, 7. श्रु I, 6, 13. 12, 2.9. 13, 22. II, ·149 स 13, 11.14, 11. 12. 22, 7. 23, 10. 12. श्रुत I, 3, 27. 8, 27. 13, 19. 20. II, | संयुत् I, 10, 25. संयोग II, 22, 5. 23, 2. 11, 17. संवत्सर I, 1, 30. 35.2, 1. 13, 19. श्रुर्षि I, 5, 5. 25, 8. 26, 11.27, 8. II, 16,26. श्रुति I, 1, 9. 4, 5. 8. 30, 5. II, 23, 18, 4. 12. 20, 7. 9. संवह I, 6, 1. श्रुतिलक्षण I, 30, 9. संविभाग I, 23, 6. II, 9, 10. श्रेयस् I, 1, 5. II, 5, 12. 7, 12. 12, | सविश् I, 4, 24. 6, 1. 2. 5. 27. 32, 3. 16, 5. 17, 10. 14. श्रेष्ठ I, 1, 17. संवेशन II, 1, 19. श्रोत्र I, 5, 16. 16, 7. II, 5, 19. संव्यवहार I, 21, 5. श्रोत्रिय I, 3, 34. 10, 11. 13. 14 संशय II, 6, 1. 12, 19. 21. 13. 30. 18, 33. 24, 24. II, 6, 4. | सॅनिए II, 12, 12. 7, 17. 14, 13. 17, 22. 26, 10. सँसाए II, 7, 9. 9, 1. श्रोत्रियावराय॑ II, 25, 8. संसृज I, 10, 21. 31, 10. II, 4, 23. श्लाघ I, 2,30. 8, 8. 15, 15. श्लेष्म I, 10, 12. संसृप I, 6, 33. श्लोक I, 19, 13. 22, 3. II, 23, 3. संस्कर्तृ I, 1, 12. II, 3, 4. श्वन I, 10, 19. 15, 16. 16, 30. 21, | संस्कार I, 1, 9. 2, 9. II, 3, 15. 15. 25, 13. 28, 21. II, 9, 5. संस्कृ II, 3, 9. 18, 6. 8. 17, 20. श्वशुर I, 14. 11. II, 8, 7. संस्तु I, 1, 32. 2, 5. 3, 43. श्वाविद् I, 17, 37. संस्तुति I, 12, 14. श्वित्र II, 17, 21. संस्तुतिमात्र II, 13, 11. श्वेतकेतु I, 5, 6. 13, 19. सँस्था I, 10, 11. 18, 14. II, 25, 5. श्वोभूत I, 26, 14. 27, ]. II, 1, 10. संस्पृश I, 15, 17. 9, 1. 12, 13. सकाश I, 6, 5.29. 36.8,21. ष सकुष्टिक I, 5, 21. षडङ्ग II, 8, 10.. सकृत् I, 16, 5. 9. II, 3. 18. 15, 7. पण्ढक I, 19, 14. 27, 11. 28, 8. षष् I, 28, 19. II, 3, 6. सक्तु I, 17, 19. षष्ठ II, 16, 13. सखी-सखिम् (Acc. Sing.) I, 21, 9. षोडश I, 1, 27 सगोत्र II, 11, 15. षोडशन् II, 9, 13. सगोत्रस्थानीय II, 27, 2. ठेवन I, 30, 19. II, 5, 9. संकल्प I, 29, 3.

·150 संकल्पसिद्धि II, 28, 7. 21, 14. संनिप्पद् I, 29, 9. संकृष् II, 4, 23. संनिहित II, 5, 5.9. संक्लप I, 5, 8. संनी II, 19, 5. संख्या (०ख्याति) I, 2, 1. सपत्न I, 31, 15. संख्या 11, 8, 12. सपिण्ड II, 14, 2. संग्रहीत II, 20. 21. सप्तन् I, 2, 2. 24, 15. 28, 19. संग्राम I, 25, 11. सप्तम I, 1, 21, II, 3, 20.15,2. 16,14. संघ I, 3, 26. सप्तरात्र I, 26, 4. 27, 4. संघान्न I, 18, 16. सप्ताह I, 29, 17. संचेल I, 15, 16. सप्रज II, 22, 8. संचक्ष् I, 31, 17. सप्रदोष I, 9, 22. 10, 28. सत् I, 9, 19. 24, 20. II, 4, 14. सब्रह्मचारिन् I, 7, 29. 10, 12. सततम् I, 8, 28. 21, 11. सभा I, 3, 12. 8, 13. 32, 19. II, सच I, 10, 9. 25, 5. 12. सत्व I, 31, 19. सम I, 5, 16. सत्य I, 12, 5. II, 21, 13.29, 7. 10. | समम् II, 14, 1. सत्यवचन I, 23, 6. समक्ष I, 32, 10. सत्यवादिन् I, 7, 11. समध्ययन I, 11, 11. सत्यशील II, 25, 13. 26, 4. समय I, 1, 2. 12, 6. 8. II, 8, 13. सद् II, 13, 9. समयपद I, 23, 6. समर्थ I, 1, 27. सदा I, 4, 14. 5, 12. 19. 6, 1. 22, 8. 32, 6. समव-इ II, 3, 18. सदार II, 22, 8. समवईक्ष् II, 11, 1. सद्यस् II, 5, 2. समवदा II, 17, 16. सधर्म I, 29, 13. समवसो I, 29, 8. संदर्शन I, 9, 17. समा- इI, 5, 18. II, 6, 7. 11, 6. संदृश् II, 25, 5. समाख्या II, 29, 7. संदेह [I, 11, 2. 19, 6. समाख्यान I, 21, 20. संधि I, 9, 20. 11, 9. 15. 27, 5. समागम I, 5, 14. 14, 8. समाचक्ष् II, 27, 2. संधिनीक्षीर I, 17, 23. समाज I, 3, 12. 32, 19. 20. संनिधि I, 10, 15. II, 3, 12. समादिश I, 7, 28. 13, 13. संनिपत् I, 11, 27. समादेश I, 13, 5. संनिपात I, 8, 19. 24, 23. 28, 8. 10. | समाधि I, 30, 5. II, 1, 17. 20. 26, 20. 27, 11. समान I, 5, 13.9, 10. 17, 2. II, संनिवाप II, 12, 10. 21, 3. 30, 8.

·151 सम-आप I, 25, 2. 7. II, 22, 7. | सर्ग II, 24, 12. 29, 13. सर्पशीर्पिन I, 17, 39. समापत्ति II, 27, 19. सर्पिर्मास II, 19, 18. समापन I, 11, 7. II, 17, 24. सर्षिप्मत् II, 20, 3. समाप्ति I, 12, 4. सर्पिस् I, 10, 23. 17, 16. II, 7, 4. समानात II, 29, 13. 19, 20. समानायसमाप्ति II, 8, 12. सर्व I, 1, 10. 3, 25. 4, 29. 8, 24. समावृत्त I, 7, 15. 31. 10, 7. 13, 5. 10, 19. 21. 11, 30, 31. 14, 7. 14, 7. 18,9. II, 5, 4. 17, 21. 18, 18. 33. 20, 8. 22, समाहित I, 1, 12. 3, 26. 5, 7. 13, 4.7.23, 2.30,4. 10.32,2. II. 19. 20, 8. 9, 5.8. 11, 7.9. 14, 5. 14. 16, समाह I, 3, 31. 7. 17, 16. 21, 2. 3. 4. 22, 19. समिद्धार I, 4, 15. 25, 6. 27, 13. 29, 7. 14. समिध् I, 4, 16. 27, 1. सर्वकृत्य II, 15, 11. सर्वतस् I, 8, 10. 9, 6. II, 17, 16. सम्-इन्ध I, 4, 18. सम् ईक्ष् II, 10, 2. 21, 12. 26, 6. समीक्षा II, 5, 3. सर्वतोपेतम् (instead of उड )I, 19, 8. समीभू II, 27, 15. सर्वत्र I, 14, 17. 22, 6. 8. 23, 1. समुदेत II, 5. 7. 17, 5. 18, 10. 24, 4. 28, 5. II, 22, 14. 20, 2. सर्वदा I, 7, 21. सम्-उह् II, 4, 23. सर्वनामन् I, 14, 23. समूहनी I, 4, 18. सर्वभूत I, 23, 1. II, 5, 13. 22, 7. समृद्ध II, 7, 17. 28, 1. 23, 6. 29, 10. संपन II, 11, 12. 29, 5. सर्ववर्ण I, 18, 13. II, 2, 2. 25, 1. संप्रतिपद् I, 29, 9. 26, 11. 29, 15. संप्रयोग I, 24, 20. 28, 13. 29, 1.14. | सर्वविद्या II, 5, 1. संभाष I, 9, 13. सर्वान्निन् I, 18, 33. संभाषा II, 2, 8.9. सर्वाश्रम I, 23, 6. संभुन् II, 17, 9. साल I, 5, 23. संभोजनी II, 17, 8. सलावृकी I, 10, 19. 11, 33. संबन्ध II, 11, 14. सवन II, 7,6. संबन्ध I, 10, 3. II,5, 18.13, 1.11.| सवनगत I, 24, 6. 15,2.23, 10.24, 10.27, 1. सवनानुकल्पम् I, 25, 10. संमन् II, 18, 2. सवर्ण II, 13, 1.27, 11. संमित II, 7, 4. 18, 4. सवृषण I, 25, 1. II, 26, 20. सम्यक्प्रतिग्रहीतृ II, 15, 12. सव्य I, 16, 7. II, 5, 6. सम्याग्विनीत I, 20, 8. II, 29, 14.. सशरीर II, 24, 14.

·152 सशिरस् [, 32, 7. सावित्री I, 1, 10.28. 16, 14. 27, 1. सस्य II, 22, 24. साहस II, 13, 7. सह I, 8, 17. 29, 3. 14. 31, 20. 32, सिच् (सिञ्चति) I, 26, 7. 2. II, 3, 7. 14, 13. 16, 1. 22,19. सिच् I, 16, 29. 31. सहत्व II, 14, 17. सिद्धि I, 28, 12. II, 9, 13. 20, 3. सहशय्या II, 1, 21. सिध् I, 5, 11. 24, 20. II, 3, 10. सहस्र I, 24, 1. 27, 1. 9, 13. सहस्रकृ सीमत् I, 9, 16. II, 9, 4. कृत्व (Absol.) I, 26, 14. सीस II, 16, 18. सहाग्नि II, 22, 8. सुकृताशा I, 20, 12. सहाङ्गुष्ट II, 19, 9. सुख II, 2, 2. 3. 21, 13. सहापत्य I, 5, 2. 21, 8. सुपर्ण I, 17, 35. सांवत् II, 11, 20. सुभिक्ष I, 18, 5. सांवृत्ति II, 6, 13. साँशयिकी I, 32, 27. सुभूत II, 3, 11. साँशो I, 29, 8. मुयुक्त I, 5, 23. 8, 24. सुरा I, 25, 3. 10. साङ्गः I, 29, 11. सुराप 1, 25, 3. सादन II, 13, 6. सुरापान I, 21, 8. सादृश्य I, 20, 8. II, 29, 14. सुवर्ण I, 18, 6. 15. II, 14, 7. साध् II, 5, 15. 12, 17. सुवर्णनाभ II, 19, 3. साधारण II, 25, 1. सुवस् I, 12, 5. साधु II, 6,2. मुविचित II, 11, 3. साधुता II, 6, 2. सुषिर I, 28, 15. साधुष्टान I, 22, 6. सुनात I, 32, 10. सान्त्व् II, 6, 14. 7, 8. सूकर I, 21, 15. सामन् I, 10, 19. 20. 12, 5. सूतिका I, 16, 19. सामपवित्र I, 2, 2. सूत्र II, 4, 22. सामयाचारिक I, 1, 1.7, 31. सूपसंसृष्ट II, 3, 19. सांपराय II, 13, 6. 24, 3. 29, 9. सूक्ष् II, 28, 9. सायम् I, 3, 25. 4, 13. 16. 17. 8, सर्मि I, 25, 2. 28, 15. 17. II, 7, 6. 23, 1. सर्याचन्द्रमसौ I, 11, 30. 31. 31, 20. सारु प्य II, 24, 2. सृन II, 19, 4. सार्वकालिक I, 11, 30. 37. सेन्द्रिय I, 29, 10, सार्वगामिन् I, 23, 6. से I, 22, 6. 27, 11. 32, 18. सार्ववर्णिक I, 3, 7. सैर I, 2, 37. सावस्तरण II, 6, 15. सोत्तराच्छादन II, 19, 16.

·158 सौदर्य II, 17, 5. स्मि I, 7, 6. 7. सोपान I, 6, 10. 14, 22. 30, 18. स्मित II, 5, 8. सोमावरार्ध्य II, 22, 7. स्म II, 4, 24. 8, 14. स्कुभ-स्कुप्वा I, 31, 32. स्मृति II, 15, 25. 18, 3. स्व I, 18, 13.80, 17. II, 2, 2.6, 5. स्तन I, 2, 3.5. 10, 4. 26, 21. 27, 16. स्तनयित्नु I, 9, 23. 11, 25. 27. स्तुति I, 32, 10. स्वधाकार I, 13, 1. स्तृह I, 31, 9. स्वप् I, 4, 28. II, 12, 13. 1+. स्तेन I, 19, 13. 25, 4. 28, 1. II, 2, स्वप्न I, 4, 22. 16, 14. II, 12, 16. 6. स्वप्नपर्यान्त I, 9, 21. 11, 33. स्तेय I, 21, 8. 25, 10. II, 24, 20. | स्वप्नान्त I, 10, 22. 27, 16. स्वयम् I, 3, 36.4, 26. 18,6. 32, 13. स्त्री I, 3, 16.26.7, 3. 8. 14, 21. II, 7, 13. 15.22, 22. 23. 31. 16, 14. 21, 13. 24, 5. 9. स्वर्ग I, :, 15. 13, 6. II, 4, 9.6, 6. 26, 5. 28, 20. 29, 13. II, 4, 12. 7, 5. 18, 3. 24, 3. 4. 29, 1. 10. 9, 7. 11, 7. 13, 6. 15, 9. 17. 26, स्वर्गजित् II, 24, 5. 11.27,3. 29, 11. 15. स्वर्गपुटिसंयुक्त II, 3, 12. स्त्रीकामतम II, 14, 13. स्वर्ग्यशब्द II, 23, 12. स्त्रीगमन I, 21, 8. स्वस्तर 1,8,13. स्त्रीप्राय II, 16, 8. स्वस्ति I, 13, 9. स्त्रीवासस् II, 1, 20. स्वस्त्ययन I, 5, 9. II, 11, 9. स्था I, 5, 12. 6,7.26. 12, 2. 16, स्वाधीय I, 31, 19. 1. 23, 2. II, 3, 10. 5, 6. 12, 14. | स्वाध्याय 1, 12, 1. 2.3.5.13, 1. 15 स्थान I, 25, 10. II, 5, 8. ]. 26, 11, II, 5, 8. 20, 20. 21. स्थानासनिक II, 18, 4. 22, 19. स्थालीपाक II, 1, 10. 19, 15. 20, 3. स्वाध्यायधृत् I, 5, 11. स्वाभाविक I,30, 11. स्थावर I, 19, 6. स्वामिन I, 28, 3. II, 3, 10. 4, 13 स्ना 1, 2, 30.8, 7.30. 1. 26, 24.28, 6.7. स्नातक 1, 30, 4. 6. II, 8, 6. 14, 13. 27, 21. स्वाहाकार I, 13, 1. स्वैरिकर्मन् I, 3, 15. 8, 4. 11. 12. स्नान I, 32, 8. स्नेहवत् II, 16, 24. 19, 17. स्पृश् I, 25, 5. 29, 7. II, 28, 13. ह I, 3, 26. 12, 3. 5. 19, 6. 22, 5. स्फोटन II, 20, 16. 28, 1.32,24. स्म I, 14, 25. हँस I, 17, 35. 25, 18. 20 her ·151 हन् I, 9, 26. 24, 1. 6 24. 25, 4. 14, 14. 17. 20. 15, 23. 18, 18. 11. 29, 2.7. II, 26, 2. 23, 5.27, 1.3.5.7. हर्तृ II, 15, 4. हिँस I, 32, 24. II, 24, 9. हर्ष I, 23, 5. हिंसा I, 16, 16. 25, 13. हिंसार्थ I, 16, 16. 23, 7. हविस् I, 3, 43. 4, 2. हित I, 22, 6. II, 26, 11. 29, 4. हव्य I, 19, 13. हितकारिन् I, 2, 20. हस्त I, 16, 11. 31, 7. II, 3, 15. 16. हिम II, 25, 11. 17, 17. हा II, 16, 1. 28, 5. हु I, 12, 5. 25, 12. 26, 18. II, 3, 16. 7, 15. 15, 16. 17. 17, 19. हानि I, 20, 4. II, 17, 5. 22, 12. हारिण I, 3, 3. हारिद्र I, 3, 2. हुत I, 3, 26. 18, 25. II, 15, 16. ह II, 24, 3. 5. हारीत 1, 13, 11. 18, 2. 19, 12. 28, हदय I, 7,9. 1. 5. 16. 29, 6. 12, हृदयंगम I, 16, 2. हास II, 5, 9. हर I, 13, 4. हि I, 1, 10. 11. 16. 3, 9. 26. 4, 8. हेमन्त I, 27, 5. 10. 7, 7. 11. 12, 2. 7. 8. 13,20. होम I, 15, 1. II, 3, 12. 7, 14. 15, 22. 17, 23. 18, 26. 20, 2. 28, 17.29, 1.9. 11. 14. 31, 20. II, 14. 16. 22, 17. 6, 20. 7, 11. 11, 14. 13, 5. 11. | ह्रीमत् I, 3, 20.

·BOMBAY SANSKRIT SERIES. Edited under the superintendence of Dr. P. Peterson and Dr. R. G. Bhindlrkar. Rs. a. p. No. 1.-Pañchatentra, Books IV. and V. Edited, with 0 4 0 Notes, by Dr. Bübler... No. II.-Nagojiblatta's Paribhâshendusekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. The Sanskrit Text and various Readings, Part I. 0 8 0 No. III. —Prñchatantra, Books II and III. Edited, withi Notes, by Dr. Bühler... 0 4 0 No. IV.-Panchatantra, Book I. Edited, with Notes, by Dr. F. Kielhorn ... 0 7 0 No. V.-The Raghuvansa of Kalidasa, with the Com mentary of Mallinâtha. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. Part I., Cautos 1.-VI. ... 1 0 0 No. VI.-Malavikaznimitra: a Sanskrit Play by Kalidâ sa. Edited, with Notes, by Shankar P. Pandit, M. A. ... 2 2 0 No. VII.- Nigojibhatta's Paribhâshendusekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II.(Translation and Notes), Paribhâshûs I.-XXXVII. ... O 80 No. VIII.-The Raghuvañía of Kalidasa, with the Coinmentary of Mallinâtha. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. Part II., Cantos VII.-XIII. 0 12 0 No. IX.-Nagojibhatta's Paribhåshendusekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribhashâs XXXVIII.-LXIX ... 0 8 0 No. X.—The Daśakumâracharita of Dandin. Part I. Edited, with Critical and Explanatory Notes, by Dr. Bühler... 0 8 0 No. XI.-The Nitiśntaka and Vairâgyaśataka of Bhartrihari, with extracts from two Sanskrit Commentaries. Edited, with Notes, by Kashinath Trimbak Telang, M.A. (Copies not available.) No. XII.-Nagojibhatta's Paribhâshendusekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribhashas LXX.-CXXII, ... 080 No. XIII.—The Raghuramśn of Kalidasa, with the Commentary of Mallinâtha. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, MA, Part III., Cantos XIV-XIX. 0 8 0 No. XIV.–Vikramânkadeva-Charita. Life of King Vikramaditya Tribhuvanamalla of Kalyâạn, composed by his Vidyâpati Bilhana. Edited, with an Introducby Dr. G. Bühler (Copies not available.) tioning ·2 a. p. Rs. No. XV.- Milati-Madhara : & Drama by Bharabhậti. Edited, with Critical and Explanatory Notes, by Dr. R. G. Bhandarkar, M.A. (Second Edition in the Press.) No. XVI.- Vikramorvasi : > Drama by Kalidasa. Edited, with Notes, by Shankar P. Pandit, M.A. No. XVII.--Hemachandra's Desinimamala. Edited, with Critical Notes, a Glossary 131 a Historical Instro duction, by Professor R. Pischel and Dr. G. Bühler. Part I. Text and Critical Notes by Professor Pisclsel 100 No. XVIII.–Vyakarana-Wahabhislıya of Potoñjali. Edited by Dr. F. Kielhorn. Vol. I. complete. Parts I. II. and III. 9 0 0 No. XIX. Ditto ditto by ditto. Vol. I. Part IL. 1 0 0 No. XX. Ditto ditto by ditto. Vol. I. Part III. 1 0 0 No. XXI. Ditto ditto by ditto. Vol. II. Part I. 1 0 0 No. XXII. Ditto ditto bs ditto. Vol. II. Part II. 10 0 No. XXIII. Vâsishthadharmasastram. Edited, with Notes, by Dr. A. A. Führer ( 8 0 No. XXIV.-Ridambarî by Bann anil his scu). Vol. I. Sanskrit Text, complete. Edited by Dr. P. Peterson. (Copies not available). Do. Vol. II. Introduction and Notes, by do. 2 00 No. XXV.-Kirti-Kaumudi. Edited, with Yotes, by Prof. A. V. Kathavate (Copies not available) No. XXVI. --Vyakarann-Mahâbhâshya of Pastañjali. Edited by Dr. F. Kielhorn). Vol. II. Part III. 1 0 0 No. XXVII.-Mudrôrakshasa, by Visakhadatta, with the Commentary of Dhundhirja. Dhundhiruja. Edited], with Notes, by K. T. Telang (Copies not available.) No. XXVII.- Vyakarana-Mahâbhâshya of Patañjali. Edited by Dr. F. Kielhorn, Vol. III. Part I. .. 1 0 0 No. XXIX.-Do. Do. of Do, by Do. Vol. III. Part II. No. XXX.-Ditto do. of do. by do. Vol. III. Part III. 0 No, XXXI.-Subhâshitârali of Vallabhadeva. Edited 2 8 0 by Dr. P. Peterson and Pandit Durgaprasad No. XXXII.—Tarka-Kaumudi of Laugâkshi Bhaskara. Edited by Professor M. N. Dvivedi 0 120 No. XXXIII.-Ilitopadeśa of Nariyana. Edited by Dr. P. Peterson... ... 0 14 0 No. XXXIV.-The Gandavaho, by Vikpati. Edited by Shankar P. Pandit ... 3 0 0 M3 ·3 Rs. a. P: No. XXXV. - Muhînîrîyaņa Upanishad. Edited by 0 7 0 Colonel G. A. Jacob ... No. XXXVI.-University Selections of Hymns from the Rigveda. Edited by Dr. P. Peterson 4 0 0 No. XXXVII.—Śårigadharapaddhati. Edited by Dr. P. Peterson. Vol. I. ... 3 0 0 No. XXXVII.-Naishakarmyasiddhi. Edited by Col. G. A. Jacob 2 0 0 No. XXXIX.- Concordance to the principal Upanishads and Bhagvadgitâ, by the same author ... 8 0 0 No. XL.-Eleven Atharvaņa Upanishads, with Dipikâs, by the same author 2 8 0 No. XLI.-Handbook to the Study of the Rigveda, by Dr. P. Peterson. Part I. ... ... 300 No. XLII.-The Dasakumaracharita of Danilin, Part II. (completing Dr. Bühler's Edition). Edited with Critical and Explanatory Notes by Dr. P. Peterson 0 8 0 No. XLIII.-Handbook to the Study of the Rigveda, by Dr. P. Peterson. Part II. comprising tho Seventh Mandala with the Commentary of Sayana... 5 0 0 No. XLIV.-Aphorisms of the Sacred Law of Hindus, au Index of the Sutras and the various Readings of the Hiranyakeshi-Dharmasutra, by Dr. G. Bühler. Part I. ... 2 120 No. XLV.-Rajatarangini. Edited by Pandit Durgaprasad, Part I. containing the first 7 (seven) Tarangas 3 0 0 No. XLVI.—Patanjali's Yogasutras. Edited with the Scholium of Vyasa and the Commentary of Vachaspati, by Rajaram Shastri Bodas... 3 4 0 No. XLVII.- Pârâśara Dharma Samhitâ with the Commentary of Sîyana Madhavacharya, Vol. I., Part I. Edited by Pandit Vaman Shastri Islampurkar No. XLVIII.- Ditto do, of do, by do. Vol. I Part II. ... 4 4 0 No. XLIX.-Nyâyokos'a. 2nd Edition. Edited by Mahâmehopadhyâya Bhîmâchârya Zaļkikar 12 0 0 No. L.-Apastamba Dharmasútra, Part II. Edited by Dr. G. Bühler 2 4 0 No. LI.-Râjataraiigini of Kalhaña. Edited by Pandit Durgaprasad, Vol. II, Taronga VIII ... 2 8 0