·॥ श्रीकाशीविश्वेश्वरो विजयते ॥ ॥ दत्तकमीमांसा ॥ पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधर्माधिकारिनन्दपण्डित- विरचिता तद्वंश्येन पण्डितदुण्डिराजपन्तेन मुद्रयित्वा प्रकाशिता पट्टवर्धनतात्याशास्त्रिणा भारद्वाजदामोदरशास्त्रिणा च महता परिश्रमेण संशोधिता। Benares: PRINTED AT THE BENARES PRINTING PRESS, BY OHHANNU LAL 1874..

·和 ·MA 1875 N.w? M ॥ दत्तकमीमांसा ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। अभिनन्द्य जगइन्द्यपदद्दन्दं विनायकम् । पुत्रीकरणमीमांसां कुरुते नन्दपण्डितः । केन कोडक् कदा कस्मै कस्मात् कः क्रियते सुतः। विविच्च नोक्तं यत्पूर्वैस्तदशेषमिहोच्यते।। तत्राहाचिः। अपुत्त्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्त्रप्रतिनिधिः सदा। पिण्डोदक- क्रियाहेतोर्यस्मात्तस्मात्प्रयत्नत इति । अपुत्रो ऽजातपुत्वो स्मृतपुत्त्रो वा। अपुत्बो मृतपुतचो वा पुस्चार्थे समुपोथ्य चेति शौनकीयात् । बन्ध्यो स्मृतप्रजो वापोति पाठान्तरम्। अपुतणेत्यपुत्त्रताया निमि- त्तताश्रवणात्पुत्वाकरणे प्रत्यवायोपि गम्यते। पुत्बोत्पादनविधेनि- त्यतया तल्लोपस्य प्रत्यवायनिमित्ततात्पर्य्यावसानात्। नापुत्त्रस्य लो- कोस्तोति पुत्वसामान्याभावरवालोकताश्रवणात्। जायमानो वै ब्रा- झणखिभित्रणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पिटभ्यः एष वा अनृणो यः पुत्त्री यज्वा ब्रह्मचारी चेत्यत्रापि पुत्त्रसामा न्यस्यानृण्यहेतुताश्रवणाच्च। अपुत्त्रेणैवेत्येवकारेण पुत्रवतोऽनधिका- रोबोधितः। अनेन माता पिता वा दद्याता यमद्भिः पुत्त्रमापदीत्याप- त्यदपि मानवीयं व्याख्यातम् । व्याख्यातं चापरार्केणापि तथा। आ- पदि प्रतिग्रहोत्रपत्रित्वनि । यहा आपदि दुर्भिक्षादावाप हणाद- नापदिन देयो दातुरयं प्रतिषेध इति मिताक्षरा। तथा च कात्यायनः। आपत्काले तु कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव वा। अन्यथा न प्रकर्त्तव्यमिति शास्त्रविनिश्चय इति। मनुरपि । अपुत्त्रेण सुतः कार्यों यादृक् ताइक प्रयत्नतः। पिण्डोदकक्रियाहेतोनामसङ्कीर्तनाय च । अपुत्त्रोऽनेन वि- धिना सुता कुर्चीत पुत्रिकामिति। यत्तु विश्वामित्रादीनां पुत्रवतामपि देवरामादिपुचपरियलिङ्गदर्शनं नदपुत्त्रेणैवेत्यादिश्रुतिविरोधात श्वजाघनीभक्षणादिवन श्रुत्यनुमापकमिति ध्येयम्। नच स्माश्रुितिः ·ANDRA (२) श्रौतस्य लिङ्गस्य न बाधिकति वाच्यम्। नापुत्त्रस्य लोकोऽस्तीत्यादि- प्रत्यक्षश्रुत्युपटम्भेन तस्या एव बलवत्त्वात् । अथापि स्मार्त्तश्रुतितः श्री- तलिङ्गबलवत्त्व एव श्रीमतामाग्रहातिशयश्चेत् तर्हि पुत्त्रानुज्ञया पुत्त्र- वतोप्यस्तु पुत्वान्तरपरिग्रहाधिकारः। यन्नः पिता ससानीले तस्मि- स्तिष्ठामहे वयम् । पुरस्तात्म कुर्महे त्वामन्चच्चो वयं स्महोति श्रौत- लिङ्गात् । न चेदं ज्येष्ठोकरणे लिङ्गं न पुत्त्रीकरणइति वाच्यम् । तस्य सदभावेनैवासिद्धेरियलं पनवितेन॥ अपुत्रेणेति पुत्चपदं पौत्रप्रपाच- योरप्युपलक्षणम् । पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रेणानन्त्यमश्रुते। अथ पु- त्रस्य पौत्रेण बध्नस्याप्नोति विष्टपमिति पौत्रादिना विशिष्टलोकप्रति- पादनेन नापुत्त्रस्य लोकोस्तीत्याद्यलोकतापरिहारात्। न च पिण्डो- दंकदानार्थं तत्करणमिति वाच्यम् । पुत्वः पौत्रः प्रपौत्रश्च तदद्दा भ्रा- बसन्ततिरित्यनेन तयोरेव तदधिकारावगमात् । अपुत्त्रेणेति पुंस्त्व- श्रवणात् न स्त्रिया अधिकार इति गम्यते । अत एव वशिष्ठः । न स्त्री पुचन्दद्यात्प्रतिगृहीयाद्दा अन्यत्रानुज्ञानाङ्गरिति । अनेन विधवाया भर्चनुज्ञानासम्भवादनधिकारो गम्यते । न च सधवाया एव भर्चनु- ज्ञापेक्षापारतन्न्यान्न विधवाया इति वाच्यम् । स्त्रीसामान्योपादानेन पारतन्त्र्यस्याप्रयोजकत्वात् । अभावे ज्ञातयस्तेषामिति ज्ञातिपारत- न्त्यस्य सद्भावाच्च । तर्हि ज्ञात्यनुज्ञयैव तस्याः पुत्त्रीकरणमस्त्विति चेन्न । भर्टपदस्योपलक्षणतापत्तेः । प्रयोजनासिद्धेश्च । प्रयोजनन्तु भ- नुज्ञानस्य स्वीकृतपरिग्रहेणापि भर्ट पुत्चत्वसिद्धिः। अत एव अथो- ढक्षेचजकृचिमपुचिकापुत्त्रसीद्दारजासुराचूढजदक्षिणाजानी पि- बोश्चेति सत्याषाढसूत्रे स्त्रोद्दारजस्य गोत्रदयसम्बन्धोऽभिहितो मातु- रुत्तरम्पितुः प्रथममिति सूत्रेणापि। पिटगोत्रसम्बन्धश्च पितः पुत्त्रत्वेन। पुत्त्रत्वञ्च पित्रनुज्ञानेनैव न परिग्रहेण तस्य तत्र स्त्रीकर्टकत्वात्। ज- ढः, महोढः, स्त्रीद्दारजः, स्त्रीयाचितः, यज्ञेन दक्षिणत्वेन प्राप्तायां कन्या- याचातः दक्षिणाजः। अन्ये प्रसिद्धा इति शबरखामिनः ॥ अत्र च स्ति- या दारताभिधानेन दारी पुरुषो लभ्यते, अन्यथा खोपरिगृहोतस्य त- भावपुत्चत्वेन तहगोत्रसम्बन्धाभावात्तक्रियायामनधिकारापा- तात् । तदिवाहादौ च पित्रभावेन पिढगाबाद्यनुल्लेखप्रसङ्गाच्च। यद्येवं ।

·। । ( ३ ) तईि भर्तुरपि च्यनुज्ञापेक्षा स्यात्प्रयोजनताल्यादिति चेन्न। भर्खप्रा- धान्यात्तत्परिग्रणव स्त्रिया अपि तस्मिन् पुतत्रत्वसिद्धेः। भर्टपरिगृ-- हीतवस्त्वन्तरखत्ववत् । किञ्च व्याहृतिभिर्डत्वा अदूरबान्धवं बन्धुस- निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयादिति समानकर्टकताबोधकत्वाप्रत्ययश्रवणात् होमक रेव प्रतिग्रहसिद्धेः स्त्रीणां होमानधिकारित्वात् प्रतिग्रहान- धिकार इति वाचस्पतिः। न च शौनकोये आचार्यावरणाम्नानात् तद्दा- रा होममिद्धिरिति वाच्यम्। होमसिद्धावपि प्रतिग्रहमन्त्रानधिकारण प्रतिग्रहासिद्धेः। तदाह शौनकः। देवस्य त्वेति मन्त्रेण हस्ताभ्यां परिगृ- ह्य च। अङ्गादशैत्यूचं जप्त्वा अाघ्राय शिशमूर्द्धनीति। न चैवं सद्रा- णामनधिकारप्रसङ्गः, द्राणां ट्रजातिष्विति व्यवस्थापकलिङ्गेन त- दधिकारकल्पनात् । एतेन द्राणां होमप्रतिग्रहमन्त्रानधिकारेण पु- त्त्रपरिग्रहानधिकार इति वदन वाचस्पतिः परास्तः। विधवानां स्त्री- णान्तु यथा विनियोगमधिकारसमर्थनान्न पुत्त्रपरिग्रहाधिकार इति सिद्धम्। न चैव सधवानामप्यनधिकारापत्तिः, होममन्त्राद्यनधिकारा- दिति वाच्यम् । अन्यत्रानुज्ञानाङ्गतुरिति प्रतिप्रसवेन प्रधानाधिकार- सिद्धावधिकृताधिकारावाममन्त्रादिप्राप्ती स्त्रीठाद्राणाममन्त्रकमिति मन्त्रपर्युदाससिद्धरमन्त्रकप्रतिग्रहसिद्धिः। वम्वन्तरप्रतिग्रहवत्। किच्च न स्त्री पुत्र दद्यात्प्रतिगृह्णीयादेत्यौत्सर्गिकनिषेधस्य अन्यत्रानुज्ञाना- इक्षुरित्यपवादकः प्रतिप्रसवः तच च निमित्तम्भत्रनुज्ञानम्। नतश्च वि- धवाया भञभावेनानुज्ञानासम्भवानिनिमित्तकप्रतिप्रसवाप्रवृत्त्या प्राप- कान्तराभावाचानधिकार इति सर्ववादिसम्प्रतिपन्नमेव । न चैवम- लोकतापरिहारो ऽस्या न स्यादिति वाच्यम् । मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता । स्वगं गच्छत्यपुत्चापि यथा से ब्रह्मचारिण इति मनुना ब्रह्मचर्येणैव तत्परिहाराभिधानादिति सकलमकलङ्कम् । अ- पुत्त्रेणेत्येकत्वश्रवणाच्च न दाभ्यांविभिवी एकः पुत्त्रः कत्तय॑ इति गम्यते । नन्वेवं दत्तकादीनां यामुष्यायणत्वस्मरणं विरुध्येत । तथा च प्रयोगपरिजाते स्मृत्यन्तरम्। यामुध्यायणका ये स्युईत्तकक्रीतकादयः। गोचयेष्यनुहाइः शुङ्गशैनुशिरयोर्यथेति । मैवम् । यामुध्यायणत्वस्य जनकपरिगृहोटद्दयाभिप्रायकत्वात् । निषेधश्च परिग्रहीटद्वयमभिप्रे- - ।

·RATNRMANE FASTHAN ( ४ ) त्येति न विरोधः । प्रतिनिधिश्च क्षेत्रजादिरेकादविधः । क्षेत्रजादोन् सुतानेतानेकादश यथादितान् । पत्वप्रतिनिधीनाः क्रियालोपान्म- नीषिण इति मानवात्। तत्र च येषु दम्पत्योरन्यतरावयवसम्बन्धस्तेषां न्यायादेव प्रतिनिधित्वं, वचनन्तु नियमार्थं येषु पुनरवयवसम्बन्धाभा- वस्तेषां वाचनिकम्पतिनिधित्वं, यथा क्षेत्रजपात्तिकेयपुस्तिकाका- नोनपोनर्भवसहोढजगूढजानां क चिन्मामात्रसम्बन्धात् क चिच्च वि- कलोभयसम्बन्धादिकलावयवत्वेन मुख्थं प्रतिनिधित्वं दत्तकक्रोत- कृतिमदत्तात्मापविद्वानां वाचनिक प्रतिनिधित्वमिति । प्रतिनिधि- शब्दश्चोभयतापि भूम्मा सृष्टोरुपदधातीतिवत् । यत्तु मेधातिथिना नयेषाम्पतिनिधिता सम्भवति प्रारब्धस्य कर्मणोऽङ्गापचारे प्रतिनि- धिःनि च पुसतकर्माङ्गमपत्योत्पादनकर्मणोऽगुणकर्मत्वात् तेन सत्येव क्षेनुजादीनाम्यत्वशब्दे प्रतिनिधित्ववचनमौरसप्रशंसार्थम् । उपकारा- पच्याभिप्रायत्वात्यतिनिधिव्यवहारस्य, यथौरसोभ्यासमुपकार कत्तुं शक्नोति न तथेतर इत्युक्तम् । तच्चिन्त्यम् । दत्तकादीनां प्रतिनिधि- वाभावे साध्ये पुतलोत्पादनकर्मणोऽनङ्गत्वस्य तोरपक्षधर्मात्वात् । तेषां सिद्धत्वनोत्पादनायोग्यत्वात् । अथ पुतोत्पादनविधौ पुतस्य भा- व्यत्वेनानङ्गत्वम् । सत्यमनङ्गत्वम्, किन्तृत्पादनविधावेव न तु विध्य- नरे। एष वा अनृणणे यः पुत्त त्यादिवाक्येषु पुतते णानृण्यं भावयेदिति विधिपर्यवसानेन पुत्तस्यानेन पुत्तस्यानृण्यकरणतयाङ्गतासिद्धेः। उ- तच्च साक्षादेव मनुना पुत्तस्य करणत्वं पुत्त्रण लोकान् जयती- त्यादिना। यद्येवन्तर्हि पौत्तप्रपौत्तयोरपि आनन्न्यबध्नविष्टपप्राप्यर्थं पुत्त्रप्रतिनिधिः स्यात्, आस्तां नाम किन्नः छिन्नम्। न चोभयैकवा- क्यतयैकविधित्वसम्भवः । तुगमनपुत्त्योः करणयाः पुततानृण्ययो- र्भाव्ययोश्चैकविधावनन्वयात् । अन्वये च विरुद्धतिकदयापत्तेः । तस्मा- दानृण्यभाव्यिकायां भावनायाम्पत्तस्य करणतया तदपचारे दत्तका- दोनाम्पतिनिधित्वमविरुद्धं सोमापचारे पूतिकानामिव, एतदेव स्पष्टी- कृतं मनुना। क्रियालोपान्मनीषिण इति क्रिया पिण्डोदकादिक्रिया औरसाभावे प्रतिनिध्यकरणे तल्लोपापत्तः। तथाऽत्रिणापि। पिण्डो- दकक्रियाहेतोरिति सर्वमनवद्यम् । यदपि न स्वामित्वस्य भार्यायाः ।

·। पुत्त्रस्य देशस्य कालस्यामेर्दैवतायाः कर्मणः शब्दस्य च प्रतिनिधिरिति सत्याषाढवचनेन पुचप्रतिनिधिनिराकरणं तत्तन्तये ज्योतियासोन्ता- माशिषमाशासइत्यादावपुत्रस्य पुत्त्रप्रतिनिधिं कृत्वाशीराशंसननि- वृत्त्यर्थम् । अत एव श्रुतिः । यस्य पुत्त्रो ऽजातः स्यात्तन्तवे ज्योतिया- तीमिति बयादिति । तथा पितापुत्वीये सामनि अमुकस्य पिता यजसइन्यादावपुत्रस्य पुचप्रतिनिधि कृत्वा नत्यवचननिराकरणार्थन पुनः सर्वथैव पुनप्रतिनिधिनिराकरणार्थ, पुत्रप्रतिनिधिः कर्त्तव्यः, पुत्त्रप्रतिनिधीनाहुरित्यादिस्मृतिविरोधात्। अथेदं चिन्त्यते । योय- म्प्रतिनिधिविधीयते स किम्पुचोत्पादनविधाबुत पिण्डोदकादिवि- धाविति उभयथा श्रवणात् । यथा। अपुत्त्रेणैव कर्त्तव्य इत्यनेन पु- त्रोत्यादनविधी पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्यनेन च पिण्डोदकादिविधा- विति । तत्र नाद्यः । पुत्रोत्पादनविधी पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गलया प्र- तिनिध्ययोग्यस्वात् । न द्वितीयः। विरोधात् । अपुचम्पति पुत्रप्रतिनि- धिः श्रूयते न तत्कृता पिण्डोदकक्रिया पुत्त्रकका च पिण्डोदका- दिक्रिया न तम्प्रति प्रतिनिधिविधिरिति। किच्च। पिण्डोदकादिविधिः पुचकर्तृको न च कर्तुः प्रतिनिधिः । अचापि क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनि- धिन फलभोगाशे यथा सत्त्रे सप्तदशानामन्यतमस्य मृतस्य क्रिया- कर्तृत्वांशे प्रतिनिधिस्तथानापीति वाच्यम् । तदपि न वैषम्यात् । सत्त्रे ह्यारब्धक्रियस्य प्रतिनिधिः प्रकृते त्वत्यन्ताऽसतः क्रियारम्भस्यैवास- म्भवात्कथम्प्रतिनिधिसम्भवः। न च प्रतिनिधिना क्रियारम्भोन्यायवित्म- म्मतः । अथाऽपुत्त्रस्य जीवछाद्धे खकर्तक एव पिण्डादिविधिरिति तत्रैव प्रतिनिधिरिति वाच्यम्। तदपि न। पुत्त्रप्रतिनिधिसम्भवे जीवच्छा- इविधेरेवाप्रवृत्तेः । किश्च । जीवच्छाइस्य स्वकर्तृकन्वेन स्वस्यैव प्रनि- निधिः स्थान पुत्त्रस्य, पुत्त्रकर्तृत्वाभावात्। तस्मान्त्रोक्त विधिइयपि पु- त्रप्रतिनिधिसम्भवः । किञ्च पिण्डोदकक्रियाहेतोरिति हेतुवचनमप्य- युक्तमेव । अपराधर्मत्वात् । नवपुत्त्रस्य पिण्डोदकक्रियाप्राप्तिरस्ती- त्युक्तमेवेति । अत्रोच्यते। नापुत्त्रस्य लोकोस्तोत्याद्यर्थवादानुगृहीते पुत्त्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ पुत्त्रापचारे क्षेत्रजाघेकादशविधः प्रतिनिधिविधीयते। तत्र च लोकपत्त्रयोः साध्यसाधनभावनिर्वाह- - ·। कावान्तरव्यापारभूतक्रियापेक्षायां पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्युच्यते स- देति बन्ध्याटमेऽधिवेत्तव्येत्यादिवदत्रावधिप्रतीक्षाभावम्बोधयति । पि- ण्डः श्राद्धम्, उदकमञ्जलिदानादि, क्रिया, और्ध्वदेहिकन्दाहादि, अत एव हेतुः पुत्त्रोकरणे निमित्तं, हेतुरित्येकत्वनिर्देशान्मिलिताना- मेषां निमित्तत्वं न प्रत्येकमिति गमयति, तेन चैकैकार्थन पृथक पुत्त्रीकरणम् । किन्तु सर्वार्थमेकमेव पुत्त्रीकरणमित्यर्थः । पुचाभावे पिण्डादिलोपप्रसङ्गात् । अत एव मनुः । पुत्रप्रतिनिधोनाहुः क्रिया- लोपान्मनोषिण इति क्रियालोपादिति व्यतिरेके हेतुः । पुत्त्रप्रतिनि- ध्यभावेक्रियालोपादित्यर्थः । यद्दा अलोपादिति पदच्छेदः । अलोपा- दिति ल्यग्लोपे पञ्चमी, अलोपार्थमित्यर्थः । यद्यपि पुत्त्राभावे तु प- त्नी स्यादित्यादिना पुत्त्राभावे पत्न्यादीनामपि क्रियाधिकारः श्रूयते । तथापि नापुत्त्रस्य लोकोऽस्तीत्यादिश्रवणात् पुत्रकृतक्रियाजन्या लो- काः न ख्यादिकृतक्रियया जन्यन्तइत्यवश्यं वाच्यम् । अन्यथा पुत्र- पत्न्यादीनां तुल्यफलकक्रियाधिकारे तुल्यतया विकल्पापत्त्या अभा- वविधानानुपपत्तेः । तस्मात्पुत्वकृतक्रियाजन्यलोकविशेषसियै पुत्र प्रतिनिधिरावश्यक इति । उक्तच्च मेधातिथिना । तत्र च यदौरसस्य प्रथमकल्पिकत्ववचनं तन्न व्यवहारोपयोगि किन्तूपकारातिशयाय। यथौरसो भूयांसं शक्नोत्युपकारकत्ते, न तथेतर इति । उपकारापच- याभिप्रायश्च प्रतिनिधिव्यवहार इति । यत्तु तेनैव क्रियालोपादित्यत्र क्रियतइति क्रिया अपत्यमुत्यादयितव्यमिति विधिस्तस्य लोपो मा भूदिति नित्यो ह्ययंविधिः स यथा कथञ्चिगृहस्थेन सम्पाद्यस्तत्र मुख्यः कल्प औरसस्तदसम्पत्तावते कल्पा आयितव्या इति व्याख्यातम्। तच्चिन्त्यम् । किम्पुचोत्यादनविधेर्दत्तकादिविधिः प्रतिनिधिरित्युच्यते आहोखिदौरसस्य दत्तकादिरिति । नाद्यः। न देवतानिशब्द क्रिय- मित्यस्मिन्नधिकरणे। क्रियायाः प्रतिनिधिनिराकरणात् । न द्वितीयः। नहोषाम्मतिनिधिता सम्भवतीत्यादिपूर्ध्वग्रन्थविरोधात् । तत्र पुचो- त्पादनविधौ पुत्त्रस्य भाव्यत्वेनानणतया प्रतिनिध्यसम्भवाभिधानात् तस्मान्न क्रियाशब्देन पुत्रोत्पादनविधिः, किन्तु पिण्डोदकक्रियैव वा- च्या, पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्यत्रिवाक्यैकवाक्यत्वादित्यलम्। प्रयत्नत - READ DAKHABAR ·( ७ ) । - । - - इति पञ्चम्यास्तसिल यस्मात्तस्मादिति सामानाधिकरण्यात् । ततश्च येन केनापि प्रयत्नेन पुत्त्रप्रतिनिधिः कार्य इत्यर्थः । तत्र च प्रयत्नसा- मान्यश्रुतावष्येकादशपुत्रश्रवणादेकादशैव प्रयत्ना अभ्यनुज्ञायन्ते । तत्रापि कलौ । अनेकधाः कृताः पुत्त्रा ऋषिभिर्ये पुरातनैः । न शक्या- स्ते ऽधुना कत्तुं शक्तिहीनतया नरैरिति बृहस्पतिस्मरणात् दत्तौर- सेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परिग्रह इति च शौनकेन पुत्चान्तरनिषेधाहत्ता- रसावेवाभ्यनुज्ञायते । दत्तपदं कृत्रिमस्याप्युपलक्षणम् । औरसः क्षेत्र- जश्चैव दत्तः कृत्रिमकः सुत इति कलिधर्माप्रस्तावे पराशरस्मरणात् । नचैवं क्षेत्रजोपि पुत्त्रः कलौ स्यादिति वाच्यम् । तत्र नियोगनिषेधेनैव तनिषेधात्। अस्तु तर्हि विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प इति चेन्न। दो- षाष्टकापत्तेः । कथन्तयत्र क्षेत्रजग्रहणमिति चेत। औरसविशेषणत्वे- नेति ब्रूमः । तथा च मनुः । स्वक्षेत्रे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्पादितश्च यः। तमारसंविजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितमिति । तयोर्मध्ये दत्तकवि- धिरभिधीयते । स च कः कीदृशः कथच्च ग्राह्य इति त्रितयनिरुप- णीयम् । तत्र क इत्यत्राह शौनकः । ब्राह्मणानां सपिण्डेषु कर्त्तव्यः पत्त्रसंग्रहः । तदभाव ऽसपिण्डो वा अन्यत्र तु न कारयेदिति। सपि- ण्डेषु सप्तमपुरुषावधिकेषु सपिण्डेविति सामान्यश्रवणात् तच्च समा- नासमानगोत्रेष्विति गम्यते तत्र समानगोत्रतायाम् । स्वगोत्रेषु कृता येस्युर्दत्तकोतादयः सुताः । विधिना गोत्रता यान्ति नसापिण्ड्य विधी- यते इति वृद्धगौतमीयचवनं प्रमाणम्। गोत्रता सन्ततित्वम् । दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृताः। श्रायान्ति पुच्चतां सम्यगन्यबीज- समुद्भवा इति कालिकापुराणात्। सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजना- न्वयाविति त्रिकाण्डीयस्मरणाच्च। न तु गोत्रतापदेन गोत्रसम्बन्धी वि- धीयते खगोत्रेम्वेव पुत्त्रीकरणेन तस्य साहजिकतया विधानायोगात् । न सापिण्ड्य विधीयत इत्यसपिण्डस्य पुत्रीकरणे सापिण्ड्यच्च प्रति- ग्रहीतुः पाञ्चपौरुषं साप्तपौरुषच्च निषिध्यते । असमानगोत्रस्य पुत्री- करणे गोबरिक्थे जनयितुर्न भजेद्दत्तिमः सुत इति मानवम ॥ दत्त- क्रीतादिपुत्त्राणाम्बीजवप्नुः सपिण्डता । पञ्चमी सप्तमी तगोत्रं त- त्यालकस्य चेति बृहन्मानवं वचः प्रमाणम् ॥ मोऽयं मुख्यः कल्पस्त- HAMARIES 200ARNATASHATANA ·WERSEURSHARMATMANHEHERE । दसम्भवे ऽनुकल्पमाह । तदभावे ऽसपिण्डेष्विति । तां सपिण्डाना- मभावेऽसपिण्डोपि पुचोकार्य्यः । असपिण्डाः सप्तमपुरुषवधिभूताः । असम्बन्धिनश्च । तेपि विविधाः । समानगोत्रा असमानगोत्राश्चेति। तत्रापि पूर्वादाहृतमेव वचनम्प्रमाणम् । तदयन्निर्गलितोऽर्थः । स- मानगोत्रः सपिण्डो मुख्यस्तदभावेऽसमानगोत्रः सपिण्डः । यद्यप्य- समानगोत्रः सपिण्डः समानगोबोऽसपिण्डश्चत्युभावपि तुल्यकक्षा एकैकविशेषणराहित्यादुभयोस्तथापि गोत्रप्रवर्त्तकपुरुषाऽसापिण्ड्य- प्रवर्तकपुरुषस्य सन्निहितत्वेनाभ्यर्हितत्वं तेन चासमानगोबोपि स- पिण्ड एव ग्राह्यः । मातामहकुलीनः सर्वथा सपिण्डाभावे ऽसपिण्ड- स्तत्रापि सोदकः आचतुर्दशात् । समानगोत्रः प्रत्यासन्नस्तस्याभावे असमानोदकः सगोत्रः एकविंशात्। तस्याप्यभावे असमानगोत्रो ऽस- पिण्डश्चति । तदाह शाकलः ॥ सपिण्डापत्यकञ्चैव सगोत्रजमथापि वा । अपुत्त्रको विजो यस्मात्युत्त्रत्वे परिकल्पयेत् । समानगोत्रजाभावे पालयेदन्यगोत्रजमिति। सगोत्र इत्यनेन सोदकसगोत्री गृह्यते। अत्र च पूर्वपूर्वस्य प्रत्यासत्त्यतिशयेन निर्देश इति। तदेवाह वशिष्ठोपि । अदूरबान्धवम्बन्धुसनिकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयादिति । अस्यार्थः अदूर- शासौ बान्धवश्चेत्यदूरबान्धवः सन्निहितः सपिण्ड इत्यर्थः । सान्निध्यच्च द्विधा सगोत्रतया खल्पपुरुषान्तरेण च भवति तत्र सगोत्रः स्वल्पपुरु- षान्तरः सपिण्डो मुख्यस्तदभावे बहुपुरुषान्तरीपि सगोत्रः सपिण्डः तदभावे असमानगोत्रः सपिण्डस्तस्याप्यभावे बन्धुसनिकृष्टः सपिण्डः । खस्यासपिण्डः सोटक इत्यर्थः पर्यवस्थति । तत्रापि सन्निकर्षों दि- विधः सगोत्रतया स्वल्पपुरुषान्तरेण च स्वस्थासपिण्डोपि स्वसमानगोत्रः खल्पपुश्वान्तरः सपिण्डानां सपिण्डो मुख्यस्तदभावे बहुपुरुषान्त- रोऽपि सगोत्रः सपिण्डसपिण्डः सोदक इतियावत्। सपिण्डोदकास- म्भवे समानगोत्र एकविंशावाद्यः । तदभावे ऽसमानगोचो ऽसपिण्डो ऽपिग्रायः । तदभावे ऽसपिण्डोपीति शौनकीयात। सन्देहे चोत्पन्ने दूरे बान्धवं द्रमिव स्थापयदिति वशिष्ठलिङ्गाच्च। दूरे बान्धवा य- स्या ऽसौ दूरबान्धवः । गोत्रसापिण्ड्याभ्यामसन्निहितमित्यर्थः । सन्दे- हो ऽत्र कुलशीलादिविषयः । स चामपिण्डे ऽसगोत्रे च भवतीति सो- । । - ·प्रयाग १८८६ HARA । (ट प्यऽनुज्ञायते । अन्यत्र तुन कारयेदिति। यद्यपि पिडासपिण्डेभ्योन्यो न सम्भवति तथापि सर्वेषामपि वर्मानां जातिम्वेव न चान्यत इति वा- क्यशेषेण सपिण्डासपिण्डानां सजातीयत्वेन विशेषणादसमानजातीयाः सपिण्डाअसपिण्डाश्च व्यावय॑न्ते अप्रतिषिद्धमनुमतम्भवतीति न्याय- नानुकल्पतया तत्प्राप्तिसम्भवात् । अत एव बृद्धगौतमः । यदि स्यादन्य- जातीयो गृहोतो वा सुतः कचित् । अंशभाजं न कुर्य्याच्छौनकस्य मतं हि तदित्यसमानजातीयस्यांशभा निषेधति तस्मादसमान- जातोयो न पुचीकार्य इति सिद्धम् । अत एव मनुः । सदृशम्प्रीतिसंयुक्त स ज्ञेयो दन्त्रिमः सुत इति । सदृशं सजातीयम् । सजातीयेष्वयं प्रोक्ता- स्तनयेषु मया विधि रिति योगीश्वरस्मरणात् । यत्तु मनुनैव । क्रीणो- याद्यस्त्वपत्यार्थे मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशो ऽस्दशोऽपि वेत्युक्तम्, सब गुणैरसदृशो वेति व्याख्येयं न जात्येति । यत्तु सदृशं न जातितः किन्तर्हि कुलानुरूपैर्गुणैस्तेन क्षत्रियादिरपि ब्राह्मणस्य पुत्रो युज्यतइति मेधातिथिना व्याख्यातम् । यच्च शुद्रो- ऽपि किल पुत्रो भवतीत्यभिप्राय इति कल्पतरुव्याख्यानम् । तदुभय- मपि सजातीयेष्वयम्प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरित्युदाहृतयोगीश्वरवच- नविरोधात् जातिष्वेव न चान्यत इति शौनकवचनविरोधाच्चापेक्ष्यम् । यत्तु मनुना खयन्दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवा इत्यत्र शौद्रस्य पत्रप्रतिनिधित्वेन परिगणनं कृतं तच्छद्रेण दास्थामुत्पादितस्य अ. नूढोत्पन्नस्य मुख्यपुत्त्रत्वाभावात्पत्नप्रतिनिधित्वमभिप्रेत्येति व्याख्ये- यम् । जातोपि दास्यां पाद्रेण कामतोऽशहरो भवत् । मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरम्त्वईभागिकम् । अभ्रातृको हरत्मब्ब दुरितणां मुताहते इति योगिस्मरणात् । तस्मात्मदृशन्दातुः प्रतिग्रहीतुश्च सवर्णमित्यप- राळव्याख्यैवात्र साधीयसी। याज्ञवल्क्योपि । सजातीयेप्वयम्प्रोक्त- स्तनयेषु मया विधिरिति सन्निहितसगोत्रसपिण्डेषु च भ्रातृपुत्त्र एव पुत्त्रीकार्याइति । अभ्युपगतच्च तदिज्ञानेश्वराचार्यैरपि। भ्रातृपुत्त्र एव पुत्त्रीकार्य इति। अत्र सोदरभ्रातृपुत्त्र एव पुत्त्रोकार्य इति । भ्रातृणा- मेकजातानामेकश्चेत्यत्त्रवान् भवेत् । सर्वे ते तेन पुत्त्रेण पुत्रिणों म- नुरब्रवीदिति । अत्र भ्रालणाम्प्रतिग्रहोतृत्वप्रतिपादनाहाह्यत्वाभावो ·- । । (१० ) ऽवगम्यते। एकजातानामित्यनेनैकेन पित्रा एकस्यां मातरि जाताना- मेव ग्रहोतृत्वं न भिन्नोदराणाम्मिन्नपितृकाणां वेति गम्यते । भातृणा- मिति पुंस्त्वनिर्देशात्पदद्दयोपादानसामर्थ्याच्च सोदराणाम्भातृभगिनी- नामपि परस्परंपुत्त्रग्रहीतृत्वाभावोऽवगम्यते । तदाह वृद्धगौतमः । ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क्व चिदिति भागिनेयपदं भ्रातृ- पुत्त्रस्याप्युपलक्षणम् । तेन भगिन्या भ्रातृपुत्त्रो न ग्राह्य इत्यर्थः सि- यति । भ्रातृणामव ग्रहीतृत्वप्रतिपादनात् । यद्यपि भ्रातृपुत्ला खस- दुहितृभ्यामित्यनेनैकशेषोऽवगम्यते। ततश्च भ्रातृभगिनीपुत्त्रयोः भ्रा- तुभगिनीभ्यां परस्परं पुत्रीकरणमवगम्यसे । तथाप्येकजातानामिति भ्राविशेषणेन, एकं जातंजातिर्येषां ते एकजाताः जातिर्जातन्तु सा- मान्यमितिकोशात् तेषां समानजातीयत्वप्रतिपादनाद् । भ्रातणां पुंसां भ्राटपुत्त्रस्य भगिनीनाञ्च स्त्रीणाम्भगिनोपुत्त्रस्य पुत्रीकरणं सिद्ध्यति न भ्राटपुत्रस्य भगिन्या भगिनोपुत्रस्य भ्रात्रा वा पुत्रोकरणं सम्भवति स्त्रीपुंस्त्वजातिभेदात् । ननु सकृदच्चरितस्य एकजातानामित्येकस्य प- दस्य सोदरत्वं समानजातीयत्वजेत्यर्थद्दयं न सम्भवति । सकृदुच्चरितः शब्दसकदेवार्थ गमयतीति न्यायविरोधादिति चेन्न। असंसृष्टापि चा- दद्यात्संसृष्टो नान्यमाज इत्यत्र संसृष्टपदस्य सोदरपरत्वेन संसृष्टि- परत्वेन च विज्ञानेश्वराचार्याख्यातत्वादिहापि तथैवेति न दोष इ- त्यलम् । बहुवचनमेकदित्वयोरप्युपलक्षणम् बहुषु इयोः सम्भवात्। यदि हि दिपिता स्यादेकैकस्मिन् पिण्डे द्वौद्दावुपलक्षयेदिति दिपि- तृकत्वसम्भवाच्च । एक एकोपि चेदित्यनेन इयोर्बहूनां वा पुत्त्रवत्त्वे सु- तरां सुकर पुत्रग्रहणमन्येषामपुचाणाङ्गमयति । नैकीयैकपुचयहर्ण व्यावर्तयति एकपदोपादानसामर्थ्यात्तेनेत्येकत्वनिर्देशाच्च । पुत्रः पुत्तो पुत्रा वा विद्यन्ते यस्येति मतम् । तेन चैकस्यापि पुत्त्रस्य दानाभ्यनु- ज्ञाने। न त्वेवैकम्युचन्दद्यादिति निषेधस्यात्रानवकाशः। स हि सन्ता- नाय पूर्वेषामिति हेतुवचमप्रतिपादितपिचादिपूर्वसन्तानस्य भावद- यसाधारणेनापि पुत्रेण निर्वाहादुक्तनिषधस्य भ्राचतिरिक्तविषयता- सिद्धेः । किन्न दानस्य खखत्वनिवृत्तिपूर्वकपरखत्वापादनरूपत्वात् । तस्य चानेन निषेधात् । प्रकलेचैकस्योभयसाधारणीकरणेन स्वत्वनिवृ- ·। ( ११ ) त्यभावात् कन्यादानइव दानपदार्थस्य गौणत्वात् । पुत्त्रपदस्यौरसे मख्यत्वादौरसत्वमेव पुत्त्राणां सियति । तेन च भ्राटकृतपुत्त्रप्रतिनि- धोनाम्परिग्रहणाभावोऽवगम्यते। भवेदित्यनेन पुत्त्रवत्तायाः सत्ताप- तिपादनाङ्गतपुत्चत्वं भविष्यत्युचन व्यावर्त्तयति । तेन चातीतेन भ्राटपुत्रेणान्यस्य भ्रातुन पिता पुत्त्रस्य जातस्य पश्येच्चेज्जीवतो मु खमित्यादि फलसम्बन्धः । न चानागतपुत्रप्रतीक्षायाम्पुत्वान्तरापरि- यह इति । तच्छब्देनापुत्राणामेव भ्रातृणाम्परामर्शाजनकस्य स्वपु- त्रसम्बन्धाभावव्यावर्त्तनाय सर्व इति । तइत्यत्र स च तौ च तेच इत्येकशेषादेकस्य योर्बइनां वा पुचेच्छया तत्पुत्त्रीकरणं भवति, ते- नेति येन जनकस्य पुत्त्रवत्त्वं तेनैव सर्वेषामपाति । पुत्त्रेणेत्येकत्वनि- देशादेकस्याप्यनेकपत्चत्वाभिधानेन न त्वेवैकम्पुत्त्रन्दद्यात्प्रतिगृली- यावेत्येतन्निषेधस्यात्रानवकाश इत्युक्तमेव । तथाच कालिकापुराणे । वेतालभैरवयोः शङ्करात्मजयोरकेन पुत्त्रेणोभयोः पुत्त्रवत्त्वं लिङ्गं दृश्यते । ऋषय ऊचुः । अपत्रस्य गतिर्नास्ति श्रूयते लोकवेदयोः । वेतालभैरवौ यातौ पुरावै तपसे गिरिम् । पूवं त्वकृतदारौ तौ तयोः पत्ता न च श्रुताः । तेषान्तु सम्यगिच्छामः श्रोतुं संस्थानमुत्तमम् ॥ मार्कण्डेय उवाच । अपुत्त्रस्य गतिर्नास्ति प्रेत्य चेह च सत्तमा । ख- पुत्वैर्धातपुत्त्रैश्च पुत्त्रवन्तो हि खर्गताः ॥ सम्यक् सिद्धिमवाप्येह यदा वेतालभैरवी । हरस्य मन्दिरं याता कैलासम्पति हर्षितौ ॥ तदा हरस्य वचनानन्दो तो रहसि विजाः । प्राइदं वचनं तथ्यं सान्त्वय- निव बोधकृत् ॥ नन्द्यवाच। अपुत्रौ पुत्त्रजनने भवन्तौ शङ्करात्म- जौ । यतेतां जातपुत्त्रस्य सर्वत्र सुलभा गतिः॥ मार्कण्डेय उवाच । तस्येदं वचनं श्रुत्वा नन्दिनः प्रीतमानसौ । एकमेव करिष्यावो नन्दि- नच्चेत्यभाषताम् । ततः कदा चिदुर्बग्यो भैरवी मैथुनङ्गतः । तस्यां स जनयामास सुवेशन्नाम पुत्त्रकम् । तमेव चक्रे तनयं वेतालापि स्वक सुतम्। ततस्तो तेन पत्त्रेण स्वाङ्गतिमवापतुरिति ॥ नन्चिदमेक- स्यानेकपुत्त्रत्वं किं युगपदुत्पत्स्यतेऽथवा क्रमेण । नाद्यः। युगपत्य- तिगृह्णीयरिति विध्यभावात् । नापरः । पूर्वसंस्कारावरुद्धे नत्मजाती- यसंस्कारान्तरानुत्पत्तेरिति चेन्न । सप्तदशावराश्चतुर्विंशतिपरमाः स- । ।

·- १२ त्रमासीरनितिवत्तत्सर्वशब्दयोईन्दैकशेषेण प्रतिग्रहील्भ्राटसाहित्य- स्यात्र विवक्षितत्वात् । तेन दानमपि सहितेभ्य एव सिद्ध्यति, यथा तु- लापुरुषे सहितानामेव ऋत्विजां सम्प्रदानत्वम्प्रतिग्रहोटत्वच्चेति।त- दाहुः । इत्यावाद्य सुरान् दद्यात्विाभ्यो हेमभूषणमित्यत्र ऋत्विम्भ्य इति बहुवचनान्निलितानामेव सम्प्रदानत्वम्, तेन च सर्वेषामुपरि गु- रुहस्तं कृत्वा तदधः क्रमेण ऋग्वेद्यादीनाम्मृत्विां हस्तानाधाय भूष- णानि देयानोति वाचस्पतिमिश्राः । न च युगपदनेकपुत्रत्वानुपपत्तिर- पि। युगपत्यतिग्रहण द्रौपदीभार्यात्ववदस्य विलक्षणस्यैवानेकपुत्त्र- त्वस्य प्रसिद्धृयामुध्यायणत्ववत्खोकारात् । पुत्रिण इत्यत्र पुत्र एषाम- स्तीति भवनार्थकेनास्तिना पुत्त्रभवनप्रतिपादनादभावितस्य च भव- नायोगात् प्रतिग्रहीढव्यापार आक्षिप्यते । तथाचात्रिः । अपुत्त्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्त्रप्रतिनिधिः सदेति । वशिष्ठोऽपि । पुत्त्रम्प्रतिग्रहीय्यन ब- न्धूनाइय राजनि चावेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्डत्वा अदूरबा- न्धवं बन्धुसनिकृष्टमेव प्रतिगृतीयादिति । शौनकोऽपि। दातुः सम- क्षङ्गत्वा तु पुत्त्रं देहीति याचयेत् । याचयेदिति प्रयोजके णिच् । तेन याचनार्थवृतब्राह्मणद्दारा याचयेदिति । एतेनाकृतस्यैव भ्राटपत्त्रस्य पिटव्यपुत्त्रत्वम् । अपुत्त्रस्य पिटव्यस्य तत्पुत्त्रो भ्राटजो भवेत् । स एव तस्य कुर्वीत श्राइपिण्डोदकक्रियामिति बृहत्पराशरस्मरणात् इति- चोद्यं निरस्तम् । प्रतिगृहोटव्यापार विना तत्पुत्त्वानुपपत्तेः । न च गूढोत्पन्नदत्तात्मनोः कर्तृव्यापाराभावः। गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः। दत्तात्मा तु स्वयन्दत्त इति कर्तृव्यापाराश्रवणादिति वाच्यम् । तत्रापि फलस्य क्रियासामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्या त- कल्पनात । तस्माद्भातृणामेकजातानामित्यपुत्त्रस्य पिटव्यस्येति व- चनं न यथाश्रुतमवार्थवत् । त्रयोदशपुत्लापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । पु- चान् द्वादशधानाह नृणां स्वायम्भुवो मनुः । तेषां षड्बन्धदायादाः ष- डदायादबान्धवाइति द्वादशसङ्ख्याविरोधात्। नन्वस्त्येव सह्याविरोधः । औरसः पुत्रिकाबीजक्षेत्रजो पुत्रिकासुतः । पौनर्भवश्व कानीनः स- होढो गूढसम्भवः । दत्तः क्रीत स्वयन्दत्तः कृत्रिमश्चापविद्धकः । यत्र क चोत्पादितश्च स्वपत्ता दश पञ्च चेति स्मृत्यन्तरस्मरणात् । पुत्त्रास्त्र- । । ( I ·। ( १३ ) योदश प्रोक्ता मनुना येऽनुपूर्वशः। सन्तानकारणन्तेषामौरसः पुचि- का तथेति बृहस्पतिस्मरणात् ॥ क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथो- दितान् । पुत्त्रप्रतिनिधीनाः क्रियालोपान्मन.षिण इति स्मरणात् । औरमक्षेतवजी पुत्री पिरिक्थस्य भागिना । दशापरतु क्रमशो गा- रिक्यांशभागिन इति मनुस्मरणाचेति चेत्सत्यम् । केषाच्चित् क्वचि- दन्तर्भावात् कचिदर्भािवाच तत्तत्मयोपपत्तेन हादशमङ्ख्याविरो- ध इति स्थितम् ।। किच्चापुत्त्रदायाधिकारे पत्नोदुहितरश्चैव पितरौ धातरस्तथा । तत्मता इति पञ्चमस्थानस्थितिविरोधश्च ॥ अयमभिस- न्धिः । भ्राटव्यस्याकृतस्यापि पुत्वत्वेऽपुत्त्रत्वाभाक्दपुत्रधनाधिकारे पञ्चमस्थाने भ्राव्यपरिगणनं विरुद्धमेवं पुत्त्रः पौत्रः प्रपौत्रश्च तदद्दा भ्राटसन्ततिः । सपिण्डसन्ततिापि क्रियाय नृप जायत इत्यादि- पिण्डाधिकारे ज्ञेयम्। नन्चिदमप्रयोजकं, यपिण्डक्टक्थाभावादपु- चत्वमिति । अप्रशस्तास्तु कानोनगूढोत्पन्न सहोढजाः । पोनर्भवश्च नै- वैते पिण्डऋक्यांशभागिन इति विष्णुना कानीनादीनां पुत्त्रत्वेऽपि पिण्डऋक्थाभावदर्शनात् । तथा पिण्डऋक्थाभावे ऽप्यकृतस्यैव भ्रा- व्यस्यास्तु पत्त्रत्वं का क्षतिरिति चेन् मैवम् पिण्डदोषहरश्चैषामि- त्यनेन पिण्डऋक्थभागित्वं हि पुत्त्रत्वस्य प्रयोजनमुक्तम् । तदभावे स्लीबादेरिव पुत्वत्वखरूपसत्तामात्रस्याप्रयोजकत्वात्। अपुत्त्रेणैव कर्त्त- व्यः पुत्त्रप्रतिनिधिः सदेति विधिप्रत्ययश्रवणेनाकृतस्य पुत्त्रत्यायोगाच्च। न च भ्राटव्येतरविषयोयं विधिरिति वाच्यम् । सङ्कोचे प्रमाणभावात्प्र- युत एकमेव करिष्याव इत्यपक्रम्य तमेव चक्रे तनयं वेतालोपि स्वक सुतमिति वैतालीयभैरवपुत्रपुचीकरणलिङ्गविरोधाच्च ॥किञ्च यत्र दशानां सोदराणां मध्ये पञ्च प्रत्येकन्दश पुत्राः पञ्च चात्यन्तमपुत्रा- स्तत्र पञ्चानामयुत्त्राणाम्प्रत्येकं पञ्चाशत्पुत्त्रत्वापत्तिः पञ्चाश नाञ्च पु- त्राणाम्प्रत्येकन्दशपिटकतापत्तिरित्याद्यनेकोपलवः । न चेष्टापत्तिः। पु- नप्रतिनिधिः कार्य इत्यपादेयगतैकत्वविवक्षणात् । एकश्चेत्पुत्त्रवा- भवेत् सर्वं ते तेन पुत्त्रेणेत्यत्र पुत्त्रपुत्त्रवतोरुभयोरपि प्रत्येकं श्रुतै- कत्वविरोधाच्च॥ न च स्वयुत्नैर्धाटपुत्त्रैश्च पुत्त्रवन्तो हि स्वर्गता इत्यत्र भ्राटपुत्त्राणां बहुत्वश्रवणादित्यलम्बहुना । बहवोपि भ्राटपुत्रा अ- SH rainik HO Ivyan ON ·( १४ ) कृता एवैकस्य पुचा भवेयुरिति वाच्यम् । तस्य लाकिकसिद्धबहत्वा- नुवादकार्थवादगतत्वेनाविवक्षितत्वात्, अस्मत्पक्षे तु एकेनैव प्रकृत विधिसिद्धावनेकोपादानस्य वैयदिशास्त्रीयत्वाच्च ॥ तस्मात्मन्निहित- सगोत्रसपिण्डेषु भ्राटपुत्र एव पुत्त्रीकार्य इति स्थितम् । ततश्च कृत- त्वेन प्रथमं धनपिण्डभागित्वमकृतत्वेन च वस्वस्थान इति । विष्णुव- चनन्तु पूर्वपूर्वपरिगणितपुत्त्रसद्भावविषयमिति न कापि विरोधः । नन्चेवं सर्वासामेकपत्नीनामेका चेन्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पु- त्रेण पुचिण्यो मनुरब्रवीदित्यत्राप्यकृतस्य पुत्त्रत्वं न स्यात् । न चेष्टा- पत्तिः, आचारविरोधात्। पिटपत्न्यः सर्वा मातर इति पिलपत्नीत्वमा- त्रनिमित्तकमाटत्वव्यपदेशविरोधाच्चेति चेत् । मैवम् । सपत्नीपुत्त्रस्य साक्षात्रवयवारब्धतया ऽकृतस्यापि पुत्रत्वसम्भवात् । वचनन्तु निय- मार्थमित्युक्तमेवाभाटव्ये तु दम्पत्योरन्यतरस्याप्यवयवसम्बन्धाभावा- नाकृतस्य पुत्त्रत्वमिति ॥ यत्तु बृहस्पतिना यद्येकजाता बहवोभा- तरस्तु सहोदराः । एकस्यापि सुते जाते सर्वे ते पुत्रिणः स्मृताः ॥ ब- हीनामेकपत्नीनामेष एव विधिः स्मृतः । एका चेत्पुत्रिणी तासां सर्वा- सां पिण्डदस्तु स इति भातृव्यधर्मातिदेशः सापत्नेऽभिहितः, सोपि प्रतिनिधित्वाभिप्रायेण न पुत्रीकरणाभिप्रायेण, भञवयवारब्धत्वेन पु- त्रत्वस्य सिद्धत्वात् । विकलावयवारग्धत्वेन प्रतिनिधित्वेपिसिद्ध वच- ननियमार्थमित्युक्तमेव । तदेतत् स्पष्टोकतन्देवस्वामिना उभय त्रापि नान्यः प्रतिनिधिः कार्य इत्यनेन ग्रन्थेन । विवृतच्चैतच्चन्द्रिकायाम् । उभयत्रापि यद्येकजाता इत्येवं वचनइयेपि भाटसुते सपत्नीसुते च पु- नप्रतिनिधितया कथच्चित्सम्भवत्यन्यो न प्रतिनिधिः कार्य इति। विज्ञा- नेश्वरोपि मानवं वचो व्याचष्टे। भानपुत्रस्य पुत्रीकरणसम्भवे ऽन्येषा पुत्त्रीकरणनिषेधार्थ न पुनः पुरवत्वप्रतिपादनाय तत्मतो गोत्रजो ब- न्धुरित्यनेन विरोधादिति ॥ भादव्याभावेऽन्योप्युक्तरीत्या प्रत्यासन्नः ॥ तथाच शौनकः ॥ क्षत्रियाणां खजातौ वै गुरुगोत्रसमेऽपि वा । वैश्या- नां वैश्यजातषु द्राणां द्रजातिषु ॥ सर्वेषाच्चैव वर्णानाञ्जातिम्वेव च नान्यतः । दौहित्रो भागिनेयश्च शूदैस्तु क्रियते सुतः। ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क चिदिति । स्वजाती, क्षत्रियजाता, जातिसा- - ·- ॥ १५ मान्योपादानेऽपि प्रत्यासत्तिः पूर्ववदनापि निथामिका अदूरबान्धव- मित्यादिवसिष्ठस्मरणात्। सपिण्डाभावे गुरुगोत्रसमेपि वा क्षत्रियाणां प्रातिखिकगोत्राभावाङ्गनिर्देशः । अतएव व्यवधानात्मपिण्डाभावे स- गोत्रविधानं तत्रापि खजातावित्येव सर्वेषाच्चैव वर्णनां वेष्वजाति च नान्यत इति वाक्यशेषात् ॥ तेन च भिन्नजातीयसपिण्डसगोत्रव्या- वृत्तिः । वैश्यजातेषु, वैश्वजानिम्वित्यर्थः । जाति तन्तु सामान्य मिति त्रिकाण्डीयस्मरणात् । अत्रापि सामान्योपादानेऽपि प्रत्यासत्तिः पूर्व- वनियामिका।गरुगोत्रसमेपि वेत्यत्रापि प्रवर्तते। पौरोहित्याद्राजन्य- वशामिति स्मरणात् ।। स्वगोत्रे संस्कृता ये स्युरित्यस्य त्रैवर्णिकसाधा- रण्याच्च । सपिण्डाभावे गुरुगोत्रसम इत्यत्रापि तुल्यप्रत्त्यासत्तेनिया- मकत्वात्। सद्रजातिविति । अवापि प्रत्यासत्तिः पूर्ववदेव। गुरुगो- त्राश्रवणाच्च गुरुगोत्रसमेपि वेत्यस्यात्राप्रवृत्तिः । तेन शूद्रजातिमात्र- इति सिद्ध्यति ॥ तदाह ब्रह्मपुराणम् ॥ शूद्राणान्दासवृत्तीनां परपि- एडोपजीविनाम्। परायत्तशरीराणां न कचित्पुत्त्र इत्यपि। तस्माद्दासस्य दास्याश्च जायते दास एव हीति । त्रैवर्णिकानुलोमजानाञ्चोत्कृष्टत्वा- अतिलोमजानाच्चापकृष्टत्वान्न कचित्पुत्रः कत्तुं शक्यते इति शूद्र एव पुत्रः कार्यो दासदास्युत्पन्नत्वादिति। ननु क्षत्रियादिवाक्यत्रय नार- म्भणीयं न्यायसाम्येन पूर्ववाक्यादेव तदर्थ सिद्धे। आरम्भे वापि सर्वे- वाञ्चैव वर्णानामित्यनेन पौनरुत्याच्चेति चेता मैवमा क्षत्रियादिपदैः क्षत्वियादिसमानधर्मकमावसिक्तादीनामपि प्राप्त्यर्थत्वात् । ब्राह्म- रणेन क्षत्रियायामुत्पादितः क्षत्रिय एव भवति क्षत्रियेण वैश्यायां वैश्य एववैश्येन शूद्रायां शूद्र एव भवतीति शङ्खस्मरणात् ॥ खजाताविति क्ष- नियादिसमानधर्मत्वेपि मूविसितादीनां क्षत्रियादिपुत्वत्वाभा- वबोधनानि । तिम्रो वर्णनुपूर्येणेत्यानुपूर्व्यलिङ्गात्। नच सर्वेषामि- त्यनेन पोनरुक्त, तस्य वर्णनामनुलोमानां च खातिनियमानुवादेन प्रतिलोमानां तदभावबोधनार्थत्वात् ॥ तदेवाह । सर्वेषामिति । वर्णप- दोपादानमामाहानामेव स्वजातिनियमः स्यानानुलोमजानामिति तत्याप्त्यर्थं सर्वपदोपादानम्प्राप्तिश्च वर्णसमानधर्मत्वात् ॥ न च वर्ण- विशेषणन्तत. चकारानपपत्तः । ततश्च वर्णानामनुलोमजानां च जा- --- ·GREZINTERMERS KARNIMAR । । ( १६ ) तिम्वेवेति नियमो नान्यतो नान्येषु प्रतिलोमेस्वित्यर्थः । नन्चिदं पूर्ववा- क्यप्राप्तप्रत्यासत्त्यपवादकतयैव कुतो नेष्यते । अदूरबान्धवमिति वसि- ष्ठवाक्यविरोधादिति चेन्न। तस्य ब्राह्मणवाक्यैकवाक्यतयोपसंहारादि- तिचेत् । मैवम् अपवादे लौकिकवैदिकप्रत्यासत्तिनियामकवृद्धव्यवहा- ररूपन्यायविरोधात् । प्रयोजनाभावादतिप्रसङ्गादनेनैव प्रत्यासत्ति- सामान्यापवाद दौहित्रो भागिनेयश्चेति प्रत्यासत्तिविशेषापवादास- तेश्च । तस्मात् यथोक्तव्याख्यैव प्रयोजनवतीति प्रत्यासत्तिसामान्यात प्राप्तयाःहित्रभागिनेययोस्तैवर्णिकेष्वपवादमाह। दौहित्र इति । तु- शब्दस्य चावधारणार्थतया शूट्रैरैवेति नियमात् त्रैवर्णिकव्यावृत्तिः । तत्र हेतुमाह। ब्राह्मणादित्रय इति कचिदपि शास्ले भागिनेयस्य चैवर्णिकसुतत्वादर्शनाच्छूद्रविषयत्वमेवेति समुदायार्थः, भागिनेय इ- त्यविवक्षितं हतौ व्यर्थविशेषणतापत्तेः । विवक्षायां भागासिद्धेश्च। दो- हिचभागिनेयौ शूदविषयौ शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकविषयत्वाभावात् यथा सुरापानादाविति प्रयोगात्तेनोभयास्त्रैवर्णिकविषयत्वासिद्धिः । अथेदं वाक्यदयं शब्दविधयैव स्वस्खविषये प्रमाणं नानुमानविधया तेन भा- गिनेयमात्रस्यैव त्रैवर्णिकविषयत्वाभावो न दौहित्रस्येति वाच्च, तदपि न। वाक्यभदापत्तेः । दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु विकल्पापत्तेश्च । अदूर- बान्धवत्वेन प्राप्तत्वाच्छद्राणामेवेति नियमेन निषिद्धत्वात् यद्दा शूद्रा- णामेवेति नियमेन दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु निषेधः सिद्ध्यति । त्रैवर्णि- कानां भागिनेय एव न भवतीति नियमेन दौहित्रस्य प्राप्तिश्च सिद्ध्य- तीति विकल्पः । किं च शब्दविधया प्रामाण्ये पूर्ववाक्ये किं नियमः प- रिसङ्ख्या वा स्यात् । कथं नियमः कथं च परिसङ्ख्या। दौहित्रभागि- नेयावेव शूद्राणामिति नियमः पदो दौहित्रादेः पक्षे च भाव्यादः प्राप्तत्वात् । शूद्राणामेव दौहित्रभागिनेयाविति च परिसङ्ख्या दौहि- त्रादेश्चतुर्वपि वर्णेषु युगपत्प्राप्तत्वात् ॥ तत्राद्ये भाटव्यादिविधायक- सामान्यशास्त्रस्य बाधः सर्वेषामेव वर्णानां जातिष्वेव न चान्यतइत्यत्र जातिपदस्य दौहित्रादिपरतया सङ्कोचः । दौहित्रभागिनेययोरभावे पुत्त्रीकरणाभावप्रसङ्गश्चेति । परिसङ्ख्यापक्षे तु शूद्राणामेवेन्यनेनैव चै- वर्णिकेषु तविषेधप्रसिद्धौ ब्राह्मणादित्रये नास्ति इत्यादि पुनस्तन्निषे- ।

·१७ धकबाक्यवैयर्थ्यापत्तिरिति, तस्मादनुमानविधयैव वाक्यइयव्याख्या सा- धोयसीति। किं च न्यायमूलिकाया अनुमान विधायाः श्रुतिमूलिकायाः शब्दविधाया गुरुत्वाच्च । श्रुतिकल्पने श्रुतिदयकल्पनाच्च । न्यायमूल- कत्वे च नास्तीति वर्तमानापदेशो लिङ्गम्। यदा तु दौहित्रो भागिने- यो वा शूद्राणां विहितः सुत इति पाठस्तदापि शूद्राणामेव शूद्राणाम- पीति अत्यन्वयसंशयव्युदासाय नियमपरतामेव स्पष्टीकर्तुं ब्राह्मणा- दित्रयइत्यस्य प्रवृत्तेरेकवाक्यतैव, नियमपरता चेस्थम्।दौहित्रभागि- नेयकर्मकपुत्रोकरणभावनायामनियमेन चतुर्णामपि वर्णानां कर्तृ- वेन प्राप्तौ द्रनियमेन द्राणामेवेत्यन्वयः सिद्ध्यति, तथा चभागिनेय- पदं दौहित्रस्याप्युपलक्षणमेव । अन्यथा दौहित्रभागिनेययोः द्रवि घयत्वनियमासिद्धेः । सिद्धा वा दौहिचस्व चैवर्णिकविषये विकल्याप- त्तिरित्युक्तमेव । यद्येवं तर्हि भागिनेयस्य चैवर्णिकविषयत्वाभाव एव दौहित्रभागिनेययोः द्रविषयत्वेन साध्यतामिति चेन्न । शूद्रविषय- त्वादित्यनेनैव सिद्धौ दौहित्रभागिनेयपदोपादानवैयर्थ्यात्। अविवक्षा- यामुभयाविवक्षातो भागिनेयमात्राविवक्षाया लघुत्वात् । तस्माद्यथो- तमेव साधीय इति । तदेतत् स्पष्टमाचष्टे शाकलः । सपिण्डापत्यक- ञ्चैव सगोत्रजमथापि वा। अपुत्त्रको हिजो यस्मात्युत्त्रत्वे परिकल्पयेत्। समानगोत्रजाभावे पालयेदन्यगोत्रजम् । दौहित्रं भागिनेयञ्च माट- वसृसुतं विनेति। एतेन भागिनेयपदं दौहित्रमावस्नेययोरुपलक्षण- मिति स्पष्टमेव सिद्धम् । युक्तच्चैतत्, विरुद्धसम्बन्धस्य त्रिम्वपि समान- त्वादित्यलम्बहुना । नान्यजातीयः पुत्वीकार्य इत्यतं तदतिक्रमे क- थमित्यत आह शौनकः । यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतोपि सुतः क चित् । अंशभाजं न तं कुर्याछौनकस्य मतं हि तदिति । अन्याय- होत्रपेक्षया उत्कृष्टा अपकृष्टा वा जातिर्यस्यासौ गृहीतो विधिनापी- त्यर्थः। अंशोधनस्य, अंशपदसामर्थ्यात्कृत्स्नधनव्युदासोऽर्थसिद्ध एव। असवास्तु ग्रासाच्छादनभाजना इति कात्यायनस्मरणात्। पिण्डदों- ऽशहरश्चैषामित्युपक्रम्य सजातीयेप्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति योगीश्वरस्मरणाच। इदानों कीदृशः पुत्रीकार्य इत्यत आह शौनकः । नैकपुत्त्रेण कर्त्तव्यं पुत्त्रदानं कदा च न । बहुपुत्त्रेण कर्त्तव्यं पुत्रदानं RSHANT ·। । । ( १८ ) प्रयत्नत इति । एक एव पुत्रो यस्येति एकपुत्त्रस्तेन तत्पुत्त्रदानं न कार्यम् । न त्वेवैकं पुत्वन्दद्यात्प्रतिगृह्णीयादिति वसिष्ठस्मरणात्। अत्र खखत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्खत्वापादानस्य दानपदार्थत्वात् परस्वत्वापा- दनस्य च परप्रतिग्रहं विनानुपपत्तेस्तमप्याक्षिपति। तेन प्रतिग्रहनिषे- धोप्यनेनैव सियति । अत एव वसिष्ठः । न त्वेवैकम्पुत्वन्दद्यात्प्रतिय- हीयादेति। तत्र हेतुमाह। सहि सन्तानाय पूर्वेषामिति । सन्ताना- र्थत्वाभिधानेनैकस्य दाने सन्तानविच्छित्तिप्रत्यवायो बोधितः । स च दात्प्रतिग्रहोत्रोरुभयोरप्युभयशेषत्वात् । यत्तु स्टत्यन्तरम् । सुतस्य सुतदाराणां वशित्वमनुशासने । विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुरिति । यच्च योगीश्वरम्मरणं देयन्दारसुताडतइति, तदेकपुत्त्रवि- षयम्। कदा चन, आपदि। तथा च नारदः। निक्षेपः पुत्त्रदारं च स- वस्वञ्चान्वये सति। आपत्स्वपि हि कष्टासु वर्तमानेन देहिना। अदे- यान्याहुराचार्या यद्यत्साधारणन्धनमिति । इदमप्येकपुत्वविषयमेव, वसिष्ठशौनकैकवाक्यत्वात् । तईि केन पुत्रो देय इत्यत आह । बहु- पुत्त्रेणेति। बहवः पुत्वा यस्येति बहुपुत्त्रः, नैकपुत्त्रेणेति निषेधात्। दि- पुत्त्रस्यैव दानप्राप्तौ यद्दहुपुत्त्रेणेत्युच्यते। तद्दिपुत्त्रस्यापि तत्प्रतिषेधाया एकपुत्रो ह्यपुत्चो मे मतः कौरवनन्दन। एकं चक्षुर्यथा चिक्ष शे तस्यान्ध एव होत्यादि भीमप्रति शन्तनूक्तोः । बहुपुत्त्रेणेति पुंस्त्वश्र- वणात् स्त्रियाः पुत्त्रदानप्रतिषेधः । अत एव वसिष्ठः । न स्त्री पुत्वन्द- द्यादिति, नरपेक्ष्यश्रवणाच्चेति भावः । भनुज्ञाने तस्या अप्यधिकारः। तथा च वसिष्ठः । अन्यत्रानुज्ञानाङ्गचुरिति । यत्तु दद्यान्माता पिता यं वेति यच्च माता पिता वा दद्यातामिति मापिटसमकक्षयाभिधानं तदपि भत्रनुज्ञानविषयमेव । न चैवं विधवाया आपद्यपि पुत्त्रदानं न स्यात् भत्रनुज्ञानासम्भवात् परिग्रहवदिति वाच्यम्। मानवीयलिङ्ग- दर्शनेन तथाकल्पनात् नैरपेक्ष्यैकत्वश्रवणाच्च । स्त्रीनिरपेक्षस्येकस्यापि पुत्त्रस्य भर्तुर्दानाधिकारः । दद्यान्माता पिता यं वा, माता पिता वा दद्यानामिति मालनिरपेच्यैकपिटनिर्देशाहीजस्य प्राधान्यादयोनिजा अपि पुत्वा दृश्यन्तइति बौधायनीयहेतुदर्शनाच्च । भारतेऽपि। माता भ्राता पितुः पुत्त्रो येन जातः स एव होति । श्रुतिरपि । आत्मा वै जा- ।

·। । ( १६ ) यते पुत्र इति । मानवे दद्यातामित्यभयकर्डकताश्रवणाच्चोभयाधि- कारो मुख्यः । अत एव वसिष्ठः । प्राक्रशोणितसम्भवः पुरुषो माता- पिटनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभवत इति। बौधायनोऽपि। मातापित्रोरेव संसर्गसाम्यादिति। अत एव माता पिता वा दद्यातामिति मनुना मातुर्भज्रनुज्ञानसापेक्ष्यत्वाज्जघन्यत्वं त्यनु- ज्ञाननैरपेच्यापितुर्माध्यमत्वं जनकतासाम्यादुभयोमुख्यत्वमभिप्रेत्य पूर्वपूर्वावरसादुत्तरोत्तरमभिहितम् । न चेदमेकमेव वाक्यं दिवच- नान्तैकक्रियाश्रवणादिति वाच्यम्।मध्ये विकल्पासङ्गतः, तस्मादिकल्प- त्रयमेव । अत एव योगीश्वरः । दद्यान्माता पिता यं वेति प्रत्येकमेक- वचनान्तमेव क्रियापदमुदाजहार।तत्रापि निमित्तमाह। प्रयत्नत इति। प्रकृयो यत्नो यस्मिन् कालेऽसौ प्रयत्न आपत्कालस्तेन चापत्कालएव पुत्त्रदानं नान्यथेत्यर्थः । यथाह कात्यायनः। आपत्काले तु कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव वा । अन्यथा न प्रवर्त्तत इति शाखविनिश्चय इति प्रक्रमात्युच्चदाराणाम् । मनुरपि । माता पिता वा दद्यातां यमभिः पुत्रमापदीति। आपदि, दुर्भिक्षादा, वनापदि दानेदातुषः, अन्यथा न प्रवर्ततेति निषेधात् । यद्दा प्रयत्नत इति प्रतिग्रहीतुः प्रयत्नादापद्य- पुत्त्रत्वइति । अपुत्रेणैव कर्तव्यः पुचप्रतिनिधिः सदेत्यविस्मरणात् । व्याख्यातञ्चैवमेवापरार्कचन्द्रिकाभ्याम् । आपदि ग्रहीतरपुत्त्रत्वइति। विशेषान्तरमपि कालिकापुराणे। दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृताः । आयान्ति पुत्त्रता सम्यगन्यबोजसमुद्भवाः । पितात्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथवीपते। आचूडान्तं न पुत्रः स पुत्वतां याति चान्यत इति । चूडाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण वै कृताः । दत्ताद्यास्तन- यास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते। ऊर्ध्वन्तु पञ्चमावर्षान्न दत्ताद्याः सु- ता नृप । गृहोत्वा पञ्चवर्षीय पुत्रेष्टिं प्रथमञ्चरेत् । पौनर्भवन्तु तनयं जातमात्रं समानयेत् । कृत्वा पौनर्भवष्टोमं जातमात्रस्य तस्य वै। सव्वास्तु कुर्यात्संस्कारान जातकर्मादिकानरः । कृते पौनर्भवटोमे सुतः पोनर्भवस्तत इति । दत्तेति। अन्यबीजसमुद्भवा अपि दत्ताद्या- स्तनया निजगोत्रेण प्रतिग्रहीत्रा खगोत्रेण सम्यक् स्वसूत्रोक्तविधिना जातकर्मादिभिः संस्कृताश्चेत्तदैव प्रतिग्रहीतुः पुत्त्रता प्राप्नुवन्ति ना- । - ·। - ( २० ) न्यथेत्यर्थः । तदाह वसिष्ठः। अन्यशाखोभवो दत्तः पुत्त्रश्चैवोपना- यितः । खगोत्रेण खशाखोतविधिना स स्वशाखभागिति । दत्ताद्या इत्यादिपदेन कृत्रिमादीनां ग्रहणम् । औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृ- त्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागास्तिनया इमे । कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा। खयंदत्तश्च दासश्च षडिमे पुत्रपांस- नाः । अभावे पूर्वपूर्वेषां परान् समभिषेचयेत् । पौनर्भवं खयन्दत्तं दास राज्येन योजयेदिति पूर्वापक्रमात् । यो यम्पोनर्भवादीनां रा- ज्यनियोजनाभावः स औरसव्यतिरिक्ताभाव एव, अभावे पूर्वपूर्व- षामित्यस्यैवानेनापवादात् । सत्यारसे तु राज्याभावस्य न दोवजा- दोस्तनयान् राजा राज्येऽभिषेचयेत् । पितृणां साधयेन्नित्यमौरसे त- नये सतीत्यनेन प्रागेवाभिधानात् । सत्यौरसे क्षेत्रजादोन राज्ये नै- वाभिषेचयेत् । पितृणां नित्यं श्राद्धादि चैव न साधयेन्न कारयेदित्यर्थः। गोत्रणेति यद्यपि जातकर्मादिसाक्षागोत्रस्य करणता न श्रूयते त- थापि तदङ्गभूते वृद्धिश्राद्धे तत्सम्बन्धावश्यम्भावात् प्रधानेऽपि तत्सम्बन्ध इति । चूडादिषु साक्षादेव तत्सम्बन्धः । शिखा अपि च कर्त्तव्याः कु- मारस्यार्षसङ्ख्ययेति स्मरणात् । संस्कारैः पुत्त्रत्वमित्यक्तं, तानेवा- न्वयव्यतिरेकाभ्यामाह। पितुर्गोत्रेणेति। यः पत्त्र आचूडान्तं चूडान्तैः संस्कारैः पितुर्जनकस्य गोत्रेण संस्कृतः सोऽन्यतोऽन्यस्य पुत्त्रतां न याति । अयमत्राभिसन्धिः । अत्र कृतचूडस्य परिगहोटपुत्त्रताभाव- प्रतिपादनमसाधारणपुत्त्रता विषयीकरोतीत्यवश्यं वाच्यम् । अन्यथा गृहीत्वा पञ्चवर्षीयमित्यनेन कृतचूडस्यापि परिगृहोटपुत्त्रताप्रतिपा- दनविरोधात् गृहीत्वेत्यस्य च कृतचूडविषयत्वावश्यम्भावः स्पष्टमि- ध्यते। ततश्च चूडान्तसंस्कारसंस्कृतस्य परिग्रहे ड्यामुष्यायणता भवति गोत्रदयेन संस्कृतत्वात्। तस्य च फलं गोत्रदयसम्बन्ध इत्यये वक्ष्यते । अनेन जातकर्मादीनां चूडान्तानां संस्काराणां पुत्त्रताहेतृत्वमुक्तम् । आचूडमिति वक्तव्य यदन्तगृहणं तदकृतार्षसमसङ्ख्यशिखस्य पुत्री- करणाभ्यनुज्ञानार्थं प्रधानानिष्यत्त्या पुत्रताहत्वात् । चूडाद्या इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । अकृतजातकर्माद्यसम्भवे कथमित्यत आह । चू- डाद्या यहोति । यदि चूडाद्याः संस्कारा निजगोत्रेण प्रतिगहीटगो - ·। । ( २१ ) त्रेण कृताः, वै शब्दोऽवधारणे । तदैव दत्ताद्यास्तनयाः स्युरन्यथा ते दासा उच्यन्ते इति। चूडा आद्या येषां ते तथेति न तु चूडाया श्राद्या इति, पूर्वेण पौनरुक्त्यापातात् । अनेन जातकर्माद्यन्नप्राशनान्तानां जनकगोत्रेणानुष्ठानेऽपि न विरोधः । तथा चाकृतजातकर्मादिमुं- ख्योऽकृतचूडोऽनुकल्प इति सियति। दत्ताद्या इत्यादिपदेन कृत्रि- मादिग्रहणमित्युक्तमेव । तेषामपि संस्कारैरेव पुत्त्रत्वं न परिगृह- मात्रेण अन्यथा दास उच्यत इति विपक्षबाधकात्। अन्यथा चूडाद्य- करणे कृतचूडादिपरिग्रहे वा दासता भवति न तु पुत्त्रत्वमित्यर्थः । अस्य पुत्त्रत्वस्य यूपत्वादिवत्संस्कारजन्यत्वात्, असंस्कृतः पुत्रीकार्य इति स्थितम् । तत्रावध्यपेक्षायामाह । ऊर्ध्वमिति । असंस्कृतोऽपि प- ञ्चमादूर्ध्वं न ग्राह्यः कालाभावेन पुत्त्रत्वानुपपत्तेः । अनेन पञ्चैव व- र्षाणि पुत्त्रपरिग्रहकाल इत्युक्तम्भवति तद्व्यतिरेकेणाभिधानन्तु पञ्च- मानन्तरं गौणोऽपि कालो नास्तीति प्रतिपादनाय, अन्यथा खका- लादुत्तरः कालो गौणः सर्वः प्रकीर्तित इतिन्यायेन पञ्चमानन्तरस्य गौणकालत्वापत्तेः । ततश्च जननमारभ्याटतीयवषं तत्रापि तोयवर्ष- स्य मुख्यकालतया ऊर्ध्वन्तु पञ्चमादर्षादित्युपसंहारे वर्षश्रवणाच्चा- त्रापि चूडाशब्दस्य ढतीयवर्षपरतैवाभिप्रेतेति गम्यते । अन्यथोपनी- तिसहभावपक्षे अष्टमवर्षमकृतचूडस्य परिग्रहापत्तेः । न चेष्टापत्तिः। ऊर्ध्वन्तु पञ्चमाइर्षादित्यनेन विरोधात् । तस्मादाचूडान्तमित्यत्र चूडाशब्दस्तृतीयवर्षपर एव युक्तः । टतीयानन्तरमापञ्चमं गौणः । ऊर्ध्वन्तु गौणोऽपि नेति स्थितम् । सुता इत्यनेन पुत्त्रत्वानुत्पत्तावपि चूडादिसंस्कारा उत्पद्यन्तएव तत्तत्कालसद्भावादित्युक्तम् । तथापि दासतेव, पुत्त्रत्वाभावात् । इदञ्च तीयं दासतानिमित्तम् । यत्तु कात्यायनमरणं, विक्रयच्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनिच्छवः । दाराः पुत्वाश्चेत्यनिच्छूना दानादिनिषेधः । सोऽपि पञ्चवार्षिकस्यैव नाधि- कस्येति व्याख्येयम् । यच्च सदृशन्तु प्रकुर्याद्यमिति वाक्ये गणदोष- विचक्षणमिति पाठमभिप्रेत्य विचक्षणं न तु बालमिति सर्वज्ञेन व्या- ख्यातम् । तदपि पञ्चवार्षिकमेव। विचक्षणं चातुर्यविशेषेण न तु बालं, बाल आषोडशाइर्षादिति लक्षणविशिष्ट न कुर्यादित्यर्थ इति । । । ------ ·। । ( २२ ) व्याख्येयम् । तमु संस्कृताभावे कथमित्यत आह । गृहीत्वेति । पञ्च- वर्षीयं, चूडान्तसंस्कारसंस्कृतमित्यर्थः । ननु कथं तस्य ग्रहणं दास- नाऽभिधानादित्यत आह। पुष्टिमिति । अयमचाभिसन्धिः । अपये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेदिन्द्राय पुत्त्रिणे पुरोडाशमे- कादशकपालं प्रजाकामोऽग्निरेवास्मै प्रजा प्रजनयति वृद्धामिन्द्रः प्र- यच्छतीति वाक्ये प्रजाफलकत्वमिष्टः श्रूयते। तद्यत्रानुत्पन्ना प्रजातत्र तदुत्यत्तिरेव भाव्या यत्र उत्पन्ना परिच्यते तत्रोत्पत्तेरभावात्तस्याः प्रजात्वमेव भाव्यमिति कल्प्यते, प्रकृतविध्यन्यथानुपपत्तेः । तच्च दास- त्वापनादमृते न सम्भवतीति नदपनोदोऽप्यवश्यमभ्युपेयः । अन्यथा प्र- जात्वमात्रसम्पादकत्वे पुत्त्रपरिगृहमात्रे स्यात् । यदि च संस्कारैरेव तत्र पुत्त्रत्वोत्पत्तेन तदपेोति तर्हि प्रकृतेऽपि तुल्यं, प्रथमपदेनात्र त- सूचनात्। सब्बास्तु कुर्यात्संस्कारान जातकादिकाबर इत्यन्तेऽभि- धानाच्च । तस्मात्पुत्त्रेष्ट्या पूर्वसंस्कारप्रयुक्तदासत्वापनोदपूर्वकप्र- जात्वसम्पादनात् संस्कृतोऽपि परिग्राह्य इति स्थितम्। यद्येवंताई सं- स्कतमित्येव वाच्यं किं पञ्चवर्षीयपदोपादानेनेति चेन्मैवम् । पञ्च- वर्षीयस्यैवेति नियमार्थत्वात् । नियमश्चाक्षरगुंइणपूर्वकब्रह्मवर्चस- फलकोपनयनप्राप्त्यर्थः । न चायनियमः पूर्ववाक्येनैव सिद्ध इति वाच्यम् । तस्याकृतसंस्कारावधिसमर्पकत्वेन प्रकृतार्थत्वाभाव प्र- तिगृहीतत्वात् । प्रथममिति । संस्कारभ्यः प्रागित्यर्थः । ननु परिग्रह- होमादेव प्रागिति कुतो नेष्यते, गृहीत्वेति साङ्गाया गृहणभावनायाः क्वाप्रत्ययेन पूर्वकालतावगमात् । पुत्त्रष्ट्या पूर्वसंस्कारापनादेन संस्कारान्तरावश्यापेक्षणाच्चेति । यदुक्तम् ऊर्ध्वन्तु पञ्चमादर्षान्न द- त्ताद्याः सुता इति। तस्यापवादमाह पौनर्भवन्त्विति । अक्षतायां क्ष- तायां वा जातः पौनर्भवः सुत इति । अनेन सप्तविधायामपि पुनभ्वा जातः संगृहीतः । जातमात्र,मुत्पन्नमात्रम्, तेनोत्पत्तिकालएव न का- लान्तरइत्यर्थः । समानये,त्परिगृहविधिना परिगृहीयात् । ननु जा- तमात्रस्य जातकम्वोचितम् । कुमारञ्जातम्पुरान्यैरालम्भादिति स्तू- त्रात्तत्कथमुच्यते जातमात्रं समानयेदिति । सत्यम् । अपरिगृहीतस्य खसुतत्वाभावे संस्कारानुपपत्तेः । संस्कुर्यात् खसुतान् पिनेति स्मर- ।

·। ( २३ ) णात्। न च बोजसम्बन्धादेव खत्वम् । बोजाद्योनिब्र्बलीयसीत्यपवादात् समयादन्यस्येति गौतमस्मरणाच्च, अन्यस्य जनयितः पुत्रः समयाद- वेत्यर्थः । तस्मादत्र जातकर्माणः प्राक् परिगृह इति । परिगृहानन्तर संस्कारप्राप्तावपवादमाह। कृत्वेति।जातमात्रस्य परिगुहानन्तरं पौ- नर्भवष्टोमं विधाय पश्चाज्जातकर्मादिसंस्कारान् कुर्यादित्यर्थः । नन्विदमनुपपन्नं जातेष्टिन्यायविरोधात् । तथाहि। यथा जातेष्टि- विधीयते तथात्र पौनर्भवष्टोमो विहितः स च जातकर्माणः प्राक क्रियमाणः प्रधानं विरुणयेव, पञ्चाहसाध्यत्वात्तस्येति चे,दुच्यते। नात्र पानर्भवष्टोमो जातेष्टिवदपूर्वा विधीयते। किन्त्वन्यत्रोत्पन्नस्य तस्य जातकर्मादीनां, च क्रममा यथा दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतेति, तेन न कोऽपि विरोधः । वैशब्दोऽवधारणे, जातमात्रस्यैव न कालान्तरइत्यर्थः । तेनास्य जालेष्टिवदव पूर्ध्वकालतादिनियमोऽपि न सियतीति सर्वपदेनैव सिद्धा जातकर्माधुपादानं तत्पूर्वभाविना गर्भसंस्काराणां निवृत्त्यर्थम् । जातकर्माद्युपादानेऽपि यत्मर्वपदोपा- दानं तद्यस्य यावन्तः संस्कारास्तस्य तावत्प्राप्त्यर्थं ततश्च शूद्रादीना- मुपनयनाद्यभावेऽपि चौडादिभिरेव पुत्त्रत्वम्भवतीति कल्प्यम् । नर इति सामान्योपादानेपि पौनर्भवष्टोमे चैवर्णिकस्यैवाधिकारादन्ये- षान्तु संस्कारमात्रेणैव पुत्रत्वमिति । पोनर्भवष्टोमसंस्कारयोर्मिल्लि- तयोः पुत्त्रत्वहेतुतामुपसंहरति । कृत इति । पौनर्भवष्टोमे कृते ततस्तैः संस्कारैः पौनर्भवः सुतो भवतीत्यर्थः । प्रासङ्गिक पौनर्भवधर्ममाह । एकोद्दिष्टं पितुः कुर्यात् न श्राडे पावणादिकम् । पौनर्भवः पुत्रः पितुः श्राद्वेक्षयाहे एकोद्दिष्टमेव कुर्यात् न पावणादिकम् । आदिश- ब्दा त्पार्वणविकृतीनामपि निषेधः । प्रत्यब्दं पावणेनैव विधिना क्षेत्र- जौरसौ। कुर्य्यातामितरे कुर्युरकोद्दिष्टं सुता दशेति जाकर्ण्यस्मर- णात्। पितुर्गतस्य देवत्वमौरसस्य विपौरुषम्। सर्वचानेकगोत्राणामे- कोद्दिष्टं क्षयेऽहनीति पराशरस्मरणाच्च । पुत्त्रोद्देशे खयं दत्तश्च दा- सश्चेत्यक्तम् । तत्र दासलक्षणमाह । क्रीता या रमिता मूल्यैस्सा दासीति निमद्यते। तस्यां यो जायते पुत्रो दासपुत्त्रस्तु स स्मृतः । या सवापि मूल्यैः क्रीता सती रमितोपभुक्ता सा दासीत्युच्यते पू- ।

·-- ( २४ ) वैः । क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्न्यभिधीयते । न सा दैवे न सा वित्र्ये दासों तां कवयो विदुरिति स्मरणात् । तस्यां जातो दासपुचो ढास्याः पुत्त्रो दासपुत्वः छान्दसः पुंवद्भावः । यद्दा दासश्चासौ पुत्त्रश्चेति, यद्दा दासाभिधः पुत्र इति । तदानाह । न राज्ञो राज्यभाक् स स्यात् विप्राणां श्राकृन्न च । अधमः सर्वपुत्त्रेभ्यस्तं तस्मात्परिवर्ज- येत् । स राज्ञो राज्यभाक् न विप्राणांश्राकृच्च न स्यात् यस्मात्सर्वपु- त्रेभ्योऽधमः स इत्यर्थः । कीदृश इति निरूपित,मिदानों कथमिति निरूप्यते । तत्र शौनकः । शौनेकोऽहं प्रवक्ष्यामि पुत्त्रसंग्रहमुत्तमम्। अपुत्त्रो मृतयुत्त्रो वा पुत्त्रार्थ समुपोष्य च । संगृहं, संग्रहणविधिम्। उपाध्य, संगइदिनात् पूर्वद्युः । वन्ध्यो मृतप्रजो वापीति बृद्धगौतमः । वाससी कुण्डले दत्वा उष्णीषं चाङ्गलीयकम् । आचार्य धर्मसंयुक्त वैष्णवं वेदपारगम् । मधुपर्केण सम्पूज्य राजानं च दिजान् शचीन् । राजाऽत्र गामस्वामी, बन्धूनाहय सवास्तु गामस्वामिनमेव चेति बृह- गौतमस्मरणात् । यदपि तत्रैवाने मधुपक्कं ततो दद्यात्पृथिवीशाय शासिने इति पृथिवीशपदं तदपि ग्रामस्वामिपरमेव । तस्योपक्रमस्थ- त्वेन बलवत्त्वात्। दिजान् त्रोन् याचनार्थतया मधुपर्कादिना सम्यू- ज्येत्यर्थः। बर्हिः कुशमयं चैव पालाशं चेनमेव च । एतानाहृत्य बन्धूं- श्व ज्ञातोनाड्य यत्नतः । बन्धूनात्मपिटमाटबन्धून् । ज्ञातीन्, सपि- एडान् । बान्धवाद्याक्षानं दृष्टार्थ राजाहानवत् । बध्नन्ति जानन्त्या- त्मीयतया परिगृहीतं नरमित्यर्थे शब्ददयसामर्थ्यात् । बन्धूनन्नेन स- म्भाज्य ब्राह्मणांश्च विशेषतः । बन्धूनाहूतान्, ब्राह्मणान्, पूर्ववृतान्। चकाराटाहतान् ज्ञातींश्च सम्भोज्येत्यर्थः । अग्न्याधानादिकं तत्र क- त्वाज्योत्पवनान्तकम् । दातुः समक्षं गत्वा तु पुत्त्रन्देहोति याचयेत् । याचनं कारयेत् पूर्ववत ह्मणैरित्यर्थः । दाने समर्थो दातास्मै ये यशेनेति पञ्चभिः । दानसामर्थे, बहुपुत्चत्वं, पल्यनुमतिश्चेत्यादि। पञ्चभिईद्यादिति शेषः । प्रतिगृहीत मानवं सुमेधसमिति मन्त्रलि- जात् । देवस्य त्वेति मन्त्रेण हस्ताभ्यां परिगृह्य च। अङ्गादशैत्यूचं जप्त्वा अाघ्राय शिवमूईनि । वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य पुत्त्रच्छायावहं सुतं । पुचच्छाया पुत्त्रसादृश्य नच्च नियोगादिना स्वयमुत्पादनयो- ·( २५ ) म्यत्वम् । यथा भ्रामपिण्डसगोत्रादिपुत्रस्य, न चासम्बन्धिनि नियोगासम्भवः । बोजार्थं ब्रह्मणः कश्चिद्धनेनोपनिमन्व्यतामिति स्मर- णेन निमन्त्रणसम्भवात् । ततश्च भ्रापिटव्यमातुलदौहित्रभागि- नेयादीनां निरासः पुत्त्रसादृश्याभावात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तमगे ते- नैव । दौहित्रो भागिनेयश्च प्रष्ट द्राणां विहितः सुतः । ब्राह्मणादित्रये। नास्ति भागिनेयः सुतः व चिदिति । अत्रापि भागिनेयपदं पुत्त्रसट्ट- शानां सर्वेषामुपलक्षणं विरुद्धसम्बन्धस्य समानत्वात् । विरुद्धसम्ब- वश्च नियोगादिना खयमुत्पादनायोग्यत्वं यथा विरुद्धसम्बन्धी वि वाहगृह्यपरिशिष्टेच वर्जितः । दम्पत्योर्मथः पिलमासाम्ये विरुद्ध- सम्बन्धो यथा भा-स्वसुर्दुहिता पिटव्यपत्नोखसा चेति। अस्यार्थः, यत्र दम्पत्योर्वधूवरयोः पिटमासाम्यं वध्वा वरः पिटस्थानोयो भवति वरस्य वा वधूाटस्थानीया भवति। तादृशो विवाहो विरुद्धसम्बन्धः । तत्र यथाक्रममुदाहरणदयम्। भार्थ्याखसुर्दुहिता शालिकापुत्त्री, पि- व्यपत्नोस्खसा पिटव्यपत्न्या भगिनी चेति । तथा प्रकृते विरुद्धसम्ब- न्धपुत्रो वर्जनीय इति । यतो रतियोगः सन्भवति तादृशः कार्य इति यावत् । नृत्यगीतैश्च वाद्यैश्च स्वस्तिशब्देशच संयुतम्। गृहमध्ये तमाधाय चरुं हुत्वा विधानतः । यस्त्वाहदेत्युचेनैव तुभ्यमयेत्यूचे- कया। सामोदददित्येताभिः प्रत्यूचं पञ्चभिस्तथा । एवं सप्तभिर्मन्त्रैः सप्त चर्वाहुती त्वेत्यर्थः । वृद्धगौतमस्तु विशेषमाइ । पायसन्तत्र साज्यं च शतसङ्ख्यन्तु हावयेत्। प्रजापते नत्वदेतामित्युद्दिश्य प्रजाप- तिमिति। एतदनन्तरंब्राह्मणानां सपिण्डेष्वित्यादयः पुत्रदानम्प्रय- नत इत्येतदन्ताः श्लोकाः पूर्वमेव व्याख्याताः। तदनन्तरं दक्षिणां गु- रवे दयायथाशक्ति द्विजोत्तमः । विजोत्तमो ब्राह्मणः । नृपो राज्या- ईमेवाथ वैश्यो वित्तशतत्रयम्। राज्यार्धम, अर्द्धराज्योत्पन्नमेकवर्षीय द्रव्यं, प्रदद्यादईराज्योत्स्थमेकवर्षाहतं धनमिति वृद्धगौतमस्मरणात् । इदञ्च महाराजाभिप्रायेण, वित्तानां नाशकानां शतत्रयम्। तच्च सौवर्णराजतताम्राणामुत्तममध्यमाधमकल्पनया ज्ञेयम् । शतत्रयं नाणकानां सौवर्णमथ राजतम्। प्रदयात्ताम्रमथ वा उत्तमादिव्यव- स्थयेति वृगौतमस्मरणात्॥ सदा सर्वस्वमेवापि अशक्तश्चेद्यथाबसमा । ।

·२६ - सर्व्वखमेकवर्षीयं भृतिलब्धन्द्रव्यम्। एकवर्षाहतमिति स्मरणस्यात्राप्य- विशेषात्मवस्वं चान्वये सतीति निषेधाच। वमिष्ठस्तु प्रकारान्तरमाह। शुक्रशोणितसम्भवः पुरुषो मातापिटनिमित्तकस्ततस्तस्य प्रदानविक्रय- परित्यागेषु मातापितरौ प्रभवतः । न त्वेवैकं पुत्रन्ददयात्प्रतिगृह्नोयादा स हि सन्तानाय पूर्वेषां न खी पुत्त्रं ददयात्प्रतिगृह्णीयाद्दाऽन्यत्रानुज्ञा- नाङ्गतुः, पुत्रं परिग्रहीष्यन् बन्धूनाइय राजनि चावेदा निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्हत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयात्मन्देहे चोत्यन्ने दूरबान्धवं प्रदमिव स्थापयेत् । विज्ञायते टेकेन बहूस्वायत- इति, तस्मिंश्चेत् प्रतिगृहोते औरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्याहत्त- के इति । अत्र शुक्रशोणितसम्भव इत्यारभ्यान्यत्रानुज्ञानाद्भरित्यन्त व्याख्यातमेव प्राक्। बन्धूनात्मपिटमाटबन्धून्, राजनि ग्रामाधीशे नि- वेशनं गृहं व्याहृतिभिर्व्यस्ताभिः समस्ताभिश्चाज्यभागान्ते आहुति- चतुष्टयं हुत्वेत्यर्थः । अदूरबान्धवमिति व्याख्यातम् । सन्देहे चोत्यन्ने इति, दूरे बान्धवा यस्यासौ दूरबान्धवोऽत्यन्तदेशभाषाविप्रकृष्टस्तादृ- शस्य परिग्रहे कुलशीलादिविषये सन्देहो भवत्येव तस्मिन् सति तंट- द्रमिव स्थापयेत्। यावन्निर्णयं न व्यवहरेदित्यर्थः। तत्र हेतुतया श्रुति- माह, विज्ञायत इति। एकेन पुत्त्रेण बहवः पित्रादयस्वातव्या इत्येतदर्थ पुत्त्रपरिग्रहो न त्वेकेन बहवः पातनीयाः। सन्देहे च पक्षे पातनस्यापि सम्भवात् । तस्मात्तं न व्यवहरेत् पाशिकस्यापि दोषस्य परिहार्यात्वा- त् । कल्पतरुस्त्वसनिकृष्टमेव प्रतिगृलोयादिति पाठमभिप्रेत्याह । अ- सन्निकृष्टमेव अविज्ञातगुणदोषमपि, अप्यर्थ एवकारः। सन्देहइति । बान्धवानामसन्निधानात्तु जातिसन्देहे ष्टद्रत्वेनाध्यवस्य संस्कारहीन- मेव स्थापयेत् । ट्रद्रोपि हि किल पुत्त्रो भवतीत्यभिप्राय इति, तदेत- दभिप्रायविवरणमसङ्गतं विजातीयपरिग्रहनिषेधात् । तस्माद्यथाश्रुत- मेव साधु। दत्तपरिग्रहानन्तरमौरसोत्पत्तौ विभागे विशेषमाह । त- स्मिन्निति । तस्मिन्दत्तके प्रतिगृहीते यद्यौरस उत्पद्यत तदा दत्तक- शतधाशं लभते न साशमित्यर्थः । अयमेव विधिः क्रीतादिष्वप्यनु- सन्धेयः । तस्य प्रदानविक्रयपपियागेष्वित्युपक्रमभेदेन वा व्यवस्थति ध्येयम्। तैत्तिरीयाणां तु विधिविशेषमाच बौधायनः। पुत्रपरिग हविधि ।

·( २७ ) व्याख्यास्यामः । शुक्रशोणितेत्याद्यन्यत्रानुज्ञानाङ्गचुरित्येतदन्तं वसि- ठेन समानं प्रतिग्रहीष्यन्नुपकल्पयते । वासमी डे कुण्डले अङ्गुलीय- कञ्चाचार्यच्च वेदपारगं कुशमयं बर्हिः पर्णमयमिधामित्यथ बन्धूना- स्य निवेशनमध्ये व्याकृतिभिर्जत्वा राजनि चावेद्य परिषदि चागार- मध्ये ब्राह्मणानन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्ति ऋद्धिमिति वाचयित्वा यद्देवयजनालेखनप्रभृत्याप्रणीताभ्यः कृत्वा दातुः समक्षं गत्वा पुत्वम्मे देहीति भिक्षेत ददानीतीतर आह तं परिगृहीतेति धर्माय त्वा प- रिगृह्णामि मन्तत्यै त्वा गृह्णामोत्यथैनं वखकुण्डलाभ्यामङ्गुलीयकेन चालङ्कृत्य परिधानप्रभृत्यग्निमुखं कृत्वा पक्का जुहोति यस्त्वा हृदा कोरिणा मन्यमान इति पुरोनुवाक्यामनूच्च यस्मै त्वं सुकृते जातवेद इति याज्यया जुहोत्यथ व्याहती त्वा स्विष्टकृत्प्रभृतिसिद्धमाधेनु- वरप्रदानाइविणां ददात्येते च वाससी एते कुण्डले एतच्चाङ्गलोयकं य- येवं कृत्वा त्वौरसः पुत्त्र उत्पद्यते तुरीयभागे प्रभवति इति आह स्म बौधायनः । यत्तु वृद्धगौतमीयं, दत्तपुत्त्रे यथाजाते कदा चित्त्वौरसो भवेत् । पितुर्वित्तस्य सर्वस्य भवेतां समभागिनाविति तदस्य गुणव- त्वे औरसस्य च निर्गुणत्वे वेदितव्यम् । यथाजात इति विशेष- णात् । यथा गुणानां जातं समूहो यस्मिन्निति यथाजातो. गुणसमू- हवानित्यर्थः । यथाशब्दस्य गुणयोगे सादृश्ये शक्तत्वात्। अत एव म- नुः । उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्त्रो यस्य तु दत्रिमः । स हरतैव तद्रिक्थं सम्प्राप्नोप्यन्यगोचत इति औरसाभावे सवर्थग्रहणमुक्तवान् । तद्यु- तमेवारसे सत्यद्वांशहरत्वम् । परिग्रहविध्यभावे विशेषमाह स एव । अविधाय विधानं यः परिगृह्णाति पुत्त्रकम् । विवाहविधिभाजन्तं कु- यन्न धनभाजनमिति । परिग्रहविधिं विना परिगृहीतस्य विवाह- मात्रं कायं न धनदानमित्यर्थः, किन्तु तत्र पत्न्यादय एव धनभाजः, विधिं विना तस्य पुत्त्रत्वानुत्पादात्। अत एव वृद्धगौतमः । स्वगोत्रेषु कृता ये स्युईत्तक्रीतादयः सुताः। विधिना गोत्रता यान्ति न सापिण्ड्यं विधीयते इति। विधिनैव गोत्रतां यान्तीति नियमः । दानादिविधीनां दत्तकादिलक्षणान्तर्गतत्वेन स्वरूपनिर्वाचकत्वात् । यथोक्तं यमद्भिः पुचमापदि। अपूर्वग्रहणं सकलदानविधेरूपलक्षणं, मेन च प्रतिग्र- । ।

·- ( २८ ) इविधिरप्याक्षिप्तो भवति। सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रत इति मानवात्, स- म्यविधिना प्राप्त इत्यर्थः । क्रीतादय इति, आदिशब्देन कृत्रिमा- पविद्धस्वयन्दत्तानां ग्रहणम्, दोत्रजादीन सुतानेतानेकादश यथोदि- तान्। पुत्त्रप्रतिनिधीनाः क्रियालोपान्मनीषिण इति मनुना यथोदि- तानित्यनेन तत्तल्लशणसूचितविधिविशिष्टानामेव पुत्रप्रतिनिधित्या- भिधानात्। अत एव कृत्रिमलशणे सदृशन्तु प्रकुर्याद्यमिति प्रशब्देना- पविद्धलक्षणे यं पुत्रं परिगृह्णीयादिति परिशब्देन स्वयन्दत्तलक्षणे चात्मानं स्पर्शयेय इति दानापरपर्यायस्पर्शनशब्देन च विधिपरि- गह एव कृतस्तदभिप्रेत्वैव वसिष्ठेनापि तस्य दानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभवत इत्युपक्रम्य परियहविधिरभिहितः, पुत्रं परिय- होम्यन्निति परिग्रहवचनेन च कृत्रिमस्वयन्दत्तपरिगहेऽप्येष विधि- रनुसन्धयः । मनुना तत्तदुपसर्गेण सूचनात् । तस्मादेषां पञ्चाना पुत्त्राणां शौनकवसिष्ठान्यतमविधिपरिग्रहेणैव पुत्त्रत्वं नान्यथा । य- था क्षेत्रजे उपपादितं मनुयाज्ञवल्क्याभ्याम् । नियुक्तायामपुत्राया- म्पुत्रो जातोऽविधानतः । नैवाई पैटक रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः। नियुक्तौ यो विधिं हित्वा वर्तेयातां तु कामतः । तावुभौ प- तितावित्यादिविध्यन्वयव्यतिरेकानुसरणत् । यत्तु मिताक्षराटीकायां सुबोधिन्यां तच्च स्वत्वं पुत्त्रत्वादिवलौकिकं मन्यन्ते वृद्धा इत्यभिहितं नदुक्तवचनविरोधादथ दत्तक्रीनकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परपरिग्रहेणा- पेण येऽत्र जातास्ते ऽसङ्गतकुलोना यामुध्यायणा भवन्तीति पैठिन- सिनारेण ऋष्युक्तेनैव परपरिग्रहेण पुत्चत्वाभिधानाच्च विरुद्धमित्यु- पेक्षणीयम् । न सङ्गताः कुलीना जनककुलोना येषां ते ते च ते अ- यामुघ्यायणश्चेति ये आर्षेण विधिना परिगृहीतास्ते जनककुलीनाः सम्बद्धाः । अत एव यामुघ्यायणा भवन्तीत्यर्थः । यद्दा । जनकपरि- ग्रहीनोईयोरपि संस्कारकत्वे यामुध्यायणत्वमित्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात् यामुष्यायणा इत्येव पाठोऽस्तु। मेधातिथिरपि दत्तकादिषु संस्कार- निमित्तमेव पुत्त्रत्वमाह सत्यपि प्रयोगे इन्द्रादिशब्दवल्लोकतोऽर्थाति- शयाच्छास्त्रे चोत्पत्तिविधानात् भार्या दिव्यवहारवत् पुत्त्रव्यवहारो ऽवगन्तव्य इत्यादिग्रन्थमन्दर्भेण । तस्माद्दत्तकादिषु संस्कारनिमि- - ।

·। । । । (२८) तमेव पुत्त्रत्वमिति सिद्धम् । दानप्रतिग्रहहोमाद्यन्यतमाभावे तु पु- त्रत्वाभाव एवेति ॥ इदानीमौरसदत्तकयोईलकाकृतवियोश्च सम- वाये धनग्रहणमाह स एव । तस्मिन् जाते सुते दत्ते न कृते च विधानके । तत्स्वं तस्यैव वित्तस्य यः स्वामी पितुरञ्जमेति । तस्मिन्नी- रसे सति यः सुतो जायते परिगहादिना तयोर्मध्ये तस्यैव तत्स्वं पि- तुर्वित्तस्याञ्जसा स्वभावेन यः खामी भवति नान्यस्य सत्यारसे परि- गृहीतस्य न धनभावमित्यर्थः । पुत्त्रत्वोत्पत्तावौरसाभावस्थापि विशे- षणत्वात् । तथा दत्ते यथाविधिपरिगृहोते सति योऽकृतविधानका पुत्त्रस्तयोश्च दत्त एव धनभाक नाकृतविधानक इत्यर्थः। विधानस्यैव पुत्त्रोत्पादकत्वात्। दत्तौरससमवाये न दत्तो ज्येष्ठांशभागित्याह स एव । जातेथ्वन्येषु पुत्त्रेषु दत्तपुत्त्रपरिगृहात्। पिता चेदिभजेदित्तं नैव ज्येष्ठांशभाग्भवेदिति । दत्तपरिगहानन्तरमौरसोत्यत्तावपि न दत्ता ज्येष्ठांशभागित्यर्थः। धर्मान्तरमप्याह मनुः। गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेद्दत्रिमः सुतः । गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधेति । दत्रिमः सुतो जनयितर्गौचरिक्थे न भजेत्। तथा पुत्रं ददतः स्वधा दत्तपुत्त्रकर्तृकं श्राद्धं व्यपैति। यतो गोत्ररिक्थानुगः पिण्ड इति। एतेन पुचबापादकक्रिययैव दत्रिमस्य प्रतिगृहोटधने स्वत्वं तमगोत्रत्वच भवति । दाधने तु दानादेव पुत्रत्वनिवृत्तिद्वारा दत्रिमस्य स्वत्व- निवृत्तिदीरगोत्रनिवृत्तिश्च भवतीत्युच्यते इति चन्द्रिकाकारः । ननु म- नुवचनाजनकगोवनिवृत्तावपि प्रतिगहोतगोत्रप्राप्ती किं मानमित्यत आह बृहन्मनः । दत्तक्रीतादिपुत्त्राणां बोजवप्तः सपिण्डता । पञ्च- मी सप्तमी सहगोचं सत्यालकस्य चेति। दत्तक्रीतादिपुत्राणां बोजवप्त- जनकस्य सपिण्डतास्त्येव दानादिनापि सा न निवर्त्तते । तस्या अव- यवान्वयरूपतया यावच्छरीरं दुरपनेयत्वात् । अनेनावयवाम्चय एव सापिण्ड्यं न पिण्डान्वयइत्युक्तम्भवति पिण्डान्वयस्य व्यपैति ददतः स्व- धेत्यपगमावगमात्। सा च सपिण्डता कियतीत्यपेक्षायामाह पञ्चमी सप्तमीति। पञ्चानाम्पूरणी पञ्चमी पञ्चपुरुषव्याप्सेत्यर्थः। एवं सप्तमी। गौतमोऽपि । ऊर्दू सप्तमात्यितृबन्धुभ्यो बीजिनश्च मात्रबन्धुभ्यः पञ्च- मादिति। अत्र बीजिगहणं दत्तकाद्यत्पादकानां सर्वेषामपि संग्र- ।

·। - । ( ३० ) हार्थं न केवलं क्षेत्रजोत्पादकस्यैव। य एतेऽभिहिताः पुत्त्राः प्रसङ्गाद- न्यबीजजाः। यस्य ते बोजतो जातास्तस्य ते नेतरस्य त्विति मनुस्म- रणात् । तस्य ते पुत्र इति पुत्त्रत्वप्रतिपादनं सापिण्ड्यप्रतिपादनार्थं न तु पुत्त्रत्वोत्पादनार्थम्। पुत्रान् हादश यानाहेत्यादिप्रतिगृहीत्वपु- त्वत्वप्रतिपादनविरोधात् नेतरस्य प्रतिग्रहीतुरित्यर्थः । नन्वेवं कन्याव- दुभयत्रापि सापिण्ड्यमास्ता प्रतिग्रहेण गोत्रवत्मापिण्यस्याप्युत्पत्तेरिति चेन्मेवम् । स्वगोत्रेषु कृता ये स्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः। विधिना गोत्रता यान्ति न सापिण्यं विधीयते इति वृद्धगौतमस्मरणविरोधात् । ये द- तादयः सुताः स्वगोत्रेषु खगोत्रमध्ये कृतास्ते विधिना गोत्रता सन्त- तित्वं यान्ति परन्तु तैः सह विधिना सापिण्ड्यं न विधीयते नोत्पाद्य- सइत्यर्थः । स्वगोबेष्वपि सापिण्यानुत्पत्ती परगोचे सुतरां सापि- एड्यानुत्पत्तिरुक्ता । युक्ततरच्चैतत् । पित्रारब्धत्वेन भई सकश- रीरारम्भकत्वाभावेन च यथोभयत्रापि सापिण्ड्यं न सिद्ध्यति तथा दत्तके पित्रारब्धत्वेपि प्रतिग्रहीत्रा सहैकशरीरारम्भकत्वाभावात् । अत एव देवलः । धर्मार्थं वर्द्धिताः पुत्त्रास्तत्तगोत्रेण पुत्त्रवत्। अंश- पिण्डविभागित्वं तेषु केवलमीरितमिति केवलशब्देन सापिण्ड्यमेव निरस्तवान्, गोत्रांशपिण्डानां विधानात्। नन्वेतत् प्रकृतार्थानुपयोगि, धर्मपुत्त्रविषयत्वात् । तथाहि । तत्तद्गोत्रण तस्यतस्यैव गोत्रण ये पुचवइमाथ वहितास्तेषु पुत्रेषु केवलमंशपिण्डविभागित्वमेव न वईकमापिण्यमित्यर्थात् । तेननदपुत्रस्यैव वर्धकसापिण्याभाव बो- धति, न दत्तकस्येति चेन्मेवम् । पुत्वान दादश यानाह नृणां स्वा- यम्भुबो मनुरिति परिसङ्ग्याविरोधेन धर्मापुचानभ्युपगमान। अभ्युप- गमेऽपि वा पत्न्यादिष्वगणनेनांशभागित्वासम्भवादप्रसत्या सापि- एड्यनिषेधासङ्गतेश्च । तस्माइत्तपुत्त्रविषयमेवैतत् । अंशभामित्वप्रदर्श- नात् । तत्र चायमर्थः। धर्मार्थ, स्वस्थालोकतापरिहारकधर्मसम्पत्त्यर्थं तत्तोत्रेण जनकापेक्षया भिन्नगोत्रेणापि परिग्रहोचा पुचक पुत्त्रप्र- तिनिधितया परिगृह्य ये पुत्रा वर्द्धितास्तेषु केवलं परिग्रहोत्रंशपिण्ड- विभागित्वमेव न सापिण्ड्यमितिानम्मादत्र दत्तके न परिग्रहीटसापिचं किन्तु जनककुलएव सातपुरुषं सापिण्यमिनि सिद्धम् । नन्वेनच्छब्दे- । ।

·( ३१ ) न सन्निधानाडोमापेक्षितश्रुतवहत्वानां पुत्राणामेव परामर्शो गम्यते न वईकानां पुत्त्राणां,व्यवहितत्वात् मन्दिग्धबहुत्वानां वीमान्चयायो- ग्यत्वाच्च। आत्मनि परोक्षवनिर्देशकलच्छब्दाम्चयानुपपत्तेरपरोक्षनि- ईशकस्वशब्दस्यैवौचित्याचेति चेन्मेवं वादीः । सर्वनाम्नां बुद्धिस्थे श- तिरिति न्यायेन बुद्धिस्थितायाः प्राधान्यायत्तत्वात् प्राधान्यस्य च सं- स्कार्यत्वेन फलान्चयेन वा सम्भवात् । पितुः पुत्त्रेण कर्तव्या पिण्ड- दानोदकक्रियेत्यादिवचनप-लोचनया पत्रकार्डकपिण्डदानादिक्रि- यया पितुः संस्कार्यत्वावगमात् । पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिवचनब- लात् पितुरेव पुत्त्रकरणकभावनाभाव्यलोकरूपफलयोगितया प्राधा- न्यात्तच्छब्देन परामर्शो युज्यते यथा तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्व- देव्यामिक्षत्यत्रामिक्षायाः संसृष्टदधिपयोरूपत्वेन सान्नाव्यविकारत्वे स्थिते पूर्वपक्षिणा सप्तमीनिर्दिष्टस्य पयसो गुणत्वेन द्वितीयानिर्दिष्टस्य दध्नः प्रधानत्वात्तस्यैव तच्छब्देन पराम्पृष्टस्य देवतासम्बन्धात् । सायं दोहविकारत्वमित्युक्ते सिद्धान्तिना कर्मीभूतेनापि दध्ना पयसो व्या- प्यमानत्वेन दना पयः संस्कुर्यादिति वाक्यार्थस्य पर्यवसानत्वेन प- यस एव प्रधानत्वं तस्यैव तच्छब्देन परामृष्टस्य देवतासम्बन्ध इति प्रात- हाइविकारत्वं साधितम्। तहत्यकृतेऽपि पितुः संस्कार्य्यत्वेन प्रधान त्यात्तच्छब्देन तस्यैव परामर्श इति युक्तम्। नन्वेवं दत्तकस्य प्रति- ग्रहीटकुले सापिण्ड्याभावे कथं विवाहो न स्यादिति चेत्मत्यम्। सगो- चत्वादिति ब्रूमः । तर्हि तनगिन्यादिसन्तती विवाहोऽस्तु सगोत्रत्व- सपिण्डत्वयोरभावात् । न त्वाहत्य निषेधकं वचनमुपलभामहे । प्र- त्युत सावित्रों यस्य यो दद्यात्तत्कन्यां न विवाहयेत् । तगोत्रे तत्कुले वापि विवाहो नैव दोषकृदित्याद्यनुकूलमेव वचनमस्ति। न चेष्टापत्तिः। अविच्छन्नाविगीतसकलदेशीयशिष्टाचारविरोधात् । तस्मात्किं तत्रा- विवाहनिमित्तमिति । अत्र कैश्चिदुच्यते। असपिण्डा च या मातुरस- गोत्रा च या पितुः। सा प्रशस्ता दिजातीनां दारकर्माणि मैथुने इत्यत्र मनुवाक्ये स्वस्याऽसपिण्डे इति वक्तव्ये यत्पितुरसपिण्डावचनं तहत्त- कस्य प्रतिग्रहोटसपिण्डाया विवाहो मा प्रसाङ्गीदित्येवमर्थम्, अ- न्यथा पिटदारके सापिण्झे मूलपुरुषादष्टमस्य वरस्य माटदारके ·( ३२ ) सापिण्ये मूलपुरुषात् षष्ठयाः कन्याया विवाहो न स्यात् पितुः सपि- एडत्वेनासपिण्डताभावात्। न चेष्टापत्तिः। पञ्चमात्मप्तमादूचं माटतः पिटतस्तथेत्यादिसकलस्मृतिनिबन्धशिष्टाचारविरोधात्। न चेदं दू- षणं दत्तकेऽपि समानम्, अष्टमस्य तस्य षष्ठयाः कन्यायाः पितुः सा- पिण्यत्वेनाविवाह्यत्वप्रसङ्गादिति वाच्यम् । सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्ततइति वक्ष्यमाणवाक्येन सप्तमस्य दत्तकपितुमूलपुरुषासपि- एडत्वेन षष्ठयाः कन्यायास्तदसापिण्येन षष्ठयाः सप्तमस्य च पितुः सपिण्डत्वाभावादित्युक्तमेव । तस्माइत्तकसापिण्यनिहायकमिदमेव वचनमिति कानुपपत्तिः। तदतिभ्रान्तप्रलपितं, विकल्पासहत्वात् । तथाहि । किमिदं दत्तकस्यैव सापिण्ड्यनिॉयकमुत दत्तकौरमयो रुभयोरिति। नाद्यः । देधा ह्यस्य वचनस्य दत्तकविषयता सम्भवेत् । दत्तकप्रक्रमादा दत्तकसापिण्ड्यनिर्मायकविशेषवचनैकवाक्यत्वाहा । न चेहोभयमप्यस्ति अनुपलम्भात् । किञ्चास्य दत्तकपरत्वेऽत्रत्यं पि- तृपदं गोण्या प्रतिगृहोतृपितृपरं स्यात् तच्चानिष्टंन विधौ परः शब्दा- र्थ इति न्यायविरोधात् । नाप्यन्त्यः । पितृपदे युगपद्दत्तिद्दयनिषेधा- त्। न च गङ्गायां मोनघोषावित्यचेव वृत्त्यन्तरतात्पर्य्यग्राहकं प्रमाण- मस्ति तस्मादौरमविषयमेवेदं वचनं, गर्भाधानादिप्रक्रमात् पञ्चमा- त्मप्तमादाक इति वचनान्तरैकवाक्यत्वाच्च । न चास्यौरसपरत्वे कू- टस्थादष्टमस्य वरस्य षष्ठोकन्याया अनुदायत्वप्रसङ्गः । पितुरसपि- पडत्वाभावाढित्युक्तमेव दूषणमिति वाच्यम्। तस्य पितुरिति पच्च- म्यां षष्ठीभ्रमनिबन्धनत्वेनादूषणत्वात् । अत एव योगीश्वरेण मातृतः पितृतस्तथेत्यत्र पञ्चमीत्वनिर्णायकस्तसिलप्रयोग आदत्तः, तस्यापि सार्वविक्तिकत्वशङ्कायामूवं सप्तमात् पितृबन्धुभ्यो बोजिनश्च मा- टबन्धुभ्यः पञ्चमादिति गौतमवाक्ये पञ्चम्या निर्णय इति न किञ्चित्म- माधानमिति समाधानान्तरं वक्तव्यम् । तदपरे आहुः । क्षेत्रजादीन सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्त्रप्रतिनिधोनाहः क्रियालोपान्मनी- षिण इत्यत्र वाक्ये क्षेत्रजादीनां पुत्त्रप्रतिनिधित्वाभिधानात् प्रतिनिधि- स्तबर्मा स्यादिति न्यायेन सकलारसधर्माप्राप्त्या प्रतिमहोत्रादिपि- तृसपिण्डावर्जनं मत्स्यतीति सत्र न सापिण्ड्यं विधीयतइत्यनेन नि- - ·LAHA । ( ३३ ) षिद्धस्य सापिण्यस्यातिदेशासंभवेनाप्राप्त्या तवज्जनासम्भवात्। एतेन पुत्त्रनाम्ना औरसधर्मातिदेशात् प्रतिग्रहीचादिपितृसपिण्डा उर्जन- मिद्धिरित्यपास्तं, न तो पशौ करोतीतिवन्निषिद्धस्य सापिण्यस्यातिदे- शासम्भवेन वर्जनासम्भवात् । तस्मादनन्यगत्या वाचनिकमेव प्रतिग्र- होतृकुले सापिण्यमभ्युपगन्तव्यमिति, तदुच्यते। विविधं हि सापिण्य- मवयवान्चयेन पिण्डान्वयेन चेति । तत्रावयवान्वयसापिण्यस्य दत्तके प्रत्यक्षबाधितत्वेन हेमाद्रिः पिण्डावयवान्वयमेवोपादाय दत्तकादीनां प्रतिग्रहीतृकुले त्रिपुरुषमेव सापिण्ड्य व्यतिष्ठिपत् । तथा च काम- जिनिः । यावन्तः पितुवर्गाः स्युस्तावद्भित्तकादयः । प्रेताना योजन कुर्य्य स्वकीयैः पितृभिः सह । दाभ्यां सहाथ तत्पुत्त्राः पौत्त्रास्त्वे- केन तत्ममम् । चतुर्थपुरुषच्छेदं तस्मादेषा त्रिपौरुषोति । अस्यार्थः । दत्तकादयः पुत्त्राः प्रेतानां प्रतिगृहोत्रादीनां पितृणामौरसत्वे शुद्ध- दत्तकत्वे ड्यामुष्यायणत्वे वा यावन्तः पितृवर्गाखियः षड्वा तवाद्ये पितृपितामहप्रपितामहाखयः, द्वितीये प्रतिगहोतृपितामहप्रपिताम- हास्त्रयः, तृतीये प्रतिगृहीत्रादयस्वयः जनकादयश्च त्रय इति षट नावशिषिभिखिभिः षड्र्वाि सह प्रतिग्रहीत्रादीनां योजनं कुर्यु, प्रति- ग्रहीतुः पितुर्ये यावन्तः पितृवर्गाखयः षड्डा तेषां सर्वेषां स्वपुत्त्रक- तूके दत्तकसपिण्डीकरणे देवतात्वबोधनाय स्वकीयत्वविशेषणोपा- दानं ततश्च प्रतिग्रहीतृपितृणाम्मध्ये त्रयाणां वा दत्तकमपिण्डीकरणे देवतात्वप्राप्तौ विशेषमार, दाभ्यामिति । त्रिषु पितृषु दाभ्यां षट्सु चतुर्भिः, एवं दत्तकपौत्त्राः स्वपितृसपिण्डीकरणं स्वपितामइप्रतिग्र- हीतुस्त्रयाणाम्पितृणां मध्ये एकेन प्रतिगृहोतुः पित्रा यामुष्यायणत्वे दाभ्यां वा पितामहप्रपितामहाभ्याञ्च मह कुर्यु । अमुझेव न्यायं द- तकतत्पुत्रयोरप्यतिदिशति, तत्सममिति। तत्मपिण्डीकरणं दत्तकत- त्पुत्रयोरपि दामुध्यायणत्वे समं पितृवर्गइयेन काय वा । नन्वेवं ह- तकप्रपात्रेण स्वपितुर्दत्तकपीचस्य सपिण्डोकरणे दत्तकपुत्रदत्तक- तत्प्रतिगहोतृभिखिभिः सह क्रियमाणे प्रतिग्रहोतृपितृणां बयाणाम- न्यतमस्याप्यनुप्रवेशाभावेन सापिण्ड्यं न स्यादित्यत आह, चतुर्थपुरुषे छेदमिति । यो यदा स्वपितुः सपिण्डीकरणं करोति स तत्पित्रादिभि- ·RAMINESHESISEMITRA । । ( ३४ ) खिभिरेव कुन्नि चतुर्थेनेत्यर्थः । नन्वेवमरिसस्थलेपि सपिण्डीकरणं त्रिभिरेव शास्त्रे सिद्धं तेनैव सिद्धौ वचनान्तरारम्भः क्लेशः किमर्थ इत्यत आह, तस्मादिति। दत्तकानामेषां पिण्डान्वयरूपा आशौचाऽविवाद्य- स्वादिप्रयोजिका त्रिपुरुष्येव सपिण्डता । न। लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पि- चाद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्यं साप्तणरुष,- मिति मात्स्याभिहिता साप्तपौरुषी, तस्याः सामान्यरूपतया विशेषेणा- पवादात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तं संगृहकारण। दत्तकानान्तु पुत्त्राणां सापिण्ड्गं स्यात्रिपौरुषम् । जनकस्य कुले तनहोतुरिति धारणेति । यदिदमुभयत्र त्रिपुरुषसापिण्ड्याभिधानं तत् द्यामुष्यायणाभिप्रायेण । तस्य त्रिकद्दयेन सह सपिण्डीकरणाभिधानात् पाद्धदत्तकस्य तु प्रति- ग्रहीतृकुले त्रिपुरुषं पिण्डान्वयरूपं सापिण्ड्यं जनककुल्ले साप्तपौरुष- मवयवान्वयरूपमेवेत्यलम्प्रपञ्चेन। तद्दझेोत्रमिति। तदत्मपिण्डतावदो- त्रमपि बोजवप्नुर्जनकस्य न केवलं जनकस्याऽपि तु तत्पालकस्य च दत्तकादेर्यः पालकस्तस्य च गोत्रं दत्तकादीनाम्भवतीति । अनेन सपि- एडता वैलक्षण्यं गोत्रेऽभिहितम् । यथा सपिण्डता जनकस्यैव न तथा गोनं किन्तूभयोरपि तदिति। न चेदमपि दत्तकमा किन्तु यामुष्या- यणे दत्तकविशेषे । तथाहि। द्विविधा दत्तकादयो नित्यवद्द्यामुष्याय- णा अनित्यवद्द्यामुष्यायणाश्चेति। तच नित्ययामुष्यायणा नाम ये जनकप्रतिगहोटभ्यामावयोरयं पुत्र इति सम्पतिपन्नाः, अनित्यवद्- यामुष्यायणास्तु ये चूडान्तैः संस्कारैजनकेन संस्कृता उपनयनादि- भिश्च प्रतिगृहीत्रा, सेषां गोत्रइयेनापि संस्कृतत्वात् प्रामुध्यायणत्वं परन्त्वनित्यं, जातमात्रस्यैव परिगृहे गोत्रदयेन संस्काराभावात् तस्य प्रतिग्रहीतगोत्रमेव । तदिदं सर्वमभिप्रेत्याह सत्याषाढः। नित्यानां ड्या- मुष्यायणानां दयोरितिसूत्रेण नित्ययामुध्यायणानां गोबइये प्रवरसम्ब- श्वमुक्का तमेवानित्येष्वष्यतिदिशति, दत्तकादोनान्तु यामुघ्यायणवदि- तिसूत्रेण । व्याख्यातच्चैतच्छबरखामिभिः। यामुष्यायणप्रसङ्गेनानित्या- नाह, दत्तकेति । तावदेव नोत्तरसन्ततौ प्रथमेणैव संस्काराः परि- ग्रहोत्रा चेत्तदा उत्तरस्य पूर्वत्वात्तेनैव उत्तरत्र । तथा पितृव्येण भ्रा- तृव्येण चैकायेण ये जातास्ते परिगृहोतुरेवेति । अस्य भाष्यस्याय- -- ·। । - ( ३५ ) मर्थः। यो गोबइयेन संस्कृतस्तस्यैव गोत्रदयसम्बन्धो नोक्षरमन्ततः । जनकगोत्रसम्बन्धे कि कारणमित्यत आहे, प्रथमेनेति । प्रथमो जन- करतेनैव संस्कृतत्वात् । संस्काराश्च चौडान्ताः । पितुर्गोत्रेण यः पुचः संस्कृतः पृथिवोपते। आचूडान्तं न पुत्वः स पुत्वतां याति चान्यत इति कालिकापुराणात् । व्याख्यातञ्चैतत्प्रागेवान्यस्यासाधारणों पुत्वतां न याति, किन्तु यामुष्यायणो भवतीति प्रथमेनासंस्कारे कथमित्यत आह। परिग्रहोत्रा चेदिति । परिगहिचैव जातकर्मादिसर्वसंस्कारकरणे चौडादिसंस्कारकरणेपि वा उत्तरस्य परिगृहोतुरेव गोत्रम्। तत्र हेतुः पूर्वत्वात् संस्कारकरणे प्रथमत्वात् यामुध्यायणसन्तता दत्तकसन्तती चापेशितं गोत्रमाह। तेनैवेति। परिगृहीतगोत्रेणैवोत्तरसन्ततेौचमुभ- यत्रापि। सगोत्रपरिगृहमाह, तथेति। जनकपरिग्रहोबोरकगोत्रत्वेपि परिगुहोवेव व्यपदेशः । परिगुहसंस्कारकरणादिति । यत्तु गोबरि- क्थे जनयितुन भजेद्दत्रिमः सुत इति तत्परिग्रहोत्रैव जातकर्मा- दिसर्वसंस्कारकरणपक्षे वेदितव्यम् । ये तु नित्यवद्ड्यामुष्यायणा दत्तकादयस्तेषां गोत्रदयं, यामुघ्यायणका ये स्युईत्तकक्रीतकादयः । गोत्रद्दयेऽप्यनुदाह्याः शङ्गशैशिरयोर्यथेति पारिजातस्मरणात् । गोत्र- इये जनकगोत्रे परिगुहीतगोचे च, दत्तकादीनाञ्च यामुष्यायणत्वे इ- दं वचनं नित्यानां यामुष्यायणानामिति सत्याषाढवचनं च प्रमाणम् । प्रवरमञ्चर्यामप्यनेनेवाभिप्रायेणोक्तं दत्तक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्रादी- नां यथासम्भवं गोत्रदयं सप्रवरमस्तीत्येतावता दिगोत्राणां गोत्रयं सप्रवरविवाहे वचमिति । शाखापि प्रतिग्रहोतुरेवेत्याच वसिष्ठः । अन्यशाखोद्भवो दत्तः पुत्रश्चैवोपनायितः। खगोत्रेण स्वशाखोक्तवि- धिना स स्वशाखभामिति । स्वस्थ प्रतिग्रहीतुः शाखा यस्मिन् कर्माणि तत् स्वशाखं कर्म तद्भजतीति खशाखभागिति प्रतिग्रहीतृशाखीयमेव कर्मा तेन कर्त्तव्यमित्यर्थः। दत्तकादीनाम्मातामहा अपि प्रतिमहोत्री या माता तन्पितर एव पितृन्यायस्य मातामहेष्वपि समानत्वात् । यत्तु मातामहश्राइविधेर्मख्खमातामहविषयत्वमेवेति ईमाभिहितम् । तन्न, व्यपैति ददतः खधेति वचनविरोधात् । न च मातामहानां दा- तृत्वाभावः । बन्धूनाइयेत्यनेन दानसम्मतिकरणेन तेषामपि दातृत्वात् । । - ·किञ्च श्राद्धे गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति इत्यनेन गोत्ररिक्थयो- निमित्तताप्रतिपादनादत्तकस्य च पितृरिक्थस्येव मातामहऋक्थस्या- प्यपेतत्वान्न पूर्वमातामहावाधिकार इति युक्तम्, अत एवाखरसात् गौणमातामहादीनामपि गौणपितृवत् श्राद्धं कर्त्तव्यमिति हेमाद्रिरेव पक्षान्तरमुपन्यस्तवान् । युक्तच्चैतदेव, दत्तकस्यौरसप्रतिनिधितया औरसकार्यकर्तृत्वेन औरसकर्तृकश्राद्धदेवतोद्देश्यकश्राइकर्तृत्वमेव सियति, प्रतिग्रहीतृपितृगोत्रशाखाकुलदेवताकुलधर्मान्वयवत् प्रति- गृहोटपित्राद्यन्वयाविशेषात्। वाञ्छन्ति पितरः पुत्रान् गयां यास्यति यः पुत्र इत्यादौ पुत्त्रपदाविशेषात्। किञ्च प्रतिग्रहीत्या मातुरासुरा- दिविवाहोढात्वे पिता पितामहे योज्यः सम्पूर्ण वत्सरे सुतै,माता माता- महे योज्या इत्याह भगवान् यम इत्यादिविहितसपिण्डीकरणे पाल- कमातृपितुरेव मातामहत्वेन अन्यत्रापि श्राद्धे तदेव देवतात्वौचित्यात। तथा दत्तकादोनाम्परिवेत्रादिदोषोऽपि न । भिन्नोदरेच दत्ते च पि- तृव्यतनये तथा । दारामिहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदनइति गौत- मस्मरणात। भिन्नोदर इति सापत्नभ्रात्त्रोरन्यतरस्य विवाहादा न परिवेत्रादिदोष इत्येतदर्थ दत्ते चेति जनककुले ज्येष्ठधासत्त्वेऽपि न दत्तस्य विवाहादौ परिवेत्तृत्वम् । नापि कनिष्ठविवाहादौ ज्येष्ठस्य परिवित्तित्वमित्येतदर्थ पिटव्यतनयइति देवरेणोत्पादितस्य भ्रातः दो- बजपुत्त्रस्य विवाहादौ देवरपुत्त्रस्य न परिवित्तिपरिवेत्तृत्वादिदोषो देवरपुत्वविवाहादौ वा क्षेत्रजस्येत्येतदर्थं न यथाश्रुतपिलव्यपुत्वाभि- प्रायं परिगृहोतस्य दत्तपदेनैवोपादानादपरिगृहीतस्य च प्रसक्त्यभा- वेन निषधाप्रवृत्त्या प्रतिप्रसवासम्भवात् । न चैतस्मादेव ज्ञापकादप- रिगृहीतस्यापि भ्रातृपुत्रस्य पुत्त्रत्वमिति शङ्कनीयम् । दशानां भ्रा- मृणाम्मध्ये पञ्चानामपुचत्वे पञ्चानाच्च प्रत्येक दशपुचत्वे पुत्राणां भ्रातृणाम्प्रत्येकं पञ्चाशत्पुत्त्रतापत्तेः । पञ्चाशताञ्च भ्राटपुत्राणां प्रत्येकं दशपिटकतापत्तेश्चेत्याद्युक्तदूषणगणगासात् तस्माद्यथाव्याकृत- मेव साधु । एवं प्रतिगहोटकुलश्राद्धोयद्रव्यं दत्तकाय प्रतिग्रहोटजन- ककुलश्राद्धीयद्रव्यञ्च झामुष्यायणाय न दातव्यं, सपिण्डाय सगोत्राय श्राद्धोयं नैव दापयेत् । न भोजयेत् पितृश्राद्धे समानप्रवरं तथेति BAR ·( ३७ ) हेमाद्रिपारिजातधृतवचनात् । श्राद्वीयं श्राद्धे दत्तद्रव्यम्। औरसपत्त्र- स्येवारसपुळ्या अप्यपचारे क्षेत्रजाद्याः पुच्च्यः प्रतिनिधयो भवन्ति, मुख्यापचारप्रतिनिधिरिति न्यायात् । मुख्यत्वच्चास्य दानादिविधौ साधनत्वेन, साधनत्वञ्च क्रतुगमन विधिना साधिताया द्रव्याजन- विधिनार्जितस्य ब्रोह्यादेः क्रतुसाधनत्वव,त्तथाहि । रात्रिसत्रन्यायन पत्वियात् प्रजां विन्दामहे ऋत्वियात् प्रजा विन्दन्ते इत्याद्यर्थवा- दोन्नोते तावुपेयात्तस्मिन् संविशेदित्यादौ नित्ये तुगमनविधी सीपुंससाधारण्याः श्रुतिसिद्धायाः प्रजाया एव भाव्यत्वमवगम्यते । प्र- जनयतीति प्रजेति व्युत्पत्त्या प्रजननशक्तिमतः स्त्रीपुंसस्यैव प्रजाशब्द- वाच्यत्वात् न नपुंसकस्य तस्य शुक्रशोणितसाम्यजन्यत्वेन नान्तरोयक- त्वात्। अत एवानधीत्य दिजो वेदमनुत्पाद्य च सन्ततिम् । अनिष्ट्वा विविधैर्यजैमीक्षमिच्छन् पतत्यध इति तादृश्या एव सन्ततेरनुत्पादे अधः पातः स्मर्य्यते, संतनात्यन्वयमिति सन्ततिः प्रजापर्याय एव, प्रजा स्थात्मन्ततौ जने इति कोषात् । एवमपत्यार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्त्रोक्षेत्रं बीजिनो नराः । क्षेत्रम्बीजक्ते देयं नाबीजी क्षेत्रमईति इत्यत्रापत्यश- ब्दो व्याख्यातः, अपत्यं कस्मादपतनं भवति नानेन पततीति वेति या- स्वस्मरणात् । आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्वः स्त्रियां त्वमो। श्रा- हुर्दुहितरं सर्वेऽ पत्यं तोकं तयोः समे इति कोषाच्च । यद्यत्र पुमान् पुरुमना भवति पुंसतेर्वेति यास्कोक्त्या पुम्पदं बहुज्ञ परं तदा पुंसते- र्वेति तदुक्त्यैव प्रसवकर्तृमिथुनपरमेव व्याख्यायताम् । अतएव या- स्कः। मिथुनाः पुत्रदायादा इति, तदेतादृक श्लोकाभ्यामप्युक्तम् । अङ्गादङ्गात्मम्भवसि हदयादधिजीवसे । आत्मा वै पुत्त्रनामासि स जीवशरदः शतमिति । अविशेषेण पुत्त्राणां दायो भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादौ मनुः खायम्भुवोऽब्रवीदित्यत्र पुत्त्रपदं मिथुनपर दर्शितवान् । न चात्र मिथुनपदं पुत्रस्नुषापरमिति वाच्यम् । अङ्गाद- नात्मम्भवसि इत्यस्यासङ्गतः। न दुहितर इत्येके पुमान् दायादोऽ दा- यादा स्त्रीति विज्ञायतइत्येकीयमते दुहितृनिराकरणसङ्गतेश्च । यच्च नापुत्त्रस्य लोकोस्तीत्यादौ पुत्पदं तदप्युभयपरमेव। भ्रातृपुत्त्रा ख- सदुछिटभ्यामिति पाणिनिना पुचदुरिटपदयोरेकशेषस्मरणात् । ।

·मे (८) एतेनापुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधित्मदेत्यादावष्यपत्रपदं व्याख्यात तत्साधनच्च पुचिकाकरणलिङ्गमये वक्ष्यते। अत एवोक्तं तत्समः पु- त्रिकासुत इति । अङ्गादनात्मम्भवति पुत्रवद्दुहिता नृणामिति च । यदि चादृष्टवैकल्येन कन्यानुत्पादस्तदा कृष्णप्रतिपच्छ्राद्वादिना तत्म- म्पादनकाम्यं कृष्णचतुर्थाश्राद्रादिना पुत्रादृष्टस्येव । यत्तु गमनकर- णिकायामेव भावनायामेवं गच्छन् पत्त्रं जनयेदिति पुत्रस्यैव भाव्यत्वं प्रतीयते तत्प्रजापदोपात्तयोः स्त्रीपुंसयामध्ये पुत्रस्य नद्याक्यविहितग- णफलतया अवयुत्यानुवादः पुत्वार्थिप्रवृत्त्यर्थः गुणाश्च युग्मनिशा- शुक्राधिक्यस्त्रोशामतेन्दुसौस्थ्यपुंसवनापूर्वादयो योगिमन्वादिभिरेव एवमित्यादिना स्पष्टीकृताः, आश्वलायनेनापि पाणिग्रहणे पुत्त्रपुत्यो- गुणफलत्वं प्रकटितम् । गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तमित्यङ्गुष्ठमेव गृह्णीयात् यदि कामयेत पुमांस एव पुत्त्रा जायेरन्नित्यङ्गुलोरेव स्त्रोकामो रोमान्ते हस्तं साङ्गुष्ठमुभयकाम इति, एतेन स्त्रियोऽयु- ग्मासु रात्रिवित्यपि व्याख्यातम् । तस्मात्पुत्त्रस्येव श्राद्धादिकर्ट- त्वेन परलोकसाधनतया पु-व्या अपि दानश्राद्धादिविधिसाधनत्वेन सि- द्वे मुख्यत्वे तदपचारे प्रतिनिधियुक्त एव, दुहिता दुरहिता दूरे हिता दोग्धति निरुक्त्या दुहितुाहिबद्दारापि पिचुपकारकत्वं दर्शयति यास्कः । मनुरपि। पौत्रदौहित्रयोलीके विशेषो नोपपद्यते। दौहि- बोपि ह्यमुत्तेनं सन्तारयति पौत्रवदिति। महाभारते गान्धार्युक्तिश्च । एका शताधिका बाला भविष्यति गरीयसी । तेन दौहित्रजाल्लोकान् प्राप्नुयामिति मे मतिः। अन्यत्रापि दुहितर एव मातापित्रोः किमौ- रसाः पुत्वाः निपतन दिवो ययातिःहित्रैरुद्धृतः पूर्वमिति । दौहि- त्रैरष्टकादिभिः, कानोनैर्मागधीपुत्रैः । एवञ्चौरसदुहित्रभावे दौहि- चकृतलोकप्राप्त्यर्थं क्षेत्रजादिदुहितृणामपि प्रतिनिधित्वेनोपादानं सिद्दमेव । न च ब्रीहिप्रतिनिधित्वे वचनमस्ति। यद्येवं तर्हि भञपचारे देवरस्येवभा-पचार शालिकायाः प्रतिनिधित्वं स्यात् । श्वशारशरो- रावयवान्वयेन सौसादृश्यादिति चेन्मैवम् । नहि श्वशारशरोरावय- वान्वयेन भार्योपादानं किन्तु तस्य संस्कृतस्तीत्वेन न च तच्छालि- कायामस्ति यत्र च कनिष्ठादा तदस्ति पत्र भवत्येव तस्याः ज्येष्ठाप्र- ।

·। ( ३६ ) तिनिधित्वम्। यथाह व्यतिरेकमुखेन योगीश्वरः । सत्यामन्या सव- र्णायां धर्मकाय न कारयेत् । सवर्णासु विधौ धर्म्य ज्येष्ठया न विनेतरेति । तस्मात् सिद्धमासां न्यायत एव प्रतिनिधित्वम् । तत्र क्षेत्रजगूढजकानीनसहोढपौनर्भवानां पञ्चाना मध्ये क्षेत्रजोत्पादनं मनुरेवाह । देवराहा सपिण्डाडा खिया सम्यनियुक्तया । प्रजेमि- ताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिक्षयइत्यनेन सन्तानस्योभयविधस्य परिक्षये उभयविधायाः प्रजाया इष्टत्वेन यथायथं प्रतिनिधित्वमित्यर्थः। इतरासु चतसृषु नोत्पादनविध्यपेक्षा लोकस्वभावसिद्धत्वात् तासाच्च नामानि पुत्रवत्तान्येव प्रवृत्तिनिमित्तस्योभयत्रापि तत्त्वत्वात् तासां चौरसप्रतिनिधित्वं विकलाक्यवारब्धत्वेन न्यायत एव सिद्धं ब्रीह्यप- चारे नीवाराणामिव अवयववैकल्यञ्च स्त्र्यवयवमात्रान्वयेन भर्बक्य- वान्वयाभावात् अस्त्वेवं क्षेत्रजादीनां दुहितृणामौरसदुचिटप्रतिनि- धित्वं न्यायबलात् दत्तकक्रीतकृत्रिमदत्तात्मापविद्धानां न्यायाभाव क- थमस्तु प्रतिनिधित्वं, मैवं, तत्रापि सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति यौगिप्रतिपादितसजातीयत्वादिसौसादृश्यसद्भावादस्त्येव- न्यायप्रसरः । उपपादितं चैतदधस्तात् पुत्रप्रतिनिधिविचारे। ननु क्षे- बजादीनां पञ्चानां मात्रवयवान्वयेन दत्तकादीनां पञ्चानां सजाती- यत्वेनास्तु प्रतिनिधित्वं पूर्वाभावे परः पर इति क्रमविधानन्तु कथं सादृश्याविशेषादिति चेन्मेवम् । पूर्वपूर्वश्रेयस्त्वेनेति ब्रूमः। तदाह विष्णुः, । एतेषाम्पूर्व-पूर्व श्रेयानिति श्रेयो दृष्टादृष्टविशेषः दृष्टमवयव- प्रत्यासत्यादि अदृष्टं पाड्यादि वचनन्तु नियमाथं यदि सोमं न विन्देत् पूतिकानभिषुणुयादित्यादिवत् विशेषान्तरमस्मत्कृतायां विष्णस्मृति- टोकायां केशववैजयन्त्यामवधेयम् । दुचित्वप्रतिनिधी पुराणेषु लिङ्ग- दर्शनान्युपलभ्यन्ते। तत्र दत्तकाया रामायणे बालकाण्डे दशरथं प्रति सुमन्त्रस्य सनत्कुमारोक्तभविष्यानुवादो लिङ्गम् । इचाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः । नाम्ना दशरथो वीरः श्रीमान् सत्यप- राक्रमः । सख्यन्तस्याङ्गराजेन भविष्यति महात्मना । कन्या चास्य म- हाभागा शान्ता नाम भविष्यति । अपुत्त्रस्त्वङ्गराजो वै लोमपाद इति श्रुतः । स राजानं दशरथं प्रार्थयिष्यति भूमिपः । अनपत्यास्मि धर्मज्ञ PORARY - - ·। ( ४० ) कन्येयं मम दीयताम्। शान्ता शान्तेन मनसा पुत्त्रार्थे वरवर्मिनी। तती राजा दशरथो मनसाभिविचिन्त्य च । दास्यते तां तदा कन्यां शान्ता- मङ्गाधिपाय सः । प्रतिगृह्य तु तो कन्यां स राजा विगतज्वरः । नगर यास्यति क्षिप्रं प्रष्टेनान्तरात्मना । कन्यां तामृष्यण्टङ्गाय प्रदास्यति स वीर्यवानित्यादि । तत्रैव लोमपादं प्रति दशरथवाक्यम् । शान्ता तव सुता वीर सह भ; विशाम्पते । मदीयं नगरं यातु कायं हि महदु- द्यतमिति । तत्रैव ऋष्यश्टङ्गं प्रति लोमपादवाक्यम् । अयं राजा दश- रथः सखा मे दयितः सुहृत् । अपत्यार्थ ममानेन दत्तेयं वरवर्मिनो। याचमानस्य मे ब्रह्मन् शान्ता प्रियतरा मम । सोयन्ते श्वारो धीर यथैवाई तथा नृप इत्यादि । अत्र दीयतां दास्यते प्रतिगृह्य दत्ता श- ब्दैनविधिः स्पष्ट एव । तथा ऽपुत्त्र इत्युपक्रम्य पुत्रार्थ इत्युपसंहारा- दौरसपुचीवदत्तपुज्यपि पुत्रप्रतिनिधिर्भवतीति गम्यते । क्रीतायां हे- माद्रौ स्कन्दपुराणे । आत्मोकृत्य सुवर्णेन परकीयान्तु कन्यकाम् । धर्येण विधिना दातुमसगोत्राऽपि युज्यते । लैङ्गेऽपि । कन्यां लक्षण- सम्पन्नां सर्वदोषविवर्जताम् । मातापित्रोस्तु संवादं कृत्वा दत्वा ध- नम्महत् । आत्मीकृत्य तु संस्थाप्य वस्त्रन्दत्वा शुभं नवम् । भूषणैर्भुष- यित्वा तु गन्धमाल्यैरथार्चयेत्। निमित्तानि समीक्ष्याथ गोत्रनक्षत्र- कादिकम् । उभयोश्चित्तमालोय उ उभौ सम्पूज्य यत्नतः । दातव्या ओ- त्रियायैव ब्राह्मणाय तपखिने । साशादधोतवेदाय विधिना ब्रह्मचा- रिणइति । अत्र सुवर्णनात्मोकृत्य धनन्दत्वेत्यादिशब्दैः क्रयविधिः स्पष्ट एव । कृत्रिमाया हरिवंशे टूरापत्यगणनायाम्। महियां जज्ञिरे रागोजायां पुरुषा दश । वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभि- रित्युपक्रम्य देवभागस्ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः। अनावृष्टिः कन- वको वत्मवानथ गृञ्जिमः । श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वरा- ङ्गना इति मध्ये ऽभिधाय। पृथुकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवा श्रुतश्रवाः। रा- जाधिदेवी च तथा पञ्चैता वोरमातर इति पश्चापि विगणय्य पृथा दु- हितरं चके कुन्तिस्तां पाण्डुरावहत् । यस्यां स धर्मविद्राजा धर्मा- ज्जज्ञे युधिष्ठिर इत्यादि। अत्र चक्र इति कर्तुरेव व्यापारश्रवणादस्याः कृत्रिमत्वम् । पाझे भौमवते च । आसीत् सुनन्दिकः पूर्वं ब्राह्मणो वे- ·( ४१ ) दपारगः । तस्य सुनन्दिका भार्या वन्ध्या तु बहुलोभिनी । तस्यापत्यं न सञ्जातं वृद्धत्वं वन्ध्यभावतः । तेनान्यस्य सुता जाता सुशीला रू- पसंयुता। ब्राह्मणस्य कुले जाता गृहीत्त्वा पोषिता खयम्।ताञ्च पुत्त्रों गृहे तस्य ब्राह्मणी सा ह्यपालयत्। विवाहार्थन्तु विप्रस्य दत्ता सोमेश्व- रस्य च । वेदोक्तविधिना तत्र विवाहमकरोत्तदेत्यादि । अत्रापि स्वयं गृहीत्वेति श्रवणं कृत्रिमत्वे लिङ्गम्। न च स्वयं पोषितेत्यन्वयः साधुः। ग्रहणपोषणयोः क्वाप्रत्ययाभिहितसमानकर्टकत्वेनैव स्वयम्पोषणस्य सिद्धत्वात् । दत्तात्मिकायाः पुराणान्तरेषु मृग्यम्। अपविद्धायां महा- भारते आदिपर्वणि शाकुन्तले दुष्यन्तशकुन्तलासंवादानुवादकएव- वाक्यम् । जनयामास स मुनिम्र्मेनकायां शकुन्तलाम् । प्रस्थे हिमवते रम्ये मालिनीमभितो नदीम् । जातमुत्सृज्य तं गर्भ मेनका मालिनी- मनु। कृतकासं ततस्वर्णमगमच्छकसंसदम् । तं वने विजने गर्भ सिंहव्याघ्रसमाकुले । दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात्पर्य्यवारयन् । ने- मां हिंस्युर्खने बाला क्रव्यादा मांसद्धिनः। पर्यरक्षस्तदा तत्र शकु- न्ता मेनकात्मजाम् । उपस्पृष्ठं गतश्चाइमपश्यं शयितामिमाम् । नि- जनेपि वने रम्ये शकुन्तैः परिवारिताम् । आनयित्वा ततश्चैनां दुहि- तत्वे न्यवेशयम् । शरीरकृत्प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते । क्रमेण ते त्रयोप्युक्ताः पितरो धर्मशासने। निर्जने तु वने यस्माच्छकुन्तैः प- रिवारिता। शकुन्तलेति नामास्याः कृतञ्चापि ततो मया । एवं दु- हितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम् । शकुन्तलोवाच । एतदाचष्ट पृष्टः सन् मम जन्म महर्षये। सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप । कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानतीति । अत्रोत्मुष्टायहणादपवि- द्वाविधिः स्पष्ट एव । तदेवं तत्तदिध्यविनाभूतलिङ्गदर्शनेस्तत्तविधि- मिद्धिः सुकरैवेत्यलम्पल्लवितेन ॥ अथ दत्तकाशचिनिर्णयः । तच्च. जनककुले परस्परं नास्त्येव । गोत्ररिक्थे जनयितन भजेद्दत्रिमः सुतः । गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधेति मनुवचनात् । अत्र च खधापिण्डशब्दो आशौचादिसकलपिटकम्र्मोपलक्षणं पिण्ड- दानादिनिमित्तभूतगोत्ररिक्थयोनिवृत्तिश्रवणात् प्रेमपिण्डदानादेश्चा- पूर्वाशौचपूर्वकालत्वनियमात् । ततश्च पिण्डनिवृत्त्या चाशौचनिव- । । ।

·। ( ४ ) त्तिरर्थसिदैव । असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यो दद्यात्म दशाइं समापयेत् । प्रवाहिणान्तु नैव स्यात् कर्तुः स्वस्ति तथापि च । यावदाशौचमुदकं पिण्डमेकञ्च दारित्या- दि वाक्यपालोचनया पिण्डाशौचयोः समव्याप्तिसिद्धेः, तस्माद्दत्तक- तज्जनकादीनाञ्च परस्परं नाशौचादि। यत्तु बैजिकादपि सम्बन्धा- दनुरुन्ध्यादघं त्यहमिति, तदपि व्यपैति ददतः स्वधेत्यनेनापोदितम्। दत्तकातिरिक्तस्थले तस्य सावकाशत्वात् । किञ्च आशौचोदकढा- नादौ गोत्रसापिण्ड्ययोर्मिलितयोनिमित्तत्वावगमात्। अन्यतरापायेन तन्निमित्तमशौचादि। तथा च शङ्खलिखितौ । सपिण्डता तु विज्ञेया गोवतः साप्तपौरुषो। पिण्डवोदकदानउक्ष शौचाशौचं तदानुगमिति। प्रतिग्रहीटपित्रादीनान्तु दत्तकादिमरणेत्रिरात्रमाशौचम्। तदाह बृ- हस्पतिः । अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च। मृतेष्वामुत्य शु यन्ति त्रिरात्रेण दिजोत्तमाः । इञ्च त्रिरात्राशौचविधानं यत्प्रतियोगिक भार्यात्वं पुत्त्रत्वञ्च तस्यैव । त्रियुरुषान्तर्वर्तिनां पिटसपिण्डानान्तु पृथगाह मरोचिः । सूतके मृतके चैव त्रिरात्रम्परपूर्वयोः । एकाहस्त मपिण्डानां विरात्रं यत्र वै पितुरिति । यद्यपि दत्तकादीनामुत्पन्ना- नामेव स्वीकारात् प्रतियहीतुस्तदुत्पत्त्याशौचं न घटते तथापि तद- पत्योत्यत्त्याशौचं, पौनर्भवस्य तु खगृहोत्यत्त्याशौचं घटतएवेति सूतकनिर्देशः । इदमपि समानजातोयानामेव पुत्राणाम् । तथा च ब्रह्मपुराणम् । औरसं वर्जयित्वा तु सर्चवर्णेषु सर्वदा । क्षेत्र- जादिषु पुत्त्रेषु जातेषु च मृतेषु च । आशौचन्तु त्रिरात्रं स्यात् समान- मिति निश्चय इति। सर्वदा सर्वकालमुपनयनानन्तरमपि । अन्याश्रि- नेषु दारेषु परपत्नोमुतेषुच । गोचिणः स्नानशुद्धाः स्युस्त्रिरात्रेणैव तत्त्वविदिति । यद्यपि प्रतिग्रहीरमरणे दत्तकस्य दशाहाशाचं न घटते सपिण्डसगोवत्वयार्मिलितयोरभावादाशौचविशेषश्चात्यनेनो- पलभ्यते । तथापि गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पिटमेधं समाचरन् । प्रेता- हारैः समन्तत्र दशरात्रेण शुद्दयतीति मरोचिवचनेन शिष्यस्य गुरु- प्रेतकार्यकरणनिमित्तदशाशाशौचमुक्तम्भवति, अत्र गुरुशब्दाचा- यादिरूपे गुरुत्वमन्त्राप्यस्ति उपनयनादिकत्वात् ततश्च दत्तकस्य - । । ।

·( ४३ ) प्रतिग्रहीडक्रियाकरणश्व दशरात्राशौचं सियति । अन्यथा चिरा- त्रमेव पूर्वोक्तवचनात् । एवं दत्तकस्य प्रतिग्रहीतुस्त्रिपुरुषान्तवर्ति- सपिएडमरणे एकाहः । एकाइस्तु सपिण्डानामिति पूक्तिमरीचि- वाक्यात् । सोदकसगोत्रयोमरणे स्नानमात्रम्। अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु चेति पूर्वोक्तप्रजापतिवाक्यात् ॥ अथ दत्तकपत्कर्ट- कश्राद्धनिर्णयः। तथा च जातूकर्ण्यः। प्रत्यब्दं पावणेनैव विधिना क्षेत्र- जौरसौ। कुर्यातामितरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुता दशेति । प्रत्यब्दमिति सामान्योपादानेन मघादिश्राइप्राप्तावपि याहश्राद्धमेवात्र विवक्षितम् । पितर्गतस्य देवत्वमौरसस्य त्रिपौरुषम्। सर्वत्रानेकगोत्राणामेकोहि- ष्टं क्षयेऽहनीति पराशरवाक्ये क्षयाहपदोपादानात् । न चात्राप्यनेक- गोत्रपदं मातामहादिपरं तस्य पित्रौरसपदसमभिव्याहारेण औरस- प्रतियोग्यनारसपुचपरत्वस्यैवाचित्यात् । अन्यथा पितुः पुत्रेण क्षयेऽ- हनित्रिपुरुषं कर्तव्यमित्येतावतेवार्थमिदा औरमपदोपादानानर्थकया- पातात् । न च मातामहादीनामपि क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव भवतीति नि- यमो ऽस्ति । तथा च मरीचिः। मातुः पितरमारभ्य त्रयो मातामहाः स्मृताः। तेषान्तु पिळवच्छाद्धं कुर्युर्दहिटसूनव इति। अब त्रयाणीमा- तामहानां श्राइविधानात् पार्वणमवगम्यते । न च पिटवदित्यनेन मातामहानामपि पार्वणैकोद्दिष्टयोर्विकल्पः । तस्य मातामहश्राद्ध- नित्यताविधानपरत्वात् । किञ्च कर्षसमन्वितं मुक्का तथाद्यं श्राइषोड- शम् । प्रत्याब्दिकन्तु शेषेषु पिण्डाः स्युः षडिति स्थिति, रित्यत्रापि प्र- त्याब्दिकशब्दस्यापि प्रत्यब्दशब्दवन्मघादिश्राद्धपरत्वं कुतो न स्यात्, इष्टापत्तिरिति चेत्। न । मघादिष्वपि दत्तकादीनामेकोद्दिष्टापत्तेः। न चैतत्कस्यापोष्टं प्रत्याब्दिकशब्देन श्राद्धमात्रसंग्रहशेषपदाभिधेयश्रा- द्वान्तराभावेन पर्युदासासम्भवात् । तस्मादौरसेन क्षयाहे मातापित्रोः पार्वणमेव कार्य्यम्, इतरदृत्तकादिभिरकोद्दिष्टमेव । इत्येव व्यवस्था साधीयसोत्यलं विस्तरेण ॥ अथ दत्तकविभागः। तत्र वसिष्ठः। तम्मिं- श्वेत प्रतिगृहीते औरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्याहत्तक इति । तदभावे तु सर्वहरः ॥ छ० ॥ इति श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्म- जश्रीनन्दपण्डितविरचिता दत्तकमोमामा समाप्ता ॥ नमः संकटायै ॥ - ।

·॥ शुद्धिपत्रम् ॥ २ वित्र्ये र शौने vor पृ० पं० अशुद्धम् । शुद्धम् । पृ० पं० अशुद्धम् । शुद्धम् । २ २५ न दक्षिण दक्षिणा १८ २१ पुत्रस्य भर्तु भर्तुः पुत्रस्य ३ २८ शानु शौ १९ १ मित्य मित्यु ४ १९ पुत्रस्यानेन पु पु २० ७ यो य योऽय ४ २२ पुत्रप्र प्र २० १३ दिसा दिषु सा ५ १६ अत्रापि अथापि २१ २८ कमे कविषयमे ५२९ पत्र पुत्र २३ १२ पूर्व पर्व ४ धाः धा २४ पित्र्ये ४ कल्पित कल्पिक, २४ शौन ऽसा २४ २६ नाश नाण ९ १ ति । ति २७ ४ यनिवेशरमध्ये -यरा ९ २९ भ्रात भ्रातृ व्यातिभिर्हत्यारा ११ २ म २९ २२ प्त ११ २८ य यु २९ २९ गहणं ग्रहणं १२ २५ धा या २९ २९ घात्प घुत्पा १२ २५ न्ध न्धु वलि १३ ९ भा । व भावा स्थ ता दोश ३१ १७ धाम धान १३ २९ दित्यलं बहुना । द् ३२ ५ पिण्ड्येत्वन पिण्ड्येन १४ लोक ३२ १८ दवाक् दूर्व ४ वेष्वजाति जातिष्वेव ३२ १९ षष्ठी षष्ठया: ३ चेन्न । ३४ रम्भक्के १८ २० चेति भावः । च ३५ हात्रे १८ २५ स्ये स्दै FEEEEEEE मु तु ३ वनि ५ स्थिता १३ १६ दोष १ लाकिक चेत् २ रम्भ: ७ हित्रै ·பே