·THE
PRINCESS OF WALES
SARASVATI BHAVANA TEXTS
No 173
THE
UPENDRA VIJNĀNA SŪTRA
(WITH COMMENTARY)
GOVERNMENT SANSKRIT LIBRARY,
BENARES

·PRINTED BY 4 BOSE AT THE INDIAN PRESY, LED,
BENARFS BRANCH
1
COVER
PAGE
2
BLOCK
1
شد
INNER COVER
3
4
FOREWORD
10
5
INTRODUCTION
30

·THE
PRINCESS OF WALES
SARASVATI BHAVANA TEXTS
No 13
Chief Editor -
MAHAMAHOPADHYAYA
GOPINATH KAVIRAJ, MA
Assistant Editor
DR MANGAL DEVA SHASTRI, MA, D PHIL
(OXON )
THE
UPENDRA VIJNANA SŪTRA
PUBLISHED BY
THE SUPERINTENDENT, PRINTING & STATIONERY,
GOVERNMENT PRESS, ALLAHABAD

·loen
}
- -

·उपेन्द्रविज्ञानसूत्रम्
स्वोपज्ञभाष्यसहितम्
THE
UPENDRA VIJNANA SŪTRA
( WITH THE AUTHOR'S OWN COMENTARY)
BI
PT UPENDRA DATTA PANDEYA
Edited with an Intı oduction
BY
MANGAL DEVA SHASTRI, MA, D PHIL
(OXON)
REGISTRAR, SANSKRIT COLLEGE EXAMINATIONS,
UNITED PROVINCES
BENARES
With a Foreword by
MAHAMAHOPADHIYAYA
GOPINATH KAVIRAJ M A
1936

·No text on this page.

·TO
The Hon'ble
Dr SIR JWALA P SRIVASTAVA,
Kt MSc, + VI STD Litt,
MINISTER OF EDUCATION,
UNITED PROTICES
THIS EDITION IS DEDICATED
AS A TOKEN OF THE
EDITOR'S RESPECTFUL APPRECIATION OF HIS
DEEP INTEREST IN THE ALL ROUND
EDUCATIONAL ACTIVITIES OF
THESE PROVINCES

·No text on this page.

·FOREWORD The following pages embody the text of a philosophical work of recent times which possesses unique interest The work is in the style of pithy aphorisms grouped under certain sections and accompanied by the author's own explanatory gloss It owes its interest, partly to the associations relating to its authorship and partly to its brilliant treatment A glance at the contents would suffice to convince one that the author did not belong to any specialised line of traditional thinking, although what he says in regard to abstract principles does not in any way militate against the essentials of any of the established schools What is unique or original in him, therefore, is the clear method of his analysis which presupposes power of deep introspection and an admirable freedom from the bias of preconceived notions The author believes in the essential unity of the Self, which is held to be of the nature of a self-revealing Conscious Principle in relation during its mundane existence with multiple bodies Its intrinsic quality is intelligence or consciousness (चैतन्य ) which like itself eternal and instinct with the power of selfdetermination ( Fara-54) This freedom of power or self-determination in the Self is called Nature or Prakrti and is implicit in the character of IS ·FOREWORD 11 self-revelation ( 15 TE) inherent in the Self What in Vedānta is known as Primary Nescience appears to correspond in the author's opinion to the primordial Samskāra, which affects, of course in an infinitesimal degree, the bright effulgence of the Self Simultaneously with this, the Nature of the Self, which in reality is nothing but the equilibrated aggregate of the three primary qualities or gunas (2 e Sattva etc), reveals as it were from within itself the five secondary qualities, viz Sabda, Sparsa, Rūpa, Rasa and Gandha-the objectives of the five special senses, which in Sankhya are known as the Tanmātras and in earlier literature as Prajñāmatras These five qualities presuppose five corresponding substrates known popularly as the five bhūtas or elements, viz, Ākāsa, Vãyu, Tejas, Jala and Prthyi The Self in its essence is Divine and is called Parameśvara or God which is Infinite Bliss eternally revealed to Itself (afectART) The eternal subjectivity (rar), pertaining to its essence as its self-expression ( T ), is really impersonal and consists in blank self-awareness It is pure and free from the least trace of imagination ( FITFT) The pure and luminous ( सात्त्विक, तैजस ) particles of the five elements group together as a concentrated Mass of Light and serves as the basis of the Linga or Sūksma body, in the same way as the impure and darker particles ( aras), naturally obscure and heavy, ·FOREWORD 111 pain (भोग) are subject themselves to a process of integration and result in the formation of a dense physical organism ( Fear TE ), which is a necessary pre con dition for the self experiencing pleasure and What is usually called Jiva is in fact the self allowing itself to forget partially as it were its eternally pure nature and identifying itself with the luminous psychic vehicle (लिङ्ग शरोर) This vehicle consisting of the luminous particles of the elements is transparent by nature and is able to reflect the Supreme Intelligence (FI) according to its inherent capacity This reflec tion is not greatly affected by samskāras and is beyond the veiling and disturbing powers of Prakrti These pure Jivas God-like in nature--they are midway between the Supreme God on one hand and the innumerable lower Jivas on the other transmigrating through a series of elemental bodies reaping the fruits of their respective karmas The lower Jivas are of two kinds--some ( 1758 ) have their conscious nature untouched by heaviness belonging to tamas, while others are dominated by tamas (ATH) The former being active by nature are outward-inclined and subject to restless desires ( athar), so that the multiplicity in Kalpanā causes a corresponding multiplicity in appearence These Jīvas are possessed of subtle bodies only The latter kind of the lower Jīvas are of a comatose character, their minds being free from the Jñāna Śaktı of the pure Jīvas and the Kriyā Śaktı of the former type of the impure Jivas, ·IV FOREWORD and the intelligence reflected in their darkısh mind is most insignificant It has already been noted that when the Self identifies itself with the subtle body it becomes partially oblivious of its true Divine nature This identification with the subtle body may be said to mark the beginning of its mundane life (ससार) The subtle body in its constitution has the Viksepa Sakti of Nature as its characteristic and it is through this Śaktı that the Jiva is able to visualise to itself an infinite number of forms as real All these forms are ideal and though manifested vividly to the Juva they are not elemental or objective in character These very Jīvas later on build up by force of Kalpanā physical bodies of a varied nature through the accretion of darker particles of the elements The physical bodies as thus formed and assumed constitute the basis of the soul's experiences of joys and sorrows When the Jiva after building up the physical body identifies itself with it ( through a H1971) its self-forgetfulness grows in intensity and its power of imagination (Sanat TFT) by means of which it was capable of conjuring up forms vanishes altogether in this manner the supreme self-awareness appears as Creative Will-कल्पना or सकल्प - differentiating itself first as knower, known and knowledge, and subsequently, when some of the Images or Ideal Forms (कल्पना) become established (Fairft ), those appearing as knower, known or knowledge are shown by nature ·FOREWORD V as भोक्ता, भोग्य and भोग respectively In other words, the stage of ज्ञान 1s followed by that of भोग । The physical body, as distinguished from the subtle one, is characterised by the veiling properties of Nature Consequently a sense of identity with this body entails a loss of power to achieve anything without its intermediation It i epresents the final stage in the process of obliteration of the Divinity in man The self-forgetfulness of the Self becomes complete at this stage The question how or why the pure Self puts on a vesture of defilement at the outset is hard to solve The author has his own solution of the problem, which in spirit is more or less allied to other solutions of its kind The Christian doctrine of "Original Sin" is in a sense parallel to the Vaisnava view-point expressed in Sri Vaisnava tracts, eg perversion of the freedom of the soul which orginally is a gift from the Almighty The Gnostics of various denominations including monistic Vedanta and Buddhism, posit a beginningless Nescience to account for the origin of the world The personal view of the author appears to be like the doctrine of the Āgamas in which faldesa plays the most conspicuous part The doctrine of Lilā is only a logical corollary of this view-point The author observes that it is an act of free will that the Self permits itself to forget as it were its F1-essentially ·VI FOREWORD subjective nature-, and assumes a character which is objective This assumption of an objective nature is the vivid realisation of something as present to the self and as identical with it In other words, the subject becomes an object which itself acts as a subject in its turn An ideal or mental content becomes real through self-forgetfulness Hence the drift of the author's teaching is that the Self as God or as pure Jiva builds up ideal forms through its free will To do so is its nature It is the playful character of the Self in one of its aspects These ideal forms are external to the Self, but when the Self chooses to identify itself with any of these forms it forgets its true ett and imposes it on the object concerned This implies atraure of a subtle nature and is the germ of जीवत्व and ससार The next step forms a further act of Will, when the physical body is projected into being and the Self coated with the subtle vestment enters into it and becomes a HitT through identification with it, it then becomes deprived of its pure self consciousness and potency altogether The author shows incidentally that besides the Jivas referred to above, which are possessed of both subtle and gross bodies, have developed consciousness and are the receptacles of desires of various kinds, there are certain Jivas of a lower order, which are free from vāsanās, have only a gross body of penta-bhautika nature and ·FOREWORD have no subtle body of any kind, so that they have only a spark of the active Conscious Principle within them These are illustrated by insects, worms and infusoria of all possible types These are created by the luminous particles of the five physical elements conglomerated by chance These through gradual or sudden accession of cumulative force (ukla Tit) draw in Divine Consciousness and by a slow and tedious process and by means of other particles evolving give rise to the little worms noted above But even these tiny creatures, though free from vāsanas at first, get tainted with them in the long run owing to the influence of अहन्ता and ममता and become involved in I Their subtle bodies are evolved subsequently through their identity with consciousness contaminated with vāsanās These beings too have to go through a continued cycle of mundane life before the final Release is achieved We have already spoken of consciousness as an inalienable quality of the Self It is said to have three distinct phases, named Sandhi, Abhāva and Svarūpa-sthiti, according to the difference of the vrttis Sandhi is the name given to the moment when consciousness persists without any content, a state which means either (2) that there is an attempt to take cognisance of the Višesas when the consciousness relates to a a particular object and to the universal ·Vill FORF IVORD concerned, or (22) that the outwardness being followed by inwardness there is an intuition of joy or everything in the world of thought and reality being deemed faulty there is an intuition of pure being only, or (222) that in the interval between two successive states it persists in its own essence as the Self The second phase, called Abhāva, is thus explained – The author like the Advaitin holds that Nescience or 737 is not a merely negative concept but is positive in content, representing a Power with the twofold function of veiling and projecting As a matter of fact there exists no real opposition between 1 and 2757, between which there is a mutual subject-object relation as illustrated in the relation between fazla and fat i Again, the two being co-existent are identical with each other and they appear always in judgment as thus identified, so that every case of knowledge is mixed with ignorance, and vice versa The third phase of consciousness is called Svarūpasthiti which is synonymous with Kaivalya When the Principle of Consciousness turns inwards and reveals the Self in its purity and abstract glory, no object is capable of drawing the Self towards itself The current of consciousness at this stage, when the Self does not appear as divided within itself-subject in one aspect and object in another,--is filled with ineffable self-delight This state resembles the absolute identity (atarty) of the waves and the ·FOREWORD IX remains which ocean Consciousness alone reveals itself to itself It is not possible to do justice to all the issues raised by our author within the compass of a brief Foreward, which I am afraid has already exceeded exceeded reasonable limits But it seems that the work even as we have it bears upon it an unmistakeable stamp of the author's great erudition and power of metaphysical analysis The language of the book is terse and at times highly enigmatic, and the style is lacking in that sweetness of flow which characterises all classical compositions It is true that the original MS is at times defective and absence of collating data has rendered the task of removing the defects highly difficult Neverthe less it has to be owned that a patient reader has to trudge on his way through countless intricacies of its linguistic construction before he is able to visualise to himself the real meaning of the author Leaving aside discussions of the author on points to which a philosopher might not attach much value there is no doubt that the booklet, short as it is, will be looked upon as an illuminating and original contribution to ancient Indian * The author says (p 89) तदानी यादृशवासनापुर सरमन्त मुसीभूतस्यात्मावगाहन तदनुरूपमेव समाधितो व्युत्थानम् This is not clear Is it possible to attain #962 without the prior eradication of all va sanās Can there be a resurgence (Bara), after this state is once realized ? Is it a condition of Samadhi at all?

·FOREWORD spiritual philosophy Doctrines of unity and multiplicity of Jīva, of multiple bodies, secrets of the relation between the Self and Nature, the might of creative Will, origin of Jiva and Jagat, tiansmigration of the soul, need of disciplined culture and final Emancipation-all are passed in brief review in this little book A student of practical Vedānta and Yoga will really find the book of great service to him on A personal note may not be out of place in this connection I wish particularly to make this note here, as the present state of my health may not leave me an occasion to make it later I have much pleasure in placing on record my sense of sincere appreciation of the great industry, thoroughness, critical scholarship and whole-hearted devotion evinced by my learned colleague in the editorial drudgery of the present text, in the same way as he did in the case of the other texts edited by him in this series His present duties do not leave him much time for literary undertaking, and it certainly reflects credit on him that he still manages to snatch some moments from his official duties for such literary pursuits as he holds near and dear to his heart I can only hope that time will afford him better opportunities for such work Govt Sanskı it College, Benares GOPINATH KAVIRAJ ·INTRODUCTION THE MS MATERIAL The edition of this work is based only on a single MS which was sent to me in July 1931, with a request to try to get it published, by my friend Pandit Hari-nārāyana Misra Veda bhūsana of Mustafapur, Patna, In going through the work I found that though written by an author of only modern times it was marked by an originality, not only with regard to the general plan and method of its treatment, but also with regard to the angle of vision from which the different problems connected with the treatise have been approached I therefore, in consultation with the learned editor of the Princess of Wales Sarasvati Bhavana Texts Series, decided to edit it for that series It is worth while to describe the MS in detail here The MS which is complete begins on folio 1a and ends on folio 111a There are on an average 24 lines in a page and 16 letters in a line The size of the folios is 13 5' 84' inches It begins thus -GÛ-GATTATHIETAL सर्वेऽपि संसारिण. सुखमेव कामयमाना It ends thus fa श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यशाकद्वीपीयद्विजोत्तमश्रीमदनन्त - राममिश्रान्तेवासिना विरचितं स्वकृतोपेन्द्रविज्ञानदर्शनभाष्यम् । Originally however the MS numbered the folios for each chapter separately, the first ·2 INTRODUCTION chapter consisting of 44 folios, the second 30, the third 27 and the fourth or the last 10 only The colophons of the first three chapters read exactly as I have adopted them in this edition After the colophons of the first and second chapters however, the MS respectively adds ( 80c ) सवत् १९५५ भा शु १५ वु०, and उपेन्द्रदत्तशर्षा शाकद्वीपीयद्विजन्मा अारापण्डला(जिला पारा)न्तर्गतपवना ATHET AT The MS is written in an indifferent hand and in spite of corrections made here and there is still full of mistakes Many of the obvious mistakes have been corrected in the edition In the case of others, not so obvious, I have often suggested emendations which are given in brackets In spite of all this care, there is a possibility of some mistakes still remaining in the edited text But it is hoped that their number will be minimized after the additional list of corrections given at the end of this Introduction II THE NAME AND AUTHORSHIP OF THE WORK The work consists of the text of the Sūtras as well as their commentary called Bhāsya That both are by the same author is clear from the last colophon (cp Fanatūrsla era THITH) as well as the last but one stanza ( cp shfagra- सूत्राणि तद्भाष्य च स्फुटार्थकम् । उपेन्द्रो व्यद्धात् ) of the commentary As regards the name of the work, ·INTRODUCTION 3 the authoi refers to the Sutra-portion either as उपेन्द्र विज्ञान-सूत्र (cp colophons to chapters I and II) or as 30-5-fata asta (cp colophons to chapters III and IV) In some places he also refers to it as FASTAF (cp MATITÀ prufa on p 2,1 7, and HSaga on p 96, But in view of the evidence of colophons I have preferred the addition of surse to the title of the work 1 11 ) As regards the authorship, the colophons of the work do not expressly mention the name of the author They only mention the fact that the author was a Sāka-dvīpīya Brāhmana and that he was the pupil of one Pandit Ananta-rāma Misra who belonged to his own caste and is described as STACYTHEATRarataria ( also cp प्रशान्तं दान्तमुपरत तितिक्षु श्रीमदनन्तराममिश्रमाचार्यवर्यम् on p 2, ll, 6-7) The last but one stanza of the commentary as well as line 7 of page 2, however, mention the name of the author as Upendra The last stanza also shows that the author having entrusted the care of his family to one Rāma-vacana Brāhmana passed his days in meditation and in the pursuit of Yoga The passage added to the colophon of chapter II in the MS., referred to already, besides giving his full name as Upendra-datta, also informs us about his place of residence This is all the information that can be gathered from the work and its MS, Apart from this scanty information, I am glad, I have ·4 INTRODUCTION received the following fuller information from my friend Pt Hari-nārāyana Misra According to this information Pt Upendra datta Pandeya was a resident of Village Pavana, P O Panwar, Dist Arrah He was born in Vikrama Samvat 1916 and died in V S 1957 at the age of 41 His career as a student was spent at Benares where he specially studied Vyākarana, Nyaya, Sankhya, Mīmāmsa and Vedanta, and at the early age of 18, it is said, was appointed a teacher in one of the Pathasālās there Later on he left Benares and shifted to his own native village, where he started his own Pāthasāla and himself began to teach students Pt Rāma nārāyana of Murasa (Gaya) and Pandits Deva-nārāyna Pandeya, Rāmavacana Pandeya of village Pavana are wellknown among his pupils He himself was a pupil of Pandit Anantarāma Misra' of Rāghavapur, Dist Patna The latter was also a teacher of the well-known 1 As I was going to send the press-copy of these pages to the press I fortunately met one Pt Prabhu datta Mısrama great grandson of Pt Ananta rāma Mısra This young man who with his family is still living in Assi Ghat Mohalla Benares, has kindly supplied me with a lot of literary material bearing on the Pandit It shows that the Pandit who at first seemed to be rather an unknown figure was one of the far famed Pandits of his time, so much so that a fine Sanskrit poem called trafareti ( published at Bihar Bandha Press, Bankıpur in 1904 ), containing more than 500 stanzas, was written by कविवर श्रीरघुनाथशर्मा to describe his eventful and ideal life The poem shows that he belonged to a family of ·INTRODUCTION 5 Sannyāsın Svami Bhāskarānanda of Benares and used to reside in a cottage (कुटी) on the Ass1 learned Pandits ( I have already before me two books (1) श्रीरामगीतामृतम् and (2) मुमुक्षुसर्वस्वम् by his learned father Pt Ganesananda Mısra), was a much travelled man, was learned in many Šāstras was very highly respected for his piety renunciation and other sage like virtues and, above all was the range of the well-known Svāmı Bhāskarānanda of Benares It is interesting to notice that according to the poem the works tscribed to the Svami were really composed by Pt Ananta rāma Mısra It would be worth while to quote here some of the lines of the poem About the Pandit the poem says 1) वशो यस्य जगत्सभाजिततमो विद्यानवद्यात्मिका कीर्ति स्वगसभासु नृत्यतितरा देवेन्द्रसमानिता । तस्य श्रीमदनन्तशर्मविदुषश्चित्रैश्चरित्रैर्मया सत्काव्य क्रियते विवेकधनिना विद्यावता प्रीतये ॥ तस्मान्मत्सरमात्मनोऽद्य नितरा सत्यज्य दूर बुधा जीवन्मुक्तमुनेरनन्तविदुष कीर्ति समागाहयताम् ।। (p 49) तृणे मणौ यस्य समानदृष्टि सुते रिपावप्यथ यश्च तुल्य । खिन्नो न दु खे न सुखे च हृष्ट सका जयत्यत्र सुधीरनन्त ॥ (p 38) विद्याशिष्यस्त्यक्तदण्ड परिवाड नानासम्राड्मौलिपृष्टाद्मिनीठ । श्रीमान् स्वामी भास्करानन्दनामाऽऽतेने प्रेमासीम काश्याममुष्मिन् ॥ ते ते सर्वे मानुषा देवबुद्धया पादाम्भोजे यस्थ नित्य नमन्ति । तेन श्रीमत्स्वामिना सेवितो यस्तस्माद्धन्य क परो भारतेऽस्मिन् ।। 53 54) समभ्यथि तो भास्करानन्दनाम्नाऽमुना भिक्षुणा काशिकामाप भूय स चाध्यापनादिक्रियाह्रासमित्थ सदाध्यात्मिकाव्यानवृद्धिं विधाय । जगत्पूज्ययोगीन्द्रमपृजितानिर्वितन्वन् तपस्तत्र वास चकार ॥ काश्यामेष वसन्ननेकविनयाद् बोधाय शीघ्र नृणा टीका स विदधे दशोपनिषदा स्वाराज्यसिद्धस्तथा । (ep p

·6
INTRODUCTION
Ghat According to my friend the family tree
of our author is as follows
हरिप्रसाद पाण्डेय
जगदीश पाण्डेय
चण्डीदत्त पाण्डेय
चन्द्रमणि पाण्डेय
भगवान्दत्त पाण्डेय
दामोदरदत्त पाण्डेय
कैवल्यनाथ पाण्डेय
यज्ञनारायण पाण्डेय
नरनारायण पाण्डेय
वासुदेव पाण्डेय लगटपाण्डेय उपेन्द्रदत्त पाण्डेय
नानाचार्यदुरूहवाक्यकलुषीभूताशया चापरा
टीका वीक्ष्य दयाद्रवीकृतमति श्रीमाननन्त सुधी ॥
सद्वेदान्तशिरोमत बहुमत
नै द्विपटलगेको
निश्शेष समदर्शयद् विवरणादर्शेऽनुभूत्या कृती।
सद्ग्रन्थास्तदिमान् विरच्य रुचिरान् प्राख्यापयत् श्रीमतेर्
नाम्ना, सोऽपि करोति कारयति यो न्यायेन चानेन स ॥
ग्रन्थान् यत्स्वकृतान् ददौं स्ववटवे तस्मै पराद्धानहो
लाभोऽस्मिन्नहि कारण बुधजनैर्बोध्य कथचिद् हृदा।
नो बीजेन विनाङ्कुरो नहि पुनबाजेऽङ्कुरो वा भवेत्
मृद्वार्योगमृते कथ गततृषे तत्क्षेत्रतास्मिन् बुधे ॥
इय रीतिरुक्ता सता नि स्पृहाणा परार्थे तृणाय प्रकुर्वन्त्यसू श्च ।
अहो तादृशाना स मर्याद (१) एत्याऽकृताथा नरा के परावृत्य यान्ति ।।

·INTRODUCTION 7 It was from Pt Nara-nārāyana Pandeya that my friend Pt Hari-nārāyana received the MS of the work उदारकीति स्वपरत्र तुल्यधी सुधीरय वीरधिये महात्मने। ग्रन्थान् ददौ निमम एव निस्तृष कतु तमेन दयया स्वकल्पितान् ।। म च स्वनाम्ना मतिमान् प्रयत्नत तान् मुद्रयित्वा द्रुतमानयत्प्रथाम् । स्थाने सता कीतिरसीमता गता न रुच्यतेऽकस्य करा इव स्फुटम् ॥ अहो किमर्थ स गतस्पृह कृती परस्य नाम्ना कृतवान् इमा कृती । उद्घोषमाक्र्ण्य स इत्थमुच्चकैर्मम्ला कृत किनु मयाद्य निस्तृषा ॥ अहो नु केषा हृदये न कश्मल बलात्पद देहभृता निधीयते (१)। रामादयोऽपीश्वरतुल्यदर्शना कदापि काले मुमुहु कृताकृते ॥ क्रियाच्युति कैर्न जगत्त्रयान्तरेऽनुनयते सूक्ष्मधियेति मृग्यताम् । पितामहोऽजागलके स्तनद्वय करोति कि हन्त विनैव विच्युतिम् ॥ च्युति कथ चिन्नहि वास्य दृश्यते विचार्यतामत्र कुशाग्रबुद्धिभि । अथान् वटुभ्यो ददते च दुलभान् यत्सेवया तृप्तिमुपागतो गुरु ॥ गुरुगुरोरूनगुणो न चाशत शिष्योऽपि देवेन्द्रसमादयो यति । अयेनयो सङ्गतिसारको विधिव॑व विविज्ञत्वयश प्रलप्स्यते । The fact that he was the large of Svamı Bhaskarananda is also referred to in the पतीन्द्रजीवनचरितम् (a life of the Svami by Pt Sira kumala fisra) pp 120 122 एव स ताथानि महीतलान्तर्गतानि सवाणि ददर्श विद्वान् । अशेषमकल्पविकल्पहीन क्षेत्र हरिद्वारमयाश्रितोऽभूत् ।। तत्र पाटलिपुत्रान्तराघोपुरनिवासवान् । अनन्तरामनामासीच्छाकद्वीपी द्विज सुवित् ॥ तस्मादवीतवॉस्तत्र प्रस्थानत्रितयीमयम् । According to the stanzas alieady quoted from the आर्याचारादर्श, the commentary called कैवल्यकल्पद्रुम on the स्वाराज्यसिद्धि ( Benarse Samvat 1948), though presented to the public in the name of Svami Bbāskarananda is really ·8 INTRODUCTION THE PLAN, SCOPE AND STYLE OF THE WORK As already pointed out, the work consists of the text, written in the Sutra style, as well as its commentary or Bhāsya by the same author That the work is modelled on the Pātañjala Yoga sūtras is evident, not only from the fact that like the latter it is also divided into four chapters, but also from the similarity of some expressions found between the two works, cp, for instance, its Sutra चिरं सत्कारपूर्वकनिरन्तरविवेकाभ्यासेन हिताहित सस्कारो दृढतमो भवति (I, 13) with Yoga sutra I 14 स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमि Like most of the other works in the Sutra style as well as their old Bhāsyas, both the Sūtras and the a composition of Pt Ananta rāma Misra himself Its final stanza is as follows विश्वेशपुण्यपञ्जान्या सिद्धा सर्वे मनोरथा । तथैष काश्या चरमोऽनन्तरामाद् गुरोर्मम ।। The commentary is a stribing proof of the great learning of its real author The उपनिषत्प्रसाद (Benares Samvat 1955), an easy commentary on the ten Upanisads, is another work which though similarly ascribed to the Svami is also really by the same scholar The two stanzas which generally in the same form occur at the end of the commentary of each Upanisad are as follows दययाऽनन्तरामस्य मृदुर्ग्रन्थोऽयमुम्भित । श्रीस्वामिभास्करानन्दै काश्या कृशा मद्धी क्व भाष्येण क्व वेदान्ताब्धिमन्थनम् । तथाप्यघटित कि वा गुरुदेवदयालवे ॥. वेदके।

·INTRODUCTION 9 commentary do not begin with a formal मङ्गलाचरण, excepting the Art worden in the beginning of the Sutras The style also of both the Sūtras and the Bhāsya is based on similar works of ancient times and is specially charming and lucid The Bhāsya does not aim at only commenting on the words of the Sūtras, but at some places deals, by the way, with other cognate matters also, eg, cp II 42, IV 4 One special feature about the style of the author is that he has a fondness of using forms of denominative and other derivative verbs, eg cp प्रतिभापयन्ति (page 25, 1 1), Tha (p 55, 1 3), nafaqatga (p 60,1 14 ), faciala (p 64, 1 5), ratare (p 81, 1 6), TATTOR (p 66, 1 10), la (p 74,1 4), Ja (p 74, 1 11 ), waariga (p 76,1 9) As already stated, the work is divided into four parts The first part deals with the topics of the highest grade (37HTETITT ) which are meant for the highest type of Adhikārins or the initiates in the field of spiritual knowledge (cp p 32, 11 7-8 - Tappara FTTHTATTUTA TAL- कारा निरूपिता.) The part can be further subdivided into two main sections, the first extending from I 1 (or I 2) to I 24, and the second from I 25 to I 54 The first section aims at explaining the nature of happiness and the means by which it can be secured, while the second tries to explain the nature of misery, its causes and the means of eradicating it (cp p 18, 11, 7-8 ·10 INIRODUCTION एव चतुर्विशत्या सूत्र सुखं तत्साधनं तदुपयोगीनि चोपदिश्य दु खतत्साधनतदपयोगिप्रकरण निरूपयन् टु खलक्षण सूत्रयति) The second part deals with the second grade of topics meant for the second type of the Initiates or Adhikarins (ep p 3, ll 89 -इदानी मध्यमाधिकारिणां मध्यमाधिकारा मध्यसश्रेण्यां मध्यमेन प्रकारेणो पदिश्यन्ते ) The thuid part is concerned with the third grade of topics suited to the needs of the third or the lowest type of the initiates (cp p 58 ll 1-2-एवं पध्यमाधिकारे मध्यमाधिकारिण उपदिष्टा । कनिष्ठाधिकारिण उपदिश्यन्ते) The fourth part deals with topics which are of common interest to all the three types of the initiates mentioned above (cp p 85, 1 12 -अथोत्तममध्यमकनिष्ठाधिकारिणां साधा रणोपदेशान् सूत्रयति) 1 Regarding the main objects of writing this treatise, the author, in the very beginning, says in his own interesting way - Häst FETTU सुखमेव कामयमाना तत्साधने मोमुहयमाना सुखार्थमेव दु खसाधन संपादयन्त सुखानुपलब्ध्या पश्चात्तपन्तो भ्रान्तकल्प नयान्यथाभावितेषु देवादिष्वात्मदोषमाकलयन्त पुन पुनरुत्पद्य माना पञ्चत्वमापद्यन्ते। ब्रह्म जिज्ञासवो ब्रह्ममीमासायां, धर्म धर्ममीमांसायां व्यासादिभि प्रवर्त्यन्ते । न कैरपि दयाव शवदै ससारमागरभयानकावत सन्तापसन्तप्तहृदयानां सुखमेव पर्यालोचमानानां पुरस्तादिद सुखमिद तत्साधनमिति निरूपितम् । वेदानामीश्वरकर्तृकत्व, जगत परमाणुकारणकत्व मित्यादिषु तत्र तत्र प्रासङ्गिकेषु विषयेषु परस्पर विरोधमाकलयन्त. 1 For a detailed information regarding the contents of the different parts, see the List of Contents in the following ·INTRODUCTION 11 आयासविकलास्ततस्तत पराड्मुखा भवन्तो न सुख प्राप्नुवन्ति। एकोऽपि नेदृशो मार्ग उपदिष्टो येन गच्छन् भ्रान्त पद्वी न प्रपद्यत । एकमपि न तादृश मत यन्न परमतैराक्रम्यते के वा तादृशमुपदिशन्ति यादृश सुविजानते। के परिचि न्वन्ति पुण्यपापे। विरला हि महान्त प्राणाधिक प्रिय सत्यमीक्षन्ते । एवं परेष्वनुकम्पितहृदय प्रशान्त दान्तमुपरत तितिर्नु श्रीमदनन्नराममिश्रमाचार्यवर्य प्रपन्न उपेन्द्र प्रात्पविज्ञानमेव सूत्रयति-अथ सुखदु खतत्साधनानि । What he means to say is that the main object of his wiiting this tieatise is to explain, in a direct way, the real nature of happiness as well as the way in which it can be acquired None of the other philosophical treatises which entangle themselves in mere side-issues can fulfil this object in a satisfactory manner IV SPECIAL FEATURES OF THE WORK The first and foremost impression which one gains while reading through the pages of this treatise is about the thoroughly rationalistic attitude with which the author tries to deal with the various problems At every step, not only by the method of his treatment, but also by saying explicitly in so many words he emphasizes the importance of a rationalistic attitude of mind A few quotations from the book will suffice to prove this statement here In the very beginning of his treatise he says - Eg तादृश. परिडतो यो न परमतमात्ममतमीक्षते। के वा तादृशमुप दिशन्ति यादृशं सुविजानते। के परिचिन्वन्ति पुण्यपापे । विरला ·12 INTRODUCTION हि महान्त प्राणाधिक प्रिय सत्यमीक्षन्ते। (p2 ll 3-5), or, यावन्तो हि विषया महर्षीणां परस्परविरुद्धभाषयोपनिबद्धा स्वानुभवपदवीमनारूढा यामोहननाप्तता वा निरूपयन्ति तादृशा सर्वेऽप्यसत्यपक्षीया । (p 2, 11 9-13) Again in III 37 (p_77) he says -यश्च सर्वेभ्य सर्वाणि विज्ञानानि संपाद्य मेधयाऽनुसंधाय प्रतिभया विविच्याचार्यवय रनुमत सार स्वबुद्धयावलम्बते स जीवन्मुक्तो विमुच्यते । His pleadings for the return, contrary to the popular or orthodox sentiment, to the household life (गृहस्थाश्रम) of those Sannyasins who, misled by wrong notions or otherwise undeservedly get themselves initiated into the Sannyāsa Asrama, as well as his definitions of the different Asramas (cp. III 19-28 (pp 68-73) अज्ञानपूर्व कृतारम्भा हताधिकारा पश्चात्तपन्ति । अज्ञानपूर्व कृतकर्मणा- मनर्थकारिणा समेषां प्रायश्चित्तेन शुद्धि कार्या । मासपिण्ड प्रतिष्ठार्थमात्मप्रतिष्ठा न संहननीया। सर्वतोऽर्थप्रतीघाते पुनगृहीत पूर्वाश्रम श्रेयान् । यो नात्मानमतिकामति स आश्रम। अध्ययनानुरूप वर्तन ब्रह्मचर्यम् । सर्वेषां भारसहिष्णुत्वोपकतृत्वा- दिनार्थधर्मकाममोक्षाणा मूल गार्हस्थ्यम् । निखिलकषायक्षपणयात्मनो विमलीकरणार्थ तितिक्षा तापस्यम् । असङ्गशस्त्रेण संसारमूल- च्छेदनार्थमहन्ताममतासमुन्मूलनं पारिवाज्यम् । न तु श्मश्रुसितर- क्तवस्त्रादिधारण्या विचित्रवेष ।] clearly show, not only that he was not a blind follower of old ideas or senseless social conventions, not only that he was not satisfied with mere outward appearances, but also that he was anxious to understand the real underlying spirit of old institutions His definitions of Dharma and Adharma as well as of a true preceptor as opposed to a false one [cp [ 20-23 (pp 15-17)-प्रसादयन्ति ये ते धर्मा ·INTRODUCTION 13 ग्लानि जनयन्त पश्चात्तापयन्ति ये तेऽधर्मा । विवेकफलानि मोहफलानि वा। ये सत्य ये चासत्यमुपजीवयन्ति । ये प्रीण यन्त्यात्मान ये च बध्नन्ति ।, and III 39-40 (pp 78-79) त एवाचार्या. स्वानुभवेन ये शिष्याननुभावयन्ति स्वोपशान्त्योपशा न्तांश्च कुर्वन्ति । त एवाचार्याभिधेया वञ्चका ये शिष्याधिकारं दुराचारेण विप्लावयन्ते ।] also point to the same direction It is only due to his rationalistic outlook that he is never tired of emphasizing the importance of both FAITH or one's own experience and critical knowledge as opposed to mere bookknowledge or blind faith Besides those already quoted, some other important passages in this connection are as follows III 38 ये परानुभवै स्वानुभवं तिरस्कुर्वन्ति ते न कदापि मुच्यन्ते (p 78), III 42-43 महता नाम्नैव न मतिश्छेदनीया। महन्ना- मकर्तृकाणि बहूनि धूर्तानां पुस्तकान्युपलभ्यन्ते (pp 80-81), III 17 न सा श्रद्धा या न जीवति सत्येन (p 67), II 6 न वाग्जालेषु प्रमदितव्यम् (p 35) Again it is due to his rationalism alone that at every step he attaches so much importance to truth The treatise is full of passages bearing on this point, only a few of them may be given here [ 18-19 (p 14 ) सत्सु प्रवर्तमान. सत्यमसत्स्वसत्य' प्रतिपद वर्धयते। विवृद्धं सत्यमधर्मादसत्य धर्मानिवर्तयति ।। -

·14
INTRODUCTION
II 10 12 (pp 37 38) य न कदापि सत्य विजहाति
तेन मैत्री विधेया। असत्याद् दूरेऽपसरणीयम्। सुखं म्रियेत न
जीवेदसत्येन।,
III
17 (p 67) न सा श्रद्धा या न जीवति सत्येन ।,
P73, 1 7 सन्तश्च सत्यपक्षीया भवन्ति। असन्तस्तु
मोहपक्षीया ।,
III 44 45 (pp 82-83) पण्डितम्मन्यभाषया सत्य
चिरात्तिरस्क्रियते। विरला हि यादृशमन्तराचरन्ति तादृश बहि
प्रदर्शयन्ति ।
Besides this rationalistic outlook, he seems
to have been endowed with a strong common
sense and practical-mindedness in the beginning
of the second Chapter, while prescribing the
need of linguistic attainments ( सम्यग्भाषापरिचय)
from the point of view of a #Taffa, he says
(pp 32-33) तत्राय क्रम । प्रथमं स्वमातृभाषाया , तत स्वदेश
भाषाया , तत स्वधर्मप्रतिपादकभाषाया , ततो राजकीयभाषाया
ततोऽन्यदेशीयभाषाया , ततो द्वीपान्तरीयभाषाया यथाशक्ति
यथावकाशं सम्यक् परिचय. कार्य यौवनात् पूर्वमेव सति संभवे ।
After showing the advantages of this
knowledge of different languages in the follow-
ing Sutras विषयाणा श्रवण मननं च, निर्णीय सिद्धान्ता-
नुसन्धानम् , प्रतिक्षणं तैरात्मानुकम्पनीय (II 2-4), he again
says यदि निखिलसिद्धान्तानवगत्या यथावदात्मानुकम्पन दु शक
तर्हि कि सर्वेणाप्यायुषा सर्वसिद्धान्तावगति सपादनीया, उत
यावदुपलब्धैरेव सिद्धान्तरात्मानुकम्पनीय इत्याह-नाध्ययनेनायु
समापनीयम् ॥ ५॥

·INTRODUCTION 15 - तन्या। Under this last Sūtra he proposes an interst ing scheme of Sanskrit study in the following words पञ्च पवषाभ्यन्तर एव यथावद्वर्णपरिचय कारयितव्य । तत सप्तमवर्पाभ्यन्तर एव पाणि निमुनिकृतन्याकरणपञ्चकस्य पुस्तकनिरपेक्षोपस्थिति स्वदेशभाषायथावत्परिचितिश्च कारयि तत उपनीय दशपवर्षाभ्यन्तर एव स्वशाखीयसहिताया अनध्यायेषु व्यासकपिलपतञ्जलिगौतमकणादजैमिनिसूत्राणां च पुस्तकनिरपेक्षोपस्थिति कारयितन्या। ततो वर्षद्वयेन व्याकरणा- नुरूपस्वदेशभाषया सम्यग्वारमीकीयरामायणार्थोऽवगमयितव्य । ततो वर्षद्वयेन क्रमेणाधिगतव्याकरणादिसूत्राणामों यथावद् ग्राह यितव्य । ततो वर्षद्वयेनाधीतहितार्थो यथावद्बोधयितव्य । इत्येव संपादितविद्य षोडशवार्षिकोऽधीतविषयानालोचमानो वर्षद्वयेनैव राजकीयभाषा विजानीयात् । ततो वर्षद्वयेनाधीतसूत्र भाष्याणि सम्यगधीयान साहित्य विजानीयात्। ततो वर्षद्वयेन गणितविद्या च। - He anticipates an objection to this proposed scheme and replies to it in the following interesting words (p 35) बहवो ग्रन्था उपलभ्यन्ते तेष्वेतावन्त एवाध्ययनी यतया परिगणिता अन्ये कुत उपेक्ष्यन्ते इत्यत आह-न वाग्जालेषु प्रमदितव्यम् ॥६॥ At the same time, he is not unmindful of the physical and moral well-being of the pupil, because he says (p 35, 1] 3-6) इत्येव घृतदुग्धायामेन च सुदृढकृतेन पथ्यभुजा नीरुजेन वपुषा यथावधीयानो द्वाविशतिवाषि को ब्रह्मचारी चतुर्विशतितमवर्षा भ्यन्तर एव पण्डित संपद्यत। तेनैहिकामुष्पिक सर्व कर्तु क्षमो भवेत्। In this connection he again says on Sutra III 24 (p 70 ) .-कायिकवाचिकाध्यात्मिकभेदेन त्रिधा ·16 INTRODUCTION भवत्यध्ययनम् । तदनुरूप वर्तन तु व्यायामविशेषै कायशक्ति सपादनम् । तदर्थ स्निग्धपर्याप्ताहारेण भवितव्यम् । तथा सति दु सङ्गादिनिवृत्त्या सत्सङ्गादिसमद्धया शुक्र सरक्षणीयम् । अन्यथा नीरसे शरीरे व्यायामाक्षमे व्याधिभिराधिभिश्च विक्रियमाणेऽध्य- यनं प्रतिबध्येत। etc He seems to have had a strong liking for Vedic learning and an aversion towards Tantrik ism While enjoining the study of the Vedas and eulogizing the Vedic ideas in so many places [cp सागाश्चतस्र ऋग्यजु सामाथर्वणसहिता ब्राह्मणान्युप- वेदाश्च यथावदर्थतोऽधीतानि स्वरूपतोऽप्यभ्यस्तान्यात्मसा क्षात्कारफलप्रदानेनैव पाण्डित्यपद प्राप्नुवन्ति (p 36,ll 11 14), ये साङ्गोपाङ्गोपनिषदहस्यवेदार्थपारदश्वान (p 78, 1 16 ), द्विजातीनां तु वेदार्थमेव बाल्ये परिहितानि यशसूत्राणि प्रतिक्षण वेदायास्थापयन्ति । तेषां वेदेषु यावद्गुणा. प्रति- भासन्ते तावन्न तैर्वेदविरुद्धमाचरणीयम् । वेदानुरूपमाचरण तु मनुव्यासयाज्ञवल्क्यादिमहर्षिभिनिरूपितमेव (pp 65-66 )], he deprecates Tantrikism in the following strong words -तान्त्रिकोपासनया हा। विज्ञान विप्लवन्ते (? विप्लावयन्ते) । अखाद्य खादन्त्यपेय पिबन्त्यस्पृश्यमुपभुञ्जते । (III. 14-15, pp 65-66) . V THE AUTHOR'S PHILOSOPHICAL IDEAS What has been already stated about him is enough to show that he was a man of independent ideas The same independence of mind is abundantly reflected, if not in the fundamental philosophical doctrines, at least in the originality of his treatment of the philosophical problems dealt with in the treatise A freshness of outlook runs throughout the whole work He is not ·INTRODUCTION 17 - fond of mere dialectic discussions which he decries in more than one place, and holds that Atman not being an object of inference (अनुमान) can only be grasped by self realization, cp for instance, the following passages p 1, ll 14-15 इत्यादिषु तत्र तत्र प्रासङ्गिकेषु विषयेषु परस्परं विरोधमाकलयन्त p 2, 11 9-13 ~यावन्तो हि विषया पहीणां परस्परविरुद्ध- भाषयोपनिवद्धा स्वानुभवपदवीमनारूढा तादृशा सर्वेऽप्यसत्यपक्षीया । I 37 (p 24) -(आत्मा) अस्तीत्येव साक्षात्क्रियते । I 39-41 (pp 25 26) -अनुमिते हि विवदमाना श्रूयन्ते। विकल्पाश्च न निवर्तन्ते। पण्डितम्मन्या एव विजयन्ते। p 27, ll 6-7 -तस्पादनुमितिसामग्रीमुपेक्ष्योत्तमाधिकारी साक्षात्कर्तुमेवात्मान प्रयतताम् । III 36 (p 76 ) -एव परेषा बहुविधपरस्परविरुद्धानुभ वसंस्कारसक्रान्ता स्वानुभवमपह्नवाना विजयैषिण पण्डितम्मन्या इतस्ततश्चीत्कुर्वन्ति । It is not necessary to discuss here in detail his philosophical ideas embodied in the small treatise They will be better appreciated and enjoyed by reading through the pages of the treatise itself Still it will not be without interest to refer to some of his important ideas here in brief I propose to do this, as far as possible, in the author's own words We have seen that the main object of the treatise, in his own words, is to explain the 3 ·18 I IRODUCTION nature of सुख-दुख तत्साधन (cp I 1) In the first Chapter he takes great pains to define ge and The important passages in this connection are - I 5 (p 4, ll 11-15) -इतरानभिमुखता वा (सुखम् ) यदा केऽपि विषया नात्मानमभिमुख- यन्ति, स्वभावतो हि संस्काररहित स्फुरति, तदैव सुखमनुभवतीति स्वेतरसकलाभिमुखता राहित्य वा सुखम् । p_5, ll 9-12 -अभिलषितविषयं प्राप्य तेन यावत्समय प्रसीदन् संतुष्यति, विषयान्तरं नावगाहते, तावत्समयमभिलषितविषयेच्छादिविनिवृत्तिभावी- च्छाद्यनुद्भवाभ्यां विस्पष्टमनुभाव्यते सुखम् । cp pp 6 7 -(my own summary) सुखोपलब्धावभि- लापनिवृत्त प्रयोजकत्वाद् अभिलषितविषय- प्राप्त्यनन्तर यत्सुखमनुभूयते, तत्र न विषयतया सुखमवगाह्यते। किन्तु आत्मैव सुखात्मतया प्रकाशते। ततश्चात्मैव सुखम् । यद्यवं क्षणिकत्व सुखे कुत उपलभ्यते? क्षणिकत्व तु भ्रम एव। भ्रमस्य निवर्तनन्तु विवेकेन भवति । p 8,1 14 -स्वास्थ्यरूप सुखमनुभाव्यते। As regards ge, the author defines it in four ways (cp pp 18-19), but really he means that स्वास्थ्याभाव ( प्रकृतिस्थताया अभाव. ) एव दु खम् On p 40, 1 4 he says -बहिर्मुखतयैव दुखमुत्पद्यते । As regards प्रात्मन्, his characteristic statements are p 3, 11, 15-16 -स्फुरणम्-वह्नरिन्धनानुरूपा ज्वालेवात्मनो विषयानुरूप चैतन्यम्। एतस्य ·I\TRODUCTION 19 नया p 7, ll 12-19 -वस्तुता प्रतिपद्यतां प्रियतमेयं मम प्रकृतिर्यया विक्रीडितमिद वस्तुतां प्रतिपत्स्यते, इत्येवमादरपुरस्सर जगत्प्रवाहस्थिरीकरणभाव सच्चिदानन्दस्वरूपपराड्मुख ससारी भवन्नीश्वरता जहावात्मा। तताऽत्यन्तबहि मुखतया विस्मृत्य सच्चिदानन्दस्वरूपमात्मबिम्ब माश्रयपरिच्छिन्नान् खण्डश प्रतिबिम्बभूतान् ससारिणो जीवानेव विषयभूतान् स्वरूपत्वेन निश्चिनोति । जीवाश्च विम्वभूतसाक्षिपरमात्म पराङ्मुखा विश्वविषयभूत परिच्छिन परस्पर भिन्न ससारिणमेवात्मान विजानन्त ससरन्ति । p 22, 11 9 14 –स्फुरणस्यैव चैतन्यत्वप्रतीत्या केचिज्ज्ञान- गुणकत्वेनैवात्मानं निरूपयन्ति । सुषुप्तौ मूर्छायां च चैतन्यानुपलब्ध्या सविषयकत्व च कल्पयन्ति । निर्विषयत्वेन तस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्। अन्ये तु स्फुरणस्यैवात्मत्व निरूपयन्ति, तद्वयति- रिक्तस्यात्मत्वेन चेतनत्वेनाहमस्मीत्येव रूपेणा- नुपलम्भात्तदेव यावन्मुकेरबाधितधारमत एव नित्यमिति कल्पयन्ति च । p 24, ll 11-13 -विषयविमुखावस्थायापहङ्कारविलयेऽस्ती- त्येवप्रकारेणैव (श्रात्मा ) साक्षात् स्फुरणविषय क्रियते, न तत्रत्यो विशेषोऽनुभवितु शक्यते । अत एवात्मा निर्विशेषोऽनिर्वचनीयश्च कल्प्यते । p 40, ll 12-15 -सच्चिदानन्दलक्षणस्य परमानन्दस्वरूप- स्यात्मन स्फुरण विषयीकरण प्रकाशकत्वेनो- ज्जम्भणं स्वभाव । स च नित्य । प्रकृत्याख्यया विद्वद्भिरारयायते। IV 1 (p 85) -श्रात्मन स्फुरण चैतन्यम् । p 86, ll 12-13 -समुद्रस्य तरङ्ग इव सर्वशरीराणामधिष्ठातु- रेकस्यात्मन प्रतिशरीरमेकं चैतन्यम् ।

·20 INTRODUCTION As regards stal, the specially noteworthy passages are II 26 29 (pp 43-44) --विपरिणतानां (शब्दादीनां) संहता- स्तैजसा अवयवा श्रात्मन स्फुरणमाकर्षान्ति । तेन ते सूक्ष्मशरीरा जीवा भवन्ति । अहमहमि त्यभिमन्यमाना भोगसाधनानि स्थूलशरीराणि परैरशै कल्पयन्ति । II 33 34 (pp 46-47) -एवमाकृष्टात्मस्फुरणानि भूतानीप च्चैतन्यवत कृमिविशेषान् जीवान् उत्पादयन्ति। तेऽपि ससरन्त कदाचिदमरत्वमुपयान्ति । The last two passages show that the author is here contemplating two kinds of Jivas , (1) those who like ourselves are FETETT and are endowed first with the EAST IT and then later on take the स्थूलशरीर, and (2) those who are निर्वासना and first take the rest and later on, in due course, come to possess the सूक्ष्मशरीर (cp pp 46 47) Besides this, it would seem that the author holds that there is also a third variety of Jīvas whom he calls forat and who are neither purely सवासना nor निर्वासना, but only अन्यवासनया सवासना , cp II 43-45 (pp. 5253) -अथ ये विज्ञानेन मिथ्याज्ञान निवर्त्य कल्पनाशक्तिम् (=ऊर्णनाभिरिव इतरानपेक्ष जगजालरचनासामर्थ्यम् ) उद्भावयन्ति ते नवान् (स्ववासनानुरूपान् ) अपि जीवानुत्पादयन्ति। ते पुनविकृता- वेवाहमहमिति भावयन्तस्तथाभूता प्रकृत्या ससार्यन्ते। काल्पनिकाना भौतिकाना च (जीवाना) समानस्थितौ पर्यवसानम् (Comm यथा भौतिकाना जगदारम्भसमये काल्पनिकत्व पश्चाद्भौतिकत्वम् । तथैतेषाम् )।

·INTRODUCTION 21 p 58, Il 10-11 -आत्मा हि परमेश्वरो यच्चैतन्यवन्तो भौतिकास्तैजसावयवा जीवत्वमभ्युपगच्छन्तो बहिर्मुखतया ससरन्ति । pp 58-59, 11 20-2 -एव परमेश्वरोपासका ध्येय- तादात्म्यमाप्नुवन्तो जीवताहान्या भेदं निरस्यै- कतां प्राप्नुवन्ति। Lastly it is necessary to add similar passages regarding' प्रकृति also They are as follows II 18 ( p 40) -प्रात्मन स्फुरण स्वभावो नित्य प्रकृतिरित्याख्यायते। II 21-24 (pp 41-42) -(1) (प्रकृति.) यदविरत यथा भावयति तदात्मान तथा प्रापयति । (2) (प्रकृतिप्रभावेणैव आत्मा) अहन्तास्पद विस्मरन् यदुत्कट भावयति तत्तदानी पश्यति । (3) सा हि तम् (आत्मानम् ) बध्नाति परिचिता मुञ्चति च। (4) सा हि संस्कृत स्फुरण पञ्चधा करोति । मूतमिव p 51, ll 4-12-अविभक्तावयवाऽविकृता प्रकृति कार्यविरहाद- व्यक्तम्, श्रात्मनो जगदुत्पत्त शक्ति । कार्याण्येव शक्तिमभिव्यञ्जयन्तीति यादृश कार्य तदनुरूपा कर्तरि करप्यते शक्ति । ससारेण कि फल मम भविष्यतीत्यनालोचमान फलमनुद्दिश्यैवा- क्रीडनकमिति पर्यालोचमान आत्मा जगत्करो- तीति प्रकृतिः। किञ्च यावदात्मा न विक्रियते, अन्यथा प्रतीयते, स्वप्रतिबिम्बसंस्कारवशेन न विकरोतीति यावत्, तावत्प्रकृतिळवह्रियते। वढेरोष्ण्यमिवौपचारिक भेदमाश्रित्य 'आत्मन. प्रकृति.' इत्युच्यते ।

·22 INTRODUCTION III 3, 5, 9, 10, 11 (pp 59-63) -तमेव नानाविधं भोक्त- भोगभोग्यात्मना प्रकृति प्रदर्शयति। यादृशमुपासते तादृशादेव तभीष्ट साधयति सा। प्रकृति रुपासकानापन्तरुपास्यगुणानभिन्यञ्जयति। चिर सत्कारपूर्वकोपासनया सा हयु पास्य साक्षात्का रयति । तीवोपासनया सा सत्त्वरजस्तमसा मितरे शीघ्रमेवान्तर्दधाति । These passages are enough to give one an insight into the philosophical ideas of the author For further and critical study of the same, however, the reader is referred to the treatise itself Sarasvati Bhavana, 16th September 1936 M D SHASTRI ·CORRECTIONS 1 यो न (१) (Besides those which are necessitated by misprints, a large number of the following corrections are the result of a further critical study of the text and should be taken as merely suggested emendations?) Page Line Correct reading Incorrect reading 12 *नित्यत्व नित्या' 1 12 "आवश्यकत्व श्रावश्यकताच 2 3 यो न 3 8 स्थितिरेव स्थिरिरेव 4 16 ( The passage-स्वभावत सस्काररहित स्फुरत प्रात्मनश्चैतन्यमहन्तेदन्तातदन्यतराव गाहेयव भवतीति कथमपि स्फुरण न निर्विषय भवितु शक्नोतीति बाहयविषयपरामुखमाभ्य न्तरीयविषयमवगाहत एव चैतन्यमिति न स्वेतरा- नभिमुखता सभवतीति लक्षणान्तर दर्शयति- marked as a and given, without any reference, separate, unnumbered page of the MS is obviously to be supplied before Sutra 6 and should be taken as its introduction) 6 3 *न विषयान्तराणि विषयान्तराणि 6 3 on a 1 an These suggested emendations are marked with asterisk 2 The accusative has got no sense in the context 3 A reference to Sutra III 36 shows that न is necessary here ·24 CORRECTIONS 6 10 8 , Page Line Correct reading Incorrect reading 4 गाहि- ग्राहि 6 5 6 अभावात् अभावात् । 6 8 व्याघ्रीबाला -व्याघ्री बाला 6 9 *सुपण्डितोऽपि स (१= सु)पण्डिताऽपि 6 16 सुखोप सुलोप- 13 प्रकृतिस्थतया प्रकृतिस्थया 9 16 13 3 तद्विपरीतम् तद्विपरीतिम् 13 3 सम्परि- सम्यरि- 15 11 संस्कारा , तथा संस्कारातथा 19 1-2 श्राद्रियते अादियते 20 9 ..दुखा दुख- 21 10 त्वा त्बा 22 7 *प्रतिबिम्बाकर्षण प्रतिबिम्बाकरण 25 11-12 परै पर 26 7 उपकरोति उपकराति 32 2 ५३ 38 9 २४-सत्य -सत्या- 39 2 40 11 विद्वद् विद्धद्- 42 14 प्रकृतिर प्रकुतिर 44 2 -अबाधित -अबाधिता- 44 8 शरीरासदृशं -शरीरसदृशं 45 15 *काल्पनिकानि कल्पकानि 45 18 तोपरज्यते -तोपरभुज्यते(१ = ऽषर ज्यते) 46 8 *वस्तुतां तमसा तामसा 1 सत्, यत्र सत् यत्र 2 1 Cp विषयीकरण तु प्रतिबिम्वाकर्षणम्, p 24 1 19 2 Cp Comr on this Sutra (II 31) ·CORRECTIONS 25 Page Line Correct reading Incorrect reading 46 14 -दीना दोनां 46 14-15 मिलितेषु मिलितेपु 47 15 1ऽवयव ऽवयव 49 9 सत्त्वप्रा सत्त्वा 53 10 ऽऽत्मनि ऽऽमनि 58 13 -ठते घटते 59 4 -प्रशमनो- -प्रशमना- 61 15 -भूतं (१) 61 16 -कलुषे कलुषे (१) 11 -पास्योपा -पास्योपा- 63 19 *विषयासक्तयाऽभि -विपया शक्तयाऽभि 64 3 -3ऽच्छादयति -Sऽश्रयति 64 9 *-नुपासते -नोपासते 64 17 सात्तिव- सात्तिब- 65 9 *विप्लावयन्ते विप्लवन्ते 65 17 समर्पयितुम् समर्पपितुम् 65 17 सकरिता सङ्करिता (?) 65 19 परिहितानि परिहितान 66 1 *श्राचरणीयम् आचारणीयम् 66 18 *आग्रहा- प्राग्राहा- 68 8 *गृहभारा- गृहभारभारा- 70 8 *शिर शिर- 70 18 -मारण -माणा 76 14-16 वेदान्तिन , कपिलवच- वेदान्तिन कपिल- नानि सांख्या , बुद्धवच- वचनानि, सांख्या बुद्ध- नानि बौद्धा , जैमिनिव- वचनानि, बौद्धा जैमि चनानि मीमांसका, निवचनानि, मीमांस- गौतमवचनानि का गौतमवचनानि, 76 18 -हृदया हृदया। Cp सकरिताना on p silo I - 1 ·20 CORRECTIONS Page 77 77 80 83 89 90 91 94 94 Line Correct reading Incorect reading 6 सर्व- सवे- 13 *देहान्तरा देहान्तारा- 1 श्रेयस्कराणि श्रेयस्कारणि 2 विधेयम् विधेथम् 13 -पराडमुखा- -परामुखा- 7 *जीवितु जीवयीत (१) 12 तृपणा 12 *अन्तर्लक्ष्य- अन्तर्लक्ष्यम् , 12-13 (The passage अन्तर्लक्ष्य to गोपिता 1s obviously a stanza and as such should be read as follows अन्तर्लक्ष्यबहिर्टष्टिर्निमेषोन्मेषवजिता। एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रषु गोपिता ॥ 16 वासना बासना - 95 ·उपेन्द्रविज्ञानसूत्रस्य विषयानुक्रमणिका १-उत्तमाधिकारिप्रकरणम् OM १ २. सूत्रसंख्या शास्त्रप्रयोजननिर्देश सुखस्वरूपप्रतिपादनम् विवेकस्य सुखसाधनत्वप्रतिपादनम् विवेकस्वरूपनिरूपणम् विवेकस्य सामान्यफल, तस्य परम्परया सत्सङ्गोन्मुखता यामसत्सङ्गविमुखतायामुपयोगश्च १२-१५ सत्सङ्गस्य महिमा धर्माधर्मयो स्वरूपप्रतिपादनम् २०-२३ धर्माधर्म्यकर्मस्वरूपप्रतिपादनम् २४ दुखस्वरूपप्रतिपादनम् २५-२८ इच्छाद्वेषयोर्दु खसाधनत्वनिरूपण तयो स्वरूपविचारश्च २६-३२ पदार्थानामात्मनि प्रतिबिम्बनकारणनिरूपणम् ३३-३६ प्रसङ्गत आत्मस्वरूपप्रतिपादनम् ३७--३८ उत्तमाधिकारिण प्रति आत्मन साक्षात्करणस्यावश्यकत्वम् ३६--४१ मत्यहङ्कारस्वरूपप्रतिपादनमुखेन इच्छाद्वेषयो कारण निरूपणम् इच्छाद्वेषयो कथ दुखसाधनत्वमिति निरूपणम् विपन्नस्य प्रयतमानस्य विवेकसहकारेण विरक्तस्योप- शान्तस्य च सच्चिदानन्दरूपस्वभावानुसरणम् --- ·28 LIST OF CONTENTS २-मध्यमाधिकारिप्रकरणम् - सूत्रसख्या सम्यग्भाषापरिचयस्यावश्यकता तदुपयोगिता च अध्ययनविषयकोपदेश अध्ययनार्थ समाराधनीयानां पण्डितानां स्वरूपविचार असत्यस्य सर्वथा परिहरणीयत्वप्रतिपादनम् ११-१२ सत्त्वरजस्तमसां स्वरूपनिरूपणमुखेन सत्त्वस्यैव नतु रजस्तमसो समाश्रयणीयत्वप्रतिपादनम् अात्मन स्फुरणस्य स्वभावत्वं तत्तदुपाधिभेदेन अन्त करणत्व मनस्त्व चित्तत्व चेति प्रतिपादनम् १८-२० प्रकृतिप्रभावप्रदर्शनमुखेन तस्या एव श्रात्पनी बन्धमोक्ष हेतुत्वप्रतिपादनम् २१-२३ बन्धप्रकारप्रतिपादनम् २४-२५ स्थूलसूक्ष्मशरीरोत्पत्तिनिरूपणमुखेन जीवस्वरूप प्रतिपादनम् २६-२६ स्थूलशरीरेषु अहमहमितिभावनाया फलप्रतिपादनम् ३०-३२ ईषच्चैतन्यवतां कृमिविशेषाणामुत्पत्तिस्तेषामप्यमरत्व- लाभश्च ३३-३४ सत्त्वरजस्तमसां पृथक्त्वेन प्रभावनिरूपणम् जीवाना प्रकृतिपारतन्त्र्यम् ईश्वरताप्रयोजकत्वेन सत्त्वनिरूपणमुखेन नवानां परवास नया सवासनानां जीवानामुत्पत्त. संसृतेश्च निरूपणम् ४३-४४ काल्पनिकाना भौतिकानां च जीवानां समानस्थिती पर्यवसानमिति प्रतिपादनम् पूर्वशरीरास्तित्वसंस्थापनम् ४६-४६ ४५ ·LIST OF CONTENTS 29 ३-कनिष्टाधिकारिप्रकरणम् सूत्रसंख्या १ २ ३ है ईश्वरस्वरूपवर्णनम् आत्मनो जगत्कतृ त्वनिरूपणम् प्रकृतेजगत्कतृत्वाद्बोधनम् श्रात्मन एव त्रिनेत्रादिवेषेणोपासनया स्वाभीष्टफलप्राप्ते निरूपणम् सात्त्विकादिभेदेनोपासनायाम्ञविध्यम् ६-८ प्रकृतेरूपासनाफलप्रदातृत्वप्रतिपादनम् प्रकृतेरुपाम्यसाक्षात्कारप्रयोजकत्वम् प्रकृतेरेव प्रकृतेनि ग्राहकत्वम् प्रकृतिपरिचय विना विक्षेपस्यानिवृत्ति १२ राजसतामसोपासनाफलनिर्देशमुखेन तान्त्रिकोपासनया विज्ञानविप्लवप्रतिपादनम् १३-१५ तत्त्वविज्ञानार्थमाचार्यसमागमस्याययोग श्रद्धाया वास्त- विकं स्वरूपच अज्ञानपूर्वकं कृतकर्मणा पश्चात्तापहेतुत्वं प्रायश्चित्त न शुद्धिश्च अज्ञानपूर्वक संन्यस्तस्य पुनरपि पूर्वाश्रमग्रहणस्य विधानम् २१-२२ श्राश्रमसामान्यलक्षणम् २३ ब्रह्मचर्यादिचतुराश्रमाणां वास्तविकस्वरूपनिरूपणम् २४-२८ परेषामनुभवेन स्वानुभवमपह्नवानानां पण्डितम्मन्यानामा- त्मविषयक विचाराणां दिग्दर्शनमुपहासश्च २६-३६ विज्ञानाभिमुखताया स्वानुभवस्य च मुक्तिहेतुत्वप्रदर्शनम् ३७-३८ आचार्यलक्षणम् आचार्याभासलक्षणम् श्रेयस्कराणि कर्माणि महतां नाम्नैव स्वानुभवस्यातिरस्करणीयताप्रतिपादनम् ४२-४४

·30
LIST OF CONTENTS
सूत्रसंख्या
अन्तर्बहिश्च समानमाचरन्त प्राचार्या एव विज्ञानेन
परीक्षणपूर्वकं समाराधनीया
विज्ञानरहितस्य तु ईश्वरोपासनैव शरणम्
४५-४६
४-उत्तमाघधिकारिसाधारणोपदेशप्रकरणम्
सूत्रसंख्या
आत्मनो लक्षणम्
सर्वशरीराणामधिष्ठातुरेकस्यात्मन प्रतिशरीरमेक चैतन्यम् २
वृत्तिसन्धिलक्षणम्
वृत्त्यभावलक्षणम्
श्रात्मन कैवल्यावस्थाया स्वरूपम्
चैतन्यस्य देहधर्मत्वखण्डनम्
संस्कारपरिणामविशेषाणां कामक्रोधादीनां निरूपणम्
चैतन्यस्य जीवभावनिरूपणम्
आत्मसाक्षात्कारवर्णनम्
8-१०
शुद्धचैतन्यस्वरूपनिरूपणम्
जन्ममरणपुनर्जननकारणनिरूपणम्
१२
वासनालक्षणमुखेन जीवन्मुक्तिस्वरूपनिरूपणम्
our mms
or or or
Wom

·No text on this page.

·श्रीमान् पण्डितोऽनन्तराममिश्र
विश्वेशपुण्यपुञ्जान्या सिद्धा सर्व मनोरथा ।
तथैव काश्या चरमोऽनन्तरामाद् गुरोर्मम ॥
( स्वामिभास्करानन्द )

·ओ३म् अथ स्वोपज्ञभाष्यसहितम् उपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् सर्वेऽपि मंसारिणः सुखमेव कामयमानाः तत्साधने मोमुद्यमा- नाः सुखार्थमेव दुःखसाधन सम्पादयन्तः सुखानुपलब्ध्या पश्चात्त- पन्तो भ्रान्तकल्पनयाऽन्यथाभावितेषु देवादिष्वात्मदोषमाकलयन्तः धुनःपुनरुत्पद्यमानाः पञ्चत्वमापद्यन्ते । ब्रह्म जिज्ञासवो ब्रह्ममीमासाया, धर्म धर्ममीमासाया, न्याये तु प्रमाणानि, पदार्थान् वैशेषिके, प्रकृतिपु- रुषौ साङ्ख्ये, योग योगे, व्यासादिभिः प्रवर्त्यन्ते । न कैरपि दया- वशंवदैः ससारसागरभयानकावर्तसन्तापमन्तप्तहृदयाना सुखमेव पर्यालोचमानाना पुरस्तादिद सुखम्दि तत्साधनमिति निरूपितम् । सुकृतजनितलोकानां नित्यता, पशुहिंसादेरावश्यकता च, सर्वस्यापि दृश्यस्य रज्जुसर्पस्येव मिथ्यात्व, वेदानामीश्वरकर्तृ- कत्व, भगतः परमाणुकारणकत्वमित्यादिषु तत्र तत्र प्रासङ्गि- केषु विषयेषु परस्पर विरोधमाकलयन्तः, प्रासङ्गिकमिति परस्पर- विरोधकलङ्कमविगणग्य श्रद्दधाना अपि सुखार्थिनः, प्रासङ्गिक- मित्येव सुखनिरूपणमुपेक्ष्यायासविकलास्ततस्ततः पराङ्मुखा पैनो न सुख प्राप्नुवन्ति । एकोऽपि नेदृशो मार्ग उपदिष्टो लेन ·२२ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । गच्छन् भ्रान्तपदवी न प्रपद्येत । एकमपि न तादृश मत यन्न परम- तैराक्रम्यते । नैकोऽपि तादृश उपदेशो यो न कपटलेशेनापि ला- छयते। कः खलु तादृशः पण्डितो यो न(?) परमतमात्ममतमीक्षते। के वा तादृशमुपदिशन्ति यादृश सुविजानते । के परिचिन्वन्ति पुण्यपापे । विरला हि महान्तः प्राणाधिक प्रिय सत्यमीक्षन्ते । एव परेष्वनुकम्पितहृदयः प्रशान्त दान्तमुपरत तितिनु श्रीमदनन्तराममिश्रमाचार्यवर्य प्रपन्न उपेन्द्र आत्मविज्ञानमेव सूत्रयति- अथ सुखदुःखतत्साधनानि ॥ १ ॥ अथेति असत्यतत्पक्षीयेष्वनुकूलभावनोन्मूलनानन्तरम् । यावन्तो हि विषया महर्षीणा परस्परविरुद्धभाषयोपनिबद्धाः स्वानुभवपदवी- मनारूढा व्यामोहमनाप्तता वा निरूपयन्ति, यावन्तश्च विषयाः क चित्सुखसाधनत्वेन कचिद् दुःखसाधनत्वेन च निरूपितास्तेषु ये दुःखसाधनत्वेनैव स्वानुभवमारोहन्ति, तादृशाः सर्वेऽप्यसत्यपक्षीयाः। सुखं दुःख तयोः साधने चोपदिश्यन्ते ॥१॥ ननु यत्तिय तत्सुखमिति सुप्रसिद्धम् । तथा च प्रियाः सर्वेऽपि देहदारसुतादय उपभुज्यमानाः शब्दादयो विषयाश्च सुखमिति लौकिक, तथा यस्मै सर्वाणि यन्न कस्मैचिदिति शास्त्रीय लक्षण- मुपेक्ष्य कुतो लक्षणान्तरमुच्यते । प्रियत्व प्रीतिविषयतेति प्रथम सु- खसाधने, द्वितीयमात्मन्यतिप्रसक्त्यातिव्याप्त, तथाऽऽत्मनः सुखमा- त्मा वा सुखमिति विवादो दुर्निवार इत्यादिपर्यालोचनात् । अतो ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । निखिललक्षणानुरूप लक्षयति- आत्मनो निर्विषया स्थितिः सुखम् ॥ २॥ आत्मन इति । श्रोत्रेण वीणादिशब्दोपलब्ध्या, त्वचा रामादि- मृदुतमस्पर्शालिगनेन, चक्षुपा सरसरूपालोकनेन, रसनेन नूतनद्रा क्षादिरसास्वादनेन, घ्राणेन पाटीरपरिमलादिगन्धावाप्त्याऽऽत्मा प्रसीदति । एष प्रसादः सन्तोष एव भवितुमर्हति, आहोस्विदेष वि- षयानन्दः निखिलविषयस्पृहाप्रतिबन्धोपलक्षिततणावस्था वा । इत्यादिनाऽऽत्मनो निर्विपया स्थिरिरेव निरूप्यते ॥२॥ न केवल शब्दादयो हि पञ्च विषया उच्यन्ते, अपि तु यदभि- मुखो भवत्यात्मा ते सर्वेऽप्यात्मादयः । तथा च निर्विपयस्थितेरात्म- नो जडत्वाभिव्यञ्जकतया जडत्वदशाया सुखनिरूपणं दुःशकमिति लक्षणान्तर मूत्रयति- स्वाभिमुखं वा स्फु रणम् ॥ ३॥ स्वाभिमुखमिति । स्वमात्मानमभि मुख सारूप्य प्रतिबिम्बग्रा- हिता वा यस्य तत् स्फुरणम् । वढेरिन्धनानुरूपा ज्वालेवात्मनो वि- पयानुरूपं चैतन्यम् । शब्दादिवाह्यविषयपराङ्मुखतयाऽवाइमुखत्वेन विषयान्तरानुपलब्ध्या वह्निज्वालयोरिवाभेदेन चेतनचैतन्ययोर- भेदाध्यवसायेन स्वाभिमुख स्फुरण वा सुखम् , चैतन्यस्य सविषय- कत्वावश्यम्भावात् ॥३॥ यदभिमुखो भवत्यात्मा स एव विषयश्चैतन्यमाकर्षन्मतिबि-

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
म्वति, नहि निखिलविषयपराङ्मुखस्यात्मनश्चैतन्यमाविर्भवति, निरि-
न्धनस्य वरिख ज्यालेति शङ्कमान प्रति लक्षणान्तरमुपदिशति-
स्वसमानाकारं ॥४॥
स्वसमानेति । स्वेनात्मना समानस्तुल्य आकारः स्वरूप यस्य
तत् । यं हि विषय प्राप्य सन्तुष्यस्ततोऽन्य न यावदभिलष्यति ता-
वदात्मन्येव शाम्यति । न(१) सुखमनुभवन्नात्मा स्वसमानाकार
स्फुरतीति स्वसमानाकार स्फुरण वा सुखम् ॥ ४ ॥
चैतन्यस्य सविषयकत्वावश्यम्भावेन निविषय स्फुरणं न स-
म्भाव्यते, अलम्बुव्या सर्वतः पराङ्मुखस्यात्माऽपि विषयो न स-
म्भवतीति प्रकारान्तरेण लक्षयति-
इतरानभिमुखता वा ॥ ५ ॥
इतरेति । स्वेतरस्मिन्विषये योऽभिमुखताविरह आत्मनस्तद्वा
सुखम् । यदा केऽपि विषया नात्मानमभिमुखयन्ति, स्वभावतो हि
सस्काररहित स्फुरति, तदैव सुखमनुभवतीति स्वेतरसकलाभिमुख-
ताराहित्य वा सुखम् ॥ ५ ॥
इच्छादिपारतन्त्र्यराहित्यं वा ॥ ६ ॥
इच्छादीति । आदिनेच्छापरिणामविशेषारागद्वेषादयोगृह्यन्ते ।
तत्यारतन्त्र्यन्तु तदनुरूपवर्तनम् । तस्य राहित्यमभावो वा
सुखम् ॥६॥

·५ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । नहि कोऽपि स्वतन्त्रः पुरुषः स्वेच्छामतिक्रम्य चेष्टते, नापि परतन्त्रः परेच्छामित्युभयथाऽपीच्छानुरूपमेव वर्त्तनमुपलभ्यते । नापीदृशः कोऽपि विश्रूयते यदिच्छति तदर्थ यो न यतते । प्रयतमा- नो हि कायिक वाचिक व्यापारमाश्रयते । अशक्यादेवेष्यमाणादुपर- मति । मुह्यस्तु तदर्थमपि यतते सन्तपति विभ्रमति चानेकधेत्यत इ- च्छादिसत्त्वे तत्पारतन्त्र्य दुर्वारमिति निखिललक्षणानुगत लक्ष णान्तरमनुशास्ति- इच्छाधनुद्भवो वा ॥ ७॥ इच्छाधनुद्भव इति । अभिलषितविपयं प्राप्य तेन यावत् सम- यं प्रसीदन्सन्तुष्यति, विषयान्तर नावगाहते, तावत्समयमभिलषि- तविषयेच्छादिविनिवृत्तिभावीच्छाद्यनुद्भवाभ्या विस्पष्टमनुभाव्यते सुखमितीच्छाधनुद्भवो वा सुखलक्षणम् । यद्यभिलषित विषय प्राप्यैव तूर्ण विषयान्तर कामयेत तर्हि कि तेनाभिलाषेण साधितम् । न किमपीति चेदुच्यते । तहि निरर्थकत्वान्न पुनरभिलाष उपतिष्टेत । मोपतिष्ठतामिति चेदुच्यते । तर्हि, अङ्ग!, अनुमूलबुद्धिःप्रतिबध्यताम् , अमृतमिव विषं पीयताम् । अथ स्वभावतो हि स्फुरन्नात्मा यं कञ्चन विषयीकरोति । तेषु यमनुकूलतया विषयीकरोति तेन सस्कृतस्तमभिलष्यति । ततः स्वशक्य मत्वा तदर्थ प्रयतते । अनुकूलतया विषयीकरणश्च- सुखमनेन मम भवेदित्येवप्रकारेण विषयप्रतिबिम्बग्रहणम् । अथेच्छाधनुद्भवदशायामात्मनो निर्विषया हि स्थितिः, विशे- .

·ao . सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । षेण सिनाति बध्नात्यात्मानमिति योगार्थविरहात् । स्वाभिमुखमेव स्फुरणमन्तर्मुखत्वात् । अभिलषितविषयविमुखमात्मभूतमेव स्फुरणं विषयान्तराण्यभिव्यञ्जयन्तीति स्वसमानाकारमेव स्फरणम् । अभिलषितविषयपराइमुखमन्तर्मुख विशेषानवग्राहिचैतन्य यावदा- त्मनि शाम्यति नास्ति तावदितराभिमुखता, इच्छादेरभावात् , कथं तत्यारतन्त्र्यमिति ॥७॥ किं तत्तदभिलषितविषयाः स्वनिष्ठ सुखमात्मने समर्पयन्त्यन्य- तो वा कुतश्चित् । आये, चिरविघटितव्याघ्री बालावलोकनेन, त प्रति तन्मातेव, सोल्लास स(१=सु)पण्डितापि कुतो न प्रवर्तेत । द्वितीयेऽपि, विषयातिरिक्तो नास्ति किमन्यशब्दार्थ इति स एव व्याघातः। नाय व्याघात उभयत्रापि भवितुमर्हति, दृष्टान्ते वैषम्यात् । यदभिलषितो व्याघ्रिपुत्रः सतप्रति प्रवर्तेत, नाना(? नान)भिलषन् । महानय व्यामो- होभिलाषेण विक्रियते विषयोऽन्यता च प्रतिपद्यत इति । किमभिला- पेण विषयेषु सुखमुत्पाद्यत इत्युच्यते । यतोऽभिलषिता एव विषया आत्मान प्रीणयन्तीति। नैतद्युक्तम् । अभिलापनिवृत्त्यनन्तरमेव सुखो- पलब्धः। सुलोपलब्धावभिलाषनिवृत्तेः प्रयोजकत्वात्। कथन्तय भि- लषितविषयप्राप्त्यनन्तर सुखमनुभवत्यात्मेति । कि तदानीं विषयत- या सुखमवगाहत उत सुखात्मतया प्रकाशते । नाद्यः, विषयविषयिणो- भेदानुपलब्धेः । अन्तरेण भेदं विषयीकरणानुपपत्तेः । कि द्वितीयो रज्जुसर्पवद् भ्रम आहोस्वित्पमा । भ्रमश्चेद्विज्ञानेन निवर्त्यताम् । प्रमा चेत्कुतो नाङ्गीक्रियते । यद्यात्मैव सुख, कुतः क्षणिकत्वं तत्रोपलभ्यते । पोहो- ·७ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । स्विदहमाकारवत् कदाचित्सुखात्मनाऽप्यात्मनः स्फुरणम् । इद- मत्रावधेयम् । यथाऽन्तर्मुख चैतन्यमहन्तावगाहि भवति तथैव सुखावगाहीति । तद्य हम्भावस्येव कुतो न सुखस्य सार्वदिक- त्वम् । महानय व्यामोहः। सुखस्यैव सार्वदिकत्वेनाहम्भावस्य कादा- चित्कत्वात् । तथा चाहम्भावस्य सार्वदिकत्ववत्सुखे क्षणिकत्वं भ्रमः । कथन्तर्खेष भ्रमो निवर्तेत येन नित्य सुखमुपलभ्येतेति सुख- साधनत्वेन भ्रमनिवर्तनोपायमुपदिशति- तस्य साधनं विवेकः ॥८॥ - तस्येति । प्रमादिनो हि साधनक्लेशमसहमानाः साधनसम्पादन- मुपेक्ष्य साधयितुमशक्नुवन्तः परैः साधितमेवोपभुञ्जते, स्वातन्त्र्यस- मर्पणेन परतन्त्रा असमर्था इव सन्तपन्ति च । तथा विचित्रमिद मया सङ्कल्पितम्, वस्तुता प्रतिपद्यता प्रियतमेय मम प्रकृतिर्यया विक्रीडित- मिद वस्तुता प्रतिपत्स्यते, इत्येवमादरपुरस्सर जगत्प्रवाहस्थिरीकरण- भावनया सच्चिदानन्दस्वरूपपराड्मुखः ससारी भवन्नीश्वरता जहावा- त्मा । ततोऽत्यन्तबहिर्मुखतया विस्मृत्य सच्चिदानन्दस्वरूपमात्मवि म्बमाश्रयपरिच्छिन्नान् खण्डशः प्रतिबिम्बभूतान संसारिणो जीवा- नेव विषयभूतान् स्वरूपत्वेन निश्चिनोति । जीवाश्च विम्बभूतसाक्षिपर- मात्मपराङ्मुखा बिम्बविषयभूत परिच्छिन्न परस्परभिन्न ससारिण- मेवात्मान विजानन्तः संसरन्तीत्येव प्रवर्द्धमानविपदसाधारण- कारणं न परिचिन्वन्ति ॥८॥ विशेषेण व्यक्तीभावेन विनक्ति पृथग्भवति, इतरभेदेन भा- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । सते, इति विवेकेन कथ सुखमुत्पोत, अभिलषितविषयमाप्त्यनन्तर विवेकानभिव्यक्तः । अथ तत्र यदि भ्रमनिवर्तनद्वारा सुखसाधनत्व निरूप्येत, व्यापारवदसाधारणकारण सावनम् , व्यापारो भ्रमनि- वर्त्तनम् ; तर्हि भ्रान्ताना न सुखमुत्पद्येत। कथङ्कार घटेत जीवन तेषाम् । इत्यादिमसमञ्जसमवेक्ष्य त लक्षयति- स ततस्तत उपकारापकारसमीक्षणम् ॥ ६ ॥ स ततस्तत इति । प्रथमस्तच्छन्दः पूर्वोपस्थितपरामर्शकः, द्वितीयौ तत्कालोपस्थितपरामर्शकौ । तत्तदुपस्थितविषयेभ्यः प्राप्तयोरात्मन उपकारापकारयोः सम्यगीक्षण सशयविपर्ययराहित्येन परिचयन विवेकः । यावद्यत उपकारबुद्धिस्तावदेव तत्राभिलाष. । अभिलषित- विषयप्राप्तेः परमभिलाषनिवृत्तावुपकारबुद्धया क्षण प्रकृतिस्थतया संसारभ्रमनिवर्त्तनेन सुखमनुभाव्यते । तथा द्विष्टविषयादुपतिष्ठमा- नादेव पराङ्मुखत्वेऽपकारान्मुक्त इति बुद्धया क्षण प्रकृतिस्थया विक्षेपनिवर्तनेन स्वास्थ्यरूप सुखमनुभाव्यते । तथा चाभिलषितवि षयप्राप्तावभिलापनिवृत्तेरपकारिषिषयोपस्थितौ द्वेषनिवृतेश्च पर- मयमुपकार इति मुक्तोऽपकारादित्युभयविधविवेकेन भ्रमनिवृत्त्या सुखमनुभाव्यते ॥६॥ ये च तात्कालिकसुखेनात्मान प्रीणयन्तोऽभिलपितविषयाः पश्चात्सन्तापयन्ति । तत्र दुःखसाधनतामवेक्ष्य विवेकपराङ्मुख प्रति तदेव लक्षण विस्पष्टयति- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । है आत्मानं किमुपकरोति किमपकरोतीति पर्यालोचनम् १० आत्मानमिति । किमिति सामान्ये नपुसकम् । तात्कालिकसुखेन१ तत्तदिन्द्रिय प्रीणयन्तोऽभिलषितविषया नात्मानमुपकुर्वन्ति । तथा तत्कालं प्रीणयन्तोऽपि बहवोभिलषितविषया इन्द्रियमपकुन्ति । तथा चात्मानमुपकुर्वतामपकुर्वता च पर्यालोचनमेव ततस्तत उपका- रापकारसमीक्षणम् । एतेनात्मन्युपकारापकारसमीक्षण विवेकः, न विन्द्रियेष्विति निर्गतम् ॥ १० ॥ अथ शब्दादयः सर्वेऽपि विषयाः प्रकृति विकुर्वन्त उपकारा- पकाराभ्या न साक्षादात्मान विकुर्वन्ति । किञ्चात्मानमपरिचिन्वता विवेको नोदियात् । परिचितात्मान प्रति तस्य वैयादुपदेशो वृथा स्यात् । ये चात्मानं न परिचिन्वन्ति ते कथङ्कार तत्रोपकारापकारौ समीक्षेरनिति लक्षणान्तरमुपदिशति- कोऽयमुपकारोऽपकारो वा केन कृत इत्यन्वयव्य- तिरेकाभ्यां स्थिरीकरणम् ॥ ११ ॥ - कोऽयमिति । अयं विषयोपलब्ध्यनन्तर रागद्वेषनिवृत्तावनुभूयमा- नः। कः स्वस्थतायाः क्षणिकत्वेन विषयस्यातिसूक्ष्मत्वेन च झटिति निश्चेतुमशक्यतया संशयितः । उपकारो विषयपराड मुखतया स्वाभि- मुखत्वेनानन्दाविर्भावः, आहोस्विदपकारो रागद्वेषप्रयोजकतया पुन जन्मादिहेतुः, केन रागेण द्वेषण विषयेण परेण वा कृत इत्यन्वय- २ उ०वि० ·१० सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । व्यतिरेकाभ्याम् । येनैव यदुत्परते तयोरन्वयः, येनेव विना यन्नोत्पद्यते तयोरभावप्रतियोगिनोर्व्यतिरेकः। ताभ्या भावाभावावस्थयोः सश- यनिराकरणेन प्रत्यक्षानुभूयमानपरिचयस्य स्थिरीकरणम् । सशयेन चञ्चलः परिचयस्तन्निवर्तनेन प्रयया स्थिरीक्रियते ॥ ११॥ अथ प्रकृत व्यवस्थाप्यते । सुखवेनालम्बुद्धित्वेन च सुखविवे- कयोः साध्यसाधनभारनिश्चयेऽपि, जीवाना तारतम्येन सुखोपलब्ध्या, यादृश सुख तादृशो विवेकस्तस्य साधनमिति तारतम्येन लक्ष्यता- वच्छेदकस्यैकत्वेऽपि विवेकस्यानन्त्यान्नैकेन लक्षणेन भवितु शक्य- ते । किञ्च वस्तुतो न सुखत्वेन साध्यसाधनभावस्तस्य नित्यत्वात् । किन्तु सुखपरिचयत्वेन । यादृशो विवेकस्तादृशःसुखपरिचयः, ताह- शस्तदर्थ प्रयत्नः । तथा च भ्रान्ताना भ्रमात्मको विवेकः सुखपरि- चयश्च, विदुषा प्रमात्मको विवेकः सुखपरिचयश्चेति मुक्तये नित्य- सुखपरिचायको विद्विवेको लक्षित इति ॥ तथा च कथमनेन विवेकेन नित्य सुख परिचीयत इति निरू- पयन् केनेति विवेकाशस्य फल तावदभिव्यञ्जयति- उपकर्ताऽभिमुखयत्यपकर्ता हि पराड्मुखयति॥१२॥ उपकतेंति । अयमुपकार इति जानतोपकर्ता विज्ञायते । विज्ञायमा- न उपकर्तोपकार जानन्तमात्मानमभिमुखयति, प्रतिबिम्वितः सस्क- रोति च । सस्कृतश्चात्मा पुनः पुनरुपक रमपेक्षते । तथाऽयमपकार इति जानताऽपकर्ता विज्ञायते । विज्ञायमानोऽपकर्ताऽपकारं जानन्त ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ११ स्वभावतोऽभिमुखमात्मान प्रतिविम्वितः सस्कुर्वन्विद्वेषमुत्पादयन्परा- इमुखयति । विद्वेष महान्त रिपु जानन्नात्माऽमुतो विभ्यविद्वेषविष- यमुपेक्षत एव ॥ १२ ॥ विवेकिनामुपकर्तुरपेक्षयापक रुपेक्षया च कि भवतीति त- योफल दर्शयति- चिरं सत्कारपूर्वकनिरन्तरविवेकाभ्यासेन हि- ताहितसंस्कारो दृढतमो भवति ॥ १३ ।। चिरमिति । अनेन बहिर्मुखतानिरोधेन महानुपकारः क्रियते, नित्यसुख परिचाययिष्यत इति करिष्यते चेति सत्कारपूर्वकेणोप- कारदृशा निरन्तरेण चिरं बहुकाल विवेकस्याभ्यासेन पुनः पुनरनु- ष्ठानेन हिताहितसस्कार आत्मनि हितात्मनोपकर्ताऽहितात्मनाऽपक- र्चा प्रतिबिम्बितो भवति । उपक हितरूपेण, अपकर्तुरहितरूपेण (प्रति + )बिम्बो भवति । प्रतिबिम्बनेनैवात्मनि मस्कारः स दृढतम., अतिशयेन दृढः, पुनः पुनः प्रतिबिम्बनेन विस्पष्टः, पदे पदे स्मारको भवति ॥१३॥ ननु पदे पदे स्मरणेनोपकर्तरि रागोऽपकर्तरि विद्वेषोऽवश्य म्भविष्यतः, याभ्या नियन्त्रितो जन्मादिसस्कारमनुभवन् पदे पदे सन्तपतीति कोतो(?=कुतोऽनर्थमुपदिशतीति तत्राह- दृढतमो हि संस्कारस्संस्कारान्तरमन्तर्दधाति १४ ·१२ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । दृढतम इति । दृढतमो हि प्रमात्मकः सस्कारोऽप्रमात्मक सस्का- रान्तरमन्यसस्कारमपकर्त्तरि प्रीतिजनकमुपकर्तरि विद्वेषजनक महा- मोहमहिम्ना प्रातिपदिकाभ्यासेन सुदृढमन्तर्दधाति फलपतिवन्धेना- त्मन्येव स्थापयति । नासावुद्धोधकविरहेणात्मान किमपि कर्तुं शक्नो- ति। आहारविरहण देह इव चरमदशा गमिष्यति न पुनरुत्पद्यते॥१४॥ विपरीतसस्कारान्तर्वानफल दर्शयति- ततः सत्सु प्रवर्तत इतरतो निवर्त्तते ॥ १५ ।। तत इति । दृढतमेन सस्कारेण शनैः शनैर्विपरीतसस्कारनि:- शेषीकरणात्परमभ्यासवशेनाचकितहृदयः सत्सु, प्रमागोचरतयाऽबा- धितविषयेषु सत्स्वरूपषु, सचिदानन्दलक्षण नित्यमात्मानमात्मत्वेन साक्षादनुभवत्सु, सदेवास्मीति कृतनिश्चयेषु, महात्मसु पण्डितेषु प्रवर्तते । कायेन वाचा चेतसा चारम्भ विधत्ते । कायिक वाचिक मानसिक च सर्वारम्भ सत्सम्बद्धमेव कुरुते । तथेतरतोऽसतोऽन्य- थाभूताद् , भ्रान्तिविषयात् , सत आत्मनो भिन्नमसन्तमात्मान विजानतः, मोहाक्रान्तहृदयाद् राजसतामसात् ससारिणो निवर्त्तते । न तस्मिन् कायिक वाचिक मानसिक चारम्भ करोति । दृढ- तमाभ्याससस्कारवशेन विवेकानुरूपमेव सर्वदा चेष्टते । न तु कदा. ऽपि कुत्रापि कथमपि क्षणमपि विवेकात्पराङ्मुखो भवति ॥१५॥ सत्प्रवृत्तेरसाधारणफल दर्शयति- सत्सङ्गमहिम्ना सन्तमसन्तं च सम्परिचिनोति ॥१६॥ -

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
१३
सत्सङ्गेति । सता सङ्गः । इमे सन्त इति भावेन सत्त्वगुणप्रधानाना
महात्मना निरन्तरसहवासः। तस्य महिन्ना प्रभावेण सन्त सत्त्वगुण-
प्रवान महात्मान प्रमाविषय वा तद्विपरीतिमसन्त च सम्यरिचिनोति ।
निरन्तर सह वसन्नेव सद्दधानः (१ श्रद्दधानः), प्रात्यहिककृत्यमवलो-
कमानः, कायेन वाचा चेतसा च समाराधयन् , प्रसादाभिमुख महा-
त्मानमवलोक्य, सम्प्रश्नादिना प्रतिपद सशयनिवर्त्तनेन, तदाचारेण
तदुपदेशेन चात्मनि पवित्रता सम्पादयस्तदनुकम्पया कृतपवित्रबुद्धया
सद्गुणान् सत्वगुणकार्यभूतानसद्गुणान् राजसतामसगुणान् स-
म्यक् परिचिनोति । सद्गुणासद्गुणसम्परिचयेनैव सद्गुणानव-
लोक्य सन्तमसद्गुणान(? + वलोक्या)सन्त च सम्परिचिनोति । न
कदापि विज्ञानरहित बकवत्समाहित निर्दय जटादिना कृतविचित्रवेष
दाम्भिक महात्मान विजानाति ॥ १६ ॥
सत्सङ्गमहिन्ना सम्परिचितसद्गुणासद्गुणफल दर्शयति-
सम्परिचयः प्रवृत्तिनिवृत्ती द्रढयति ॥ १७ ॥
सम्परिचय इति । सद्गुणासद्गुणसम्परिचयः परमानन्दानुकू-
लतया सम्परिचितेषु सत्सु प्रवृत्ति, कायिकं वाचिक मानसिक चारम्भ,
परमापदनुकूलतया सम्परिचितेभ्योऽसद्भ्यो निवृत्ति, कायेन वाची
मनसा चात्मनः पराङ्मुखता च, दृढा परैर्वाधितुमशक्या करोति॥१७॥

·१४ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
प्रवृत्तिनिवृत्योर्डढतायाः फल दर्शयति-
सत्सु प्रवर्त्तमानः सत्यमसत्स्वसत्यं प्रति-
पदं वर्द्धयते॥१८॥
सत्स्विति । सत्सु र प्रवर्त्तमानः सत्यं विज्ञानानुरूप कायेन वाचा
चेतसा च मोहादिरहित वर्त्तन, तथाऽसत्सु विज्ञानविपरीत कायेन
वाचा चेतसा च मोहादिकैकर्येण वर्त्तनमसत्य प्रतिपद वर्द्धयते । आ-
यासद्धि विनाऽपि द्विगुणीभवनरूपेण भयविधव्यवसायस्यैकवि-
धीकरणेनेतरविलयसाधनेनाल्सीयसा समयेन पूर्णमेधयते ॥१८॥
क
शक्तो हि स्वसाध्य साधयते । शक्तिश्च विपक्षविलयेनैवोबु-
ध्यते । विपक्षविलयश्च स्वसमृद्धया पराभ्युदयसाधननिवृन्या सम्पद्य
ते । इत्येव सति हि स्वसाध्यसिद्धया समेधते । इति समेधितयोः
सत्यासत्ययोः फल दर्शयति-
विवृद्धं सत्यमधर्मादसत्यं धर्मानिवारयति ॥१६॥
विवृद्धमिति । लोको यथा पुत्रपौत्रप्रपौत्रादिबहुसमृद्ध्या विव
ईते, इत्येव शोचसन्तोषतितिक्षाश्रद्धाभक्तिप्रभृतिभिर्विद्ध सत्य-
मधर्मात् , तथा मोहरागद्वेषाभिमानलोभप्रभृतिभिर्विद्धमसत्यं धर्मा-
निवारयति । कथञ्चिदुपजायमानमुत्साह प्रतिबध्नाति । उत्साहसाध-
नात्पराङ्मुखयति, बलादात्मान भीषयति च ॥ १६ ॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । ननु सत्यादयो धर्मा अमत्यादयो ह्यधर्मा इति सुप्रसिद्धमुपेक्ष्य धर्मा अधर्माश्च केऽभिप्रेयन्त इत्याह- - प्रसादयन्ति ये ते धर्मा ग्लानि जनयन्त. पश्चात्तापयन्ति ये तेऽधर्माः ॥ २०॥ प्रसादयन्तोति । य आत्मान प्रसादयन्ति, आत्मनः प्रसादमुप- जनयन्ति । सस्कारविशेषा विक्षेप विनिवत्तयन्तः प्रतिक्षणमात्मानमुप- शमयितुमीहन्ते, प्रकृतिस्थ कुर्वन्ति । यथा वह्नयादिना मलापनयनेन सम्पादिताः सस्कारा धातूनभिज्वलयन्ति प्रकृतिस्थान् कुर्वन्ति तथा ते ह्यात्मनो धर्माः । ये च तत्काल ग्लानि जनयन्ति, हर्षक्षय कुर्वन्ति, आत्मनः प्रसादमपहरन्ति, मालिन्य सम्पादयन्ति, कृतहिसा- दिसस्कारातथा तत्काल सुखयन्तोऽप्यनध्ययनादिना मूर्खतासम्पा दनेन सम्पादिता विपरीतविज्ञानसस्काराः, अहिते हितज्ञानसस्काराः, हितेऽहितज्ञानमस्काराः पश्चात्तापयन्ति, फलप्रापणदशायामुद्वेजय- न्ति, ते सस्कारविशेषा अधर्माः ॥ २० ॥ अथ विविधविषयोपभोगसञ्जनितसस्कारा विविधनवनववि- षयान्तरोपभोगसम्पोदनाभिमुखमेवात्मान विदधतस्तदाशादिजनि- तविविधविपदमाच्छादयन्तो विपत्साधनेनैव सम्पादिता सपदमाक- (१+ज) यन्तो महामोहमहिन्ना शूकरादिशरीरतादात्म्याभिनिवेशेन तत्तच्छरीरस्वभावानुरूपं प्रसादयन्त्येवेति तेऽपि कि धर्मा इति लक्ष- ·१६ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । णान्तरविधयोक्तलक्षणमनुगमयति- विवेकफलानि मोहफलानि ॥ २१ ॥ विवेकेति । नते धर्मा । विवेकफलानि धर्मा भवन्ति । विवेकस्य फलानि, विवेकः फल येषा तानि वा । सामान्यदृशा प्रयुक्तमन्तरङ्ग नपुंसकर विशेषदृशोपस्थित पुस्त्व न बाधते, बहिरङ्गत्वात् । अन्यथा शब्दापशब्दान्यतगनुशासननियमप्रसङ्गे "शक्य चानेन श्वमासादिभिरपि तुप्रतिहन्तुम् । तत्र नियमः क्रियते । इद भक्ष्य- मिदमभक्ष्यम्" ( महाभाष्पे पस्पशाहिके ) इति महाभाष्य न सङ्ग(१+च्छते । अत्रापि तत्पुरुषो बहुव्रीहिर्वा । उभयत्र बहुव्रीहिरेव वा ॥ २१ ॥ धर्माधर्मप्रतिबन्धकत्वेन सत्यासत्ये निरूप्येदानी धर्माधर्मयोर- समवायिकारणता निरूपयितु तयोर्लक्षणान्तरमुपदिशति- ये सत्यं ये चासत्यमुपजीवयन्ति वा ।। २२ ॥ ये सत्यमिति। अस्तीत्याकारकमतीतिविषय सन् । सतो भावो, येन रूपेण सत्पतिभासते तत्सत्यम् । अभिनयेनेन्द्रियेणान्तःकरणेन च यत्पत्याय्यते, तत्प्रतीतिविषयतयाऽनुरक्तमेव यत्कायेन व्यवहि- यते, वाचा निगद्यते, अन्तःकरणेन बुध्यते, तत्सत् । सदविरहित कायेन वर्शन कायिक, वाचा निगदन वाचिकं, मनसाऽनुचिन्तन मा- नसिकमित्येव त्रिविध सत्य य उपजीवयन्ति, विना न भवन्ति, ते ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । १७ धर्माः । तद्विपरीतमसत्यमन्यथा कायादिभिर्वर्तन निगदनमनुचिन्तनं य उपजोवयन्ति तेऽधाः ॥ २२ ॥ असमवायिकारणमुखेन परिचाय्यासाधारणफलमुखेन परि- चाययति- ये प्रीणयन्त्यात्मानं ये च बध्नन्ति वा ॥ २३ ॥ ये प्रीणयन्तीति । आत्मान ये प्रीणयन्ति तर्पयन्ति । सच्चिदा- नन्दतत्स्वरूपाभिमुखीकरणेन तस्मै परमानन्द समर्पयन्ति। निखि- लविषयसस्कारोबोधनशक्तिरूपकषायपरिशोग्नेन पवित्रता ह्यात्मा- नो(? ह्यात्मनो)धर्मः। तस्य फलमलम्बुद्धया यथावत्परिचयो विवेकः। तथा च धर्मा एव विवेकेन विषयेभ्यः पराङ्मुखयन्त आत्मान प्रीण- यन्तीति। ये च प्रियतमभोज्यसमर्पणमिषेण तृणाच्छन्नगर्ने निपातितं मत्तदन्तिनमिवाज्ञानाच्छन्नससारसागरे निपातित मोहेन रज्ज्वा ब- ध्नन्ति, जन्मादिविविधविपदमनुभावयन्ति, न कदापि मुश्चन्ति, पतिपदं व्याकुलयन्ति, ते विविधविषयानुरागमालिन्यभूतसस्कारा अधर्माः ॥ २३ ॥ - तथा च धर्मसिद्धयर्थमधर्मनिटत्यर्थ च कथ वर्तितव्यमिति तपोः साधनभूतानि कर्माणि लक्षयति- प्रायासयन्ति प्रीणयिष्यन्ति कर्माणि धर्म- मितराणीतरमुपकुर्बन्ति ॥ २४ ॥ उ०वि०१

·१८
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
आयासयन्तीति । प्रायासमात्मनः प्रयत्न कुर्वन्ति, जनयन्ति,
तथाऽस्मान प्रीणयिष्यन्ति तयिष्यन्ति, श्रुतिस्मृतिमूत्राद्यध्ययना-
दीनि कर्माणि धर्मम् । इताणि श्रुतिस्मृतिमूत्रायध्ययनादिविरुदानि
व्यभिचारादीनि कर्माणि इतरमधर्ममुपकुर्वन्ति । सत्समागमादिसाध-
नसम्पत्या कारवधूटीसमागमादिसाधनसम्पत्त्या तत्तदनुरूपसाम-
श्री सम्पादयन्ति ॥ २४ ॥
एव चतुर्विशत्या मूत्र सुख तत्साधनं तदुपयोगीनि चोपदिश्य
दु.खतत्साधनतदपयोगिमकरणं निरूपयन्दुःखलक्षण सूत्रयति-
सविषया स्थितिदुःखम् ॥ २५ ॥
सविषयेति। प्रतिक्षणमभिमुखीकरणेन सचिदानन्दतत्स्वरूपात
पराडमुखयन् स्वस्मिन्नेव विशेषेण सच्चिदानन्दतत्स्वरूपावरणेन
सिनाति बध्नाति विषयिण परोति, असज्जडदुःखस्वरूपप्रतिबि-
म्व ग्राहयित्वा स्वस्य विनाशेन विनाशिनं चैतन्यविषयत्वेन जई
दुःखेन दुखिनमात्मानमात्मनाऽनुभावयतीति विषयो वेद्यपदार्थः ।
तेन सह वर्तत इति सविषयाऽऽत्मनः स्थितिर्दुःखम् ॥ २५ ॥
विस्मृतानुसन्धानादिदशायां स्मृतिविरहसमकाल सविषय-
स्थितेरभावेऽपि महद् दुःखमुपतिष्ठत इत्येतदव्याप्तमिति लक्षणान्तर
सूत्रयति-
-
पराङ्मुखता वा ॥ २६ ॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । १६ - पराङ्मुखतेति। पर सच्चिदानन्दविलक्षण मञ्चति पूजयत्यादि- यत(?) इति पराक् चैतन्यम् । तादृश रैतन्य मुख प्रधान यस्यात्म- नस्तद्भावः पराड्मुखता वा दुःखम् ॥ २६ ॥ कदाचिदकस्माद्विषीदति, कथमपि विषादकारण न परिचि- नोतीत्यनेनापि सन्तपति, किमपि विषय न करोति, पुनः पुनरुद्विजते, रोदितीव शोचतीवेत्येतद्दशाया पराड्मुखतापि नात्मन इतीदम- व्याप्तमिति लक्षणान्तर दर्शयति- स्वानभिमुखता वा ॥ २७ ॥ स्वानभिमुखतेति। उक्तदशाया पराङ्मुखताया अभावेऽपि स्वा- नभिमुखतायाः सत्त्वेन दुःख न लक्षणमिद व्यभिचरतीति नाध्याप्तिः ॥ २७॥ अथापि दुःखविरहदशाया सुषुप्तावज्ञानाभिमुखत्वेन स्वानभि- मुखतायाः सत्त्वेन लक्षणमतिव्याप्तमित्यत आह- अन्यथास्फुरणं वा ॥ २८ ॥ अन्यथेति । सच्चिदानन्दवलक्षणेन ( ? वैलक्ष्येण) स्फुरणं सच्चिदानन्दानवगाहि चैतन्य दुःखं प्रतिभासते ॥ २८॥ दुःखनितिमभिलषता तत्साधननिवृत्तौ यत्न आवश्यकः । साधनमनिवर्त्य साध्य निविवर्तयिषोः प्रयत्न उन्मत्तचेष्टितमिवो- पेक्ष्य इति प्रवृत्तेानपूर्वकत्वेन दुःख निवर्तयितु तत्साधनं ल- -

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
-
क्षयति-
तस्य साधनमिच्छादेषौ ॥ २६ ॥
तस्येति । चतुर्भिः मूत्रैर्लक्षितस्य दुःखस्य साधनम् । सोध्यते-
नेनेति विग्रहे करणे ल्युट् । करण व्यापारवदसाधारणं कारणम्।
व्यापारः प्रवृत्तिस्तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वात् । इच्छाद्वेषौ
इच्छा ह्याहत्य प्रतिहता द्वेषात्मना विपरिण(१+म)ते। अत्यन्तवि-
लक्षणत्वेन द्वेषस्योपादानम् । तथा चेच्छापरिणामविशेषा मोहका-
मदम्भादयो, द्वेषपरिणामः क्रोधश्च साधतम् ॥ २६ ॥
कथं निश्चीयत इच्छाया द्वेषे च दुःखसमवायिकारणतेत्यत
आत्मनोऽवस्थामनुग(१+म)यति-
-
शाम्यन्निच्छन्द्विषन् हि प्रतीयते ॥ ३० ॥
शाम्यन्निति । स्वस्मिन्नेव स्वकारणतया स्फुरण विलीय
निर्विकल्पोऽन्तर्मुखः स्वस्थ आत्मा रजस्तमोऽन्तर्धानेन शाम्यन् स्वय;
म्पकाशतयाऽऽत्मनैवानुभूयते । निखिलविषयाभावसाक्षित्वेन प्रका-
शते। बहिर्मुखतादशायान्तु किमपीच्छन् किमपि द्विषन्वेत्येवं द्विधैव
प्रतीयते । विषयीकरणावस्था हि बहिर्मुखतादशेत्युच्यते ।
सत्त्वेन सन्तुष्टः शाम्यन् , रजसा विक्षिप्त इच्छन् , तमसा-
क्रान्तो द्विषन्नित्येव तिसृभिरवस्थाभिरुपलक्षित एवात्मा प्र-
तीयते ॥ ३०॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
२१
इच्छाया द्वेष च दुःखासमवायिकारणतानिश्चयार्थमात्मनो-
अस्थात्रितयमनुगमित, पर निश्चयो न जायत इति तत्र तनिश्चा-
यकता घटयति-
इच्छन्तं द्विषन्तं च विषया अभिमुखयन्ति ॥३१॥
इच्छन्तमिति । स्वभावतोऽभिमुखे स्वयमेव विषयाः प्रतिबि-
म्बन्ति, यत्पतिविम्बेन सस्कृतो भवति तमेव विषयमिच्छति, प्रति-
हतेच्छो द्वेष्टि चेति तादृशमेवात्मान विषयाः शब्दादयोऽभिमुख-
यन्ति, विषयिण कुर्वन्ति, स्वसरूपता प्रापयन्ति, न त्वनुभवन्तमनुभू-
तवन्त वाभिमुखयन्तिा यावत्मतिबिम्बानामात्मनि मस्कारजनक-
खानुपलम्भात् ॥ ३१ ॥
मोहादय इच्छापरिणामविशेषा इत्युक्तं समञ्जसयति-
-
इच्छन्हि मुह्यति रज्यति स्मरति शोचति॥३२||
इच्छनिति । इच्छन्नेव मुह्यति, न परिचिनोति, सुखमनेन
भवेद् दुःखं वेति निर्णेतु न शक्नोति । रज्यति, गुणैराकृष्यमा-
गो दोषान्न पश्यति, विमुखीभवितु न शक्नोति। स्मरति, तत्रत्यान्
गुणदोषाननुसन्धत्ते । शोचति, प्रतिबन्धकबलवत्ताभ्युपगमेन प्रती-
यमानं वियोग न सोढ शक्नोति, गुणानुसन्धानेन विषीदतीति उपादा-
नकारण तेषामिच्छेव । तथैतन्नाशेन मोहादीना विनाशादसमवायि-
कारण च सा तेषाम् ॥ ३२॥

·२२ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । सर्वेषां पदार्थानामात्माधिष्ठितत्वेन युगपत्प्रतिबिम्बाना सम्भ- वात् सर्वे ऽपि विषयाः स्वाभिमुखयेयुरात्मानमित्यत आह- यदभिमुखो भवति तत्प्रतिविम्बति ॥ ३३ ॥ or यदभिमुख इति । य पदार्थमभिमुख स्फुरण भवत्यात्मनस्त- पदार्थजात तत्र प्रतिविम्वति, अभिमुखताया प्रतिविम्बप्रयोजक- त्वात् । इदमत्रानुसन्धेयम्। आत्मन्यधिष्ठिता अपि सर्वे पदार्थाः केऽपि न प्रतिविम्वन्ति, सामान्यचैतन्यस्य प्रतिविम्बाकरण- (?--बिम्बकारण -बिम्बकरण-) शक्तरनुपलम्भात् । अत एव स्फुरणस्यैव चैतन्यत्वप्रतीत्या केचिज्ज्ञानगुणकत्वे- नैवात्मान निरूपयन्ति, सुषुप्तौ मूर्छाया च चैतन्यानुपलब्ध्या सविषयकत्व च कल्पयन्ति । निर्विषयत्वेन तस्य निरूपयितुम- शक्यत्वात् । अन्ये तु स्फुरणस्यैवात्मत्व निरूपयन्ति, तद्वयतिरि- तस्यात्मत्वेन चेतनत्वेनाहमस्मीत्येव रूपेणानुपलम्भात्तदेव याव- न्मुक्तरेबाधितधारमत एव नित्यमिति कल्पयन्ति च ॥ ३३॥ अभिमुखतायाः प्रतिबिम्बप्रयोजकत्वेनोपस्थितेस्तद्धेतु जिला- साया अवश्यम्भावेन ता पूरयवि- अभिमुखीभवने स्वभावः संस्कारश्च हेतुः ॥३४ ।। अभिमुखीभवन इति । अभिमुखीभवनं नाम सामान्यरूपेण सर्व व्याप्य स्थितस्यात्मनो विशेषात्मना स्फुरणम् । वत्र स्वभावो ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । २३ हेतुः । आत्मातिरिक्तो नास्ति हेतुः, किन्तु स्वयमेव स्फुरत्यात्मा । पर यदभिमुख स्फुरति तदेव प्रतिबिम्बति, तदेव सस्करोति, विशेषरूपेण प्रतिबिम्बग्रहणात्। विशेषरूपेणात्मा यत्पतिबिम्बमग्रही- चदभिमुखीभवने तत्सस्कारश्च हेतुः । केनापि प्रकारेणोबुद्धः सं- स्कारस्तदभिमुखयत्येवात्मानम् ॥ ३४ ।। व्यवहितविप्रकृष्टाना श्रुत्यैवावगतानामनुभूतपूर्वाणा च तत्तद्दे- शस्थितपदार्थाना तत्चदभिमुखेऽप्यात्मनि कुतो न प्रतिबिम्ब - इत्यत आह- प्रतिबिम्बनप्रयोजक सन्निधानम् ॥ ३५ ॥ प्रतिबिम्बनेति । स्वभावतः सस्कारतो वा यदभिमुखो भवति तस्य सन्निधान समीपस्थितिः प्रतिबिम्बनक्रियायाः प्रयोजकम् । स्वाभिमुखेऽप्यात्मनि सन्निहित एव पदार्थः प्रतिविम्बति, न व्यव- वहित: केनाप्यातो, नवा विप्रकृष्टः-दूरे स्थितः ॥ ३५॥ यत्रात्मनः स्फुरण तदवच्छिन्नाना सन्निहितानामपि तत्र प्रति- बिम्बो न भवति । तथा व्यवहितविप्रकृष्टाना केषाचिद्धाह्यानामपि प्रतिबिम्बो भवतीति कथमुक्त सन्निधानस्य प्रतिबिम्बनप्रयोज- फत्वमित्यसमञ्जस समाधत्ते- इन्द्रियविषयाः सन्निधीयन्ते ॥ ३६ ।। इन्द्रियैरिति । श्रोत्रादिभिर्डानेन्द्रियैः स्वाभिमुखसन्निहितोद्भुत- ·२४ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । विपयाणा प्रतिबिम्बमात्मने समर्पयद्भिविषयाः शब्दादयः सनिधी- यन्तो बिम्बप्रतिविम्बयोर्भेद निरस्य बाह्यत्वेऽप्यन्तर्हिताः सन्निहिताः क्रियन्ते । प्रतिविम्बो हि शब्दाहीना चैतन्ये प्रतिविम्बति न बिम्ब इति प्रतीति निवार्य बाह्यत्वेन बिम्वभूता विषया एव प्रत्यर्प्यन्ते। वि- चित्रा शक्तिरेषेन्द्रियाणाम् ॥ ३६॥ स्फुरणस्यैव चैतन्यत्व प्रतिपाद्यते नात्मन एवमत्रैव परेषा सं- मतिश्चेति कि चैतन्यव्यतिरिक्तत्वेनात्मनो जडत्वमभिप्रेयते आहो- स्वित् स्फुरणस्य चैतन्यत्वेऽपि चैतन्य ज्ञानादि तदाश्रय आत्मा शब्दादीन्विजानातीति नात्मनो जडत्व किन्तु चैतन्यस्यैवेत्यत्राह- अस्तीत्येव साक्षात् क्रियते ॥ ३७ ॥ अस्तीति । विषयविमुखावस्थायामहङ्कारविलयेऽस्तीत्येव प्रकारेणैव साक्षात् स्फुरणविषयः क्रियते, न तत्रत्यो विशेषोऽनुभ- वितु शक्यते । अत एवात्मा निर्विशेषोऽनिर्वचनीयश्च कल्प्यते, बहुविधा उपनिषद्दाथाश्च सगच्छन्ते । किञ्च विषयीकरण चैतन्य- स्य चेतनस्य वा धर्मः, तथा विषयीभवन जडस्य धर्म इति चैतन्य- व्यतिरिक्तस्य विषयीकरणशक्त्यनुपलब्ध्या विषयीभवनोपलब्ध्या च चैतन्यविषयीभूत नात्मानमभ्युपगच्छन्तीत्यबाधितधार नित्यं चैतन्यमेवात्मान निरूपयन्ति । परे तु विषयीभवनं नाम स्वप्रति- बिम्बसमर्पणम् । विषयीकरणन्तु प्रतिबिम्बाकर्षणम् । तथा चोमे अपि नात्मनि सङ्घ टेते । नात्मनः प्रतिबिम्बमाकर्षति चैतन्य किन्तु ·२५ - सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । तदभिमुख सत्स्वयमेवाकृष्यत इत्येव प्रतिभापयन्ति ॥ ३७॥ केचित्परमाणुभूत चैतन्यमान्मानमवगच्छन्ति, केचिद् देहमात्र व्यापिन, केचित्क्षणिकविज्ञानं, केचिन्महत्परिमाणक चैतन्य, के- चिच्चैतन्यगुणक महत्परिमाणक, केचिञ्चितिजडोभयात्मकमित्येव बहवो बहुधा प्रकल्पयन्ति। तेषा सर्वेषा विशेषाणा स्वसाक्षात्कार- विरहेण तत्तत्कर्तृकसाक्षात्कारः कथ प्रतिहन्यते, बहुकर्तृकसविशे- षसाक्षात्कारेण निर्विशेषसाक्षात्कारस्तव कुतो न प्रतिहन्यत इत्य. त आह- परकृतविशेष(= पा)सम्भवश्च तत्र ।। ३८ ॥ परकृतेति । तत्र आत्मनि स्वतोऽविशेषभावेऽपि परैभिन्नैः कैरपि कृता विशेषा न साक्षात् क्रियन्ते इत्येव नहि, अपि तु परः कृताना नानाविधविशेषाणामसम्भवो योग्यताविरहश्च । साक्षात् क्रियत इत्यनुकृष्यते ॥ ३८॥ एकस्याऽनुभवेन बहूनामनुभवः कथङ्कारं प्रतिहन्येत, यद्ये- कस्यैव कस्यचिदनुभवो बहुभिः परीक्षाविचक्षणैरनुमन्येत बहूना- मप्यनुभवो नाङ्गीक्रियेत, तदापि साम्यमेव, नैकानुभवस्य बलव- त्ता सम्पद्यतेत्यत आह- - अनुमिते हि विवदमानाः श्रूयन्ते ॥ ३६ ॥ अनुमित इति । विवादस्य जयपराजयपर्यवसायित्वेनानुमान- उ०वि०४

·२६ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
स्यासाधारण प्रयोजन शास्त्रार्थ एवेति शास्त्रार्थभूतविवादैकमतयः
प्रत्यक्षमविगणय्यानुमानमेवावलम्बमाना नानाविधविशेष कल्पयन्तो
विवदमाना एव श्रूयन्ते । प्रत्यक्षानुमितिविरोधे प्रत्यक्षमेव बलीय
इति सत्यैकशरणाना सर्वेषा परीक्षाविचक्षणाना सिद्धान्तमभ्युपेत्य
निर्विशेषो निरूप[?=प्य]त इति सुधियो विभावयन्तु ॥ ३ ॥
उपदेशश्च परार्थ प्रवर्तते न स्वार्थमिति परेषा प्रवोधोदय यथा-
नुमानमुपकरोति तथा तु न प्रत्यक्षमिति प्रकृतेऽनुमानापेक्ष(=क्षा)-
या अवश्यम्भावेन किमित्यनुमानमुपेक्ष्यत इत्यत आह-
विकल्पाश्च न निवर्तन्ते ॥ ४॥
-
विकल्पा इति । प्रकृतेऽनुमानेनाबाधितनिश्चयो न जायत इत्येव
न हि, अपि तु बहवो दुनिवारा विकल्पा उद्भवन्ति यः स्वास्थ्य प्र-
तिहन्यते, विक्षेपेण चोपदेश्य आक्रम्यते, साक्षात्कार विना स्वार्थ
च न प्रतिपद्यते । साक्षात्कारविरोधिनो विकल्पा नानुमानेन निव-
र्तन्ते, अपि तूपजीव्यन्ते ॥ ४०॥
श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः ।
मत्वा च सतत ध्येय इति दर्शनहेतवः॥
इत्यादिवाक्यान्यनुसृत्यानुमानस्यात्मसाक्षात्कारसाधनतामभ्यु-
पेत्यानुमानेनान्मसाक्षात्कार सिषोधयिषवो महान्तः पण्डिताः कि-
मिति नानुत्रियन्त इत्यत आह-
पण्डितम्मन्या एव विजयन्ते ॥ १ ॥

·२७
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
पण्डितम्मन्या इति । अनुमिते अनुमितिविषये पण्डितम्मन्या
आत्मान पण्डित मन्यन्ते, अह पण्डित इत्यभिमन्यन्ते ते पण्डितम्म-
न्या एव, न वात्मान साक्षात्कृत्येतराणि शास्त्रादीनि विस्मरन्तो
जीवन्मुक्ताः प्रशान्तहृदयाः, विजयन्ते अभ्यस्तनिखिलानुमानप्रकर-
णानुसन्धानेन प्रतिभातनवनवविकल्पनालान्तरे निपात्य प्रतिप
क्षिण ततो विजय लभन्ते । तस्मादनुमितिसामग्रीमुपेक्ष्योभ्र(?=त्त).
माधिकारी साक्षात्कर्तुमेवात्मान प्रयतताम् ॥ ४१ ॥
अथ "शाम्यनिच्छन्द्विषन्हि प्रतीयते" (१।३०) इति सूत्रेण
त्रिधा हि प्रतीयत प्रात्मेति निश्चाग्यते तत्कथ मत्यहङ्कारयोरनन्त-
र्भावादित्यत आह-
-
स्वभावतोऽभिमुखं यत्स्फुरति तदहकारस्तन्मतिः॥४२॥
स्वभावत इति । स्वभावतः स्वाभिमुख आत्मनि यत्स्फुरति
चैतन्यमाविर्भवति तदहङ्कारः अहन्तावगाहि चैतन्यम् । तथाज्या-
भिमुख आत्मनि यत् स्फुरति तन्मतिः इदन्तावगाहि चैतन्यम् ।
तथा च मत्यहङ्काराभ्यां पर विक्षेपसद्भावेन तदानी विक्षेपविरहेणैनौ
शान्तावन्तर्भवितुमर्हत । वस्तुतस्तु शान्तिविक्षेपावेवावस्थे । एन-
योरेव नानाभेदाः प्रतीयन्ते ॥ ४२ ॥
आत्मनि सस्कारप्रयोजिका मति निरूप्य सस्कारफलं दर्शयति-
संस्कृतो हीच्छति ॥४३॥

·२८
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
संस्कृत इति । मतिरेव तत्तत्पतिविम्बमाकर्षति येन सस्कृतो
भवत्यात्मा इच्छति तत्तद्विषयेच्छावान्भवति, नासस्कृतः ॥ ४३ ॥
सस्कारस्येच्छाप्रयोजकत्वे कुतो नात्मा विषादिकमिच्छती-
त्यत आह-
-
प्रतिहतेच्छो देष्टि ॥ ४४॥
प्रतिहतेच्छ इति । सस्कारवशेन प्रवर्त्तमानेच्छा दुःखसाधन-
मिदमिति मत्या प्रतिहता द्वेषात्मना विपरिणमत इति प्रतिहतेच्छो
द्वेषवान् भवति । तथेच्छाविषयो द्वेषविषयो भवति । यदि विषे प्रव-
तैमानेच्छा दुःखसाधनमिति मत्या न प्रतिहन्यते त्दा कृतिमुत्पाद-
यन्ती ग्राहयत्येव ॥४४॥
"अन्यथा स्फुरणं वाग (२८) इति सूत्रेण दुःर लक्षितम् ।
तस्य साधनता "तस्य साधनम्॥ (१।२६) इति सूत्रणेच्छाद्वेष-
योनिरूपिता कथ सङ्घटत इत्यत आई-
-
परमिच्छन्द्विषंश्चात्मानं न जानाति ॥४५॥
परमिति । यद्विषयक भवति चैतन्यं तदेव प्रकाशयतीति चैतन्य-
स्वभावत' अन्यत्त्वात्रियत एवाज्ञानेन । तथा चेच्छाद्वेषपारतन्त्र्येणा-
स्मनो बहिर्मुखतायाः सादिकत्वेनाज्ञानावरण न कदापि विच्छि-
थते ॥४५॥

·२६ सभाष्यभुपेन्द्रविज्ञानमत्रम् । इच्छाद्वेषपारतन्त्र्येणात्मानमजानतः कि भवतीत्याह- - एवमज्ञानसंस्कारो दृढतमो भवति ॥४६॥ एवमिति । प्रातिपदिकपराड्मुखतया मलिनसस्कारसमृद्ध्या मलिनीभूतस्यात्मनोऽज्ञानसस्कारो दृढतम आत्माभिमुखचैतन्यावि- भर्भाव प्रतिवघ्ननिवर्तयितुमशक्यो भवति ॥ ४६॥ तथा सति किं भवतीत्याह- - विपन्नस्तपत्युपायं न पश्यति ॥४७॥ विपन्न इति । अत्यन्तबहिर्मुखतयाऽन्तर्मुखताया अलाभेन सु- खार्थ यथाशक्ति यतमानोऽय कश्चन नव नव विपयमुपलभमानोऽपि दुःखसमृध्या विपन्नः सन्तपति, पर दु खनिवृत्तः सुखलाभस्य वोपाय न पश्यति । सुखसाधनत्वेन दुःखनिवर्तकत्वेन वा किमपि न पश्यति॥४७॥ ततः पर किं करोतीत्याह- - विपदमसहमानः प्रयतते ॥ ४॥ विपदमिति । यावच्छक्ति प्रयतमानो दृश्येष्वभिलाषपूरकतामनु- पलभमानो विपदमसहमानो दृश्येभ्य उपरमस्तूष्णीस्थितो यत्र तत्र कचित प्रयतते। कथमियं विपन्निवत्तेति चिन्तयन् पर्यालोचते,यदृच्छा- लब्धमाचार्यवर्यमाराधयते, न किमपि दृश्य पुना रागेण लिप्सते, य- ·३० सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । तो यतो दुःख प्रतीयते ततस्ततः स्वयमेव निवर्तते, यथा यथा नि- वृत्त्या सुखमस्य भासते तथा तथा निवृत्ति स्वयमेव वर्द्धयते, विचा रपारतन्त्र्येणादृश्याभिमुखतया बहिर्मुखता निवर्तयते ॥४८॥ समाराध्यमान आचार्यवर्ये बहिर्मुखतानिवृत्तौ च कि करो- तीत्याह- -- चिरं प्रयतमानः शनैः संस्कार निवर्त्तयते ॥४॥ चिरमिति । परमभक्त्या समाराधिताचार्यवर्यप्रदर्शितमार्गेण चिरं बहुकाल प्रयतमान आत्मानमनुसन्दवान आत्माभिमुखमेव चैत- न्याविर्भावमभ्यस्यन् शनैः क्रमिकरीत्या संस्कारम् आत्माभिमुख- चैतन्याविर्भावानभ्याससस्कारं सार्वदिकबहिर्मुखचैतन्याभ्यासदृढ- तमसंस्कारं वा निवर्तयते उद्घोधनशक्तिविरहितं कुरुते ॥ ४६ ॥ ततः परं किं करोतोत्याह- - संस्कारशेषे हि स्वभावममनुसरन् विवेचयते ॥५०॥ संस्कारेति । सस्कारस्य चिरन्तनत्वेनात्यन्तदृढतया निःशेषतो निवृत्तिराहित्य एव स्वभाव सच्चिदानन्दलक्षणम् अनुसरन् तत्मा- प्यनुरूपमार्गेण गच्छन् विवेचयते । शान्तिविक्षेपविवेचना कुरुते । शान्तेविक्षेपस्य च स्वरूपं विविच्य पृथक् पृथग जानाति, चिर विवेकाभिमुखत्वात् ।। ५०॥

·३१ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । तादृशः सन् कि करोतीत्याह- विवेकी विरज्यत उपशाम्यति च ॥५१ ।। विवेकीति । न कुत्राप्यनुराग करोति । अनुरागनिवृत्त्योपशान्तो भवति । न कदापि विक्षेपमङ्गीकरोति । विक्षेपभयाघदृच्छालाभेन सन्तुष्टो भवति । महता क्लेशेन विक्षेप सहते । विक्षेपनिवृत्युपाय सदैवानुसन्धत्ते ।। ५१ ॥ इतः पर कि करोतोत्याह- - उपशान्तः स्वभावमेवानुसरति ॥ ५२ ॥ उपशान्त इति । न कदापि सच्चिदानन्दलक्षणस्वभावपराड्- मुखो भवति । किन्तु सच्चिदानन्दस्वरूपेणैव निर्विकल्पो भासते॥५२॥ ततः परं कथ चेष्टत इत्याह- - इच्छन्द्विषन्नपि स्वभावं नापलपति ॥ ५३ ।। इच्छनिति । रजसा विक्षिप्तस्तमसाऽऽक्रान्तोऽपि विक्षिप्तोऽह- मिति मूढोऽहमित्यविक्रियाऽसङ्गपरमानन्दस्वभावं नापलपति । अन्यथा साधयति । इच्छाद्वेषसमयेऽपि स्वरूप न विस्मरति । दृढाभ्यास- महिम्ना न कदापि पराङ्मुखो भवति ॥ ५३॥ इतः परमपि कदाचित्प्रकृतिविलासेन मोमुद्य(१-य)मानः प्रकृति ·३२ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । श्लाघमानो यथापूर्व कुतो नासज्जत इत्याह- अजानन्हि दुःखसाधनमाश्रयते ॥५३॥ अजानन्निति । प्रकृतिपरतन्त्रस्येदृशी दुर्दशा भवतीत्यजानन्नेव प्रकृति श्लाघमानः किमपीच्छति किमपि द्वेष्टि ॥ ५४ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमत्पण्डितानन्तराममिश्रान्ते वासिना विरचितमुत्तमाधिकारोपेन्द्रविज्ञानमूत्रभाष्यम् ।। - एवमध्यात्मविद्याया उत्तमाधिकारिणामुत्तमाधिकारा निरू- पिताः। इदानी मध्यमाधिकारिणा मध्यमाधिकारा मध्यमश्रेण्या मध्यमेन प्रकारेणोपदिश्यन्ते । तत्र प्रथम किमुपदेशनीयमित्याह- सम्यग्भाषापरिचयः कार्य ॥१॥ सम्यगिति । द्वितीये तृतीये वा जन्मतो वर्षे मात्रादिभिर्भाषाया- स्तत्तद्वोच्चारणस्य ताल्वादिस्थाननिदर्शनेन परिचयो विविक्तवि- ज्ञानमिदमतरमनेन प्रयत्नेनास्मात्स्थानादुद्भय श्रोत्र स्पृशतीति सम्यगितरभेदविज्ञानपूर्वक सशयविपर्ययनिरासेन कार्य: कारयित- व्यः । किञ्च भाषायाः शब्दार्थवोधनशक्तः एतेन प्रयुज्यमानेन श ब्देनायमर्थो बोद्ध शक्यते, तथैतेन प्रयुज्यमानेन वाक्येनायमर्थो बोधु शक्यत इत्येव तत्तद्देशसङ्केतिताना शब्दाना तथा तत्तदेशसङ्केतित- तत्तदर्थे बोधनशक्तेश्च सम्यक्परिचयः कार्यः । तत्राय क्रमः । प्रथम ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ३३ स्वमातृभाषायाः, ततः स्वदेशभाषायाः, ततः स्वधर्मप्रतिपादकभाषा- याः, ततो राजकीयभाषायाः, ततोऽन्यदेशीयभाषायाः, ततो द्वीपा- न्तरीयभाषाया यथाशक्ति यथावकाश सम्यक्परिचयः कार्यः यौव- नात्पूर्वमेव सति सम्भवे ॥१॥ कृतेन सम्यग्भाषापरिचयेन कि स्मध्यमित्याह- - विषयाणां श्रवणं मननं च ॥ २॥ विषयाणामिति। विशेषेणाविनाभावेन सिनन्ति भाषा बन्धन्तीति विषयास्तद्भाषाप्रबोधितपदार्थास्तेषाम् । श्रवणमसाधारणधर्मपुर- स्कारेण मुख्यालक्षणाव्यज्जनान्यतमशक्त्या श्रोत्रकरणक बो- धजननम्। ततः परं मनन पूर्वापरसकलविषयानुसन्धानेन यावत्संश- यनिराकरणपूर्वकं बुद्धावारोहण कार्य सत्या शक्तौ कर्त्तव्यम् । अन्य- थाऽचार्यैः कारयितव्य च ॥ २ ।। - उक्तश्रवणमननाभ्या किं साध्यमित्याह- निर्णीय सिद्धान्तानुसन्धानम् ॥ ३॥ निर्णायेति । आचार्यानुकम्पया यावद्विपतिपत्तिनिराकरणेन निर्णीय निःशेषतो विकल्पजाल निवार्य । सिद्धान्ताना तचद्विषय- विज्ञानकुशलैः सर्वैः पण्डितवर्यथावत्सम्मतानामनुसन्धान स्मरणं कार्यम् ।। ३॥ उ०वि०५ ·- ३४ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । अनुसंहितैस्तत्तापापतिपादितसिद्धान्तैः किं कार्यमित्याह- प्रतिक्षणं तेरात्माऽनुकम्पनीयः ॥ ४॥ प्रतिक्षणमिति । तत्तत्सिद्धान्तानुरूप वर्तनमात्मानुकम्पनम् ॥४॥ यदि निखिलसिद्धान्तानवगत्या यथावदात्मानुकम्पन दुःशक तर्हि कि सर्वेणाप्यायुषा सर्वसिद्धान्तावगतिः सम्पादनीया, उत या- वदुपलब्धेरैव सिद्धान्तरात्मा कम्पनीय इत्याह- नाध्ययनेनायुः समापनीयम् ॥ ५ ॥ नेति। पञ्चमवर्षाभ्यन्तर एव यथावपूर्णपरिचयः कारयितव्यः। ततः सप्तमवर्षाभ्यन्तर एव पाणिनिमुनिकृतव्याकरणपश्चकस्य पुस्तकनिरपेक्षोपस्थितिः स्वदेशभाषायथावत्परिचितिश्च कारयि- तव्या । तत उपनीय दशमवर्षाभ्यन्तर एव स्वशाखीयसंहिताया अनध्यायेषु व्यासकपिलपतञ्जलिगौतमकणादजैमिनिसूत्राणा च पुस्तकनिरपेक्षोपस्थितिः कारयितव्या । ततो वर्षद्वयेन व्याकरणा- नुरूपस्वदेशभाषायाः (१-भाषाया or भाषया) सम्यग्वाल्मीकोयरा-- मायणार्थोऽवगमयितव्यः। ततो वर्षद्वयेन क्रमेणाधिगतव्याकरणादि- सूत्राणामों यथावद् ग्राहयितव्यः । ततो वर्षद्वयेनाधीतसहितार्थों यथावदोषयितव्यः । इत्येवंसम्पादितविद्यः षोडशवार्षिकोऽधीतविषयानालोचमानो वर्षद्वयेनैव राजकीयभाषां विजानीयात् । ततो वर्षद्वयेनाधीतसूत्रभाष्या ·सभाध्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ३५ णि सम्यगधीयानः साहित्यं विजानीयात् । ततो वर्षद्वयेन गणित- विद्या च । इत्येव घृतदुग्धैायामेन च सुदृढकृतेन पथ्यभुना नीरुजेन वपुषा यथावदधीयानो द्वाविंशतिवार्षिको ब्रह्मचारी चतुर्विशति- तमवर्षाभ्यन्तर एव पण्डितःसम्पद्येत । तेनैहिकामुष्मिकं सर्व कर्तु क्षमो भवेत् ॥५॥ - बहवो ग्रन्था उपलभ्यन्ते तेष्वेतावन्त एवाध्ययनीयतया प- रिगणिता अन्ये कुत उपेक्ष्यन्त इत्यत आह- न वाग्जालेषु प्रमदितव्यम् ।। ६ ।। नेति। एतावद्भिरेवाधीतैरितराण्यघीतकल्पानि भवन्तीति नार्थ- स्तेषामध्ययनेन । अनधिगतशास्त्रार्थाना परीक्षाविचक्षणविमुखाना व्यामोहैकनिधानानि । यथा व्याधैर्नानाविधानि जालानि विस्तीर्य क्षेत्रान्तरोत्सना एव कणा जालान्तरितक्षेत्रेषु निक्षिप्यन्ते, तथेदानी- न्तनैः साहित्यचमत्कृतासु दुरवगाडासु नानाविधासु वाचु महर्षि- भिरनुभाविता एव प्रायशः पदार्था निक्षिप्यन्ते। किञ्च यथा लोभा- कृष्टहदयाः पक्षिणस्तेषु प्रवर्तन्तै, निबद्धा आयुषोऽन्तं च गच्छ- न्ति, तथाऽध्येतारो भवन्ति । इतराणि वाग्जालानि । तेषु न प्रमदि- तव्यम् । स्वार्थसिद्धयै प्रवर्तनया स्वार्थसिद्धिन विहन्तव्येति ॥६॥ भवतु परिगणनमितराणि वाग्जालानि च सन्तु,परं तथाऽध्या ·-- ३६ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । पनसमुत्सुका यधुपलभ्येरनित्यत श्राह- प्रतिभावन्त उपशान्ताः पण्डिताःसमाराधनोयाः ७ प्रतिभावन्त इति । नवनवोन्मेषशालिनी बुद्धिः प्रतिभा तद्वन्तः। उपशान्ताः कामायुद्वेगरहिता निरहङ्काराः। पण्डिताः सदसद्विवेकिनो विद्वद्वर्याः । बहूनि पण्डितलक्षणानि गीतोपनिषद्योगवासिष्ठादिधू- पलभ्यन्ते। समाराधनीयाः। निष्कपटया श्रद्धया मनसा वाचा कायेन च परिचरणीयाः । पित्रादिभिर्बहुना प्रयत्नेन परीक्ष्य विद्वद्वर्येभ्यः शिष्यत्वेन समर्पितेन पुत्रादिना समाराधनीयाः ॥७॥ गीतादिषुक्तानि बहूनि पण्डितलक्षणानि अनुगमयति- आत्मसा(+क्षात्कारो हि पाण्डित्यम् ॥ ८ ॥ आत्मेति । साङ्गाश्चतस्त्र ऋग्यजु:सामाथर्वणसहिता ब्राह्मणा- न्युपवेदाश्च तथा सभाष्याणि षड्दर्शनानि अन्यानि च विज्ञान- शास्त्राणि यथावदर्थतोऽधीतानि स्वरूपतोऽप्यभ्यस्तान्यात्मसाक्षा- कारफलप्रदानेनैव पाण्डित्यपदं प्राप्नुवन्तीति तान्यपि पण्डितल- क्षणत्वेनाख्यायन्ते। वस्तुतस्त्वात्मसाक्षात्कार एव पाण्डित्यम्।।६।। - प्रात्ससाक्षात्कारविरहेऽपि पण्डितम्मन्यं तिरस्करोति- m- अन्यो विज्ञानभार वहति ॥४॥ अन्य इति । यथा भारवाही पशुवदन्यार्थ भावहाभारवेतनेन ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ३७ जीवति। न तं भारः साक्षादुपकरोति । एवमात्मान विविदिषोविदि- तवतश्चान्यो ग्राम्यसुखस्पृहाक्रान्तहदयोऽध्यापनादिना विज्ञानं विक्रोणस्तवेतनेन सम्पादितान्नवस्त्रादिना शरीर तर्पयन्कृतार्थ- मिवात्मानं मन्यमानो विज्ञानात्मक भारमेव वहति । भारमिव विज्ञान पर पुरुष प्रापयति, न तु स्वयमुपभुडक्ते ॥ ६ ॥ पर्याप्तविज्ञानस्यात्मसाक्षात्कारसाधनत्वेन विज्ञानसमृद्धये विज्ञा- निसमाराधनावश्यम्भावेन समाराधनाया सौहार्दस्य प्रयोजकत्वेन सौहार्दबुद्धौ हेयबुद्धेः प्र(१+ति)बन्धकत्वेन संशय उत्पद्यते,तर्हि केन समं सौहार्द विधेयमित्यत आह- न यं न कदापि सत्यं विजहाति तेन मैत्री विधेया१० यमिति । यं विज्ञानिन सत्यं कदापि न विजहाति तेन स- त्योपलक्षितेन विज्ञानिना सम मैत्री विधेया । आत्मनः समवायि- कारणत्वेन सत्यस्यासमवायिकारणत्वेन विज्ञानस्य निमित्तकारण- त्वेनैव कारणकलापसम्पत्त्या धर्मावश्यम्भावेन पाण्डित्यसम्भाव- (?--बना- or -वन- )या नेदृशो विज्ञानी तिरस्कारविषय इति भावः ॥ १०॥ द्विविधो धात्मनः स्फुरणात्मकः प्रवाहः, सत्याभिमुखोऽसत्या- भिमुखश्चेति । तत्रान्यतरसमृद्धिनिरोधाभ्यां यस्मिन् (अन्यस्मिन्) हाससमृद्धयो( १ )वश्यम्भावेन सत्यसमुद्धिरियासत्यनिरोधोऽप्य- ·३८ ३ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । - वय(?--वश्यम-)कार्य इत्याह- असत्याद् दूरेऽपसरणीयम् ॥ ११ ॥ असत्यादिति । विज्ञानसागरस्थादप्यसत्याद् दूरेऽपसरणीयम् । न कदापि प्रचुरविज्ञानलाभसम्भावनया तत्रानुरागपरतन्त्रेण भवि- तव्यम् । यतोऽसत्यमाश्रित्यैव कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यदम्मा उपतिष्ठन्ते ॥ ११ ॥ असत्यभयाद्विज्ञानोपेक्षाया जन्मनो वैयर्थ्य स्यादित्यत आह- सुखं म्रियेत न जीवेदसत्येन ॥ १२ ॥ सुखमिति । विज्ञानविरहेऽपि सकलानर्थमूलासत्यानिकृस्या सुख म्रियेत । भविष्यत्सत्यमहाफलानुसन्धानेन मरणोत्तर सुख- मेव भवेदिति निश्चयजन्यं सुख यथा स्यात्तथा प्राणानुत्सृजेत् । न त्वज्ञानजनितभयानुसन्धानेन मुहयेत् । न जोवेदसत्येन । सर्वज्ञत्व- फलस्याप्यसत्येन निवर्तयितुं शक्यत्वात् ॥ १३॥ यथा सत्यमुपकरोति तथा सत्त्वं यथाऽसत्यमपकरोति तथा रजस्तमसी इति प्रसत्योपदिशति- सत्वं वर्द्धनीयं न रजस्तमसी ॥१३॥ सत्चमिति । अस्तीति सन् , सतो भावः सत्त्वम् । अन्वयव्य- तिरेकाभ्या विज्ञानसमुदथा यद् यादृशं परिचीयते, यदिषयक विज्ञान ·सभाध्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । ३० विज्ञानान्तरेण कदापि बाधितु न शक्यते, यद्विस्पष्टं प्रतिभासते, तत् सत् । सत्त्वञ्च यत्र विशेष्यतामवगाहते तत्सत् यत्र प्रकारता तत्स- त्वम् । वर्द्धनीय सत्त्वप्रतिवन्धसामग्रीनिवर्त्तनेन यथावद्भावनीयम् । तथा न रजस्तमसी । सतश्वाञ्चल्य रजस्तथेषदावरणं तमः । १३॥ फलमुखेन सत्वरजस्तमासि सूत्राभ्या लक्षयति- येन विज्ञानं वर्द्धते तत्सत्त्वम् ॥ १४॥ येन लोभो येन मोहस्ते रजस्तमसी ॥ १५ ॥ येन विज्ञानमिति । येन विस्पष्ट ज्ञान यद्यथा वर्तते तस्य तथैव ग्रहण कर्त्तव्यमिति निरन्तरदृढाभ्यासेनोचरोत्तर वर्द्धते तत्सत्त्वम् । येनाक्रम्यमाणं सदाकारं विज्ञान परिणमते विषयतादात्म्य प्राप्नो- तत्सत्त्वम् ॥ १४॥ येन लोभ इति । स्फुरणस्यैव चाश्चल्यमहिम्ना विषयस्य प्र तीयमानचाञ्चल्येन यथावत्परिचयविरहे स्वभावसिद्धया बहिर्मुख- क्या दोषे तिरोहिते गुणे च प्रत्यायिते लोभो वर्द्धते । तथा स्फुरण- मालिन्यप्रयुक्तविषयेषदावरणेन गुणदोषान्यतरग्रहणविरहे प्रवृत्ति- निवृत्तिराहित्योपलक्षिता विषयाभिमुख्यवस्था मोहो वर्द्धते ॥१५॥ रजम्तमसोः समृद्धावनर्थ दर्शयति-- रजस्तमोभ्यामभिभूतः संसरति ।। १६ ।।

·-- सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । रज इति । चाञ्चल्यमालिन्याभ्यामाक्रान्ते स्फुरणे जीवो जन्ममरणपरम्परामुपक्रमते ॥ १६ ॥ सत्त्वेनोपशाम्यति प्रसीदति च ॥१७॥ सत्वेनेति । बहिर्मुखतयैव दुःखमुत्पद्यत इति सत प्रात्मनो- ऽन्यथाभावनानिवर्त्तनेन सत्वेनाविपरीतभावेनोपशाम्य(१+ति) स्फुर- णमात्मभाव प्राप्नोति, न तु जीवभावम् । तथाऽऽत्मसुखाविर्भावेन प्रसीदति । स्पृहानिवर्त्तनेन सन्तुष्यति च ॥ १७॥ सत्त्वरजस्तमसामसि [१=विभक्तावस्था निरूपयति-- अात्मनः स्फरण(१ –णं)स्वभावो नित्यः प्रकृतिरित्याख्यायते ॥ १८ ॥ आत्मन इति । विद्वदनुभवैकविषयस्येदृशमिति निरूपयितुमश- क्यतया वाचामगोचरस्यासज्जडदुःखविलक्षणत्वेन सच्चिदानन्दल. क्षणस्य परप्रेमासदत्वेन परमानन्दस्वरूपस्यात्मनः स्फुरण विषयी- करणं प्रकाशकत्वेनोज्जम्भणं स्वभावः । स च प्रध्वसमागभावयोर- प्रतियोगित्वेन नित्यः। प्रकृतिरिति प्रकृत्याख्यया विद्वद्भिराख्यायते१८ आत्मनः स्फुरणं प्रसिद्धविषयं करोति स्फुरणमन्तःकरणम् ॥ १६ ॥ स्फुरणमिति । प्रतिबिम्बग्राहिदर्पणविशेषेणेव चतुषा गृहीतप्रतिविम्बानामत, एव सनिहितानां साक्षादिन्द्रियसम्बद्धाना ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ४१ विषयाणा शरीरे तत्तदिन्द्रियावच्छेदेन विषयीकरणादन्तःकर- णमिति तदाख्यायते । तथा विम्बप्रतिबिम्बयोरभेदावभासेन विष. यतायास्तत्तविम्बावच्छेदेन च बहिरुपलब्ध्या बाह्यकरणत्वेन चतु- रादोनोन्द्रियाण्याख्यायन्ते । चैतन्यं हि केवलमात्मनो धर्मो न त्विन्द्रियाणाम् ॥ १६ ॥ अन्तःकरण चतुर्दा विभक्तं व्यवहियते । तत्र बुद्धयकारौ पूर्व परिचायितौ । मनश्चित्ते परिचाययति-- संस्कृतं तन्मनश्चित्ते ॥ २० ॥ संस्कृतमिति । प्रतिबिम्बग्राहिदर्पणविशेष इव केनापि संस्कृत- मन्यतादात्म्यापन्न तत् स्फुरणमात्मनश्चैतन्यं विशेषानवग्राहितया सशयनात्मक मनः, अनुभूतसस्कारोद्बोधनेन स्मरणात्मकं चि- तमाख्यायते ॥ २० ॥ प्रकृतेः प्रभाव दर्शयति- यदविरतं यथा भावयति प्रकृतिस्तदात्मानं तथा प्रापयति ॥ २१ ॥ यदविरतमिति । प्रकृतिर्येन निरन्तर यद्भावयति, मनोराज्य- मिव यद्विषयिणी भावना जनयति, आत्मनः स्फुरण यदभिमुखं करोति, स्वभावेन स्फुरण यदभिमुखं भवति, तेन प्रकारेण तद्भा- वितं वस्त्वन्तरत्वापन्न सत् प्रकृतिरात्मान प्रापयति ॥ २१ ॥ उ०वि०६

·४२
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
मानससृष्टिप्रकार दर्शयति-
अहन्तास्पदं विस्मरन् यदुत्कटं भावयति
तत्तदानों मूर्तमिव पश्यति ॥ २२ ॥
अहन्तेति । अहन्ताया अहमित्याकारकप्रतीतिविषयताया
अस्मच्छब्दवाच्यताया प्रास्पदमालम्बन विस्मरन् अहन्ताविर
हेण स्फुरन्नात्मा यत् उत्कट तीव्रवेगसहकृत भावयति तत् मनो-
राज्यभूत तदानी मूर्तमिव भौतिकसदृशं पश्यति ॥ २२ ॥
एवं प्रकृत्याऽऽत्मनः परमेश्वरता निरूप्य बन्धमोत्तौ निरूपयति-
सा हि तं बध्नाति परिचिता मुञ्चति च ॥ २३ ॥
सा होति । प्रकृतिरेवात्मान रजस्तमोभ्या बध्नाति, सत्वेन
विज्ञानमहिम्ना परिचिता मुक्तं च करोति ॥ २३ ॥
वन्धप्रकार दर्शयति-
.
सा हि संस्कृतं स्फुरणं पञ्चधा करोति ॥२४॥
सा होति । सा हि बहुविधलीलाभिमुखी प्रकुतिरेव सस्कृत-
मितरतादात्म्येन मलिन विषयतामापनम(१-मु-)त्तरक्षणस्थायि
स्फुरणं चैतन्य स्वमहिम्ना पश्चधा मनोराज्यनानात्वमिव पञ्चभि-
विभक्तं करोति ॥ २४॥

·४३ समाप्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । कृतान्पञ्च भागापरिचाययति- - त एव शब्दादयस्तदधिकरणान्याकाशादय- स्तद्भोगसाधनं शरीरं च । २५ ॥ - त एवेति । ते पञ्चधा विभक्ताः सस्कृताः स्फुरणभागा एव शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा भवन्ति । तथा तदधिकरणत्वेन भाविता- स्तेषामधिकरणान्याकाशवायुतेजोजलभृमयो भवन्ति । तद्भोगसा- धन स्थूलशरीरं च ॥ २५ ॥ मूक्ष्मस्थूलशरीरोत्पत्तिनिरूपणमुपक्रमते- ते प्रकृत्यैव परस्परं सङ्क्रम्य स्थूलतां प्रतिपद्य विपरिणमन्ते ॥ २६ ॥ ते प्रकृत्यैवेति । ते साधिकरणाः शब्दादयः प्रकृत्यैव स्वभा- वमहिम्नैव परस्परं संक्रम्य तादात्म्यमापद्य अत एव स्थूलता प्रति पद्य विपरिणमन्ते शनैः शनैराकृतिविपर्ययं प्राप्नुवन्ति ।। २६ ॥ सूक्ष्मशरीरं निरूपयति- विपरिणतानांसंहतास्तैजसा अवयवा अात्मन स्फुरणमाकर्षन्ति ॥ २७ ॥ विपरिणतानामिति । विपरिणताना शब्दादीना संहता: पर-

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
स्पर मिलितास्तैजसा मालिन्यानाक्रान्तचैतन्यभागाः स्थूलभूताना-
मवयवा अात्मनः स्फुरण विषयीकरणशक्तिमदवाधिताधारचैतन्यम्
आकर्षन्ति बिम्बाकाराकर्षणशक्तिमहर्पणविशेषवदागृह्णन्ति ॥२७॥
आत्मनो जीवत्वप्रयोजकोपाधि प्रदर्य जीवान् परिचाययति-
तेन ते सूक्ष्मशरीरा जीवा भवन्ति ॥ २८॥
तेनेति । तेन विषयीकरणशक्तिमच्चैतन्यवत्वेन ते सहतास्तै-
जसावयवाः सूक्ष्मशरीराः, सूक्ष्म विषयीक मशक्य चक्षुरादि-
करादिसावयवासमवेतत्वेनात्यन्तस्थूलशरीरसदृश(?) शरीर येषां
ते, विषयीकरणशक्तिमच्चैतन्यवन्तः शरीराकारास्तैजसावयवा
जीवाः प्राणधारणया प्राणिनो भवन्ति ॥ २८॥
सच्चिदानन्दलक्षणस्यात्मनो विस्मृति निरूपयति-
-
अहमहमित्यभिमन्यमाना भोगसाधनानि स्थूलश-
रीराणि परैरंशैः कल्पयन्ति ॥ २६ ॥
अहमहमिति । सूक्ष्मशगैरेऽहमहमित्यभिमानेन परमात्मानं वि
स्मृत्य यथापूर्व बहिर्मुखताविलासवशेन ममतास्पदानि स्थूलशरीरा-
णि संस्कृतस्फुरणमलि( +न )भागैर्भोगसाधनत्वेन ते कल्पयन्ति ।
यथा भौतिकैापारैभौतिक निर्मिण्वन्ति, तथा मानसैापारै-
मनोमय रचयन्ति ॥ २६ ॥

·- सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । संसारासमवायिकारणमुज्जृम्भितमात्मन्यहम्भाव सूक्ष्मेषु नि- रूप्य स्थूलेषु शरीरेषु निरूपयति- स्थूलशरीरेष्वहमिति भावयन्तो मलिनाः कल्पनाशक्तिमुज्झन्ति ॥ ३०॥ स्थूलशरीरेष्विति । चैतन्यानभिव्यञ्जकेषु मलिनेषु स्थूल- शरीरेषु नानाविधेषु द्विपदचतुष्पदषट्पदबहुपदापदप्रभृतिषु अहमिति भावयन्तस्तादात्म्यमापना अत एव मलिना जाड्य प्राप्ताः कल्पनाशक्ति सकल्पाना रूपरचनासामर्थ्यमुज्झन्ति त्यज- जन्ति । प्रकृतेर्विक्षेपशक्तिमत्सु सूक्ष्मशरीरेष्वहमिति भावयन्तो वि- क्षेपशक्त्याऽऽत्मनि नानाविधं मूर्तमिव कल्पयितुमीशते जीवाः । ते पुनरावरणशक्तिमत्सु स्थूलशरीरेष्वहमिति भावयन्तोऽत्यन्तप- राइमुखा आवरणशक्त्या स्थूलशरीरेण वृताः स्थूलशरीरनिर- पेक्ष किमपि साधयितु न शक्नुवन्ति ॥ ३०॥ - विस्मृतिपरम्परामुद्धोधयति- ततः परमिमानि कल्पकानि मन्दान मन्यन्तो॥३१॥ ततः परमिति । प्रथम प्रकृत्या विक्षेपशक्त्याऽऽत्मनो नानावि- धत्व दर्शयन्त्याऽऽवरणशक्त्या यथार्थस्वरूपमावृत्य निगृह्य परमे- श्वरतोपरभुज्यते (?--ऽवरज्यते,) ततः स्थूलशरीरतादात्म्याभि- मानात् परमत्यन्तस्वरूपविस्मृतिदशोपलक्षितसमयमिमानि दृश्यमा- ·- ४६ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । नान्यनुभूयमानानि निरूपयितुमशक्यानि काल्पनिकान्यपि सर्वाणि मन्दा, उद्योगेनापि मालिन्य निवर्तयितुमशक्ताः, काल्पनिकानि मनोराज्यानतिरिक्तानि न मन्यन्ते । किन्तु मनोराज्यव्यतिरेकेण भौतिकानि वस्तुसद्रूपाणि न मनोमात्रविलसितानीति मन्यन्ते ॥२१॥ स्वरूपविस्मृतिफल दर्शयति- तेनैव काल्पनिकानि भूतानि वस्तुतां प्रतिपद्यन्ते ३२ तेनैवेति । स्वरूपात्यन्तविस्मरणेनैव कल्पनाशक्तिविधुराणा मनोराज्यानतिरिक्तान्यपि सकार्याण्याकाशादीनि तामसा गुरु- वादिना व्यवस्थितभावमव्यभिचरितकल्पकार्यकारणभाव स्थैर्य यथा कथञ्चिन्निरूपयितुं शक्यता व्यवहारक्षमता प्रतिपद्यन्ते प्राप्नुवन्ति ३२ प्रकृतमुपसहरति- एवमाकृष्टात्मस्फुरणानि भूतानीषच्चैतन्यवतः कृमिविशेषान् जोवानुत्पादयन्ति ॥३३॥ एवमिति । परस्परं मिलितानामाकाशादोना खण्डशो मिलि- तेषु तदवयवेषु कदाचित्कुत्रचित्संहतास्तैजसा अशाः सहति- शक्तिसमृद्धयाऽत्मनश्चैतन्यमाकृष्य परैरंशः सम शनै शनैर्विप- रिणम्यागुतमचैतन्यवतो वासनाविधुरान् स्वसमवेतान् कृमिविशे- पान् जीवानुत्सादयन्ति । ईदृशानुभववशेनैव केचित्युनर्जन्मादिक न मन्यन्ते ।। ३३॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ४७ उपसहृत पर्यवस्यति- तेऽपि संसरन्तः कदाचिदमरत्वमुपयान्ति ॥३४॥ तेऽपीति । केवल पाश्चभौतिका निर्वासना अपि कृमिविशेषा जीवाः ससरन्तोऽहन्ताममताप्रभावेण वासना सम्पादयन्तः कदा चित् वासनाक्रान्तचैतन्यत्वे स्थूलशरीरचरमावस्थोत्तर वासना- क्रान्तचैतन्येऽहम्भावेन सूक्ष्मशरीरकल्पनया तन्मुक्तिपर्यवसायि- त्वेन नानाविधशरीरमुपलभमाना अमरत्व मरणविरहमुपयान्ति प्राप्नुवन्ति ॥ ३४ ॥ अथ सत्त्व वर्द्धनीयमिति (२।१३) मूत्रेणोपक्रान्तानि सत्त्वरजस्तमासि स्वरूपेण लक्षयित्वा तेषामवयविभूता प्रकृतिः सा- मान्यलक्षणेन सप्रपञ्च लक्षिता, इदानी तथा तानि लक्षयति- भूतानां तैजसोऽशः सत्त्वं क्रियांशो रजो गुर्व- शस्तमो व्यवहियन्ते ॥ ३५ ॥ भूतानामिति । सशब्दाद्याकाशादीना तेजसः सस्काराना- क्रान्तचैतन्यभागः अशोऽवयवसत्वं सद्भावो विक्षेपावरणाभ्यामना- क्रान्तत्वेनानन्यथाभावन विपर्ययानाक्रान्त प्रमाजनकम् । क्रियाबहि- मुखतया वासनापारतन्त्र्येण नानाविधविषयकल्पनावगाहनत- त्परत्वेन नानाभावमापन्नो गुरुत्वानाक्रान्तचैतन्यभागोऽशो रजः । गुरु अत्यन्तमालिन्येन जडीभूत ज्ञानक्रियाशक्तिविधुरं स्थूलत-

·४८
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
मचैतन्यमशस्तमः । व्यवहियन्ते प्रकृतव्यवहारविद्भिस्तेषु तेष्वर्थेषु
सत्वरजस्तमासि शब्दा अभिधीयन्ते ।। ३५ ।।
एव विधा चैतन्यमभिव्यञ्जयन्त्याः प्रकृतेरुपासनायाः पृथक्
पृथक् फलं दर्शयति-
एवं जीवाः सत्त्वेन विज्ञानं रजसोद्योगं तमसा
मोहं वर्द्धयन्तोऽमरमनुजदनुजादिषूपजायन्ते ॥३६॥
एवं जीवा इति । एव यथा प्रकृतिस्त्रिविधा तथा सत्त्वेन यद-
स्तु यादृश तत्वेन विज्ञानं विषयविशिष्ट प्रमात्मक ज्ञान, रजसा चैत-
न्याश्रितविषयरागेणोद्योगमुपरि शरीरादहियोग सम्बन्ध विविध-
विषयसंसर्गमनेकविधव्यवसाय, तमसा तत्तद्विषयगुणदोषपरिचयत-
दनुरूपव्यवसायवैधुर्येण मोहं स्वरूपविपर्ययं वर्धयन्तो जीवा अमर
मनुजदनुजादिषु मरणजननाद्यनेकदुःखानुसन्धानेन स्थूलशरीरा-
नवाप्त्या कल्पनाशक्त्यलकृतजीवा गर्भवासाद्यवस्थानापन्नेषु स्वयं-
कल्पितेष्वमरशरीरेषु, तथा विषयभोगानुरूपेषु मनुष्यशरीरेषु, ज्ञान
क्रियाशक्तिविधुरेषु अजगरादिषु चोपजायन्ते ॥ ३६ ।।
ज्ञानक्रियाशक्तिविध्वसिषु दानवेषु साचिकाना वैरत्य दर्शयति-
एवं संसरन्तः केचिदेवाविरतं बहुभिः शरीरैः
सचमेव संवर्द्धयन्ते ॥ ३७॥

·सभाष्यमपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ४६ एव ससरन्त इति । एवमुक्तप्रकारकप्रकृतिपारतन्त्र्येण संस- रन्तोऽनेकविधशरीराणि प्राप्नुवन्तः केचिदेव विरला एवाविरतं सन्ततं बहुभिः शरीरैः सत्वमेव रजस्तमसोराक्रमणेन संवर्द्धयन्ते सम्यक् यथोचिताहारविहारेण फलसमृद्धया वर्धयन्ते ॥ ३७ ।। फलमुखेन सत्त्वसमृद्धि पर्यवस्यति- रजस्तमोऽभिभूत्या सत्वसमृद्धया पूर्णविज्ञानं सम्पद्यते ।। ३८ ॥ रजस्तम इति । रजस्तमसोरभिभूत्या फलप्रतिबन्धेन सन्चसमृ- दया सत्त्व धान्येन जीवानां निरन्तरस्थित्या पूर्णविज्ञानं यावद्विष- यकहिताहितविपर्ययज्ञानबाधया व्यामोहविधुरप्रवृत्तौ प्रकारतावि- शेष्यतोभयावगोहि विषयितासम्बन्धेन प्रकारताविशेष्यताश्रयविशिष्ट ज्ञानं सम्पद्यते यथावत्प्रमासामग्रीसम्पत्या सम्पन्नं भवति ॥ ३८ ॥ 'विज्ञानफल दर्शयति- - तेन विवेक उत्पद्यते ॥ ३९ ॥ तेनेति । विज्ञानवन्तो हि प्रमाणेन प्रमित लक्षणेन लक्षितम- न्वयव्यतिरेकाभ्या परीक्षितं विवेचयन्ति । सर्वेऽपि संस्कारा अभ्या- समहिम्नैव स्थायितां प्रतिपद्यन्ते ।। ३६ ।। उ०वि०७ ·-- ५० सभाष्यमुपेन्द्र विज्ञानमूत्रम् । राजसाना स्थितिं दर्शयति- अन्ये रजसा विज्ञानं विक्षिपन्तो विविधभोगानेव स्पृहयन्ति ॥४०॥ अन्य इति । नानाविधेषु विषयेषु विषयितया विज्ञान चञ्च- लयन्तो विक्षेपमहिम्नाऽऽनन्दानुपलब्ध्या बहिर्मुखा विविधभोगा- नेव बुभुक्षिता भोज्यमिव सदा स्पृहयन्ति ॥ ४० ॥ तामसानां स्थिति दर्शयति-- इतरेतमसा विज्ञानमभिभूय मुह्यन्तो रजसा तिर्यगा- दिषु संसरन्तस्तमस्समृद्धया स्थावरा अपि भवन्ति ॥ ११ ॥ इतर इति । आत्मनस्त्रिगुणात्मिकायाः प्रकृतेरत्यन्तविलक्षणेनावर णशक्तिप्रधानेनामूनात एव तमसा विषयीकरणशक्तिपतिबन्धके- नान्धकारसदृशेन गुणभूतेन तृतीयाशेन विज्ञानमभिभूय विषयी करणशक्तिप्रतिबन्धेन तिरस्कृत्य मुह्यन्तो जाड्यसमृद्धया स्वरूप विकुर्वन्तो रजसा विक्षेपप्रधानेन द्वितीयांशेन भोगलिप्सया तिर्यगा- दिषु संसरन्तो मृतिजन्मपरम्परां प्राप्नुवन्तस्तमस्समृद्धया वि. ज्ञानात्यन्तावरणेनेतरे स्थावरा वृक्षादयोऽपि भवन्ति ॥ ४१ ।। प्रकृतेस्त्रयाणा सत्त्वरजस्तमसामंशानां पृथक्त्वेन प्रभाव दर्श- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । यित्वा जीवाना प्रकृतिपारतन्त्र्य दर्शयति- - प्रकृतिरेव रजसा सात्त्विकानुपर्युपरि नयन्ती तामसानधोधो नयति ॥ ४२ ॥ - प्रकृतिरेवेति । अविभक्तावयवाऽविकृता प्रकृतिः कार्यविरहा- दव्यक्तम् , आत्मनो जगदुत्पत्तेः शक्तिः। कार्याण्येव शक्तिमभिव्य- जयन्तीति याश कार्य तदनुरूपा कर्तरि कल्प्यते शक्तिः। ससारेण किं फल मम भविष्यतीत्यनालोचमानः फलमनुद्दिश्यैवाक्रीडनक- मिति पर्यालोचमान आत्मा जगत्करोतीति प्रकृतिः । किञ्च याव- दात्मा न विक्रियते, अन्यथा प्रतीयते, स्वप्रतिविम्बसस्कारवशेन न विकरोतीति यावत् , तावत्प्रकृतिर्व्यवहियते । अद्वितीय एव स्वा- मिकमिव नानाविधं जगज्जाल वितनोतीति भावनाऽप्युच्यते । वह्नरौ- यमिवौपचारिक भेदमाश्रित्यात्मनः प्रकृतिरित्युच्यते । प्रतिबन्धक- समवहितो वहिन दहतीति तत्र दहनशक्तिः कल्प्यते । एवं प्रकृतिरेव सर्व करोत्यात्मानमुपकुर्वन्ती, नात्मेति, बहवो व्यवहरन्ति । तथा पुरुष इव प्रकृतिनित्येति कथयन्ति । अहमा- स्मा जीव इति मन्यमाना आत्मव्यतिरेकैण परमात्मान कल्पयन्ति, तदधिष्ठितत्वेन जगत्की प्रकृति निरूपयन्ति चेति । त्रिविध जगदुपलभ्यत इति तत्कारणानि तस्यां सत्त्वरजस्त- मांस्यवयवाः कल्प्यन्त इति । रजसा साविकानुपर्युपरि पूर्वपूर्ववि- ज्ञानापेक्षयोत्तरोत्तराधिकविज्ञानसम्पादनयोग्यशरीराणि नयन्ती मा-

·५२
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
पयन्ती तामसानघोऽधः पूर्वपूर्वविज्ञानापेक्षयोत्तरोत्तरविज्ञाननिवर्त्तन-
योग्यशरीराणि नयति प्रापयति । विज्ञानप्रधानव्यवसायिना स्वभा-
व उत्तरोत्तरं विज्ञानसमृद्धये विज्ञानप्रधानव्यवसायिशरीरानुरागः,
तथा विज्ञानविध्वंसप्रधानन्यवसायिना स्वभाव उत्तरोत्तर विज्ञानवि-
ध्वंसप्रधानव्यवसायिशरीरानुराग इति ॥ ४२ ॥
ईश्वरताप्रयोजकत्वेन सत्त्व निरूपयति-
अथ ये विज्ञानेन मिथ्याज्ञानं निवर्त्य कल्पना-
शक्तिमुद्भावयन्ति ते नवानपि जीवानुत्पा-
दयन्ति ॥ ४३॥
अथेति । ये सत्त्वसमृद्धिफलभूतेन विज्ञानेन मिथ्याज्ञानमत-
स्मिंस्तज्ज्ञानं मिथ्याविषयकं ज्ञान निवर्त्य रजस्तमःपारतन्त्र्यनि-
रासेन प्रतिवध्य कल्पनाशक्तिमूर्णनाभिरिवेतरानपेक्ष जगज्जाल-
रचनासामर्थ्यमुद्भाक्यन्ति प्रतिवन्धकनिवृत्त्या वह्वेर्दहनशक्ति-
मिव कार्यक्षमा कुर्वन्ति ते नवानपि स्ववासनानुरूपान् जीवानुः
सादयन्ति ॥ ४३॥
जीवत्वप्रयोजकत्वेन रजस्तमसी निरूपयति-
ते पुनर्विकृतावेवाहमहमिति भावयन्तस्तथाभूताः
प्रकृत्या संसार्यन्ते ॥ ४४॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ५३ ते पुनरिति । ते अन्यवासनया सवासना नूतना जीवा भोग- लिप्सया विकृतावेव परवासनामये मूक्ष्मशरीर एव, न तु प्रकृ- त्यधिष्ठातृचैतन्ये, अहमहमिति मूक्ष्मशरीरतादात्म्येन भावयन्तः शरी- रिणमात्मानमाकलयन्तस्तथाभूतास्तमसा विकृतितादात्म्यमापन्नाः प्रकृत्या वहिर्मुखतास्वभावेन ससार्यन्ते स्थूलशरीरसयोगवियोग वन्तः क्रियन्ते ॥४४॥ नूतनत्वप्राचीनत्वप्रतीतिप्रयोजकपरस्परविलक्षणत्व निवारयति- काल्पनिकानां भौतिका (१+नां) च समान- स्थितौ पर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ काल्पनिकानामिति । मिथ्याज्ञाननिवृत्त्याऽऽमनि परप्रेमास्पदत्व- भानेनात्मचैतन्ययोर्योगेन योगप्रतिन्धकानारागद्वेषादीना फलपतिब- न्धेन निवृत्तौ निर्मिताना काल्पनिकाना कल्पनामात्रोपादानकाना (+भौतिकाना ) च जीवाना समानस्थितौ भेदमतीतिविरहस्थितौ पर्यवसानम् । यथा भौतिकाना जगदारम्भसमये कालनिकत्व पश्चा- भौतिकत्वम्, तथतेषाम् , कल्पनाया एव भूतात्मना परिणतेः॥४।। ननु सर्वेऽपि पारलौकिकसुखार्थ प्रयत्नाः परलोके सति हि सङ्गच्छन्ते । न केपि तत्रत्या इहोपलभ्यन्ते । नापीहत्याः केपि प- रलोकं गच्छन्तः। नापि शरीरमध्वसानन्तरमवशिष्यमाणम् । किञ्च कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्त इति नियमस्य वटपादपेनोत्पादित ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । निगृहस्वसमानाकृति बीजमङ्कुरत्वादिपरिणामसाधनसम्पच्या स्वा- कृतिमभिव्यञ्जयत्येव पुरुषेणोत्पादित निगूढस्वसमानाकृति शुक्र योनिशोणितादिसाधनसम्पत्त्या सचेतनत्वादिना परिणममान स्वा- कृतिमभिव्यञ्जयति, इत्येवं जडाज्जड चेतनाचेतनं स्वसजातीयमेवो- त्पद्यत इत्येवमुपलभ्यमानत्वेन जडवीजे जडत्ववच्चेतनबीजे तत्पुरु- षीयचेतनत्व सम्पद्यत इत्यत आह- - विज्ञानतारतम्यं पूर्वशरीराणि सम्भावयति ॥ १६ ॥ विज्ञानेति । मातापितृभ्यां समानाकृतयो बहवो बालकाः । के चिन्मात्रा समानाकृतयः पित्रा केचिदुत्पद्यन्ते । तेषा शरीरेषु मा तापित्रोर्यावन्तः शरीरधर्मा यावन्तश्च परस्पर सोदराणा तनयत्व- सोदरत्वाभिव्यञ्जका उपलभ्यन्ते, न तथा चैतन्यधर्माः । अत्य- न्तमूर्खयोरपि मातापित्रोर्महान्तः पण्डितास्तनयाः, महापण्डितयो- रपि महामूखोः प्रख्यायन्ते । तथा बहूना सेादराणामेकस्मादेवाचार्यवादधीयमानानामेको दशकृत्वः परः पञ्चाशत्कृत्वः कोऽपि सप्ततिकृत्वोन्यः शतकृत्व स्- चार्याधिगततन्मन्त्रो भवति, इतरे सहस्रकृत्वोऽप्युचार्य विपर्ययाक्रा- न्ता उद्विजमाना धारणाशक्तिरहिता न यथावदधिगतमन्त्रा भव- न्ति इत्येवं चैतन्यधर्मा अत्यन्ततारतम्यं निषेवन्ते। किञ्च कारणगुणा इति नियमस्य प्रकृतेः स्थूलशरीर एवोप- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । लभ्यमानत्वेन चैतन्यपर्यन्तेऽन्वयो न संगच्छते। अपि च । यथा काऽपि मेधावी सकृच्छ्रवणेन सर्व श्रुत यथावद् गृणाति, गृहोत च बहुभि- रुपपत्तिभिर्यथावलि(?नि)रूपयति, अश्रुतानि च बहुनि प्रतिभापयते । तथाऽत्यन्तमन्दबुद्धिरपि महता परिश्रमेण प्रयतमानः शनैः शनैः किञ्चित् किञ्चित्कथञ्चिदधीतमधिगच्छत्येव । तस्याधिगतमन्त्रा णामेकैकशः शनैः शनैः पुनः पुनर्यथावद्हेण न तावान्प्रयासो भवतीति । एवं यथावदधिगताभ्यस्तायातयामानां मन्दबुद्धेरश्रु- तानां कुशाग्रबुद्धेराचार्यवर्येभ्यः श्रूयमाणानां मन्त्राणां ग्रहेण ताव- परिचिन्वतां परीक्षाविचक्षणानां साक्षिणामन्यतरस्य मान्य मेधा च तत्तन्मन्त्रावच्छेदेन न प्रतिभासते । अन्यच्च । तत्तद्विषयानुभवजननार्थ तत्तत्पमाणसामग्रीसम्पादने कियानायासःकथ च सङ्घटत इत्येवमालोच्य तत्तदनुभवजन्यसंस्कारो- द्वोधने कियान्प्रयास का च सामग्रीत्येवमालोच्यताम् । तथा चानुभव- तारतम्यजन्यसंस्कारतारतम्यप्रयुक्त विज्ञानस्य तारतम्यं न्यूनाधिकमा- वः पूर्वशरीराणि अविनाभावेन सभावयति पूर्वशरीराणि विनानुभ- वाऽनुपपत्त्या संस्कारविरहेणास्मिन् कलेवरे मेघाप्रतिभादयश्चैतन्यधर्मा न सङ्घटेरन्निति बोधयति । इहत्याभ्यासमात्रेण मेधाप्रतिभादिना जन- यितुमशक्यत्वेन पर्याप्ताभ्याससाधनानि पूर्वशरीराणि निश्चाययति४६॥ शरीरान्तराश्रयत्वेन लोकान्तरस्यान्यत्वेन प्रतीयमानलोकस्य सिद्धौ मेधापतिभाधसमवायिकारणपूर्वशरीरावच्छिन्नसस्कारसिद्धेः प्रयोजकत्वेन तत्सस्कारस्य च तच्छरीरेण समं तत्पित्राद्यनुभवजन्य- ·५६ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । संस्कारस्येव निवृत्तेरसमवायिकारणत्वानापत्तौ विज्ञानतारतम्यं पू- शरीराणि न सम्भावयेदित्यत आह- न हि विस्मृतानधीतयोः समाना स्थितिः॥४७॥ नहीति । हि यतो विस्मृतानधीतयोः समाना स्थितिन भवत्यतः। विस्मृतोपस्थितौ सस्कारोबोधनस्य प्रयोजकत्वेनानधीतोपस्थिताय. भ्यासस्येति तयोः स्थितावत्यन्तवैषम्यम् । अनधीतमन्त्राणां दृढतमस- स्कारजननपर्याप्तो विस्मृतमन्त्राणा संस्कारोबोधनपर्याप्तोऽभ्यासः । तथैकेनोबुद्धेन सस्कारेण तत्सम्बन्धिनो बहवः सस्कारा उद्बुध्य- न्ते । बहूनां समानेनाप्यभ्यासेन कस्यचिदुद्बुद्धा नानाविधाः शरी- रान्तरीयाभ्याससस्कारा यन्नानाविध विषयमुपस्थापयन्ति तत्पति- भोच्यते । पूर्वोपस्थितशरीरयोर्भेदो हि प्रतिभापत्यभिज्ञानभेदन योजकः । तत्तदनुभवजन्यसंस्काराणामुद्धोधने लौकिकालौकिकान्य- तरसन्निकर्षजन्यविज्ञानविषयतत्तद्वस्तुसम्बन्धस्यैव हेतुत्वेन तत्तच्छ रीरसम्बन्धित्वप्रकारकानुभवजन्यसंस्कारा नोपविष्ठन्ते, तत्तच्छरीरम- ध्वसात् । ये च तदानीन्तना अपि मनुष्यत्वादयः प्रकारा इदानीमुप- लभ्यन्ते तैस्तदानीन्तनतत्प्रकारकानुभवजन्यसस्कारा इदानीमुपस्था- प्यन्ते मनुष्यत्वाद्यन्यतमसामान्यलक्षणसनिकोंपलब्धेः ।। ४७॥ प्रतिशरीर भिन्नानि बहूनि विज्ञानानि सन्ति । तेषा तारतम्यं पार्थिवविकाराणांशरावादीनामिव भेदप्रयोज्यमेवास्तु । भिन्नानां स्त्र- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ५७ भावभेदावश्यम्भावेन प्रतिभादयश्चैतन्यधर्माः स्वाभाविकाएव भवन्त्वि- त्यत आह विविधविषयविषयीकरणमेव विज्ञानचमत्कृतिः॥४८॥ विविधविषयेति विविधविषयाणा विषयीकरणमेव विज्ञानस्य च- मत्कृतिचित्र्यं स्वभावः । विषयीकृतानादृढतमसंस्कारजननपर्याप्तोऽ- नुभवाभ्यास इच्छया जन्यत्वान्न स्वभावः। तथा च दृढतमरास्कार- जननपर्याप्तानुभवाभ्यासप्रयोज्याः प्रतिभादयः स्वाभाविकत्वेन निरू- पयितुं न शक्यन्ते ॥४८॥ स्मृतिविषयता निरूपयति- तत्तद्विषयप्रतिबिम्बसंस्कारा एव निमित्तमात्रेण स्व- स्वविषयानभिमुखयन्ति ॥ ४ ॥ तत्तद्विषयेति । यथा बिम्बाकृतिग्राहकदर्पणविशेषेण गृहीता सं- स्कारभूता विम्बाकृतिः समयसमये स्वबिम्बमुपस्थापयत्येव तत्चद्वि- षयपर्याप्तानुभवाभ्यासजनितपतिबिम्बसस्कारा एव निमित्ततामात्रेण स्वस्वविषयानभिमुखयन्ति । बिम्बप्रतिबिम्बयोर्भेद तिरस्कृत्याभेदेन बोधयन्ति । प्राक्तनैहिकसंस्कारनिमित्तशरीरभेदो हि स्मृतिप्रतिभयो- अंदप्रयोजकः ॥ ४६॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमत्पण्डितानन्तराममिश्रान्ते वासिना विरचितं मध्यमाधिकारोपेन्द्रविज्ञानसूत्रभाष्यम् ॥ उ० वि०८ ·५८ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । एवं मध्यमाधिकारे मध्यमाधिकारिण उपदिष्टाः। कनिष्ठा- धिकारिण उपदिश्यन्ते । तत्रात्यन्तबहिर्मुखाणा बहिरीश्वरतानुपल- भ्या निरीश्वरवादिनामाप्तवाक्यश्रवणेन तत्र सन्दिहानानामत्यन्त- मुद्विजमानाना विक्षेपप्रशान्त्युपायोपासनाय परमैश्वर्य निरूपयति- - संस्कृतस्फुरणपञ्चधाकरणप्रकृत्यो- पलक्षित अात्मेश्वरः॥१॥ संस्कृतेति । यावन्त उत्कृष्टाः सर्वज्ञवजनकत्वनियन्तृत्वादयो गुणाः सर्वान् गुणानतिक्रामन्ति त एव परमैश्वर्यम् । तस्य च जगत्कर्तयेवावश्यभावेन तत्कत्वस्य चात्मनि निरूपितत्वे- नात्मा हि परमेश्वरो यच्चैतन्यवन्तो भौतिकास्तैजसावयवा जीवत्वमभ्युपगच्छन्तो बहिर्मुखतया संसरन्ति । तेषु च यस्य बहिर्मुखताप्रतिबन्धेन सत्वसमृद्धयाऽऽत्मतादा- त्म्यमुपतिष्टते सोऽध्यात्मयोगपरिपाकनिवर्तिताशेषरागादिदोषपारत- त्र्य आत्मभूतो यथापूर्व कल्पनाशच्या परमैश्वर्यमामोति । तथाs, सवाक्यश्रवणेन स श्रद्दधानान्मातरमिव पितरमिव प्रियतम रक्षितारं सर्वशक्तिमन्तं दयावशंवदं सर्वज्ञ सर्वसाक्षिणं विभु परमेश्वरं भावयतो मनसा वाचा कायेन निष्कपटमाराधयतो जीवानुपकरोति च । न तस्य जीवानु (१=नाम) पकारे कर्मपारतन्त्र्यं येन जीवकर्मानुरोधेनैव तानु पकुर्यादपकुर्याद्वेति । किन्तु स्वभावः । स्वभावपारतन्त्र्यं सोऽपि नोपे- तितु क्षमते । अत एव प्रकृतिरेव सर्व करोतीति व्यवस्थीयते । एवं

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
५६
परमेश्वरोपासका ध्येयतादात्म्यमाप्नुवन्तो जीवताहान्या भेद
निरस्यैकता प्राप्नुवन्ति ।
किञ्च स एवात्मा जगदुत्पत्योपलक्षितो हिरण्यगर्भो जगत्पतिरि
ति, जगत्स्थित्योपलक्षितो विष्णुर्जगत्पतिरिति, जगत्प्रशमनोपलक्षितो
महेश्वरो जगत्पतिरिति विधाऽऽख्यायते, भावनयोभावितो मनोरथ
च पूरयति, भक्त्या भौतिको भूत्वा पुरस्तात् सम्प्रकाशते च ॥१॥
प्रकृतिमनुल्लिख्यात्मनो जगत्कर्तत्व निरूपयति-
स्वभावतः स्फुरतो विविधं मनोराज्यमिव कल्पय-
तः कोऽपि सङ्कल्पः स्थायितां प्रतिपद्यते ॥२॥
स्वभावत इति । शिखासन्तत्या समिन्धानस्य वद्वेरिव
स्वभावतो निमित्तमनपेक्ष्य स्फुरतः सन्ततमविच्छिन्नधारं चेततो
मनोराज्यमिव भौतिकसदृशमनोमयमिव विविध विज्ञातृत्वविज्ञान-
त्वविज्ञेयत्वभिदया नानाविधं परस्परविलक्षण विषयविषयिभावेन
कल्पयतः स्व मूर्तभाव प्रापयत आत्मनः कोऽपि निरूपयितुम-
शक्यः सङ्कल्पः स्थायिता प्रतिपद्यते ॥२॥
इतः परं निरूपितं प्रकृतेर्जगत्कर्तत्वमुद्धोधयति-
तमेव नानाविधं भोक्तृभोगभोग्यात्मना
प्रकृतिः प्रदर्शयति ॥३॥

·६० सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । तमेवेति । तमेव स्थायिता प्रतिपन्न सङ्कल्पमेव भोक्तृभोगभो ग्यात्मना। सुखदुःखान्यतरवान्भोक्ता, सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारो भोगः, सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारहेतु ग्यमिति विधाऽकृत्या नानाविधं परस्परविलक्षणमसख्यात प्रकृतिः दर्शयति ॥३॥ प्रकृतमुपस्थापयति- तमात्मानमेव बहिर्मुखतया त्रिनेत्रचतुर्भुजपञ्च- वक्तादिविविधवेषेण भावयन्त उपासते ॥ ४॥ तमात्मानमिति । महेश्वरप्रभृतीना योगीश्वराणामीश्वरतादा- म्यमापन्नाना सर्वशक्तिमता विदेहानामहम्भूतानामात्मानमात्मत्वेन साक्षात्कृत तमेव परमेश्वरमेव त्रिनेत्रचतुर्भुजपञ्चवक्त्रादिविविधवेषेण केचिन्महेश्वरवेषेण केचिन्माधववेषेण केचित्तजापतिवेषेण केचित्का- त्यायनीवेषेणेत्येव नानाविधवेषेण भावयन्त उपासते । स्वस्मिस्त- सेवकत्व भावयन्ते । तत्प्रसादानुकूल चेष्टन्ते ॥ ४ ॥ उपासनाफल प्रकृतिपरतन्त्रयति- यादृशमुपासते तादृशादेव तदभीष्टं साधयति सा॥५॥ यादृशमिति । यादृश्या भावनया भावित परमेश्वरभूतमा- त्मानमुपासते तादृशादेव महेश्वरायन्यतमस्वरूपात्परमैश्वर्ययुक्तादा- त्मनः सकाशादुपासकोपासनोद्देश्यमभीष्टं प्रकृतिः साधयति । साधनानि सम्पाद्य सम्पापयति । नानाविधान् गुणानाकृतीश्च ·- सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । परस्परविलक्षणा उपासनार्थमात्मनः श्रुतयो निरूपयन्ति । तत्र यस्य यत्रानुराग उत्पद्यते स तादृशमात्मानमाराधयते ॥५॥ सात्त्विकापास्योपासकोपासना दर्शयति- तेषु विज्ञानवन्तो विवेकिन उपशान्ता वि- ज्ञानविवेकविराग(+नि)लयं दयालुवर्यमुपशान्तं त्रिनेत्रं चतुर्भुजं पञ्चवक्त्रं महेश्वरं स्वाभीष्टप्रद- त्वेनोपासते ॥ ६॥ तेष्विति । पिपासुर्जल बुभुक्षुरन्न कामी कामिनी शिशयुिषुः शय्या यथा कामयते तदनुरूपमुद्युक्ते चैव विजिज्ञासुर्विज्ञानं विविवितुविवेक विरिरइक्षुर्विरागमित्येव कामयमानाः स्वाभीष्ट- प्रदानं च तादृशादेव दातुराशासाना महर्षिभ्यस्तत्मदातृत्वेन श्रुतं महेश्वरमुपासते । तस्मिन्नेव सात्विकगुणाना प्राचुर्यश्रुतेः ॥ ६ ॥ ये च विषयचमत्कृतिविलासेनेन्द्रियाणि सन्तर्पयन्तो भोगसा- धनान्याकलयन्तो विषयबीभत्सतोपलब्धौ न क्षमन्ते, तथा निखि- लगुणदोषाधिष्ठानभून(?) प्रियतम सच्चिदानन्दलक्षणमात्मानं सर्व- सम्पत्समृद्धये न जिज्ञासन्ते, तेषामुपाधिकलुषे(?) स्वरूपतो विशुद्धे परमेश्वरे चित्तस्थैर्यविरहेण भावनाप्रतिबन्धे विषयोपासनयैवोपास. नामुपदिशति- केचिन्मुकुटमणिमण्डितशेखरं शङ्खचक्रगदा- - ·२ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । धरं पीतवसनं लक्ष्मीपतिमुपासते ॥ ७॥ केचिदिति । विषयानुरागपरतन्त्रा विषयचमत्कृतिभावनापुर- स्सरमेव वैषयिकसुखसाधनावधित्वेनात्मानमुपासते ॥७॥ उक्तमुपसहरन्नुपासनायास्वैविध्यं दर्शयति- एवं सात्त्विकाः सात्विकं राजसा राजसं तामसास्तामसं तमात्मानमेवोपासते॥ ८॥ एवमिति । ये यथा वर्तन्ते तेषा तथा विज्ञानवन्तो यो यथा वर्त्तते त तथाभूतमेवोपासते । सेय साविकोपासना । ये यथा वर्त्तन्ते तेषा तथा विज्ञानमपडवाना यो यथा वर्तते तमन्यथाभूत- मेवोपासते । सेयं राजसोपासना। ये यथा वर्तन्ते तेषां तथाभूत उपतिष्ठमानेऽपि विज्ञाने बलादन्यथा भावयन्तो यो यथा वर्तते तस्य तथाभूतमुपतिष्ठमानमपि विज्ञान बलादन्यथैवाभ्युपेत्याऽऽयहपारतन्त्र्ये- णान्यथाभूतमेवोपासते। सेय तामसोपासना । विज्ञानानुरूप साच्चि काः, अर्थानुरूपं राजसाः, प्राग्रहानुरूपं तामसा व्यवहरन्ते ॥८॥ उपासनाफलप्रदातृत्वं प्रकृतेनिरूपयति- प्रकृतिरुपासकानामन्तरुपास्यगुणानभिव्यञ्ज- यति ॥६॥ प्रकृतिरिति । यथा यथाऽऽत्मान भावयते भावनापरिपाके - ·६३ - सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । तथाभूतमात्मानमुपलभते । उपलब्ध्यहड्कारमहिम्नोपास्योपासको पृथगवभासेते । अहन्ताविषयतयोरभेदाध्यवसाये महेश्वरत्वेन भावि- तो महेश्वरो भवति, राक्षसत्वेन भावितो राक्षसो भवति । अहन्ता- सामानाधिकरण्येन भावनोपासना भवति । यदाऽऽत्मनोऽन्यत्राहन्ताया अत्यन्तनिवृत्तिर्भवति, यदा च निरन्तरायमहन्ताऽऽत्मानं व्याप्नोति, तदा निखिलात्मधर्मोपलब्ध्या महेश्वरो भवति । सर्व कर्तुं विज्ञातु च सर्व शक्नोति ॥१॥ प्रकृतेः साक्षात्कारप्रयोजकत्व दर्शयति- चिरं सत्कारपूर्वकोपासनया सा झपास्य साक्षात्कारयति ॥ १०॥ चिरमिति । प्रकृतिरेवोपास्योपासकयोरपरोक्षीभवनमपरोक्षी- करण सम्पादयति ॥१०॥ प्रकृतिरेव प्रकृति निगृह्णातीत्याह- तीवोपासनया सा सत्त्वरजस्तमसामितरेशीन- मेवान्तर्दधाति ॥ ११ ॥ तीवेति । सशयविपर्ययादिप्रतिबन्धकनिवृत्या विवेकवैराग्या- दिसाधनसम्पत्या निरन्तराबाधितोपास्यभाव(१+न)या स्वसमृद्धया सत्त्वात्मिका प्रकृती राजसी तामसी च सत्वर सत्त्वेनाणेति । स- शयविपर्ययादिफलपराङ्मुखतानिव-काभिलषितविषया शक्त्याधर्म

·द४
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
लषितविषयानुरूपविवेकवैराग्यादिसाधनसम्पत्त्या निरन्तरावाधि-
तोपास्यभावनया स्वसमृद्धया राजसी प्रकृतिः साविकी तामसीं
च सत्वर रजसाऽऽश्रयति । सशयविपर्ययाद्यपह्नवेनाग्रहानुरूपविवे.
कवैराग्यादिसाधनसम्पत्या निरन्तराबाधितोपास्यभावनया स्व
समृद्धया तामसी प्रकृतिः सात्त्विकी राजसी च तमसा विली.
नयति ॥ ११ ॥
यावन परिचीयते प्रकृतिर्न तावनिवर्त्तते विशेष इत्याह-
यावन परिचोयते सा तावद्विविधवेषण भा-
वयन्तो देवयक्षभूतपिशाचादीनोपासते ॥ १२ ।।
यावदिति।यः प्रकृति परिचिनोति स एव प्रतिक्षणं परिणोमि-
न्याः प्रकृतेरात्मानुकूल परिणाम विवेकबलेन सम्पादयति । ये खलु
न ता परिचिन्वन्ति ते विषयासक्तिविक्षिप्तहृदयाः सन्तोषविरहेण
पूर्वपूर्वोपास्य विजहत पाशापाशबद्धास्तचदुपास्यकापफलमुपलभमाना
उत्तरोत्तरमन्यमुपासते । तेषु ये निष्काममुपासते ते तु पूर्वपूर्वमुपास्यमु.
उझन्तो विवेकसमृद्धया नब नवमुपासीनास्तत्तदुपास्यमकोपयन्तः
कल्याणपदवी प्रपद्यन्ते ॥ १२ ॥
सात्त्विकोपासनाया ससारप्रतिकूलता सूचयन् राजसताम-
सोपासनायास्तदनुकूलता दर्शयति-
-
राजसतामसोपासनया प्रमोदते संसारः ॥ १३ ॥

·६५ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । राजसेति । बहिरिन्द्रियममादानुरूपरूपादिसमलद्कृतोपासनया बहिरिन्द्रियक्षोभानुरूपरूपादिबीभत्सोपासनया संसार आत्मना- ऽहम्पूर्विका स्थितिः प्रमोदते उत्तरोत्तर विषयानुरागस्य दुगग्रहस्य च समृद्धिसम्भावनया निजकलडकाद्घाटनशड्कानिकृत्या जन्म- मरणपरम्परावश्यम्भावेन सुरापानपरकीयालिङ्गनादिदुराचारैः शरी- रिणामवश्यम्भाविमृत्योरत्यन्तविस्मरणेन विवेकवैराग्यादिरिपुगाया- निवृत्या पूर्णशक्ताऽऽत्मानमाक्रम्योज्जृम्भते ॥ १३ ॥ तामसोपासनामभिव्यञ्जयति- तान्त्रिकोपासनया हा विज्ञानं विप्लवन्ते॥ १४ ॥ तान्त्रिकेति । नानाविधानामधिकारिणामुपलब्ध्या नानाविधा महतामुपदेशा महद्भिः संगृहीता उपलभ्यन्ते । तेषा यावतु यस्य दोषा न प्रतिभासन्ते तावदुपदेशाना दोषप्रतिभासविरहदशायां सोधि- कारी परेऽनधिकारिणः, दोषप्रतिभासदशायान्तु सोऽपि । यावत्स्वयं गुणा दोषाश्च न परिचीयन्ते तावदेवापरोपदेशैराक्रम्यते । ये खलु गुणान् दोषाश्च परिचिन्वते, ते तु गुणदोषविमिश्रितेभ्यो वेदादिमह- दुपदेशेभ्यो इसाः क्षीरमिव गुणानेव गृहन्ति । दोषप्रियेभ्योऽपि गुणान् समर्पपितुमुपदेशा महद्भिः सर्वेऽपि सङ्करिता (१)। ये चात्मानमुपकुर्वन्ति त एव गुणाः, ये चापकुर्वन्ति त एव दोषाः । द्विजातीनान्तु वेदार्थमेव बाल्ये परिहितानि यज्ञसूत्राणि प्रतिक्षा वेदायास्थापयन्ति । तेषा वेदेषु यावद् गुणाः प्रविधासत्ते बाबा उ०वि० ·६ ६ ६६ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । तैवेदविरुद्धमाचारणीयम् । वेदानुरूपमाचरणन्तु मनुव्यासयाज्ञव- ल्यादिमहर्षिभिनिरूपितमेव ॥ १४ ॥ विज्ञान विप्लवं दर्शयति-- अखाद्य खादन्त्यपेयं पिबन्त्यस्पृश्यमुपभुञ्जते ॥१५॥ अखाद्यमिति । श्रोत्रियायातिथये गामालभन्ते, रूद्र पशुना यजन्ते, सौत्रामण्या सुरा पिबन्तीत्येव बहुत्र वैदिकरैव हिंसादिभिः सुकृत निरूपयन्तः तान्त्रिकेषु सुरापानमासभक्षणविधवालिङ्गनादिषु दोष निरूपयन्तीत्येव वैदिकानाक्षिपन्तः, श्रुतितन्त्रयोर्भगवसणीत- त्वेन भगवत्लामोण्यस्योभयत्र साम्येनैव निर्विशेषत्वावेदानिव तन्त्राणि प्रमाणयन्तः, वैदिकहिंसादिसामग्रीसम्पादनस्यात्यन्तदुर्घटत्वेन का- दाचित्वत्वेन तान्त्रिकरीत्या तु तदपेक्षयाऽत्यन्तसुलभत्वेन पारलौकि- कानन्दं निरूपयन्तः, वैदिकानुपहसन्तः, जगदम्बामुपासीना इव वि- धवामालिङ्गन्तः, सुरा पिबन्तः, मासान्यदन्तः, विषयासक्तिकुण्ठि- तप्रतिभया गुणानिरूपयन्तस्तान्त्रिकाः परमानन्दमनुभवन्ति ॥१५॥ निखिलकल्याणमूलमाचार्यसमागम सो(-सा-orशो)धयति- नाचायश्चितेन भवितव्यं किन्तु विज्ञाततत्त्वेन ॥१६॥ म - J नाचार्यैरिति । इदं कार्यमिदमकार्यमित्याचार्योपदेशेनरागान्धे- नाग्राहाक्रान्तेन वा न शिष्येण भवितव्यम् , किन्तु कार्यलोकार्यवहे- वृविज्ञानिना भवितव्यम् । ततः स्वयमेव ताबद्रहसि महता प्रयत्न

·सभाध्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
आचार्योक्तहेतौ हेतुतावच्छेदकानुसन्धानपूर्वकं हेत्वाभासभयाव्यभि-
चारशङ्काऽऽलोचनीया । ततो हेतुदोपानुपलब्धो परैरपि बहुत्र निर्ण-
यार्थ महान्प्रयत्नः कर्तव्यः । न तावदाचार्योपदेशेन स्वदेशसजातीयकु-
लसदाचारान्परित्यज्य तदाचार्यसमानवेषाचारेण भवितव्यम् ॥१६॥
परिशेषविधया वञ्चना परिचाययति-
-
न सा श्रद्धा या न जीवति सत्येन ॥१७॥
नसेति। या सत्यसमागर्म न सहते, सत्य निरीक्ष्य दुरात्पला-
यते, न सा श्रद्धा, अपि तु वश्चकस्य वञ्चितस्य च वञ्चना ॥१७॥
वञ्चनां तिरस्कुर्वनाचार्योपदेशमनुकूलयति--
--
आचाव्येभ्यः सर्व तत्त्वं विज्ञायैव विज्ञाततत्त्वा-
नुरूपं चेष्टितव्यम् ॥ १८॥
आचार्येभ्य इति । श्रोत्रियेषु तावन्मीमांसकाद्धर्म नैयायिकात्
प्रमाणलक्षणानि योगिनो योगं ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मनिष्ठां तथा बौद्धजैन-
यवनप्रभृतीनां च निष्ठामित्येवं सर्व तत्त्वं विज्ञायैव विविधतः संशोध्य
यथावदधिगत्यैव विज्ञाततत्वानुरूप यादृश तत्वं तादृशं यदबाधित-
प्रकारताविशेष्यतावगाहि विज्ञान तदनुरूपं चेष्टितव्यं कायेन वर्ति-
तव्यम् ॥ १८॥

·६८ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
अन्यथाकृतौ दोष दर्शयति-
अज्ञानपूर्व कृतारम्भा हताधिकाराः पश्चात्तपन्ति॥१६॥
अज्ञानपूर्वमिति । गृहेषु निवसन्तो गृहदोषानाकलयन्तो गृहप-
रित्यागेन सुखमाशासते । बलाद् गृहेभ्यो निर्गत्य तु नवं नवं बहिर्दुः-
सह क्लेशमनुभवन्तो गृहसुखमनुसन्दधानाः पुनरागन्तुमशक्नुवन्तः
पश्चाचपन्तीति यत्र यत्राभिलाषस्तं त यथावत्सरिचित्यानुकूलतामधि-
गम्यैव यथा पश्चात्तापो न भवेत्तथोपस्थितपरित्यागः कर्त्तव्यः ॥१६॥
सन्यासाधिकारमप्राप्य गृहभारभारासहनोद्वेगविक्षिप्तबुद्धया
कृते मस्करित्वे सामान्यमुद्रया प्रायश्चित्तमुपदिशति--
अज्ञानपूर्व कृतकर्मणामनर्थकारिणां समेषां
प्रायश्चित्तेन शुद्धिः कार्या ॥ २० ॥
अज्ञानपूर्वमिति । पाश्रमचतुष्टयाधिकारिणा ब्रह्मचारिणा हि
यथावत्साङ्गवेदाध्ययनानन्तरमार्यभाषोपनिबद्धान् म्लेच्छभाषोपनि
बद्धाश्च सिद्धान्तानधिगत्य चतुरोऽप्याश्रमान्यथावत्परिचित्यैतद्विज्ञा-
नानुरूप यत्र येन वर्तितुं शक्य तत्र तेन वर्तनीयम् । सर्वेषामनर्थ-
कारिखामनर्थप्रतिबन्धकेन प्रायश्चित्तेन शुद्धिरनर्थराहित्य कार्या किं
पुनरज्ञानपूर्व कुतकर्मणा शिखायज्ञोपवीतपरित्यागाद्यात्मनाम्॥२०॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । सन्न्यस्य पुनर्गार्हस्थ्ये गृहीते विद्वत्सतिष्ठा प्रतिहन्येतेत्याशङ्कयाह- मांसपिएडप्रतिष्ठार्थमात्मप्रतिष्ठा न संहननोया ॥२१॥ मासपिण्डेति। प्रतिष्ठया सम विनाशमभिमुखस्य मांसपिण्डस्य मासोपलक्षितसौन्दर्यस्य करचरणादिमतो देहस्य प्रतिष्ठार्थमात्मनो- ऽहम्मत्ययगोच(१+रस्य)प्रतिष्ठा यावच्छरीरेषु नियन्तृत्वेन सार्वदि- की स्थितिःन सहननीयादेहाभिमानोपासनया परिच्छेदनीया।।२१॥ तहि धर्मशास्त्राणि विरुध्यन्त इत्याशङ्का परिहरति-- - सर्वतोऽर्थप्रतीघाते पुनर्गृहीतः पूर्वाश्रमः श्रेयान्॥२२॥ सर्वत इति । द्वेगनिवृत्तौ वैराग्यविरहेण महामोहमहिम्नो- ज्जृम्भमाणासु नानाविधकामनास्वत्यन्तविक्षेपेऽर्थप्रतीपातेऽर्थस्योप- स्थिताश्रमेण सिषाधयिषितस्य प्रतीघाते प्रतिबन्धकमाचुर्येण साधयि- तुमशक्तौ पुनर्गृहीतः ब्रह्मचर्यानन्तर यथा तथा ब्रह्मचर्यवच्छिखासूत्र- धारणया गृहीतवेषः पूर्वाश्रमः श्रेयान् । आत्मनस्तदनुरूपत्वादितर- विरूपत्वाच । न त्वाग्रहमहिम्नोपस्थितो मांसपिण्डाश्रिताश्रमः ॥२२॥ अन्धपरम्परानुगतचिरन्तनाश्रमभ्रान्ति निवारयनाश्रमं लक्षयति- यो नात्मानमतिकामति स अाश्रमः ॥ २३ ॥ यो नेति । वेदाध्ययनपरामुखस्य सन्ध्योपासनाविरहिणो यज्ञो- पवीतादिद्विजातिचिः ब्रह्मचर्याश्रमभ्रमः, आश्रमान्तरवचिस्ताबाप-

·७०
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
राड्मुखस्य परार्थमघटमानस्य दारगेहादिसम्पत्तौ द्वितीयाश्रमभ्र-
म:, भोगकामनयाऽन्तरत्यन्तविक्षिप्तस्य वनस्थितौ तृतीयाश्रमभ्रमः,
अन्तरत्यन्तमनुरक्तस्य बहिर्विरक्तमुद्रस्य यतिवेषे चतुर्थाश्रमभ्रमः ।
आत्मस्थितिपरिचायिका देहस्थितिराश्रमः । अन्यथा हि स्थि-
तिर्दम्भः ।। २३॥
आश्रमसामान्य लक्षयित्वा तद्विशेष लक्षयन् ब्रह्मचर्य लक्षयति-
अध्ययनानुरूपं वर्त्तनं ब्रह्मचर्यम् ॥ २४ ॥
.
अध्ययनेति । शिरकरकटिचरणनियमनेन कायपीडनम् , वाचा
कण्ठकपालशोषणम्, तत्तद्विषयसंस्कारपर्याप्ताभ्यासपटलेनात्मनः सं-
स्करणमिति कायिकवाचिकाध्यात्मिकभेदेन त्रिधा भवत्यध्ययनम् ।
तदनुरूपं वनन्तु व्यायामविशेषैः कायशक्तिसम्पादनम् । तदर्थ स्नि-
ग्धपर्याप्ताहारेण भवितव्यम् । तथा सति दुःसङ्गादिनित्या सत्सङ्गा-
दिसमृद्धया शुक्र संरक्षणीयम्। अन्यथा नीरसे शरीरे व्यायामातमे
व्याधिभिराधिभिश्च विक्रियमाणेऽध्ययन प्रतिबध्येत । इत्येवं कायेन
वाचाऽऽत्मना चाध्ययनानुरूपं वर्तनं ब्रह्मचर्य प्रथम आश्रमः ।
स खलु द्विजत्वसम्पादकवेदाध्ययनानुरूपो द्विजत्वपरिचायकेन यज्ञो-
पवीतादिनोपलक्ष्यते । यथा नोम्ना व्यवहियमाणः पुरुषः सुखेन
व्यवहारपदवी प्रतिपद्यते, यथा यज्ञोपवीतादिनोपलक्ष्यमाणो द्विजत्वं
स्वानुरूपन्यवहारपदवी प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥

·-- सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । क्रमोपस्थापितं द्वितीयाश्रम लक्षयति-- सर्वेषां भारसहिष्णुत्वोपकर्तृत्वादिनाऽर्थधर्मकाम- मोक्षाणां मूलं गार्हस्थ्यम् ॥ २५ ॥ सर्वेषामिति । सर्वे प्राणिनो गृहस्थमेवाश्रयन्तो जीवन्तीत्यनन्य- गतिकाना तेषा दारस्तादय इव मदाश्रिता इम इत्येव सार्वदिकदया- नुसन्धानमारसहनशीलतया यथाशक्ति संरक्षणादिना चार्यधर्म- काममोक्षाणामध्यापनशासनक्रीतविक्रयादिभिर्यथोचितव्यापारैरा- नाम् , सदुपदेशसरक्षणसमयानुकूलवस्तुमा( १+4)णादिभिः सर्वे- पा स्वास्थ्यसम्पादनेन धर्माणाम् , दारदहनोपासनमहिम्ना कामा- नाम्, तत्र तत्र बहुत्र निखिलशरीरतत्तद्भारसमर्पणेन निरुद्वेगस्थित्या मोक्षाणां मूलं गार्हस्थ्यम् ॥ २५ ॥ ब्रह्मचर्यगाईस्थ्यसम्पादितसुकृतविशेषफलप्रतिबन्धकभोगास- क्तिनिवर्तक क्रमोपस्थितमाश्रमं लक्षयति- निखिलकषायक्षपणयाऽत्मनो विमलीकरणार्थ तितिक्षा तापस्यम् ॥ २६ ॥ निखिलेति । यावन्तो हि विवेकपरिपन्थिनो मोहादय इच्छाप- रिणामविशेषास्तेषामनादरो हि मुख्यो विवेकादरः । अनादरो नाम प्रकृति(प्रति)कूलवर्त्तनम् । तच्च तत्सुहृत्समाजेषु विधीयमानमात्मा- नमेव कर्तुविषादयेदिति मोहादिसुहृद्भ्यः पृथक स्थितावेव मोहा-

·७२ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
दिप्रकृति(? अति)कूलवर्तन सुघटेतेति ब्रह्मचर्येणोपार्जितविज्ञानो गाई-
स्थ्येन कृततदनुरूपानुष्ठानो विवेकमुपकुर्वन्नवश्य दुर्गमेरण्ये व-
सेत् । तत्र विवेकानुरूपवर्त्तन धैर्यमुपकरोतीति धैर्यसमृद्धये यथाश-
क्ति परमादरेण तितिक्षोपासनीया । सा हि प्रसादिता धैर्य प्रसाद-
येत् । तदेव प्रसादित विवेक परिपोषयेत् । परिपोषितो हि विवेकः प-
रिपन्थिनो विजयेत । विजिता हि परतन्त्रीकृता राजानः सपरिवारा
निवर्त्तन्त इत्येव तितिक्षा शीतोष्णादिद्वन्द्वसहन वनस्थस्यात्मानं
विमलीकरोतीति साऽप्यात्मनो विश्रामभूमिरित्याश्रमः ॥ २६ ॥
एव विज्ञानविवेकसमृद्धस्तितितुः, प्रवृत्तिधर्मात्परं निवृत्तिधर्म-
मेव केवलं मोक्षार्थमाश्रयेतेति चतुर्थमाश्रम लक्षयति-
-
असङ्गशस्त्रेण संसारमूलच्छेदनार्थमहन्तामम-
(2+ता)समुन्मूलनं पारिवाज्यम् ॥२७॥
असङ्गति । श्रोत्रादीन्द्रियाणा शब्दादिविषयसनिकर्षे हि बहिरेव
सुखं तत्कथमुपलभ्येतेति सम्भावनया प्रतिक्षणं सुख मृगयन क्षणं
क्षण निर्विषयदशायामेवानन्दमुपलपभमानो भ्रान्त्या तत्तद्विषये पुनः
पुनरासज्जमान आत्मा मुह्यन् ससरतीत्यसङ्गशस्त्रेण शस्त्रेणेव मो-
इच्छेदनक्रियाकरणेनासद्गेन सङ्गविरोधिनाचरणेन संसारमूल-
स्य मोहस्य च्छेदनार्थ तावदहन्ताममतासमुन्मूलनं सुखदुःखयो-
यथावत्परिचयायाहन्ताममतयोषियवियोगनिरन्तरद्वाभ्यासेन नि:-
शेषीकरणं पारिव्राज्य प्रात्यहिकं कायिकपरिभ्रमणमाश्रमः ॥२७॥

·७३ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । दाम्भिकैरनुभावितं विचित्रवेषस्याश्रमत्वं वारयति- न तु श्मश्रुसितरक्तवस्त्रादिधारणया विचित्रवेषः॥२८॥ नत्विति । वेदाध्ययनपूर्वकमुपस्थसंयम विना केवलं श्मवादि- बाह्यचिह्नधारणया तु ब्रह्मचर्य न भवति । उपस्थसंयमश्चानुमानेनैव वोढुं शक्यः। न त किल कायिको विचित्रवेषोऽनुमापयितुं शक्नोति । शतशो व्यभिचारदर्शनात् । किन्तु सत्सङ्गसच्छास्त्रसदाचारानुरूपं वर्तनम् । सन्तश्च सत्यपक्षीया भवन्ति । असन्तस्तु मोहपक्षोयाः । एवमन्तरीयोत्तरीयकञ्चुकोष्णीषादिसितवस्त्रपरिधानविशेषैर्विचित्रवेषो न गार्हस्थ्यम् । नापि रक्तसूक्ष्मक्षौमकार्पाससुन्दरवस्त्रचमत्कृतरचन- या दण्डमुण्डनाभ्या चोपलक्षितो विचित्रवेषो मस्करित्वम् ॥२८॥ एवं बाधवञ्चना तिरस्कृत्यान्तर्वञ्चनातिरस्कारमुपक्रमते- अथात्ममनसोर्जीवसंज्ञाऽथवाऽन्यतरस्य ।।२९ ॥ अथेति । सच्चिदानन्दलक्षणस्य प्रतिक्षण स्फुरत इन्द्रियविष- यमनुभवतः सर्वसाक्षिण आत्मनो जलनिधेरिव तरङ्गय(१ or व)तःस- तरङ्गस्य जलनिधेरिवोभयस्याथवा जलनिधेरिवात्मन उत वरङ्गस्येव स्फुरणस्य जीवसञ्ज्ञा ॥ २६ ॥ सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रभृतिभिर्मनस एव विशेषितत्वेनोभयस्य जी. वसञ्ज्ञा वक्तुमशक्येति द्वितीयविकल्पमुत्थापयति- परस्मिन्नाद्यस्य वा द्वितीयस्य ॥ ३०॥ उ० वि०१० - ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । परस्मिन्निति । आद्यस्य सकलकारणस्य जन्मादिविक्रियार- हितस्यैकरसस्य निस्तरङ्गरत्नाकरस्येव प्रशान्तस्यात्मनोऽथवा प्रति- तणं विक्रियमाणस्य तरङ्गस्येव मनसो जीव इत्यभिधानम् ॥३०॥ तत्र प्रथम विकल्पविषयमसम्भवयति- आद्य जायते संसारदोषैराक्रम्यते कथमात्मेति कस्य चिदसम्भावना ॥ ३१ ॥ श्राद्य इति। यश्च पूर्ववासनया जायते ससारदोषैरविच्छिन्न ज- न्ममरणपरम्परासाधनरागद्वेषादिभिश्च पुनराक्रम्यते स जीव इति जीवत्वस्यात्मनि कस्यचिद्विष्णुमित्राद्यन्यतमस्यासम्भावना । योग्य- ताविरहेणान्यत्रानुलब्ध्या च संशयः ॥ ३१ ॥ मनसोऽपि जीवत्वमसमञ्जसयति- B द्वितीयेऽपि कस्यचिदनात्मनो दुःखनिवृत्तये कथमुपशान्ता महान्तो महान्तमायास कुयुः ॥ ३२ ॥ द्वितीयेऽपीति । श्रात्ममनसोभैदेऽनात्मनो मनसो दुःखनिवृत्तये कथमुपशान्ता दीर्घायासपराङ्मुखा महान्तो विज्ञानविवेकशालिनः पण्डितवर्या महान्तं निरन्तरहदाभ्यास राग्याभ्यां विषयपारतन्त्र्य-

·७५
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
निराकरणरूपं यमनियमाद्यात्मकमायासं कुर्युरिति कस्यचिदसम्भा-
वना ।। ३२॥
बहिर्मुखविचारमुपदसति-
कोऽहमित्यविचारयन्तः केचिदात्मजीवमनांसि
विचारयन्ति ॥ ३३॥
कोऽहमिति । अहमित्याकारकप्रतीतिविषयः क इत्यविचारय-
न्तश्चक्रविरहेऽपि यथावद् घटमुत्पिपादयिषन्त इव केचिद्विशिष्टेऽन्य-
तरस्मिंश्च जीवत्वमसम्भावयन्तस्ताभ्या भेदेन द्वे इव त्रीण्या-
त्मजीवमनासि विचारयन्त्यसाधारणधर्मपुरस्कारेण बुद्धया जिघृ.
क्षन्ति ॥ ३३॥
बहिर्मुखालापमुहसति-
केचिदात्मा शुद्धो जीवः संसारी मनो बन्धनमहम-
हङ्कार इत्यालपन्ति ॥ ३४॥
केचिदिति । विचारायामु(?-रणामु)पेक्षमाणा आत्मा शुद्धो
निर्विशेष ईदृश इत्याकारकप्रतीतेरविषयः, जीवः ससारी अविच्छि-
मजन्ममरणपरम्परावान् , मनो बन्धनं मन एवोक्तपरम्परया जीवं ब-
ध्नाति, अहमहङ्कारोभिमान इत्यालपन्ति । बोधविरहेऽपि यथाश्रुत-
मुच्चारयन्ति ॥ ३४ ॥

·৩ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । नैयायिकम्मन्यानुपहसति- अहन्ताश्रयो बुधादिगुणवानात्मा तस्य सुखादि- साक्षात्कारे करणं मन इत्यालपन्ति ॥ ३५ ॥ अहन्तेति । अहन्ताया अहमित्याकारकप्रतीतिविषयताया आ- श्रयोऽवलम्बः, बुद्धयादिगुणवान् बुद्धयादिचतुर्दशगुणानां समवा- यी। आश्रावयन्ति । न तु विविच्य यथावदात्मानं तत्र चतुदर्शगुणान् करणत्वेन मनश्च परिचिन्वन्ति, नापि तत्परिचयफल स्वस्मिन्मृगन्ति । केवल तभैरेव कृतकृत्या भवन्ति ॥ ३५ ॥ स्वमतायितपरमताभिनिवेशबहिर्मुखताविलासमुपसहरति- एवं परेषां बहुविधपरस्परविरुद्धानुभवसंस्कारसङ्का- न्ताः स्वानुभवभपढ्वाना विजयैषिणः पण्डित- म्मन्या इतस्ततश्चोत्कुर्नन्ति ॥ ३६ ।। एवमिति । परेषा व्यासकपिलबुद्धजैमिनिप्रभृतीना परस्परविरु- दानुभवसस्कारसक्रान्ताः। व्यासवचनान्यधिगत्य वेदान्तिनः कपि- लवचनानि, सांख्या बुद्धवचनानि, बोद्धा जैमिनिवचनानि, मोमासका गौतमवचनानि, नैयायि(?-का) भवन्तो दुराग्रहमुपासीनाः स्वाभिनि- विष्टमेव मतं निरूपयन्तः पराभिनिविष्टानि मतानि विदूषयन्त आर्य- म्लेच्छवत् परस्परविरुद्धसंस्कारसड्क्रान्तहृदया। स्वानुभवमपढुवाना- स्तद्वचनान्यधिगत्य पाण्डित्य समथेयन्तस्तदनुभवमेव स्वानुभवं मन्य-

·७७
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
मानास्म(१-स्त)दनुभवविकला विजयैषिणोऽध्यापन[?=अध्ययनफ-
लत्वेन वाग्विजयमेवेच्छन्तः पण्डितम्मन्या येन क्रोतास्तदीयास्तत्पा-
शबद्धाः पशव इव तत्परतन्त्रास्तदोयत्व निरूपयन्तो यतस्ततः कोला-
हल कुर्वन्ति ॥ ३६॥
विज्ञानाभासाभिमुखतानिवृत्त्यर्थ विज्ञानाभिमुखता निरूपयति-
-
यश्च सर्वेभ्यः सर्वाणि विज्ञानानि सम्पाद्य मेधया-
ऽनुसन्धाय प्रतिभया विविच्याचार्यवयरनु-
मतं सारं स्वबुयाऽवलम्बते स जोवन्मु-
तो विमुच्यते ॥ ३७॥
यश्चेति । यावन्तो ह्यविद्यायाः पर पार निनीषवो विद्वास उप-
लभ्येरस्तेभ्यः सर्वेभ्यस्तदीयानि सर्वाण्यात्मविषयकाणि विज्ञानानि
सम्पाद्य यथावदधिगत्याधिगतानि तानि पुनर्मेधयाऽनुसन्धाय यथा.
चस्मृतिजननपर्याप्ताभ्याससस्कारं विधाय प्रतिभया देहान्तारानुभूतो-
बुद्धसंस्कारसहकृतकल्पनया विविच्य यथावदवगाहनेन सम्परीक्ष्य
सम्परीक्षितेषु च पदाचार्यवर्यैरधिगताचार्येषु यावदाचार्यगुण-
सम्पन्नैरनुमतं सार निरर्थकभागरहितं पूर्णोपकारक विज्ञानं तद् यः
स्वबुद्धयाऽवलम्बते, न तु वाचैव, स जीवन्मुक्तो जीवन्नेव निर्मुक्तव-
न्धनो भविष्यच्छरीरेणापि विशेषतो निरन्तरायं मुच्यते ॥ ३७॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । स्वानुभवस्यैव मुक्तिहेतुत्व दर्शयति- ये परानुभवैः स्वानुभवं तिरस्कुर्वन्ति ते न कदापि मुच्यन्ते ॥ ३८॥ य इति । परेषा महत्त्वेन पूज्यतमैस्तत्समवेतानुभवैः स्वस्याल्पी- (१+य)स्त्वेनानुभवं ये तिरस्कुर्वन्ति । आचार्यसमवेतैरेव मुक्तिसाधन- त्वेन प्रसिद्धतमैरनुभवैरविद्या विलीय मुक्तो भविष्यामि, किमनेन स्वसमवेतानुभवेनेत्येवमुपेक्षन्ते । बहिर्मुखतयैव प्रतिक्षणमभ्यस्यन्ति । केवल तर्कान्समाराधयन्ति । तेषामनुकम्पया सहजशत्रुभिः प्रतिपद पराजिता अपि सर्वतो गिरा विजयन्ते । ते पण्डितम्मन्या इच्छापरि- यामविशेषैर्मोहकोपादिभिनिषध्यमाना बहिर्मुखाः कदापि वेदशा- नारायधीत्यापि न मुच्यन्ते यथावदनधिगत्या पुनरविद्यायामेव लीयन्ते ॥ ३८॥ वश्वकनिरासायाचार्य लक्षयति- त एवाचार्याः स्वानुभवेन ये शिष्याननुभावयन्ति स्वोपशान्त्योपशान्तांश्च कुर्वन्ति ॥ ३९ ॥ त एवेति । ये साङ्गोपाङ्गोपनिषद्रहस्यवेदार्थपारदृश्वानो निर्म- लान्त:करणाः स्वानुभवेन यद्वस्तु यादृशं तस्य तादृशेन विज्ञानेन शिष्यान् अनन्यथाभूतान् रागादिपारतन्त्र्यरहितान् विज्ञानमा- जोपासकानन्तेवासिनोनुभावयन्ति उपदेशमहिम्ना यथावत्परिचा - ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । ययन्ति स्वानुभवमेव प्रतिबिम्बयन्तो बिम्बयन्ति तथा स्वोपशान्त्या विषयाभिमुखताविरहितस्थित्योपशान्तांश्च कुर्वन्ति त एवाचार्या भवन्ति ॥ ३९ ॥ - वञ्चनाभयादाचार्याभासं लक्षयति- त एवाचार्याभिधेया वञ्चका ये शिष्याधिकारं दु- राचारेण विप्लावयन्ते ॥ ४०॥ त एवेति । ये विषयोपासका निरङ्कुशेन्द्रियवृत्तयो व्यामोहान्ध. पे विशुद्धहृदयान्पातयन्तो देहाभिमान पूरयन्तः पण्डितम्मन्याः शिष्याधिकार शिष्याणां तत्तदर्थसम्पादनयोग्यता वेदादिसच्छास्त्रा- नुरूपा स्थिति दुराचारेण यावद्विपश्चिदनुभवानुरूपाचारविरोधिना- ऽचारेण तत्तत्पण्डितम्मन्योपदेशानुरूपतदन्यविरूपस्वकीयानुराग- परकीयविद्वेषसम्पादकाचारेण विप्लावयन्ते रसातरा प्रापयन्ते स- मूलं कषन्ति त एवाचार्याभिधेया आचार्येणाभिधातुमर्हा आचार्यव- दाचरणेनाचार्यशब्देनाभिधातुं योग्या भवन्ति वञ्चका नान्ये ॥४०॥ यावदधिकारसंरक्षणानुरूपमुपदिशति- यमनियमाविरुद्धानि हि श्रेयस्कराणि कर्माणि॥ यमनियमेति । अहिंसादिभिर्यमैः शौचादिभिर्नियमैर्यानि हि कर्माणि न व्यरोधिषत तान्येव विवेकानुरूपाणि कायिकवाचिकमा- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । नसिककर्माणि श्रेयस्कारणि आत्मनः क्षमङ्कराणि भवन्ति । न तु तत्तत्समाजसरक्षकाणि रागद्वेषोपासनानुरूपाणि ॥ ४१ ॥ सत्सप्रदायानुगत महर्षिनामतोऽपि भय वञ्चकाना परमशरण- मिति निवर्तयति- - महता नाम्नैव न मतिश्छेदनीया ॥ ४२ ॥ महतेति । महर्षीणा योगसिद्धथा दुष्पधर्षः प्रभावो हि यथा शरीरतः परेषा भयं जनयनिह चिदुपतिष्ठत एवं नामतोऽपीति न तयोर्भयहेतुता प्रमिता ।किन्तु योगसिद्धिप्रभावस्यैव । तथा च योग- प्रभावसम्बन्धिशरीरनाम्नोरेव भयहेतुता कल्पनीया, नतु पामरसा- धारणेष्वपि तत्तन्महर्षिनामसु । महता नाम्नैव नाम्न एव महत्वेन मतिः स्वानुभवो न च्छेदनीया किन्त्वभिधेयस्यापि । विपर्ययात्म- कोऽयं ममानुभवो यतो महतानुभवेन विरुध्यत इत्येव प्रमात्वच्छेद- नेन मतिश्छिद्यते ॥४२॥ इदानीन्तनाना प्रत्यक्षतोऽप्युपलम्भेऽपि प्राक्तना महान्तो ना- म्नैवोपलभ्यन्ते तेषामनुभवश्च तन्नाम्नैव निश्चीयते । तथा च तन्नामप्रतिष्ठोपेक्षायां तद्वाड्मयग्रन्थानामुपेक्षापच्या संसारसागरे तरङ्गरपश्चोर्ध्व नीयमानाना प्रतिपद मृतिमभिमुखयता जीवानां जीवनदायिनी पुरोगता नौरिव शिष्यप्रशिष्यपरम्परयोपलभ्यमानोऽ. पि महतामुपदेश उपेक्षया जर्जरितस्तटमापणे न क्षमतेति महती वि- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । १ नष्टिरित्यत आह- - महन्नामकर्तृकाणि बहूनि धूर्तानां पुस्तकान्यु- पलभ्यन्ते ॥ ४३ ॥ महन्नामेति । अप्रमात्मकेनानुभवेन प्रमात्मकस्वानुभवतिरस्कारे- ऽपि वेदादिसच्छास्त्राणां वैयर्थ्य स्याद्यतस्तान्यपि प्रमात्मकानु भवजननेनैव फलवन्ति भवन्ति । धृतः सड्करिताना सग्रन्था- नां पृथक्त्वेन च महन्नामकर्तृकत्वेन निर्मितानां स्वमनोरथैक- तन्त्राणामसद्विषयतो निवृत्तौ सदसनिर्णयस्तावदावश्यकः । यावता वाक्येनैव विज्ञानमुपास्यते तावान् ग्रन्थः सनित्युच्यते । यावता दोषा उपास्यन्ते तावानसन्निति । इदमित्थं तथैव सर्वेऽनु- भवन्विति परमकरुणया परोपकारैकतन्त्राणां महर्षीणां वा- क्यानि सद्ग्रन्थाः । दोकतन्त्राणां विषयिणां स्वार्थसा- धनविषयान्यथानुभवजनकान्यसद्ग्रन्थाः । इत्येवं सदस- परिचयः कार्यः । तथा च सम्पति महनामप्रतिष्ठोपेक्षायां न कापि हानिः। महलतिष्ठोपेक्षापेक्षया (?) लघीयस्त्वात् , महत्परि(१+च)य- विधौ महन्नामापेक्षया तदुक्तर्गरीयस्त्वाच ॥ ४३ ॥ यः(१) पण्डितैःश्रावितान्याचार्याणा तत्कृतग्रन्थाना च नामानि चिरादहूनुपकुर्वन्ति । नाम्नैव तावत्तेषु विश्वासमुपगच्छन्तः प्रव- न्तेि । प्रवर्त्तमाना हि तत्रत्यविषयानुपलभन्ते । उपलब्धविषयैरा- उ०वि०११ ·८२ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । त्मानमुपकुर्वन्ति । इत्येव चिरादहुभिः पुरुषैः पितृपितामहा(१+दि)भिः समर्जित स्वयमुपगत धननिचयमुपेक्षया विनाशयन्तो नूतनयैव धन- सम्पच्या सुखमुपभुञ्जीयेति के खलु धनान्यर्जयन्ति । उद्देशलक्षणप. रीक्षणैः सर्वेषा यथावदालोचनायाः पूर्णायुषापि दुष्करत्वेन व- न्ध्यापुत्रवदालोचनाफलस्य वाड्मयत्वेन तादृशाश्त्तावामहे सर्वस्व- नाशः प्रसज्येतेत्यत आह- पण्डितम्मन्यभाषया सत्यं चिरात्तिरस्क्रियते ॥४४॥ पण्डितम्मन्येति । अपण्डितैः पण्डितपण्डितम्मन्ययोर्यथावत्य- रिचयस्य दुष्करत्वेन, सादृश्यदोषादभेदाध्यवसायावश्यम्भावेन, स- त्यैकवताना पण्डिताना वैरल्येन, दम्भैकवतानां पण्डितम्मन्याना प्राचुर्येण, नामप्रतिष्ठाप्रयुक्ता यावन्तोऽपकाराः सम्भाव्यन्ते न ताव- न्त उपकाराः । यवैः सममन्तर्हितस्यादृष्टस्य घुणस्यापि पेषणाव- वश्यम्भाव इवोपकारस्याप्यपकारदशावश्यम्भावात् । अथ सम्पति फलाभावेऽपि यथापूर्वमुत्तरस्मिन्समये फला- वश्यम्भावसम्भावनया त्रिकालदृशा महर्षिनामप्रतिष्ठापयुक्तोपकारा- पेक्षया तदपकारस्यैवाल्पकालिकत्वेन लघीयस्त्वदिवश्यं तन्नामप्र- तिष्ठा यथापराक्रम पालनीयेति यदुच्यते तत्साधु मन्यामहे । पर मियं व्यवस्था जागरयितव्या। महर्षिवाक्यानि यथा महर्षीन्परिचा- ययन्ति, न तथा निर्विकल्पक तन्नामानि । महर्षिवाक्यानि यावदुपकु- वन्ति, न तावत्तन्नामानि । महर्षिवाक्यैरेवाविद्या विहन्यते, न तु

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
५३
तन्नामभिः । यथापूर्वमुपनिषदितिहासानुरूपमिदानीं श्रवणं तु न
विधेथम् , किन्तु लक्षणप्रमाणाभ्या सहकृतमेव । श्रवणोत्तरं
लक्षणं प्रमाण च यथावत्परीक्ष्य परीक्षितलक्षणप्रमाणाभ्या
श्रुतस्य मनन कर्त्तव्यम् । न केवलश्रद्धयाऽऽतत्व ग्रहीतव्यम् । न केव-
लबहिर्मुद्रयाऽऽचार्यस्यान्तःशान्तिरवगन्तव्येत्येवमादिः ।
पण्डितम्मन्यभाषया सत्य चिरात्तिरस्क्रियते । अनेनेदं कृत-
मिति निर्धारणस्य पण्डितैरप्यशक्यतया नामप्रतिष्ठासत्वेऽपि मह-
र्षिनामानि महर्षिकृति परिचाययितुं न शक्नुवन्ति ॥ ४४ ॥
-
बाह्यशुद्धावन्तःशुद्धिव्यभिचारं निरूपयति-
विरला हि यादृशमन्तराचरन्ति तादृशं बहिः
प्रदर्शयन्ति ॥ ४५ ॥
विरला इति । साधुतापसिद्धये लोकपूजार्थ बहवः साधुसदृशं
बहिराचरन्ति । कायेन शान्ति वाचा मौनं वस्त्रधवलिम्ना शौचं ज-
टाश्मश्रुनखमालाविभूतितिलकैः प्रभावं शालग्रामादिपुरतो गानवा-
दननर्सनादिभिर्जगन्मोहनमुपासना कर्वन्ति । केचिदेवान्तरिन्द्रियसंय-
मेन सन्तुष्टमुद्रया शान्ति सदसद्विवेचनतत्परतया मौनं निष्कपटमुद्र-
या मृज्जलाभ्या शौचं वागुपस्थादिबहिरिन्द्रियसंयमेन सत्सङ्ग-
त्या प्रभावं वेदादिसच्छास्त्रोचारणतदर्थावधारणतदनुरूपाचरण-
रीश्वरप्रसादनमुपासनां कुर्वन्ति ॥ ४५ ॥

·८४
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
श्रद्धाजडतयाऽभ्युपगत पारतन्त्र्य निषेधति-
पूर्वेण(?-पूर्णेन)विज्ञानेन परीक्ष्य समाराधनीयाः॥४६॥
पूणे(?+ने)ति । यथावद्गुणदोषावगाहिनाऽविद्ययाऽखण्डितेन वि-
ज्ञानेन परीक्ष्य हर्षशोकभयकामकोपादिभिर्महति सम्भ्रमे प्रच्छन्नगुण-
दोषानालोच्य विद्यासम्पत्तिसम्पन्ना अविद्यादोषरहिता आचार्यवर्याः
समाराधनीयाः । कायेन वाचा मानसेन चानुकूलवर्त्तनेन यथावत्
प्रसादनीयाः । एवमविद्यासम्पत्तिसम्पन्ना अत्यन्तबहिर्मुखा विज्ञान-
भारवाहिनः सर्वथोपेक्षणीयाः।
"अग्निमीडे पुरोहितम्" इत्याचा, “इषे वोर्जे ला" आ-
दियजुषा, "अग्न आयाहि वीतये" आदिना साम्ना चानेः प्रथममुपा-
सना निरूपिता । तथा "अहरहः स्वाहा कुर्यात्", "यावज्जीवमग्निहोत्रं
जुहुयात्" इत्यादिभिर्यावज्जीवन प्रात्यहिक्याहुतिनिरूपिता। इत्ये-
(१+4) "भूतानि समीक्षन्ताम् । मित्रस्याहं चक्षुषा सर्वाणि भूतानि
समीक्षे । मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे" इति यजुषा । इत्येवमन्तर्वर्त्त-
नम् । तथा च वेदानुरूपस्थित्या बहिरग्निहोत्रादिनाऽन्तः सर्वभूतसु-
हद्भावादिना परीक्ष्यैव वेदानुरूपस्थितिमन्त आचार्यवर्याः समा-
राधनीयाः। न कदापि तथेतरे ॥४६ ॥
विज्ञानविरह ईश्वर एव शरणम् ॥ १७ ॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । ८५ विज्ञानेति । विवेकवैराग्यादिसत्त्वसम्पत्त्या विशिष्टस्य वेदोदिस च्छास्त्रबोधस्य विरहे सम्पादनयोग्यतात्यन्ताभावे ईश्वरः । यो योग- सम्पच्या विद्यापारदृश्वा, स्वेच्छानुरूप सर्वान् नियन्तु शक्नोति, सर्व जानाति, कर्तुं च(?-चे)ष्टे, य प्रसाद्य यतः सर्वमाप्नुवन्ति मनो- रथम् , य च मनसाऽप्यन्यथाकर्तु कोऽपि नेष्टे, स एव योगा(?+ना)पी श्वरो महेश्वरो जगता शङ्करो योगविज्ञानसागर आश्रमचतुष्टयस म्पन्नो भूतपतिरेव शरण रक्षिता, नान्यः । इति सर्वामाशा निरस्येश्व- रोपासनैव कल्याण कुर्यादिति तामेव यथापराक्रममाश्रयेत् ॥४७॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यवर्यशाकद्वीपीयद्विजोत्तमश्रीमत्प- गिडतानन्तराममिश्रान्तेवासिना शाकद्वीपीयद्विजन्मना वि- रचित कनिष्ठाधिकारोपेन्द्रविज्ञानदर्शनभाष्यम् ॥ अथोत्तममध्यमकनिष्ठाधिकारिणा साधारणोपदेशान् सूत्रयति । तत्र तेषा जिज्ञासाविषयत्वेन प्रथमोपस्थितमात्मलतण निरूपयति- आत्मनः स्फुरणं चैतन्यम् ॥१॥ आत्मन इति । चेतति सम्यग् जानाति, प्रतिबिम्बधारणविधया स्वस्मिन्नाकारमुल्लिखति, आकारग्रहणेनात्मान संस्करोति, बाह्याना- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानस्त्रम् । माभ्यन्तरत्वं साधयति, विषयविषयिभाव जनयति, विषयात्मना च प्रकाशते, तत्तदाकारबोधमाविर्भावयति, ज्ञातृज्ञानज्ञेयाना युगपदाकार- मभिव्यञ्जयतीति चेतनः । तस्य कर्म चैतन्यमात्मनोऽसाधारणधर्म इतरेषा साधारणो विधर्म इत्यात्मनो लक्षणम् । उक्त चेतनकर्म लक्षयनन्तःकरणत्वेन प्रसिद्धिविषयीकृत स्फुरण चैतन्यत्वेन निरू- पयति । आत्मनः स्फुरणमिति । विषयाभिमुखीभवनं विषयसम्ब- न्धसंस्कारग्रहण च । अनेन चैतन्यस्यात्मधर्मत्व निरूपितम् ॥ १॥ आत्मन एकत्व निरूपयन्ननेकत्व निरूपयति- - तद्दीपशिखेवाबाधितधारं प्रतिशरीरमेकम् ॥ २ ॥ तदिति । दीपशिखेव प्रदीपकलिकासदृश निर्विषयत्वेनानुपल- म्भादवाधितधार निष्पतिबन्धप्रवाह प्रतिशरीरमेक सर्वेषु शरीरेष्वेक- त्वेनोपलम्भाच्छरीरसमव्या(?+प्ति)क तत् समुद्रस्य तरङ्ग इव सर्व- शरीराणामधिष्ठातुरेकस्यात्मनः प्रतिशरीरमेक चैतन्यम् ॥ २ ॥ चैतन्यधाराप्रत्यायकं सन्धि लक्षयति- - तस्य निर्विषयावस्थाक्षणः सन्धिः ॥३॥ तस्येति । चैतन्यस्य निर्विषयावस्थाक्षणः । अनुभूतविषयस्मृतय आत्मसंलमानुभवजन्यसस्कारमात्मसम्बन्धेनोवोधयितु(2)। प्रकृतवि- षयाभिमुखतया तत्सामान्यविषयकतया च विशेषावगाहेन प्रयतनं नि- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । विषयावस्थानम् , आहोस्वित्प्रकृतविषयग्रहोचरं मध्ये तरङ्गस्य समु- द्रात्मनेवात्मरूपेणावस्थानम् , पराङ्मुखतानिवृत्याज्वाइमुखत्वेना- नन्दावगाहि सदोषत्वेन सन्मात्रावगाहि वाऽवस्थानम् । तदुपलक्षितः क्षणोऽल्पीयान् समयो वृत्तीनां सन्धिरुच्यते ॥ ३ ॥ वृत्रभावं लक्षयति- अज्ञानविषयावस्थोपलक्षितः समयोऽभावः ॥४॥ अज्ञानेति । तेजोऽभावान्धकारवन्न ज्ञानाभावोज्ञानम् , आवरण- विक्षेपशक्त्योरुपलम्भात् । सत्स्वरूपानवभासनमावरणम् । असत्स्व- रूपावभासन विक्षेपः । यथासद्रूपावभासने रागादिना विक्षेपः सह- कारिकारणम् । अज्ञानमेव परिणत वस्तुजातमसदुच्यते । सदसतोविरोधवन ज्ञानाज्ञानयोः परस्परविरोधः, परस्परं विष- यविषयिभावोपलब्धः। विस्मृतिदशाया ज्ञानविषयकत्वमज्ञानस्य । विषयेण स्वविषयक ज्ञानमुत्पद्यते । ज्ञानाभ्यासो हि स्वसस्कार जनयति । बुद्धोहि सस्कारः स्वजनक ज्ञानमुत्थापयति। स्थापित ज्ञाने विषयतया तद्वस्तु भासते। तज्ज्ञानं स्मृतिरुच्यते। तत्र संस्कारेण हि तज्ज्ञानं तज्ज्ञानीयविषयतया तद्वस्तु चोपस्थाप्यते । तथा चोरोधकेनाभिमुखीकृत अात्मनि सस्कारमहिना सर्वाणि तानि ज्ञानविषयीक्रियन्ते । एवं सस्कारविलये तयाभूत श्रात्मनि सर्वा- णि तान्यज्ञानविषयीभवन्ति ।

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । सामानाधिकरण्येन तादात्म्यापनयोज॑नाज्ञानयोरुद्भूतेश्च, यथा ज्ञानभेदाः प्रत्यक्षानुमित्यादयोज्ञानमाक्रम्योपतिष्ठन्ते, एवमज्ञानमे- दाः संशयविपर्ययादयो भवन्ति । अज्ञानविषयत्वेनैव प्रियाप्रिया- णि सर्वाणि सुषुप्तिमूर्छयोात्मनः प्रतिभासन्ते, तदानीमज्ञानमात्र- स्य ज्ञानविषयत्वात् । श्रात्मनः सस्कारमलिनः(१=नस्फुरणमेवा ज्ञानमिति तत्तस्य धर्मता प्राप्नोति । चैतन्यविषयप्रियाप्रियाण्येवा- त्मानं स्पृशन्ति । ज्ञानस्य चैतन्यत्वेऽपि नाज्ञानस्य तनिरूपयितु श. क्यते, चैतन्य(१+)चैतन्योभयात्मकत्वात् । संस्कारपरिणामा हीच्छादयः संसारमुत्पादयन्ति । संस्कार- विरहे ससंसारमस्तमुपयान्ति च । ससरणं जन्ममरणपरम्परयाऽऽक्रम- णं ससारस्तस्य हेतुः संस्कारः । स एवाज्ञानम्। तन्मयानि हि सर्वाण्या- त्मन्युपलभ्यन्ते। यच्च प्रतिशरीरमबाधितधारं चैतन्यं तद्गतसस्कारवि- रहे तत्ससारो निवर्त्तते । आत्मसस्कारविलये हि सन्मात्रमवशिष्यते । आत्मसंस्कारविलयो हि कार्यपराइमुखतयाऽऽत्मनि प्रकृतेरन्तर्धानम्। तदायासो हीश्वराधीनः। यदा खलु जीवानां संसारदुःखं परमकारुणिकस्य योगाधीश्वरस्य परमेश्वरस्य वृषध्वजस्य दया- पारतन्त्र्यं निरूपयति तदा क्षणेन हि परमेश्वरः सर्वमुपसहत्य सदात्मना समवशिष्यते । आत्मभूतश्विर शेते । उपसहारसमये या- दृशी वासना तदनुरूपोत्पत्तिसमये प्रकृतिरुदबुध्यते । परमेश्वरोऽपि तयैव वासनयोबुद्धो योगमहिम्ना सर्व वशीकृत्य यथापूर्वमी- ·i सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । हते । सवासनमात्मनि विलीनानि खलु चैतन्यानि वासनया शरी- राणि निर्माय जीवभूतानि यथापूर्वमुपभुञ्जत इत्यलम् । अज्ञान विषयो यस्याश्चैतन्यावस्थायास्तदुपलक्षितः समयो वृत्तीनामभाव उच्यते ॥४॥ कैवल्यावस्थां लक्षयति- निखिलविषयपराङ्मुखावस्थोपलक्षितः समयः स्वरूपस्थितिः॥५॥ निखिलेति । यदा खलु चैतन्यमन्तर्मुखीभूयात्मानमेवावगाहते तदा न केऽपि विषया आत्मानमभिमुखयन्ति। तदानी यादृशवासना- पुरःसरमन्तर्मुखीभूतस्यात्मावगाहन तदनुरूपमेव समाधितो व्युत्था- नम्।तदानीमानन्दमयचैतन्यधाराया विषयभूतोऽप्यात्मा विषयविषयि- भावेन न प्रतिभासते । विषयविषयिणो(जात्यविरहेण समुद्रतरङ्गयो- रिवात्यन्ततादात्म्यापत्तेः । तथा च सा निखिलविषयपरामुखावस्थो. पपद्यते । तयोपलक्षितः समयः स्वरूपस्थितिः । आत्मरूपेण चैत- न्यस्य स्थितिः । सा हि भेदानुपलब्ध्या कैवल्यम् ॥५॥ चैतन्यस्य देहधर्मता खण्डयति- - शरीरे बहुत्र तत्तदवयवावच्छेदेन तत्तद्विषय- विषयीकरणात्तदात्मधर्मः ॥६॥ उ० वि०१२

·सभाध्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् ।
शरीर इति । यदि शरीरस्य वर्मश्चैतन्य तहि कि सर्वानवयवा-
व्याप्य वर्त्तत उताहो एकदेशम्। तत्रापि कि रूपवदविनाभावेन नख-
केशवद्विनाभावेनापि वा तिष्ठति । आये, सुषुप्तिमूर्छयोरपि चैतन्य
प्रतीयेत । औषविशेषघ्रापणेन गाह मूर्छितस्यापि तीक्ष्णशस्त्रेण त्व-
ड्मासास्थिविच्छेदनजन्या महाक्लेशाः कथङ्कारं नानुभूयन्ते। कथङ्कार
यथापूर्व तदानी स्वास्थ्य तस्य सघटेत । द्वितीये, नखकेशवत्पुनः पूर्व-
सम्बन्धविरहेण जीवयीता(१) कोऽपि नेशीत । इत्यादिविप्रतिपच्या
न शरीरधर्मश्चैतन्यम् ।
तत्र चेदवस्थाया धर्म उच्यते, तर्हि कस्येमास्तिस्रो वा चतस्रो
वाऽवस्था भवन्ति । यदि देहस्येत्युच्यते, तर्हि स्वाप्निकव्यवसायाः
कथ न शरीर तत्तद्देशादिना योजयन्ति । अङ्ग स्वप्नो विप्रतिप-
यता जाग्रत्सुषुप्ती केन बाध्येताम् । यदि धर्मिभेदः स्वीक्रियते, स्वा-
प्निकाना जाग्रतः स्मरण नोपपद्यते । जाग्रत्स्वप्नश्रमाया सुषुप्तो-
स्थितस्य पुनरातिरुपतिष्ठते । व्याप्तिग्रहाभावे भ्रमापनादनेन सुखार्थ
सुषुप्तौ कोऽपि न प्रयतेत । व्याप्तिग्रहश्च धर्मिभेदे नोपपद्यते इत्येवमा-
लोचनया तदात्मधर्म इति सूत्रितम् । यद्यदवयवावच्छेदेन सुखदुःखा-
न्यतरवेदना तत्तदवयवा अपि वेदनाविषया इति वेदनाविषयत्वेन श-
रीरस्य धर्मो न चैतन्यम् , किं तु यदाश्रितमुपलभ्यते तस्येति
चैतन्याश्रयत्वेन शरीरातिरिक्त आत्मा निर्विषयत्वेन भासते, नापि
चैतन्यम् ॥ ६॥

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
६१
सस्कारपरिणामविशेषान् दर्शयति-
तदेव कामक्रोधलोभदम्भमदमात्सर्याशास्पृहा-
चिन्तातृष्णाद्यनेकावस्थाभिराक्रम्यते भूतसूक्ष्मतेज-
सावयवतादात्म्यात् ॥ ७ ॥
तदेवेति । चैतन्यमेव। उपस्थादिक्षोभजनको नरयोषिदन्यतरा-
भिलाषः कामः, प्रान्तरबाद्यक्षोभपूर्वको हिसाभिलाषः क्रोधः, अ-
न्तरुद्भूतो विषयाभिलाषो लोभः, अन्यादृशवेषप्रदर्शनेन पूज्यबुभू-
पा दम्भः, युष्मदपेक्षयाऽह वरीयानित्यभिव्यञ्जिकेच्छा मदः, परो-
स्कर्षनिवर्त्तनेच्छा मात्सर्यम् , भवेदित्याकारिकेच्छा त्वाशा, भवत्वि-
त्याकारिकोत्कटेच्छा स्पृहा, अभिलषितविषयावाप्तिप्रतिबन्धशङ्कयात
निवर्त्तनेच्छा चिन्ता, अन्तरुद्भूय बलाद्वहिर्भूतो मुख विकुर्वन् विषया-
भिलाषस्तृप्णा। आदिना मूर्छादयः सड्ग्राह्यन्ते । ताभिरनेकावस्था-
भिराक्रम्यते । अन्यथाप्रतीतिजननेन चैतन्यफल यथावत्यतीतिः प्रबा-
ध्यते । तत्र हेतुर्भूतमूक्ष्मेति । भूताना शब्दादिमतामाकाशादीना ये
सूक्ष्मास्तैजसाः प्रतिबिम्बग्राहिणोऽवयवास्त आत्मा यस्य तस्य
भावस्तत्तस्मात् । त एवात्मनः प्रतिबिम्बमाकर्षन्तः परस्पर तादा-
त्म्यापनाः, वहः स्फुलिङ्गा इव, यथावदन्यथा च विष-
यान प्रत्याययन्ति । यथावद् गृहन्नुपरमति, अन्यथा गृहनात्मा
निमज्जति ॥ ७॥

·१२
सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् ।
चैतन्यस्य जीवभाव निरूपयति-
तथाभूतं तदेव तत्तद्वासनया तत्तद्वीजतादात्म्या-
पन्नमात्मनो व्यापकत्वेनाव्याहतगतित्वात्सर्वं
शरोरं व्याप्नोति ॥८॥
तथाभूतमिति । तत्तद्वासनया पूर्वपूर्वशरीरसम्पादितवासनया
तत्तद्वीजतादात्म्यापनं पूर्वपूर्वसजातीयोत्तरोत्तरशरीरकारणभूत-
शुक्रतादात्म्यापनमात्मनो व्यापकत्वेन यावदस्त्ववच्छेदेन बिम्बोप
लब्ध्या प्रतिबिम्बमहिम्ना यावच्छरोरेऽव्याहतगतित्वात् तथाभूतं
तत्तदवस्थापन्न तदेव चैतन्यमेव सर्व पूर्वपूर्व वासनानुरूपं शरीरं
व्याप्नोति शुक्रमयमिव चैतन्यमयं करोति ॥८॥
बन्धे प्रकार दर्शयित्वा मुक्तिप्रकारं दर्शयति-
-
तदेवात्माभिमुखमात्माकारं स्वेन साचात्क्रियते॥६॥
तदेवेति । चैतन्यमेवात्माभिमुखमात्माकारमात्मभूतं बिम्बपति-
बिम्वभावरहितं स्वेन साक्षात् क्रियते । ध्यातृध्यानयोरनुपलब्ध्या
स्वमेव पूर्वाभ्यासमहिम्ना देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य सचिदा-
नन्दरूपमिदमित्थमिति निरूपयितुमशक्यं प्रकाशते ॥६॥

·- सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानमूत्रम् । आत्मसाक्षात्कारमभिव्यञ्जयति- तत्र विज्ञातृत्वेन भूतसूक्ष्मतेजसावयवात्मकं प्रतिबिम्बग्राहि लिग विषयत्वेनात्मा विषयि- त्वेन भासमानमपि । तेषां भेदः केनापि कुशाग्र- बुद्धिनापि विस्पष्टं नावगाह्यते ॥ १०॥ - तत्रेति । आत्मसाक्षात्कारे विज्ञातु प्रयतमानो जीवो विजानन्ने- वात्मनीन्धनचयाग्नौ स्फुलिङ्ग इव सद्यो निलीयते । निलीयमानो- ऽपि जीवः स्वस्मिन्विज्ञातृत्व चैतन्ये विषयित्वमात्मनि विषयत्व भा- वयन तत्तद्वासना जहाति । व्युत्थाय समाधावनुभूत स्मरन् भेदमव- गाहते ॥ १०॥ आत्मनो लक्षण निरूपयति- अनुद्वेगकरत्वेन सर्वानर्थमूलाहवारनिवर्तक- त्वेन च प्रियं स्वेतरसकलप्रतीतिविरहत्वेन स- कलाधिष्ठानं शम्भुमुद्रयोपलक्षितं शुद्धचैतन्यम् ॥१०॥ अनुद्वेगेति । स्पृहादिपारतन्त्र्यमुद्वेगस्तनिवर्त्तकत्वेन, सर्वेषायन- र्थानां सुखविरोधिना मूलमहङ्कारस्तदुपशामकत्वेन च प्रियम् । अ- हङ्कारो हि महानात्मसाक्षात्कारप्रतिबन्धकः । निरहकारस्थित्या समं नास्ति तत्साधनम् । यावन सन्तुष्यति न तावत्स्वास्थ्यमुपलभते ।

·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । भियतमपदार्थावाप्तथा हि पूर्णसन्तोषो भवति । यावचमालिङ्गति तावदेव भियतमभावनया स आसञ्जते । आसक्तो हि तत्रत्यमानन्द विरति वा समुपलभते । आत्मन्यासक्तो विवेकी जगत उपरमन्नात्मानन्दमुपभुझे। महामोही जगत्यासक्त आत्मन उपरमन् जगदानन्दमुपमुझे। न हि भ्रान्तो भ्रम शक्नोति विज्ञातुम् । न ह्यात्मसाक्षात्कारमात्रेण जगत उपरन्तुं कोऽपि शक्नोति, विनाऽभ्यासमहिमानम् । निरन्तरसत्कार- पूर्वकात्मसाक्षात्काराभ्यासमहिम्ना जगत्साक्षात्काराभ्याससंस्कारा निवर्तन्ते । एतदुभयमहिम्ना खलु जीवन्मुक्तः प्रशान्त उपरतो भवति । स्वस्मादितरेषा सकलाना प्रतीतेविरहसाक्षित्वेन तस्यात्मत्वमुपप- द्यते । यत्प्रतीत्या सर्वाणि प्रतीयन्ते, सर्वेषामप्रतीतावपि यत्प्रतीयते, तत्स- कलाधिष्ठानं शुद्धचैतन्य कामादिदोषैविरहित स्वरूपप्रतिष्ठ चैतन्यम् । तञ्च शम्भुमुद्रया अन्तर्र्लक्ष्यम् , बहिर्दृष्टिनिमेषोन्मेषवर्जिता एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता, उपलक्षित भवति ॥ ११ ॥ जीवनमरणपुनर्जननानि निरूपयति- तत्तद्विषयवासनाभिरेव तत्तद्विषयसूक्ष्मरसै- रुपजीविततत्तद्विषयसूक्ष्मतैजसावयवतादात्म्यापन्नं तदुपजीव्यते म्रियते पुनर्जायते ॥ १२ ।। तचदिति । पूर्वपूर्वविषयासक्तिजनितमस्कारविशेषैरेव तत चैत- न्यमुपजीव्यते म्रियते पुनर्जायते । चैतन्य विशिनष्टि । उपभुक्तानेकवि- ·सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । धविषयाणा सूक्ष्मरसैरुपजीविता ये पाञ्चभौतिकानां ततद्विषयमूक्ष्म- सेजसाक्यवास्ते परस्पराध्यासेन स्फुलिङ्गवदात्मा यस्य तत् तदात्म तस्य कर्म तादात्म्यं तदापन्नम्। उक्ततैजसावयवानां प्रतिक्षण दीप- शिखाया इवात्यन्तसदृशपरिणामेन तत्रत्यप्रतिबिम्बस्यापि तथाव- मुपपद्यते । प्राणनियमनेन देहतादात्म्यमापद्य वर्तनमुपजीवनम् । प्राणनि- यमनाशक्त्योद्विज्य देहानिःसरण मरणम् । देहतादात्म्यमापद्यावि. भवनं पुनर्जननम् ॥ १२॥ वासनां लक्षयति- तत्तद्विषयलाभावधि निवर्तयितु- मशक्येच्छा वासना ॥ १३॥ तत्तद्विषयेति । तत्तदभिलषितविषयावाप्तिपर्यन्तं या निवर्तयितुं न शक्यते सा सस्कारात्मना सूक्ष्मभूतेच्छा वासना । सैव मुख्यो बन्धः ॥ १३॥ यस सर्वेषामभिलषितविषयाणा पूर्णतयावाप्तिस्तस्यैवाशेषतो बासना निवर्त्तत इत्याशा निषेधति- यावदभिलषितविषयाणां युगपल्लाभोऽप्य- नाशास्यः॥ १४॥ यावदभिलषितेति । लाभाल्लोभोऽभिवर्द्धत इति किवदन्त्या लो- ·१६ सभाष्यमुपेन्द्रविज्ञानसूत्रम् । भाभिवर्द्धनस्य निरवधिकत्वमाख्यायते । वर्तमानानां यावदभिलषित- विषयाणां यथाकथञ्चित् प्राप्तिसम्भावनायामपि भविष्यतां तेषां माप्तिरसम्भवेति यावदभिलषितविषयलाभोत्तरं वासनानिवृत्तिरिख तेषां लाभोऽपि युगपदनाशास्यः ॥ १४ ॥ जीवन्मुक्तिमयोजकं दर्शयति-- वासनाविधुरं तदेव जीवन्मुच्यते न पुनर्जायते न पुनर्जायते ॥ १५ ॥ वासनेति । विवेकमहिन्ना यो निरवशेषतो वासनां निवर्त्य स्व. रूपप्रतिष्ठो व्यवहरन्नपि सदात्मानमभिमुखयति स जीवस्तदेव वास- नाविधुरं चैतन्य जीवन्मुच्यते । न पुनर्जायते न पुनर्जायते ॥१५॥ आत्मविज्ञानसूत्राणि तद्भाव्यं च स्फुटार्थकम् । उपेन्द्रो व्यदधायेन सुखिनः स्युर्विवेकिनः ॥१॥ भारं न्यस्य गृहस्य रामवचनब्रह्मण्यसाध्यं परै- निश्चिन्तेन मया तदीयकृपया विज्ञानमाराध्यते । तत्सन्तुष्टमहेश्वरो हरतु मे योगान्तरायास्तथा निश्चिन्तीकरणस्य कभिमत दत्तात्स तस्मै फलम् ॥२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यशाकद्वीपीयद्विजोत्तमश्रीम- त्पण्डितानन्तराममिश्रान्तेवासिना विरचितं स्वकृतोपेन्द्र- विज्ञानदर्शनभाष्यम् ॥