·All rights reserved by the publishers.
Printed by Ramchandra Yesu Shedge, as the 'Nirnaya-Sagar' Press,
26-23,' Koléház Sureen, Dunbay.
Published by The Trustees of Sheth Naragandas and Jethanand Asanpal Charty Trust
236, Kathadevi Road, Bombay 2.

·दूस्ट फुड वरफया भेट शेठ नारायणदास तथा जेठानन्द आसनमल पुष्टिमार्गीय ग्रन्थमाला. रस ११. श्रीकृष्णाय नमः श्रीमदखण्डभूमण्डलाचार्यवैश्वानरावतारश्रीमच्छुद्धाद्वैताखण्डब्रह्मवादप्रवर्तक- श्रीमदल्लभाचार्यमहाप्रभुविरचितः सप्रकाशस्तत्त्वार्थदीपनिवन्धः (टिप्पणी-आवरणभङ्ग-योजना सहभाजनैः समलतः) तस्य प्रथमं शास्त्रार्थप्रकरणम् (विविधपरिशिष्टैः, आग्ल-गुर्जरानुवादादिभिः समुपyहितम् ) ओङ्कारजित्तनुपा हरिशङ्करशास्त्रिणा संशोधितम् । श्रेष्ठिआसनमल्हात्मजयोः नारायणदासजेठानन्दयोः संरक्षितद्रव्यव्यवस्थापकैः २३६ कालमादेवी रोड, मुम्बई २- इति स्वीयकार्यालयात १९९९ पैक्रमीये प्रकाशितम् । निमंन्डनम् रु. ५.c- ·PREFACE, + A short life of Vallabhacharya by låte Prof. M. G. Shastri, M. A. Shrimad Vallabhacharya was born in Champakarnya in Raipur in Vikram Samyat: 1535 and according to another view in 1529. I do not fant to enter into his ancestry. His family is renowned. They were very great sacrificers. Vallabhacharya's ancestors were, therefore, very proficient in Jnapa and Bhakti dlargas. His father," Lakshman Bhatta, seems to have given the sacred thread tô Vallabhacharya at Benares and educated him on true Hindu Shastraic lines. He lost his father at the very early age of 11 and seems to have proceeded to Deccan Where Bhatta schools were satisfactorily proceeding. It seems that at Vidyanagar, two schools of thought decided the truth of Upanishadas. Obe followed Shankaracharya and the other Vaishnavas. Tradition says that when Vallabhacharya 'uvent to Vidyanagar, the Shankarites were on the point of winning the game but Vallabhacharya's arrival turned the balance.' Krishnadeo Raja of Vidyanagar and Vallabhacharya showed that the Shankarito interpretation of the Upanishads tas not as it should be. «Vaishnavas came of Victorious. They all assembled and made a particular 'cereinony which goes by the name of Kapahabhishek, the highest honour that can be conferred on an Acharya., This dope, he seems to have visited the whole of India three times, and he says that practically the whole Indian tradition is going to perish. He saw that Karma Marga was not anderstood as it should be. Jnana and Bhahtis Margas, vero not satisfactory. Karma Marga was guided in those times by the-Bhatta School or, the Prabhakar School; the Joana Marga ons in the sway of Shanalarites, and Bhalti dlarga was equallyso, It had changed into Upasada Märga.. It-tras in the government of Shridhar and auch other Acharyas. *Now after taking this experienco, he married at Benares at the age of 30 and had two sons trho are also illastrious, Gopinath and Vitthalesh. After his marriage, he decided to settle at holy Prayag ·2 PREFAGE, or as it is not called Allahabad, and in the quict of Prayag, ho wrote out all that he had to say, Ia 1567 Gopinatha was born ; in 1572 Vithalesh. In 1517 he went to Benares and accepted the final Ashrama of rcnunciation or Vaishnava Tridandaka Sannyāsa. He expired in the same year. * He has given us a number of valuable books. He was dissatisfied because true Karma Marga was failing and true Jnana Marga was being ruined. Bhakti had not made its appeal arance. Philosophically speaking, keeping aloof for some time the minor thinkers, there were two schools of thought of whom the absolutists taught that everything that wo obsorve is a phantom, that there is only one all-pervading Atwan or Bralunan and that everything else is nothing but a phantom or fiction, Vallabhacharya had to oppose' this view and had to teach pure spiritualism, What he wanted, to say was that everything that wo witness is not a dream or phantom but it is only a form of spirit of Atwan or Brahman. He teaches that the Universe is nothing but the Brahmân or Atman, nothing bubu the Supreme Being. We take up this parist school of Vedaste system that every“, thing is Brahman. How then to account for a difference? Vallabhacharya answers that Brabuen has innate power in him and by this power of involution and evolution he gives Ananda completa in itself and involved in us. To be more exact, we are not merely believers in spirit but in one Sachbidananda Brahman. This Ananda is involved in the soul. It is not patent but latent in the soul, Every soul is working to bring out this Abands which is concealed - in lim. So also with the material universe which has not only life in it but Ananda also. When the Supreme Being passes his grace, the whole - Univerae mag develop Ananda again and everything will be Sachhidananda, This is Vallabhacharya's truth in a nutshell. To him Karma, Joana and Bhakti theory is but' a little transformed. Vallabhacharya wote an independent Bhashys of Purva Mimamsa. Daly a fftieth part of this is available. Forty-nine parts out of the fifty are lost to us; and even this fiftieth part is just enough ·PREFACE. 3 to show Vallabhacharya's views on Purya Mimamsa. Tha Vedas teach us the Leela by Supreme Being, Sachhidananda in its Kriya or Karma aspect. The whole Purya Kanda and Purva Mimamsa deal with it. So also Brahma Mimamgå is a little bit transformed. Wbile, according to Vallabhacharya's teachings, Brahman is not only an efficient and instrumental cause of the Universe but also its material cause. As a gold ornament is made of nothing but gold, so also the Universe, the soul and the Supreme Being are essentially quantatively and qualitatively only one. We take the positive view. Vallabhacharya has taught us that everything is nothing but Brabman. Why then are we miserable? We have forgotten the Supreme Being. Once we see that the Supreme Being is full of grace, we are not the supplicants of his grace. It is this wenkness of the soul that makes him happy. Vallabhacharya tells us that we are unhappy because we do not seek to shelter our faith in true divine Joye. God is all grace. He passes it on to us. Then we begin to drink of the ecstasy of which Sachhidananda is all full. This is Brahmavada theory. It does not condemn Karma or Jnana Marga. Vallabhacharya has written a commentary on the Purva Alimamsa and on the Brahma Mimamsa. He seems to have believed that in the very Gayatri Mantra the word “Varonya" is derived 'from Vrin 'to choose or woo' the supreme Being. This Varana aspect is emphasised by Vallabhacharya who teaches that divine love is almost achieved through the commoss love that we notice . bet treen a loving couple. Ha nants to show that Bhakti Marga , has its root in Varana in the Gayatri and that this idea has been later expounded even in the Upanishads. You find that the Supreme Being chooses that soul which seeks shelter in it, Vallabhacharya says that Gayatri brings out a relationship between Gayatri Mantra which teaches choice warriage with the Supreme Being. Until the soul brings out the choice marriage with the Supreme Being there is no hope of emancipation from Samsara. This idea he found very trell developed in Bbāgavata, especially in Ras Leela. When Vallabhacharya uges the word Krishna, he does not use it in the ordinary sense.

·4 PREPAOL, In the word Krishna there are two words Krish and Nai Krish' means • Bhoo or existence' and Na' means "Bliss or delight'. This combination of Sachhidananda' and Ananda therefore makes Krishna nothing but an embodiment of the Supreme Being. We also use the word Shri Krishna. Shri Krishna is Shriya Yuktah Krisha-Brhawn is mascule, feminine and neutral, He is all embracing and can be what He chooses. We have Chit but we want Ananda also which is possible by choice marriage with Krishna. This teaching has excellently been brought out in Ras Leela and therefore Vallabhacharya has taught us Ras Leela. He has given, us four books and also a commentary viz. Prakasba.. He has, besides, written a number of small books. Tattva Dip Nibandha and its various commentaries : ( By Principal J, G. Shah, M. A.) Tattva Dip Nibandha consists of two parts-the Karika portion and the Prakasha portion. Both are the compositions of Vallabhacharya. The former is in verse, and it sets forth his doctrine in a'succint way. The latter is in prose--being exposition of what he had said in the Karika. Had he not written this Prakasha commentary, much of the meaning of the Karikas would have remained obscure but the Prakasha throws light and illuminates the whole thing. Just a Mammata in his Kavya Prakasha wrote the Karikas and his own commentary to explain the Karikas, in the same way Vallabhacharya wrote his Prakasha, to explain his thought, already put in the Karikas. The whole work is divided into three sections, 1012002 riauter & 3 the rara. On the first two sections, we find the entire সময়, .. but on the third it is only fragmentary i. e. from the 1st Skandha of Bhagvat upto 122nd Karika on the 5th Skandha i. e. the Prakash is not complete, where as the Karika portion is complete. Besides Vallabhacharya's own commentary, there are several other commentaries on the Prakasha, some of which are unfortunately fragmentary in character. Thesd are w of. Parushottamji, 1941, forest of Shri Kalyanraiji and Fren of Gattulalji. The second commentary and is also written by Purushottamji and it is available ..

·PRETACE. 5 on the Karika portion of the Bhagvatartba, from tho 122nd Karika of the 5th Skandha upto the end of that ebapter. In that chapter Porushottamji did not write his TV but us. The same was intended to explain the Prakasha , and not the Karikas proper. This being the case, the Baluran commentary is available only on the portion, Ragant and art and other commentaries are available only on some portion of the TAR 179747. Of all these commentaries, TAROTHK is the most scholastic and exhaustivo, explaining each and every word or part in the w commentary of Vallabhacharya, which requires elucidation. Purushottamji has not left any single point tintouched. Shri Purushottamji was the greatest scholar in the Pushti Sampradaya, after Vallabhacharya and his son Vitthaleshji. He was born on the lith day of the bright half of Bhadrapada 1724 Samyat at Gokula. He is seventh in descent from Shri Vallabhacharya. From his early childhood he displayed his great love of learning. He was considerably influenced by his uncle Shri Krishnachandraji who was an eminent scholar, Purushottamji Atadied critically the Ann-Bhashya of Vallabhacharya from him and the result of this study.is, Bhava- Prakashika and the portion of the commentary called Gunopasaphar pada of Ana-Bhaslıya. After Sauvat 1739 Purushottamji i settled at Surat, from which place be continued his literary activities. It is not possible to give a complete list of his works, but just to give an idea we give below the list published by Shastri Harishankar Omkarji in his ariticle on Shri Parushottamji. 1 Bhashya Prakasha-a commentary on Ana-Bhashya. 2 Suvarpa Sutra Vidvan Alaudada. 3 Ayarna-Bhanga Tattra Dip Nibandha 4 Subodhini Prakasha Sabodhini. 5 Prasthairatnakar york on logic. 6 Commentaries on the sixteen trorks of Shree Vallabhacharya 7 Prahastavāda. 8 Panditakarbbindivāda. 9 Srishtibhedarada--a philosophical treatise on the natura of the world, 7 09 3D 99 3 ·10 Avirkhata Tirobhisa V'Ara 11 Khyatirada-nghilosophical Irratisc. I! Pratibimbasada 13 Andhakarayidi 14 Rahmntridi Datatirada. 15 Jisnysåpaktra Khandanarida on the refatalinn of to theory about the omnipreenco of the soul. 16 Jivapratibimbatata. On the refutation of the theory about thic saule being reflection. 17 Urdhsrapundra nirangarida. 18 Tulsioladbiranirida, 19 Shankhnchakradharna vida. 20 Aurtingjávads. 21 Blagrat slanká nirisavads. 29 Updesh slanki nirica rido, 23 Bhaktyutakarskarada. 24 Vastrouserärada. 25 Bhedabhedavids. 26 Abbayarida. 27 Atmavada. 28 Srarritirada., 29 Jayashri Krishnavichártāds. 30 Utsara pratina. 81 "Dravyashuddhi. 32. Bhaktibansasriti, 33 Bhaktiketairs ? Visit 34 Purvarnimanga Bhasbga Vivarade 95 Nyasadesha Vivriti, 96 Gayatri Kariks Visriti. 37. Vallabhashtaka Vivarapa. 38 Kaivalyopanisbad Dipaka. • 39 Brahmaopanishad 40 Nrihinshatapenyapanishad. Commentaries on the Upon 41 Chhandogayoupsrishad dipaks. nishads 42 Shvetashratara 43 Upanishad Samgraha.

·PBSTAON, 7 2 } 6 41 Adhikaranmäla. 1 On the 'Brahmasutras. 45 Bbavaprakashyritti. Some of these works are in the nature of commentaries and some' independent'vofks. Most of these are philosophical, From this list, it is obvious what a great 'genius Paroshottardji was! 'Not only did he write these works; but also he engaged himself in a controversy on philosophical subjects with the Pundits of the day. When he was at Surat, he had such a controversy with ono Bbüskarrãi, who was a great scholar of the Shakti school. Another scholar with whom he was engaged in the philosophical controversy and who was. a mighty genius of the Shaiva school was Appaya Dikshit. It must be said here that in all the pbilosophical controversies, in which Parushottamji was engaged, he was always trimplant over his rivals. Shri Parashottamji's style of approaching any subject in his commentary was comparative. He was thoroughly acquainted with all the philosophical systems. In his Anu-bhashya Prakasha and Avarana-Bhanga commentaries, we find his masterly knowledge of the systems of Shankar, Ramanuja, Bbāskar, Madhava, Bhikshu and. Shaiva. Mfr.:Shridhar Pathak writing of Parushottamji's commentary . on Ann-Bhashya in the introduction to his Balbodbini, observes. Such a work was never seen by the learned. In making this state ment, we do not trespass the limits of truth. Shri Purushottamji Maharaja has certainly become ‘life-blood of Shadodha-dwaita pbilosophy by the compiliation of this work: (एतादृशो प्रन्य. पण्डितैररष्टचरः । वयं वेतत्कयनेपि न साहसमझीकों पदभाध्यप्रकाशप्रणयनेन श्रीपुरुषोत्तममहाराजा जीवादभूता एव शुक्षा Anas)'. The same tribute was paid to his scholarship by late Prof. M. G, Shastri and Mr. M. T. Teliwala. What has been said with reference to his commentary on Anubhashya applies mutantis mutandig to his commentary Avaranabhanga also. It is called Avarapbbangn because ha breaks open (laya "bare) the meaning of Vallabhacharya which is lidden in his comcentary. If tho readers want to under stand the Karikas and Prakasha they should tale the help of Avaran- Bhanga. This commentary does not simply attempt to explain the Prakasba, but corroborates the statements occurring in the Prakasha by the quotations of passages from extant works like Vedas, ·8 PRWAOZ Smriti and Paradas. It also indopendently criticiscs cortain philoso phical schools which differ from tho viosts of Vallabhacharys. Thug bg 'adopting the method. of, comparison, elacidation, corroboration and argumentation, it proves to the scholars, of inmenso value for tho through understanding of both, tho Karikas and tho Prakaeha.

·1 INTRODUCTION. The Problem of Summum Bouom according to Shri Vallabhachārya. 2 His son + Tattva Dip Nibandha is one of the works of Shree Vallabh'a. charya, the exponent of the Shaddhadwaita system of Philosophy in India. His philosophy of Shuddhadwaita is explained at great length in' his York 'Anubhashya, which is a commentary on the Brahma Sutras of Badrayan Vyag. In his Subodhini commentary on the Bhagvat, he has explained this philosophy also. Vitthleshji and his descendants, Shri Purushottamji Yogi, Gopeshwar, + Girdharji, Murlidharji etc. also have explained this philosophy both by. their learned commentaries on his works and also by their independent works. In all these works, has been discussed the problem of ultimate reality of the world and the summum bonum of life, Every philosopher in overy age has tried to solve this problem according to his light. In this world, the end of all activity is happiness, There is not a single man in this world who will welcome pain. Even those persons who commit suicide do so only out of utter disgust in life. "When all hope of release from pain deserts them, they are compelled by circumstances to report to suicide. But in their heart they desire happiness. Ono writer has said that all men by their nature desist from pain. Every one desires happiness. Shri Vallabhacharya, in his commentary Subodhini while explaining the purpose of life says sometna AHHE S. CETA: Tanah'. To all, two things are desirable ;-1 removal fo pain 2 attainment of happiness, Mere removal of pain is a negative side of the problem. So the attainment of happiness is also necessary. The Greeks called this happiness well-being.' That the highest human good is the well-being is universally ndmitted by all philosophers all over the world, both by the past and the present but there are different viests as to the precise nature of sell-being." ]{r. Rogers in his 'A short History of Ethics' writing on this question says" the rulgar often identifies it with pleasure, wealth or honour, but these cannot be final ends, for some pleasures are not desirable, Wealth is only a means to well-being and honour S ·10 INTRODUCTION. is sought rather to increase our confidence in oar own virtue than as an end desirable for its own bake. Plato pronounced the doctrine of an absolute good which is the prime source of the excellence of all good things. This also must be rejected because it is contrary to experience. The Cynics held that well-being is identical with, the possesion of virtue. This also cannot be accepted as final, since the worth of virtue hag to be estimated by the nature of the mental activities to which it leads. DToreover, regarded as a merely inactive possession, it is useless and almost meaningless. Aristote defines dvell-being' as an activity of the soul in accordance with virtue in a complete life. This implies that as well-being' is not a subordinate end, it must be complete.. It is an unconditional good, desirable for its olya sake, and preferable to any other. Again, it implies that this activity must be conscious, and either purely rational or in obedience to pleasure. The Epicareans identified happiness with pleasure and the Stoics with abstinence from it and life of complete self-abnegation. This is how the problem of 'well-being' was solved by the Greek philosophers, Latin philosophers gave a new colour to this. Hobbes understands well-being' in self-interest, in constant progrest of desires towards fulfilment. According to Spinoza, 'vell-being" consists in 'the knowledge of God', who is the one substance embracing all reality within His own Being. Batler and Avgust Compto saty well-being in social good or altruism. According to Kant, distribution of happiness, in exact proportion to virtue constitutes Summum Bonum. The German philosopher Fichli, Schelling and Hegel were rationally idealists. To them well-being meant freedom by the knowledge of self. The Utilitarian school of Bentham and Mill, which is described by Sidgwick og Universalistic Hedonism' defines well-being as the greatest happiness of the greatest number in society. According to this, tho - yolue of any kind of happiness is to be judged from its utility. From all these views, we learn that in the Western Philosophy, the problem of well-being in pursued variously by various philosophers. However till accept well-being as the supreme end of life. It is either indiridaalistic or universalistic. The individualistic ·INTRODUCTION, 11 well-being is called Egoistic Hedonism. It teaches that the ageat must, or ought to pursue, his own happiness. The latter is called universalistic Hedoism, which regards universal happiness as the end. Only the German school of rationalistic idealism sees happiness in the freedom by koowledge. Now let as turn to the East. The earliest school that has attempted to tackle this problem, systematically is the Samkhya school of Kapila. According to this school, Summum Bonum is freedom from pain. Pain is threefold:-1 the Internal (Adhyatmic) 2 the External (Adbibbautika) and 3 the Divine or superhuman (Adhidwaika). Of these the internal is twofold-bodily and mental. Bodily pain is caused by the disorder of the universal homoars, wind, bile, and phlegm; and mental pain is due to perception of particular objects. The external pains are caused by men, blasts, birds, reptiles, and inanimate things. The superhuman pains are due to the evil influence of planets spirits, good etc. Release from all these kinds of pains is the end of human life. That constitute final beatitude. The spirit experiences pain on account of its being under the inflacnce of nature. If the spirit isolates itself from the influence of nature, it becomes free from pain. So spirit's isolation from mature is the liberation according to the Saukhyas. When the spirit realises the real character of nature, it ceases to operate its influence upon him. Pantajali said that the means of freedom from pain lies in the exercise of control over mind and senses It is the wapt of control over these that is the cause of all troubles in the world. The logicians (Naiyagika) assert that the knowledge of right kind which enables a man to discriminate. n bat is ephemeral froo what is permanent can help bima to secure liberation from pain. That is the view of the Vaisbushika also. The Naijayıkas lay emphasis upon correct knowledge, arrived by logical methods of perception, inference, analogy and the verbal authority. The Vaishi sbilas require the knowledge of seren subjects such as substratum, quality eto., which will explain the real nature of the things ia tbc orld. Jaimini required performance of sacrifice as a means to the liberation of Paia. Badrayan, the author of Brahman Sutras, ·12 INTRODUCTION indicated the knowledge of Brahman, the supreme spirit for the achievement of the above end. Buddhism sees a means in selfeffacement and Jainism in self-control and penance. To Shankaracharya, liberation is the removal of nescince by means of the knowledge of Brahman. Ramanuję couples the koorledge with work for that end. Thus various ways are suggested for liberation from pain, by different schools. Vallabhacharya, the author of Tattya Dip Nibandha undertakes here to offer solution from his own point of view. For the sake of convenience, ho divides bis work into three chapters (1) art (2) saftoia (3) portard. In the first chapter he gives the interpre of the scriptures; in the second, his verdict on tbe character of the various scriptures, and in the third' his exposition of the underlying meaning of Bhagwat. The first chapter contains 104 verses. On each of these versers, he has written his own commentary called 997, whiçb elucidates in an 'explanatory manner, what he bas stated concisely and pithily in the verse-part. To make clear the art portion, Shri Purushottamji has written very able and learned commentary called stiglotti which means breaking or removing of the veil. The obscurity of the thought in Vallabhacharya's Prakasha is the veil, which he has removed by his commentary. The first verse of the first chapter, he devotes to the salatation of Lord Krishda, whom he regards as the Supreme Lord. In the second Verse he stated the problem of this work. It is as he says, 'emancipation,' Only the Sátvik and the yotaries of God, are entitled to it. It is for them that be undertakes to consider that problem in this work. Every philosophical problem should be approached from four points of view viz. (1) 17 (2) 764 (3) & (4) Footnoto :-In the works of 971, this knowledge consists of the 16 topics vi. प्रमाण proof प्रमेय that which is to be proved, संशय doubt, 'प्रयोमय motire, दृष्टान्त instance, fett demonstrated trath, a member of a regular syllogism, a reasoning by reduction to absurdity, FAKI ascertainment, ar disquisition, 29 wranglibg, विना earilhns. हवामाम fallacious resioning, छe perversion, जाति futiliry, निग्रहम्पान upfitness to be a roed with Here eman ·INTRODUCTION. 13 4 .cipation is the fruit. Its real character should first of all be known by means of proofs. That will come under the Pramana section. Then the question of the main objects of knowledge, worth knowing will be discussed in the Prameya section. Then the various means for tho realisation of ultimate fruit will be explained under the Sadhana section. In the fruit section, the real nature of fruit will be explained. The first chapter i. e. fiafico deals with the Pramăna. Prapāna means 'proofs of knowledge. Tam is defined as sealifikat an instrament of knowledge. It is explained as quitta i. e. it must be direct cognition free from doubt, perversion of facts or false reasoning The यथापत्य of अनुभव is explained as तद्वति तत्प्रकारकत्वम् for instance रजत silver' has (paar 'silverness. So when we say tha is what, it is eart (exact) cognition. The word Fur means ATTATH Floor i. e. the cause that is most essential in producing a certain result. So anything that is most essential in oxact cognition of the object is called watot, Here the question to be decided is what should be our face in the right appreciation of our problem of emancipation and understanding the ultimate reality of the world viz., Brabaman. In V.'y Vallabhacharya mentions only rectant es valid, (7 874). The materialist (Chāryaka) recognises only 44, the Jainas and the Vaishesbike schools recognise satur and 47. The Madhavas also recognise only two tus but they are pay and it The Samkhya and the Yoga kystems and also the followers of Ramanuja and the Jurganaiyayikas recognise Art, 1627 and 7. The oldest and the most modern Naiyayikas and the followers of tho Maleshvara "school recognise 3477 in addition to the three named above. The Mimaosakag of the Prabhakar School add eroteft as the Gftb. Tho Mimansalas of the Kobaril Bhatt and the Adraitsredaatios recogniso one more, viz, Hit or **. The number of Santa reaches eight in the case of the Pauranikas rho add 97 and its to the list Somo Taninkas recognised also. Others add AH to the list, and thus the total reaches ten. Shri Vallabhacharya rules but all ercept re, because except 5** and 3973, others are included.

·14 INTRODUCTION under any of the first three. For instanco 147 means probability. This is included in inference. The fact of probability depends upon the state. ment, to be understood by inference. What is called fel is humour. It is mere continuity of a vague assertion of which the original source cannot be traced. It is open to doubt. So when it is open to doubt it is not a valid means of cognition. If however the original source is known and known to be trustworthy then, it is a case of Verbal Cognition (272) pure and simple. Similarly to becomes a case of treatm if it is given by a trustworthy person, otherwise it is no Any at all. Te when it is a correct word it is included under way and #r, other wise it is not valid. Thus having ruled out संभव, चेष्टा, एतिह्य and प्रतिमा we shsil consider उपमान, अर्यापत्ति & अभाव. S441A means 'Analogy. It is illustrated by the example, "As the cow, so the gavaya". Gavaya is an animal, which resembles & cow'. The knowledge of the Gavaya here is got · from the words As the cow'. Therefore it is included 'under verbal cognition. Also here when we first see the animal Gavaya, we at once remember the cow which is seen. So it is perceptiou which is here instrumental in giving us the knowledge that the animal like cow which we see is Gavaya. Or it can be included under Inference. Dir. Ganganath Jha in bis translation of Tattva Kaumadi explains it thus“When experienced persons use a certain term in reference to a particular thing, it should be regarded as denoting it-specially When there is no function other than direct denotation as is found in the well-known case of the term 'Cow' applied to the animal genus 'Cow' (Major Premise). The term Gavaya is used (by experienced persons) in reference to the animal similar to the cow (Minor Premise). Therefore the term gavaya must be regarded as denotative of that animal (Conclusion).. Thus this cogoition is purely inferential. So this is rejected. Shri Purushottamji also in bis Prasthan Ratnākar rejects it as an independent proof. (Tannig a Hara). spirin means 'presumption! The Naiyāyikas reject it because they maintain that its function is performed by a carattagan. The ·INTRODUCTION. 15 example cited here is a real fat al Fat Deradatts does not eat by der Fatness in the result of eating, Now if the man does not eat by day, he must be eating by night, So ultimately what is called Presumption' becomes the case of inference. Similarly argumentos absence, becomes the case of perception, 'Because in the case of latter, although there is no direct contact between the object and the senses, get there is comprehension of the absence of an object through the medium of Art art. The absence of the jar, at a certain place is not anything distinct from particular modification of the place itself in the form of vacancy; all faculties with the sole exception of the Sentient Faculty--are consequently undergoing modification and all these diverse modifications are perceptible by the senges; hence there can be no object. So out of the list of 10 TITS, only three remain to be considered, प्रत्यक्ष, अनुमान and शब्द, Vallabhacharya believes only in the शब्दप्रमाण, Inference is dependent apon Perception. Inference without help of perception cannot give as knowledge. If the perception is invalid, the inference will be invalid. As inference is subordinate to perception, it cannot be accepted as an independent proof in the matter of the coguition of Brahaman. When we prove the statement viz. the mountain is fiery, we give smoke as its reason. But when we give that reason, me remember the cases of smohe always associated with fire. We had perceived on a former occassion smoko, arising from fire. We had perceired all that there there pas no-fire there as no smoke. We remember this knowledge of perception and with its help prore the case in question. So inference as an independent proof has no value. This being the case in the matter of the knowledge of Brahman it is not accepted. Because it requires direct or indirect contact between the renees and the object to be cognised. Broliman cannot be thus cognised. Norcover perceptual cognition is very often erroneoua, due to the defective function of organs. So it is also not accepted. What is, then, this Tart! It is the sentence of a trustworthy The Ford eh excludes all pseudo-hnorledge. It shoold be self-suficient in authority (aza i T. D.). AN rerbal testimong is not accepted as Tintin, bat onls thos. that lead to the * man.

·16 INTRODUCTION. knowledga of Brahman, Jadged by this test, dur author mentions only the following four scriptures as the testimony--the Vedas, the Gita (sentences of Lord Krishna), the Brahma Sutras, the aphorisms of Vyas) and tho Samadhi Bhasha of Bhagvat. The Jaiminiya Satras are also to be included in this list if they do not conflict with these. - In the Bhagyat, there are three kinds of languages. One is called Loka Bhāsha i. e. language similar to that used by worldly poêts like Kalidas etc. The portion which contains description of time, place, fights etc, treated as EHT. In the Prakasha it is illustrated by the line ter atrapar etc., i. e, when it was morning. Such descriptive passages do not add to the knowledge of Brahman. Hence it is not 'included in the category of word 'proof.' The other kind of language is called 97474m i. e. the language in which the opinions of others aro mentioned as in the example 'gri r2950'. This was beard from the mouth of Dwaipāyang. This has no value for the knowledge of Brahman. Only the portion called Samadhi Bhasha is useful to us, because, in it, the truth, experienced by the author in his state of meditation is depicted. It being so, it can serve as a valid proof. Shri Vallabhachārya explains the word Samādhibhāshā an uit 744723 Farfeci TASTATT. Such trūth can "stanci all tests. It can never be erroneous. So in the matter of proofs, Vallabhacharya accepts only Tam that which gives us the knowledge of transcendental subject i. e. Brahman and of this only. The Vedas consist of two parts :-*1 Parva Kanda - 2 Uttar Kanda. The former means samhitas and Brahman works, the latter means Aranyakas and Upanishads. The subject of the former is Sacrifice and of the latter Knowledge of Braliman'. According to Vallabhacharyn entire Vedas consisting of the above two parts and also of Arthavada etc. becomes Verhal Recognition: Jaimini will accept only the first part of the Vedas and reject the second 20s of no aso for religious life. Shankaracharya on the other hand accepts only the latfer and rejects the former as being useless. But Vallauracharya accepta both. . He does not take the Veda by half, To accept one part and reject another, is nothing but having the ·INTRODUCTION. 17 > Vedas or cutting a body into two parts. In Vallabhacharya's opinion, both the portions are important and complementary of each other. In all these four works, the principal subject dealt with is Brahaman. So whatever donbts we have about Brabman should be solved by these four works. These works are not to be taken as separate proofs. Each succeeding work should be regarded as supplementary of each preceding one. Any donbt arising about any point discussed in any preceding work should be removed by reference to the succeeding work; int minder SÅ Für idina 1) For example if one, while reading the Shruti passage andre stedet ("He is without hands and feet and yet Herans and holds"), has a doubt whether daman hands and feet are denied here to Brahman or it is a general denial; then that doubt should be solved by a passage of Gita viz. a prioritarch, etc. (He has hands and feet ete, every where). Similarly if doubt arises from the passage of Gits, it should be removed from reference to the Sutras of Badarayan and any doubt in that should be cleared from reference to Bhagavata The Manusmriti and other Smritis are also authentic if they are not contradictory to the spirit of the Veda (वेदादिना अविरुद्धमेव मन्यादिक vi). But if it is asked, 'What should be dono if there is in some portion consistency and in sono contradiction? In that casa our author says that it should be rejected पिर संवाद. धचिद्विरोप. । इत्युमयसंभवेत्य- Tama Anything contrary to the theaning of the Vedas should bo discarded. Having mentioned the names of scriptures which he accepts, as proofs of verbal cognition; Vallabhacharya says that all these works are unanimous in character in the matter of the knowledge of Brahman. Their principal meaning is God, the highest entity, That God is represented under various naines in these works. In tbo Purra Kanda of the Vedas, He is represented as Sacrifico', in the Uttarkanda as Brahoan, in the Sarati srorks as Parmatugan and in Bhagsat as Bhagsng or Krishna (v. 6, and v. 12), Thcso different names do not imply different Gods. God is one but is comprehenced differently. York and loonledne are the powers of God. Honreals hin porer of, worke-throogla sacrifice which is God's farm, The ·18 INTRODUCTION. that power of knowledge is revealed through his form of Brahman- (यस्सर्वतस्सर्वशक्तिरिति श्रुतेः ज्ञानक्रियोभययुनः रावपामर्थः । तत्र क्रियायां प्रविष्टः कियारुपी यज्ञामा पूर्वकाण्डाः । ज्ञानेपमिष्टो शानारमा ब्रह्मरूप उत्तरकाण्वार्थः ।) As the Parva Kanda of the Vedas reveals only sacrifics as part of God, it is partial revelation of the conception of God. Similarly the Uttarakand is parlial, being confined only to the knowledge-aspect. But Bhagvata exhausts the full conception of Godi-the work-aspect as well the knowledge-aspect. It is therefore complete exposition of God. In that work, God's manifold sports are described exhaustively. So to understand the real conception of God, it is necessary we should consult the Bhāgwata without which our knowledge of Brahaman will be only one-sided: The Vedas consider God analyti. cally but the Bhāgvata considers it synthetically. It says that God is capable of assuming many forms. Everything that wo see is Garla Nothing exists outside God. So even sacrifica and knowledge aspects are not separato from God. They both exist in Him. Thus the conception of God is considered synthetically by the author of Bhagwata. So for thoroughness in the comprehension of God, we must betake to Bhagwata. It cannot be dispensed with it. No doubt Gita and Brahma Sutras give tho knowledge of Brahman; but they do not describe the bliss parts of God. For this reason Vallabhacharya adds Bhagvata to the list of the verbal proofs. Shankaracharya accepts only the Vedas, Gita and Brahma Sutras, but Vallabhacharya is not satisfied, with these three only. So to make the list complete, he adds Bhāgyat. In these scripturus dire diferent areas for reaching Gud dare been mentioned, * In this section, Vallabhacharya only gives a cursory glance of them. He reserves them for detailed discussion in the second section. The threo means are work, knowledge and devotion. Ordinarily they are mupposed to be different means Vallabhacharya also regards them diferent, but he says that their ultimate goal, when considered in their real light is ono and the same. Jaiminiya lays atress upon work only all the path to reach summum bonum, and Shankaracharya upon knowledge only. Ramanujacharya harmonises both these into one conception of worship. The 'teachers of the ·INTRODUCTION. 15 to Devotional sect regard devotion as the only proper means, Thus divergent opinions prevail among the philosophers and thinkers regarding the adequate means of reaching God. Each school sticks to one particular means, which it considers to be the best of all the means, According to Vallabhacharya, each one of these means should be harmonised with others, for the thorough comprehension of God. Each one taken separately is not sufficient to enable a man to march onwards on the path of spiritual progress. Moreover for the right understanding of any thing, we must look at it from two points of view, exterenally and internally. The external viow will reveal the objects only suporficially i. e. only the outside of it as it appears the external senses will be knowo, This can be knowa whea the object is viewed intrinsically. Our conceptions of work, knowledge and devotion should be viewed from both the sides. Mere internal view will not be adequate to give us complete truth. To say that only work is good, or knowledge is good does not give us the whole truth. The advocates of work or knowledge or devotion did not look at the problem internally. Hence they have erred in their judgment in regarding the particular means which they advocated as par excellence. Vallabhacharya examines the problem, internally. In his examination, lie finds that really speaking there is no contradiction between these means, The contradiction that appears to uş is only apparent, not real, because we look at the problems, fiom one angle of view i. e. from external view. But if we Inak at them frana the other view, we shall woderstand their real pature and then the apparent contradiction will at once disappear. So, in Vallabhacharya's judgment these three different means can be synthesised into one. Really speaking if we speak of our life in ternis of geometry, then it should be conceived as a' triangular figure-having three sides of work, knowledge and devotion. These sides must meet each other at their ends where the sides cease to exist separately. They are absorbed in making a figure called a triangle. In other words work, knowledge and devotion are necessary to nahe life. These three concepts should be merged each into another. "So that life not this or that, but sweet ·INTRODUCTION harmonious annalgamation of all tliese-which will form one means of reaching God. Although Vallabhacharya has soft corner in his heart for devotion, he does not disregard other two. In verses 20-21-22, he explains the real meanings of work, knowledge and devotion. In ज्ञाननिष्टा तदा क्षेया सर्वज्ञो हि यदा भवेत् । He explains the real nature of knowledge. What is knowledge ? Is it one derived from pondering upon the sentence aria etc.? No, such knowledge cannot reveal Brahman. It can simply give verbal knowledge but cannot reveal God. God is the ultimate goal of each means." If knowledge is unable to take one near God, it is useless. It is pot worth its salt. The end of knowledge will be secured, if the knower has become possessed of the knowledge of all i. e. God. He must through koowledge realise the fact that in all objects there is only one thing. And that thing is God. The different objects that we see are His diverec forms. Behind these diverse forms, there lies the supreme entity of God. When ope realises this fact i. e. 'fees unity in the midst of diversity, is said to have got real knowledge. So in short, knowledge has its value if it enables one to realise the unity. Otherwise it is useless. It must make the knower understand that God is omnipresent. It brings home to our mind that He is everywhere, Such knowledge is necessary for one's seeking God. Similarly work is not mere sacrifice and the rituals. His idea of work is explained in the line 'धर्मनिष्ठा तदा ज्ञेयां यदा चित्तं प्रसीदति।. When the mind of the person becomes calm we must know that he has got the real sense of work. According to this view, the test of rhau lies in its being capable of making a man's mind pacific and calm under all circumstances. Things might go wrong with him. The world may behave inimically towards him. All his hopes may fail and his plans may go smiss get his mind remains cool and pleased. Its equipoise is never disturbed. The various distractions and troubles of the world will simply pass over the surface of the mind, but will not affect it even in the least. When the mind is so cultivated, it is said to have acquired the real purpose of work. One who acquires such an attituds of mind sees the hand of God behind all the worldly ·INTRODUCTION, 21 events. He will regard the world as theatre in which God enacts various scenes Himself assuming various forms in order to play the roll of various characters. So the happiness or misery, joy or sorrow, profits or losses have no meaning at all. These are the external changes. This being the convinction of one devoted to the ideal of work, he never lets his mind ruffled. Tranquility and placidity is the test of the ideal of work. This is the underlying meaning of work. Such an ideal has its place in life. It is essential like knowledge. Similarly the ideal of devotion is essential. But it is not simply love! It connotes a great deal. He explains it in the line farfaler att greut: setela. When Krishna is pleased, the ideal of devotion should be supposed to have reached completion. The test of knowledge is site, (knowledge of all) that of Work ANTITETET (placidity of mind) and that of devotion, zusam ( grace of the Lord). If the knowledge does not conduce to the state of knowing God in all things, it is of no use. If the sacrifices etc. which we understand as work, do not free the mind from passions of greed etc. and make it placid, then they are not worth their salt. The ultimate object of work is to make a man resort to the servico of God. (यजधातोर्भगवरपूजार्थस्य खरूपशानेन पृथावरणात्), The devotion has its value only if through it a man becomes recepient of the grace of God. These are the throe ideals of life, though treated separately, but really speaking they are one. They are rather stages on the path to reach God. The stage of knowledge is the first one, that of work ( services) is the second one, and that of devotion the third one. That is why Vallabhacharya mentiops knowledge first in bis Karikas. - His message is that a devotee should cultivate all these ideals to perfection in order to reach the Summun Bonum. These three ideals i. ust be merged one into another, to erolre out of that merging a new beautiful life of a devotee. So according to him, nothing awong theso ideals is antagonistic to each other. Io other words the merging of lifo of a devotee is the complete ideal of the Laowledge, work and devotion into each other. But these ideals should be understood in thcir real significance sbich are conveyed in faina, funny and gar'.

·20 INTRODUCTION; In the absence of the fusion of these ideale, his life should be understood as 'Inperfect' and 'our author brings home to our mind by pointing out the futility of these separate ideals. (fagrara Foi EIFE FEAROA 29: T. D. 7.21). In the past, he explained this point by saying that just as a man who wants to cross the river must throw his body into it otherwise he cannot cross it, so also, ono must throw one's whole heart and soul into the realisation of these ideale otherwise the end for which the ideals are meant will not be secured (न वा नदीतरणार्थ प्रवृत्तो हस्तमात्रावशिष्टेपि निमग्नः पारगमनफलं प्राप्नोति ). After baving considered the ideals and their real nature, he tells as how to realise these ideals. The realisation of the ideals depends upon the sạitability of the surroundings but in modern times it is not possible. Environment is not congenial to men in all the cases. What 'then' under these circumstances should be done? To that he replies that even under most unfavourable, circumstances there is no need of becoming dependent. If it is not possible to practise the means preached by the scriptures, men should at least be devoted to Lord Krishna. His devotion is quite sufficient. This view he expresses in verse 13. Even the Kali age which is regarded as not favourable, will be favourable. But when? only if a man resorts to Krishna and dedicates himself to his service. So there is no need to be pessimistic. All the scriptures teach this: Those who interpret the scriptures this way, are said to have understood the meaning of the scriptures, others fail to understand them. If the interpreters of the scriptures tell anything contrary to this, they should not be listened to. But what is this lighest entity called God or Brahman? The author answers the question first by giving the rector of God and then by ETATUT. By esat we mean, the concept of God' as cipressed in the term of Frå i. e. effect viz. world. The author says that if you put a question "What is God?, then, I say that ile is the creator of the world and the souls. The author of the Brabman Satras also pursues this method of describing Brahman, in his second aphorism Smaran aie. God is one from which the world originates in which it exists and into which it finally is absorbed.

·INTRODUCTION, 23 So in the opinion of our author, the world and the souls are creations of Brahman. He is the material cause as well as the efficient cause. In order to understand the relation subsisting between the cause 'Brahman and its effect 'the world let us understand what is meant by a cause. The word 'cause’ is defined in Tarka Sangraha as are presta ammat नियतोऽनन्यथासिद्धश्च तत् कारणम् A cause is that which preceding its effect is invariably concomittant with it and at the same time is not proved to be an unostential and accidental circunistance i.e. three essentials constitute our notion of a cause. 1 Priority to effect 2 Invariability with it 3 its non-accidentality. The requisité priority excludes effect from being covered up by & cause. The invariabilily excludes all the accidental circumstances. In the production of a piece of cloth, an ass may by chance happen to bring the threads out of which cloth is to be made. Here although the nss exists before the cloth ; still it is not the cause owing to its want of being invariably associated with the cloth. We cannot say that for the production of a cloth, the ass is necessary. All that is required is threads. They may be carried by an ass or by any other means. The priority of the ass being accidental, he is not a cause. Again, the cause may be prior, and an unvariable concommitant, yet it is not suficient to he a canse, without being not unessential and accidental circumstance. The thread of colour does exist before and is invariably connected with a piece of oloth. For this reason it may be the cause. But it is not so. Because the colour of the threads exbausts its causal poter by coutributing to the production of the colour of the cloth. In other words, the cause must be stopper Haring thus defined the cause, the author of Tarka Sangrala says that they are three kinds of causes समवापि, असमदायि, निमित. The Vedan. tins accept only the first and the last. TTCT is the material cause, and the MATEU is an efficient cause. The first is defined १७ यसमवेत कार्यमुतपद्यते तत् समवायिकरणम्.. It is explained by the illastration of threads which constitute the material cause of the cloth (सन्तुष्वेव हि पर. समवेनो उापत्रे ग भुर्यादिपु). Ilero the cloth is in an intimate, ralation with the threads. The ·24 INTRODUCTION T relation between the material cause and its effect must be intimate (numi). Relation of threads with the loom is that of simple conjunction (at). It is intimate relation and not conjunctional relation that is required between a material cause and its effect. This intimate relation subsists-between the two spacer objects i. e. objects out of which one continues 'united with the other so long 29 the other exists. This is in accordance with the views of the Naiyayikas. But Purushottamji in his Prashthan Ratnakar defines, material cause as विलक्षणतादात्म्यसंबन्दैन यदाभयं कारणं भवति तत्समयायिकारणम् The 154194 relation is nothing but thatThe yarn.is the material cause of the cloth because it is yarn that becomes manifest in the form of cloth. Cloth is nothing but yarn in a transformed condition i.' e. the essence of the effect is the same as cause. So when an effect comes out from a canse, it means that the cause possesses that effect in it. ► It is latent there, waiting for some external agency to bring it out. When it is brought out, it retains its character of the original substance. An ornament is an effect and gold its material cause. It is material cause, because gold possesses the same substance which is in gold. If the substance were not the same, the ornament would not have been made. So long the ornament remains, the substance of gold also remains. But when ornament is dissolved, the substance 'gold' is not dissolved. It remains the same in all' its phases. So whenºnny material retaing its quality of Identity' between it and its effect, it is called a material cause. In other words that in tlie material cause which reveals its nature in the effect. This being the case, the material is always inderent in an effect. Without this cause, no effect is possible. The effect Ornament is produced from "Gold', because gold is inherent. The fareTESTS is the citicient cause. This goldsmith who makes ornaments is the c!licient cause. For an effect, therefore, two things aro necessary. Ono, the subsisaco, out of which tho thing is to be created, and the maker, who creato it ia Ascordance with his plan. The former se call a matarisl csuse, and the latter, an efficient capse, .

·INTRODUOTION. 25 Let us try to understand what do these tiro mean? Are they both identical or different? Shri Vallabhacharya holds that in the case of the world and the souls, Brahman is both a material. cause and efficient cause. We shall discuss here some important theories relating to this question. Tho casuality of the world is attributed to Nature in the Sankhya System, and to atoms in the Vaisheshika System. In his Anubhashya, Shri Vallabhacharya has proved the falsity of the Samkhyas' claim in fatour of Nature, on the strength of scriptural evidence. Some of the chief points emphasised there in refuting the story are as under. (1) tasuta sigany 2-2-1. Prakriti according to Samkhyas is at. The attribute of patient belongs only to taa. Therefore can not be a cause of the cosmos. (अतश्चैतनकर्तृकारचना नाचेतनेन प्रधानेन गई शक्या । तस्मारसारणत्वेन प्रधान नानुमातव्यम् ।। अ. भा. । (2) TITTT 2-1-2. If azh is admitted as a cause, the sta's activity or engagement into varioug affairs of life would not be possible, The activity needs impulse from something, endowed with conscientiousness. But what is destitute of such consciousness. So she can not be a cause. (3) vitstgadnia 2-2-3. This is advanced against the argument that it is possible in the case of inte. Just as waters present wonderful spectacle in the foam, by producing difersity of colours ; in the same way wala will also manifost activity of its own accord. But this argument does not hold good. Cren in the motion of watera, there is the hand of san at work. It is a that imparts motion. So thic analogy cited does not support the causality of Prakriti, (4) Zafter Ranaderam 2-2-4. This is directed against ezar: afturanata of mat. If -Ta bo capable of erolring herself, then there will be no end of an effect i. e. cosmos. It will always continue. But to learn that just as the effect (cosmog) bas its origia, so it has I Thit portion is taken fros my book of "A PRIMER OP AXU. DUASIYA. तत्पर..

·26 INTRODVOTION, ultimate end also. A time will come when this continuity will be disturbed. So it is wrong to hold that spa unaided by any other agency evolves cosmog out of herself. (Artesanatoarceratat FTOHRUHE न घ्यतिरेकेण तूष्णीमवस्थानमुचितम् । अ. भा.) -(5) अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥ 2-2-5 The सख्यवादी seems to argue that grass-blades and leaves etc. grazed by cattle, turn themselves into milk. This turning is not due to any external agency. It happens in the natural course. In the like manner, tafa is also capable - of self-manifestation, The Sutrakarą challenges this argument by a meet counterreply. "The turning into milk”, referred to above is not self-evident. It is caused by the action of 799 which appeared in "grazing!. If this turning into milk does appear only in a particular part of the body, why does it not appear in horns etc.? This proves that the position taken by the Samkhya is false. अन्यत्र शृङ्गादी दुग्धस्साभावात् । चकाराचेतनक्रियाप्यस्ति ततध लोके दृष्टान्ताभावादचेतनं प्रधानं न कारणम् ॥ अ. भा. (6) अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् 2-2-6. To establish causality of Prakriti it should not be said that like a cow going to her calf naturally of her own accord, Prakriti reveals activity for the enjoyment of 924. Even if such an argumenti were offered, its validity at once falls down, owing to the absence of Tak in her. So were su can not be a cause of cosmos. Now be procceeds to refute the causality of Prakriti, acting under the influence of Purusha. (1) Even this position is not tenable. Prakriti and Purusha both together cannot aid cach other in the production of the universe. A blind man may help a lame man and a lame moon in his turn a blind man, Or to take another illastration, a piece of iron gets attracted towards a magnet, and a magnet in its turn towards a nieco of iron. Bat such a relation of mutual aiding docs not bulaist between Prakriti and Purusha. If it is held that Prakriti works acting under the influence of Puruslia, then this statement is subject to a day of 71an of Prakriti. Prakriti pill ccase to be ·INTIODUOTIOX. 27 & 15. Nor can it be supposed that this poting depends upon Prakriti, and consequently no force or impulso of creating or acting is derived by her from Purusha; because in that case, activity will continue forever and will never cease. This argument paturally presupposes the eternal relationship betweeu Prakriti and Purasha, Bat the Sankhyas do not believe this. The relation between them is not eternal. The union of Prakriti with Purusha is a cause of bondage. This bondago can be cot of, only then Purusha remains aloof from Prakriti. So it is fallacious to dray conclusion which is antagonistic to the Samkhya theory, in order to establish causality of Prakriti acting under the influence of Purushia. The sutra stata alamat am 2-2-7 proves the falsity of the Samkhya theory. sono (2) Tag 11 2-2-8. Apother flaw is pointed ont in the above reasoning. If causality be attributed to fa and 969, then one of them must be considered chief and another subordinate. Suppose one holds that 74 is chief, then we must know that he indirectly lends support to or rather embraces , This means frustration of his cherished theories. Nor can he declare that Prakriti is chief and Purusha is subordinate. Such an assumption conduces one to the state of tant of emancipation. The sutra BRATSTADT 5 in naglina 2-2-9 does not permit one to draw such an inference so that it will not leave any doubts for any of the flats, pointed out above. sea is destitute of the ngnability of knowledge. We are noty tberaforg. entitled to drav any inference of an opposite kind. Thus, the Satrakars rejects the Samkhya theory whole-some, as not deserving any amount of consideration in the matter of causality, because on examinatiou, the theory is found defective and incompatible with the spirit of the ytd. Not only this, but there is & condict even among the Samkhyas themselves. Some commonly knofyn as Adatha's accept 25 substances, cnumerated aboga; while others of the samo groap kaoin as dactie's add it and make the list of 26 substances, ·28 INTRODUCTION, Next, the theory of the causality of atoms supplies the Sutrakara with a theme for consideration, The credit of What is a propounding this theory belongs to Kanäd. It is not Atomic theory: only peculiar to him bat is the distinguishing feature of his philosophy. These atoms take the place of Tanmātras in Samkhya philosophy. It is however not unknown in the Ngāya 'philosophy, yet it is not fully worked out there, as in the Vaisheshika worke. In bis analysis, he stops at one smallest point, beyond which he cannot carry on his analytical method. Without this admission, he is of opinion that a fault known as & regressus ad infinitam will result, "A mountain, he says, would not be larger than a mustard seed. These smallest and invisible particles are held by Kanād to be eternal in themselves, but noneternel as aggregates. As aggregates again they may bo organised, asorganic and inorganic. Thus the human body is earth organised, the power of smelling is the earthly organ, stones are inorganic".. "As to atoms, they are supposed to form first an aggregate of two, then an aggregate of three double atoms, then of four triple atoms and so on. White single atoms are indestractible, composite atoms are by their very nature liable to decomposition, and in that sense to destruction. An atom, by itself invisible, is compared to the sixth part of a mote in a sunbeam". This atomic theory, says the Sutrakara, fails to interpret correctly the doctrine of causality. The reſutation of this theory is based upon the following arguments. (1),No combination of atoms is possible. Two distinct atome that unite with cach other haro no space in them, This want of space prevents their combination. So tho theory of 427, Tue's etc. is ladicrons. This is expounded in FETTET TITTA and. #39f3 7 1 2-2-12 (2: 1 2-2-11 37477 - 447 samart IPTOTITE UHITA 147. Hr.) (2) If atoms are cternal, there will be no diesolation of the unisere. (Vide Satro figma 914772-2-14) and the Bhishyakira's Comments on it परमातो. शरणादरम्मच निमा भाषा कार्य सारअ. भा.).

·INTRODUCTION, 29 (3) Wo can not suppose that atoms possess form. If we beliere that they possess form, then tliey would acquiro ephemeral character, The Sutra cuidarane fpecie art 2-2-15 is clear enough on this (यपादिमत्तदनिलम् । परमाणोरपि रूपादिमावाद्विपर्ययः अनिलवमपरमाणु च च ॥ अ. भा.), (4) This atomic theory is not accepted by all Vaidikūs (stafa TT 1 2-2-17). Now we shall consider the Buddhistic theory. According to Buddhas, the combination of two things namely EFTERAPIE anci स्कन्धसमुदाय is the cause of bondage of जीय. परमासमूह means पृथिव्यादिभूत- समुदाय, and स्कन्धसमुदाय is the collection of five स्कन्ध'--'रूपस्कन्ध, विज्ञानस्कन्ध, वेदनास्कन्ध, संज्ञास्कन्ध and संस्वारस्कन्ध. The combination of all these is the cange of the bondage of fa's in motorpsychosis. Tho separation of all these by tho annihilation of cach ono of them means emancipation. This is the conception of emancipation according to tho Buddhistio school. Bidarayan refuses to accept this theory of the dunl combination of परमाणु समूह and स्न्धसमुदाय on the ground that if it is Accepted then all substances as well as Jiyas according to Baudhas being ephemeral, it will not be possible for the Jivas to cut off the bondage of metempsychosis. The reasoning is this. In the first moment, according to this theory, Jiyas and actory's will be produced. In the second moment, they will get united with each other. In the third moment, thcir anion results into metempsychosis of the Jivas. But this is opposed to the fundamental doctrine of the Bauddhas rha declare the momentariness of all things (1944 समुदायद्वपस्स चोत्पत्त्यनन्तरं द्वितीयक्षणे सम्बन्धस्तृतीरक्षणे च संसारः स न सभवति सर्वेषामेव क्षणिकत्वाद् । प्रदीप on अ, भा.), The सत्र, समुदायउभयहेतुकैऽपि तदप्राप्तिः 2-2-18 contains refutation of this theory. The disputant offers an explanation for his theory, by stating that, even though all things by nature are momentary, and that their existence ceases in the nest moment, yet the things existing in a prior condition are a cause to those that usher into existence in a subsequent condition. Thus the continuity is never broken. This being the case, there 1 रूपस्कन्धः शानेन्द्रिय', विशानसन्थ अहमित्याकारमिन्द्रियमन्य विषयविषयकं शानं विज्ञान: वेदना-प्रियाप्रिय विषयानुभवननितसुखदुःसादिविषयक चिनावस्थानियोषी पेनापदवाच्याः संझा- सविकल्पक ज्ञान सस्कार' रागादयः केशः मदमानमात्सर्यादयः उपदेशाः धर्माधमौ च (प्रदीप).

·30 INTRODUCTION. will be no end of the metempsychosis. But the Sutrakara is too bold to make allowance even for such an explanation. He therefore in marrimited Fateh Tari AANSA, 2-2-19, boldly declares against this attitude of his disputant. The fantna of these is accepted so far ag graft of things are concerned. In the case of hea it does not permit any such admission; because want of stability of things prevents its afterconnection in a subsequent stage; and this makes the combination impossible. So the theory is not free from the flaw to which it is subjected above. The theory that the thing that is produced causes production of a subsequent thing, also does not hold good, use at the moment of its production, it is already destroyed. Moreover, if we accept that things are born, continue and get dissolved simultaneously in one and the same moment, the contradiction involved in it, becomes apparent. The attack of this point is an occasion for Tantai 2-2-20. The ammira lays down two fundamental ada's in connection with this. The first one is called erforaza qawl which is expressed in an entira. Another one is expressed in चतुर्विधान्हेतून्प्रतीय चित्तचैया उत्पद्यन्ते. If in असति WANT THAT 2-2-21 the Sutrakara says that if the connection of the thing is admitted in the next moment, with another thing, then, the first we will be violated. If it is not admitted then, it leads to the violation of the second. Thus the disputant is on tho Jorns of a dilemma. Io is placed in a very precarious position. So the assumption of his theory at once totters down. Having thus rendered ata's position impotent as regards the Trodaction of things 'in the saccording moment, the Sutrakara goes on attacking their position with respect to destruction of things', This gives an occasion for the sutra aftitanatecatada TTT " 2-2-22. This is principally directed against thosc Bauddhists that stylo themselves as Vaināslikar. They hold non-eternity of things. from Aus: is the intellectual destruction of things; and a frotartere: is the contrary of it. But these kinds of destruction, upheld by tho Maudlias, ara not poseillo; becauso the continuity of things is not destrosal. This contianits persists cren in succeeding momcals.

·INTRODUCTION, 31 The first part is opposed to all reasons, because the things being momcutary, cannot have any connection with their par "destroyer”. The second one also similarly falls to the ground. Thus tho theory of Aira "destruction cannot be supported. But the storparet's believe that emancipation results from the extinction of nescience. The Sutrakara says that even this is not true. The "12811 Tatara 2-2-23, exposes the hollowness of their argiments. If the destruction of nescienec, with all its attendants 'is admitted as not resulting from any motive then the utility of scriptural authority becomes questionable. If it be admitted to proceed from a deliberate motive, and a faic ground, it is not posaible in view of the fact that in the system of the Baudhas, the object other than nescience as well as its effect is not accepted. (afargarit: analfarer कविनाशे गात्रवैफल्यं, अविद्या तत्कातिरिक्तस्याभावान्न सहेतुक्मपि न हि घन्ध्यापुरेण रजुसपों नाश्यते, H4 119: 1 37. 27.) Commenting upon what has been said about आकाश by Baudhas in प्रतिसंख्या प्रतिसख्यानिरोपद्धयमावरणामावात्मकमाकाशचैतनयमपि Ferrer, the Sutrákara in the next sutra e past anaetano states that what applies to Adu does mutatis mutandis also apply to sta. Akasha is also like other substances, aforeover in a sentence like "a gari 2", we have the after-recollection of the object. This the sublates the क्षणिस्वादः. + Farizard is also answered as follows in the नाभावः उपलभ्यः adhikaran 12 (1) ITA: 34eat: 2-2-28. The datant considers to be fallah?'. According to him, objects have got no external existence. But this non-existence of the objects cannot be accepted. Objects have their external existence. No body can deny this. (ETRT प्रपधस्य नामावः । उपलब्धे । उपलभ्यते हि प्रपश्यः । अ. भा.। (2) Por Fala 12-2-29. Even if one denies nonexistence of an, its unreality cannot be gainsaid. If this attitude be taken by Fendert, the Satralara oproses it here. It is a wrong analogy to dratr comparison between dreamy phenomena and external objects. Lapse of time does not exhibit any difference in the condition ·32 NTRODUCTION, of external objects like a jar etc. Their knowledge will be the same eren after a lapse of time. In the dreamy phenomena, our experience is not of the same character. वर्षानन्तरमपि श्रमानः सम्भः स्तम्भ एव । अ. भा.). (3) * Plata: 11 2-2-30. As external objects have no exis. tence, in the system of Aantart, desires also have no existence. If however it is argued that desires are beginningless, the statement becomes liable to a fault of 1740. Without object, there can be no desires. (4) formare 2-1-31. Desires can haye no substratum, because Simonaftate is momentary. Thus both hate and fasharart are firnily overcome by the Sutrakara. Their theory of arriere is totally rendered useless. The faar is also refuted in four aphorisms. The followers of trata are indifferent to external objects. They explain ererything in accordance with what is called The seven mla's (modes) are (1.) स्यादमि (2) स्यान्नलि (3) स्यादस्ति च नाति च (4) स्यांदवतव्यः (5) सादस्ति चावयन्याः (6) स्वाभाति यावतव्यच (7) स्यादस्ति च स्यामास्ति चावरव्यश्थ. (1) Giu 272 2-2-23. This ag does not merit admission, since #ra and art both expressed in the words atfe and arti cannot be combined into one. The thing cannot bo and not bo at tho bamc time. Existence and non-existence cannot belong to a thing at the same time. Either it is or it is not. (2) 5 Tania 12-2-34. If one says that owing to its indifference to cxternal stato of objects, the above fault does not occur, the Satrakara arng us that oven if the aboro cxplanation were granted, the statement will not bo entirely free from the fault pointed out aborc. In that c250 also it will proro non-existenco of everything. According to ors, the rizo of soul is in proportion to the body. If the body is big, the toul is big, if it is small, thic soul is small. This is harils believable in sies of the fact that, owing to uncquality of all bodics, all the fools proportionately will be proportiontely unemal. (मरा visitमान भाग पंगा गरीरागामात्य पादान्मनो न यान न. PT13.37.)

·INTRODUCTION, > (3) taiateadet frentafex: 11 2-2-35. It should not be said that souls'expand and contract like the limbs of the body. If it were 50, then, Hal must be believed a frict substance ( capable of 'undergoing modifications). (4) Referabestearaat 1 2-2-36. To avoid above faults, one should not hold permanency of tur or Het Because evon this does not establish cate of body. This gives a final stroko to स्याद्वाद. The conception of its figures prominently in the system of Patanjali, who added fat as an extra entity to the list of 25 entities, accepted by the Sambhyas. Kapil, however, does not advance any arguments to disprove the existence of God. What he says is this, thatand in this respect he does not differ much from Kant-there are no logical proofs to establish that existence, but neither does he offer any such proofs for denying it. This position is bettered by Patanjali in the Yoga philosophy. The question of the existence of a Deity has arrested the attention of Gautam also; but only incidentally. "It comes in when a problem of the Buddhists is under discussion, namely, whether the world came out of nothing, and whether the manifestation of anything presupposes the destruction of its cause. This is illustrated by the fact that the seed has to perish before the flower can appear. But Gautam strongly denies this, and reminds the opponent that if the seed were really destroyed by being pounded or burnt, the flower would never appear. Nor could it be said that the larger, v bad mot esisted periodsly, destroyed the word, while if it had, it would have owed its existence to the simple destruction of the seed. Therefore he continues, as nothing can be produced from nothing, nor from an annihilated something, like a seed, the world also cannot have sprung from nothingness, but requires the admission of an Ishvara, the Lord, as its real cause. And this admission of an Ishvara, even though in the capacity of a governor rather than of a maker of the world is confirmed by what was evidently considered by Gautama ag & firmly established truth, namely that every act of man invariably produces its resalt, though not by itself," but under the superinteudenca of some one, that is of Ishvara. We 6 ani.

·34 INTRODUCTION. then meet with a new argument, different from that of the Minansakas, namely that, if previous work (Karma) continued to produce effect of its own accord, independent of supreme Lord, then, hor shall we account for the fact that some good or evil deeds of men at times remain barted without producing their fruits ? This doctrine of fat is disapproved by the Sutrakara, who offers the following arguments, (1) gryterawert 2-2-37. gat cannot be acknowledged as a for196 different from fra's, because in that case the fault of “unequality" and "cruelty" will be attributed to a. As this a bag the expe ctancy of ma's, his independence becomes doubtful. (2) सम्बन्धानुपपत्तेध 2-2-38. जीव and प्रा being विशु, the connection of unborn God with Jiva is not possible. (3) farasta 2–2–39. A cannot be imagined as a maker of the universe. Otherwise it will be inconsistent with the position assumed by the opponent. (4) करणाथेन न भोगादिभ्यः If कर्तृल be attributed to ईश्वर, then the senees will also belong to him; and this means He is subject to the experience of liappiness and misery. This aupposition reducca a to a position analogous to that of a vite. These arguments prove the untenability of the fear of Naiyayikns. ShankarstarGe explains the creation of the world by hia theory of Jaya. Absolute Brahman has nothing to do with creation. It is tho work of Mayn. On account of Maya, the creative activity is attributed to Brahaman i, c. Universo is the outcome of Maya. This doctrino is subject to the under-mentioned flats: (1) If the suppose Maya to be the conse, then rc alall laro rappose two priaciples cristing simultancousiya(a) Brahman and (5) Maya. This uncsns dualism, which is opposed to the philosophis of Hlajarada.

·INTRODUCTION, 35 (2) It is said by the aplıolder of the Maya doctrine that just ag a man lås erroneous cognition of a serpend in 8 rope lying on the ground, due to some optioal defect; in the same way, it is due to Maya that one does see Brahman as the Universe. In faot, just as the serpent does not exist, so also the universe does not exist. Here it must be said that the analogy is false. In the illustration of a rope and a serpent, both the objects have forms, whoreas in the example of Brahman and the Universe only the universe has a form. Now how can & Univerze that has a form, be seen in Brahmaan that is formlegs? This is against common experience. Even the appearance must be of an objeot that has a form and not of one that has no form. Again ia the case of illusion, this last operates, that the illusion is possible only if that object which has been previously seen. In the rope, the illusion of the serpent is possible, because the person who has that illusion has seen the serpent previously, but nobody has seen the universe, prior to its illusion in Brahman. The doctrine of Maya therefore is not tenable. From all these theories, we learn that neither Prakriti nor atoms nor Maya becomes the material cause of Universe. Vallabhacharya considers Brahman as the material causc. According to him the universe is not an illusion or something wrongly conceived in Brahman. It is one that was latent in Brahman that has been brought out by Brahiman for its pleasure. So the universe is not false, It is as real as Brahman. S hold it rcal but their view is that existence comes into being from non-existence (aa: 77901 ie an effect is an entity arising from non-entity). The Naiyayikos and Vaisheshikas maintain that it is a non-entity arising from entity (Astro) Tbe Mayavads bolds that the whole reries of effects are only as apparent changes in the cause. Ad: 17 774 str. 963 H1). So the universe according to him is unreal. The Samkhya System has rapadiated all these theories and established the theory of an effect being an entity arising from an entity सतः सजायवे ।). But in that system the universe is supposed to emanate from non-entits, The following are the chief grounds on which the existence of an effect is prored in that systero. एक्स्य सतो 1 ·36 ISTRODUCTION, $ 1 What is a non-entity. ean never be made an entity i. e. that which has never existed'. can never be brought into existence. If oil were not contained in oil-sced, two could not have produced oil.'} 2 Effect is always in ono ray or another, related to the cause. If the cause is real, its effect must be real. 3 Prior to its revelation, an effect is alsays latent in the cause. The jar could not be made it it were not latent in clay, 'So if the universe were not in its cause, it could not liaye been manifested. Therefore the universe is real. Vallabhacharya accepts the reality of the universe. As Bra hman is real. Its creation is also real. It cannot be other than real. In americanorarkut, he says that the Sutrakara expresses his view on this knotty question on the strength of the passage of the Shrati viz. gft "atarzutui ferri TÜ TFTER ETTE" ET. (6-1-1). Some hold that the words arts and Par ctc. prove the falsity or unreality of the effect. This interpretation, according to Sutrakara, is a far fetched one and anwarranted by the wording of the yht. This point is clearly, hinted in the sutra 17494 iz: 2-1-14. The purport of the' ya is to establish the oneness of or non-difference between the cause and the effect and not the unreality of the effect as alleged by. Mâyāvādin. The stress is laid upon 1 between 7 and act and not upon Acta of Fr. The Bbāshjākāre commenting upon this sutra, makes the following observations apoy the Māyāvădins for holding the theory of the unreality of cosmosa "ये पुनर्मिथ्यात्वं तामसवृद्धयः प्रतिपादयन्ति तेवादाः सत्रभूतिनाशनेन तिलाम-कृता येदितव्याः । अन्तःप्रग्रिष्टचौरवार्थमेवैष आरम्भः। अलौकिक- प्रमेये सूत्रानुसारेणव निर्णय उचितः । न सत्तन्वतया किंचित्परिकल्पनम् ।। न कास्मिन्नपि सूत्र मिध्यावार्थः हमपति । एकत्रिज्ञानेन सर्वविज्ञानोपकमवाधान्प्रकरणविरोधश्च । त्रयविरोधभयपरित्यागेनैकमिदं सूत्रमन्यथा start i fra II 37. ST. It will be realised from these comments that the theory of-fair is here strongly denounced by the Bhásbyakats. Not only its hollowness is exposed in all its askedness but his challenge is thrown point blank back on him. In the example of clay, referred to in the above sa, it is said that various names by which different objects created out of clay, ars known are due to speech. Names and forms are called Vikaras (modifications).. In the case of a ·INTRODUCTION. 37. Jar, the thing that is clay is true at all times; but the fact that it has received the appellation of a jar is due to speech. In the Eamo way, the differences or modifications such as Jagat, Jira eta, that appear to our eyes are due to speech. They do not exist in the thing with which they are associated. In fact Jagat and Jiva are the parts of Brahman. For the sake of worldly transaction they are given distinct names as Jagat and Jira. This does not make any fundamental difference in their essential form. The difference that appears between them and Brahman is simply pominal. Nobody can say against this, that even when one gives the name of a jar to a certain lump of clay, he is conscious of the conviction of its unreality; because the cognition of a jar is possiblo only in its oxistenco and not in its non-existence. Even at a time when one has this cognition, the jar is there, nobody can deny its existence. The cognition arises from existence. Hence, it is begond all shades of doubt, that the gran itu yra propounds oneness with कारण (i. e. Brahman). Also the श्रुति "सदेव सौम्येदमन आसीत् । afes fa ASANTI (31. 6-2-0), shows the reality of cosmos. Next the two sutras भावे चोपलब्धे. and सत्त्वाचावरस्य 2-1-15 lend further support to this. BACquenter further removes the misunderstanding arising from the word असत् in असदा इदमा आसीत्, The word असत् must not be construed so as to derive from it the sense of g of art. The real sense that can bo attached to it is that of 3771 Stea The yat does not mean “It was non-existent bofore* bat *It was unmanifost ** This sease is derived by connecting it with the remaining part of the sentence CHIHFTA. This sentence unquivocably declares that Brahman has pasnifested itself its open form in the universe. This is stated in yoga YERIN PET 11 2-1-17. The point is made more explicit by citing an analogous case of 2 (Way 2–1-19. So long qz is folded, we can not possess definite knowledge about it; i. e. hosy long and broad it is. But if it be spread broadly we can loor these details. In the same way, so long universe is latent in Brahman, so do not becode conscious of its existence, but yhen it is rerealed, te know it exactly what it is. So here the ·• 38 INTRODUCTION existence of the universe is regulated by certain miraculous powers of Brahman namely, powers of revelation and non-revelation: The uoiverse before ils existance was. latent in Brahman; but when Brahmap wills to crolro it out for its sport, It through the instrumentality of its power known as 'revelation this therefore, does not prove that it is not real. The word atat in ager Straine is used in the scnse of 30, unrevealed, It refers to the condition prior to the revolation of 177 from 7a. It has nothing to do with the cognition of falsity of Jagat. If it be argued, that Brahman alone can not be a cause of the universe; because there is an expectancy of other auxiliary causes; ag in the case of a jar, a potter stands in need of such auxiliary causes, as a wheel, a stick etc, Against this, the Sutrakara cites an analogous case of milk. He says that just ag milk, while getting itself converted into the form of curds" does so of its own accord; without an expectancy of any other means, in the same way, Brahman also while itself getting transformed into the form of Jagat, does not stand in need of any other help. (ETUETTER hot hereftcale Il 2-1-24). In qaraçlar 217 2-2-25 he expounds the same truth. In tho world, we see that the gods and the yogis perform wonders by means of their own powers, without being helped others. If this is the caso with Gods and Yogis, then what wonder is there if an extraordinarily wonderful power of creating everything out of Itself, unaided by others should be possessed by Brahman? (gai stargate Margaret ET एव सर्व करोति । अ. भा.). Brahman is endowed with all the powers. Nothing is wanting in H. Tho gia : print tales: natural T2T4: (5 3-14-2) declares en to be overything. The sutra matarat sa aparare 2–1-30 is expressly clear on the route of T. Nor should it be said that as Brahman is destítuto of senses, no te must belong to it; because this point is already solved in 2–1-27. The Sutrakara bssos ell his evidence upon the authority furnished from yft's, He refuses to believe in oridonca other than that of yfit. The ya's declare repeatedly that * is. On the strength of the scriptural evidence we must admit the reality of the world, ·INTRODUCTION 39 It is a On the strength of the authority of the Vedio passages, and the Brhama Sutras, Vallabhacharya believes the world to be the art of God. This is summarised in v. 27 in the line gra) Tatiana APTATT I The world is the creation of Brahman. So Brahman is an efficient cause. This is explained clearly in his gloss *i **** Hote, नापि परमाणुजन्यो, नापि विवर्तात्मा, नाप्यदृष्टादिद्वाराजातः नाप्यसतः सत्तारुपः किन्तु भगवत्कार्य: apreminarietaistel!! Not only that it is the work of Brahman, but it partakes of the nature of Brahman. This is so;-because Brahman has manifested itself in the form of the world. Iu other words the world is the visible form of Invisible Brahman. material cause also. To suggest this, the word (2014.) is used in the verse. If the nature of the world (i. e. effect.) is not the same as that of Brahman (i. e. cause) then the existent might emanate from the non-existent (279 2: SARIE 1). The question hero arises, granted that the world is the work of Brahman how can such a world i. e. a finite and limited be created from one who is Beginningless and infinite. The answer is furnished by the word #17 in the verse. It is through the instrumentality of Maya, that this world has been brought out by Brahman. But what is this Maya? Is it jugglery? If it is go, then, the world being the creation of Maya, will be unreal. Shankaracharya understands, the word Maya in the sense of jugglery, but Vallabhacharya says that it is wrong to characterise Maya as jugglery. Maya is nothing but one of the powers of Brahman and it is subject to the will of Brahman, Whenever Brahman tills to create the world out of itself for its sport, It manifests the world by means of Maya i. e. Power ( 721 *@a: ah PRE DETI) So, whenever our author uses the word Maya, it should be understood in the sense of power of Brahman, which is capable of assuming any form according to Brahman's polition. Tho purpose of Brahman's creation is for sport ( pleasure ) (taveita ). In the second place, in the second line of the same verse, our author differentiates Fre 'vyorld' from the 'metempsychosis',. These two are often identified with each other by some thinksys but it is wrong There is a difference between the and date. The former is the fork of Brabman, created by its power (Mnya}. The fare is the work of the ·INTRODUCTIOX. buman soul owing its existenco to nescience. Duo to nėscience the soul forgets her real nature and also relation with Brahman, and consequently imagines herself as the doer. ' Whenever a man does anything, he feels in his mind that it is done by him independently of any one. Thus he attaches much importance to bimself, forgetting the Divine Power who is aboga him, Whenever. he gets or acquires, saything he thinks it is dae to his efforts-and skill. This is because he is under the influence of nescience. This nescience is also Brahman's power. In fact, Brahman is the doer of everything; but as stated above, the man is go overpowered by nescience, that he wants to take credit upon himself for everything which is done by him, which in fact is due to the divino will. So ya is;due to Maya and vote is to nescience. Our author elucidates the difference between the two in the following words: मुख्यामु द्वादशशकिए गगनात् । श्रिया पुष्टया गिरेति वाक्यान् । एवं मति स नैव मे तस्मादेवाकी न रमते रा द्वितीयमैग्छन् , सहसापानासेति श्रुती रमणार्थमेव प्रपंचस्पेणाविर्भावोक्त वैचित्र्यं विना तदसंभवो यतः, तत् तस्माद्धतोरस्य भगवतः शक्तयाऽविद्यया जीवस्य संसार उच्यते न तु जायते । अभिमसात्मकत्वात् । असत्त्वेनास्य गणनात् । अज्ञानं भ्रमः। असदित्यादिशब्दा अहं ममेतिरूपे संसार एवं प्रवर्तन्ते न तु प्रपञ्च इलार्थ. । 4 तच्छक्तिः। 1 So from this, we learn that, it is pats which is unreal and not 71. STIIT, as said above is the work of Brahman, who creates it for its pleasure. Without diversity, pleasure is not possible. So the various objects and souls are created. Again the souls are subjected to the influence of nescience, so that they experience the condition of metempaychosis. When they realise their real form and relation to Brahman,' by means of knowledge, nescience is removed and metempsycbiosis is destroyed. Thus she has crít origination and set as destraction; whereas total has only amenala manifestation and FTTH. disappearancc. dere has its end, but since has no end. The withdrav. ing of worn in Brahman is called an end but really speaking it is no end. It is.a misnomer of the word to call it Ead'. It is also CDC Tay of Brahman to iodalge in sport. Just as it creates the world for its sport, so also It srithdraws it into Itself for Its sport. The first is the external sport, i. e. sport into Its visible formi, Torld'.

·INTRODUOTION. The second is internal form i. e. in Its invisible form ( autasí, तदा प्रपञ्चरुपं स्वस्सिन् विलाप्य रमते ।) Our author thus' attempts to give us an idea of Brahman, by & mothod krown as intent. But the PASTA does not enable a man to have any clear idea about the real nature of Brahman. because it is only an indirect way of describing it. So hé makes an attempt to describe are by exo I also Verse 25–26, describes Brahman's original form. There it 'is said, Brahman is all-pervading like the sky. It is enveloped by Its Maya (power) It is TT because it has limbs such as hands, feet, eges, and mouths in all directions. It stands pervading everything. It has infinita forms. Though It assumes infinite forms, Itself is indivisible. Brakpan is possessed of three qualities an, para consciousness ), and ef* (Bliss). From the stie part einerges the world, from fri tlið human souls and from spama, the’Antaryamın. In the world, Amand 841aft are not revealed; and in the human souls, alface is not revealed. . In the Antaryamin form, although natal is revealed, it is only in a limited measure. In fact, Brahman reveals Itself under the forms viz, the world, the buman souls, and the inner souls (154itetan ध्यवहारस्त्रिधा मत ।) In verses 31 to 33, the effects of two powers viz. kuowledge and nescience are mentioned. In the first place it should be clearly understood that they are the powers of God (T) created by his own power only (माययैव विनिर्मिते) Under the influence of nescience the souls suffer humiliation, misery and state of bondage, Under the inflaonce of the knowledge power, they get freedom from all kinds of worldly ills and realise the oneness of God. In the stato of devotion, neither knowledge nor nescience can exercise their influence upon the souls. Then they become functionless. (** सत्यामनिद्यापि निवर्तते विद्यापि। अन्यथा नित्यमुक्ता न स्यात् । ते जमे जीवरूतस्यैवीशस्य भवत , नान्यस्य जनशस्यात्तर्यामिणी था।) In that condition, they experience the bliss of प्रमानन्द which is higher than freedom, es Nescience las fire constitsents, each one of which is called अभ्यास । They are देहाथास, इन्द्रियाच्याम, प्राणायाम, अन्तःकरणाभ्यास, & सस्पाहान. अभ्याम means super-imposition. When one thing is imposed on another, it is 7 T.

·42 INTRODUOTION called capdr-imposition. Nescience creates such illasion on the soul, that the soul, who in fact is a part and parcel of Brahmap, forgeta her own real forn and identifics herself with the body, the senses, brcath, and the inner organ and forgets away her - entire nature. Under tho influence of , the soul thinks that she is body. This is one kind of ignorance. Dao to this, the man, will say, una fat or I am thin'. Really speaking fatness or thinness pertains to the body but the soul thinks that it belongs to her. Similarly when one says 'I am blind or I am deaf', the quality of blindness or deafness that pertains to senses is attributed to the soul. The ultimate result of nescience is to make the soal completely forget herself. These Adhyasas are the chains forged by nescience to keep the soul imprisoned in the worldly state. So long these chains are not broken, freedon cannot be secured by the soul. The chains are to be broken by knowledge. This is said in the line Ferrum farart strange faufa'' Knowledge will not only destroy. the nescience and show the path of freedom bat it will also break the shell of the adhyasas. Knowledge also has five constituents, namely renunciation, knowledge, discipline, panance and devotion. Renunciation means Farza con aversion to worldly pleasures. Knowledge is explained as FEATURETTi far , i. e. abandonment of things, accompanied by discrimination of the permanent from the non-permanent. Discipline God or in एकतऽयोग and तपः is निगारपूर्यमालोचनम् it. meditating upon it is FRETTA, i.e. the state of concentration. Devotion is love. Each one of these marks a stage in the advance on the path of progress. In the first slage of knowledge, the map learns futility of the worldly pleasures, and so grows averse to them. Then ho does kpots what is forth having and what is not worth having. Only those things which are of permanent valus are worth having to him. He will therefore set his mind upon such things only i. e. he will prefer spiritual life to the life of the worldly pleasores. This way ho endestones to control the minds. When the mind is perfectly controlled, he will concentrate his mind upon the Lord. After that in the last plage be loves God. The stage of love is the last phase of knowledge ·INTRODUOTION. Then the knowledge is complete. Such knowledge will remove nescience and make the soul free from metempsychosis. (ang. arch. योगी च तपोभफिश्व केशवे । पचपति विद्येयं यत्ता विद्यात् हरि विशेत).। It is paid that as the world hag emanated from Brabman So tho souls have emanated from Brahman, The humon soul is infinitesimally small (3877). Like perfume it per vades the whole body (viacalettanti 1). Ordinarily it is atomic but wben it acquires likeness of Brahman, it becomes all pervading (2414Fray Eat are 741) The main characteristics of the soul are discussed fully in the Brahma Sutras, We give below what Vallabbacharya says there abont the nature and size of the soul and its relation to Brahman. On the strength of the following grounds the 741474 of the Baul is rejected and Bruca is established. (1) ter ga 2-3–18. Jira has got knowledge as its attribute. This is confirmed by a yta passage viz. fta. etc. (2) Alpacardian, 2-3-19. The उत्क्रान्ति, गति and आगति are heard of Jivas. If we accept the aina of Jiva, it will confict with the yfa passage. It, therefore, repudiates ats 29Fat and establishes its sua, (3) सादोन्मानाभ्यां च ॥ 2-3-11. In the धुनि "स्वय विहृत्य स्वय निर्माय सेन sulfaat Taft, (7 4-3-9) the word en indicates atomic measuro of Jira "The sporting, hero referred to, can not be that of 6414in a dream or of tukart ta. Further testimonies are furnished in FHUTTE? T497 f II mit Haftp (1.5-8) TO FATTOR TZ: (5-6). (4) 2–1-23. Just as sandlo posto applied to onc part of the body spreads its clect throughout the whola body, in tho samo say, Jiya residing in ono part, sprcads its influence throughout the whole body. So there is no contradiction betircen IT of Jira and must of its 184, (5) salada fa Trans R 9 2-8-24. Jira has got a particular place assigned to it where it does generally reside. This place is the leart. So it alould not be said that in the case of ·INTRODUCTION sandlo pasto, what is said above is true, because it has a particular place, but in the case of Jiva, it does not hold good. :(*749ada जीवस्यापि स्थानविशेषः । हरिहि । हदि जीवस्य स्थितिः। अ. भा.). (6) TTT 1991 2-3-25. Another example is given here to prove thie 247 of 4 ond 2mm of its g. The form of Jipn is no doubt atomic. Only its चैतन्यगुण is व्यापक. This can be explaiacd. Bij in éxample of afm. A precious stone called off is a smali ono, but all know how far its lustre does shine! (7) fatal 1972-3-26. From the above argument we learn that the quality cannot reside in a place away from its possessor (soft). The point that the Satrakara touches hero is exemplified by another apt illustration of "smell". The smell of flowers such as champaka etc. pervades a place other than their own. Similarly the quality of that belongs to Jiva also pervades all ovor the body. It is not restricted only to a sinalt place called "heart". wbere Jíra resides. This is corroborated by 927 7 BİN TOTeet eurot era (7.21). (8) तथा च दर्शयति. The pervasion of चैतन्य over the whole body is shown in AYT SITT2: etc. 2-3-27. (9) grudnia 2–3–28. That 74. is a mo, is evident from its neparato mention in Tu Tirt mat (at, 3-6). These arguments provo the statement that Jiva is atomic, and that its qualily (7) is of the nature of pervading. अगुव of diva further The objector again challenges the argument of Jiya's apuna on the ground of canti. In this, the identity betw peen human soul and Brahmaa is established by resorting to what is called at TATA2.10. The objector's emphasised. point is that, if the identity of Jiva with a becomes obvioas from this, how can Jiva bo regarded atomic? This objection is removed by the Satrakara in acea are: 3975 i 2-3-29. The identity expressed in ancat relates to their ro's. The prominent quality of this priz. The Jiva bas this quality latent in it. Whén this particular quality. becomes manifest in Jiva,, ít acquires the position in which it resembles Brahman, This is what iq ·INTRODUCTION. 45 meant by darant It is the quintessence of their TTS that is mentioned bere. The sutra यावदात्मभावित्वास न दोपस्तदर्शनात् 2-3-80 says the same thing. It' is true that Jiva itself has got no arie in the slate of worldly existence. But this does not mean that it is pereft of it altogether. The quality of suna is there, but it is not manifest. As get of a man, which is latent in his childhood becomes patent in his manhood, so docs this riges which is latent in Jire, becomes patent in its advanced condition when it anco more becomes part and parcel of Brahman. This point is expressed in Fale Catsforenierziteta 2-3-31. If, horrever, it is argued that even in the condition of mundane existence, Jira has got this sprie, then, we must admit that this te does always exist, In that cuse, nobody can deny its existence. The admission of such an argument will conduca us to draw further conclusion that, if it is 50, then there will be no metem psychosis at all. In the absence of metempsychosis, there will be no state of emancipation, So it must be admitted that ofta does not possess B. It is the chief attribute afa. In other words जीप is ब्रह्म minus आनन्द, Next the question of Jiva's Fira is considered. We have seen above that according to Sambhyas, activity belonge only to Prakriti; but this theory of the Samkhyns is refuted by the Sutrakara in the first pada of 2nd chapter. Hero lo declares that the quality of activity is to be Associated with Jira. For this, ho offers the follon ing reasons. of Jura, (1) Fai Traian. Jipa is because this is the senso of tha scriptures that speak about etc. has no need to perform sacrifices, the Jada by naturo cannot perform them. This being tho esso all the ceremonies of various rites, described in scriptures will be uscles. So to must infer that they are meant to be performed by the और only. This mesns that belongs to चीर. (जीवमेवापिटल परेभ्युपनि पसार रात की मिहिननि प्रानुपयोगा । आमाशय। संदिग्धेपि साम्पम् । अ. भा.) (2) TT 112-8-34. Since feet of Jira is preached in a site पररनते तनही, ne infor the ol.

·46 INTRODUCTION. of 8 1 *** (3) a trait Shares: ll 2-3-36. Tho passage 2-5. "विज्ञान यज्ञ तगते कर्माणि तनुतेपि च corroborates the . theory of कर्तृत्व of: Jiya. Here by fearat we should understand forsirascht ofta. The performance of sacrifices is attributed to Jiva here. If, however, the Above that be understood as conveying, the meaning of the. Sankhya; then the words of the fa .musb be fronta que pod and not farei mai ad. frara iş identified with ga and it is an attribute of the 54a. It is the soul that is capable of performing up and not the insentient tafat. (4) In 21 metaraat 2-3-40 it is stated that just as पाचकत्वादि belong to जीव; so does कर्तृत्व belong to him. Among auf ve have some who', simply do the work, and some who simply enjoy its fruit: In these instances, we ace that area and atiture do not belong to one individual. But the Sutrakara gives an illustration of a carpenter and states that ota is both eat and we A carpenter himself makes a chariot and enjoys a ride in it. Thus be is both mi and aiter. Similarly wrica and afteha of Jive must not be questioned, ! The question here arises, whether is the innate quality of Jiya or is transferred to Jiva from sta? This is answered in the bext adhikaras.' The sutra quis auga: 2-3-41. announces in clear and emphatic terms that treat is the attribute of al. It is transferred to Jiva from a. Jiva being a part and parcel of a, like other qualities such as ty etc., this also comes to it from r. The yer also says the same thing. Cf. qui Arafat akalia Cala (**, 3-9). If this be made an objeot of attack, by declaring that, shonld the theory of the arts of an be accepted, then will be open to a charge of unequality and cruelty. But the Sutrakara says, we need not fear such a thing. He is strong enough to render this attack ineffectgal. In tanto fara fredazifa, he informs us that in granting fruit, za espects the agency of Jiva's it. If & Jiva performs good deeds, a grants him good fruits. If he does bad deeds, the Jiva gets bad fruits. So an is not subject to the charge of वैषम्य and नधुण्यं. 1 The relation betteen Jire and Brahman is explained as ander.

·INTRODUCTIO%. Rolation bet. weon J1y (1) Jiya is a portion of tal. This is supported by a geren व्युचरन्ति यपूरचरणा रमणीयचरणाः इति. It should not ba doubted that as many is , Jiva cannot be its part. Brahman's form is not like worldly forms. The and Brahman, 998 do pob assert that he is formless. On the contrary they say that it has a form which differs from those of ordinary beings, whose forms are composed of bones, blood, skin etc. and's form consists of amm. And 29 atriz, it is it. This is the meaning of family and *** yht's. So do contradiction appears in saying that gía is a part of art. This may again be disputed on the supposition that, if it be so believed in, then there will be no difference between Jisa and Bralgiaa. This is also answered by the fact tdat, eved though Jiva is a part of wa, in Jiva's state of metempsychosis, he differs from Brahman because Jiva in its latter condition, after its separation from Brahman, does not possess smia, as patent as in the case of 1994. This area of sita is emphasised by the Sutrakara in 2-3-43. Another objection to the side of Jira is that, if Jira is a part of Brahman, then, the misery and unhappiness of Jiva will mako at also miserable and unhappy. It is the common experienco of all persons that if a part is affected, then, the whole of which it forms a part is also affected. If a foot receives injury, will not the body suffer? The Sutrakars allows the legality of this objectioo, but to strengthen his position, be cites a case of FT light. Yo know that heat of a lamp causes burning sensation in others, but itself is immune from this effect. In the same may, ng is free from the experience of misery and unbappincss. Jast as any sh in FITT docs not affect it, in the same way the att of Jira, which is a portion of a docs pot affect it This point is cleared in a B.S. 2-3-25. Tho opholders of the Naga doctring regard the son) a phenoueaal appearance (0*73 ) or reflection of Brahman. But that is not Vallabhacharya's pior, According to bim, it is a part of Bradtoan. In the Araran Bhaaga commcatars, G ricas among the holders of tho reflection theory and indicated and related (vide pages 10 and 103) Thesa sir viens may be indicated briefly as onder:

·48 INTRODUCTIOY,: (1) Prakriti has two aspects:-1 Maya and 2 Agidya. The reflection of 457 in Maya is called Ishwar and that in Avidga fnescience ) is called Jiva (buman soul). (2) Prakriti is fagani (Its form Maya is teatata and Avidya is WITH:TART The reflection of stay in Maya is Ishwar and that ia Avidga is called Jiya, (3) Prakriti is possessed of two powers one is called frågantis the power of projecting and the other affittaifa the power of obscuring. The first' is called Maya and the reflection of an into it is called Ishwar. The second is called Avidya and the reflection of 45-4 into it is called Jiva. (4) The reflection of an in- Avidga is called Ishwar and that in Antahkaran (inner organ) is called Jiva. (5) The reflection of an in Alaya is Ishwar and that in Antahkaran is Jiva. (6) The reflection of tara in Avidya is called a. All these theories have been refuted by Purushottamji. Shri Vallabhacharya repudiates all these theories by only one sentence मायाजवनिकाच्छन्नं नान्यथा प्रतिमिम्बते। A veiled object cannot have reflection. Brahman, according to the assumption of the Mayavadin is veiled by Maya. So He cannot have reflection, Moreover, the object which is to be reflected, reqaires some space in which it should be reflected although the place where the object is located, cannot give reflection (यो यत्र वर्तते . स तत्र न प्रतिविम्बते). an is everywhere. There is no place without . When there is no empty space without **, there can be no reflection of AA. If against this, it is said that the sky stands above us pervading all things and get it is reflected in waters. The sky is not located in one place. To this, the author - replies, the reflection of the sky is possible, tecatise the matera are not in the sky. Really speaking evén here it is not the reflection of the sky, which has got a definite (prema tomei : A:1). Brahman, according to glagavada, is formless. And it is the law of reflection that only an object which has got slape or form shopid be reflected.

·INTRODUCTION. 49 So Brahman cannot throw reflection into Vaya. Again, according to the Shruti passage 915977, Brahman and Jiva are like two birds perched upon one bough, i. e. they have one place. No object can cast its reflection in the very place in which it is located. So Jiva cannot be Brahman's reflection. Again reflection is perceptible to the eyes, but Brahman, whose reflection is supposed to be Jira, is not perceptible to the eyes. It is HET and not dia. Moreover, reflection can only reveal the form of the object and not its action. But in the Shruti stari, it is said Jiva who is supposed to be a bird, is eating the fruit of the tree on which it is seated. The other bird namely, Brahman does not eat the fruit. Nos, if Jig is the reflection of Brahman, then the Jiva's action of eating should not have bcon described here. Nothing that is in een (here th) should have Appeared in प्रतिविम्ब (ine. जीव). So, since the विम्ब (ब्रह्म) and प्रतिविम्य (ofta) are not located in one place and since the fraction of eating which appoars in the wafer () is not found in format (am), Jiva cannot be a reflection of Brahman. He summarises his objection to it in the following words:-ढा मुपर्या रायुजा सखाया समानं शं परिपसजावे ॥ तयोरन्यः पिप्पलं सावत्यनननन्यो अभिचाकशीति। इति श्रुतेरिति । तयोरन्यः पिप्पलं खादतीति धाश्यात्प्रतिविम्य क्रिया विपस्स च तूणीमावो विरुदयते । प्रतिविम्यक्रियामा विराधीनत्वायकनास्थितेय श्रुन्या च तथा चोध्यत इति प्रतिबिंबकत्सना श्रुतिविरुद्धा । The reflection theory is opposed to the Vedas. It is also opposed to Smriti. In the Gita, the Jiva is said to be a part of God. (ममाशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः). Other grounds of rejecting the reflection theory are stated as under :- (1) If Jíva is the reflecting mirror of Brahman, túcn sínco in tho stato of emancipation, Jira retains that charactor of being 4 reflcction, bo will nerer get backs his original condition of identity with Brnbtnnn. (2) Again, if the reloction of 4 in Avid sa ig Jiss, then when Avidsa is destroyed by Vidya-knowledge, tło foral of the Jiras also till Lo destroyed. (It is tho oxperience of all mea that when the mirror is destroyed, tão reflection in it also is destroged). (Ucro Aridya is in place of a mirror). This means Iſakti is nothing but Atambani (destruction of the soul). Soch Vakli will no deserto to be an end 8 *.

·INTRODDOTIDY. to be desired by men. (प्रतिबिम्बपक्षे जीवदानिमुतिः स्यात् । आरमदानमपुरुषा इति मोक्षस्यापुरुषार्थत्वमापर्वत। (3) The argument that reflection falls in Antahkarana or Avidya, proves falsity of this theory because both these being impuro, no reflection can be produced. The object can be reflected in a mirror which is clear. If it is unclean, then it cannot gire reflection. Here Avidya is unclean. Also Antahkarana (the inner organ) is unclean. So reflection is not possible. Having rendered the reflection theory null and void, our autbor proves that sia is the material cause of the world and the souls. So on such grounds the reflection theory is discarded by our author. The world and tho souls have emanated froin Brahman. Therefore Brahman is the cause and the world and the souls gre Its effects. To say that Braliman is a material cause does not give us adequate idea about the very form of Brahman. So our author gires that of Bralı290, in verges 65, 66 and 67. There, it is Baid that sa's form consists of existence, consciousness and bliss. Ha iz opinipresent, omnipotent, omniscient, changcless, destitute of merits, devoid of any kind of distinctions etc. Branches, leaves, flowers and fruits are the various distiactions appearing in a tree. They are Fr. Although they exist in one and the same tree, still, the branches ara different from leapes etc. but such distinctiona do not exist in Brabuar. Similarly tsere are no distinctions of the class (tratta). Ona tree is different from another tree, although belonging to the same species. But in Brahman, there aro no such distinctions, because Brahman is ona in all the xonly. It is also devoid of the fats. A mango troe is A trec and animab tree is also a tree, but both these trees do not belong to the same class. The material objecte i. e. 13 qmis are different from soula (FT) Bat both these are the forms of Brahman. In fact no differences exist in Brahman, So Brahman is Tarde- TATT. Further, it is said that it is a substratum of all, and diferent ·INTRODUCTION. 51 from all wordly objects. It is the niaster of Prakriti and spirit (974) eto, Brahman, according to Vallabhacharya, is not four and facrzrt. Shankarncllarga considers Agot het as the higher entity and arou a as lower entity. Thas he differentiates betspeen two kinds of Brahman an in his system is meant for worship only till the state of knowledge is reached. After the state of knowledge gu ta is no longer needed. Vallabhacharya has only one conception of. His het is both निर्गुण and सगुण. It is निर्गुण because it is devoid of worldly qualities and it is Fagot because it is possessed of divine qualities. Similarly 7 is fair and Mr. Its form is made of Bliss. It has the limbs like hands, feeb etc. but they are all Bliss. This apparent contradiction between two kinds of Brahmin is removed by Vallabhacharya in his commentary called Anubhashga on Brahma Sutray. Here we shall give its gist, “The fourth' adhikaran considers the form of Brahman, Primafacie, an attempt is made to reconcile the conflicting statements on the subject of the form of Brabman and pronounce uncontroverial judgment upon them, revealing the true nature of Brahman. In PITASIA (HR it is said that, as Bradman is the cause of everything, twofold natore of Brahman is not possible. Everywhero only one Brahman is described. Nor should it be said that make a and प्रायसहित प्रा are tro distinct ones-(सर्वत्र । मेदवचनात्वार्यसरणरूपप्रकाराला भेदनिषेधात् । तम्मान भयाडीकारेण धुतयो योजयितुं शक्याः । अ. भा.), कळ. 4-1-1 lays down the prohibition of difference. The followers of certain Shakhns aro lometer of opinion (hat these conflicting statements point out that outwardly yo perccire difference but really spealing such a differenco does not exist. Illustration of "San's light" gerres serge good analoos for a right cxplanation of the nataro of Bralinisa. Jast as San's light is both the object of cognition and of pon-cognition, 80 is Braliman. Brahman reteris its nature unto ts by means of its 1 Thlt is reproduct from my 'A Priser of Ant-Bhasbya' ·52 INTRODUCTIOX: grace and not otlior riso. Should any one orgno od tho strength of श्रुति "स यथा सम्भवभनीनान्तरोबायः को समन एवं वा अयमात्मा नास्यतरो माः नः FitTM 59" (9. 4-5m]3) that, according to this, Brahman's form is em: "Embued with knowledges and thereforo the atiributes of Jada and Jiva are not found in Brahman; and consequently the statement regarding Brahman's being possessed of the attributes of gove (SE) is subsidiary only. This argument is answered in the next adhikarana The attributes such as primera etc. are not due to "Upadki". Brahman being a substratum of all contrary qualities, It dods not need anything. The question then here arises, how to explain the contrast between forange or Afha ili's and 1994 or afisha saft's! The Sutrakara attempta the solution of this puzzle in प्रकृततावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः (3-2-22). Hero ho says that tho object of the printy gft's is the negation of worldly qualitics. The object of the fallito ya's is not to caprey to us the entire negation of any forma or qualities in the case of Brahman. Their implication is that Brahman has no worldly form or qualites. This does not mean Brahman has no form. It has got & form; but it is divine and transcendental. The yt passages Share to be understood in this sense only. प्रकृते यदेतावन् परिदृश्यमाना यापन्त पदार्य लौनिकाशेपामेव धर्मान् निषेति । प्रकृतस्यैव हि निषेधात् । अतो अगवलक्षण्यमेवास्थूलादिवास्य प्रतिपायचे तु घेदोच्य ब्रह्मधर्मा तिपेटुं शक्यन्ते ।.........सर्थन लोकिक प्रतिपेभयसलौकिक विधत्त hit gaat ditora: 11 al. 21.). In the next adhikaran the same point is furtber stressed. As Brahman is capable of being seen, one cannot hold that it is farm6. y and un passages declare that Brabman's form is seen by Ite votarios para gauzate (4. 1-2) ode a da txa: 1 (8. 3-2-8) मत्तय त्वनन्यया शक्य अहमेववियोन का द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टं च पाता। (भ.गी. ( 11-54) तं पश्यवे निष्पन घ्यायमानः (शं. 8-1-B) भनेकादयानने पनामि त्यो सर्वतोनन्तरूपम् ।" (97. 04. 1 11-14) In all these passages, it is said that if Brahmar is pleased with the volary, I tereals its form to his. This goce to prove that the possesses form. The Sutra szorty (3-2-2) bums the controversy re, the two kinds of Brabman, is an opt illustration of a serpent. It informs us that beca1188 Awo kinds of xfiia, of opposite character are met with, in the Vedic text; wo shonld not supposo that there is an express exhortation wale ·INTRODCCTION, 58 aboat tro Brabtoans. Inspite of this, they favour the doctrine of Brad hman being one. The confusion of sense arising here can be removed by understanding the example of a serpent. A serpent is ordinarily straight, yet at times, it assumes circular form by twisting itself into many coils. It assumes various positions-straight, crooked or circular, This does not prove that, there are many serpents. Similarly Thi may assume many forms and changes, yet from that tre are not justified to dray deduction that there are many Brahmaans. The descriptions of both निर्विशेष and सविशेष ब्रह्म's apply to one ब्रह्म. is both fire and appare is ono and the snwc. (TRATTE mata qira sh 17 fe yarrafata fra i 3, 771.). Not only this, but even the attributes of Anare also . They are not separate from it. The 10th adhikarana, on the, strength of these reasons propounds that Brahman is the highest entity. The श्रुति "न तत्समधाभ्यधिक्य दृश्यते" expressly denies the existence of any other object, higher than or equal to Brahman, Hot who Let us now turn to the question of means in the system of Vallabhacharya. In all, there are three principal means,Fork, knowledgo and devotion. An exhaustise treatment of these and their relative importance will be given in the gecond chapter of this work. Hero ve slall make a passing reference to them and try to anderstand hot Vallabhacharya vietus each ono of them, Vallabhacharya belongs to the devotional school; so, natorally, ho will assert that dovotion is the supreme meant for the attainmont of Summun Bonum, We have already discussed this point in the beginning of our treatiso, The same question has been discussed in tho Brahma Sutras by Badarayan Vsas. Let us hear the arguments used by Badarayan. Ho starts the mrhole discussion there, after first laying dora that work is identical With Brahman, Jast as knowledge is Brahman, so is trork Brabman. This is confirmed by 7.1-1.28. 814. Jaitpini depics this position. Ile is of opinion that of alono leads to the realisstion of fruit and not r. So as a means Ti is better than 7 To Jaimini ·INTRODUCTION. . God is nothing but at. He states his theory of as under . (1) ATEITE . 2-4-3. Even the knowers of Bralıman, such ag Vasistha etc. have been beard practising sacri- Jairpini's position about कर्म. ficial ceremonies such as Bhatt etc. This establishes the fact that sta is impotent to sublate the force of 2. (2) The ya "sangan anggota 977" (1. 3-1-1) mentions an example of Janak, who performed sacrifices, although he was far advanced in knowledge and had no need of work. This means that even aज्ञानी must do कर्म, (3) 249477701723-4-5. The combination of ma and Fit has been enjoined in श्रुति passages such as ते विद्यार्मिणी समन्वारभेते (वृ. 4-4-2). From this, it is clear that both 77 and have to be resorted to. (4) marts RT 8-4-6. In 31. 7. 3-1-1, it has been laid down that knowledge of Brahman entities one to perform t. (5) AETE. A strict rule is prescribed in scriptures nainely that TASTE most be performed as long as there is life. If one fails to abide by this, he incurs sin, which can be purged off by performing only contrition ceremonies which are mentioned in the Smriti works. The following points are advanced by Badarayan to controvert Jaimini's theory of (1) In अपितोपदेशातु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् 13-4-8. he says that Brahman is superior to . This is declared even by Badarayan's ६ श्रुति passage “स वा अयमात्मा सर्वस्यवशी सर्वस्वशानः सर्वस्याधिपतिः etc. Tofatation of Jalanini's view, (2. 4-4-22). Vallabhacharya neserts that Brahman is not or or both, but He transcends both these conceptions. To identify an with or or both these, is to circumscribe the power of Brahman to only one or two powers out of infinite powers. This is also the attitude of Bâdarayan and it is indicated in this sutra, As Bhakti is connected with Brahman directly, it is the most reliable means for the attainment of Brahman. In the presence of fr, n and  prove ineffectual. The Bhashyakara rightly comments upon this attitude of Badariyan ns follows. एवं कर्मज्ञानाभ्यामयिये भचिमार्गस्तुलाध्यः पुरुषोत्तमश्च श्रुतायुपदिश्यत इति तदेकर प्रमागवादिनी पादरायास्य मवमध्ये जमिनिमगादपिकमित्यर्थः ॥ अ. भा.

·INTRODĽOTION 55 (2) The Sutra Tri lat 8-4-9 points out equality of face (practice) i. e, among roi's both kinds are seen, (1) those who have resorted to try and (2) those who have renounced it. This frustrates the theory of Jaimini who holds that knowledge is subsidiary to . Next Satra Barat 3-4-10 lends further support to it. The ya does not authoritatively assert that all kooters of Brahman must practise . This sceng to lend countenance to the theory that favours abandonment of A. On the contrary we have innumerable passages scattered about here and there in the Vedic literature, that strengthen our impression abont the abandondient of H. Compare this especially with 4-5-15. Here one may be inclined to raise & question, namely, why Janak did perform and 4 did not? Its answer is furnished in fart: 17251, 3-4-11. Performance of mais depends upon one's adbikara. One fit needs i and another does not need it. Adhikāra alone decides it. A further question kero may arise pamely how is the question of adhilcīra to be ascertained? The Sutra spateital7291. 3-4-12 furnishes an apposito answer to this. Only those that betake to the study of Vedas, are privileged for the performance of the Bat one who is a knower of Brabman does not need it. (8) faster 3-4-13 refutes it's argument that gia' layo laid the positive injunction about the performance of . In the passage, न फर्मणा न प्रजया न धनेन लागेनके अमृतत्वमानशः, re are told that for मोक्ष, is not needed. It specifically shows the importance of art. (4) äta Ta 3-4-17. This chess that reclusos liava not to perform , era is a pre-requisite condition for embracing a lifa of renunciation, Haring thus rendercuthcors, cak and impotent, tho Satrakarn proceeds to effect a compromisc. He says that as nccording to Yoga, a particular mental stato is needed for the thoroughness in meditation, in tho same way at times, performance of his dccmcd requisitc for Bhalti. So the Gospel of ex, which is a drift of Partahanda is not uscless. It has also some end to achiere, Viewing from this point of view, we cannol question its utility.

·56 INTRODUCTIOX. Tho 2nd adhikaran carries on the game discussion further in 6 Sutras. It ebows positively the relation between stand . In the Sutra metamfydu 3-4-25, it is said that for gathering the knowledge of Purushottam, tåere is a strong need of all i. c.- Fat and uit. This is illustrated by an example of at a horse. The horse is not employed in one kind of service. He is employed in various kinds of services. Similarly also is not restricted to one specific use. It does avoid hindrances in the path of knowledge, and also obliterates the impurities of the heart. This is the use of the act. As a means of knowledge it is useful bat, after that, it is useless. It cannot help the man to secure the fruit of knowledge. In the next Sutra, ho says that the Tanfes aro to be regarded as constituents of 74. In Bhakti Marga, however, they are not to be mach cared for. . Summarising his position, Vallabhacharya says that no doubt Knowledge is better than works, at the sametime one must know that devotion is better than knowledge. But if knotyledge is quited with devotion it is still far better. Were knowledge is useless. Therefore, Vallabhacharya says that if a map of knowledge is devoted to Krishna, then none is better than hc. (arm torera com a EU: 10:). Shankaracharya says that mera knowledge of them is cufficient to remove nescience and guarantee emancipation. Vallabhacharya does not agree with his. Knowledge of this is taera verbal knowledge, That cannot guarantee emancipation. It cannot generate real knowledge. which is needed to cat off the bonds of nescience. Shankaracharya detaches the words marfa from the whole sentence in which thog occur and regards it as a great sentence (TAPI). Oar author says that, to take only after as a war14 is matilation of the Upanishadic text. The words apart by themselves do not constitute wa. They occur in the section of the Shvetaketu episode in the Chhandogga Upanishad. Tbc sentence there commences with the words at a सनादेशमाशम् येनाधुतं श्रुतं भवति । Jost befora this portion a statergent is made that there is only ooo kind of knowledge wortli seeking, by which all knowledge is sough to If that knowledge is got then no other knowledge retning to be ·INTRODUCTION 57 - 1 known. That' knowledge is the knowledge of Brahman.' Just as by knowing gold, the knowledge of ornaments which are made out of it is also got, so by knowing Brahman all created things are known. Thus stating his position at the outstart, the point of the destituteness of the quality of Brahman is emphasised by several illustrations and finally, it is summarised, in the following sentence ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सलं स आत्मा तावमसि श्वेतकेतो. So this : whole sentence should be taken as #1914 and not only its part one. First by 5111, the world is said to be Brahman, and to emphasise that it is not unreal, the words that are used. Again, to say that it is not non-different from Brahman, the words 31 are used. Then, it is said that the soul is Brahman, for this, the words Deghi ara inserted. So merely aranlar is not a Ft. The whole sentence cited above should be taken as nepa[74. Moreover acenter does not imply the identity of the human soul with Bralıman but the non-difference of the souls from Braliman. The sentence and conveys only verbal knowledge, which alone cannot lead to emancipation. So it is of no use as a means. In the world, the knowledge of words may help one to remove ignorance but Brahman is not like a worldly object. It is transcendental. It cannot be, therefore, comprehended by the above method. This is expressed by our author in these words :- ( HR लोकयुक्त्यावगम्यते । ब्रह्म तु वैदिकम् । वेदप्रतिपादितार्थबोधो न शब्दसाधारणविद्यया भवति किन्त्वन्यसाध• नमस्तीत्याह). अन्यसाधनs are, the author says, तपः, वेदयुक्ति and भगवत्प्रसादः. i.e. God's grace, penance and understanding the Vedas in their real light. These are auxiliaries to it (तपः पूर्वागं वैयक्तिसहकारिणी, भगवत्प्रसादो मुण्यं कारणम्). Mere तपः and वेदयुक्ति are powerless to produce the fruit without TACHER (God's grace) The real knowledge is very difficult to get. Even in the Satya Yuga it was after undergoing a great deal of sufferings, that a man used to get it (aat met af 94171). In this Kali Yuga, even that is not possible. Aud what is the test of Knowledge? It is in the attainment of the state of haar and भलौकिक्वेजखिता। A man who has got knowledge becomes owpiscient, He knows everything and gets divine halo of light, but even the man who has acquired such khowledge fails to attain F or myra. Know. ledge and nescience are like two states of wabing and sleeping, wbich being of opposite character annihilate each other. Knowledge annihilates nescience. But when nescience is more powerful then it will annihilate koowledge. Inspite of knowledge, nescinadce may operate 9 fatta ·INTRODUCTION its effect and hurt a man down in the bottomlegg ibyes of sin and thereby cause his degradation. So knowledge is 'not a trustworthy means, Therefore to save him from anch'&.conditiondôvotion is necessary.'If knowledgo is supported lg devotion, then, not only that it can regist. the force of nescience but it can 'annihilate it for 'ever, 80 that emancipation will be within immediate reach. (यथा जागरणसंधी परसरोपमर्दनानिविततिरोभवतध तव विद्याविये । अनी विद्यापमदेनेनाविद्या पुनराविर्भविष्यतीति अर्थः प्रयासः । तस्मात् स्वतंत्रभक्त्यर्थमायुज्याद्यर्थ च सर्वधा भजन मतम् ), On these grounds, our author rejects Mayavading, theory of knowfødge. Nor does the Sankhya theory of knowledge appeal to him, because, according to that system, Prakriti is regarded as the cause of the Universe. As that system does not acces Brahman it is defective. Instead of 25 principles of that system, Vellabhscharya accepts 28 as mentioned in the Puranas. However the Samkhya is not completely discarded by him. The Samkhya Marga mentioned in the Paranag finds his favour because altimately it becomes a means of devotion. Yoga preaches restraint over sanses as a means, but if it is going to be an independent means without any association with devotion, it is useless. It should be used for meditation of God. (निरोधो योगः, स भगवानार्थमंगत्वेनोपयुज्यते स प्रामाणिका) Even, if it is used for 737, then also it has some value. In parempit various remedies for the 2 of 443 are suggested; but they are only purificatory of mind (1978: TTF). They cannot annihilate 777. But it can be annihilated by the service of the Lord. By the service of the Lord, the senses will ceaoc to function as the organs of the body. Their physical character will be transformed, and they will become Bo spiritualised that they will no longer rup after the worldly objects. When their character is ro formed, they will not function for the pursuit of worldly pleasures. Either they will show aversion to them or lo indifferent to them asd thus the rig will bo annihilated. Another way to annihilate is to feel the presence of some presiding deity in each one of the senses, so that the man who has got this feeling will never be inclined to do any wrong deeds or think evil thoughly. Each sense has a certain presiding deity. For example, the deity of speech is good fire. I'hen a man becomes conscions of the presence of the god of fire in speech he understands the real function of that sense i, c. The sense will not be used for any Forldly purposes. It will understand its real function. Each sense FR ·INTRODCOTION. 59 will-function for a divine purpose. The third remedy is 3TZEKREGENT. This means that the firm knowledge of the non-difference of the soul from an also helps one to cut off the bonds of the 'world. These remedies of annihilation of spa are, in fact, neant for the training of the mind, so that the man who has tried them acquires fitness for renunciation of the Torld, but they cannot enable the man to completely annihilate the 19. Complete annihilation is possible only through the instrnmentality of devotion. So tho principle, cnunciated by Vallabliachaiya is that devotion alona is tho proper means for the annihilation of ma.' Devotion again is of and tvo kinds, 1 साधनरपाफलरपा. साधनरूपा is called 7995, because it has nine sub kinds, viz bearing, reciting, remembering, bowing, serving the feet of the Lord, servitude, worship, friendship and self-dedication. The team is called ancam. It is love, ha are not mechanical. They spring from love. They are coupled both with knowledge and love of God. Knowledge should support it from below and love from above. Vallabhacharya says that thero me three classes of the devotees. The first class, the second class, and the third class. The first class devotees are those whose devotion is conpled with knowledge and radiated by love. (एवं सर्व तत सर्व स इति ज्ञानयोगतः। यः सेवते हरि प्रेम्णा श्रवणादिभिरत्तम. 1). If his act of devotion is coupled with knowledge, but not radiated by love, he js of the second class. If it is mere devotion without knowledge, he is of the third class. Mere devotion, no donbt destroys sins and generates Dharma. But that is not Bhakti. Devotion therefore needs knowledge and love. The knowledge is acquired by 19, and arra, and love for God The point of Vallabhahai ya on this question Prill be clear from his 747 simmentary ar y Which is quited here: वैराग्यज्ञानयोगैथ प्रेम्णा च तपसा तथा । एकेनापि दृढेनेशं भजन्सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ वैराग्येति पंचांगयुक्त पुरुषो भगवंतं भजेत् । तत्र प्रथमं पैराग्यमंगम् । तदभावे भगवदावेशा- भावान भजनसिद्धिः । द्वितीयं ज्ञानं सर्वपदार्थानां याथार्थ्यरूपं, भगवतश्च । तदभावे निश्चयाभावान प्रवृत्तिः । योगोप्यंगम् । मनवाचल्ये भिजनानुपपत्ते । तथा प्रेमाष्यगं तदभावे भजनं खलु पुफ्षार्थरूपं न भवेत् । रसाभिव्यक्त्वभावात्तपोप्यंगं तदभावे देहादेरात्मत्वान भजनं सिध्यति । तपसा च देहद्रियादीना पारः। पश्चाना समुदायो दुर्लभ इति गोणपक्षमाह एक्नापीति । दृढेनेति विशेष. । ईशं समर्थ कृष्णम् । निदि मोक्षम् । From this it is obrious that, according to Vallabhacharya 409, 419, 97, ma and ay are the ma's of devotion, It must be noted ·60 INTRODUCTION, here that love which is mentioned here ag tlie Bri of site is 79. It is not that. The met af is 'puré lópe. It is independent of the above 's These arg's are meant for the, 'development of devotion. When it is fully developed, it will no longer need them. It itself 'then beconies fruit. In fact, in the system of Vallabh. acharya, there are two kinds of Devotion-one whose fruit is alight or HEA and the other whose fruit is it. The first one is ordinarily termed as Bhakti, the second one is termed as, Pushti Bhakti. In this work, he only speaks of the ordinary Bhakti, and not the Pushti Bhakti. So the fruit of 'Bhakti is here meutioned as Moksha. But this is not the ultimate state to be achieved by the devotee. There is aſso a higher one, which was achieved by the Gopis of Brindavan, Vallabhacharya does not speak of that hero. So the problem discussed kiere is Sayujya Moksha and the meant for attaining it is Bhakti which is defined by him in the following veree :- माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु मुद्दढः सर्वतोऽधिकः । नेहो भक्तिरिति प्रोफत्तया मुफिन चान्यथा ॥ Hera devotion is described as the frecdom. But what is that devotion? The synonymn of devotion is Love'. The love must be par excellence, superior to every other love and most deeply rooted, so that under any circumstances it will remain unshcken. Moreover it should be coupled with the knowledge of God's greatness. This is then the means preached by Vallabbacharya for securing freedom, which he terms arri. Here ends the chapter entitled "Tlis Meaning of The Scriptures'. -- 1-9-40, Govardhan Nives No, 23, Mahalaxmi Society, AHMEDABAD. J. G. Shah, N. B. Io closing this I hapo to perform ons pleasant duty namely of sipresstay thanks to the Trustees of N. J. Asanaal Panda for having giver s an opportunity to write this short introduction to this raportant work of Shrer Vallabhacunya. Also my thanks are dae to 8jt. Dhirajbhai V. Et kalla, and Hariabankas 0. Skashtri for their kindness and love and also to BST, 8bitabancar Tajalk før banag facilitated the pablication of this work by taking lateret ia itu

·આ મઠ છે,
શ્રી પુરુત્તમ લાલજી
( mo Lat
Sh Datt Samartha P ntreg Pess, Kakadwad Bombay +

·॥ श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥ श्रीमहरचरणकमलेभ्यो नमः ॥ अथ तत्त्वार्थदीपनियन्धस्य प्रस्तावना Hower- विद्वद्भिः सर्वथा श्राव्यं ते हि सन्मार्गरक्षकाः (मुदालेखः) आश्चर्याणां निधानं, धनमधनवता, भागधेयं यदूनां, साधूनां कल्पवृक्षं, निरुपधिभजनसेप्टसिद्धिं शरण्यम् । तात्पर्य व्यासवाचां, श्रुतिनिचयलसद्वादसिद्धान्तसारं तत्त्वं सच्छास्त्रबोध्यं, नुतिततिभिरहं संश्रये राधिकेशम् ।। कल्याणं वो विधत्तां विवुधजनलसन्मौलिमाणिक्यमुक्ता- गारुत्मत्पनरागस्फुरितपदनखच्छोभमानाच्छकान्तिः । राधारागारुणाढ्यस्फुरदधररसास्वादलोलाक्षिपक्षम- च्छायामायाविलीनद्युतिनिकरजनान्मोहयन् राधिकेशः॥ अदीरशयो हरिभक्तिमाग व्यचीकसदैवहदनकोशम् । अरीरचद्भाष्यमुसांश्च ग्रन्थान्पायात्स यो वल्लभभास्करोऽयम् ॥ प्रकृतग्रन्थग्रन्थकृत्वरूपं तत्प्रकाशनं च अथेदमपि किञ्चिलस्तूयते पुस्तकप्रकाशकानां परम्पराप्राप्तपरिपाटीमनुसृत्य, विपश्चिदपश्चिमानां ब्रह्मविद्याविचारकपवणचेतसां सचेतसां विदुषां पुरस्तात् , यत् : श्रीमच्छ्रतिसिद्धान्ताचयवनिचय- कमलाकामुशान्त करणरूपधृतावतारैः, शब्दैकममाणसमधिगम्य-श्रीमद्यशोदोत्सङ्गलालित-गोपन- घूटीजनहृदयान्तति-परमतत्वाराधनकपयोजनपुरस्कृतवेदान्तमा याचनेकान्थाविर्भावविलसितान- न्यजनसाधारणप्राप्तश्रीमज्जगद्गुरुमहाप्रभुपदवीकः, श्रीमहल्लभायंदेशिकेन्द्रैः प्रदर्शितः सप्रकाशस्त- स्वार्थदीप', भारतमार्तण्डसम्पादितसल्लेहभाजनेन, पण्डितपुरन्दरैर्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमैः कृतेनाव- रणभलेन, श्रीमहालकृष्णभट्ट( लालभट्ट )ज्या योजनया च चकासते जगतीतले । देदीप्यते दीपेनानेन,श्रीमतिसीमन्तिनीसीमन्तसिन्दूरारुणपदपकजं यशोदायशोवर्धनं वन्दारुजनाभिवन्दित- वृन्दावनकभागधेय श्रीकृष्णाख्यं परमतत्त्वम् , विद्योतते च तस्य तत्त्वतापादक परमपिपराशरशरी- रोद्भूतव्यासमनःसमाधिरूपं समाघिदशासादितभापात्रयात्मकं मुख्यतः समाधिमापाख्य भागवतम् , ·२ तत्त्वार्थदीपनिवन्धस्स द्योतयति च तस्यापि तत्त्वतया शुद्धाद्वैतसिद्धान्तरलराजिराजितं प्रमेयजातम् । सोऽयं तत्त्वार्थदीपः कल्याणाय भूयाद्भक्तजनानामिति श्रीमत्कल्याणरायकृतया टिप्पण्याऽऽलोकितः सकलस्यापि लोकस्या- लोक एवेत्याकलये । स चायं मुम्बा-कोटा-काशी-राजनगर-नडियादादिपवनेभ्यः प्रकाशितः पञ्चपरावर्तनैनयनपथमानीतः श्रीमदल्लवीवल्लभवल्लभसर्वस्या पुष्टिमार्गानुगामिन्या वैष्णवजनतया, तथापि नातिविद्योतितं स्वान्तं वलवीरमणवलमस्यापि विद्वज्जनरमणस्य देवकीनन्दनस्य तनुजनुपो बल्लभकुलवहभस्य तुरीयतुरीयान्तपीठाधिष्टितपादपल्लवस्य गोसामिनो बल्लभलालमहाराजस्य । अथ कदाचित् , तदादेशवशवर्तिनो मम, सकलानन्दनन्दितस्य श्रीदेवकीनन्दनस्यानन्दैकहेतोः श्रीमदान- न्दादेरुपकण्ठगतं कमनीयं कामवनं गतवतः श्रीगगोकुलेन्दुदर्शनेन सप्राप्तसकलकामस्य, सकल- साहित्यसमुपहिततत्त्वार्थदीपप्रकाशनरूपं मनोरथमिममपूरयन् चतुर्थपञ्चमपीठाधीश्वराः श्रीमद्गो- खामिवादमलालमहाराजाः । मित्रवरपण्डितश्रीजगन्नाथशास्त्रिसगृहीतं निखिलमपि साहित्यं सत्व- रमेव समासादितं महाराजानुकम्पया, समारब्धं च मुद्रणं मुम्बायां "गुजरातीन्यूस"मुद्रणालये । श्रीमद्वैष्णवपरिप-मन्त्रिणा साम्प्रदायिकग्रन्थप्रकाशनपरम्पराप्राप्तयशस्केन मूलचन्द्रतेलीवालाव्यप्रा- डिवाकेन पण्डितपुरन्दराणां गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमानां श्रीहस्ताक्षराक्रितस्य "आवरणभङ्गस्य" पुस्तक (शास्त्रिचिमनलालवारा तेन सम्प्राप्तं श्रीगोकुलाधीशपुस्तकालयस्थ) पुस्तक प्रदाय तदनुरोधेन तस्य मम च पुस्तकं संशोधितम् ; भाण्डारकरसंस्थापितपुरातत्त्वगवेषणमन्दिरादपि ( Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona ) तदनुमोदनेन समासादितं पुस्तकत्रितयं, काम- परतश्च गोस्यामिश्रीवल्लभलालमहाराजानुकम्पया "श्रीमद्गोकुलनाथजी"-"रघुनाथजी"-"यदु. नाथजी"ति प्रभुचरणतनुजानां त्रयाणामपि नामभिरद्वितं तेषां पठनकाले स्थितं चैकमिति पुस्त- फानां साहाय्येन सम्वृत्तं शोधनं राजनगरतः । अथ गच्छता कालेन श्रीचतुर्थपञ्चमपीठाधीश्वराणां कतिपयैः कार्यकरैः समं सजाते विरोधे, अवशिष्टमीमांसाध्ययनार्थ पुनरपि काशी मस्थिते मयि "गुजरातीन्यूसमुद्रणालय"श्च ऋणापनोदनासामध्येंन संरुद्ध इति कृत्वाऽवरुद्धं तन्मुद्रणं पट्पञ्चा- शपृष्टपरिमितेनैव मुद्रणेनेति । सम्वृत्ता कथेयं द्वादशवार्षिकी । दिवं प्रयातो मूलचन्द्रस्तेलीवाला- याकीलश्च । “उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधित्रिपुला च पृथ्वी"ति त्रिकालाबाधितामेवार्यभवभूतिसूक्ति ममालम्बनं विधाय "सायकोकिल विरसान दिवसान् यापय वनान्तरे निवसन्, यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति" इति पण्डितराजस्य च कोकिलान्योक्ति हृदि कृत्या पूज्यपादानां श्रीमद्वलमाचार्यचरणवंशाम्मोनिधिरलानां शुद्धाद्वैतकेसरि- सर्वतन्त्रवतमादिविरुदावलिसमलहतानां ममाश्रयकरपवृक्षाणां नित्यलीलप्रवेशोचरं यापिताः कति- पपहायनात्मका दिवसाः। यय देवात् , अवरगावादं गतस्य मे यजमानस्य वैद्यनटवरलारप्रभृतेनिदेशेन मोहमयी- मासादितस्य मम पुनरपि रामप्रवेशोऽयं समभवदित्यत्र नात्याचविसरः, अनेकरमरजितस्स नाट्यरवपुषो मे हृदयसन्यस्य लीलाश्चर्यचर्यायाम् । सोऽयमहं निरस्तसमस्तगाकण्टकाकीर्ण पदार्षभागयततत्त्वार्थदर्शनदीप समकान सावरणमई सयोजनाकं सटिप्पणं सत्सहभाजनसहितं .

·प्रस्तावना ३ "तत्त्वार्थदीप" स्थापयामि विपश्चित्प्रवराणां करतलेषु, सम्वत्सरालागेव मोहमयी समागतानां तेषामेव चतुर्थपञ्चमपीठाधीश्वराणां गोस्वामिश्रीवल्लभलालमहाराजानामाज्ञया । हन्त ! को नु खलु समर्थो दैवमन्यथयितुम् ! मानवो भवेद्विश्वमपि परिवर्तयितुं समर्थः, विश्वामित्रो भवेत्यष्टिमपि नूतना रचयितुं समर्थः, अगस्त्योऽपि भवेत्सागरमपि पातुं समर्थः; परं, नास्ति कालस्य प्रतिक्रियेति ब्याससिद्धान्तः । अन्यथा च पुरुपश्चिन्तयति अन्यथा च भवति देव- मिति । श्रीमचतुर्थपञ्चमपीठाधीश्वरा वल्लभलालगोस्वामिनोऽपि स्वावतारकार्यमेतावतैव समाप्य नित्यलीलां प्रविष्टाः प्रकाशनालागेवास्य "तत्त्वदीपस्य" । अस्ति देवमेवान कारणम् । अथवा, कोऽत्र खलु निर्बन्धः १ यतः, व्रजवनीवनितावलीलीलालास्यकौतुकप्रदर्शितचन्द्रसरोवररमणस्थली- सर्वस्वस्य श्रीमगोकुलेशस्य, रासरासेशरासेश्वरीस्मरणहेतुकस्यालिन्दभूपणायितस्य "कदम्बखण्डी". विहरणैकचित्तस्य नारायणब्रह्मचारिसमर्पितोष्णपायसदग्धाधरतया प्रदर्शितसुकुमारतातिशयस्य श्री- गोकुलचन्द्रस्य, अष्टभुजधारिणश्च सेवाप्रवणचित्तानां गोस्वामिनामेतेषां लीलाप्रवेशो हि न कादा- चित्कः । पाञ्चभौतिकविग्रहत्यागो हि वर्तते आसुरख्यामोहलीलारूप एव । भवतु । तथ्यमेवेदं यदिदं प्रकाशनं प्रोत्साहकानामेतेषां पाञ्चभौतिकविग्रहत्यागानन्तरमेवेति । स चायं तत्वार्थदीपः, विविधविद्याविभवानां परमाश्चर्यचर्याणां सकलशास्त्रपारावारपारङ्गमानां प्रज्ञावतां शुद्धाद्वैतसिद्धान्तप्रासादप्रवेशाय प्रथमं पदं सोपानसन्ततेः। कृतिरिय सकलसुरासुरानीकप्रमु- खावलीविरचितनतिततिविद्योतितामितविभवश्रीमन्नन्दनन्दनचरणपरिचरणसम्माप्तनि-शेपामरसङ्घ- संस्पर्धितानेकविद्यास्थानविश्रामकल्पवृक्षाणां, विविधविधिविबोधित विधानानुरोधिसन्ध्यात्रयानुब- न्धिमेध्यसंशोधितपाज्यसान्नाय्यपशुपुरोडाशहवनसम्बय॑मानसामिधेनीसमुपधीयमानेन्धनसमिद्धवैता- नवैश्वानरोद्धतसुगन्धधारापलीढधरातलाधिरूढनिखिलश्रुतिसमुदायलीलाललितवपुषां, सकलाग- कलापसामग्रीसचिवामिहोत्रदर्शपोर्णमासपशुसोमाख्यपञ्चविधयागशरीरसंरक्षणसम्बर्धनानुरूपसग्पा- दितसोमयागशतसहयाकानां लक्ष्मणमट्टमहाभागानां तनुजतया ख्यातनामधेयानां, वैश्वानरावताराणां पूज्यपादानां श्रीमद्वलभाचार्याणां विराजते, मूर्धन्यमणितया श्रीमद्भागवतार्थदीपस्तत्त्वार्थदीपः । अस्य कालनिर्णयः का, कदा, क, जन्म, मृति च ले ? केन, कदा, कुत्र, को चा निर्मितो ग्रन्थ इतीयं रीतिहणाभि- जनानाम् । वयं च कालस्य भगवचेष्टारूपतां मन्यमाना न प्रायशस्तन्निर्णयाय प्रयतामहे । यतः, प्रामाणिकं निखिलमपि वानमं शब्दब्रह्मत्वेनोपासहे । यदि भवेन्मातकोत्पन्नपदवाक्यादिकाल- निर्णयस्तर्हि शक्येत वेदान्तविचारोत्पत्तिकालमपि निर्णेतुम् । तथापि वर्तते चेस्तूहलं पाश्चात्य- शिक्षादीक्षादीक्षितानां हूणभाषाभूपाप्राप्तघीविमवानां तत्रैव परिसमाप्तसकलपुरुषार्थानां; तर्हि श्रावयिष्यामि तदपि यः, स्वविचारपरम्पराप्राप्तप्रणाड्या, न च हूणामिजनपरम्पराप्राप्तप्रणाड्या, न वा साझर्येण श्रुतिस्मृतिषु दोपचतेः । श्रीभागवतप्रतिपदमणिवरभावांशुभूपितरपुपां श्रीमद्वल्लभाचार्य- चरणानां ग्रन्थेषु चरमोऽयं मन्थस्तत्वार्थदीपनिबन्धाख्यतत्प्रकाशश्चेति पुरातत्त्वगवेषणाय बद्धपरि- कराणा ( बद्धकण्टचीवराणा नेकटाईबद्धानां) पाश्चात्यमापाप्राप्तीसण्डानां कतिपयानां मतम् ।

·1 ४ तत्त्वार्थदीपनियन्धस्य वस्तुतस्तु "अपञ्चीकृतरूपं हि सूत्रमात्रं हरिः स्वयम् । सुपुग्णामार्गतो व्यक्तः शब्दब्रह्म प्रका शते ( स. नि.१५० ) इतिश्रीमदाचार्यचरणोक्तेनामप्रपञ्चस्यापि नित्यत्वाद्वेदाख्यप्रमेयसीकाराच वेदमूलकस्य सर्वस्यापि वाङ्मयस्य नित्यताया, नायं प्रथमोऽयं द्वितीय इत्यादिप्रकारः'। व्यवहा- रश्चेत् ! "न्यवहारः सन्निपातो गुणानां स च लौकिकः" इत्युक्तेः सन्निपातकार्यस्य प्रामाणिकता- नादरात् । न च शास्त्रीय कार्य नामलीलात्मके तदादरो वेदैकमूलेषु सम्प्रदायेषु । रूपप्रपञ्चे हि भगवान्पञ्चात्मकः कालः, कर्म, स्वभावश्च; माया, भगवांश्चेति । तथा नामप्रपञ्चे नापेक्ष्यते, किन्तु सूत्रमानमत्र कारणम् । आसन्यरूपो भगवान् नामप्रपञ्चे हेतुः । यस्याविर्भावः सुषुम्णामा- गत एव । अत एव तस्य व्यक्तस्याप्यव्यक्तत्वं शब्दब्रह्मरूपेणोररीकुर्वते समेऽपि वेदमूलकस- म्प्रदायप्रर्तकाचार्या व्यासजेमिनिप्रभृतयः । पदवाक्यादिरूपाश्च तस्यैव शब्दब्रह्मणोंऽशाः । "पञ्चाशद्वर्णरूपश्च सूक्ष्मो नित्यो निरन्तरः । सर्वतोऽन्तोऽनन्तरूपो बहुरूपः स्वमेदतः" इत्या- दिश्रीमद्वस्वभार्यवाणेः । एवं च शब्दब्रह्मरूपतया प्रादुर्भूतायामाचार्यवाण्यां कालनिर्णयो न कस्य- चिदप्यास्तिकस्स शोभते । यत्तु, शब्दोऽनित्यः, उत्पत्तिविनाशप्रतीतेः । नापि वर्णरूपो नित्यः, उत्पन्नो गकारो विनष्ट गकार इति प्रतीतेः । नच सोऽयं गकार इत्यवाधितप्रत्यभिज्ञावलेन तस्य नित्यत्वं शनीयम् , तदेवौषधमित्यादी साजात्यमादाय प्रत्यभिज्ञायदत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । न चात्र विनिगमका- भावः, उत्पत्तिविनाशप्रतीत्योरेव मानत्वात् । तादृक्प्रतीतिभ्यां बिना प्रत्यभिज्ञानादर्शनात् । अत एवै. तयोः प्रत्यभिज्ञायाध्यत्वं प्रान्तित्वं निरस्तम् । एतयोः प्रत्यभिज्ञावाध्यत्वकल्पनापेक्षया प्रत्यभिज्ञाया एवेतबाध्यत्वकल्पनायां लाघवाच । तस्मादनित्य एव शब्द इति नैयायिकाः पाहुः । तत्र गुरुमतानुयि- यिनः व्योमैकगुणत्वेन, माहाश्च निःस्पर्शदव्यत्वेन नित्यत्वं शब्दमात्रस्यानुमाय सोऽयं गकार इत्य- बाधितप्रत्यभिज्ञान्यथानुपपत्त्या तस्याप्रयोजकत्वं निरस्यन्ति । एवञ्च, तया पूर्वापरकालीनगकारयोरभे- दसिद्धावर्थवलांचेषां नित्यत्वम् । न च गकाराद्युत्पत्तिनाशप्रतीती प्रत्यभिज्ञाया वाधिके, तयोः परम्परया गकारादिव्यजक्रवाच्याद्युत्पत्तिनाशविषयत्वात् । नच प्रतीत्योः साक्षाद्कारादिगतत्वेनैवानुव्यवसाया- चमिति वाच्यम् , तस्य प्रमत्वान् , प्रत्यमिच्या तद्बाधात् । नच गत्वादिजातिगतमेव नित्यत्वं साश्रयसमवायरूपेण परम्परासम्पन्धेन गकारे भासत इति प्रत्यभिज्ञाया एव साक्षात्त्वांशे प्रम- समन्, पति मिनिमम्मानिरहटायापि गारोपनिमिपपरम प्रतीतिद्वपाल अमत्यकल्पनापेक्षया प्रत्यभिज्ञामात्रस्य तथास्यकल्पने लाघवादिति वाच्यम्, अमिन्यञ्जकवावायुत्पत्तिविनाशस्योभय- धादिसम्मतत्वात् , तावनैव निर्वाहे नानावर्णोत्पत्तिनाशकल्पनस्यात्यन्तगुरुत्वेन वैपरीत्यात् , व्यक्ति भेदभन्नत्येन गत्यादी जातित्यस्याशक्यरचनत्याच । नापि प्रत्यभिज्ञया कृतिविपयत्वं शक्य- पचनम् , व्यक्तिप्रत्यभिजानाहिगोशब्द उच्चारित इति प्रतीतेः, द्वौ गोशब्दाविति प्रत्ययामावाचेति शारीरकभाष्येऽपि व्यवस्थापनात् । नच परस्परविरुद्धानां तारत्वमन्दत्वादीनामेका वक्तुमशयय- साचार-तारतर-मन्द-मन्दतरादिरूपविलक्षणप्रतीत्लनुपपचिरिति वाच्यम्, वर्णन्यक्षकध्वनीनां नानान्यान् । तत्तद्गततारत्वादेरेव तदा तदा तत्र भानादुपपत्तेः । वायुज्यसकत्वपझे तु वायुना ·प्रस्तावना । . यथाऽभिज्य॑ज्यते तथा प्रतीयते, घटादिनाऽऽकाशवदिति तेषामेकन्यक्तिगतलेनाझीकारेण निरो- घस्यैवाभावाच्छकाया एवानुदयाच । नव ध्वनिपु तारत्वादिदर्शनाद्वर्णे च द्रव्यत्वपृथ्वीत्वयोरिखतेषां व्याप्यव्यापकमावाभावेन साकार , सारत्वादीनां जातित्वानुपपचिरिति वाच्यम् , तेपामखण्डोपाधि- त्योपगमेनेष्टापत्तेः । नचैवं सति ताराचारतरोऽन्य इति प्रतीतिर्न स्यादिति वाच्यम् , तादृशप्रतीतो मानाभावात् । शिखी विनष्ट इतिवत् तद्विषेशणपुरस्कारेण प्रतीत्युपपत्तेश्च । न च वर्णानां नित्यत्वे, एकसाक्षात्कारकाले अपरसाक्षात्कारापत्तिः सर्वेषां श्रोत्रसमवायस्य तुल्यत्वादिति वाच्यम् , तत्र ताञ्जकविजातीयवायुसंयोगाभावात् तदनापत्तेः, भवन्मतेऽप्युत्पादकत्वेन तस्यावश्यकत्वात् । ने च विजातीयवायुसंयोगत्य कार्यतावच्छेदके फत्वविषयप्रत्यक्षत्वयोर्विनिगमनाविरहेण गौरवात् कत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे तदभावेन लाघवाच्छन्दानित्यत्वमेव ज्याय इति वाच्यम् , विप्रतिपत्नी विनिगमनाविरहस्य दुरित्वात् । विषयतासम्बन्धेन कत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकताया वक्तुं शक्य- स्वाञ्च । न च कत्वादेरखण्डोपाधित्वाङ्गीकारात् , जातीतरधर्मस्य च किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नस्यैवावच्छे- दकत्वनियमादत्रापि किञ्चिद्धर्मविशिष्टस्यैव तस्य कार्यतावच्छेदकताया वक्तव्यत्वात् पुनर्गौरवापात इति वाच्यम्, तादृशनियमे मानाभावात् । प्रामाणिकत्वेऽप्यवच्छेदकगौरवापेक्षया नानाशब्दतदुत्प- विनाशानां शब्दस्य नाशं प्रति विशिष्यहेतुतायाश्च कल्पनासु भूयस्त्वेन शब्दानित्यत्वस्य कदर्य- त्वात् । न च शब्दवृत्तित्वविशिष्टप्रतियोगितया नाश्यं प्रति विपयतया श्रावणत्वेन नाशकत्वमिति ध्वनिनाशसले कृप्तानुगतनाश्यनाशकभावादेव वर्णस्यापि नाशोपपत्तेन हेतुतान्तरकल्पनगौरवमिति याच्यम्, अधूयमाणपन्दे व्यभिचारेणास्य कदर्यत्वात् , ध्वनिनित्यत्वाभ्युपगमेनोक्तनाश्यनाशक- भावे मानाभावाच । यत्तु, शाब्दबोधं प्रति पदज्ञानं कारणम् , पदं च घोत्तरटादिरूपम् । तच्च स्वाधिकरणघंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणले सति स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वरूपाव्यवहितो- तरत्वघटितमिति वर्णनित्यत्वपक्षे न सम्भवति, सर्वेषामेव क्षणानां वर्णाधिकरणत्वात् , स्वखपूर्वक्ष- पानादाय खाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वेनाव्यवहितोत्तरत्वसामवेशात् । न च भवन्मतेऽपि सर्वेषां क्षणानां स्थपूर्वोत्पन्नघत्वावच्छिन्नयत्किञ्चिद्धाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्यादेत- दसम्भव इति वाच्यम् ; अलन्मते तद्वत्त्वादिना निवेशेन दोपामावादिति, तन्त्र, वर्णनित्यत्वपक्षेऽपि पशानोचरज्ञानविषयत्वं तत्त्वमित्युक्तदोपाभावात् । न चाधिकज्ञानाभावप्रवेशे गौरवमिति वाच्यम् , यथा भवन्नते ततधकित्वेनैव वर्णनिवेशो, न तु पत्यादिना, असम्भवात् ; तथालन्मतेऽपि घज्ञानादीनां ततव्यक्तित्वेनैव निवेशतः साम्येन लायवानपायात् । अतः पुनःपुनरुत्पत्तिनाशादिक- रूपनापेक्षया वर्णनित्यत्वमेव ज्याय इति ! भन्ये तु, वर्गो नित्यो धन्यन्मसन्दत्यात् स्फोटवदि- त्यनुमानं प्रयुञ्जते । वैयाकरणास्तु स्फोटात्यमतिरिकं शब्दनीकृत्य तस्यैव नित्यत्वमाहुः। तदेतदन्ये न क्षमन्ते। ययोक्तमुपवर्षमतानुसारेण शारीररुमाध्ये वर्गेभ्ययार्थप्रतीतेः मम्ममात् स्फोटकसनानायफेति । शावरमाप्येऽपि तया उचितं चैतत् । पर्णस्पोटसले वर्णेनैवार्थपतीतेः, पदादिस्फोटसरे पूर्ववर्गगोचरसंस्कारसहितचरमवर्णोपरम्भन्यायस्फोटकल्पनापेक्षया ताशवणे- ·६ तत्वार्थदीपनियन्धस्य नैवार्थमतीत्यहीकारस्य लघुत्यात् , प्रत्यक्षानुरोधित्वाच । अनेकेपी वर्णानामेकबुद्धिविषयत्वं च पविनसेनादिदृष्टान्तेन तत्रैव व्युत्पादितम् । एवञ्च, क्रमविशेषविशिष्टा वर्णा एव सामस्त्येनैक- बुद्धिविषयाः पदं स्युरिति तत्तत्पदव्ययस्थया पद्धन्यवहारादिना तत्त्पदेभ्यस्तचत्पदावबोध इति च । आचार्यस्तु न स्फोटो दूषितो न वा प्रसाधितः । दशमस्कन्धे गुणप्रकरणे वसुदेवस्तुती "दिशः खं स्फोट आश्रयः" इत्यत्रोक्तस्तेनानुमत एव । अयं च वैयाकरणादिन्नः; वाव्याक त्वेन वर्णाद्यव्यङ्ग्यत्वात् , अस्य शास्त्रस्य कल्पनाशास्त्रत्याभावेन शब्दैकशरणत्वात् , सिद्ध वर्ण- नित्यत्वे इन्द्रियदेवतावत् तस्याप्यादरणौचित्याद्वृत्तिनिरोधे तस्य प्रत्यक्षीभावाचेति । सिद्धान्त त्वेतावान् विशेषः, रूपसृष्टिमध्यपातिनो ध्वनेर्पटादिवञ्चिरकालस्थायित्वात् तस्य वायुनाऽन्यत्र नयनमेव । तच्च प्रस्थानरलाकरे पण्डितपुरन्दरैः श्रीमत्पुरुषोचमचरणैः सूपपादितं व्याख्यातं च मया तस्य किरणावल्याख्यटोकायाम् ; विस्तरमिया तन्नोतितमन्न । वर्णस्य तु कण्ठताल्वादिस्या- नामिपातजन्यो वायुः स्वबलानुसारेण व्यञ्जनं करोति । ततो व्यापकं वर्ण व्यञ्जयन्नेव बहिर्वा- यूदो गच्छति; श्रवणं तु ध्वनिवदेय, तत्र वर्णस्य पुरोदीरितरीत्या नित्यत्वे सिद्धे प्रत्यभिज्ञाया वर्णामिन्यञ्जकानन्तर्यसापेक्षतया तादृशमतीत्याऽऽनन्तर्यानपेक्षित्वेऽपि अभिन्यन्त्रकप्रतीतेः । साम- ग्र्यन्तरेण स्थूलरूपतिरोधानादानन्तर्ये तदपेक्षाभिमानात् । तत्क्षणपज्वालितदीपनाशोत्तरं सोऽयं सर्प इति प्रत्यभिज्ञानवदव्यवहितोचरत्वलक्षणे ध्वंसस्थले तिरोभावपदेनाभिलापः कार्य इति । शेपं स्वनुगुणमेव । प्रकृतमनुसरामः, श्रीमदाचार्यचरणोदितस्य शास्त्रस्य वेमूलकत्वाच्छ्रीमदाचार्यस्य च भगवन्मु- खावतारत्त्वातदुदीरितस्यापि नित्यत्वादिरूपत्वाञ्च, नामसृष्टेः कालादिकारणत्वाभावाञ्चेति न तत्कालनिर्णयः शक्यः । किन्तु, अपेक्षावशादध्ययनाध्यापनादिपु प्रवेशनरीत्या च्युत्पिमुजनबुद्धेर्म- हणधारणशक्ति च निरीक्ष्य कञ्चन ग्रन्थं प्रागेवाध्यापयामः कश्चन च पश्चात् सावित्रामेयादिवेद- भागस्य व्रतानुरूपस्यैवात्र पौर्वापामावाद ; व्युत्पित्सुनामधिकारेणैव तनिर्णयात् । अध्ययनाध्या- पनप्रयुक्तेषु वेद-वेदान-उपाशादि-नमस्तु परम्परया प्रचलित एव । पूर्वफ्राण्डानुपन्धिनो अन्यान् पूर्वकाण्डविचारावसरे, उत्तरकाण्डानुबन्धिनश्चोत्तरकाण्डविचारावसरे पाठयामः । येन शब्दब्रह्मो- पास्तियथाधिकार भवेदिति । स एवहि क्रमो नामलीलायाम् । यथाधिकार नामलीलाविज्ञान सञ्जाते सत्सहेन गुरुकृपया च सरूपासक्तिरिति । अथवा यथाधिकारं सरूपानुरक्तिीमानुरक्तिः, उभयं या। अतो ये केचन अक्षरराशिरूपमेव ग्रन्थमिमं पश्यन्ति, न ते पुष्टिमार्गीया वैदिका वा । प्रागुक्त- विषया मगवद्पत्वेनैव शब्दस वेदरूपस्यापगतेः । अस्ति चात्र परम्परा श्रीसुबोधिन्यादिमन्थाना भगवदूपतयाऽऽचार्यरूपतया या सेवनामिति । समाइते च कालनिर्णयप्रयते, कृतकत्वात् मनुष्य- दोपसम्भावनायां सर्वत्र दोपबुद्धरवतरणाञ्च श्रीमदाचार्यवचसा वेदपुराणादिवत्पूज्यतामङ्गप्रसक्तेध । "पुराणं वेदयत्पूर्वसिद्ध मित्याचार्यचरणोच्या सर्वज्ञानां भरावदवताराणां यान्ति वचांसि, तावन्ति ततदानुन्या पूर्वसिद्धान्येव । अन्यथा आचार्याणां नित्यसावश्यभनापतेः । अथाचार्येप्यपि तत्त- तिव्याख्यानेषु मतमेदोऽनपहरणीय एयेति चेपे ? तवधिकारमेदात्, अवतारकार्यादिवदिति .. " ·प्रस्तावना । 9 . गृहाण । ननु तत्तद्वन्धेषु-"इत्युक्तं प्रार अनुकमन्थे" "इत्यभिधास्ये अमुकव्याख्याने" "इदं व्याख्यायेदं व्याख्यास्यते" इत्यादिप्रकारेण लेखदर्शनात्कारनिर्णयस्त्वनिच्छतोऽप्यापतेदेवेति चेत् , तत्रापेक्षादिवशाद्भगवदवतारादिनित्यत्ववदेव व्यवस्थोचिता । ननु तत्तद्न्याविर्भावकाल एव निर्णेन्यत इति चेत्, तदपि न; आविर्भावतिरोभावयोनित्यत्वात् , तत्राप्यपेक्षाकृततत्तदधिकारा- धिकृतनियमादेव व्यवस्थेति दिक् । ननु तथापि अहिलतया, भगवद्भक्तैः सूरदासादिभिः १५३५ मिते वैक्रमाब्दे श्रीमदाचार्यचर- णानां प्रादुर्भावो जेगीयते यथा, तथा तदुक्तवचसामपि तदनुरोधेन कालनिर्णयो नाशक्यवचन इति चेद्रवीपि : तर्हि घिइमूढ नैतावदपि विजानासि, यत्तेपामेवाचार्यचरणसाक्षात्कारादिसमयः स इति। अन्यथा द्वापरान्ते समुद्भूतस्य "अथ काल उपावृत्ते” इत्यादिभागवतोक्तेभगवत्कालस्यापि तथावा- पीलानित्यत्ववादः, सततं बालभावादिना सेवा, सततं तेषु तेषु नियुञ्जेषु भगवतो तद्भक्तानां च विहरणमित्यादिकं सर्वमपि विरद्धमापयेत । तत्र स्वरूपलीलानित्यताया स्वीकृतत्वादिति चेद- त्रापि नामलीलानित्यताया अपि तथा । ननु सुबोधिन्यां तथा खीक्रियते, किन्तु निबन्धा- टेस्तु केवलप्रमाणरूपतया वादिनिराकरणायैव तदुपयोगाच नाङ्गीक्रियते भगवद्रूपत्वमिति चेद्र्पे, तर्हि श्रीहरिरायचरणोदीरितेषु पञ्चकेषु तवाप्यन्तर्भाव मन्यस्ख । निवन्धस्य श्रीमागवत- रहस्यावबोधनतयैव श्रीमदाचार्यचरणैरमिहितत्वात् , सप्तधार्थस्यैकार्थतयाऽविरोधेन विज्ञाने निवन्धस्याप्यन्यर्हितत्वाच, "निवन्धेऽस्ति चतुष्टयमि"ति निबन्धस्यार्थचतुष्टयरूपत्वाच, शास्त्रार्थ- सर्वनिर्णययोर्भागवतार्थोपकारकत्वाच, “सोद्वारप्रयत्नात्मे"त्यारभ्य "तस्यापि तत्त्वं येने"त्युक्त्वा "अमिश्चकारे"ति श्रीमदाचार्यचरणोदीरितवाक्येभ्य. श्रीकृष्णस्य सर्वोद्धारप्रयत्नात्मसिद्ध्यर्थं भग. वानेव व्यासरूपेण भागवतं जगाद, भागवतमपि 'सपा सुखदायकस्' यथा ससिध्येतदर्थ श्रीम. दमिस्तत्त्वार्थदीपं चकार, 'तच्चापि येन ससिध्येत्' तदर्थ प्रकाशश्चेति । एवंच भगवान्-भाग- वतं-भागवतार्थश्चति सर्वस्यापि भगवद्रूपता कण्ठरवेणाभिहिता श्रीमदाचार्यचरणैः । अत्रेदं तत्त्वम्-आवरणभ), 'अत्राग्मिपदेन वाक्पतिरूपतया सामर्थ्य प्रथमसुबोधिनीरसप्रति अपायोक स्वापरतरप्रयोजनं च सूचित मिति श्रीपुरुषोजमरणा: । युक्त चैतन् “वामा महिर्मुखं क्षेत्र"मित्यादिवचनेभ्यः। नामान्तराणि हित्वा अगिगतावित्यतो निप्पन्नानिशब्दस्योपादानाच्च । तस्माय्यासवदवतरणम् । अत्र योजनाया 'श्रीकृष्णश्रीभागवतयोराविर्भावोऽवतारानवतारदशाभेदेन भक्तोद्धारार्थः, श्रीभागवतार्थयोधनाय तत्त्वार्थदीपाविर्भावस्तत्वार्थदीपार्थबोधाय व्याख्यामन्य इति सर्वपामाविर्भावप्रयोजनमिति लालूभट्टाः । तथा च परम्परया जीवोद्धारोऽस्य फलम् । यथा भग- वता व्यासपादा आज्ञापितासथाऽहमपीत्याज्ञारूपा च सङ्गतिरिति । एवं च भागवतार्थत्वादेव भगवद्पत्वान्नास्य कालनिर्णय आवश्यक. । अथैतिह्ये कृतमतिल्लादेव तदर्थ प्रयत्यते "श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयमि"ति तृतीयप्रमाणपरिगणितत्वादेतिझस्येति चेत्, भावनिप्पन्न प्रमाणशब्दमादाय भगवत इव 1 श्रीमदाचार्यचरण । - ·तत्वार्थदीपनियन्यस्य तस्यापि दविधलीलारूपस्य समर्थितत्यात्ततीयसुबोधिन्या श्रीमदाचार्यचरणैः श्रीमत्पण्डित- पुरन्दरैः, पुरुषोत्तमचरणैश्च प्रस्थानरत्नाकरेऽपति दिक् । अथ प्रमेयरूपतामापधैतिखेन तथा साधयितुं प्रवृत्तिश्चेच्छृणु, प्रमेयस्य भगवद्पतया श्रुत्यैव तदयरोघे तृतीयप्रमाणस्याकिञ्चि- स्करत्वात् । ऐतियेन शाब्दस्सावाधाचेति । तथा हि-"आचार्यवान् पुरुषो वेद", "माचार्या- देवाधीता विद्या सापिष्ठ प्रापयति", "यस्स देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कधित्ता द्याः प्रकाशन्ते महात्मभिः", "आचार्य मा विजानीयानावमन्येत कर्हिचित्, न मर्त्यबुद्ध्या सूयेत सर्वदेवमयो गुरु:", "आचार्यों भगवान् विष्णुः", "मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षा- स्परशियो गुरुः" "विद्यावतारसंसिद्ध्यै स्वीकृतानेकविग्रहे"त्यादिभिः परःगतैः श्रुतिभागवताग- मादिवचनैः, श्रुतिरहस्येऽपि आचार्यस्य साक्षाद्भगवद्रूपत्व सिद्ध, श्रीमदाचार्यचरणध प्रतिपदं स्वावतारप्रयोजनमगवदाज्ञाश्रुतिमूलकत्वाद्यभिहिते, ऐतिधेन तद्वचसा प्रामाण्यनिर्णयस्यानावश्यक- खात् । यदि तब हूणामिजनपरम्पराप्राप्तश्रद्धया प्रामाण्याप्रामाण्यनिर्णये ऐतिद्याश्रयणे मनीपा चेत् ; अनार्योऽयं प्रयासः । यतो हणाभिजनानां सर्वत्रापि परिवर्तनप्रयत्नयतामैतिखमेवावलम्बनम् । तन्मवे श्रुतेरपि प्रामाण्यसतियावलम्बित्वात् , ऐतियन श्रुतिबाधाच । मनुनाऽयं धर्मोऽनेन प्रका- रेणोतो याज्ञवल्क्येन च प्रकारान्तरेगेति मनुसमयानुष्ठितम्य याज्ञवल्क्यसमये परिवर्तनमेवमधु. नाऽपि नूतनम्मृतिप्रणयनेन धर्मः परिवर्तनीय इत्यादि कुत्सितेन प्रयत्नेनानायर्याणामेव पन्थानमनु सरसि । अस्य मतम्सापि समीक्षाऽन्यत्र कृता, बहुमिर्विद्वमिस्तुत्खण्डनं च निपुणतया कृतमेव। आचार्यचरणैरपि स्मृतिप्रामाण्यप्रकरणे स्वमतं प्रतिपादितम् । मयाऽपि सर्वनिर्णयप्रस्तावनाया प्रतिपिपादयिपत्वात् । अथ, भवदुक्तवचनान्यपि परीश्यन्ते-कारागीमांसाद्वयमान्य, प्रकरणानि, मागवतटीका च गृहीता" इति प्रकाशवाक्येन श्रीमदाचार्यचरणमोक्तान्धेषु चरमोऽयं ग्रन्थ इति नु भवताममि. मतम् ? नैसद्विचारचार, तथाहि-"मनोवान्देहैः कृष्णः सेव्यः' इत्यनेन मावस्य, उपास्यस्य, स्मरणस्य, कर्तव्यस च भगवत्कृतनिर्धार स्वयं ज्ञात्या, लोकज्ञापनाथ शास्त्रं कथयन्तो भगव- सूज्यपादा बागधीशाः, शाखार्थादिप्रकरणत्रयकथनं प्रतिजानते, तथैव मीमांसाद्वयमाप्यादिरूपण- मपि । मत्रायमभिसन्धिः-शब्दैकरमाणे सम्प्रदायेऽस्मिन् वेद एव प्रमाणम् । तदर्थश्च, गीता--- पूर्वोतरमीमांसा-श्रीमद्भागवताविरोधेनैवायगन्तव्यः । तत्रापि भगवन्मार्गे श्रीमद्भागवतमेव निणी- यकम् । श्रीमद्भागवतं च भगवत्स्वरूपामिन्नमिति "सर्वोदारप्रयत्नात्मा कृष्णः प्रादुर्वभूवह। तथात्वं येन ससिह्येतदर्थ व्यास उक्तवान्" इत्यादिवाक्चयः सिद्धान्तिम् । श्रीमद्भागवतमेव वेदार्थः । तदेव व्याख्यातुं प्रवृत्ताः श्रीमद्भगवत्पूज्यपादाः श्रीवल्लमाचार्याः । "श्रीभागवतमत्यन्तं सर्वेषां सुखदायकम् । तस्यापि तत्वं येनैव सिध्येदिति विचार्य हि । अग्निश्चकार तत्त्वार्थदीप भागवते महत्" इत्युक्तेः । श्रीमद्भागवतव्यास्याने स्त्रोक्तप्रकारेण प्रवेशाय तत्वार्थदीपनिवन्यः । तत्र पमा अन्यान्तभूननाचार्यादिप्रकरणत्रयमुषकारकं तव ग्रन्थबहिनानि मीमांसाभाप्यद्वयमागव- २. धानरास्तारः श्रीरामाचार्यः । १.गुपदापरवम्।

·प्रस्तावना। तटीकादिव्याख्यानान्यप्युपकारकाण्येवेति । तथा च निखिलेनापि यायेन, श्रीकृष्णस्य सर्वो- द्धारप्रयत्नात्मत्वमेव निगघते, तत्र प्रमाणं च भागवतं सर्वेषां सुखदायकम्-प्रमाण-प्रमेय-सा- धन-फलैरिति, तदेतन्निखिलमपि मयाऽमिना भगवदाज्ञानुरोधिना तत्त्वार्थदीपमुखेन व्याक्रियत इति निगूढाशयः। एवं च मीमांसाद्वितयमाप्येण मागवतार्थावबोध उपक्रियते, स्वोक्तप्रकारेण निखिलार्थावगमे च तत्वदीपनिवन्ध उपकारकः । तथा च क्रमोपनिवन्धने सात्विकल-भगव- दक्तत्व-मुक्त्यधिकारित्व-मवान्तसम्भवत्वादिगुगगरिठेऽधिकारिणि, पुष्टिमार्गावबुबुधिपायां स- झातायां सत्यां प्रपत्तिपूर्वकं गुरुशरणं प्राप्तस्य, उपनयनेन वेदवतान्यनुष्ठाय वेदवेदाङ्गादिपुरःसरं पूर्वोत्तरकाण्डविनारान्तं समधीतसरूलाध्येयकलापस्य, तत्त्वार्थदीपनिरन्धोपदेशः । एवं च प्राथ- मिकत्वं चरमत्वं चास्य ययाधिकारं ययापेक्षं सोपदेष्टुरोरभिमतमेवोररीकरणीयम् । ननु अस्माभि- ॥ध्ययनकमेण नवोपदेशक्रमेण प्रथमत्वं चरमत्वं या निर्णीयते, प्रत्युत्त श्रीवल्लभाचार्याणां ग्रन्थवि- रचनामेणेति चेत् , अज्ञोऽसि; अनार्याणां विल्सन्-एल्फिन्स्टन-प्रभृतीनामविद्यामयमनोनिर्माण- यमालयेषु-विद्यालयेषु, यनितस्य शिक्षितस्य ते मतिमंश एवायम्-अपौरुषेयेषु शास्त्रेषु अध्ययनकम- सेवाहीकारात्, विरचनापनाया अनादरणीयत्वाच । उपनीवस त्रैवर्णिकस्स वेदवतानुष्ठानपूर्वकम- धीयानसैव निर्मलचिठठया अपौरुषेयशास्त्रेषु समादरः, न तु वर्णपरिप्रष्टस्य हूणभापावेशाचाराय- लकुर्वाणस्य त्वादशस्य, नलिकाजलस्य कथनेन भगरसेवोपयोगितां ब्रुवाणस्य च ते । ननु ब्रह्मसम्ब- न्धरणात्सर्वेषां देहजीवगतदोपनिवर्तनश्रवणान्ममापि गदाधरगुलाबदासादिदृष्टान्तानुरोधादुपनय- नादिना विनवाधिकारसिद्धरिति चेत् , तदपि न रमणीयम् वर्णधर्मजातिधर्माद्ययाधात् ,श्रीमत्यमुच- रणैर्गवाक्षादिद्वारा वदभिमतवैष्णवानां दर्शननियमनवर्णनात्, गदाघरगुलावदासयोः साक्षादही- कारादेव दर्शनाव, तयोरपि पक्रियापकत्वापनोदनामावारसाक्षाच्छ्रुत्यादिविचारणायामनहत्वदर्श- नाचेत्यलममरुतविचारणयाऽनया । प्रकृतमनुसरामः, सम्प्रदायानुगवाध्ययनकमः, प्रथमं निरन्धाध्ययनम्, ततः प्रकरणमन्यानाम्, तदनन्तरं विद्वन्मण्डनस, तदनन्तरं माप्यस, तदनन्तरं च भीमोधिन्याः । परममापि शिष्य- बुद्धिरेय कारणम् । यया कधन पोटशप्रन्यानपीत्य निवन्धमध्येति ततो भाप्यं ततश्च वादग्र- न्यान् । परमिदं हि सर्वथा निर्विवादम् , यत् निबन्धमाप्ययोरध्ययनानन्तरमेव मुबोधिनीभवेश इति । एवं च मध्ययनपिपिमा वेदाध्ययनं समाप्य विचारशासगासग्मावनाविपरीतमापना- निशचिपूर्वकं प्रमेयमधिगत्य, प्रकरणः, अान्तरोपकारकैश्च मन्यैः प्रक्रियां चाधिगम्य, साधनफल- योरधिगमाय श्रीभागवतारम्म इति । इदं निम्पिलमपि गुरुपसचिपूर्वकाध्ययनकमेणेव मम्मपति । नतु मार्गोपदेशिकामात्रमानेन कृतार्थतां मन्वानन्य योरोपीयमापावापाण्डित्येन लव्यमालमावि- प्पस । अयममा पुरानन', असं चाधुनिक, इदं मौलिकर, इदं च प्रक्षिपन, इदं यास्वरिफम्, पंच परिवर्तनादमित्यादि तेपामेव शोमते, ये हि प्रत्यात्मिविहेपने भावधियः । सम्पगे- योलमनिपुन मिति एवेत्यादि । निपरमेय पदनमरन्तो भगक्तपूज्यपादाः सीन्दालभाचार्यररणाः सीमागवतन्याहान एस पत..नि.या ·तत्त्वार्थदीपनिबन्धस्य प्रवृत्ताः तस्यैव वैदरहस्वार्थत्वादिति । अयमभिसन्धिः "श्रीभागपतरूपं.च" इत्यत्र चकारेणैव स्फोरितः। भवत्वयं तत्त्वार्थदीपनिबन्धः प्रथमो वा चरगो वा माध्यमिको वा, परमिदं सुनिधि- तमेव, यत्, तदक्यो शहते सुबोधिनीसिद्धान्तावगमो गगनकुमुमसदृश एवेति । लोकवेदातीत- स्वमस्य सम्प्रदायस्य स्वीकुद्धिः अतीत" शब्दस्वारस्यमुज्झित्वा लोकं च क्रोडीकृत्य वैद्रातिक्रम एवादियत इति । तेन वणीश्रमविरोधः, वणिवाचिते पाके ब्राह्मगवंशसमुद्भवस्यापि भोजनम् । विंशतिवर्षवयस्कानामपि कुमारीणामविवाहः, "पुत्रे कृष्णप्रिय रतिः" इत्यन्न "पुत्र बेचलरे रतिः" मास्टरे--डाक्टरे-बारिस्टरे इत्येवमादिन्यवहारः प्रचलति; कृतेऽपि केनचन वर्णाश्रमादि- समर्थने, स च गोस्वामिवंशसमुद्भवो वा स्यात् , पण्डितो वा, तेन पुष्टिमार्गो न ज्ञायत इत्यादयः प्रलापाः प्रकाश्यन्ते वर्तमानपत्रादिपु । अयं हि कलेरेव प्रतापः । ग्रन्थनामधेयं तत्प्रामाण्यं च वस्तुनातु, तत्वार्थदीपनिबन्धोऽयं शुद्धाद्वैतवादमन्दिरे दीप इवोपकरोति, प्रकाशश्च प्रका- शयति प्रमेयजातम् , आवरणभङ्गोऽपि निरावरणं करोति प्रमेयमात्रम् । तेन करवलामलकवत्स रमतत्त्वं प्रादर्शि पूज्यपादैरित्यविवादम् । मनुष्यकृतितया नास्स प्रामाण्यमपि तु भगवद्वार्णितया वेदमूलकतयैवेत्यसकृदबोचाम । भागवतार्थप्रकटनामैवाचार्याक्तारः, यथा भागवतावतारणाय व्यासपादानाम् । तदेव "अग्निश्चकार" "अर्थ तस्य विवेचितुं न हि निभुर्वैश्वानराद्वाक्पतेरन्य- स्तत्र विधाय मानुपतनुं मां व्यासपच्छ्रीपतिः । दत्त्वाज्ञां च कृपावलोकनपटुर्यस्लादतोऽहं मुदा गूढार्थ प्रकटीकरोमि बहुधा व्यासस्य विष्णोः प्रियम्" इत्यादिना प्रकटीकृतम् । भगवदाइयैव' वागधिष्ठाच्या देवतया व्याख्यायते भागवतम् । तदपि व्यासो यथा भगवल्लीला समाधावनुभूय सन्देशवदक्षरशोऽनुवदति, तथैव पूज्यपादा अपि तदर्थमाविर्भावयन्ति श्रुतिसूत्रादिसमुपहणेन । अतो वेदादिपमाणवदक्षरमात्रमपि नान्यथा श्रीमदाचार्यचरणोनिषु । भागवते परमतभाषाया लोकि कभापायाश्च प्रसवशेनोक्तिस्तथैव भगवत्पूज्यपादानामुक्तिषु परमनिरासादिकं सिद्धान्त- स्फोरणायान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानादिनिरसनायैवेति च प्रथमस्कन्ध सुबोधिनीभाप्यादिपरिशीलनपटी- यसां विपश्चिदपश्चिमानां नास्ति तिरोहितम् । अतोऽनादिसिद्धानां वेदानागिव प्रामाण्यं भगत्पू- ज्यपादानामुक्तीनामपि, भगवन्मार्गनिष्ठानां वैष्णवानामस्माकम् । तत्रापि यथा तापाच्छेदान्निक- पाञ्च यथा सुवर्ण परीक्ष्यते, तथैव श्रीमदाचार्य चरणोक्तानां वाक्यानां वेदमूलकल्यावयासजैमि- न्यादिग्दर्शितेनैव पधा वेदार्थविचारकत्वाद्वेदार्थरूपश्रीमद्भागरतानुवादकत्याच प्रामाण्य लेश. तोऽपि न तिरोहितम् । शास्त्रार्थों गीतार्थः सन्ति चात्र तत्वार्थदीपनिवन्थे (१) शास्त्रार्थः, (२) सर्वनिर्णयः, (३) मागयतार्थश्चेति श्रीणि प्रकरणानि । शास्त्रार्थ एव गीतार्थः । यक्ष्यते चात्रैव शास्त्रार्थप्रकरणस्य गीतार्थेन सम• न्वयः । यद्यपि मागवतार्थप्रकरणमिव मानुपूर्व विचारो गीतायाः, तमकरणविचारो वा, शाला: धमकरणे ग दृश्यते, तमापि गीतास पतया तदर्थस्तु विचारित एव । गीतोकानां प्रमेयानां ·प्रस्तावना। प्रायः सर्वेषामेव विचारः सामञ्जस्येन सामस्त्येन च शास्त्रार्थप्रकरणे वर्तत एवेति । किञ्च, "एक शास्त्रं देवकीपुत्रगीतम्", "इत्याकलय्य सततं शास्त्रार्थः सर्वनिर्णयः । श्रीभागवतरूपं च त्रयं वच्मि यथाक्रमम्" इति वाक्यद्वयेनात्र शास्त्रार्थशब्देन गीतार्थस्यैवोक्तल्यात् । अत्र "एक शाखें देवकीपुत्रगीतम्" इति वायोक्तशास्त्रशब्देनैव शालार्थों गीतार्थ इत्यभिहितम् । वस्तुतस्तु शास्त्रशब्दः शाव्दप्रमाणयोधक एव । अनधिगतार्थगन्तृतया शाब्दस्य प्रमाणस्य शास्त्रशब्देनामि- धानात् । यत्तु "यच्छास्ति यः शरिपूनशेषान् सन्त्रायते दुर्गतितो भवाचे"ति शास्त्रशब्दनिरुत्त्या शासनात्राणगुणाच शासनत्वशक्ततावच्छेदकतया प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपप्रभुसम्मितवचनरूपत्वमेन शास्त्र- स्वमिति नागार्जुनोक्तलक्षणमिदं तन्मतेऽव्याप्तमितरमते चातिव्याप्तम् , तन्मते वैधाध्ययनामावाद- ध्ययनेन पुण्यप्रात्यभावादितरमते च तत्सत्त्वात् , तथापि नैतदस्ति विशेषतोऽर्थतो विरुद्धमा- चार्यमतात् । तथा चाहुर्भट्टपादाः- "प्रवृत्तिर्वा निवृत्ति नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ।" इति (श्लो. वा.) "चोदना चोपदेशश्च शास्त्रमेवेत्युदाहृतम्" इति च (श्लो. वा.) एवं च प्रवृत्तिनिवृत्तिविधायकं तदुपदेशकं च शास्त्रमेव । अथवा शाब्दज्ञानविषयत्वं शास्त्र- लक्षणम् । अत एव "शास्त्रं शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे विज्ञानम्" इति पुराविदां वाच । तथाच पूर्वकाण्डे प्रवृचिनिवृत्ती योध्येते, उत्तरकाण्डे च सर्वदु खनिवृत्तिपूर्वकं परमानन्दावातिर पदिश्यते । शास्तीति राजाजावतदतिकमेऽपराधः । इह श्रीकृष्णाख्यपरमतत्त्वविज्ञाने गीताशास्त्रं प्रमागम् । गीतार्थः शास्त्रार्थः । यद्यपि शास्त्रार्थप्रकरणेन गीतां व्याख्यातुं न प्रवर्तन्ते श्रीमदा- चार्यचरणा , तथापि गीतोदितानां प्रायः सर्वेषामपि विपयाणा सत्-चित्-अन्तर्यामीति विभाग गत्रयेण आन्तरप्रकरणत्रयेण सर्वोऽपि गीतार्थः शास्त्रार्थप्रकरणे सहीत एव । अत्र शास्त्रार्थ- प्रकरणे गीतोक्ता विपयास्त्विमे- विषयः १ जडस्वरूपप्रतिपादनम् २ मविद्यास्वरूपम् ३ व्यापकमपि प्रा सविषेशम् ४ जडजोपयोर्विस्फुलिङ्गन्यायेन ब्रह्मांशता ५ जडजीचान्तर्यामिणः ६ विद्याऽविद्ययोर्मायापतित्वेऽपि भगवच्छत्तिता ७ अयिद्यायाः पञ्च पर्याणि, जीयामुक्तस्वरूपं च ८ ब्रममावालयः ९प्रभावमशारः १. नानाविषयष्टिममायः ११ मापार 1 लोका " २४ २५ ૨૮ S ·१२ तत्त्वार्थदीपनिबन्धस्य १२ वियदादिरधिप्रकार १३ भगवद्भजनसिख्यर्थ तत्त्वमस्यादिवाफ्यानि ४१ १४ भक्तिलक्षणम् १५ भगवत्स्वरूपप्रतिपादन, तत्रैव श्रुतीनां समन्वयश्च ४३ १६ पञ्चपी विद्या १७ सामान्यतो भक्तिनिरूपणम् १८ ब्रह्मानन्दप्रविष्टानां फलम् १९ जीवस्वरूपम् २० अणुरपि जीवो व्यापकः २१ प्रकाश यम् २२ आभासप्रतिविम्यवादखण्डनम् २३ मतान्तरनिरासः २४ तत्वमसीत्यादिवाक्यस्वारस्यम् २५ विद्याप्राप्तिप्रकारः २६ जीयस्य कार्य सर्वज्ञता ६४ २७ ब्रह्मस्वरूपनिर्णयः २८ सजातीयविजातीयस्वगतभेदयर्जितं ब्रह्मस्वरूपम् २९ प्रौय जगतः समवायिकारणम् ३० अवताररूपेणाविर्भावतिरोभायौ ३१ व्योमवद्रह्म ३२ वैषम्यनेण्यपरिहार ३३ मतान्तरपरिहारः ३४ साध्यमतम् ९३ ३५ प्रेम्णा भगवद्भजनम् एवमसिन् शास्त्रार्थप्रकरणे प्रायः सर्वेषामपि गीतोक्तविवेच्यविषयाणां भवति समावेशः। सायोक्ततत्त्वानां रक्षणादिपुरःसरं विवेचना चेति, योगः, अक्षरम् , कालः, कर्म, समावः, इत्यादीनि तनान्तरेण सम्बद्धानीति, तेषां विचारः सर्वनिर्णयप्रकरणे। यद्यपि गीतार्थ एव शास्त्रार्थः, तथाप्ययं स्वतन्त्र एव निबन्धः । नतु व्याख्यानन्या; अतः शासार्थप्रकरणे प्रतिपादितः सिद्धान्तः वेदवाक्यैः, रामायणैः, पञ्चरात्रैः, अन्यैश्च शासवचनैरेव निर्णीतः । तथाचोक्कं शास्वार्थप्रकरणसमाप्ती- :"अर्थोऽयमेव निखिलैरपि वेदवाक्यै रामायणैः सहितभारतपञ्चरात्रैः, अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सहतत्त्वस्वनिर्गीयते सहृदय हरिणा सदैव" । ७८ , ·प्रस्तावना। १३ स एवं च शास्त्रार्थ गीतार्थस्फोरणादेव शास्त्रार्थ एव गीतार्थः; वथापि, रामायणभारतपाञ्चरात्रा दिना निर्णीतार्थत्वादेवेदं न गीतार्थप्रकरणमपि तु शास्त्रार्थप्रकरणम् । अथवा भागवतार्थप्रकटनाय तत्वदीपाविर्भावः, अतो भागवतमेव शास्त्रमिति । तस्य च येन विचारपरिकरेण निणांतोऽर्थः,, एव प्रधानतया यस्मिन् प्रकरणे, तदेव शास्त्रार्थप्रकरणमित्यवगन्तव्यम् । अत्रेदमवधेयम्-गीतार्थ- च्याजेन वेदरामायणभारतपञ्चरात्रशाखाण्यन्यानि साधकबाधकतयोपलभ्यमानानि ‘शास्त्रवचांसि तत्त्वसूत्रैः--तत्त्वसूत्रानुसारेण विचारेण-निर्णीयते शास्त्रार्थ प्रकरण इति । एवं च निखिलस्यापि शास्त्रस्यार्थः शास्त्रार्थप्रकरणे सहीतः, अतः शास्त्रार्थप्रकरणमिति युक्तिसनतमेव प्रकरणाभिषा- नम् । अतः सर्वाप्यपि सच्छाखाणि निवन्धनानेन निर्णीयन्ते । तदेतत्सर्वनिर्णये स्फुटमेव । प्रमाण-प्रमेयनिर्णयः भगवतः श्रीकृष्णस प्रमाणवरमाश्रित्य शास्त्रार्थो निर्णीतः, प्रमेयबलमाश्रित्य सर्वनिर्णयप्रकरणं विरचितमिति खमुखनलिनेनैव प्राहुः श्रीमदाचार्यचरणाः।प्रमाणप्रमेयशब्दो शास्त्रीयो विशिष्टमे- वार्य बोधयतः।ममाणशब्दःप्रमायाः-ज्ञानस्य-करणता,प्रमेयशब्दश्य प्रमाणसिद्धमर्थ च द्योतयतः। यत्तुः केचन निर्बन्धद्योतकतया प्रमाणशब्दमनिर्बन्धद्योतकतया च प्रमेयशब्दमुपयुञ्जन्ति, अनि- बन्यत्वमेव प्रमेयत्वमिति सम्प्रदायेऽस्मिन् परिभापन्ते च, तत्सम्प्रदायस्वारसाज्ञानविजृम्मितमेव । प्रमाणरुपश्च भगवान् मावल्युत्पन्न प्रमाणशब्देन दशविषलीलाविशिष्टः, करणव्युत्पन्नेन लीलापरि- फररुपतयेति ज्ञेयम् । एवमेव प्रमेयमपि तादृगेवेति न तिरोहितं प्रमेयरलाकर-भजन-मारुतशक्ति भाष्य-सुबोधिनीविदाम्। कानिचनेतस्ततो विप्रकीर्णानि वचनामृतानि-शास्त्रपाक्यानि वा समय महदिति-पदवाच्यैः, "उद्भिदा यजेत पशुकामः' इत्यत्र "वृक्ष करीने होम (यजन) करे" इत्या- दिप्रकारेण स्वस्य अध्युत्पन्नत्वं प्रदर्शयता चामोदामना प्रमाण-प्रमेयादिशास्त्रीयानां पदानां निरू- क्तिर्न ज्ञायतेत्यत्र नाश्वर्यावसरः। परमेतदमायमेव सद्भिः, यतः स्वरूपसेवायामनार्याचारभूपामापादि- संसर्गेणाशुचित्वमेवमेव शासविचाररूपनामसेवायामपि "नायज्ञियां वाचं वदेत्" "म्लेच्छो ह वै यदपशब्दः" इत्यादिश्रुतियाक्येन महामाप्यकारवाक्येन च प्रत्यवायदर्शनादशुचित्वमेव । अतो नित्याशौचिनां वाक्येचनादर एवेति शम् । प्रकृते, प्रमाणं नाम शास्त्रम्, प्रमेयं च शास्त्रबोधितं तत्त्वमिति शुद्धाद्वैतसिद्धान्ते सर्वथाऽविरुद्ध एवार्थः । परमत्रायं विशेषसपान्तरात्-प्रमाणममेय- पादावुमावपि भगवत्स्वरूपावरोधकाविति । भावव्युत्पत्त्या प्रमितिरेप प्रमाणमित्यर्यो यदा गृह्यते तदा ममितिरूपा सम्बिदा चितिशकिर्या भगवत्स्वरूपं दशविघलीलाविशिष्टं शान्दमर्यादया। मदायमों मापस्तदा "साक्षात्कारि प्रमाणम्" इति लक्षणेन साक्षात्कारित्वरूपो मगवान् प्रमाणपद- शकतावच्छेदकतया गृपते । साशप्रमाणवन्या हानोपादानापेक्षादिबुदिखत्मलम् । एवमेव ममेयान्दो भगवत्सामर्थ्ययोधक इति सईपः । यिस्तरस्तु प्रसानरमाकरे मकवकिरणावल्या मरन्यः । दाप्यमे मसमोरितो विचार मामाप्यनिर्णये भविष्यतीति । एवमेव ममेयविवेचन "भमे हरिरेकम्" इत्यादिवाक्यस्तारसे सर्वनिर्णये मथैव यक्ष्यते । तसादीपनिरन्धसतापानेव मागो वैभवरादर्तव्यः, अन्यस्तु फेरलं यादिनिप्रदाः, अतो नस माग: मामताहतीति व्याल्यानेषु (लेकरसहयात्पु न तु अन्यप्रन्यिविवेचन पेपु) ·तत्त्वार्थदीपनियन्यस्य वदन्तः, कृत्या च तथैवाचरन्तः केचन मान्या धन्या इत्याधुपापिभाजो विचरन्ति सम्प्रदाये- ऽप्यस्मिन् । ते हि दयानन्दादिमतेषु यथा वेदप्रामाण्यं स्वीकृत्यापि वेदोदितं न मन्यन्ते, तथैव श्रीमदाचरणानामुपदेशं मत्वाऽपि तसिद्धान्तान् बानतोऽज्ञानतो वा (ज्ञात्वापि पाश्चात्यशिक्षाव- शात , अज्ञात्वा तु शास्त्रमर्मज्ञानाक्षमत्वात् ) तिरस्कुर्वन्ति । पक्षपातरहितेन चेतसा विचार्यते चेत्, निवन्धे प्रतिपादितस्य भगवन्मार्गस्याधिकारी भगवदनुगृहीतात्पुष्टिमार्गीयान्महामाग्यवतो वैष्णवादतिरिक्तो नास्त्येवेति तत्र कथं लेशतो ग्राह्यत्वं लेशतश्चाग्राह्यत्वम् ? , वस्तुतस्तु सर्वोऽपि नियन्धो भगवदाज्ञादिवदेव, वेदादिवदेव, प्रमाणमिति तत्र ग्राह्यांशत्वामाह्यांशत्वादिविवेचनमासुर- भावपरिचायकमेव आचार्यवाक्याश्रद्धादिहेतोः । परमत्र पक्षपातदन्दशूकदष्टमतिरेवाक्षिसत्त्वेऽपि न पश्यतीत्यदोषः । यश्च वस्तुतत्त्वं न पश्यति तस्य सञ्जाते ब्रह्मसम्बन्धे दुःसङ्गादिप्रतिबन्धक तया बाहिर्मुल्यं केन वायेंत ? अथवा भगवदिच्छैव प्रतिबन्धिका । अन्यथा दिवानिशं सुबो- घिनीविचारमनानामाचार्यवाणी विनाऽन्यवाणीतः सुदूर स्थितवतामपि महामहामान्यानां. निम- धोक्तवर्णाश्रमादिव्यस्यादिषु हेयत्वबुद्धिोंदेयादेव । वस्तुतत्त्वमिदं सर्वनिर्णये स्मृतिप्रकरणे भक्तिप्रकरणे च विस्तरशो वक्ष्यत एव । एतर्हि यदव मया उचितमनुचित वोक्तं वक्ष्यते । तदेतन्निखिलमपि परीक्ष्य प्रारम्--- तापाच्छेदाच निकयात्सुवर्णमिव पण्डितैः । परीक्ष्य मद्वचो ग्राह्य स्वबुया न तु गौरवात् ।। इति साञ्जलिपन्धं सनिर्बन्धं च प्रार्यन्ते विवेकशालिनः पण्डिताः, यतो विजयन्ते श्रीमदा- चार्यचरणवाचः, "विद्वद्भिः सर्वथा श्राव्यं ते हि सन्मार्गरक्षका" इति । अनुवन्धचतुष्टयम् प्रकृतमनुसरामः--नमो भगवत इति मङ्गलेन सविशेषनिर्विशेषलक्षणं रसात्मकं श्रीकृष्णव. रूपं श्रीमागवतात्मकं प्रतिपाद्य प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यनुकूलमनुबन्धचतुष्टयं च वैयासदर्शनाविरोधेन प्रदर्शि- तमेव तथा हि-नमो योगेनं जाताया भगवत इति चतुर्थीः स्वाहायोगेन जाताया. अमय इत्यादि चतुर्थ्या इवोपपदविभक्तित्वेऽपि अमय इदं न ममेत्यादित्यागानुरोधेन यथा तत्र तादर्यमर्थ आदि- यते, तथा च, "भत्त्या लभ्यस्त्वनन्यया", "यमेवैष घृणुते तेन लभ्यः" इत्यादिवाक्यानुरोधेन तादर्थ्यमों प्राधः । तेन भगवतः फलत्वबोधनात्प्रयोजनमुक्तम् । तेन तत्प्राप्तीच्छु: "सात्त्विका भगवद्भक्ता" इत्यादि-वक्ष्यमाणलक्षणलक्षितोऽधिकारीत्यपि लभ्यत एव । भगवतीत्यादिना (प्रकाश) नमनकृतेः सिद्धान्तत्वप्रतिपादनात्फलरूपः साधनरूपश्च भगवत्तद्गतयात्मा विषयः सिद्धः। एतेन प्रतिपाद्यमतिपादकमायः सम्बन्धोऽपि सिध्यति । एतत्सर्वमपि मूले टीकासु च सुस्पष्टमेव । वैयासदर्शनानुरोधेन वेदात्मा श्रीकृष्णः प्रमाणरूपः, परमकाष्ठापन्नो रसात्मकः श्रीकृष्ण एवं प्रमे यम् , तच्चरणगमनमेव प्रपरिरूपं.साधनम् , फलामा रसरूपः श्रीकृष्ण एव फलमिति । तथा च श्रीकृष्णस्यैव प्रमाणप्रमेयसाधनफलरूपस्वस्फोरणाच्छुद्धाद्वैतसिद्धान्तः श्रीमदाचार्यचरणैः प्रदर्शितः ।

·प्रसावना। १५ -प्रामाण्यविचार: अत्र प्रमाणं शब्द एव न तु प्रत्यक्षादीनि । ननु अलौकिकस्यापि रसात्मकस्य श्रीकृष्णस्य भवदभिमतसिद्धान्तानुरोधेन सानुभवे प्रत्यक्षं भवत्येवेति कथं प्रत्याक्षादीनामावरणभङ्गे आन्तत्वं प्रतिपाद्य शब्बैकप्रमाणगम्यत्वं प्रतिपाद्यत इति चेत् , न; भक्तानुभवस्य प्रमेयकक्षारूढत्वात् , लौकिकपत्यशाविषयत्वेन तस्य सर्ववादिसग्मत्तत्वाच । ननु प्रमाणविवेचनात्पूर्व प्रमाणलक्षणनि- र्णय आवश्यक इति चेत्, अनधिगतार्थगन्तृत्वमेव प्रमाणत्वमिति गृहाण । अथवा प्रमितिः प्रमाणमिति भावव्युत्पत्त्येति पूर्वमेवायोचाम । प्रमाता येनार्थ प्रमिणोति तत् प्रमाणमिति नैया- यिकलक्षणमपि नास्ति विरुद्ध करणव्युत्पत्त्या । तदेव भगवता गोतमेन महर्पिणा सूत्रितं "तद्वति तत्पकारत्वरूपप्रकर्षविशिष्टज्ञानकरणत्वमिति । परमत्रेदं रहस्यम्-गोतमोक्तं लक्षणमिदं निरवयवे निर्विशेपे केवले आनन्दमात्रकरपादादिमति श्रीकृष्णाख्ये प्रमये न समन्वेति, यतः, आनन्दा- कारस्य प्रकारता-विशेप्यताशून्यतया निर्विशेषत्वपरतया शुद्धाद्वैतब्रह्मवादे प्रतिपादनम् , करण- व्युत्पन्नप्रमाणपदप्रतिपचावपि तत्करणस्य देवतारूपत्वादलौकिकत्वमनाकारतयाऽऽनन्दाकारत्वमेव । न्यायमते च तथाऽभावादिति निपुणमेतत्प्रपञ्चितं पण्डितपुरन्दरैः श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणैः । मयापीह वक्ष्यते मतान्तरोपन्यासोत्तरम् । तथा च प्रमाणाधीना प्रवृत्तिः, लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तु- सिद्धिरित्यादिन्यायेन तत्त्वार्थदीपनिबोधोक्तशास्त्रार्थसमालोचनात्प्राक् प्रमाणलक्षणपरीक्षणमेवाव- श्यकम् । वयं तु प्रमाणलक्षणं "अबाधितज्ञानम्" "बाघयोग्यव्यतिरिक्तज्ञानं" वा प्रमाणमिति भावव्युत्पत्त्या, "अबाधितज्ञानजनकत्वम्", "बाघयोम्यव्यतिरिक्तज्ञानजनकत्वं' का प्रमाणमिति च करणव्युत्पत्त्या ब्रूमः । श्रद्दधामो वयं, यत् , नास्तिक्यनिरसनपूर्वकं सामन्यायवैशेपिकादीनां स्वप्रतिपाद्यप्रमेयप्रदर्शनपुरःसरं परमार्थतो वेदान्तवाक्यविचारपर्यवसायित्वमेवेति, अन्यथा शिष्टा- माह्यत्वमेव प्रसज्जेत । तेन बृहदारण्यकमोक्तनिःश्वसितश्रुतौ न्यायवैशेषिकयोः कण्ठरवेण सीकारो दुप्परिहरणीयः । कणादादीनामापत्वं चापि । तेन सर्वेषामपि शास्त्राणां धर्म-ब्रह्मविचारोपकार- कत्वमेति विभावनीयम् । एवं च प्रमाणलक्षणविचारेऽपि तद्विचार आक्षिप्यते मया । तथा चेत्यं प्रमाणलक्षणानि- अत्र सौगताः-सम्यक्ज्ञानं प्रमाणम् । ज्ञाने सम्यक्ता चाविसम्बादकता । तथा च न्याय- पिन्दुटीकायां धर्मोत्तराचार्येणोक्तम्-'अविसम्वादकं ज्ञानं सम्यक्ज्ञानम्' इति । ( न्या, बि. ३) अविसम्बादकता चार्थमापकता । यत् ज्ञानं प्रदर्शितमर्थ मापयति तदविसवादकम् । उच्यते च लोके पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन् पुरुषोऽविसम्पादक इति । यस्तु मरीचिकादौ जलप्रमः सन प्रदर्शितमर्थ प्रापयति । जलादिप्रत्यक्षं तु प्रापयति प्रदर्शितमर्थम् । ननु कथं पापयति ज्ञानमर्थम् । उच्यते । प्रपर्तयत् प्रापयति । ज्ञानं हि प्रदर्शयदर्थ प्रदर्शितेऽर्थे प्रवर्तयति पुरुषम् । प्रवृत्तश्च प्रामोति समर्थम् । नन्दनियतमेतत् प्रदर्शितमर्थ प्रापयतीति, प्रवृचिर्हि न प्रमाणतमा, अपितु पुरुषता, तदृष्टेऽप्यर्थे न प्रवर्तेतापि, प्रवृत्तोऽप्यन्तरायोपहतेरर्थस्यैव वा अपायान प्रामोत्यर्थम् । १ सौगताईतयोभणमीमासा विद्वद्वराणा एम्वार-श्रीकृष्णमाचार्याणां पुस्तकातेति तेषामहमपमः ।

·सस्वार्थदीपनिबन्धस्य तदर्थपापकत्वमव्याप्तम् । नैतत् । अर्थप्रापकत्वमर्थप्रापणशक्तिमत्त्वलक्षणमेवान विवक्षितम् । न त्वर्थप्राप्त्युपधायकत्वलक्षणम् । आह च कमलशीलतत्त्वसम्हटीकायाम्-'अविसम्बादित्वं चार्थक्रि- यासमर्थार्थप्रापणशक्तिमत्त्वम् , नतु प्रापणमेवेति।साच शक्त्तित्मदर्शकतैव । प्रदर्शिते चार्षक्रि- यासमथेऽर्थे पुरुषश्चेत्प्रवर्तेत अन्तरायैर्वा नोपहन्येत प्रामोत्येत्र प्रदर्शितमर्थम् । यदि पुरुषः स्वयम- निच्छन् न प्रवर्तेत, प्रवृत्ती वा उपहन्येतान्तरायैः, कः प्रमाणस्थायगुणः ? प्रमाणकार्य तु परिनि: प्पनभेव । येन अर्थक्रियासमर्थोऽर्थःप्रकाशितः आह च धर्मोचराचार्य:-'अधिगते चार्थे प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितश्चार्थः, तथाच सत्याधिगमात् , समाप्तः प्रमाणव्यापारः' इति । (न्या. वि.३) ननु कामलोपहतनयनः शङ्ख पीतं पश्यन् प्रवृत्तः प्रामोत्येवार्थ शङ्खम् । तदर्थप्रापकत्वलक्षण- मविसम्बादित्वं प्रमाणलक्षणं पीतशवादिनमेऽतिप्रसक्तम् । नैतत् । श्वेतस्तु प्रातः, दृष्टस्तु पीतः, प्रापणयोग्यत्ता चार्थप्रकाशकतया प्रोक्ता, न सन्यार्थावभासोऽन्यार्थप्रापणे योग्यः । नतु पीतो वर्णोऽन्यः श्वेतो वर्णश्चान्यः शसस्तु संस्थानलक्षणः स एव । तदर्थदर्शकतालक्षणमर्थपापणयो- ग्यत्वभस्त्येव तत्रापि । नैतत् । नहि वर्णादन्यः संस्थानविशेपः शलो नाम । ननु अध्ययसिता. दन्य एवं श्वेतः शमः अथाप्यक्रियासमर्थार्थमापकत्वमस्त्येव तत्र । किं ततः । यथाप्रतिभास यथाऽध्यवसायं याऽविसम्वादकस्यैव ज्ञानस्य प्रामाण्यम् । अवमासोऽध्यवसायो वा पीतस्यैव । उकं च कमलशीलेन तत्त्वसङ्ग्रहपञ्जिकायाम् 'प्रामाण्यं हि मवत् द्वाभ्यामाकाराभ्यां भवति, यथा- प्रतिमासमविसम्वादात् , यथाध्यवसायं वा, तत्रेह न यथाप्रतिभासमविसम्वादः, पीतस्य प्रतिमास- नात्, तस्य यथाभूतस्याप्राप्लेः, नापि यथाध्यवसायमविसम्वादः, पीतस्यैव विशिष्टार्थक्रियाकारित्वे. नाध्यवसायात्, नच तद्रपार्थक्रियाप्राप्तिरति, नचानध्ययसितार्थाविसम्वादेनापि प्रामाण्यम् , अति- प्रसाक्षात् । केशादिज्ञानेऽप्यनध्यवसितालोकादिप्राप्तेः' इति । (तत्त्व. प. ३९५) तत्त्वसङ्ग्रहे चेदमुक्तम्-'न वर्णव्यतिरिक्तं च संस्थानमुपपद्यते । भासमानस्य वर्णस न च सम्वाद इप्यते' इति (तत्व. प. ३९५)। केचितु-पीतः शङ्ख इति अमोऽपि प्रमाणमेव, अविसम्बादात्, अत एवाचार्यदिनागः प्रत्यक्ष कल्पनापोटमित्येवाह, नाप्रान्तमित्यपि, इत्याहुः । तदिदमाचार्यहार्दानभिज्ञताविलसितम् । तथाहि-यद्यपि कल्पनापोदमित्येतावदेवाहाचार्यः, अयापि प्रमाणविशेषः प्रकृन्त इति अत्रिसम्बा- दीति तु प्राप्तमेव । अत एव केशोण्ड्कादिनमव्यावृत्तिः । पीतशङ्खमस्तु यथाऽध्यवसायं न मापयतीति नाविसम्वादकः । एवं तस्य प्रमाणताव्यावृत्तेः पृथगनान्तग्रहणं न कृतम् । पैस्तु- अप्रान्तमहणं क्रियते तैस्तु तदेव मानसामान्यलक्षणानुगतमविसम्यादित्वं ज्ञाप्यते । याप्याचार्यदिड्रागो नामान्तपदमग्रहीत् । परविप्रतिपन्नांशे दत्तदृष्टिविशेषतः ॥ तावता पीतादिनमे प्रत्यक्षता यदि । मता लेनेति फरयेत प्रमे सर्वत्र करप्यताम् ॥

·। प्रस्तावना। १७ - , । -- प्रामाण्यं दूरतोऽपास्तं विसम्वादितयेति चेत् । पीतशङ्खममेऽप्येप विचारः प्रविधीयताम् ।। सयूथ्यानामिह प्रान्ति धर्मकीर्तिः प्रतिक्षिपन् । व्यक्तमम्रान्तमित्याह न भावो मिद्यतेऽनयोः । यद्धान्तं तद्विसम्वादि विपर्यस्तावभासनात् । पीतशङ्खनमे तस्मात्प्रामाण्यं न प्रसज्यते ।। आचार्यहार्दानभिज्ञतामेषा शान्तरक्षितः सूचयति-'यद्याकारमनादृत्य प्रामाण्यं च प्रकल्प्यते । अर्थक्रियाऽविसम्बादात्तपो यर्थनिश्चयः ।। इत्यादि गदितं सर्व कथं ने व्याहवं भवेत् । वासना- पाकहेतूत्यस्तमात्सम्बादसम्भवः । इति । (तत्त्व. प. ३९५) व्याख्यातं च कमलशीलेन 'न हार्थक्रियाऽविसम्बादित्वमात्रेणाकारमनपेक्ष्य प्रामाण्यं कल्पनीयम् , विषयाकारस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । +++ यथा यथावर्थस्साफारः शुभ्रादित्वेन सन्निविशते तद्रपः स विषयः प्रमीयते इत्यादिक- माचाीयवचन विरुध्यते इति दर्शयति' इति । (तत्त्व. स. ३९५) नन्वन्यदेवावभास्पते अन्यदेव प्राप्यते, क्षणिकत्वात् सर्वेषाम् । सत्यम् । अथापि सन्तान- क्यात् नानुपपत्तिः । उक्त चे न्यायबिन्दुटीकायाम्-'विभेदाध्यवसायाच सन्तानगतमैकत्वं द्रष्ट- व्यम्' इति । इदं च बोध्यम्-सरूपेषु (एकार्थेषु ) ज्ञानेषु प्रथमज्ञानस्यैव प्रामाण्यम् नोत्तरोत्तरज्ञानानाम् । मन्वर्थक्रियासमर्थार्थप्रदर्शकत्वं प्रथमस्यैयोत्तरस्याप्यविशिष्टम् । सत्यम् । तथाऽपि नापूर्वोऽर्थः प्रेदयतेऽनेन, प्रदर्शित एव तु मदीते, तदनुपकारकं प्रेक्षावत- प्रवृत्तौ द्वितीयादिज्ञानम् । उक्तं च धर्मोचराचार्येण 'अत एवानपिगतविपयं प्रमाणम् , येनैव हि जानेन प्रथममधिगतोऽर्थः, तेनैव प्रवर्तितः पुरुषः मापितवार्थः, तत्रैवार्थे किमन्येन ज्ञानेनाधिकं कार्यम्' इति (न्या. वि. ४) । आह च मोक्षाकरगुप्तः सम्यक्ज्ञानमपूर्वगोचरं प्रमाणमिति' । आह च कमलशील: पत्रिकायाम्-'यत् गृहीतग्राहि न तत्प्रमाण मिति । (तत्त्व. प. ३८८) इदं च प्रमाणलक्षणं नातिन्यासं नवाऽव्यातम् । विपर्यय इव संशयः कचित्कञ्चित्प्रवर्तयनपि न प्रापयति यथावभासम्, भावामावोमयात्मा हि सशयेनावमास्यते, न चार्थस्वरूपं ताश घटेत, यत् प्राप्तुं शक्यं स्यात् । प्रत्यक्षं यत् स्वलक्षणप्राहि कल्पनारहितमप्रान्तं तदर्थक्रियासम- धमर्थमयमासयत् प्रवृत्मिापाद्य मवर्तमानं पुरुपं प्रापयत्यर्थम् । यच्चानुमानं सविफल्स तत्तु लिङ्गाव्यभिचारितया नियतमर्थमवमासयत् प्रापयति यथाध्यवसायमर्थम् । आभ्यामितरतु न प्रमाणम् । अतत्स्वमायं हि तत् । अतत्स्वमायतामेपामिमा सौगतसम्मताम् । व्यक्तं निरूसयियामस्तत्तन्मानविचिन्तने ।। ननु का कल्पना , किं या ज्ञानं सहितम् ! उच्यते । नामजाल्यादयो हि विकल्पाः, तैर्या कल्पना, देवदत्तो यसदच इति गौरव इति च, सा कल्पनोच्यते । तथाविपकल्पनासहित सविकल्पकम् , तदहितमत एव निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् । । ३६.दी-नि०प्रस्ता.

·तत्यार्थदीपनिवन्धस्य अयमाशयः- नाक्षं व्यवहितं तावदवभासयितुं क्षमम् । किन्तु सन्निहितं वस्तु तच नान्यत् स्वलक्षणात् ।। नामादयो विकरपा ये ननु व्यवहितास्तु ते । तत्प्रत्यक्षं निर्विकल्पं नामाधनवभासकम् ।। तदिदं प्रत्यक्ष कल्पनारहितमेचोत्पयते । तथाचोक्तं प्रमाणसमुच्चये-'प्रत्यक्षं कल्पनापोढं नाम- जात्याधसंयुतम्' (प्रमा. ८ प.) । अस्य च वृत्तिअन्धः-'कल्पनाऽत्र कीदृशी चेदाह-नामजा- स्पादियोजना, यदृच्छाशब्देषु नाना विशिष्टोऽर्थ उच्यते डित्य इति, जातिशब्देषु जात्या गौरयमिति, गुणशब्देषु गुणेन शुक्ल इति, क्रियाशब्देषु क्रियया पाचक इति, द्रव्यशब्देन द्रव्येषु दण्डी लिपाणीति इति [ प्रमा. स. १२) अनूदितं चैतत् कमलशीलेन पल्लिका- याम् । तथाच सामान्याविषयकं केवलं स्वलक्षणमात्रविषयकं निर्विकल्पकं ज्ञानमेव प्रत्यक्ष- मिति निर्गलितम् । तथाचोक्तम् तत्रैव प्रमाणसमुच्चये-धर्मिणोऽनेकरूपस्येन्द्रियात् बोधी न सम्भवेत् । स्वसम्वेद्यमनिर्देश्य रूपमिन्द्रियगोचरः' इति (प्रमा. स. प. १५) । उक्तंच तत्त्वसङ्ग्रहपञ्जिकायां शब्दार्थपरीक्षायाम्-विकल्पज्ञानगोचरः सामान्यमेवेप्यते, असा- धारणस्त्वर्थः सर्वविकल्पानामगोचरः । यथोक्तम्-'स्वसम्वेद्यमनिर्देश्य रूपमिन्द्रियगोचरः' इति । इति (तत्त्व. २९३) अनूद्यते आयमेवार्थः सम्मतितर्कप्रकरणटीकायामभयदेवसूरिणा-'अथ संहतसकलविकरूपावस्थायां पुरोवर्तिवस्तुनि सि विशदमक्षप्रभवं ज्ञानमविकरुपकं सम्वेद्यत एव । तथा चाध्यक्षसिद्ध एव ज्ञानानां कल्पनाविरह इति नात्र प्रमाणान्तरान्वेपणमुपयोगि । तदुक्तम्- प्रत्यक्ष कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । संहत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुपा रूपं वीक्षते साऽक्षजा मतिः' इति (सम्मति. ५०३)। आहच शान्तरक्षितस्तत्वसङ्घहे- प्रत्यक्ष कल्पनापोडं वेद्यतेऽतिपरिस्फुटम् । अन्यत्रासक्तमनसाऽप्यनीलादिवेदनात्' इति । (तरवसं. ३७४) अथ चेत् प्रत्यक्षं निर्विकल्पकं कथमस्य व्यवहाराङ्गता । न निर्देश्यमवभासयत् प्रवृरये निवृतये वा प्रभवति । अध्यवसायाद्धि तत्सम्मवः । सच सविकरुपक एव । यतु प्रवृत्तये निवृत्तये वा न प्रभवति, न तदन्धिप्यते प्रेक्षावशिः । तथाचाव्यातमर्थप्रापणयोग्यत्वं प्रत्यक्षे । मैतत् । सविफल्पोत्पादनद्वारा गवत्यस्य प्रामाण्यम् । तथाचोक्तं शान्तरक्षितेन-'अविकरंपपि ज्ञान विकल्पोत्पत्तिशतिमत् । निःशेपत्र्यवहाराङ्गं तहारेण भवत्यतः ॥' (तत्त्वसं. ३९०) इति । व्याख्यातं च कमलालेन-'अविकल्पमपि निश्चयहेतुत्त्वेन व्यवहारानं भवति । तथाहि-प्रत्यक्षं फरूपनापोढमपि सजातीयविजातीयव्यावृत्तमनलादिकमर्थ तदाकारनिर्भासोत्पतितः परिच्छिददु- स्पद्यते, तच व्यवस्थितवस्तुमाहित्वात् विजातीयव्यावृत्तवस्त्वाकारानुगतत्वाच तत्रैव प्रस्तुनि विधिप्रतिपेघावाविर्भावयति-अनलोऽयं नासौ कुमुमस्तबक इति' (तत्यसं. ३९०) विकल्पयोरनन्यताध्यवसायाच भवति प्रतिः । अत एव सविकल्पकस्य गृहीतग्राहितया अन• ·प्रस्तावना। -- , धिंगतार्थावलम्बित्वाभावेन न प्रामाण्यमसञ्जनावसरः । उक्तं च तत्रैव तेन-तयोश्च विकल्पयोः पारम्पर्येण वस्तुनि प्रतिबन्धादविसम्पादिवेऽपि न प्रामाण्यमिष्टम् , , दृश्यविकल्पयोरेकत्वाभ्यव- सायेन प्रवृत्तेरनधिगतवस्त्यधिगमाभावात्' इति ( तत्त्वसं. ३९०)। सुधियां विविधा वादाः सन्ति प्रत्यक्षलक्षणे । न हि तेपामवसरो मानसामान्यलक्षणे,॥ किन्तु लक्ष्यप्रसङ्गेन प्रत्यक्षमिदमीरितम् । अयोक्तस्स प्रमाणस्य फलचिन्ता विरच्यते ।। अथ मितिमेव मानमाचक्षाणैर्मानफलं किमिति वक्तव्यम् । अर्थक्रियासमार्थावभासिका मितिरेव हि मानम् । अर्थावमासलक्षणं फलं च न ततोऽन्यत् । मितिश्चाविभासस्वरूपैव । न च स्वयमेव मानं मितिश्च भवितुमर्हति, न हि स्वस्य स्वयं साधनं स्यात् । नैवम् । नान फलफलिमावो जन्यजनकभावनिवन्धनः । अपि तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावनिबन्धनः । यदस्य विपयसारूप्यं तदस्य प्रमाणताव्यवस्थापकम् । यदस्य विषयसम्वेदनरूपत्वं तत्फलत्वव्यवस्थापन कम् । यत् ज्ञानं यदर्थसरूपं भवति, तदेव तत्सम्वेदनरूपं भवति। तस्सारूप्यात्तत्प्रतीतता। न च तत्सारूप्यादपरं तत्प्रतीततायां नियामकम् । चक्षुरादि हि नीलपीतादिसाधारणम् । तदनुपहृतः फलफलिभावः । उक्तं च न्यायविन्दुटीकायाम्-'न बार जन्यजनकभावनिवन्धनः साध्यसाधन- भावः, येनैकस्मिन् वस्तुनि विरोधः स्यात् , अपि तु व्यवस्थाभ्यव्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य यस्तुनः किञ्चिद्रूपं प्रमाणं किञ्चित्ममाणफलं न विरुध्यते । व्यवस्थापनहेतुर्हि सारूप्यं तस्य ज्ञानस्य, व्यवस्थाप्यं च नीलसम्वेदनरूपम् (न्याय. १९) इति । आह च शान्तरक्षितः-'विपयाधिगतिश्चात्र प्रमाणफलमिप्यते । स्ववित्तिर्वा, प्रमाणं तुसारूप्यं योग्यताऽपि वा । इति । (तत्त्व, पृ. ३९८) तथा अनुपदम्-'छेदने खदिरमासे पलाशेन छिदा यथा । तथैव परशो॰के छिदया सह नैकता । इति कुमारिलचोधमाशय 'न, व्यवसा- श्रयत्वेन साध्यसाधनसंस्थितिः । (ततः पृ. ३९९) इति व्यवस्थाप्यव्यवसापकभावनिवन्धनं .फलफलिभावमाह । विषयाधिगतिः फलम् सारूप्यं प्रमाणमिति बावार्थसद्भावपक्षाश्रयणेन । खसम्वित्तिः फलं योग्यता प्रमाणमिति बाह्यानभ्युपगमपक्षाश्रयणेन । व्याख्यातं च कमलशी- लेन-बाह्येऽथें प्रमेये विषयाधिगमः प्रमाणफलम्, सारूप्यं तु प्रमाणम्, ज्ञानात्मनि तु प्रमेये स्वसम्वित्तिः फलम्, योग्यता प्रमाणम् । येन तदेवात्मानं वेदयते न घटादय इति योम्यतया करणभूतयैवात्मप्रकाशकं लक्ष्यते ज्ञानमिति योग्यतायाः स्वसम्वेदने मामाण्यम् । तदुकम्तमा- प्यनुभयात्मत्वाचे योग्याः स्वारमसम्चिदः । इति सा योग्यता मानमात्मा मेयः फलं सम्बित् ॥ इति' इति । (तत्ता पृ. ३९८) तथा चैतत् सिद्धम्-एकस्यैव ज्ञानस्य सारूप्यं योग्यता वाऽपेक्ष्य भवति प्रमाणमिति व्यवहारः । विषयसम्बिनि ससम्पित्ति वाऽपेक्ष्य फलमिति व्यवहारः। इति । ममाणफलभेदव्यवहार आपेक्षिकतया भोपचारिक इति तु सिद्धम् । आह चानुपर्द शान्तरक्षित:-'मत उत्पेक्षितो मैदो विद्यते धनुरादिवत्' इति । (उत्त्व. प. ३९९) व्याख्यातं ।

·२० . तत्त्वार्थदीपनियन्मस्य च कमलशीलेन-'धनुर्विध्यति धनुषा विध्यति धनुषो निःसृत्य शरो. विध्यतीति यथैकस्य धनुषः 'कर्तृत्वादयः कल्पिता न विरुध्यन्ते तथेहापीति ।' प्रमाणफलमेदस्यौपचारिकत्वमाचार्यवाह- 'सव्यापारप्रतीतत्वात् प्रमाणं फलमेव सत् ।' इति । (प्रमा. प. २१) अनूदितं चैतद्वचनमम- यदेवरारिणा सम्मतितर्फटीकायाम्--"अथ सन्यापारमतीततामुपादाय फलस्यैव प्रमाणतोपचार, उक्तं च-सव्यापारमतीतत्वात् प्रमाणं फलमेव सत् तथा-सव्यापारमिवामाति व्यापारेण स्वक- मंणि' । इति (संम. प. ५२९) । अयमाशयः-अर्थक्रिया हि प्रमाणमन्वेपते प्रेक्षावान्, तत् तत्र प्रवर्तकतयैव प्रामाण्यं वक्तव्यम्, प्रवर्तकता च ज्ञानस्य तत्तदर्थावभासकतेव, तथा च नीलसम्वेदनं नीले प्रवर्तकं पीतसम्वेदनं पीते। एवं च सति सम्वेदनस्य विषयमेदेन भेदमनवधृत्य न प्रवर्तेत नियमेन । इदं नीलसम्वेदनमिदं पीतसम्वेदनमिति च मेदावधारणं नीलपीतादिसार- प्याद्भवति, यत् ज्ञानं यत्सरूपं तत्तत्सम्वेदनरूपम् इति व्यवस्थितेः । तथा च प्राप्त विषयसम्वित्तिः फलं विषयसारूप्यं प्रामाण्यमिति । तस्मात् फलसाधनव्यवस्था व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावनिवन्ध- नैव नोत्पायोत्पादकमावनिमन्धना । व्याख्यातश्चायमर्थः कमलशीलेन-'नीलास्पदं वेदनं न पीतस्येति विषयावगतिव्यवस्थाया अर्थसारूप्यमेव निबन्धन नान्यदिति व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकमा- वेन साध्यसाधनव्यवस्था नोत्पाद्योत्पादकमावेन इति (तत्त्व. प. ३९८)। मानतत्फलरूपत्वमेकस्यामेव सम्विदि । सिद्धमापेक्षिकं तावत् व्यवस्थैकनिवन्धनम् ॥ सम्यगर्थनिर्णयस्य प्रमाणतां वदन्त आर्हताः प्रमाणतत्फलभेदव्यवस्थांशे सौगतैः सहांशतः सौहार्दमाश्रयन्ते नाम । तथा च प्रमाणमीमांसासूत्रम्-फलमर्थप्रकाशः ॥ १-१-३५॥ कर्मस्था क्रिया ।। १-१-३६ ॥ कर्तृस्या प्रमाणम् ॥ १-१-३७ ॥ तस्यां सत्त्यामर्थप्रकाशसिद्धेः ॥१-१-३८॥ वृत्तिश्यम्-प्रमाणस्येति वर्तते । प्रमाणस्य फलमर्थप्रकाशोऽर्थसम्वेदनम् । अर्थार्थी हि सर्वः प्रमातेत्यर्थसम्वेदनमेय फलं युक्तम् । नन्वेवं प्रमाणमेव फलत्वेनोक्तं स्यात् । भोमिति चेत् । तर्हि प्रमाणफलयोरमेदः स्यात् । ततः किं स्यात् । प्रमाणफलयोरैक्ये सदसत्पक्ष- भावी दोपः सात् । नासतः करणत्वं न सतः फलत्वम् । सत्यमस्त्ययं दोपो जन्मनि । न व्यव- खायाम् । यदाहुः 'नासतो हेतुता नापि सतो हेतोः फलात्मता । इति जन्मनि दोपः स्यात् ध्ययस्सा तु न दोपभाक् ।।' इति ॥ ३५ ॥ व्यवस्थामेच दर्शयति-कर्मोन्मुखो ज्ञानव्यापारः फलम् ।। ३६ ॥ प्रमाण किमित्याह-कर्तृव्यापारमुहिखन् बोधः प्रमाणम् ॥ ३७॥ कथमस्य प्रमाणत्वम् । करणं हि तत् । साधकतम च करणमुच्यते । अव्यवहितफलं तदित्याह--कर्तृस्थायां प्रमाणरूपायां क्रियायां सत्यामर्थप्रकाशस्य फलस्य सिद्धर्व्यवस्थापनात् । एकज्ञानगतत्वेन प्रमाण- फलयोरभेदः । व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकमावात्तु भेदः' इति वस्तुमानस्य मेदामेदस्वभावतां वदता- मियं प्रमाणफल्योर्भेदाभेदात्मता नोपहतये। सिद्धसेनदिवाकरविरचिते न्यायावतारे तु-प्रमाणस्य फलं साक्षात् अज्ञानविनिवर्तनम् इति (न्याया. प. ६३) अज्ञानविनिवर्तनस्य साक्षात्प्रमाण- परस्त्यमुक्तम् । व्याख्यातं च सिद्धर्पिगणिना-द्विविधं हि प्रमाणफलम् , साक्षादसाक्षाच, अन- , ·प्रस्तावना - - तर व्यवहितं च, तन साक्षात् अज्ञानम् अनध्यवसायः प्रमेयापरिच्छित्तिः तस्स विनिवर्तनम्- विशेषेण प्रलयापादनम् प्रमाणस्य फलम् । अज्ञानोदलनद्वारेण तस्स प्रवृत्तेः । इति । इदमप्या- हाव्यवहितं फलं हेमचन्द्राचार्यः। तथा च सूत्रम्-'अज्ञाननिवृत्तिर्वा' इति । (१-१-३९) वृत्तिश्चास्य तस्यैवेयम्-'अव्यवहितमेव फलान्तरमाह-प्रमाणप्रवृत्तेः पूर्व वीक्षिते विषये यदज्ञानं तस्य निवृत्तिः फलमित्यन्ये' इति । अत्र नः प्रतिभातीदं सुन्दरं सूत्रकृन्मतम् । प्रमाणत्वं फलत्वं च यन्मितावेव साधितम् ॥ मितेरन्यत्र यन्मानफलत्वप्रतिपादनम् । तदाशङ्कितुराशङ्का वीजमुलक्ष्य शोभते ।। प्रमाणमितिशब्दोऽयं करणार्थल्युडन्तकः । प्रमाया ननु भावस्य व्यनक्ति फलतां स्फुटम् ।। प्रमायाश्चेत्प्रमाणत्वं तत्फलं सात्कथं प्रमा। एवमाराङ्कमानस्य न साक्षादिदमुत्तरम् ॥ इदं फलं प्रमाणस्य यदज्ञानविनाशनम् ।। । इति कचित्तमामिचे तत्फलत्वोपवर्णनम् ।। न हि निष्फलताशङ्का प्रमाणे सम्प्रवर्तते । अन्ततः को न जानाति हानादानादि तत्फलम् । तूपयन्तः सौगतानां तदेतन्मानलक्षणम् । भमाणमार्हता प्राहुः सम्यगर्थविनिर्णयम् ॥ यो दृष्टस्तत्र तैर्दोप. स च पश्चात् प्रकाश्यते । इदानीं तन्मतं मानलक्षणं तु विचार्यते ॥ ! प्रमाणं च सम्यगर्थनिर्णयः । तथाच सूत्रम्-'सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणम्' इति । (म.मी. १. १.१.) 'प्रमाणं खपराभासि ज्ञानं भावविवर्जितम् । (न्याया. प. १०) इति च न्यायाव- चारकार. । प्रमाणखरूपे ममाणलक्षणे च भवति विप्रतिपत्तिः- :-तन्त्र ज्ञानादन्यद्वति प्रमाण- मिति, ज्ञानं प्रमाणं भवदपि तदन्यावभास्पेति, स्वावभास्सेर, न तु स्वान्यावभासीति, अर्थात्मना ज्ञानमेवावभासते, न तु ज्ञानादितरः कश्चिदर्थः । एवं विविधं वदन्ति वादिनः, तान् व्यवच्छिन्द- नाह स्वपरावभासि ज्ञानमिति । ज्ञानमेव प्रमाणम्, न तु ज्ञानादन्यत् , तदपि न मेरैकावभास्वं किन्तु स्वावभासि, न केवलं स्वावभासि किन्तु परावमासिच,तदेवम्भूतं ज्ञानं बाधयर्जितं प्रमाणम् । वाधवर्जित ज्ञानमित्येतावत्तु लक्षणशरीरम्, ज्ञायते निर्णीयतेऽर्थ इति ज्ञानं निर्णयः । इदमेवाह सूत्रकार:- 'सम्यगनिर्णयः प्रमाणम्' इति । वाधवर्जितत्वेन च सम्यक्त्वम् । कल्पनापोढस्यैव प्रत्यक्षप्रमा- पता बदन्त सौगता निर्णयस्याव्यवसायालाय सविकल्पकतया प्रमाणसामान्यस निर्णयात्मकतां - । - ·२२ तत्त्वार्थदीपनिवन्धख न सहन्ते । तदभिमतं प्रत्यक्षप्रमाणमनेन व्यावय॑ते प्रमाणं निर्णयात्मकमेवेति । विपर्ययः प्रमाणं माभूदिति सम्यक्त्वं निर्णयविशेषणम् । योऽयं विशेषानुल्लेखी. अनध्यवसायः दुरान्धकारादिव- शादसाधारणधर्मावमर्शरहितः प्रत्ययोऽनिश्चयात्मकः स प्रमाणं माभूदिति अर्थनिर्णय इति निर्ण- यग्रहणम् । यच्च परैः प्रत्यक्षतयाऽभ्युपगतमविकल्पकं. तदप्यनध्यवसायलक्षणमेवेति निर्णय- ग्रहणेन व्यावर्तितम् । इतथ्य संशयो व्यावृत्तः । आह च सूत्रकारः प्रमाणलक्षणेन व्यावृत्तानां संशयानध्यवसायविपर्ययाणां लक्षणं सूत्रकारः-'अनुभयत्रोभयकोटिसंस्पर्शी प्रत्ययः संशयः' 'विशेपानुल्लेखनमनध्यबसाय अतसिंस्तदेवेति विपर्ययः । (प्र. मी १-१-५, १-१-६, अर्थनिर्णये किं सम्यक्त्वम्, ननूक्तमवाधितत्वमिति । तच किंरूपम् । ननु व्याख्यातं न्यायावतारटीकायाम् , 'विपरीतार्थोपस्थापकममाणमवृत्तिरहितम्, इति (न्याया. प. १०) सत्यम् । प्रमाणलक्षणे प्रमाणप्रवेशेनात्माश्रय आपतेत् । ननु प्रमाणपदस्याने निर्णयपदं योज्यताम् । नैतत् । प्रवलप्रमेण जात प्रमाणस्याप्युपरोधेनाव्या यापातात् । उच्यते अर्थाव्यमिचरितत्वमेव तु तत् । नमो हि स्वावमास्सेन अर्थेन न्यमिचरति, अतस्मिंस्तद्रहणात् । प्रमाणं तु न तथा तद्धि अर्थेन स्वावमास्येन नियतम् । : ननु गृहीतप्रायपि निर्णयः सम्यगर्थनिर्णय एवेति तदपि प्रमाणं स्यात् । इष्टमेवैतत् । पारा- धगाहिझाने पूर्वोत्तरयोरविशेपात् । न हि प्राद्यांशे लेशतोऽप्यस्ति विशेषः । अबाधितत्वमुभयोः समम् । अथापि परस्यापामायं चेत् पूर्वस्यैव किं न स्यात् गृहीप्यमाणाहित्वात् , न च गृही- तमाहकत्वं प्रामाण्योपमर्दकम् , किन्तु बाधितत्वम् । न चोचरस्य बाधः। तथाच सूत्रम्-" -'गृही. प्यमाणमाहिण इव गृहीतग्राहिणोऽपि नाप्रामाण्यम् । इति (प्र. मी. १-१-४) नन्वयमेव विशेषः प्रथमस यदपूर्व गृहातीति । अपूर्वत्वेऽपि पूर्वोचरयोरर्थपरिच्छिपिरविशिष्टेत्युक्तमेव । ननु प्रवर्तकत्वाप्रवर्तकत्वाम्यां पूर्वोत्तरयोः प्रामाण्याप्रामाण्ये । नैतत् । ज्ञानस्य प्रवर्तकता चार्थ- परिच्छेदकतैय । नापरा । सा चाविशिष्टवोचरसिन्नपि । नन्वधिगतार्थाधिगतिरना । ततः किम् । प्रेशोयत्वं हीयेत । न घधिगतार्याधिगतये प्रमाणमपेक्षेत मेक्षावान् । नन्वेतत् प्रमातुर्दूष- प्पम्, मधिगतेऽप्ययें यदि पुनः प्रमाणमपेक्षेत पुरुषः । अनधिगतमर्थमवगच्छनापि यदि पुरुषो म प्रवर्तेत साऽर्याधिगतिव्यवेति मनधिगतमधमवगमयदपि प्रमाणं मामूत् । तत् अधिगतेर. फरत्वेऽपि अर्थमवगमयत् कृतकृत्यं सत् प्रमाणमेव भवति । तथा चोठरोचरज्ञानानामप्यधिग- सार्थमाहिलो प्रामाण्यमनपोयम् । ननु अधिगतमेवार्थ प्रकाशयितुं किमिति प्रमाणं प्रवर्तत इति जायमाक्षेपः । अपयनुयोग्य पक्षादि । सामग्र्याः समावो हि कार्यजननम् । न या पुरुषः स्वस्थ मेभावत्वं संरक्षितुं अधिगतमेयार्थ प्रायति, विफरमिति चक्षुनिनीलयति । टक्कं च न्यायमा पम्-'नच प्रयोजनानुवर्षि प्रमाणं भवति । कस्य चैप पर्यनुयोगः । न प्रमाणस्य अचेतनत्वात् । घुमानु समिहिते विगये करणे च सम्मरन्ति ज्ञानानाति सोऽपि किमनुयोग्यताम् 'किमक्षिणी निमीत्य से, कमाष्टं विषयं परमसीति । प्रमाणस तु न कितिद्वाघ्यं पत्यामः । येन ·kam प्रस्तावना - - तदप्रमाणमिति व्यवस्थापयामः । इति । (न्या. म. २२) किन्च सम्बादज्ञानस्य अधिगतार्थग- न्तृत्वेऽपि प्रामाण्यमस्त्येव । अप्रमाणत्वे तेन सम्बादेन पूर्वज्ञाने प्रामाण्याध्यवसायः कथं स्यात् । न च गृहीतग्राहिणः सर्वस्य । सर्वथा पुरुष प्रत्यकिञ्चित्करता । अनुकूलं वस्तु पुनः पुनः पश्यतः पुनः पुनरुदयच्चानुपमविशिष्टमेवाधिगतमर्थं प्रदर्शयदपि प्रीतिप्रकर्षाय प्रमवतीति नाकिञ्चित्करं तत् । तत् पुरुषं प्रत्यकिञ्चित्करत्वादमामाण्यमित्यप्यनुचितम् । तथा च न्यायमञ्जर्याम्-'न च सर्वात्मना वैफल्यम् । हेये अहिकण्टकवृकमकरविपघरादौ विषये पुनः पुनरुपलेभ्यमाने मनःस- न्तापात् सत्वरं तदपहानाय प्रवृत्तिः, उपादेयेऽपि चन्दनधनसारहारमहिलादौ पुनः पुनः परिह- श्यमाने प्रीत्यतिशयः स्वसम्वेद्य एव भवतीति । उक्तं च स्याद्वादरक्षाकरे-'पुनः पुनः प्रमा- णानां प्रवृत्तौ विपयेष्विह । सर्वथा नास्ति वैयर्थं फलस्याप्युपलम्मनात् ।। तथाहि हालाहलजि- मंगादौ हेये मुहुर्वस्तुनि वीक्ष्यमाणे । स कोऽपि तापः स्फुरति प्रामं न गोचरं यो वच- सामुपैति । प्रेयस्विनीपार्वणशीतरोचिर्मयूरमाणिक्यमुखे ,त्यनसम् ।।आदेयवस्तुन्यवलोक्यमाने सम्प्राप्यते प्रीतिरसः स कोऽपि ॥' इति । इदमत्र ब्रूमः अर्थक्रियासु मवर्तमाना जनवरातततत्समर्थास्तिदर्थाधिगतये तदर्थावभासक प्रतीक्षन्ते । न त्वधिगतार्थाः, अकिञ्चित्करं हि तेषां तत् । अथ यत्तथाविधमर्थमवमासयदपनीय तदज्ञानमुपकरोति तस्मै पुंसे तत् तं प्रमोतारमपेक्ष्य तस्मिन्नर्थे । प्रमाणम् । यत्तु न किञ्चिदप्युप- करोति न तदर्थावभासकमपि प्रमाणव्यवहारपदमधिगच्छति । इदमेव तु प्रमाणतः सम्पाद्यं फल- मर्थानवगतिविधूननम् । प्रमाणादर्थावधारणात् पूर्व या तदर्थानवगतिरज्ञानलक्षणा सा हि विना- श्यते प्रमाणेन तदर्थावधारणलक्षणेन, अधिगतार्थावभासकैस्तु न तत्फलमापाद्यते । अज्ञानस्यै- वाभावात् । तत् अकिश्चित्करतया तदप्रमाणमुच्यते । ननु-सति तु विनाशयेदेव । असति तसि- नर्थावभासकस्य कोऽवगुणः । असत्यपि फले पुनः पुनरुद्भवतीत्ययमेवावगुणः प्रमातुरनपेक्षित- खात् । अत एवं माणमिति न मुख्यस्तत्र व्यवहारः । व्यवहारानुगुणमेव तु लक्षणं वक्तव्यमिति व्यवहारशरणा अनधिगतार्थावभास प्रमाणलक्षणमामनन्ति । निम्वित्य व्यवहारेण वस्तु: लक्षणमुच्यते । ज्यवहाराननुगुणं यच्च तनैव लक्षणम् ॥ स्मृतेः सत्यपि यायाय स्मृतौ तत्करणेऽपि वा। प्रमाणत्वव्यवतिनपश्यन्तस्तु केचन । आहुर्यभार्थानुमवसाधनस्स सु मानताम् । लोकव्यवहार शरणमभ्युपगच्छता फस्तत्र प्रविरोधः । ईदृश एव लोकव्यवहारो नेदृश इति फयं वा व्यवस्थापयितुं शक्यम् । अयं व्यवहारो मुल्यः, अयं नेति प्रवदतां पुरतः सापयितुं दु.शकम् । नगु कि सौगता अज्ञाननिवारण प्रमाणकार्य स्वीकुर्वन्ति । न तन्मतेनेदं धूमः । खीकुर्वन्तु मा वा । विवक्षितमेतावत् । अधिगतार्थाधिगन्तृल्यावृत्तं ममाणलक्षणं परिप्युद्धिर- पिगतार्थावभासकस्यालख्यत्वे लोकव्यवहारः शरणमाश्रीयते । अधिगतार्थकं लोको न व्यवहरति . -- ·२४ . तत्त्वार्थदीपनिवन्धस्स प्रमाणमिति, अनधिगतार्थकमेव तु इदं प्रमाणमिति । एवम्विधस्य प्रमाणाप्रमाणव्यवहारस्य मूलं प्रकाथितार्थप्रकाशस्य अकिञ्चित्करत्वम् । प्रमातुरनपेक्षितं हि तत्प्रकाशनम् इति । अकिञ्चित्क- रतामेव हयद्भिः स्वातंत्र्येणेदमभिहितमलामिः-प्रमाणफलमज्ञाननिवारण नानेन भवतीति । अज्ञाननिवारणस्य प्रमाणफलता सम्प्रतिपन्ना नामान्येपाम् । यच पुनः पुनर्दर्शनं प्रीत्यादिफलंक दृष्टमिति कथमकिश्चित्करता कथं वा तस्स प्रामाण्यप्रतिपेय इति । सत्यं प्रीतिप्रकर्षः फलमस्ति । पियत्वाध्यवसायविशिष्टरूपदर्शनस्य तत् फलम्, न तु प्रमाणत्वविशिष्टस । तन्न तत् प्रमाणा- म् । यश्च प्रतिकूलेषु पुनः पुनदर्शनागपातिशयो भवतीति तदपि प्रतिकूलत्याध्यवसायविशि- एतदर्थनादेवेति न तदपि प्रमाणफलम् । इति । वस्तुतस्तु न निसारो न्यायमूलातु दूषणात् । वतो भीतः अयति चेत् व्यवहारं स दूप्यते ।। अथ प्रकृतिमनुसरामः । यद्येवं स्मृतेरपि. सम्यगर्थनिर्णयतया प्रमाणता । सत्यम् । परोक्ष प्रमाणे हि तदन्तर्मूतम् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च द्विधा मानमवस्थितम् । परोक्षं स्यादविशद तच स्मृत्यादिपञ्चकम् ।। तया च सूत्रम्-'स्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानागमास्तद्विधयः' इति । (प्रमा. मी.१-२-२) तस्स परोक्षस विषयः-प्रकाराः पञ्च, ते घ स्मृत्यादयः । केचिदाहुर्न प्रमाणं स्मृतिः साऽनर्धजा यतः । अर्थसचामपेक्षा यदसदविलम्बिनी ॥ गृहीतमाहिविज्ञानप्रामाण्यपरिरक्षिणाम् । यविसम्यादतौल्येऽपि स्मृतौ कोऽयं दुराग्रहः ।। यथाऽनुभूतमेवार्थ या प्रकाशयति स्मृतिः । साऽपि स्मृतिन प्रमाणमपराद्धं किमेनया ॥ अस्याः प्रामाण्यहरमे दयते हन्त कौशलम् ।। अतीवानागतमाहिशाब्दज्ञानानुमानयोः । दृष्टिमद्देशसम्बद्धा नदी प्राधां प्रीति यः। जाने प्रमात्यानुमिती धर्मिणं फंस परत्यति ।। व्यतीतमेव तत् शानं प्रमात्वानुमितिक्षणे । असणानपेक्षस प्रभाव पार्यते कुतः ।। असणातपेशत्वं ममात्वे भाषर्क नहि । महामनिर्पोत्यप्रमायां सा सपेक्ष्यते ।। पसत्यर्थ मनिषः प्रमाहेनुन सिध्यति । पर्यमगनपेक्षवं अमन्येन प्रयोजनम् ॥ .

·प्रस्तावना किन्तु भ्रमत्वं ज्ञानानामन्याऽर्थानभासनात् । फार्यकारणभावश्च वर्तते न प्रमायोः ।। विशेषणं विशेष्यं चेत्यों द्वौ भवतो ननु । तत्र द्वयोर्वा पूर्वस्य परस्यान्यतरस्य वा !! प्रमाया हेतुतानाद्यो व्यतीताम्यनुमानत । सो त द्वितीयश्चात एवं तृतीयोऽपि न युज्यते ।। व्यतीतेऽपि हि विज्ञाने प्रमावस्यानुमानतः ।। अयमस्मात्सर इति द्वयोरेव व्यतीतयो परत्वमपरत्व च पण्डितैरनुमीयते। नातो युक्तचतुर्थोऽपि नापामाण्ययत. स्मृते. ।। " ग २ वानस्पतिमिश्रास्तु प्राहु- 1 .. ननु शब्दार्थसम्बन्धो लोकाधीनावधारण, । लोके ममाव्यवति स्मृतो नैव प्रवर्तते ॥ तन्न स्मृति प्रमा नापि प्रमाण तप,साधनम् । इति । आहेतैः सौगतैश्चापि सुधीभिर्यदीरितम् । प्रमाणलक्षण तावत् सक्षिप्येदमनूदितम् ॥ एव वर्तन्ते मतमतान्तराणि परम्परविसंवादीन्यनेकानि । लोकव्यवहारयन्त केचित् प्रत्यक्षमेव प्रमाणमिति मन्यन्ते, केचित्तु सानुमान प्रत्यक्ष प्रमाणत्वेन मन्यन्ते, अन्ये तु प्रत्यक्षानुमानोप- मानागमादीनि । तान्यन्यानि च मतमतान्तराणि विस्तरभिया नात्रोद्रियन्ते ।, शास्त्रनोधित्ततत्त्वा- पगमे परमपुरुषार्थरूपे भगपापप्रमेये सर्वसहपरित्यागपूर्वक भगवचरणसेवनमेव मुख्य साधन नान्यत्तयामवितुमर्हतीति T1 "सालोक्त्यासासामीप्यमारूप्येकल्यमयुतं । दीयमान न गृहन्ति पिना मत्सेवन जना ..." नकात्मता मे स्पृहयन्ति फेचिन्मत्पादसेवाभिरतां मदीया । येऽन्योन्यतो भागवता प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि " इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रामाण्योपहितमगवदुक्तिशतै प्रतिपादितमित्यत्र न कस्यापि सन्देहावसर । स चायमेव विषय श्रीमद्भगवद्गीता-रामायण-महाभारत-पञ्चरात्रोदितान्यनुसृत्य स्वतन्त्रत- यैवास्मिन्प्रन्ट सम्यक्प्रतिपादितो वर्वति श्रीमदाचार्यचरण । । रामुदितग्रन्थेप्चपि विज्ञानसंवलिताऽकृत्रिमभगवद्भक्तिरेव नि श्रेयसापादिकेयुक्तम्- "न यस्य चित्त बहिरर्थविभम तमो गुहाया च विशुद्धमाविशत् । ४३.दी.नि.प्रता c" .

·२६ तत्त्वार्थदीपनिवन्धस्य - । ८ यक्तियोगानुगृहीतमासा मुनिर्विचष्टे ननु तर ते गतिम् ॥" "जानं यदा पत्तिनिवृत्तगुणोर्मिचा- मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वप्रसङ्गः । कैवल्यसंमतपथस्त्वयं भक्तियोगः । । को निवृतो हरिकथामु रतिं न कुर्यात् ॥” इति, "भकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीण भक्तियोगेन यजेते पुरंप परम् ॥ एतानानेन यजतामिह नि.श्रेयसोदयः ।।" भगवत्यचलो भायो यदभागवतसक्रमः ॥” इति, "तदा रजम्तमोभावा कामलोमादयश्च ये । चेत एतैरनानिद्धं स्थित तत्वे प्रसीदति ।। एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः भगतत्त्ववित्रानं मुक्तसङ्गस जायते ॥" "मचित्ता मद्तमाणा बोधयन्त परस्परम् । कथयन्तश्च मा नित्यं तुप्यन्ति च रमन्ति च ।। तेपा सततयुक्ताना मनता प्रीतिपूर्वकम् ।' दामि बुद्धियोग तं येन मामुपयन्ति ते ॥" इत्यादिना । समुदितविषयमनुसृत्यैर श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणे - "वैराग्यमानयोगैश्च प्रेम्णा च तपसा तथा ! एफेनापि दृढेनेश भजन सिद्धिमाप्नुयात् ॥" "इन्द्रियाणा देवतात्यभावनापापणे तथा । गोविन्दासन्यसेवा प्रापणं नान्यतो भनेत् ।।" "एवं सर्व तत. सर्व स इति ज्ञानयोगतः । य, सेरते हरि प्रेम्णा श्राणादिमिरुतम ॥" इति, . "तपो वैराग्ययोगे तु जानं तस्य मलिप्यति । योगयोगे तथा प्रेम स्तुतिमा ततोऽन्यथा ॥" इयुदितम् । प्रकरणोपसहारेऽपि स्पष्टीतमेतत्-~- 'अर्थोऽयमेन निखिलैरपि वेदवास्य । रामायणैः सहितभारत-पञ्चराने । - .

·1,प्रनायना। - अन्य पतः मद सत्यमे निनायने सहमहरिणा संदेय ॥ इत्यादिना । सदिदं तत्यामंदीपनियमन प्रपमं मामकरणमापरणयाटिपायोजनादिभिः समरहतं सिन्देशोद्धवानो रोहानामतीयेषु मायामानान गोगेस्वामिना गणिनागपणदाराना तमो- दरानो ठिटानन्दमहामानों व संगनिदोष मारा नापते तरिधम्ममहामागेः । तर्गतमासगिस्त्रया तुसंगतगिति प मग ताहिए रिमयतिसमन दीयते-पुरा दिल मिन्धुदेशे नगरानामगगरे पाय गागामार अधिकतर गुमागीन् । पर संपन्नापिनी मुहीमामयी नागपनदासदेठानन्दमामानी मारी । एतपि तत्रदेणे गणा- महस गुलं पापिये प्रतिमापांच शुरीण मापादयासिदगेर। सोऽयं गतागलो गारायणदारा- वेदानन्दयोः पितामह भागीद। দ্ভিাবণাশ্রমীন সােনা মৰমৰে যদিনষিদ্মবি जीवनम् । गामाटो हिमीरो'सम्मास पन राप्रपानगनियों पर । गलामालम्पन्चार्य पाच सिन्धुपदेशेजन्यजनराधारणतया मश्तितरमिति जनप्रतिः । मायनस मातिमयेन न्यायपरायणबुवा च तदसतिन्य पराभरन् । सोऽयं गन्नामलो मुगुणासारणो हतिज्ञा कृतिमांच यमर । सिन्धुमान्ते यया सम्पति, सभापतः काराणां यवना मारत्वं मपनपथः मवतरति, उपर मागपि तवानी सितिरागीदेव, धापि गामा प्रतिपुरलतया न केवलं स्वमानं ररक्ष, अपि तु सतत दविध एवारी हिन्दूना मामरक्षणाय । अय गच्छति फाले पदाचित् महम्मदीयानामनुचितम्यपदारेण दाणादेव तत्याज सचिवपदं धर्मप्राणतया । शासन मास पितृन्य आमुमोऽप्युदारचरितक्या स्यातकीर्तिणुपदाने च कृतमतिगूप । • स चापमामुमलो वाणिज्येन द्रव्यसम्पादनाय "अरप"देश जगाम | यत्र मौक्तिकरलादीनां भ्यापारे मधुरतरं धनमार्जिजत् । येन पुलस्यास्य प्रतिष्ठा लोकोतरतामयाप्य नगरउशानगरे नगर- श्रेटिनामाप । अब कदाचित, महम्मदीयानामाधिस्पेन मायः सर्वेऽपि स्रोतसनेमामेव स्यत्वतया चमतः यत्र प्रतिघरं हिन्दूभ्य एकं ताममण्डं फररूपेण ते जगृहुः । महम्मदीयाना मासेन दिनस्याः प्रजाः श्रेष्ठिवरस्यामुमाइस्य समीपमानमुनिवेदयामामुश्थाततायिना महम्मदीयानां कष्टकयाम् । अथ निशम्य वृतान्तजातगिण आमुमन श्रेष्ठिना "विघानी"कुटुम्योत्पन्नात्परशुरामात् मभूतां भूमि फीत्या तत्रैकं सरंधावान वय सरः सम्प्रति नानावाग" इत्यभिख्यया प्रथितं वरीवति । दैवदुर्पिलासविलसिता नारायणदासस्य भगिनी बाल्य एवं वयसि वैपन्यकष्टमाससाद । या हि भगवचरणसेवया वयसो द्विचत्वारिंशद्वत्सरान् यापयित्वा भगवचरणान्तिकं जगाम । नाराय- पदासस्य प्रांता बामदासोऽपि कदाचित् समुद्रमार्गेण स्वदेशं प्रत्यागच्छन् झन्झावागादिनी- द्वेलिते रबाफरे निममन्यतुर्विंशतिवर्पवयम्क एव । त्रिविक्रमदासोऽपि मगवञ्चरणपङ्कजमवार, ·। - तत्त्वार्थदीपनिवन्यस्य तत्पली च गोकुलेऽघियसन्ती स्वदेहं परित्यज्य प्रभुचरणान्तिक जगाम । सम्प्रति विद्यते केवलं जेठानन्दस्वैर भार्या गं. स्व. गोमतीवाईसञ्जका, या हि विश्वस्तेष्वन्यतमतया मर्तुरिच्छामक्षरश: समनुसृत्य धार्मिक कार्य चालयति । यदा हि श्रेष्टिवरो नारायणदासो मुम्बापुरीमाजगाम तदा प्रतिमासमष्टी- रूप्यकाणि भाटक प्रदाय भूलेश्वरसंगीपे श्रीलालगवामन्दिरे एकस्मिन्कोष्ठे सितः। बाल्यादारभ्य चपलबुद्धिरणं नारायणदासौ मुक्तानां हीरकादिरमानां च व्यापारे वद्धदृष्टिः स्वकलाकौशल्येन प्रचुर धनमर्ज- थामास । साधारणजनसदृशजीवनः कुशलतयाऽल्फययेन धर्ममर्यादया-च यापितवान् जीवनम् । अस्स पुष्टिमार्गे समभवन्महती श्रद्धा । अस्स मुलतानीज्ञातीयेषु नान्यजनमुलम ममत्वमासीत् । १९६४ वैक्रमान्दै यदा रूप्यकाणां महर्षता संवृता तदा नारायणदासेनानेन मुलतानीयानां यादृशी सेर्वा विहिता, तादृशी न कोऽपि कुर्यादेव व्यापारकचित्तः । अयं हि नारायणदासो मुलतानीयानां ज्ञातिपु स्वकीयासामान्यगुणैः सम्प्राप्तसम्मानो धुरीणच बभूव । यदाऽयं मुम्पापुरी- मीयातो, मुक्तार्ना हीरकादिरलानां च व्यापारे पदमर्पयत्, तदारभ्यैवास्य समानव्यवसायि-श्रेष्टि- वरमाणेकचन्दपानाचन्दस्य युटुम्बेन कौटुम्बिकेन सौहार्देन समादरः सम्बद्धः, यद्यप्ययं मुष्टिं- मार्गीयो वैष्णवः, माणकचन्दस्य कौटुम्बिका दिगम्बरजैनमतानुयायिनश्चासन् , तथापि, धर्मधुरी- णानामुदारचरितानामेतेषां नासीद्धर्मविरुद्धतया सौहार्दविरोधः । स चायं सम्बन्धः स्वविश्वस्तेषु 'ताराचन्द नवलचन्द महामार्ग विश्वस्तेप्वध्यक्षतया स्वीकार्यव जगतीतले प्रसिद्धि प्रापितः । महान्यायालयेनापि स्वीकता तदध्यक्षता । स चायं श्रेष्ठिताराचन्दमहामागो दिगम्बरजैनसम्प्रदाये दृढमतिः प्रथितकीर्तिश्चापि पुष्टिमार्गायेषु नारायणदासनिर्दिष्टेषु कार्येषु दक्षतया प्रबन्धं विरच्य शिक्षापत्रादिग्रन्थानां प्रकाशनमकरोत् । हन्त ! सोऽपि दिवं प्रयातः प्रकाशनात्मागेवास्स ग्रन्थस्य । जलवुहुदवरक्षणभद्गुरस्स देहस्य नश्वरतामधिगम्य खजीवनकाल 'एय श्रेष्ठिप्रवरेणानेन धीमता- मंग्रेसरेण नारायणदासेन स्वबुद्धिसामयेन समुपार्जितं द्रव्यं पुण्यकार्येषु योजितम् । तद्यथा-- १.११९७० तमे वैक्रमाब्दे टष्टास्ये नगरे स्वजन्मदेशे वृद्धानां, पशूनां, महम्मदीयानां चं भासेन संरक्षितानी गर्वा रक्षणाय तन्नगरस पांजरापोलस स्थायिकोशमध्ये प्रभूतं द्रव्यमर्पितम् । २. वनमण्टले उद्धवकुण्डक्षेत्रे वैका गोशाला सापिता या हि साम्प्रतमपि विश्वस्तैश्चात्यते । ३. नगरटहानगरे समातुश्चिरस्मरणार्थ त्रिविक्रमदासनामा धर्मार्थमौपधालयश्च स्थापित, यवेक पायदाचार्य - आयुर्वेदरीत्या चिकित्सां करोति, यत्र जातिभेदो धर्ममेदो वान गण्यते, मरं हिन्दु भवेत् महम्मदीयो यः कोऽपि वा भवेत् , तेभ्यः सर्वेभ्यो निःशुल्कमौषधं वितीर्यते। निगतवत्सरे ७१५१३ रुग्णानां नि:शुल्क चिकित्साऽभूत् टहानगरे । येषु १०९९९ हिन्दू जातीयाः, ३०५१४ महम्मदीयाचारान् । १. पुष्टिमार्गस्य प्रचाराय लक्षमितं द्रव्यं पृथगेव संरक्षितम्, येन पुस्तकप्रकाशन, कराची- नगरे पुनमालयश्च प्रचलति । .

·: . प्रसावना। (०५. नजमण्डले स्थितानां पुण्यसरसां रक्षणाय, यत्र जलाशयत्याभावस्तत्र नूतनजलाशयनिर्मा- माय च लक्षपरिमितं द्रव्यं स्थापितम्। ६. नगरटहास्यनगरे माध्यमिकशिक्षाप्रचाराय हाइस्कूलसज्ञया पाठशाला लक्षमितेने द्रव्येण प्रचलति, यसाच्छानेभ्यों मुम्बय्यामपि छात्रवृत्तिः पदीयते ७. खसेव्यभगवत्स्वरूपस्य मन्दिरनिर्माणाय तसेवाप्रबन्धाय च लक्षमितं द्रव्यं रक्षितम्- उद्धवकुंण्डस्थितायीं गोशालायां शतद्वयाधिका गावः पाल्यन्ते । नगरठठ्ठास्थे औषधालये प्रायो विंशतिसहस्राधिकाणां रुग्णानां निःशुलं चिकित्सा भवति प्रतिवर्षन् । एतच्छात्रवृत्ति गृहीत्वा माध्यमिक शिक्षण समाप्य ची. एइंजिनियर, इत्यादिपरिक्षासु समुत्तीर्णाः स्वस्वकार्येषु परमोच्च- पदारुडा संभवन बहवयवाः । कराचीनगरे पञ्चविंशतिसहस्रमितेन द्रव्येण पुष्टिमार्गीयपुस्तका- लयामेको महालयो निर्मितः, यत्रास्ति दशसहस्रापिकाना ग्रन्थानां सङ्ग्रहः, प्रतिवर्ष पञ्चशत- पुस्तकानि च वर्धन्त एव । प्रकाशनकार्यमपि प्रचलति यतोऽयं अन्यः प्रकाश्यते, शिक्षापत्रम्; युत्रांसुरचतुःश्लोकी, मागवताध्यायार्थः, सहस्रीभावना, पुष्टिमागोपदेशिका, कीर्तनसहश्चैते अन्याः प्रकाशिताः वल्लमकुस्य वंशचरितमपि मुघते, इतः परं भगवद्गीता रसिकरञ्जन्यादि- टीकात्रयसमुपहिता, व्याससूत्रसाहित्य, प्राभानो मारुतशच्या समेतः, भक्तिमार्तण्ड इत्यादयो' मन्याः प्रकाशमेष्यन्ति । " एतस्प पृथगेय संरक्षिताव्यात्तस प्रतिवार्षिकं ठानगरे भाटियासतिकागृहाय प्रदीयते, यंत्र पूर्व केवलं भाटियाज्ञातीयानामेव' सूतिकानामुपचारोऽभवत् , ' तत्र सहायेनानेन सर्वासामपि हिन्दुसूतिकानां चिकित्सा भवति । ठहानगरे रात्रिदालायै प्रतिवर्ष शतद्वयं साहाय्यं दीयते.। मुम्बायां वनिताविश्रामस्य विद्यार्थिनीभ्यः प्रतिमास चत्वारिंशत्यकाणि प्रदीयन्ते, प्रतिवर्ष चतुःसहसमुद्राइछात्रवृत्तौ प्रदीयन्ते मुम्बायां च्छानगरे कराचीनगरे च । नगरठट्टापुरि प्रतिवर्ष हेण्डसन ब्लाइंड रिलीफ एसोसियेशन" द्वारा यदा नेत्ररोगचि- कित्सकः समागच्छति, तदा नेत्ररोगोपचाराय ७५१ रूप्यकाणि व्ययीकृत्य नेत्ररोगिणा साहाय्य प्रदीयते । नेत्ररोगचिकित्सार्थमपि तत्र गृहं निर्मितम् । यत्र सदाकालं नेत्रचिकित्सा भवेत् । एपमस्य नारायणदासस पृथप्रक्षितेन द्रव्येण बहुनि लोकोपकारकाणि कार्याणि विश्वसः कुशलतया सम्पायन्ते। मंजमण्डले जलाशयांनी जीणोंद्राराय प्रयत्यत इति प्रागेयावादि तत्रांद्यदिनं यावत् (१) मधुवनकुण्ड-(२.) पतितपावनकुण्ड-३') फरनावरफुण्ड-(१) कल्लोलकुण्ड- (५) गोमुखकुण्ड-(६) गोविन्दकुण्ड-(७) गङ्गाकुण्ड-(८) मालपोखर-(९) सीवीपोखर-१०) पिलमुकुण्ड-( ११) हरिहरकुण्ड-- १२:) : कृष्णकुण्ड (१३)

·શેઠ નારણદાસ આસનમલ.
શેડ જેઠાનંદ સનમલ,
Gr
ફૈઝેર ફેડરૂડા
હ.
s
જ
Wor
re
fr
U
yu
R
'
જન્મ - વત્ ૧૯૨૦ શ્રાવણ સુદી છે
જન્મ-સંવત્ ૧૯૨૮ ના ફાગુન વદી ૧૧.
અવસાન - વત્ ૧૯૮૪ શ્રાવણ વદી ૭,
અવસાન - વત્ ૧૯૮૫ પર વદી ૧૨,
ઈ - ૧૯૨૮ તા ૬ ઠી સપ્ટેમ્બર
ઈ સ ૧૯૨૯ તા ૬ ઠી ફેબ્રુઆરી
-s-333-93s૩-૩૩૩૪૩૩૩૩૩-રૂ૩૩૩32-3-8-9333333
જમરીશ્વર કેસ, મુંબઈ-૪.

·॥ श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥ श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ॥ तत्त्वार्थदीपनिवन्धे प्रथमं शास्त्रार्थप्रकरणम् । नमो भगवते तस्मै कृष्णायाद्भुतकर्मणे । रूपनामविभेदेन जगत् क्रीडति यो यतः ॥ १॥ सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा देवात्तेपामर्थ निरूप्यते ॥२॥ भगवच्छास्त्रमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः । यदुक्तं हरिणा पश्चात्सन्देहविनिवृत्तये ॥ ३ ।। एकं शारनं देवकीपुत्रगीतमेको देवो देवकीपुत्र एच । मनोऽप्येकस्तस्य नामानि यानि कर्माप्येकं तस्य देवस्य सेवा ॥४॥ इत्याकलय्य सतत शास्त्रार्थः सर्वनिर्णयः । श्रीभागवतरूपं च घ्रयं वच्मि यथामति ॥ ५॥ वेदान्ते च स्मृतौ ब्रह्मलिङ्गं भागवते तथा । अमेति परमात्मेति भगवानिति शब्दयते। त्रितये नितयं वाच्यं फ्रमेणैव मयाऽत्र हि ॥६॥ वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि । ममाधिभापा च्यासस्य प्रमाणं तयतुष्टयम् ॥७॥ उत्तरं पूर्वसन्देहयारकं परिकीर्तितम् । अविन्द्वं तु यत्वस्य प्रमाणं तच नान्यथा। एतद्विद्धं यत्सर्वन तन्मानं कवचन ।। ८॥ अथया सर्यरूपत्यानामलीलाविभेदतः। विरद्धांशपरित्यागात्ममाणं मर्यमेय हि ॥१॥ द्वापरादौ तु धर्मस्य द्विपरत्वाद्वयं ममा । विन्द्वयननानां च निर्णयानां तथैव च ।। १० ।। 100.नि.ग.

·: ब्रह्मतनुः परे। वत्यादीपनियन्धे यज्ञरूपो हरिः पूर्वकाण्डे अवतारी हरिः कृष्णः श्रीभागवत ईयते ॥ ११ ॥ सूर्यादिरूपधृर ब्रह्मकाण्डे ज्ञानाङ्गमीयते । पुराणेष्वपि सर्वेषु तत्तद्रुपो हरिस्तथा ॥१२॥ भजनं सर्वरूपेषु फलसिद्धये तथापि तु । आदिमूर्तिः कृष्ण एव सेव्यः सायुज्यकाम्यया ॥ १३ ॥ निर्गुणा मुक्तिरस्माद्धि सगुणा साऽन्यसेवया । ज्ञानेऽपि सात्विकी मुक्तिीवन्मुक्तिरथापि या ॥ ज्ञानी चेजते कृष्णं तम्मानास्त्यधिकः परः ॥ १४ ॥ युद्धावतारे त्वधुना हरी तद्वशगाः सुराः । नानामतानि विपु मृत्वा कुर्वन्ति मोहनम् ॥ यथाकथंचित्कृप्णस्य भजनं वारयन्ति हि ॥ १५ ॥ अयमेव महामोहो हीदमेव प्रतारणम् । यत्कृष्णं न भजेत् प्राज्ञः शास्त्राभ्यासपरः कृती। तेपां कर्मयशानां दि भव एव फलिप्यति ॥१६॥ ज्ञाननिष्ठा तदा ज्ञेया सर्यो हि यदा भवेत् । कर्मनिष्टा तदा ज्ञेया यदा चित्तं मसीदति। भत्तिनिष्टा तदा ज्ञेया गदा कृष्णः प्रसीदति ॥ १७ ॥ निष्ठाभावे फलं तम्मानास्येवेति विनिश्चयः। निष्ठा च साधनैरेच न मनोरथयातया ॥ १८॥ वाधिकारानुसारेण मार्गवेधा फलाय हि। अधुना घधिकारास्तु सर्व एव गताः कली। ऋगश्चेत् सेव्यते भक्त्या कलिस्तम्य फलाय हि ॥ १९ ॥ मर्चेपा पैदयास्यान भगवद्वचमामपि । 'श्रोतोऽर्थी घयमेव म्यादन्यः कल्प्यो मतान्तरः ॥ २० ॥ कृष्णयाक्यानमारंण शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि । ते दिमागबनाः मोसा शुद्धास्त ब्रामवादिनः ॥ २१ ।। एलन्मतमविज्ञाय मायिका अपि च हरिम् । मतान्तरन सेयन्ते तदर्थ ोप उदामः ।। २९ ।। प्रपनी भगवत्कार्यस्लपो माप्रपाऽभवत् । नायरया विचमा ल्याय जीयसंमार उच्यते ॥ २३ ॥ संमारस्य दयो मुरत न प्रपत्रस्य काहिचित् । *.

·का . शास्त्रार्धप्रकरणम् । कृष्णस्यात्मरतौ त्यस्य लयः सर्वसुखावहः॥ पञ्चपर्या त्वविद्या हि जीवगा मायया कृता ।। २४ ॥ आकाशवद् व्यापकं हि प्रम मायांशवेष्टितम् । सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुग्यम् ॥ २५ ॥ सर्वतः श्रुतिमल्होके सर्वमावृत्य तिष्ठति । अनन्तमूर्ति तद् ब्रह्म विभक्तं विभक्तिमत् ॥ २६ ॥ बहु स्यां प्रजायेयेति वीक्षा तस्य हाभूत् सती। तदिच्छामात्रतस्तस्माद् ब्रह्मभूतांशचेतनाः ॥ २७ ॥ सृष्ट्यादी निर्गताः सर्वे निराकारास्तदिच्छया। विस्फुलिङ्गा इचाग्नेस्तु सदंशेन जडा अपि ।। २८ ।। आनन्दांशस्वरूपेण सर्वान्तर्यामिरूपिणः । सचिदानन्दरूपेषु पूर्वयोरन्यलीनता ॥ २९ ॥ अत एव निराकारी पूर्वाचानन्दलोपतः। जडो जीवोऽन्तरात्मेति व्यवहारस्त्रिधा मतः ॥ ३०॥ विद्याऽविदो हरेः शक्ती माययैव विनिर्मिते । ते जीवस्यैव नान्यस्य दुःग्वित्वं चाप्यनीता ॥३१॥ खरूपाजानमेकं हि पर्व देहेन्द्रियासवः । अन्तःकरणमेपां हि चतुर्धाऽध्यास उच्यते ॥ ३२॥ पञ्चपर्वा त्वविद्येयं यहद्धो याति संमृतिम् । विद्ययाऽविद्यानाशे तु जीयो मुक्तो भविष्यति ।। ३३ ।। देहेन्द्रियासवः सर्वे निरध्यस्ता भवन्ति हि । तथापि न प्रलीयन्ते जीवन्मुक्तगताः स्फुटम् ॥ ३४ ॥ आसन्यस्य हरेर्वापि सेवया देवभावतः । इन्द्रियाणां तथा स्वस्मिन् ब्रह्मभावाल्यो भवेत् ॥ ३५॥ आनन्दांशप्रकाशादि ब्रह्मभावो भविष्यति । सायुज्यं वान्यधा तस्मिन्नुभयं हरिसेवया ॥ एवं कदाचिद् भगवान् साक्षात् सर्व करोत्यजः।।36॥ कदाचित् घुम्पद्वारा कदाचित् पुनरन्यथा । कदाचित् सर्वमात्मैव भयतीह जनार्दनः ॥ ३७॥ महेन्द्रजालवत् सर्व कदाचिन्माययाऽमृजत् । तदा ज्ञानादयः सर्व धार्तामात्रं न वस्तुतः ॥ ८॥ - ·४ -- तत्त्वार्थदीपनिमन्धे वियदादि जगत् सृष्ट्वा तदाविश्य द्विरूपतः। जीवान्तर्यामिभेदेन क्रीडति म हरिः कचित् ॥ ३९ ॥ अचिन्त्यानन्तशक्तस्तद् यदेतदुपपद्यते । अत एव श्रुतौ भेदाः सृष्टरुता थनेकधा ॥ ४० ॥ यथाकश्चिन्माहात्म्यं तस्य सर्वत्र वर्ण्यते । भजनस्यैव सिद्ध्यर्थ तत्त्वमस्यादिकं तथा ॥४१॥ माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । लेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथा ।। ४२ ॥ पश्चात्मकः स भगवान् द्विपडात्मकोऽभूत् पञ्चदयीशतसहस्रपरामितश्च । एकः समोऽप्यखिलदोपसमुज्झितोऽपि सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि यद्दपमोऽभूत् ।। ४३ ॥ निर्दोपपूर्णगुणविग्रह आत्मतन्नो निश्चेतनात्मकशरीरगुणश्च हीनः। आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादि: सर्वत्र च त्रिविधभेदविवर्जितात्मा ॥४४॥ तस्य ज्ञानाद्धि कैवल्यमविद्याविनिवृत्तितः। वैराग्यं साङ्ख्ययोगौ च तपो भक्तिश्च केशवे ॥ ४५ ॥ पञ्चपति विद्येयं यया विद्वान् हरि विशेत् ॥ सत्त्वसृष्टिप्रवृत्तानां देवानां मुक्तियोग्यता ।। ४६ ॥ तीर्थादावपि या मुक्तिः कदाचित् कस्यचिद् भवेत् ।। कृष्णप्रसादयुक्तस्य नान्यस्येति विनिश्चयः॥४७॥ सेवकं कृपया कृष्णः कदाचिन्मोचयेत् कचित् । तन्मूलत्वात् स्तुतिस्तस्य क्षेत्रस्य विनिरूप्यते ॥ ४८॥ तस्मात् सर्व परित्यज्य दृढविश्वासतो हरिम् । भजेत श्रवणादिभ्यो यद्विद्यातो विमुच्यते ।। ४९ ॥ प्रमानन्दे प्रविष्टानामात्मनैव सुग्यप्रमा। सङ्घातस्य विलीनत्याद् भक्तानां तु विशेषतः ॥ ५० ॥ सर्वेन्द्रियस्तथा चान्तःकरणरात्मनापि हि । प्रमभावात्तु भक्तानां गृह एवं विशिष्यते ।।१।।

·-
शानार्थप्रकरणम् ।
मोहार्थशास्त्रकलिलं यदा बुद्धर्विभिद्यते ।
तदा भागवते शास्त्रे विश्वासस्तेन सत्फलम् ॥५२॥
जीवस्त्याराग्रमात्रो हि गन्धवद् व्यतिरेकवान् ।
व्यापकत्वश्रुतिस्त्वस्य भगवत्वेन युज्यते ॥५३॥
आनन्दांशाभिव्यक्ती तु तत्र ब्रह्माण्डकोटयः ।
प्रतीयेरन् परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तत् ॥ ५४ ॥
प्रकाशकं तचैतन्यं तेजोवत्तेन भासते।
न प्राकृतेन्द्रियैर्यायं न प्रकाश्यं च केनचित् ।
योगेन भगवदृष्ट्या दिव्यया वा मकाशते ॥ ५५ ॥५६॥
आभासप्रतिविम्बत्वमेवं तस्य न चान्यथा ।
आनन्दांशतिरोधानात् तत्तद्वत्तेन भासते ।। ५७ ।।
मायाजवनिकाच्छन्नं नान्यथा प्रतिबिम्पते ।
तत्र वृत्ता सुपर्णाश्रुतेरपि विरुध्यते ।
गुहां प्रविष्टावित्युक्तेर्भगवद्वचनादपि ॥ ५८ ॥
जीवहानिस्तदा मुक्तिीवन्मुक्तिविरुद्धयते ।
लिङ्गस्य विद्यमानत्वादविद्यायां ततोऽपि हि ॥ ५९॥
अधिष्टातुविनष्टत्वान्न देहः स्पन्दितुं क्षमः ।
प्रारब्धमानशेपत्वे सुपुप्तस्यैष न प्रजेत् ॥ १०॥
तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य शोधितस्यापि युक्तितः ।
न विधाजनने शक्तिरन्यार्थ तच कीर्तितम् ॥ ६१॥
ब्रमणः सर्वरूपत्वमवयुज्य निरूपितम् ।
अलौकिकं तत्पमेयं न युक्त्या प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
तपसा चेदयुक्त्या च प्रसादात् परमात्मनः ।
विद्या प्रामोत्युम्लेशः कचित् सत्ययुगे पुमान् ॥ १३ ॥
सर्वज्ञत्वं च तस्येष्टं लिङ्गं तेजोऽप्यलौकिकम् ।
तत्माप्तायपि नो मुक्तिर्जाग्रत्वमयदुद्भवः
अविद्याविधयोस्तस्माद् भजनं सर्वथा मतम् ॥ ६४ ॥
सचिदानन्दरूपं तु ग्राम व्यापकमव्ययम् ।
सर्वशक्ति स्वतन्त्रं च सर्व गुणजितम् ॥ १५ ॥
सजातीयविजातीयस्वगतद्वैतवजिनम् ।
सत्यादिगुणमारसंयुक्तमोत्पत्तिमः सदा ॥६॥

·६ तत्वार्थदीपनिनन्ध - सर्वाधारं वश्यमायमानन्दाकारमुत्तमम् ।। 1. -:प्रापचिकपदार्थानां सर्वपां तद्विलक्षणम् ।। ६७ ॥ जगतः समवापि स्यात् तदेव च निमित्तकम् ।- कदाचिद्रमते स्वस्मिन् प्रपञ्चेऽपि कचित्सुग्बम् ।। ६८॥ पत्र येन यतो यस्य यम्मै यद् यद्यथा यदा। स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरूपेश्वरः ।। ६०॥ यः सर्वत्रैव सन्तिष्ठन्नन्तरः संस्टशेन्न तत् । शरीरं तं न वेदेत्थं योऽनुविश्य प्रकाशते । सर्वचादानवसरं नानावादानुरोधि तत् ॥ ७० ॥ अनन्तमूर्ति तद्रम कृटस्थं चलमेव च । विरुद्धसर्वधर्माणामाश्रयं युक्त्यगोचरम् ॥ ७१ ॥ आविर्भावतिरोभावर्मोहन बहुरूपतः। इन्द्रियाणां तु सामर्थ्याददृश्य सेच्छया तु तत् ।। ७२ ॥ आनन्दरूपे शुद्धस्य सत्त्वस्य फलनं यदा। तदा भरकतश्याममाविर्भावे प्रकाशते ।। ७३ ॥ चतुर्युगेषु च तथा नानारूपवदेव तत् । उपाधिकालरूपं हि तादृशं प्रतिविम्बते ॥ ७४ ॥ अथवा शून्यवद् गाढं व्योमपद् ब्रह्म तादृशम् । प्रकाशते लोकदृष्ट्या नान्यथा हक स्पृशेत् परम् ॥ ७ ॥ आत्मसष्टेन वैपम्य नण्यं चापि विद्यते । पक्षान्तरेऽपि कर्म स्यान्नियनं तत् पुनर्वृहत् ॥७६ ॥ स एव हि जगत्कर्ना तथापि सगुणो न हि। गुणाभिमानिनो ये हि तदंशाः सगुणाः स्मृताः। कर्ना खतन पर स्यात् सगुणत्वे विरुद्ध्यते ॥७७ ॥ केचिदत्रातिविमलमज्ञाः प्रीतार्थयाधनम् । कृत्या जगत्कारणतां दृपयन्ति परे हरी ॥७८॥ ''अनाद्यविद्यया बढे ब्रम तत् किल कारणम् । स्वाविद्यया संसरति मुक्तिः कल्पितवाक्यतः ॥ ७९ ॥ एवं भतारपणाशास्त्रं सर्यमाहात्म्यनाशकम् । उपेक्ष्यं भगवतः श्रुतिस्मृतिविरोधतः। फरलो तदादरो मुख्यः फलं मुख्यतस्तमः ।। ८० ॥ 14

·शास्त्रार्धप्रकरणमा
ज्ञाननाइयत्वसिद्धयर्थ यदेतद्विनिरूपितम् । ''
'तदन्यथैव संसिद्धं विद्याविधानिरूपणैः ॥ ८१२॥
यन्मायिकत्वकथनं पुराणेषु महश्यते।
तदैन्द्रजालपक्षेण मतान्तरमिति ध्रुवम् ।
नास्ति श्रुतिपु तद्वार्ता दृश्यमानासु कुत्रचित् ।। ८२॥
वाचारम्भणवाक्यानि तदनन्यत्वयोधनात् ।
न मिथ्यात्वाय कल्पन्ते जगतो व्यासगौरवात् ॥ ८३ ॥
ज्ञानार्थमर्थवावश्चेतिः सृष्टवादिरूपिणी ।
अनङ्गीकरणायुक्तं विधिमाहात्म्ययोन तत् ॥ ८४ ॥
अपवादार्थमेवैतदारोपो वस्तुतो न हि !
दृढप्रतीतिसिद्धयर्थमिति चेत् तन्न युज्यते ॥ ८५॥
मुख्यार्थयाधनं नास्ति कार्यदर्शनतः श्रुतेः ।
इन्द्रजालिकपक्षेपि तत्कर्तृत्वं नटे यथा ।। ८६ ॥
मुक्तिस्तदातिनष्टा स्यात् समदृष्टगजेष्विव ।
: मायादीनां च कर्तृत्वं श्रुतिसूत्रैर्षियाध्यते ॥ ८७ ॥
अकर्तृत्वञ्च यत् तस्य माहात्म्यज्ञापनाय हि।
विरुद्धधर्मयोधाय न युक्त्यैकस्य वारणम् ॥ ८ ॥
मायिकत्वं पुराणेषु वैराग्यार्थमुदीर्यते।
तस्मादविद्यामात्रत्वकथनं मोहनाय हि ॥ ८९ ॥
असत्यमप्रतिष्टं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥ ९०!
अबण्डाद्वैतभाने तु सर्व ब्रह्मव नान्यथा।
"ज्ञानोद विकल्पबुद्धिस्तु बाध्यते न म्वरूपतः ॥११॥
भिनत्वं नैव युज्येन ब्रह्मोपादानतः कचित् ।
याचारम्भणमात्रत्वाद् भेदः केनोपजायते ॥१२॥
सायो बहुविधः प्रोक्तस्तत्रैकः सत्प्रमाणकः ।
अष्टाविंशतितत्वानां वरूपं यत्र चै हरिः ॥ १३ ॥
अन्ये सूत्रे निपिद्ध्यन्ते योगोऽप्येकः सदाहतः।
यलिन ध्यानं भगवतो निर्याजेऽप्यात्मयोधकः ॥ १४ ॥
वैराग्यज्ञानयोगैश्च प्रेम्णा च तपसा तथा !
एकेनापि दृढेनेशं भजन सिद्विमवानुयात् ॥ १५ ॥

·८ नस्वार्थदीपनियन्थे झाने लयप्रकारा हि जगतो यहुधोदिताः। मनसः शुद्विसिद्धयर्थमेकः साह्यानुलोमतः ॥ १६ ॥ इन्द्रियाणां देवतात्यभावनाप्रापणे तथा ।, गोविन्दासन्यसेवातः प्रापणं नान्यथा भवेत् ॥ २७ ॥ अद्वयात्मदज्ञानादू वैराग्यं गृहमोचकम् ।.. यागादिविलयाः सर्वं तदर्थ मनआदिपु ॥ २८ ॥ भावनामात्रतो भाव्या न हि सर्वात्मना लयः। मनोमात्रत्वकथनं तदर्थ जगतः कचित् ॥ १९ ॥ भक्तिमार्गानुसारेण मतान्तरगता नराः । भजन्ति योधयन्त्येवमविमदं न वाध्यते । नैकान्तिकं फलं तेपां विरुद्धाचरणात् कचित् ॥ १०॥ एवं सर्वं ततः सर्व स इति ज्ञानयोगतः। यः सेवते हरि प्रेम्णा श्रवणादिभिरुत्तमः॥ १०१॥ प्रेमाभावे मध्यमः स्याग्ज्ञानाभाये तथादिमः। उभयोरप्यभावे तु पापनाशस्ततो भवेत् ॥ १०२॥ तपोवैराग्ययोगे तु ज्ञानं तस्य फलिप्यति । योगयोगे तथा मेम स्तुतिमानं ततोऽन्यथा ॥१०३।। अर्थोऽयमेव निखिलरपि वेदवाक्य- रामायणः सहितभारतपञ्चरात्रैः। अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सह तत्त्वसूत्र- निर्णीयते सहृदयं हरिणा सदैव ।। १०४॥ इति धीटप्णव्यासविष्णुम्यामिमनयनियीयलमदीक्षितविरचिते शाग्नार्थकथनं प्रथमं प्रकरणम् ॥ १ ॥ समात शास्त्रार्धप्रकरणम् ।

·। ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॥श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ॥ सप्रकाशस्तत्त्वार्थदीपनिवन्धः। आवरणभङ्गटिप्पणीयोजनादिसमेत। , प्रथमं शास्त्रार्थप्रकरणम् । आवरणमदः। वन्दे श्रीवल्लभाचार्यानपारकरुणान्वितान् । खीयानां तत्त्वदीपेन स्वान्तध्यान्तनिवारकान् ।। १ ।। नन्दसूनुपदसौख्यदं नवं दुःखसङ्घदलनातिवैभवम् । श्रीमदग्निपदपङ्कजासवं भावयामि सततं नमामि च ॥ २ ॥ श्रीमद्बलमनन्दनपदपाथोजन्मरेणवस्ते मे । सन्तु कृपामधुमरिता दन्तुरमन्तुक्षमादक्षाः ॥ ३ ॥ श्रीपरिवृढपदपङ्कजरैणवमेणीदृशा जुष्टम् । कुङ्कुमपङ्कमनारतमाप्तुमहं कामये दास्ये ॥ ४ ॥ श्रीकृष्णसम्वीतसुवर्णवर्णाऽम्वराभिधानोऽस्य कृपां दधानः । विवेचयन्नाशयमन तत्त्वदीपपकाशाऽऽवरणं मनज्मि ।।५।। योजना। उद्भूतेषु धनेषु हर्पितहदः केलीकृत केकिनो दृष्ट्वा चारुचमत्कृतिं च तडितां श्लिष्टा द्विरेफैलताः । सानन्दं मुरली निजाधरसुधासम्पूरितां वादयन् रक्तोष्णीपधरो वने गिरिधरः प्राणेश्वरो नृत्यति ॥ १ ॥ वन्दे गोवर्द्धनाधीशं श्रुत्युत्तारसरूपिणम् । नमामि श्रीमदाचार्यान् प्रभून् श्रीविठ्ठलेश्वरान् ॥२॥ सस्नेहभाजनम् । लीलागोवद्रनोद्धारपालितखबजप्रियम् । वालं मुकुन्दं खाचार्यान् प्रभून् सर्वगुरुन् भजे ॥ १॥ सुखात्सर्वार्थलाभायं टिप्पणं सरलं लघु । कुर्वे वाचार्यकृपया प्राचां वाचा विचारणैः ॥ २ ॥ १ पद्यमिदं ख. पुस्तके नास्ति ।

·तत्त्वार्यदीपनिवन्धे सर्वोद्धारप्रयत्नात्मा कृष्णः प्रादुर्वभूव ह । तथात्वं येन संसिध्येचदर्थ व्यास उक्तवान् ॥१॥ आवरणमनः। अथ श्रीमद्वल्लमाचावेंचरणाः सात्त्विकानुदिधीवः प्रेक्षावतां प्रवृतिसिध्यर्थ अन्थस फर- सम्बन्ध सोपोद्धातं निरूपयन्तस्तत्त्वदीपविवरणं प्रतिजानते. सर्वोद्धारप्रयत्नात्मेत्यादिभित्रिमिः । सर्वोद्धाराय प्रयत्नो यस्य, सर्वस्योद्धारो यसाद तादृशः प्रयतो व्यापारविशेषो यस्य, अवति व्यामोतीत्यात्मा। पूर्वोक्तश्चासावात्मा च सर्वोद्धा- रपयत्तात्मा । तादृशप्रयत्न आत्मनि यस्येति गड्वादिसमासो वा । तादृशः कृष्णः पुरुषोत्तमः सदानन्द एव नापरः । एवं प्रतिज्ञाय तथात्वे गमकमाहुः प्रादुर्बभूव हैति । यदि नोबिधीदीदृशः योजना। अथ श्रीमदाचार्यचरणाः सकृतश्रीमागवततत्त्वार्थदीप व्याचिस्यासयो व्याख्येयमन्थव्याख्यान- न्थयोः प्रयोजनमाहुः सर्वोद्धारेत्यारम्य व्याख्यानं तनिरूप्यत इत्यन्तेन । कृष्णः प्रादुर्बभूव समेहमाजनम् । तथा विभज्यते मूलं सता नेहो यया भवेत् । वादिक्षोदस्त्यावरणभङ्गादेरेय सिध्यति ॥ ३ ॥ द्रष्टुं दीपप्रकाशे चेद्वाञ्छयाऽर्थास्तमोनुदि । सत्नेहभाजनं तर्हि पुरः कुरुत पण्डिताः ॥ ४ ॥ अप श्रीमदाचार्यपादा दैवोद्धारं वेदादिसारभूतश्रीमागयतमार्गेण कर्तु तत्प्रकाश तत्वार्थदीप प्रकाशयिष्यन्तो भगवत्प्रादुर्मावश्रीमागवतयोः समन्यस्य च प्रयोजनं वदन्तो व्याख्यानं प्रतिमा- नते सर्योधारेति त्रिभिः । सात्तिकादिभेदेन त्रिविधानपि जीवानुद्वर्तु भगवरप्रादुर्भाय इति तृतीय प्रकरणे सेत्स्यति । अतः सर्वोद्धाराय प्रयनो यस्यैति सर्वोद्धारप्रयतः । इदं पुष्ठिस्थार्थम् । सर्वेपामुद्धारो यस्मातादृशप्रयन्नो यस्येति वा । इदं राजसार्थम् । यतति व्यामोतीत्यागा पूरी पचासायास्मेति कर्मधारयः । तादृशः प्रयत आमनि यस्येति गडकण्ठादिवरसमासो वा । इद साचिकार्यम् । एवं सजीयोद्धती तु कृष्णः । 'यपि याचकः शम्दो गश्च निर्वृतिवाचकः। तयोरक्यं पर मन कृष्ण इत्यभिधीयते' इति सापनीयनुल्या सदानन्दरूपः पुरुषोत्तम एवाति नापरः । सर्व पाप सावधारणमिति न्यायात् । सर्वोद्वारप्रयनारमा कृष्ण इति मिने पाश्यम् । 'प्रातिपदिकार्यलिङ्गे सास्तिर्भान्तीपरः प्रथमपुरुषोऽध्यप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति । 'वृक्ष प्रशः, अम्तीति गम्यते' इति महाभाभ्यानुरोधादस्तीति शेषेण योग्यमित्यावरणमनाशयः। श्रीराइमाग्नु पूर्वार्द्धमेकं पापं मन्यन्ते । तस्य तयावे गमकमादः प्रादुर्बभूव हेति । भगवान एटिफाटोपादितपा गुणमया मापया महता सवलेन जलमियानोन दश्यते । नाई प्रकार ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । आवरणमङ्गः सन् न प्रादुर्भवेत् । 'को घेवान्या'दिति श्रुतेः सर्वजीवनाय हृदये वर्तमानत्वात् । नच 'यदा यदा हीति गीतावाक्याद्धर्मादिरक्षार्थ प्रादुर्भावः शक्ष्यः । तथा सत्यंशेनावतरेत् । 'आत्मानं सृजामि' 'युगे युगे सम्भवामी'ति कथनात् । एवं सत्यपि यः पूर्णस्य तावन्मात्रां मायां दूरीकृत्य दर्शन- गोचरीभावः सोऽग्निवदेव । स्वशान्तरूपेप्चितितृतीयस्कन्धे विदुरं प्रत्युद्धववाक्यात् । तत्र चानुकम्पाया एव हेतुत्वकथनात् प्रादुर्भावस्तथात्वस्यैव गमक इत्यर्थः । ननु यद्येवं स्थान तिरोभ- वेदतो नेदं गमकमिति चेत् तत्राहुः तथात्वमित्यादि । तथाच काँश्चिद्रूपेणोद्धृत्येतरानाग्नोद्धार- प्यन् व्यासरूपेण श्रीभागवतमुक्तवान्, तच्च दर्शनसाधनत्वादेव सर्वेषामत्यन्तं सुखदम् । अत इदानी तिरोभावेऽपि भगवतस्तेन प्रादुर्भावात् तथात्वं न व्यभिचरतीत्यर्थः ॥१॥ योजना। हेति । मूलरूपप्राकव्यं तु सर्वोद्धारार्थम् । "नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिभंगवतो नृप । अव्यय- स्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः" इति । "तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनार । भक्तियोग- विधानार्थ कथं पश्येमहि स्त्रियः" इत्यादिवाक्याच । कृष्णावतारे हि प्रद्युमानिरुद्धसकर्षणवासुदे- चव्यूहैः सहितस्य पुरुषोचमस्स प्राकट्यम् । तत्र वंशे सम्बन्धिकार्यधर्मरक्षणमूभारहरणमुक्तिदानानि यथाक्रमं प्रद्युमादिव्यूहकार्याणि । भक्तोद्धारस्तु मूलरूपसाध्य इति तदर्थं कृष्णो मूलरूपः पुरुषो- चमः प्रकटीभूत इति भावः ॥१॥ सत्मेहभाजनम् । सर्वस्य योगमायासमावृतः' इति गीतायाक्यातू । श्रीभागवतेऽपि 'मायाजवनिकाच्छन्न मिति कयनाच । यथा च यानतो भागाच्छैयालमपसार्येत तावानेव जलभागोऽवलोक्येत, तथा यावती मायामपसारयति तावतैव परमसुन्दरेण रूपेणाभिव्यजते । एवमेकदेशितया व्यापकदृष्टया तत्रा- शस्त्रव्यवहारोऽपि । इदं च तत्रांशेनास्तीर्णस्य विष्णोरत्यादिस्यले सुबोधिन्या स्फुटम् । तस्य खतम्रस्यापि स्वेच्छया लोकव्यवहार्यता 'प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात्' इत्यत्र निर्णीता । अयं पूर्ण- प्रादुर्भावः । अंशाधवतारास्तु 'सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिरित्लादिमानसिद्ध सत्वाख्यं खधर्मम- धिष्ठाय तनाशादिप्रवेशेन भगवता नियन्त इति भाष्ये गुणोपसंहारपादे समर्थितम् । अतः प्रादुर्भावस्तथानस्यैव गमकः । अन्यया सतन आतकामः किमिति लोकव्यवहार्यो भवेत् । धर्मरक्षासाधुपरित्राणादिकस्य त्वंशद्वारापि सम्भात् । इयास्तु विशेषो यदा पूर्णप्रादुर्भावस्तदा छापनाधर्मरक्षाचवतारकार्यमपि स एव तत्पहनिशिष्टः करोति, उद्धारं तु स्वरूपेणैवेति । तस्य तस्य भक्तस्य दृदये प्रादुर्भावस्तु तस्य तस्यैव हिताय, न तु सर्वोद्धारायेति तयावर्तनार्य ह' पदम् । ह स्परं सर्वेषां दर्शनादियोग्यः प्रादुर्ववेत्यर्थः । निर्गुणपरब्रह्मणो व्यापकस्यैकदेशे भचिन्बोधिसतक पाठ। २जन्मप्रकरणे। ३ माउने।

·वत्स्वार्थदीपनिबन्धे सहभाजनम् । तापमात्रमायादूरीकरणेन प्रादुर्भावबोधनायात्रामपदम् । आत्मशब्दश्च तादृशार्थकतया गौणचे- नात्मशब्दात्' इत्यत्र सिद्धः। एतदेव प्रादुर्भावप्रयोजनं प्रथमस्कन्धे कुन्तीस्तुतौ 'तथा परमहंसाना मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगवितानार्थ कथ'मित्युक्तम् । अग्रेऽपि 'केचिदाहुरजं जात'- मित्यादिना मतान्तराण्युक्त्वा भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभिः । श्रवणस्मरणार्हाणि कारिष्यन्निति केचन' इति, भवक्लिष्टानामुद्धरणं सर्वान्त उक्तम् । तदेव 'शृण्वन्ति गायन्ती - स्यादिना सिद्धान्तितम् । तृतीयस्कन्धेऽप्युद्धवेन 'खशान्तरूपेवितरैः खरूपैरभ्यर्थमानेष्व- नुकम्पितालमा । परावरेशो महदंशयुक्तो एजोऽपि जातो भगवान्यथाऽग्नि'रिति । अत्रा. ज्युपमानात्प्रादुर्भावोऽनुकम्पायास्तत्र हेतुत्वं चोक्तम् । एवं नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः' इत्याधनुसन्धेयम् । केनोपनिपतृतीयखण्डेऽप्ये- यमेव देवानप्रहार्थ प्रादुर्भावः श्रावितः 'तेभ्यो ह प्रादुर्वभूव' इत्यादिना । इमामेव श्रुतिमनुस- धायेह प्रादुर्बभूव हेत्युकम्। ननूद्वारार्यमेवाविर्भाव उद्धरणीयजीवानामद्यापि सत्त्वान तिरोभवेत् , अतो न तथेति शङ्का वारयितुमाहुः तथात्वमिति । तथात्वं सर्वोद्धारप्रयत्नात्मत्वं येन प्रादुर्भावण सम्पफलतः साधनतच सिध्पेत्तदर्थगयापि प्रादुर्भावार्थम् । इदं क्रियाविशेषणम् । स सर्वोद्वारोऽर्थः प्रयोजनं यस्येति श्रीभागवतविशेषणं या पूर्वोक्तः कृष्ण एव व्यासः सन् सर्वेषामत्यन्तं सुखदायक श्रीभागवतमुक्तवान् । भक्तविशेषादिद्वारोद्वारे सर्वोद्धाररूपं फलं साक्षाद्भगवत्प्रयनरूपं साधनं च न निष्पयत इतीद सम् , पूर्वत्रात्मपदं च । 'कस्मै येन विभासित' इतिपधे व्यासरूपेण विभासनस्य कपनादपासः सन्निति । उक्तवान् प्रकाशितयान्न तु काव्यं कृतवान् । भागवतस्य नित्यत्वात् । तृतीयस्कन्धे 'यत्सूरयों भागवतं वदन्ती'त्युक्तेः । तत्रैवाष्टमाध्याये परम्परान्तरकथनाच्च । तेन 'लोक स्याजानतो विद्वॉचके सात्वतसंहितामि'यादौ करोतिरुघारणार्थः । 'यजतिषु ये यजामहं करोनि भानुपानेषु' इत्यादी तपादर्शनात् । भगवत इदं खरूपं भगवता प्रोक्तं चेति भागवतम् । श्रीर्दश- रससम्पत्तिः शन्दरचनार्यशोमा च, तयुकं भागवतं श्रीभागवतम् । शाकपार्थिवादिवत्समासः । श्रीमद्भागयते मशमुनिकृते' इत्यत्र सुबोधिन्यां स्परमिदम् । 'श्रीर्वेशरचना शोमा भारती सर एटुमे । सक्षम्यां प्रिवर्गसम्पत्तिविधोपकरणेषु च । विभूती च मतौ च स्त्री' इति मेदिनी । यद्यपि येदोऽपि भगवपस्तदुमनामुपदव, तथापि संस्कृतत्रैवर्णिकानानेव । इदं तु सर्वेपी मुक्तमुमुक्षुवि- पपिणां चतुणां पर्णानां च केवलाद्वारा तु ततो जघन्यानामपि सुखदमित्याविर्भावावश्यकता । बना पाटतो देशतष परिष्ठेदः, तमतिक्रान्तमरान्तम् । नित्यनिरतिशयमुखदमित्यर्थः । गीता स्पतिसलिमा सरिस्तरमागयतदारय मुगदा । एतेन दो सा पार्या चेनैकान्तात्यन्ततोऽभावाव! इन राधाचार्योसन्यापादितौरगताना। इत्यं चारतारसमये रुपेणोदृत्यानयतारसमये नासोद्ध - मेन रूपेगापिरास्ते । रूपमार्मायोऽप्येतदुक्तमार्गेण मयत्येवेति न मायकस्य माधः । अत एव पाने ·- शाम्रार्थप्रकरणम् । श्रीभागवतमत्यन्तं सर्चपा सुखदायकम् । तस्यापि तत्वं येनैव सिध्येदिति विचार्य हि ॥२॥ अग्निश्वकार तत्वार्थदीपं भागवते महत् । तचापि येन संसिध्येघाख्यानं तनिरूप्यते ॥३॥ आवरणभङ्गः। ननु यद्येवं तर्हि तेनैव कार्य सेत्स्यतीति व्यर्थोऽयमनुवाद इत्याकाज्ञायां खावतारमयोजन स्वसामर्थ्यश्च सूचयन्तो व्यासप्रयत्नसाफल्यायामाकं प्रवृत्तिरिति, नानुवादो व्यर्थ इत्याहुः तस्सापीति ॥ २॥ महदिति । अप्रत्ययान्तो दीपशब्दोऽनियतलिङ्ग इत्येवमुक्तम् । क्रियाविशेषणं वा । एव- चात्रामिपदेन वाक्पतिरूपतया सामर्थ्य प्रथमसुबोधिनीस्वप्रतिज्ञावाक्योक्तं स्वावतारप्रयोजन भूचितं ज्ञेयम् । नन्वस्त्वेवं, तथापि विवरणस्य कि प्रयोजनमत आहुः तचापीत्यादि । तथाच स्वप्रयत्तासाफल्यायैतदित्यर्थः । एवञ्च जीवोद्धारोऽस्य फलम्, आज्ञारूपा च सातिरिति पर- म्परया फलति ॥ ३॥ योजना। तथात्वं येनेत्यादि श्रीभागवतमित्यन्तम् । तथात्वमिति । सर्वोद्धारप्रयत्नात्मत्वमित्यर्थः । श्रीकृष्णः सर्वोद्धारं रूपेण कृतवान् । अनवतारदशायां तु श्रीभागवतेनैवेति श्रीभागवतं व्यास: कृतवानिति भावः । "कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह । कलौ नष्टदशामेप पुराणार्कोऽधु- नोदितः" इति वाक्यात् । तस्यापि तत्वमित्यादि तत्वार्थदीपमित्यन्तम् । तस्यापि श्रीमाग- वतस्य (अपि) तचम्-उद्धारकर्तृत्वं येन स्याचादृशं तचार्थदीपम् , अग्निश्चकार । श्रीभागवतं यथार्थतया ज्ञातं सदुद्धारकम् । यथार्थज्ञानं तु तत्त्वार्थदीपेन भवतीति तत्करणमित्यर्थः । स्वय- ममिरमेश्व दीपोत्पत्नियुक्तवेति बोध्यम् ॥२॥ तचापीति । तत्त्वार्थदीपत्वमित्यर्थः । एतावता श्रीकृष्णश्रीभागवतयोराविर्भावोऽवतारानव- तारदशामेदेन भत्तोद्धारार्धः । श्रीमागवतावोधनाय तत्वार्थदीपाविर्भावस्तत्वार्थदीपार्थबोधाय व्याल्यामन्य इति सर्येपामाविर्भाचप्रयोजनमित्युक्तं भवति ॥ ३ ॥ सस्नेहभाजनम्। श्रीभागवतमाहात्म्ये 'श्रीभागवतरूपस्त्वं प्रत्यक्षः कृष्ण एव हि । गृहीतोऽसि मया नाथ मुत्यर्य भवसागरे' इत्युक्तम् । सान्देऽपि तन्माहात्म्ये भगवत्परिग्रहादीनां पुरः श्रीमदुद्धवावितश्रीभाग- वतद्वारा रूपमादुर्भार उक्तः । श्रीभागयतेऽपि कृष्णामणिनिम्लोचोचरमेतेन रूपेण निस्तार: 'कृष्णे खधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह । कलौ नष्टदशामेप पुराणार्कोऽधुनोदितः' इत्यादौ दर्शितः ॥१॥ नन्वेवमपि भगय प्रयतः निमर्य इत्याकालायां कलिमलादुत्तरोत्तरं मत्यादिमान्ये व्यासप्रयः तसाफल्यार्थः स इत्यादयेनाहः तखेति । इतिशन्दो हेतो । यतः श्रीभागवतं तया, अतस्तद् ·तत्त्वार्थदीपनिबन्चे सस्नेहभाजनम् । हि निश्चयेन विचार्य । मूलेऽपि विचार वक्ष्यन्ति 'विचार्य च पुनः पुनरिति । एतेन विचार- पूर्वककृतत्वं मन्यस्य प्रामाण्ये तत्त्वार्थदीपेसन्वर्थनामकरवे च वीजं दर्शितम् ॥ २॥ तस्य श्रीमागवतस्य । अपिशब्दावेदादेश्च । तत्चं तस्य भावः श्रीभागवतत्यं, प्रादुर्भावार्थत्वं सर्वोदारमुखदत्वं च येनैय.सिध्येदेव तादृशम् भागवते विषये । महत् सर्ववेदान्तसारस्य सार- ग्राहकवायुज्यम् । अन्यत्वाभावादोषयत्तयाऽनपलोप्यम् । तत्त्वार्थदीपमेतन्नामकं निर्गलितवास्तवा- भिधेयप्रयोजनयोः प्रकाशक ग्रन्यम् । अग्निः श्रीकृष्णवदनरूपश्चकार। ज्ञानस्य खार्थत्वेऽपि निर्मा- णस्य टोकज्ञापनार्थत्वात्परस्मैपदम् । अवस्थादिपारोक्ष्याभिप्रायो लिट् । एतं करोति जयदेवकविः प्रबन्धम्' 'नागेशः कुरुते सुधीः' इत्यादौ प्रथमपुरुष इव । मृच्छकटिकादिषु 'चकारसर्व किळ शूद्रको नृपः' इत्यादिप्रयोगा अप्येवमेव सङ्गच्छन्ते । दीपशब्दस्य पुनपुंसकत्वान्महदिति क्लीवरू। अपवेदमुत्रलोके व्याख्यानविशेषणतयाऽन्वेति । हिशब्दादग्नदीपोत्पत्तियुतेत्यपि घोत्यते । अर्कोऽपि गुहामहागृहादिषु सतमस्केषु पदार्थानप्रकाशयन्नग्निपविएखप्रभोत्पन्नदीपद्वारेव तान् दर्शयति । श्रीभागवतं हि तत्त्वतो ज्ञातमेव फलं दास्यतीति तथा ज्ञातुमशक्तानां हृदयेषु तत्त्वप्रका- शकस्यास्य न वैयर्ण्यम् । इह केचिदाधुनिकाः सिद्ध्ये दिसन्तो विचाराकार इति शाब्दकमा- नुरोधानाम्यन्ति, तन; तया सत्यनेनेत्येवोक्तं स्यात् । यच्छब्दोपादाने तु समानाधिकरणतन्छन्द: स्यापि विचाराकार एवं प्रवेश आवस्यकः । अन्यथा वाक्यापर्यवसायात् । तच्चेति । तत्त्वार्थदी चास्मद्विपयभूतं मागवतं वेदादिकं च येन सम्यगनायासतः सियेत्, ज्ञायेत, अथवा तत्वार्थ- दीरस्वमपि येन सम्पगर्यसङ्गत्या सिद्ध्येत् तद्व्याख्यानं नैरन्तर्येण रूप्यते । धारणसौकर्याय कारि- यायप्रन्यनिर्माणोत्तरमर्यसौटभ्यतः सम्यक् सिद्धये व्याख्यायत इति भावः । यत्रावरणभाई 'अग्रामिपदेन वाक्पतिरूपतया सामर्थ्य प्रयमसुबोधिनीस्वप्रतिज्ञावाक्योकं स्वावतारप्रयोजन च यनित मिति श्रीपुरुषोतमचरणाः । युक्तं चैतत्, 'धाचा पहिर्मुखं क्षेत्र'मित्यादिवचनेम्यः । नामान्तराणि हित्या अगि गतावियतो निष्पनामिशब्दस्योपादानाच । तस्माद्व्यासवदयतरणम् । अत्र योजनायो 'श्रीकृष्णश्रीभागवतयोराविर्मायोऽवतारानवतारदशाभेदेन भक्तोद्धारार्थः, श्रीभागव तार्यवोधनाय तत्वार्यदीपाविर्भावस्तत्वार्थदीधार्थबोधाय व्याख्यानन्य इति सर्वेषामाविर्भावप्रयोजन': मिति श्रीलाइभवाः । तथा च परम्परपा जीवोद्वारोऽस्य फलम् । यया भगवता श्रीव्यानपादा भाशापितास्तपाहमपीत्सावारूपा च सङ्गतिः । श्रीकृष्णस्मरणरूपं वस्तुनिर्देशास्यं मङ्गलम् । एतारता प्रेक्षावप्रति समर्थिता मरति ॥ ३ ॥ एवं प्रतिशय व्याचक्षाणाः व्याचिस्यासितप्रन्ये शिष्यशिक्षार्थ श्रोतृवस्तूंप्रमृतीनो समतो मगलसिद्धार्थ च निवद्वे माले देदादिनिर्णापकनीभागवतारम्मै तन्मूलभूतगायन्यर्थस्येव निर्णिनी- पितवेदापर्यस्य सदं योपान्तस्तदयनारयन्ति श्रीभागयतेति । तन्वार्थम् । निर्गलिताभिधेय एमपोमनं प्रपममारट पार्थ प्रस्ट कोरपन् । शास्त्रायति । शास्तीति शान वेद इति द्वितीया- ·-- शास्त्रार्थप्रकरणम् । श्रीभागववतचार्थ प्रकटीकरिष्पन् प्रथमं शास्त्रार्थोपनिवन्धनलक्षणं मझलमाचरति- 'नमो भगवते तस कृष्णायाद्भुतकर्मणे । नम इति । भगवति जीवैनमनमेव कर्तव्यं, नाधिकं शक्यमिति सि- द्वान्तः 'किमासनं ते गरुडासनाय किं भूपणं कौस्तुभभूपणाय । लक्ष्मीकलत्राप टिप्पणी। यः स्वीयभावेन विलजितानां मोदं दधानो विविधैर्विलासैः । दुग्धादिचौर्यैरपि सर्वसिधै श्रीगोकुलेशोऽस्तु स मे प्रसन्नः ॥ १ ॥ वन्दे श्रीवल्लभाचार्यचरणाजद्वयं लसत् । यतो विन्दे प्रजाघीशपादाम्बुजमयावहम् ॥२॥ आवरणभङ्गः॥ एवं व्याख्यानस्यात्यावश्यकत्वमुपपाद्य व्याख्येयमन्थे शिष्यशिक्षायै निबद्धस्य मङ्गलस्य प्रेक्षा. वत्प्रवृत्त्यनुकूलत्वाय शास्त्रार्थसङ्कहरूपत्वं बोधयन्तस्तद्बोधकं वाक्यमवतारयन्ति श्रीभागयते- त्यादि । अत्र श्रीभागवतार्थप्रकटीकरणाथै प्रवृत्तत्वेऽपि श्रीभागवताथैत्यनुक्त्वा यच्छास्त्रपदमुक्तं, तेन वेदादिशास्त्रनिर्णायकत्वं श्रीभागवतस सूचितम् । उपनिबन्धनं सद्धेपः । ननु कथमस्य शास्त्रार्थसझेपरूपत्वमित्याकाङ्क्षायां तदुपपादयन्ति भगवतीत्यादि । नमन प्रहीभावः । स च नमस्योत्कर्षस्वापकर्पबुद्धिपूर्वकः कायादिव्यापारविशेषः । सिद्धान्तो वेदादिनिष्क- सोऽर्थः। आदिपदेन 'मुमुक्षुर्वे शरणमनुवजेत्' 'मुगुक्षुर्वे शरणमहम्प्रपद्ये' इत्यादिश्रुतीनां, 'नमस्कृत्य योजना। भगवत इतीति। सत्स्नेहभाजनम् । धिकरणे शासयोनित्वविवरणे सिद्धम् । गीता च शासम्मति श्रीजगन्नायराक्ये स्फटिप्यति । पड्- दर्शनशिरोमणी चतुर्लक्षण्यां शास्त्रत्वं तु प्रसिद्धगेर । श्रीमागमतमपि शाखम् । अत एव वक्ष्यन्ति 'शाने स्कन्धे प्रकरणे इत्यादि । श्रीभागमततरमार्थप्रकटने वेदादिनिर्णयः स्यादेवेति प्रथम भागर. तेत्युक्त्वा शाखार्थस्योपनिनन्धनं सदिय कयनं दर्शितम् । सापकरूपत्नादमङ्गटतया सम्भाव्यस्य नमनस्य मद्गल आदितो निर्देशे चीजमाहुः भगवतीलादिवाक्यरित्यन्तम् । नमनं च प्रहीभाषः । सच मतस्त्वमुस्कृष्टस्त्वत्तोऽहमपकृष्ट इति बुद्धिपूर्वकोऽटाङ्गव्यापारः । अष्टाङ्गानि तु 'उरसा शिरसा या मनसा वचसा तयार पदयां कराम्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टा उभ्यते' इत्युक्तानि । एतदन्यतमस्य योग्यव्यापारोऽपि नमनमेन । 'किमासन मितिसक्यं मानसपूजास्थम् । मगरती- सादेयं भार:- भत्त्या लभ्यस्पनन्यया' मरया चनन्यया शक्यः' इत्यादिस्सया भन इत्येप वै धातुः सेपाया पारेकीर्तितः तस्मात्सेना बुधैः नोका गतिः साधनभूयसीति गारुडादि- ·८ तत्त्वार्थदीपनियन्धे किमति देयं वागीश किं ने वचनीयमस्ति' इत्यादिवास्यैः परमकाष्ठापन वस्तु नमसत्वेन निर्दिशति मगवत इति । पुरुषोत्तमायेत्यर्थः । तसि. छये लोकवेदप्रसिद्धिमाह तसा इति । मतभेदेन तस्याऽन्यथाकल्पनाच्यावृत्य- र्थमाह कृष्णायेति । स एव परमकाष्ठापन्नः कदाचिजगदुद्धारार्थमखण्ड पूर्ण- आवरणमा हि वसीयांसमुपचरन्तीति श्रुतेः, नमोऽस्तु ते देववर प्रसीदे'त्यादिस्मृतीनाञ्च सइंग्रहः । तथाचास्मिन् वाक्ये धनादिकृतानाद्वैमर्थ्यकथनाद् , 'विभूतये यत उपसेदुरीधरों न मन्यते स्वयमनुवर्तिनीं भवानि'- त्यत्र लक्ष्म्यनादरकथनाछुतिप्वपि साधनान्तरकथनोत्तरं शरणोपदेशस्यबोधनेन प्रहीभाव एव तात्प- लाभाद् गीतायामपि मसादार्थ नमनस्यैवोक्तत्वाद्, 'अलङ्कारप्रियो विष्णुः स्तुतिप्रियो विष्णु- रित्यादिप्यपि, 'अण्वप्युपाहृतं भक्तैः प्रेम्णा मूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोपाय कल्पते' इत्यादिभगवद्वाक्यानुरोधेन, 'नमस्कृत्येति श्रुत्या च प्रहीमावपूर्वकत्वस्यैवादरणीयत्वादयमेव वेदा- दिशास्त्रनिष्कृष्टोऽर्थ इत्यर्थः । वस्तुतस्त्वत्यन्तभक्तप्वपि दैन्यादेव प्रसादोक्तर्मानादिना तिरोभावो- क्रुश्च दैन्यस्यावश्यकत्वात् तत्प्रयुक्तं नमनमेव कर्तव्यत्वेनावशिष्यत इति सिद्धान्त इति भावः । नन्यस्त्वेवं, तथापि नमनस्य सापकर्पवुद्धिपूर्वकत्वात् कथं मलत्यमित्यत पाहुः परमेत्यादि । तथा च ततः सर्व एवापकृष्टा इति, स च नमनेन प्रसीदतीति तस्य मालत्वमित्यर्थः । ननु पुरुषो- समस्य परमकाष्ठापनत्वे किं मानमित्याकाहायामाहुः सिद्धये इत्यादि । तथात्वसिद्धये लोक- वेदप्रसिद्धि प्रमाणत्वेनाहेत्यर्थः । वसा इति । 'यसात् क्षरमतीतोऽहमिति गीतावापये, सर्वभूत- योजना। पुरुषोत्तममायेत्यर्थ इति । "ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शव्यत" इति वाफ्याद्भगवत्पदस्य परबग्नवाचकत्यात् । तदुक्तं गीतासु “अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुपोतमः" इति । स एष परमकाप्टापन्न इत्यारभ्य कृष्ण इत्युच्यत इत्यन्तम् "कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्" इति वाफ्यात् । । "कृपियाचकः प्रोक्तो (शब्दो) णश्च निवृतिवाचकः । तयोरक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभि- घीयत' इति श्रुतेध । इयं शुतिगोपालतापिन्यारम्भे 'सचिदानन्दरूपाये'त्यस्य पूर्व वर्तत इति सत्नेहभाजनम्। पय मगरप्राप्तिदर्शनादेः सेवैव मुख्य साधनमिति सिध्यति।सा चासनभूषणनैवेशायुपचारसाप्या उपचाराधारमाकं सर्वे टोकिकाः, सामातिकमगवदुपचारेभ्योऽसधमाथ। ययाऽस्माभिः शक्यमा रानं काष्टादिमपम् , अन्ततो गाया भगिसुवर्णमयमपि दीयमान छन्दोमयाहिरण्मयागरुडादी- न्यूनमेव । अयुसममपि मेवेचं श्रीउदगीताकाराया। अतो नतै गयचोपः सम्भाव्यते। नहि मश- रानो नीतिकटोरकम्पलं परिधापिनः कोदयादिना मोजितच तुष्यति । किन सभगान् परा पापनः । सेरमा जीवास्तु पड्गुणतिरोभावशालतया परामिष्यानसूत्रे सिद्धाः । भतोऽपि न पोता । याना रोगायोग्पयार्यमारमनिवेदनेन ममतासम्पादनेऽपभिमानत्यागारन्यं वापस ·शाखार्थप्रकरणम् । ९ सहभाजनम् । कमेव । अदीनेन निवेदितमपि स्वतः सर्वेश्वर आप्तकामो नाङ्गीकुर्यात् । अतः सम्प्रदाये शरणाग- सनन्तरमेवात्मनिवेदनं क्रियते । निवेदनोत्तरमुपचाराणां स्वरूपयोग्यत्वेऽपि प्रत्सहसेवायां दैन्य- सहकारोऽपेक्षित एव । सर्वोत्तममक्तेष्वपि मानादिना तिरोधानस्य दैन्यादाविर्भावस्य च कथनात्, का कथाऽऽधुनिकानामज्ञानादात्मनिवेदनमात्रवताम् । अत एव गोपालतापनीये 'मुमुक्षुवै शरण- मनुवजेत्' श्वेतायतरे 'मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये' एवमादिषु शरणागतेरेव मोक्षहेतुता श्रूयते । सा च प्रहीभावरूपैवेति स एव प्राथमिकं मुख्यं च साधनम् । तत्पूर्वका एव सेवोपचारा भगवन्तं मसादयन्ति । अत एव गीतायो नमस्सन्तश्च मां भक्या नित्ययुक्ता उपासते'. इति तत्पूर्वरता सेवनस्योच्यते । 'नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद' इति प्रसादहेतुता च तस्य वोध्यते । तैत्तिरीये चतु- र्थकाण्डे अश्वमेधप्रकरणे पठितयोरग्न्यधिरोहणमन्द्रयोमध्ये द्वितीयस्य 'नमस्ते हरसे' इति मन्नस्य ग्राहाणं पञ्चमकाण्डे पश्यते नम हरसे शोचिषे' इत्साह 'नमस्कृत्स हि वसीयांसमुपचरन्ति' इति । अत्र भाग्ये माधवः-'लोके हि योऽतिशयेन वसुमान् भवति, तं भूला आदौ नमस्कल पादुपचान्ति, अतोऽग्नेरप्यत्र नमस्कारो युक्त' इति ब्याचष्टे । एवं च भगवदुपचारेपु नमस्का- रपूर्वकस्वं सुतरांमेव लभ्यते । अतः प्राथमिकन्यावबोधनायारम्भ एव नमनं प्रयुक्तं प्रसादहेतुतया 'किमलम्यं भगवति प्रसने श्रीनिकेतने' इति श्रीभागवतवास्यात्सर्वलामहेतुः परममङ्गलम् । श्रीम- दाचार्या हि न केवलमत्रैवमादितः प्रयुनते, अपि तु 'नमामि यमुनामहं' 'नत्वा हरिं सदा. नन्दम्' 'नत्या हरि प्रपश्यामि' नमस्कृत्य हरि यस्ये 'वन्दे श्रीकृष्णदेवम् नमामि हदये शेषे एयमादिषु प्रन्यान्तरेवपि प्रायेणादितः प्रयुञ्जते । भादौ प्रयोगाशयस्थिह खयमुदाटितः । कर्तव्यमिति । अवश्यं कार्यम् आवश्यकार्यस्तन्यः । ननु किमन्यन्नैव कार्यमियत आतुः नाधिक मिति । तत्र हेतुः किमासनमिति । देयमिति सर्वत्रान्वेति । वागीपत्याचप्रेरितैय यार सर्वोदे. तीति किं वचनीयं सोतव्यम् । केनोपनिषदि 'कनेपिता वाचमिमां वदन्ति' इति प्रश्ने 'यद्वाचो ह वाचम्' इति श्रावणात् । आदिपदं प्रागुक्तादिवाक्यसङ्ग्रहार्यम् । तृतीयान्तस्य पूर्वन हेतुत. पाययः । सिद्धान्तः शासतो निधितोर्यः । एतेन साधननिकर्ष • उपनिबद्धः । प्रहीभावनिर्गह- कोकापकर्मयोगतरत्वं योधयन्तो निकृष्टं पालमाहुः परमेयादि अर्थ इत्यन्तम् । अयं भावः ज्ञान विशुदं परमार्थमेकमनन्तरलरहिमसत्यम् प्रत्यक्मशान्तं मगरन्छन्दसनं यद्वासुदेकरयो बद- न्तीति वाक्यात निरस्तसाम्यातिशयं परवस्थर वस्तुनो भगरच्छन्दयाभ्यन् ययपि 'प्रदेते परमा मेनि मगवानिति दन्दियते' इति याक्पाररमलादिशन्दवायं तदेव, तथापि मागरतार्थो दिदर्शयिपिन इति सभापनियतकमगयन्दने तदभिधेयं वस्तु निर्दियम् ।आपप्रकरणव गीतार्यवाघ तमसिद्- पुरुषोतमपदेन निवृतम् । तदेव परमकाष्टापनन् 'महतः परमन्यतमध्यकापुरुषः परः पुरुषान पर विविमा काठा सा परागतिः"नतत्समधाम्पविकय दृश्यते' इति कटवेतामतरादिषु श्रागात् ।

·यावरणभन्दा .. प्रसिद्धनिदाता कार्य परत्यमित्यत बाहुः स एवेति | टोकवेदप्रसिद्धो मूलरूप एव परमकाष्ठा १० तत्त्वार्थदीपनिवन्धे नियामकत्वेन लोके, पातञ्जलादिदर्शनेऽक्षरादुत्तमत्वेन, वेदे च पुरुषोत्तमत्वेन प्रथितत्वकथनास्लो- कवेदमसिद्धाय । तथाच परमकाष्ठापन्नत्वे लोकवेदौ मानमित्यर्थः । एतेन चरणेन प्रेक्षावत्प्रवृत्त्य- नुकूलमनुबन्धचतुष्टयं वैयासदर्शनानुसारिप्रमाणादिचतुष्टयञ्चोक्तम् । तथाहि, अत्र नमोयोगे जा- ताया भगवत इति चतुर्थ्याः, स्वाहायोगेन जाताया अग्नय इत्यादिचतुर्थ्या इवोपपदविभक्तित्वेऽपि, समेहभाजनम् । यद्यपि 'नमः स्वस्तिस्त्रधास्त्राहे'त्यादिनाजाता भगवत इति चतुर्थी उपपदविभकिः, तथापि 'उपपद- विमक्के कारकविभक्तिबलीयसी तिन्यायात्तादर्थ्यमत्राद्रियते, अग्नय इदमित्यादित्यागाश्म इव । तेन भगवानेव चरमं फट परमकाष्टापन्नत्वादिति फलति ।प्रमाणमाहः तत्सिद्धये इति । परमकाष्ठापन्नाव सिद्धये प्रसिद्धार्थकतच्छब्देनासङ्कुचितां प्रसिद्धि बोधयता टोकवेदप्रसिद्धि प्रमाणतयाहेत्यर्थः । तपा च गीतावास्यम् 'यस्माक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितःपुरुषोत्तमः इति । यस्माक्षरं सर्वभूतसमूहमहमतिकम्य स्थितस्तन्नियामकः, अतो लोके जगति पातञ्जलाकैर- देशिदर्शनेषु च तथा प्रथितः । एवमक्षराजगकूटस्थात्, अपिना क्षरत उत्तमः, अतो वेदे तथा प्रपितः । 'दानिमी पुरुपौ टोके' इति प्रागुताभ्यां पुरुषाम्यामुत्तमत्वात्पुरुषोत्तमोऽस्मीत्यर्थः । एवमव्याख्यानेऽयों न सङ्गच्छेत । प्रपश्चातीतः परमेश्वर इति तु विश्वजनीनम् । न तथा कूटस्सा- दप्युत्तमचं टोके प्रसिद्धम्, अतो ययासवयमेव प्रसिद्धिास्येया । इयमेव प्रसिद्धिर्गायत्र्यारम्भ तच्छन्देनोच्यते सैव च तदर्यानुवादके श्रीमागवतारम्भश्लोके 'सर्स पर मिति पदाभ्यां व्यवारि । मात्र शास्त्रार्थसपे गायत्रीस्थतच्छन्दमेवार्यानुकूडविभक्तिविपरिणामेनानूय सममा हि समप्राहि अक्षयत्परत्वं तु वेद एव 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्यान्यन्तरो ह्यजः, अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो सक्षरापरतः परः' एवमादिवाक्यमुण्डकादिषु प्रसावितम् । क्षरापरतोऽक्षरात्पर इत्यर्थः । अत्र तास्ववितारो मम वेदान्तचिन्तामणी प्रयोदशप्रकरणे शेयः । अतो वेदास्तदनुकूलतया योजित शास्त्रं च प्रमाणमिति निगर्यः । भगवच्छन्दतच्छन्दयोः साधारणत्यात् 'भगांस्वेव मे ब्रजी दिलादाविव गौणनां स्यमन्तमो भगवा'नित्यादि मतमेदनकांशस्याप्यवहस्तिन्यायेन परम: कल्पनां च व्याक्तपित्तुमाहः मतेति । तस्य मगवछन्दोमापनस्य । अन्यथाकल्पन मुहये गीणत्वकल्पनं गौण एकदेशे मुम्न्यबाल्पनं च व्यावयितुमाहेत्यर्थः । कृष्ण इति सह- निशे तु 'कृषिभूवाचकः' इतिश्रुत्या 'कृष्णस्तु भगवान् सय मिति स्मृसा च सदानन्दाः पारवान गोगावं, नामनिर्देशाब नान्यपरतया नयनं शक्यमिति भावः । नन्यवतारविशेष एव पन्नमसनन् गीतायाम् 'अतोऽस्मा ति हेतुपूर्वको कथनात् 'मनः परतरं नान्यत्किशिदतीत फपनाय । कदाचिन् पदारोदारकाले सर्वोदारापम् । एतेन दयादी प्रादुर्भायो व्यावर्तितः । अण्डा पोराऽनदिन्नः सवानाधिष्ठितकेयसदानन्दाकार इत्यर्थः। पूर्णः आप्तकामः साहफिरोमोगामाहारहितः । प्रथम एवकारोऽन्थ्योग व्याछिनति, द्वितीयत्ययोगम् ।

·शाखाप्रकरणम् । एव प्रादुर्भूतः कृष्ण इत्युच्यते । ननु पूर्व साधनानि सिद्धान्येव सर्वत्र, तत्रानधिकारेण साधनाभावे भगवानप्यवतीर्य किं करिष्यतीत्याशङ्कायामाह अद्भुतकर्मण इति । भगवतोऽद्भुतकर्मस्वमग्रे व्युत्पाद्यम्, 'असाधनं साधनं करोती त्यादि । आचरणभङ्गः अमय इदं न ममेत्यादित्यागानुरोधेन यथा तत्र तादर्थ्यमर्थ आद्रियते, तथात्र, 'भक्त्या लभ्य- स्त्वनन्यया', 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य' इत्यादिस्मृतिश्रुत्यनुरोधेन तादर्थ्यमर्थो ग्राह्यः । तेन भगवतः फलत्वयोधनात् प्रयोजनमुक्तम् । तेन तत्प्राप्तीच्छुरधिकारीत्यपि सिद्धम् । भगवतीत्यादिना नमनकृतेः सिद्धान्तत्यप्रतिपादनात् फलरूपः साधनरूपश्च भगवत्तद्भक्त्यात्मा विषय उक्तः । तावता प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्धोऽपि सिद्ध इत्यनुवन्धचतुष्टयमत्र सिद्धम् । यद्यपीद खयमेवाग्रे वक्ष्यन्ति, तथाप्येतस्य पद्यस्य शास्त्रार्थसङ्घहरूपत्वान्मयात्रापि तद्बो- धितमित्यदोषः । तथा प्रमेयसाधनफलान्यपि वैयासदर्शनाऽनुसारीणि सिद्धानि । तस्मा इत्यनेन वेद- स्तदविरुद्धान्यन्यानि च प्रमाणानि सिद्धानि, इति प्रमाणादिचतुष्टयमपि सिद्धम् । अतः परं परीक्षा- रूपं प्रमेयमवशिष्यते । तत्पादनयेण बोधयन्ति मतेत्यादि । यद्यपि तत्तन्मते परमकाष्ठापनः परमे- धर एवोच्यते, तदेव 'शुद्धबुद्धस्वभाव इत्यौपनिषदो' इत्यारभ्य, 'किं बहुना कारवोऽपि यं विश्व- कर्मेत्युपासत' इत्यन्तेन कुसुमाञ्जलिविवेक उदयनाचार्य्यः सद्गृह्योक्तम् , तथापि सर्वैरन्धहस्ति- न्यायेनैकैकदेशमालम्व्य स्वस्वाभिमतमुच्यते । वस्तुतस्तु 'त्वामेवान्ये शियोक्तेनेति 'शमूनकुरुले विष्णुरित्यादिभिश्च श्रुतिपुराणवाक्यैीतोक्तपुरुषोत्तम एव परमकाष्ठापन्नत्वं निश्चाय्यत इति स एव तथेत्यर्थः । ननु कृष्णपदमवतारे प्रसिद्धं, गीतावाक्यं तु गौण्यापि युज्यत इति पूर्वोक्तं न युक्तमत आहुः स एवेत्यादि । यो गीतावाक्य उक्तः स एव हेतुपूर्वककथनात् कदाचिजगदुद्दि- धीर्पति, सदा जगदुद्धारार्थमखण्डः खयमंशी पूर्ण आतकाम एवाग्मियत् प्रादुर्भूतः कृष्ण इत्यु- सत्नेहमाजनम्। प्रादुर्भूतः एकदेशे मायामपसार्याम्यादिवद्वयवहारविषयीभूतः । ध्रुतिभागवतादिषु कृष्ण इत्यु- ध्यते । कति अयोग्यानपि स्वसामर्यादुद्धरतीति यौगिकार्योऽप्येतेन दर्शितः । 'कृषधणे' बाहु- उकादवणेऽपि नछ । तपा वर्णप्रतीतेरप्यानुकूल्यम् 'अथवा शून्यवद्गाढ'मित्यत्र वक्ष्यन्ति । एवमर्थ- ककृष्णशम्दनिर्देशे पूर्णावतारानवतारोभयदशाविशिष्टं परवस्तु निर्दिष्टं भवतीति युक्तो निर्देश इति भावः । अंशावतारेश्वघटमानं पूर्णत्वज्ञापकं धर्म वक्तुममतारयन्ति नन्विति । सर्वनेत्युमपत्र मध्य- मणिवदन्वेति । अपिशब्दोमुख्यतयोत्तरान्वयी । तया च भगवदवतारापूर्वमपि सर्वत्र धर्मादिषु सर्वेषु पुरुषार्थेषु विषये तानि तानि साधनानि देशकालद्रव्यकृत्यादीनि द्वितीयप्रकरणे सूचयिष्यमाणानि सिद्धान्येष, न तु साधनीयानि सन्ति । सर्वत्र तत्र सर्वेषु तेषु साधनेषु कालकृतशत्यादिहासाद- नाधिकारे सदुर्लभमोक्षसाधनेषु सुनरामनाधिकारेण श्ररणादीनामन्तरङ्गाणां सागादीनां पहिरहाणां च साधनानाममा षड्गुणसम्पन्नोऽप्यातीर्याऽपि कि परहितं कारेप्पतीत्यर्थः । साधनाभावेऽवता- रोऽपि वैयादशस्यवचनः, किमुत प्रादुर्भाव इति भावः । अग्न इति । तृतीयप्रफरणे । असाधन- ·१२ सत्त्वार्थदीपनिबन्ध रूपनामविभेदेन जगत् क्रीडति यो यतः॥१॥ एवं साक्षाहगाचे हेतुमुवा तस लीलामाह रूपेति । रूपनामविभेदेन यः क्रीडति, रूपनामविमेदेन यो जगत् , रूपनामविभेदेन यतो जगदिति । टिप्पणी। रूपनामविभेदेनेति । व्यवहारतो मिन्नै रूपैर्नामभिरित्यर्थः । यद्वा विभेदो लक्षप्यम् । विलक्षणस्नैर्जगति क्रीडतीत्यर्थः । जगदिति । अकर्मकधातुयोगे सप्तम्यर्थे द्वितीया । निर्लेपत्या- येति । प्रपञ्चस्येति शेपः । निर्लेपत्वममायिकत्वम् ॥१॥ यावरणमनः। च्यते । तथाच 'कृपिवाचकः शब्दो णश्च नितिवाचकः' इति श्रुतौ यदुक्तं तदेव, अवजा- नन्ति मां मूढा मानुषी तनु'नित्यादिभिः 'कृष्णस्तु भगवान् खयमित्यादिमिश्ध निर्धारितम् । तैनात्र सदानन्दाकारस्यैव बोधनात् स्वरूपधर्माणामपि, 'प्रकाशाश्रयवद्वेतिन्यायेन तदमिनन्याध 'स एव तति, न मतान्तरसिद्धः परमकाष्ठापन्न इत्यर्थः । एवं सत्यवतारे यः कृष्णपदप्रयोगः स तु गुणविशेपोपाधिकः। 'कृष्णवर्णं विपा कृष्ण'मित्यादाविय सारूप्यात् । पूर्णपादुप्रिंऽवतारकार्या- णामपि दर्शनात् परं लोको ग्राम्यति । यथा, कृष्णं मत्वाऽर्मक मित्यादि। अतो नाममात्रान अमितन्य- मिति भावः । एतन्निगमनाय परिचायकान्तरं वक्तुं पदान्तरमवतारयन्ति नन्वित्यादि । अप्यवती- येति । अवतीर्यापीत्यर्थः । तथाचोद्धारायावतारोऽपि न वक्तुं शक्यश्चेदाविर्भावस्तु दूरतरः;अतः पूर्ण- त्वकथन्मनुपपन्नमिति शङ्काशयः । अमृतेत्यादि। तथाच, 'गोप्यः कामादित्रादिवाक्याद्यः काम- भोपादिकमसाधनमपि साधनं स्वसम्बन्धेन कृतवाँस्तस्यासहायशूरत्यानौताशकावकाशः। न हीदमब- तारे सम्मवति, यदा यदा हीति वाक्यात् । अतः पूर्ण एवेत्यर्थः । एतेन भगवच्छन्दविपयिणी गोण- प्रयोगशवापि परिहृता योध्या। एवमित्यादि। उक्त साक्षाद्भगवत्त्वेऽमुतकर्मत्वरूपं हेतु मुक्ता, जन्मा दिसूत्रोक्तलक्षणामावे, कयंसाक्षाद्भगवत्त्वमित्याकालायां दृष्टिस्थितिपल्यरूपालीलामनायासेन ति यमाणं कमहित्ययः रूपनामविभेदेनेति । रूपनानोयो विमेदतसिखस्मिन् रूपतवन्नामनियमनेन सत्सहभाजनम्। मिलादि । सप्तमस्यन्ये 'कामाद्वेषाद्वयात्नेहापया भक्त्येश्वरे मनः। आवेश्य तदधं हित्या बहन स्तगति गता' इति नारदवाक्याव, तौय टीकायां संगृहीतात गोप्यः कामाद्भयात्कसो द्वेषाञ्चैया- दयो नृपाः। सम्बन्धाद्वृष्णयः नेहायूयं भच्या वयं विमो रिति वचनात् , दशमे 'फार्म क्रोधं भयं यो मोहमेत्य सौदमेव च । निसं हरी विदधतो यान्ति तन्मयता हि ते एयमादिवाक्येभ्यथ कामक्रोधादिकमसाधनमपि ससम्बन्धन साधनं कृतान् मनोति च । नहीदमवतारे घटते । अधर्माम्युयानापातात् । तस्माइनधिकारिणोऽपि यपाकयश्चित्सम्बन्धमात्रेणोदर पूर्ण एव ! एव आदि। सासादनारोपिते भगवत्वेऽद्भुतकर्मवरूपं हेतूमुक्त्वा जन्मायस्य यत' इति सूत्र - ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । १३ अनेन क्रीडायां खातव्यमुक्तम् । निर्लेपत्वायाह एतादृशं जगवत इति । एवं ज्ञानेन मुख्यन्त इति सक्षेपः ॥१॥ आवरणभङ्गः। स्वस्मात् पृथकरणम् , पक्षान्तरे ताभ्यां कृतं वैलक्षण्यं च, तेनेत्यर्थः । अनेनेति । यथेच्छमनेकधा सृष्टिकरणकथनेन । तथाच सूत्रोक्तलक्षणसत्त्वाद साक्षागवत्त्वं युक्तमित्यर्थः । ननु 'यः क्रीडति, यो जगदित्येतावतैवाभिन्ननिमित्तोपादानतया सातत्यरस सिद्धेः पुनर्हेतुतोल्लेखस्स किं प्रयोजनमि- त्याकाहायां तं पक्षमवतारयन्ति निलेपेत्यादि । एतादृशं, भगवद्रूपम् । जगदिति साभिमायम् । तेनेदं गमनशीलं यतो भवति तादृशो भगवान् । तथाच भगवति षष्ठोऽपि गुणः पूर्ण एवेति ज्ञाप- नाय तथोक्तिः । एतेनान्तरा मायिकसृष्टिा सङ्गृहीता ज्ञेया । तथाचैतादृशं नामरूपात्मकं जगद् यतो यत्सन्निधिवशात् तादृश इति स्वयं तद्धर्मरहितत्वान्निर्लेप इत्यर्थः । अत एव श्रुत्युक्तं सर्वपदं नानूदितं, किन्तु सपदार्थ, 'तज्जला'निति लाथैकदेशं चैकीकृत्य जगत्पदमत्रोक्तम् । तेन, 'यदनु- महतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षयेति शास्त्रार्थ उक्तो ज्ञेयः । य इति पाठे तु, 'आत्मनि वैपम्य'मिति न्यायेन भेदाभावापाभावः । एतर ह वा व न तपतीति श्रुतौ 'स एवं विद्वा- नेते आत्मानः स्पृणुते' इति स्वामेदज्ञानेनाऽपि लेपाभावश्रावणाच तथेति । निलेपकथनस्यापि प्रयोजनमाहुः एवमित्यादि । मुच्यन्ते इति । ससारान्मुच्यन्ते । 'न मा कर्माणीति योजना। व्याख्यातारः । अनेन क्रीडायां स्वावच्यामिति । अनेनेति । यतो जगदिति पञ्चग्या हेतुत्व- कथनेनेत्यर्थः । तथाच क्रीडासामग्रीभूतस्य जगतः खस्मादाविर्भावास्क्रीडाया न कस्याप्यपेट्रोति स्वातवयं सिद्धमिति भावः । ननु क्रीडया जगति भरावत आसक्तिर्भवेतथासति ''असङ्गोऽयं पुरुष, इत्यादिश्रुतिविरोध इत्याशझ्याहुः-निलंपत्वायाहेति । एतादृशं जगय इति । एतादृशं रूपनामविमेदेन खमाजायमानं जगत् यः भगवानेवेत्यर्थः । तथाच जगतः स्वाभिन्नत्वालास- मत्वभर इति भावः । एवं ज्ञानेन मुच्यन्त इति सझेप इति । नन्वेवं ज्ञानमात्रस्य मोक्षं सस्नेहभाजनम्। कारोक्तलक्षणसङ्गमनेन भगवत्त्वं दयितुं सध्यादिरूपा लीलामश्रमसाध्य कर्माहेत्यर्थः । रूपे- सादि इतीत्यन्तम् । इति लीलामाहेति पूर्वेणान्वयः । अत्र टिप्पण्या 'रूपनामविभेदेनेति । न्यवहारतो भिन्न रूपैर्नामभिरित्यर्थः । या विभेदो दैलक्षण्यम् । विलक्षणैस्तै गति क्रीडतीत्यर्थः । जगदिति अकर्मकधातुयोगे सप्तम्यर्षे द्वितीया' इति श्रीकल्याणरायाः।यः क्रीडतीति प्रथमपास्या- धेऽपि जगत्पदस्यायोजने सति कारिकायां जगत् कोडतीति वास्यान्तरघटकजगत्पदस्य मागुपादा- नमरोचिष्णु स्यार, अतः क्रीडतेरकर्मकतया जगपदेशस्य अकर्मकधातुभिर्योगे 'देशः झालो- भावो गन्तन्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक' इति कर्मतमा पूर्ववाक्येऽप्यन्वयस्तायातः । वस्तुतो ·१४ तत्त्वार्थदीपलिवन्धे सस्नेहभाजनम् । नामरूपयोरपि भगवद्रूपस्याद्वयवहारतो भेदः परस्परवैलक्षण्यं च व्याख्यायि । अमे सृष्टिभेदेषु 'कदाचित्सर्वमात्मैव भवतीह जनार्दन' इति निसलीलासर्गोऽपि वक्ष्यते । सोऽत्र यः क्रीड- ती'सनेन सङ्गृहीतः । इतरे सृष्टिभेदा यो जगदित्यनेन । अन्तरा सर्गश्च मुख्यतया तृतीयप- क्षेण । आधपक्षे रूपनाम्नोर्यो विशिष्टो भेदस्तेन । अस्मिन् पक्षे नामरूपयोरेव नानात्वं, न तु स्वरूपे चिदानन्दादितिरोभावकृतं तारतम्यम् । अस्यापि प्रपश्चविशेषत्वाट्टिप्पणोक्तरीत्या जगत्प- दान्वयादेरपि न क्षतिः। द्वितीयपक्षे रूपेषु नाम्नां विभेदः गजासादिलक्षणे तत्तद्रूपे तत्तन्नामनि- यमन, ताभ्यां कृतः खस्माद्विभेदश्च । तृतीयपक्षे ताभ्यामेव कृतं वैलक्षण्यम्, न तु खरूपस्य तत्रान्वयः । मायावादिनस्तु नामरूपयोमिथ्यात्वं मायिकत्वं च मन्यन्ते, यथा:-'अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यशपञ्चकम् । आयं त्रयं प्रारूपं मायारूपं ततः परनिति । सिद्धान्ते तु ते अपि ससे ब्रह्मरूपे च । बृहदारण्यकतृतीयप्रपाठकान्ते 'त्रयं वा एतनामरूपं कर्म' इत्युपक्रय 'नामरूपे सत्यमिति श्रावणात् । श्वेतकेतुविद्यायो 'सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति इति व्याकरणेच्छा, तया तद्वयाकरणं च श्राव्यते । मायिकरवे स्वभ्रान्तं ब्रह्म जीवभ्रमकल्पिते तेनैव पश्येदिति सर्वमसङ्गतं स्यात् । अधिक तु मारुतशक्तौ द्रष्टव्यम् । तैत्तिरीयब्राह्मणे द्वितीयकाण्डे ('प्रजापतिः प्रजा असृजत, ताः सृष्टाः समलिप्यन् , ता रूपेगानुप्राविशत् , तस्मादातुः रूपं वै प्रजापतिरिति, ता नानाऽनुप्राविशत, तस्मादाहुः नाम वै प्रजापतिरिति' इति तयोर्ब्रह्मरूपतैव श्रूयते । प्रजापतिः परमात्मा समश्लिष्यन् रूपनामविभागाभावादेकरूपा अव्यवहार्या आसन् । परब्रह्मणो रूपांशेन नामांशेन च प्रवेशे व्यवहार्यता, तयोर्नहारूपता चोक्ता । नामरूपविभेदः श्रुत्यन्तरेऽपि 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते' इत्यादाववधेयः । ब्रह्मवल्या 'तदात्मान स्वयमकुरुत इति, पुरुषवि- धब्राह्मणे सहैतावानास'इति श्रावणाद् यो जगद् यः सयं जगद्पो भवतीति युक्तम् । अनेनेति । खयं खेच्छयाऽनेकधा सर्गकरणकयनेन । एवं सति स्थितिप्रलयावपि तदधीनौ सिध्यत इति सौत्रल- क्षणसमन्ययः । ननु पक्षद्वयेनैव क्रमादभिन्ननिमित्तोपादानसिद्ध्या तृतीयस्य किं प्रयोजनमतस्तदाः निर्लेपत्वायेति । 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन' इति चतुर्थी । तद्बोधयितुमाहेत्यर्थः । एताशमिति 1 तद्रूपं जगत् , गच्छतीति जगत् । 'पृपद्गृहन्महजगञ्छतृवच्चेति निपातितः। यतः सर्व गतिमद्यति, तटस्वायतः प्रवर्तत इत्यर्थः । क्षेत्रज्ञामना तत्प्रवेशोत्तरमेव विराज उत्थानमः रणात् । खयमंशिभूतस्तु तटस्थ एवेति निर्लेपः । विष्टपं मुक्नं जगदित्यमरः । 'जगत्स्याद्विष्टपे की यायो ना जङ्गमे त्रिमिति मेदिनि । अतः केवलयौगिकार्थोऽपि सङ्गत एव । अथवा पुरुष एवेदं सर्पम्' 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इत्यादि श्रुत्युक्तं सर्वपदं विहाय अन्तरा सर्गसहायात्र जगत्पदभेवो- कम् । तथा च एतादृशं वास्तव जगासदृशं वस्तुनो मायिकलस्त्यादिशून्यं प्रातीतिककेवलनाम- ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । - . आवरणमनः। वाक्यात् । तथाच पूर्वोक्तलीलाद्वयज्ञानेत भगवति माहात्म्यज्ञानपूर्वक खेहः, तृतीयलीलाश्रव- गेन स्वस्थ संसारान्मुक्तिः, तेन च भक्तदर्शये भगवत्माप्तिरिति सन्दर्भार्थः । एतेन पुष्टिमार्गीय- मर्यादामार्गीययोः सात्त्विकयोः क्रमेण फलं भजनानन्दब्रह्मानन्दरूपं, तदुपयोगि वैराग्यञ्चास्मादेवे- त्यपि सूचितम् । एवं भगवत इति प्रतिपाद्यत्वेन शास्त्रार्थमुक्त्या, तस्मा इत्यनेनाद्यप्रकरणार्थरूप- त्वम्, अद्भुतेत्यनेन द्वितीयमकरणार्थत्वमपि तत्त्वेनयोक्त्वा, तस्यैव स्वतन्त्रत्वं निर्लेपत्यश्च तृतीय- प्रकरणार्थरूपं तथैवोक्तमिति, तादृशे च नमनमेव जीवानां शक्यमिति तज्ज्ञानेन च मुक्तिरिति सर्वोऽपि परीक्षारूपः शास्त्रार्थ एतावतैव पूरित इति प्रतिज्ञापूर्तिः। एतेन फलसम्बन्धबोधनेन जघ- न्यस्यापि प्रेक्षावतः प्रवृत्तिरुपपादिता । ये मुमुक्षवस्तेऽत्र प्रवर्त्यन्त इति ॥ १ ॥ योजना। प्रतिकारणत्वोक्तेमुक्तिमात्रस्य फलत्वोक्तेमक्तेर्मुक्तिकारणता न स्यात् , मुक्त्याधिकस्य भगवत्स्वल- पात्मकपुटिफलस्य फलत्वं च न स्यात् , इति चेत् , न; शास्त्रार्थप्रकरणप्रतिपादितप्रमेयस्य निर्धा- रार्थभागवतप्रकरणमित्यो वक्ष्यमाणत्वातत्र भागवतप्रकरणे "शास्ले स्कन्धे प्रकरणेऽध्याये चाक्ये पदेऽक्षरे । एकार्थ सप्तधा जाननविरोधेन मुच्यते" इत्यस्य व्याख्याने भक्त्यर्थमेपा मुक्ति- रपेक्ष्यत इत्युक्त्वात् । अतोऽत्राप्युच्यमाना मुक्तिमत्त्याभूता सा ज्ञानेन साध्यते । भक्तिसाध्यं फलं तु भिन्नम् । तत्रापि मर्यादाभक्तिसाध्यम् सायुज्यादिपुष्टिमक्तिसाध्यं तु खतम्ररूपमिति विवेके न किश्चिदूषणम् ॥ १॥ सस्नेहभाजनम्। रूपात्मकं खमविवादिरूपं जगवतो यत्सनिधित्रशाद्भवति, न तु सखयं तवान्वेति । यच्छन्दत्रयस्य तस्मा इति पूर्वेणान्वयः । न चैवं लोकवेदप्रसिद्ध्यर्थकत्वबाधः शङ्कयः, गायत्रीतृतीयपादस्वपन्छ- ब्दसमानाधिकरणस्यान्यारम्भस्थतच्छब्दस्य तपार्यवदत्राप्यबाधात् । अन्तरासर्गस्तु 'महेन्द्रजाल- वसर्व मित्यत्र वक्ष्यते । स्वयं तु तदमस्तस्कृतबन्धेन च रहितत्वानिर्लेपः । अत्रावरणभङ्गे 'भगवति पटोऽपि गुणः पूर्ण एवेति ज्ञापनाय तयोक्तिरेत्युक्तम् । तस्यायमाशयः, भगवत इति पहुण- यत्ता प्रतिज्ञाता। ते च गुणाः 'ऐश्वर्यस्य समयस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भाग इतीरणा'इति विष्णुपुराणादिपूक्ताः । तत्र तसा इति सर्वतः परत्वालोकवेदप्रसिद्धी- श्वर्यम् | कृष्णपदेन देवकृतमुक्तिविघ्नविफलीकरणपुरःसरसर्वोद्धरणसामर्थ्यात्प्रादुर्भावेऽप्यखण्डत्या- दितश्च वीर्यम् । अद्भुतकर्मपदेन यशः । यः क्रीडतीति श्रीः । वेणुगीतसुबोधिन्या श्रियो हि परमा काठा सेवकास्तादृशा यदि' इत्युक्त: । यो जगदिति सर्वोपादानत्वात्सवित्वम् । खसन्नि- घिमात्रेण जीवभोगार्थ नानासर्गनिर्माणेऽपि स्वस्य तत्सम्यन्धाभावाद्वैराग्यमिति । एवं चात्र तृतीय- प्रकरणे दशमसुबोधिन्यां च विशेषतो गुणानां कथनातेऽप्यत्र शाखार्योपनिबन्धने सहीता ज्ञेयाः। निर्लेपत्वं तु न च मां तानि फर्माणि निवनन्ति धनञ्जय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु इसरमादौ सुप्रसिद्धम् । एतादृशं जगय इति' इति पाठे तु 'आत्मसृष्टेन वैष.

·तत्त्वार्थदीपनियन्थे विस्तरेण वक्तुं प्रथमतोऽधिकारिणमाह- यावरणभन्नः। ननु मोक्षार्थ साचयादीनि दर्शनानि सन्ति, तानि विहाय कस्य वान प्रवृचिनवित्री। अगावेनासम्भावनायुत्थानात् । प्रमाणमूलकत्वेऽपि मतान्तरसाम्यस्फूर्तेश्चत्याशय, तन्निरासार्थ विस्तारस्यावश्यकत्वात् तत्रापि पूर्वमधिकारिणोऽत्यावश्यकत्वात् तं वक्तुमग्रिमश्लोकमवतारयन्ति विस्तरेणेत्यादि । तथाचानधिकारिणो हृदये सम्यगुक्तोऽप्यों न सिरो भवतीति, यथा योजना। विस्तरेण वक्तुं प्रथमतोऽधिकारिणमाहेति । सहभाजनम् । भ्य'मिति वक्ष्यमाणन्यायेन भगवतो निर्लेपता । श्रीकल्याणरायास्त्विह नि:पत्वं प्रपञ्चस्या- मायिकत्वमिति मन्यन्ते । भगवतो निलेपत्त्रमित्यन्ये । तथा ज्ञानस्य फलमाः एवमिति । 'न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्ममिन स बध्यते । एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिरिति भगवद्वाक्यात्तस्य निर्लेपतया ज्ञानेन भुमुक्षवः कर्माणि कुर्वाणा अपि कर्मतः संसारतश्च. मुख्यन्त इत्यर्थः । अथवा शास्त्रार्थसङ्ग्रहोऽत्र यया दर्शितस्तथा ज्ञानेन मुच्यन्त इत्यर्थः । इयं च मुक्तिभक्तः परमफलस्य पूर्वदशारूपेति नानिमग्रन्यविरोधः । एता- पता प्रगेयं सङ्ग्रहीतमिति वैयासदर्शनानुसारि प्रमाणादिचतुष्टयं सिद्धम् । अत्रय पूर्वाद्धं दशमे 'नमस्तस्मै मगवते कृष्णायागुतकर्मणे । अनन्तायादिभूताय कूटस्थायात्मने नमः' इत्यरवचने किश्चिदिन्नपाठमस्ति । प्रमाणालामाय विशिष्टमगलसिद्धये च तदेवात्र यथोपयोगं भिन्नोत्तरार्द्ध- मुपनिबद्धम् । तत्राप्यनन्तपदेनान्यूनैबहुरूपैः क्रीडनम् । आदिभूतपदेन तस्यैव सर्वजगद्रूपत्वम् । कूटस्थपदेन सर्वस्य हेतुत्वं प्रवर्तकत्वम्, अत्गपदेन निलेपत्र सातत्र्यं चोक्तमिति तदप्यत्रोत्तरा- ईऽर्थतः सद्गृहीतम् । एवमनेकश्रुतिस्मृतिसूत्रपुराणवचनानुकूल्यमिह बोध्यमिति दिक् ॥ १ ॥ द्वितीयकारिकामवतारयन्ति विस्तरेणेत्यादि । एतावतैव सर्वेषां बोधानुदयाद्विस्तरेण प्रमाण- दर्शनपूर्वकमसम्भावनाविपरीतभावनानिवर्तकेन शब्दप्रपश्चेन शास्त्रं वक्तुम् । अनधिकारिणां पुरतः सविस्तरमुक्तमपि कासरस्य पुरः सरसवलकीवादनसगन्ध सम्पद्यत इति वैयर्थ्यवारणायोपपादयिष्य- माणविषयज्ञानेऽधिकारिणं प्रथमत एवाहेत्यर्थः । यद्यपि प्रयोजनमप्यत्रोच्यते, तथापि कारिकायां प्राधान्येन प्रपमं त एवोक्ता इत्यवतरणे तेषामेव निर्देशः । अथवाऽविकारिपदं प्रयोजनस्याप्युप- टक्षकम् । 'सिदिः श्रोतृप्रवृत्तीनां सम्बन्धकयनायतः। तस्मात्सर्वेषु शास्त्रेषु सम्बन्धः पूर्वमुन्यते। किमवावामियं स्यादिति पृष्ठस्तु केनचित् । यदि न प्रोज्यते तस्मै फलशून्यं तु तद्भवेत् । सर्वस्यैव हि शानस्य कर्मणो वापि कस्यचित् । यावत्प्रयोजनं नोक्तं तावतत्केन गृह्यते' इति गणेशदैवज्ञकृतायां मुहूर्ततत्वटीकायां तादृशप्रामाणिकव्याख्यान्तरेषु च घृतैर्वचनैरधिकारिण व तम्याऽस्यवश्यकपनीयताया बोधनाद् न्यासचरणैः प्रथमाधिकरण एवं ब्रह्मजिज्ञासापदेन गीतायो चादाय 'कुतन्या महानित्यत्रार्जुनपादिपदैः, श्रीशुकैश्च स्रोक्पारम्भ एवं ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । सात्त्विका भगवद्भक्का ये मुक्तावधिकारिणः । सात्त्विका इति । स्वभावप्रकृत्यपेक्षया अधिकं विहितमलौकिकं ये कुर्वन्ति ते टिप्पणी। स्वभावेति । स्वस्थ भावो धर्मः प्रकृतिस्तदपेक्षया । यद्वा स्वस्य भावो धर्मो ब्राह्मणत्वादिः प्रकृतिः सात्त्विक्यादिस्तदपेक्षयाऽधिकं तीर्थसेवनादिफमित्यर्थः ॥२॥ आवरणभङ्गः। व्यासचरणैर्जिज्ञासापदेन, श्रीशुकैश्च भारतेति सम्बोधनेनाधिकारी शास्त्रारम्भ एवोक्तस्तथानापि सस्नेहभाजनम् । 'तस्मादारत सर्गरमा' इति भारतपदेन चाधिकारी दर्शित इतीहापि प्रथमतस्तदुक्तिक्ता कारिका- याम् अधिकारिण इति । स्वरूपयोग्याः । अर्थ इति । 'चर्मणि दीपिन'मित्यादिवत्सप्तमी । तेषां प्रयोजननिमित्तं मोक्षपुरुपार्थनिमित्तं वेत्यर्थः। इह च श्रीभागवततत्त्वज्ञानद्वारा मोक्षफलाधिका- रिण एयोच्यन्ते, न तु भजनाधिकारिणः । भगवद्भक्तपदेन भक्तरधिकारिविशेपणतया निर्देशात् । भक्तौ तु भगवरकृपापात्रमात्रस्याधिकारः । कृपापरिज्ञानं च भक्तिमार्गरच्या । एतत्सर्गनिर्णये भक्तिप्रकरणे सेत्स्यति । इह सात्त्विकपदेन सात्त्विकाविशेषा एव भगवद्भक्तपदेन च तद्विशेषा एव विवक्ष्यन्त इत्याशयेन व्याचक्षते स्वभावेत्यादि । अत्र चित्तस्य साविकपरिणामरूपाखभा- वाजन्या प्रकृष्टा या कृतिरित्यावरणभङ्गकाराः। 'स्वस्य भावो धर्मः प्रकृतिस्तदपेक्षया' । यद्वा 'खस्य भावो धर्मो माक्षणत्वादिः, प्रकृतिः साविक्यादिस्तदपेक्षया अधिक तीर्थसेवादिकमित्यर्थ.' इति श्रीकल्याणरायाः। मम स्वयं भाति । तृतीयस्कन्वे स्वभावगुणमार्गेण पुसा भावो विभियते' इत्यत्र सुबोधिन्या 'वभावो जीवमेदनिमित्तः । जीवा ह्यनेकविधा नानाखभावाः । गुणा अपि भेदकाः अन्तःकरणखभावहेतवः । अन्यथा श्रुत्वा खभावशादन्यथार्थ कल्पयति, तदनुसारि- णश्च तथैव वर्तन्त' इत्युक्तम् । अत्र खभायादन्ययाकल्पको जीर, तदनुसारिणश्च जीलानुसारि- णोऽन्तःकरणेन्द्रियादय इति ज्ञेयम् । तेन 'त्रिविधा जीवसङ्घास्तु' इति सर्वार्थनिर्णये वक्ष्यमाण- पञ्चरात्रवचनादिभि पाना नानात्वात्पुष्टिप्रवाहमर्यादामेदादिप्वनेका तन्नानात्वस्योपपादनाच्चान खभावो जी चैविध्यहेतुम्लसियामाधारणधर्मे दैवाऽरत्यादिलिपश्यते । अन्त काणादिम्हणावहेलना ये गुणा उक्तास्ते वा तजन्या अन्तःकरणादिपरिणामा चात्र प्रकृतिशब्देनाभिग्नेयन्ते । इमा एव प्रकृतयः श्रुतानां वेदादिवाचामन्ययार्थग्राहिका एकादश उक्ताः 'बह्वयतेषां प्रकृतयो रज.सत्त्व- तमोभुवः । याभिर्भूतानि भिद्यन्ने भूतानां मतयस्तथा । यथाप्रकृतिसर्वेषा चित्रा वाचः सवन्ति हि । एवं प्रकृतिवैचित्र्याद्भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केपाश्चिपाखण्डमतयोऽपरे! इस्या- दिना ।इमा एव च गीतायो 'राक्षसीमासुरी चैव प्रकृति मोहिनी पिता.' 'दैवी प्रकृतिमाश्रिताः' इत्यत्र भान्ति । तया च जीवाना सात्त्विकानां या स्वभावो या च सात्त्विकान्तःकरणादिप्रकृति- स्तजन्यं कर्म देवयजनादिकमेर सम्भवति 'यजन्ते साचिका देवान्' इत्यादिस्मरणेभ्यः। तच्च प्रवृत्तं निवृत्तं वेत्युभयविधमपि सम्भवति । प्रकृते दूतखमारप्रकृतिजन्यकर्माऽपेक्षयाधिक बहुलमुत्कृष्टं वा निवृत्तमिति यायत् । विहितं वेदादिमिः कर्तव्यतया चोदितम् । अलौकिकमेतल्लोकमवमात्र. तन्दी नि. .

·, तेन पापपरिहारं भगवदर्पणं तदाज्ञापाटनं वाऽनुसन्धाय लौकिकालानि चाननुसन्धाय 'ब्रह्मार्पणनिति न्यायेन देवयजनादिकं महत्सेवापुण्यतीर्थनिषेत्रणादिकं च केवलं भगवीतये १८ सत्यार्थदीपनियन्थे आवरणभङ्गः। तं विवेक्तुं पूर्व तमाहेत्यर्थः । सात्त्विकाः क इत्याकासायां तेषां विवक्षितस्वरूपं विवृण्वन्ति स्वभावेत्यादि । समावजा प्रकृष्टा कृति स्वभावप्रकृतिः । समायः परिणामहेतुरः वाच्यः । तत्कार्यश्चित्तपरिणामोऽपि 'गुणैः स्वाभाविकैलादित्यादी स्वभावपदेनैवोच्यते । एवं सति प्रकृते चितस्य सात्त्विकपरिणामरूपो यः स्वभावस्तत्प्रयुक्ता या उत्तमा कृतिः, 'यजन्ते सात्त्विका देवा- निति वाक्याद्देवयजनरूपा, तदपेक्षयाऽप्यधिकमत्कृष्टमधिकं बहु वा यथा स्यांतथा विहितमलो- किकम् , 'कर्मनिहारमुद्दिश्ये'ति, 'सतां प्रसङ्गेति वाक्याद्युक्तं ये कुर्वन्ति त इत्यर्थः । एतेन थुद्धिमत्त्वरूपा सरूपयोग्यता निलपिता | अनिषिद्धयोगादिपरा अपि योगार्थ तादृशा भवन्तीति योजना। अस्मिन् ग्रन्थे वक्ष्यमाणस्य सिद्धान्तस्य ज्ञानेऽधिकारिणमाहेत्यर्थः । इह हि साचिका भगवद्भक्ता इत्यनेन वक्ष्यमाणखसिद्धान्तज्ञानेऽधिकारी निरूप्यते, न तु भक्तिमार्गा- विकारः । भगवद्भका इत्युक्त्या पूर्वमेव भक्तेः कथनात् । समागीयपुष्टिमक्तौ तु भगवतः सस्नेहभाजनम्। फटकमिन्नम् , ये कुर्वन्ति ते सास्त्रिका विवक्षिता इत्यर्थः। जीवसभावो हि तत्तद्गुणस्यैव विशेषत उल्लासे हेतुः । 'गुणैः सामाविकैबलात्' 'स्वभावप्रमवैर्गुणैः' इत्यादिवचोम्यः। घुसा भाषो विभि- पते' इत्यादी मात्रादिपदैः प्रसिद्धा प्रकृतिश्चान्तःकरणादिखभावरूपा गुणजन्या रजःसत्त्रतमो मुवा इत्युक्तेः । अतोन पोनरुक्त्यम् । ब्राह्मणत्वादिरपि ब्राह्मण्यादिदेवतानां देहादौ प्रवेशाप्रकृतिर्माति । क्षत्रभावं विषयीकृत्य प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति' इत्युक्तेः । जीवधर्मस्यासन्तरङ्गत्वापाइनिर्देशः । जीवेष्वपि प्रवेशसम्भवाद्राह्मणत्वादिस्तद्धर्मोऽपीति तु श्रीकल्याणरायाशयो भाति । प्रकृतिपदस्य केवटयौगिकार्यादरे 'रूढियोगाद्दलीयसी' इति न्यायविरोधोऽप्येतायता परिहतः । उस व्याख्यानेऽप्याथिको कृतिवि, अतः सभावपदेनैव जावादिधर्मान सह्य स्पष्टप्रतिपतये प्रकृष्टा कृतिरिति व्याख्यायि । अतो मटुक्तिस्तदुक्तिप्वेयान्तर्भवति । अत्रायुर्वर्धकादिर्गातोट- सात्विकाहारापेक्षयाधिक विहितं सत्त्वशोधकभगवप्रसादादिमोजनमेव कुर्वतामतिरिक्रमकुर्वता- मविवशिनत्वबोधनायालौकिकमिति । दम्माहकारहीनमप्यशास्त्रविहितघोरतपश्चरणं विधिविरुद्ध देवयजनरात्रिश्रादादिकं च व्यायर्तयितुं विहितमिति । खर्गादमिलापेम कृतं यजनादिक विहितालौकिकमपि व्यवच्छेत्तुमधिकमिति । भगवचोपार्थमेव करणबोधनाय परस्मैपदं चोकम् । मुन्तिः पापारयो निवस्यन्ते । निवृत्त कर्म सेवेत प्रवृत्त मपरस्त्यजेत' इत्यन्तैः, 'शुधूपोः श्रयानम्य वासुदेवकयारचिः । स्यान्महत्सेवया विप्राः पुण्यवीर्यनिषेवणात्' इति, 'सतां प्रसमा हीति सशके नाशि।

·. शास्त्रार्थप्रकरणम् । सात्त्विकाः, तत्रापि भगवत्सेवकार सेवापराः, तत्रापि ये निष्कामास्त एव मुक्तावधि- कारिणः । आवरणमङ्गः। तेभ्यो व्यवच्छेत्तुं विशेषान्तरमाहुः तवापीत्यादि । भगवत्सेवकाः, ने तु स्वरूपान्तरसेवकाः । सेवापराः । तनुजवित्तजसेवाकर्तारो वैष्णवा इत्यर्थः । तेन आयुप्मत्ताऽपि निरूपिता । तादृशाः शुद्धोपासका अपि भवन्तीति तेभ्योऽपि व्यवच्छेत्तुमाहुः तत्रापीत्यादि । त एवेत्यादि । 'यदा योजना। कृपापात्रमधिकारी "कृपायुक्तस्य तु यथा सियेत्कारणमुच्यते” इति सर्वनिर्णये (सर्व. श्लो. २२४ ) वक्ष्यमाणस्वात् । कृपा हि तत्कार्यरूपया ,मार्गरुच्या ज्ञायते । "कृपा- परिज्ञानं च मार्गरच्या निश्चीयते" इति सर्वनिर्णये कथनात् । तथा च, पुष्टिमार्गरचिमान् सस्नेहभाजनम् । न्मम वीर्यसम्पदः' इत्यादिसन्दर्मेण, 'कर्मनिरिमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् । यजेथएव्यमिति वा पृथग्भाः स साचिका' इत्येवमादिभिस्तयाऽवसीयात् । अनिपिद्धियोगपरा अपि निवृत्तं कर्म सेवन्ते तान् व्यावर्तयितुमुक्तं मूले भगवद्भक्ता इति पद व्याचक्षते तत्रापीति । उक्तसात्तिके- पपि । तर भगवत्पदकृत्यमाहुः भगवत्सेवका इति । एतेनाक्षरपर्यन्तोपासका न्यारर्तिताः। गुरुशास्त्रादितः। पुरुपोत्तमखरूपं ज्ञात्वा तमेव सेवमाना देवान्तरणि तस्यैव रूपाणि मत्वा सल्कुर्वन्तः 'गुहाशयायैव न देहमानिने' इति न्यायेन सर्वात्मना तमेव परिचरन्त इत्यर्थः । धनकादिपदानि विहायोपाचभक्तपदश्त्यमाहुः सेवापरा इति । एकादशस्कन्धोका तनुजा विचजा सेवैर परं सर्वोत्तमकर्तव्यं येषा तया । एव चात्र भक्तपदं ग मुख्यभक्तिमत्परम् , तेपो साधनानुपयोगात् । किन्तु 'भन इत्येप चै धातुः सेवायां परिकीर्तितः । तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिः साधनभूयसी' इति गारुडाच्यणकीर्तनादिसाधनभक्तिमत्परम् । उक्तविधाः सुकृतिनो भक्ता अपि 'चतुर्विधा भजन्ते मा मिलन भगरता चतुर्विधा उक्तास्तनार्थिनावनिष्टनिवृत्तीमा- प्तिकामी ब्यावर्तयितुमाहुः तत्रापीति । परस्य साधनभक्तिमत्खपि । निफामाः भगवयतिरिक्त हिकामुत्रिककामनारहिताः। मन्वयमर्थः कारिकायां कथं लभ्यः अत आहः त एवेति । मुक्तिपदं प्रकृते सायुज्यपरम् । इदममे सेन्यः सायुज्यकाम्यया' इत्यादौ पुटीभविष्यति । एवकारःसकामानां मोधन्यासकः । वृहदारण्यके 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि प्रिंताः। अथ मर्योऽमृतो भनस्सा बन समाते' इति तेषामेर मुक्तिः श्रूयते । काटवल्लीप्वपि इदमेर पठ्यते । एकादशे १ सर्पनिये "विरुदफरणं नाति" इलस्यानुगन्धाने, द्रव कृपापरिज्ञानमिति पाशे। तत्रैवावरण. गो-मसानिरिति शेष , अन्येषां तु मार्गपपिपरियन पेपवषनाचार. । भय मागवन तैलन तयासिदे. RT 1 एवंच पेस्पचनापारादेवनदावपि दर्शनारिधिकारनिर्ममो न भवतीति ध्येयम् । भौहरिरायपरले. ईसमिशनादो या निगौग्लादिवि दिर । तस्थिवा इति पाठ।

·२० तत्त्वार्थदीपनिवन्धे भवान्तसम्भवा देवासेपामर्थ निरूप्यते ॥२॥ तत्रापीश्वरेच्छया अन्तिमजन्मनि जाताः शरीरं गृहीतपन्तः । आवरणमन्त सर्वे प्रलीयन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिताः । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र बस समश्नुत' इति श्रुती कामाभावस्य मुक्त्यधिकारित्वेनोक्तस्तादृशः । एतेन दोषाभाव उक्तः । तेन द्वितीयमुबोधिन्यां 'वुद्धिश्चायुश्च दोषाणाममावः कारणं यतः। यस्य नैते भविष्यन्ति तस्य नास्त्यधिकारिता' इत्युक्तोऽधिकारः, एवं प्रकारको विवक्षित इत्युक्तम् । एवइगुणसत्त्वेऽपि यदि भगवतो न शीधनु- विधीपी, तदापि विलम्बो भवेदिति मूलकारणसत्तामाहुः तत्रापीत्यादि । 'एष उ एवं साधु योजना। पुष्टिमार्गेऽधिकारीति सिद्धम् । एतच मया प्रमेयरत्नावणवे विवेचितम् । विशेषजिज्ञासायां ततोऽवधेयम् । तैपामन्तिमत्वं यथा सिद्ध्यतीत्यादि । ननु ये भगवदिच्छयाऽन्तिमजन्मनि वा- तास्तेपामन्तिमत्वं सिद्धमेव, किमुपायकथनेनेति चेत् , ध्यताम् ; येषां भगवदिच्छयान्तिमं जन्म, तेषामपि साधनैरेवान्तिमजन्मत्वम् , भगवदिच्छाया एव तादृशत्वात् , फलमात्रस्य प्रायतवत्सा सस्नेहभाजनम् । निष्किश्चना अप्यनुरक्तचेतसः शान्ता महान्तोऽखिटजीवत्सलाः । कामैरनालन्धधियो जुपन्ति यत्तनैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं भम, तथा तत्रैव यदृच्छया मत्कयादी' इत्यादिना, प्रोकेन भक्तियोगेन मजतो माऽसन्मुनेः । कामा हृदिस्था नश्यन्ति सर्वे मपि दि स्थिते' इत्यन्तेनैतत्सर्व सप्रपञ्चं दर्शितम् सप्तमस्कन्वेदशमाध्याये आरम्भाव्यमृति विमुञ्चति यदा कामान् मानयो मनसि स्थितान् । तोच पुण्डरीकाक्ष भगवत्त्वाय कल्पते' इत्यन्तेन मतावपि कामाभावावश्यकतोक्का। पूर्व तु कर्माण कामाभावोऽधिकपदेनोकः, इह तु मकौ भगवतोऽपि तदतिरिक्तकामाभावो बोधित इति ध्येयम् । 'तृदेहमायं सुटभ दुर्लभं एवं कल्पं गुरुकर्णधारम् । मयाऽनुकूलेन नभखतेरितं पुमान् भवाब्धि न तरेस आमहा' इति मगदानुकूल्यमप्यावश्यकमुक्तम् । तदाहः तत्रापति । मूले देवस्य सतन्त्रतया क्रीडादिकर्तुः पुरुषोत्तमस्खेदं दैयम् , अर्यादिच्छा, प्रारब्धमपीच्छैकतनवा- दिच्छारूपमेव । तदभिप्रेसाहः ईश्वरेच्छयेति । मूले भवानां जन्मपरम्पराणामन्ते सम्भवो जन्म येषामिति, भवस्य संसारस्य अन्तो नाशो यस्मिंस्तादृशः सम्भवः सम्भवतीति सम्भवो देहो येपानिति चाो विवक्षितस्तदाः अन्तिमेल्यादि । शरीरमिति । व्यासचरणैस्तृतीयस्य प्रथने 'तदन्तरप्रतिपत्तौ रंति सम्परिष्वकः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्' इत्यादिभिः योनेः शरीरम्' इत्यन्तै- १ पुष्टिमार्गविधीनि गपुम्रके। मरपिान अधिकारीति झैयम् । तादृशान्युत्पतो प्रकार उच्यते, तथाहि-दैवीवेषु में जीवं पुष्टिमार्गमा २ एवंच, पुष्टिमागीयफल दित्सासमुद्भुतममवत्कृपाउन्यपुष्टिमार्गदिष- गर्नु हरिश्चति, वय प्रभुकृपया सन्सो मात्र, या परिचयादिना या सम्मवं श्रवणतनुजसेवा नातिपमानानुमवादेत मागे रचिरामिवति । "एवं प्रसवदतमलम एवात्मरचिः प्रजायते" ठिवावयाद । एदाशरधिमान् अविवारी पुष्टिमा । ति प्रमेयरमाये । विद्यारिनिर्णय विवेचितम् । वन विशेषः, प्रथमझापा रविरिलादिम् । तदस स प्रशाधनाया रव्यम् (सम्पादक) ·शालार्थप्रकरणम् । तेषां यथान्तिमत्वं सिद्धयति तथोपायो निरूप्यत इत्यर्थः ॥२॥ आवरणभङ्गः। कारयति यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपतीति श्रुतेर्येपां भगवानप्यनुकूलस्तादृशा इत्यर्थः । एवं सप- रिकरमधिकारिणं निरूप्य तादृशां फलविलम्बाभावायाऽयमुद्यम इत्याहुः तेपामित्यादि। यथाऽन्ति- मत्त्वमिति । लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमित्येकादशे अवधूतवाक्यात् ताहो जन्मनि लब्धेऽपि, यथा भरतवदन्यासक्त्या विलम्बो न भवति तथेत्यर्थः । तथाच निष्कामके- वलवैष्णवाः सन्तो ये पापभीरवो भगवन्तं सेवन्ते, तेषामपि कर्णधाररूपगुर्वभावेन फलविलम्ब इति तदभावाय कादाचित्कान्यासक्तिनिवारणेन दाार्थमयमुपाय इति निष्कर्षः । इदमेव चाधि- कारिखरूपं गीतायाम् , 'इदं ते नासपकायेत्यादिनाऽनुपदेश्यनिषेपमुखेनोक्तम् । एकादशे च, 'नैतत् त्वया दाम्मिकायेत्यादिना, 'एतैदोपैविहीनाये'त्यादिना च । तेन च ब्रह्मजिज्ञासासूत्रेऽपी- दृश एवाधिकारी मुत्यो मृग्यत इति ज्ञेयम् । तेन श्रुतायष्येवमेव फलिप्यति ॥२॥ योजना। - धनैरेव भगवता दीयमानत्वात् ; अन्यथा सर्वत्र साधनानां चैयर्थ्यमेव स्यात् , अतः क्रीडावैचित्र्या तत्तत्फलदानलीलायास्ववत्साधनैरेव चिकीर्पितत्वात्सर्वेषां साधनानामुपयोगः सर्वत्र । प्रकृते च मक्तजन्मनोऽन्तिमत्वसाधनाथ तत्त्वदीपोक्तसाधनानामनुपयोग इति तन्निरूपणं युक्तमेव । प्रमेयबलं तु कादाचित्कमिति न तेन साधनानामनुपयोगः शङ्कनीयः । “सात्त्विका भग- वद्भक्ता" इत्यस्य व्याख्याने 'स्वभावप्रकृत्यपेक्षयेत्याधुक्तम् , तन्न सात्त्विकानां लक्षणम् , अपि तु सात्त्विकानां मध्ये ये एतादृशाः सात्त्विकास्ते माह्या इति तात्पर्यार्थः । तथाच, मूले सात्त्विकपदेन सात्त्विकविशेषागृह्यन्त इति योध्यम् । एवं भगवद्भक्तपदेनापि भक्तविशेषा प्रायाः । तदेव निवरणे उक्तम् तत्रापि निष्कामा इति ॥ २॥ समेहमाजनम् । निर्णीय दर्शितम् । छान्दोग्यवृहदारण्यकयोः पञ्चाग्निविद्याया प्रसिद्ध मोक्षाधिकारिदेहम् । मूलोपस्थापन सौकशाहीरपदोपादानस् । असिसदेहानुत्पादकतया मुख्य विशरणमिहेवेति सूत्रेऽपि शरीरपदम् । तेन 'जाता' इत्यन्तेन प्रथमोऽर्थः, 'शरीरं गृहीतवन्त' इत्यनेन द्वितीयश्च स दर्शितः । अन्यथा जाता इत्यन्तेनैवालं स्यात् । सपरिकरमधिकारिणमुक्त्वा प्रकृते कर्तव्य- माइः-तेपामिति । यथेति । भरतादिवत्कादाचिन्कान्यासत्या विलम्बो यथा न स्यात्तथेत्यर्थः । न च शरीरस्येवरेच्छयान्तिमत्वे किं साधनैरिति शङ्कपम् । अन्तिमत्वेऽपि सृष्ट्यारम्भे कृतस- तपोऽनुरोधेन साधनद्वारैर फलानां भगरता दीयमानत्वात् । अन्यथा साधनाध्यायस्य द्वितीया- दिपादत्रयं तत्तत्साधनवोधिकाः श्रुतयश्च वैयर्यमापोरन् । परन्तु साधनतस्त्वरितं मुख्यफल- सिद्धयेऽन्तिमजन्माऽपैक्षितम् । स एष साधो चरमो भवानासादितस्ते मदनुमहो यतः' इत्यादि- वचोम्यः । अनुप्रबलं त्वनियम्यम् । तथोपाय इति । तेन सुगमप्रकारेणोपायः कर्मशानभतित १ क्रीडाविश्यायुततत्पदेति पपुस्खये । १ व्याख्यानेऽपीत्यधिक पुस्तके । ३ तात्पर्यकमिवि ख. पु.।

·२२ पत्त्यार्थदीपनियन्धे वक्ता खस तादृशज्ञानप्राप्ती प्रकारमाह- भगवच्छास्त्रमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः। थावरणमा 'ननु सात्त्विकाः प्रेक्षायन्तः कथमेतावदुत्त्या प्रवर्त्यन्त इत्याकालायां समवृत्तिवैयध्यपरि- जिहीर्पयोपोदातेन सर्व सहिप्य वक्ष्यन्तः प्रथममनाप्तत्वपरिहारायाग्रिममवतारयन्ति वक्तेत्यादि । सहभाजनम् । रूपं साधनम् । मूलस्यापदादर्यलम्यमिदम् । नरन्तयेण रूप्यते । एवं च मतपकये गुरुदेवतात्मा' 'तस्माद्गुरुं प्रपयेत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युप- शमानयम्' 'लव्धानुग्रह आचार्यात्तेन सन्दर्शितागम! मदभिज्ञ गुरु शान्तमुपासीत मदाम- कम्' 'अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरु मुनिमुपायजेत्' 'गुरुकर्णधारम्' 'आचार्यचैत्ययपुपा सगति व्यनक्ति' इत्यादिवचोम्यो मुण्डके 'तद्विज्ञानाथ स गुरुमेवाभिगच्छरसमिपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्म निष्ठम्' सत्यकामनाक्षणे 'आचार्याव विघा विदिता साधिष्ठं मापयति' श्वेतकेतुविधायौ 'आचार्यवान् पुरुपो वेद' इत्यादिश्चतिभ्यश्च गुरुद्वारोपायकलनमावश्यकम् । श्रुतिगीतादिप्पीश एवाधिकारी मुख्यस्तत्तद्वचनैरावरणमहोऊदिशा निधीयते ॥ २॥ ननु स उपायो भवता कथं ज्ञात इत्याकाहायां तृतीयकारिकामवतारयन्ति वक्तेत्यादि । अयं माव:-केपुचिन्मार्गेषु कदाचित्खयमक्षुधा अपि, वेदादितत्त्वज्ञानशुद्धभत्तयादिरहिता अपि गुरु- पदमारोहन्ति, ते च पातहेतव एव 'अचक्षुरन्धस्य यथामणीः कृतस्तथा जनस्यानिदुषोऽबुधो गुरुः । त्वमर्कक सर्वदशा समीक्षणो घृतो गुरुनः सगतिं वुमुत्सतामि'सादिवचोभ्यः । अतस्त- स्वबुभुत्सापूरको वेदगीतासूत्रश्रीभागवततत्वसमीक्षणो भगवहतो दम्भादिदोपरहित एव गुरुः फलाय भवति । इदं सर्वार्थनिर्णये 'कृष्णसेवापरं चीक्ष्य' इत्यत्र स्फुटीभविष्यति । अन्यथा उभाः प्यकृतप्रज्ञावुभावप्यधुतागमौ । अहो मोहस्य माहात्म्यं तत्रैकः शिष्यतां गतः। विमर्पन्खयमन्धोऽ- धान्पादौ तैः समं पतेत् । तथा वक्ता हर्यभक्तो दुराचारी निरक्षरः' इत्यभियुक्तोक्तं फलेन् । एतदेवाभिप्रेस कठमुण्डकादौ 'अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः' इत्याधाम्नायते । अतः शाखोक- रक्षणवत्सु गृहमेधिष्येण व्यासादिषदाचार्यमावो धर्मशास्त्रादिविचाराद्विशेपतो युक्तो भाति, न । सधर्मविमुखेष्वबुधेषु यत्यादिषु । अधिकं तु मास्तशती सहस्राक्षप्रस्तावनाखण्डने ससिद्धान्तमा- तेण्डादिपु च मया दर्शितमिति ततोऽजपेयम् । श्रीमदाचार्यचरणास्तु तत्रैव 'अनायविद्योपहतात्मस- म्यिदः' इस्लादिना द्यात्मा गुरुनिमीष्टसिद्धिः' इत्यन्तेन दर्शितधर्मवन्तो भगवद्पाः सर्वथा निर्दोषाः सवेरेवाचार्यलक्षणैरुपेता गुरवः । एतदपि सर्वोत्तमखोने सर्वरक्षणसम्पन्नः श्रीकृष्णज्ञानदो गुरुः' इत्यत्र व्याख्याने सूपपादितम् । तथापि प्रतारकाबुधगुरुयचरित्व पूर्वोक्त प्रौढिवादत्वस्य भ्रमं वारः पितुं वास्तवं तत्वनिश्चयप्रकार वषु प्रतिजानते वक्ता प्रन्यादिरूपया व्यक्तवाचोपदेष्टाऽऽचार्यः । वयात्मनः। तादृशेति ।अव्यभिचारेण मोक्षजनकानामुपापानां कथनानुकूटस्य प्रथमकारिकाति- ·- शास्त्रार्थप्रकरणम् । २३ भगवच्छास्त्रमाज्ञायेति । अन्यथाऽनाप्तत्त्वं स्यात् । भगवच्छास्त्रं भागवतं, गीता, योजना। भगवच्छास्त्रमाज्ञायेति । भगवच्छाखं भागवतं गीता पञ्चासत्रं चेति, आज्ञाय यदपि हरिणोक्तम् “एफै शास्त्रं देवकीपुत्रगीतम्" तदपि ज्ञात्वा ये सात्त्विका भगवद्भक्तास्तेपामर्थे निरूप्यते इति पूर्वेणान्वयः ॥ ३-४ ॥ सस्नेहभाजनम् । वरणे मुक्तिहेतुतयोक्तस्य च ज्ञानस्य प्रासौ प्रकर्पण लाभे सम्बन्धे च प्रकार इदमित्थं श्रमेण प्राप्तमित्यरूपमाहेत्यर्थः । प्रकारकथनस्य आवश्यकता बोधयन्ति अन्यथेति । खानुभूतवास्तव- प्रकारस्याकयने । अनाप्सत्वं अविश्वास्यत्वमसत्सत्यमसम्यत्वं च स्यादित्यर्थः । 'आप्तप्रत्सयिती समौ' इत्यमरः । 'आप्तो लब्धे च सले चाथाप्तिः सम्बन्धलामयोः' इति हैमः । 'आप्तः सभ्ये- लब्धे चेति विश्वः । मूले भगरदित्यादि । भगवच्छात्रमासमन्तावावा पुनः पुनर्विचार्य, तथा हरिणा सन्देहजनकशानोत्पत्यनन्तरं तजनितसन्देहानां यथा पुनरुद्भवो न स्यात्तथा प्रत्यक्षचमत्कारदर्शनाद्विशेषतो निवृत्तये यदुक्तं तदप्याज्ञाय विचार्य च तेपामर्थे निरूप्यत इति पूर्वेणान्वयः । अथवा 'श्रयं वच्मी'त्यप्रिमेण पश्चमकारिकास्थेनान्वयः । व्याख्यायां भगवच्छा- खमिति । भगवत इति शेषषष्ट्या समासः वक्तृवाच्यभावः प्रतिपायप्रतिपादकभावश्च सम्बन्धः । भगवदुक्तं भगवत्प्रतिपादकं च शास्त्रमित्यर्थः । इदं गीतायाम् भगवद्गीतासूपनिषत्सु' इत्यादि- व्यवहारास्फुटम् । उपनिषत्वात्तत्प्रतिपादकत्वम् । 'वेदाः श्रीकृष्णे'त्यत्र साक्षात्तद्वचनत्वं वक्ष्यते । भागवते तु भगवत इदमिति नामव्युत्पत्यैवोक्तसम्बन्धद्वयं लभ्यते, 'धर्मः प्रोज्झितकैतव.' 'श्रीमद्भागवत पुराणममलम्' 'कस्मै येन विभासितोऽयगतुलो ज्ञानप्रदीप पुरा' 'इदं भगरता पूर्व मत्मणे नाभिपङ्कजे । स्थिताय भवमीताय कारुण्यात् सम्प्रकाशितम्' इत्यादिवचनकद- म्बाच्च । पश्चरानमपि भगरतेयोकम् । 'तृतीयमृपिसर्ग च देवपित्वमुपेत्य सः । तन्नं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्य कर्मणां यतः' इत्युक्तेः, शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मेष्पतिप्रशस्तत्वाच । तदेतदाहः गीतेत्या- दिना । चकारात्तत्तत्परिकरो महाभारतरामायणपुराणान्तरादिरूपः समुच्चीयते । एतदस्य प्रकर- पास्यान्तिमश्लोकेऽपि स्पुटीभविष्यति । या तु कचिस्मृतिपु पाश्चरानिकाणा स्पर्शप्रतिपेधादिरूपा निन्दा, सा नारदपाश्चराव्यतिरिक्तपञ्चरात्रनिष्ठानामेव । न चात्र मानाभावः । उक्तश्रीभागवत- याक्यादेर्मानत्यात् । स्पष्टं चेदं तत्रापि प्रथमरावप्रथमाध्याये 'श्रूयता पश्चरानं च वेदसारमगी- सितम् । पञ्चसम्बादमिष्टं च भक्तानामभिमान्छितम् । प्राणाधिक प्रियं शुद्ध पर ज्ञानामृतं शुभम् । पुरा कृष्णो हि गोलोके शतशृङ्गे च पर्वते' इत्यादिना साक्षाद्भगवत्कृतत्वमुक्त्वा "शम्मुश्च कथयामास खशिष्य नारदं मुनिम् । नारदः कथयामास पुफरे सूर्यपणि । मा भक्तमनुरकं च पुण्याहे मुनिससदि । पञ्चरात्रमिद शुद्ध भ्रमान्धवंसदीपकम् ॥ ४३ ॥ रात्रं च चेतीत नारिख कसपुखकयो।

·परमर्पिः स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥६५॥ अपान्तरतमाश्चैन तत्यार्थदीपनिबन्ध सरनेहभाजनम् । ज्ञानवचनं ज्ञानं पञ्चविदं स्मृतम् । तेनेदं पञ्चरात्रं च प्रवदन्ति मनीपिणः।।११॥ ज्ञानं परमतत्वं च जन्ममृत्युजरापहम् । ततो मृत्युञ्जयः शम्मुः सम्प्राप कृष्णयक्रतः ॥४५॥ ज्ञानं द्वितीयं परम मुमुक्षणां च धान्टितम् । पर मुक्तिप्रदं शुद्धं यतो लीनं हरेः पदे ॥ १६ ॥ ज्ञान शुद्ध तृती च मङ्गलं कृष्णभक्तिदम् । तदास्यदममीष्टं च यतो दास्यं लभेदरेः॥४७॥ चतुर्थ यौगिकंज्ञानं सपैसिद्धिप्रदं परम् । सर्वसं योगिनां पुत्र सिद्धानां च सुखप्रदम् ॥४८॥ आणिमा लघिमा व्याप्तिः प्राकाम्यं महिमा तया । इशिवं च वशित्वं च तथा कामावसायिता ॥४९॥ साश्य दूरश्रवर्ण परकायप्रवेशनम् । कायव्यूहं जीवदान परजीयहरे परम् ||१०|| सर्गकर्तृत्वशिल्पं च सर्गसंहार- कारणम् । सिद्धं च पोडशविधं ज्ञानिनां च यतो भवेत् ॥ ५१ ॥ ज्ञानं च परमं प्रोकं तद्वै वैप- विकं नृणाम् । यदीष्टदेवी माया सा परं सम्मोहकारणम् ॥५२॥ विपये वद्धचित्तं च सर्वमिन्द्रि- यसेवनम् । पोषणं खकुटुम्बाना खात्मनश्च निरन्तरम् ।। ५३ ।। प्रथमं सात्विकं ज्ञानं द्वितीय च तदेव च {{ नैर्गुण्यं च तृतीयं च ज्ञानं च सर्वतः परम् ।। ५४ ॥ चतुर्थ च राजसिके भक्तस्तन्नामित्राञ्छति । पञ्चमं तामर्स ज्ञान विद्वांस्तन्नाधिवाञ्छति ॥ ५५ ॥ ज्ञानं पश्चविधं प्रोक्तं पञ्चरात्रं विदुर्बुधाः । पञ्चरात्रं सप्तविघं ज्ञानिनां ज्ञानदं परम् ॥ ५६ ।। बाह्म शैर च कौमार यासिष्ठ कापिल परम । गौतमीयं नारदीयमिदं सप्तविधं स्मृतम् ॥ ५७ ॥ पट् पञ्चरात्रं वेदांश्च पुराणानि च सर्वशः । इतिहास धर्मशास्त्रं शास्त्रं च सिद्धियोगजम् ॥ ५८॥ दृष्ट्वा सर्व समा लोक्य ज्ञान सम्प्राप्य शङ्करात् । ज्ञानामृतं पञ्चरात्रं चकार नारदो मुनिः ॥ ५९ ॥ पुण्यं च पापविनं च भक्तिदास्यप्रदं हरेः । सर्वखं वैष्णवानां च प्रिय प्राणाधिक सुत ॥६० ॥ सारभूत च सर्वेषां वेदानां परमाद्भुतम् । नारदीयं पञ्चरात्रं पुसणेषु सुदुर्लभम् ॥ ६१ ॥” इति । अत्र पश्चरात्रशब्दार्थस्तस्य वेदानुयायित्वं तदतिरिक्तानि कापिलादिपञ्चरात्राणि च दर्शितानि । महा- भारतेऽपि शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मेषु पञ्चाशदचिकत्रिशततमाध्याये सायं योगः पञ्चरात्रं वेदा- रण्यकमेव च । ज्ञानान्वेतानि ब्रह्म लोकेषु प्रचरन्ति ह । किमतान्येकनिष्ठानि पृथनिष्ठानि वा मुने । प्रमूहि वै ममा पृष्टः प्रवृत्चि च ययाक्रमम्' । प्रवृत्ति किं शास्त्रं केन प्रवर्तितमिति तेषां प्रभवम् । इति जनमेजयप्रश्ने जज्ञे बहुझे परमपुदारम्' इत्यादिना व्यास नमस्कृत्य वदन वैशम्पा- यनः प्राग जन्मनि तस्य नारायणपुत्रत्वादिकमुक्ला 'सायं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । मानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि, नानामतानि भिन्नानि प्रस्थानानि सामस्य वक्ता कपिलः वेदाचार्यः स उच्यते । प्राचीनगर्म तमुधिं प्रयदन्तीह केचन || ६ अपान्तरतमा अपि योगाचार्याः । 'उमापतिर्मूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः उक्तवानिदमन्यग्रो ज्ञान पाशुपतं शिवः MP पाशुपतं पश्चाध्यापीमपं शानम्। 'पाश्चरात्रस्य कृरतस्य वेतात भगवान् सयम् । सपुत्र सुपश्रेष्ठ ज्ञानेश्वेतेषु दृश्यते ॥ ८ ॥ ययागमे यथाज्ञान नि नारायणः प्रभुः । न चैनमे जानन्ति तमोमूता विशाम्पते ॥६९॥ एतेषु साउपादिषु ज्ञानेषु इसिसाधनदर्शनेषु ययागमं आगमै ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । पञ्चरात्रं चेति । तस्य सर्वतो ज्ञानम् । भगवत्कृपादिनेति शेषः । तथाऽप्यापाततः प्रतिपन्न नप्रमाणमिति विचारमाह पुनः पुनर्निचयानन्तरमपि । सस्नेहभाजनम् । वेदं ज्ञानं तत्तदधिकृतजीवानुभवं चानतिक्रम्य नारायण एव निष्ठा परमतात्पर्यविपयोऽर्थ इत्यर्थः । तमसाभिभूतास्तु शास्त्रतात्पर्यमेवं न जानन्ति । 'तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः । निष्ठा नारायणमूर्षि नान्योऽस्तीति वचो मम ||७० मिन्नशास्त्रकारोऽनेकधा नारायणमेव तत्त्वतो वर्णयन्तीति मे मतमित्यर्थः । निःसंशयेषु सर्वेषु निसं क्सति वै हरिः । स संशयान हेतुबला- नाध्यवस्यति माधवः ।। ७१ ॥ श्रुत्यैकवाक्यतया परस्परैकवाक्यतया च नि.संशयेषु शास्त्रेषु हरिरस्ति, हेतुबलात्कुतर्कबलात् स संशयास्तु नाधिवसति । 'पाचरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तमावोपगतास्ते हरि प्रविशन्ति वै ॥ ७२ ॥ सायं च योग च सनातने द्वे वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन् । सर्वं, समस्तैर्ऋषिभिनिरुक्तो नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ||७३॥' पाश्च- रात्रेति श्लोकद्वर्य नारदपश्चरात्रस्य धास्तवप्रशंसापरम् । सनातने अनादिपुरुषप्रयुक्तत्वात्तथाविधै शैषवैष्णवशास्त्रे । तस्माद्वेदाविरुद्धस्य पञ्चरात्रस्योपादेयत्वं भगवच्छास्त्रत्वं च निर्वाधम् । यद्यपि वेदा वैयासदर्शनं च भगवन्छास्त्रमेय, श्रीमदाचार्यश्च तदपि सर्व साशतो ज्ञात्वा विचारितं निश्चीयत एष, परैरपि तथा, तद्वन्यदर्शनाद , तयापि विश्वासार्थमाधुनिकैर्यथा गीतादिक स्वयमालोच्य सर्वथा तदनुसारित्यमाचार्यवाचि यथामति निचेतुं शक्यम् ; तथा न वेदान्तसूत्राणि च सयमालोज्य, वेदानामानन्त्यात् वहुशाखानां लोपादलतानामपि सर्वासा सर्वैरपाठात् कैश्विदेवैकैकस्याः शब्दतो धारणेऽपि प्रायस्तेषां तदर्थावोधात्, कश्चिदेकदेशार्थज्ञानेऽपि प्रकृतिवैचित्र्यमतभेदकृतवैविध्येन सत्र प्रमावाननुव्यवसायाच्च, सूत्रेयपि बहुभिर्बहुधैय व्यालोडिततया सहसैन संशयापायस्थामावात्तत्र तदपायस्यापि गीतादिसम्वादसाध्यत्वाच । अतो वेदापर्यस्यापि यतो निश्चयस्तत्रितयमेव शुद्ध- सात्विकप्रियः प्रमाणभूतैराचारिह निर्दिष्टं मुख्यतया विचारितं च । यद्यथा विचारितं तदेव च तथोक्तं, न तु निश्चीयमानसर्वज्ञमात्रैरपि 'वाणी काणभुजीमजीगणदवाशासीच्च वैयासिकी मित्यादि- पच्लाघावादाः । अन्यथा साम्प्रतिक पण्डितम्मन्यैः पौराणिकान्यतयाऽजगण्यमाने गीतादिक एस स्वपरिश्रमो नोक्तः स्यात् । इति'शब्दः प्रकारे । तेनैवम्प्रकाराणां चतुर्लक्षण्यादीनामपि भगवच्छा. स्त्रत्वं सर्वतो ज्ञानं विचारश्च धोत्यते । मूलस्थस्याङ्गोऽर्थमाहुः सर्वत इति । शब्दार्थानुधानेपु भ्रम- संशयविरहित ज्ञानमित्यर्थः । पत्रावलम्बने खाध्यायविधिवाक्यार्थे 'आ सर्वतः पुनस्तत्र यथा शङ्का न जायते । शब्दे ह्यर्थे धनुष्ठाने तयाऽध्येयो हि वैदिकैरिति श्रीमदाचार्यः खयमेव कय- नादिहापि तथैवाशयोऽवसीयते । एतावत्कथनेऽपि गर्वसम्भावनां वारयन्ति मगरदिति । शेषकप- नाद्भगवत्कृपादिना भगवच्छासमाज्ञायेत्यादिद्लयोजना बोधिता । आदिपदाद्गुरुकृपादिकम् । तेन शास्त्राणा सम्प्रदायशुदागमत्वं ध्वनितम् । यद्यपि श्रीमदाचार्याः स्वयमीश्वरास्तथापि श्रीकृष्णवद्गुरु- शुश्रूपणम् । स्पष्टं चेदं सुबोधिनीतृतीयश्लोकादौ । इहापि वक्ष्यन्ति 'व्यासोऽस्माकं गुरु' इति । समाप्तावपि श्रीवेदव्यासविष्णुखामिमतवर्तित्वं खस्य वक्ष्यन्ति। 'दत्याज्ञा च कृपावलोकनपटुारे'त्यादि- ४ त-हीनि. - ·च निवृत्तिं चेत्यादिना तस्यास्त्रविध्यं स्मरति भगवान् । साविकज्ञान यतोऽपि कदाचित्सस्त्रोपमर्द वक्ष्यन्ति 'जामखमयदुद्भवः' इत्यत्र । अतो जीवयुद्धया शतकृत्यो विचारितमपि कदाचिदप्रमाणं विशेषस्य कथं चोध इत्यतो व्याचक्षते सर्वति । हरतीति हरिः । अच | अविशेषात्सर्वेति उम्यते । यो हि यतापस्तस्य तदुःखहरणमावश्यकम्। सर्वदुःखहर्तुश्च जगन्नाथत्यमर्थादेव वरवादीपनियन्धे यदुक्तं हरिणा पश्चात्सन्देहविनिवृत्तये ॥३॥ ननु शतशोऽपि विचारितं जीवयुद्ध्याप्रमाणं कदाचिद्भवतीति तदर्थमाह यदुक्त मिति । हरिणा सर्वदुःखहर्ता श्रीजगन्नाधेन पुरुपोतमस्थितेन मोहकसर्वशास्त्रोत्पत्पनन्तरं यनिर्धारकवाक्यमुक्तं, तदपि ज्ञात्वेति ॥३॥ आवरणभङ्कः। पुरुषोत्तमस्थितेनेति । पुरुषोत्त्मनामके क्षेत्र स्थितेनेत्यर्थः । आख्यायिका तु पूर्वमुत्कलेश्वरसभायां सहभाजनम् । कयनाद्भगवदाज्ञापीहादिपदेन सङ्गृह्यते। उक्तसर्वसङ्ग्रहायैव भगवदादीत्यनुत्वाऽन्त आदिपदमुक्तम् । ननु सरलग्रन्थेषु मुहुर्विचारो व्यर्थ इत्याशङ्कां वारयन्ति तथापीति । एवं च सरलेव भासमानापि भगवद्वाणी लघ्वी गुर्वर्थगहरा च भवति, अतः तथापि । औपरिएके तच्छन्दादिज्ञाने सत्यप्या- पाततः प्रतिपन्नमुपरिटाग्ज्ञातं भगवच्छास्त्रं प्रमाणं तत्वप्रमितिकरणं न भवतीति हेतोरावश्यक विचार मननमाहेत्यर्थः । यथा उपरिष्टापतता नार्दोष्णीपादितया सन्तरणनिपुणनरेण। नीर स्पृश्यते तया शास्त्रज्ञानमापाततः प्रतिपतिः, यथा च मीनादिना निमजननिपुणपुरुपेण वान्त हित्य सर्वतस्तदनुभूयते तथा तज्ज्ञानमातलप्रतिपत्तिः । इदमेव प्रतिपत्तिद्वयं मुरारिणा दर्शितम्- 'देवीं वाचमुपासतेऽत्र बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्लियो मुरारिः कविः। अब्धिलखित एव वानरभटैः किं त्वस्य गम्भीरतामापातालनिमलपीव रतनुर्जानाति मन्याचला इति । निश्चयेति । वेदसूत्रसम्वादेन गीतादेस्तत्सम्वादेन वेदादेश्वार्थनिश्चयानन्तरमपीत्यर्थः । तथा च पदवाक्यशक्तितात्पर्यनिर्धाररूपश्रवणसत्त्वेऽप्यूहापोहाम्यां युक्तिभिः परिचिन्तनरूपमननावश्यक मेव । तत्पौनःपुन्ये च निदिध्यासनं सिद्ध्यत्येव । तस्यावश्यकत्वमानन्दवल्या श्राव्यते–'तरवेत्र मयं विदुपोऽमन्यानस्य'इति । विदुषः सम्पन्नश्रवणस्याप्यमन्वानस्य मननमकुर्वाणस्य तत्तु एव भयम्। पूर्व द्वैतदर्शिनोऽज्ञस्य यद्भय श्रावितं, तदेव तु भयं विदुपः शान्दमात्रज्ञानवतो मननमन्तरा भवतीत्यर्थः । जीयविचारस्यानैकान्तिकतामाशङ्कयालौकिकसम्बादेन निश्चयातिदायमाहुः नन्वि- ति । 'सत्वं रजस्तम इति गुणा युद्धेर्न चात्मनः' इति जीवबुद्धेत्रिगुणतया यथा सत्त्यांशेन निश्चयस्तथा रजस्तमोम्यां संशयविपर्यासादिकमपि सम्भवत्येव । अत एवाष्टादशाभ्याये प्रवृत्ति भवति, किमुत द्वितिर्विचारितमित्यपिशब्दः । प्रायेण योग्यमननोत्तरमप्रमाणं नैव भवतीति कदाचिन्छन्दः । देन्यवशाच्छीमदाचार्याः ध्यानासमर्पजीवनमा सर्वदा सतः' इत्यादी बहुत्र जीवभावं दर्शयन्ति । किञ्चान्येषां जीवना बुझ्याप्यप्रमाणं भवति, ज्ञानमननादेरितरा- वेद्यत्वात् । अत एव जीव द्वधेति मध्ये प्रयुक्तम् । मूले हरिशब्दमात्राजगन्नाथाख्यस्वरूप ·शालार्थनकरणम्। २७ तदेवाह- एक शास्त्रं देवकीपुत्रगीतमेको देवो देवकीपुत्र एव । एक शास्त्रमिति । अन्नाऽऽख्यायिका पारम्पर्यादेवाऽवगन्तव्या । देवकीपुत्रेण गीतं गीता । गीतायां भगवद्वाक्यान्येव शास्त्रमित्यर्थः । वेदानामपि तदुक्तप्रकारेणैवार्थ- टिप्पणी। अत्रेति । आख्यायिका त्वीदृशी-मोहकशास्रोत्पत्त्यनन्तरमेकदा केनचित्पण्डितेन पुरुषोत्तम- क्षेत्र आगत्य भगवद्भजनादि सर्व दूपयितुमारब्धम्, तदा विवदमानेषु पण्डितेपु निश्चयार्थ पृष्टो भगवान् एकं शास्त्रमिति श्लोकं लिखित्वा दत्तवानिति ॥१॥ आवरणमदः। मायावादिब्रह्मवादिनी विवदन्ती समानो विवादे स्थितौ । तदा राज्ञा विज्ञापितो भग- वानिदं रात्री पत्रे लिखित्वा दत्तवान् । तदा मायावादिना कल्पितमिदमित्युक्तम् । तदा राज्ञाऽप- रेयवि रात्रौ पत्रे पुनः स्थापिते, 'यः पुमान् पितरं द्वेष्टि तं विद्यादन्यरेतसम् । यः पुमाञ्ची- हरिं द्वेष्टि तं विद्यादन्त्यरेतसमिति लिखित्वा दत्तम् । तदा राज्ञा सविभीपिकं तन्माता पृष्टा सती, म्लेच्छाद्धीवकादयमुत्पन्न इत्यवोचत् । ततः स खदेशादाज्ञा निःसारित इति तत्र प्रसिद्धा- दैतिवादवगन्तव्येत्यर्थः ॥ ३ ॥ तदुक्तमकारेणैवेति । "वेदविदेव चाहमिति वाफ्यात्तथेत्यर्थः ॥ ४ ॥ सत्स्नेहभाजनम्। लभ्यत इति भावः । पुरुषोत्तमपदं तन्नामकक्षेत्रविशेपपरम् । मूलस्थपश्चात्पदस्यार्थमाहुः मोह- केति । सन्देहविनिवृत्तिसममिव्याहारात्सन्देहोत्पादकानन्तर्यमेव तदर्थों लभ्यत इति युक्तमिदम् । मोहकशास्त्राणि तु 'बुद्धावतारे त्यधुना' इत्यादिना वक्ष्यन्ते । निर्धारोत्तरं सन्देहोत्पादकान्तरा- भावबोधनाय सर्वपदम् । 'सन्देहनिनिवृत्तय इत्यर्थतो व्याचक्षते निर्धारकवाक्यमिति । तदपि ज्ञात्वेति। अपिः समुच्चये। एवं च खनिश्चिततमेऽर्थे साक्षात्पुरुषोत्तमवाक्यसम्वादलाभात् विलबदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः इति कालिदासोक्तरीतिकमप्रत्ययत्यमपि निवृत्तमिति भावः ॥ ३॥ मूले तच्छीजगन्नापवाक्यमेवाक्षरशोऽनूयत इति बोधयन्तोऽवतारयन्ति तदेवाहेति । तद् निर्धारकवाक्यम् । नन्विदं साक्षाच्ट्रीजगन्नाथेन किमयं के प्रति कोक्तमित्याकाक्षायामाहः अत्रेति । अत्र पूर्वकारिकोचराोक्तार्थे । अनावरणभङ्गे "आख्यायिका तु पूर्वमुल्कलेश्वरसभायां मायावादि- प्रह्मवादिनी विवदन्तौ सप्ताहं समानौ विवादे स्थितौ । तदा राज्ञा विज्ञापितो भगवानिदं रात्री पत्रे लिखित्वा दत्तवान् । तदा मायावादिना कल्पितमिदमित्युक्तम् । तदा राज्ञापरेपनि रात्री पत्रे पुनः स्थापिते यः पुमान् पितरं द्वेष्टिं तं विद्यादन्यरेतसम् । यः पुमान् श्रीहरि द्वेष्टि तं विद्यादन्त्य- रेतसमिति लिखित्वा दचम् । तदा राज्ञा सत्रिभीपिकं तन्माता पृष्टा सती म्लेच्छादाक्कादयमुत्पन्न इत्यवोचत् । ततः स खदेशादाज्ञा निःसारित इति तत्र प्रसिद्धादैतिह्यादवगन्तव्यत्यर्थः" इति सा दर्शिता ।। भत्र तत्त्वप्रकाशस्य पारम्पर्यपदस्यार्थ ऐतिहादिति । तेन पारम्पर्यमानस्य कर्य ·तत्स्वार्थदीपनिवन्धे निर्णयः । उपास्यनिर्धारमाह एको देव इति । मूलभूतोऽयमित्यर्थः । सस्नेहभाजनम् । प्रामाण्यमिति शङ्काऽपास्ता । 'स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानश्चतुष्टय मिति तैचिरीपारण्यकश्रुती तत्सम्वादके 'श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टय'मिति श्रीभागवतवाक्ये च तस्यापि प्रामाण्या- जीकारात् । आख्यायिकायां परेघवीति परदिनार्थमव्ययम्, 'परे त्वहि परेधवि' इत्यमरः । श्रीजगन्नाद्वितीयवाक्ये अन्यरेतस जारजम् । अन्यरेतसमन्यजजम् । सविभीषिकम् अनृतवादे भयप्रदर्शनसहितं यथा स्याचथा । धावकाद्रजकाद् रअकाद्वा । तत्वप्रकाशे पारम्पर्यादेवेसेवकार आख्यायिकाया प्रन्थेऽनुवादानावश्यकत्वद्योतनार्यः । अत्र मूले एकादं मुख्यपरम् । एके मुस्यान्यकेवलाः' इत्यमरः । श्रीकृष्णः साक्षान्मूलरूप एवेति ज्ञापनाय तद्वाचकं देवकीपुत्रपदमेव मूलरूपपर्यायतयोक्तम् । 'देवकी सर्वदेवता' 'देवक्यां देवरूपिण्या'मित्यादिवचोभिः सर्वदेवता- रूपाया देवक्या रक्षकत्वबोधकपदेन तस्यैव सर्वदेवतोद्धारकत्वमपि योध्यते । तेन युक्तं तस्यैव मुस्यदेवत्वादिकम् । पुत्रपदारक्षकत्यं तु पुनाति पूयते वेति पुत्र इति व्युत्पत्तेः । पून पवने 'पुनो हखश्च' इति क्रः । यद्वा पुन्नरकात्रायते, 'सुपी'ति कः, 'पुन्नाम्नो नरकापस्मात्पितरे ब्रायते सुतः । तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव खयम्मुवा' इति स्मरणात् । पितरमिति मातु: रप्युपलक्षणम् । किञ्च श्रुतिप्रसिद्धोऽयमवतार इति ज्ञापनायापि 'कृष्णाय देवकीपुत्राय' इति छान्दोग्यवाक्योक्तपदमेवान्यते । देवकीपुत्रो गीतोऽत्रेत्यादि समासभ्रमं वारयन्तो व्याचक्षते देवकीत्यादिना । एकादशस्कन्धादिकं विहाय गीताया एवोपस्थापनाय गीतपदमित्याशयेनाः गीतेति । एवं सति गीतेति यक्षरेण निर्वाहेऽपि गुरुभूतकथनस्याशयमाहुः गीतायामिति । एवकारो धृतराष्ट्रादिवचनव्यवच्छेदकः । गीतेत्युक्ती त्यष्टादशाप्यायी सकला गृहीता स्यात् । तथा सति 'अपरं भवतो जन्म' इत्यादेरपि खार्थे प्रामाण्यं स्यात् । एवमुक्ती तु श्रीकृष्णवाक्या- नामेव वक्ष्यमाणाद्वेदादिसन्देहवारकत्याच्छास्त्रत्वमिति भावः । ननु शास्त्रयोनित्वादि'त्यत्र वेदः शास्त्रमुच्यते, तेनैतद्वाक्यं विरुद्धनित्याशष्ट्याइः वेदानामिति । वहुवचनात्सर्वेपाम् । तदुक्तेति । 'वेदान्तवेदविदेव चाहम्' 'इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन' इत्यादियचोभ्यो मगर- द्रीतोकप्रकारेणैय सन्दिग्धानामनामभिधेयानां प्रयोजनानां च निर्धार इत्यर्थः । यथा 'तयार शरारम्भयतीह विश्वम्' 'अव्यक्तापुरुषः परः' इत्यादी माया बस वैत्यादि सन्देहे 'पदक्षर वेदनिदः' 'अभ्यतोवर इत्युक्तः' इत्यादिनाऽभिधेयनिर्णयः । यथा या वर्गकामः' इत्यादी 'यामिमा पुष्पिता पाचम्' इत्यादिना प्रयोजननिर्णयः एवं च यद्यपि वेदा अपि शास्त्रमेव, तथाप्या: पुनियाना मन्दानामन्तैपिस्तः शासनस्याशस्यत्यादयत्वे वेदादिसपसन्देहवारकं सर्वोपकारक तदेव गुपं शामिति युमिति मायः । सशासाणामयान्तर्भाव इत्यर्थकमेकपदम् । उपास्येति । वेदादापिन्द्रसूदीना यहूनामुपास्याना प्रत्ययामतभेदेन तस्य तस्यैय परतादरणाय पर तमोपास्यः फ इस्याकाणायां तनिर्धारमाहेत्यर्थः । मूल एवारोऽन्ययोगव्यपग्छेदफः । तर्हि रिमितरेपो देश्योर प्रविषिष्पत इति चेग्नेयारापेन ध्याचक्षते मूलभूतोऽयमिति चन्द्रमा ·शालार्थप्रकरणम्। २९ मनोऽप्येकस्तस्य नामानि यानि कर्माप्यकं तस्य देवस्य सेवा ॥४॥ सर्वदा सरणार्थ साधनमाह मनोऽप्येक इति । कर्तव्यमाह तस्येति । न मनुष्य- त्वेन ज्ञातव्य इत्याह देवेति । सेवैव कर्तव्या। शास्त्रमवगत्य ,मनोवाग्देहै। कृप्पा सेन्य इत्यर्थः ॥ ४॥ सस्नेहभाजनम् । मनसो जातः' इन्दं मित्रं वरुणममिमाहुरयो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एक सद् विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः' इत्यादिश्रुतिभ्यः 'यो यो यां यां तनुं भक्तः' 'पश्यामि देवांस्तव देव देहे' इत्यादिस्मृतिभ्यः 'देया नारायणाङ्गजाः' इत्यादिपुराणवचोभ्यश्च एको यत्राशेपदेवाना- मन्तर्भावस्तादृशो मुख्यः सर्वात्मा देवः स एवेत्यर्थः । अतः कर्मविन्द्रादीनामाराधनेऽपि भग- यतस्ततदवयवेप्येव ते ते देवा भावनीयास्तेनापि स एवोपासितो भवति । स्पष्टं चेदं पश्चमस्कन्धे नाभिभरतादियज्ञस्थले । मूले मत्रोऽप्येक इत्युक्त्या किं वैदिकमनाणामपि तत्त्वं प्रतिषिध्यते, दीक्षादिमन्त्राणां नियतकालजन्यानामपि तत्वं च किं वार्यत इत्याशङ्का परिहरन्ति सर्वदेति । मन्यत इति मन्त्रः । 'मनि गुप्तभाषणे'घन् । अथवा मन्यते स्मर्यत इति मनः । मनोतेः 'सर्व. धातुभ्यः ष्ट्रन्'इति ट्रन तस्य कृष्णस्य नामान्येव एको मन्त्रः । तेन वेदेऽपि यथा द्रव्यदेवता- स्मारको भागो मन्त्रस्तथा नामान्येयोचारितानि मगवतः सदा स्मारकाणि भवन्ति । भगवत्स्मर- णार्थत्वेन वैदिकमन्त्राः, सर्वदेत्यनेन दीक्षादिमन्त्राश्च व्यावय॑न्त इति नोक्त शकावकाशः । 'वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजोत्तमैः । तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशयः' इत्यादिवाक्योक्ततत्त्वबुद्धौ तु नामत्याविशेपार्दन्तर्भावः । तथापि सर्वमनुष्याणां सर्वदा स्मरणार्हाणि साधारणान्येव । नामानीति । वहुवचनादविशेषात्सर्वेषां नानां प्रत्येकं मन्त्रत्वम् । तेन यो यावन्त्युच्चारयितुं प्रभवेत्तस्य तावद्भिरेव फलं प्रत्यायितम् । विविधफलजनकनानामन्त्राणामकी- भाववोधनायकपदम् । नाममाहात्म्यं नामकौमुद्यादिषु द्रएव्यम् । 'मन्द्रो वेदविशेपे स्याद्देवादीनां च साधने । गुह्यवादेऽपि च पुमान्' इति मेदिनी । एवं देवं तत्स्मारकमन्नं चोक्त्वा तत्र द्वारा सर्पद्व्याणां यथोचित सम्बन्धः कार्य इति बोधकं तुर्यपादमवतारयन्ति कार्तव्यमाहेति-1 पूर्वमेव देवत्व उक्तेऽपि पुनर्देवपदोपादानस्य प्रयोजनमाहुः न मनुष्यत्वेनेति । अवतारे तथा भ्रम- सम्भवादेतत् । तथा ज्ञाने तु 'अवजानन्ति मां मूदाः' इत्यादिस्मरणान्मोक्षो न स्यात् । दीव्यति सातव्येण क्रीडादि करोतीति देवः । पचादिषु पाठादच् । तस्मान्मनुष्यनाव्यं क्रीडयैव । एवं देवत्वबुद्धिपूर्विकैव नामोच्चारणसहकता तत्र यथायोग सर्वव्यार्पणकृतिः सेवा, न तु केवलशारीर- कृतिरिति भावः । स कर्ता सर्वपुण्यानाम्' 'सनातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः' इत्यादिवचो. भ्योऽनयैव सर्वफललाभा, अकामः सर्मकामो या' इत्यादिकथनाचेति, फलतः सर्वान्तर्भावबोधकमेक- पदम् । नित्यनैमित्तिकानि श्रौतस्मातकर्माणि तु यथाशक्त्यवश्यं कर्तव्यान्येव, आवश्यकं लौकिकमपि कर्तव्यं भवति, तथापि 'कर्मनिहरमुद्दिश्य' 'सलामोपहरणमित्यापनुरोधाचासर्व भगवत्सेवा- बुद्धयैव कर्तव्यं, न तु खातयेणेत्याशयेनाहः सेवैव कर्तव्येति । मूलेऽपि प्रियते इति कर्म । 'सर्वधातुभ्यो मनिन् । पादैः क्रमात् प्रमाणप्रमेयसाधनफलानि सट्टा दर्शितानि । सेवाया अपि , -- ·३० तत्त्वार्थदीपनियन्धे एवं स्वयं ज्ञात्वा लोकज्ञापनार्थ शास्त्रं कथयन बुद्धिसौकर्यार्थ प्रकरणत्रयमाह- इत्याफलरय सततं शास्त्रार्थः सर्वनिर्णयः। : इत्याफलय्येति । सततमिति मध्ये विरोधिज्ञानाभावः । शास्त्रार्थो गीतार्थः । आवरणमदः। नन्ययमों महता प्रयासेन भवद्भिरेव चुद्धश्चेदितरेण कथं बोद्धव्य इत्याकाहायामनिममव- तारयन्ति एवमित्यादि । तथाचैवते बुद्धिसौकर्यात् सुखेन सर्योध्य इत्यर्थः । नन्वेकेनैव निर्वाहे त्रयाणां किं प्रयोजनमित्याकालायां तद्वदिप्यन्तः पूर्व द्वितीयपकरणार्थमाहुः सर्ववेत्यादि । सर्वस ज्ञानादेमोक्षसाधनमार्गस्य ज्ञानादिरूपस्य प्रापच्चिकादिपदार्थजातस्य वा योऽयं, निर्णयः, योजना। इत्याकलय्य सततमित्यस व्याख्याने सततमित्ति मध्ये विरोधिज्ञानाभाव इति । आकलनकथनयोर्मध्ये इत्यर्थः । भगवच्छात्रं गीता पञ्चरात्रं सर्वप्रकारेण ज्ञात्वा याक्रन्थानां निर्माणं कृतं तन्मध्ये विरोधिज्ञानं नोत्पन्नम् । यथाशासार्थमेव निरूपितमिति भावः ॥ ५॥ सत्नेहभाजनम् । फटसाधनरूपतया दैविध्यात् । पादचतुष्टयस्यैकवाक्यतया निप्पन्नमर्यमाहुः शास्त्रमिति । अत्र शासमत्रगत्येति प्रपमपादस्य । सर्वमूलभूतत्वात्सर्वोत्तमत्वभावनपूर्वकस्मरणरूपं मनसा सेवनं द्विती- यपादस्य । स्मरणसिद्धये याचा सेवा तृतीयपादस्य । कायेन सेवा चतुर्थपादत्य च निर्गलिं-. तोऽर्थः । कृष्ण इति तु श्लोकरसदेवकीपुत्रपादस्पार्थः । 'कृष्णाय देवकीपुत्राय' इत्युक्तठान्दोग्य वाक्यस्मारणाय कृष्णपदम् ॥ ४ ॥ पञ्चमकारिकामयतारयन्ति एवमिति । अयं भावः महता परिश्रमेण तत्वज्ञानसम्पादका अपि द्विविधाः । साविकाः प्रापः स्वयमेव अत्युत्तमाः । निर्गुणा भगवद्भकास्तु सर्वभूतहिते रता भवन्ति । तत्रापि श्रीमदाचार्याणां तु श्रीमद्यासचरणानामिव लोकोद्धारार्थमेय भगवदाशयाऽवतारः प्रयत्नाथ सुबोधिनीप्रतिज्ञावाक्यादिस्यलेषु स्फुटः । अतः श्रीव्यासपादैर्यया स्वयं महता अमेण सर्यमालोट्य नारदारा प्राप्तेन भगवद्वाक्पेन तत्सम्पादिना समाधौ पुनः सुनिश्चित्य स्वयं ज्ञात्वा लोकज्ञापनार्य शास्त्रं प्रकटितमिति दर्शितं प्रपमस्कन्धसतमाघ्याये 'लोकस्याजानतो विद्वांचक्रे सारयतसहिनाम्' इत्यन्तसन्दर्भेण । शासत्ययोधनाय संहितापदम् । तथाप्रापि योग्यम् । एवं तृती- पफारिकोकप्रकारेण सयं शारवा लोकानामेतहोयसम्बन्धिनामाटोकनकर्तृणां प्रेक्षावता ज्ञापना तशापनप्रयोगनकं या शास्त्रं येदादिमूलतया तत्त्वार्यानुशासकं अन्य कथयन् । फलस्य परगणाः निशापरस्मैपदम् । उपकारफेणापि मात्रादिना बुगुशितस्याऽप्यसमुरावण्टस्य बालकस्यास्यैकहेट- पाऽर्यमाणोऽगुण्डलट्टकादिषयलः प्रत्युतात्यन्तानय पर्यवस्पति, अतो यथा तत्र मक्षकराया मूल्येन धिमण्याहारो दीयते क्षुत्तारतम्येन च सोऽन्योऽधिको या दीयते, तपान युद्धेर्योधस्य सुरेन सम्पादना प्रदणधारणदेतोवुदेमतः सौर्यसिद्धये च प्रकरणायमाए पक्कन्यत्वेन प्रतिमानाती. एप । फारिकाया पनि शन्दो 'नवेति पिमापा' सादानिय सरूपन्यभापको मध्यमगि ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । आवरणभङ्गः। इदमेवरूपमेवम्भूतफलसाधनमिति निश्चयः, सपरिकरः वरूपनिश्चयो वा प्रमाणादेरिति पाठे तु पञ्चमीयं, न तु सम्बन्धादिषष्ठी । 'प्रमाणेन प्रमेयेने त्यत्रैषां सर्वनिर्णयकरणत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । सस्नेहभाजनम्। दुभयत्रान्वेति । चशब्द इत्यय समुच्चये च । एवं च निपातेनाभिधानात् 'विपवृक्षोऽपि सम्वर्य खयं छेत्तुमसाम्प्रतम्' 'क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः' इत्यादाविव शास्त्रार्थ इत्यादिन- थमा सङ्गच्छते । अन्यथा 'बमीति क्रियानुरोधाद्वितीया स्यात् । चशब्दस्येसर्थकत्वं 'कर्मणि च' इत्यादी प्रसिद्धम् । अत एव कर्मणीत्युच्चार्य विहितपष्ठया एव सभासनिषेधाच्छब्दानुशासनमि- स्यादिप्रयोगसिद्धिः । स्पष्टं चेदं पस्पशादिकविवरणेऽपि । ननु तेषामर्थे निरूप्यते' इति प्रामुक्त- स्वादिह 'त्रयं वमी ति पुनरुक्तिरिति शङ्का तु 'बुद्धिसौकर्येस्मादिनावतरण एवापास्ता । तथा च पूर्व मुक्युपायकथनप्रतिज्ञा, इह तु स्पष्टनिर्विष्टविभागानां सहेतुकानां कथनप्रतिज्ञेति स्फुटो विशेषः । यथामतीत्यस्य भगवत्कृपादिना यया स्वयं मनन तो ज्ञातं तथैव निरुप्यते, न त्वन्यया ज्ञास्वाऽन्यपोण्यत इति यया लोकानां बुद्धिसौकर्य भननं च सुखेन सिद्धयेत्तथैव विनिभ्योच्यत इति चार्थः । एवं च 'एक शास्त्रमिति हरिणा यदुक्कं तदपि ज्ञावा एकं शास्त्रमिति श्लोकार्थम- कारेण भगवच्छास्त्रं सततं निरन्तरं मध्ये विरोधरूपविच्छेदरहितमाकलय्य तत्तत्त्वार्य नवनीतपि- ण्डवासङ्कलय्य शास्त्रार्थः, सर्वनिर्णयः, श्रीभागवतरूपम् इति त्रयं चकारसमुचितश्रीभागवतटी- कादिकं च यथामति वमीत्यर्थः । तत्त्वप्रकाशे सततमित्यादि । सन्तन्यतेस्मेति सततं त। 'अनुदाचोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि हिति' इति नलोपः। 'लुम्पेदवइयम- कृस्से तुंकाममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मासस्य पचियुद्धोः' इति वार्तिकाद्वैकल्पिको मलोपः। सम्यक् तत्त्वं च मध्ये विरोधिज्ञानराहित्यम् । विरोधिज्ञाने भ्रमसंशयौ । तो चैकैकस्मिन् मन्ये साधन्तैकवाक्यतायाः शास्त्राणां परस्परैकराक्यतायाश्च विरोधिनौ । परमाप्तेषु वेदादिशात्रेषु खतो सिरोधासम्भवात् । खरूपेणाफटनविरोधि विरोधप्रकारकं चायथार्थज्ञानमेव तकराया तामतिबन्धक भवति । तदभावे सत्येर 'वार्यशेधे समाप्तानामङ्गाङ्गित्याद्यपेक्षया । याक्यानामेक- पास्यत्वं पुनः संहत्य जायते' इतिभवार्तिकाथुफदिशा सा स्यात् । अत एकनाक्यतापनभगव- घ्यावततार्थ एवात्र भिग्य कथ्यत इति सततपदार्थन मध्य इत्यादिना वोधितं भवति । श्रीगभहास्तु सततपिति विरोधिज्ञानाभाव इति । आकलनकपनयोर्मध्य इत्यर्थः । मगच्छा गीता भागवतं पश्चरात्रं सर्वप्रकारेण झाल्या यादन्याना निर्माणं कृतं, तन्मध्ये निरोविज्ञान नोपन ययाशास्त्रार्थमेर निरूपितमिति भारः' इति ब्याचक्षते । तदप्यमीष्टमेर । शास्त्रार्थ इत्यादि । यधपि शासशब्दो वेदगीतोभयपरस्यापि 'वेदानामपि तदुकप्रकारेणकार्यनिर्णयः, इति मागुरुनया गीतार्थ वेदार्थतायाः खतः सिद्धः 'एक शास्त्रमिति प्रस्तराक्यानुकून्याच , ·तत्त्वार्यदीपनियन्धे श्रीभागवतरूपं च वयं वच्मि यथामति ॥५॥ सर्वसाधपि ज्ञानादनिर्णये द्वितीयः । असम्भावनाविपरीतभावनानिवृत्यर्थ द्वितीय यावरणमहः तथा सति प्रमाणादेः सकाशायः सर्वस्व पूर्वोत्तरीतिको निर्णयः स द्वितीयस्वार्थ इत्यर्थः । प्रयो- जनमाहुः असम्भावनेत्यादि । प्रकरणमुमयाकाडाविशिष्टः शास्त्रैकदेशः। तथाच सात्त्विकान सस्नेहभाजनम् । गीतार्थ इत्येवोक्तम् । सर्वसेत्यादि । अपिरेवकारार्थे । आदिपदं कर्मभक्तिमार्गयोः सद्राहकम् । 'योगासयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधिसया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कर्हिचित' इति मावद्वाक्यात्साक्षात्परम्परया वा मोक्षमार्गात्रय एव । सर्वस्य साधनफलसहितस्यैव ज्ञाना. निर्णयः । अस्पदं खरूपं साधनं फलं चेति प्रमाणतन्मूलक्युक्तिभ्यां निश्चयो द्वितीयो भाग इत्यर्थः । किश्च सर्वेऽपि प्रापचिकाः पदार्था इन्द्रियविषया एव । तानि च ज्ञानकियांमेदाहिया । अतो ज्ञानमिहेन्द्रियजन्यम् । आदिपदं क्रियायास्तदुमयविषयाणां च साहकम् , तेन सर्वस्यैव प्रापश्चिकवस्तुनः सूत्रन्यायेन निर्णयः । उत्पत्त्योपपत्त्या च ससाधनफलम्नरूपनिष्चयोऽपि द्वितो. यस्य विषयः । प्रमाणादेरिति पाठे आदिपदात् प्रमेयसाधनफलागि, तेषां निर्णय उक्तविधः । समाहि-तत्र 'अग्निहोत्रमि' त्यादिना वेदार्थ सङ्ग्रेपेणोच्चा 'रूपप्रपञ्चे' इत्यादिना वेदं सशाखा मेंदं 'स्मृतिविधे' त्यादिना स्मृती:, 'कल्पसूत्रेष्वि'त्यादिना कल्पान्, 'पुराणं वेदवदिदिलादिना पुराणं, 'एक कल्प'मित्यादिना गारतं, कालादिनिरपेक्षफलदं श्रीभागवत, गीता, 'योगसाचे वि. लादिना सम्प्रति तयोरसाधकम्यं मोहशास्त्राणामप्रामाण्यं पडङ्गानामुपवेदानां चोपयोग रामाः यणप्रामाण्य चोक्त्या प्रमाणनिर्णयः कुतः । 'प्रमेयं हरिरेवैका इत्यादिना सावान्तरभेदं प्रमेय निरूप्य 'अयमेव अझयादः शिष्टं मोहाय कत्पितमिति प्रमेयप्रकरणमुपसंहृतम् । 'वर्णाश्रमाला धर्म: इस्लादिना फलानि साधनानि च विविष्य प्रकरणद्वयेन प्रयाणामपि मार्गाणामुक्तानि । सर्यनिर्णययामयारम्भे 'प्रमाणेन प्रमेयेन फलतः साधनेन च । सर्वनिर्णयबोधाय . द्वितीया प्रकियोभ्यते' इत्यत्र प्रमाणेनेल्यादितृतीया त्रियम्भूतलक्षणेऽपि शक्या वक्तुम् । प्रमाणादिनोएल. सिता प्रक्रियेत्यर्थः । तथापि सरलतमा तत्र प्रमाणादीनां करणतायगमात् प्रमाणादेरिति पञ्चमी मेकाप्रित्यावरणम) 'प्रमागादेः सकाशायः सर्वस्य पूर्वोक्तरीतिको निर्णयः इति व्याख्यातो मुख्य कल्पः । 1 निष्कर्पतो निरूप्यमाणाप्रमाणासाशादिसर्थः । तेन सर्वार्थनिर्णय आचार्य- परणः सर्प दर्शितः प्रमाणाधवान्तप्रकरणविभागो निर्वाधः । नन्यायप्रकरणेऽपि 'वैदशः श्रीकृष्णे'स्पादिना सोपतः प्रमाणादिचतुष्टयस्य, 'बुद्धावतारे विस्यादिना मोहकशास्त्राणामसाध- फतायाः, 'प्राणी मगरका इत्यादिना जदसरूपस्य, राधादिप्रकाराणां च, 'जीवस्त्याराम मानो हिस्सादिमा जीयनपस्य, सचिदानन्दरूप तुइलादिना प्रसरूपस्य असन्मतनिरास घ, तो परिधः मोकः इत्यादिना साहायोगादिसाधना टयादिप्रकाराणां च निरूपितः विनेय नियोदे द्वितीयस्य कि प्रयोजनमत : असम्मायनेति । असत्ययुद्धिरसम्भावना ।

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । शास्त्रार्थस्य सपिरूपत्वाद्विस्तारार्थ भागवतरूपं तृतीयं प्रकरणम् , यत्र भागवत रूप्यते । चकारान्मीमांसाहयभाप्यं, प्रकरणानि, भागवतटीका च गृहीता । त्रयमेत- दुपदेशन्यायेन कथयामि ॥५॥ : आवरणभङ्गः। नानाविधत्वात् प्रमाणपराणामायेन सिद्धिः, प्रमेयपराणां त्वर्थविचारेणाऽसम्भावनाद्युत्थानाचदर्थ द्वितीयमित्यर्थः । शेपं स्फुटम् । ननु चकारेण ग्रन्थान्तरस्यापि समुच्चये त्रयं बच्मीति प्रतिज्ञायाः कथं सिद्धिरित्यत आहुः त्रयमेतदुपदेशन्यायेनेति । यथा निष्कृष्टः शास्त्रार्थो मन्त्रादौ खल्पे- नोच्यते उपदेशार्थ तथेत्यर्थः । यद्वा, आवृत्त्येत्यर्थः । तथाच यथा श्वेतकेतुविद्यायां नवकृत्व उपदेशो नानाप्रकारैः सम्यग्मोधनार्थ, तथाऽत्रेति । मुख्यकल्पानां त्रिभिरेव चारितार्थ्यमिति त्रयाणामेव कण्ठतः कथनप्रतिज्ञेति ग्रन्यान्तरसङ्घहेऽप्यदोष इत्यर्थः ॥ ५ ॥ सस्नेहभाजनम् । यया ईश्वरो नास्तीत्यादिः । अन्यथासत्त्वबुद्धिविपरीतभावना । यथा सनपि स निर्विशेषोऽस्ती- त्यादिः । प्रकरणं तु प्रन्यस्य विभागविशेषः। 'सर्गो वर्गपरिच्छेदोपाद्धाताध्यायाङ्कसनहाः।उच्छा- सः परिवर्तश्च पटलः काण्डमलियाम् । स्थानं प्रकरणं पर्वाहिकं च मन्यसन्धयः' इति त्रिकाण्डशेषे परिगणनात् । एकार्थप्रतिपादकान्याशोऽपि प्रकरण कोशेष्विति तारानाथतर्कवाचस्पतिः । कयमित्याकाला प्रकरणमिति पार्थसारथिमिश्रः । यथोक्तं तेन 'श्रुतिद्धितीया क्षमता च लिङ्ग वाक्यं पदान्येर तु संहतानि । सा प्रक्रिया या कथमित्यपेक्षा स्थानं क्रमो योगवलं समाख्या' इति; पूर्वतत्रभाष्ये 'श्रुतिलिङ्गे तिस्त्रे 'कर्तव्यस्य इतिकर्तव्यताकाइस्य वचनं प्रकरणम्'इति शनरखामी । तव पादे प्रकरणप्रामाण्यवोधकचतुर्थाधिकरणे 'वाक्यैकवाक्यतारूप प्रकरण मिति न्यायमालानिखरे माधरः। एवं मीमांसामन्थान्तरेवपि द्रष्टव्यम् । तदेतत्सर्यमनुसन्धाय फलितं तत्वरूपमुक्तमावरणभङ्गे 'प्रकरणं उभयाकालाविशिष्टः शास्त्रैकदेशः'इति । क्रमेण शब्दा- र्थरलप्रधानानां सालिकानां प्रकरणाच्या विशेषतः सिद्धिरिति भारः । शाखार्थस्खेत्यादि । धुभक्तिशास्त्रं गीता, तदुक्तार्यत्यैव निस्तरणरूपं श्रीभागरत बृहद्भक्तिशास्त्रम् अतस्तदर्थप्रतिपा- दकप्रकरणयोरपि स पविस्तरभार इति भावः । इदं च सर्वनिर्णये 'स इदानी तु गीतायां प्रकटो भगवत्कृतः । तद्वयासत्वाद्भागवत पूर्व भगरतोदित मित्या विशिष्टरूपं वेदार्थः फलं प्रेम च साधनम् । तरसाधनं नवविधा भक्तिस्तप्रतिपादिका । गीता स पतस्तस्या वक्ता सयमभू- द्वारः । तद्विरतारे भागरतं सर्वनिर्णयपूर्वकम् । न्यासः समाधिना सर्वमाह कृष्णोतमादितः' इलर च स्फुटीमषिष्यति । ननु स्वकृतप्रकरणस्य कयं भागरतरूपत्वमिति शवागारणाय व्याच. क्षते पोति । 'रूपरपकरणे'चुरादिः । बाहुटमादधिकरण घञ् । यद्वा श्रीमागतस्य रूपं शब्दो निरूपणमर्षमैदादाविध योति समासः । सप्पत इति तु फलितार्थकपनम् । 'स्याद्- पोकरान्दयोः । पशाताकारे सौन्दर्य नागके नाटकादिके । प्रन्यावृत्ती समावे चेन हैमः । ५.जी.लि.

·तत्त्वार्थदीपनिबन्ध परिभाषामाह- वेदान्ते च स्मृती ब्रह्मलिङ्गं भागवते तथा । ब्रह्मेति परमात्मेति भंगवानिति शब्दधते । त्रितये त्रितयं वाच्यं क्रमेणैव मयाऽन्न हि ॥ ६॥ वेदान्तेति साढेन । निर्गलितवस्तुज्ञापकं लिङ्गं ब्रह्मत्यादिपदं तत्र तत्र सिद्ध मयापि परमकाष्ठापन्नवस्तुयोधार्थ तत्तत्प्रकरणे वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ असिन् शास्त्रे परिभापामुक्त्या प्रमाणमाह- आवरणमङ्गः परिमापामाहेति । एवं प्रकरणनयकथनं प्रतिज्ञाय बुद्धिसाकर्यार्थ परिमापामाहत्यर्थः ।६।। असिनित्यादि । एवं परिमापामुक्ता व्यासदर्शनानुसारित्वात् प्रमाणप्रमेयसाधनफलभेदेन सवेशास्त्रमग्रे वक्तुं तानि सद्गृह्य वदिप्यन् प्रथमतः काल्पनिकत्वब्युदासाय प्रमाणमाहेत्यर्थः । ननु प्रत्यक्षादीनि विहाय घेदादीनामेव किमिति प्रमाणत्वेनादरः क्रियत इत्यत आहुः दोपात् । वेदस्य सर्वशेश्वरवाक्यत्वेन पुराणेषु सूतोक्तिकथनवद् भाविनोऽप्यर्थस्य तथा कथनेऽष्य- सस्नेहभाजनम् । प्रथमानिर्देशादेव चास्येत्यर्थकत्वं सूचितमिति समुच्चयार्थत्वमेय स्फुटयन्ति चकारादिति । टीका चेति च समुच्चपार्थः । तेनायमपि मूलस्थचस्यार्य इति द्योत्सते । समुच्चयमानस्यादरे तु मूले 'इति' शब्दोऽध्याहर्तव्यः । जैमिनीया द्वादशलक्षणी पोडशलक्षणी वा पूर्वमीमांसा । वैयासी चतुर्टक्षणी चोत्तरमीमांसा । यद्यपि कर्तृविषयमेदेन मीमांसयोन्नित्वाद्भाष्ये इति वक्तव्यम् , तथापि 'संहतमेतयारीरकं जैमिनीयेन पोशलक्षणेम' इति बौधायनवृत्युक्तमैकशास्त्यमेवाश्रित्य मीमां- सादयं व्याख्यातमिति झापनाय भाष्यमित्येकवचनम् । ऐकशाख्यादेव तयोः साठी- मिकः पूर्वोचरवत्र्यवहारश्चरणव्यूहादावुपाङ्गपरिगणन एकत्वं च । बौधायनोक्तं शारीरकं पास चतुरम्यायी । सक्षणात्यप्यायाः । प्रकरणानि पोडशमन्यादीनि । सिद्धान्तस्य तदेकदेशस्य या प्रतिपादकः शास्त्रीयोऽपान्यः प्रकरणमिति विद्वद्वयवहारो वेदान्तसारवेदान्तपरिभाषादी प्रसिद्धः। सूदमटीकासुबोधिन्योहमयोः सद्ग्रहार्य श्रीभागवतटीकेत्युक्तम् । गृहीतेति लिद्गवचनविपरिणामेन नान्येति । महणं समुघयः । एवं समुचये म्ले प्रयपदोत्यसलति परिहरन्ति प्रयमिति । उपदेशन्यायेति । अयं 'ययामी'पदस्यार्थी भाति । उपदेशा मानादो निष्कृष्टः शारगयों यया राष्ट्रय कम्पने तपा सयंत्य मगवग्यानार्यस्य सहरूपमाधुनिकाध्येत्युद्यनुकूलं ग्र फाययागीयर्थः । मधेत सहरूस्तु यया गपंच्या पादत्रयेण बेदत्रयस्य । गोपाटविया भनि सागस्य । सिंहमपराजे दानमाण्ड । । रापोता।

·+ पाखाप्रकरणम् । वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्यासंसूत्राणि चैव हि । वेदा इति । शब्द एव प्रमाणम् । तत्राप्यलौकिकज्ञापकमेव । तत्सतःसिद्ध- प्रमाणभावं प्रमाणम् । वेदाः सर्व एव काण्डद्वयस्थिता अर्थवादादिरूपा अपि । आवरणमङ्गः। शब्द एवेत्यादि । तथाच प्रत्यक्षादिषु प्रान्तत्वस्यापि दर्शनात् तेषु नैकान्तिकं प्रामाण्यम् , अत- स्तानि विहायाऽऽसवाक्यत्वाद्वेदादय एवाद्रियन्त इत्यर्थः । ननु वेदादीनाञ्चच्छन्दत्वेन प्रामाण्यम्, तर्हि लौकिकेऽपि तुल्यम्, प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् , प्रमाणान्तरतौल्यश्चेत्यत आहुः तत्रापीत्यादि । न ह्यस्माभिः शब्दत्वेन वेदानां प्रामाण्यमुच्यते, अपि त्वलौकिकज्ञापकशब्दत्वेन । औत्पत्तिकसूत्रा- नुरोधात् । तथा सति यथा धर्मे सपरिकरे चोदनैव मानमेवमन वेदादिरेव मानमित्यतो, न तौल्यं, न वा प्रत्यक्षोपजीवकल्पम् । न हि वेदोदितो धर्मो वा, ब्रह्म चाऽन्येन प्रमातुं शक्यते । तयोस्त- देकवेद्यत्वस्यैव तन्मीमांसासिद्धत्वात् । ननु तथापि, 'आवाणः प्लवन्ते, 'गावो वै सत्रमासते त्या- धयोग्यं कथं मानं स्पादित्यत आहुः तत्स्थत इत्यादि । तद् वेदादिकं स्वतः कादाचित्कायोस्स- ताज्ञानानपनोधप्रामाण्यात् स्वरूपादेव सिद्धः प्रमाणभावो यस्य तादृशमतः प्रमाणमेव । अयमर्थः, परतः प्रामाण्यवादे प्रवृत्तिसामर्थ्यादेव ज्ञानप्रामाण्यग्रहः, तस्याऽपि सामर्थ्यज्ञानस्य चाऽन्यतः, एवं सत्यनवसानिवृत्त्य कचिद् विश्रामे वाच्ये अन्ततो गत्वा योगशुद्धाऽन्तःकरणस्यैव प्रमाणत्वं, शुद्धस्य सत्त्वस्यैव वा प्रमाणाऽनुग्राहकत्वं स्वीकृत्य तज्जन्यज्ञानस्य सतः प्रामाण्यं साधनीयम् । तन योगस्य सम्यक् सिद्धिः, सत्त्वस्य, शुद्धिश्च या, सा, श्रौतसाधनैरेव भवतीति, तत्र विश्वास महतां वेद एव जनयतीति सर्वनिरपेक्षः स्वतःप्रमाणभूतो वेद एव । सत्यशोधकत्वाद्भगव- द्वाक्यत्वात् तन्निाथसितरूपत्वाच । स्वत.प्रामाण्यवादिमिस्तु वेदस्य निरपेक्षमेव प्रामाण्यं स्वीनि- यते । औत्पत्तिकसूत्रे तथैव सिद्धत्वात् । तत्र च लोकानधिगतार्थगन्तृत्वरूपस्यैव प्रामाण्यस्य स्वीकारात् । एवं सति यद्वेदेवलौकिकार्थवेदकेप्वयोग्यताज्ञान तज्ज्ञातृदोपादेव, न तु कपदार्थेषु सास्ति । अत एव न घेदादिपु । एकर तदभावेऽप्यन्यत्र तदुपलब्धः । अत एव. सेतुबन्धादेर्माणां सवनं समच्छते । एवमन्यताप्यनुसन्धेयम् । न तु तद्विरोधेन स्वयं प्रत्यक्षादिक- মন্থলথলস্বিনীর। নৱক। অগ্রাহ্ম্য: স্ক্যাঙ্গানি ওল; अतः परं पदशो व्याकुर्वन्ति वेदा इति । बहुवचनस्यार्थमाहुः सर्व एवेत्यादि । नन्वीत्पत्तिकसूत्रे तादृशं प्रामाण्य विध्यशस्व सिद्धम् । 'अध्यतिरेकथाऽनुपलब्धे' इत्यनेन विध्यर्थरूपे धर्म एवाव्यतिरेफरूपयुक्कियोधनात् । अनः कथं, सर्व एवेत्युच्यत इत्यत आहुः अर्थवादादीति । मादिपदं मप्रादेः सहाय । नन्वर्थवादानां साथै प्रामाण्यागीकारे, 'परः मायाहणिरकामयते'- त्यादीनां मूनार्थवादानां सार्थ एव प्रामाण्यं युक्तव्यम् । तथा सति तस्य भागस रायनन्तर- भावित्वेनानित्यत्वापात इति चेत्, न; धर्मपदाविनोप्यर्धसापाचीनन्ययोपनाय भूतवत् कयनेऽप्य. दोपाप । यस्तुतस्तु, वेदानां भगवतीगदपलेन तासाथ नित्यत्वेन, 'पुरुष एवेदर सर्व यद म्नं यय मान्यमित्यादिश्रुतिभिन्नामात्यवहारकालेऽरि सरस पुरपरपलया नित्यन्येन चादोपः । मारोवाशित राग-प. पुरेपु पादः ।

·सत्त्वार्थदीपनिबन्धे स्मृतित्वेन कृष्णवाक्यानि वेदत्वेऽपि पृथगुक्तानि व्यासमत्राणि चकाराजमिनित्राणि च। एषकारेण व्यासमत्राविरोधेनैव तदङ्गीकरणम् । हि युक्तथायमर्थः, उपजीव्यत्वात् । टिप्पणी। स्मृतिवेनेति । व्यासैः स्मरणागीतायाः स्मृतित्वम् । कृप्यवाक्यानि वेदत्वस्मृतित्वाभ्यां थावरणमङ्गः। अत एव जैमिनीयतर्फपादोपान्त्ये, 'परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रमिति सूत्रे शबरस्वामिनाऽपि व्याख्यातं, प्रयाहयतीति प्रयाहणिः, ववर इति शब्दानुकृतिस्तेन यो नित्योऽर्धस्तमेतौ वदिप्यत इति । इदञ्च द्वितीयपाद अर्थवादाधिकरणेऽपि, 'नान्तरिक्षे, न दिवी'त्यमागिपतिषेधस्य, ववर इत्याद्यनित्यसंयोगस्य च समाधानाय, 'अन्त्ययोर्ययोज मिति सूत्रयता जैमिनिनाऽप्यङ्गीकृतम्, यतो नित्यार्थ एव विवादो, न तु भूतार्थवादानित्यत्व इति न किञ्चिदेतत् । व्याप्तसूत्रेण स्मृते- रपि प्रमाणत्वेनोपन्यासाद्विवक्षितां तामत्राहुः स्मृतित्वेनेति । वेदत्व इति । तेषु विद्यमानेऽपि चेवत्व इत्यर्थः । इदञ्च, 'स्मृतेश्चेतिसूत्रस्य भाष्ये अपश्चितम् । 'अर्जुनाधिकारमनुसृत्य मगवता स्मृतित्वेन रूपेणोक्तानीतिः । ननु जैमिनिसूत्राणां वैयासवत् प्रामाण्यानीकारेऽर्थवादस्य न खा प्रामाण्यसिद्धिः । अर्थवादाधिकरणे तेषां विधेयस्तावकत्वेन प्रामाण्यमङ्गीकृत्य 'गुणवादस्त, 'रूपात् प्रायादित्यादिभिः सूत्रः, 'सोऽरोदीत्' 'स आरमनो बपामुदक्खिदत् ,' 'तेनं मनोऽनु तयादिनी वागि'त्यादिषु गोण्यङ्गीकृता या, सा, विरुद्धयेतेत्यत आहुः एवेत्यादि । ननु ऋपित्वे वैदिकत्वे चाऽविशिष्ट कथं व्यासे पक्षपात इत्यत आहुः युक्त इत्यादि । तथाचातस्तदादर इति जमिनीयं नाहियत इत्यर्थः । वस्तुतस्तु 'विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्यु'रितिसूत्र कियावत्सम्बन्धिनोरन्यतरस्तुत्यर्थत्वेनार्थवादानां विध्येकवाक्यत्वं प्रतिज्ञाय, 'तुल्यञ्च साम्प्रदा- यिक मित्यनेन तेषां प्रमादपाठत्वं निरस्य तदाग्रिमे, 'अपाता चानुपपत्चिरित्यादिना रोदनसैन्यादि- प्रयोगाभावात् तेषां दृष्टशास्त्रविरुद्धत्वं परिहृत्य, 'सोऽरोदी'दित्यादिपु निन्दासानेपु स्तुत्यमाचार कथमेतेषामेवाक्यतेत्याकाहायां 'गुणवादस्विति पठ्यते । तथाचार्थवादमात्रे क्रियान्स बन्ध्यन्यतरगुण एबोच्यते । उत्कांधायकगुणवर्णनस्यैव स्तुतित्वात् । अस्लेप्वपि, न हि निन्दान्यापेन गुणवाद एवेत्यर्थः । तत् कथमित्यपेक्षायां 'रूपान् प्राया दिल्यादीनि पट्यन्ते । रूपाद् रजतस्याप्युत्पन्नत्यापानिन्दया देयान्तरगुण एवोच्यते । तथा, 'तेन मनोऽनृतवादिनी वागि त्यति 'हिरण्यं हमे गवत्पथ गृहाती त्यतविधिशेषत्वान्मनोराचीनिन्दया हिरण्यगुण प्रयोज्यते, इंर हिरण्यं यदर्थ मनोवाचौरेयरूपतेति । न चान गोणी । पारस्यवस्तुनिक्षाज्ञाने, मदीयमिदनित्यतृतवादे. च मनव्यपदेशस्य मनसेव पर्यवसानात् । वाचोऽवतयादित्य पाया मास्यात् । पवं, 'म आत्मनो वपानुदक्विददित्यत्रापि वपामुखिय होममात्रेण तूपराजभवन मारसिकमेव प्रायत्वम् । वपापेशयाऽजस्य बहुस्त्यान् । एवमेव, तमादगिर्नक्तं ददृशे, तलाइ पुम पयोमर्दिया दहा' इत्यत्रापि मम दूरदर्शनमांश्च योदर्शनच दिवा नतयाभिप्रेयन इति चर, सपि, इसपि भारते।

·হামাসকলাদু। समाधिभापा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम् ॥७॥ आवरणमः। ददृश इत्यत्र तिसङ्कोच एव, न गोणी । तत्र हेतुश्वामिसूर्ययोः सूर्येऽसौ चाचिरा प्रवेश इति, न तत्रापि सा । अचिरा प्रवेशमेवोपपादयितुमिदमुच्यते, न स्वमिसूर्ययोरुत्क्रम्य गमनमुपमा- दयितुमतो, न दृष्टविरोधोऽपीति । 'अमियोतिरमिः स्वाहेति सायं जुहोति, 'सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्य इति प्रातरिति मिश्रलिङ्गयोर्मघ्रयोर्विधानस्याकाशितत्वादुमयदेवतासन्निवानरूपो होमगुण उच्यत इति गुणवादत्वम् । एवं, 'न चैतद् विद्यो वयं ब्राह्मणाः सोऽब्राह्मणा वे'त्यत्रापि न दृष्टविरोधः ब्राह्मणत्वस्य देवताविशेषरूपतया जातित्वाभावेन दृष्टत्वाभावात्तत्सन्देहेनाऽज्ञानस्यौचित्यात् । ब्राह्मणस्य देवतात्वं द्वितीयस्कन्धे, 'ब्रह्मानन' इत्यस्य सुबोधिन्यां व्युत्पादितम् । अनुमेयत्वञ्च भारते आजगरे सिद्धम् । तदेव, रूयपराधात् तत्कर्तुश्च पुत्रदर्शनमित्यनेनोच्यते । पुत्रदर्शनं, न तु ब्राह्मणदर्शनमिति । 'जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते । सङ्करात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति में मतिः । सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति सदा नराः' इत्यत्र साङ्कर्यस्य जातिबाधकस्योक्तत्वात् । 'यन्मे माता प्रममादयञ्चचाराननुव्रतमित्यादिश्रुतेश्चेति । 'नचैतद् विझ' इत्यादिकञ्च, 'प्रवरे प्रवीयमाणे देवाः पितरः पितरो देवा इति ब्रूयादि'त्यस्य विधेः शेषः । अब्राह्मणोऽपि प्रवरानु- मन्त्रणेन ब्राह्मणो भवत्येवं तदेवतारान्निधापकत्वरूपं प्रवरानुमन्त्रणगुणं वक्तीति गुणवादः । एवं, 'को हि तद्वेद यदमुस्मिल्लोकेऽस्ति न वे'त्यादि 'दिक्ष्यतीकाशान् करोती'ति विधेः शेषः । तेन चैतल्लौकिकापेक्षया पारलौकिकफलस्य विप्रकणान्तरायबाहुल्येनाकालिकेप्सया तन्निन्द्यते । एव- मन्यदपि द्रष्टव्यम् । अतो व्यासाविरोधेनैवं व्याख्येयमित्यर्थः । नन्वेवं सति गौणी सर्वत एवोच्छियेतेति तत्सिद्धयादिसूत्राणि विरुध्येरनिति चेत्, न तेषां मन्दमध्यमार्थत्वात् । अन्यथा सर्ववेदस्योत्प्रेक्षापरत्वापत्तेः । सर्वेषु गुणवाददर्शनात् । नच कल्प- नोपदेशः सूत्रे व्यासचरणैरपि गोण्यादरणान्नैवमिति वाच्यम् । तस्य सूत्रस्य वादिबुद्ध्यनुसारित्वात् । साञ्जयस्य वैदिकत्वं निरसितुं तस्य कथनात् । अन्यथा सर्वत्र कल्पनोपदेशप्रसक्त्या 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादिस्यादित्यादिसूनविप्लवापत्तेः । तस्मात् सर्वत्र वाच्यार्थ एव वैदे ग्राह्य इति निश्चयः । ननु, वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणेषु न संशय' इति वैष्णवाद्, 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । निमेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिप्यतीति ब्रह्माण्डप्रथमाध्यायाच, पुराणस्य योजना। 'समाधिभापा व्यासस्यै त्यस्य व्याख्यान । व्यासस्य समाधिभापा भागवतमिति समा- धिभापति पृथक् पदम् । समाधिमापा नाम भागवतमित्यर्थः । मूले समाधिभाषाशब्देन माग वतमुच्यते । अत एव श्रीभागवतार्थप्रकरणे वक्ष्यन्ति 'तत्रोत्सर्गतः सर्वा समाधिभापे'ति । अयमाशयः, श्रीमागयतेन सम्पूर्णेन यदुच्यते, तत्सर्व प्रमेयं व्यासः समाधावुपलब्धवान् । 'अप.

·. आवरणभङ्गः। रदादेवलादपी त्यादावपि पधार्थोक्तिरेयेति न प्रामाण्यहानिः । परं स्वयाधितानधिगतार्थग- सीमा परम्परं मनाघातप्रतिपादनं न मिथ्या, किन्तु लोके सिद्धमेव । एवमेव परमतभाषायां तत्त्वार्थदीपनिवन्धे व्यासस समाधिभापा भगवतम् । तत्रापि यन्न लौकिकरीत्या वेदति । यथा 'अथोप- स्युपवृत्तायाम्' इत्यादि । नापि परमतरीत्या, 'श्रुतं द्वैपायनमुखात्' इत्यादि । यार- समाधी स्वयमनुभूय निरूपितं सा समाधिभाषा । एतचतुष्टयमेकवाक्यतापन्न प्रमा- जनकमित्यर्थः ॥७॥ टिप्पणी। प्रमाणगणनायां पृथगुक्तानीत्यर्थः । एकवाक्यतापन्नमिति । एकार्थबोधकमित्यर्थः ॥ ७ ॥ ममाणकोययावश्यकत्वमित्याकालायो विवक्षितं तदाहुः व्यासस समाधिपति । अत्र समाधि- मापापदेन व्यासपरितोपोचरं जातत्वेन, धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्रेति वाक्यार्थः स्मारितः । तेन पुराणान्तरेऽपि लिएप्रयोगत्यात् तदपेक्षयेदमुत्कृष्टमित्येतदादरणे वीजमति ज्ञापितम् । तत्रापि किञ्चिद्विशेषमाहुः तत्रापीत्यादि । तथाच लौकिमतान्तरमापयोः समाधिभापापोपकत्वमेव । निर्णायकत्वं तु समाधिमापाया एव । सा च भक्तियोगेन मनसी'त्यादिसन्दर्भाद् भगवतः पूर्ण- त्वस्य, मायायास्तदुपाश्रितत्वस्य, तत्कृतजीवानर्थस्य, तदुपशामकभगवद्भक्तियोगस्य च यत्र यत्र प्रतिपादनं मवति तदुदाहरणिका पारिशेप्याज्ञया । तेन तयोरापाततो विरोधोऽपि न दोपायेत्य. मिसन्धिः स्फुटति । तेन सिद्धमाहुः एतदित्यादि ।। ७ ।' योजना। श्यत्पुरुषं पूर्णमिति वाफ्यात्पुरुषोत्तमदर्शने सर्वपदार्थविषयकं यथावज्जानमभूत् । 'यसिन् विदिते सर्वमिदं विदितं भवतीति श्रुतेः । तथा च पदार्थानां सर्वेषामेव बोधे जाते यत्प्रमाणं लोकरीतिसिद्धं यत्परमतसिद्धं तदपि समाधावनुभूतम् , पारलौकिकत्वेन परमतत्वेन । अतः समाः धावनुभूतत्वात् सर्वस्यापि समाधिमापात्वम् । तन्मध्ये लौकिकत्वेन परमतत्वेन यस्यानुमावः भागों यथाक्रमं लौकिकी भाषा परमतमापा चोच्यते । एवं सर्वस्यापि श्रीमागयतस्य समाधि- भापात्यम् । तत्रापि 'मापास्तु विविधाः प्रोक्ता' इति च्यासवाक्याद्भागविशेपस्य विशेषतः समा धिमापात्वमित्युभयमविरुद्धम् । इदं भाषात्रयमपि प्रमाणम् । यतो लौकिकीमाषायां परमतमा- पायामपि मिय्यार्थप्रतिपादनं नास्ति । तथा हि 'अयोपम्युपवृत्तायां कुकुटान् कूजतोऽशपत्रि- त्यादिलोशिकीमापायां सत्यमेव प्रतिपादितम् । उपःकाले श्रीमान्महिपीमिभगवद्वियोगात्या फुटानामुपर्याप्रोगः कृत इति सत्यप्रतिपादनमेव । एवमेव परमतमापायां शृतं द्वैपायनमुखाना- प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणं लौकिकीमाषायां . परमतभाषायां च न सङ्गच्छते । तत्र सोफिकीमापा लोकरीत्येवाधिगम्यते । यथा नः मनान् मुहमपहरूपितानि'त्यादी 'अरे प्रेपिनेऽरियान्यासन्यै द्वारकोफसा मित्यादिरूपापामपि न मृपा प्रतिपादनम् । कमाः विद्गदिच्याफूरगमनानन्तरमरिष्टोद्रयो द्वारकायामासीत् , परं न तत्रागमनस . प्रयोग ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । ३९ ननु चतुणा कोपयोगः, एकेनैव चरितार्थत्वाचेत्याशङ्कथाह- उत्तर पूर्वसन्देहवारकं परिकीर्तितम् । अविरुद्धं तु यत्त्वस्य प्रमाणं तच्च नान्यथा। एतद्विरुद्धं यत्सर्वं न तन्मानं कथञ्चन ॥ ८॥ उत्तरमिति । उत्तरोत्तर पूर्वपूर्वस्य सन्देहवारकं प्रकण किर्तितम् । यथा 'अपाणि- पादो जवनो ग्रहीता' इत्यत्र किं प्राकृतपाणिपादरहितं ब्रह्म, आहोस्वित्सामान्यनिपेध इति सन्देहे 'सर्वतः पाणिपादान्तम्' इत्यादि गीतावाक्यं निर्णायकम् । तथा गीतायां आवरणमा केति । विषयस्यैकस्य प्रतिपिपादयिपितत्वात् केत्यर्थः । एकैनेति । मुख्येन वेदेनेत्यर्थः । चकारोऽन्यतमसमुच्चायकः । तथाच द्वाभ्यां वा चारितार्थ्यादिति भावः । उत्तरमित्यादि । अत- श्चतुर्णामावश्यफत्वमित्यर्थः । प्रकर्ष विवृण्वन्ति यथेत्यादि । श्रौतक्रियाऽन्यथानुपपत्त्याऽमाकृत- योजना। कता। 'इत्यगोपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहृतम् । मुनिवासनिवासे कि घटेतारिष्टदर्शन मिति श्रीशुकेन दूपितत्वात् । तथा च लौकिकीपरमतभापयोमिथ्यात्वप्रतिपादनाभावेन प्रामाण्यसिद्धा- यपि अधिगतार्थबाधितार्थप्रतिपादनेन प्रमाणलक्षणाप्रवेशादप्रामाण्यमपि । अत एव वक्ष्यन्ति । 'साक्षात्प्रतिपादितार्थे समाधिवन प्रमाणमिति । समाधिभापायास्तु सत्यार्थाऽबाधितानधिगतार्थ- प्रतिपादकत्वेन सर्वप्रकारकं प्रामाण्यमिति भापाद्वयात्समाधिभापाया उत्कर्षः । ननु 'स्तनैः स्तना- न्कुङ्कुमपङ्कलपिता'नित्यादौ लोकसिद्धपदार्थ निरूपणालौकिकीभाषेत्त्युक्तम् । एवं 'बाहुप्रसारपरि- म्भकरालकोरुनीवीस्तनालभननमनखानपातरित्यादौ पञ्चाध्याय्यां कुतो न लौकिकीमाषात्त्वमिति चेत् , न; साक्षाद्भगवता क्रियगाणाया लीलाया लोकानुसारित्वेऽप्यलौकिकस्वरूपत्वात् । 'लोक- वत्तु लीलाकैवल्य'मिति न्यायात् । अतस्तन्निरूपणे रौतिकीभाषावाभावात् । एवमेव 'तावइनि- युग्ममनुकृष्णसरीसृपन्तावित्यादिवाललीरायामपि न लौकिकीत्वम् । अत एव रिङ्गणस्यागयः सुबोधिन्यां विवृतः । 'जानुभ्यां गमनं विभोर्दैत्यानां मर्दनाय ही'त्यनेन । एवं सति या साक्षा- द्भगवत्कर्तृका लीला, सा न रोकिकी, किन्त्वलौकिकी परमानन्दरूपेति निष्कर्षः । तन्निरूपणं समाधिभापारूपमेव । अथोपस्युपवृत्ताया मित्यत्र युकुटशपनं महिपीमिः कृतं, न भगवत्कृत- मिति तत्र लोकसिद्धत्वादस्ति लौकिकीत्वम् ॥ ७ ॥ "उत्तरं पूर्वसन्देहवारकं परिकीर्तितमि'त्यस्य व्याख्याने सर्वतः पाणिपादान्तमिति गीतावास्यं निर्णायफमिति । प्राकृतपाणिपादादीनामेव श्रुतौ निषेधो, न सामान्यत इति निर्णायक- मित्यर्थः । अन्यथा सर्वतः पाणिपादान्तवं न सम्भवेदिति भगवद्गीतामु कथं वदेत् । अतः साकार ·न आचरणमः। विरीधे तु राजनाधिकरणन्यायेन बाधितार्थत्वलक्षणमेवाप्रामाण्यम् । विरोधे सापेक्षं स्वादसति ४० तत्त्वार्थदीपनियन्धे 'नित्यः सर्वगतः स्थाणुः', 'ममैवांशो जीवलोके' इत्यादिपु सन्देहे सूत्रै निर्णयः 'उत्क्रा- न्तिगत्यागंतीनाम्' इत्यादिभिः । तथा 'जन्मायस यतः इति सन्देहे 'अन्वपश्यतिरे- कता इति भागयतेन निर्णयः । एतदविरोधेनेय मन्त्रादीनां प्रामाण्पमाह अविरुद मिति । वेदादिना अविरुद्धमैव मन्यादिकं प्रमाणम् । कचित्सम्बादा, क्वचिद्विरोध इत्युमयसम्भवे अममाणमेवेत्त्याह एतद्विरुद्धमिति ॥८॥ करणानि शक्यवचनानीत्याघपक्षस्य, अलौकिकसामनेव क्रियोपपादयितुं शमयेति द्वितीयस्य च 'सिद्धिरिति सन्देहे गीतायां कण्ठतः करणोत्त्या आद्य उपष्टभ्यत इति तन्निर्णायकम् । एवं गीतायां शरीरे व्यापकत्वाऽचलत्ययोरंशत्यस्य चोक्त्या सन्देहे, सूत्रैरकान्त्यादिक्रियाबोधकरदात्य- निर्णयः । एवं सूत्रेऽप्याहुः तथा जन्मादीत्यादि । अन्ययव्यतिरेकत इति । इदं श्रीमागवलवा- कमार्थसाहक, न तु तत्प्रतीकम् । तथाच अन्मादिसूत्रं शवलस्य कार्यलक्षणमुत केवलस्य ! कारणतापि, किं निमित्तत्वेन उपादानत्वेन या ? इति सन्देहे, 'अन्धयत्र्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदेति द्वितीयस्कन्धवाक्येन समन्थयेन व्यतिरेकतश्चकादशवाक्येन च स इत्यर्थः । एवमेव पूर्वकाण्डेऽपि, किं कर्मण्येव श्रुतेस्तात्पर्यमुत नेति सन्देहे, सर्व कर्मखिलं पार्थेति, एता- न्यपि तु कर्माणी'ति भगवद्वाक्यैर्निर्णय इति द्रष्टव्यम् । एवञ्चान चोदनालक्षणस धर्मस्यौपनिषदस अक्षणश्च निर्णेप्यमाणत्वात् , तसिंध गीतादीनां सन्देहवारकत्वेनानुवादकत्वाभावान्न तहक्षणमः प्रामाण्यमिति फलति । तदेतत् स्वतप्रतापतिविधानमाप्ये प्रपञ्चितमाचारिति ततोऽवधेयम् । नन्वेवं चतुर्णागेव प्रामाण्ये शेषाणां मन्वादिम्मतीनां पुराणान्तराणाम् अनादीनाञ्च का गतिरि त्याकाद्वायामगिगाचगवतारयन्ति एतदित्यादि । अत्र मूले, एकस्तुरवधारणे, द्वितीयः शरीर निरासे, चौऽप्यर्थे । तथाच यविरुद्धं तदपि मन्यादिकं प्रमाणम् । काल्पनिकन्याल्यानवसार दन्यथा सन् प्रमाण नेत्यर्थः । तदेतदाहुः वेदादिनेत्यादि । अस्मिन्नर्थे हेतुं यदन्तोऽनिममवतार यन्ति कचिदित्यादि । अत्र मूले, एतत्पदेन वेदाः श्रीकृष्णेतिकारिफासचकारस्रोधितजमिनि- सूत्रराइहः । अतस्तदुक्तरीत्या विचारे मन्यादिमाहयादीनां सम्बादे त्यनुवादलक्षणगामाश्या, नुमान मिति जैमिनीयस्यात् । अन सूत्रे हि विरोधे अपक्षम्य प्रामाण्यमुच्यते । सम्बादिन मन्धरणागिन्यादप्रामाण्यं स्फुटीक्रियते । तेन पूर्वोक्तं सूपपन्नमित्यर्थः । एवं सति अविरुद्धाऽसवा- स एव प्रामाध्यमित्यर्थः फलति । किय, मूले सर्वपद शाक्यादिस्मृतिसझाहकम् । एतेनैव पत्यसदानामपि मागाप्यं च्यात्यानं शेयम् । अत्र हेतुर्विंशीयप्रकरणे उपपादनीयः ॥ ८ ॥ योजना। एन्युका मानवरूपाणिनकरचरणादियुक्तं ब्रह्मति सर्ववेदान्तानामभिवायः'। अन्वयव्यतिरेका दति । इतिशन्दः प्रकारे । इति प्रकारकण गागयतेन निर्णय इत्यर्थः । तमकारकभागवतं ।

·FT शास्त्रार्थनकरणम् । एवं पूर्णज्ञानोदयावधि यद्वायं प्रमाणत्वेन तनिरूप्य तदनन्तरं यत्प्रमाणं तदाह- अथवा सर्वरूपत्वान्नामलीलाविभेदतः। विरुद्वांशपरित्यागात्ममाणं सर्वमेव हि ॥९॥ अथवेति । वामात्रमेव प्रमाणम् । अर्थस्स भगवदूपत्वात् । तदेवाह सर्वरूप स्वादिति । रूपलीलावन्नामलीलाया विभेदानां वक्तव्यत्वान्नानाविधानि वाक्यानि प्रवृचानि । विरुद्धवाक्यत्वेनवे परस्परं भासमानेष्वविरोधप्रकारमाह विरुद्धांशपरि-. त्यागादिति । विरुद्धांशपरित्यागो द्वेधा वक्तव्यः । भगवत्सामध्येनाग्लौकिकप्रका- रेण, भगवतः सर्वरूपत्वेन या । अतो युक्त एवाविरोधः ॥९॥ आवरणभङ्ग ननु सर्वस्य भगवद्पतायाः प्रतिपिपादयिपित्तत्वात् सर्वेषामेव प्रामाण्यमुचितं, न तु सकोच इत्यपेक्षायां पक्षान्तरमवतारयन्ति एवमित्यादि । वामानमित्यादि । तथाच सर्वत्र भगवत्स्फूर्ती वाचकमात्रमोकारविकृतित्वाद्रमण्येव मानमिति तथेत्यर्थः । ननु तथापि यावन ज्ञान चरमवृत्ति- रूपं, तावद् व्यवहारोऽस्तीति तस्य कथं निर्वाह इत्यत आहुः रूपेत्यादि । तथाच सर्वस्य भग- वद्रूपत्वेऽपि यया प्रतिनियतेन कम्बुग्रीवादिमत्त्वसानादिमत्त्वादिना रूपेण रूपलीलावैलक्षण्यम् । तथा तत्तद्वर्णानुपूर्वीकत्वादिना रूपेण पदवाक्यभेदा वक्तव्या इति नामलीलावलक्षण्यम् । अल- स्तत्र सहजशक्तिसङ्कोचचदत्र वाचकशक्तिसकोन इति लीलामेदज्ञानेन तस्य निर्वाह इत्यर्थः । ननु भवत्वेवमविरुद्धवाक्यस्थले, तत्रापि यत्रैकमेव वस्तुपरं शिवविष्णुनिराकारादिरूपैर्योध्यते, तत्र वाक्यानां परस्परविरुद्धत्वेन लीलाभेदज्ञानाभावात् कथं व्यवहारनिर्वाह इत्याशवानिवृत्तये हेतु- मवतारयन्ति विरुद्धेत्यादि । द्वेधा वक्तव्य इति । साधनाध्याये, अहिकुण्डलसूत्रे पूर्ववद्वेति सूत्रे योजना। 'जन्माधस्य यतोऽन्वयादितरत' इत्यस्ति । तथा च 'जन्माघस्य यत' इति सूत्रेण कारणतोक्कावपि कि निमित्तकारणं समवापि वेति संशये अन्वेतीत्यन्वय. समवायिकारणम् , इतरद् निमित्तकारणं चेत्युभयमझीकार्यमिति भागवतेन निर्णयः सम्पन्नः । 'अविरुद्धं तु यत्त्वस्य प्रमाणं तच नान्यथा । एतद्विरुद्धं यत्सर्वं न तन्मानं कथञ्चन' इति अस्य प्रमाणचतुष्टयस्य पदविरुद्धं तत्प्रमाणम् । नन्वे- तदविरुद्धमनार्पवाक्यं चेतदा तस्य स्वप्रामाण्यमेव वाच्यमनार्षवाक्यत्वादित्याशझ्याहानेनापत्वं न दोपगुणमयोजकमपि तु वेदादिचतुष्टयाविरोधत्वे भयोजकमित्याहुः नान्यथेति । अन्यथा न अप्र- माणं नेत्यर्थः । तथा चानापमपि वाक्य वेदायविरुद्धं चेप्रमाणमेवेत्यर्थः । एवं वेदाधविरुद्धस्स प्रामाण्यमुफ्त्वा एतद्विरुद्धस्यार्पवाक्यस्याप्यप्रामाण्यमित्याहु:-एतद्विरुद्धमित्यादिना । तथा चैत- चतुष्यविरुदस्यार्पवाक्यसाप्यप्रामाण्यमेव । अत एव 'एतद्विरुद्धं यत्समित्यत्र सर्वपदमुक्तम् , कथञ्चनेत्यप्युक्तम् ॥८॥ २ एवेति कचिन्नाति। ६ त०ी.नि. १ यावत्।

·४२ थावरणमदः। येदादिमिरविरुदमा भन्यादिवाक्यस्य सर्वत्र प्रामाभ्यम् । यद्वै, किन्धेति प्रतिस्तु कलिंधि- पुतिविरोध प्रदश्य वन वृत्तमिति पूर्वपक्षिणा यदुक्तं तम्य समाधानमाहुः इत्यत आहेति । तत्त्वार्यदीपनिवन्धे उक्तमानचतुष्टयविरोधे मन्वादिस्म॑तीनामग्रामाण्यमेवेयुक्तम् तन्न युक्तम् , "य? किचन मनुखदत्त पजम्" इति श्रुतेर्मन्यादीनामुक्तमानविरोधेऽपि प्रामाण्यसाऽवश्य- वाच्यत्यादित्यत आह- द्वापरादौ तु धर्मस्य द्विपरत्वाद्यं प्रमा। द्वापरादी त्विति । चोदनाविषयत्वेनाऽवश्यकर्तव्यताकत्वेनाभिमतोऽनि धर्म- च सिद्धोऽत्राले भगवत्सामध्येत्यादिप्रकारेण प्रपञ्चनीयः । तथा सत्येकस्यैव, 'मलानामशनिरिति न्यायेन तं तं प्रति तथा मानाय तादृशानि वाक्यानिः रूपमेदेन वा तथा वाक्यांनीति तयेत्यर्थः । तेन विद्वदशायां न प्रमाणसङ्कोचः । अविद्वदशायान्तु जीवबुद्धेः सदोपत्वेन तन्निरासार्थ सहोच इतीदानीन्तु स उचित इति भावः ॥९॥ अत्राविवशायां यदन्येपामप्रामाण्यमुक्तं तदाक्षिपन्ति प्रभवः उक्तमानेत्यादि । अपश्यवा- च्यत्यादिति । इदं वाक्यं द्वितीयाएके 'मानवी ऋचौ घाय्ये कुर्यादिति विधाय तदने साव, कत्वेनास्ति । तत्र विकृतिरूपे सोमारी नरावतिदेशतः प्राप्ता सामिधेनीपु मध्ये प्रक्षेत्रज्यो हौ घाय्यसञ्जको मन्नौ, ती मानवी कर्तव्याविति तत्पशंसनार्थार्थवादरूपस्यास्स स्वार्थे प्रामाण्यामाने मनुपराशरादिसायोधकानां मनेतिहासपुराणादीनामपि कथञ्चित् स्वार्थे अप्रामाण्यप्रसतौ मन्वा- दिसद्भावे प्रामाण्यं व्यान्येत । तथासति ततस्मृतेरसुदयेऽयं विधिरपि कुण्ठो भवेत् । प्रापयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नापश्यन्, तं वसिष्ठः प्रत्यक्षमपश्यत् 'अत्रिरददौर्वाय प्रजा पुत्रकामाय त्यादी- नाच बाधितायतै स्यात् । मट्टवार्तिकेऽपि वैदिकैः मर्यमाणत्वात् तत्परिग्रहदायतः । सम्माच ' घेदमूलत्वात् स्मृतीनां मानतोचिते'त्युतम् । उत्तरमीमांसायाश्च देवताविग्रहाधिकरणे मानान्तर विरद्धानामननुवादमत्रादीनां सायें प्रामाण्यं स्वीकृतम् । तेनार्थवादाधिकरण विरुधानुवादयोः सावकाशमिति, यद्वै किति वाक्यस्य निविस्तावकत्वेऽपि स्वाथे प्रामाण्यमाचारमाधये प्रतिपा- दिनमिति सर्वसम्मतत्वेन वयात्यादित्यर्थः । समाधि व्याकुर्वन्ति चोदनेत्यादि । अत्र चोदना- योजना। 'दापगदा वित्यन्यामाझे उक्तमानचतुष्टयविरोध इत्यारम्य अवश्ययाव्यत्वादित्यन्तम् । 'य किचन मनुरपदपजमितिकृतिबलावेदादिममाणचतुष्टयविरोधेऽपि मन्वादिस्मृतीनों प्रामा म्यमेयोचितम्, तत्रयमुक्तं येदादिविरोधै मन्यादिवाक्यानामप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षिण आशयः । तत्र फनिधिदशे मन्वादिस्मृतीनां मामाध्य, नैतावता सर्वत्र वेदादिविरोधेऽपि प्रामाध्यमपि । दंगेशका प्रामोतीति पूर्वोक्त मुसमचत सिन्तिामाशयः । अतः बढे स्थिति १वंबा ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । ४३ विरुद्धवचनानां च निर्णयानां तथैव च ॥१०॥ शब्देनोच्यते तस्य द्वे श्रुतिस्मृती उभे अपि परे प्रमापिके यस तादृशत्वाइयं, श्रुतिस्त- सम्वादिन्यसम्बादिनी च मन्वादिस्मृतिश्चैतद्वयमपि प्रमा प्रमाणमित्यर्थः। यद्वा पूर्वोक्तधर्मसोतरीत्या द्विपरत्वाच्छति। सम्पादिन्यसम्पादिन्यपि सात धर्म कर्तव्य- ताज्ञानं प्रमेत्यर्थः । विरुद्धयोरविरोधख्यापनार्थ साम्प्रतं लौकिकं दृष्टान्तमाह विरुद्धवचनानामिति । यथा स्मृतिवाक्यानि परस्पर विरुद्धानि स्मृतिव्याख्यान- कारैरविरोधप्रकारेण निर्णीयन्ते, तथा निर्णयानामपि परस्परविरुद्धानां वैष्णवसाता- दिभेदेनाविरोध इत्यर्थः ॥१०॥ आवरणभङ्गः। विषयत्वं काम्ये वायव्यपश्चादौ, अवश्यकर्तव्यताकत्वं लौकिके भोजनादी, अभिमतार्थत्वं पदा- दावतिव्यामोतीति समुदितमुपातम् । काम्यधर्मव्युदासस्तु तस्य श्रुतितात्पर्यागोचरत्वात् । तदिदं सर्वनिर्णये व्युत्पादयिष्यन्ति । मूले प्रमाणशब्दस्य करणव्युत्पचिं दुर्घटां हृदि कृत्वा पक्षान्तर- माहुः यद्वेत्यादि । सम्यादिनीत्यादिपदद्वयं सप्तम्यन्तम् । कर्तव्यताज्ञानमिति । जायमानमिति शेषः । तथाच द्विविधयोरपि स्मृत्योः श्रुत्यविरुद्धत्वेन चाधितार्थत्वाभावादिदानीन्तनानाञ्च सर्व- श्रुत्यज्ञानात् स्मृतित एव कर्तव्यताज्ञानं जायत इति, ताभ्यां जायमानं ज्ञानद्वयमपि प्रमेत्यर्थः । अत्र धर्मे प्रामाण्यकथनेन ब्रह्मण्यप्रामाण्यं बोधितं प्रभुमिः । आचार्ये परादीति कथनेन मात्स्ये स्मृतिप्रचारस्य द्वापरे कथितत्वाचतः पूर्वं धर्मसन्देहाभावस्याप्युक्तपायत्वाद् द्वापरमारभ्यैव धर्मस्स द्वैपर्य मारितम् । तथासति विरोधाभावस्तत्र वक्तव्य इत्याकाङ्क्षायामनिमार्द्धमवतारयन्ति विरुद्धयोरित्यादि । मूलन्तु पूर्वार्धद्, द्वयं प्रमेत्याप्य यथापदं चाध्याहृत्य च योज्यम् । तथाच द्वापरादौ धर्मस्य द्विपरत्वाद् यथा विरुद्धवचनानां द्वयं प्रमा, च पुनस्तथैव निर्णयानां इयं प्रमेति । मात्स्यवाक्यानि तु पूर्वाध्याये, कृते तप एव, ततस्त्रेतायामृषीणां विश्वमुज इन्द्रस्य च विवाद उपरिचरवसुना निशरित हिंसायज्ञप्रवृत्ति त्रेतायामुक्त्वा तदग्रिम उक्तानि, 'आधे योजना। इति पूर्वपक्षे समाधानमाहेत्यर्थः । 'द्वापरादौ तु धर्मस्ये त्यस्य व्याख्याने श्रुतिस्तत्सम्बादिन्यपि. सार्तधर्म इत्यादि । तथा च चोदनाविषयत्वेनावश्यकर्तव्यताकत्वेनामिमतेऽर्थे धर्मशब्दवाच्ये श्रुतिर्मन्वादिस्मृतिश्चेत्युभयं प्रमाणमिति 'यद्वै किश्च मनुस्खदत्तद्भपज मिति श्रुतिः सावकाशा भवति । भगवत्स्वरूपादिविपये तु वेदादिचतुष्टयस्यैव प्रामाण्यम् , तदविरोधेनैव गन्वादिवाक्यानां प्रामाण्यमिति व्यवस्थापनान्न कश्चिद्दोपः । 'विरुद्धवचनानां च निर्णयानां तथैव चेति मूले । इह यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात्तथाशब्दप्रयोगायथाशन्न आकलनीयः । तथा च विरुद्धवचनानां यथा द्वयं प्रमा, तथा निर्णयानां द्वयं प्रमेति पूर्वेणान्वयः । प्रमाशब्दः प्रमाणवाचको लक्षणयेति टीकायां व्याख्यातमेवास्ति । एतस्य श्लोकस्यामासे अविरोधख्यापनाथं साम्प्रतं लौकिकदृष्टान्त- माहेति । ज्ञानोदये तु वामावस्यापि प्रामाण्यमित्युक्तम् । साम्प्रतं ज्ञानोदयाभावदशायां तु विरोधा- भावाय प्रकारोऽयमेवेति भावः । साम्प्रतमित्यस्य ज्ञानामावदशायामित्यर्थो वोध्यः ॥१०॥ १ भावव्युत्पतकरणव्युत्पनथ प्रमाणशब्द प्रस्थानरमाकरे विशदतया विवेचितः, तबरसादावपि । मयापि प्रस्थानरत्नाकरटीकायां किरणावयां निपुर्ण प्रचितं तत्तत एवावधेयम् ।

·शाखकुलं विदामिति । तेन 'कृते तु मानवा धर्मा' इत्यादेर्न विरोधः । पूर्वयुगे मनुसत्वेऽपि सप्लास्त्रीविलनेनाभीत्, प्रमाणकोटिः, प्रमेयकोटिरिति व्यवहाराच । स्पष्टेवाधर्मपमिनिए तत्त्वार्थदीपनिवन्धे अत्र प्रमागचतुष्टये श्रुतिः स्त्रायेका कोटिन, गीता, भागवतं चाऽपरा स्पष्टैच । तत्रोभयत्र प्रमेयभेदाभावे, द्वयनिरूपणार्थ भेदै विरोध इति कथमेकवाक्यतेत्याशङ्कय द्वयं समर्थयितुमाह-- यज्ञरूपो हरिः पूर्वकाण्डे ब्रह्मतनुः परे। अवतारी हरिः कृष्णः श्रीभागवत ईर्यते ॥ ११ ॥ यज्ञरूप इति । 'यः सर्वज्ञः सर्वशतिः' इति श्रुवेनिक्रियोभययुतः सपा- मर्थः । तत्र क्रियांयां प्रविष्टः क्रियारूपो यज्ञात्मा पूर्वकाण्डार्थः । ज्ञाने प्रविष्टे ज्ञानात्मा ब्रह्मरूप उत्तरकाण्डार्थः । तनुशब्दः साकारब्रमप्रतिपादनाय । परे उत्तर- सिन् काण्डे । क्रिया, ज्ञानं च द्वयं प्रकटीकृत्य योऽवतीर्णः कृष्णः स नीभागवते विशिष्टो निरूप्यते, अतः खण्डशो निरूपणं वेदे, भागवते तु समुदायेन निरूप्प तस लीला अनेकविधा निरूप्यन्त इत्येकार्थत्वेऽपि पृथग्वचनं युक्तमित्यर्थः ॥११॥ टिप्पणी। अनेति । श्रुत्यर्थमादाय सूत्रकरणामृतिसूत्राणामेककोटित्वम् ; श्रीमागवतस्य गीताविस्तरत्वा- -नीताभागवतयोरेककोटित्वम् ; चतुष्टयमकवाक्यतापनं प्रमाजनकमित्युक्तत्वादुमयकोटयोः प्रमेय भेदाभावे सिद्धे सति द्वयनिरूपणाथै प्रमेयभेदेनीक्रियमाणे कथं चतुर्णामकार्थयोधकत्वं स्यादित्याशहर कोटिद्वयनिरूपणमेकार्थबोधकत्वं च समर्थयितुं धर्मर्मिभेदेन विशिष्टनिरूपणमाहेत्यर्थः ॥ ११॥ . गृते न धर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तितः । द्वापरे व्याकुलो भूत्या प्रणश्यति कलौ पुनः । वर्णाना द्वापरे ध्वंसाद्विकीर्यन्ते तथा श्रमाः । द्वैपमुत्पयते चैव युगे तसिञ्छूती स्मृती । द्विधा युतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते । निश्चयाद्विगतानाञ्च धर्मतत्त्वं न विद्यते । धर्मवत्दै सावि ज्ञाते मतिमेदश्च जायते । परस्परविमिन्नस्तपीणां विप्रमेण तु । अतो दृष्टिविभिनेतैः कृतं द्वेषामाराद्धर्मनिश्चयेनेव थोतोपयोगाय प्रवृचः ॥१०॥ एवमत्र सार्द्धचतुष्टयेन प्रमाणनिष्कर्षमुक्त्वा तेषु प्रमेयनानात्यादिनकवाक्यता दुर्घटेति तामुपपादयिप्यन्तोऽभिधेयसम्बन्धप्रयोजनानि च मन्थस्य तदद्वारा बदिप्यन्तलामाक्षिप्य प्रमाणा- नामभिधेयं वक्तुभवतारपन्ति अग्रेत्यादि । कोटिः समुदायसच्या मागोवा । पणाभ्यां स्पष्टय । नोमयत्र कोटिद्धये । प्रमेयभेदामा धर्मरूपेण धर्मिरूपेण वा यथाक्य विद् ब्रमण एव प्रतिपायत्वात् तयामाये । इयनिरुपणार्थ भेद कोटद्वयनिरूपणार्थीका भेदे । विरोधः । पश्येऽपि परम्पराकाहाराहित्येन वैयधिकरयमित्येकवाक्यता फर्य सरकार इत्याला दपम् । कोटिद्वयत्वमेकवाक्यत्वचेति द्वयम् । समयितुमाह । तलप्रमेयमाहेत्यर्थः । अर्थ इति । अभिधेयः प्रयोजनं च । प्रविष्ट इति । क्रियाया किक्यामभिव्यायत्वेन शाने र परि विषमत्येन प्रविष्ट इत्यर्थः । इदं यथा तथा सर्वनिर्णये तस्यैवोदतम्पत्वा 'दित्य पत्यन्ति । श्रीभागवनन्द गीताया अप्युपशम् । निरुप्यन्त इति । स पविक्षराभ्यां यथायय निरुप्यन्त इत्पर्यः । युक्तमिति । प्रकारमेदाद् युतमित्यर्थः ॥ ११ ॥ आवरणमदः। . 'कोल्युत्कोटनी- ·+ शास्त्रार्थप्रकरणम् । ४५ वेद पुराणे च कृचिदन्यार्थप्रतिपादनमाशङ्कच तेपामङ्गत्वमित्यभिप्रायेणाह- सूर्यादिरूपधृग् ब्रह्मकाण्डे ज्ञानाङ्गमीर्यते। पुराणेष्वपि सर्वेषु तत्तद्रूपो हरिस्तथा ॥१२॥ सूर्यादिरूपधृगिति । ब्रह्मकाण्डे ज्ञानसिद्ध्यर्थमुपासना निरूप्यन्ते । तचित्तशु- द्विद्वारैवेति केचित् । फलदानद्वारा माहात्म्यप्रतिपादनेन भक्तिद्वारेति सिद्धान्तः । तथा पुराणोक्तानां दुर्गागणपतिप्रभृतीनां विशिष्टशेपत्यमावरणदेवतात्वेन, तथाऽपि भिनार्थत्वमाशय 'तत्तद्रूपो हरिस्तथे त्युक्तम् । साधनरूपः फलरूपथ स्वयमेवे- त्येकवाक्यता ॥१२॥ आवरणभङ्गः। वेद इत्यादि । तथाच, 'इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् , एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ती'तिश्रुतेः, 'येऽप्यन्यदेवताभक्ता' इति गीतावाक्याच यष्टव्य उपास्यश्च तचद्रपो हरिरेख यागशेषत्वेनोपासनाशेपत्वेन च निरूप्यते इत्यङ्गानामनिसापेक्षत्वात्, स्वार्थमोधे समाप्तानामजानित्याद्यपेक्षया । वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते' इत्यङ्गनिरूपकत्वेन तेपामेकवाक्यत्वं न दुर्घटमित्याशयेनाहेत्यर्थः । ननु भवत्वेवमेकवाक्यत्वं, तथापि तत्र नानादेवता- नामुपासनानाच निरुपणात् तेषां तृतीयकाण्डत्वमस्तु । जैमिनिना सङ्घर्पणुफाण्डाल्यतन्मीमांसा- प्रणयनाच । अथवा, उपासनानां मानसकर्मरूपत्वात् कर्मकाण्ड एव निवेशोऽस्तु, न तु ब्रह्मकाण्डे हत्याकांडायां व्याकुर्वन्ति ब्रह्मेत्यादि । तथा च द्वितीयेऽवान्तरवाक्येपूपासनानां निरूपणान्न तृती- यलं पाशुपततन्त्रवत्पूर्वकाण्डानन्तर्गतत्वाच्च न तत्र निवेशः, किन्तु द्वितीय एव निरूपणात् तत्रैव निवेश इत्यर्थः । जैमिनिकृतभेदस्तु व्यासविरोध उपेक्षणीयः । एवं ज्ञानाङ्गत्वमुपासनानां साध. यित्वाऽङ्गत्वे मतान्तरात् कञ्चिद्विशेष वक्तुमाहुः तदित्यादि । तदिति अङ्गत्वम् । केचिदिति । गायावादिप्रभृतयः । एतेनैव पूर्वोत्तरकाण्डयोरप्याङ्गिभावो व्याख्यातो ज्ञेयः। फलदानद्वारे- त्यादि । उद्गीथादिसूर्याधुपासनया तत्तत्प्रकरणोक्तं फलं तेन तेनोपास्येन दीयते । तेपाञ्च प्रतीकत्वेन तत्कृतफलदानान्मूलरूपमाहात्म्यमेव प्रतिपादितं भवति । ज्ञाते च माहात्म्ये तत्र मक्तिस्तया ज्ञानम् । 'भक्त्या मामभिनानातीति भगवद्वाक्यात् । तथाच भगवद्वाक्यानुसार्ययं सिद्धान्त इत्यर्थः । ननु भवत्येवं वेदे, तथापि पुराणे तु नायं न्यायः सङ्गच्छते । तत्र प्रतिपाद्यदेवताया मुख्यत्वस्यैव प्रतीतेरित्यत आहुः तथेत्यादि । नन्यस्त्वेवं दुर्गादिस्थले, न तु शिवादिस्यलेऽपि तत्र तेषाञ्जगत्कर्तृ. त्वादिरूपब्रह्मलक्षणवत्त्वेनेव प्रतिपादनादित्याकाहायां तदप्यस्माभिः समाहितमेवेल्याहुः तथापी- त्यादि । तथाच विकृतियायेन तत्र रूपान्तरप्रतिपादकत्वामुख्यातिपादकशेपत्वमिति तत्रापि पूर्वोक्तमक्षतमित्यर्थः । सिद्धगातुः साधनेत्यादि । तथाच 'अर्धेकत्वादेकं वाक्य'मित्यत्रकाये सति विभागे साकामुत्वमिति लक्षणात् 1 प्रकृते चार्थप्रयोजनैफ्याद् विभागे चाङ्गाङ्गिमावादिना साकाइत्वात् सर्वेपामेकवाक्यतेत्यर्थः ॥ १२ ॥ 1 महवार्तिके। " ·विभूतीत्यादि । विमृतिरूपेषु गीतायामेकादशस्कन्धे चोक्तेषु । व्यवस्थया कृतानि । नियत्तानि सरपलदः। द्वितीयकन्ये 'ग्रनवर्चसकामानु यजेत ब्रह्मणस्पति मित्यादिनकैकदेवतानामेक- परमित्यनेन सर्वकालयवन्य पुरुषोतने प्रतिपादनात् । तया चान्यदेवेषु तायन्मात्रसामदिर- मलदायम् । तदपि गानुमदान् । 'लमने च ततः फामान्मयैव विहितानिति वाक्यात् । तत्त्वार्थदीपनिवन्धे अत्रावान्तरनिर्णय यक्तुं भक्तिमागे विशेषमाह- भजनं सर्वरूपेषु फलसिद्धयै तथापि तु । भजनं सर्वरूपेप्चिति । ज्ञानमागें न कोऽपि विशेषः क्वापि, सर्वसापि पूर्ण- ब्रह्मत्यात् । वक्ष्यति च 'अखण्डं. कृष्णवत्सर्वम्' इति । भक्तिमार्गे तु न तथा । यथा भगवान् जगत्कृतवान् , तथा साथ भक्तिमार्गमपि: पृथक कृतवान् । विभूतिरूपेष साधनानि फलानि च व्यवस्थया कृतानि, पूर्णफलदानं च खसिन् । अतो भजन आवरणभङ्गः तत्रेत्यादि । ननु भवत्वेवमेकवाक्यता, तथापि सर्वपुराणेषु भगवत एव तत्तद्रूपेण प्रतिपादनात साधनफल्योर्मक्तिमोक्षयोः सर्वत्र तौल्यमिति कथं श्रीभागवतस्यैव सन्देहवारकत्वमित्याकालाया तत्र प्रमेये अवान्तरयोः साधनफलयोनिर्णयं वक्तुं भक्तिमार्गरूपे साधने भजनीयस्वरूपविचारेण फलतारतम्यमाहेत्यर्थः । नन्वैकादशस्कन्धे भगवता, 'योगास्त्रयो मया प्रोक्ता तृणां श्रेयोविधि- सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कर्हिचिद्' इत्यत्र पूर्व ज्ञानमेवोक्तम् । भुतावपि । 'तमेव विदित्याऽतिमृत्युमैती'ति ज्ञानमेवोच्यत इति ज्ञानमार्गस्य श्रौतत्वात् पूर्व तत्तारतम्य कुतो नोच्यत इत्यत आहुः ज्ञानमार्ग इत्यादि । कापीति । विषये फले चेत्यर्थः । तर्हि कर्ममार्गस्य वक्तव्यमित्याकाहायां तसोपकारकत्यादिनाऽमुख्यत्वात् तमनादृत्य भक्तिमार्ग एवाहुः भक्तिमार्ग इत्यादि । तुः पूर्वपक्षनिरासे । ज्ञानमार्गबदविशेपो नेत्यर्थः । तत्र हेतुः यथेत्यादि । तथेति । क्रीडार्थम् । खार्थमिति । स्वप्राप्त्यर्थम् । पृथगिति । प्रकारान्तरीयभक्तिमार्गाद् विलक्षणम् । स्वार्थ पृथकरणे किं गमकमित्यपेक्षायां येऽप्यन्यदेवतामक्ता' इत्यादिना सूचितं गमकंमाडः 'योजना। 'भजनं सर्वरूपेत्रि'त्यत्र भक्तिमार्गे त नतति । न सर्वस्य पूर्णब्रह्मत्यमपि तु कृष्णसे. वेत्यर्थः । यथापि भगवतः सर्वत्रान्वयेन सर्वस्पेय ब्रह्मत्वं, पर न पूर्णब्रह्मता, यतो भगवान् सर्व रूपोऽपि सन् सर्वस्मादतिरिच्यते । 'अन्ययव्यतिरेकाम्यां यत्सात्सर्वत्र सर्वदेति वाफ्यात्, सुबोधिन्या तथा व्याख्यानात् । सर्वोऽपि पदार्थो न सच्चिदानन्दरूपः, किन्तु जीवस्तिरोहितानन्दः जम्तिरोहितचिदानन्दः, अक्षरं ब्रह्म प्रकटाचिदानन्दले गणितानन्दम्, अतः परिपूर्ण मन सराक्षरातीतं पुरुषोत्तमानमाच्यं श्रीकृष्णमेव भजेदिति भक्तिमार्गसिद्धान्तः । विभूतिस्पेप्ति- स्यारम्य पूर्णफलदानं च सम्मिनित्यन्तम् । विमतिरूपाप्येकं फलं ददति, भगवास्तु मूलरूप फलदत्वमुक्त्या 'अकामः सर्वकामो या मोकादायी तग भक्तिमोगेन यजेत पुरुष वाशीर.पु.३ गत्तम।

·४७ शास्त्रार्थप्रकरणम् । आदिमूर्तिः कृष्ण एव सेव्यः सायुज्यकाम्यया ॥ १३ ॥ मूलरूप एवं कर्तव्यम् । ततः किं सादित्याशङ्कथाह सायुज्यकाम्ययेति । 'ब्रह्मवि- दामोति परम्' इत्यत्र यत्सायुज्यं मुख्यतया निरूपित, तत्कामनायां सत्यां कृष्ण एव आवरणमहः। कृतानि । इदमेव च ब्राह्मे समाप्तिदशायां मायानुकीर्तनाध्याये व्यास आह . अन्यदेवेषु या भक्तिः पुरुषस्येह जायते । कर्मणा मनसा वाचा तद्गतेनान्तरात्मना । तेन तस्य भवेद् भक्ति- र्यजने मुनिसत्तमाः । स करोति ततो विप्रा भक्ति चामे समाहितः । तुष्टे हुताशने तस्य भक्ति- भवति भास्करे । पूजां करोति सततमादित्यस्य ततो द्विजाः । प्रसन्ने भास्करे तस्य मक्तिर्भवति तत्त्वतः । सेयां करोति विधिवत् स तु शरमोः प्रयत्नतः । तुष्टे त्रिलोचने तस्य भक्तिर्भवति केशवे । सम्पूज्य तं जगन्नाथं वासुदेवाख्यमव्ययम् । ततो मुक्तिं च मुक्तिं च स प्रामोति द्विजोत्तमा' इति भगवतो मूलरूपत्वञ्च गीतायां 'यस्मात् क्षरमतीतोऽहमिति, कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मिति प्रथमस्कन्धे च स्फुटम् । ब्रह्मवैवर्ते ब्रह्मखण्डे च द्वितीयाध्याये गोलोकं तस्य नित्यत्वञ्चोक्त्वा, तन्मध्ये ज्योतियोगिध्येयमुक्त्या, 'तज्योतिरन्तरे रूपमतीव सुमनोहरम् । नवीननीरवश्या रक्तपङ्कजलोचनम् । कोटिकन्दर्पलावण्यं । लीलाधाम मनोहरम् । द्विमुजं मुरलीहस्त सुसितं पीतवाससम्' इत्यादिना खरूपमुक्त्या, 'प्रकृतेः परमीशानं निर्गुणं नित्यविग्रहम्' इत्यादिना सदा स्वतन्त्रत्यादिकञ्चोक्त्वा, तृतीयाध्याये तस्मात् प्रकृतिविष्णुशिवब्रह्मधर्मसरसतीलक्ष्मी- दुर्गासाविन्याद्युत्पत्तिकथनेन सम्पूर्णे पुराणे च तत्चदुपाख्याने. प्रसिद्धमेवोक्तम् । एवमेव गोपा- लतापनीये च प्रसिद्धमिति, न चोद्यावकाश. । इदं यथा, तथोपपादितं मया विद्वत्करभिन्दिपाले, योजना। 'सायुज्यकाम्यये'त्यस्य व्याख्याने यत्सायुज्यं मुख्यतयेति । 'सोऽश्नुते सर्वान् कामानि'त्युक्तं मग- क्ता सह कानाशनस्पं सायुज्य यदि वान्छितं, तथा ऋम्मर सेन्यः । म्यासेदर नामा ज्यमाप्तिर्भवतीति भावः । इदमेव सायुज्यं सेवाफलविवरणे पुष्टिसेवायाः फलत्वेनालौकिकसामर्थ्य. शब्देनोक्तम् । एतदेव सायुज्यं भाप्ये नित्यलीला प्रवेशशब्देनोच्यते इति सर्नेपामेफनाक्यता ज्ञेया । सेवाफलविवरणे सेवोपयोगि देहसायुज्ये मर्यादासेपायाः फलत्वेनोक्तः । एव च सायुज्यं मर्यादापुष्टिफरभेदेन विविध योध्यम् । अत्रेदं विचार्यते-शुद्धाद्वैतपादोऽस्माकम् , अतो महा- देवसूर्यदुर्गागणेशभजने च विशेषो न स्यादिति चेद्, न, फले तारतम्यात् । अंत. सर्वत्र भगवता सहाभेदेऽपि मूलरूपस्य कृष्णस्वैर भजन कार्यम् । अन एष श्रीमदाचार्यरुक्तम्-ज्ञान- मार्गे न फोऽपि विशेषः शापि' यक्ष्यति च 'अन्वण्डं कृष्णवत्समिति, भक्तिमार्गे सुन पनिये। ३ पटेति न रा.पु.। ३ बन्न पपंग फ्लामेदेऽपीति ।।

·आवरणमनः। - एवञ्च, भक्ति स्वतन्त्रा शुद्धा च दुर्लभेति न सोच्यते' इति वक्ष्यमाणत्वादलौकिकसामर्यन तथेति । अत एव 'यो यो यां या तनुं भक्तः श्रद्धयाऽचितुमिच्छति । तस्य तसावरी एर मेयः रायत्ययाय"नि । इदं त्ववधेयम्-अमिन्मार्गे देयतान्तरोपासने दोषः, अनन्यत्वमा मान् ! 'मनते माननन्यमागिति भगवद्वारयात् । न च नित्यनामितिककर्मकरणे देवतानां ४८. तत्वार्थदीपनिबन्धे सेव्यः । कृष्णपदेन च यहिभजनमेव मुख्यमिति निरूपितम् । 'यो घेद निहितं गुहा- याम्' इति तु ज्ञानमार्गे ॥ १३ ॥ महस्ते चातो विशेषजिज्ञासायां ततोऽवधेयम् । एवं साधननिष्कर्षमुक्त्वा फलनिष्कर्ष वक्तुं पदान्तरमवतारयन्ति तव इत्यादि । ननु सायुज्यं ब्रह्मक्यं, तच्च ज्ञानेनापि प्राप्यत इति कृष्ण- मजने को विशेष इत्यपेक्षायां सायुज्यं विवृण्वन्ति ब्रह्मविदित्यादि । तथाच, ययापि सायुज्य- पदमैक्ये प्रसिद्ध, तथाऽप्युक्तयजुर्व्याख्यानर्चि, 'सोऽनुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणेति अक्षणा सह सर्वकाममोगस परप्राषिपदार्थत्वेन विवृतत्वात् । सायुज्यपदं सह युनक्तीति · सयुक्, तद्भावः सायुज्यमिति योग एव ग्राह्य इति तथेत्यर्थः । नन्वेवसति साधनमपि तदेव प्रायमित्यत आहुः कृष्णपदेनेति । आविभूते भगवति कृष्णे बहिर्भजनादेव तादृशफलसिद्धेः सर्वनिर्णायके, श्रीमागवते प्रतिपादितत्वाद् गोपालतापनीये च, 'रामस्य राममूर्ति'रित्यादिना मथुरास्था द्वादश- मूतीरुपकम्य 'ता ये यजन्ति ते मृत्युं तरन्ति मुक्तिं लभन्त' इत्यादिश्रावणाञ्च तथेत्यर्थः । यरणमात्रसाध्य मुख्य तत्फलमनुक्त्वा, वालानुशासनन्यायेन सेवाफलं मध्यममत्रोक्तमिति ज्ञेयम् । नन्येवं सति श्रुतिव्याकोप इत्यत आहुः यो वैदेत्यादि । तथाचात्र तन्मार्गानुसारि साधनं निरू प्यते, न तु भक्तिमार्गीय साधनं निषिद्धयते । गोपालतापनीयश्रुतौ च 'इति सकलं परं ब्रमतयो ध्यायति रसति मजति सोऽमृतो मवतीति फलसम्बन्धः श्राव्यते । अतस्तथेत्यर्थः ।। १३ ।। योजना। श्रद्धां तामेव निदधाम्यहम् । स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमोहते । लमते च तना कामान् मयेय विहितान् हि तान् । अन्तयत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसा'मित्यनेन गीतामु मगयता 'या या तनुमिति तनुशब्दोपादानेन तासां देवतानां सानुन स्वामेदं प्रतिपय 'अन्तवा फल मित्युक्त्या नवरफलदातृत्वमयादि । अतः पशुपुत्रादिफलेप्युभिर्देवतान्तरमजने कार्यम् । अनधरमगयधरणारविन्दलामेप्मुभिः कृष्णमजनमेव कार्यमिति भगवतोऽभिगायः । पनदेय श्रीमदाचार्यनिधीयोन्तम्-"भजनं सरपेषु फलसिद्धी तथापि तु । आदिमूर्तिः फु ·शानार्थप्रकरणम् । ननु सर्वत्रैव तत्तद्देवतासायुज्यं फलत्वेन श्रूयते, ततो विशेषः के इति चेत्तत्राह- निर्गुणा मुक्तिरमाद्वि सगुणा साऽन्यसेवया। निर्गुणा मुक्तिरस्माद्वीति । सायुज्यं मुक्तिः । निर्गुणे - सायुज्ये निर्गुणा भवति, सगुणे सगुणा । भगवब्यतिरिक्ताः सर्व एव कालपर्यन्तं सगुणाः । कालोऽपि गुणानु- रोधीति सगुणप्रायः । अक्षरस्य प्रकारस्तु वक्तव्यः । 'मनिष्ठं निर्गुणं स्मृतम्' इति, 'तं भजनिर्गुणो भवेत्' इति वाक्यात् कृष्णसायुज्यमेव निर्गुणा मुक्तिः। अक्षरज्ञानमार्ग- . आवरणभङ्गः। किञ्चिदाशकन्ते नन्वित्यादि । श्रूयत इति । "एतासामेव देवताना सायुज्य साप्टिला समानलोकतामामोति य एवं विद्वानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वाऽऽदित्यस सायुज्यं गच्छती"त्यादौ श्रूयत इत्यर्थः । ननु कालस्य तत्त्वकोटावनिवेशस्याने व्यवस्थाप्यत्वात् कथं सगुणत्वमित्यत आहुः कालोऽपि गुणानुरोधीति । "गुणव्यतिकराकार" इत्यत्र तृतीय- स्कन्धे तथालस स्फुटत्वात् तथेत्यर्थः । ननु मास्तु कालस्य तथात्वं, तथापि गुणानुरोधिनो निर्गु- यस्याऽक्षरस्य ज्ञानादेव निर्गुणा मुक्तिर्मविप्यतीति चेत् तत्राहुः अक्षरस्येत्यादि । वक्तव्य इति । अनुपदं वक्तव्यः । तर्हि कृष्णभजने निर्गुणा मुक्तिरित्यत्र किं मानगत आहुः मनिष्ठमित्यादि । वाक्यद्वयेन ज्ञानस्य भक्तस्य च यथायथं निर्गुणत्वमुक्तम् । तेन प्रारम्भ फलदशायाञ्च नैर्गुष्यं बोधितम् , अतस्तथेत्यर्थः । अतः परमक्षरस्य प्रकार वक्तुं तस्य ज्ञानतुल्यतामाहुः अक्षरेत्यादि । योजना। बहीनां पूजनादिकं सम्भवत्येवेति कर्ममार्गस्त्यक्तव्य इति वाच्यम् । कर्ममार्गानुष्ठानेऽनन्यत्वमझा- भावात् । वेदोक्तकर्ममार्गे हि न कस्यापि देवरस प्राधान्यमपि तु कर्मण एव । तथा च कर्मणि क्रियमाणे तदङ्गमूता देवाः पूज्यन्ते अशीभूतं कर्म तु भगवद्पमेव । धर्मो यस्यां मदात्मक' इति भगवद्वाक्यात् । 'देशः कालः पृथग् द्रव्यं मन्त्रतन्त्रविजोऽग्नयः । देवता यजमानश्च ऋतु- धर्मश्च यन्मयः' इति दशमे याज्ञिकवाक्याच । अत एव भगवद्गीतासूकम्-'एतान्यपि तु कर्माणि सहं त्यस्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमुचममिति । अतः फर्ममार्गे देवतान्तरमाधान्यामावात् फर्माधिष्ठातुर्भगवत एवेज्यत्वात्कर्ममार्गो न त्यक्तव्यः, किन्तु गुण- दोपविचारमकृत्वा केवलं स्वाम्याज्ञाप्राप्तत्वात्कलाशां विहाय नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठान कर्तव्यम् । तत्रापि कर्मणो भगवद्पत्वं युद्धा तर पूज्यमानानां देवतानां पुरुषोत्तमांशत्वं ज्ञात्वा फर्तव्यम् । पञ्चमम्कन्धे भरतयज्ञप्रसो ‘स यजमानो यज्ञमागभुजो देवासान् पुरुपायययेऽभ्यध्यायदि तिवा- क्यात् । तथा सति कर्ममार्गेऽनन्यताया अनिवारणाद्भक्तिमार्गे फर्मकरणं न बाधकम् । अत एव सर्वोत्तमे 'फर्ममार्गप्रवर्तकः' इत्याचार्यवर्याणां नामधेयम् । देवतामीन्युद्देशेन तरद्देयतायाः मधान. भूलाया मानपादिकरणं तूपासनामार्गः । स च दोषावहः, अन्याश्रयस्पत्वात् । अत एव 'उपा- सनादिमार्गातिमुन्धमोहनिकारकः' इत्याचार्यचर्याणां नामेति दिक् ॥ १३ ॥ ५.रा.नि.

·५० आवरणमः। फेवरनानिनामपि नगुप्यमुक्तं स्यान् । अतो मक्तियुक्तानामेव ज्ञानिनां नैर्गुप्यम्, केवलानां तु 'तदमा केवलं जीवन्मुत्ताः सनकादितुल्याः सगुणा एवेति । सर्वनिर्णयप्रकरणे अक्षरनिकाने मात्विकत्वमेव 'कैवल्यं सात्त्विक ज्ञान मित्येकादमवाषयात् । अत एवोक्तमय टीका 'तदुपागनया मानायरमात्मत्वमस्य ही त्यनेन यदक्षरोपामनया परमात्मत्वमुकं तदपि ये ज्ञानिना अन्नभागानन्तरं भक्तिं लभन्ते तानुदिश्याकमिति नेयम् । पायो ब्रममायानन्तरं मतिर्भवत्यो। त्यभिमायापक सगलहिते रताः' इति विशेषणम् । सतो भक्तिमार्गक्रमाप्यः पुरसोनी, तत्त्वार्थदीपनियन्ये ज्ञानेऽपि सात्त्विकी मुक्तिजीवन्मुक्तिरथापि वा।. पोरेकत्याद्वयमेकेन समाहृतम् । ज्ञानेऽपि सात्त्विकी मुक्तिरिति । ज्ञानमार्गः सगुण एव, 'सत्यात्सञ्जायते ज्ञानम्' इति वाक्यात् । अत एव शानिनो मीनाः संसा- राद्विरक्ता भवन्ति । एवं ज्ञानमार्ग प्रवृत्तस्य सगुणत्वमुपपाय ज्ञानसम्पत्तियुक्तसन सगुणत्यमित्याशङ्कयाह जीवन्मुक्तिरथापि वेति । वेत्यनादरे । मुख्यपक्षे तु अक्षरं कुटख, श्रवणादिमितत्साक्षात्कारो ज्ञानमार्गस्तयोरेकत्वात् फलतोऽभेदाद् द्वयनक्ष ज्ञानमार्गश्चैकेन ज्ञानप्रकारकथनेन समाहृतं सहीतमित्यर्थः । तथाच ज्ञानमार्गे या मुक्तव्यवस्था सैयाक्षरोपासनेऽयीत्यर्थः । तदुपपादयन्ति बानमार्ग इत्यादि । तथाच 'विद्या सात्त्विकीति 'कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञान मिति वाफ्यात् , तादृशाने सति, "यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः" इति वाक्योक्तविरागे या मुक्तिः सा तथेत्यर्थः । अत्र गमक्रमप्याहुः अत एवेत्यादि । मीता इति । गुणानां परस्परोपमईकवेनेतरतः सत्त्वोपमर्दीता इत्यर्थः । अन्यथा, "स्वैरं चरन्ति मन- गोऽपि न नद्यमाना" इतिवत् सादित्यर्थः । ज्ञानसम्पत्तियुक्तस्येति । जातवियस जीवन्मुक्ति- रिति । 'असावुद्धिः सर्वत्रे त्यादिवाक्योक्तोऽध्यासाभावः । अनादर इति । जीवभावस्य विध.. मानन्येन तस्य विद्याऽविद्यावशगत्त्रेन, तयोश्च परस्परोपमर्दकत्वेन सापायत्वाधरमवृत्तिपर्यन्तं गुण सत्त्वाच्चास पक्षस्य गौणत्वात् तथेत्यर्थः । तर्हि मुख्यपझे कुतो न सगुणत्यमित्याकालायां मछि- मार्गप्रवेशात्त्येति वक्तुमाहुः मुख्यपक्ष इत्यादि । 'अक्षरधियामिति सूत्रे भगवत्कृपया तल गुणातीतमकी प्रवेशस्य तदमावे च तदभावस्य विचारितत्वात् तथेत्यर्थः । तर्हि कथं मक्तिमार्गाः जीवन्मुक्तिस्यापि वेति मूले । जीवन्मुक्तिरपि सगुणेत्यर्थः । येषां ज्ञानिनां ब्रह्मभाने पर्यवसानं, ब्रममावानन्तरं भक्तिनोत्पना ते रागुणा इत्यर्थः । एतस्यैव विवरण 'तदमाये केव जीवन्मुक्ता मवन्तीति सनकादिनुल्याः सगुणा एवे'त्यनेन टीकायां कृतम् । थे पुनः प्रासन भावाः सन्तो मजन्ति, ते तु निर्गुणा एव । तत्र नैगुण्यमकेरेव महिमा, न तु ज्ञानस्य । अन्य 'प्रमभूतः प्रपनामा न गोचति न कालति । ममः सर्वेषु भूतेषु महति समते परामिति पाया। एनाभिगन्याययोक्तं श्रीकृष्णचन्द्रन त प्रानुवन्तिमामात । परन्तु भक्ताः मन्तः प्रानुवन्ती- योजना।

·शाखार्थप्रकरणम् । ज्ञानी चेङ्गजते कृष्णं तस्मानास्त्यधिकः परः ॥१४॥ 'समासेनैव कौन्तेय' इति वाक्यसन्दर्भ ब्रह्मभावनानन्तरं भक्तिर्भवतीति गुणातीत एवं प्रवेशः । 'त प्रामुवन्ति मामेव' इति वाक्यात् । तदभावे केवलं जीवन्मुक्ता भवन्तीति सनकादितुल्याः सगुणा एव । इममेव विशेपं वक्तुं भगवानाह 'सर्वभूतहिते रता' इति । अत एव शुकादीनां भक्तिमार्गोपदेशनद्वारा सर्वभूतहिताचरणम् । यस्तु पूर्व ज्ञानमार्गे प्रवृत्तः ग्रामज्ञानः कृष्णसेवार्थ यतते तन्निष्ठां परित्यज्य, स महा- नित्याह ज्ञानी चेगजते कृष्णमिति । यद्यपि ज्ञानमार्गेऽपि विषयो निर्गुणस्तथापि मार्गः सगुण इति भक्तिमार्गखोत्कर्षः। क्रियाशक्तरिन्द्रियाणां च पैकल्यं ज्ञानमार्गे । तसाद्भक्तिमार्गानुसारेण कृष्ण एव सर्वेप सेव्य इति निरूपितम् ॥ १४ ॥ आवरणमङ्गः। न्यूनत्यमित्यत आहुः तदभाव इत्यादि । तथाच 'ये त्वक्षरमित्यादिना फलप्राप्तिपर्यन्तं सगुण- त्वात् तथेत्यर्थः । इममेव विशेषमिति । जीवन्मुक्तिपर्यन्तं सगुणत्वं, ततो भक्त्या निर्गुणत्व- मित्येवं रूपं गौणमुख्ययोः केवलज्ञानिज्ञानिभक्तयोर्विशेषमित्यर्थः । परिचायकमाहुः अत' एवे. त्यादि । तेन सनकाद्यपेक्षया शुकादयो मुख्या ज्ञानिन इत्यर्थः । तेन फलितं वक्तुमनिममवतार- यन्ति यस्त्वित्यादि । इदमपि तत्रैव सूत्रे फलभेदात् स्पष्टम् । तथाच श्रुतौ यज्ज्ञानस्योत्कर्ष- निरूपणं तद्भत्युत्कर्थिमेवेत्यर्थः । अत्र सार्द्धचतुष्टये अयमर्थः सम्पद्यते । एकादशस्कन्धे, 'योगात्रयो मया मोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिध नोपायोऽन्योऽस्ति कर्हि- चिद्' इत्यादिना विरक्तकामितद्विलक्षणानामर्थे यथायथं ज्ञानकर्मभक्तिप्रणयनरुयनेऽप्युत्तरमीमां- सायां कर्ममार्गस्य ज्ञानाद्यगत्वसाधनादुत्की द्वौ मार्गों, तयोरन्ततः फलमैदाभावेऽपि ज्ञानस्य पूर्वकक्षात्यमेव । 'ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिक.' 'अर्थतत्परगगुह्यमित्यादिवाक्यैर्मत्त्युत्कर्षप्रतिपादनेन, 'समासेनैव फौन्तेय'तिवाक्यसन्दर्भ ज्ञानपरमनिष्ठाफथनेन च सन्देहयारणात् । नचैपां नैर्वत्यम् मीमांसावत् सन्देहवारणार्थत्वेन तदभिन्नत्यादित्युक्तम् । एवं सति यदन प्रतिपाद्यते, स एवार्थश्च- तुर्लक्षण्यामपि. मिद्धतिइनस, ममत्यये मांगभगवानेवाभिधीयत इत्युक्त्वा, अविरोधे मता- न्तरनिराकरणपूर्वकं सम्पादिनां शेपत्वं सर्वश्रुत्यविरोधन सम्पाद्य साधनाध्याये आदित्यादिमतीनां माहात्म्यप्रतिपादनद्वारा मत्युत्पादनेनारत्वं मक्तिजनितसर्वात्मत्वस्पूर्तिसविद्याया मुत्यसाधन- त्वध प्रतिपाद्य फल्लाघ्यायसमातिचरणे स्वामिन्ननित्यलीराविगिटस भगवत एव फलत्वं प्रत्यपा- दीति माप्ये सिद्धेः । नचोपासनायाधिशुद्धिहेतुत्वं शक्यवचनम् । तद्बोधवाक्येषु नाना- योजना। मानमार्गेण बारमेय प्राप्यते । एवं सति मागप्रकरणसनिर्णयप्रकरणसवाक्यानामविरोधः मिति । इदोष भाष्ये मिद्धान्तिनम् । मुले 'जानी चेगजने कृष्णं वन्मानास्त्यधिक परः' इति । चतुर्विधा भवन्ते मा मिनि सन्दर्भ 'शानी त्यामर मे मन मिति भगवद्वाक्यादिद मानिसन्देन मानी मनो, न तु रेवलनानी, प्रकरणात् । 'नास्त्यधिकः परः' इति । भान.

·५२ आवरणमा पतारो न स्यादिति भावः । कुत एवमित्याकालायां कलेर्गुणमाहुः कलिकाल इत्यादि । 'कलेदोप- नायर्याय विष्णुना सुखरूपिणा । बौद्धशाखमसत् प्रोक्तं नमनीलपटादिकम् । मायावादमस च्छा वत्त्वार्थदीपनिवन्धे, नन्वेवं सति कथं न सर्वे सेवन्त इत्याशझायामाह-- बुद्धावतारे त्वधुना हरौ तद्वशगाः सुराः । नानामतानि विप्रेषु भूत्वा कुर्वन्ति मोहनम् ।। बुद्धावतार इति । तुशब्दः शङ्कां वारयति । कलिकाल स्वभावतः सर्वोत्कृष्ट खल्पसाधनेनापि महाफलप्रदः । अतो दैत्यव्यामोहा) भगवान् बुद्धोऽवतीर्णः सर्व- प्रमाणमूलभूतं वेदं दृपितवान् । ततः पुराणादिमार्गदूषणार्थ तद्वशगाः सुरा अपि तथाऽनिषिद्धवेपमाश्रित्य प्रामणानां युदिनाशार्थ तेप्वेशवतीर्य मोहनार्थ नाना- मतानि कुर्वन्ति, काणादन्यायमायावादादिरूपाणि । वाक्पेगलत्वान्मोहनरूपत्वम् । ननु फलानां श्रूयमाणत्वेन तदनङ्गीकारे प्राप्तवाधाऽप्राप्तकरुपनयोः प्रसत्तेः, अतः ‘फलमत उपप' रिति मायेन फलदातृत्वं तेनापि रूपेण भगवत एवेति माहात्यसिद्धौ तया प्रनाड्या भक्तिसिद्धेश्व तेप्यभिप्रेतत्वात् । एवं सति पूर्वकाण्ड इवात्रापि वालानुशासनन्यायेन रोचनाधैव फलश्रुतिरिति दिक् । एवमेव श्रुतावपौत्यो उपपादयिप्यते । तेन प्रकारेण सुबोपिनीमायादीनामनयैव दिशैक वाक्य बोध्यमिति ॥ १४ ॥ प्रकृतमनुसरामः । एवं साधनफलनिष्कर्षकथनमुखेनानाङ्गिभाव समर्थयित्वा एवमर्थानभिज्ञानां आन्तत्वं ओपयितुमग्रिममवतारयन्ति नन्वित्यादि । नन्वसनतमिदं, कलिनैव मोहसम्मवादित्यत आहुः तमन्दः शङ्कामिति । कालकृतमोहशामित्यर्थः । तथाच यदि कलिनैव तथा स्याद् बुद्धा निधेरित्यादि वाक्यात् तयेत्यर्थः । ननु धर्मस्थापनाय भगवानवतरतीति कथमयमवतार इत्यत आहुः अतो दैत्येत्यादि । तथाच, "वादैविमोहयति यतोऽतदर्हानि"ति वाक्यादत्रापि तथा समवेत्यर्थः । तर्हि बौद्धालथा भवन्तु, न त्वन्येऽपीत्यत आहुः तत इत्यादि । काणादेत्यादि । तथोक्तं पानोपरखण्डे गुणत्रयविवरणाध्याये शिवेन, "शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमम्। येषां श्रयणमात्रेण पातित्यं ज्ञानिनामपि । प्रथमं हि मयैवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छज्या- वेशितभिः सम्योक्तानि ततः परम् । कणादेन तु सप्रोक्तं शाशेषिकं महत् । गौतमेत तथा न्यायं सादनं तु कपिलेन थे । धिपणेन तथा प्रोक्तं चार्वाकमतिगर्हितम् । दैत्यानां नाश योजना। विहितमको शानिमतात्परोऽधिको नाति । चतुर्यु एतस्यैव भगवता प्रशंसितत्वात् । पुष्टि महान शानिमकेभ्योऽधिक एव "भगवत्सुनमा भवतीभिरनुत्तमा । भक्तिः प्रवर्तिता दिष्ट मुनीनामपि दुर्लमा इत्युदयवाक्यात् । “नायं मुम्बापो भगवान् देहिनां गोपिकासुनः। रममूतानां यथा भक्तिमतामिद"इति श्रीशुकवाक्याप । अन एव सर्वनिर्णये वक्ष्यन्ति "भकि शुभासतमा च दुर्लभेति न सोच्यते" इति ॥ १५ ॥ शानिनामा- ·५३ .शाखाप्रकरणम् । यथाकथञ्चित्कृष्णस्य भजनं वारयन्ति हि ॥ १५ ॥ तेपां शास्त्राणां मुक्तिः फलम्, तथैव तत्र तत्र प्रतीयते, वत्कथं मोहनफलमिति चेत्त- वाह-यथाकयश्चिदिति । वैदिके मार्ग जागरूके पौराणिक च तेनैव मार्गेण खय- मृपित्वं देवत्वं च प्राप्ताः किमित्यन्यथा वेदविरोधेन शास्त्रमवादिपुर्यदि मुक्तिरेव सम्पाद्या सात् । अत: सिद्धे राजमार्गेऽपि पुनः खयमतिक्लेशेन यच्छास्त्राणि कृत- वन्तः, अतो ज्ञायते मोहार्थमेव शास्त्रकरणम् । नापि तथाकरणे भगवतो विसम्मतिः, भगवतैव तथा ज्ञापनात् । 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतथ्यानि पितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु' । इति धाराह- वचनम् । ब्रह्माण्डोक्तं तथापरम् । "अमोहाय गुणा विष्णोराकारबिच्छरीरता । निर्दोपत्वं तारतम्यं मुक्तानामपि चोच्यते । एतद्विरुद्धं यत्सर्व तन्मोहायेति निश्चयः।" उक्तं टिप्पणी। अमोहायेति । पुरुषोत्तमस्य गुणा ऐश्वर्यादयः, आकारश्चिदानन्दमयदेहा, एवं ज्ञानरूयं भग- वजनतारतम्यं स्यात् , तथा निर्दष्टा जीवन्मुक्ताश्च भवन्ति, यद्भजनेन निर्दोषत्वम् । तस्य निदों- पत्वे का सन्देह इति भावः । उक्तमिति । शैव एव तु शिवेन समं हरिणा यदुक्तं तत्पश्चादु- मायै हरः माह इदं पानपुराणे उक्कमित्यन्वयः ॥ १५ ॥ थावरणभङ्ग: मच्छन्नं बौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा । अार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्श- पॅल्लोकगर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्रैव प्रतिपाद्यते । सर्वकर्मपरिभ्रष्टं विकर्मत्वं तदुच्यते । परेशजीवयोरैंक्यं मयाऽत्र प्रतिपाद्यते । ब्रह्मणश्च परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया । सर्वस्य जग- तोऽन्यत्र मोहनार्थ कलौ युगे । वेदार्थवन्महाशास्त्रं मायावादमवैदिकम् । मयैव वक्ष्यते देवि जगतां नाशकारणात् । द्विजन्मना जैमिनिना पूर्व वेदमपार्थतः । निरीवरेण वादेन कृतं. शास्त्र महचरम् । शास्त्राणि चैवं गिरिजे तामसानि नियोध मे" इति । किञ्चिदाशय परिहरन्ति ननु तेपामित्यादि । कुल भगवताऽऽज्ञप्तमित्याकाङ्क्षायां नानापुराणेषु तत्प्रसिद्धमिति हदिकत्याहुः । स्वञ्च रुद्रेत्यादि । इदं वचनं वाराहे प्रागितिहासे रुद्रगीतासस्ति । ननु स्वाऽप्रकाशफर- णाऽऽज्ञापनस्य किं प्रयोजनमित्याकालायां पुराणान्तरातद्वीजमाहुः ब्रह्माण्डेत्यादि । अमोहायति । वाश्यार्थस्तु, विष्णोर्मगवतो गुणा ऐधयोदयः सत्यादयश्च अमोहाय, ब्रह्म निराकार, साकार वा, शिवादिरूपं वेत्यादिश्रान्तिनिरासाय, सांसारिकमोहनिरासाय च । कथममोहायेत्याकासाया- मुदाहरणम् , आकार इत्यादि । निर्दोषत्वमित्यादि च । तमाच भगवतः प्रकाशवे काणा- मायावादायुक्तप्रकारको मोहो न सादिति तथेत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः एतदित्यादि । नोवमा ज्ञापनमेकस्मिन्नेव कल्पे, अपितु नानारूपेप्विति ज्ञापनायाहुः उक्तमित्यादि । च पुनः, इरिणा

·नोतमिति सम्बन्धः । ईडी कथा चाराहे रुगीताम्बप्यन्ति । तथाहि-विष्णुरुवाच "सनस्त्वं
न सन्देहो जानराधिः सनातनः । देवानां च परः पूज्यः सर्वदा वं भविष्यसि । एवमुकः
पुनवाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि यरं देव प्रसिद्ध सर्वजन्तुपु । मूर्तो भूत्या भावानेर
पूज्यनो भवे" । विष्णुरुवाच "देवकार्यापतारेषु मनुष्यत्यमुपागतः । त्वामेवाराधयिम्मानि
त्वं च मे वरदो भव । पन् त्वयोः बहसति देवदेव रमापते । सोऽहं वहामि त्या देव मेयो
५
तत्वार्थदीपनिवन्धे
पद्मपुराणे च शैव एवं शिवेन तु । "यदुक्तं हरिणा पश्चादुमायै प्राह वदुर ।
त्यामाराध्य तथा शम्भो ग्रहीप्यामि वरं सदा । द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुः
पादिषु । खागमैः कल्पितैस्त्वं च जनान्मद्विमुखान् कुरु । मां च गोपय येन सासु-
प्टिरेपोत्तरोत्तरा" । एतदभिसन्धायाह यथाकथञ्चित्कृष्णस्येति । ते हालांकिकन्द्रष्टा
एवं मायावादानुसारेण शाखे कृते लोका भगवदहिर्मुसा भविष्यन्तीति तथा कुन-
यन्त इत्यर्थः ॥१५॥
ननु मुग्धावेत्संसारेऽपि भ्रान्ता इंत्र पशुपुत्रादिपु कथं न मुग्धा जायन्ते तत्राह-
अयमेव महामोहो हीदमेव प्रतारणम् ।
यत्कृष्णं न भजेत् प्राज्ञः शास्त्राभ्यासपरः कृती।
तेपां कर्मवशानां हि भव एव फलिप्यति ॥ १६ ॥
अपमेव महामोह इति । न अल्पार्थे तेषां प्रवृत्तिः । महामोहस्त्वयमेव यत्क्रि.
याज्ञानशक्तिसद्भावेपि कृष्णं न भजेत् । परप्रतारणं चैतदेव । यतस्तं महान्तं मन्वाना
अमजन्तं दृष्ट्वा स्वयमपि न भजन्ते । प्राज्ञ इति ज्ञानशक्तिप्राबल्यम् । शास्त्राभ्यास
पर इति मिथ्यानानाभिनिवेशः । साधनसम्पत्तिा । कृतीति क्रियासामर्थ्यम् । एवं
शास्त्रकरणावहयो विमुखा जाता इति निरूप्य, तथापि भगवत्सेवकोक्तप्रकारेण प्रता
इति सत्फलमेव भविष्यतीत्याशङ्कयाह तेषां कर्मवशाना होति । नहि शासकर्तारो
बलात्कचन प्रवर्तयन्ति, नापि महान्त एत इति कश्चित्तत्र प्रवर्तते, किन्तु दुरदृयवसाचा
दुक्तेऽर्थे श्रद्धा पायते । अन्यथा सर्वसम्मत वेदं परित्यज्य तत्र कथं प्रवृत्ताः स्युः।
अतः प्रारब्धवशादेव तत्र प्रस्ताः संसारमेव फलमाभूतसम्प्लवं प्राप्यन्ति । 'सृष्टियो
तरोत्तरा' इति वाक्यात् । भगवद्विरोधाचरणे तु नरकेपि पाता। भवः संसारो
दुःपात्मकः फलिप्यति ॥ १६ ॥
यदुक्तं तन् पश्चादुमाये हरः माह । तत् पद्मपुराणे च, ॐ शिवोक्त विष्णुसहस्रनामस्सवे शिव
मामाराधय केशव । मां बहस च देवेग यरं मची गृहाण च । येनाऽहं सर्वदेवेश पूरा
यावरणमद्गः1
भया गतं समाः" इति । ।। १५॥
फुलमनुमगनः । किविदागास परिहन्ति नन्वित्यादि। नवल्पार्थ इति नाल्पमोहा पित
मटामोदार्थ इत्यर्थः । ना गमरमातुः मदामोद इत्यादि । मानन्तूतमेव । स्फुटमभे ॥ १६॥

·" शास्त्रार्थप्रकरणम् । ननु तानि, शाखाणि ज्ञानप्रतिपादकानि, कचित्कर्मप्रतिपादकानि चिचशुद्ध्यर्थ क्वचिद्भक्तिप्रतिपादकानि च, कथं मोहमतिपादकानीत्याशझ्याह- ज्ञाननिष्ठा तदा ज्ञेया सर्वज्ञो हि यदा भवेत् । कर्मनिष्ठा तदा ज्ञेया यदा चित्तं प्रसीदति। ज्ञाननिष्ठेति सार्दैन । यचचमस्यादिवाक्योपदेशेनैवाऽपरोक्षं ज्ञानमुत्पद्यत इति ज्ञानदुर्वलान् व्यामोहयितुमुक्तवन्तः, तन्न ज्ञानम् । तथा सति सर्वज्ञता स्यात् । 'यस्मिन् विदिते सर्वमिदं विदितम्' इति कर्मणीच ज्ञानेऽपि निदर्शनानामुक्त त्वात् । यथा कारीर्यामश्वमूत्रणादिकम् , यथा वा दीर्घसत्रारम्भेऽपूपदाहः तथा ज्ञानेऽपि सर्वज्ञत्वम् , तेजोऽपि निदर्शनम् , तसान्नतज्ज्ञानमिति ज्ञातव्यमित्येतदर्थमाह सर्वज्ञो हि यदा भवेदिति । नापि तदुक्तप्रकारेण कर्माणि फलं प्रयच्छति, यज- टिप्पणी। यथा वा दीर्घसत्रारम्भ इति । अहां विधान्याम् "एकाटकायामपूयं चतुःशरावं पत्त्वा प्रातरेतेन कक्षमुपैौपद्यदि दहति पुण्यसमं भवति यदि न दहति पापसमगेतेन ह म वा भापयः आवरणमः। पुनः किञ्चिदाशव परिहरन्ति ननु तानीत्यादि । निदर्शनानामिति । "य एवं वेद प्रति- तिठती”त्यादीनां ग्रहणाय बहुवचनम् । अपूपदाह इति । “अहां विधान्यामेकाष्टकायामपूपं चतुःश- रावं पक्त्या प्रातरेतेन कक्षमुपौषेद् यदि दहति पुण्यसमं भवति यदि न दहति पापसममेतेन है स वा ऋपय पुरा विज्ञानेन दीर्घसत्रमुपयन्ती"त्युक्तः स इत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु, एकाप्टका नाम माघकृष्णाष्टमी । सा च "एषा वै सम्बत्सरपत्नी यदेकाष्टके"ति श्रुत्यन्तरे सम्वत्सरपुरुषपत्नीत्वेन श्रावणादहां प्रतिपदादितिथीनां विधानी प्रवर्तयित्री, यद्वा, गवामयने सम्वत्सरसत्रे यान्यहान्यनुष्ठे- १. यानि कर्माणि नेपामिग प्रवर्तयिनी । “सम्वत्सराय दीक्षिप्यमाणा एकाष्टकां दीक्षेर"न्निति श्रुतेः । द्विप्रथः शरायः । तादृशशरावचतुष्टयपरिमितव्यनिर्मितमपूपमेकाष्टकायां पक्त्वा तेन परेयुः प्रातररण्ये कक्ष नीर्णतृणमुपौषेद् अपूपस्योपर्युल्मुकं प्रक्षिप्य तदुपरि कक्षं निक्षिप्य दहेदेवं कृते यद्यपूयामिः कृत्वं दहति तदा तत् करिष्यमाणं कर्म पुण्यसमं समर्म भक्तीति । शेष स्पष्टम् । तसोदिति । एतदुभयाभावादित्यर्थः । तर्हि तदुक्तरीत्या कर्माणि तु फलिप्यन्तीत्यत आहुः नापीत्यादि । तत्र हेतूनाहुः यजेत्यादि । यजधातुसम्बन्धिनो मगवपूजारूपस्यार्थस्य खरूपस्या- योजना। 'कर्मनिष्ठा तदा जैये' त्यस्य व्याख्याने यजधातोर्भगवत्पूजार्थस्पेति । यजेदेवपूजासझ- तिकरणदानेप्विति शब्दशाखाद्देवपूजार्थकत्वम् । देवशब्देन भगवानेव । न हि यजधातुनिष्पन्न- यागशब्दवाच्यत्वं भगवद्भिनदेवतान्तरपूजायां सम्भवति । 'वासुदेवपरा मखाः' इति श्रीभागवते ब्रह्मवाक्यात् , 'मां विधले अभिधत्ते मा विकल्प्यापोयते सह'मित्येकादशे भंगवद्वाक्याच । 'ऋतुधर्म- मश्च यन्मयः' इति दशमस्कन्धे याज्ञिवाक्यात् । अहं ऋतुरहं यज्ञः' इति, 'अहं हि सयज्ञानां भोक्ता च प्रमुरेव चेति भगवहीतायाफ्यात् । 'यज्ञो वै विष्णु रिति श्रुतर्भगवतो यज्ञात्मकत्वेन ·च वादिनो वायेजनानन्नि, ते न चिद्धि समन्त इति युक्तमेव । श्रुत्युक्तमकारणेत्यादि । तत्त्वार्थदीपनिवन्ध भक्तिनिष्ठां तदा ज्ञेया यदा कृष्ण प्रसीदति ॥१७॥ धातोर्भगवरपूजार्थस्य स्वरूपाज्ञानेन व्याकरणाद, यज्ञादीनामनित्यत्वभावनाच, श्रुत्यु तरकारेण पदार्थज्ञाननिराकरणाव । अतो यागादिकमपि कृत्वा लुन्धा एव भवन्ति न चित्तशुद्धि लभन्ते । तथा भक्तिमार्गमपि ज्ञानशंपवयोपदिशन्ति, ज्ञानपर्यन्तं तत्करणमित्याहुः । भावनाकल्पितं च विषयस्याऽहुः । अतो भगवदर्थ भगवान सेव्यत इति न कृष्णस्तुष्यति यदि सा भक्तिभवेत्कृष्णस्तुष्येत् । 'भक्त्यैव तुष्टिमम्येति' इति वाक्यात् । तसात्तदुक्तमकारो व्यर्थ इत्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु मुख्यफलाभावे तदुक्तप्रकारेण गौणं फलं भविष्यतीत्याशङ्याह- निष्ठाभावे फलं तस्मानास्त्येवेति विनिश्चयः। निष्ठा च साधनैरेव न मनोरथवार्तया ॥१८॥ निधाभाव इति । न हि महागृहारम्भे सामिकते ततः किश्चित्कलमस्ति । न या नदीवरणार्थ प्रवृत्तो हस्तमात्रापशिष्टऽपि निमनः पारगमनं फलं प्रामोति । नन्वने- 'नाग्रे निष्ठेव भविष्यतीति चेतनाह निष्ठा च साधनैरेवेति । वेदोक्तैरेप, न तु प्रति- धार्थ व्याख्यानमनोरथवार्तया ॥ १८ ॥ टिप्पणी। पुरा विज्ञानेन दीर्पसत्रमुपयन्ति इति श्रुतेः । विषयस्येति । भक्तिविषयस्य स्वरूपस्येत्यर्थः ॥१७॥ जानेन वृधा करणादित्यर्थः । अनित्यत्वभावनादिति । कर्मणां त्रिक्षणावस्थायित्वाहीकारेश तथा भावनादित्यर्थः । श्रुत्युक्तेत्यादि । "वायुर्व क्षापिष्ठ"त्यादी देवतां शीघ्रगामिनी ज्ञात्वैव कर्म कार्यमित्यैतदर्थमयमर्थवाद इति तदनहीकारेण तथेत्यर्थः । एवमेव तदुक्तरीत्या भक्तिरप्यपयोजि- कति बोधयितुमाहुः । तया मक्तिमार्गमित्यादि । विषयस्येति । भक्तिविषयस्य भगवत्स्वरूपये- त्ययः । तस्मादिति । निदर्शनविरुद्धतया तेषां ज्ञानाचामासरूपत्वादित्यर्थः ।। १७ ॥ गाणं फलं भविष्पीति । न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गति तात गच्छतीति वाया- दामयुतं ज्ञानं, दुःखात्यन्तामावश्च भविष्यतीत्यर्थः । अम इति । जन्मान्तरे ॥ १८ ॥ :'. सप्रेग्यमानानाभिन्द्रादिदेवानां भगवदग्गत्यात्तत्पूजाऽपि भगवत्पूजैवेत्यर्थः । चतुर्थस्कन्धे दक्षयज्ञप्रस भगवस्तुती प्रामण्याक्ये 'वं ऋतुम्त्वं हविस्त्वं तामात्वं हि मन्त्रः समिदर्भपात्राणि च । सं सदम्पविगो दापनी देयता अग्निहोत्रं स्वधा सोम आयं परित्यनेन देवतारूपत्यं भगत उक्तन् । अन एववादश स्वरूपं यागस ज्ञात्वा यदि कर्म कुर्यात् , तदा विशुद्धिर्मवति । वह यजमानार्देवपूजार्थकम्य भगवनकार्य इत्यपि सिद्धयति । ये स्वेतामस्वरूपमशात्या मार 'मन यज्ञमयजन्त देवाः' इत्यायुपनिषद मनपदार्थनिराकरणादित्यः । तेषां मते हि सर्वस्या- प्पजाननुकल्यान प्रारपत्वं मन्यापाति न सारगानेन चिचगुद्धिरिति भाषः ॥ १७ ॥ यावरणमदः। योजना।

·५७ + . . शास्त्रार्थप्रकरणम् । वाधिकारानुसारेण मार्गस्त्रेधा फलाय हि । • ननु 'त्रितयं किञ्चित् किश्चिदनुष्ठितं फलं साधयिष्यतीत्याशझ्याह-वाधिकारानु- सारेणेति । मार्गगता एव ज्ञानादयः फलदाः यथा,गोदोहनादयः कर्मगता एव तथा तत्त- साधनादिसहिता एव ते ज्ञानादयः फलदा। अन्यथा प्रकरणभेदेन तन्निरूपणं न सात् । अधुना त्यधिकारास्तु सर्व एव गताः कलौ । कृष्णश्चेत् सेव्यते भक्त्या कलिस्तस्य फलाय हि ॥१९॥ ततः किमत आह अधुनेति । कालक्शादेवाधिकारा निवृत्ताः। न साधनैः कर्तु शक्यन्ते । नन्वेवं सति मुख्यभक्तिमार्गेऽपि समः समाधिरिति चेत्, तबाह कृष्णधेत् सेव्यत इति । अवतीणों भगवान् सर्वमुत्यर्थमिति प्रमेयबलेनैव फलिष्यतीति स्वाधि- काराभावेऽपि ततः फलं भविष्यतीत्यर्थः । चेदिति सेवायां दुर्लभत्वमुक्तम् । भत्त्या, न तु विहितत्वेन । कलिस्तस्येति । कालस्त्वनुगुण एवेत्यर्थः । “कलौ तद्धरिकीर्तना- दिति वाक्यात् । अतोऽधिकारेणानधिकारेण वा कृष्णभजनं कर्तव्यमिति सिद्धम् ।।१९।। सर्वेषां वेदवाक्यानां भगवद्वचसामपि । श्रोतोऽर्थो ह्ययमेव स्यादन्यः कल्प्यो मतान्तरैः ॥२०॥ अत्र सर्वेषां प्रमाणानामेकवाक्यतामाह सर्वेपामिति । श्रौतोऽभिधया निरूपितः । अन्यस्तत्तन्मतानुसारेणोक्तः कल्पयो, न वाचनिकः ॥२०॥ कृष्णवाक्यानुसारेण शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि। ते हि भागवताः प्रोक्ताः शुद्धास्ते ब्रह्मवादिनः ॥२१॥ नन्वत्र द्वयं निरुक्तं, वेदा भगवद्वाक्यानि च, तत्रैफेनैव शास्त्रार्थनिष्पत्तावन्यवैयर्य- मित्याशझ्याह कृष्णवाक्यानुसारेणेति । शास्त्रार्थ वेदार्थम् । भगवद्वाक्यानि वाक्यशेपरूपाणि सन्देहे निर्णायकानि, एवं वक्तारो भागवता भगवत्सम्बन्धिनो विद्वांसः । अनेन भक्ता इत्युक्तम् । त एव च शुद्धाः कर्मिणः । यथोक्तकर्मज्ञानात् । त एव च ज्ञानिनो ब्रह्मवादिनः। यथोक्तनास्वीकारात् ॥ २१॥ आवरणमः। नन्वित्यादि। साहादेव वैदिककर्मणः फलावश्यम्भावनियमाद् व्यहतायां कल्याणकारित्वाप्य- भावाच, सोऽपि नेत्यर्थः । तदेतदुक्तं, मार्गगता इति । विमार्गगास्तु ज्ञानाद्याभासा इत्यथीं । तत्र : दृष्टान्तमाहुः यथा गोदोहनादय इति । “चमसेनापःप्रणयेद् गोदोहनेन पशुक्रामस्ये"त्यादिश्रुत्युक्ता इत्यर्थः । तत्र गमकमाहुः अन्यथेत्यादि । तन्निरूपणमिति । ज्ञानकर्मभक्तीना निरूपणम् ।। ततः किमिति । युद्धावतार इत्यादिना फलाय हीत्यन्तेन किं सिद्धमित्यर्थः । काले- त्यादि । तथाच साधनान्तरणामसाधकत्वं सिद्धमित्यर्थः । भच्येति । स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपया । कलौ तदरीति चास्ये कीर्तनं भक्त्यन्तराणामप्युपलक्षकम् ॥ १९ ॥ २० ॥ एवमेकवाक्यलं समर्थयित्वा पूर्वपूर्वसन्देहवारकत्वं समर्थयितुमग्रिममवतारयन्ति नन्वत्र- त्यादि । निर्णायकानीति । सन्दिग्धेषु वाक्यरोपादिति न्यायाइ, "इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कथने"ति भगवद्वाक्याच तथेत्यर्थः ॥२१॥ + ८ताही निः ·कार्यतया जीयान्तर्यामिणो ब्रह्मांशनया च नमामेदः सापनीयः । साधनान्तरापेक्षया भक्तेर्मुख्यत, मनमश्च साकारत्वं, तत्माकट्यस्यैव फलत्वच सापनीयम् । तदर्थ मतान्तरं मथमतो निराकर्त- तंत्र्यमित्यतः प्रातिलोन्येनेयं कथाप्रतिज्ञा । विवक्षितं रूपं प्रतिपादयितुं पूर्व मतान्तरसिद्ध इति कणमझामचरण जैमिनीयानाम् । विवात्मेति मायावादिनाम् । उपादानं निपित्य निमित नियन्ति नाप्यत्यादिद्वारति । सादिपदेन समाववासनादयः । इदमपि यथासम्भवमुका. वत्स्वार्धदीपनियन्ये. एतन्मतमविज्ञाप सात्त्विका अपि वै हरिम् । मतान्तरैन सेवन्ते तदर्थ छप उद्यमः॥ २२ ॥ नन्वेतदुमय पूर्वमेव वर्तत इति किं भगवतो ग्रन्थकरणप्रयासेनेत्याशयाह एतन्मतमिति । मतं सिद्धान्तः । सात्त्विका इति । स्वरूपयोग्यता, अभजने येो शाखान्तरमेव प्रयोजक, न तु खभावस्तेपां मतनिराकरणेत प्रवृत्तिः सम्पायत इत्यर्थः ॥ २२॥ एवं स्वप्रवृत्तिमुपपाय बाधकशास्त्राणां निवृत्त्यर्थ शास्त्रमारभते- प्रपञ्चो भगवत्कार्यस्तद्रूपो माययाऽभवत् । तच्छक्त्या विद्यया त्वस्य जीवसंसार उच्यते ॥ २३ ॥ प्रपञ्च इति । प्रपञ्चमेव मिथ्येत्युक्त्या शुद्धं भजनं पारयन्ति । तथाऽन्ये जीव व्यापकमुक्त्वा । अत उभयनिराकरणार्थ जीवजडयोः खरूपमुच्यते । अयं प्रपत्री न प्राकृतः, नापि परमाणुजन्यः, नापि विवर्तास्मा, नाप्यदृष्यादिद्वारा जाता, टिप्पणी। विवारमेति । अतात्त्विकोऽन्यथाभावो विवर्तः, तत्स्वरूप इत्यर्थः ॥ २३ ॥ आवरणभङ्गः। एवं सर्व समर्थयित्वा पूर्वोत्तमुपोद्धातमुपसंहान्तः किञ्चिदाशय स्वमवृत्तिं समर्थयन्ति-- नन्वित्यादि ॥ २२ ॥ एवं अन्थस्य विषयसम्बन्धमयोजनान्युक्त्या शास्त्रमारभमाणा उपोद्घातप्रयोजनमनुवदन्त आर. भन्त एवं प्रवृत्तिमित्यादि । शास्त्रमिति । "एप तेऽभिहितः कृत्स्रो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः । सभा व्यासविधिना देवानामपि दुर्गमः" इलि भगवद्वाक्याद् अनयादरूपम् । नन्दिदं भक्तिप्रतिपाद- नाथ, बाधकशालाणां निवृत्यर्थश्च शास्त्रमारबम् । तद्विहाय प्रथमतः प्रपञ्चवको फिमिति विचार्यत इत्याकालायामाहुः प्रपश्चमेवेत्यादि । उच्यत इति । अन्न अन्नवादे प्रपञ्चस अनः निपेपन्ति न प्राकृत इत्यादि । तत्र प्राप्त इति साहयपातालवैद्यकादिमतम् । परमाणुजन्य योजना प्रपथो भगवत्कार्य इत्यस्य विवरणे, अपं प्रपो न प्राकत इत्यादि । म मा सरगती पनाति राना-पुसायो।।

·शालार्थप्रकरणम् । नाप्यसतः सत्तारूपा, किन्तु भगवत्कार्यः परमकाष्ठापन्नवस्तुकृतिसाध्यः। तादृशोऽपि भगवद्रूपः । अन्यथा असतः सत्ता सात् । सा चाग्ने वैनाशिकप्रक्रियानिराकरणे आवरणमङ्गः। नामनुक्तानाच मते । तत्रापि खभावः सासयानां, वासना मायावादिनाम् , अदृष्टं कणभक्षादी- नाम् , असतः सत्ता वैनाशिकानाम् । सिद्धान्तेऽभिन्ननिमित्तोपादानमाहुः किन्त्वित्यादि । योजना। साङ्खचमत इव न प्रकृतिसमवायिकारणक इत्यर्थः । अयमितीदमा परिदृश्यमानः प्रपञ्चो निर्दिष्टः, तस्यैव सत्यत्वम् । अत एव "सर्वं पुरुष एवेदम्" इति श्रीमद्भागवतीयद्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां इदं परिदृश्यमानं जडात्मकं पुरुष एवेत्युक्तम् । तथा च जडवरूपस्य प्रपञ्चस्यैव सिद्धान्ते सत्य- तोच्यते । अत एव अनैव 'प्रपश्चो भगवत्कार्य' इत्यस्य व्याख्याने-'प्रपञ्चमेव मिथ्येत्युक्त्वा शुद्धं भजनं, वारयन्ति, तथान्ये जीवं व्यापकमुक्त्वा, अत उभयनिराकरणार्थ जीवजडयोः खरूपमुच्यते, इति प्रतिज्ञावाक्ये जडपदेन परिदृश्यमान एवं प्रपञ्च उक्तस्तस्यैव सत्यत्वमुक्तम् । केचितु, परिदृश्यमानः प्रपञ्चो मिथ्यैव, सच्चिदानन्दरूपः प्रपञ्चो भिन्न एव; स एव सत्य इत्याहुः तन्न, अयं प्रपञ्चो न प्राकृत इत्यादिपरमतोपन्यासपूर्वकनिराकरणस्यानर्थक्यापत्तेः । साङ्ख्या एनं प्रपञ्च प्राकृतं वदन्ति । नैयायिकाः परमाणुजन्यं वदन्ति । मायावादिनो विवर्तात्मानं वदन्ति । एवं मतभेदेन यमेनं प्रपञ्च तत्तद्रीत्या वदन्ति, तमेनं प्रपञ्चं श्रीमदाचार्यवर्या परमकाष्ठापन्नवस्तु- कृतिसाध्यस्तादृशोऽपि भगवद्रूप इत्युक्तवन्तः । अतोऽयमेव प्रपञ्चो भगवदात्मक इति सिद्ध्यति । एतस्य मिथ्यात्वकथने तु प्रपञ्चमेव मिथ्येत्युक्त्वा शुद्धं भजनं वारयन्तीत्यादिफक्कियोक्तो दोपः स्वमतेऽप्यापधेत । यं प्रपञ्चं अन्ये प्राकृतादिरूपं वदन्ति तमेव प्रपञ्चं भगवदात्मकं श्रीमदाचार्याः कथयन्ति, न हि साध्यादयः । एतत्परिदृश्यमानातिरिक्तप्रपञ्चं प्राकृतादिरूपं वदन्ति । अत एतदतिरिक्तपपञ्चस्य सत्यत्वमेतस्य मिथ्यात्वमित्युक्तिस्तु नोपपद्यते । अत एव सिद्धान्तमुक्ता- वल्याम् "अपरं तत्र पूर्वस्मिन् वादिनो बहुधा जगु । मायिकं सगुणं कार्य खतनं चेति नैकथा" इत्यनेन नानामतेपु परिदृश्यमानं प्रपञ्चं मायिकत्वादियुक्तं वदन्ति, स तु न मायिकः, सगुणः, कार्यः, खतन्नो वा, अपि तु तदेव ब्रह्मैव एतत्प्रकारेण देवतिर्यध्मनुप्यादिमूतभौतिकदेहरचनादि- प्रकारेण आविर्भवतीति श्रुतेर्मतमित्यभिहितम् । अतोऽपि परिदृश्यमानस्यास्स सत्यत्वमेवाभि- प्रेतमिति स्फुटति । एतस्य मिथ्यात्वाङ्गीकृतौ तु विवर्तमतदूपणानि व्यानि स्युः, एतस्य स्य- मपि मृपात्वानीकारात् । एतदतिरिक्तप्रपञ्चस्यैव सत्यत्वानीकारे विवर्तमतस्यमतयोभिन्नविपय- वाद्विरोधाभावेन दूषणवैयापतेश्च । व्यवहियमाणस्यास्य मृपात्वाङ्गीकृती वेदादिप्रमाणानामपि मृपात्त्वापातः । वागिन्द्रियेण गृह्यमाणत्वात् । भजनोपयोगिगाजरतुलसीमालासत्सङ्गगुर्वादिसा- लपुरुषार्थभङ्गापत्तेश्च । अत एतस्य प्रपञ्चस सत्यत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् । “पुरुष एवेदं सर्व यद्भूत यच्च भव्यम्" इत्यायुपनिषद्यः । न च प्रपञ्चस्स ब्रह्माभिन्नत्वस्वीकारे प्रपञ्चप्रलये बसपल्यापति- रिति याच्यम्; प्रपञ्चतिरोभावासीकारेण सिद्धान्ते प्रलयानङ्गीकारात् । न च प्रपञ्चतिरोभावे 1 उपादानवादमाहुरिति च पाठ।

·असतिरोभायापनिरिति वाच्यम् ब्राप्रपच्चोर्मदाभावेन प्रपञ्चरूपेण ब्रमण एवं तिरोभावादिष्टापतेः। सात्ममूतं जगत्करोतीति रूप एवेत्यर्थः । चैष्णयानुसारेणेत्यादि । विष्णुसम्बन्धिपुराणततायनु- सारेणेत्ययः । तत्र हि जगत्करणे मायामनरपेक्षाकथनात् । नन्वेवं सति वेदोकपमेयेण सई पुराणतनायुक्तपमेयस विरोधात्केनोक्तं प्रमाणीकार्यमित्याग मात्र वेदेन सह पुरागतप्रादीनां विरोधः; किन्न प्रकारभेदेनेक एव पदार्थो निरूप्यत इत्याहुर्माया हीत्यादिना । न हि पुराना तपादो सायनत्वेनोक्ता माया यस्त्वन्तरम्, अपि तु भगवतः सर्वसामध्यमेर मायादवाच्यम्, तेन सामयेन स्वारमरूपं जातरोतीति वेदनिरूपितमेव प्रमेयं पुराणतत्रादिभिः प्रकारभेदेन वयन इनिन कोणी विरोधः। अत एव "स एवंदं सम ग्रे भगवानारसमायया । सदन्त पया पासो गुनमय्याऽगुणो विमुः" इस्पस्य सुबोधिन्यामुक्तं पटिनपूर्णपात्रमेदवद्वैदिकपौराणिक जगताद इति, अलीपसमत्वमामाणिक इति चोचम् । इदमेवैकादशसन्धमुबोधिन्यो "भुवन- अदाकायें प्रक्रियेयं पुराणमा' इति फक्कियोत्तम् । अस्पार्थस्तु, सहायकरीत्या मतिमानि- मार्य गुवर्णमहं यथा निःक्षिप्यते तदेव सुवर्ण समायरुगहमपतिमासारं गति । तथा "सदमा तस्वार्थदीपनियन्धे निराकरिष्यते । चैदिकस्त्वेवाराने सिद्धान्तः । वैष्णयानुसारेण किश्चित् साधनम- धिकमाह । माययाऽभवदिति । माया हि भगवतः शक्तिः सर्वभवनसामर्थ्यरुपा तत्रैव स्थिता । यथा पुरुषस्य कर्मकरणादौ सामर्थ्यम् । तेन खसामर्थ्यनान्यानुप- जीवनेन सात्मरूपं अपनं कृतवानिति फलितम् । अत्र संसारप्रपञ्चयोंमेंदाज्ञानातू फेचिन्मुग्धा भवन्ति । तन्मोहनिराकरणाय भेदं निरूपयति । अवियति । अविद्यापि आवरणमा अग्र इति । सर्वनिर्णये, आविर्भावतिरोभावावित्यत्र । एतापानिति । दृष्टिप्रक्रियाया "सोऽ- मयत, तदैवते"त्यादिभिरिच्छाया एव निमित्त्योत्त्या "सदैव सोम्येद," "तदात्मानर स्वयम- करते" त्यादी ब्रह्मण एव कारणत्योक्त्या तथेत्यर्थः । वैष्णवाणुसारेणेति । पञ्चरात्रश्रीमावता द्यानुसारेणेत्यर्थः । ननु मायावादो नैव स्त्रीक्रियते चेत् कथं तस्याः कारणत्वोक्तिरिति शशका मतान्तराद् विवेक्तुं तस्या विवक्षितं स्वरूपमाहुः । माया होत्यादि । फलितमिति । मायाङ्गी- कारपक्षेऽपि करणरूपायास्तस्याः स्वरूपानतिरिक्तवादभिन्ननिमित्तोपादानत्वं फलितमित्यर्थः । ननु प्रपञ्चस ब्रह्मोपादानकल्मसङ्गतम् । एकादशस्कन्धे, “य एप संसारतरुः पुराणः कर्मात्मक" इत्युपत्रम्याग्रे, “मायामयं वेदै"ति कथनान्मायोपादानकत्वस्य शबलोपादानकत्वस्य वा सिद्धेरित्यत आहुः अत्रेत्यादि । ईदृशवास्येषु, लिष्टप्रयोगेण तयोर्गेशज्ञानात् संसारमिथ्यात्वं श्रुत्वा प्रपञ्च- मपि मिथ्या जानन्ति । तदर्थ संसारप्रपञ्चयोः कारणमेदेन भेदं निरूपयतीत्यर्थः । तत्र पूर्व मायाऽविथयोदयोधनाय पूर्वमविद्यास्वरूपमाहुः अविद्यापीत्यादि । तथाचास्मिन् चावचे 'योजना। वैदिकस्त्वेनावाने सिद्धान्त इति । एतावानेय मायासाधननिरपेक्षमेव परमकाष्ठापन ग्रह ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । तग्छक्तिः । मुख्यासु द्वादशशक्तिपु गणनात् । "श्रिया पुष्टया गिरे"ति वाफ्यात् । एवं सति, "सवै नैव रेमे, तसादेकाकी नरमते स द्वितीयमैच्छत् , स हैतावानासे"ति श्रुतौ रमणार्थमेव प्रपञ्चरूपेणाविर्भावोक्तवैचित्र्यं विना तदसम्भवो यतः, तस्माद्धेतोरस्य भगवतः शक्त्या अविधया जीवस्य संसार उच्यते, न तु जायते, अभिमत्यात्मकत्वात् , असवेनास्य गणनात् । अज्ञानं, भ्रमः, अदित्यादिशब्दा अहंममेतिरूपे संसार एंव प्रवर्तन्ते, न तु प्रपञ्च इत्यर्थः । तस्य ब्रह्मात्मकत्वात् । इदमुक्तं भवति । वस्तुतस्तु "स वैनैव रेमे" इत्यादिश्रुतिभ्यो रमणार्थमेव प्रपञ्चरूपेणाविर्भावात् , तदन्तःपातिपुरुषरूपेण आवरणभङ्गः। तयोर्भेदेन निर्देशादविधा मिन्नैवेत्यर्थः । एतेन मायावादिप्रतिपन्नस्तयोरभेदपक्षो निराकृतः । एवं भेदं निरूप्य तस्याः कार्य वक्तुं तत्प्रयोजकमाहुः । एवं सतीत्यादि । तसादिति । रमणार्थ वैचिभ्यस्यावश्यकत्वादित्यर्थः । अस्पेत्यनेन तस्या मायाशक्तित्वं निवारितम् । ननु जायव इति । “यथा मनोरथधियो विपयानुभवो मूपा । खमदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः" इत्यादिषु मिथ्यात्वकथनात् तथेत्यर्थः । तदेवाहुः अभिमतीलादि । तथाच अपञ्चस्य ब्रह्मोपादानकत्वं मायाकरणकत्वं, ससारस्य निरुपादानकत्वमविद्याकरणकत्वमिति कारणभेदाढ़ेद इत्यर्थः । नन्वस्तु संसारस्याविद्यकत्वं, तथाप्येकादशस्कन्धादिषु देहं प्रकृत्य, "निर्मूला भाति वात्मनी"ति, प्रपञ्चं प्रकृत्य, "त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रमः" इति, विकारमुपक्रम्य, "आय- न्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्य" इति कथनादज्ञानादिशब्दाः प्रपञ्चे प्रयुज्यन्ते तस्य का गति- रित्यत आहुः अज्ञानमित्यादि । एकादशाष्टाविंशे भगवता, "नैवात्मनो न देहस्य समृतिः मुविविक्तयोः । अविवेकस्तयोर्योऽसाविह तस्यैव समृतिरि"त्यादिना देहात्मानौ पृथगुक्त्वा सद- विवेकस्यैव संसारकथनान्न देहः सः । तेनोक्तवाक्यप्वपि देहप्रपञ्चविकाराभिमानिनामेव भेदाभेद- योर्मानादभिमान एव ते प्रयोगा आभिमानिके पर्यवस्पन्ति, न तु प्रपञ्च इति ज्ञेयम् । तथा च, “य एप संसारतरुरि"त्यत्रापि, "द्वे अस्य वीजे" इत्यनेन सायप्रतिपनस्यैव प्रपञ्चस्य बोधनात्तस्यैव मायामयत्वमुच्यते । स तु मैदाश्रयणादन्तरासृष्टिरूप इत्यने वक्ष्यते । न तु ब्रमकार्यरूपस्य तस्य तथास्यं तत्रोच्यत इति तत्र लिएप्रयोगाज्ञानादेव लोकाना परं व्यामोहः । तस्माद्विवक्षितपपञ्चस्स संसारस्य च कारणमेदाझेद एवेत्यर्थः । एतरवार्थस्य औतत्वमोधनाय प्रभवस्तात्पर्यमस्याहुः इदमुक्तं भवतीत्यादिना । एवं सतीति । वैचित्र्ये सतीत्यर्थः । इदं यथा तथा विस्तरेण विद्वन्मण्डने, कृतप्रयत्नापेक्षम्त्विति सूत्रे माप्ये, आनन्दमयाधिकरणे च प्रपञ्चितं प्रसुमिरिति ततोऽवधेयम् । प्रपञ्चस्य संसारस्य च मेदे प्रमाणमाहुः । प्रपञ्चेत्यादि । प्रपञ्चरुपेणाविर्भा- यमुफ्त्येति । प्रपञ्चकरणं समाप्येत्यर्थः । बा विषयवाक्यसन्दर्भार्थ एवं ज्ञेयः । तथाहि- योजना। ये"ति वाक्यास्थूर सूक्ष्मकार्यां मायां सचायकरूपां कृत्वा भगवान् स्वात्मानमेव विश्वरूपं परोति, तत्र सञ्चायकरीत्या सुवर्णजलेन निर्मिता प्रतिमा यथा सुवर्णालिकेव न तु सञ्चायका . -- ·. "तदानुरि"स्पारन्य, "यात्मा सम्भवती"त्यन्तेन प्रभाविधायरूपं तानातून् वामदेवान्तान फलं मोसा, "अप,योध्या देवनामि"त्यादिना माननोऽकार्य चोयत्या तेनाऽविद्याया अज्ञात रूपाचमुरम्पती । प्राडो देवध्यातिचापिल्लावानां न पिय इति । ततोऽने धनुर्णाक्ष धर्ममार्टि तत्वार्यदीपनिबन्धे तत्कृतमाघनरूपणात्रिय तस्कलरूपेण चाविर्भवन् क्रीडति भगवान् । एवं सति, अहमेवलमकर्ता, एतञ्जनितं फलं च मम, अहमेतस्य भोजोत्यादिज्ञानानि सस सक्रियायास्तत्फलस चाब्रह्मत्वेन बानाद् भ्रमरूपाणीति मन्तव्यम् । स चाहनाम- वात्मकोऽविद्यया क्रियते । तत्त्वज्ञाने सत्युत्तरूपत्वज्ञानानिवर्तते, न तु प्रपञ्चः। ब्रह्मात्मकत्याद । ननु प्रपञ्चारमकस घटादेर्दण्डमुद्गरात्मकेन तेन तिरोभाययत् तत्त्वज्ञानात्मकेन तेन संसारात्मकस्य तस्य तिरोभाव इत्यपि मुवचमतो नाविधाहेतुकत्वमस चा संसारस्त वाच्यम् । प्रपञ्चमध्यपातित्वेन ब्रह्मात्मकत्वात् । न संसारस्थ नित्यतापत्या मुक्त्युच्छेद इति वाच्यम् । यत्कालावच्छेदैन यस्मिन् पुरुष संसाररूपेणाविर्भावस्तद- बच्छेदन संसारित्वं तसोच्यते । मुक्तिरूपेणाविर्मा तु मुक्तत्त्वमित्युपपत्तेः । यथा घटादिप्यामदशायां श्यामरूपेणाविर्भाव वयात्वव्यवहारः, पके रक्तत्वत्पाहार तद्रूपेणाविर्भावात् तथेति । न चाविद्यया बन्ध इति श्रुत्यादिप्रसिद्धेनवमिति याच्यम् । दण्डघटादिसमानयोगक्षेमत्त्रात प्रसिद्धः । एवं शुद्धो ब्रह्मवादः सिद्धो भवति सन्मते । अन्यसाणोरपि प्राप्ती मायापक्षो न किं भवेत् ।। न भवेत् । श्रुतितो हि प्रपञ्चस ब्रह्मतीच्यते । तस नित्यत्वादाविर्मावतिरोभावर- "यात्मवेदमन आसीदि"त्युपत्रम एक्कारेण सृष्टयादावितरयोगव्यवच्छेदनादन्यं निरस उन स्ट्युचरमपीतरामात्र पुरुषत्रियः सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपस्यदित्यनेनोक्त्वा तस्यात्मनोऽहं- नामकत्वं व्युत्पाध सर्वपाप्मदाहकत्येन तास पुरुषत्वमुक्त्वा तहान फलवायत्वा सोऽविभेदित्यने नकामित्वधर्मेण मयोत्पचिमुक्त्या, सायमीक्षाशा इत्यादिनाऽनन्यत्वज्ञानेन भयनिवृत्तिमुक्त्वाऽा- चीनानां द्वितीयाद्वयमद्वैतहाननिवर्तनीयल्यायोक्त्या, "सवै नेत्र रेम" इत्यारभ्य भगुप्यसृष्टिं ततः पूर्वरूपं तिरोधाय्य रुपान्तरंगवादिसृष्टिमुक्त्वा "सोऽवेदि"त्यादिना अनामरूपात्मनो नामरूपाम: कत्वेनाविर्भायः मष्टिरित्याकारकं सृष्टिस्यरूपं उनम्वज्ञानफलज्योवत्ता, 'अर्थ'त्यादिना विष्टि उम्भाना नामापसम्बन्ध चौक्त्या तेन अपचपेणाविर्भावमुपपादितवती । ततः स एष र 'प्रविष्ट इत्यादिना आत्मनः मृष्यावन्तःभयेनं तदनुसामान्य नोक्यातनाऽविद्यया संसारं प्रतिपादि- सकसी विवः "प्रागनेव भाष" इत्यादिना सर्वकर्तृत्वं तेन नाम चोकल्या एकेकोपासकमान्य स्वमपुरवा, “भान्मेत्ययोपासीते"त्यारम्य "नेहास्य पियं प्रमायुकभवती स्पन्नात्मत्येनोपासनात्या पटनामनः सर्वमान् मियत्यमीधरस्वेन सर्वमवनादिसाय प्रियवनोपासन समलं चोक्त्या, धावरणमनः।

·1 शास्त्रार्थप्रकरणम् । बुच्येते, तौ च विद्यमानस्यैव वस्तुनः सम्भवतो, नासतः । सतश्च नासत्त्वम् । तथाच संसारस्याविद्याहेतुकत्वमेव श्रुतिर्वदति, न प्रपञ्चवद् ब्रह्मरूपताम् । प्रपञ्चरूपेणावि- विमुक्त्वा यदविद्यया संसारमाह, विद्यया तदभावं चाह, अतः प्रपञ्चभिन्नत्वमवश्य- मुररीकार्यम् । तथा सति, असत्वमेव सम्पद्यते संसारस । यचोक्तं दण्डमुद्रघटादि- समानयोगक्षेमत्वमविद्याविद्याकृतबन्धमोक्षयोरिति । तत्राप्युच्यते । सादेवम् , यदि अपञ्चमध्यपातित्वं सात् संसारस । न चैवम् । कारणभेदात् । न हि यौक्तिकमिदं 'शास्त्रे, किन्तु श्रौतमित्यास्तिकैस्तथैव मन्तव्यमिति ॥ २३ ॥ अस स्वरूप ज्ञानपर्यन्तमेव तिष्ठतीति वक्तुमाह- संसारस्य लयो मुक्तौ न प्रपञ्चस्य कहिचित् । कृष्णस्यात्मरतो त्वस्य लयः सर्वसुखावहः ।। संसारस्य लयो मुक्काविति । उत्पचिप्रलययोभिन्नप्रकारत्यादुभयोर्भेदः । मुक्त्यर्थ. प्रपञ्चविलयाभावे कदापि न विलयः स्यादित्याशक्याह कृष्णस्यात्मर- ताविति । यदा स्वरतीच्छा, तदा प्रपश्वखरूपं स्वसिन् विलाप्य रमते । नन्वेचं टिप्पणी। उत्पत्तिप्रलययोरिति । प्रपञ्चसंसारयोरुत्पत्तिप्रलययोः प्रकारमेदात्प्रपञ्चसंसारयोर्मेद इत्यर्थः । मन्वेवमिति । प्रपञ्चस्य भगवति लये जीवन्मुक्तिप्रकार इव स्याज्जडमुक्तौ प्रयोजनाभावादिति. भावः । तान् अंशानित्यर्थः ॥ २४ ॥ आवरणमङ्गः। ततः स्वलोकाज्ञातुर्निन्दामात्मत्वेन लोकोपासनायाः फलमात्मनो लोकात्मकत्वं तज्ज्ञानफलं चोक्त्वा, "आत्मैवेदमम आसीदित्यनेनोपक्रम सारयित्वा तस्य प्रजननाय कर्मकरणाय च जायावितकामना- मिदानीन्तनस्य कामयितुरकृत्लत्वायानूद्य, मन एवेत्यारभ्य, य एवं वेदेत्यन्तेन ज्ञानात् कृत्तत्व- मुक्तवती श्रुतिः । तेन विद्यया संसाराभाव उपसंहार उक्तः । तेन युक्त एव हेतुभेदात् प्रपञ्च- संसारयोर्मेद इति, न कोऽपि शङ्कालेशः ।। २३ ।। एवमुत्पत्तिप्रकारेण प्रपञ्चसंसारयोर्मेंदमुक्त्वा लयप्रकारेणापि वक्तुमग्रिममवतारयन्ति अस्ये- स्यादि । मुक्ताविति । जीवनमुक्तौ । तथाच यदि भेदो न स्यादेहोऽपि न तिष्ठेत् । उत्पत्तीत्यादि । कारणस्य नाशकस्स च भेदात् तथेत्यर्थः । आहेति । प्रपञ्चस्य नाशकमाहे- त्यर्थः । आत्मरती हेतुमाहुः । यदा वरतीच्छेति । "उदाप्लुतं विश्वमिदं यदासीद् यन्निद्र- याऽमीलितहडू न्यमीलयत् । अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एकः कृतक्षणः खात्मरतावनृह" इत्यादिना सा यदा तदेत्यर्थः । शुतौ सञ्जिहीया अस्फुटत्वादिदमेवमुक्तम् । नन्वेवं सतीत्यादि। योजना। त्मिका न था यस्त्वन्तररूपा तथा सञ्चायकसानापनया मायया साधनरूपया भगवनिर्मितं वग- दपि भगवद्पगेवेति ज्ञेयम् । तथा च घटितायाः प्रतिमायाः सुवर्णात्मकत्वमेव सञ्चायकप्रतिमाया अपि सुवर्णात्मकत्वम् । प्रकारे मेदस्त्विष्ट एव । एवं विश्वस्मिन्नति बोध्यम् ॥ २३ ।। संसारस लयो मुक्ताविति लोके । मुक्ताविति निमित्ते सप्तमी । अत एव मुत्यय अपञ्च- ·साभिभव एव, न त्वमाव इत्ययं स्याप्ययप्रकारो, न तु मुक्तेः प्रकार इति तदानी संसारस्यामि विख्यामाव इति टीकामामुक्तम् । सर्वमुखावह इत्यस्य व्याख्याने-जीवनमगोमुक्तिप्रकार इन उक्त इति । जीवमुक्ती न प्रपचविलयोऽपेश्यते, किन्तु संसारस्य लयोऽपेक्ष्यत इति सिद्धा- न्तितम् ; प्रपघलयस्तु कृष्णस्यात्मरमणेच्छायामित्युक्तम्, एवं सति जायमुत्त्यर्थ संसारख्या हिनाथ मरयं करोति न तु सपयोजनाय, स्वस पूर्णकामत्यानिपत्यान्नित्यमुक्कत्याचेति में समुत्तयों प्रपश्यलय इत्यायातीति पूर्वपक्षिण आशयः । तत्र सर्वसुरसायह इत्यनेन जापानाने पूर्वोक्तजनमुक्किमकार इति सिद्धान्तिनामारायः । एवं भगवदिच्छा प्रपश्चजननमलयकारणत्वेनेति । विनमते मायाकारणपश्यस मायोपहितचैतन्यस्य कारणत्वोक्तायपि मायायामेव फारमत्वरयंत्र सानान् परमपटयो मानेन । असन्मते शुद्धस्स परनामा इच्दैव अपयजननपल्ययोः कारणामिति तत्यार्थदीपनिवन्धे सति जीवब्रह्मणोर्मुक्तिप्रकार इस उक्त इति चेत् तत्राह सर्वसुखावह इति । जीवानां तदा मुखार्थे प्रलयं करोति । यथा रात्रिम् । एवं भगवदिच्छां प्रपञ्चजननप्रलयकारणत्वेन निरूप्य जीवानामुत्पत्तिपूर्वक मोध निरूपयितुमाह पञ्चपर्वा त्वविद्या हि जीवगा मायया कृता ॥ २४॥ पञ्चपति । जीवसंसारहेतुभृताऽविद्या पश्चपर्वा, तेन सर्वाशनिराकृतेन निराकृता' भविष्यतीति । तदर्थ भगवद्धजनं कर्तव्यमिति वक्तुं तां प्रथमममुक्तवान् । जीवमेय गच्छति, न त्वंशान्तरम् । तस्या दुर्वलत्वायाह । मायया कृतेति । आवरणमङ्गः। स्वरतीच्छायां प्रपञ्चविलयेनाध्यासामावे सति जीवब्रह्मणोः सम्बन्धान्मुक्तिपकार इव जीवानानुत्तम स कथं युज्यत इत्याशझायां प्रलयप्रयोजनमाहेत्यर्थः । यथारात्रिमिति । तथाच तदानीमध्या- - भवः । प्रपञ्चस्य तु सय इति भावः ॥ २४॥ एवं संसारप्रपञ्चयोर्भेदमुपपाय प्रपञ्चे तत्कारणे चावियाया अप्रभुत्वं जीव एव च प्रभुत्व मायापादनिरासाय समर्थनीयं तदर्थमनिममवतारयन्ति एवमित्यादि । आहेति । अविद्यायां स्वरूपादिकमाहेत्यर्थः । मूल, पञ्चपर्देस्यत्रानन्ताद् बहुवीडीप् । नन्वेवं सति सामर्थ्यमेव वक्तव्यं, पर्वकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः । जीवेत्यादि । तानिति । पर्वरूपानंशान् । पर्वणा स्वरूपममुपद मैवाने वक्तव्यम् । सामर्थ्यमाहुः जीवमित्यादि । “एकस्यव ममांशस जीवस्यैव महामते । बन्यो ऽस्याविद्ययाऽनादिविद्यया च तथेतरः" इत्य कादशस्कन्धवाक्य एवकारेणेतरव्यवच्छेदात् तथेत्यर्थः । एतेनैव ब्रह्मण्यपि तस्सा असामर्थ्य सिद्धमेव । तथापि तस्य कण्ठोक्तत्वं वोपयितुमाहुः । तसर योजना।

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । आकाशवद् व्यापकं हि ब्रह्म मायांशवेष्टितम् । जीवस्वरूपनिरूपणार्थ ब्रह्मणः सकाशाद् विस्फुलिङ्गादिवदुद्भवं वक्तुं कारणभूत- ब्रह्मस्वरूपमाह-आकांशवदिति द्वाभ्याम् । लोकदृष्ट्या दृष्टान्तः । ब्रह्मणो व्यापकत्वं, बृहत्त्वात् । अन्यथा ब्रह्मपदप्रयोगो नोपपद्यते । तत आत्मरमणानन्तरं तिरोहितमिव भवतीति मायया तादृशभावः । तेन वेष्टितं भवति । थाधरणभङ्गः। इत्यादि । "विद्याऽविये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षवन्धकरी आधे मायया मे विनिर्मिते' इत्येकादशस्कन्धात् तथेत्यर्थः । तथाच, न यत्र मायेति वाक्याद् यत्र तजनकमायाया एवासामर्थ्य, नत्र सा तु दुरापास्तेति भावः । एतेन मायाविद्ययोरभेद इति पक्षोऽविद्याया अनार दित्वञ्च निरस्तम् । अतः परं विभागबन्धजीवानामनादित्वं निरसनीयम् । “जीव ईशो विशुद्धा चिद् विभागस्त्वनोईयोः । अविद्या तस्कृतो बन्धः षडस्माकमनादयः" इति तत्समयस्य श्रान्तत्वाय, तथेशस्य विशुद्धचिदभिन्नत्वञ्च बोधनीयम्, आकारस्थानाधविद्यफत्वाय, भजनसिद्धयर्थ जीवस्य व्यापकता च निरसनीया, तदर्थं वदन्ति जीवेत्यादि । विस्फुलिङ्गादिवदित्यत्रादिपदेनोक्ताः प्रकाराः सृष्टिप्रभेदकथने स्फुटीमविप्यन्ति । ननु, "न तत्समचाभ्यधिकच दृश्यते" इति श्रुतेर्भगवत्साम्य- स्पान्यत्राभावादाकाशदृष्टान्तो नोचित इत्याकाङ्क्षायामाहुः लोकदृष्टयेति । व्यापकत्वबोधनार्थ- मित्यर्थः । ननु “न तश्नो"तीतिश्रुतापकत्वकथनं श्रुतिविरुद्धमित्याशङ्कायामाहुः बृहत्त्वादिति। तथाच "बृहत्याद् बृहणत्वाञ्च ब्रह्मेति श्रुतौ तदपि सिद्धमित्यदोष इत्यर्थः । नन्वेवं श्रुत्योर्विरोधे धर्मनिरूपिका बहिर यादि । तथाचैतस्या बाधे सर्वविलवापात इति भावः । ननु ब्रह्मत्वे व्याप- कुत्त्वं, तथा देशाभावाद् व्युचरणन्यायेन जीवोत्पत्तिफुभशश्येत्याकाङ्क्षायां पूर्व वैष्णवतघ्रानुसारे- णोपपत्तिमाहुः । चदित्यादि । तद्व्यापकत्वमात्मरमणानन्तरं सुष्टिमारम्भदशायां तिरोहितमिव योजना। आकाशवद्यापकं हि ब्रह्म मायांशवेष्टितमित्यत्र, मायांशवेष्टितमिति । अंशैटितमिति तृतीयातत्पुरुषः । अंशास्तु अह्मणो, न तु मायायाः । तथाच स्वाशैर्वेष्टितमित्यर्थः । मायया अंशवेष्टितं मायांशवेष्टितमिति समासः । इह मायाशब्दस्तृतीयान्तोऽशवेष्टितशब्देन समस्यते न तु मायाशब्दस्स अंशशब्देन समासः। एवं च ब्रह्मणोंऽशवेष्टितत्वे मायाया हेतुत्वम् । तच्च युक्तम् । माया हि भगवतः सम्भवनसामर्थ्यरूपा शक्तिस्तया भगवान् स्वस्य व्यापकत्वमाच्छादयति, तदा व्यापकत्वरूपधर्मतिरोधाने परिच्छिन्नत्वरूपो ब्रह्मधर्म आविर्भवति, ततः परिच्छिन्नत्वरूपधर्मा- विर्भावे अंशैर्वेष्टितं ब्रह्म भवति । एवं सति व्यापकत्वमाच्छाद्य परिच्छिन्नत्वरूपधर्मप्राकट्य सम्पाच अंशवेष्टितस्वं स्फोटयन्ती माया अंशवेष्टितत्वे हेतुत्वेनोच्यते । अत एव मायया तादृशभाव इत्यनेन टीकायां मायाशळ तृतीयान्तं व्याख्याय मायाया हेतुत्वं निरूपितम् । अंशवेष्टितत्वे मायाया हेतुत्वं पूर्वोत्तरीत्या ज्ञातव्यम् । टीकायां मायया तादृशभावस्तेन वेष्टितमिति फक्किकाया तादृशभाव इत्यस्य परिच्छिन्नभाव इत्यर्थः । तेन वेष्टितमिति तेनेति हेतौ तृतीया । तथाच तेन १स्फोरयन्तीलपि पाठः1 २ माययातिशब्दमिति पाने डणपुलकयोः। ९त.दी.नि.

·आवरणभङ्गः। नमावः सांशवेष्टितत्वे हेतुः । व्यापकत्वस्फूर्ती तु नशिवेष्टितं भवेत् । अतो व्यापकत्वं मायया. निर्गमिष्यद्विरणुरूपंजीवजडसन्जा लप्स्यमानैर्वेष्टितं भवति .। तथाच सिद्धमेतत् । इदं विश्व विशेषेणापि अंदेशवाविर्भूय स्यमेवांशरूपण स्वस्मादेव निःसरतीति निःसरणोपादानं निःसरणा- प्रदेशे निःसरणं, यम्मानि.सरणं येषा निःसरणं, तत्सर्व ब्रह्मैव । “यत्र मेन यतो यस्य पल सर्वतःपाणिपादान्तमित्यस्य व्याख्याने, संयंत्र प्रदेशे पाणयः पादा अन्ताध यस्येति । पद सर्वत्र विधमानवमयपविनः साकारस्य पुरुषोतमस न तु मिन्नतयाऽवयवानाम् । पुरुषोचनम समय माकारसय व्यापयत्वेन सर्वत्र प्रदेश विधमानतया तदीयपाणिपादादीनां सर्वत्र प्रदेश तत्स्वार्थदीपनिवन्धे तस्य स्वरूपमाह- सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥ २५ ॥ सर्वतःपाणिपादान्तमिति ॥ प्रमाणनिरूपणाय गीतावाक्यमुच्यते । सर्वत्र प्रदेश भवति ब्रह्मविद्व्यतिरिक्ताऽगोचरत्वात् तथा भवतीति हेतोर्मायया सूक्ष्मप्रथमकार्यरूपया त्रिगुणा- मिकमा शक्त्या कृतो यस्तादृशभावः परिच्छिन्नभावस्तेन कृत्वा वेष्टितमंशाप्तं भवतीति प्रपध करणभूतायास्तस्याः प्राथमिक उपायोगोऽयमित्यर्थः । तथाच साधनाध्यायतृतीयपादीये पूर्ववद्वे- त्यधिकरणे निर्द्धर्मकमेकमेव ब्रह्म पूर्व धर्मरूपेण तदनु क्रियाप्रपञ्चादिरूपेणाविर्भवतीति व्यवसा- धनात् पूर्वमिच्छारूपेण ततो मायारूपेण भूत्वा तया व्यापकत्वं तिरोभाव्य देशं प्रकटीकृत्य माय यांऽशांश्च परिच्छिद्य तैप्तिं तिष्ठतीति तद्धर्मात्मकस्य देशान्तरस्य सम्भवाजीयानां व्युचरणन्या- येनोत्पतिर्न दुर्वचेति भावः । न च मायासम्बन्धकथनात् परमतप्रवेशः शकनीयः । "प्रकृति प्रतिज्ञादृष्टान्ते त्यादिसूत्रैर्ब्रह्माभिन्नाया एव शक्तः स्वीकारेण तदभिमतमायानङ्गीकाराद् ! एवं कारणत्वे योग्यता निरूपिता ॥ २५ ॥ गीतावास्यमिति । यद्यपीदं श्वेताश्वतरोपनिषद्यपि वाक्यं किञ्चित्पाठभेदेनास्ति तथाप्य- योजना। हेतुभूतेन परिच्छिन्नत्वरूपब्रह्मधर्मेण स्वांस बेष्टितं भवतीत्यर्थः सम्पदते । स च परिच्छित. भायो भगयधर्मो व्यापकत्यतिरोधानेन प्रकटीभवति, तदा स्वांशैवेष्टितं ब्रह्म अध्याय परिच्छिन्नत्वं प्रादुर्भावयति भगवान् । तदा ब्रह्म स्वांशैभगवदिच्छया भगवतः सकाश सिमधुर्मगवान् स्वसामर्थ्यरूपया मायया सत्र्यापकत्वमाच्छाद्य खकीयां परिच्छिन्नतां प्रकटीकल्स सपमेय स्पस्यांशेष्टितं भवत्यतो न कुत्रापि परमतप्रवेश इति निर्दष्टमखिलम् । इदमत्र ज्ञेय. अस्माकं सत्याद्वितवादे सर्वस्य ब्रह्मात्मत्वेन जाजम बसव वर्तते । एवं प्रदेश धिकरणं निःसरणकर्तृ च स्वयमेवेति व्यापार नोपाधिकम् ; किन्तु, मा यावया पदा। सादिदं भगवान्साक्षात्नधानपुरुपेश्वरः" इति श्रीभागवतवाक्यात् ॥ २५॥ स्फुरतीति परिचि.

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । पाणयः पादा अन्ता यस्य । गतिकृतिलक्षणे क्रिये सर्वत्र सेच्छया परिच्छेदावभानं चोक्तम् । सर्वतोऽक्षिशिरोमुखमिति ज्ञानप्राधान्यं भोगाश्च सर्वत्रोक्ताः ॥२५॥ नामप्रपञ्चार्थमाह- सर्वता तिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति। सर्वत श्रुतिमहोक इति । सर्वतः शृणोतीत्यर्थः । एतादृशस्य परिच्छेदः सम्भविष्यतीत्यत आह-सर्वमावृत्य तिष्ठतीति । एते धर्माः प्रपश्चोत्पत्त्यनन्तर- मेव स्पष्टा भवन्ति, तथापि तेपां नित्यत्वख्यापनाय प्रथमतो वचनम् । सर्वत्र परिच्छेदस्स प्रयोजनमाह- 'अनन्तमूर्ति तद् ब्रह्म ह्यविभक्तं विभक्तिमत् ॥ २६ ॥ यहु स्यां प्रजायेयेति वीक्षा तस्य ह्यभूत् सती। अनन्तमूर्ति तद् ब्रह्मेति । अनन्तपदस्यममैवार्थ ज्ञापयितुं हिशब्दः । तर्हि खण्डशः स्यादित्याशक्याह अविभक्तमिति । अनन्तमूर्तिष्वपि न परस्परं विभेदः । आवरणमः। सन्दिग्धत्यायेदमुक्तम् । प्रथमत इति । लोक इति कथनात् पूर्वमित्यर्थः । अनन्तपदस्येति । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुतिस्थस्य तस्येत्यर्थः । तथाच श्रुत्यन्तरं, “यदेकमव्यक्तमनन्तरूप- मि"ति । अन्न मूले ब्रह्मपदेन, "सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुत्युक्त सच्चिदानन्दरूपत्वं प्रकृ- तोपयोगाय वोषितं ज्ञेयम् । अविभक्तमित्यादि । "अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थित- मिति गीतावाश्यात् तथेत्यर्थः । एतेन श्रोते सिद्धान्ते स्वत एव विभक्तिमत्त्वेन देशस्यापि सत्त्वान्न तदर्थ मायापेक्षेति ज्ञापितम् । एवमत्र, उभयव्यपदेशात्त्यहिकुण्डलवत् , प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वादित्यधिकरणद्वयोक्तरीत्या सिद्धं विरुद्धधर्माधार स्वरूपं कारणल्यायोक्तम् । तेन माया- शबलस्य बुद्धौ प्रतिविम्बितस्य निर्माणार्थ कायमधितिष्ठतः सर्वतःपाणिपादान्तत्वं वदन्तो माया- वादिसाङ्ख्यपातञ्जलाद्या निरस्ता वेद्याः । गीतायां मोक्षार्थं ज्ञेयं परब्रह्मैव प्रस्तुत्य तत्स्वरूपबोध- नायेवास्य वाक्यस्य कथनात् । नच गीतायामेतदने, "सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितमि"ति फयनान्नैवमिति शङ्कयम् । सर्वाणीन्द्रियाणि तद्माया गुणाश्च तद्वद् ब्रह्मैवाभासते । अत एव सर्वेन्द्रियविवर्जितमित्यर्थस्य तत्र विवक्षितत्वादिति विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितत्वात् । एतेनैव श्वेताश्व- तरमन्त्रोऽपि व्याख्यातो बोध्यः । गीतायाः सन्देहवारकत्वात् तत्रोपनिषदध्यायेऽपि मायादिपदा- भावात् । आरम्भ एव "विधतश्चक्षुरिति मद्रकथनाचेति दिक् । योजना। विद्यमानत्वमुचितमेव । एवं सर्वत्र पाणिपादादीनां कयनं तु सर्वत्र विद्यमानस्य पुरुषोचमस्य साकारताप्रतिपादनायेति ज्ञेयम् । अन्यथा परमत इव धर्मिमात्रस्य निराकारस्य व्यापकत्वं स्यात् । अतः सर्वत्र पाणिपादादीनां कथनं पाणिपादादियुक्तस्य व्यापकताकथनार्थम् । पाणिपादादियुक्तं ब्रह्म सर्वत्र प्रदेशे विद्यते, इति सर्वतःपाणिपादान्तस्यार्थः। यतु, पुरुषोत्तमस्य सर्वेऽवयवा. अन्योन्यं सन्तीत्याहुः, तन्न; कोदिकन्दषिकलावण्यस्य श्रीकृष्णचन्द्रस्य वैरूप्यापत्तेः । न च

·वपुर्दधच । विमापनं स्वस्य च सौभगद्धेः परं पदं भूपणभूपणाङ्गम्" इत्यादिवचःसहसविशेषात् ।
शब्दवलादेवमेवास्त्विति वाच्यम्, "त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं त्रैलोक्यलक्ष्म्यकपई
व्यापकत्वेन तदययवानामपि तदुच्यत । न तु पृथक्तयाऽवयवानाम् , न वाऽवयवेववयवानाम-
न्योन्याधारत्वमिति दिक् । अन्यथा जन्मप्रकरणटिप्पण्यां नन्दालये प्रकटस्य द्विभुजपुरषोतमस
पाणिपादान्तन्वं हेतुपेनोक्तं तद्विरुध्येत । तन्त्र हि नन्दगृहाविर्भूतस्स यमुदेवगृहे दर्शने व्यापरतं
दीनां सर्वत्र व्यापकन्यं या विवक्षितं स्यात्तदा नन्दगृहे प्रकटस्य मथुरायां दर्गने सर्वतःपाणिश
दान्तन्वं हेतुत्वेन न वदेयुः । अतोऽस्मिन् गीतायाक्ये सर्वतःपाणिपादस साकारस्य पुरुषोत्तम
दृशिपु पश्मस्तं गपन्ती"त्यादि गुफवावयेषु निषितं लावण्यनिधित्वं सिद्धमिति गीतामागवत
धर्मिणो व्यापार निरूपिमिति सिद्धान्तः । एवं सति परमसौन्दर्य बाधकामावात् । "यत्वेक्षणे
योरविरोयेन म्यविवक्षितसिद्धिः । येदाः श्रीकृष्यावाश्यानात्यस व्याख्याने एतयनुएममेकयान. .
तत्त्वार्थदीपनिवन्धे
केवलमिच्छया तावन्मात्रप्रकटनार्थ विभक्तिमत् । एतत्स्वरूपभुक्त्वा ततः सृष्टिं वक्तुं
तदिच्छां कारणत्वेनाह-बहु स्वामिति । अनेकत्वमुचनीचत्वं च मात्रयामास ।
भावना तस्स सती विपयाऽन्यभिचारिणी ॥ २६ ॥
ततो यातं तदाह---
तदिच्छामानतस्तस्माद् ब्रह्मभूतांशचेतनाः ॥ २७ ॥
तदिच्छामात्रत इति । तस्मादेव ब्रह्मभूताः । न तु योगवलेनाविर्भूताः । अंशाः
आवरणमा
एवमुपादानमुक्त्या निमित्तं बोधयन्ति एतदित्यादि । अनेकत्वं “बहु स्यामि"त्यस्य, उच्च
नीचत्यञ्च पजायेयेत्यस्याकारो बोध्यः । प्रकणोचनीचभावेन प्रादुर्भावोऽयमित्यर्थः । अन्यथैकैनैव
चारितार्थ्याद् द्वितीयो मुधा स्यात् । पुरुषविधब्राह्मणादावेकस्यैयाकारस्य प्रकर्षेण जननस्य च
श्रावणात् , सृष्टिनानाविधरवस्याने वक्ष्यमाणस्यात् । एतेन, वैदिकम्त्यैतावानेव सिद्धान्त इति
पूर्वोक्त प्रमाण दर्शितम् ।। २६ ॥
उपादाने निमित्तं चोक्त्या ततः सृष्टिं योधयन्ति तत इत्यादि । मात्रपदमदृष्टादीनां सहकार्य-
न्तराणां व्युदासाय । इच्छायाश्च निमितत्वमेव प्रथम, न तु करणत्वमिति बोधनाय, सदि
च्छामानत इति पञ्चमी । तस्मादिति । समयायिनो ब्रमणः । यद्यपि सिद्धान्ते समकायो नाति-
योजना।
तम्मात्सर्वत्र पाणिपादान्तमित्यत्र साकारब्रह्मण एव. सर्वत्र प्रदेश व्यापकत्वं विवक्षितमिति तन्य
मधुरायां श्रीदेवकीकर्तृको पसंहर विश्वात्मन्निति चतुर्भुजोपसंहारमार्थनानन्तरं दर्शने सर्वतः
हेरिति प्रदर्शितम् । नन्दगृह गेहप्रादुर्भूतम्यैव सर्वतः पाणिपादान्तयेन तदा सर्वमस्तीति वसुदेव-
गृहे प्रादुर्भाव इति ज्ञायत इत्यनेन । यदि सर्वतःपाणिपादान्तमित्यत्रावयवानां पाणिपादार
तापलं प्रमाजाममिति पूर्व निर्धारिलत्यात् ॥ २६ ॥

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । सृष्ट्यादी निर्गताः सर्वे निराकारास्तदिच्छया। साकाराः सूक्ष्मपरिच्छेदाः । चेतनावित्प्रधानाः । सर्वे असङ्ख्याताः । सृथ्यादौ प्रथमसृष्टौ ! ततः साकारा भगवदूपा आपि उच्चनीचभावेच्छया निर्गता इति निरा. कारा जाताः॥२७॥ विस्फुलिङ्गा इवानेस्तु सदंशेन जडा अपि ॥ २८ ॥ आनन्दांशखरूपेण सर्वान्तर्यामिरूपिणः। निर्गमने दृष्टान्तमाह विस्फुलिङ्गा इवानेरिति । 'यथानेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युञ्च- रन्तीति श्रुतिः। एवं जीवोद्गममुक्त्या जडोद्गममाह सदंशेनेति । सत्प्राधान्येन । आवरणभङ्गः। रिक्तस्तथापि तादात्म्यस्यैव नामान्तरं तदित्यदोप. | चित्प्रधाना इति । चिदेव प्रधानं स्वरूपं धर्मश्च येषां तादृशा इत्यर्थः । एतेन जीवेषु सवानन्दयोरप्राधान्येन धर्मरूपतया सत्ताऽपि बोधिता । एवमन्ययोरपि ज्ञेयम् । तदमे स्फुटीभविष्यति । निराकारत्वे प्रमाणवेन, "हन्त तिरो- सानो"त्यादिश्रुतिरनुसन्धया ॥ २७ ॥ यथाऽनेः क्षुद्रा इति । इयं श्रुतिर्वृहदारण्यके दृप्तवालाकिब्राह्मणसमाप्तावस्ति । तत्र च सुषुप्तिमुक्त्वा तत उत्थानदशायां व्युचरण वतीति जीवादेव व्युचरणमिति कस्यचिच्छका स्यात्, तन्निरासाय प्रोक्ता । अन्यथा, 'यथा प्रदीप्तात् सावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद् विविधाः सौम्य मावा प्रवर्तन्ते तत्र चैवापियन्ति' इति मुण्डफस्थामेव वदेयुः । दृप्सनालाकिश्रुतेर्भगवत्परत्वं तु समन्वयचतुर्थपादे जगद्वाचित्वाधिकरणे व्यवस्थापितम् । ब्राह्मणा- रम्भे, ब्रह्म ते ब्रवाणीत्युपक्रमात् । मध्ये च, 'य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन्छेत इति स्वपिति नाम भवतीति कथनाच । ब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वं त्वाफाशस्तलिङ्गादित्यधिकरणे स्थापितम् । मकृते च स्वपितिनामभवन यजीवस्योक्तं तद् ब्रह्मणि लयात् "स्वमपीतो मवति तस्मादेनं स्वपिती- त्याचक्षते, सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवतीति"श्रुत्यन्तरात् । अतः स्वपितिनामभवनलिङ्गेनाकाश- शब्दोऽत्रापि ब्रह्मवाचक एव, न त्वाध्यामिकाकाशवाचीति । तथा समाप्तौ च, “सर्व एवात्मनो ब्युच्चरन्ती"ति श्रवणात् । न हि जीवाजीवान्तरोत्पत्ति क्वचित् सिद्धा । नच स्वामिकजीवशरीरामि- प्रायोऽयमात्मशब्दः । अश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् । तानि च धिपणयोद्भास्यन्ते एव न तु व्युचार्यन्ते इति । स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोचरेद", "यथाः क्षुद्रा विस्कुलिशा व्युचरन्ती"ति दृष्टान्तद्वय- विरोधाच । “सर्वे माणाः सर्वे लोका सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मान" इत्यादौ सर्वशब्द- सोचापाताच्च । नापि दृष्टष्टिवादाभिप्रायेण । प्रत्यक्षविरोधाद् बाह्यमतप्रवेशप्रसक्तेश्च । किश्च । एतच्छेत इत्युक्त्वा "ऊर्गनाभिस्तन्तुना यथा तथा स विज्ञानात्मा पुरप उच्चरे"दित्युचरणमुक्त्वा पुरीततोऽपादानताच्यावृत्त्यर्थ यथाऽमेरिति दृष्टान्तपूर्वकमात्मनोऽपादानत्वं योग्यलायाह । अतोऽपि न जीयात् सृष्टिगन्धः । सुपतिप्रसाचात्मरमणानन्तर्यमपि सार्यत इति तथेति दिक् । ननु, "बहु ·७० यावरणभङ्गः। यकवाहा विरोध इति भावः । एवमेवान्तर्यामिब्राह्मणेऽपि ज्ञेयम् । एकमेवाद्वितीयमिति भानन्दम्य लये, आनन्दरूप च दुयोः पूर्वयोरपि प्रकटत्वे सति न्यरूपवैजात्यात वैविध्यमित्यर्थः ।। तलापयन्ति सतीत्यादि । आनन्दस्वेति । धर्मरूपन्य तस्य । पूर्व चित्तधाना इत्यनेन बोधि- तोन्ययोगुणमायोजन धर्मपदोक्या स्फुटीरतो योध्य: । अत्र जावेऽसीति प्रत्ययस्य केवलावि- पपन्येऽपि विशिष्टविषयकत्यात् तस्यानतिरिक्तत्वमभिमेत्य अन्तर्यामिणि च सचितोगुणीभावेऽपि मतीयमानयात् नदर्भिमत्य स्यामावो वोध्यते, नतु प्राधान्येनति, न समन्वयसूत्रमाप्यविरोधः । ननु सदश धर्मात्मज्ञानमात्रस मरतु तिरोभायो, न वन्यदपि । विषयेप्यात्मनि च प्रियायत कमानुः सोप इनि । तयाचाकारतिरोभावो यदि कारणान्तरजन्यः सात् तदा आनन्द तत्वार्थदीपनियन्धे अन्तर्याम्युद्गममाह आनन्दांशस्त्ररूपेणेति । यथा जीवानां नानात्वं तथान्तर्या- मिणामपि । एकस्मिन् हृदये हसरूपेगोभयनवैशात् । भेदस्तु जीवेऽपि नास्तीति न फाप्यनुपपतिः ॥ २८॥ वैविध्ये हेतुमाहू- सचिदानन्दरूपेषु-पूर्वयोरन्यलीनता ॥ २९ ॥ . अत एव निराकारी पूर्वावानन्दलोपतः । सचिदानन्दरूपेप्चिति । सति निदानन्दधर्मयोस्तिरोभावः। चिति आनन्दस। आनन्दांगतिरोभावस्थापि ज्ञापकमाह अत एव निराकाराविति । भगवदाकारयतु- जत्यादिराकारमब्दनोच्यते । लोपस्तिरोभावः ॥ २९ ॥ स्यां प्रजायेये" तीत्यनन्तरं, “स तपोऽतप्यते"त्यादिना जगत्सृष्टिरेवोक्ता, न जीवसृष्टिरिति प्रकृते वीक्षानन्तरं, कथं जीवोदम उच्यत इति चेत्, न; "तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदि"त्यनेन भूनिद- त्वात् । अनुप्रवेशस्य जीवकरणकत्वात् । “अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्येति श्रुत्यन्तरादिति नानु- पपतिः काचित् । एतेन विभागस्य सादित्वं बोधित, जीवस्य च । 'गुहां प्रविष्टाविति श्रुत्यनुसा- रेणान श्रुतावात्मपदेनान्तर्यान्यप्युच्यत इत्याशये बोधयन्ति । अन्तर्याम्युद्गममाहेति । गनु "ईश्वरः, सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठती"त्येकवचनादन्तयामिनानात्यमसङ्गतमित्यत . जीवेत्यादि । तथाच स्मृतिस्थसङ्घयाया उद्देश्यगतत्वेन ग्रहैकत्ववदविवक्षितत्याद् ब्रह्माभिमा- श्रुत्यनुपपविपरिहारायाहुः मेद इत्यादि । अत्र ततदंशाजीयाद्युद्गमकथनेन नन्दानामपि पृथकरणं सूचितम् । तद् द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां स्फुटम् ॥ २८ ॥ विष्य इत्यादि । सर्वेषां अन्नांशत्वेऽनिमिष्ट कुतःवैविध्यमित्याकालायां विषये हेतुमाहेत्यर्थः । सचिदानन्दरूपंचिति मूलनेचं योग्यम् । सच्चिदानन्दरूपेषु जउजीवान्तर्यामिए पूर्वयोजंटनीययोमध्ये अन्यस्य पश्चाद्वतिनोऽशास्स लीनतेति । तथाच सदंश उमयोचिदंदी मानादिन्यत्र आहुः आनन्दमित्यादि । अत एवति । आनन्द्रलयादेवत्यर्थः । तत्रापि हार यथा ततः पूर्व सचिदा- ·७१ - शाखार्थप्रकरणम् । एवं स्वरूपे बैजात्यमुक्त्वा नामतोऽपि वैजात्यमाह- जडो जीवोऽन्तरात्मेति व्यवहारस्त्रिधा मतः ॥ ३०॥ जड इति । सर्वस्यापि भगवत्वे जडादिपदप्रयोगो व्यवहारः एवं त्रैविध्यमुपपाय चिदंशानां जीवानां संसारप्रकारमाह-- विद्याविये हरेः शक्ती माययैव विनिर्मिते। ते जीवस्यैव नान्यस्य दुःखित्वं चाप्यनीशता ।। ३१॥ विद्याऽविद्य इति । मोक्षोऽप्येकः सर्ग इति विद्याया अपि निरूपणम् । आत्मनः स्वरूपलामो विद्यया, देहलामोऽविद्ययेति । उभयोर्जीवधर्मत्वं व्यावर्तयति हरेः शक्ती इति । तेन भगवदिच्छयैव तयोराविर्भावतिरोभावयोहेतुत्वमित्युक्तम् । अनयो- आदरणभाः। स्यादेवान्तर्यामिण इव । अतस्तदभावात् तथा निश्चीयते । न च प्रियत्वभानं बाधकमिति शवयम् । तस्यानन्दसलामाबादप्युपपत्तेः । ज्ञानसत्तामात्रेण भातीति भानवत् ॥ २९॥ जडादीति । तत्तद्धर्मपूर्वकः परम्परासिद्धस्तचत्पदप्रयोग इत्यर्थः । तथाचात . एव नामतो वैजात्यमिति भावः ॥ ३०॥ यदर्थमेवं करणं तद् वदन्ति एवं त्रैविध्यमित्यादि । एवमिति । इच्छामात्रेण, न तु माया- सम्बन्धेन । ननु संसारनिरूपणप्रस्तावे विद्यानिरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुः मोक्ष इत्यादि । मोक्षस्य कथं सर्गत्यमित्यत आहुः आत्मन इत्यादि । जीवस्य चित्प्रधानेन स्वरूपेणावस्थानं स्वरूपलामः । स विद्यया । अन्यथारूपत्वं देहलाभः । सोऽविद्यया । तदुभयमपि विचार्यमाणं सिसक्षाकार्यमत मोक्षस्यापि सर्गत्वमित्यर्थः । इदं यथा तथा तृतीयस्कन्धनिबन्धे स्फुटम् । ननु मोक्षस्य सर्गत्वे देहलामजनिकाया अविद्याया इव मोक्षजनिकाया विद्याया अपि जीवधर्मत्वं स्यात् । तथा सति तदुद्भवोऽपि प्रवाहादेव स्यादिति विद्यार्थ साधनप्रयासो व्यर्थः स्यादित्यत आहुः उभयो- रित्यादि । तथाचाविद्योद्भवोऽपि न केवलं प्रवाहात्, किन्तु तथा भगवर्दिच्छयेति । विद्योद्भवोऽपि न तस्मात् किन्तु तथेच्छासाधनेभ्य एवेति न वैयर्थ्यमित्यर्थः । “एप उ एवं साधु कर्म कारयति ते यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपती"त्यादिश्रुतिरत्रानुसन्धेया । तेनेच्छायां प्रकारविशेषसत्त्वान्न दोष इति भावः । ननु भवत्वेवं तथापि निकृष्टया सहासाः कथनं नोचितमित्याकाहायां श्रुतावेकाद- शस्कन्धे चैतयोः सहनिरूपणाप्रयोजनं स्मारयन्ति अनयोरित्यादि । तथाचकनिवर्त्यत्वाय सर्वत्रै- तयोः सहनिरूपणादत्रापि तथा निरूपणमित्यर्थः । ननु भत्तया माया निवर्त्यताम् । वाचनि- योजना। विद्याऽविद्ये हरे शक्ती इति । मूले "विद्याऽविये मम तनू विध्युद्धय शरीरिणाम् । बन्धमोक्षकरी आधे मायया मे विनिर्मिते" इत्येकादशस्कन्धे भगवद्वाक्ये मायानिर्मितकथनेन जन्यत्वप्राप्त्या कथमुभयोर्मगवच्छक्तित्वमित्याशस्य नात्र मायया मे विनिर्मित इत्युक्त्या माया- . .

·--
' तथेतरः" इति वाक्यात् तथेत्यर्थः । जीव तत्सम्बन्धस्स गमकं सार्वजनीनमाहुः जीवस्यैवेत्यादि।
अनीशित्वमनकुशवम् । 'येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिन' इति वाक्योक्तं मुक्ताभिमानित-
अविद्यापा इत्यादि । अन्तःकरणाध्यास इत्यादि । अत्रीयमधः । पातालभाप्ये, विपर्ययो
मिथ्यानानमतपमतिष्टमिति सूत्रं व्याकुर्वदिव्यांसपादैः, "मेपा पञ्चपर्या भवत्यविद्याऽस्मिताराम
एमविपाविधार्मिकनिर्माण नाम मायापरितयोजावान् प्रति अन्यकत्वकरणमित्यों भरति ।
जन्यन्यमुच्यते, किन्तु मायाधीनत्त्वमित्याहुरनयोमायाधीनत्वमाहेत्यनेन । तथाच मापा.
अन एवं मम तन इत्युक्त्या मशक्तिन्वायनेन तनुवं मतच्यते । “विद्ययाऽविधया हास्या
तत्त्वार्थदीपनिवन्धे
मायाधीनत्वमाह माययैव विनिर्मिते इति । तेन, 'मामेव ये प्रपद्यन्ते' इति
वाक्याद् भक्तो सत्यामवियादि निवर्तते विद्यापि । अन्यथा नित्यमुक्तता न स्यात् ।
ते उमे जीवरूपसंघांशस्य भवतः नान्यस्य जडांशस्थान्तर्यामिणो वा । जीवस्वैव दुःसि.
तत्वमनीयत्वं च ।। ३१.॥
अविद्यायाः पञ्च पर्वाण्याह-
खरूपाज्ञानमेकं हि पर्व देहेन्द्रियासवः।
अन्तःकरणमेपां हि चतुर्दाऽध्यास उच्यते ॥ ३२ ॥
पञ्चपर्वा त्यविद्येयं यद्वद्धो याति संमृतिम् ।
खरूपाज्ञानमिति । अन्तःकरणाध्यासः प्राणाध्यास इन्द्रियाध्यासो देहाच्या
वरूपविसरणं चेति पञ्च पर्वाणि । यस्यां सम्पूर्णायां जातायामन्यधर्मेद्धो जन्ममरणे
प्रामोतीत्यर्थः ॥ ३२॥
कत्वात् । वियाऽविद्ययोस्तु तथात्वं न युक्तं प्रमाणाभावादित्यत आहुः अन्यथेत्यादि । भगरता
हि जीयानां नित्यमुक्तलाय मायानिवृत्तियोध्यते । अतस्तेनैवैतयोरपि तथात्वं निधीयत इति ।
प्रमाणामाव इत्यर्थः । ननु ते उमे भगवच्छती सर्वेषु जीवजन्तर्यामिषु कुतो न प्रभवत इत्यत
आहुः । ते इत्यादि । “एकस्यैव ममागस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविषयागादिविद्यया च
मित्यर्थः । सजातीयत्वेन दुःखित्वाद्यमावस्य सम्भवदुक्तिकत्वात् तन्निपथावेदमुक्तम् । मूने,
अपिना वा मुखित्वेशित्वर विद्याकार्य सहीतं ज्ञेयम् ॥ ३१॥
एवं प्रासनिकमुक्त्वा प्रस्तुतं संसारप्रकार वक्तुं विवक्षितमविद्यापर्यस्वरूपं योधयन्ति
द्वेषाभिनिवेशाः शा” इति । अत एव च संज्ञाभिन्तमो मोहो महामोहम्लामिस्रोऽन्यतामित इति ।।
एते विचमनभासमनामिषास्यन्त" इत्युक्तम् । ततो द्वितीयादे तानव वित्तमरमनुकत्या, अबिया-
क्षेत्रमुतरेपामितिसूत्रे पृथमनेटदस्य सर्वसोत्पत्तिवानवमुक्तम् । तेन तस्व मुख्यत्वम् । ततोऽ-
योजना।
यावरणमदः।
.
माश्या निमितम्" इत्यनेन मुन्न्यानु सादगशनिपु गणना चान एव ॥ ३१ ॥

·शास्त्रार्यप्रकरणम् । आचरणभङ्गः। प्रिमसूत्रे, अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्येति तत्स्वरूपमुक्तम् । तद्धाप्ये चानित्यादिकं पृथिवीदेहादिरूपं, तत्र नित्यख्यात्यादिकं च व्याख्याय, पपा चतुप्पदा भवत्यविद्या मूलं क्लेशसन्तानस्य कर्माशयस्य विपाकस्स चेत्युक्त्या, अमित्रागोप्पदवद् वस्तु . सतत्वं विज्ञेयमिति प्रतिज्ञाय, यथा नामित्रो मित्राभावो, न मित्रमात्रं, किन्तु तद्विरुद्धसम्पदित्यादिना विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरमविद्येति तत्स्वरूपं व्याख्यातम् । तत्र वाचस्पतिना मूलपदं व्याख्यानाया- चतारयता, दिइमोहालातचक्रादिविषयाऽनन्तपदा अविद्या तत् किमुच्यते चतुष्पदेत्याशय, सन्तु नामान्या अप्यविद्याः, संसारवीजं तु चतुष्पदैवेति मूलपदस्य कृत्यमुक्तम् । तेनाविद्या अनेकाः । तथा श्रीधरीये, तमो नाम स्वरूपाप्रकाशः । मोहो देहायबुद्धिः । महामोहो भोगेच्छा । तामिलस्तत्प्रतियाते क्रोधः । अन्धतामितस्तनाशेऽहभेव मृतोऽसीति बुद्धिः। तदेवोक्तं वैष्णवे-'तमोऽविवेको मोहः स्यादन्तःकरणविनमः । महामोहस्तु विज्ञेयो ग्राम्यभोगसुखैषणा। मरणं धन्धतामिसस्तामिसः क्रोध उच्यते । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः" इति विष्णुस्वामिना अज्ञानविपर्यासभेदभयशोका उक्ताः . "स्वागुत्थविपर्यासभवभेदजीशुचः । यन्मायया जुपन्नास्ते तमिमं नृहरि नुमः" इत्येवं प्रथमस्य सप्तमे श्रीधरेण तस्कृतपद्यस्योक्तत्वात् । सुबोधिन्यां तृतीयस्कन्धे द्वादशाध्याये तु, "ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमि"त्यत्र मायाकार्यस्य भगवच्छ- क्तिरूपस्याज्ञानस्य पञ्चवृत्तिषु ज्ञानामावोऽन्धतामिस्रम् । विपयेष्वेव मोहतामिलम् । देहोऽहमि- तिवत् स्वस्थ विधयेक्यबुद्धिमहामोहः । ममेति बुद्धिर्मोहः । तमस्त्वज्ञानं, कोऽहमिति न वेदेति व्याख्यातम् । विंशाध्याये तु, तामिस्र भगवद्वमुख्ये महाभोगेच्छा । अन्धतामिसं तादृशी भोगेच्छा । अज्ञानं तमः । पुत्रादिषु सकलेपु विकलेप्यहमेव विफलादिरिति बुद्धिर्मोहः । ततो देहाहकारो महामोह इति व्याख्यातम् । एवं पञ्चशिखवृत्तौ सासयसप्ततो च, "भेदस्तमसो- एविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः। तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिसः" इति द्विपष्टिप्रकारेणोक्ताः । तेन तत्तदुक्तानि पर्वाग्यपि भिन्नानि । एकादशस्कन्धे तु भगवता, "विद्या- ऽविद्ये मम तनू वियुद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आये मायया मे विनिर्मिते" इत्यनेन तयोः प्रत्येकमेकत्यमुक्तम् । एवं सति समष्टिरूपेण वनमितिवदैक्यम् । व्यष्टिरूपेण घृक्षा इतिव- 'नानात्वम् । तत्र सगष्टिरूपा भगवच्छक्तियष्टिरूपा जीवानामिति सिद्ध्यति । एवं सति पाताले द्वितीयपादोक्तपर्वफत्वाद् वैष्णवादिपुराणेषु च चतुर्मुखपृष्टत्वाञ्जीवशक्तिरूपैवोच्यते, न तु मायाजन्या सृष्टिपूर्वकालीना भगवच्छक्तिरूपति निश्चीयते । अतस्तस्वरूपज्ञापनाय तत्पाणि वाच्यानि । तत्र माया त्रिगुणेति तद्रजस्तमोम्यामियं जातेति पूर्वकालीनाया मायाया नाध्यासः । अव्यक्तरूपत्वाच । किन्तु समकालीनानामुत्तरकालीनानामेव सः । मायातश्च महत उत्पत्तिः । ततोऽहमः । तो चान्तःकरणरूपाविति पूर्व तबध्यासः । अहम एव रुपान्तरं प्राण इति ततस्त- दध्यासः । ततो भूतानीति देहाव्यासः । देहस भौतिकत्वादिति । एवमध्यासे पूर्ण स्वरूपविस्म- रणमिति बोधयितुं मूल्भातिलोम्येन व्याख्यातम् । स्वरूपं तु, "ऋतेऽयं यत् प्रवीयेत न १.पी.नि.

·- प्राहुर्यथा स्वममनोरथौ । विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् मरेत् पुनः । जन्तोः कस्यचिद्धेतो- धर्माध्यासः स संसार इति फलति । एतेन पन्धस्यापि सादित्वं समर्थितम् । वाक्योक्तमनादिपदं तु त्रिदशाऽमरन्यायेनारसदादिसाधारणसादित्वनिषेधपरम् । अन्यथा अविद्ययेति करणयोधकवि- मोशोऽपि न तथेति वक्तुमाहुः निद्रावदित्यादि । कार्यस्य सर्वथा नाशो हि समवायिनासात् । विद्यायाः सत्त्वे तम्या उपमद एव, न तु नाशः । तेन तत्कार्यस्यापि देहादिधमाध्यासोपाई प्रश्ते च विद्यायाः सात्त्विकीत्वेन सजनक्रमायानागकत्वाभावान्मायासचात् तत्र सूक्ष्मरूपेण एवेति जन्ममरणाभावरूप एवं मोक्षो, न तु विश्वमायानिवृतिरूपो मोक्षः। तथाच सहेतुरस एलेनापि पूर्वोक्तं समारमपचयोलयप्रकारभेदं व्याकुयन्ति तदेत्यादि । तदेति अविद्यापगमे । अत्र देहेन्दियामूनां सर्वेषां निरख्यम्वत्वायनादन्तःकरणस चारुथनादन्तःकरणं किंचिदप्यमं तिमीनि भायते । पूर्वतिनिद्राधान्तेनावियायाः समारणमनायां मायायामेवावस्थानमिति च। देहारम्मयानुधारणमूना । तत्राविधायिती तत्मत्यासन्नमन्तःकरणं विधिदविद्या च्यामोतीति तस्वार्थदीपनिवन्धे अविद्या निरूप्य विद्यां निरूपयति- विद्ययाऽविद्यानाशे तु जीवो मुक्तो भविष्यति ॥ ३३ ॥ देहेन्द्रियासवः सर्वे निरध्यस्ता भवन्ति हि । विद्ययेति । निद्रावदविद्यापगमे न जीयस जन्ममरणे । तदा तसिञ्जन्मनि गृही. तानां देहादीनां विलयामात्रमाह देहेन्द्रियासव इति । अध्यास एवं गच्छति, न आवरणमहः। मतीयेत चात्मनि" इत्यत्र विपरीतज्ञानरूपं सिद्धमेवेति पर्वकथनेनैवोक्तं, न पृथगित्येवं बोध्यः । एवं सति पूर्वोक्तरूपयाऽविद्यया कृतः कर्तृत्वाभिमानजनको जीवनिष्ठोऽन्तःकरणाभेदमत्ययो- न्तःकरणाध्यासः । तादृशः प्राणाद्यमेदप्रत्ययः प्राणायध्यासो यदा भवति तदा सा सम्पूर्ण भवति । तदा, अन्यधर्मः कृशोऽहं पुष्टोऽहं काणोऽहं सुलोचनोऽहं क्षुधितस्तृप्टो जानामीत्यादिनि- देहादिधर्माप्तो जन्ममरणे प्राप्नोति । "जन्म वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद । विपयस्वीकृति त्पुरत्यन्तविस्मृति"रिति वाक्यात् तथा भवतीत्यर्थः । वाक्यार्थस्तु पुत्रादौ स्नेहमात्रेण न, किन्त्व- मैदेन याऽऽत्मतया देहाभिमतिः सा जन्मेत्यर्थ इति पूर्वस्य, विषयाभिनिवेशेन विद्यमानदेहाह- कारेण कस्यचिद्धतोः कसादपि कारणाद् आत्मानं न सरेत् मा अत्यन्तविस्मृतिभ्रत्सरित्युवरस्य । एपञ्च मूलाविद्याकृतो देहाध्यासादिवन्धस्तेन कृतो यो जन्ममरणादिपरम्पराजनको देहादि- भक्तिसाधप्रसदादिति ॥ ३२॥ अविद्यामित्यादि । सकार्या तां निरूप्य कार्यद्वारा विद्यां निरूपयतीत्यर्थः । ननु मोक्ष एव भविष्यति चेत् काहि भजनोपयोग इत्याकालायामविद्यानाशस्तया ग सकार्यस्य पन्धसोपमर्दरूपोऽभावो विद्याकृतमोक्ष इति फलति ॥ ३३ ॥ विद्यया सर्वथेति, सम्प निषिध्यमत्य, नेनरेपामिति ददयम् ।

·- शालार्थप्रकरणम् । तथापि न प्रलीयन्ते जीवन्मुक्तगता स्फुटम् ॥ ३४ ॥ खरूपम् । अपञ्चमध्यपातात् । अध्यासाभावे स्थितिर्न सादित्याशझ्याह तथापि न प्रलीयन्त इति । खबुद्ध्या लीनक्त् प्रतिभानेऽपि न सर्वेषां बुद्ध्या तथा प्रतिभानम् ॥३४॥ देहादीनां स्थितौ सुप्तप्रतियुद्धन्यायेन कदाचित् पुनरध्यासः सादतस्तेषां विलयन. प्रकारमाह- आसन्यस्य हरेर्वापि सेवया देवभावतः । इन्द्रियाणां तथा स्वस्मिन् ब्रह्मभावाल्लयो भवेत् ॥ ३५॥ आसन्यस्येति । आसन्यसेवायामिन्द्रियाणां देवतात्वमिति श्रुतिः, "स वाय- मेव प्रथमामत्यमुच्यत" इत्यादिः । हरेः सेवया सर्वमिति भगवच्छात्रम् । आवरणभङ्गः। तत्रागट्टा-अध्यासाभाव इत्यादि । देहायध्यासाभावे तेपामत्यन्तविस्मरणादत्यन्तविस्मरण- स्यैव च मृत्युत्वाहेहादिस्थितिर्न स्यादित्याशय तदभावेऽपि तेपो स्थितिमाहेत्यर्थः । किमत्र मानमि- त्याकाक्षायां मूलस्यं स्फुटपद व्याकुर्वन्ति स्वयुद्धयेत्यादि । तथाच यद्यध्यासात् स्थितिः स्याज्जीवन्मुक्ता एव न स्युः । तथा सति शास्त्रं प्रसिद्धिश्च विरद्धयेत । अतस्तदभावायाध्यासाभावेऽपि देहादि- स्थितिरङ्गीकार्या । तथा सति संसारनाशेऽपि प्रपञ्चस्थितः संसारमपञ्चौ भिनावेव सिद्धाविति भावः । एवमत्र विद्यया अविद्याभिभव एव न तु सर्वथा नाश इत्युक्तम् ॥ २४ ॥ तत्र प्रमाणं बोधयितुं तेपामविद्याभयं स्फुटीकुर्वन्ति देहादीनामित्यादिना । तथाच तेषां यदि भयं न स्यात् तदा आसन्यसेवादिकं न कुर्युरतस्तथैत्यर्थः । मूलयोजना तु, आसन्यस्य हरेवी सेवया इन्द्रियाणां देवभावतो देहादीनां लयो भवेत् । स्वरस ब्रह्मभावादपि तथेति । उक्तमकारद्वयमध्ये प्रथमे प्रमाणमाहुः आसन्यसेवायामित्यादि । इयं च श्रुतिहदारण्यके उदीयवाह्मणेऽस्ति । “स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् । सायदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽमिरभवत् । सोऽयममिः परेण मृत्युमतिकान्तो दीप्यते । एवमेवाये, “अथ माणं चक्षुः श्रोत्रं मन इति वर्तते । तदत्र प्रतीकद्वयमेकीकृत्योकम् । अर्थस्तु, स वै प्रसिद्ध आसन्यः पाणो याचमेव मथ- माम् उद्गातृषु पूर्वामत्यवहत् । मृत्युमतीत्यावहत् । सं स्वरूप प्रापितवान् । सा वाग् यदा यस्मिन् काले मृत्युमत्यमुच्यत मृत्युमतीत्य मुक्ता जाता तदा सोऽग्निरभवत् प्रसिद्धामिरूपा जाता । तर्हि पूर्वस्माद को विशेष इत्यत आह । स पापानिष्क्रान्तोऽयममि यूपः परेणासन्येन मृत्युमतिका- न्तस्तीर्णमृत्युदीप्यते प्रकारात इत्यर्थः । द्वितीये ममाणमाहुः हरेरित्यादिना । भगवच्छात्र- मिति "यत् कर्मभिर्यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि । सर्व योजना। आसन्यस्य हरेापीत्यस्य व्याख्याने-*- प्रकारानन्दशेतिकारिग्रयाः पूर्वार्धाअभावमारभ्योत्तराचि सायुज्यपदमाइप्य भानन्देशेत Faki 1 योजनावारस मदे वासन्यस्य आनन्दप्रयशादीतयोः कारिकयोरेकमेव प्याख्यान प्रतीयते । यता व्याख्यातम्, तर सायुस्यदभापारित्रिपदं व्याकरोति श्रीपालनमः । .

·आवरणमाः। आसन्यसेवयैव तथा भविष्यति किं भगवद्भजनेनेत्याशङ्कायां तदपाकरणाय नासन्यसेवामात्रेणैव सति मूलकारणे सङ्घातस्स ल्यो, न तु पञ्चत्वम् । स्वस्याध्यक्षरे लयो, न तु जीरत्वमतालदर्य स प्रसमावः कथमित्यत आहुः प्रक्षमावेत्यादि । तस्य स्वरूपमाहुः तिरोहितस्सेत्यादि। पद् व्याप्ते देहेऽपि चिदानन्दयोस्वदीययोराविर्मावः । तदा जडत्यस लयः । त्रिगुणात्मसत्यनि- दिएपेण सरपंवसानम् । इदं चतुर्थकन्यत्समोक्षपकरणादवगन्नत्यम् । वेत्यनेनाक्षरसायुज्यमेव पन्यचिदमादित्यपि सुचितम् । तसाप्यादिमायां यद् भवति उदाहः अन्ययेत्यादि । अन्यति। तत्त्वार्थदीपनिवन्ध भगवतो मुखमग्निः । स्वस चागिन्द्रियमग्निश्चेद्भगवन्मुखत्वमापद्यते । एवं सर्वेपामा- ध्यात्मिकानामाधिदैविकत्यम् । तदा सङ्घातस लय इत्यर्थः । खस जीवभावे स्थित कदाचित् सहातान्तरं सम्पादयेदिति जीवस्य ब्रह्मभावमाह स्वस्मिन् ब्रह्मभावा- दिति ।। ३५ ॥ ब्रह्मभावप्रकारमाह-- आनन्दांशप्रकाशादि ब्रह्मभावो भविष्यति । सायुज्यं वान्यथा तस्मिनुभयं हरिसेवया ॥ आनन्दांशेति । तिरोहितस्याविर्भाव ब्रह्मभावः । तथा जडेपि । तत्र भगवदि. च्छैच केवला प्रयोजिका । अतस्तस्या अनियतत्वात् सायुज्यं या भवति । अन्यथा मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लमतेऽजसा । स्वर्गापवर्ग मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्चति" इत्येकादशे भगवद्वाक्यमित्यर्थः । अत्र ज्ञानसाध्यस्थापवर्गस्य भक्तिसाध्यत्वकथनात् प्रस्तुतार्थसिद्धिः । नन्नि न्द्रियाणां भवतु देवतात्वं, तावता सघातल्यः कथं भवतीत्याफाझायामाहुः भगवत इत्यादि । सपामिति । श्रुत्युक्तानां प्राणादीनाम् । तथाच तेपां देवत्वेन भगवदिन्द्रियरूपत्वे तैरेतच्छरीर त्रिगुणात्मकं त्यज्यते । तदा देहपाणयोवियोगे सङ्घातः पञ्चत्वमापयत इत्यर्थः । नन्वेवं सति चारितायं, किन्त्यधिकमपि किञ्चिदपेक्षितमिति वदन्ति स जीवभावत्यादि । कर्ता शास्त्रार्थ- बत्त्यादित्यधिकरण उपादानसूत्रे जीवस्योपादातृत्वं साधितम् । जीवश्च प्राणधारणसमर्थ इति तस जीवभावे विद्यमाने पुनस्तथा कुर्यादिति तन्नित्यय ब्रह्मभावमाहेत्यर्थः । खस्येत्यादि । अमभावे यतनीयमित्यर्थः ।। ३५॥ पुंस्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगादिति सूत्रे तिरोहितस्यैवानन्दस्याविर्मावः प्रतिपादितः । तस्मिंश्चापि ते प्रफटसञ्चिदानन्दतायां व्यापकत्यादिधर्माणामप्याविर्भाव ब्रह्मसाम्यं यनिमनः परमं माम्य पतीति श्रुत्युक्तं, स एव ब्रह्मभाव इत्यर्थः । तया सति तादृशजीवेन बययोगोला वृत्या प्रश्नात्मकन्यम् । म्यस्य च मोक्तृमापनिवृत्या तथास्यमित्यर्थः । इदं यथा तया प्रधित साधनाध्याये, हानी तूपायनेत्यधिकरण प्रमुभिः । एवं भावश्च दुर्लभ इत्याहुः तत्रेत्यादि । हानि त्वेन म्यापने इच्छायामवेयं मात्र इति तदमापे फलान्तरमा सायुज्यमिति । अलकफास्तुमा तदुभयादिन्मयाऽऽनन्दांशप्रकाशामाये । तथाच, "मेशविन्दा विभुकमानिनम्त्यम्बन

·शास्त्रार्थप्रकरणम् ।
ए
एवं कदाचिद् भगवान् साक्षात् सर्व करोत्यजः ।। ३६ ।।
साते गच्छेत् । सायुज्यनलभायौ हरिसेक्यैव भवतो नान्यसेवया ॥ एवमेकप्रकारेण
सृष्टिमुक्त्वोपसंहरति एवं कदाचिदिति । साक्षात् सर्वोत्पत्तिप्रकारोऽयम् ॥३६॥
कदाचित् पुरुपद्वारा कदाचित् पुनरन्यथा।
श्रुतौ नानाविधाः सृष्टिप्रकाराः साक्षात्परम्पराभेदेन । तत्र सर्वेषां सहाथै सृथ्ष-
आवरणभङ्गः।
भावादविशुद्धबुद्धयः । आरा कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधोऽनाहतयुष्मदवयः" इति वाक्यात्
तथेत्यर्थः । तस्मादासन्योपासनमपि त्यक्त्वा भगवानेव भजनीय इत्यागयेनाहुः सायुज्येत्यादि ।
"मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्य त्रीन् ब्रह्मभूयाय कल्पते"
इति । “अनिच्छतो गतिमयी प्रयुङ्गे" इति वाक्यावुभौ हरिसेवयैव भवतो, नान्यसेवया ।
आसन्योपासनाया मेवरह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेदे"त्यनेन दुःखाभावमा-
अस्सैव तत्र फलत्वेनोक्तत्वादासन्यस्थाणुत्वादशत्वाच तथेत्यर्थः । एवमेताक्ता सन्दर्भण जीवस्य
संसार एवाविद्ययेति स एव मिथ्या । स तु न भगवत्स्वरूपस्त्रिगुणात्मको वा । इच्छायां जीव-
जडादिव्युचरणे वैजात्ये व्यवहारे वा नाविद्यासम्बन्धगन्धोऽपीति न प्रपञ्चो मिथ्या । संसारस्य
सर्वात्मना निवृत्तौ च न विद्यादेः सामर्थ्य, किन्तु भक्तेरेप । तस्माद् भगवानेव तदर्थ सेव्य इति
साधित्तम् । तदिदं तदा दृढीभवति यदा प्रकारान्तरं परमतोपष्टम्भकं न भवति । तत्तु न वक्तुं
शक्यम् । सप्टेनीनाविधत्वेन तथापि सम्भवदुक्तिकत्वादिकादायां साधितपूर्व समर्धयितुं सृष्टयन्त-
राणि वदिप्यन्तस्तेन श्रुतीनां पूर्वोक्तरीतिकमेकवाक्यत्वं च समर्थयिप्यन्तः पूर्वोक्तोपसंहारमाहुः
एचमेकेत्यादि । साक्षात्पदप्रयोजनमाहुः साक्षादित्यादि । तेनेतरेप्वप्येवमेव व्युचरणं साक्षात्र-
कारेषु ज्ञेयमित्यर्थः ॥ ३६ ॥
कचिदन्यथाप्यस्तीति वक्तुमाहुः श्रुतावित्यादि । तत्र साक्षात्पकारा यथा मुण्डके "दिव्यो
शम्र्तः पुरुषः" इतापक्रया, "एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योति-
रापः पृथिवी विधस्य धारिणी" इति सृष्टिः । यथा चैतरेये "आत्मा वा इदमेक एवाम
आसीदि"त्युपगम्य लोकानां लोकपालानां च सृष्टिः । यथा च महोपनियदि "एको ह वै नारा-
यण आसीदि"त्युपक्रम्य चतुर्दशपुरुषादीनां सृष्टिः । परम्परामकारस्तु यथा छान्दोग्ये । “सदेव
सोग्येदमन आसीदि"त्युपगम्य तेजोऽवन्नमृष्टिः । तैत्तिरीये आत्मनः सकाशादाकाशादिकमेण
सृष्टिश्य । तात्पर्यमाहुः तति । भृती पुराणतन्त्रादिनिरूपितरी तिसदहार्थमेवं निरुप्यत
योजना।
सायुज्यनामावाविति । "भक्या मामभिजानाती"त्यारम्य "विशते तदनन्तरमिति
वाक्याइत्येव सायुज्यम् । "मां च योऽयभिचारेण भक्तियोगेन सेयते । स गुणान् समती-
त्यैतान प्रमभूयाय कल्पत" इति वास्यारोषया नयभारः ॥ ३५॥

·७८ महेन्द्रजालयमा कदाचिन्माययाऽमृजन इति मूले । तत्र एवं कदाचिद्धगवान" कसभेदन प्रश्यम्प मिथ्यान्यमुच्यते, अपि त्वयं प्रपत्रः संयंदेव सत्योऽग्नि । किन्तु समादि- टिमयिनित्यागनाः यमादिमृष्टिमानार्थमाइति । इन पद्म भूष्टिपफारेष-"एवं कदाचित तत्वार्थदीपनिवन्धे कदाचित् सर्वमात्मैव भवतीहं जनार्दनः ॥ ३७॥ न्तराण्याह कदाचित् पुरुपद्वारेति । पुराणे पुरुपद्वारा सृष्टिः प्रसिद्धा । पुरुषादीन द्वारत्वमेव । अन्यथा चतुर्मूर्तिप्रकारेण । स प्रकारः पञ्चराने प्रसिद्धः ।। एवं श्रुतिपुराणतन्त्रेषु सृष्टिमुक्त्वा "स आत्मानमेवाबदहं ब्रह्मासी"ति । तसाद सर्वमभवदित्यादिषु साक्षात् प्रपञ्चरूपता निरूपिता ! तामाह । कदाचिदिति । इहेति । सृष्टिभेदेषु । जनार्दन इति । लीलार्थजीवानां क्लेशमसहमानः । असिन पक्षे नान- न्डांगतिरोभावः ॥ ३७॥ महेन्द्रजालबत् सर्व कदाचिन्माययासजत् । तदा ज्ञानादयः सर्वे धार्तामात्रं न वस्तुतः ।। ३८॥ वादिसृष्टिसमहार्थमाह महेन्द्रजालवत्सर्वमिति । मायया केवलया, न तु सयं तत्र प्रविष्टः । तत्सृष्टी न कोऽपि पुरुषार्थ इत्याह तदा ज्ञानादय इति । सन्ति ज्ञानादयः, परं वार्तामात्र, न तु फलसाधकाः ॥ ३८ ॥ इति पुराणान्यप्याहेत्यर्थः । द्वारत्वमिति । “कालवृत्त्या तु मामायां गुणमय्यामधोऽक्षजः । पुने- गात्ममतेन वीर्यमावत्त वीर्यवान् । ततोऽभयन्महत्वम्” इति तृतीयस्कन्यादित्यर्थः । पञ्चराने प्रसिद्ध इति । वासुदेवो भगवान् सर्वकारणं परमेश्वरस्तस्माटुत्पद्यते सङ्कर्षणात्यो जीयस्तस्मात् प्रद्युझो मनस्तस्मादनिरुद्धोऽहकार इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः पुरुषविधवाहाणोक्तं प्रकार पुष्टिष्टिरूप वक्तुमाहुः एवं श्रुतीत्यादि । इत्यादिष्विति । आदिपदेन, "तदात्मान५ स्वयमकुरुते"त्यादीनो श्रोतानाम् , “अहमेवासभेवाय" इत्यादीनां पौराणिकानामपि सङ्कहः । जनार्दन इति । जनाम- विद्यामर्दयतीति तथा । तदाहुः लीलेत्यादि । स्वमादीत्यत्रादिपदेन, "ऋतेऽर्थ यत् प्रतीयेते त्य प्रोक्ता नृसिंहोत्तरतापनीयोक्ता च विषयतारूमा सृष्टिः सहयते । इयमेव चान्तरा सृष्टिरित च्यते । सा चाभासप्रतिविम्यतम प्रतिध्वनिदोषावरणमायागन्धर्वनगरादिभेदमिन्नाऽनेकविधा ते तेषु वाक्येपूच्यते । तत्र चतुर्विधा, ऋतेऽर्थमिति पय उन विदाथ य इमा जनागार न्यग्रुप्माकमन्नरं भवती"ति भुतापन्यच्छन्देन, “न यदिदमन आस न गविष्यदतो निधनादन मिनमन्तरा स्वयि विमाति पकरस' इति वेदम्नुतायतरा विभातीत्यनेनोक्ता ज्ञेया ॥ ३७॥ नन्येवं सति प्रपञ्चमिथ्यात्वजानेऽप्यदोष इत्यत आहुः नस्सृष्टावित्यादि । अयमर्थः । आवरणमदः। - योजना। इत्यादिनोफान सृष्टिषु पया कलभेदनया कम्पिचित्यल्प मायिक एव प्रपोऽतीत्याशार मात्र ·- शाखाप्रकरणम् । ७९ वैदिकीमपरामपि सृष्टिमाह- वियदादि जगत् सृष्ट्वा तदाविश्य द्विरूपतः। जीवान्तर्यामिभेदेन क्रीडति स हरिः कचित् ।। ३९ ॥ वियदादीति । आकाशं दृष्ट्वा तद्द्वारा वायुमित्यादि । अस्मिन्नपि पक्षे जडानां पूर्ववदेव व्यवस्था । जीवान्तर्यामिभेदे मिन्नं भिनं प्रकारमाह । तदाविश्येति । पूर्वकल्पेषु जीवान्तर्यामिणोः प्रवेशः । अस्मिन् कल्पे प्रविष्टस्य जीयान्तर्यामिभाव इति । एवं पहभेदानुक्त्वा षड्गुणैर्भगवतो लीलेयमित्याह क्रीडति स्मेति ॥ ३९ ॥ एकः कथमनेकधा सृष्टिं करोतीत्याशङ्याह- अचिन्यानन्तशक्तेस्तद् यदेतदुपपद्यते । अत एव श्रुतौ भेदाः सृष्टेरुका ह्यनेकपा ॥४०॥ अचिन्त्यानन्तशक्तरिति । अचिन्त्या अनन्ताः शक्तयो यस्येति । यदेतत् सर्व- आवरणमः। समदृष्टाः पुरुषा पश्यन्तीति प्रतीतावपि न तेषां दर्शनं वास्तवं, न वा तज्जन्यफलभोगादिकं, २ वा शरीरादिकम् । सर्वस्य मिथ्यारूपत्वात् । एवमिन्द्रजालादावपि । अतो यदा बासस सर्वस्यैव तथात्वं तदा ज्ञानादीनां साधनानां तत्फलानां स्वर्गमोक्षादीनामपि तथात्वमिति तथा ज्ञाने स्वस्स स्कृतसाधनस्य ज्ञानादेश्च तथात्वान्मोक्षामाव एव दोष इत्यर्थः । लैचिरीयाणां ब्रह्मवि- नपाउके या ऋगसृष्टिरुका तां वदन्ति वैदिकीमित्यादि । पूर्ववदेव व्यवस्येति । "तदारमान स्वयमकुरुते"त्यने यक्ष्यमाणत्वाजडेवानन्दांशादेर्न तिरोभाव इत्यर्थः । तर्हि पुरुषविधब्राह्मणो- तपकारादत्र को विशेष इत्याकाझायामाहुः जीवेत्यादि । प्रविष्टस्येत्यादि । “तदनुप्रविश्य सच त्यचाभवदिति श्रुतेरित्यर्थः । पड्भेदकथनतात्पर्यमाहुः एवं पझेदानित्यादि । अब षड्गुणेप्दै- श्वर्यादिमि. क्रमेण चतन्त्रः, पञ्चमी पैराग्येण, षष्ठी ज्ञानेनेति ज्ञेयम् । क्रीडति स्मेति । एतेनैव फरणप्रयोजनमुक्तं ज्ञेयम् ॥ ३९ ॥ अचिन्त्येत्यादि । “पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" इति योजना। द्भगवान्साक्षात्सर्व करोत्यज.' इत्यनेनोक्तायाः सृष्टेः सकाशात्कदाचित्सर्वमात्मैव भवतीह जनार्दन' इत्यनेन ऋथित्तायां सृष्टौ साक्षात्वस्य समानत्वेऽपि करणभवनयोमेंदः । तत्र हि 'करोत्यजा इत्यनेन करणत्वोत्या कृत्यंश' कश्चिदवश्यं वक्तव्य , स चानन्दचिदंशतिरोधानप्रतिरूप इति तस्यां सृष्टौ अंशद्वयतिरोधानम् । द्वितीयकृष्टौ तु 'कदाचित्सर्वमात्मैव भवतीह' जनार्दन.' इत्यनेन भवनोत्या न कश्चित्कृत्यंश उक्त इति नास्यां सृष्टौ कस्याप्यंगस्य तिरोभावः । अतोऽस्सां सृष्टी जीवा जद्धाश्च सच्चिदानन्दरूपा इति नेयम् । पूर्वसृष्टी "आत्मान स्वयमकुरुत" इति श्रुत्युक्तः ऋत्यशो मूलम् । द्वितीयसृष्टौ तु तसासनमभवदिति भवनोक्ति जमिति विवेकः ॥ ३८ ॥ , ·मष्टिमाविरीत्यागना म्यमादिमृधिमादार्थमाइति । इद पर मृष्टिपारेषु-" कदादि तेषु वाक्मेपूच्यते । तन चतुर्विधा, भारतेऽर्थमिति पद्य उक्ता। न तं विदाथ य इमा जनाना- मद्देन्द्रजालबम कदाचिन्माययाजन् इति मूळे । तत्र एवं पदाचिद्भगवान्" इत्यादिनाकाम राष्टिषु यथा कल्पमेदाधा कमिचित्कल्प मायिक एवं प्रपद्योऽस्तीत्याशार नार सत्यभेदेन प्रायस्य मिथ्यात्वमुच्यते, अपिलयं प्राय: सर्वदेव सत्योऽनि। किन्तु समादि। तत्वार्थदीपनिवन्धे कदाचित् सर्वमात्मैव भवतीहं जनार्दनः ॥ ३७॥ न्तराण्याह कदाचित् पुरुपद्वारेति । पुराणे पुरुपद्वारा सृष्टिः प्रसिद्धा ! पुरुषादीनां झारस्वमेव । अन्यथा चतुतिप्रकारेण । स प्रकारः पञ्चराने प्रसिद्धः ॥ एवं श्रुतिपुराणतन्त्रेषु सृष्टिमुक्त्वा "स आत्मानमेवांपैदहं ब्रह्मासी"ति । तस्मात् सर्वमभवदित्यादिपु साक्षात् प्रपञ्चरूपता निरूपिता । तामाह। कदाचिदिति । इहेति। सृष्टिभेदेषु । जनार्दन इति । लीलार्थजीवानां केशमसहमानः । असिन् पक्षे नान- न्दांशतिरोभावः ॥ ३७॥ महेन्द्रजालयत् सर्व कदाचिन्माययाऽसृजत् । तदा ज्ञानादयः सर्व वार्तामात्रं न वस्तुतः ॥ ३८॥ समादिसृष्टिसङ्ग्रहार्थमाह महेन्द्रजालवत्सर्वमिति । मायया केवलया, न तु स्वयं तत्र प्रविष्टः । तत्सृष्टी न कोऽपि पुरुषार्थ इत्याह तदा ज्ञानादय इति । सन्ति ज्ञानादयः, परं वार्तामानं, न तु फलसाधकाः ॥ ३८ ॥ इति पुराणान्यप्याहेत्यर्थः । द्वारत्वमिति । "कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोऽक्षजः । पुरुष- णात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् । ततोऽभवन्महत्तत्वम्” इति तृतीयस्कन्पादित्यर्थः । पञ्चरात्र प्रसिद्ध इति । वासुदेवो भगवान् सर्वकारणं परमेश्वरस्तस्मादुत्पद्यते सङ्कर्षणाख्यो जीक्तस्मन प्रद्युमो मनस्तस्मादनिरुद्धोऽहकार इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः पुरुषविषद्राह्मणोक्तं प्रकार पुष्टिदृष्टिक वक्तुमाहुः एवं श्रुतीत्यादि । इत्यादिष्विति । आदिपदेन, "तदात्मान५ स्वयमकुरुते”त्यादीनां श्रोतानाम् , “अहमेवासमेवान” इत्यादीनां पौराणिकानामपि सङ्ग्रहः । जनार्दन इति । जनाम- विद्यामर्दयतीति तथा । तदाहुः लीलेत्यादि । समादीत्यत्रादिपदेन, "ऋतेऽर्थ यत् प्रतीयेते व प्रोक्ता नृसिंहोनरतापनीयोक्ता च विषयतारूमा वृष्टिः समृह्यते । इयमेव चान्तरा सृष्टिरित- च्यते । सा चामासपतिविम्वतम प्रतिध्वनिद्रोपावरणमायागन्धर्वनगरादिभेदभिन्नाऽनेकविधा तेउ न्यवृष्माकमन्तरं भवतीति भुतावन्यच्छन्दैन, "न यदिदमन आस न भविष्यद्तो निधनाद मितमन्तरा स्वयि विभाति मृपैकरसे' इति वेदस्तुतायतरा विभातीत्यनेनोक्ता ज्ञेया ॥ ३७॥ नन् सनि प्रपद्यमिथ्यात्नानेऽप्यद्रोप इत्यत आहुः तत्सृष्टावित्यादि । अपमधः । आवरणमनः। योजना।

·शास्त्रार्थप्रकरणम् ।
७९
वैदिकीमपरामपि सृष्टिमाह-
वियदादि जगत् सृष्ट्वा तदाविश्य द्विरूपतः।
जीवान्तर्यामिभेदेन क्रीडति स्म हरिः कचित् ॥ ३९॥
वियदादीति । आकाशं सृष्ट्वा तद्द्वारा वायुमित्यादि । अस्मिन्नपि पक्षे जडानां
पूर्ववदेव व्यवस्था । जीयान्तर्यामिभेदे भिन्न भिन्न प्रकारमाह । तदाविश्येति ।
पूर्वकल्पेषु जीवान्तर्यामिणोः प्रवेशः । असिन कल्पे प्रविष्टस्य जीवान्तर्यामिभाव
इति । एवं पड्भेदानुक्त्वा पढ्गुणैर्भगवतो लीलेयमित्याह क्रीडति स्मेति ॥ ३९ ॥
एकः कथमनेकधा सृष्टिं करोतीत्याराङ्याह-
अचिन्त्यानन्तशक्तेस्तद् यदेतदुपपद्यते ।
अत एव श्रुतौ भेदोः सृष्टेरुक्ता बनेकधा ॥४०॥ ।
अचिन्त्यानन्तशक्तरिति । अचिन्त्या अनन्ताः शक्तयो यस्येति । यदेतत् सर्व-
आवरणभगः।
स्थमदृष्टाः पुरुषाः पश्यन्तीति प्रतीतावपि न तेषां दर्शनं वास्तवं, न वा तजन्यफलभोगादिकं,
न वा शरीरादिकम् । सर्वस मिथ्यारूपत्वात् । एवमिन्द्रजालादावपि । अतो यदा बायस्य
सर्वस्यैव तथात्वं तदा ज्ञानादीनां साधनानां तत्फलानां स्वर्गमोक्षादीनामपि तथात्वमिति तथा ज्ञाने
स्वस्य स्वकृतसाधनस्य ज्ञानादेश्च तथात्वान्मोक्षाभाव एवं दोप इत्यर्थः । तैत्तिरीयाणां ब्रह्मवि-
अपाठके या क्रमसृष्टिरुका तो वदन्ति वैदिकीमित्यादि । पूर्ववदेव व्यवस्थेति । “तदात्मान५
स्वयमकुरुते"त्यने वक्ष्यमाणत्वाजडेवानन्दांशादेर्न तिरोभाव इत्यर्थः । तर्हि पुरुषविधब्राह्मणो-
कप्रकारादन को विशेष इत्याफाझायामाहुः जीवेत्यादि । प्रविष्टस्येत्यादि । “तदनुसंविश्य सच्च
त्यच्चामवदि"ति श्रुतेरित्यर्थः । पड्भेदकथनतात्पर्यमाहुः एवं पझेदानित्यादि । अत्र पड्गुणेप्दै-
श्वर्यादिभिः क्रमेण चतन्नः, पञ्चमी वैराग्येण, पष्ठी ज्ञानेनेति ज्ञेयम् । क्रीडति स्मेति । एतेनैव
करणप्रयोजनमुक्कं ज्ञेयम् ॥ ३९॥
अचिन्त्येत्यादि । “पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" इति
योजना।
द्भगया साक्षात्सर्वं करोत्यजः' इत्यनेनोक्ताया. सृष्टेः सकाशात्कदाचित्सर्वमात्मैव भवतीह जनार्दनः
इत्यनेन फथितायां सृष्टौ साक्षात्वस्य समानत्येऽपि करणभवनयोर्भेदः । तन्न हि 'करोत्याः
इत्यनेन करणत्वोक्त्या कृत्यंशः कश्चिदवश्यं वक्तव्य., स चानन्दचिदंशतिरोधानकृतिरूप इति तस्यां
सृष्टौ अंशद्वयतिरोधानम् । द्वितीयसृष्टौ तु 'कदाचित्सर्वमात्मैव भवतीह' जनार्दनः' इत्यनेन
भवनोत्तया न कथिकृत्यंश उक्त इति गास्सा सृष्टौ कस्याप्यंशस्य तिरोभाय । अतोऽस्यां सृष्टी
जीवा जडाश्च सच्चिदानन्दरूपा इति ज्ञेयम् । पूर्वसृष्टौ "आत्मान र स्वयमकुरत" इति श्रुत्युक्तः
रुत्यशो मूलम् । द्वितीयसप्टौ तु तसारामभवदिति भवनोक्ति जमिति विवेकः ॥ ३८ ॥

·20 यदि भगवत्यचिन्त्यानन्तगतिमचा गाभिप्रेयान्नानाप्रकारेण सृष्टिं न वदेत् , एकेनापि प्रकारेणोपादा- प्रयोजनमित्याकाहायर्या प्रयोजनमाहेत्यर्थः । वेदानां माहात्म्यप्रतिपादकत्वे कि मानमित्याकाहाया गक्तियतिपादनार्थम् । तत्र गमकमाहुः भक्तरंशद्वयमिति । किं तावतेत्याकांक्षायामाहुः द्वितीयोगमित्यादि। लक्ष्यत इति । निधीयत इत्यर्थःतयेत्यस्यैव विवरणं कथयतीति || मायन" रत्यादी मायपदन भक्तिरेवाभिधीयत इत्यादायेन राम्मत्यन्तरमाहुः रतिरित्यादि । तेन मक्तिम्यरूपमाहेति । मनः फावंशावित्याकाहायां भक्तिस्वरूपमाहेत्यर्थः । "केरलेन हि. सा परानुतिरीधर इति गाष्टिल्ल्यसूत्रोक्तमपि सहीत नेयम् । अात्वैवं, तथापि वाक्यं कथं फययाल्यन मातुः तदिति । निधि प्रेमेत्यर्थः । ननु ब्रह्मज्ञानेन मुक्तिरिति विजज्ञायित्पुरती रादत्रावर्मापते । तेचिरीयक प्रमनिमपाठक, य एवं वेदेत्युपसंहाराच । एवं सति सपन- मनाना सर्वाणि यालयानाति प्रकरणादेवावगम्यत इति मकालिमेषा न युक्तमित्या. तत्त्वार्थदीपनिवन्धे मुक्तं तदुपपद्यते । असिन्नथै श्रुतेस्तात्पर्यमाह अत एवेति । श्रुती नानाप्रकरणेषु सृष्टिभेदाः सहस्रशो निरूपिताः ।। ४० ॥ अनेकधा दृष्टिकयनस प्रयोजनमाह- यथाकथञ्चिन्माहात्म्यं तस्य सर्वत्र वर्ण्यते । भजनस्यैव सिद्ध्यर्थं तत्त्वमस्यादिकं तथा ॥४१॥ यथाकथञ्चिदिति । वेदानां भगवन्माहात्म्यप्रतिपादकत्वं, यन्दिनस्तत्पराक मैरिति बास्यात् तत्सृष्टिकथने भवतीति सृष्टिभेदा निरूप्यन्तै । वस्तुतस्तु, सृष्टि कर्तुत्वेऽपि न भगवतो माहात्म्य, महाराजाधिराजय चलितुं ज्ञानमिव । तथापि लोकप्रचीती तन्माहात्म्यं भवतीति यथाकथञ्चिद् वर्पते । माहात्म्यज्ञानसोप- योगमाह । मजनस्यैव सिद्ध्यर्थमिति । भक्तिसिद्ध्यर्थम् । भक्तरंशद्वपमिति द्वितीयमपि प्रतिपादयतीति तथा लक्ष्यत इत्यर्थः। द्वितीयांशमाह तत्वमस्यादिकं तथा, कथयति ॥४१॥ भक्तिस्वरूपमाह- माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुद्धः सर्वतोषिकः। लेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तथा मुक्तिर्न चान्यथा ।। ४२॥ माहात्म्येति । स्नेहो भक्तिः । रतिर्देवादिविपयिणी भाव इत्यभिधीयते । रतिः स्नेहो, देवत्वं माहात्म्यं तदात्मत्वेन बाते भवति । तेन भजनार्थमेवात्मत्वेन तलि. श्वेताश्चतरथुतेरित्यर्थः । असिनर्थ इति । अचिन्त्यानन्तशक्तिमयाज्ञापनपेऽर्थे । अत एवेति । मन्दादिसिझेरित्यर्थः । अनेकथेत्यादि । गन्यऽचिन्त्यानन्तशतिज्ञापनायानेकमा सृष्टिकयनस्य है ब्रह्मविसम्मतिपूर्वक मगाणं बदन्तस्तदुपपादयन्ति वेदानामित्यादि । भक्तिसिद्धयर्धमिति । - आवरणमा ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । रूपणं माहात्म्ये चोच्यते । अन्यथा वाक्यद्वयं ब्रह्मप्रकरणे व्यर्थ सात् । ब्रह्मस्वरूपज्ञा- नेनैव पुरुषार्थसिद्धः। तच्छादज्ञानमप्रपोजकम् । इदानीन्तनेषु व्यभिचारदर्शनात् । साक्षात्कारस्तु ब्रह्माधीनः । प्रसनं तदाविर्भवतीति लोकरीत्याऽवगम्यते । श्रुतिध पुरुषार्थपर्यवसानं कथयति । अतः स्वरूपज्ञानं विधाय तस्य पुरुषार्थत्वमुक्त्वा तदा- विर्भाव एव फलं सिद्ध्यतीत्याविर्भावार्थ प्रेमसेवां निरूपयन्ती अवज्ञानादिदोपाभावाय आवरणभङ्गः। कासायामत्र बाधकं तर्कमाहुः अन्यथेत्यादि । यदि तथा स्यात् तदैकमात्मत्वबोधकमेवात्र वाक्यं सात् । तैत्तिरीयकेऽपि स्वरूपलक्षणमात्रं वदेन तु कार्यमपीति, न तथेत्यर्थः । तथाचोपक्रमोप- संहाररूपबाधकोपपत्तेश्च बलिष्ठत्वान्नात्र प्रकरणबलेन स्वरूपज्ञानशेषत्वं वक्तुं शक्यमिति भावः । ननु वाक्यद्वयानुरोधात् तादृमाहात्म्यविशिष्टात्मत्वेनैव रूपेण ब्रह्मज्ञाने पुरुषार्थसिद्धिरङ्गीकार्य- त्याकालायां बाधकमत्राहुः तच्छन्देत्यादि । तदिति, पुरुषार्थसाधकत्वेन विवक्षितम् । ननु शब्दा- दपरोक्षमेव भविष्यतीति नैप दोष इत्यत आहुः साक्षात्कार इत्यादि । तथाच यदि शब्दाद- परोक्षं सात् तदा, "यमेवैप वृणुते तेन लभ्य" इति श्रुतिर्विरुध्येत । इयं हि काठके वर्तते । तत्र तु, “मत्वा धीरो न शोचती"ति ज्ञानफलमुक्त्वा कथं तज्ज्ञानमित्याकादायां, "भायमात्मे"त्या- द्युक्त्वा, अमे, "नाविरत" इत्यादिना दुराचारिप्रभृतीना तदज्ञानमुक्त्वा, सदाचारिप्रभृतीनां ज्ञानं भविष्यतीति शङ्कानिरासाय, "यस्य ब्रह्म चे"ति मन्त्रे, "क इत्था वेद यत्र स" इत्यनेन ज्ञानदौर्लभ्य- मेवोक्तवती । यदि शब्दादपरोक्षं स्यात् तथा न वदेदिति भावः । नन्वेवं सति भक्तिरप्यप्रयो- जिकेति तुल्यो दोप इति चेत् तत्राहुः प्रसन्नमित्यादि । लोकरीत्येति । लोके हि लौकिकः प्रभुः योजना। प्रसनं तदाविर्भवतीति लोकरीत्याऽवगम्यत इति । इह लोकशब्देन स्मृतिपुराणादि गृह्यते । तत्र हि "मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्" इत्यनेन प्रसादेनेव दर्शनमुक्तम् , अतस्तन्न्यायेन श्रुतावप्ययमेव भगवत्प्रसादो भगवदाविर्भावहेतुत्वेनाभिमत इति योद्ध- व्यम् । प्रेमसेवां निरूपयन्तीति । इहेदं तत्त्वम्-उपनिषदां भगवत्प्रेमसेवायामेव तात्पर्यमिति बुद्धयते, यतोऽशद्वयं बहुधा प्रतिपाद्यते । आत्मत्वं जगजन्मादिकारणत्यं च । सत्रात्मत्वबोधन निरुपाधिप्रेमोत्पत्तये । यतः सर्वेषां स्वात्मनि निरुपाधिप्रीतिविषयः “आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीति श्रुतेः। "अहमात्माऽऽत्मनां धातः प्रष्टः सन्प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्यादेहा- दिर्यत्कृते मियः" इति भगवद्वाक्येऽप्यात्मन एव निरुपाधिप्रीतिविषयत्वेनोक्तश्च । “स तु मात्मा ऽन्तर्याम्यमृतः" इति श्रुतौ आत्मशब्देन स्वरूपं गृह्यते । तथा च ते आत्मा' इत्यनेन ते स्वरूप मुक्तं भवति । तथा च स्वरूपे सर्वेषामेव निरुपाधिप्रेमवत्त्वाद्वगवतस्तु स्वारमत्वे स्वस्वरूपत्वात् । तत्र स्वात्मत्वेन बोधिते निरवद्यस्नेहो मगवति भवेदित्येतदर्थमात्मत्वेन निरूपणम् । नगत्कारण त्यादिनिरूपणं नु माहात्म्यपतिपादनार्थम् । एवं माहात्म्ये ज्ञाते सेवा भवेद्, आत्मत्वेन ज्ञाते स्नेहो भवेदिति प्रेमसेवासिद्धये एतदुभयोकिरिति श्रुत्यभिप्रायो निरुपाधिप्रेमलक्षणायां पुष्टिभक्ता १निरपधि इत्यपि छापित् पाठः। १०ी.नि.

·आवरणभङ्गः। । माणत्वं तन्जस्य प्रसविच्छेष्ठत्वं चोक्त्या, "सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येप आत्मेति मत्रेणान्तःशरीरे सत्यादिलभ्यत्वं वदति । ततः कथं सत्येनान्तःशरीरे लभ्य इत्याकालायां द्वाभ्यां सत्यप्रशंसापूर्वक परमं नामाऽऽत्मीयत्वेन खीकरणम् । तच भक्तेः पूर्वावस्थारूपमिति न तावता फलं सेत्स्यतीति मतान्तरे, नायभात्मा ब्रहीनेन लम्य" इत्यादिना तस्सोरायसारूपा या बलशब्दप्रतिपाया फारस्येन निरन्वीक्ष्य मनीषया 1 तदध्ययस्यन्यूटयो रतिरात्मन्यतो मवेदिति । अत इयमात्मा मिना दिष्टमा मुनीनामपि दुर्नभा" इति । अत एव तामि गयन्तं प्रति तागुत्तरदानवाक्येपु निरु- तत्वार्थदीपनिबन्ध माहात्म्यं च, सुदृढहायात्मत्वं चाह । तच्चमसीत्यत्र शाखपर्यवसानमग्ने निरा- करिष्यते ॥४२॥ प्रसन्नो दर्शनं ददाति, तथात्रापि भविष्यतीति प्रसादार्थ यतनीयम् । तत्र च भक्तिरेव साधनमिति न चौल्यमिति भावः एवञ्च यथा श्रुत्यादितौल्ये सदाचाराधर्मनिर्णयस्तथाऽत्र लोकात् साधन निर्णयः । "तं त्यौपनिषद"मिति स्वरूपस्यैव तथात्यादिति । नव तथाप्यश्रीतत्वं प्रसादस्य शक्य- शङ्कमिति वाच्यम् । "तमकतुं पश्यति वीतगोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशमिति श्रुतौ प्रमा- दादेव दर्शनकथनात् । श्रुतिथेति । श्वेतकेतुविद्योत्तर सनत्कुमारनारदसम्वादरूमा श्रुतिभूमपारम- ज्ञानोत्तरं, “पश्यो न मृत्यु पश्यती"त्यादिना पुरुषार्थपर्ययसानं तमसः पारदर्शनात् कथयतीत्यर्थः । अत इति वाक्यद्वयसार्थत्यावश्यकत्वादिभ्यो हेतुभ्यः चाहेति । इत्येव निश्चीयत इति शेषः । ननु श्वेतकेतुविधायां जीयब्रमणोरक्यं प्रतिपाद्य तत्रैव शास्त्र पर्यवस्वतीति नैवं वक्तुं युक्तमिति चेत् तत्राहुः तत्त्वमसीत्यादि । अन इति चित्प्रकरणे, सर्वनिर्णयसमाप्तौ चेत्यर्थः । एवमेवान्यत्रापि शेयम् । भोधनार्थ दिमानं प्रदश्यते । तथाहि । मुण्डकोपनिषदि तृतीयमुण्डके, "द्वा सुपर्णा". वित्युपक्रम्य ततो द्वाभ्यां मन्त्राभ्यो जीवस्य द्वितीयज्ञत्वे वीतशोकत्वं साम्योपायनं चोक्त्वा ततस्तस "पश्यस्सिदैव निहितं गुहायामि त्यनेन तस्म पश्यनेकट्यं प्रतिपादयति । तेन पश्यतां सत्येनान्त- लभ्य इति सिद्ध्यति । ततः पश्यत्वं हि दर्शन इति दर्शनमेव पूर्व कथमित्याकाझाया, "न चापुर दृश्यते नापि याचे"त्यनेन तपःकर्मादीनां दर्शनसाधन निषिध्याने ज्ञानेन चेतसा ज्ञेयत्वं प्रतिपाध ज्ञानिनः शुद्धसत्त्वस्य माहात्म्य, तदनं, कामकामाप्तकामयोनिन्दाप्रशंसे चोक्त्वा, अने, 'गायः मारमा प्रवचनेने"ति भनेणेतरनिषिध्य वरणे लभ्यत्वं, वृतस्मार्थे भगवत खतनुप्राकट्यं वदति । तर मक्तितया लभ्यर्व धाममयेष्मृत्यं चोक्तवती श्रुतिः । अनेच, सम्प्राप्यन "मित्यादिभिः प्राप्तात्मनो प्रशंसां, शब्दनिधययतां प्रणा सह मुक्ति, परस्मिजीवसकीभावं, तत्पकार, बदनं, फलं चोक्त्या योजना। यापगम्यते । अत एवं द्वितीयस्कन्धे श्रीशुक्रेन अत्यभिप्रायोऽयमेव निरूपितः । भगवान् श्रम रूपे भगवति निरुपधिोहरूमा मक्तिः शुद्धपष्टिभक्तिमत्वाच्या प्रजमुन्दरीणामेवेति उदयरस विलोम्म तदीयमति निरुरधिको तुष्यय । "भगवायुमलोके भवतीभिरगुत्तमा । भक्ति पर पभिहामामक्तिमन्तः समाजिताः कुन्ति हि त्वायर PTET आमन्" इत्यनेन ॥४२॥ .

·शालार्थप्रकरणम् । एवं कियतीनामेकयावयतामुक्त्या सर्वासामेकवाक्यतां यक्तुं भगवती रूपाणां सबहश्लोकावाह- पञ्चात्मकः स भगवान् द्विपडात्मकोऽभूत् पञ्चद्वयीशतसहस्रपरामितश्च । पश्चात्मक इति । अग्निहोत्रादिपश्चात्मकः । तत्साधनदेशकालद्रव्यकमन्त्रा- स्मका । त्रिविधमन्त्रब्राह्मणोपनिपदात्मकः । पञ्चप्राणरूपभूताद्यात्मकच । तेनैताव- निरूपिकाणां श्रुतीनामेकवाक्यता सिद्ध्यति । अग्रेऽपि तथा । देहे अपञ्चात्मकः । ध्यानार्थ प्रादेशमात्रः । आश्रयार्थमङ्गुष्टमात्रः । स्वामित्वार्थमक्षिस्थितः । फलार्थ सर्वदेहस्थित आनन्दमयो चैश्वानरः शिरसि प्रतिष्ठितः सर्वार्थ इति । तथा पञ्चकोशात्मक- थोपासनार्थः । तावतापि सर्वासां नैकवास्यतेत्यभिप्रेल्लाह द्विपडात्मकोऽभूदिति । आवरणभङ्गः। ब्रह्मविद्योपदेशमधिकारिण उक्त्वोपसञ्जहार । तेन ज्ञाने सति सत्यादिनाऽन्तर्लन्यो, ज्ञानं चानुम- हस्य भक्तिरूपत्वे, तस्यां च सत्यामप्रमादादिमिर्धामप्रवेशो, नान्यथा । तसाद् गुह्यमिदमधिकारिण एव देयमिति फलतीतीहापि काठकवदेव व्यवस्था । एवमेव मैन्नयीब्राह्मणेऽपि, “आत्मा वा अरे द्रष्टव्य" इत्यनेन स्वरूपज्ञानमावश्यकत्वेन विधाय, "आत्मनि वा अरे दृष्टे धुते" इत्यादिना तनिष्ठालक्षणमुक्त्या अपरोक्षतावाऽऽविर्भाव इति तदर्थ मध्ये, “स यथाधामेरि"त्यादिना माहात्म्यं, सतो, "विज्ञातारमरे केन विजानीयादि"त्यन्तेनात्मत्वं चाह । तत, एतावदरे खस्वमृतत्वमित्युपसं- हरति । तेनात्रापि भत्तयर्थमेव स्फुटतीति दिध्यात्रं प्रसङ्गात् प्रदर्शितम् । प्रकृतमनुसरामः । एवं कार्यादिनिरूपकाणामात्मनिरूपमाणां च भक्तावेव तात्पर्यमित्येवं प्रयोजनैक्याद् भगवाने- वार्थ इत्यभिधेयैक्याच भगवद्भक्त्या एकवाक्यत्वप्रकारो निरूपितः ।। ४२ ।। अतः परमुपास्यादिनिरूपकाणां भक्तो तात्पर्याभावे सर्वेपामेकवाक्यता न स्यात् । तथा सति प्रतिज्ञा हीयेतेत्यतस्तनिवारणाय तेषां तं वदन्ति एवं कियतीनामित्यादि । त्रिविधमन्त्रेत्यत्र मद्राणां त्रैविध्यं काग-यजुः-सामभेदेन वोडयम् । भूतादीत्यादिपदेज मात्राग्न्यादयः सदायाः प्रादेशमात्र इति। यथा द्वितीयस्कन्धे "केचित् स्वदेहान्तहृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुष वसन्तम् । चतुर्मुजं कारयान- शगदाधर धारणया स्मरन्ति" इति, स्वरूपध्यानार्थ तथेत्यर्थः । अहुपमात्र इति । यथा काठके, "अगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदाजनानां हृदये सन्निविष्ट' इति । यथा वा तैत्तिरीये, पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः । ईश: सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुग्" इति । मनुबन्त धर्मरूप हृयकुठे च शरीरमित्यर्थं तथेत्यर्थः । अक्षिस्थित इति । यथा धान्दोग्ये, उपहार विद्यायां, "4 एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत" इत्युपगम्य, "बामनी भामनी"त्युक्तम् । फलनियामकत्वात् च पश्यारिति श्रुतेखनियामकत्याच स्वामित्वमिति तदर्थ तथेत्यर्थः । बान- न्दमय इति । यथा तैत्तिरीये, “अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः" इत्युला, न्दमयमात्मानमुपसङ्कामती सुतम् । “एप घेवानन्दयाती ति च । सर्वदेहसुख ली गई तयेत्यर्थः । वैश्वानर इति । यथा छान्दोग्ये, “यस्त्वेतमेचे प्रादेशमात्रममिनिसाना- "अनुपात्रः ·गानोपमास्यनार यामिन्नो विरक्षणोऽनिरक्षणति क्रीडा तमा करणेऽपि दोषरहित कस्मिन् प्रतिष्ठित" इति प्रश्ने, “परणायां नासां च प्रतिष्ठित" इत्युक्ते चरणानास्योः स्वरूपमुक्त्वा तस्थानं सुवोणिस्य च यः सन्धिरित्युक्तम् । एतस्य सर्वार्थत्वं चोक्तच्छान्दोग्यभुटावर शेत्यादि । ते च तैतिरीये विरजाहोम उक्ताः । आनन्दमयमात्मा मे शुद्धयन्तामिति शोधनलि- आत् तेषां कोसत्यम् । उपासनं चात्र पुरुषोत्तमत्वेन चिन्तनम् । एकस्मिन् देहेऽनेकरूपेण सितेयर्यपरिहाराय ततद्रूपेण नियतमेव कार्य भगवान् करोतीति ज्ञापनार्थ सर्वत्र प्रयोजन निर्देशः । पुरुषात्मक इति । "द्वादशाहो हि पुरुष" इति श्रुतेः पुरुषस्य द्वादशात्मकत्वम् । तिरूपा इति। मैदा इति शेषः, योगियदिति कायव्यहाविष्टयोगियत् । तेन भेदेऽपि सामा- दिति दिवत्याहुः पचिदित्यादि । कचित्रीवविदशेपेषु, पञ्च पातकिनो, दुष्टचतुष्टयीत्यादी दोष- प्रतीतिमागर, "अन्नदागा ब्रहमे स्तिया उते"ति श्रुतेदशक्तियादिप्पिय तत्रापि दोपामावमाहे- त्यर्थः । अपिः सर्वत्र समुधयान्त्यिन्तविरदत्वेऽप्यविरोपयोधनाय । सर्वत्ति सर्वेषु रूपभेदेषु । नादित्यादि। तयांच, "रामो मगन रामो नागेन समः शुपिणा सम एमिलिमिर्लोरिति भुते तरवार्थदीपनिमन्धे द्वादशसूर्यात्मका, मासात्मका, पुरुषात्मकः, अहीनात्मका, अन्यात्मकवेति । अन्वेज द्वादशवा भिन्ना ज्ञातव्याः। ततोऽपि प्रकारान्तरमाह पञ्चद्वयोति । द्विगात्मको देवा- स्मक इन्द्रियात्मको लीलात्मकः, तथान्ये ये दशात्मकाः स्वयमूह्या अवतारादयः । उदो- ऽप्यपूर्विरित्यधिकमाह । शतसहस्रपरामितश्चेति । चत्वारो मेदा उत्तरोत्तरमधिकर अमिता असल्याता विभूतिरूपाः सर्वे ज्ञातव्याः । एवं भगवतः सप्तधा रूपभेदाउताः। एका समोऽप्यखिलदोपसमुज्झितोऽपि सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि वहपमोऽभूत् ॥ ४३ ॥ तेषु भगवान् भिन्न इत्याशङ्कयाह एका समोऽपीति । सर्वेष रूपेप्वेक एव योगिवन् । प्रादेशाद्गुष्ठादिमात्रेपु न्यूनाधिकभावमाशङ्कयाह समोऽपीति । कचिदन्यथा- प्रतीतिमाशझ्याह अखिलदोपसमुज्झितोऽपीति । ऐश्वर्यादितारतम्यमाशङ्कयाह सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपीति । ऐश्वर्यादिगुणाः सर्वेपु रूपपु पूर्णाः। तथा सति कर्थयेलध- ण्यप्रतीतिस्तत्राह यहपमोऽभूदिति । नरवत् प्रादेशवच्छान्तवन् क्रूरवदिति ।। ४३ ।। नरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्यात्मस्वन्नमत्तीति । एतस्य शिरसि प्रतिसितत्वच जायालश्रुतायुक्तम् । “य एपोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितः । सोऽविमुक स्फुटमिति तथेत्यर्थः । आनन्दमयकोशस पूर्वोक्ताद भिन्नत्वं ज्ञापयितुमाहुः । वधा पञ्चको आपात्मक इति । अमीनां द्वादशत्वं धचित् प्रसिद्धम् । परामितश्चेत्यत्र परत्यं नियामकत्यम् । यत्किञ्चिनियाभफताया बहुपु विधमानन्चात् । अमरता इति । "नान्तोऽस्ति मम दिव्यात, विभूनीना"मिति वाक्यादित्यर्थः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयायः लेनाऽन्येऽपि प्रकारा ज्ञेयाः । विभुः आवरणमझा। एवेत्यर्थः ।। १३॥

·et शालार्थप्रकरणम् । निर्दोषपूर्णगुणविग्रह आत्मतत्रो निश्चेतनात्मकशरीरगुणैश्च हीनः । आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च त्रिविधभेदविवर्जितात्मा ॥४४॥ एवं विभूतिमुपपाय स्वरूपमुपपादयति निर्दोपेति । यादृशं मूलरूपं तादृशमेव सर्वमिति मन्तव्यम् । गुणाः शान्तिज्ञानादयः । ते लोके दोपसहिता दृष्टा महतोऽपि । यथा ज्ञानं कचित् , तन्न सङ्ग्यर्जितमिति । तथा तपः क्रोधसहितम् । तथा धर्मो दया- रहितः । तथा न भगवति, किन्तु निर्दोपाः पूर्णा गुणा विग्रहरूपा यस्य । विग्रहपदेन परस्परविरुद्धां अपि लोकदृष्ट्या भासन्त इति ज्ञातव्यम् । गुणाधीनत्वमाशङ्कयाह आत्मतत्र इति । देहेन्द्रियादीनां कार्यत्वातीतेर्लोकवदेहेन्द्रियाणि भविष्यन्तीत्या- शङ्कयाह निश्चेतनात्मकेति । चकारात् तत्तद्धभैरपि हीनः । तर्हि कथमाकारप्रती- तिस्तबाह आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरिति । आनन्दो ब्रह्मवादे आकारस- मर्पकः । अत एव पुरुषेष्वपि सर्वान्तर आनन्दमयो निरूपितः । तद्वस्तु सर्वात्मकमिति वदन्नाह सर्वत्र च विविधभेदविवर्जितात्मेति । जीवजडान्तर्यामिए सर्वत्रैव तदनुस्यूतं, कारणत्वादिति तस्य कारणता च निरूपिता ॥४४॥ आवरणमङ्गः। एवमित्यादि । एवं भगवद्विभूतिनिरूपकतया बहीनां श्रुतीनामेकवाक्यतानिरूपणार्थ विभूति- रूपमुपपाय, उपमेयतुल्यताया तद्द्दोषसम्भवात् तन्निरासाय स्वरूपमुपपादयतीत्यर्थः । ननु मूल- रूपं तु पूर्वमुक्तमेवेति पुनः किमर्थ तनुपपादनमित्याकालायामाहुः यादृशमित्यादि। मन्तव्य- मिति युक्तिभिरनुचिन्तनीयम् । तथाचैवं मननार्थ पुनरुपपादनमित्यर्थः । एतेन, पूर्वश्लोकोक्ता- खिलेत्यादिविशेषणद्वयेनास्वार्थस्य सिद्धेर्निर्दोषेत्यादिकं पुनरुक्तं भवतीत्यपि निवारितं ज्ञेयम् । एतस्य तदुपपादनार्थत्वात् । अत एवेति एकदेशिमते अन्नमयमपेक्ष्यान्तराणां पुरुषत्वम् । सिद्धान्ते त्वान- "न्दमयमपेक्ष्योपरितनानां तथात्वम् । तस्मादेवेत्यर्थः। तदिति आनन्दमयम् । निरूपितेति "आकाश- योजना। आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरित्यस्य व्याख्याने । आनन्दो ब्रह्मवादे आकारसमर्पक इति । मूलरूपस्यानन्दमयत्वात् तत्राकारसमर्पक आनन्द एव, “आनन्दरूपममृतं विभाती"ति "स. चिदानन्दविमह"मित्यादिश्रुतेः । “अपाणिपादो जवनो अहिता", "अप्राणो ह्यमनाः शुन" इत्यादिश्रुतेराकारनिषेधात् । “सर्वेन्द्रियविवर्जितमिति गीतोपनिषद्भ्यश्च । “अपाणिपादमित्यादिशु- त्याकारनिषेधात् "सच्चिदानन्दविग्रहमित्यादिश्रुतिशतैराकारमतिपादनादुमयाविरोघे विमृश्यमाने ब्रह्मण आनन्दाफारत्वं सिध्यति । सिद्धे आनन्दमयस्स साकारत्वे तस सर्वान्तरत्वादुपरि वर्तमानानां विज्ञानमयादीनामाकारत्वं भवति, अतः आनन्द एव सर्वंपां विज्ञानमयादीनामाकारसमर्पक इति ज्ञेयम् । तदेतदाहुः अत एव पुरुषेष्वपि सर्वान्तर आनन्दमयी निरूपित इति । जीवजडान्तर्यामिप्पिति । अत्रान्तर्यामिपदेन प्रतिजीवं भिन्ना ये अन्तर्यामिणम्ने प्रायाः, न ।

·यावरणमहः। । साधनाध्यायतीसपाद स्फुटः । तत्र च विद्यैकत्वं प्रतिपादितम् । तथाच केवलं निकलादिरा यो जानाति स न ब्रझवित्, किन्तु प्रतीऋविदेवेति न तस्य श्रुतिविवक्षितफलसिद्धिरिति स्वतन्त्रच्छत्वेन कस्यचित् साक्षान्मोझं ददाति, कस्यचित् सङ्घातात् पृथग्भारमेव ददाति । तदनुस्यूतं कारणत्वादितीति । इह पुरुषोत्तमस्य सर्वानुम्यूतत्वे उपपनि कारणत्वादित्यनेनोचा। हमते न चितरं आवादिई वाला मुक्तिमाधिरित्यर्थः । तथा च परमात्मज्ञानेतरज्ञानस मोश- कारणतां न्याययं तेन तु मतमोक्षमारणतासन्ध्यन इति ज्ञेयम् । एक्कारस विदिलेत्यनेन सम्बन्धे मानेनेव मोक्षो मेतरमाधनेनेत्यर्थः सात् । इतरसामनन्यावृती मकिरपि व्याव। वाहन सम्भवति, अव्यवहिनेन समितिपदेनान्वयं विहायातिदूरसेन विदित्वेत्यनेनान्वयवान चिनात् । "पर अनधो ध्यायति स विमति सोऽमृतो भवति । चिन्तयंधैतमा हामी मुसो श्रीकारेण सापुग्यारसपरन् । परमानन्दटक्षणमोक्षवाचस्यात् । परमानन्दलक्षणमोशन वत्वार्थदीपनियन्ये , एननिरूपणस प्रयोजनमाह- तस्य ज्ञानाद्वि कैवल्यमविद्याविनिवृत्तितः। तस्य ज्ञानादि कैवल्यमिति । गुणोपसंहारन्यायेन श्लोकद्वयोक्तधर्मसंयुक्त वन चेद् विजानीयात् वदा ब्रह्मविद् भवति । ततः कैवल्यं सङ्घातात पृथग्भाव मोक्षं वा. चंद् व्यापकं ही"त्यनेनोक्ताप्यानन्दस्यानुसीवनेनाऽऽनन्दमयाभिकरणे प्रपञ्चिता, साऽन चकारी- नेत्यर्थः । तेन यावत्य आकारनिरूपिकाः श्रुतयस्ताः सर्वा नानाप्रकारकमाकारं निरूपयन्त्योऽप्ये. नासमेव मतिपादयन्तीत्येकवाक्यतेत्यर्थः । एतेनाखण्डब्रह्मवादस्परूपमुकम् । इदं च दराने भगवसुदेवसंवाद स्फुटम् ॥ ४ ॥ एतन्निरूपणस्येत्यादि । नन्वीदृशं स्वरूप कारणमिति तत्रैव निरूपणमयोचितम् । तेनाप्ये वाक्यवसिद्धेः । इहेदं कुतो निरूपितमित्याकाायामेतदाहेत्यर्थः । तथाच ज्ञानमार्गे मुझे प्रनाडौं घोषयितुमत्रैव तन्निरूपणमित्यर्थः । तां वक्तुमाहुः गुणोपेत्यादि । गुणोपसंहारन्यापस्तु शापनार्थ निरूपणमित्यर्थः । केवस्यपदस्यैव विवरणं सङ्घातत्यादि, मोक्षं वेति । भगवतः तु विराडन्तर्यामी नारायणः, तस्स पुरुषोचमरूपविशेषत्वात् । एतदभिसन्धायोकं सर्वर प्यते । निर्गमनं च प्रति वान्तर्यामिणामेव नतु विरान्तर्यामिणः, अतः पूर्वोक्तव विचार्यत । जाननेव मुक्तिमत्यवदा, उमाभ्यां व विदित्वाऽति मृत्युमति तस्य नानादि फैवल्यमित्यस्य व्याख्याने । ततः कैवल्यं सहातात् प्रथामावनिति । अत्रे मान्यः पन्या वियतेऽयनाये त्यत्र एषकारेण ज्ञानातिरिक्तसाधनच्यावृत्तेन मनमुक्तिसाधकत्वनिति चेन्न, एवकारस्य समिति द्वितीयान्तेनान्वयात् । तमेव परमात्मानमेव विदित्वा ज्ञात्वा मी मौज शननामानावृत्या भरात व्यायचिरिति वाच्यम् । वल्यपदस मौगिकन्या योजना। व्यवस्था 1921

·है
,
.
शास्त्रार्थप्रकरणम् ।
प्रामोति । तत्र दृष्टं द्वारमाह अविद्याविनिवृत्तित इति । पूर्वोक्तज्ञानमविद्या निवर्त-
यन्मोक्षं साधयतीत्यर्थः । तज्ज्ञानपरोक्षरूपमिति ।
विद्यायाः पञ्च पर्याणि तत्साधनान्याह-
वैराग्यं सांख्ययोगी च तपो भक्तिश्च केशवे ॥४५॥
वैराग्यमिति । आदौ विषयवैतृष्ण्यम् । ततो नित्यानित्यवस्तुविवेकपूर्वकः सर्व-
परित्यागः । तत एकान्तेऽयाङ्गो योगः । ततो विचारपूर्वमालोचनं तपः, एकाग्रतया
स्थितिर्वा । ततो निरन्तरभावनया परमं प्रेम ॥ ४५ ।।
आवरणभङ्गः।
कैवल्यस्योभयथापि-सिद्धरित्यर्थः । तति मोक्षादिसाधने । मननादिविधीनां, "येऽन्येऽरविन्दाक्ष
विमुक्तमानिनः", "भक्त्या मामभिजानाती"त्यादीनां विचारे, तादृशं ज्ञानं न केवलाच्छब्दान्न वा
केवले. सापदर्शनायुक्तैः साधनैः, किन्तु भक्त्यैवेति हदि कृत्वाहुः तज्ज्ञानमित्यादि ।
"विद्यात्मनि मिदा बाध" इति कादशे भगवता विद्यालक्षणमुक्तम् । तच्च पूर्णाया इति ।।
तत्सम्पत्त्यर्थं पर्वाणि विवृण्वन्ति आदावित्यादि । विषयवैतृष्ण्यस्योत्तरेष्वनुसीवनेन तज्जन-
कत्वात् प्राथम्यम् । तप आलोचन इतिधात्वर्थविचारेणाहुः ततो विचारेत्यादि । कृच्छादि-
निवृत्त्यर्थ रूदि सङ्कोच्याहुः एकाग्रेत्यादि । तापनीयश्रुतिविचारेणाहुः ततो निरन्तरेत्यादि ।
योजना।
त्वाभावाच । इह केवलस्य भावः कैवल्यं सङ्घातात्पार्थक्यं निरभ्यस्तया स्थितिस्तु ज्ञानेनैव भवति
सायुज्यादि वा, परमानन्दलक्षणमोक्षप्रातिस्तु मक्त्या भवत्येवेति निष्कर्षः । अत एव "एको वशी
सनंग. कृष्ण ईड्य एकोऽपि सन् बहुधा यो विभाति । त पीठगं ये तु भजन्ति नित्यं तेपो
सिद्धिः शाश्वती नेतरेपामि"ति "तापिन्याशाश्वती सिद्धि"रित्यनेन कृष्णभजनेन नित्यैव सिद्धिरुक्ता,
सा तु नित्यलीलाप्रवेशरूपा ज्ञेया । सैव परमानन्दलक्षणा मुक्तिः, पुरुषोतमानन्दापेक्षया ब्रह्मा-
नन्दस्य जघन्यत्वात् । अतो भक्ताना परमानन्दलक्षणा पुरुपोचमनित्यलीलाप्रवेशरूपा मुक्तिः,
ज्ञानिनान्तु कैवल्यम् । तच्च योगरूढिभेदेन द्विविधम् । तदेतदाहुरामासेन सड्डातात्पृथग्भावं मोक्षं
वेत्यनेन । इह मोक्षपदेन सायुज्यादिकम् । तत्र ज्ञानादेव हि कैवल्यमित्यत्र यौगिकोऽर्थों ग्राह्यः ।
तथा च सङ्घातात्पार्थक्यमानं कैवल्यपदार्थः, स च जानैकसाध्यः । तावता श्रुत्यर्थ एवकारो
लब्धाऽवकाशोभवति । भक्तौ तु कैवल्यं पृथक्शा । दशगस्कन्धे यज्ञपलीनिरोधमसङ्गे "कैवल्याद्या-
शिपाम्पते"रिति वाक्ये कैवल्यस्य आवशब्देन पूर्वकक्षाया गणनात् । भक्ते. परमफलन्तु नित्य-
लीलाप्रवेशाख्यं परमानन्दरूपमिति दिक् । वैराग्यं सालययोगौ त्यस्य व्याल्याने । ततो निर-
न्तरभावनया परमं प्रेमेति । इह मोक्षदातृत्वोपाधिकं प्रेमोच्यते । न तु निरुपाधिकमिति तैयम् ।
"हरि विशेदित्यनेन सायुज्यरूपफलस्योक्तत्वात् । सायुज्यस्य च मर्यादाभक्तिफलरूपत्वात् । पुष्टी
तु "दीयमानं न गृहन्ती"तिवाक्यात् सालोक्यादिमुक्तेर्नाकाहा। अतोऽन्न सोंपाधिकमेव प्रेमो-
च्यते । निरुपाधिकस्तु नेहः पुष्टिभक्तानां ब्रजमुन्दरीप्रभृतीनामेव । मर्यादाभक्तो प्रेम सोपाधिक..
मिति तृतीयाध्यायभाष्ये सितम् ॥४५॥

·८८ मोबाये क्रियमाणत्वात् प्रावाहिकी, न तु स्वतन्त्रा नित्पधिप्रेमरूपा । अतः साक्षात्कार जनयि पवन भकायेव तात्पर्यमित्येकवाक्यताप्रकारो योषितः । अत्र खरूपेत्यादि । सापि मुनि अनेनेत्यादि । तदनदति विहिता । मारसत्यं व्युत्पादयन्ति काश्यादीत्यादि । तत्रान्ते' इति पाक्यं न बाबालादिश्रुतिसाद । पाठमेदाद प्राणवोः सन्यो तस्थान निर्देशाथ । किन्तु देहान्त नदेवोपदेगनुच्छी न सिद्धानः । किन्तु पातकान्त शुद्धी यदा कदापि कम्पनिदर, न तु गान्तो मात्यर्थः । ननु मेरखीयातनादिवास्यानुरोधान् फालसोचोऽस्तु, परमुपदेशय. मिसमानुपदेश्यः रिमिति सदोच्यत इत्यागयेन, सर्वेषामुपदेशोऽस्तिति साक्षायामुपदश्य- मगि बी वानुमातुः सरपामित्यादि । तथाच मयेव न स्यात् नाई, 'यमेवैष' इत्यादितिर्वि- तत्त्वार्थदीपनियन्धे, एवं साधनसम्पत्तौ पञ्चपर्या विद्या सम्पद्यते । यया कृत्वा जातसाक्षात्कारस्तं प्रविशेदित्याह--- पञ्चपति विधेयं यया विद्वान् हरि विशेत् ।। सत्त्वसृष्टिप्रवृत्तानां देवानां मुक्तियोग्यता ॥ ४६॥ . यया विद्वान् हरि विशेदिति । अत्र स्वरूपयोग्यतारूपमधिकारमाह सत्त्वेति। ये साचिका दैव्यां सम्पदि जावा विध्युपजीपिनः सर्वदा तपा मुक्तिर्भविष्यति नान्ये पामिति ज्ञापितम् ॥ ४६॥ अनेनैव प्रकारेण मुक्तिर्नान्येनेति यक्तुं देशादिपदके तदङ्गे मुक्तिर्भाक्तत्याह, तीर्थादावपि या मुक्ति कदाचित् कस्यचिद् भवेत् ॥ कृष्णमसादयुक्तस्य नान्यस्येति विनिश्चयः ॥४७॥ तीर्थादायपाति द्वाभ्याम् । काश्यादितीर्थेषु मुक्ति प्रसिद्धा । 'तपान्ते "तार अझ व्याचप्ले" इत्यादिवाक्यः शुद्धानां ब्रह्मोपदेश इत्यलौकिकोपदेशसाधकत्वं न व्यभिचरति । तदाह कदाचित् कसचिद् भवेदिति । सर्वेषामेवोपदेशोऽस्थिति चुन्नेत्याह । कृष्णप्रसादयुक्तस्येति । प्रसन्नी भगवानद्वारा मोचपति, तीर्यादीनां एतानि भगवच्छक्तिरूपायाः पर्वाणि । मोझशानेषु मुख्यतयतेषामेव साधनत्वेनोपदेशात् । यत् पुनर्गतायां ज्ञान प्रश्नोतरे, "अमानित्यमदभित्यमित्यादिविंगतीनां समुदायो ज्ञानमित्युक्त तनावश तिरूपम् । जन्ममृत्युवराज्याधिदुःपदोपाऽनुदर्शनादीनां तत्र प्रवेशेन तथाऽवसायात् ! विरोधः । एतेषां पञ्चसु प्रवेशाद्वा । एतच साधनाध्यायतृतीयचतुर्थपाइयोर्दष्टव्यम् । मतिश्चान त्योपक्षीयते । ततः साक्षात्कारेण भगवदिच्छानुरूपं कैवल्यं भवति । तदेतदुकं, यया कृत्वेत्यादिना । एतेनोपास्यनिरूपाणां भजनीयतापकत्वेन, वैराग्यादिनिलपकाणां भक्तिहेतुनि सर्वपामिति चोपयितुभधिकारिनिरुकाणामेकवाक्यतामकारं च बोधयितुं विधायां मुक्तौ बाधि- कारमाहेत्यर्थः ॥ १५॥ १६ ॥ ननु पृथेदमधिकारनिरूपणम् । तीर्थादिमिरनधिकारिणामपि मुक्तिसारणादित्याकामयामाहुः । वाराणमेव । तत्र यपप्युपदेन उच्यते, तथापि का माहात्म्ये पापिनों भैरवीयातनाकयना व सावरणमा मोन ·८९ शालार्थप्रकरणम् । माहात्म्यार्थम् । यथाऽजामिलो नाम्ना । अत: प्रसादार्थ प्रेमान्तानि । कर्तव्यानि । ननु कदाचित् प्रेमरहितोऽपि तीर्थे सम्यक्प्रकारेण मुक्तिसूचकेन नियत इति चेत् तबाह नान्यस्येति । तस्यापि पूर्वमेव साधनसम्पत्तिः सिद्धा, वासनावशात् परं प्राकृतत्वं भगवदिच्छया । तमान्न व्यभिचार इत्यर्थः॥४७॥ तर्हि तीर्थादेः कोपयोग इति चेत् तत्राह- 'सेवकं कृपया कृष्णः कदाचिन्मोचयेत् क्वचित् । तन्मूलत्वात् स्तुतिस्तस्य क्षेत्रस्य विनिरूप्यते ॥४८॥ सेवकमिति । सेवकमेव पूर्व तथाभूतं, तत्रापि कृपयैव, तत्रापि कृष्ण एव । कर्ता साधनं व्यापारचोक्तः । कालदेशावाह कदाचित् कचिदिति । अनेन कालस्यापि तत्त एवं प्रशंसेति ज्ञापितम् । स्तुतानि तीर्थादीनि भगवदगत्वाद् दैत्यकृतविमना- शकानि भवन्तीति लोकप्रवृत्यर्थ मुक्तिसाधकानीत्युच्यन्ते । तत्र स्थित्वा शुद्धे काले साधनानि साधयेदिति ॥४८॥ अतः कैवलतीर्थाद्याश्रयं परित्यज्य यथा भगवति स्नेहो भवति तथा यत्नं कुर्यादित्याह- तस्मात् सर्व परित्यज्य दृढविश्वासतो हरिम् । भजेत श्रवणादिभ्यो यद्विद्यातो विमुच्यते ॥४९॥ तस्मादिति । हरिभजनेऽपि कदाचिन्मोक्षो न भवेदित्याशङ्का परित्यज्य दृढविश्वास कृत्वा श्रवणादिभ्यो हेतुभ्यः श्रवणादिभिर्भजेत् । ततो विमुच्यत एवेति पुनरुक्तम् ।।४९।। आवरणमः। रुद्धयेत । साधनबोधकशास्त्रान्तराणा च वैयर्थ्यं स्यात् । प्रेतादिदर्शनं च तत्र न स्यात् । "पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति" इति च विरुद्धयेत । मोचकसाधनान्तराकरणं च प्रस- ज्येतेत्यतोऽधिकारिनिरूपणं न मुधेत्यर्थः । सङ्कोचे व्यतिरेकन्यभिचारमाशङ्कय समाधि वक्तुमाहुः कदाचित् प्रेमेत्यादि । तथाच प्रत्यक्षस्य तात्कालिकार्थविषयत्वेन मूलानवगाहित्वान्न व्यभिचारः शक्यशङ्क इति भावः ॥ ४७ ॥ कृष्ण एवेति । "मोक्षमिच्छेजनार्दनात्", "वरं वृणीप्य भद्रं ते ऋते कैवल्यमय नः । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय" इति वाक्येभ्यस्तथेत्यर्थः । व्यापारश्वोक्त इति । सेवारूपो व्यापारः सेवकपदेनोक्त इत्यर्थः । उपचारपकारमाहुः स्तुतानीत्यादि । तादृशानि भवन्तीत्यतः स्तुतानीत्यन्धयः । तेन प्रशंसानियन्धना तत्र गौणीत्यर्थः । स्तुतिप्रयोजनमाहुः तत्र स्थित्वेत्यादि ।। ४८॥ एवमेतदुपपादनप्रयोजनमाहुः अत इत्यादि । अत्र हृदविश्वासं प्रति श्रौतस्य श्रवणादित्रयस्य, भजन प्रति भगवच्छास्त्रीयस्य तन्नवफस्य साधनत्यं बोध्यम् तत इति विद्यात इत्यस्येदं विवरणम् । तथाच पूर्वमविद्यायाः सर्वात्मना निवृत्तिरितयोक्ता । इह तु विद्यानिवृचिरप्यभिप्रेयत १२.दी-नि- ·फलदसोका । पुष्टिमनिपलमुत्तमम् । पर्यादामननालदीनमित्युमयोनारतम्पं . प्रदर्मिनम् । ९० W द्वयेन । यत्र नभानन्दप्रवेशलक्षणान्मर्यादामार्गीयमक्तिलामावलक्षणान्मर्यादासत्यवान्तर- तत्र पुटिमार्गीयभक्तिफलरूपायाः स्वतन्त्रप्रेमभक्त: फलस्य भगवता सह कामाशनस्य नित्यीय न्तःपातरूपफलस्य वैशिष्ट्यं किं वाच्यमिति केमुतिकन्यायः । साधनं भकिरिति । खतरपुष्टि- भजनफलप्रेमभक्तिरित्यर्थः । मोक्षसाध्य इति । मर्यादामजनस्वेत्यर्थः । इह यस्यैव यत्सायनं तस्मादेव फलान् तस्यैव साधनोटकों न प्रतिपाद्यते । किन्तु अन्यस्य साधनं अन्यस्स फन्दादि- शिएमिति प्रतिपाद्यते । दृश्यते हि लोकेऽपि कस्यचिन्महाराजाधिराजस्य अमात्यः कलाचिदन्यला भूपालाद्विशिष्टो भवत्यैश्वर्यपरामगादी, तं विलोक्य मुवन्ति लोका अद्भुतम्मन्यमाना अहो अना- त्योऽयं भूपतेविशिष्ट इति । तत्र हि यथाऽन्यदीयोऽमात्योऽन्यस्मान्नरपतेः स्वस्य वैशिष्ट्यं प्रार्थ- यन् पारस स्वामिना फैमुतिकन्यायेन तस्मादाज्ञो वैशिघ्यं प्रकाशयति, एवमिह पुष्टिमार्गीयापाः साधनमक्तिमर्यादामार्गीयफलामोशरूपादात्मेकमुखानुभवरूपासन्द्रियादिसहितात्मास्त्राधारा भीगतायाः सस्या पशिष्टयं दीपयन्ती फलस्य वैशिष्टचं कैमतिकन्यायेन वोपपतीत्यर्थः । तदेतदानः नयापि साधनदशवोत्तमति । यतनपुष्टिभरोत साधनदशामर्यादामार्गफलरूपान्मोहा- दुलटेत्यर्थः । मूले भत्तानान्त विशेषत इति । सतपुष्टिभक्तिमतामित्यर्थः । मत्तानां सरें- न्द्रिपन्नथा वान्तःकरणरामनापि हि विशेषतः इति सुखपमा इत्यन्वयः । एवं "भवानन्द मविष्टाना"मित्पनेन मर्यादामजनम्य फरमुक्या "भकानां तु विशेषत" इत्यनेन पुष्टिमने तस्वार्थदीपनियन्थे, इदानी कैमुतिकन्यायेन प्रेमभक्तः फलमाह- ब्रह्मानन्दे प्रविष्टानामात्मनैव सुखप्रमा। सङ्घातस्य विलीनत्वाद् भक्तानां तु विशेषतः ॥ ५० ॥ सर्वेन्द्रियैस्तथा चान्ताकरणैरात्मनापि हि । ब्रह्मभावातु भक्तानां गृह एव विशिष्यते ॥५१॥. ब्रह्मानन्दे प्रविष्टानामिति द्वाभ्याम् । साधनं भक्तिमोक्षः साध्या । तथाले साधनदर्शवोत्तमा । तब हेतुः । यो हि मुच्यते स सङ्घात परित्यज्य नमणि लीयते। ब्रह्मभाव वा प्रामोति । तस्य स्वरूपानन्दः, स्वरूपेण वाऽऽनन्दानुभवः । सतर आवरणमङ्गः। इति पुनः कथनमुभयनिवृत्ती मोक्षज्ञापनार्थमित्यर्थः । पूर्व विद्याया उपादेयत्वविचारेण भजन कर्तव्यमित्स्तम्, इह तु निवर्त्यत्वविचारेणेति विशेषोऽपि ज्ञेयः ।। १२ ।। यद्यनयापि प्रनाड्या मुक्तिसाहि स्वतनभक्तो को विशेषः ! इत्याफालायां विशेष बत्तुभक्तिः मन्थमवतारयन्ति इदानीमित्यादि, प्रेमभक्तरिति । स्वतन्त्रभक्तेः साधनदशैरेत्तमेले । योजना। इदानी फैमुतिकन्यायन प्रेमभक्तेः फलमाहति । ब्रह्मानन्द प्रविष्टाना इति श्लोक फलाञ्च पुष्टिमार्गीयभत्यवान्तरफलरूपस्य भगवत्कृपासहितगृहाश्रमस्य वैशिष्टयमुकार,

·९१
नुभवः । अतो
शास्त्रार्थप्रकरणम् ।
भक्तानां तु गोपिकादितुल्यानां सन्द्रियैस्तथाऽन्तःकरणैः . स्वरूपेण चाऽऽनन्दा-
भक्तानां जीवन्मुत्यपेक्षया भगवत्कृपासहितगृहाश्रम एव
विशिष्यते ।। ५० ।। ५१ ॥
नन्वेवं सति साधनफलयोरुत्कृष्टत्वात् कथश्च सर्वोऽपि न भक्तिमार्ग प्रविशतीति
चेत् तत्राह-.
मोहार्थशास्त्रकलिलं यदा बुद्धेविभिद्यते।
तदा भागवते शास्त्रे विश्वासस्तेन सत्फलम् ॥५२॥
मोहार्थशास्त्रकलिलमिति । शास्त्राणि यानि भगवच्छात्रव्यतिरिक्तानि मोहा-
नि तान्येव कलौ मानमर्हन्ति । अतस्तेपां दर्शनेन बुद्धौ कलिलमुत्पद्यते । तच्चेद्
विभिधते भगवत्कृपया तदैव भागवते शास्त्रे विश्वासः । एतदुक्तं सर्वथा सत्यमिति ।
ततस्तदनुसारेण प्रवृत्तः सत्यं फलं प्रामोतीत्यर्थः॥५२॥
थाचरणमा
स्वतन्त्रभक्तिसाजात्याद् । यत्र मर्यादामायिसाधनदशैव मर्यादामागीयफलदशात उत्तमा, तत्र
पुष्टिमार्गीयस्वतन्त्रमक्तेः फले स्वरूप चाधिक्यं किं वाच्यमिति भावः । तदेव विवृण्वन्ति तत्र
हेतुरित्यादिना । ब्रह्मणीति, अक्षरे पुरुषोत्तमे वा ॥ ५० ॥ ५१ ॥
किश्चिदाशय परिहरन्ति नन्वित्यादि । भक्तिमार्गे इति स्वतन्त्रभक्तिमार्गे । सत्फलमिति ।
सतां सदंशानामिन्द्रियान्तःकरणानां फलमानन्दाविर्भावरूपमित्यर्थः । एवमेकत्रिंशद्भिः पद्यैः प्रप-
.श्चमिथ्यात्वेन प्रपञ्चमध्यपातिभगवद्धजन मिथ्यात्वान शुद्धमिति वदन्तः प्रत्याख्याताः । "नमो
भगवते तस्मा" इति श्लोके नमनोपलक्षिताया मक्तेः शाखतात्पर्यगोचरत्वं चैकेन प्रकारेण निल-
पितम् ॥ ५२॥
योजना।
अत एवेतस्य ब्याल्याने स्वतन्त्रभक्तानां गोपिकादितुल्यानामित्यनेन प्रजभक्ता उदाहताः ।
ते तु फलदशोदाहरणरूपाः, एवं ब्रह्मानन्देत्यारभ्य सार्धश्लोकेन पुष्टिभक्तिफलमर्यादामजनफलयो-
स्तारतम्यमुक्त्वाऽर्घ लोकेन मर्यादामजनावान्तरंफलरूपनमभावपुष्टिभजनावान्तरफलरूपभगवत्कृपा-
सहितगृहाश्रमयोस्तारतम्यमाहुः ब्रह्मभावात्तु भक्तानां गृह एच विशिष्यत इति । अत्रेदं ज्ञेयम् ।
मर्यादामत्तयवान्तरफले जीवन्मुक्तिरूपे त्वत्परमफलसादृश्यमात्मैकमोग्यसुखावाप्तिरूपमस्ति, एवं
पुष्टिमत्त्यवान्तरफले भगवत्कृपासहितगृहाश्रमे तत्परमफररूपसर्वेन्द्रियसहितात्ममोग्यमुखावातिरू-
पसादृश्यमस्ति । अतः पुष्टिभक्त्यवान्तरफलं मर्यादाभत्त्ययान्तरफलाजीवन्मुक्तिरूपाद्विशिप्यत
इति यदुक्तं तदुचितं मे । इति शास्त्रार्थप्रकरणे योजनायां राप्रकरणम् ॥ ५० ॥

·पर्यापेमारमशान सारेचविकासयालिपरिमाणयचापि न साधीयसी । उपदोपापादकवाद । अतः परं जीवव्यापकत्वेन ये भजनं निराकुर्वन्ति तान् प्रतिवक्तुं सार्धवादशभिश्चित्प्रकरण- यन्मिथ्यात्यमुच्यते तत्प्रस्तावशादो दूषणीयमिति सचितम् । जीवसेत्यादि । स्वरूपस्यो पवेध पूर्व निलपितत्वादधुना धर्मा एवं वस्य पाच्या इति पूर्व मतान्तरदूषणरय परिमा- णमुच्यत इत्यर्थः । आराप्रमानश्रुतिः श्वेताश्वतरोपनिषत्पञ्चमाध्यायेऽस्ति । "अङ्गुष्ठनात्रो रवितुल्यरूपः सकल्पाहारसमन्वितो यः । बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराममात्री ह्यपरोजी मतमागस्य सतभाकल्पितस्य तु । भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय कल्पते" इत्यान- न्त्यकल्पनं सामर्थ्यमुक्तम् । तदेव च, "व्यतिरेको गन्धवदिति सूत्रे व्यासचरणैर्विवृतमतम्नाम- चैतन्यगुणानीकारान्न दोष इति भावः । न च व्यतिरेकशब्दोऽभावे प्रसिद्ध इति कथमेवं व्याख्या जीवस्यैवात्र प्रकृतत्यान्न तु चैतन्यगुण इत्याच्या पक्षान्तरमाहुः । गन्धवत इत्यादि । इदं चार्थ- फथनमात्र, न तु विग्रहः । तथाच विशेपेणातिरेकोऽधिकदेशयचित्वं यदीयगुणस्मासी व्यतिरेकः। गन्धवानिय व्यतिरेकवान् गन्धव्यतिरेसवानित्यर्थः । एतेन द्वितीयोऽपि धर्म उक्तः | सच स्वपश्योतिट्टे स्टो भवति । मतान्तरं दूपयितुमाहुः । न वित्यादि । तावत्परिमाण इति । क्षपणकादयः सकलवारीरगतरतन्योपरम्भान्यथानुपपत्या शारीरात्मानं देहपरिमाणकमहीकुर्वन्ति। तन्न । उकरीत्या तदुपलम्मोपपनी तस्या युक्तः कदर्यत्यात् । मध्यमपरिमाणत्वे अनित्यतापः। न चानित्यत्वं शवयवचनम् । जतिमात्रय बालस्य सुधातः स्तनपानादी प्रवृचिदर्शनात् । तस्माध सिरसक्ये सिद्ध तेन चानादित्वेनादिमावत्येन र ध्वंसाप्रतियोगित्वे नित्यत्वस सिद्धत्वात् । पूर्वानुमतसुन्निवृचिकारणभूनानुभवजन्यस्मृतिमन्तरेणानुपपत्त्या तस्सात्मनः पूर्वापरजन्मीयशरीराव- एवमेव प्रतादिभिरपि पूर्वजन्मफयाकरनादपि तरिसद्धेः । तथैव भरीराणां नानात्वार सब समरि तत्मार्थदीपनिबन्धे एवं सत्प्रकरणमुक्त्वा चित्प्रकरणमाह जीयस्त्वाराममानो हि गन्धयद व्यतिरेकवान् । जीवस्त्विति । तुशब्दः प्रकरणभेदका । जीवस्थादौ परिमाणमुच्यते । आरामः मात्र इति । "आराममात्रो ह्यपरोऽपि दृष्ट" इति श्रुतेः । श्रीहेरग्रभाग आर नन्तायभित कथं सर्वदेहव्यापिचैतन्योपलम्भस्तबाह । गन्धवद् व्यतिरेक धानिति । विशेषेणातिरिच्यत इति व्यतिरेको द्रव्यापेक्षयाधिकदेशः । यथा गन्धः पुप्पापेक्षयाऽधिकदेश व्यानोति, तथा चतन्यगुणः सर्वदेहव्यापीत्यर्थः । गन्धवक फमलादेरिव वा स्थूलगुणयुक्तः । न तु तदन्यथानुपपत्या तावत्परिमाणः । आवरणभङ्गः। मारमन्ते एवमित्यादि । एयमिति श्रुतिपुराणोक्तप्रकारेण । तेन नश्वरत्वादियुवर दृष्ट" इति । अत्र बुद्धिगुणेनाङ्गुष्ठमात्रत्वं, स्वगुणेनारायमात्रत्वमुक्तम् । तेन तयेत्यर्थः । अत्र आपकमाशमाहुः नन्वित्यारभ्य-इत्यर्थ इत्यन्तम् । तथाचोकश्रुत्पनिमश्रुतौ “बाल- तमित्ति वाच्यम् । सूत्रापेक्षया प्रसिद्ध पन्यत्वादिति । यत्ती कृते गन्धतुल्यत्वं जीवे आयाति । ।

·भावार्थप्रकरणम्। आवरणमः। नापि नानापरिमाणवत्ता । एकस्य लोके नानापरिमाणादर्शनात् । शरीरबदनीकारे सावयवत्यापत्ते- रनिवार्यत्वात् । तथा सति तद्वदेवानित्यताया अप्यापतेश्च । तदेतदुक्तम् । न तु तदन्य- थानुपपत्त्या तावत्परिमाण इति । नैयायिकादयस्तु पूर्वोक्तयुक्तिभिः परिमाणान्तरं निरस्य व्यापकत्वमङ्गीकुर्वन्तो युक्त्यन्तरमप्याहुः । तथाहि । देशान्तरे यद् द्रव्यमसद्भोगयोगायोत्पद्यते, तत्रासदष्टं कारणत्वेन वक्तव्यम् । अत उत्पतिदेशे अदृष्टवदात्मसंयोगः कारणं वर्तते । अतो विमुत्वसिद्धिः। किच, आत्मनोऽणुत्वे ज्ञानेच्छादीनामतीन्द्रियत्वापत्तिः, अणुगुणानामतीन्द्रियत्वनि- यमात् । अणूनामप्रत्यक्षत्वादहमिति प्रत्यक्षापलापप्रसनाच्च । किञ्च, मनसोऽप्यणुल्वेन तवयसयोगे द्रव्यान्तरारम्भप्रसाः । इन्द्रियमनःसंयोगदशायामारममनःसंयोगविघटनेन ज्ञानानुत्पत्तिमसङ्गश्चातो व्यापको जीव इत्याहुः । तदविचारचारु । प्रत्यात्मनियतभोगानुपपत्त्यादिदूपणासात् । तथाहि सर्वेषां विभुत्वेन सकलमूर्तद्रव्यसंयोगितया सकलेन्द्रियमनःशरीरादिसंयोगः सर्वेपामवश्यं वाच्यः । तथा सति सर्वेषामेव सर्वभोगे बाधकामावात् प्रत्यात्मनियतभोगानुपपत्तिः । न च विमु- विशेषगुणानामसमयायिकारणभादेशिकत्यनियमाद् यद्देशापच्छेदेनात्ममनःसंयोगस्तदेशावच्छेदेनैव मोग इति ब्यापकत्वेऽपि न भोगनियमानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । एकेनाम्रफलभक्षणे मुखावच्छेदेना भक्षयामीतिवद् देवदत्तगरीरावच्छेदेनाऽहं भुज इति प्रत्येकं सर्वेषामनुभवापचेर- निवार्यत्वात् । "पादे मे सुखं शिरसि मे वेदनेतिवत्" "देवदत्तशरीरे मे सुखम् , यज्ञदत्तशरीरे मेदुः- खमिति ज्ञानापत्तेश्च । एकस्यात्मनः सर्वत्र सत्त्वेन तत्तन्मनःसंयोगादिदेशे जातानां ज्ञानानामेतत्सम- वेतत्वात् । तेन तेन मनसा तचदनुव्यवसाये बाधकाभावात् सर्वेषामेव सर्वज्ञतापत्तेश्च । न चेष्टापत्तिः। मानाभावात् । एकात्मवादप्रसञ्जकत्वेन सिद्धान्तहानिप्रसगाच । यदि च किश्चिददृष्टादिकं प्रतिब- न्धकत्वेन कल्पयित्वा स्वशरीरमात्रावच्छेदेन भोगोऽङ्गीक्रियते तदा देहपरिमाणात्मापतेर्दुरित्वाद् व्यापकत्वनित्यते दचतिलाञ्जली स्याताम् । अतस्तयोर्निर्वाहाय शरीरान्तरावच्छिन्नोऽपि भोगोऽस्या- "ऽवश्यमङ्गीकार्यः । तथाच सति प्रत्यक्षविरोधः, सर्वेषां सर्वज्ञतापचिसैलोक्यसकरापत्तिश्च स्यादित्यु- भयतःपाशा रजः । किश्च, देवदत्तशरीरावच्छेदेनाने भक्षिते यशदवशरीरावच्छिन्नस्य तस्याऽहमानं भक्षितवानिति स्मरणापत्तिः सुतरां दुर्वारैव । अनुभवस्मरणयोरेकप्रदेशावच्छेद्यत्वनियमाभावात् । नेत्राभ्यामद्राक्षं कराभ्यामस्पृशमित्यादिस्मरणानां स्वजनकानुभवदेशं नेत्रादिरूपमनादृत्यैव हृदये जा- यमानत्वात् । यमद्राक्षं तमन्तः स्मरामीत्यनुव्यवसायात् । नाप्यनुभवस्मरणयोरेफशरीरावच्छेद्यत्व- नियमः । तस्याप्यसाम्पतत्वात् । पूर्वजन्मीयानुभवजन्यस्य स्मरणस्य पूर्वशरीरमनादृत्यैव शरीरान्तरे- ऽप्येकात्मवृत्तित्वमात्रेणयाङ्गीकारात् । अथ तत्रातिवाहिकस्यैव सत्त्वान्नास्ति नियमभङ्ग इति चेन्न । प्रयागे मृतस्पेन्द्रप्रस्थादौ जातस्य जातिस्मरस्य, अन्यत्र मृतस्य सुमे पेतमायेन वसतश्च प्राग्जन्म- सम्बन्धिमित्रकलत्रादिदर्शनादिना यत् प्राग्जन्मस्मरणं तदनुपपत्तेः । आतिवाहिकावच्छिन्नस्य तस्यात्मप्रदेशस इन्द्रप्रस्थे सुभे चाभावात् । आत्मनतं प्रदेशमनादृत्य आतिवाहिकाऽवच्छिन्ने यस्मिन् कसिंश्चित् प्रदेशे मरणाशीकारे स्मरमस्यातिवाहिकसमवेतत्वापत्तिः। आत्मसमवेतत्वगमकस्य बलीय- सोऽनुपपद्यमानत्वात् । किञ्च, अदृष्टस्यापि तथात्वापतिः । अन्यथा भूमौ कृतेन यज्ञादिना सर्वमिन्ना- ·तत्त्वार्थदीपनिवन्धे थायरणभहः। स्मन्यदृष्टोत्पत्तावातिवाहिकान्तरेण स्वर्गादिमोगो निरामाधो जीवतामपि स्यात् । न चातिवाहिकदोल- भ्यम् । मुक्तजीवातिवाहिकानां बहूनां विद्यमानत्वात् । द्विधात्रिधाच्छिन्नगोधाशरीरचाञ्चल्यादौ प्रय- नवदात्मसंयोगस्यावश्यकत्वेन तत्र च गोधाशरीरनिष्ठमनःसंयोगकल्पनवदत्राप्यातिवाहिकान्तरसम्ब- न्यस्य शक्यवचनत्वात् । न चातिवाहिकस्याऽनित्यत्वादस्ति दोलभ्यमिति वाच्यम् । तथापि देवाद्या- तिवाहिकेनादृष्याकृष्टातिवाहिकान्तरेण च भोगापत्तेरनिवार्यत्वात् । किञ्च, अदृष्यनियमसानुपपचिः । अदृएस्य कर्मनियम्यत्वेन प्रयत्नस्य चात्ममनःसंयोगनियम्यत्वेन संयोगस्य च सर्वेपामात्मनां सर्वेषां गनासु सत्त्वात् तयैव प्रनाड्या सर्वेष्वेव सादृष्टानां सुवचत्यात् । न च विलक्षणमनःसंयोगादिना दोपः परिहतुं शक्यः । कारणलक्षण्यमन्तरेण मनःसंयोगवैलक्षण्यस्थाशक्यवचनत्वात् । अथ कार्यकोन्नेयं तद्वैलक्षण्यमिति चेत् अस्तु । तथा, तथापि नाकस्मिकमिति कारणं वाच्यमेव । तत्रान्यस्य वक्तुमशक्यत्वादीश्वरेच्छैव चेद्वैलक्षण्यहेतुत्वेनाद्रियते, तदैक एव भुलां, नान्ये, अनेन कर्मणाऽस्यैवादृष्टमुत्पद्यतां नान्यस्येत्येवमीश्वरेच्छयैव व्यापकात्मना मोगनियमनवद् देशान्तरस्थम- यमनेन प्रकारेण मुामित्येवमण्यात्मवादेऽपि भोगनिर्वाहसिद्धी देशान्तरेऽदृष्टयदात्मसंयोगाङ्गी- कारेण व्यापकत्वसाधनं जघन्यमेव । किञ्च, व्यापकत्वे जीवानामीश्वरनियम्यत्वं न स्यात् । मह- त्वेन नित्यत्वेन चाभिमानसम्भवात् । चेतनत्यादिना तौल्यप्रतिसन्धानेन भगवति सर्वोत्कृष्टस्वाय- नहीकारस्थापि सम्मवाञ्च । अतस्तन्निर्वाहायाध्यणुत्वमेव जीवस्याङ्गीकार्यम् । सकलशरीरब्यापिचैत- न्योपलम्भस्तु चैतन्यस्य विसर्पिगुणत्वाङ्गीकारादप्युपपन्नः । न च विसर्पिगुणत्वमेवासिद्धमिति याच्यम् । तस्य प्रस्थानरत्नाकरे मन्धनिरूपण उपपादितत्वाद्, भाष्ये विद्वन्मण्डने चोपपादित- त्याच्च । नन्वात्मनामणुल्ले सुखायप्रत्यक्षापतिः । गुणप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति महत्त्वसामानाधिकर- ण्यस्य तन्त्रत्वात् । अन्यथा परमाणुरुपादेरपि प्रत्यक्षं स्यादिति चेन । योग्यताया एव तत्वात् । अन्यथा व्यापकात्मवादेऽप्यदृष्टादिप्रत्यक्षापत्तिारैव स्यात् । महत्त्वसामानाधिकरण्यस्य सत्त्वात् । न च परमाणुस्पादिप्रत्यक्षापत्तिः । अनुभूतत्वेनायोग्यत्वात् । वस्तुतस्तु जन्यसुसादीनां नात्मधर्म- त्वम् । कागः सकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधतिहाँधीमरित्येतत्सर्व मन एवेति श्रुतावि- तिशब्देन सर्वेषां तादृशां सद्दहात् । अतो योग्यताया एव तत्त्वमिति निश्चयः । एतेनैवाणुगुणा- नामतीन्द्रियत्वनियमोऽप्यपास्त एव । न चाहमिति प्रत्यक्षानुपपत्तिः । तस्य देहादिसंवलितविषय- लात् । स्थूलत्यादिसामानाधिकरण्यमानेन तस्य अमरूपत्वाच्च । अगरीरस्यायोगिनम्तथा प्रत्यक्षे मानाभावान् । योगिनस्तु योगजधर्मप्रत्यासत्या लौकिकात्यक्षस्यातीन्द्रियविपयत्वेनाणुचाबाधक- त्वात् । “अनागतमतीतच वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन" इति थीभागवनवावयात् । नाभ्यण्वोरात्ममनसोः संयोगे द्रव्यान्तरारम्मप्रसङ्गः । विजातीयत्वात् । अणुव्यसंयोगेन द्रव्यारम्भपश्वस्य अतिविरुद्धत्वेनानादरणीयत्वाच । नापि ज्ञानानुसचिपसहः । भामा मनमा संयुज्यते इत्यस्याः प्रक्रियाया अनङ्गीकारान् । किन्तु, "अघिष्ठानं तथा कर्ता" इति पायादेवनान्तयामिया जीवेन च मनोऽधिष्ठानात् सहायेन तत्कायें मनः प्रेयंते, तेन ·शास्त्रार्थप्रकरणम्। वैदिके शास्त्रे वाचनिक्षेत्र व्यवस्था । नाप्यवान्तरपरिमाणेऽप्यनित्यता भवति । यथा भगवतः प्रादेशमानस अङ्गुष्ठपर्वमात्रस्य हंसाकृतिस्तथा आराममात्र एव हंसाकृतिः । मनु"नित्यः सर्वगतः स्थाणुरि"ति वाक्याद् व्यापको भविष्यतीत्याशङ्कयाह- व्यापकत्व तिस्त्वस्य भगवत्वेन युज्यते ॥५३॥ व्यापकत्वश्रुतिस्त्वस्येति । भगवदावेशे भगवद्धर्मा व्यापकत्वादयस्तन श्रूयन्ते । न तु जीवो व्यापकः ॥५३॥ ननु वेदे, "ब्रह्मविद् मलव भवती"ति वाक्यादाराग्यमानत्वं न वास्तवमिति चेत तिनाह- आनन्दांशाभिव्यक्ती तु तत्र ब्रह्माण्डकोटयः। प्रतीयेरन् परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तत् ॥५४ ॥ आनन्दांशाभिव्यक्ताविति । ब्रह्मत्वेऽपि नाधिकपरिमाणता वक्तव्या । आवरणभः। चेन्द्रियं प्रेयते, उदिन्द्रियदेवता च तत्रानुकूलीभवति, तदा वहिविषयसन्निकपीज्ञानोत्पत्तिरित्येनं प्रस्थानरलाकरे वक्ष्यमाणया प्रक्रियया सुखेन तदुत्पत्तिसम्भवात् । अणुत्वबोधकश्रुतीनां दुर्जेयता- भिप्रायफत्वं तु, "चालानशतभागस्य शतधाकल्पितस्य तु । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते” इत्यादिश्वेताश्वतरश्रुतो विशेषनिर्देशादेव निरस्तम् । अन्यथा, "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य" इतिवदणुत्वमात्रं वदेन्न तु साम्यं प्रदर्शयेत् । उत्क्रान्तिचरणविरोधादपि तथा । न च लिङ्गशरीरक्रियामादायात्मनि क्रियोपचर्यत इति वाच्यम् । इन्द्रियाणां लिङ्गान्तःपातित्वात् । “समु- स्वामन्तं प्राणोऽनन्कामती"त्यादिश्रुती जीवोत्क्रमणोत्तरं प्राणचक्षुराद्युत्क्रमणकथनविरोधस्य दुप्परि- हरत्वात् । इत्यग्वात्मवादः । प्रकृतमनुसरामः । एवं यौक्तिकं दूपयित्वा अलौकिके प्रमेये मृत्युक्त- मेवादरणीयमित्याशयेनाहुः चैदिक इत्यादि । अत एव व्यासचरणैः शब्दानुरोधेनैव सर्वत्र निर्णयः क्रियत इति तथेत्यर्थः । नन्याराप्रपरिमाणमप्यवान्तरपरिमाणमेवेत्यनित्यापत्तिर्दुवीरेत्यत आहुः नापीत्यादि । तथाचायं यौक्तिकशास्त्र एव दोपो, न श्रौत इति भावः । ननु, “पुरश्चके द्विपदः पुरश्चके चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशद" इति पुरप्रवेशाय हंस- रूपकथनात् पुरां च नानाविधत्वेन स्वल्पासु तामु कथमङ्गुष्ठमात्रस्य प्रवेश इति नेदं युक्तमित्यत आहुः आराग्रेत्यादि । नन्वित्यादि । भवत्वेवमणुल्वं, तथापि "आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः" इत्यादिश्रुतिषु व्यापफत्वस्यापि श्रवणाच्छुत्योर्विरोधे गीतया निर्णय उचित इत्याशयेनाऽऽशक्या. हेत्यर्थः । नन्वेवं युक्तमेव चेद् व्यापकत्वं, तदाऽणुत्वसाधनमनर्थकमेवेत्यत आहुः भगवदि- त्यादि । तथाच यथाऽयोगोलरस्य दाहकत्वेऽपि, नाऽयोरूपेण तथात्वम् एवं जीवरूपेणास्य न व्यापकत्वमतो नाणुन्वसाधनव्यर्थमित्यर्थः ॥ ५३ ॥ आनन्दांशेत्यादि । तथाच ज्ञाने सति श्रुत्या ब्रह्मत्वं तत्र चोध्यते । तच्चानन्दा- शाभिव्यक्ती भवतीति तस्यैवायं धर्मो, न चिदंशस्येति, नाणुत्वन्यावास्तवत्वं शक्यदाङ्कमित्यर्थः । नन्वेवं व्यापकत्वे तद्विरुद्धस्याणुत्वस्यापायादवास्तवत्वमेव सिद्धयतीति घटकुड्यां प्रभातमिति चेत् तत्राहुः ब्रह्मत्वेऽपीत्यादि । अत इति । आनन्दांशधर्मस्य विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य तदाभिव्यक्त.

·- ९६ तत्वार्थदीपनिबन्ध अप्पपि ब्रह्म व्यापकं भवति । यथा कृष्णो यशोदाकोडे स्थितोऽपि सर्वजगदाधारो भवति । तथा जीनसाप्यानन्दांशश्वेदभिव्यक्तस्तदा तस्मिन् ब्रह्माण्डकोटयो भवन्ति । अत एव परिच्छेदेऽपि व्यापकत्वसिद्धेर्न तदनुरोधेनाधिकपरिमाणत्वमङ्गीकर्तव्य- मित्याह। परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तदिति । अलौकिकेषु धर्मपु प्रमाणमे- यानुसतव्यं, न तु लौकिकी युक्तिः। अतो ब्यापकत्वेऽपि नाराग्रमात्रत्वं, दोपाय ।। ५४ ॥ धर्मान्तरमाह- प्रकाशकं तचैतन्यं तेजोवत्तेन भासते। न प्राकृतेन्द्रियैाह्यं न प्रकाश्यं च केनचित् । योगेन भगवदृष्ट्या दिव्यया वा प्रकाशते ॥ ५५ ॥ ५६ ।। प्रकाशकं तचैतन्यमिति । प्रकाशकं तत्तद्रूपं, तस्स चैतन्यगुणो था, तेन तेजोपद् भासते । ततो ज्योतिःप्रयोगः । त्रस देहानिष्क्रान्तमात्मज्योतिरिति । यथा, चैद्यदेहोस्थित ज्योतिरिति । नैतावता तेजःप्रकृतित्वम् । तेजसोऽपि ब्रह्मप्रकृतित्वादेव तथात्वम् । अत एव न रूपवचादिकमाशङ्कनीयम् । लोक- प्रमाणागोचरत्वं धर्ममाह । न प्राकृतेन्द्रियाद्यमिति । रूपाधभावात् सनि- आवरणमड़ा। त्यात् तदनुरोधेनेति । ब्रह्मवकथनानुरोधेन तस्य तदिति । तत् परस्परनिरुद्ध धर्मद्वयं तस्य अक्षण इति ब्रह्मत्वे उभयं वास्तवमित्यर्थ । ननु लोकविरुद्धमेतदिति चेत् तत्राहुः अलौकिके पित्यादि । एवमेको धर्मो विचारित ॥ ५४॥ अतः परं जीनस्य प्रकाशकत्यदर्शनादस्यमाणमाक्यानुरोधाच तेजस्वं ये मन्यते तान् दूपयितुं प्रसशकत्वं विचारयन्ति धर्मान्तरेत्यादि । प्रकाशकं तचैतन्यमित्यत्र प्रथमपझे, तदिति मिनं पदम् । चैतन्यपदस्य, तेजोपदित्यनेनान्यय । द्वितीयपक्षे समस्तम् । शेष स्फुटम् । नन्वस्त्वेवं, तथापि पशद्वय किमित्युच्यत इत्याकाहाया स्वयज्योतिष्ट्रभुत्या, गुणाद्वालोकवदिति सूत्राञ्च पक्षद्वयं सगातीति व्याख्यानमुसेन तनाहु प्रकाशकमित्यादि । तथाच प्रकाशकत्वाज्योति पदवाच्यत्वाच तेज.प्रतिल नेत्यर्थः । तत्र सन्देहनिवृत्यर्थ तन प्रमाणमाहुः तेजसोऽपीत्यादि । “तमेव मान्त"मिति श्रुतेरित्ययः । ननु प्रकाशकत्वेन भास्वररूपमत्त्वेन व्याप्तिदर्शनात् तत्रापि तदापत्त्या तेजस्व दुर्वारमिति चेत् तत्राहु. अत एवेत्यादि । श्रुतिविरोधादेव तथा नाशनीयमित्यर्थः । लोफेन्यादि । ननु युक्तिविरोधे कथं केलं श्रीसमादरणीयमित्याशङ्काया युक्ति हदि कृत्वा रोक्प्रमाणागोचरत्व धर्ममाहेत्यर्थः । तथाच यदि तस्स रूपपत्त्वं स्याहौकिकेन्द्रियमाधत्व स्यात् । रूपवत्वेन रोकिनेन्द्रियमाद्यत्वेन व्याप्त । अतोऽतदभावादरीकिक श्रोतमेवादरणीयमित्यर्थः । ननु पथ विकन्द्रियामासत्वमित्यत आहुः स्पेत्यादि । तथाच यदि तदुभय स्यात् प्रत्यक्ष ·६७. ग शाखार्थप्रकरणम् । कर्षाभावाच । "यं न स्पेशन्ति न विदु"रिति वाक्यात् । नाप केनचित्र प्रकाश्यम् । यथा सूर्येण प्रकाशितो घटश्चक्षुपापि,गृह्यते, न तथेन्द्रियग्रहणार्थ किश्चित् प्रकाशकम-: स्तीत्यर्थः । ननु तर्हि, "पश्यतां सर्वलोकाना"मित्यादि कथमुपपद्यतेति चेत्, तबाह योगेनेति । त्रेधा तद्दर्शनम् । योगेन साधितं मनः पश्यति । दृष्टिस्तु या भगवन्तं, पश्यति, दिव्या ज्ञानदृष्टिश्च या तया । नान्यथा तद्दर्शनमित्यर्थः ।। ५५ ।। ५६ ।। आवरणभङ्गः। स्यात् । तदभावात् , "पराञ्चि.खानी"ति श्रुतेश्च तथेत्यर्थः । आदिपदं स्पर्शरसगन्धशब्दसवाह: कम् । सन्निकर्षाभावे स्मृतिरूपमपि.मानमाहुः य नेत्यादि । "यं न स्टशन्ति न विदुर्मनोबुद्धी- न्द्रियासवः । अन्तर्वहिश्च विततं व्योमवत् तं नतोऽस्म्यहम्" इति पष्ठस्कन्धे नारदोपदेशे भगवतो मनआदिस्पर्शनिषेधाजीवस्यापि सजातीयत्वेन ब्रह्मगुणसारत्यात् तत्रापि संयोगात्यस्पर्शविशेषस्या- भावात् सन्निकर्पाभाव इत्यर्थः । एवञ्च जीवे परिमाणं सङ्ख्या पृथक्त्वं दैशिकपरत्वापरत्वे परि- पर्तनादिक्रिया प्राणधारणप्रयतः स्वप्ने प्रकाशकत्वं लौकिकेन्द्रियाग्राह्यत्वं सत्ता विसर्पिचैतन्य चेति गुणा भगवदिच्छया सृष्टौ भवन्ति । मोक्षे त्वानन्दामिव्यक्तौ व्यापकत्वमपि प्रादुर्भवति । परम- मुक्तौ भगवता. ऐक्ये प्रयत्लान्ताः पड् निवर्तन्त इति बोध्यम् । संयोगस्य तु स्पर्शेऽन्तर्भावो द्वितीयस्कन्धे “वस्तुनो लधुकाठिन्य"मित्यस्य सुबोधिन्यामुपपादितः। स च प्रस्थानरत्नाकरे तत्त्व- विवेके प्रदर्शितोऽसाभिरिति ततो बोध्यः । एतेन, आत्ममनःसंयोगोऽहमिति प्रत्यग्वित्तिजनकल्वेन यो वैशेषिकादिभिरङ्गीक्रियते - सोऽपि श्रुतिस्मृतिविरोधादू. अहमिति लौकिकात्यग्विौ देहस्यु, तत्संवलितस्य भावेन तस्य विविक्तात्मविषयभावाच्च न विविक्तात्मबोधकः । तस्य तथात्वाङ्गीकारे योगादिसाधनवैयर्थ्यापत्तेरनुभवविरोधाचेति बोधितम् । अतः परं, केचन बाद्या ज्ञानरूपस्य प्रका- शस्य मदशक्तिवत् परमाणुपुञ्जधर्मत्यं सीकुर्वन्ति, तद् दूपयितुमाहुः नापीत्यादि । अयमर्थः । ज्ञानं यस्य धर्मः स पुञ्जो वाह्यश्चेन्मृतशरीरेऽपि ज्ञानमुपलभ्येत । अत आन्तरो वाच्यः । सोऽपि । केशाणुकन्यायेन दृश्यश्चेद् यदाकदाचित् प्रकाश्योऽपि स्यात् । तथा सत्ति तत्प्रसिद्धिरपि स्यात् । यतो गैवम्, अतो न तथेति । अतो ज्ञानधर्मा इतरामकाश्य आत्मा अतिरिक्त एव, न तु पर- माणुपुञ्ज इति । तहीति । योग्यतासन्निकर्षसंस्कारकाभावेन लौकिकप्रमाणागोचरत्वे त्रेधेत्यादि । अत्रैवं बोध्यम् । ब्रह्मयादे प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकत्वेन सचिदानन्दात्मकत्वं, तथा "धाणं च गन्ध" इत्यादिवाक्यानुरोधात् सजातीयप्राहकत्वं च नियतम् । एवं सति लौकिकेन्द्रियैर्यलौकिकं गृह्यते तत् सदंशेन सदंशरस महणम् । तस्य बाह्यत्वात् । यत्र पुनर्योग्यस्य सतः पार्शनादिसम्भवेऽपि न चाक्षुष, यथा “अदुर्शनं खशिरसः प्रतिरूपेषु सत्स्वपि” इत्यादी, तन मायया दोषान्तरेण वा'. विषयावरणे अन्यस्य प्रतिविम्यादर्शनमापति, चक्षुरावरणे स्वस्थान्यदर्शनमापत्तीत्युभयोपपत्त्यर्थ ज्ञानांशस्यावरणमङ्गीकार्यम् । तया सति चक्षुपि ज्ञानांशः किञ्चिदावृतं इति ज्ञानात्मक प्रतिविम्वं शिरोभागेन गृहाति । यथा संदात्मकस्येपत्तिरोभावे तैमिरिकतद्वत् । सदंशोऽस्तीति तदानीमपि सदात्मकं वस्त्यन्तरं गृहातीत्येवं ज्ञानचक्षुःसिद्धिः । एवमानन्दरूपं चक्षुरानन्दाशं गृहातीत्यपि, हेत.पी.नि.

·-- ९८ तत्त्वार्थदीपनिमन्धे - एवं स्वमते जीवस्वरूपमुक्त्या, "एकधा दशधा चैव दृश्यने 'जलचन्द्रवद् इति वास्याद् ब्रह्मप्रतिबिम्बों ब्रह्माभासो वा जीव इति कश्चिन्मन्यते, तन्मतनिरा. करणायाह- आभासप्रतिबिम्बत्वमेवं तस्य न चान्यथा । आनन्दांशतिरोधानात् तत्तद्वत्तेन भासते ॥५७॥ आभासप्रतिविम्वृत्वमिति । यद्यपि तद्वाक्यं ब्रह्मवाक्यम् । तेनैकं प्रीव नानारूपं चन्द्रवद् दृष्टान्तेनोच्यते । एकस नानात्वमेव दृष्टान्तार्थो, न प्रतिबिम्बत्वम् । आवरणमा बोध्यम् । एवं सति प्रकृते योगेन साधितं मनो यदा भवति तस्य ज्ञानांश उत्कृप्यत इति तादृशं मनः पश्यति । परमन्तरेव । एवं मां सर्वे पश्यन्विति भगवदिच्छया यदा हटेर्शानांश उत्कृप्यते भक्या वा आनन्दांयस्तदा सा दृष्टिमगवन्तं पश्यतीति ताशी जीवमपि पश्यति । आनन्दांशप्रा- कव्ये ज्ञानस्यापि प्राकट्यात् । एवमेव दिव्यापि । उक्तवाक्ये सर्वलोकपदेन देवादय एबोच्यन्ते । घृत्रयधे दिव्यदृष्टीनां तेषामेव सन्निधानात् । चैद्यवधे तु मनुप्या अपि । भगवद्रत्वात् । दृष्ट्या दर्शनं बहिज्ञेयम् । एवं दर्शनसाधनकथनेन पूर्वोक्त ब्रह्मांशत्वं दृढीकृतम् ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ अतः परं परमतं दूषयन्ति एवमित्यादिना । कश्चिदिति मायावादी । आहेति । तद्वा- क्याशयमाहेत्यर्थः । ननूक्तवाक्यस्य प्रकरणावरुद्धत्वेन जीवयोधकत्यामतान्तरीयप्रतिविम्बरूपत्वं कुतो नानीक्रियत इत्याकाहाया बलिष्ठोपपत्तियलेन जीवाबोधकत्वाद्, महिलतया तथाङ्गीकारेऽपि दूषणान्तरमासाच नाङ्गीक्रियत इत्याशयेनाहुः यद्यपीत्यादि । यद्यपि तद्वाक्यं जीवप्रकरणावरुद्ध, तथापि तद् ब्रह्मवाक्यमित्यर्थः । तत्र हेतु. तेनेत्यादि । तथाच यदि श्रुतिजीवस्य तादृशप्रति- विम्बरूपत्वमभिप्रेयान्मुखमेव दृष्टान्तीकुन्नि तु चन्द्रमतस्तथेत्यर्थः । कथमेवं विनिगम्यत इति चेदुच्यते । इदं वाक्यं ब्रह्मबिन्दूपनिषदि वर्तते । तत्र च, “मनो हि द्विविधं प्रोक्तमि"त्युपक्रम्य शुद्धमनसः स्वरूपं, शुद्धे मनसि ब्रमसम्पतिरूपं फलं चोक्त्वा तादृशमनःसिद्धयर्थ खस्य अमात्म- भावनारूपं साधनमुपदिशन्ती श्रुतिः "वरेण सन्धयेद् योगमि"त्यादिमत्रत्रयेण ज्ञेयब्रह्मस्वरूप मुक्त्या तद्विरुद्धधर्मयतो ज्ञातुः कथमुक्तरूपझणाऽभेदो भावयितुं शक्य हत्याकाहायां, "न निरोधो इन चौत्पत्तिरिति मन्त्रेण ज्ञातुविरुद्धधर्माध्यास निवार्यत्वायोक्त्वा, "एक एवात्मा मन्तव्य" इति मन्त्रेण ज्ञातुः स्वरूपं जन्माधभावायोक्त्वा विरुद्धधर्माभावेऽस्तु साजात्यं, न त्वमेद इत्यभेदभावना 'न मुत्तेति शशायां जीवस्य तदभिन्नत्याय ब्रह्मस्वरूपं वदति । “एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्" इति । दशधेत्यपि कचित् पाठः । अर्थस्तु एक एव मतात्मा परमेश्वरो भूते भूते प्रतिगरीरं व्यवस्थितो विशेषाकारेण अंशेनाऽवस्थितः सलेमपा बहुधा चैव दृश्यते । एकस्यानकथावस्याने दर्शने च दृष्टान्तमाह जलचन्द्रवदिति । यथा जले चन्द्रमा अंशुरूपण अशेन स्थित एफया चन्द्ररूपेण, बहुधा अनेकसंख्याकम्पादिवि- .शिष्टरूपेण च दृश्यते । तथाच नानात्वदर्शनेऽप्यंशामिनोरमेदात् साजात्याच अक्षानेदभावना .

·शाखार्यप्रकरणम् । अंतिमुखस्य यथा मुखश्रीरित्यत्रापि तथा । रूपस्पर्शादियुक्तस्य द्रव्यस्य रूपमात्रो पलम्भः प्रतिविम्बः । क्रियायाथ । न तु धर्मस्पर्शी चा। तथा सति जलेन्दुस्तं . प्रक्षिप्य तं स्पृशेत् । तत्र स्वाधारस्वभावानुविधायित्वे सनि संमुखस्थितार्थानु- टिप्पणी। पूर्ववदिति । मायासृष्टिभिन्नपूर्वसृष्टावित्यर्थः । प्रतिमुखस्येति । यथा एकति लोके एकस्य नानात्वं दृष्टान्तार्थः, न प्रतिबिम्बत्वम् । तथाच सप्तमस्कन्धे महादवाक्ये भगवति कृतं जीवे आवरणमा जीवस्य युक्तत्यर्थः । एवं सति अत्रैकस्य नानात्वमेव दृष्टान्तार्थः सिद्ध्यति । किञ्चैतन्मन्त्रोत्तरमन्ने जीवस्य च नमोपमत्वमुक्तम् । तदपि प्रतिविम्बरूपतायां न सङ्गच्छेत । तस्यालीकत्वात् । न चा- पच्छिन्नवादस्य तन्मने सिद्धरंशत्वकथनमप्यसङ्गतमिति वाच्यम् । तसिन् मन्त्रे जीवस्य स्थान- नयातीततायां ब्रह्मभावापन्नतामात्रपरामर्षात् । पूर्वमन्त्रेण तथा निश्चयात् । अन्यथा विरोधापातात् । प्रदेशत्यादरणे श्रुत्यन्तरविरोधादीनाम वाच्यत्वात् । अतोऽत्र ब्रमण एकस्य नानात्वमेव हटा- न्तार्थ इति निश्चयः । एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । तदेतदुक्तम्, एफस्यं नानात्वमेव दृष्टान्तार्थों न प्रतिविम्वत्वमिति । नन्वस्त्वंशप्रवेशस्तथापि तत्र मण्डलफलकादेरप्रवेशात् प्रातीतिकानां तेषां वलीकतैवेति सैव दृष्टान्तार्थोऽस्त्विति चेत् । सुबुद्धिरसि !! तावतापीदानीमायुप्मता युक्त्या व्यवस्थाप्यमानानां व्यापकत्वादीनां केपाश्चिद्धर्माणामेव तथात्वं सेत्स्यति, न तु जीव- स्वरूपस्यापीत्यनुसन्धत्स्व । एतेनैव “यथा हायं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधै- मतेऽनुगच्छन्नि"ति स्मृतिरत एव चोपमा सूर्यकादिवदिति सूत्रं । च व्याख्यातमायं ज्ञेयम् । नन्विदमसङ्गतम्, श्रीमागवते मुखदृष्टान्तस्याप्युक्तत्वात् । पुराणस्य श्रुत्यर्थनिर्णायकत्वेन. तदनुसृत्यैव श्रुतितात्पर्यकथनस्यौचित्यादिति चेत् तत्राहुः प्रतिमुखस्स यथा मुखश्रीरित्यत्रापि तथेति । अन्नापि मुखश्रियः प्रतिमुखश्रीप्रयोजकत्वमुच्यते इति न जीवस्य पराभिमतप्रतिबिम्बत मत्राप्यर्थ इत्यर्थः । तर्हि प्रतिविम्यः को वेत्यांकालायां तत्स्वरूपमाहुः रूपेत्यादि, रूपमात्रोपलम्म इति । सप्तशा जनम् । फारः । सहसपरिसपाटयकत्यूसंयोगविभागपरवापरत्वसमुचायकः । तथा चोक्तविधर्मिसम्बन्धि यदर्पणादिसम्बन्धेन रूपक्रियासद्धयादिज्ञानं, स प्रतिविम्यः । तेन पदा- थांन्तररूपमायिकज्ञानात्मा सिध्यति, न त्वध्यासात्मा । स्वमुखस्यादृष्टत्वेन तत्प्रतिविम्वेऽध्यास- लक्षणाऽसमन्वयादित्यर्थः । ननु क्रिमत्र विनिगमकं, येनैवमुच्यते । वस्तुतस्त्वपदार्थोऽयं दूपण- प्रयासः, प्रतिविम्वपदार्थस्यैवाभावात् । दर्पणादिसन्निकण परावृत्तनयनकिरणस्य स्वमुखदर्शन- मात्रेण दर्पणादौ प्रतिबिम्बाभिमानात् । अन्यथा तमसि निलीनोऽपि प्रतिविम्वेत । एवन्तु सहकार्यमावादेव चाक्षुपत्वाभावः । न च परावृतो मानाभावः । कार्यस्सैव मानत्वात् । दर्पणादिमि- स्वेजः परावृत्तेः सार्वजनीनत्वेन,प्रकृतेऽपि यायकामावाचेत्याशशायां प्रतिविम्बस्यातिरिक्तत्वसाध- नाय प्रभवस्तं लक्षयन्ति स्वाधारेत्यादि । अन स इति विवक्षितः । स्वभाव इति धर्मः। अनुविधायित्वमिति समानधर्मत्वम् । सम्मुम्व इति, अनुविधानानुकुलो देशः । तयाच सः पति-. .

·. तत्त्वार्थदीपनिबन्धे . , विधायित्वेनं प्रतीतियोग्यो हि प्रतिविम्यः। स चेतरविलक्षणः । अतः प्रतिविम्बरूपमेकं 'भगवतः स्वतन्त्रमिति मन्तव्यम् । तत्रापि मानाद्यभावात् तदर्थ प्रयत्नाकरणात् । अत टिप्पणी। फलतीति विन्यप्रतिबिम्वदृष्टान्तनोच्यते, न तु जीवस्य प्रतिबिम्बत्वमित्यर्थः । तत्रापीति । प्रति- विम्यरूपे नियतपरिमाणाधभावात्प्रयत्नाजन्यत्वाच्च भगवतः खतनं नित्यं रूपं दर्पणादिसामन्या दृश्यंत इत्यर्थः ॥ ५७ ॥ आवरणभङ्गः। बिम्बस्तदाधारो दर्पणजलादिस्तत्स्वभावः स्वच्छत्यमालिन्यादिस्तदनुविधायित्वे सति सम्मुखस्थितो योऽर्थो मुखसूर्यादिस्तदनुविधायित्वेन प्रतीतियोग्यो यः स प्रतिबिम्ब इत्यर्थः । अस्ति चैवरूपत्वं मुखसूर्यादिप्रतिबिम्व इति लक्षणसमन्वयः । अत्र प्रथमदलमा स्कटिके, द्वितीयं च चित्रादाव- तिव्यामोतीति दलद्यमावश्यकम् । एवमपि स्फटिकप्रतिमायामतिव्याप्तिरिति तद्वारणाय तृतीय दलं, समगिन्याहारात तेनैव रूपेण प्रतीतियोग्यत्वमित्यर्थकम् । स्वपदरहितसर्वदलोक्ती चाश्वत्था- भासेऽतिव्यातिरिति तद्वारंणाय तदावश्यकमेव । स्वाधारस्वभावानुविधायित्वेनैव प्रतीतियोम्यत्वं स्वसम्भवप्रस्तमेव । द्वितीयदलोक्तरूपताया अघि सत्त्वात् । तादृशत्वे सत्येव प्रतीतियोग्यत्वं च स्फटिकेऽतिव्याप्तम् । स्वाधारभूतावयवस्वभावानुविधायित्वस्य तत्रापि सत्त्वात् । प्रतीयमानत्वं चाप्रतीतप्रतिबिम्बेऽव्यासम् । अतः सर्व मुष्ट । न च स्वपदेनात्मानयः शमः । प्रतिबिम्यस्य प्रत्य- क्षतो गृह्यमाणत्वात् । साम्मुख्यश्चात्रानुविधानानुकूलदेशत्वमेव, न तु पुरोवर्तित्वम् । असम्मुखादि- कानामपि प्रतिबिम्बदर्शनात् । यत्तु . स्फटिकप्रतिमादिवारणायार्थपदं यावत्त्वेनं विशेषणीयमिति • फश्चित् । तन्न । प्रतिविम्वविशेषे अव्यातेः । एकस्मिन् यावदनुविधायित्वस्यादर्शनात् । प्रतिनि- बमहत्वप्रतीतिबाधापतेश्च । प्रतीतियोग्यपदमाकाशयारणायेत्यपि तथा । वेदान्तसिद्धान्ते तस्स तथात्वानीकारात्, परोक्षप्रतीतियोग्यतायाः सर्वतनसिद्धेन पुनर्विशेषणान्तराकाङ्क्षापाताच । तस्मा- दमदुक्तरीतिरेव साधीयसीति बोध्यम् । एवं लक्षणं निश्चित्य तेन सिद्धं तस्वभावमाहुः । स चेतरविलक्षण इति । चोऽप्यर्थे । स प्रतिबिम्ब इनरस्मात् सत्यसृष्टिरूपाद् घटादेमिथ्यासृष्टिरूपा- दाभासादेच विलक्षणो विरुद्धस्वभाव इत्यर्थः । तेन सिद्धगाहुः अत इत्यादि । तथाच स्वभाव- वैलक्षण्येन पदार्थान्तरत्वसिद्धेश्चक्षुःपरावृत्त्यङ्गीकारोऽभिमानमात्रमेवेति भावः । अत एवादर्शद्वयस्य परस्परामिमुख्य सामासयोरादर्शयोरनवखादर्शनं, दर्पणोपरि मुद्रिकादेः स्थापने तव्यदर्शनम् । 'असंभुषदिधानां चादर्श दर्शन मुज्यते । तमसि तिष्ठतः प्रतिविम्वाभावस्तु तगसः पदान्तिरत्वात् तेन तदापरणादेवोपपन्नः । अत एव ताशस्थले 'तमस एवं प्रतिबिम्बो, न पुरुषादेरिति सर्व- जनीना प्रसिद्धिः । एवं सत्युणस्पर्शमण्डलायनुभवचक्षुःप्रतिधातैः सौरादितेजो दर्पणादौ प्रविशति प्रतिविम्मते, परावर्तते च। तेजोऽतिरिक्तं तु स्पर्शायनगुभयात् मतिबियत एवेति मन्तव्यम् । तेन निष्पत्यूहा प्रतिबिम्पसिद्धिरिति चक्षुःपरावृतिपक्षो न साधरिति दिन । एवमतिरेक मामयिला मगरद्रपत्वं साधयन्ति तापीत्यादि । तत्र भगवदपे, अपिशब्दात् प्रतिबिम्बे च + .

·शाखाप्रकरणम् । एवं "समो मशकेन समो नागेने"ति श्रुतेः सर्वानुविधायकत्वमपि सङ्गच्छते । अतो मूलसेका शाखायामपि गच्छतीतिवत् प्रतिविम्बेऽपि तथा भानमस्तीत्येतावन्मात्रम- भिप्रेत्योच्यते । आभासत्वं प्रतिविम्बत्वं, नतु मुंख्याभासवत् तसालीकं वरूप- मित्यर्थः । “यदस्ति यन्नास्ती"ति वाक्याद् भगवतः सर्व रूपमुपपद्यते, न त्वन्यस्येति भावः । यथा महाराजस्य सर्वरूपं सर्वा च कृतिर्न दोपाय । आमासप्रतिबिम्बत्वे प्रयो- जकं रूपमाह आनन्दांशतिरोधानादिति । जीवरूपं तंत् । एतत्तिरोधानाजी- पत्वं भासते । तेन आनन्दांशेनाविर्भूतेन युक्तं यत् तद्वद् ब्रह्मववभासते इत्यर्थः । अंशद्वयस्य विद्यमानत्वात् । सदंशस्फूर्तावामासत्वम् । उभयोः स्फ़्तौ प्रतिबिम्बत्वम् । आवरणभङ्गः। नियतपरिमाणसद्धययोरभावात् । आधारे मानार्थ परिमाणार्थ योगिवत् प्रयत्नाकरणात् सङ्कोच- विकासक्रियानाचरणात् प्रतिबिम्बो भगवद्रूपमेवेत्यर्थः । तथाच भगवतो रूपान्तरं यथा नियत- परिमाणसंख्यारहितं, यथा च तन्महदपि स्वल्पाधारे प्रयतं विनर भाति तथा प्रतिविम्बोऽपीस्यय- मपि रूपान्तरमेवेति भावः । एतदुपष्टम्भार्थ युक्त्यन्तरमाहुः अत एवेत्यादि । नियतपरिमाणाध- भावेन भगवद्पत्वादेवैतच्छ्रुत्युक्तं भगवतः सर्वानुविधायित्वं प्रतिबिम्बेऽपि सङ्गच्छत इत्यर्थः । एवं प्रतिबिम्बस्य स्वरूपादिकं निणर्णीय, प्रतिमुखस्येति वाक्यसनमनायाहुः अत इत्यादि । अतो भगवद्रूपत्वाद्धेतोर्मूलसेकन्यायेन बिम्बे कृतम् अलङ्कारादिकं प्रतिबिम्बे प्रामोतीति प्रतिबिम्बेऽपि निम्बतुल्यतया मानमस्तीत्येतावन्मात्रमभिप्रेत्य, प्रतिमुखस्येत्यत्र, "आमास एवं चे"ति सूत्रे च तथात्वमुच्यते, न तु मुख्याभासवन्मुखतुल्याभांसवजीवस्यालीकं खरूपमभिप्रेत्योच्यत इत्यर्थः । मुख्येत्यन मुखमिव मुख्य इतीवार्थे "शासादिभ्यो य" इत्यनेन जातो यप्रत्ययो ज्ञेयः । ननु भवतुं जीवस्य सत्यत्वं, तथापि "तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तम" इति द्वितीयस्कन्ध- वाक्ये मतिबिम्बस्य तु मायिकत्वं व्यवस्थापितमिति कथं ताशस्य मगवद्रूपत्वं शक्यवनमित्यते, आहुः यदस्तीत्यादि । “भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नदा• साथ स एव दिगुदान शान्ति क्ष विश्व इति विष्णुपुराणे असतोऽप्ति भगवद्रूपत्वकथनात् तादृशत्वेऽपि भगवद्रूपत्वमवाधगिति तथेत्यर्थः । नन्वेवं सति ब्रह्मस्वरूपे मायिकत्वदोपः प्रसज्यत इत्याशङ्कायामभ्युपगम्य दृष्टान्तेन समादधते यथेत्यादि । तथाच यत्र लोकेऽपीय व्यवस्था तत्र प्रमणि सकलजगन्नियन्तरि कुत्र दोपस्य सम्भावनापीति भावः । न चैवं सति जीवस्यापि मायिकरूपेणेय भगवम्पत्यमस्त्विति शङ्कनीयम् । पूर्वोत्तात्रौतदृष्टान्तन्याकोपात् । "योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिण" इति श्रु त्युक्तदोपप्रसक्तेश्चेति दिक।गगु यदि प्रारूपतैर जीवस्य तर्हि सूत्रादायामासादिरूपत्वं कुत उच्यते इत्यत आहुः आभासेत्यादि । सिद्धमाहुः सदंशस्फूर्तावित्यादि । ताथ स्फूर्तयो गौरोऽहेर मसीति देहविशिष्टो न्यतिरित्तो या चेतनोऽहमिति ब्रह्माहमित्याधिभौतिकाध्यामिकाधिदैविक रूपेण ज्ञेयाः । तयाचैतादृशप्रतीतिविपयं तत्प्रयोज्र्फ रूपान्तरमभिप्रेत्य तयोच्यते, न त्वलीकत्व ·१०२ तत्वार्थदीपनिमन्चे त्रितयस्तो ब्रह्मत्वमिति निर्णया; न तु लौकिकामासत्त्वम् । था सति अली- कता सात् ।। ५७ ॥ अवो मायावादिव्यतिरिक्तातं तथा मन्यन्त इति मिथ्यावादं युक्तिवाधितमेव दुप्पति-~- मायाजवनिकाच्छन्नं नान्यथा प्रतिविम्यते। तत्र वृत्तेा सुपर्णाश्रुतेरपि विरुद्धयते। गुहां मविष्टावित्युक्तेर्भगवद्वचनादपि ॥ ५८ ॥ मायाजवनिकाच्छन्नमिति । अवश्यं प्रतिविम्यसिद्ध्यर्थ व्यवधानं कल्पनीयम् । तन्मायादिकमेव भवतीति मायाजवनिकाच्छन्नं न प्रतिविम्बते । यथा तिरस्कारण्यां आधरणभः। ममिप्रेत्येत्यत आभासप्रतिविम्बब्रह्मरूपत्वबोधकानां सर्वेषां वाक्यानां न कथमपि विरोध इति भावः । एवं समतं स्थापयित्वा मतान्तरीयप्रतिबिम्बपक्षे दूपणान्तराणि वक्तुमवश्यदूप्यत्वे हेतुं वदन्त आहुः न वित्यादि ।। ५७॥ • अत अलीकत्वे पुरुषार्थीसिद्धेर्मिथ्यावादं जीवमिथ्यावादं युक्तिवाधितत्वाद् दुपयतीत्यर्थः । युक्तियाधितमिति हेतुगर्म विशेषणम् । दूपणमाहुः मायेत्यादि । अत्र तन्मतप्रसिद्धाः पट्पक्षाः । अनादिरनिर्वाच्या भूतप्रकृतिचिन्मात्रसम्बन्धिनी माया । तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः । तस्या एक परिच्छिन्नानन्तप्रदेशेप्यावरणविक्षेपशक्तिमदविद्यामिधानेपु चित्प्रतिबिम्बो जीव इत्येकं मतम् । त्रिगुणात्मिकाया मूलप्रकृतेमाया चाविद्या च स्वयमेव भवतीतिश्रुतिसिद्ध रूपद्वयम् । तत्र रजस्त- मोनभिभूतशुद्धसत्त्वप्रधाना भाया, तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः । तदभिभूतमलिनसत्त्वप्रधानाऽविद्या, तस्यां चिप्रतिबिन्नो जीव इत्यपरम् । विक्षेपशक्तिमाधान्येन मायाशब्दितायां मूलप्रकृतायेव चित्र तिबिम्ब ईश्वरः । आवरणशक्तिप्राधान्येन अविद्यादिशब्दितायां तस्यामेव चित्प्रतिबिम्बो जीव इति तृतीयम् । अविद्यायां चित्मतिबिम्ब ईश्वरः । अन्तःकरणे चित्प्रतिविम्यो नीव इति तुरीयम् । घटा- काशजलाकाशमहाकाशमेघाकाशवत् कूटस्खजीवनलेश्वरभेदेन चैतन्यचातुर्विध्यवादिनान्तु प्रमा- श्रितमायातमसि स्थितासु सर्वपाणिनां धीवासनासु प्रतिबिम्बित चैतन्यमीश्वरः । स्थूलसूक्ष्मदेहाव- च्छिन्नचैतन्यस्थिते मायाकल्पितेऽन्तःकरणे प्रतिविम्वित नैतन्य जीव इति पश्चमम् । एवं प्रतिबि- म्वेश्वरवादिनां पञ्च पक्षाः । पठे बिम्वधरखादिमते तु जीवोपाधिनाऽन्तःकरणादिनाऽवच्छिन्नं चैत- न्यमीधरो बिम्बमूतः । अज्ञाने तत्पतिविम्यो जीवः । तत्राप्यज्ञानपरिणामभूतमन्तःकरणं जीवस्य विशेषाभिव्यक्तिस्थानम् इत्याहुः । एवमेतान् पट् पक्षान् अन्याँश्च मनसि निधायकहेल्या दूपयितुं दूपणं व्युत्सादयन्ति अवश्यमित्यादि । अयमर्थः । येन शावरणविक्षेपशतिरहितायामीश्वराख्यः प्रतिविम्यः सीकृतस्तन्मते ईश्वरासिद्धिः । अतिस्वच्छायां प्रतिविम्बासम्मवात् । स्फटिकादी तथा निश्चयात् । अय किश्चिदो मलिनशक्तिसम्बन्धेन यनितोपनेत्रादिष्विवोपपायते तदापि सष्टेः पूर्वमाकांपादेरनुत्पन्नत्वात्कारणेऽप्यन्तःसत्त्वेन बहिरयाशासत्वाद् व्यवधानामावादसम्भवः । ।

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । विद्यमानायां पुरुषो न प्रतिविम्यते । दूपणान्तरमाह तत्र वृत्तरिति । यो यत्र वर्तते स तत्र न प्रतिविम्बते। उपरि स्थित एवं भ्रान्त्या प्रतीत आकाशः प्रति- आवरणमदः। अथ अहिलतया बहिरवकाशोऽभ्युपगम्यते, तदेश्वरस्य चितश्च प्रादेशिकत्वापत्चिव्यापकत्वहानिरा- काशसम्भवश्रुतिविरोधश्च । योऽप्यावरणादिशक्तिमत्सु तत्प्रदेशेषु जीवाख्यः प्रतिविम्बः सोऽप्याव- रणशक्तेरान्तरालिकत्वे दुरुपपादः । अनान्तरालिकत्वे तु तदसंसर्गाजीवस्याज्ञत्वानुभवो दुरुपपाद इति न भूतपकृतरुपाधित्वं साधीय इति प्रथमपक्षोऽनादरणीयः । अत एव न मायाऽविद्ययोः । तथाहि । उभयोर्मायाऽविद्ययोापकत्वे रजस्तमोऽनभिभूतत्वाभिभूतत्वयोः । सार्वत्रिकत्वेन मायाविद्याविवेकासम्भवात् प्रतिबिम्बकोरप्यविवेकेन जीवेश्वरविमागस्य दुरुपपादत्वम् । अव्या- पकत्वे जीवेश्वरयोापकताहानिप्रसङ्गश्च । अथ मायाया व्यापकत्वं, बहिः सर्वतः स्वच्छत्वमवि- द्यायाश्च तदन्तःस्थाया मलिनस्वच्छत्वमुपगम्यते, तदापि व्यापके प्रतिबिम्बादर्शनादीश्वरो दुरु- पपादः । बहिष्ठायाश्चितो मायांशरजस्तमोभ्यामविद्याव्यवधाने तत्प्रतिविम्यासम्भवाज्जीवोऽपि तथा । निकटचितस्तु नैकव्यादेव तदसम्भव इति तथा । किञ्चिदूरत्वावकाशादिकल्पने तु पूर्वोक्तदूध- णापत्तिरिति द्वितीयोऽप्यसङ्गतः । एत एव तृतीयपक्षेऽपि दोषा ज्ञेयाः । तुरीयस्तु सर्वनिर्णये "अविद्यायास्तथा बुद्धर्न शुद्धत्वं कथञ्चन" इत्यत्र दूप्यत्वान्नेह प्रपञ्चयते । यथासम्भवं पूर्वोक्त- दूपणसंसर्गाच । पञ्चमपक्षे आकाशदृष्टान्तेन यद्यपि चैतन्यस्य द्विगुणीकृत्य तिरुता, तथापि दृष्टान्तानुरोधादुपाध्यसंसृष्टस्यैव प्रतिविम्वादान्तरालिकमायातमसो घनावयवादिमत्त्वेन धीवासनाव्य- वधायकत्वादीश्वरासम्भवः । विरलाग्यवादिरूपताङ्गीकारे च हेतोरनिर्वाच्यत्वं, स्वभाववादा- पत्तिा । प्रतिबिम्वसिद्धौ तादृक्स्वभावसिद्धिः । तसिद्धौ च प्रतिविम्बसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः । एवमन्त करणस्यापि मायाव्यतिरेकेणास्थितेः पूर्वोक्ता एव दोपाः । ये च मायायां चित्प्रतिबिम्ब- मीश्वरं परिकल्प्याविद्याया मलिनसत्त्वायां तादृशेऽन्तःकरणे वा ईश्वरप्रतिबिम्ब जीवं कल्पयन्ति, तेषामपि मते मायाया व्यवधायकत्वादीश्वरद्वारकः प्रतिबिम्बो दुरुपपादः । यदि च मायाया बहिः सनतः स्वच्छत्वं, तदाप्यस्वच्छांशस्य तदन्तःकरणाविद्ययोश्च तद्व्याप्यत्वात् स एव दोषः । यदि च मायाशुद्धसत्त्वान्तरशुद्धसत्त्वमविद्याद्यङ्गीकृत्य रजस्तमसी तदन्तरङ्गीक्रियेते, तदा त्वतिस्वच्छा- यामित्यादिनोक्ता एव दोषाः । षष्ठे विम्बेश्वरवादे तु जीवोपाध्यवच्छिन्नस्येश्वरस्योपाधिसंसृष्टत्वाद- न्तरालामावेनैव प्रतिबिम्बासम्भवः । ईश्वरस्य बिम्बत्वासम्भवश्च । तदेतदुक्तं मूले, अन्यथा न प्रतिविम्बत इति । एतदेव विवृण्वन्ति पणान्तरमाहेति । हेतुं विवृण्वन्ति यो यत्रेत्यादि । वर्तत इति । व्याप्य वर्तते । ननु व्याप्यवृत्तित्वं नामतिविम्वप्रयोजकम् ! आकाशमतिबिम्बस्य जलादौ दर्शनादिति चेत् तत्राहुः उपरीत्यादि । तथाच तत्रापि जलानन्तर्ग- तोऽसंसष्ट एव प्रदेशः प्रतिबिम्बत इति नेश्वरस्य पिम्यत्वसिद्धिरित्यर्थः। भ्रान्त्या प्रतीत इति प्र- तिबिम्बस्य चक्षुर्माह्यत्वनियम्यताबोधनार्थम् । तेनादृश्यादिऋतिविरुद्धतया ब्रह्ममतीतेरशक्यवचनत्वात् प्रदेशभेदाङ्गीकारेऽपि दोपतादवस्थ्य सूचितम् । ननु योग्यत्वं न प्रतिविम्बनियामकं, विभका- ·१०४ तत्वार्थदीपनियन्ये विम्यते । वस्तुतस्तु प्रभामण्डलदैव रूपतः प्रतिविम्यः । तथा भ्रान्त्या प्रतीवनील: रूपयापि गन्धर्वनगरवद्वस्तुसामर्थ्यात् तथा प्रतीतिः । सर्वथा दर्पणरेखावत् वत्र विद्यमानं न प्रतिबिम्बते । दूपणान्तरमाह द्वा सुपर्णाश्रुतेरिति तयोरन्यः पिप्पलं याधरणमा झुलिद्वयमाध्यमिकायकाशस्सायोग्यस्थापि प्रतिनिम्यदर्शनादिति चेत् तत्राहुः यस्तुत इत्यादि । रूपवत इति । चक्षुयोग्यस्वेत्यर्थः । तथाच यदि चक्षुग्राह्यत्वं नियामकं न स्याद् वायुरपि प्रति- बिम्वेत । न च तत्रादृष्टं प्रतिबन्धकमिति वाच्यम् । अयोग्यत्वेनैव सिद्धौ तत्कल्पनस्य गुरुत्वाद- प्रामाणिकत्वाच । तथापि दृष्टसामग्र्यपेक्षणाच । अन्यथा कार्यमानस्साइप्टेन सिद्धेः सौकर्याद्दण्डा- दिपु घटादिकारणताभङ्गप्रसङ्गश्च । तस्मात् सुष्टूक्तं प्रभामण्डलस्यैव प्रतिविम्य इति । न च व्याख्ये- यग्रन्थे रूपवत्पदाचक्षुर्दाशत्वस्य प्रतिविम्वप्रयोजकत्वकथनं विरुद्धमिति शक्यम् । “गुणाद्वा लोक- यदिति सूत्रे प्रभाया गुणत्वेन व्यवस्थापनादत्र रूपवत्पदेन चक्षुयोग्यत्वस्यैवाभिमेतत्वात् । एवञ्च विभक्ताङ्गुलिद्वयाद्यन्तरालेऽपि प्रभामण्डलस्य सत्त्वात् तस्यैव प्रतिबिम्बः । तद्बाहुल्यादिनैव चावकाशबाहुल्यादिपतीतिरिति । अन्यथा तु पूर्वोक्तरीतिकनियन्यनियामकभावबलादाकाशस्यापि चाक्षुपत्यापत्तिः । तत्रापीटापतिश्चत् तदृष्टान्तेन ब्रह्मण्यपि तथात्वापत्त्या, "पराञ्चि खानी"तिश्रुति- विरोधो भवसिद्धान्तहानिश्चेति भावः । ननु योग्यत्वस्य प्रतिविम्वनियामकत्वे आकाशनल्यप्रति- विम्यो न स्यात् । आकाशस्य नीरूपत्वेन प्रान्तप्रतिपन्नस्य तस्यासत्त्वात् । असत्त्वे च योग्यताया अप्यशक्यवचनत्यादिति चेत् तत्राहुः तथेत्यादि । यथोपरिस्थिताकाशो वस्तुसामर्थ्येन नीलरूपतया श्रान्त्या प्रतीतस्तथा आकाशाख्यवस्तुनः स्वभावाद् भ्रान्तिविषयस्य नीलरूपस्यापि गन्धर्वनगरवत् प्रतिविम्बितत्यप्रतीतिः । तथाच यथा चक्षुयोग्यत्वं प्रतिबिम्बे नियामकमेवं वस्तुस्वभाव आकाशस्थ चक्षुर्योग्यत्वे नियामकः । तेन योग्यत्वाद् बिम्बप्रतिबिम्बयोरुभयोरपि वस्तुसामर्थ्यात् प्रतीतिरविरुद्धा। इवं यथा तथा प्रस्थानरत्नाकरे प्रपञ्चितमस्माभिः । किञ्च, त्वन्मतेऽपि नल्यस्य खपुष्पवत् सर्वथा नासत्त्वं, किन्तु मायिकत्लमिति तादृशस्वलेऽनिर्वचनीयख्यातिमवलम्बमानस्य तवापि वस्तुस्यमाय एव गतिरिति । तदेतदुक्तं, गन्धर्वनगरवदिति । अत एपा प्रतीतिमतद्वयेऽपि तुल्येति नानया अयोग्य- प्रतिविम्वसिद्धिरिति गायः । एवञ्च खेच्छया सामर्थेन दृग्गोचरे ब्रह्मणि योग्यतायां तत्प्रतिबिम्बे - प्यदोषः । तथाप्ययोग्यतादशायां परमतरीत्या तु स न युज्यते इत्याशयोऽप्यत्र योध्यत इति, न फोऽपि चोद्यावसर इति दिक् । गन्यस्त्येवं, तथाप्यव्याप्यवृत्तित्वं न प्रतिबिम्ब भावप्रयोजकम् । व्याप्यवर्तिनः प्रभामण्डलस्यापि प्रतिविम्वदर्शनादिति चेत् तबाहुः सर्वथेत्यादि । तथाच तत्संयुक्ता- तिरिक्तस्त्र प्रभामण्डलस्य तत्र प्रतिबिग्य दति पूर्वोक्तं साध्येवेत्यर्थः । न च संयोगस्यैवाप्रतिबिम्ब- प्रयोजकत्यं, न सम्बन्धान्तरस्येति वाच्यम् । लिखितरेखायदुत्कीर्णनिर्मितरेखयोरपि तद्देशावच्छेदैन प्रतिविम्यादर्शनात् । नन प्रश्नाविषयोापकत्यागीकारान्न तयोः संयोगादिः सम्बन्धः, किन्तु स्वरमाख्यः । तस्य च वृत्तिनियामकत्वाङ्गीकारे पूर्वोक्तदोपो न सञ्चरिप्यतीति वाच्यम् । स्फटि- कादिघटावच्छिनाफावसापि प्रतिविम्यापत्तेः । त्वयापि प्रतिविम्याभासवादी विहायावच्छिन्नवादा- सीकाराध । यदि ताभ्यां तपार्माप्सितं स्यान्न तृतीयो यादस्त्वयाऽऽत्रीयते । तदेतदुक्तं, सर्वथेत्या- ·- शास्त्रार्थप्रकरणम् । खाहत्तीति वाक्यात् । प्रतिविम्बस्य क्रिया, विम्बस्य च तूष्णीम्भावो विरुद्धयते । प्रतिविम्बक्रियाया विम्याधीनत्वादेकनास्थितेश्च । श्रुत्या च तथा बोध्यत इति प्रतिविम्बकल्पना श्रुतिविरुद्धा । न्यायविरोधमाह गुहां प्रविष्ठाविति । गुहां प्रवि- टावात्मानौ हि तदर्शनात् । स्मृतिविरोधमाह भगवदूचनादपीति । "ममैवांशो जीवलोक" इति, "उत्क्रामन्तं स्थितं वापी"ति च ।। ५८ ॥ एवं प्रमाणधित्वा युक्तिमिर्याध्यते- जीवहानिस्तदा मुक्तिीवन्मुक्तिविरुद्धयते। जीवहानिरिति द्वाभ्याम् । प्रतिविम्वपक्षे जीवहानिर्मुक्तिः सात् । आत्महान- आवरणमनः।। दिना । एवञ्च चक्षुयोग्यमन्याप्यवृत्ति च प्रतिविम्बते, तद्विरुद्धं न प्रतिबिम्बत इति सिद्धम् । मन्वस्तु वस्तुस्वभाकादेव प्रतिबिम्ब इत्याशङ्कायामाहुः दूषणेत्यादि । विरुद्धयत इति । प्रतिबिम्ब- कल्पनाया विरुद्धयत इत्यर्थः । तत्र हेतुः प्रतिविम्वेत्यादि । अस्थितेथेति चकारेण द्विशब्दादि- विरोधः समुच्चीयते । नन्वयं दोपः स्वभाववादाभ्युपगमादेव निरस्त इति चेत्, तत्राहुः श्रुत्या च तथा योध्यत इति । एकत्रोभयस्थितिविरद्धधर्मवत्त्वञ्च बोध्यते, न तु प्रतिविम्योऽतस्तथेत्यर्थः । ननु मात्रैकत्र स्थितिवोधनम् । समानवृक्षे देशभेदस्यापि शक्यवचनत्यादित्यत आहुः न्यायेत्यादि। तथाच न्यायेन देशैक्यनिश्चयान्न तथेत्यर्थः । ननु, "गुदां प्रविष्टा वित्यस्य विपयवाक्ये जीवस्य छायात्वमुक्तम् । छाया च प्रतिबिम्बकल्पैच । अतस्तथोच्यत इति चेत् , तत्राहुः स्मृतीत्यादि। तथाच स्मृतावंशत्वकथनान्यायविषयवाक्येऽपि छायापदेन कान्तिरूपतैवाभिप्रेयते । भोगलिनाथ । अन्यथा श्रुतिस्मृतिन्यायेषु लक्षणाप्रसक्त्या दोपप्रसतेश्य । ननूपाध्यवच्छिन्नत्यमादायांशत्वं स्मृता- युच्यतेऽतो न विरोध इति चेत्, समाहुः उत्क्रामन्तमित्यादि । अंशत्वाभावे क्रियोक्तिविरुद्धयत इत्यर्थः । न चोपाधिक्रियामादाय जीवक्रियाप्यौपचारिक्येयोच्यत इति वाच्यम् । "संमुलामन्त"- मिति भुतानुपाधिक्रियायाः पाश्चात्यलोक्तरत्रापि तथैव विवक्षितत्वेन पौरस्त्यक्रियाया औपाधिकत्व- स्याशक्यबननत्वात् । प्राणायतिरिक्तस्य क्रियावदुपाघेरदर्शनात् । विशेपम्त्वविरोधाध्यायभाप्याद् योध्यः । किश्य, अवच्छिन्नवादः प्रतिबिम्बयादश्च द्वावंप्यसङ्गतौ । “अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः साल्पाहारसमन्वितो यः" इति श्रुतौ जीवस्य साल्पाहारयोगकथनात् । अवच्छेचे प्रतिविम्बे चोपाधियुक्तत्वामयोगात् । न हि घट्युक्तो पयकाशो, दर्पणयुक्तः प्रतिविश्व इति कापि प्रयोगः । किन, जीव इत्यादिनामान्तरदर्शनादप्यवच्छिन्नवादो न युक्तः । पटावच्छिन्नाकारो नामान्तरा- दर्शनात् । न च प्राची दिगित्यादिव्यवहारदानानमिति याच्यम् । दिशां यहुत्वेन प्राच्यादिनाम देशावच्छेपत्याभावात् । "दिशः योगादि"त्यादिश्रुतेः । विशेषतस्तु विद्वन्मंण्डने अविद्योपाधिपक्षो दुपित एवेत्युपरम्पते ॥ ५८॥ एवं पूर्वोक्तपेदादिचतुष्टयकवाक्यतया शासार्धविचारे जीपस्य मतान्तराभिमतप्रतिबिम्बपना यथा बाधिना, तया परमनासिद्धयुक्तिभिगपि बाधितत्यागयेनाहुः एवमित्यादि स्पष्टम् ।

·१०६ तत्त्वार्थदीपनिबन्धे मपुरुषार्थ इति मोक्षस्थापुरुषार्थत्वमापयेत । अलीकता वा अमुरब्रह्मविधायां स्थापिता । दूपणान्तरमाह जीवन्मुक्तिविरुध्यते इति । तत्र हेतु:- लिङ्गस्य विद्यमानत्वादविद्यायां ततोऽपि हि ॥ ५९॥ लिङ्गस्य विद्यमानत्वादिति । क प्रतिविम्बते इति वक्तव्यम् । अन्तःकरणे; अविद्यायां वा । उभयोरशुद्धत्वा तत्प्रतिबिम्ब एव नोपपद्यते । अस्तु वा, तथापि लिङ्गपक्षे उपाधेर्विद्यमानत्वात् संसार एप, तदभावे परममुक्तिरेव । न तु कथश्चिमीवन्मुक्तिरित्यर्थः । ततोऽप्यविद्यायां प्रतिमिम्वो विरुद्धयत इत्याह अविद्यायामिति ॥ ५९॥ अथ जीवन्मुक्तो मुक्त एवेति चेत्, तबाह-~- अधिष्ठातुर्विनष्टत्वान्न देहः स्पन्दितुं क्षमः । मारब्धमात्रशेपत्वे सुपुप्तस्येव न ब्रजेत् ॥ ६ ॥ अधिष्ठातुर्विनष्टत्वादिति । देहः स्पन्दितुं चलितुं न समर्थः सात् । "देवा- दुपैतमथ दैववशादपेतम्" इति न्यायेन चलतीति चेत्, तबाह प्रारब्धमानशेपत्व इति । तत्राधिष्ठाता वर्तत एच, परं नानुसन्धते । प्रारब्धं देहविद्यमानतामेव सम्पा- दयति, नाधिक भोजनादिकार्यम् । सुपुप्तौ तथोपलम्भात् । तसाजीयो नाभासो, न था प्रतिविम्बः॥६॥ यावरणभङ्गः। अपुरुषार्थत्वमिति । एतेन जीवस्येश्वरप्रतिविम्वत्वेन ब्रह्मपतिविम्वप्रतिविम्बत्वे मुक्तावपि तस्य मतिविम्वत्वमेव स्यान्न तु ब्रह्मत्वम् । उत्पत्तिप्रलययोरेकाधिकरणत्वनियमात् । तथाच, "ब्रह्मविद् प्रसव मवतीं"तिश्रुतिविरोध इत्यपि क्रोडीकृतं ज्ञेयम् । अमुरब्रह्मविद्यायामिति । बाह्यप्रतिपन्नायां तस्या- मित्यर्थः । एवं द्विविधप्रतिबिम्बपक्षे परममुक्केर्दुष्टत्वमुक्त्वा तथैव जीवन्मुक्तावपि दोपमुद्घाटयन्ति दूपणान्तरेत्यादि । लिङ्गपक्षे इति । लिङ्गशरीरेऽन्तःकरणस्मय माधान्यादन्तःकरणपक्ष इत्यर्थः । विरुष्यत इति । अपरोशज्ञानवत्त्वेन प्रतिबिम्बाधारभूताविद्याया निवृत्तत्वेन प्रतिविम्यस्य जीवस्या- भावापत्या विरुद्धयत इत्यर्थः ॥ ५९॥ शुको मुक्तो, वामदेवो मुक्त इति प्रवादमात्रमित्यहीकुर्वतां मतं इदि कृत्वा तद्रूपणायाहुः अवेत्यादि । तथाच श्रुत्यायवधीय तथाङ्गीकारेऽपि न सिद्धिरिति भावः । किश्चिदाराश्य परिहरन्ति देवादित्यादि । चलतीति प्रारब्धवशाचलति । तत्रेति उक्तवाश्योक्ते सिद्धदेहे । अत्यननुसन्धान, को दोष इत्यत आहुः प्रारब्धमित्यादि । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । सिद्धान्ते तु जीयस्यांशत्वे- नाविद्यापीनस्थितिकस्वाभावात् मुखेन सिद्धिः। अविद्याया निद्रावत् कारणात्मनाऽवस्मानं बोध्यम् । लेन न काप्यनुपपचिः । एवं पूर्वोक्तसन्दर्भ तोऽनुमानं च परमतवाधकं निःसरति । तथाहि । प्रश्न यदि प्रतिबिश्वभयोजकं स्थायशुर्माधमव्यापकं च स्यात् । यदि तथा स्याच्मृतिम्नया यदेदिति । ब्रह्म प्रतिविम्यायोजक न भवति, चक्षुरप्राशत्वाद्, व्यापकत्याञ्च । यदेवं तदेवम् । कालयत् ।

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । ननु जीवब्रह्मणोरक्यान्यथानुपपत्त्या तत्वमसीत्यादिवाक्यानुरोधेन विम्वप्रतिविम्ब- योरैक्य युक्तमिति तथात्वं कल्प्यत इत्याशङ्कां तिरस्कुर्वन् "तत्त्वमसी"ति चास्यं न महावाक्यमित्याह- तत्वमस्यादिवाक्यस्य शोधितस्यापि युक्तितः। न वियाजनने शक्तिरन्याय तब कीर्तितम् ॥ ६१॥ तत्त्वमसीति । इदं वाक्यं श्वेतकेतूपाख्याने वर्तते । तत्रोपक्रमे, "अपि वा तमादे- शमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवती"त्यादिना एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् । तदेकमेव चेत् सर्व तदोपपद्यते । यथा सुवर्णखण्डाः सुवर्णकार्य च सर्व सुवर्णमिति सुवर्णज्ञाने तज्ज्ञानं भवति । तदर्थ "सदेव सोम्ये त्यारभ्य निरूपितम् । “ऐतदात्म्यमिदं सर्व"मिति जडस सर्वस्यापि तदात्मकत्वमुक्तम् । जडगतदोपाश्च तत्र परिहताः । तत् आवरणभङ्गः। यनैवं तनैवम् । घटादिवत् । यदि चाभ्यामाकाशदृष्टान्तेन योग्यता साध्यते, तथापि हेत्वोः साधा- रणत्याद् योग्यत्यायोग्यत्वयोरुभयोरप्यसिद्धिः । यदि च हेत्वन्तरेण, तदापि पूर्वोक्तश्रुत्यादीनामेव प्रतिपक्षत्वादसिद्धिः । एवं जीवधर्मविचारेणापि ज्ञेयम् । जीवो यदि ब्रह्मप्रतिबिम्बः स्याद् ब्रह्मानु- विधायी स्यात् । यदि तथा स्याद्, "द्वा सुपर्णा" श्रुतिस्तथा वदेदननुविधायित्वं न वदेद्वा । यतो नैवमत्तो नैवन् । जीवो न ब्रह्मप्रतिविम्बः । ब्रह्माननुविधायित्वात् । घटादिवदिति दिध्मानमुक्तम् । एवमन्यदप्यूयम् । एवञ्च देहेन्द्रियायभिमानित्वं, प्राणधारणप्रयत्नवत्त्व या जीवत्वमिति कार्यलक्षण, चित्तधानमगवदंशत्वञ्च स्वरूपलक्षणं जीवस्य सिद्धयति ।। ६० ।। एवं भुत्यादिभिस्तदनुसारियुक्तिमिश्च निरस्तेऽपि प्रतिविम्यवादे पुनरपि श्रुतार्थापत्त्या प्रत्यय- तिष्ठन्तं मत्याहुः ननु जीवेत्यादि । न महावाक्यमिति । विद्याजनकं हि वाक्यं मंगवता महावाक्यत्वेनोच्यते । इदं तु न विधाजननशक्तमतो न महावाक्यमित्यर्थः । कुतोऽस्याशक्तिरि- त्याकाक्षायां तदुपपादयन्ति इदं वाक्पमित्यादिना, तदिति । एफविज्ञाने सनविज्ञानम् । तत्र धान्तः यवेत्यादि । तदर्थनिति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानार्थम् । निरूपित्तमिलि । असमा सर्वकारणत्वं, कार्यस्य वाचाररभणमात्रत्वेन भेदानापादकत्यात् कारणानन्यत्वं, दुज्ञेयस्य भ्रमणो नानादृष्टान्तः फार्यज्ञाप्यत्वञ्च निरूपितम् । तथाच मतिज्ञातस्य तावतापूर्तेः प्रपाठरस्य महावा- स्यत्वमुचितं, न स्वेतस्पेत्यर्थः । नन्यस्त्वेवं, तथापि तनिष्कृष्टार्थस्थानेनोक्तरस्तु महावाक्यत्वं, को दोष इत्याकाहायो याक्यं विपृश्यन्ति ऐनदात्म्पमित्यादि । तदात्मकत्यमुक्तमिति । दृष्टान्त. याक्ये बहसोकेऽपि तदालमत्वे दार्थाय दान्तिस्वाक्ये पुनरप्युक्तमित्यर्थः । ननु जहत्य विना- शियादिदर्शनात् कथं तदात्मकत्यमित्याकांडायामाहुः जइगतदोपाथ तत्र परिहता इति । जायतेऽति वर्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते नश्यतीति पद् भावविशराः सत्यवायनेन सर्वदा सामोधनादेतेषां सरूपान्तरमापनेन अप परिता इत्यर्थः । तप वरूपान्तरं सर्वनिर्णये, "पूर्वरूपतिरोमाय" इत्यादिना विवेचनीयम् । ननु भयंत्येयं, क्यापि सरस्पर तयानरुत्वं कथमि..

·तत्त्वार्थदीपनिबन्धे सत्यमिति । पूर्वोचरपीजेडजीययोः सदात्मकत्ये मध्ये हेतुमाह स आत्मेति । एवं जडस तदात्मकत्यमुक्त्वा जीवस्याप्याह तत्त्वमसीति । उपदेशवायम् . "आत्तिरसकदुपदेशादिति ब्रह्मास्त्रात् । अतः सम्पूर्ण महावाक्यमुपदेशः । तत्र यथा, "ऐतदात्म्यमि"त्यत्र न भागत्यागलक्षणा सदंशे तथोत्तरत्रापि चिदंशेऽष- गन्तव्यम् । नापि श्वेतकेतुरवतारः । पूर्व स्तब्धत्यादिदोपकीर्तनात् , विरोधाच । अवो ब्रह्मवाक्यत्यात् तदेकदेशस्तच्चमसीति जीवब्रह्मणोरक्यं न पोधपति । याफ्य. भेदप्रसङ्गादुपक्रमविरोधाय । केचिदष्टपदानि महावाक्यमित्याहुः ।.तदपि तथा । टिप्पणी। उपक्रमेति । एकविज्ञानेन सर्व विज्ञानस्योपक्रान्तत्वाइझणो जीवाभेदमायबोधने तन्न सिद्धये- दिति भावः । केचिदारभ्य तथेत्यन्ते । तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इत्येतस्य महावाक्यस्ये पूर्वोतदूपणद्वयं स्यादित्यर्थः ॥ ६१ ॥ आवरणभः। त्याकाहापां हेतुं चंदतीत्याहुः पूर्वोत्तरयोरिति । स आत्मेति । स परमेश्वर आत्मा सर्वस्य स्वरूपभूतो यथा सुवर्ण शकलकुण्डल्लदीनाम् । तथाच सस्य तदात्मकत्वात् सर्व सत्यमिति ज्ञाप- नार्थमिदं मध्ये उक्तमन्ययान न वदेदिति भावः । जीवस्याप्याहेति । तदात्मकत्वं जयदेवा- हेत्यर्थः । तथाच यथैतदात्म्यमेतदात्मनो भावस्तथा तत्त्वं तस भावस्त्वं भवसि । असीति मध्य- मपुरुषेणैव स्वम्पदलाभात् सत्यमित्येक पदम् । तेन नीवस्य तदात्मकतैयाशल्येन रूपेण योध्यते । यथा जडस्य तत्कार्यत्वेन रूपेण । पदभेदपक्षेऽपि तथा। न च भागल्यागलक्षणा । धर्मतिरोधानस्य गगदिच्छया जातत्यादिति । तथाच यदि प्रतिबिम्बत्वमभिप्रेयाद् न त्वमसीत्येव वदेत् । ययय- च्छिन्नमभिमेयात् तदिति पदं न वदेत् । स आत्मा त्वमसीत्येतायतैवार्थसिद्धेः अतस्तत्पदान तत्पदाद्वा पूर्वोक्त एवाधः सदंशवलक्षण्येन विवक्षित इति भावः । एवं वाक्यार्थमुक्ला तत्त्वमसी- त्येतायन्मात्रे महायास्यत्वांभावं बोधयन्ति उपदेश इत्यादि । अयमिति पञ्चदशपदात्मकः । सिद्धमातुः अत इत्यादि । अत इति प्रकारान्तरव्याख्याने वैयदिदूपणग्रासेनोकार्थस्पेका भिप्रेतत्यादित्यर्थः । माध्यास्त्वद्वतश्रुतीनामवतारपरत्वं स्वीकृत्य प्रस्तुतवाक्यं श्वेतकेतोरफ्तारत्वेन योजयन्ति । तन्मतेऽप्यस्सरसे दर्शयन्ति । नापीत्यादि तत्र हेतुः स्तब्धवादीत्यादि। भादिपदेनानूचानमानित्यमनानं च सद्गृहीतं ज्ञेयम् । एवं प्राराग्निक परिदत्य प्रस्तुतं पुनः परिहरन्ति अत इत्यादि । उत्तमुक्तिभ्योऽस्य सम्पूर्णस्य अमवाक्यस्यमित्यर्थः । वाक्य मेदप्रसादिति । एका• शस्यामैदयोषकत्यमन्यस्म ननसणोदयोधकत्यमित्येवं विभागे साकाद्त्वाभावेन तत्समयादि- त्यर्थः। नन्वेशद्वयेऽपि प्रकारभेदेन बनामद एष मोध्यते, अतोन वाक्यभेद इत्यत आतुः उपर मपिरोधादिति। उपभगे, सन्मून्य इति मलपदेन समवायिलय मोधनमिति तद्विरोधादित्यर्थः । . मारमान्यमतमातुः फेरिएपदानाति । तत् गत्यमिन्यारभ्यामुत्यर्थः । दूषयन्ति तदपि तति । विधारशिपथ्यपि प्रायोर्मलमा पुषण पुट।

·1. शालार्थप्रकरणम् । अतत्त्वमसीति छेदस्तु न वैदिकानां सम्मतः । अतो नार्य विद्याजनने शक्तिः । अन्यार्थकीर्तनात् ॥ ६१॥ तदेवाह- ब्रह्मणः सर्वरूपत्वमवयुज्य निरूपितम् । अलौकिकं तत्प्रमेयं न युक्त्या प्रतिपद्यते ॥ ६२॥ ब्रह्मणः सर्वरूपत्वमिति । अवयुज्य जडजीवौ पृथक्कृत्य । सर्व प्रति वक्तुं जीवस्य ब्रह्मता निरूपिता । नन्वस्तु वाक्यभेदः तथा सत्येतावन्मात्रं जीवस्य ब्रह्मतां बोधयति । तच साक्षादनुपपन्नं सद् भागत्यागलक्षणया अखण्डमेव वाक्यार्थ योधयतीति चेत् , साधु बुद्धिमतां चकबन्धप्रयासो वृत्तः। उपदेशफलमायुष्मंतां किं वृत्तमित्यनुसन्धेयम् । प्राभावेनाऽधिकधर्माभावात् । देहादिभेदबोधनेनापि दोपनि- राकरणसम्भवाच । ततो व्यर्थः प्रकरणभेदमप्पङ्गीकृत्य महावाक्यत्वेनोपदेशप्रयासः । वईि श्रुतिः कथमुपदिशतीति चेत् तत्राह । अलौकिकं तत्प्रमेयमिति । लौकिक हि टिप्पणी। 'देहेति । जीवात्मनो देहादितो भेदबोधनेनापि शोकादिनिराकरणसम्भवादित्यर्थः ।। ६२ ॥ आवरणभङ्गः पूर्वोक्तदोपमासान जीवनीक्ययोधक्रमित्यर्थः।माध्यैकदेशिमतं दूपयन्ति अतवेत्यादि । सिद्धमाहुः अत इत्यादि । मतान्तरीयन्याख्यानानामनुपपन्नत्वादस्य वाक्यस्यामेदज्ञानजनने शक्तिर्न सम्भवदु- क्तिकेत्यर्थः । तर्हि किमर्थमिदमुच्यत इत्याहुः अन्यार्थेत्यादि । विवृण्वन्ति ॥ ६१ ॥ तदेवाहेत्यादिना । तथा जीवजडयोः । परस्परविलक्षणत्वं बोधयितुं जीवजडी पृथइ- निर्दिश्य परस्परविलक्षणमपि तदुभयं ब्रह्माभिन्नमिति वक्तुं जीवस्य पूर्वोकरीत्या ब्रह्मता निरूपिता । अतस्तद्वाक्यस्य प्रक्षणः सनरूपत्वे पर्यवसानं, न तु जीवनीक्यमाने, नापि. जीवस ब्रह्मनियम्य- स्वादी । अतो नैतदनुरोधेनापि प्रतिविम्बवादसिद्धिरित्यर्थः । याक्यभेदस्यादूपत्वामीकारेण पुनः मत्यवतिष्ठते नन्वित्यादि । भागत्यागलक्षणयति । तत्पदासर्पफर्टयादेस्वंदातदुः- खित्यादेश्य त्यागेन तत्त्वपदार्ययोश्चिद्रूपत्वेनैक्यलक्षणया। असण्डमिति । संसर्गानवगाहियथार्थ- मानात्मकम् । तदुक्तम् "संसर्गासदिसम्यग्धीदतुता या गिरामियम् । उताऽसण्टार्थता यदा तत्मातिपदिकार्थता" इति । तदिदं दूषयितुमुपालभन्ते साध्वित्यादि । कि बृजमिति शब्दाद- परोक्षं मन्यानानां सर्वापरोक्षजानं फलं प्रतिज्ञानुरोधाद् वाच्यं, प्रशापरोक्षनानं या वाच्यम् । तस्साभावात् किं यतमित्युपालम्मः । ननु संमार एव दोपरूप इति, तन्निवृत्तिरेव फलमिति चेत्, तत्राः देवादीत्यादि । तथाच सामादिस्य॒त्यैर गतात्यमित्यर्थः । इष्टापती दूपणाहुः नत इत्यादि उपदिशतीति अभेदमुपदिशति तयाचामेदोपदेशानुरोभान तापमानमेर जीनस प्रनता योधपतीत्यहीमयमित्यर्थः । नमाहत्यादि । तासानासायां श्रीनं पोपनाकारं वक्तुं लौकिक- मदीरनिां पिशेष:0. पुसके।

·वत्स्वार्थदीपनिवन्धे लोकयुक्त्याऽवगम्यते । ब्रह्म तुं वैदिकम् । वेदप्रतिपादितार्थबोधो न शब्दसाधारण- विद्यया भवति ॥ ६२॥ किन्त्वन्यत् साधनमस्तीत्याह- तपसा वेदयुक्त्या च प्रसादात् परमात्मनः । विद्यां प्राप्नोत्युरुक्लेशः क्वचित् सत्ययुगे पुमान् ॥ ६३ ॥ तपसेति । तपः पूर्वाङ्गम् । वेदयुक्तिः सहकारिणी । भगवत्प्रसादो मुख्य कारणम् । क्वचिद् देशविशेपे । सत्ययुगे काले । पञ्चाङ्गसम्पत्ती वाक्यार्थबोधो भवति । अन्यथा, "कं ब्रह्म खं ब्रह्मे"त्युपाख्याने कथमुपदेशमात्रेणय योधः । कथमिदानीन्तनानां नयोधः ॥ ६३॥ इदानीन्तनानामपि वोध इति चेत्, वाह- सर्वज्ञत्वं च तस्येप्टं लिङ्गं तेजोऽप्यलौकिकम् । तत्माप्तायपि नो मुक्तिर्जाग्रत्स्यमवदुद्भवः । अविद्याविद्ययोस्तस्माद् भजनं सर्वथा मतम् ॥ ६४ ॥ सर्वज्ञत्वञ्चेति । स्वार्थ सर्वज्ञत्वं लिङ्गम् । परार्थमलौकिकं तेज इति । ननु तथापि वाक्यार्थज्ञान एवेश्वरप्रसादादेमक्तेथोपयोग उक्त इति चेत् , तत्राह तत्मा: सावपि नो मुक्तिरिति । उपनिपद्भिर्महावाक्यार्थविद्याप्राप्तावपि ब्रह्मभावः सायुज्यं वा न तस्य । दृष्टान्तेन तथाभावस्य कालपरिच्छेदात् । यथा जागरणस्वप्नौ परस्परोप- युक्तेरप्रयोजकत्वमाहेत्यर्थः । नेत्यादि । तथाच लौकिकी त्वदुक्ता युक्तिरप्रयोजिकेत्यर्थः ।। ६२ ।। तपः पूर्वाङ्गमिति । छान्दोग्यतैत्तिरीयादिषु, पञ्चदशाहानि माऽऽशीः, “तपसा ब्रह्म विजिज्ञासवे"त्यादिभ्यः ध्रुतिभ्यस्तयेत्यर्थः । वेदयुक्तिरिति । श्वेतकेतूपाख्यानादिगोचरा "न्यग्रो- पफलमाहरे"त्यादिना निरूपितेत्यर्थः । मुख्य कारणमिति । “यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः", "तमकतुं पश्यति वीतशोकः", "धातुः प्रसादान्महिमानमीशम्" इत्यादिश्रुतिभ्यस्तयेत्यर्थः । पुराणमनुसृत्य द्वयमन्यदप्याहुः । फचिदित्यादि । सत्ययुगपदं समीचीनकालोपलक्षकमित्या- शयेनाहुः । काल इति । एतत्कारणपञ्चकममन्यानं तर्कमाहुः अन्यथेत्यादिना । तथाच प्रशो- पदिशन्ती शुतिन केवल्युक्त्योपदिशति, किन्तु श्रुत्यन्तरोक्तॉस्तपआदीनपि समुसाना सती तदु- पदिशतीत्यर्थः । किश्श, मन्दाधिकारी त्वयाऽप्यनीक्रियते । तस्य च मन्दत्यनिर्वाहायैतदन्यत- माऽभावमात्र त्वयाऽप्यवश्यमभ्युपैय इति स्वयुक्तिशोधितवाक्यश्रयणमात्रेण न फलसिसिरिति भावः । उरगपदेनेन्द्रप्रजापतिसंवादादिमसिद्धगेकाधिकगतवर्षवनचर्यादि लक्ष्यत इति ज्ञेयम् । इदानीमित्यादिप्रन्यः.पुटः ।। ६३ ॥ उपयोग उक्त इति । तयाचामेदबुद्धिापायां विद्यायामेव शास्लपर्यवसानं, न भकाविति साः । तथामावति । विधायत्त्वस्येन्यर्थः । दृष्टान्त, वियष्यन्ति यधेत्यादि । "जातस्य . आवरणमनः। * ·- शाखार्थप्रकरणम् । मर्दनेनाविर्भववस्तिरोभवतच, तथैव विद्याऽविद्ये । अतो विद्योपमर्दनेनाविया पुनराचिर्मविप्पतीति व्यर्थ एव प्रयासः । तसात् स्वतन्त्रमत्यर्थ सायुज्यार्थ च सर्वथा भजनं मतम् ॥ ६४॥ एवं जीवप्रकरणं समाप्य ब्रह्मप्रकरणमाह - सच्चिदानन्दरूपं तु ब्रह्म व्यापकमव्ययम् । सर्वशक्ति खतन्त्रं च सर्वज्ञं गुणवर्जितम् ॥ ६५ ॥ सचिदानन्दरूपमिति । ब्रह्मेति धमिनिर्देशः परब्रह्मवाचकः । ब्रह्मपदार्थमाह । आवरणमनः। हि ध्रुवो मृत्युरिति वाक्याजन्यभावस्य नवरत्वानष्टस्य चोत्पत्तिमत्त्वाचरमवृत्तिनाशे अविद्योत्पतेः सम्भवदुक्तिकत्वात् । “अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते" इति गौडवार्तिके प्रबोधोत्प- त्यङ्गीकारात् तनाशे अविद्यायाः पुनरुत्यानं शक्यवचनमतस्तनिवारणाय भजनं सर्वथा मृग्यमि- त्यर्थः । नच भजनस्यापि जन्यत्वाद् दोपतादवस्थ्यं शक्यम् । “मायामेतो तरन्ति ते" इत्यनेन कारणनिवृत्तिबोधनात् । अत एव मायाया अपि न पुनरुत्थानमतो न शकालेश इति दिक् । एवं, ममनोपलक्षिताया भक्तरावश्यकत्वं प्रकारान्तरेणापि दृढीकृतम् । एवं चित्प्रकरणे जीवस्वरूपविचा- रेणापि भजनं कर्तव्यमित्युक्तम् ।। ६४ ॥ अतः परं भजनीयस्वरूपविचारेण तदं वक्तुं ब्रह्मप्रकरणमारमन्ते एवमिति । सचिदानन्दरू- पमिति । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रहो"ति, "सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति च श्रोताल्लक्षणादित्यर्थः । तेन सचिदानन्दातिरिक्तपदार्थाभावाद् ब्रह्माद्वैतं फलिप्यतीति सर्वश्रुतिसमन्वयाय पूर्वमेव स्वरू- पलक्षणमुक्तम् । मूले, सुसन्देनेतदामासेन च प्रकरणव्यवच्छेदाच्छारीरमात्रतापि व्युदस्ता । तदेव स्फुटमाहुः प्रदोत्यादिना । तादृश एव शारीरोऽस्तु, "अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमय" इत्यादिश्वते. रित्याशायां शारीराद् वैधम्यं वदन्ति ब्रह्मपदार्थमाहेत्यादि । तथाच जीवाणुत्यस्य पूर्वमुक्त त्वाचद्विरदेन व्यापकन्वेन वक्ष्यमाणधर्मान्तरेश्च शारीरमात्ररूपो नेत्यर्थः । एषध स्वरूपलक्षणा- दपि मैदः । ब्रह्म हि प्रस्टसचिदानन्दम् । शारीरस्तु तिरोहितानन्दः । एवं तिरोहितचिदानन्दा- बडादपि यः। गुणोपसंहारन्यायेनेति । उपसंहारो नियमन, तेषु तेषु वाक्येपूक्तानां गुणानामे- फसिन् ब्रह्मणि नियमन, सोच इति यात्, स गुणोपसंहार इति तेन न्यायेनेत्यर्थः । अयं न्यायः सागाध्यायतृतीयपादे सवेदान्तमत्ययाधिकरपे सिद्धयति । तर हि वेदान्तवाक्येषु परम्परविरुखनानाधर्मप्रतिपादनाद् प्रशानेकत्वमामानुपामनावास्यानां यथास्यश्चित् ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्यत्वे पूर्वमन्यथाजानजनकत्वेन प्राप्तविघात्यहानिप्रमाद, "योऽन्यथा सन्तमिति श्रुतावन्ययानानन्य पापजनान्येनोपामनामिधितशुदरमावसाय संमेदान्नगोचरत्वमेक्स प्रहाः प्रतिनाय सपा पर्माना वसन्युपसंहागे विनारितः । मर्वेऽपि यी गलिनेर प्रमानि सन्तीति । तथाच तेन ·११२ तत्त्यार्थदीपनिबन्धे व्यापकमिति गुणोपसंहारन्यायेन { "अविनाशी वा रे अयमात्माऽनुच्छित्तिथर्मेति श्रुतेस्तदव्ययम् । “य: सर्वज्ञः सर्वशक्ति"रिति श्रुतेः सर्वशक्ति । निर्धर्मकत्वे सर्वेषाम- मुपास्योप्राप्योऽफलथ सात् । अत एव स्वतन्त्रः । यो हि निरवधिज्ञानक्रियाश- - आधरणमङ्गः। न्यायैन, यूहत्त्वाद, वृंहणत्याच ब्रह्म इत्यभिधीयते "वृहन्नो बस्मिन् गुणा' इत्यादिश्रुत्यन्तराद- लौकिशसर्वगुणयुक्तमित्यर्थः । एतदेव विवृण्वन्ति अविनाशीत्यादिना । व्यापकपदस्पैश्चर्ययोधक- स्वमनुपदमेव व्युत्पाथम् । वीर्यवोधनायाहुः अविनाशीत्यादि । अनुच्छितिधर्मति । न उच्छि• चिर्येषां तेऽनुच्छित्यस्तादृशा धर्मा यस्पासा तथा । न तूच्छिविधर्मणो भिन्न इत्यर्थो युक्तः । अविनाशिपदेनेव सिद्धेरेतद्वैयर्यस दुरुपपादत्वात् । नाप्यनुच्छितिलक्षणधर्मवानित्यपि । उक्त- दोपात् । एकदेश्यभिमतसर्यधर्मराहित्यासिद्धेश्च ।ौतत्वादिना तन्मात्रानुझायामन्यत्रापि तौल्याच्च । अतः पूर्वोक्त एवार्थः । वीर्यस्थानापन्नधर्मपक्षेऽप्यमेवार्थः । न चेयं श्रुतिरात्मनस्तु कामायेत्या घुपक्रमानुरोधाजीवपकरणस्थति सद्धर्मनित्यतामेव गमयिष्यतीति वाच्यम् । तहिराधिकरणे सन्दिग्धप्रकरणगतस्याप्याकाशशब्दस्य ब्रह्मपरताया लिङ्गवलेन व्यवस्थापितत्वादिहाप्युपसंहारे, एतावदरे सत्यभूतत्यमित्यमृतत्वलक्षणब्रह्मलिङ्गेन ब्रह्मपरत्वसैत्र सिद्धेः । लिहसन्देहेऽपि, जीयमु- ल्याणलिङ्गसूत्रे जीवस्य ब्रह्माभितत्वेन ब्रह्मपर्मवत्तायाः स्थापितत्वेन सर्वश्रुत्येकवाक्यत्वाय च मसात्वस्यैव मन्तव्यत्वाच । तथोक्तं तलिहाधिकरणभाष्ये, यावन्मुख्यपरत्वं सम्भवति तापन्न इस्यापि वेदान्तस्यापरब्रह्मपरत्वमिति मर्यादेति । अतोन चोचावसरः । यशो बोधयन्ति य इत्यादि । नन्वरूपता न ब्रह्मणि सम्भवति, निधर्मकत्वादिति चेत्, तबाहुः निर्मकेन्यादि। अनुपास इति । “यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रममिविमानं वैश्वानरगुपात" इत्यादिपूपासनापाक्येपु, "तस्य ह या एतस्यात्मनो वैधागरस्य मूर्धेव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूप” इत्यादिधर्मोपदेशपूर्वकमेव ता उच्यन्त इति धर्मागावेऽनुपास्यत्वे समन्वयाध्यायोऽपि विरुद्ध तेति भावः । अपाप्य इति । "अनविदामोति पर"मित्यादी माप्यत्वमुक्त्या तव्याख्यानभूतायाम् अचि, "सोऽश्रुते सर्वान कामान् सह प्रणा विपश्चिते"स्यत्र साश्यमुक्तम् । धर्माभावे चेयमपि निरुद्यतेति भावः । अफल इति । न विद्यते फलं यमादित्यफल: { तथा सति, सर्वस्वेगान इति श्रुतिः, “फलमत उपर रितिन्यासय विरुद्ध तेति भाषः । अत एवेति । उतश्रुतेरेपेत्यर्थः । तदुपपादयन्ति यो हीत्यादिना । अत्र, निरवयीत्यादिना ब्रह्मणः कर्तृत्वं लक्षणमपि बोधित ज्ञेयम् । किश्य, "समेव भान्तमनुभाती ति युतेः स्यार्पणय सर्याबमासम्त्यात्, “स सबंधीवृत्त्यनुभूनसर्व" इति- यापवान् सर्वाणिभिरपि सफरज्ञानाच सगर्व हिगुणाकृत्य ज्ञेयम् । तथाचार्थादेव साताय- सिद्धिरिति भावः । एवं सतप्रसर्वपदाग्यो यीशान घोताम् । भुतिनु मुण्डकसा । कचित गारनिदिनि पारः । तथा राति, "पगडग्य प्रतिनियिधर श्रूयते" इति श्वेताधतर त्या प्रसुना- ·शाखार्थप्रकरणम् । क्तियुक्तः स स्वतन्त्रो भवति । चकारात, "सर्वस्य वशी सर्वस्पेशान" इति श्रुतेः सर्व वशे समानयति । गुणवर्जितं प्राकृतगुणरहितम् । एवं पड् धर्मा निरूपिताः॥६५॥ तत्र व्यापकत्वं नाम देशायपरिच्छिन्नत्वम् । तद् वस्तुपरिच्छेदे नोपपद्यत इति त्रितयपरिच्छेदाभावायाह- सजातीयविजातीयखगतद्वैतवर्जितम् । सजातीयेति । संजातीया जीवाः, विजातीया जडा:, स्वगता अन्तर्या- मिणः । त्रिवपि भगवाननुस्यूतस्विरूपश्च भवतीति तैर्निरूपितं द्वैतं भेदस्तद्वर्जितम् । अत्र बुद्धिरवतारेविय कर्तव्या । टिप्पणी। अत्रेति । जीवादिपु अंशकलादाविव बुद्धिः कार्या, न पूर्णपुरुषोत्तमवुद्धिरित्यर्थः ।। ६६ ।। आवरणमङ्गः। सिद्धिरिति चोद्यानवकाश एव । स्वातघ्यं श्रुत्यापि साधयन्ति, चकारादित्यादिना वैराग्यमाहुः प्राकृतेत्यादि । "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधि- वासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" इति श्रुतौ देवत्वाधुक्तिपूर्वकं निर्गुणत्वस्योक्तत्वेन नैसर्गिक- भिन्नानामेव पारिशेप्यान्निषेधः प्रामोतीति तादृशगुणासङ्गाद्विरागीत्यर्थः ।। ६५॥ एवमारम्भश्लोकोक्तं "लोकवेदप्रसिद्धत्तं भगवत्त्वञ्च निरूप्येश्चर्यज्ञापनाय व्यापकपदतात्पर्य- माहुः तत्रेत्यादि । आदिपदेन कालयंस्तुनोः सङ्ग्रहः । तेन सकलमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं वा तद्वन्निष्ठा- त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं वा लक्षणमिह नाभिप्रेतमिति भावः । तदिति उक्तविधं व्यापकत्वम् । त्रितयेति । जीवजडान्तर्यामीत्यर्थः । जीवानां सजातीयत्वं तु, “यथा मुदीप्तान पायकाद् विस्फुलिनाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपा" इति मुण्डकश्रुती सरूपपदाचेतनत्वनित्यत्यादिना सारुप्यात् । जडानां विजातीयत्वं च जडत्यानित्यवादिना । अन्तर्यामिणां स्वगतत्वञ्च प्रकटस• चिदानन्दरूपत्वेऽपि परिच्छिनत्वप्रतिनियतकार्यकर्तृत्वादिना ज्ञेयम् । सजातीयद्वैतं च खण्ड- मुण्डगोयत्योरिव, विजातीयद्वैतञ्च घट्पटयोरिख, स्वगतद्वैतच तरुकुमुमयोरिव ज्ञेयम् । कुरमेषु सरोरनुसीयनेऽपि कुमुमरूपत्वाभावात् । सचिदानन्दरूपे भगवति त्रितयनिरपितद्वैतराहित्यं तु, चिद्रूपेण जीये, सापेण जडे, प्रकटानन्दरूपेणान्तर्यामिणीत्येवं त्रियप्यनुस्यूतत्वात् , कार्यदशायाय, "आत्मा वा दर सर्व", "पुरुष एवेदर सर्व यद्भूतं यच मान्यमि"ति, "अयमात्मा अझ विज्ञानमय, "अयमात्मा मम सर्वानुमूरि"ति, "यः एभिन्या तिष्ठनि"त्यादिश्रुतिभिन्नदनुसा- रिमिन्यायोधितान् त्रिरूपत्वाच ज्ञेयम् । एवं व्यापकपदोक्तमधर्य योधिनम्, तेन फलितमुपदि- शान्ति अनेत्यादि । मतान्तरचोपं स्वने निरसनीयम् । एपश, "एकमेवाद्वितीय मान", "नेह नानास्ति कियन", "मृत्योः स मृत्युमामोति", "य इह नानेव पश्यति", "यदा पौष एललिनु- दरमन्तरे गुस्ने", "अब तत्समय भरति", "न तस्स कार्य करण। विद्यते", "न सन्समधाम्य- विकप रस्सते" इत्यादिश्रुतयः,समर्थिता जयाः । एवं मी प्रमेयं क्रोडील्प वेगवासारि . १५४०ी-नि- ·आवरणमा हत्यार्थदीपनिबन्धे एवं भगवत्यमुपपाय तोक्तान गुणानाह--- सलादिगुणसाहयुक्तमोत्पत्तिका सदा ॥६६॥ सत्लादिगुणसाहरिति । "सत्यं शौच दया क्षान्ति"रित्यादिश्लोके सत्यादयो गुणा निरूपिताः । ते चौत्पत्तिकाः । सदा सृष्टिनलयादावपि ।। ६६ ॥ पुनः श्रुत्युक्तान गुणानुपसंहरति पूर्वोक्तानां चैदिकत्वाय- साधारं वश्यमायमानन्दाकारमुत्तमम् । मापन्निपदार्थानां सर्वेषां तद्विलक्षणम् ॥ १७ ॥ सर्वाधारमिति । "सेतुर्विधरणमिति श्रुतेः । गीतायां मायासम्बन्धयोक्तत्वा- यदशे अविरोधः स्टलमंश सङ्ग्रहीतुमाहुः एवमित्यादि । सत्यं शौचमिति । प्रथमस्कन्ये पद्यानि धरिच्या धर्म मत्युक्तानि । "सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोए आर्जवम् । मामो दमन्तपः सान्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम् । ज्ञानं विरक्तिश्चयं दौय तेजो वलं स्मृतिः । स्वातव्यं कौशलं कान्तिय मार्दवमेव च । प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः । गामीय पर्यमास्तिक्यं कीर्तिमानोऽनहतिः । एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः । प्रार्या महत्त्वमिच्छदिन वियन्ति स कहिचिद्” इति । सत्य यथार्थमापणं, शौचं शुद्धत्वं, दया परदुःसासहनं, शान्तिः क्रोधमासौ चित्तसंयमन्, त्यागोऽथिषु मुक्तहसता, सन्तोपोऽलम्बुभिः आर्जवम् अवकता, शमो मनोने वत्यं, दमो वालेन्द्रियनेचल्यं तपः स्वधर्मः, साम्यम् लरिभित्रा- धमायः, तितिक्षा परापराधसहनम् । उपरतिलीमप्राधाबौदासीन्य, श्रुतं शामविचारः, ज्ञानम् यात्मविषयं, विरक्तिपितृष्णता, ऐश्वर्य नियन्तृत्यं, शौर्य सामोसाहः, तेजः प्रमावः, बलं दक्षत, स्मृतिः कर्तव्यार्थीनुसन्धान, स्वातन्त्र्यम् अपराधीनता, कौशल क्रियानिपुणता, कान्तिः सौन्दर्य, धैर्यम् अन्याकुलता, मार्दवं विनामाठिन्य, पागम्य प्रतिभातिशया, प्रश्रयो विनयः, शीलं सुस्वभाषा, महोजोबलानि मनइन्द्रियशरीराणां पाटवानि, भगो भोगामपन्दत्वं, गाभर्यम् अशोभ्यत्वं, स्वर्यम् अचाश्चत्यम्, आम्मिश्यं श्रद्धा, कीर्तिमशः, सम्यकत्येन रूपेण वर्णनमोम्यं गुणकिणादि- पीकल्यमित्यर्थः । मानः पूज्यत्यम् , अनहङ्गतिर्गाभावः । अन्ये बसप्पत्यमरमयन्सत्यादयः आपत्तिका इति । अवतारेऽपि सहैवाविभूता, न तु जन्या इत्यर्थः । एतेन कृष्णत्वमपि प्रका- मिनम् । एतदेय सुटीकुर्वन्ति सदेत्यादिना ।। ६६ ॥ "सेतुधिरण" इति श्रुतिहदारण्यक, यार शारीर" इति वामणसमासास्ति । "स या अपमान्मा सर्वस्य व सर्वसंगाना सर्वस्याधिपतिः सामिदं प्रशास्ति यदिदं किय, से । साना कर्मणा भयानो एयामाधुना कनीयान् , एप भूताधिपतिरेप लोवन्धर एष लोकपाल म मेनुर्विधरण एषां लोकानाममामैटायेति । पल साधारयन्य अवधर्मस्य दहराधिकरणे, "लय महिमोऽम्पाम्मिनुपये रिति सूत्र मधिनम् । एवं पारिधित्य, "नाहं प्रकाशः सह योगमायागमाता देवी देरा गुणमयी मम मायेतिगाना गायान् किनिटासा परिदरन्ति गीगायामित्यादि । तयान, न हि सम्बन्धमात्रेण तयात्वं शक्यमनम् । न हि पानी पायाधीनो ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । ११५ न्मायाधीनो भवेदित्याशङ्याह वक्ष्यमायमिति । साकारतामाह आनन्दाकार- मिति । उत्तमम् , अक्षरादपि । यद्यपि कारणधर्मा एव कार्ये भवन्ति, तथापि कार्य- गतत्वेनान्यथा प्रतीतिस्तद्यावृत्यर्थमाह प्रापश्चिकपदार्थानामिति ॥६७॥ एवं स्वधर्मरूपधर्मानुफ्रया कार्यमाह- जगतः समवापि स्यात् तदेव च निमित्तकम् । कदाचिद्रमते स्वस्मिन् प्रपञ्चेऽपि क्वचित्सुग्यम् ॥ ६८ ॥ जगतः समवायि स्यादिति । सर्वस्यापि जगतः कार्यरूपस्य च ब्रह्मैव समवायि- कारणम् । एतस्मिन्नेवोतप्रोतं गाब्रिाह्मणे प्रसिद्धम् । तदेव निमित्तकारणम् । आचरणभङ्गः। भवति । नवा मेघावृतः सूर्यों मेधार्थीनो भवति । पर्जन्यस्य सूर्यानतिरिक्तत्वात् । याभिरादित्यस्त- पति रश्मिभिस्ताभिः पर्जन्यो वर्पतीत्यत्र तथा निश्चयात् । एवं मायाया अपि भगवद्रूपत्वात् तद्- घीनत्वमेव, न तु भगवतो मायाधीनत्वमित्यर्थः । मायाया भगवद्पत्त्वं त्वे कादशे, तन्मायाफल- रूपेण इत्यत्रोक्तम् । शक्तिशक्तिमतोरभेदाच्च तथा । एवं पारतद्रये परिहृतेऽपि सम्बन्धस्यानी- कृतत्वान्मापिकाकारशका स्यात् , तद्वारणाय "विश्वतश्चक्षुरि"त्यादिश्रुत्युक्ताकारस्वरूपं निश्चेतुमाहुः साकारतामाहेति । आनन्दाकारमिति । छान्दोग्ये सनत्कुमारनारदसंवादे भूम्नः सुखरूपत्वं नि- श्चित्य तदुत्तरमेव दहरविद्यायामिन्द्रप्रजापतिसंवादे च, "एप आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृ- त्युर्विशोको विजिधरसोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प" इति वाक्ये शोकजिघत्सापिपासानां शा- रीरधर्मत्वेन प्रसिद्धानां निषेधेन तद्रहितशरीरसिद्धेर्मुण्डके च, "आनन्दरूपममृतं सद्विभाती"ति, नृसिंहोतरतापनीये चानन्दरूपः सर्वाधिष्ठानः सन्मात्र इति कथनादप्यानन्दाकारस्यैव सिद्धेरिति तथेत्यर्थः । उत्तममिति । "स उत्तमः पुरुष" इति छन्दोगश्नुतेः, “अक्षरादपि चोत्तम" इति गीतायाश्चेत्यर्थः । एतेन पूर्वोक्तं कृष्णत्वं दृढीकृतम् । ननु पूर्व त्रितयपरिच्छेदरहितत्वं ब्रह्मणि साधितं, तथा सति जगतो ब्रह्माभिन्नत्वं सिद्धम् । तेन प्रापचिका जडत्वादयोऽपि ब्रह्मणि प्रसज्ये- रनित्याशङ्कां हृदि कृत्वा आहुः यद्यपीत्यादि । समादधते तथापीति । अन्यथा प्रतीतेरिति । क्रीडेच्छया आत्मानन्दे तिरोधापिते धर्मा अनेजत्त्वादयो जडत्वादिरूपेण प्रतीयन्त इति कारणरूपे जड़त्वादिरूपेण तान् व्यावर्तयितुमाहेत्यर्थः । इदगेव च, दृश्यते वित्यधिकरणे साधितम् ॥६७॥ रूपनामविभेदेन यो जगदिति पूर्वोक्तं निगमयितुं समन्वयेक्षत्यधिकरणाभ्यां सिद्धमर्थमाहुः जगत इत्यादिना । गार्गीब्राह्मण इति । “स होवाच यदूर्व दिवो यदवाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद् भूतं च भवच्च भविष्यचेत्याचक्षते फेस्मिन्नेतदोतं च प्रोतं चे"ति प्रश्ने गाा कृते, तदनूय, "आकाश एव तदोतं च मोतं. चे"त्युचरे, "कस्मिन् वा आकाश ओतश्च प्रोत- "ति पुनः प्रने, "एतद्वै तदक्षरं गा"त्यादिना अक्षरस्वरूपमुक्त्या प्रशासितृत्वादिकं चोक्ला, "एतद्वै तदक्षरं गार्गि यस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्चे"तिरूपे इत्यर्थः । ओतप्रोतता च तन्तु- पटन्यायेन समवायितां गमयति । तेन स्वाभिन्नकार्यजनकत्वमुपादानत्वं सिद्धयति । समवायश्च ·तत्त्वार्थदीपनियन्ये चकारान कई च । तस्य प्रपञ्चनिर्माणे हेतुमाह कदाचिद् रमत इति । थवा खसिन् रमते तदा प्रपञ्चमुपसंहरति । यदा प्रपञ्च रमते तदा प्रपञ्च विस्तारयति । प्रपञ्चमायो भगवत्येव लीनः प्रकटीभवतीत्यर्थः ॥ ६८॥ कार्यादिभावः कश्चिदन्य इत्याशङ्कर ब्रह्मस्वरूपमाह--- पत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् ययथा यदा । स्यादिदं भगवान साक्षात् प्रधानपुरुपेश्वराः ॥ ३९ ॥ यत्र येति । सर्वविभक्तीनां प्रकारस्य च भगवानेवार्थः । प्रकृतिपुरुयो कालच स एव ।।६९॥ आवरणमङ्गः। तादात्म्यमेव, न तु पदार्थान्तरम् । तदुपपादितं माप्ये । एवञ्च, प्रकृतिश्च "प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरे- भादित्यादिसूनामि सविषयवाक्यान्यप्यत्र प्रमाणत्वेन ज्ञेयानि । निमित्तलच, "तसाद्वा एतमादा- मन आकाशः सम्भूत' इत्यादिए। कर्तृत्व च, "स आत्मान स्वयमकुरुत स विश्वकृद् विश्ववि दालयोनि रित्यादिषु प्रसिद्धम् । तेनाऽभिन्ननिमित्तोपादानादः, कर्तृत्वं च सिद्धान्तीकृतम् । तत्रेयमाशडोतिष्ठते । कर्वस्वं हि कार्योत्पादनात् । शर्यश्च जगत् किं प्रकृतिवत् परार्थ भयदानि- मिमीते ? स्वार्थ मा ! । नायः । उफविश्स्येवरस्य परार्धमेलायन प्रयासे प्रयोजनामावात् पाच- प्रवदनीधरतापादकत्वाच । न द्वितीयः । आत्मकामत्वात्मारामत्यादिश्रुतिविरोधाद्, ब्रमण्यसमा वितत्वात् । अतो जीवस्यापि निमित्तत्वं वाच्यमेवेत्याशङ्कामपाकमाहुः तस्येत्यादि । तिमिति । उदानमित्यादिवाक्यात्, "तस्लादेकाकी न रमत" इति श्रुतेश्च क्रीडेच्छारूपं मयोजकमित्यर्थः । यत्तु गौद्धबार्तिके, "मोगार्थ मृष्टिरित्यन्ये क्रीडामिति चापरे" इत्येवं प्रयोजनं विकल्प्य, "देव- स्वैप स्वमायोऽयमाप्तामन्य का स्मा" इति सिमान्त त । तत्रापि क्रीडाकरणमेव मभावो वक्तव्यः । अन्यथा, “स द्वितीयमच्छदिति, “श्रीटार्थमात्मन इदै त्रिजगत् कृतं ते” इत्यादिशु- विस्मृतीनां विरोधरसरः । न चाप्तकामश्चतिविरोधः । विरुद्धधर्माश्रयत्वेन तदभावात् । स्पृहापा यभित्र्याम्पवेन, किनुल्यम्टहाया अमावाच्च सटेरपि लास्यत्वेन, लोफयतु लीलाकैवश्य" निति सूत्रे तन्या भगवदमिन्नत्वस्य सूत्रकृतवाङ्गीकरणाच । मत्तु "परमार्थचिन्तकानां सृष्टी नारद इति शराचार्यरुतम् । तदापातरम्यमेव । गुड़ादीनां तबादरदर्शनात् । श्रीमागयते तदुनिभि- रेख तया निर्णयात् । अतः क्रीडेच्छायाः प्रयोजावं युक्तमेव । यदत्यादि । एतेन, रूपनाम- त्रिभेदेन यः प्रीतीत्येतदुपरादिनम् । अप्रेमीवमेव प्रयियते ॥ ६८ ॥ नवा सकार्यवाद बोधिने सति भेदवादारनिरिति माय सिद्धान्तेन समादधते कार्यादीत्यादि । प्रादिपदेनाचारवशरणयादिक अयम् । च्याम्ध्येयपयोतः कश्चिदन्यो अन्य বু নিচ্ছি । নদধায় গলব্রিনাম মাগী, সমাধই गरे र सिमसदनबादमामाहेत्यर्थः पत्र यति । इंदवाय दशममधीमतितमा मायेति । त्यस विवरण, प्रकारपनि मानपुरपंधर इस नियम, प्रकृतिपुरषा काल प्रेति । नत सुनिगनिन्यायप्रमिदवान् सो मय कालमिति न भेदगम इत्यर्थः १६९॥ .

·शालार्थप्रकरणम्। एवं पूर्वस्थितिमुक्त्वा पश्वास्थितिमाह- यः सर्वत्रैव संतिष्ठन्नन्तरः संस्पृशेन तत् । शरीरं तं न वेदेत्यं योऽनुविश्य प्रकाशते । सर्ववादानवसरं नानावादानुरोधि तत् ।। ७० ।। यः सर्वत्रैवेति । सर्वेष्वेव पदार्थेषु कार्येषु स्वयं तिष्ठस्तान्यन्तरयति स्समध्ये स्थापयतीत्यर्थः । तथा स्वयम् आधाराधेयभावं प्राप्नुवन्नपि तन स्पृशति । तहज्ञानेन तथा भवतीति चेनेत्याह शरीरमिति । तत् सर्वमेव शरीरत्वेन मन्यते । तस्य च ज्ञापकं भवति सर्व, तथापि न स्पृशति । वर्हि शरीरमेव भगवन्तमा- नन्दनिधित्वात् स्पृशेदिति चेत् तबाह, शरीरं कर्ड न ब्रह्म वेदेति । इत्थ- ममुना प्रकारेण योऽनुविश्य प्रकाशते । “यः पृथिव्यां तिष्ठनि"त्यादिश्रुतेः । श्रुत्यादिभेदेपु नानाप्रकारेण प्रतिपादितत्वादन्योन्यविरोधान्न किञ्चित् प्रमाणं ब्रमणि भविष्यतीत्याशङ्ख्याह सर्वचादानवसरमिति । वस्तुतः श्रुतौ नाना- वाक्यानामेकवाक्यता निरूपिता । सर्वभवनसामर्थेन, विरुद्धधर्माश्रयत्वात् । आयरणभङ्गः। नन्विदमिदानीन्तनव्यवहारविरुद्धत्वात् कथमभ्युपगन्तुं शक्यते । न च स्मृत्येति वाच्यम् । प्रत्यक्षापेक्षया शब्दस्य दुर्वलत्वात् । अत उपचार एव तत्रोचितः । तस्मान्नाऽयं वादः साधीया- नित्याशङ्कामपाकुर्वन्त आहुः एवमित्यादि । पूर्वस्थितिमिति सृश्यनारम्भकालीनस्थितिम् । पचास्थितिमिति सृष्टिकालीनस्थितिम् । सृष्टिश्च स्वस सर्वात्मकत्वं तिरोधाप्य अनामरूपस्य, "बहु स्यां प्रजायेयेती"च्छया नामरूपात्मकत्वेनाविभावः। तथाऽऽविर्भूय तत्तसे तचनामनियमनं वा । "सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते" इति श्रुतेः 1 कार्य- विति । "द्वा सुपर्णा"श्रुतेरित्यर्थः। न स्पृशतीति । "अगन्धमस्पर्शमरूपमव्ययम्" इत्यादिश्रुते- रित्यर्थः । "ये हि संस्पर्शजा भोगा' इत्यादी संयोगस्यापि स्पर्शशब्दवाच्यत्वस्य मसिद्धत्यादत्र तस्यापि सहः । संयोगस्य तथात्वं च द्वितीयस्कन्धे, "वस्तुनो लघुकाठिन्यमि"त्यस्य सुबोधिन्यां व्युत्पादितम् । शरीरमिति । अन्तर्यामिब्राह्मणादित्यर्थः । अनुविश्येति । तद्नुप्रविश्य "सच त्यचाभवदिति श्रुतेः । प्रकारात इति अभिचाकशीति, 'तमेव भान्तमि'त्यादिश्रुतेरित्यर्थः । इत्यादिश्रुतेरियर आदिपदेनैवंविधा अन्या अपि सइगृहीता ज्ञेयाः । तथा सृष्टिकाले भगवतधिद- चिद्वस्तुगरीरत्वेनान्तर्यामितया स्थितिरित्यर्थः । एतेन विशिष्टाद्वैतवादोऽप्येकदेश इति ज्ञापितम् । अतः परं वाहादिमतीयामाराङ्गामुस्याप्य परिहरन्ति श्रुत्यादिभेदवित्यादि । वस्तुत इति । वस्तुस्वभावादित्यर्थः । तत्र प्रकारमाहुः सर्वभरनेत्यादि । 'न खानतोऽपी'त्युभयलिझाधिकरणे सिद्धान्तैकदेशिमताभ्यां प्रकारद्वयेन सर्वश्रुत्यविरोधः प्रदर्मितः । व्यासस्य वैदस्यापनार्थ प्रवृत्तस्याद् वेदे यथाक्षरमात्रस्यापि बाधो न भवति तदर्थमुभयरूपता व्यासपादैरणीरता । तत्र पर्माणां

·११८
तस्वार्थदीपनियन्ये
नैवादिनां वास्यानि तत्तदंशाक्यपराणि भवितुमर्हन्ति । तेषां तथाहृदयाभावात् ।
अत्तः सर्वे वादाः सम्रान्तिपरिकल्पितत्वेन वस्तुस्पर्शाभावादनवसरपराहता एव । अस्त
वादिनां हृदयं यथा तथा वाक्यानां सरस्वती लपत्यात् कथं नैकयास्यतेसाशझ्याह
नानावादानुरोधि तदिति । एकैको यादो ब्रह्मण एकैाधर्मप्रतिपादकैककवाक्यशेष
इति भगवांस्तान सर्वानवानुसरति ।। ७० ॥
टिप्पणी।
नैयादिनामिति । अझणतनदंशयोधकवाक्यार्थप्रतिपादकानि वादिनां वाक्यानि, एन
भवितुं सर्वधर्मविशिष्टधर्मिणं बोधयितुं नार्हन्तीत्यर्थः ॥७॥
आवरणभज्ञः
स्वरूपनिर्वाहार्थ प्रायः सकाशाद् बैलक्षण्यगढीकर्तव्यम् । अन्यथा श्रुतिशधः सात् । तदङ्गी-
कारे "कमेवाद्वितीयमिति श्रुतिर्याध्येतेयुमयसामञ्जस्यार्थ ब्रह्म निर्धर्मकमेव पूर्व स्वधर्मरूपेण,
तदनु क्रियादिरूपेण वाऽऽविर्मवतीति सर्वभवनसामर्थेन विरोधपरिहार एकदेशिमते । एतदेव,
"पूर्ववद्धा, विप्रतिषेधाचे ति सूत्रद्वयेनाचार्येणानुज्ञातम् । सिद्धान्ते तु, उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्ड.
लवत् , प्रकाशाश्रयदहा तेजस्त्वादिति सूत्राभ्यां विरुद्धधर्माश्रयत्याद् विरोधः परिहतः । तेमान
प्रकारद्वयमुक्तं ज्ञेयम् । अतः प्रकारभेदेन प्रतिपादनेऽपि सर्वेषामेव प्रामाण्यम् । वादिनः परं तथा
न जानन्ति, वाह्यत्यादतस्तदुक्तमेवाप्रमाणमित्यर्थः । नन्येकैकश्रुत्यनुगत्वं वादिनामस्तीति कथं सर्व-
वादानवसरत्यमित्यत आहुः नवमित्यादि । यदि तैरन्यहस्तिवद् भगवानेव प्रतिपादितः स्यात्,
तर्हि तकंचरणादौ तानाचार्यों दुपयेद्, अतस्तथा तेषां हृदयं गास्तीत्यवसीयते, अतम्वधेति
गायः । अनवसरपराहता इति । अनयकाशव्याहता इत्यर्थः । भगवान् सर्वभूतेषु रक्षितः
स्वात्मना हरिः । दृश्ययुन्यादिभिर्दष्ट लक्षणरनुमापकैरिति द्वितीयवाक्यानुसारेण सरस्वतीहृदयं
वक्तुमाहुः अस्त्वित्यादि । तान् सर्वानवानुसरतीति । यथोक्तं विद्वमण्डनसमाप्ती, मध्वमाप्य-
प्रथमाध्यायसमार्सी च, महोपनिषदि, "प व शून्य एप घर तुच्छ एप होवाभाव एप वाऽव्य-
तोऽदृश्योऽचिन्त्यो निर्गुण"ति । महाकाऽपि, "गमून कुरुते विष्णुरटश्यः सन् परः स्वयम् । .
समान्यमिति मोक्तसोदनात् नुच्छमुच्यते। नैव भावयितुं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः। अतोऽ.
भावं यान्त्येनं नाऽस्यत्याशास" इत्यपि । "सर्वेषां तदधीनत्यान् ततच्छब्दामिययता । सर्वपा
व्यवदागमियते व्यवहतभिरिति" इत्यन्तन ! अर्थस्तु, गम् अन्यगुसम् उन पुस्ते ससुरसाद
वीरीतीति शत्यम् । तोदनान तुद् । एमतामा भारयिम् उत्पादयितुम् । अश्यत इत्ययः ।
में अश्या नादयः । अगदस इति अपतीन व्यायानः । तथाच दृष्टानागदृश्यत्यादिना तभी-
जारगरतीत्यर्थः॥ ७०॥

·शावार्थप्रकरणम् ।
तत्र, अमणि विरुद्धधर्माः सन्तीति ज्ञापनार्थमाह-
अनन्तमूर्ति तद्ब्रह्म कूदस्यं चलमेव च ।
विरुद्धसर्वधर्माणामाश्रय युक्त्यगोचरम् ॥७१ ॥
अनन्तमूर्तीति । अनन्ता मूर्तयो यस्य । ब्रह्म एक व्यापकं च । तेनानेकत्वमे-
कत्वं च निरूपितम् । एवं गुणविरोधमुक्त्वा क्रियाविरोधमाह कूटस्थं चलमेव चेति ।
'एक्कार: सगुणादिभेदविज्ञापनार्थः । चकारोऽनुक्तविरुद्धधर्मसंग्रहार्थः । वाक्येषि-
वात्रापि विरोधमाशय समाधानार्थ स्पष्टमाह विरुद्धसर्वधर्माणामिति । नौव हि
सर्याधारम् । यथा भूमिः सहजविरुद्धानामपि मूपकादिजीवानाम् । कारणगतधर्मः
पृथिव्यां भासते । विशेपेण लौकिकयुक्तिरत्र नास्ति, तदगम्यत्वादित्याह युक्त्यगो.
चरमिति ॥ ७१॥
आवरणभङ्गः।
अनन्ता मूर्तयो यस्येति । "यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्व पुराणं तमसः परस्तादिति श्रुते-
रित्यर्थः । निरूपितमिति श्रुत्यैवं निरूपितमित्यर्थः । क्रियाविरोधमिति । तदेजति तनेजती"-
तिश्रुतिप्रतिपादितं तमित्यर्थः । विज्ञापनार्थ इति विशेषेण ज्ञापनार्थ इत्यर्थः । अनापीति ।
धर्मेप्वपीत्यर्थः । स्पष्टमिति । सनवादानवसरपदे यदुक्तं, तदेव बालयोधनायं स्फुटमाहेत्यर्थः ।
ननु तथापि काचित्तु रौकिकी युक्तिर्योधनायापेक्षिता, येन मन्दोऽप्यधिकारी परस्मै बोधयि-
तुमीष्ट इत्याकाक्षायामाहुः ब्रह्मवेत्यादि । तथाच ब्रह्म विरुद्धधर्माश्रयम् । विवक्षितसर्वा-
धारत्वात् । सहजविरुद्धसर्पमूषकाद्याधारभूमिवत् । परस्परविरुद्धनिष्क्रमणत्वश्वेशनत्वाश्रय-
कर्मवत् । जापदाद्याधारबुद्धिवचेति लौकिकी युक्तिरित्यर्थः। तर्हि ब्रह्मणः कि वा माहात्म्यमित्यत
आहुः कारणेत्यादि । तर्हि परब्रह्मणस्तादृशवे का वा युक्तिरित्याकाडायां वस्तुखभावेन
निरुद्धधर्माभारत्वं समर्थयन्ति विशेषणेत्यादि । तथाच नेदं युत्यगोररत्वं दूपणमपि तु भूषण-
मेवेति भावः । अत एव "विश्वतश्चक्षुः", "सहसशीर्षा पुरुष" इत्यादिना सहस्रशीर्पत्वादिकं भूतम-
व्यभवद्रूपत्वादिकं चोक्त्वा, "एतावानस्य महिमा अतो ज्यायाँश्च पूरुषः" इति श्रुतिराह । एतावान्
महिमा माहात्म्यम् । अतो हेतोयायानित्यर्थः । न हि सहस्रशीर्पत्वादिकं लौकिकयुक्तिगम्यम् ।
अतो यथाश्रुतमेव मन्तव्यगिति शब्दप्रामाण्यवादिना परेणाभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा जन्यज्ञाना-
चाधारत्वस्यैवात्मनि दृष्टत्वात् परमात्मन्यपि नित्यज्ञानाद्यसिद्धेः । अनुमानैः साधनेऽपि हेतौ प्रति-
पक्षोपाध्यादीनां स्फुरणस्यानिवार्यत्वात् विरुद्धधर्माऽऽअयत्वं च कमलवज्ञेयम् । यथा हि कमल
मूले भूयः सदप्रभागेऽणीयस्तिष्ठति तथा विरुद्धधर्माश्रयत्वमपि भगवति भूयः सत् कार्येषु इसदर
तिविपकृष्ट कार्येऽत्यल्यं भवतीत्युपपादितं द्वितीयसुबोधिन्यां पुरुषसूक्ताध्याये । एतेनाद्भुतकर्मण
इति समर्थितम् ॥७१॥

·तस्वार्थदीपनियन्ये
नैववादिना वाक्यानि तत्तदंशवाश्यपराणि भवितुमर्हन्ति । तेषां तथाहृदयाभावाद ।
अतः सर्वे वादाः स्वभ्रान्तिपरिकल्पितत्वेन वस्तुस्पर्शाभावादनयसरपराहता एव । अस्तु
वादिनां हृदयं यथा वथा, वाक्यानां सरस्वतीरूपत्वात् कथं नकवाक्यतेत्याशक्याह
नानावादानुरोधि तदिति । एकैको वादो ब्रह्मण एकैकधर्मप्रतिपादककैफयापयशेप
इति भगवांस्तान् सर्वानेवानुसरति ।। ७० 11
टिप्पणी।
नववादिनामिति । ब्रह्मणस्तवदंशवोधकवाक्यार्थपतिपादकानि वादिना वाक्यानि, एवं
भयितुं सर्वधर्मविशिष्ठधर्मिणे बोधयितुं नाहन्तीत्यर्थः ॥ ७० ॥
थावरणमहः
स्वरूपनिर्वाहार्थ ब्रह्मणः सकाशाद् वैलक्षण्यमहीकर्तव्यम् । अन्यथा श्रुतिवायः स्यात् । तदगी-
कारे "चैकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिर्वाध्येतेत्युभयसामञ्जस्यार्थ ब्रह्म निर्धर्मकमेव पूर्व स्वधर्मरूपेण,
तदनु क्रियादिरूपेण वाऽऽनिर्मवतीति सर्वमवनसामर्थ्येन विरोधपरिहार एकदेशिमते । एतदेव,
"पूर्वयद्वा, पिप्रतिपेयाति सूत्रद्वयेनाचार्येणानुज्ञातम् । सिद्धान्ते तु, उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्ड-
बत् , प्रकाशाश्रयवहा तेजत्वादिति सूत्राभ्यां विरुद्धधर्माश्रयत्वाद् विरोधः परिहतः । तेनान
प्रकारहयमुक्तं ज्ञेयम् । अतः प्रकारमेदैन प्रतिपादनेऽपि सर्वेषामेव प्रामाण्यम् । वादिनः परं तथा
न जानन्ति, वाद्यवादतस्तदुक्कमेवाप्रमाणमित्यर्थः । नन्वेकैथुत्यनुगत्वं वादिनामस्तीति कथं सर्व-
यादानवसरस्वमित्यत आहुः नवमित्यादि । यदि तैरन्धहस्तियद् भगवानेव प्रतिपादितः स्यात् ।
तर्हि तर्फचरणादी तानाचार्यों यूपयेद्, अतम्नथा तेषां हृद्रयं नास्तीत्ययसीयते, अतस्थैति
गायः । अनयसरपराहता इति । अनवकारान्याहना इत्यर्थः । भगवान् सर्वभूतेषु .लक्षितः
स्वात्मना हरिः । दृश्यर्बुद्धयादिमिष्ट लक्षणरनुमापकैरिति" द्वितीयवाक्यानुसारेण सरस्वतीहृदयं
यतमाहुः अस्त्यित्यादि । तान् सर्वानेवानुसरतीति । यथोक्तं विद्वन्मण्डनसमाप्ती, मनगाप्य-
प्रथमाध्यायसमाशी च, महोपनिषदि, "एप पर शून्य एष देव तुच्छ एप यागाव एष वाऽन्य-
लोऽदृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणधे"नि । महाकौऽपि, "असूनं कुरुते विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम् ।।
तम्नान्यमिति प्रोक्तमोदनात् तुच्छमुच्यते। नेय भावयितुं योग्यः कनचित् पुरुषोपमः। अतोऽ.
भावं वदन्त्येनं नाट्यत्यासास" इत्यपि । “सर्वेषां तदधीनत्वात् तवच्छन्द्राभिषेपता । गर्थेपी
पवागर्थमित्र्यत व्ययहाभिरिति" इत्यन्तैन । अस्तु, गम् अन्यमुपम् उनं कुरले स्वगुगाद
चाकरोतीति मान्यम् । तौदा तु । समय: मारयितुम् उत्पादयितुम् । अश्यत इत्यस्यः।
7 अभ्यो नासः । यस पति पतगि व्यायातः । तथान दुष्टानामाश्यत्यादिगा तथा
साननुमरीत्ययः ॥ ७० ॥

·- 4 शास्त्रार्थप्रकरणम् । १२१ ननु रूपबद्' द्न्यं चाक्षुपमिति महत्त्वादुद्भूतरूपवचाच कुतो न चाक्षुपत्वं ? तत्राह- आनन्दरूपे शुद्धस्य सत्त्वस्य फलनं यदा । तदा मरकतश्याममाविर्भावे प्रकाशते ॥७३॥ आनन्दरूप इति । आनन्दरूपे आनन्द एव ब्रह्मणि रूपस्थानीयः । तत्र शुद्धस सत्वस देवतारूपस भगवदिच्छया श्रीभगवदासनत्वेन स्फुरितस श्यामत्वात् तस्स प्रतिफलनेनानन्दो नीलमेघवद् भासत इत्यर्थः । यथा स्फटिको जपाकुसुमेन । श्वेतपा- पाणपु प्रविष्टोऽपि स्फटिको जपाकुसुमलौहित्यं गृहन् पापापम्यो वैशिष्टयमात्मनः प्रतिपादयति । तथा ब्रह्मापि जगति पुराणेषु प्रकटीभवत् तच्छ्यामत्वादि गृहद् ब्रह्मत्व: आवरणभङ्गः। सामर्थ्यकोण्व्ये पुनः शकते नन्वित्यादि । तथाच देवादिविच्छायाश्चक्षुःसहकारित्वं, पति- बन्धकत्वं च यथायथं दृष्टम् । तथापि लौकिकप्रमाणविषयता तेषु निराबाधा । रूपस्य तेषु सत्त्वात् । एवमवतारेवपीति नेच्छायाः करणत्वम् । अतो रूपराहित्य एवेच्छाकल्पना इष्टं साध. यिप्यतीति सा श्रुत्यनुरोधादनवतीर्ण एव कार्या, न तु रूपवत्यवतीर्गेऽपीत्यवतारेषु न लौकिकम- माणाविषयत्वं युक्तमिति भावः । तत्रावतारस्वरूपं निश्चिन्वन्त एव समादधते आनन्दरूप इत्यादि । रूपस्थानीय इति । तथाचेच्छयाऽऽनन्द एव तथा भासत इति लौकिकरूपाभावेनेन्द्रियसामर्थ्या- ददृश्यमेव तत् । त्वदमिमता सहकारित्वप्रतिबन्धमत्वकल्पना तु तदा प्राप्तावसरा स्याद् यदि लौकिकं रूपं स्यात् । तत्त्वऽरूपश्रुत्यैव प्रतिषिद्धमतः सा न साघीयसीत्यवताराणामपि न चाक्षु- पत्वमिति भावः । ननु सर्वथा रूपामावे दिगादिवन्न प्रतीयतैबातो रौकिकं रूपं तत्र वाच्यमेवे- त्याकाज्ञायां वाक्यान्तरानुरोधादौपाधिकं रूपं तत्राझीकृत्याप्यरूपत्वमेव सापयन्ति तत्रेत्यादि । देवतारूपति अमिमानिकरूपस्य । अत्रायमर्थः-अवतारो नाम वैकुण्ठस्थानादिहागमनम् । तच व्यापकत्वे न्याहत्तमिति यथा व्यापारमादिगते प्रदेशभेदेनोपाधिद्वारा चोलान्त्यादिय॑र- स्थाप्यते, एवं प्रकृतेऽपाच्छया तस्य तस्यासनत्वेन स्फूर्ती तागमनाद्यैरवतरणादि । अथवा, अन- न्तरूपत्वात् तस्य तस्य रूपस्य तत्तदासनकत्वे तस्य रूपस्यैव तथात्वेनायतरणादि । भगवाँश्च यत्र तिष्ठति तं वान्तः सापयतीत्यन्तर्यामित्राह्मणे सिद्धम् । एवं सत्यत्रोभयतयापि तां देवतामन्तरयित्वा अयोगोलकस्थवहिवदानन्द एव बहिरवशित इत्यौपाधिकरूपानीकारेऽपि रूपमात्रस्यैव चक्षुषा दर्शनं, भगवतस्त्विच्छानन्दाम्यामेव दर्शनं, न तु किकेन्द्रियसामर्थ्यादित्यवतीणोऽन्द्रिया- गोचर एव । मूलरूपधर्माणां तत्रापि सत्त्वादिति । तथाच, युक्तिगोचरं दृश्यत्नान, दृश्यं रुपव. त्वादिति साधने; अदृश्य रूपरहितत्वादिति प्रतिसाधनसत्त्वात् तस्य हेतोः साध्यसमत्वेन युक्तिगोचरत्वस्य दृश्यत्वस्य च न सिद्धिरिति भावः । किच, लौकिकेऽपि प्रपत्तेजधनुःप्र- तिपातकत्वमेव, न तु विपयत्वम् । अतोऽपि तथा ।. एतदेवाभिप्रेत्याहुः श्वेत्यादि । १६त.सी.नि. , ·१२० 'तत्त्वार्थदीपनिषन्ये नन्वयतारेषु भगवत्वश्रुतेलौकिकप्रमाणविषयत्ववल्लौकिकयुक्तिविषयत्वमपि कुतो नेत्याशझ्याह-- आविर्भावतिरोभावहिन बहुरूपतः । इन्द्रियाणां तु सामर्थ्याददश्य खेच्छया तु तत् ॥ ७२ ॥ आविर्भावतिरोभावरिति । आविर्भावोऽवतारो मत्स्यादिरूपेण प्राकट्यम् । तिरोभावोऽवतारसमाप्तिः । ते च बहुप्रकाराः स्थावरेभ्यो जगमेभ्यः स्वतोऽपि. भवन्ति । वै सर्वे प्रकारा मोहका एव । नटवद् बहुरूपत्वात् । अन्यथा लौकिकयुक्त लधनं न स्यात् । न हि मत्स्योऽह्या योजनशतं वर्धते । नापि क्षणेन पर्वताकारो भवति बराहः । अतो लौकिकबुद्धिविषयत्वं नट इव ध्वान्तम् । स्वतो न लौकिकयुक्तिगोच रत्यमित्यर्थः । तथापि कृष्णादयः सर्वदृष्टा अपि तेषु कथं लौकिकप्रमाणाविपपत्वं, तबाह इन्द्रियाणां तु सामर्थ्यादिति । चक्षुर्न स्वसामर्थेन भगवन्तं विषयी- करोति । किन्तु भगवदिच्छपव, मां सर्वे पश्यन्त्वित्यैतद्रूपया तद् दृश्यम् ॥ ७२ ॥ आवरणभाः। . युक्तिगोचरत्वमाशाप परिहरन्ति नन्वित्यादि । भगवचश्नुतेरिति "तयोरेक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते", "इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते” इत्यादिभिस्तापनीयेषु तथा श्रुते- रित्यर्थः । ते इति आविर्मावतिरोभावा इत्यर्थः । स्थायरेभ्य इति यथा सम्मान्नुकेसरिणः । बहमेम्प इति यथा वामनादेः स्वत इति । यथा हंसस्य भगवतः मोहका एवं नटवदिति । मथा नटे राजाऽयम् , अयोध्यमिति, तथा साधारणो मत्स्योऽयं, वराहोऽयं, मनुष्योऽयमिति सेषां तेषां बुद्धिजनका इत्यर्थः । एतदेवोक्तं प्रथमस्कन्थे सूतेन, "यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जगद् यथा नः । भूभारः क्षपितो येन जही तय कलेवरम्" इति । तथाच, लौकिक- पुक्तिगोचर, लौकिकत्रमाणविपयत्यान, घटवदिति साधनेः तदविषयं, मोहकत्वान्नटवदिति प्रयोगेण लौकिक्युक्किगोचरत्यसाधकहतोः स्वरूपासिद्धत्यान्न तेन युक्तिगोचरत्यसिद्धिरित्यर्थः । अन्ययेति मोहकत्वामावे । युक्तिलहन उदाहरणमाहुः न हीत्यादि । एवं गोवर्धनोद्धरणादि- मापि ज्ञातव्यम् । तथापीति मोहकत्येऽपि । कथमिति । सार्वजनीनस्य प्रमस्य वनुमशक्य- सान् । तथाच मोहकत्वेऽपि लौकिकप्रमाणविषयत्वास नट एवं एत्यान्नानेन लौकिकपमाणाविप- यत्वसिद्धिरित्यर्थः । एवं हेती पुरःस्पूना दूपिते, तदुपगम्यं लौकिकप्रमाणागोचरत्वं समर्धयन्ति पारित्यादि । तथापेच्छया सावरणं भगवान् दूरीकरोतीति दृश्यते । अतो लौकिम्पमाणसाम- ध्यप्रष्ट्यार तद्विषयल्यममिमानमात्रे, न त बासमतो लौकिकपमाणाविषयत्वं तत्र निर्वामि- वयः । न चात्रामामाणिक शनीयम् । “यमेवेप" इति अती, तस्यैष मारमा विपूर्णते तनुं समित्या तनुपदेन तया सिद्धस्यात् । एकादशक मीशले, "कृष्णेनेच्छाशरीरिणा" इति पासलात् । देवादानां सकिसविप्राइवां योगिनां चच्च्येव तथान्यास त्याचेत्यर्थः ।। ७२ ।।

·. शास्त्रार्थप्रकरणम् । १२३ एवं प्रतिफलत्वेन ममत्वं प्राकृतरूपत्वं च साधयित्या प्रकारान्तरेण रूपवच्चं साधयति- अथवा शून्यवद गादं व्योमवद ब्रह्म तादृशम् । अथवेति । यथा मेधादिरहिते देशे आकाशे नीलिमा प्रतीयते । चक्षू रूपपद् द्रव्यं गृहत् तदभावे दूरं गतं सन्नीलमिव पश्यति, तथान्धकारम् । नैतावता आकाशे अन्धकारे वा रूपमस्ति । तथा ब्रह्मान्यतिगाई गम्भीरतया नीलमिव भातीत्यर्थः। अनेनाऽचाक्षुपत्वं ज्ञापितं भवति । पूर्वापेक्षया अयं पक्षो महानिति ज्ञापयितुमाह-- प्रकाशते लोकहध्या नान्यथा दृफ स्पृशेत् परम् ।। ७५ ॥ - आवरणमङ्गः। , रूपविशेषः कालस्यावतीर्णब्रह्माधारत्वेन पूर्वोक्तदर्शनसामग्र्या ब्रमणि भासमानोऽवतीर्णस्यापि ब्रह्मणः सर्वान्तरत्वं समर्थयन् ब्रह्मत्वं सम्पादयतीति भावः ॥ ७४ ।। एवं सर्वथैवाचारपत्वे रूपप्रतीतिवदाकारप्रतीतिरप्यौपाधिक्येवापयेतेति तद्वारणाय मुख्य पक्षं वक्तुमाहुः एवमित्यादि । ब्रह्मत्वं प्राकृतरूपवत्वं च साधयित्वा, अचाक्षुषतया ब्रह्मत्वं ब्रह्मणः प्राकृतरूपवत्त्वं च स्फटिकन्यायेनोपपादयित्वा प्रकारान्तरेण, "आदित्यवर्णमि"ति, "श्यामाच्छवलं अपये", "शवलाच्छ्यामं प्रपद्ये", इति श्रुत्यनुसारिणा प्रकारेण रूपपत्त्वं मूलरूपेणाक्षर एव मक- टस ब्रह्मणः कृष्णस्यामाकृतरूपवत्त्वं च साधयत्युपपादयतीत्यर्थः । तं प्रकारमाहुः यथेत्यादि । इदमुपपादयन्ति चक्षुरित्यादिना । एतावतेति दर्शनमात्रेण । न रूपमस्तीति धर्मात्मकं रूपं नास्ति, किन्तु तद्वस्त्वेव तादृशमित्यर्थः । अतिगाढमिति गम्भीरमित्यर्थः । गम्भीरत्वञ्चान- वगायत्वम् । अग्रे गभीरा नदीत्यादिप्रयोगदर्शनात् । “श्यामाच्छबलमि"त्यत्र "श्यामो गम्भीरो वर्ण" इति शङ्कराचार्यैरपि भाप्ये विवरणाच । भातीति वस्तुस्वभावाद् भाति । तथा च, "आदित्यवर्ण तमसः परस्तादिति "तस्स हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोपो यथाम्यर्चियथा सकृद् विद्युत्ता" इत्यादिश्रुतिभिस्तादृशरूपवदपि अक्षरे- ऽतिदूरे प्रकटत्वनानवगावत्वाद् भूम्यादिस्सिताना भातीत्यर्थ, । यत्र च न गाम्भीर्यप्रकटनं तत्र प्रकारान्तरेणापि दर्शनम् । यथा, "बदरपाण्डवदनो मृद् गण्डम्" इत्यनेति योध्यम् । मूलयोजना तु अथवेति पक्षान्तरे, शून्यवच्छून्यं विषयतारूयं यतमस्तद्वद् व्योमवञ्च गादं गमारमनवगाह्यम् । हेतुगर्भ विशेषणम् । अनवगायत्वात् तादृशं ब्रस नीलं लोकदृष्टया प्रकागते । वस्तुतस्तु न नीलगुणयुक्तं तत्, किन्तु तद् वस्त्वेव तादृशं स्वसामर्थ्यादेव मातीति भावः । अवतारदशाया- मपि वैकुण्ठस्थितत्व, 'कृष्णधुमणीति पद्ये घुमणिपदेनोक्तं, तत्र विवृतं चेत्यवदातम् । पूर्वापेक्ष- येति औपाधिकरूपासनापेक्षया । अयं पक्ष इति । अप्राकृतरूपवत्त्वपक्षः | आहेति । श्रुत्य- नुगृहीतं तर्कमाहेत्यर्थः । स तु मूलयोजनायामेव दर्शितः । तेन सूचितं तर्कान्तरमाहुः ·१२२ थावरणमः। सत्यार्थदीपनिबन्ध मपि ख्यापयतीति भावः । सत्त्वरजस्तमसा नीलरक्तश्वेतरूपतेति गुणावतारवाक्यै- निणीयते ॥७३॥ उपपत्यन्तरमाह- चतुर्युगेषु च तथा नानारूपवदेव तत् । उपाधिकालरूपं हि तादृशं प्रतिविम्यते ।। ७४ ॥ चतुर्युगेपु च तथेति । "कृते शुक्लश्चतुर्बाहुरिति वाक्यात् । अन्यथा नियत रूप न स्यात् । तत्रापि हेतुमाह उपाधीति । उपाधिकालः सत्यादिदेवतारूपः। तस्य रूप ब्रह्मणि प्रतिविम्बते । कालविशेष रूपविशेपस्तदाधारत्वेन ब्रह्मणि स्फुरितो ब्रह्मत्वं सम्पादयतीत्यर्थः ॥७४॥ टिप्पणी। सवेति । "सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणा" इत्यादि श्लोकेषु ब्रह्मादीनां ततद्गुणयुक्तत्वकथना- त्ताशरूपमत्त्वप्रसिद्धेः सत्वादीनामपि तादृशरूपत्वं निश्चीयत इत्यर्थः ।। ७३ ॥ तत्रापति । नियतरूपत्व इत्यर्थः ।। ७४ ॥ ख्यापयतीति स्वस्यातितेजखित्वेन ग्यापयतीत्यर्थः । गुणानां नियतत्तद्रूपवत्ता कथं निर्णयेत्यत आहुः सचेत्यादि । गुणावतारयायरिति । विष्णुब्रमशिवस्वरूपध्यानयोधकयाक्थैः । शिवस्य नीलकण्ठत्याच्च श्वेतता । या तु, "अामेकां लोहितशुलकृष्ण बहीं प्रज्ञा जनयन्ती सरूपाम्" इति श्रुतौ, "सत्यं त्रिलोकस्थितये स्मायया निर्षि शुकं खलु वर्णमात्मनः । सर्गाय रक रजसोपहितं कृष्णं च वर्ण तमसा जनात्यये" इति श्रीमागवतादौ च सत्यतमसोः श्वेतहष्ण- त्वोक्तिः। सा तु कार्यनिर्देशात् क्षुब्धयोरेव, न तु शुद्धयोः । यद्येवं न स्याद् ध्यानवाक्येऽप्येवमे- वोच्यतेत्यन्यथानुपपत्त्या ज्ञेयम् । अयमेव च मुबोधिनीमारितो वैकुण्ठपक्षः । भूमिपक्षमारिका तु बुदितेति भाति । भूमेनीलरूपवत्त्वं तु, “यत् कृष्णं तदन्नसे ति श्रुत्या, "पुरा करस्पेति" श्रुतो चन्द्रमसि दृश्यमाननेल्यस्याधिदैविकथिवीलोत्तया च ज्ञेयम् । एवमेवाप्सु प्राण चाविर्भावे श्वेत्यं तेजसि लाहित्यं च योध्यम् ॥ ७३ ।। पसकाइ रुपान्तरेऽप्युपपछि स्पुटीकुर्वन्ति उपपचीत्यादि । एवं, "तायां रक्तवर्णोऽसी", "द्रापरे मगवान् श्यामः कलावपि तथा शृणु" इत्युक्त्या, "कृष्णवर्ण विषा कृष्पमित्यादिवास्याद् युगान्तरेऽपि रुपान्तरं ज्ञेयम् । दशमकन्यै गर्गवाक्ये तु, "आसन् वर्णावयो यस्स गृहतोऽनुयुगे तनः । गुको रन्तम्तया पति इदानी कृष्णानां गत" इति द्वापरे पीतवर्णतोता । सा तु द्वापरदे- बनायाः पर्यायभेदेन रूपमदाया। न च फालय नारूपत्वं निरंशत्वं या शायर । तैति- रीयमाणामागपेनुमचयनत्रामणे उत्तो वेशो यासांसि च । कालापयवानामितः मतीच्येन्धि त्यनेन सायपत्त्यस्य, तत्पूर्वननानुशके तूनां ध्यातव्यवेप्रवासःप्रमृतेश्चोकत्वात् तत्समानन्यायेन दुगवान तथा व मक्यन्वान् । एतद्विनिगमनाय तकमाहुः अन्यधेत्यादि । यदि कालावयवा नीरूपाः म्युभगवान् या रपवान् सात् तदा तथा न स्पादित्यर्थः । इदमेव हदिस्त्याः तयापति । तत्कालिफनियनम् पीत्यर्थः । तेन सिद्धमानः झालेत्यादि । फालविशेषगतो ·शालार्थप्रकरणम् । आचरणभङ्गः। देवाः, रविरिति मनुष्याः, मायेत्यसुराः, स्वघेति पितरो, देवजन इति देवननविदो, रूपमिति गन्धर्वा, गन्ध इत्यप्सरसस्तं यथा यथोपासते तदेव भवति तद्वैतान् मूत्वाऽवती"त्यादि । तथा च ये असदिति मन्यन्ते तान् प्रति शून्यवदेवेति रूपायभावात् तदृष्ट्या न प्रकाशत इति भावः । नान्यथा दृक् स्पृशेत् परमिति । अन्यथा यदि रूपवत् स्याद् हक् स्पृशेत् । यदि स्पृशेत् परं न स्यादिति । यदि रूपवत् स्यादित्यध्याहारः, स्पृशेदित्यावृत्तिश्च व्याख्यानस्वारस्याज्जेया ।नच ब्रह्मणोऽनवगाह्यत्वे मानाभावः शयः । “यस्यामतं तस्य मत मतं यस्य न वेद स" इति । "अविज्ञातं विजानतां विज्ञात- मविजानताम् । अन्यदेव तद् विदितादयो अविदितादी"त्यादिश्रुतीनाम् । न हि विरोध उभयं भग- वत्यपरिगणितगुणगण ईश्वरेऽनवगाद्यमाहात्म्य इति श्रीभागवतस्य च मानत्वात् । नच दर्शनायनुरोधात प्राकृतत्वमेवास्त्विति शक्यम् । दर्शनस्य दृश्यत्वमात्रगमकत्वेन तत्र तहेत्वनिश्चायकत्वात् । अनुमाना- देरपि तदुपजीवकत्वेन दूरपराहतत्वात् “यन्मायया मोहिताम्य ब्रह्मविष्णुशिवादय" इत्यारभ्य, "एवं सर्वे प्राकृताश्च श्रीकृष्णं निर्गुणं विना" इत्यन्तेन ब्रह्मवैवर्तप्रकृतिखण्डीयकोनपञ्चाशाध्या- यस्थहरगौरीसंवादसन्दर्भेण विरोधात् । "कृष्णस्तु भगवान् स्वयमिति श्रीनागवतविरोधाचं । अतः पूर्वोक्तश्रुतिसिद्धमपि रूपं ब्रह्मात्मकमेव ज्ञातव्यम् । तच्च न प्रत्यक्षम् । दूरत्वेन प्रतिव- द्धत्वात् । अतस्तथा मानं वस्तुस्वभावादेवेत्यर्थः । नन्याकाशान्धकारदृष्टान्तेन ब्रह्मणो नीलत्वेन प्रकाशनकथनं न रोचिष्णु । तयोरतादृशत्वात्, प्रतीतेीन्तत्वादिति चेत् । अत्रैवं जानीहि । अयोग्येषु दिक्कालादिषु सत्खप्युपरिदृश्यमाने नीले यावानाकाशो दृश्यत इति खव्यवहारप्रत्ययौ, गुहादौ दृश्यमाने नीले च यापन्धकारविषयो.तो नायोग्यतानिबन्धनौ । तस्या दिगादावपि तौल्यात् । नापि दूरत्वनिवन्धनौ । निकटान्धकारे व्यभिचारात् | नापि सहकारिविरहनिबन्धनौ । व्योम्न्यालोकजसंयोगस्य सत्त्वात् । विभज्य तत्र तत्र ततन्निबन्धनभ्रमाभ्युपगमेऽपि भुवादौ व्यभि- चारात् । तन्नियामकस विषयेऽवश्यं वाच्यत्वेन पारिशेप्यात् स्वरूपस्यैव तथात्वसिद्धिः । न च करणधर्मस्य नियामकत्वमिह शक्यवचनम् । तैजसत्वेन शुक्भास्वरत्वस्य लौहित्यस्य वा तत्र सत्त्वेन नेल्याभावात् । नापि गोलकधर्मस्य । तत्र श्वैत्यादीनामपि सत्त्वेन तेपामनियामकतानियामकलस्या- प्यशक्यवचनत्वात् । नीरोगस्य अमिपीतिमादिवदागन्तुकनैल्यस्याप्यशक्यवचनत्वात्। पिङ्गाक्षस्य पीतभानापतेश्च । सर्यमाणपक्षेऽपि स्मृतिहेतुसंस्कारोबोधकत्वं नादृष्टस्य । मनस्यात्मनि वा परः स. हस्रसंस्कारशयनात् तत्र सन्मात्रोद्बोधकतायां नियामकस्य दुर्वचत्वात् । दृष्टापेक्षित्वाददृष्टानां प्रति- नियतत्वेनातील्याच । सर्वेषां प्रत्ययकरूपताया दुरुपपादत्वाच । अत एभ्योऽन्यदेव किञ्चिन्नि- यामकं वाच्यम् । तथा सति करणस्वभावो वा विपयस्वभावो वाऽवशिष्यते । तत्रापि विचारणे करणस्यान्यत्रापि तौल्येन ययादिरूपप्रमाया दर्शनादुक्तदोपानपाये परिशिष्टो विपयस्वभाव एव प्रत्य- यनियामकत्वेन पर्यवस्सति । एवं सिद्धे वस्तुस्वभावे तद्बलाज्जायमानाया आकाशमन्धकारं पश्यामीति प्रतीतेन्तित्वकथन मूर्ववाद एव । किन्त्वाकाशेऽन्धकारे वा नीलं रूपं पश्यामीति प्रतीतेरेख शास्त्रविरुद्धत्वात् तथात्वं निश्चयम् । इदं यथा तथा प्रसानरत्नाकरे व्युत्पादितमस्माभिः । रूपं च पृथिन्यादित्रय एव सर्वतन्त्रसम्मतम् । अतस्तदनीकारः सर्वतो विरुद्धः । तमश्च न द्रव्यान्तरं, ·१२४ तत्त्वार्थदीपनिबन्ध नान्यथा हक स्पृशेत् परमिति । "पराञ्चि सानी"तिश्रुतैः। परं चक्षुर्न स्पृशति । अन्यथा परत्यमेव न सादिति । यद्वा, एवं नीरूपत्वेन निराकारत्वं ब्रह्मण्यायातीस- रुच्या पक्षान्तरमाह अथवेति । उक्तव्याख्यानेऽपि तथा । एवं नीलिमभानोपपता- वपि पीवयसनादिभानानुपपत्त्यपरिहारादपसिद्धान्तत्याच व्याख्यानान्तरमुच्यते । अम तादृशं, यादृशं दृश्यते तादृशमेव तदस्त्वित्यर्थः । तत्रानेकरूपत्वेनाब्रह्मत्वमाशक्य निर- सति दृष्टान्तेन । गाद घनीभूतं सैन्धयं लबणमिति यावत् । तद्यथान्तर्बहिश्चैकरूपरसं तथा ब्रह्मानेकरूपत्वेन भासमानमपि शुद्धमेवेत्यर्थः । स यथा सैन्धवधन इत्यादिधर्मियाह- कमानात् तत्ताडगेव मन्तव्यमिति भावः। "तर्हि पराश्चि खानी"ति श्रुतेदृग्विषयत्वानुप- पत्तिरित्यत आह शून्यवद् व्योमवल्लोकदृष्ट्या ब्रम न प्रकाशत इति । शून्य गृहादी वस्त्वभावादेव यथा न किञ्चिद् दृश्यं भवति तथेत्यर्थः । दर्शनं हि द्वेधा । तदर्थ प्राकट्येन साधारण्येच्छया या । तत्राद्याभाववत्वयं दृष्टान्तः । तेपामासुरभावाद् यथोक्त- आवरणभङ्गः। अन्यथेत्यादि । प्रयोगस्तु, ब्रह्म यदि गभीरं न स्याल्लोकदृष्ट्या नीलं न प्रकाशेत । चक्षुर्यदि ब्रह्म स्पृशेत पराड् न स्यात् । यतः परा अतो न स्पृशति । यतो न स्पृशति अतोऽप्राकृतरूपबदपि ब्रम लोक- दृष्क्षा नीलं न प्रकाशते । यत एवमतो गमीरमिति । एवञ्चतेन सन्दर्भणावतारेष्वपि युत्यगो- चरत्वं न्यायेनापि दृढीकृतम् । अवलारा युक्त्यगोचरा अप्रत्यक्षत्वात् । अमत्यक्षा अरूपत्वात् । आकाशयदिति प्रयोगसम्मयात् । अत्रैवपदेन या प्रतीतिराचार्यः सङ्ग्रहीता तामेव सुटीफ प्रमुचरणाः प्रकारान्तरेण कारिफां व्याकुर्वन्ति यद्वेत्यादि । एवं नीरूपत्वेनेति । औपाधिकरू- पानीकारणायातं यन्नीरूपत्वं तेनेत्यर्थः । तथेति । एपैवारुचियाख्यानावतारवीजत्वेन शेपेत्यर्थः । व्याख्येयपझे वीजान्तरमाहुः एयमित्यादि । दृश्यत इति । अनुगृहीतैर्भक्त श्यत इत्यर्थः । लवणमिति रवणमिवेत्यर्थः । श्रुतिश्च, "म यथा सैन्धक्यनोऽनन्तरोऽयायः कृत्स्मो रसघन एवैवं वारे अयमात्माऽनन्तरोऽयायः कृतः प्रज्ञानधन एवेति । एतदेवाभिप्रेत्याहुः स पधेत्यादि । तथा च यथा सच्चिदानन्दरूपत्व एकरसत्वं न व्याहन्यत गयमिहापति हत्यम् । तहीति श्रुति- चलेनेव तादृशान्यासीकारे । भायं दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति शून्पगृहेत्यादि । तथेत्यर्थ इति ब्रमणि रूपादेरभावाद् ब्रह्माऽप्यदृश्यं भवतीत्यर्थः । तर्हि पूर्वव्याख्यानेऽत्र च प्रतिज्ञायां दर्शनं फर्य स्वीकृतमित्याकादायामुभयसामअन्यायाधिकारिभेदेनोमयं व्यवस्थापयन्ति दर्शनमित्यादि । साधा- रण्येष्ठति । इतरणरादिसाधारण्येन मां पश्यन्त्यितीच्छया । अत्र प्रथमविधायां, "यमेवैप पृणुते तेन सभ्यस्तस्यैष आत्मा विष्णुने तर्नु स्वामिति श्रुतिः प्रमाणम् । द्वितीयस्यां त्वपतीर्णस सर्वभत्यशोधिकाः स्मृतयः । आपामावरल्ययं दृष्टान्त इति । यदर्थमनुग्रहेण न प्राको तेगु, शून्यपदित्ययं दृष्टान्त इत्यर्थः । यत इत्याकालायामुपपादयन्ति तपामित्यादि । तादृष्य लन् । यो याचं मन्यते तं प्रति तागेप प्रभेत्यर्थः । तदुक्तं याजगनेयिनां मण्डलमाक्षणे मक्षि- पुरुषसम्प, "समेनमगिरित्युपासन" इत्यापुस्या, विपमिति सर्पाः, सर्प इनि सर्पविदा, उर्मिति ·शालार्थमकरणम् । १२७ यथा तदयोग्य, तथेदमपीति भावः । इच्छा तत्र रूपस्थानीया ज्ञेया । दर्शने हेतुमाह । अन्यथा उक्तवैपरीत्येन तदनुग्रहतदिच्छाभ्यां दृक् परं हार स्पृशेदित्यर्थः । यद्वा, जलेन न शून्या अशून्याः सजलमेघा इति यावत् । तद्वद् व्योमवच श्याम वरूपं लोक- दृष्टया यत् प्रतीयते तद् ब्रह्म, न तूपाधिरौपाधिकं वेत्यर्थः । नन्वत्रोपपत्तिः केत्यत आह तादृशामिति । तद् वस्त्वेव तथेत्यर्थः । न हि वस्तुस्वरूपमुपपत्तिमपेक्षत इति भावः । उपपत्तिमप्याह । अन्यथा यदि शुद्धं ब्रह्म न सात् तदा अग् न विद्यते दर शानं यस्य स तथा पशुपक्षिवृक्षादिः परं प्रकृतिकालाधतीतं न स्पृशेन प्राप्नुयादित्यर्थः । अथवा, अन्यथा शत्रुत्वेन ज्ञानं यस्य स पूतनादिः प्रकृत्यायतीतं न प्रामुयादित्यर्थः । अस्स तरूपत्वादापादकं यदि ब्रह्म न स्यादिति रूपमर्थादेव प्राप्यत इति नोक्तम् ।। + एवं लौकिकत्वदोष परिहत्य कर्तृत्वेन वैपम्पनघृण्ये प्राप्त परिहरति- आत्ममृप्टेन वैषम्यं नैण्यं चापि विद्यते । आत्मसृष्टेरिति । "स आत्मानरस्वयमकुरुते"ति श्रुतेः । जगति नाना- विधान् सृजनपि न विषमो भवति । नापि क्रूरं कर्म कुर्वनपि नियो भवति । चकारादन्येपि दोपाः परिहियन्ते । अन्न मतान्तरमाशय परिहरति आचरणभङ्गः। भवत्वेथमदर्शनं, परन्तु दर्शनं कुत इति प्रस्तुतं विचार्यमित्यत आहुः दर्शन इत्यादि । अत्रापि साधारण्येच्छायां पूर्वव्याख्यानोक्तप्रकार एवं दर्शने ज्ञेयः । यथोद्योगपर्वणि कौरवाणां, यथा वाश्वमेधपर्वण्युचकस विश्वरूपदर्शने दिव्यचक्षुर्न दत्तम् । लौकिकदृष्यैव दर्शितम् । तथा यत्रेच्छा तदा तत्र लोकदृष्ट्यापि ब्रह्मैव प्रकाशते । सत्यसङ्कल्पत्वात् । तमेतं पक्षं दिकृत्य व्याख्यानान्तर- माहुः यद्वेत्यादि । अदृशामन्यथादृशां च प्राप्तौ । "ते नाधीतश्रुतिगणा" इत्यादिका,-"अहो पकीय सनकालकूटम्" इत्यादिका च स्मृतिः प्रमाणम् । न चात्र श्रुतिविरोधः शयः । “सकलं परं ब्रौतद् यो ध्यायति रसति भजति सोऽमृतो भवती"ति गोपालतापनीयश्रुतेः । शत्रुस्थलेऽपि स्मृतिमूलन श्रुतेः शक्यकल्पनत्वात् । तमेव विदित्वे त्यत्रैवकाराविरोधस्य, गतेस्र्थवयमुभयथा- ऽन्यथा हि विरोध इत्यधिकरणेऽधिकारिभेदेन व्यवस्थया प्रपञ्चितत्वाञ्च । अत एव नानाप्रकारैः सिद्धान्तस्थिरीकरणम् । तस्य तस्याधिकारिणस्तत्तदुपयोगात् । अत एवात्र, यद्वेत्युक्तस्य विकल्पस्य नाष्टदोपदुष्टत्वम् । उदितानुदितहोमपद् व्यवस्थितत्वात् । उत्तमाधिकारिणान्तु सर्वपक्षसमुच्चय एवं ज्ञानपोकल्यार्थमिष्ट । "न होफरमाद् गुरोमन शिक्षितं स्यात् सुपुप्फलम्" । अझैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्पिमिरि"युक्तन्यायस्यानापि तुल्यत्वात् । अतोऽत्र न कोऽपि चोद्यायसरः ।।७५ ।। आत्मसृष्टी प्रमाणमाहुः स इत्यादि । रमिति । मलयादि । अन्ये दोषाः पलायनाइत्या- नीश्वरत्वादिप्रदर्शनरूपाः । अत्रेति । वैषम्यादिदोपपरिहारे मतान्तरमिति । कर्मव सुखदुःख- हेतुरतो नेश्वरोऽङ्गीकार्य इति रूपमेकम् । तथा जीवादृष्टं या कर्मजन्य, प्रलयश्च सर्वेषां भोग्यादृष्टा- ·.१२६ तत्त्वार्थदीपनिबन्धे भ्रमानङ्गीकारात् वाक् तान् प्रत्यसदेवेति भावः । यदा, शून्यं तम उच्यते । तेन तद्वद् गृहादि लक्ष्यते । तत्र यथा सदापि वस्तु प्रकाशकाभावान भाति, तथेदभनुप्रहा- भावात् तथेत्यर्थः । अनवतारदशायां तथेच्छाभावाद् व्योमयत् तथेत्यर्थः । रूपाभावाद् यावरणमनः। नापि तेजोऽभावः, किन्तु मायिक पदार्थान्तरमेवेत्युपपादितं द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्याम् , "ऋतेऽर्थ यत् प्रतीयेते"ति लोकव्याख्याने श्रीमदाचार्यः । तत्रापि रूपरहित्यमेव प्रतिपादितम् । तदपि मया- धकारवादे पपश्चितम् । येऽपि द्रव्यान्तरमातिष्ठन्ते तेऽपि तद्ग्रहणाय तामसं. चक्षुः कल्पयन्ति । परं तदपेक्षयापि स्वमायकल्पनमेव साधीयो, लाघवात् । तदेतदुक्त, नैतावताऽऽकाशेऽन्धकारे वा रूपमस्तीति । एवं सति मां सर्वे लोकदृश्यैव पश्यन्त्विति यदेच्छा, तदा ब्रह्मणो गम्भीरतैव लोक दृष्टयनुपाहिका भवतीति व्योमादिवदेव ब्रह्मणोऽपि लोकदृष्टयैव प्रान्ता अभ्रान्ता च नीलपतीतिः । तदेतदुक्तं, तथा बझाप्यतिगाई गम्भीरतया नीलमिय भातीत्यर्थ इति । इवपदेन च यत्र गम्भीरता लोकमानुपाहिका न भवति, करचरणतलादिप्रदेशेषु, तत्रेच्छया रूपान्तरत्वेन ब्रह्मणः सगृहीता। सर्वेन्द्रियगुणाभासत्वात् । सर्वाणीन्द्रियाणि तद्ग्राह्या गुणाश्च तद्वद् ब्रह्मेवाभासत इति “सर्वेन्द्रिय- गुणामासमिति विद्वन्मण्डने विवरणात् । तेनायकान्तसन्निधौ लोहनमणवदियं प्रतीतिरपि प्रमेय बलजन्या प्रमारपैय । चक्षुःसामध्यन पश्यामि, नीलम्बपयुक्तं पश्यामीत्येव परं अमः । तेन पूर्व- प्रन्थस्यापि न विरोध इति दिक् । अनेनेति चक्षुःकोण्यस्थापनेन । अचापत्रमपीत्यपिना प्रतीयमानीलाभिन्नत्यं सहीतम् । तथा च महदुद्भूतरूपवत्त्वेन या व्याप्तिः सा रूपस्य प्राकृत श्ववैशिष्टय एव, न तु सामान्येनातो येषां चतुंसामयेन मगयन्तं पश्यामि, नीलरूपवान् भाग- बानित्यायाकारिका बुद्धिस्तान प्रति मायारूपायुत एव भासूत इति भासमानोऽप्यचाशुप एवेति भावः । इदश्च, "यन्मर्त्यलीलीपयिझं स्त्रयोगमायायलं दर्शयता गृहीतम्" इति तृतीयस्कन्ध रोक्ती विकृतं सुबोधिन्याम् । बलिना यथा महत् कर्म कार्यते तथा सतोऽनन्तरूपकाः सर्वसामर्थ्यमेकत्र व्याप्तं प्रदर्शनीयमिति तह रूप निर्मितम् । नानाविधानि रूपाणि जलं खच्यतया मृझाति । तस्य जलस्योत्कर्षों माया वैकुण्ठस्थितमपि रूपं गृहातीति जरभावेऽपि जलोत्कर्ष इत्यनेन । अस्यार्थान्तु यथा कम्पचिद् बलिष्ठत्येन प्रसिद्धस्य बलेयताजिज्ञासायो तत्प- रीमा तेन महत् कर्म कार्यते। कृते च तस्मिन् कर्मणि तदियत्ता निश्चिता भवति । तथा मायाया प्रतिविम्यदकत्यरूपं यल परीक्षितुं भगवता व्यापिवैकुण्ठ एव सितेन तादर्श स्वसदृशमेव रूपं प्रतिषि. म्याम्यविषयतारूपं मायायां निर्मितम् । जलोत्कर्पञ्च म्यच्छतापा मायेव । तत्रातिदूरम्यस्यापि यत् प्रदर्शनमामध्यं मायायां स पदाधः। मायाया जलमावेऽपि जसम्पन्वेऽपि जलोत्कर्ष इति । तेन लीपिकान पनि लोफदृष्टया मतीयमानोऽप्यचाचप एवेति तदपि सापितमेवेत्यर्थः । ननु अगदिति शून्यमिति चासोचा यामवाद्दर्शनहतद्धयामायोऽदर्शनयोजक आयाति, न तु दर्शन- प्रयोगाः फेल आमाभाव इत्यरच्या पगन्तरमाः यहत्यादि । एतेनारतारदशायामणि येषामदगनं तपसार उक्तः। द्वितीयं दृष्टान्ने गरिफर यान्ति अनयतारेत्यादि । मन ये ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । यथा तदयोन्यं, तथेदमपीति भावः । इच्छा तत्र रूपस्थानीया ज्ञेया । दर्शने हेतुमाह । अन्यथा उक्तवैपरीत्येन तदनुग्रहतदिच्छाभ्यां दृक् परं हार स्पृशेदित्यर्थः । यद्वा, जलेन न शून्या अशून्याः सजलमेघा इति यावत् । तद्वद् व्योमवच श्याम स्वरूपं लोक- दृष्ट्या यत् प्रतीयते तद् ब्रह्म, न तूपाधिरौपाधिकं वेत्यर्थः । नन्वत्रोपपत्तिः केत्यत आह ताशमिति । तद् वस्त्वेव तथेत्यर्थः । न हि वस्तुस्वरूपमुपपत्तिमपेक्षत इति भाषः । उपपत्तिमप्याह । अन्यथा यदि शुद्धं ब्रह्मन सात् तदा अहम् न विद्यते दृग् ज्ञानं यस्य स तथा पशुपक्षिवृक्षादिः परं प्रकृतिकालायतीतं न स्पृशेन्न प्राप्नुयादित्यर्थः । अथवा, अन्यथा शत्रुत्वेन ज्ञानं यस स पूतनादिः प्रकृत्यायतीतं न प्रामुयादित्यर्थः अस तर्करूपत्वादापादकं यदि ब्रह्म न स्यादिति रूपमर्थादेव प्राप्यत इति नोक्तम् ।। • एवं लौकिकत्लदो परिहत्य कर्तृत्वेन वैषम्यनैघृण्ये प्रासे परिहरति- आत्मसृष्टेन वैषम्य नेण्यं चापि विद्यते । आत्मसृष्टेरिति । "स आत्मानःस्वयमकुरुते"ति श्रुतेः । जगति नाना- विधान् सृजन्नपि न विपमो भवति । नापि क्रूरं कर्म कुर्वन्नपि निर्धणो भवति । चकारादन्येऽपि दोपाः परिहियन्ते । अत्र मतान्तरमाशय परिहरति आवरणभङ्गः1 भवत्वेवमदर्शनं, परन्तु दर्शनं कुत इति प्रस्तुतं विचार्यमित्यत आहुः दर्शन इत्यादि । अत्रापि साधारण्येच्छायां पूर्वव्याख्यानोक्तपकार एव दर्शने ज्ञेयः । यथोद्योगपर्वणि कौरवाणां, यथा चाश्वमेधपर्वण्युतकस्य विश्वरूपदर्शने दिव्यचक्षुर्न दत्तम् । लौकिकदृष्लेव दर्शितम् । तथा यत्रेच्छा तदा तत्र लोकदृष्ट्यापि ब्रह्मैव प्रकाशते । सत्यसङ्कल्पत्वात् । तमेतं पक्षं हदिकृत्य व्याख्यानान्तर- माहुः यद्वेत्यादि । अदृशामन्यथादृशां च प्राप्तौ । "ते नाधीतश्रुतिगणा" इत्यादिका, "अहो यकीयं स्तनकालकूटम्" इत्यादिका च स्मृतिः प्रमाणम् । न चात्र श्रुतिविरोधः शश्यः । "सकलं परं ब्रौतद् यो ध्यायति रसति भजति सोऽभूतो भवती"ति गोपालतापनीयश्रुतेः । शत्रुस्यलेऽपि स्मृतिमूलत्वेन श्रुतेः शक्यकल्पनत्वात् । “तमेव विदित्वे त्यत्रैवकाराविरोधस्य, गतेरर्थयत्त्वमुभयथा- ऽन्यथा हि विरोध इत्यधिकरणेऽधिकारिमेदेन व्यवस्थया अपश्चितन्वाय । अत एव नानाप्रकारः सिद्धान्तस्थिरीकरणम् । तस्स तस्याधिकारिणतत्तदुपयोगात् । अत एवात्र, यद्वेत्युक्तस्य विकल्पस्य नाटदोषदुष्टत्वम् । उदितानुदितहोमवद् व्यवस्थितत्वात् । उसमाधिकारिणान्तु सर्वपक्षसमुच्चय एव ज्ञानपीकल्यार्थमिष्टः । "न ।कस्माद् गुरोजीनं शिक्षितं स्यात् सुपुष्फलम्" । ब्रह्मतदद्वितीय वै गीयते बहुधर्पिमिरि"युक्तन्यायस्यानापि तुल्यत्वात् । अतोऽत्र न कोऽपि चोद्यावसरः ॥७५॥ आत्मसृष्टी ममागमाहुः स इत्यादि । रमिति । प्रलयादि । मन्ये दोपाः पलायनासत्या- नीश्वरत्वादिप्रदर्शनरूपाः । अत्रेति । वैषम्यादिदोपपरिहारे मतान्तरमिति । फर्मव सुसदुःख- हेतुरतो नेश्वरोऽङ्गीकार्य इति रूपमेकम् । तथा जीवादृष्टं चा कर्मजन्यं, पलयश्च सर्वेषां भोग्याष्टा- ·१२८ तत्यार्यदीपनिमन्चे पक्षान्तरेऽपि कर्म स्यानियतं तत् पुनर्वृहत् ।। ७६ ।। पक्षान्तरेऽपीति । "वैपम्यनपुंण्ये न सापेक्षत्वादिति बादरायणस्तत्कर्मसापेक्षत्वान विषम इत्याह । तथा सति कर्म नियतं नियामकं भवेत् । परं तत् कर्म किमिति विचारणीयम् । ब्रा चेत् स दोपस्तदयस्यः । अन्यच्चेद् ब्रह्मणस्तत्सापेक्षत्वादसमर्थत्वम् । तखेतोरेवास्त्विति न्यायेन कर्मण एव तत्समाधाने ईश्वरकारणता न सम्भवेत् । हेतु व्यपदेशश्च विरुद्ध्येत । नापि लोकवद् दूपणस्थापन युक्तम् । अत आत्मसृष्टरित्यत्र आवरणमः। देर्नाशात् तादृशादृष्टाच । ईश्वरस्तु तत्तत्कर्मसापेक्षः सुखदुःखै प्रयच्छति । नो चेद्, विनापि कर्म सुखदुःखे स्याताम् । अतो यादृशं यददृष्टं तादृशं तसै प्रयच्छति । तेन न बिषमो, न । नियुंण इति रूपं चापरम् । तयोः पूर्वमनूय परिहरन्ति मूलेन पक्षान्तरेऽपीति । यत् कर्म मुखादिहेतुत्वेन मीमांसकैरुक्तं तन्नियतं जडत्वादन्येन नियमितम् । अयमर्थः । यचन्यनियतं न स्यात् तदा पूर्वपूर्वेण तेनैव तत्र तत्र ततस्ततः प्रवृत्तिनिवृत्युपपत्ती विध्यादेः प्रवर्तकत्वादिकं व्याह- न्येत । कर्मयोधकतामानं परं स्यात् । अतो विधिनिषेधनियतं कर्म त्वयाऽवश्य वाच्यम् । तथा सति तयोः सर्वसाधारणत्वात् सर्व एव धर्मिष्ठाः स्युन तु विचित्राः । नरकश्च न स्यात् । पिशाचादयश्च न स्युः । अधर्मिदण्डयोधकस्कृतिश्च वृथा स्यात् । तथा सति "यदू वे क्रिश्च मनुर- वदन् तद्धेपजमिति युतिः कुप्येत । स्मृतिपादश्च जैमिनीयो मुधा स्यात् । अतः कर्मनियामक ईश्वरोऽलिकार्य एवेति । द्वितीयपक्षं सुत्रविरोधं च परिहतु टीकायां सूत्रमनूद हेतुं यन्ति चैपम्येत्यादिना । मूलस्थनियतपदस्य विवरणं नियामकमिति । नितरां या यमनं अस्मादित्येवं समासादीश्वरनियामकं फलदाने भवेदित्यर्थः । ननु कर्मणो जडत्वेन फलसमर्पकत्वासम्भवात् तत्स- मर्पकत्वेन कर्मसापेक्षत्वेऽपि न सामर्थ्यहानिरित्याशशयामाहुः तद्धेतोरित्यादि । सुखदुःखहेतोः फर्मण एवं सकाशाद सुखादिकमस्तु । ईश्वरेण सुखदुःखादिकं किमर्थ देयमित्येवं कर्मण एवं हेतोस्तस्याः सुखाद्याप्तेः समाधाने ईश्वरकारणता स्मृत्यनवकाशास्त्रप्रतिपादिता, "अहं सर्वस जगतः प्रभवः प्रलयम्नथा" इत्युक्ता न सम्मवेत् । हेतुत्र्यपदेशश्च, "मुख दुःख भयो गावो भय धाऽभयमेव च । अहिसा समता तुष्टिन्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भाषा भूतानां मत्त एव. पृथग्विधा' इति, "प उ एव साधु कारयती"त्यादिरूपश्च विरुद्धयेतेत्यर्थः। नापि लोकवदित्यादि। यथा सासरवचने ईश्वरनिराकरण उक्त, पदीश्वरः सतन्त्रः कर्ता, कर्मणा विनापि पुर्यात् । अथ. फर्मणा सहकारी, तदा सहकारिणा मुख्ये प्रत्ययाधनात् कर्भव फत, नेधरः । किश्य, स्वार्थ राष्ट्र. वेऽकामयाकामत्वयोहानिः, श्रुतिविरोधश्च । परार्थ सहचे कारणिकन्याद् दुःखमयदृष्टयनुपर लिण्यं था । उभयविध यजतीत्यनो गम्यं च । तस्य लीकिफेरवत् सार्यालीकारे च तद्वदे- चामान्य मानत्यम् । ततश्य पारिभाषिकत्वम् । सनत्र निर्माण प्रति रागस व्यापारत्वदर्शना- 'दोधोऽपि रागापतिः । तथा मति नित्यपुरानाहानिरित्यादिक, नेवराधिष्ठिते फलसम्पचिरित्यादि। चतुर्दगगः कदिनोला । नमा गोविनम् । निर्दोषगुणपूर्णसेवधरस व्यासामिगतवान् । .

·१२९ शास्त्रार्थप्रकरणम् । हेतुः । सूत्रं तु लोकबुद्ध्यनुसारि । अन्यथा, फलमत उपपत्तरित्यधिकरणं विरुद्ध्येत ॥७६॥ नन्वस्तु सापेक्ष एव कर्ता सगुणत्वादित्याशङ्याह- स एव हि जगत्कर्ता तथापि सगुणो न हि । गुणाभिमानिनी ये हि तदंशाः सगुणाः स्मृताः॥ कर्ता खतन एव स्यात् सगुणत्वे विरुद्धयते ॥७७ ॥ स एव हि जगत्कर्तेति । यस्तूचावचं सृजति स एवं जगत्कर्ता । आवरणभहः। अतस्तथेत्यर्थः । तर्षाचार्येण वैषम्येति सूत्रं किमित्युक्तं, तत्राहुः सूत्रं त्वित्यादि । तत्र गमक- माहुः अन्यथेत्यादि । कपिलोक्तदोपास्तु, प्रथमाध्यायारम्भ एवेश्वरकर्तृत्वसमवायित्वादिकं जन्मा- घधिकरणे ईक्षत्यधिकरणे चोक्त्वा, अध्यायसमाप्ती, "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा दृष्टान्तानुपरोधादि"त्यत्र पुनरुपसंहृत्य, तदेव, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादित्यनेन स्मारयता, श्रुतिरेवाऽसद्दर्शने प्रधानं, युक्ति- रिति, तर्काप्रतिष्ठानसूत्रे ऋषीणां स्वतन्त्रत्वादेकोक्तयुक्तेरन्येनानङ्गीकारादप्रतिष्ठा चोक्त्वा, श्रुतयश्च "तदैक्षत बहु स्यामि"ति, "सोऽकामयते"ति, "स आत्मानः स्वयमकुरुते"त्यादयोऽमिन्ननिमित्तो- पादानतां कर्तृतां च वदन्तीति तथैवाङ्गीकार्यम् । नो चेत् "प्रधानाजगजायते", "असङ्गो बयं पुरुष" इत्यादिश्रुतिमिः कपिलसूत्रधृताभिः स्वमतोपष्टम्भवैयापत्तिः । अतः कपिलेनापि श्रुतिरे- वाश्रिता चेत् तद्विरुद्धा तदुक्तिरनादरणीयैवेति, स्वपक्षदोपाचेति सूत्रेणोक्त्वा, तत• “सर्वपिता च तदर्शनादि"त्यादिभिः “सर्वधर्मोपपतेश्थे"त्यन्तैः सूत्रः सर्वसामर्थ्यवत्वेन सर्वश्चतिसिद्धत्वे विरुद्धसर्व- धर्माधारत्वेन महामाहात्म्यं तस्येति बोधनात् समाहिताः । वैशेपिकादयश्च शिष्टापरिगृहीतत्वादेव निराकृता इति न कोऽपि चोद्यावसरः ॥ ७६ ॥ किञ्चिदाशय परिहरन्ति नन्वित्यादि । अस्त्विति । "पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवती"त्या- दिश्रुत्यनुरोधादस्त्वित्यर्थः । सगुणत्वादिति । “सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धते । स्थित्यादये हरिविरश्चिहरेति संज्ञा" इति श्रीभागवतवाक्यादित्यर्थः । समादधते स एवेति । एतस्य व्याख्यान, यस्तूचापचं सुजतीति । तुशब्देन जीवादीनामिव पराय कर्तृत्वं चारितम् । "कर्ता शास्त्रार्थयत्त्वादिस्यधिकरणे प्रतिपादितं कर्तृत्वं जीवस्य, स्वतो वा, प्रकृतेर्वा, ईश्वराद्-वेति विकल्पै भगवान् व्यासः, “परानु तच्छुतेरि"त्यधिकरणे सिद्धान्तमाह । श्रुतिश्च, "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे"त्यादिरूपाऽन्यस्य कर्तृत्वं निपेति । सर्वकर्ता सर्पभोक्ता सर्वनियन्तेति, "एप उ एव साधु कारयती"त्यादिना ब्रह्मण एव सर्वकर्तृत्वं फारयितृत्वं च वक्ति । ब्रह्मादीनामपि, "सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हो हरति तद्वशः । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तियम्" इत्यादि- याक्यादमदादिवत् परायतत्वात् परायतमेव कर्तृत्वम् । प्रकृतेरपि जडत्वादेव परायत्तता । "कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्याममोक्षनः । पुरपेयात्ममूतेन वीर्यमावत्त वीर्यवान् । ततोऽभव- १७त.दी.नि.

·है . यावरणमः। १३० वत्वार्थदीपनियन्ये नापि सगुणः । हेतुसिद्धयर्थ गुणस्य लक्षणमाह गुणाभिमानिन इति । गुणैः कृत्वा- मिमानिनः । अनेन देहेन्द्रियाभिमानाभावेऽपि गुणाभिमानमात्रेणैव सगुणत्वम् । गुणाः सृष्टयादिहेतवः । अनधिष्ठिताः पुनर्न कुर्वन्तीति गुणाधिष्ठान्यो देवता ब्रह्मादयः सगुणा उच्यन्ते । तेपो खातन्यमाशझ्याह तदंशा इति । तत्र प्रमाणं, स्मृता इति । स्मृतिपुराणेषु तथा प्रसिद्धरित्यर्थः । भगाँस्तु सर्वात्मा सर्वनियन्ता मूलकतेति न टिप्पणी। नापि सगुण इत्यत्र, हेतुसिद्ध्यर्थमिति । सगुणत्याभावे साध्ये गुणाभिमानित्वाभावादिति हेतुसिद्धयर्थ व्यतिरेकदृष्टान्तमाहेत्यर्थः । अत्र गुणाभिमानित्वं गुणतत्कार्यानिमानित्वम् । महत्तत्त्व"मिति वाक्यात् पुरुषस्यापि द्वारतैय । कालस्यापि "सर्वे निमिपा जज्ञिरे" इत्यादिश्रुती जननोरयां, “कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्त विबुमुपु- रुपाददे" इति स्मृतावुपादानोतया परायत्तत्वमेवेति तादृशमेव कर्तृत्वम् । एवं सर्वेषामेव पराधीन- त्वात् कर्तृत्वं परब्रह्मण्येव विश्राम्यति । गुणानामप्युञ्चनीचभावे पौर्वापर्ये च हेतोरपश्यं वाच्यत्वे गुगत्वमावस्य हेतुता न वक्तुं शक्या । तथा सति ताइक्वमावविशिष्टगुणैरेव सर्वकार्य सांख्या- नामिव सेत्स्यतीत्यनीश्वरवादप्रसक्तिरीक्षत्यायधिकरणविरोधश्च । ईक्षत्यादीनां गुणाधीनत्वे चान्यो- ऽन्याश्रयः । यदा रजः संसृज्यते तदा ईक्षते । रजन्य जडसर्जिको परेशामपेक्षत इति । एवं स्थिति- प्रल्ययोरपि द्रष्टव्यम् । वायुवञ्चलस्वभावत्यादनारतं सर्गप्रसङ्गम्य । श्रुतिस्मृतिविरोधश्च । तस्माद सगुणत्यमशक्ययचनमेवेत्येतदुक्तं, नापि सगुण इति । यदिन संगुण ईश्वरस्तर्हि स्मार्तपौराणः सगुणव्यवहारः किन्निबन्धन इत्याकाहायामाहुः हेतुसिमर्थमित्यादि । सगुणव्यवहारहेतोज- नार्थम् । भगवति सगुणव्यवहारोऽशानां सगुणत्वनिबन्धन इति वदन् सगुणलक्षणमाहेत्यर्थः । निर्गुणत्वे हेतुसिध्यमिति नार्थः । स च, सर्वात्मकेत्यादिनाऽनुपदं निरूपयिष्यते । यत्तु सगुण- स्थामारे साध्ये गुणाभिमानित्यामावादिति हेतुसिद्ध्यर्थ व्यतिरेकष्टान्तमाहेत्यर्थ इत्युक्तम् । सचि- न्त्यम् । हेतोयभिचारित्वात् । जहस्यापि गुणानभिमानित्वात् । चेतनत्ये सतीत्येवं हेतोविशेषणी- यत्वाति दिछ । स्मृतिपुराणेष्विति । “यस प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रः क्रोधसमुद्भव" इति द्वादशः स्कन्थे । एकादशे च, "आदायमूच्छतधृती रजसाऽस्य समें विष्णुः स्थिती अनुपतिजिधर्मसेतुः । रोऽव्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इसुद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु" इति । एवं मन्यादापापि द्रष्टव्यम् । एवं श्रीत सीनं स्मात पौराणं च ममैयं निरूप्योपसंहरन्ति भगवानित्यादि । सर्या- रमत्गद् गुणानामपि स एवात्मेति न सगुणः । यदि गुणा भिन्नाः स्युः, इदं सर्व, "यदयमामा" "ऐतदारस्यमिदं सर्वमि"त्यादिश्रुतिविरुद्धयेत ! सर्वनियन्तृत्वाद् गुणात्मत्वेऽपि न गुणाधीनः । यदि गुणा पलीयांसः म्युः, "सबैमिदमभ्याचः, सर्वमिदं प्रवान्जि, पतस्वाक्षरस मशासने" हत्या दिनिर्विरदयेन । मूलतत्यादपि न सगुणः । यदि गुणकता न स्यात्, सफा, "एकमेवाद्वि- तीम", "मामीशानमयो पर्थ एकमेवानिफस्पितम् । तन्नायाततरूपेण फेयर निर्विकसितम् ।

·. शालार्थप्रकरणम् । सगुणः। वाधकमाह कर्ता स्वतन्त्र एव स्यादिति.।। ७७ ॥ एवं स्वमतं स्थापयित्वा परमतनिराकरणाय भगवन्तं सगुणं मन्यमानानुपहसति- केचिदत्रातिविमलप्रज्ञाः श्रोतार्थयाधनम् । कृत्वा जगत्कारणतां दूषयन्ति परे हरौ ॥ ७८ ॥ केचिदनेति । अतिक्रान्ता विमला प्रज्ञा येभ्यः । तत्र हेतुमाह ौतार्थयाध- नमिति । श्रुत्या अभिधया वृत्या योऽर्थः प्रतिपाद्यते प्रकरणानुरोधेन स एव श्रुत्यर्थः। वन, "सदेव सोम्येदमग्र आसीद्", "आत्मा वा इदमेवान आसीद्", "ब्रह्मविदामोति आवरणमहः। वामनोगोचरातीत द्विधा समभवद् वृहत् । तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोमयात्मिका । ज्ञानं वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते" इत्यादिश्रुतिस्मृतयः पूर्वोक्तन्यायाश्च विरुद्धयेरनिति भावः। एवं प्रमाणैर्निर्धार्य तर्कान् वक्तुमाहुः बाधकमाहेत्यादि । तथा च यदि सगुणः स्याद् स्वतन्त्रो न स्यात् । स्वतनो न स्यात् कर्ता न स्यात् । कर्ता न स्याद् गुणेषूचावचत्ता पौर्वापर्ययोः सम्पतिः सकर्तृका न स्यात् । सकर्तृका न स्यात् स्वाभाविकी स्यात् । सा चेत् स्वाभाविकी स्यात् । तथा. श्रूयेत । यदि श्रूयेत कपिलेन ब्यासेन च स्वस्वदर्शने श्रुतिरुदाहियेत । यतो नैवमतो नैवमित्येवं- रूपास्ते ज्ञेयाः । तदिदमुक्तं, कर्ता स्वतत्र एव सात् सगुणत्वे विरुद्ध्यत इति ॥ ७७ ॥ केचिदत्रेत्यत्र, श्रुतेत्यादि । श्रुत्या वेदेन अभिधया मुस्त्यया वृत्त्या योऽर्थः प्रतिपाद्यते प्रकर- णानुरोधेन उपक्रमोपसंहारयोस्तात्पर्यनिर्णायकत्वेन शक्तिदायें हेतुत्वात् तदनुरोधेन स एव श्रुत्यर्थः श्रुत्यभिप्रेतोऽर्थ इत्यर्थः । स श्रौतोऽर्थः को वेत्याकालायां शुढे ब्रह्मव जगत्कारणमित्ये- वरूपः स इत्यामयेनाहुः तत्रेत्यादि, निर्णीत इत्यन्तम् । अन प्रथमं छान्दोग्यवाक्यम् । तत्र, "सदेव सोम्येदमन आसीदि"त्यनेन व्याकृतनामरूपस्य परिदृश्यमानस्य जगत उत्पतेः पूर्वर अन्या- कृतफेवलसदात्मकत्वमवधारयित्वा अग्रपदेन कालस्याप्युक्तत्वात् तस्यापि सत्ता पृथक्तया भविष्य- तीतिशङ्काव्युदासाय, "एकमेवे"स्यनेनान्ययोगव्यवच्छेदपूर्वकं केवलस्य सत एव स्थिति प्रदर्य, एक- शब्दस्य मुस्याथकत्वमप्यस्तीति कालापेक्षया मुख्यत्वम् अन्यत्वञ्च सतः सम्भाव्यते इति तन्निरा- सायाऽद्वितीयपदेनैकशब्दार्थ विविच्य, अतः सचापादकं चैनाशिकादिमतमनुय, "कथमसतः सञ्जा- येते"त्यनेन तदपाकृत्य, तदेक्षते"त्यादिना कैवल्यावगमाच शुद्धत्व,निमियोपादानयोरैक्यं च स्फुटति। द्वितीयं त्वैतरेयवाक्यम् "तत्राप्यात्मा वा" इत्युपक्रम्यैकस्मादात्मन एवेक्षापूर्वकमम्मआदिकमेण लोकलोकपारादिसृष्टिरुका । तेन तत्रापि केवलादात्मन एव सृष्टिः पूर्ववत् फलति । अमिमं द्वयं तैत्तिरीयवाक्यम् । तत्र प्रथमे, "ब्रह्मचिदानोती"ति ब्रह्म प्रकृत्य, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रोति तस्म रक्षणमुक्या तस्यात्मलं पदस्वत आकाशादिक्रमेण सदिमाह, "तलाटा एतस्लादामन आकाश: सम्मूत" इति । अप्रेच, "सोऽकामयते"ति, "तदात्मानर स्वयमकुरुते त्यत्र तच्छब्देन तदेव परा.. मृश्यते । अतोऽत्रापि, सत्यं ज्ञानेतिरक्षणकादेव सृष्टिः फलति, न त्यतो विलक्षणात् । द्वितीये ·सत्त्वार्यदीपनियन्ये 'पर", "भृगु बारुणिरि त्यादिब्रह्मप्रकरणोपु निरसन्दिग्धेषु, बह्मण एव कैवलस जग स्कारणत्वं प्रतिपादितम् । तत्सामान्यादितरेप्पपि सन्दिग्धेषु व्यासैः सूत्रेषु तथैवार्थ निर्णतः । तदुभयं बाधित्वा वाफ्यामास युक्त्यामासं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणो जगत्कारणा दुपयन्ति । परो हरिः पुरुषोत्तमः, परनलेति यावत् ॥ ७८ ॥ तर्हि किं कारणमित्याकाहायामाह- अनाद्यविद्यया पद्धं ब्रह्म तत् किल कारणम् । खाविद्यया संसरति मुक्तिः कल्पितवाक्यतः ॥ ७९ ॥ अनाद्यविद्ययेति । अनादिरविधा अहमज्ञ इत्यनुभवसिद्धा भावरूपा । तेन चई चैतन्यं तदध्यासादेवादृशं जगत्कारणम्, कार्यानुरूपस्यैव कारणस्य युक्तत्वात् । कार्य आवरणमा तु भृगुणा, "ब्रह्मावीही"युक्तो वरुणो "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जानानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यमिसंविशन्ती"ति झलक्षण, तज्ञानाय तपोल्प साधनं चोपदिदेश । तेन भूगुरपि तपः कुर्वन् कमेण "आनन्दो ब्रह्मेति व्यंजानादिति तदनूद्य, सैपा भार्गवी वारुणी विधे"ति वियोपसंहृता। अतोऽत्र शबलखानुक्तत्वानिःसन्दिावेष्वित्यर्थः । तत्सामान्यादिति । यथा तेषु कारणत्वमुत्पति स्विविमलयकर्तृत्वादिना प्रतिपादितं, तथा बाल्यान्तरेष्वपि प्रतिपादितमिति तत्सामान्याद्, इतरे "अस्य लोकस्य का गतिरिति आकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पयन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्तीति" "कतमा सा देवता प्राण इति होवाचे"त्यादिप्वाकाशमा- पादिपदश्रवणात् सन्दिग्धेषु वाक्येषु, यासैः सूत्रेषु “आकाशस्तलिङ्गाद्, अत एव प्राण" इत्यादिप तथैवार्थो निणीतः । लौकिकरूढिरप्रयोजिका । आकाशादिषदानां मुख्यवृत्त्या भगवानेव याच्या, व्योमाऽस्वादयस्तु प्रतिनियततावन्मात्रकार्यकरणेन भगवदनुमारित्याच्छक्तिसकोचे व्यवहारार्थ भगवता ऋते नामरूपे च व्याकृते वाच्या भगवन्तीति प्राणादिवास्येप्वपि ब्रह्मेव कारणखेन उच्यत इति निर्णीत इत्यर्थः । तदुभयमिति । निःसन्दिग्धश्रुतिः सूत्रं चेति द्वयम् । यादो 'कारणत्वं दूषयन्नि तद्ब्रम विशिपन्ति परो हरिरिति ।। ७८ ॥ :'.आहेति । मायावादिमतमनुवंदतीत्यर्थः । तेनेति भावरूपाज्ञानेन, यद्यविद्या सादिः स्यात् सकारणा स्थात् , तदा अन्यस्मिन् कारणे सादापनादी याजीकृतेऽनक्सा प्रसिद्धिविरोधश्चेत्यतो- विधवानादिः । सा चाज्ञानरूपा । तत्र मानमहमन इत्यनुभयः । अन्यथा प्रौते.दर्शने चिदूपत्वेन सिद्धोऽयं भारीरो यत् स्वाशागमनुमयति तन रसात् । सा च भावरूपा बन्धकत्वात् । तस्यामह- मित्यमिमानरूपादध्यासात् तेन भावरूपाजानेन बद्धं यच्चतन्यं तदेतादृशं साफार सजगत्कारणम् । अविद्या मायेति पर्यायः । केचिनु शुदरत्त्वप्रधाना माया, मलिनमत्वमधाना त्ववियेत्याहुः । . उभययाप्यनागपनी नातिवर्तते । अतो इयमेकीहत्याविद्यापदेन आचारदिनम् । यत् पुर: त्यं सरेयमुच्यते तं युचयामास ससपेणाहुः कार्यानुरुपेत्यादिना तुच्छनिष्टम् । तुष्ठा कदानिश मन्नो नियहिण यस्य ! "निष्ठा निप्पधिनाशान्ता" इत्यमरः । नयायुकेनेति ।

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । १३३ तु जगजडात्मकं हेयं तुच्छनिष्ठम् । अतः कारणेनापि तथायुक्तेन भाव्यमिति युक्याभासः । वस्तुतस्तु, "सत्यं चानृतं च सत्यमभवदि"ति, "स आत्मान. स्वयमकुरुते"ति "प्रजायेये"त्यादिवाक्यैः खतःप्रमाणभूतैनिःसन्दिग्धं प्रतिपाद्यते कार्यरूपस्य जगतो ब्रह्मत्वम् । कुत्सितत्वं न कचिदपि ब्रह्मविदां हृदये भासते । आवरणभङ्गा जडेन हेयेन तुच्छनिष्ठेनेत्यर्थः । एवं तयुक्तिमनूध तस्याभासतां साधयन्तिं वस्तुत इत्यादि । चैयासे हि दर्शने श्रुतिरेव मुख्यं प्रमाणं न युक्तिः । श्रुतिपु तु यथा, "सदेव सोम्ये"त्यादिमिः कारणत्वं ब्रह्मण उक्तं; तथा, "सत्यं चानृतं चे"त्यादिभिः कार्यस्यापि ब्रह्मत्वमुच्यते। अतः पूर्वोक्ता युक्तिः श्रुतिविरुद्धत्वादाभासरूपैवेति न तया कारणसगुणत्वसिद्धिरित्यर्थः । अत्र प्रथमवाक्ये, "सोऽकामयत", "बहु स्यां प्रजायेयेती"त्यादिना सत्यज्ञानादिलक्षणो य आकाशादिसृष्टिकर्ता स, उक्तरूपाभिध्यालक्षणं काम, ततो, “यस्य ज्ञानमयं तप" इतिश्रुत्यन्तरोक्तं जगद्विपयालोचनरूपज्ञा- नात्मकं तपः कृतवानित्युक्त्वा, ततः सर्वसृष्टिं तदनुप्रवेशं चोक्त्वा , ततोऽनुप्रवेशहेतुकं सत्पदाद्यन- तान्तं भवनं तस्यैवोच्यते । अनुप्रवेशश्चायं तन्तुपटन्यायेनैव सत्यरूपेण । सत्यमभवत् , “यदिदं किञ्च तत् सत्यमित्याचक्षत" इत्युपसंहारात् । यस्मिन्नाकाश “ओतश्च प्रोतश्चे"ति श्रुत्यन्तराच । “यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेप्चनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न.तेप्वहम्" इति भवगद्वा- क्यात् । “ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुप्वद् यथा पटे" इति स्मृत्यन्तराञ्च । न तु जीवरूपेण । - अनुक्तलात् । नामरूपन्याकरणात्मकार्यस्यात्रानुक्तत्वात् । तथाङ्गीकारेऽपि कार्यस्य सत्यत्वाबाधात् । अन्यथा 'सत्यमभवदिति सत्यपदवैयर्थ्यापातात् । अनुप्रविश्य “सत्यं चानृतं चाऽभवदि"त्येता- यतैव चारितार्थ्यात् । अतोऽत्र वाक्ये निःसन्दिग्धत्वम् । एवं द्वितीयवाक्ये आत्मनः कर्मत्वकर- णात् तथात्वम् । तृतीयं तु कार्यदशायामुच्चनीचतादर्शनेऽपि दोषाभाववोधनार्थम् । अन्यथा, जायेयेत्यभिध्यानेऽपि यहुभवनोपपत्तौ प्रकर्पस्यापार्थकत्वप्रसार । उच्चनीचमायातिरिक्तख प्रकृतो- पयोगिकर्पस्यामक्यवचनत्वात् । “गईमतिराऽभवद् गर्दभ इतर" इत्यादिश्रुत्यन्तरे तस्य दर्श- नाच ( खतःप्रमाणभूतैरिति । लोकानपिगतार्थगन्तृत्वेन लौकिकपमाणानपेक्षल्यात् तथास्तै- . रित्यर्थः । स्वतःममाणत्वन्तु पूर्वमुपपादितं, "वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानी"त्यत्र । ननु कार्यस्य जगतो. हेयतुच्छनिष्ठादिरूपतया कुत्सितत्वदर्शनात् ब्रह्मणि च तदभावाद् ब्रह्मत्ययोधिका श्रुतिरुपचरिता- थेत्याशझायामाहुः कुत्सितत्त्वमित्यादि । कचिदपीति । लोके कुत्मितत्वेन प्रतीयमानेऽपी- त्यर्थः । ब्रह्मविदामिति निरम्ताविद्यानाम् । तयाचकाददो, "गुणदोषभिदा दृष्टिनिंगमात्तन-हि. खतः । निगमेनाऽपवादश्च भिदाया इति मे अम" इत्युदवप्रश्ने, “योगास्त्रयो मया पोक्ता" इत्यादिना श्रुतितात्पर्य बदता भगवता, "शुद्धयशुद्धी विधीयते समानेष्वपि वस्तुपु । व्यस्य विचिकित्साय गुणदोषो शुभाशुभी । धर्मार्थ व्यवहारार्थ यात्रार्थमपि चानप । दर्मितोऽयं समा.. पारो धर्मद्वहतां धुरम्" इति, "वेदेन नामरूपाणि विपमाणि रामेष्यपि । धातुपूद्धय कल्प्यन्त एतेपां स्वार्थसिद्धये" इत्यादिना कर्मादिनियमार्य गुणदोपमावस्य कल्पिनत्वमुक्त्वाऽध्यायममांसी, ·तत्त्वार्थदीपनिबन्धे यथा खाङ्गे पुरुषस पृथग्भान एव तथा प्रतीतः । अन्यथा बीजादीना, बलत्यकथन मलदृष्टान्तेन बाधितं स्यात् । तथा सति सर्वसन्मार्गनाशः । टिप्पणी। अन्यथेति । कुत्सितत्वभाने प्रपञ्चम्म मलदृष्टान्तेन वीजादीनां ब्रह्मत्वकथनं बाधित स्वादि- स्यर्थः । तथा सतीति । कार्यकारणयोस्तुच्छत्वे सतीत्यर्थः । 'आवरणभन्नः। "मां विधते विचष्टे माँ विकल्प्यापोखते यहम् । एतावान् सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय भां भिवाद। मायामात्रमनूवान्ते पतिपिङ्ग्य मसीदति" इत्यन्तेन गुणदोषयो,दस्य च करिपतत्वमुक्तम् । तेन सर्यस्य ब्रह्मत्वेन "समानत्वममेदश्च श्रुतितात्पर्यगोचर" इति तज्जानतां शब्दब्रह्मपरब्रह्मविदां न क्वामि कुत्सितत्वमतीतिः । साऽविद्यानां प्रतीतिस्त्यऽविद्याकृतेति न प्रपञ्चे वास्तविककुत्सितत्यसम्पादने दशक्ता, सकामलस्य प्रतीतिरिव शङ्खपदी वास्तवपीतिमसम्पादने । एवं शालार्थसुपपाद्य कैमुतिकरूपं लौकिक दृष्टान्तमप्याहुः अथेत्यादि । तथाच यत्राविद्वहशायामप्यात्माभेदप्रतीतौ न कुत्सितत्त्व- भान, तत्र विद्दशायां कः सन्देह इत्यर्थः । ननु स्वाङ्गेऽपि पाय्यादौ, रोगादिनाऽन्यत्रापि कदा- चित् कुत्सितत्वं भासत एवेत्यभेदप्रतीतो कुत्सितत्वाप्रतीतिर्न लोके नियता तथा ब्रह्मविदापि भविष्यतीति चेत् तबाहुः पृथगिति । ममताया विद्यमानत्वेन तदानीमात्मबुद्धितिरोधाने पृथ: •भानमेव तदेति तेन कुत्सितत्वमतो नायं दोष इत्यर्थः । ननु भवत्वेवं तथापि ब्रह्मविदां हदि कार्यरूपस्याप्यमेद एव भासते, न फुत्सितत्यमित्यत्र किं मानमत आहुः अन्यथेत्यादि । यदि कुत्सितत्त्वं स्यात् तेषां मासेत वा तदा छान्दोग्यश्रुतौ तेषां खल्वेषां भूतानां श्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्ड बीयजमुद्भिज्जमि"त्येतेनान्नजानां भूतानां त्रिविधीजान्युक्त्वा तेषां बहत्वज्ञापनाम: "सेयं देवते"त्यादिना. नामादिव्याकरणत्रिवृत्करणादिभिरशितानादीनां विधाभावादिफमुक्त्वा योऽयमणिमा बीचमूतसदूपतं ज्ञापयिष्यन् पञ्चमे पर्याये, "न्यग्रोधफलमाहरे"त्यादिना से निदर्श- "यं वै सौम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सौम्येपोऽणित एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति प्रदत्स्व सौम्ये"त्यन्तेनोद्विजीजभूतं सदस्त्या, "स य एपोऽणि तदात्म्यमिदं सौमित्यादिना यद ब्रह्मत्वकयनमारुणेरावार्यस्य तन्मलदृष्टान्तेन बाधितं स्यात् । न्यग्रोधबीजस्येवाण्डनजीववीजस्था प्यन्नमयत्वेन पुरीपतुल्यतायाः शक्ययचनत्यादित्यर्थः । “बीज मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्" इति च । न च गीतायचनं न बीजस्य ब्रह्मत्वबोधकम् । एकादशस्कन्ये विभूतीत्या भगवता, "मनोविकारा श्वेते यया वाचाभिधीयते” इति कथनाद् गीतोक्तविभूतिप्यपि तुल्यत्वेन मनोविशाल रस्यस्य अवयवचनत्यात् । सिद्ध चयं मनोविकारत्यै दूरापानं फार्यस्य ब्रह्मत्वमिति वाच्यम् । अन• ययोपान् । "यथा पाचामिपीपत्त" इति ष्टान्तेन, "अनृतं ये वाचा पदति अतं मनसा ध्याय. नीति अत्यन्तरोतापताबोधनादत्तस्य च "सत्यं चानृतं च सत्यममयदिगति पूर्वोक्तश्रुत्या मनानायोधनेन कार्यस गनोविकारत्वेऽपि प्रापतापायादिति । अथ प्रहिलतमा माधिते माये दूपान्तरमाहुः तया राति रारान्मार्गनाय इति । कार्यकारणयोस्तुच्छत्ये सति जागो. प . यन्, ·शावार्थप्रकरणम् । तथा वाक्याभासाः "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते", "अमृतापिधानाः" "वाचारम्भणे विकार", "मायां तु प्रकृति विद्यादि"त्यादयः । एतेषां पदार्थमाया माया वाक्यविरोधेन न वाक्यार्थे सङ्गच्छते । तथाच यथायथं माया- टिप्पणी। एतेपामिति । प्रपञ्चसत्यत्वबोधकवाक्यविरोधेन मायापदं पदान्तरैः सह मिथ्यात्वं न बोध- यतीत्यर्थः। आयरणभतः। पयोगिदेहसम्पादनार्थ पञ्चामिविद्या, ज्ञानसाधका, विविदिपन्तीति श्रुत्युक्ता यज्ञादयः, स्मृत्युक्ताः पावना यज्ञादयश्च मलदृष्टान्तेन बाधिते ब्रह्मत्वे नश्येयुरित्यर्थः । वाक्याभासानुदाहरन्ति तथेत्यादि । इत्यादय इत्यत्रादिपदाद, "अनृतं वै वाचा वदति अनृतं मनसा ध्यायति, तदेव ब्रहा त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते, अतोऽन्यदातम्" "एवमेवैषा स्वाव्यतिरिक्तानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशावाभासैन करोति माया चाविद्या च खयमेव भक्ती"त्यादयो ज्ञेयाः । कथमेषां वाक्याभा- सत्वमित्याकाहायामुपपत्तिमाहुः एतेषामित्यादि । एतेषामुक्तविधवाक्यानां मध्ये, पदार्थमाया माया, "साम्माया शाम्बरी क्रिया", "दम्भो बुद्धिश्चे"त्यनेकार्थकोशेऽर्थान्तरस्याप्युक्तत्वेन सन्दिग्धत्वान्मा- यावादिविवक्षितोऽर्थ ईपदूनः पदार्थो, न तु श्रुतिविवक्षितः पदार्थः। तत्र गमकं, वाक्येत्यादि । तथाच यदि स विवक्षितः स्याद् वाक्येन न विरुद्ध्येत, तदर्थेन च सगच्छेत । यतो नैवमत- तथेति भावः । विरोधः कथमिति चेद् उच्यते । अत्र हि मथमं वाक्यं मायाभिः पुरुरूपदर्शनं वक्ति, न तु तया तथा भवनम् । तया तथा भवने विवक्षिते "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय” इति ऋक्पूर्वार्ध एव माययेति वदेत् । न च मायापुरुरूपपदयोः समभिन्याहा- रवलात् तथार्थों लप्स्यत इति वाच्यम् । एतस्य पूर्वोक्तानुवादत्वेन पुरोवादवलक्षण्यस्याशक्यवच- नत्वात् । न च तदर्थनिश्चायनाऽर्थमेवात्र समभिन्याहार इति वाच्यम् । विनिगमकाभावात् । किञ्च, इदं हि वाक्यं मधुनासणस्थम् । तत्र च, मैत्रेयीब्रामणप्रतिपादितस्मात्मनः पृथिव्यादिपु वियमा- नत्वममृतब्रह्मसर्वात्मकत्वञ्चोपक्रमे प्रतिपाद्य तद्रष्टा ऋपिर्मनः पुरा करणं पक्षिरूपेण तासु प्रवेशं . चोक्त्या सर्वस्य तत्सवृतत्वनुवाद । तेन प्रा भेदे पूर्वप्रतिपादितसर्वरूपत्वहानिमालोक्य तन्निरासेन सर्परूपत्वसमर्थनाय, 'रूपं रूपमिति मन्त्र. पठ्यते । "अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि पानन्तानि चे"त्यनेन विनियते च । ततो यस्मैव ादिरूपता अत्रोक्त्या, प्रामणोपक्रमे. चाऽमृतमसनरूपतोक्का, तस्यैव, तदेतद् "ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाथमि"त्यनेन स्वरूपमुक्त्वा, "अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनमि"त्युपसंहृतम् । तत्रोपक्रमोपसंहाराम्या ब्रह्मणः सर्वरूपता माया विनैव योधिता । मन्त्रव्याख्याने च तथैव । हर्यादिरूपतेति । आत्मन एव च सर्वरूपता-, ऽभ्यस्तेति सर्वानुभूरित्युपपत्त्या च मायावाद्यभिमता माया वाक्येन विरुध्यत इति तथा ।तुरीये तु श्वेताश्वतरीये मायायाः प्रकृतित्वं बोध्यते । तस्याश्च सत्यत्वमेकादशस्कन्ध उत्तम् "प्रकृतिर्खस्योपादान, 4.

·तत्त्वार्यदीपनिबन्ध शब्देन क्वचिदिन्द्रियवृत्तिः । कचित् प्रथमं कार्य सहमम् । अनुवशब्देन देहेन्द्रियादिक "सत्यं चानृतं च सत्यमभयदि ति ब्रह्मण एव देहेन्द्रियादिरूपत्वमात्मरूपत्वं च । न त्वत्र समादिदृष्टान्तेन मिथ्यात्वं वक्तुं शक्यते । बाधश्रवणाञ्च । मिथ्याष्टिास्ति- कता", "मायेत्यसुरा", "असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरमि त्यादिवाक्यैः । साथ- कानि च सहस्रशो वाक्यानि सन्ति । "सभूतभव्यमिति, "हरिरेव जगदि"त्यादीनि । अतो बाधितोऽप्यविद्यावादः केपाश्चिदये शमादिरहितानां चित्तदोषेण जगद् दुष्टः । टिप्पणी। बाघेति । अनिमवाक्यैर्मायावादस्मासुरकल्पितमतत्वेन हेनुश्रवणादित्यर्थः ॥ ७९ ॥ आवरणमा माधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यक्षकः कालो ब्रह्म तत्रितयं त्वहम्" इति भगवता स्वामित्व- कथनात् । प्रतिसादृष्टान्तानुपरोधाधिकरणाद, "पुरुष अक्षयोनि"मिति श्रुत्यन्तरान्मायित्वस्य माया- मिथ्यात्वे व्याकोपाञ्च वाक्येन विरुक्ष्यत इति तथा । द्वितीयं तु छान्दोग्ये दहरविदः कामानुपकन्य पठिनम् त एते सत्याः कामा अनुतापिधाना" इत्यादि । तृतीय श्वेतकेतुविद्यायाम् तदन- वाग्रे विवरिष्यते” इति तत्रापि तथोक्तौ तथा । तथाचासुराणां भ्रमात्, तथा बोधमात्रं, न तुं तत्र 'मायादिशब्दार्थों मिथ्यात्वमिति प्रपञ्चमिथ्यात्वसगुणकर्तृत्वादिकं न वाक्यार्थ इति तदाइयो वाक्यामासा एवेत्यर्थः । तर्हि नत्र को वा पदार्थः ऋच दास्यार्थ इति चेत् तत्राहुः तथा: चेत्यादि । क्षचिदिति एवातीये वास्यान्तरे इन्द्रियवृत्तिरिति । "स्मान्माया शाम्बरी क्रिया" "दग्भो बुद्धिति कोशे, वैदिकनिघण्टौ च, "माया वयुनमभित्ये"ति प्रज्ञानामगणनायां बुद्धि- वाचकत्वेन मायाशब्दस्योक्तत्याद् बुद्धश्च ततदिन्दियजन्यत्वेन नानात्वात् प्रकृतेऽपि मायाशब्दस बहुवचनान्तत्वेन सवोच्यते । अत एवजातीयेषु गायाया जीवसम्पद्धताबोधकवाक्येष्विन्द्रियजन्या 'बुद्धितिरेव 'मायापदानिधेया। द्वितीयवाक्यजातीयेप्यन्तिरमाहुः प्रथम कार्यमिति । वाक्ये प्रतिपदसममिव्याहारात् प्रकृतेश्च, तन्मायाफलरूपेणेत्यकादशस्कन्धीयवाक्यसन्दर्भ ब्रनकार्यतायो- पनात् तयेत्यर्थः । एवमेव, “माया चाविद्या चे"त्यादावपि शेयम् । वाक्यार्धस्तूपनिषव्याख्याने मया विवेचित इति नेहोच्यते । मायापदस्यानेकार्थत्वमेकादशसुबोधिन्या, "यथैतामैश्वरी माया मि"ति लोके पमितमाचार्यचरणैरिति विशिष्य ततो ज्ञेयन् । तृतीय विवक्तुमाहुः अमृतेत्यादि । तत्र गमरमाहुः सत्यमित्यादि। भुती स्वस्दैव महुभवनमुपक्रम्यास पठनाए, "सत्याभवदि"त्युपरी- धारापानुनशब्दो न मिथ्यावचनो वक्तुं शक्यः । द्वैरुप्यायनप्रतावाञ्चं चैलाप्यमप्यवश्यं वाच्यः मेकात एवमुच्यते । एवमन्नपदार्थ निश्चिते अमृतापिधानवाश्यमप्येतत्परमेव सिद्धयति । सपुषः, पन्मिथ्यामनेनारियानाराम्भशन् । शुक्तिरउतादापि युद्धः सत्या एवं तेन रूपेग स्न्यापनान् पिधा: नाविरोधादिति दिए । एतेने वान्नं वै वा स्यादि व्याख्यानमारम् । एवमेव, नेदं यदिदम- फामा इन्यत्रा नेदमित्यनेन प्रेस पेदनकर्मचमेवापरत्यारिपिसते, न तु प्रत्यमति र नथाले ।

·'शास्त्रार्यप्रकरणम्। मिति पश्यतां प्रतिभातीत्याह किलेति । तन्मते बन्धमोक्षौ निरूपयति खाविद्ययेति । चैतन्यमात्रनिष्ठया जलावरणमलरूपया आत्मानं बहिर्मुखः संसारिणं मन्यते । तस्य च मोक्षः । तेनैव विद्यावश्वेनैव कल्पितगुरोरुपदेशवाक्यादिति ॥७९॥ नन्वेवमेवास्तु शास्त्रार्थः । को दोष ? इति चेत् तत्राह- एवं प्रतारणाशास्त्रं सर्वमाहात्म्यनाशकम् । उपेक्ष्यं भगवद्भक्तः श्रुतिस्मृतिविरोधतः। कलौ तदादरो मुख्यः फलं वैमुख्यतस्तमः॥ ८॥ एवं प्रतारणाशास्त्रमिति । यथा प्राणिनो भगवद्विमुखा भवन्ति तथोपायोरचितः। आवरणभङ्गः। पुनरिदकारं न ब्रूयात् । नेदं यदुपासत इत्येतावतैव चारितार्थ्यात् । अत एवं नार्थः, किन्तु मन- आदिप्रेरयितुब्रह्मणो, “यद्वाचाऽनम्युदितं येन भागभ्युवत” इत्यादिभिस्तस्य वागायगम्यत्वरूपं स्वरूपं कार्य चोक्त्वा तद्वेदनं विदधानः मेर्यरूपेण वेद्यत्वं प्रतिषिद्धय तदुपास्यत्वरूपेण, वैदिकोपास्यत्व- रूपेण वा वेद्यत्वं तस्याह । वागादीनामुपासकत्वञ्च तत्त्वस्तुतौ तृतीयस्कन्धे प्रसिद्धमतो नानेनापि निर्वाहः । एवमतोऽन्यदातमित्यत्रापीश्वरात्मनोऽतिरिक्तस्स रूपस्य जीवजडाद्यात्मकस्य दुःखित्व- मुच्यते, न तु मिथ्यात्वम् । ब्रह्माभेदस्य श्रुत्यन्तरसिद्धत्वात् । दुःखञ्चानन्दतिरोभाव एव । सोऽपि भगवच्छत्तयात्मक इति न दोपलेश इति दिक्- ननु, "सममाये यथादृष्टे गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैरि"ति गौडवातिकात् तथैव कुतो नाङ्गीक्रियत इति चेत् तबाहुः न वित्यादि । एतेषु वाक्येपूतद्दष्टान्तानुक्तेस्तधेत्यर्थः । हेवन्तरमाहुः बाधेत्यादि । एवं बाधकसा- धकान्युक्त्वा अविद्यावादप्रयत्नौ वीजमाहुः अत इत्यादि । तथाच समाधिरहितेष्वेव प्रसिद्धोऽयं वाद इत्यर्थः । न च गौडाचार्यसमाधिसिद्धत्वान्नैवमिति वाच्यम् । तस्य पूर्णयोगित्व मानाभायात् । भगवतन्यापूर्णयोगिनामगम्यत्वात् । “विदूरकाष्ठाय मुहुः कुयोगिनाम्” इति वाक्यात् । अपूर्ण- योगिचे न्यासोक्तिविरोधादेरेव गमकत्वात् । "तस्य पुत्रो महायोगी समझ निर्विकल्पक" इत्या- दिमि भक्तियोगेन मनसि सम्यक् मणिहितेऽमले" इत्यादिभिः शुकव्यासादीनामेव तथात्वात् । तदेतद् हदिस्योक्तं, किलेति । एवं प्रपसतकारणयोः वरुपमेरदेशिमतीय दूपयित्वा सन्मती. यसन्धमोक्षायुपहसितुमुपक्षिपन्ति तन्मते इत्यादि । तत्र पन्धहरूपमाहुः चैतन्येत्यादि । स बन्ध इति शेपः । ते हि जीवनमगोरंशांशिमावममन्बाना ब्रह्मयो निष्कलत्वेऽपि घटादिभिराकाशस्त्र जरापरणमलेन जलस्पेर मनगः प्रदेशनिशेपायच्टेदेन नानात्वमतीती याहिमख्येण प्रामपदेगन्य यः स्वस्मिन् संसारित्वावगमः स पन्ध इत्याहुरित्यर्थः । गोशम्परूपं सहेतुकमाहुः तस्स च मोक्ष इति । तस्य संसारिणो मूग्रजानतन्कार्ययोर्निनिमोक्षः । तत्र हेतुः, तेनैवेत्यादि । मूलानानेनेर तयार निम्मृतकण्ठमनिस्मरणन्यायेन गुरुपदेशादात्मस्वरपे झाते, अज्ञानस्य तत्कार्यस्य च निध- निमोक्ष इत्याहुरित्पर्य. ।। ७९॥ नन्वेवमेगास्त्यिति । यथायमिन्मोत्स सापनीयत्वात् । “अनायनिधये"ति पद्योदितमाया- १८.स.नि.

·. - " -- आवरणमहः। 'वयार्षदीपनिबन्धे न त्यत्र किञ्चिज्ज्ञातव्यमस्ति । तत्र हेतुमाह सर्वमाहात्म्यनाशकंमिति। यदि 'सर्वोपासं वस्य माहात्म्यं नाशयति । सर्वेश्वर सर्वकर्ता सर्वकारणरूप इत्यादि. रूपम् । तय॑तन्मत्रं सर्व लिखित्वा दूपणीयमिति चेनेत्याह उपेक्ष्यमिति । असदार- नया खसापि बुद्धिनाशः स्यात् । अतस्तत्रोपेक्षेप कर्तव्या सुतरां भगवद्गतः, भक्तिमार्गे विरोधात् । दूपणमाह श्रुतिस्मृतिविरोधत इति । "खप्रकरणपटित"रान- दाख्येव खल्लिमानि भूतानि जायन्त" इति, "अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथै"ति पायसहस्रायागादो विरुध्यते । सर्वेपामादरान्यथानुपपत्ति परिहरति कलौ तदा दरो मुख्य इति । तत्रापि हेतुः, फलं वैमुख्यत इति ॥ भगवद्वैमुख्यात् तमो मावि ।। ८०॥ ननु स्वात्मज्ञानान्मोक्षः सिद्ध्यत्विति प्रपञ्चनिवृत्यर्थ प्रपञ्चसाज्ञानकार्यत्वमुच्यते यतो टिप्पणी। स्वप्रकरणपठितः। ब्रह्मप्रकरणपठितैरित्यर्थः । तत्रापति। आदरे तमस्यपि वैमुख्यमेव हेतुः॥८०॥ वादिमतरीतिक एवास्त्वित्यर्थः । एवमित्यत्र, नन्वनेत्यादिकं प्रतारणास्वरूपमाग्यविवेचकम् । यद्धी. त्यारम्य शेषं स्फुटम् । भक्तिमार्गविरोधादिति । "ईश्वरे तदधीने च" इति वाक्ये तदुपेक्षाका एवोक्तत्वात् तदकरणे भक्तिमार्गविरोधादित्यर्थः । टूपणमाहेति । प्रतारणाशास्त्रत्वं वक्तुं पूर्व व्याख्या- तमेव दूपणमिदानी मूले कण्ठत आहेत्यर्थः । तदेव स्फुटीकुर्वन्ति स्वप्रकरणेत्यादिना । "आन- न्दाषेवेत्यादिषुपक्रमोपसंहाराभ्यामानन्दादिपदश्रवणाच । सैषा मार्गवी वारुणी विधे"त्यादिना तत्रैव शासपरिसमाधिोधनान्मायावाचकपदाभावाच ब्रह्मपकरणे पठितरतर्वाक्ये जगदुपादानं शपलं माया येति चादो विरुद्धयत इत्यर्थः। न चोपादानत्वे विकृतवापत्त्या तथा नादियत इति वाच्यम् । सुवर्णादिवदविकृतपरिणामस्य श्रुत्यनुरोधेनाङ्गीकार्यत्वात् । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्यादिति सूत्रात् । अन्यथा अभिन्ननिमिचोपायनवादस्यापि दतिलाञ्जलित्वापानादित्यायूह्यमित्यन्यत्र बिस्तरः । ननु श्रुत्यादिविरुद्धत्वे लोकादरणीयता न स्यादित्यत आहुः सर्वेपामित्यादि । तदादर इति । मोहका- दरः । तथाच को वामागमाद्यदरदर्शनात् फलिनवादरोपपचिरिति नैतावता श्रुत्यविरुद्धत्वसिद्धि- रित्यर्थः । ननु, "कृतादिषु प्रना राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारा- यणपरायणः” इत्यादिवाक्यैः कलेन तदादेरजनकत्वं युज्यत इत्यत आहुः तत्रापि हेतुरिति । फलेसदादरजनसत्वेऽपि भगवद्वैमुख्यमेव हेतुरित्यर्थः ।। ८० ॥ तदेव कुत इत्याकालायामाहुः तमो भावीति । भगवदिच्छयेति शेषः । तथाच, "भवन्ति भावा भूतानां मन एवं पृथम्विधाः", "मत्तः स्मृतिगिमोहनच", "एए उ एवाऽसाधु कारयति तं यमपो निनीषी त्यादिवाक्येस्तमोदित्सायां जाते वैमुल्ये कलिरपि तत्रैवादर जनयती- त्यर्थः । जगन्माविकचे एकदेगिपतिपन्नं चीजआन्तरं दूपयितुं शाननाश्यत्वेत्यर्थस्य तात्पर्यमामास- गदित्यादि । तथानामासोक्तरीत्या ज्ञाननास्यत्यसिद्धयर्थ, "सदेव सोम्ये"त्यादि- कर्म ·शास्त्रार्थप्रकरणम् । १३९ ज्ञानमज्ञानस्यैव नाशकमिति सकार्यामविद्यां विद्या नाशयत्विति जगतो मायिकत्वं प्रति- पायत इति चेत् तत्राह- ज्ञाननाश्यत्वसिद्ध्यर्थं यदेतद्विनिरूपितम् । तदन्यथैव संसिद्धं विद्याविद्यानिरूपणः॥ ८१॥ तदन्यथैव संसिद्धमिति । न हि ब्रह्मविद्यायां प्रपञ्चविलयोऽपेक्ष्यते । तथा सति प्रलयवत् सर्वेपामनादरणीयता स्यात् । अतो विद्याविद्यानिरूपणैः साधनशास्त्रैरेवान्यथा सिद्धमिति न तदर्थ प्रपञ्चविलयो वक्तव्यः । “विद्यां चाविद्यां चे"त्यादिश्रुतयो- टिप्पणी। तदन्यथैव संसिद्धमित्यत्र स्वात्मज्ञानान्मोक्षः सिद्धयत्विति प्रपञ्चनिवृत्त्यर्थं प्रपञ्चस्याज्ञान- कार्यत्वमुच्यते, यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव सरार्यस्य नाशकमिति मतम्, तत्रोच्यते-तदित्यादिभाव इत्यन्तम् । तत्सर्व प्रकारान्तरेण सिद्धम् । तथाहि-नहि मोक्षार्थ प्रपञ्चनिवृचिरपेक्षिता, किन्तु, ससारनिवृत्तिः, ससारस्याविद्याजनितत्वेनाविद्यानिरूपकैः शास्त्रैरविद्या ज्ञात्वा तनिवृत्यर्थ विद्या- साधननिरूपकैः शास्सै. साधनानि ज्ञात्वा तत्करणेन विद्यासम्पनी मोक्षसिद्धेः "मां च योऽव्यभि- चारेण" इति वाक्यादनन्यभक्त्यापि मोक्षसिद्धेर्नेतदन्यथानुपपत्त्यापि प्रपञ्चस्य मायिकत्वं सिद्धय- तीत्यर्थः । इदमेवोक्तं "ज्ञाननाश्यत्वे"ति श्लोकेन । विद्यां चेति । "विद्यां चाविद्यां च यस्त- द्वेदोभय सह । अविद्यया मृत्यु ती विद्ययाऽमृतमश्नुते"इति माध्यन्दिनी श्रुतिः । एव- मादयः प्रसिद्धा एवेति भावः । अविद्याऽत्र कर्म ॥ ८१॥ आवरणमङ्गः। श्रुत्युक्तस्य सतोऽविद्याख्यवीजसहितत्वमङ्गीकृत्य तजन्यस्य सकारणस्य जगतो जाननाश्यत्वाय यदेत- जगतो मायिकत्वं प्रपञ्चलयेन मोचनं च विशेपेण नानायुक्त्युपन्यासेन निरूपितं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । एवमामासेऽनूय दूषयन्ति तदन्यथैव संसिद्धमिति । तत्-जानन्य सकार्याविद्यानाश- फत्वं मोचनं च, अन्यथैव अविद्याया अहन्ताममतात्मकससारवीजत्वात् ससारस्याविद्यकत्वकथनेन सकारणस्य तस्यैव ज्ञाननाश्यत्वकथनेन च सम्यक् सिद्धम् । एवमेव शाखार्थ इत्यत्र कि गमकमत आहुः विद्येत्यादि । विद्याऽविद्ययोनाशकनास्यभावेन निरूपण येपु साधनशानेपु तैः । तथाच विद्यानिरूपकेषु, "यो देवाना प्रत्यबुद्धयन तथपीणामि"त्यादिपु सर्वभाव एवोच्यते, न तु विलय इति तयेत्यर्थः । एतदेव विशदयन्ति न हीत्यादिना । मलयवत् । पयर्थे रतिः । मलयस्येवे- त्यर्थः । अन्यथा सिद्धमिति । ज्ञानं समारनियचो गृहीतकारणताळं, तदर्थ मोक्षार्थम् । तत्र प्रमा- माहुः विद्या घेत्यादि । श्रुतिम्त्वीगावात्याध्यायसा "वियां चानियां च यस्तद्वेदोमयं सह । अविषया मृत्यु तीर्त्या विद्ययाऽमृतमश्नुते" इति । अन्या अर्थ. "विद्याऽविद्ये मम तनू विशुद्धव दारीरिणाम् । मोक्षपन्धकरी आये' इति वाक्यान्मोक्षबन्धमदै विद्याऽविये "उमयं पनद् वेद शामिन्ने वेद मः" र इति हर्षे, अविपया तमआदिनामकरन्धपधपन्निकत्वेन परंप्रदी ७. पुलके नागि।

·, .. " तत्वार्थदीपनियन्धे प्रानुसन्धेयाः । हृदये स्वयं भासमानो भगवान् मोक्षं दास्यति, किं प्रपञ्चविलयेनेति भावः ।।८१॥ ननु पुराणेषु मायिकत्वं श्रूयते प्रपञ्चय, "विद्धि मायामनोमयं", "त्वयुद्धका- श्रयती" स्यादिपु । ततो लाघवान्मायावाद एव पुद्धिसौकर्यादङ्गीकर्तव्य इत्याह-- टिप्पणी विद्धि मायामनोमयमिति । पूर्वपक्ष्यभिप्रायेणेदमुक्तम् । यस्तुतः, प्रथमस्या व्यामोहविषय- कल्वात् । “त्वयुद्धयाश्रयति यतिविधी विकारो मायान्तरापततिनाद्यापवर्गयोर्यत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तब तस्य किं स्युरायन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेवमध्ये" इत्यनेनापि प्रपञ्चत्याद्यन्तयोर्ब्रह्मास्ति, तदेय मध्यसनयेऽप्यस्ति रचौ मालावत् प्रतीयमान आध्यात्मिकादितिविधी विकारो देहादिस्तेषा जन्मादयो मध्ये प्रतीयमानत्यान्मायेति वदता ब्रह्मात्मकत्वमेव प्रतिपादितं प्रपश्चस्पति नेदमपि प्रपञ्चमायिकत्वबोधकम् । यत्रापि मायिकत्ययोधकमस्ति तन्मतान्तरेण वैराग्यामित्यर्थः । । आवरणमंडः। ज्ञातथा तया मृत्युमत्यन्तविस्मरणात्मकं तीर्खा तत्स्वरूपज्ञानेनात्मविस्मरणं, तिरस्कृत्य , विद्यया भगवत्साक्षात्कारात्मिकया तया अमृतं मोक्षमभुते प्रामोतीत्यर्थः । यत्तु "विद्यां ज्ञानमविद्या, कर्म च गस्तदुमयं वेद सः, अविद्यमा कर्मणा सह विद्यमानं मृत्यु तीा विद्यया ज्ञानेन करणेन अमृतमभुत" इति व्याख्यानम् । तत्रापि कर्मण एव त्याज्यत्वमायातीति साधनशास्त्रेषु न प्रपञ्च- विलयकथनम् । तेन मोक्षार्थं तदपेक्षाभावान्न कथमपि मायिकत्वं तस्य युक्तमित्यर्थः । एतदेव, दिकृत्याहुः हृदय इत्यादि ।। ८१ ॥ दूपणार्थं पुनर्मायावादमुत्थापयन्ति नन्वित्यादि । वचनद्वयं त्वेकादशस्कन्धीयमुद्धवं प्रति मग- वतोकम् “यदिदं मनसा वाचा चाभ्यां श्रवणादिमिः । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनो- मंयम्" इति सप्तमे। "त्वयुद्धवाश्रयति यतिविधी विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्यत् । जन्मादयोऽस्स यदगी तब तस्य किं स्युराधन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये" इत्येकोनविंशे । लाघ- वादिति । अमवादे अद्वैताध जगतो जगपेण पारमार्थिकसत्यतां नानायुक्तिश्रुतिसूत्रादिभिर्निराकृत्य तैस्तस प्रारूपेण पारमार्थिकसत्यता प्रतिपाद्या । तदा अद्वैतश्रुत्युपपत्तिः । मायावादे तु जगतः पारमार्थिकसत्यत्यनिराकरणमात्रेणेति लापयम् । तस्मादित्यर्थः । युदिसौकर्यादिति । “यो विद्या- चतुरो वेदान् सानोपनिपदो द्विजः । न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः । इतिहास- पुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । विभत्यस्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रदरिष्यति" इत्यादियाक्यैः पुरा- गानुरोधेन श्रुतियाप्ट्येयेत्येकं बुद्धिसीकर्यम् । जगतो उननादिषतिकारयतयाऽसफलतयाऽसदादि- तथा च अनन्यस्याशक्यवचनत्येन गाडवार्तिकस्यतथ्यादिपकरणोत्तरीत्या मायिऋत्यस्य शक्य- वचनत्वेन भी युद्धावारोहाघापरम् । तस्मादित्यर्थः । तदेतद् व्युत्पाद्यते । तथाहि, प्रपथः सोऽप्युपादविनाशशाली प्रत्यादिना निश्चीयते । तत्रोत्पत्तिमासिकवादिनी नाशिकाः केचित् सन एयेत्यानुः । अपरे समावादाः । वन्येऽलीमा । इतरे हेतुं विनवति । तर सर्वत्र कार्यस्य ·भावार्थप्रकरणम् । यावरणमङ्ग। नियतावधिकत्वदर्शनं दूपणम् । स्वस्वभावालीकहेत्वभावानां सार्वदिकत्वान्मृदो घटस्तन्तुभ्यः पट इत्यादिनियमो न स्यादिति । किञ्च, स्वत उत्पत्तौ खस्य पूर्व सत्त्वं वाच्यम् । तथा सत्युत्पत्तिर- शक्यवचनैव । सिद्धसोत्पत्ययोगात् । अनादित्वं च तस्य वाच्यम् । तथा सति हेतुफलभायो न युक्तः । सादितासम्पादकत्वेन स्वरूपप्रच्यावकत्वात् । प्रच्युते च स्वरूपे आद्यन्तरापेक्षायां स्वतो जननरूपसिद्धान्तहानेश्च । अत आकस्मिकवादोन युक्तिसहः । तथा वैशेषिकादिपतिपन्नो हेतु- वादोऽपि । तथाहि, ते हि पूर्वमसत एव घटादेहेतुवशत उत्पत्तौ पश्चात् सत्तामाहुः । तत्र यदि घयदि पूर्वमसत्तदा प्रागमावदशायां खपुप्पतुल्यं तद् भवति । तथा सति घटादिरपि खपुष्पव- नोत्पधेत । उत्पद्यमानो वा सर्वत एवोत्पद्येत । बंटवीजाद् रसालोऽप्युत्पद्येत । न च गोमयाद् बुश्चिमोत्पत्तिदर्शनाददोष इति वाच्यम् । अतिप्रसङ्गापत्तेः । पाषाणादावनुद्भूतगन्धादेवि गोम- यादौ वृश्चिकादेरनुभूतसताया आवश्यकत्वात् । अन्यथा मेयूरादेरप्युत्पत्त्यापत्तेः । न चोपादान- निष्ठस्य कार्यप्रागभावस्य नियामकत्वान्न दोष इति वाच्यम् । कारणावस्थातिरिक्तस्य तस्याशक्य- वचनल्यात् । तत् सर्वनिर्णये प्रागभावखण्डन उपपादनीयम् । न च कार्यकारणभावस्यैव नियाम- कत्वमिति वाच्यम् । कार्यकारणभावस्य स्वरूपद्वयात्मकत्वेन कार्याभावे तत्सनाया एव दुर्निरूप- त्वात् । अतिरिक्तत्वेऽपि कार्योत्पत्तिं विना सस्य दुर्महत्वेन तदुत्तरं च सत्कार्यवादस्यैव सुनिरूप- त्वेन तस्यानादरणीयत्वात् । न चेश्वरेच्छैव नियामिकेति वाच्यम् । तस्या अपि नित्यत्वेन सर्वदो- पतिप्रसङ्गात् । न चादृष्टमेव नियामकमिति वाच्यम् । आत्मवादे तस्यापि दूप्यत्वात् । किञ्च, उत्पचि माद्यक्षणसम्बन्धः । स च सम्बन्धत्वाद् द्विनिष्ठो वाच्यः । तत्राधक्षणे घटाभावाद् घटे सत्याचक्षणनाशात् स न शक्यवचनः । किञ्च, सोऽप्यनित्यत्वादुत्पद्यमानो वाच्यः । तस्याप्याद्य- क्षणसम्बन्ध एवोत्पत्तिपदार्थ इत्यात्माश्रयः । अथ सोऽन्यश्चेदप्रामाणिकी तदाऽनवरसेति न तयापि निर्वाहः । एवं नारोऽपि नाशप्रतियोगित्वस्य निराधारत्वमसमादिना विकल्पासहत्वमूयम् । अत आरम्मवादो न युक्तिसहः । तेनाऽर्धवैनाशिकाः सर्वे निरस्ता । एवं परिणामवादस्यापि विकल्पा- सहले बोध्यम् । स हि वेधा । मोमासरुमतिपन्नः प्रवाहानादित्यमादायकः । प्रतिनित्या पुरुष- सम्बन्धेन परिणमतीति साध्यसिद्धः सादित्वमादायापरः । तत्र नायः । सत्कार्यवादानुरोधेन हेतौ कार्यस्य समाया अश्यमझीकार्यत्वात् तथा सति पूर्वापरभावाभावेन कार्यकारणमावस्यानिर्वाच्य- तया व्यवस्थाविरहमसनात् । नच कार्यस्य सत्त्वेऽपि निमित्वशाद् बहिर्माये प्रतीतिविशेषमादाय फार्यस्स सादिल्वे कार्यकारणभावस्य सुखेनोपपत्तिरिति नाऽज्यवस्थेति वाच्यम् । एकस्मात् फला- दनेकीजोत्पती तेभ्यश्चानेकफलोत्पचावकस्मिन् फले सावतां बीजानां फरानां च सत्यात् तत्करलेन सत्ताजत्वेन कार्यकारणभावे नियामकाभावात् क्रमास त्या एक्स्यानेकतायाः सूक्ष्मस्य स्थूलतायाश्च निमशक्यत्त्वेन तस्या दुरपपादत्त्वात् । यदि च वीजफलयोहेतुहेतु मता तदा तन्निसहाय पूर्वापरभावोऽवश्यमम्युपेयः । अन्यथा सव्येतरगोविषाणवतुहेतुमा न स्यात् । अङ्गीकृते च पूर्वापरभावे फरपाकोत्तरं तर वीजदर्शनात् । फलत्वेन बीजत्वेन कार्यगरण-, ·१४२ वत्त्वार्थदीपनिबन्ध आवरणमहरा -- भावनिधयो, नतु चीजत्वेन फलत्वेन । अतः कार्यकारणभावासिया बीजावापोत्तरं भूयसाऽनेहका फलसम्मवान्मध्ये सन्देहेन, क्वचिद् व्यभिचारदर्शनेन च फलार्थिना न बीजमुप्येत । यदि व व्यभिचारस याचिकत्वाद् वीजवापस दर्शनाच वीजफल्योरपि हेर्नुहेतुमद्भावः प्रसिद्ध एवेत्य- क्रियते तदापि क्रमवेपरीत्यापचिरन्योन्याश्रयादनुत्पत्तिप्रसङ्गः । इष्टापत्तौ च प्रत्यक्षबाधः प्रसज्येछ । किश्वे, शक्तस शक्यकरणाभाषादशक्तिप्रसक्तेः । ततश्च कार्यानुत्पादोऽसत्कार्यवादो या स्यात् । सहजशत्यमाये प्रसक्त कार्यकारणभावाभायात् कारणादिपदेषु तदमिधायिका पदशत्तिरप्यपेयाद । तथाच सति लौशिस्वैदिकल्यवहारावप्युच्छिद्ययाताम् । प्रयोजनामावादाधेयशक्तिरपि मुघा साद । तथा शानुमशक्यलध । तम्मत ईश्वरानङ्गीकारानियमनस्सासम्भवदुक्तिकत्वात् । किञ्च, चीजा- दुरवत् पालहेतुप्रवाहोऽनादिः प्रयाहत्वादित्येवमनादित्वं साधनीयम् । तदापि हेतोः साध्यमित्या दनादिवासिद्धिः । कथं साध्यसमत्वमिति चेद्, उच्यते । यत्र गोधूमादिवीजनाशे वेणुगोधूमैगों भूमानां, उलायगृहात् कदस्याः, काशादिशोश्वारोत्पत्तिस्ताटदागोधूमादिभ्यश्च पुनर्वशाऽङ्करायन- पत्तिदृश्यते, तन्न हेतुत्यसन्देहसम्मवात् । न च व्यतिरेकच्यामिमादाय संन्देहनिवृत्तिः । यत्रानादि- त्यामावः क्षुद्रनदीपवाहादी तत्र वर्षायु प्रवाहदर्शनेन पवाहलामावस्याशक्यवचनत्वात् । अथा- न्यधानुपपत्या तथाङ्गीक्रियत इति चेत् तर्हि वादान्तरेऽपि तौल्याद् व्यवस्थाभावमसको दुर्यार एव । अथोत्पत्तिनं वहिर्मावः, किन्तु मृदो घटरूपेण भवने मृवस्था गता, पिण्हायस्था जाता, सा गता, पटावस्या जातेत्येव प्रतीतेः, पटे च तन्त्ववृस्पानुपमदेनापि पटावस्यामतीतेरवस्मविशेष- सम्बन्ध पदोस्पतिरिति कार्यस्य कारणामेदार स्वरूपानादित्वं घेदाङ्गीक्रियते । असन्तमेतदपि । तथा सति पुत्रेऽपि पित्रवसान्तरत्वं स्यात् । तयाच पितुर्नाशः स्यात् पिण्डावस्थावत् । तन्तुषद् अनाशाशीकारेऽपि सर्यो व्यामियेत । न च तथा । अतः पुत्रोऽश एव पितुः । एवं, धीजमयंश एव, न त्यवस्मान्तरम् । समानन्यायात् । तथाच विमागद्वारा हेतुल्यमानं फले सेत्स्मति, न तु स्वरूपानादित्वमपि । पूर्वममायस्याध्यक्षसिद्धत्वात् । किञ्च, पिता स्वयमनश्यन् पुत्रं प्रति विमा- गेन हेतुन तु संयोगेन । तथा फलमप्यनत्यदेव हेतुः स्यात् । अवययसंयोगादवमव्युत्पचिसि- बान्तथ व्याहन्येत । एवमुत्तरायसापताप्यशक्यवचनैव । तथा मतीत्यमायात् । संसारप्रवाहस्स भावरूपस्यानादिस्यानीकारे अनिर्मोशनसनश्च । अनादिमावस्यानन्तत्यनियमात् । आत्मनि तथा प्रसिद्धः । अतो नायमपि वादो युक्तिसहः । एवं प्रकृतिपरिणामयादोऽपि । तथाहि, प्रति. परिणामो दि महादिवृणन्त यान्तोऽवीकार्यः । तत्र पृच्छयते, महदादिर्भावः किं पूर्वमजात एव पश्यामन्यते ! उन जातो जन्यते! इति । नापः । साभावत्यागेनाजातत्वममसात् अजातस्याऽ- मृतधनियमात् तस्मानाबापतेय । अन्यथा प्रकृतिपुरुपयोरपि मत्यत्वापारयात् । अथ प्रह- निमाविषय पवायं नियमो, न समान्य इत्यदोष इति . याच्यम् । तदपि न सापीयः । समुपगमातिरिकमानामावान् । एपमजन्वेनाचित्ररित्येन व्याप्तेः पुरुषेनीकारान् प्रतविकारि- समार भट पानेरिकारितोपगनी पुरुषे परीत्यमप्यराङ्गतम् । अस मरतेर्षिफारि- .

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । '१४३ आवरणमहः। त्वमेव स्वभावः, पुरुषस्याविकारित्वमेव स • इत्यजत्वेऽपि खभावभेदाददोप इति चेन्न । तथापि सांसिद्धिकखाभाविकसहजाकृतप्रकृतीनां स्वभावापरित्यागित्वस्य योगिवहिपक्षिजलादिषु दृष्टत्वात् खं प्रकृतित्वरूपं स्वभावं परित्यज्य महदादिरूपेण प्रकृतित्वे प्रकृतेः प्रकृतित्वहानिविकृतित्वापत्त्यो- १रित्वात् । त्यागानङ्गीकारे च सृष्टयुच्छेदप्रसङ्गात् । अथाऽमृतापि प्रकृतिरंशतो विकरोतीत्येवं तस्याश्चल एव सभाप इति चेन्न । पर्यायेणैकदा वा साशविकारे प्रकृतित्वस्वभावहानेर्दुरित्वात् । चलखमावापरित्यागे प्रलयोच्छेदप्रसझाच । किञ्च, परिणामवादे कार्यस्य कारणामिन्नत्वात् कार- णस्यापि कार्यादभेद इति कार्यरूपेण जनने प्रकृतेरजत्वभङ्गमसङ्गः । कार्यस्य चाऽजत्वरसङ्गः । अंशतो विकारेविभागानुत्पत्चिरित्युपमृद्य प्रादुर्भावान्नित्यत्वभङ्गप्रसङ्गः । अजस्य जन्माङ्गीकारो दृष्टान्तेन,च शून्य इत्ययमपि वादो न युक्तिसहः । जातो जन्यत इति प्रकारस्तु प्रवाहानादित्य- पक्षोक्तैरेव दूपर्णग्रस्त इत्यकिञ्चित्करः । एवं क्षीणेपु सर्ववादेषु मायावादोऽवशिष्यते, सत एव "मायया जन्मेत्येवरूपः स विचार्यमाणो जगतो मिथ्यात्वमेव स्वमदृष्टान्तेन द्रढयतीति पूर्व स्वाग्नि- कानां मिथ्यात्वमुपपाद्यते । तथाहि, स्वामिकाः सर्वे भावभेदा शरीरान्तःस्थाः । शरीरसंवृत- त्वात् । यद्यत्सवृतं तत् तदन्त स्थम् । गृहकुम्भवत् । अथवा यच्छरीरसकृत तच्छरीरान्तःस्थम् । माडीवदिति न्यायेन स्वामिकाना शरीरान्त,स्थत्वसिद्धिः । न च स्वामिका न शरीरान्त स्थाः, किन्तु बालाः । तद्बाह्यत्वेन महत्त्वादिना च भासमानत्वादिति सत्प्रतिपक्षसत्त्वात् पक्षे हेत्वसिद्धिहेतोः साध्यसमत्वं वा शङ्कनीयम् । ते अगह्या । अदीर्घकालदर्शनकत्वात् । दृश्यमानदेशगमनानपेक्ष- लौकिकदर्शनकत्वाद्वा । यन्नैव यत्नैरम् । जामदृश्यघटादिवदिति न्यायाभ्यां वाह्यत्वसाधकहेतोरेंव साध्यसमत्वसिद्धेः प्रतिपक्षत्वस्याशक्यवचनस्यात् । यदि गत्वा पश्येत् तं देशं पश्यन् प्रतियुद्धस्त- त्रैव तिष्ठेत् । बहुकालेन च पश्येत् । यतो नैवमतो नैवम् । यतश्चालौकिकप्रत्यासत्त्यभिमानेन पश्यत्यतोऽन्तरेव पश्यतीति सर्केगापि प्रतिपक्षनिरासाच । किञ्च, वाजसनेयिना वृहदारण्यके श्रूयते "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पयः सृजत" इति । स्वमान्त उच्चावचमीयमान इति चानेकरूपकरणम् । तनायतं बोधयेद् "दुर्भपज्य हामै भवती"ति सुप्तस्य निर्बन्धेन प्रमोपने कष्टं च श्राज्यते । यदि जाग्रदृष्टमेव तत्र स्यात् तदा, न तत्रेत्यादिना तद- भायं, तत फरणं, दुर्भपज्यं च न वदेत् । यत्र सुप्तम्वत्रैव खिया रममाणः स्खलिते जामत् तां बहिः पश्येत् । यतो न पश्यति ततः करोति । यतः करोति ततो रथाद्यभाव इत्यतोऽपि तेपा- मान्तरत्वसिद्धिः । न च चिन्तामण्यादिसिद्धसृष्टिन्यायेन स्वप्नेऽनुपादानिका सत्या सृष्टि बैव मव- तीति वाच्यम् । पूर्वोक्तन्यायानां तत्पतिपक्षत्वात् । अनुपादानकत्वे अपयवादिविघटनेऽपि नाशास- म्भवापत्या चिन्तामन्यादिसिद्धसृष्टावपि तयायस विपतिपत्नत्वाच । न्यग्रोधघानादाविव तत्राप्य- 'मूर्तसकलपदार्यादीसरे चापकाभावाच । चिन्तामण्यादिस्टेज प्रत्यनुमापदम्याः स्वामित्स्टेरननु- मात् । स्वामिका मिथ्याभूताः । बाधधर्मत्वेग प्रतीयमानत्वे सत्यन्तईटत्वात् । यदेयं तदेवम् । फरतनदृष्टमायागजवत् । यसव तनैरम् । सत्यगजवदिति साधनेन च तन्सत्यनाया अशक्यचन- ·तत्त्वार्थदीपनिबन्धे यन्मायिकत्वकथनं पुराणेषु प्रदृश्यते । तदन्द्रजालपक्षण मतान्तरमिति ध्रुवम् ।.. यन्मायिकत्वकथनमिति । एवमनूध परिहरति तदैन्द्रजालपक्षणेति । सृष्टि- आचरणभनः। . लात् । सन्ध्याधिकरणविरोधाच । अतस्तत्र मायित्येव सृष्टिरिति निश्चीयते .। सा च मिध्येच भवितुमर्हति । दृश्यमानस्य स्थूलस्यान्तातुमशक्यत्वात् । एवं सिद्धे स्वामिकस्य मिथ्यावे, यथेयं गजतुरंगमनुप्यादिरूपेण मिथ्या, तथा मनोध्याताऽपि ज्ञेया । तत्रायं प्रयोगः । जाग्रति मनोध्याना भावभेदा बाहररूपेण मिथ्यागूनाः । तथा प्रतीयमानले सत्यान्तरस्यात् । यदेवं तदेयम् । स्वामि: कवदिति । न चं ध्यानस्य स्मरणपर्यायत्वात् । स्मरणे च बहिःसस्य सत एव संस्कारद्वारा गोचरत्व. मात्रं भवतीति दृष्टान्तविरोध इति वाच्यम् । अतीतस्यासतोऽपि गोचरत्वात् । वक्ष्यमाणेन हेत्व- न्तरेण दृष्टान्तसमतेध । तथाच प्रयोगः । मनोध्याता गजादयो वर्तमानत्वेनानुभूयमानत्वेऽप्यs. सन्तः । आचन्तयोरसत्यात् । यदेवं तदेवम् । स्थानिकवत् । यौवं तन्नैवम् । स्वस्वमतपतिपन्न- नित्यवस्तुवदिति । न.चं विमता वर्तमानस्येनानुभूयमानाः पदार्थाः सन्तः । आद्यन्तयोरसत्त्वात् । युदेवं तदेवम् । घटादिवदिति साधारणों हेतुरिति वाच्यम् । विमता घटादयो वितथाः । वितथ-' सदृशत्वात् । यदेयं तदेवम् । ऐन्द्रजालिकवदिति प्रतिसाधनेन पयदीनामप्यसत्त्वसिद्धेदृष्टान्तविर- हात् । नच विमताः सत्याः । अर्धक्रियाकारित्वादिति साधनान्न दोप इति वाच्यम् । असन्तः । अर्थक्रियाकारित्वात् । स्खलनजनकस्याग्निकामदास्पर्शवदिति प्रयोगेणास्यापि साधारणत्वनिश्च- यात् । न च जामवृत्तिगम्यत्वे सतीति विदोषणे दत्ते हेतोर्न साधारणत्यापचिरिति वाच्यम् । तथापि मायाहस्त्यादी व्यभिचारस्य दुर्यारत्वात् साधारणत्वस्यानिवृतेः । एवं मपञ्चसवासाधकानो हेतूनामाभासत्वे सिद्ध, असतो गगनकुसुमादेतत्त्वतो मायातच जन्मादर्शनात् सत एव मामातो जन्म याच्यम् । सच ब्रीय । अमेदश्रुत्यनुरोधात् । एवं सति ब्रीव मपञ्चाकारेण मायाया विव- त इति सिद्धो मायावादः । लापवं बुद्धिसौर्य तु पूर्वमेवोक्तम् । तदुपष्टग्माय पुराणवाक्यान्य च्यन्ते । तथाहि, "विद्धि मायामनोमयमि त्यत्र च नधरमिति हेतुगर्भ विशेषणम् । तेन इदं मन- आदिमियमाणं, मायामनोमयम् । नयरल्यादित्यनुमान फलति । एवं “वयुद्धवे' त्यत्रापि । विकारस्य मायावे आदायन्ते चासत्त्यादिति हेतुः फलति । तेन च जन्मादयो देहस्यैवेति तस्यैव धर्मदा मायिक स्वमुक्तं भवति । द्वादगाध्याये च, "म एप जीव" इत्यारभ्य आसमाप्ति प्रपद्यस्य मायामयत्वं वेदार्थत्वं नोकम् । हंसगीताया, "असत्वादामनोऽन्येषां मायानां तत्कृता गिदा । गतयो हेत- ययास भूपा समदा यथा" इति । क्षेत्र विनममिदं मनमो विलास दृष्टं विनष्टमतिलोलमः सातवमम् । विज्ञानमेवपुरुषे विगति माया पनि गुणविसर्गरतो विकल्प" इति । एवं योगेधादियनोऽपि । अटो रापमा पुद्धिमीमांथ मायावाद पासीरतंत्र्य इति तदीयमत- मनुादनि म्ले पदित्यादि । एमनूर तदिन्यादिना परिहान्तमस्वरु पुरानेषु तरुपनः साधाः मृष्टीन्यादिना सृष्टिप्रमदेश्यिति । पूर्व सहीतेषु घेदोकेषु तेप्यित्यर्थः । ।

·शालार्थप्रकरणम्। प्रभेदेप्चन्द्रजालपक्षो निरूपितः । स एव पुराणेषु वैराग्याथ निरूप्यते । अतो न वस्तु- निरूपकम् । किन्तु तन्मतान्तरम् असुरल्यामोहजनकम् । पुराणानि भगवल्लीलाप्रतिपादकानि भगवचरित्रवदैत्यानां मोहमुत्पादयन्ति, एव- मेवेत्यत्रोपपत्तिमाह- नास्ति श्रुतिपु तद्वार्ता दृश्यमानासु कुत्रचित् ।। ८२॥ नास्ति श्रुतिष्विति । यदि जगतो मायिकत्वं ज्ञानार्थ कर्मार्थ वाभिमतं सात् तदा टिप्पणी। किन्त्विति । न सत्यं तेषु विद्यते", "असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुः" इत्याभ्यां जगन्मायि- कत्वस्य कल्पितामुरमतत्वान्न सदुपादेयमित्यर्थः ।। ८२ ।। आवरणमनः। निरूपित इति। नृसिंहोचरतापनीये भेदे निराकरणार्थ नवमखण्ड उक्त इत्यर्थः। तद्बोधनार्थ सद्धेपत- स्तत्प्रमेयमुच्यत इत्यर्थः । तथाहि, पूर्वतापनीये भगवतो महामाहात्म्ये अद्वयत्वे च श्रुते शारीरस्यापि तदारमतायां ज्ञातायां स्वस्तिदभावात् प्रजापत्युक्तेऽर्थे .सन्दिहानैः शारीरस्योकारत्वज्ञापनायोचरताप- नीयारम्भे चोदितः प्रजापतिः खण्डपञ्चके त्रिशरीरारोपपक्षेण चतुप्पात्त्वं शारीरस्य व्यवृणोत् । ततस्ते- पामसन्तोषे पुनर्जिज्ञासायां तद्व्यपदेशपक्षेण पुनस्तथात्वमस्य व्याख्यातं खण्डद्वयेन। ततोऽप्यसन्तोपे मुख्यतया तथात्वजिज्ञासायां प्रजापतिना ब्रह्मण एव कार्यार्थ शारीरतां नवमे व्याकुर्वता, "सैपाs- विद्या जगत् सर्वमि"त्यारभ्य, “जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवती"त्यन्तेन मायिकपक्षो निरूपितः । ततस्तलदात्मन एव जैविध्यं सर्वत्र योनित्वमपीत्यादिना मुख्यपक्षमुक्त्वा सोऽपोदितः । तत् सर्व विस्तरेणोत्तरतापनीयदीपिकायां मया व्याख्यातमतो विशेपजिज्ञासायां ततोऽवलोकनीयम् । इति तत्स्वरूपमुक्तम् । पुराणे तत्कथनतात्पर्यमाहुः स एवेत्यादि । वैराग्या- र्थता चामे उपपाया । तर्हि सोऽपि पक्षोऽङ्गीकार्यो, बाघकाभावादित्यत आहुः अत इत्यादि। अतः अन्यतात्पर्यकसान वस्तुनिरूपकम् । तेन यस्तुनिर्धारार्थमनुपयोगाव तत्र नादियत इत्यर्थः । ननु यथेवं तर्हि वैराग्यार्थमपि कुत उच्यत इत्याकाङ्क्षायामाहुः किन्वित्यादि । मतान्तरत्वे मानं तु, मिथ्यादृष्टिरित्यादिना पूर्वमुक्तमेव । तथाच यथा छान्दोग्ये इन्द्रप्रजापतिसंवादे 'एप आत्मेत्या- दिना प्रजापतिवाक्येन विरोचनस तदनुचराऽसुराणां च देहाऽऽरमवादस्य श्रौतत्यादिनमजनको व्यामोहम्तयानेनापीति तदर्थ मतान्तरमेतदप्युय्यत इत्यर्थः । ननु मुतौ भवतु तया, पुराणेषु तु, न तथा वक्तुं शक्यम् । नेपामुपहणत्वेन वेदार्थनिश्चायनार्थत्वादित्यत आहुः पुराणानीत्यादि। भगवचरित्रवदिति । शास्वमायारचितश्रीवमुदेववधादिदर्शनजप्रत्युपटवादिचरित्रवदित्यर्थः । अज्ञलं पारवस्यं च" इत्यादिनमाण्डवाक्यमत्रानुसन्धेयम् । तथाच तनापि व्यामोहकत्वं नानुपप- समित्यर्थः। ननुमायिकत्वस्यनं पौराणिकं व्यामोहकं मतान्तरमेव, म तु वस्तुनिरुपकमित्यत्र का चा उपपतिरित्यपेक्षायामाहुः एवमित्यादि। यदीत्यादि । तयांच तापनीये यदुक्तं तत्तु सतः सर्गरम- पशस्पिरीकारार्थमुकं, न तु जगतो मायिकत्वार्थम् । “सत्त्वमसत्वं च दर्शयति, दर्शयित्वा जीवे- मायामासेन फरोति, ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी, चैतन्यदीक्षा, तलावामन एव विभ्यं सर्वत्र योनिव- १९त..नि ·आवरणभः। १४६ तत्त्वार्थदीपनिबन्धे काण्डद्वयमध्ये कचिदुक्तं सात् । ननु सर्वे वेदास्त्वया न ज्ञायन्त इति कथं ज्ञापते, नोक्तमिति चेत् तबाह हश्यमानास्थिति । एकादशशाखा: साम्प्रतं प्रचरन्ति । वासु न दृश्यत इत्यर्थः ॥ ८२॥ नन्वस्ति सामशाखायामुत्तरकाण्डे वाचारम्भणवाक्यमिति चेत् तत्राह-- धाचारम्भणवाक्यानि तदनन्यत्वयोधनात् ।। न मिथ्यात्वाय कल्पन्ते जगतो व्यासगौरवात् ॥ ८३॥ पाचारम्भणवाक्यानीति । अत्रोपक्रमे, 'कतमः स आदेश'इति प्रश्ने, ‘पयकेन मृत्पिण्डेने त्यादिदृष्टान्तैः सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिरिख निरूपिता । दृष्टान्ते कार्य- कारणयोरुभयोरपि प्रत्यक्षत्वम् । दार्शन्तिकेंषु कार्य प्रत्यक्षसिद्धम् , कारणं श्रुति. सिद्धम् । कारणताप्रकारश्च । तत्र कार्यकारणयोरमेदो बोधनीयः। अन्यकविज्ञानेन टिप्पणी। सामान्यलक्षणेति । एकस्मिन्नुपस्थिते धूमे घूमत्वेन सम्बन्धेन सकलधूमोपत्सिती सत्यां यथा सकलंघूमनिष्ठा व्यासिहते, तथा एकस्मिन्मृन्मये शाते मृन्मयत्वेन सर्व मृन्मयं ज्ञातं भवतीत्यर्थः । मी त्यादिप्यघान्तरथाक्येषु, नबस्ति द्वैतसिद्धि"रिति "तस्मादद्वय एवात्मे"त्युपक्रमोपसंहारसन्देश पतितेपु स्वतः सर्वात्मतानुमानपरिकरत्वस्यैव स्फुटीमावात् । सदुपपादितं मया तापनीयप्रकाशे । दर्शयतीत्यतो दर्शयित्र्येव, न तु की । दर्शने प्रकार, आभासेन करोतीति । आमासस्यामासः समानाकारत्वनियमादाभासे ब्रमण्यपि सर्व आकाराः सन्तीत्यन्तःप्रतिबिम्बेन कृत्वा दर्शयति । तदेव निगमयति ब्रह्मेत्यादि । अत एव मनुबई इनिः । तेन फलितं वदति । तसदित्यादिने- त्यादि । किञ्चिदाशव परिहरन्ति नान्यत्यादि, न दृश्यत इत्यन्तम् । एकादशशाखास्तु तैत्तिरी कापी माध्यन्दिनी मैत्रायणी मानवी चेति पञ्च यजुर्वेदस्य । हिरण्यकेशी तु तैत्तिरीसमैव, कल्प- सूत्रस्य हिरण्यकेशीयस्य भेदाद् भिन्नेत्येवं दाक्षिणात्या वदन्तीति सा नातिरिच्यते । शाड्सायन्या- श्वलायनीति वै ऋग्वेदस्य । बामणमात्रे मैदात् । काथुमी राणायनी चेति द्वे सामवेदस्य । शौनकी भैप्पलादी चेति द्वे अथर्ववेदस्येत्येवं ज्ञेयाः ॥ ८२ ।। पुनः किञ्चिदाशन परिहरन्ति नन्वस्तीत्यारम्य, वास्यानीत्यन्तम् । उपपादयन्ति अग्रेत्या- दिना । इत्यादिदृष्टान्तरिति । मृत्पिण्डनखनिकृन्तनलोहमणिदृष्टान्तरित्यर्थः । अत्र हि "यथकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्याद् वाचारम्भ विकारो नागधेयं मृचिकेत्येव सत्यमित्येवमुक्त्या- मेऽपि लोहमणिलोहमपलोहर्नसनियन्तनमार्णामसकृष्णायसरुपलक्षितं वास्यद्वयमेवमझातीयक- मनि । तत्र सर्वत्रकोपादानकं कार्यकदेशमुदाहृत्य तस्भिनेकदेशे यद्विकारत्यरूपो मो धर्मो निश्चित स एव तीयेषु कार्यान्तरेषुपलभ्यमानयेन सामान्यो भवति निधीयते । तेन तथेत्यर्थः । येति । "तिरेत्येव संत्य"मित्यादिना कारणरूपेण सत्यताकयनान्मृत्वादिसण मानसैव विय मित, तु गमयत्वादिग्रपणेति वेलक्षव्यादिवेत्युक्तम् । विशेषान्तरमप्याहुः शन्त इत्याः दिना । संपति दार्शन्तिक । मभेद एव योधनीय इत्यय गगामातुः अन्यत्यादि । यात्रा ·शालार्थप्रकरणम् । सर्वविज्ञानं न स्यात् । प्रकारमेदानामज्ञानात् । अतः कार्यप्रकारा व्यवहारार्थ वाचा सङ्केतिता घटा, पट इत्यादयः । न तु तेन रूपेण तेपां वस्तुत्वम् । तथा सत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं न भवेत् । सत्यता तु मृत्तिकेत्येवेति कारणत्वेनैव । अतः कार्याणां तद- न्यत्वमेव श्रुत्या बोध्यते । न तु मिथ्यात्वम् । शुक्तिरजतवत् । अन्यथा शुक्तिरजता- दिकमेव दृष्टान्तीक्रियेत । नापि तत्र सामान्यलक्षणा सम्भवति । प्रमाणामनन्तरूप- टिप्पणी नापि तत्रेति । मिथ्यात्वपक्षे घटादिरूपाणां प्रमाणां बहुरूपत्लादेकस्य सामान्यस्वाभावा- सामान्यलक्षणयापि सर्वविज्ञानं न भवतीति भावः । विधिना लेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युरिति ॥ ८३ ॥ आवरणमहः। भेदो बोधनीयो न स्यात् प्रतिज्ञाहानिः सादतोऽभेद एवात्र बोध्य इत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः अत इत्यादि । कार्यप्रकाराणां व्यवहारार्थता त्वेकादशस्कन्धे उक्ता, “यस्तु यस्यादिरन्तश्च से वै मध्यं च तस्य तत् । विकारो व्यवहारार्थों यथा तैजसपार्थिवा" इति । पार्थिवपदेन मृत्पि- ण्डस्य, तैजसपदेन नखनिकृन्तनलोहमप्योर्गोचरीकरणादिदं वाक्यं वाचारम्भणवाक्यस्यैवार्थ वेवे- तीति ज्ञेयम् । तेन सिद्धमाहुः तदनन्यत्वमिति । कारणानन्यत्वं, ब्रह्मानन्यत्वमित्यर्थः । शुक्तिरजतादिकमित्यत्रादिपदेन स्वममायागन्धर्वनगरमृगतृष्णारजुसदियो मायावादिनन्यस्या दृष्टान्ताः कोडीकृता ज्ञेयाः । तेन अहिलतया गौडवार्तिकमनुसृत्य साम्प्रदायिकल्लाभिमानेन रज्जुसर्पतैलधारामृगतृष्णादिदृष्टान्तैर्जगतो मिथ्यात्वमङ्गीकर्वाणं प्रत्याहुः नापीत्यादि । 'अनि- श्चिता यथा रजुरन्धकारे विकल्पिता । तैलधारादिभिभावेतद्वदात्मा विकल्पितं" इत्यादिषु तेषु साइंश्यनिबन्धनं असमीन्य, "प्राणादिमिरनन्तैस्तु भावैरतेविकसित" इत्यनेनानन्तविधत्वं खीहनम् । तत्र सादृश्यानन्त्येन तत्प्रयुक्तप्रमाणामप्यनन्तरूपत्वाद् अमविपयेषु सामान्यलक्षणापि तत्र न सम्मवतीति प्रतिज्ञा तु सुतरां न सिद्ध्यति । सत्याऽनृतयोभिन्नत्वात् । अतस्तदीत्यापि जगन्मिथ्यात्वामहो दुष्ट इति भावः । अलिनथे सूत्रकारसापि सम्मतिमाहुः तथैवेत्यादि । मतु तदनन्यत्वस्त्रे भेदव्यासेष एवं क्रियते, न त्वमेदो योध्यत इति कैधिदुतम् । तदपि श्रौतदृष्टा- तोपरोयादेव पराम्तम् । व्यासेधिते च मैदेऽमेद एव पर्यवसानाच । पुरुषस्य चैतन्य, राहोः शिर इत्यादी या नामधेयमात्रता सापि ज्ञाता मती तयोरभेद एव पर्यवस्पति, न तु मेदस्य कल्पना. मानतां गयित्वा निरतंते । यदि तावदेव कृत्या निवर्तेत तीर्थयाभिरापमात्रत्वाद् पन्ध्यामुना- दिवचैतन्यराह कदाचिदी न प्रतीयेयाताम् । गन्दज्ञानानुपाती यातुन्यो विकल्प इति पात. गरपारि तादशोऽभेद एपात्र लक्ष्यः । तन्पवावस्तुत्वात् । र सर्पमृगगोदकादिपु यद् ब्यासे. भनारे पर्ययमान, तनु तमपंसारम्नुयात् । न चेह तथा । अप्राधिनमतिसिद्धत्वात् । तद्ध- तत् परमपिर्वामदेवः प्रतिपदे" इत्यादिश्यगात् प्रतश्रुतिरपि याचारमगा या विरिया अधिार. पुमा। .

·यापरणमः। . तम्यादित्वमपोद्य, नेदमित्येव सत्यमित्येव भयात् । “स वा एष महान" इत्यादिश्रुतयस्तु . १४८ वत्त्वार्थदीपनियन्धे - . स्वाद । तसा वाचारम्मणवाक्यानि जगतो मिथ्यात्वाय न कल्पन्ते । तथैवाइ सूत्र फार तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिम्य" इति । ननु यथा व्यासो महाँस्तथा शङ्करादि- रपि । ततस्तद्विरोधाद कथमेचं निर्णयस्तवाह व्यासगौरवादिति । व्यासोऽस्लाई गुरुः । अतो व्यासामिप्रेतविरुद्ध नाङ्गीक्रियत इत्यर्थः ।। ८३ ।। वस्सा एव नामययतां त्रिधने, याचारम्भणं विकारो नामधेयमिति । यदि कार्यस्वरूपस्यानि वाड्मात्रतामभिप्रेयाद् वाचारम्भणं नामधेयमिति पदद्वय न धूयात् । एकेनैव चारितार्थ्यात् १ अ. एवमपि वाक्सङ्केत्तस्यैवानृतलं फलतीति स्वरूपं कारणादभिन्नमेय । अतो दृष्टनष्टस्वरूपत्वं सहा जागुमाख्यत्वं च सृष्ट्यन्तरत्रिपयक, न तु विषयअतिगोचरमिति कल्पितमेवैतत् । एवमेव दार्टा- न्तिवाक्येऽपि ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्युक्त्वामे तच्छन्दैन सर्व परामुश्य तस्य सत्यत्वं विदधती श्रुतिर्यदात्मकमिदं सर्व सत्यमुक्तं तस्वरूपमाह स आत्मेति । नवजीवस्यापि तदात्मकत्वमाह उत्तमसति । यदि जीवस्य परमात्मकत्वमभिप्रेयात् तत्पदं पुनर्न ब्रूयात् । “स आत्मा स्वमी, त्येतावतैव चारितार्थ्यात् । अतो दान्तिकेऽप्यनभिप्रेतमेव मिथ्यात्वम् । अनुताभिसन्धबन्धना दिकं त्यनेकान्तयादिनामेव भीषकं, न त्वेशान्तवादिनाम् । वृक्षशासोदधितरनचन्नानाखानी- • कारात् । अपागादीरमित्वमित्यादावपि वाचारव्यामित्यादरेवापस्यो, न कारणामेदस्यापि १ श्रीपि संपाणीत्येव सत्यमिति कथनात् । यदि कारणागिनसाम्पादिस्वरूपस्यापि मिथ्यात्मभिप्रेयात् विरुद्धधर्मापारत्योधनेन माहात्यमेव परब्रह्मणो गमयन्तीत्यये व्युत्पाद्यम् । अतो यदविद्यात्मकतं नामरूपजीवव्याकरणादीनामझीकृत्येश्वरस्य नामापसम्बन्धात् ताशतत्कारणात्वादिसमर्थन कर समाविस्सितमानमिति निपुणधीभिरखयेयम् । "आकाशो वै नामरूपयोनिहिता ते मदन्तरा तद अमेति श्रुतिम्नु तन्निर्वाहकत्वं ब्रह्मणो यक्ति, न तु तयोराविद्यकत्वम् । एवमेव, सर्शनि रूपाणि विचिन्त्य धीरो नामानि कृत्वामिवदन यदान" इत्यपि तयोः कार्यत्वमात्र पक्कीति पूर्व तयैव । कार्यस्वरूपस्य अनारमकता तूपपादितवाधानात् । आत्मकल्यदर्शनात्याभयमिव परिणतसर्व- मनप्रसाद नाय परमपि श्रूयत एव । तदिदमध्येतहि "प एवं थे ब्रह्माहमसी"ति, "सइई सव भवति", "तस्य ह न वेदाश्च नामन्या ईशात आमा दोषां सम्मति मार्गव्यां च विद्यायो, “य एवं वेद प्रतितिष्टती"त्यादि ।न च फलगायन्यं शाय। पुत्रेष्टिकारीमदिवविद्वद्रोन्मुख्यजन- भार्थत्येनाधिभरसम्पादकत्वात् । अस्तु वा तया । तथाप्यफलत्वं गतमेवेति दिमात्रमत्रोक्तम् । विशिष्य तु भापविभागे प्रतिविधापानः । प्रानं चानुसरामः । पुनः विधिदाशव परिदान्ति नन्नित्यादि, गौरवादिस्यता प्रमामिति । सर्वेषां वेदान्तविचारधामित्वधः 1 गुरुरिति । जीन्य इत्यर्थः ।। ८३॥

·नीति द्वितीयकाण्डेऽपि ब्रमवादिनां मते तदेकमेव प्रयोजनमतो महावाक्यस्य वृष्टादिवायः तत्त्वार्थदीपंनियन्ये नवस्त्येकवाक्यताया प्रकारोऽध्यारोपापवादः । पूर्वश्रुत्या प्रथम जगजननमुक्त्या कर्तृत्वभोक्तृत्वे ब्रह्मणि प्रतिपाद्य तद्वारा सोपाधिके ब्रह्मणि बुद्धी सिद्धाया शाखा: रुन्धतीन्यायेन पूर्वोक्तमपोय कर्तृत्वावपेतं पश्चाद् ब्रह्म बोध्यत इत्याह- अपवादार्थमेवैतदारोपो वस्तुतो न हि । हृदप्रतीतिसिद्ध्यर्थमिति चेत् तन्न युज्यते ।। ८५ ॥ अपवादार्थ इति । एतस्य कर्तृत्वांदेरारोपः। तस्य प्रयोजनं, दृढप्रतीतिसिद्ध्यर्थ- मिति । अतो न ब्रह्मणि वस्तुतः कर्तुत्वमिति चेन्नैवं वक्तुं युक्तम् ।। ८५ ॥ तत्र हेतु:- मुख्यार्थयाधनं नास्ति कार्यदर्शनतः श्रुते।। ऐन्द्रजालिकपक्षेपि तत्कतत्वं नटे यथा ।। ८६ ॥ मुख्यार्थयांधनमिति । अपवादार्थ जगत्कथने तस सती प्रतीतिर्न स्यात् । न हि जगत्प्रतीतिर्वेदसिद्धा । येन प्रथमं बोधयति, पश्चानिपेधति । लोकसिद्धा खेपा । तथाच तादीनामनुमानेन, आत्मसत्तामाश्च प्रत्यग्वित्यैव सिद्धी विशेषाफासायाश्च साचयादिदर्शनैरेव निवृचिसिद्धायौपनिषदपुरुषानार्थं न कोऽपि प्रयतेत । किच, तत्र यथाऽतिवहिर्मुखान् कारीयो- दिवाक्यैर्वेदार्थेऽभिमुखान् विधाय परोननार्य लौकिकालन्तराणि चोयत्वा, नित्यानामात्मसुखमेव मुस्त्य फलं दर्शयतीति तदेव प्रयोजनम् । एवमुत्तरकाण्डेऽप्यतिबहिर्मुखान्, “य एनं शुष्के स्थाणी निपिशेजायेर शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानी त्यादिवाक्यर्वेदान्तार्थेऽगिमुखान् विधाम प्ररोजनाम प्रतिष्ठादिरूपाणि फलान्तरायुक्त्या प्रधानविद्यायाः परप्राप्तिमेव प्रभावमेव च मुख्य फलं दर्शय- रहेकवाक्यता । मायावादिना तु पूर्वपक्षोक्तरीत्या केवलज्ञानस्यैव फलसाधकरवेनासहायशूरत्वात् सुष्मादिवाक्यवैयापातात् सायकत्वस्याप्यशक्यचनवाचकवाक्यतादोव्यानिवगर्थः खीकर्तव्य इत्यर्थः ॥८॥ पुनः प्रकारान्तरेण सार्थक्योपामागकन्ते नवस्तीत्यारम्य पदित्यन्तम् । अर्थस्तु निगद- व्याख्यात एव । दूषयन्ति नै यतुं युंक्तमित्यादि । ८५ ॥ अपवादार्थमित्यादि । यथापयादार्थ यध्यापुत्रकथनेऽपि न तस्मतीतिः, तम्य वाया- प्रन्यात् । एमपपदार्थ फयिनं जगदपि वाध्यामिति तद्वन्न प्रतीयतैवेत्यर्थः । गत स्था"sोयं पाकपाटमुदयमानीयं निरिणति पाकपालं मोषयित्या, "गायनो या अग्नि- गायनरचन्दा छन्दसा न्युद्धपति यत् पचकपालं करोती त्यनेन निन्दया निषेत्रेऽपि पापा शोपनीतिमाया जगास्तीतिरपि मपिन्यतीति चेन् तत्रादुः न हीति । लोकसिद्धति । प्रत्यक्ष थावरणमा . 1 .

·शास्त्रार्थप्रकरणम् । ५१ तत्कारमेवाह । जगदन्द्य तत्कर्तृत्त्वं बोधयित्या, यदि हि निषेधं कुर्यात् तदा कार्यस्य विद्यमानत्वात् कर्जन्तराभावाच वापितविपया सात् । सर्वतो बलवती धन्यथानुपंपत्तिः। वेदोऽपि सम्रान्तिकल्पित इति महत् साहसम् । किञ्च, स कल्पको नासदादिः । तथा सति पारम्पयं नोपपद्येत । "वैधम्याच न स्वमादिवदिति न्यायविरोधश्च ।' अतः प्रपञ्चप्रतीतेर्विद्यमानत्वान्मुख्यार्थवाधनं नास्ति । अथ अहिलतया मायासहित- सैव कर्तृत्वमङ्गीक्रियेत, प्रपञ्चस च मायिकत्वं, तदा लौकिकमायिनो दृष्टान्ती- कर्तव्याः । तत्र च तादृशप्रदर्शनसामर्थ्यरूपमत्रादिना कर्तृत्वं नटे वर्तत एवेत्याह । ऐन्द्रजालिकपक्षेऽपीति । दर्शनन्यायश्रुतिभिर्न जगतो मिथ्यात्वमिति भावः ।।८६।। . . टिप्पणी। वैधादिति । ननु प्रपञ्चस्य प्रतीतिमात्रेण न वस्तुसत्त्वं वक्तुं शक्यं स्वममायाश्रमेवन्यथा दृष्टत्वादिति चेत् , न; वैधात् । स्वमादिपु तदानीमेव समान्ते वा वस्तुनोऽन्यथाभावोपल- भ्भात्, न तथा जागरिते । वर्षानन्तरमपि दृश्यमानः स्तम्भः स्तम्भ एव । स्वस्य मोक्षप्रवृत्ति- व्याघातश्चकारार्थः ।। ८६ ॥ आवरणभह:। सिद्धा, न तु शाब्दीत्यर्थः । कि तावतेत्यत आहुः तथाचेत्यादि । निषेधमिति कर्तृनिषेधम् । कार्यस विद्यमानत्वादित्यादि । क्षित्यादीनां सावयवत्वेन कार्यत्वानुमानात् तेन च सकर्तृकत्या- नुमानादावश्यक कर्तर्युपादानगोचरापरोक्षज्ञानादिमत्त्वेन सिद्धेऽपि निधन्ती निधिका श्रुतिः' फर्जमायमन्तरेणानुपपद्यमाना स्वस्मिन् प्रतारकत्वमादध्यात् । निषिध्यमाने या कर्तरि प्रातीतिकमपि जगत् कार्यमिति कर्तारमन्तरेणाऽसम्मवदनुवाई बाधितविपयं कुर्यादिति बाधितविपयो स्यादिति वार्थः । ननु किमेवमतिनिर्वन्येन प्रपञ्चमिथ्यात्वं निराक्रियत इत्यत आहे. सर्वत इत्यादि । तथाच. मृत्युपपादनार्थमेगायं प्रयासो, न तु प्रतिवादिनिप्रहार्थ इति भावः । लौशिकल्यपहार इय बौद- फोऽपि व्यरहारो प्रान्तिकल्पित शिष्यशास्तृशाखादिरूप इति वेदान्तवाक्यमसत्यमिति च बदत उपालभन्ते वेदोऽपीत्यादि । यामनुल्यतासम्पादक्त्यान्महदित्यर्थः । कि तेनेत्याकालायां दूषपन्ति किन्नेत्मारभ्य, नास्तीत्यन्तम् । पारम्पर्य नोपपद्यतेति । तदमापे चापीरुपेयतापि भज्येतेति सिद्धान्तोऽपि व्याहन्येतेति भाय । न्यायोपन्यासन्तु, "यममाये यथादृष्टे" इति गोडमातिरस्यापि पिरत्वज्ञापनाय फलति । बामनया जीवावियया या जगत्प्रतीतिरिति पक्षी तु विद्वन्मण्डने प्रपृश्य परातापिनि नेह निम्तर. । एवमनभ्युपगम्य परमनं पराहनमयाम्युपगम्यापि परापुर्वन्ति । अपत्यादि ऐन्द्रजालिपति । एतेन प्रभादेऽप्यन्तरा मटयारान् प्राप्तं तीत्वमपि निरसं शेयम् । तदाशीमारेऽपि ठदुपाधिकायासापत्रमपन्य चाहीरपेन तनगदर्तृत्यम्य च जन- रेल सामापारिति ।। ८६ ॥ .

·माहुः उपाहिदत्यादि । या प्रथम. पक्षः शाहरो, द्वितीयो बाचस्पत्यो जेयः यमाह कल्पतरूकार: पावादीपनियन्ये मिथ्यात्वागीकारे संघकमाह- मुक्तिस्तदातिनष्टा स्यात् स्वमष्टगजेप्विव । मायादीनां च कर्तृत्वं श्रुतिसूत्रर्वियाध्यते ।। ८७ ॥ मुक्तिस्तदेति । कुल्लस्य प्रपञ्चस्य कल्पितत्वे तन्मध्यपातान्मनुप्पादीनां मुनपर्ष प्रयत्नो व्यर्थः सात् । न हि मायायां प्रीताः पारावताः कदाचिदपि मुच्यन्ते । नापि समदृष्टा गजाः । अतोऽखिलजगत्साक्षी भगवानेव मुच्यते, न लसदादयः । वन्माया: परिकल्पितत्रात् । तथा सति व्यर्थः पारलौकिकप्रयासः । असदज्ञानपरिकल्पिवत्वं तु मोद्दार्थमिति पक्षद्वयेऽपि मायागदो बाधितः । उपहितचैतन्यरूपभगवन्मायापरे, तथाऽसद्ज्ञानपरिकल्पनापक्षे च "वप्रवृत्तिविघातेन गुर्यादीनां च दूपणात् । माया पादो न मन्तव्यः सर्वव्यामोहकारकः । नन्यस्तु मायव की, तदुपहितो जीवो था । "अझ तुभयविम्यरूपमिति श्रुती तत्कतं वाध्यत इत्याशमाह मायादीनां च टिपणी। विम्वरूपमिति । विवप्रतिविम्बयोरक्यामीकारादिति भाषः । आचरणमः। दूपणान्तरमाहुः मिथ्यात्वेत्यादि । मोहार्यमिति । "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकरुपयन, दिवं च पृथिनीचान्तरिक्षमयो स्व." इत्यादिश्रुतिविरोधात् , स्थानिष्टसृष्टिदर्शनविरोधाद, ते प्या- नयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिमित्यादिश्रुतिविरोधाञ्च मूर्वप्रतारणमात्रार्थमित्यर्थः । पक्षद्वय- "अज्ञातं नष्टपद् ब्रह्म कारणं शहरोऽब्रवीत् । जीवाज्ञानं जगद्वाज गौ वाचम्पतिस्तथा" इति । एवं मायायायभिमनं. पशद्वयं-दूषयित्वा मायावादन्यानादरणीयत्वमाः सप्रवृत्तीत्यादि । यदि जीपामिन्नं ब्रह्म जाननयेत् , स्थानिष्टं न जनयेत् । दृश्यते चानिएमतो जीनाभिन्न न जन्यताति समचित्रिपातन शिष्यशमशाम्तृणामसत्यत्त्वकथनेन तथा दूपणाच तथेत्यर्थ. १ "मामाविम्यो वर्श- कृत्य हां म्यात् सांड ईश्वरः । अविद्याश्यगम्यन्यनंदविण्यादनाया। सा कारणशरीरं स्यात् पानमामिमानवान् । तमन्प्रधानमस्तेस्तगोगावेश्वराऽऽजया । वियतनतेजोऽम्युमुपो मृतानि अधिरे” इति पदारणाशरमतं साक्ष्रमतं चोन्याप्प दूपयन्ति नन्धित्यारभ्य, निपियन इत्यन्नम् । उभयपियरूपमिति । दमयो मायाजीदी तयोराद प्रतिविम्ययोरिव विम्बरूपं द्रष्टभूतः पुरपम्पानीयम् । तनिधिमावेग सूर्यादेजप्रतिविम्यगनमानाला प्राणोऽपि फर्नृत्वं भूता- पुग्यत इत्यर्थः । मडा, तयोः रस्तोविन्धमपं चन्द्रवियरत् । यया चन्द्रपिम्य विपरीतगतिमाह सचिन पक्ष नीतियनोच्यते, त्या मायादिभिशाप कुर्वदिव मातीति शुद्धी तसे ·१५ई. . इनः अतिसम्मतन्यमलसागर परिहरन्ति नन्वित्यारभ्य, न पाप मानिरखन- मुतिरिति । "नि निस्क्रिय शानिय निग्मानम्" इति परततानलफ्ना ५ शास्त्रार्यप्रकरणम् ।. कर्तृत्वमिति । "कथमसतः सजायेत", "ईक्षते शब्द", "कामाच नानुमानापेक्षा", "नेतरोऽनुपपत्तरि"त्यादिश्रुतिस्त्रयायाः प्रकृतेर्जीवस्य च कर्तुत्वं निषिध्यते ॥८॥ ननु ब्रह्मणि कर्तृत्वनिषेधः श्रूयते, अस्थूलादिवाक्यैः । तथा निरजनश्रुतिः "अकर्ता अंभोक्ता चे"ति । "अहङ्कारविमुढात्मा कर्ताहमिति मन्यत" इति । एतदन्यथानुपपत्त्या कर्तृत्वस्य भ्रान्विसमानाधिकरणत्यं लोके दृष्टमिति दूपणभयाद् ब्रह्मणि कर्तृत्वं नाङ्गी- क्रियत इत्याशङ्कयाह- टिप्पणी। ईक्षतेरिति । न विद्यते शब्दो यत्रेत्यशब्दं सर्ववेदान्ताद्यप्रतिपाद्यं ब्रह्म न भवति । कुतः । ईक्षतेः । “सदेव सोम्येदमम आसीत्" "एकमेवाद्वितीयमि"त्युपक्रम्य, “तदैक्षत बहु स्यां मजा- ये"येति "तचेजोऽसृजत" । तथान्यत्र "आत्मा वा इदमेक एवान आसीन्नान्यत्किश्चन मिपत् । .. "स ऐक्षत लोकानुसजा" इति "स इमान् लोकानसृजते"ति । “स ईक्षाश्चक्रे", "स प्राणमस्- जते"ति । एवमादिषु सृष्टिवाक्येषु ब्रह्मण ईक्षा प्रतीयते । किमतो यद्येवम् । एवमेतत् स्यात् । सर्वव्यवहारप्रमाणातीतोऽपि ईक्षाञ्चके लोकसृष्टिद्वारा व्यवहार्यों भविष्यानीति । अतो यथा यथा कृतवान् तथा तथा स्वयमेशेक्तवान् । पूर्वरूपं फलरूपं च सृष्टस्वांशपुरुषार्थत्वाय । ततश्च प्रमाण- बलेनाविषयः खेच्छया विषयश्चेत्युक्तम् । "ईक्षते शब्दमे"तत्सूत्रव्याख्यान ईक्षतिश्रुत्या ब्राह्मण एव रष्टिकर्तृत्ववोधनादिति भावः । तर्हि बडो भवत्यानन्दमयः । न । आन्तरत्वान्न कार्यरूपो भवति, किन्तु फारणरूपः स स्वमते नास्त्येव मतान्तरे प्रकृतिर्मवेत् , तन्निवारयति कामाच नानु- .मानापेक्षा । जड़ा प्रकृतिर्नास्तीति कारणत्वेन निराहतैव । अथैतद्वाक्यान्यथानुपपत्त्या सत्त्वपरि- णामरूपा सा फल्प्येत, सा कल्पना नोपपद्यते । कुतः ! कामात् । आनन्दमयनिरूपणानन्तरं "सोऽकामयते"ति श्रूयते । स कामधेतनधर्मः । अतश्चेतन एवानन्दमय इति चकारात् “स तपो ऽतप्यते"त्यादि । अतोऽनुमानपर्यन्तमर्थनयोधयद्वाक्यं न तिष्ठतीत्यर्थः । नेतरोनुपपचेः । इतरो जीयः न, आनन्दमयो न भवति, कुतः । अनुपपत्तः । जीवस्य फलरूपत्वमात्रेणानन्दमयत्वं नोफ- पद्यते । तया सति तस्य स्यातष्येण जगत्कर्तृत्वे अत्यलौकिकमाहास्यवत्त्वेन निरूपणं नोपपद्येत । अतोन जीव आनन्दमय: ।। ८७॥ थायरणमहः। फर्तृत्वमुच्यत इत्यर्थः । कथमित्यादि । अनया श्रुत्या मायावाघभिमताया मायायाः कर्तृ निक दपते । ईअत्यधिकरणे चेक्षणेन चेतनलिन जडायाः प्रतः कर्तृचं प्रतिपिश्यते । तदैवानन्द माधिकरणसेन "काना ति सूत्रम् । 'नेनर' इति सूत्रेण च जापत्य भाव शरीटरनल फरनापा अनुपमकानयाद । अतो मलद्वारमाी श्रुत्यसम्नमित्यर्थः ॥ ८७ ॥ २.८.t.न.

·१५४ - , प्रमाणम् । यद्यतीन्द्रियार्थदी सर्वज्ञस्तदा विमूढत्वाभिमानी न सम्भवतः, तमानीवविषयकत्वा- निपिढ्य, "अहं सर्वस्वे"त्यादिना यथा पश्चादुच्यते तथा श्रुतावपि पूर्वमस्थूलादिवाक्यमुक्त्वाऽग्रे, "एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठन" इत्यादिना प्रशासितृत्वमुच्यते । अतस्तदपि विरूद्धयतेति भावः । वस्तुतस्तु गीतायां, "प्रकृतेः क्रियमाणानी"ति वाक्यं योगदर्शन- । रीत्या जीवात्मानं प्रकृत्योकमिति तस्यैवाहबारविमूढारमत्वं पोषयति, न तु ब्रह्मणः । प्रकरणमै त्यर्थः । कारिकार्यस्तु पहकारविमूढे"ति वाक्य न प्रमाणम् । तत्र हेतुः, अनासोक्तिरिति । सत्रापि हेतुः, नादृष्ट। अज्ञस कचिदाप्तता न। यथादृष्टार्थवादिन एवाप्तत्वात् । अथैतद्वत्ता दर्शनसिद्धत्वान्मूदानामतृत्वं बदन् स्वस्मिन्नेय कर्तृत्वं पर्यवसाययतीत्यर्थः । अलौकिकसामध्ये तिरोहती"त्पनेन पृथिया तदतिरोभावं तत्र हेतुतया पदस्तस्स माहात्म्यमाह एतावानित्यादिना। पत्त ईमोऽस महिमा, अतोऽपि पुरुषो ज्यायान् सर्वोत्कृष्टः । अकर्तववेति मूलसन्धाऽप्यर्थ, सत्वार्यदीपनिमन्धे अत्यञ्च यत् तस्य माहात्म्यज्ञापनाय हि । विरुद्धधर्मयोधाय म युक्त्यैकस्य वारणम् ॥ ८ ॥ अकर्तृत्वं चेति. । ब्रह्मप्पलौकिक कर्तृत्वं यदनकर्तृतमाह, लौकिकककृत्वति- धार्थम् । अन्यथा, "अहं सर्वस जगतमा लयस्त"ति स पश्चात् कर्तव मुच्यमान विरुद्धमेव । एतदेवाभिसन्याय केनचिदक्तं न प्रमाणमनाप्नोक्तिर्नाटे कचिदातवा", "अवयदृष्टी सर्वज्ञ" इति । अतो माहात्म्पज्ञापनार्यमेव अफर्तृत्वकथनम्। यथा "पुरुष एवेदं सर्वम्", "उताऽमृतत्वस्येशानः", "एतावानस्य महिमति . शब्दार्थः । माहात्म्यबोधनप्रकारमाह विरुद्धधर्मयोधायेति । यत्रेयं परस्परविल्या धर्मा मोष्यन्ते स एव महान् । ते धर्मा उभये सत्याः अन्यथा माहात्म्यं न सिद्धयेव नदयत् । अतो युक्या अन्यतरस न वापः ॥ ८८॥ टिप्पणी। । न प्रमाणमनाप्नोक्तिरिति । कुसुमाञ्जलावुदयनाचार्येणोक्तम् । अर्थस्तु, “प्रकृतेः क्रियमाणा- नी त्यस्य वक्ता प्रकृतवाक्यार्यगोचरयथार्थज्ञानवान वान चेत्, तदा प्रोक्तत्वाभावानेदं वचः दस्य वाक्यस्य जीवस्यैवातिस्यातयं निषेधति, न ब्रह्मणः कर्तृत्वनिपेषकमित्यर्थः ।। ८८ ।। थावरणमनः। तदमाय इति भावः । अहं सर्वस्पेत्यादि । गीतायां पूर्वम् , “अहङ्कारविमूदहात्म”त्यनेन कर्तृत दात् । एवमन्यत्रापि यथासम्भवं द्रष्टव्यम् । केनचिदुक्तमिति । कुसुमाञ्जलवृदयनाचार्येणोक्कमि, आप्तस्तखंदृदय प्रकृत्यादि पक्ष्यतीति गयति सर्वज्ञः । तथाच सर्वज्ञत्वेन सर्वकर्तृत्वस्य योगादि श्रुतीनां सम्मतमित्याहुः यथेत्यादि । अत्र श्रुती भूतभव्ययोरविद्यमानत्वेन प्रतीतयोरपि पुरुषत्वं विधाय पुरुषरप तायन्मारतां यारयन् मोशनियामकत्वमाह उताऽमृतेत्यादि । ततो, "यदलेना यमुक्तसमुच्चयार्यों वा । तदेय निगमयन्ति पत्रैवमित्यादि ।। ८८ ॥

·-- आवरणमदः। शेन स्वतो नाशमात्रमुच्यते । तावता न काचित् क्षतिः, नाशस्य विरोभावरूपत्वात् । सात्तिकदेव संशयनिवर्तनाय, “स एप जीव" इत्यारभ्य, "अथ त्यजासमित्यन्तेन यदुक्तं, तत्रामि संशयोत्या. त्रिविधस्य जापदादिप्यन्तरा सप्तस्यैवं मनोविलासत्वं भ्रमत्वं चाह । तलो, "दृष्टिं तत" इत्यादिवयेण जीपदेहस्य पूर्वोक्तस्यैव नश्वरत्वादिकं वदन् साक्ष्ययोगगुहामुपसंहरति । तेनेदमपि वैराग्यार्थमेव भेदयाभिमतां गुणविसर्गसृष्टिमेव तादृशीं बदतीति पूर्ववदेव । अत एव चतुर्दशपञ्चदशाध्याय- रात्त्वार्यदीपनियन्थे यया विरचिता या मूदमतिस्ता बुद्धि त्यक्त्वा विगाढो ढोऽहं भवन्निगदितं यथा संसाधयामि तक शापीत्यन्चयो ज्ञेयः । दशमाघ्याये तु, "सुतस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरमः । नानात्मकत्याद विफलस्तथा मेदात्मयीर्गुणैरि"ते झोके मेदात्मयुद्धेरेव विफललमुक्तम् । न प्रपश्चस्य मिथ्यात्यमिह । "वैशारदी साऽतिविशुद्धबुद्भिरि त्यत्रापि विद्यमा, विकल्पबुद्धिरूपान्याः सकार्याविद्याया नाशे तन्नाशिकायाः सात्त्विकज्ञानरूपाया विद्याया अपि अमिष्टान्तेन नात्यना- तस्या अपि मनोऽवस्थारूपत्वात् । एतदमे, "अथैया मित्यारभ्य ते मुह्यन्ति शुभारपिता" इत्यन्तेन फर्ममार्गीयमेदवादिनिन्दनं, "काल आत्मत्यनेन नानावाद चाह । तस्वनुकूलमेव । एवमरे द्वाद शाध्याये "उस्मात् त्वमुद्धवोत्सृज्ये ति द्वाभ्यां सर्वत्यागपूर्वकपुष्टिमागीयशरणगमनोपदेशोतरसुद्धः- दकचाञ्चल्यनिवृत्त्यर्थ मनोनिग्रहस्सावश्यकत्वाद् विहितप्रतिपिद्धादिभेदबोभनेन चित्तवाञ्चल्यजन, कस वेदस्य, "सएप” इत्यादि "वाणी"त्यन्तेन स्वव्यक्तिरूपं स्वरूप सपरिकरमुक्त्या, तदर्थस्य रूपमा पञ्चस्यापि पेनातिदेशेन स्वव्यक्तिरूपतामुयत्वा, त्याज्यांसं बोधयितुं, "स एप'" इत्यादिना प्रकृतिपुरुष, धीजस्य कर्मात्मकस भेदप्रपञ्चस्स स्वरूप बदन् प्रतिषिद्धन्मायेन हेयमेतं मायामयं यो वैद र वेदं वेदे"त्युपसंहत्य, एवं गुरूपासनयेत्येकेन मनोनिग्रहमकारमाह । अतोऽत्रापि वैराग्धार्थ मन्ना न्तरसृष्टयनुवादः पूर्ववदेवेति न चौद्यावकाशः । एवमेय त्रयोदशे योगयोधनार्थ हंसगीतामुपविष्य तत्र भेदस्य वाचारब्धवमुक्त्या, “यदिदं मनसे"त्यनेन सर्वस्यात्मामेदेन ज्ञानमुपदिश्य जीवदेहस्वरूपण ये गुणाश्चित्तं च तदुभयत्यागार्थ जीवस्य मनोऽवस्थाविलक्षण साविच सिंहोत्तरतापनीयव- दुक्त्या, "तर्हि संस्कृतिबन्धोऽय"मित्यादिद्वाभ्यां त्यागोपायमुक्त्वा, "यावदानार्थे"त्यादिना नानात्यस्य मान्तिकल्पितत्वाद्धार्दनानात्वमनुमानादीनो सन्छिय, मां भजेत्युपदिदायीक्षेत विश्रममि त्यनेन ये एकस्यैव येदस्याध्येणां प्रकृतिवैचित्र्यानानार्थवक्तृत्व स्वमाययोमत्या, तुच्छफलमोकृत्वं च तेपामुक्त्वा, विशेकविंशाभ्यामध्यायाभ्यां सप्रपञ्च वेदार्थ सइहेणोक्त्वा "किं विधजे किमाचष्टे किम भूध विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्देद पश्चन । मां विधतेऽभिधतेमां विक- स्त्यापोद्यते यहम् । एतायान् सदैवेदार्थः शब्द आस्थाय मा भिदा । मायामात्रमनधान्ते प्रति पिद्धा प्राप्तीवती"त्यन्तेन शब्दस सास्थानेन मिदा माथिकतावक्तृत्वमुक्तम् । तेन पूर्वोक्त एकाओं निर्णीत इति निगः । एवं सत्येकोनविंशे यदुक्तं तु "अप्युद्धवाश्रमती"त्यनेन, तदपि, “माया मात्रमिदं शावे"त्युपक्रमोक्तसन्न्यासाद्ववैराग्यसिद्ध्यर्थ पूर्वोक्सृष्टि लक्ष्यीकृत्येवोनमतोऽनामिन चोयापकाशः । एवमेवयाविशे, "अयाप्रत्याहयामासा असन्तोऽभ्यर्थकारिणः । एवं देहादयो भाषा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम्" इत्येतेन पूर्णेकरूपाणामेव देहादीनामर्थक्रियाकारित्वेऽप्यसत्य बोध- ।

·शास्त्रार्थप्रकरणम्। १५७ उपसंहरति- तस्मादविद्यामात्रत्वकथनं मोहनाय हि ॥ ८९॥ तस्मादिति ।। ८९॥ असिन्नर्थे भगवद्वाक्यं सम्मतिरूपमाह- असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥ ९० ॥ असत्यमप्रतिष्ठं त इति । अतो यत्र चिजगतो मिथ्यात्वमसत्यत्वं मार्यिक- त्वमिति बोध्यते तदासुरमिति निश्चयः ॥९॥ ननु ब्रह्मवादेऽपि वाचारम्भणवाक्यानुरोधाद् विकल्पानामसत्यत्वमङ्गीकर्तव्य- मित्याशङ्कयाह---- अखण्डाद्वैतभाने तु सर्व ब्रह्मैव नान्यथा । ज्ञानाद् विकल्पबुद्धिस्तु बाध्यते न स्वरूपतः॥ ९१ ॥ अखण्डाद्वैतभाने विति । द्वेधा हि वेदान्तानां चोधनप्रकारः । प्रजायेयेति टिप्पणी। असत्यमिति । ते आसुरा जनाः इदं जगदऽसत्यं अनृतपाय अप्रतिष्ठं धर्माऽधर्मप्रतिष्ठारहितम् । अनीश्वरमीश्वरवर्जितम् । अपरस्परसम्भूतम् । अपरश्चपरश्चेत्यपरस्परतः अन्योन्यतः स्त्रीपुरुषयोः अन्योन्यसमाजातम् । कामहैतुकं स्त्रीपुरुपयोः काम एव हेतुः, नान्यत् कारणान्तरमस्तीत्यर्थः । आवरणमा यित्वा तदनुपदमेव, "आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः । त्रायते जाति विधामा हियते हरतीश्वर" इत्यनेन सर्वस्येश्वरात्मकत्वमुक्तमिति मेद एव मिथ्यात्वं पर्यवस्यतीति । समाप्तौ च, "एप तेऽभिहितः कृत्लो ब्रह्मवादस्य सह" इति कथनात् सर्पस्य ब्रह्मात्मकत्वमेव सिद्धयतीत्यलं प्रसक्तानुपसत्तया । एवमेव पुराणान्तरेप्वपि ज्ञेयम् । प्रकृतमनुसराम. तसादिति । विरुद्धधर्माथ- यत्वरूपस्य श्रौतसिद्धान्तस्य पौराणिकस्यावान्तरप्रकरणस चाननुसन्धानात् । अत्राविद्यामात्रपदेन तावन्मात्रतानीकारेण एकदेशमात्रस्य सिद्धान्तत्वं ये वदन्ति ते प्रतारका इत्युक्तम् । तेपां प्रतार• कत्वे मानमाहुः अस्मिन्नित्यादि ।। ८९ ॥ असत्यमित्यादि । ते आसुरा जगदसत्यम् , अप्रतिष्ठम् , अनीश्वरमाहुः । सत्यस्य कार्य सत्ये महाणि प्रतिष्ठितम्, ईश्वरेण नियमितं च नाहुरित्यर्थः । तत्र हेतुः, सर्वमेव जगत् कामहेतुएं कामादुत्पद्यते । अपरस्परसम्भूतं योपिपुरुषयोः परस्परसम्बन्धेन समुत्पद्यमानं दृश्यते । अतोऽ- तादृशम् अन्यत् कि भविष्यति, न किमपीत्यर्थः । इत्यामुरमतमत्रोक्तम् आसुरमिति । यो याहशं पश्यति स तादृशं वदति । मायेत्यपुरा इत्यमुरागां मायोपासकत्वात् स्वसम्बन्धिनिरूपणं ते कुर्व- न्तीति तन्मतमासुरमित्यर्थः । ९० ॥ एवं सम्यक् प्रपञ्चस्य स्वरूपेण सत्यत्वं स्थापयित्वा विकल्परूपेणापि सत्यत्वं स्थापयितुं नन्वित्यादिना आशय समादधते असण्डेत्यादि । प्रजायेयेत्यादि । “बहु स्या"मित्यनेन बहुभवने ।

·१५८ तरवार्थदीपनिवन्वे वाक्यानुरोधादुचनीचत्वं भगवानेव प्राप्त इति विकल्पबुद्धायपि नलावगतिर्न विस- दसते । कचित् पुनर्विकारा वाचवारन्या इति कार्याशमनादृत्य वस्तुसरूपविचारेग आविर्भावतिरोभावौ पृथक्कृत्य सन्मात्रं जगदिति बोधयन्ति । तत्र प्रथमपक्षे सन्देह एव नास्ति । द्वितीयपक्षेपि न पणमिति तु शब्दः । यदा अखण्डाद्वैतभानं सुवर्ण- ग्राहकवत् तत्त्वेनैव सर्व गृह्णाति तदा अवान्तरविकल्पविषयिणी बुद्धिर्षदः पट इति, सा बाध्यते । सर्वत्र नलैवेति । न तु स्वरूंपत्तोऽपि घटादिपदार्थोऽपि धर्मी बाध्यत इत्यर्थः ।।९१॥ ननु घटपटयोरद्वैतं नोपपद्यत इति प्रत्यक्षानुरोधाद् द्रुतमङ्गीकर्तव्यमित्याशझ्याह- भिन्नत्वं नैय युज्येत ब्रह्मोपादानतः कचित् । वाचारम्भणमात्रत्वाद् भेदः केनोपजायते ॥ २२ ॥ भिन्नत्यमिति । कटककुण्डलयो/दो न सर्वथा भवति । उपादानस्यैकत्वात् । .. थावरणमाः। छान्दोग्यवत् सिद्धे पुनः “प्रजायेये त्यस्यात्र वित्रियमाण एवाकारः सिद्धयति । एवं सति यथा "वाचा. रम्भण"वाक्यानुरोधा विकल्पानां वाङ्मात्रत्वमेवं "प्रजायेये”त्यस्यानुरोधाद् भगवदूपत्वमपि श्रौत- मिति मुख्याधिकारियां विकल्पबुद्धावपि प्रसावगतिर्न विरुद्धयते । शेषाणामथे द्वितीयः पक्षः । तदापि यथा बहुसुवर्णापेक्षायो तत्कार्याणि कटककुण्डलपटशरावादीन्यानीयतायदिदं सुवर्णमिति मुवर्णत्वेनैव तानि गृहन्ते, न तु कटकादिरूपेणेति विकल्पबुद्धेरेव बाधी, न तु स्वरूपस्यापति नादृशमानानुरोधेनापि न मिथ्यात्यं अपनत्य सिद्धयतीति भावः । एतेन गौडवार्तिकानुरोधेनापि ये महिलत्वं विदधति, तेऽपि प्रत्युत्तरिता बोध्याः । गौडवार्तिकपकरणचतुष्टयार्थस्तु मया तव्या- स्त्याने सोपपचिको निरूपित इति ततोऽवधेयः !! ९१ ॥ एवं मायाबादं निराकृत्य माध्यमीमांसकादीन् भेदयादिनो निराकतुं तन्मतमाशङ्कय परिहरन्ति जन्धित्यादि । भिन्नत्वमित्यादि च । अयमर्थः । यदुक्तम्, अद्वेत घटपटयोनोपपद्यत इति । तत् किमुपादानद्वैतात् ! सरूपधर्मद्वैताद्वा ! प्रमाणभेदाद्वा । नायः । श्रुतौ अक्षण एवोपादानवकथनात् । "यतो वा इमानी त्यादी पञ्चम्या, अनिकर्तुः प्रकृतिरित्यनुशासनेनोपादाना एव जातत्वात् । योनित्यश्रावणाच । लोफेऽपि सुवर्णविकृतिषु प्रतीयमानमपि तमनास्त्य मुवर्णार्थिमा तमहणेन सनया कारणमेदस्य निश्चायनात् । श्रुती लोहदृष्टान्ताच । पटपटस्यले तु व्यावहारिकोपादान- तो भेद इत्ययालयः । न द्वितीयः । सिद्ध स्वरुपैश्ये धर्मेद्वतस्याकिशिलरत्यार । अन्यथा संवेष्टनमगारणे परम्, उपवेशनात्याने च पुरपमपि भिन्देताम् । एवं सहानवमानविरुद्वानामपि पत्र नाययभेदकन्य, तत्र सहापसानादविरुदानां तु राय न स्यात्वम् । अत एय गरू रसाम्यो घटो मियते । येऽप्येकाले एक सदानासायिनो निष्करप्रयेशनत्वादमस्तेऽपि प्रतियोगिभदनुपरग्य नाय मिन्दानि गमनकर्मणि साजनीनानुभयसिद्धम् । प्रदणस्त्वेकत्वेन ·- शास्त्रार्थप्रकरणम्। १५९ धर्मरूपत्वे एकस्यैवोभयं धर्मः । तयोथोपादानाऽभेदात् । भेदो न युक्तिसहः । प्रत्यक्ष तु अभेदेऽपि भेदं गृहाति । द्विचन्द्रवत् । महतां तु प्रत्यक्षं तदपि न गृह्णाति । अतः प्रमाणानुरोधाद् वाचारम्भणमानत्वं पदार्थानामवगत्य सर्वत्र ब्रह्ममावावगतौ केन भेद उपजायत इत्यर्थः । तसाद् भेदानुरोधेनापि ब्रह्मयादो न निराकर्तव्य इति भावः ॥१२॥ एवं मायावादं निराकृत्य साहनिराकरणार्थमाह- सायो बहुविधः प्रोक्तस्तत्रैक: सत्ममाणकः । अष्टाविंशतितत्त्वानां स्वरूपं यत्र वै हरिः ॥१३॥ सायो बहुविध इति । ब्रह्मवाद् एच प्रथमसृष्टानां पदार्थानां साझ्ययोगात् 'सायमिति यन्मतं तद् ब्रह्मवाद एवं प्रविशति । स्वतन्त्रतया यानि मतानि तान्यमा- माणिकानि । तत्रैक स्थापयति तत्रैक इति । सतां प्रमाणसिद्धः । तस्य स्वरूपमाह अष्टाविंशतीति ॥१३॥ अन्येषां दूपणकारमाह- अन्ये सूत्रे निपिद्ध्यन्ते योगोऽप्येक सदाहतः। यस्मिन् ध्यानं भगवतो निजेिऽप्यात्मबोधकः ॥ ९४ ।। अन्य इति । अन्येषां चानुपलब्धेः । न महत्तत्त्वं प्रकृति जगति प्रतीयते । --- -- - आवरणमाः। महामहिमत्वात् प्रतियोग्यन्तराभावेऽपि न ताशा धर्माणा भेदकत्वमित्यवस्तादुपपादितमेव । वस्तुतस्तु तादृशोर्धर्मयोरपि न स्वरूपभेदः । न हि प्रतियोगिभेदमादाय भिन्नमिवोपलभ्यमानं निष्क- मणत्वं प्रवेशनत्वं भिन्नं भवति । मानाभावात् ! एवमन्यत्राप्यभिमानमात्रमेय भेदो, न तु वास्तवः । मजायेयेतीच्छा तु धर्माणा स्वरूपं ब्रह्मैव समर्पयन्ती, न तेषा स्वरूपमेदिका । तदेत- दुक्तं, न युक्तिसह इति । नापि तृतीयः । प्रत्यक्षस्य प्रान्तत्वेन तन्मूलकानामन्येपामपि तथात्वात् । अत. पारिशेप्याच्छुतिसिद्धमेव तदनुरूपमहत्प्रत्यक्षसिद्धमेव चाङ्गीकार्यम् । तेन लोकपतीयमान- रूपेण पदार्थाना वाचारम्भणमात्रत्वमेवेति न कथमपि ब्रह्मवादनिराकृतिरिति तात्पर्यम् ॥ ९२ ॥ एवं मगवतो न्यासस्य च मतं ब्रह्मवादरूपं स्थापयित्वा सूत्रेषु मतान्तरनिराकरणे साक्ष्ययोग- योरपि निराकृतत्वाद् भगवदभिमतयोरपि तयोस्तथात्वं सम्भाव्यत इति तन्निवारणाय प्रथमं सायं व्यवच्छेत्तुमाहु एवमित्यादि । साझो यहुविध इति । सिद्धान्त इति शेष । एकमिति । यथा द्वितीयतृतीयस्कन्धसिद्धम् , एकादशस्कन्धे भगवदुक्त च सतामिति । मन्यादीनामित्यर्थः ॥९॥ अन्येपामिति । निरीश्वरकापिलोक्तादीनामित्यर्थे । अन्येषामिति वयास सूत्रं विवृण्वन्ति न हीत्यादि । नन्वनुपलम्मेऽपि कार्यलिगकानुमानेन कारणभूता प्रकृतिर्महाँश्चानुमेयः । नयाहि, स्थूराना सावयानां भूताना कार्यत्वात् तैस्तस्कारणभूतानि तन्मात्राण्यनुमानाय तैद्विविधेन्द्रियैश्च कारहहार, तेन महत्त्वं बुद्ध्यात्मकं, तेन च कार्येण प्रतिरनुमास्सत इति चेन्न । प्रत्यक्षेण

·तत्त्वार्थदीपनिबन्धे
नित्या या प्रकृतिनिरषयवा च कथं परिणमति । अतः स्वभाववाद एवं प्रकृतिवादोऽपि
प्रविशतीति । अन्यद् दूषणं भाष्ये विस्तरेणोक्तम् । योगं निराकरोति योगोऽप्येक
इति । चित्तवृत्तिनिरोधो योगः । स च भगवद्ध्यानार्थमङ्गत्वेनोपयुज्यते । स प्रामा
णिकः । यस्तु स्वतत्रतया फलसाधकत्वेन प्रोक्तस्तथा सिद्धिहेतु नात्मा च, तथाऽन्ये
देहेन्द्रियादिसाधकास्ते अप्रामाणिकाः । सूत्रे च निपिद्ध्यन्तै, एतेन योगः प्रत्युक्त
इति । तदाह यस्मिन् ध्यानं भगवत इति । अन्ये सूत्रे निपिध्यन्त इत्यनुपङ्गो
ध्यानाभावेऽप्यात्मयोघाङ्गभूतः प्रामाणिक एवं ॥ ९४ ।।
टिप्पणी।
ध्यानाभावेऽपीति । भगवद्धयानाऽभावेऽपि जीवात्मनोर्मझत्यभावनयाजीवखरूपज्ञाने योग-
भूतो योगः स प्रामाणिक एवेत्यर्थः ॥ ९४ ॥
आवरणभङ्गः।
स्थूलकार्येण सूक्ष्मस्य कारणस्य साधनेऽपि सूक्ष्माणामगोचरत्वात् , तैस्तत्कारणाचुमानस्य दुर्घटत्वात् ।
यथाकथञ्चित् प्रत्यक्षत्वेऽपि तैः कारणमात्रमेवानुमास्यते, न तु तद्विशेषः । तथा सत्यहङ्कारात्
तेपामुत्पचिर्न न्यायात् सिद्ध्यति । नापि तस्मान्महतः । प्रत्यग्वित्तेरात्मविषयत्वेनात्मनोऽहङ्कारपृथ-
करणस्य दूरतरत्वात् । यथाकथञ्चित् पृथक्त्वसिद्धावपि कारणतापर्यवसानस्य तत्रैव शक्यवचन-
त्वाद् बुद्धेश्व जन्यज्ञाने मनसि वान्तर्मावस्य शक्यवचनत्वान्न कथमपि प्रकृतिमहतो.यात् सिद्धिः ।
नापि श्रुतेः । अद्वैतमङ्गप्रसङ्गेन वादिविवक्षितरूपताया अशक्यवचनत्वात् । तदेतदुक्तं, न हीत्या-
दिनां । दूर्पणान्तरमाहुः नित्या वेत्यादि । नित्यनिरवयवत्वयोः पुरुपतत्त्वेऽपि तुल्यत्वात् तस्य
नं परिणामः, प्रकृतेरेव परिणाम इत्यत्र बाजे विमृष्टे स्वभाव एव तथात्वेन पर्यवस्यतीति स्वमाव-
वादोक्तानि नियतावधिकत्वाभावादीनि पुनरापतेयुरित्यर्थः । योगोऽप्येक इति । यः पुराणादिपू-
च्यते स प्रामाणिक इत्यर्थः । दूप्यमाहुः यस्त्वित्यादि । स्वतत्रतयेति । पाताञ्जलसूत्र इत्यर्थः ।
कालक्षपणहेतुभूतसिद्धीनां जनकः पुराणादावपि तुच्छतया प्रतिपादितः । ज्ञानात्मादयस्तप्रेषु
फापालिकमते वामेषु च सिद्धास्त इत्यर्थः । तदाहेति । तस्मादनिषेध्यस्य स्वरूपमाहेत्यर्थः । यसि-
नित्यादि । योगः सर्वाजो निवीनश्चेति द्विविधः । स एव सम्प्रज्ञाताऽसम्प्रज्ञातपदाम्यामुच्यते ।
तत्र संशयविपर्ययराहित्यपूर्वकं माव्यस्य स्वरूपं येन प्रकर्षाज्ञायते स सम्प्रज्ञातः । तत्र भावनी:
यानां पदार्यानामानन्त्यात् तान् सर्वान् विहाय यस्मिन् भगवतः स्थूलरूपस्य वा ध्यान सोऽनिपिद्ध
इत्यर्थः । पुरागेषु निवजस्याप्युक्तत्वात् तत्सदहापाप्याहुः ध्यानामाव इत्यादि । यत्र ध्येयस्य
रूपस्य न मानं, "यन्नेति नेती"स्यत्र स निर्धाजोऽपि प्रामाणिक इत्यर्थः । एवं चतुर्लक्षायां सम-
न्वयाविरोपयोयावत् तावत्पर्यन्तं तदेनावना ग्रन्थेन समृहीनम् ॥ ९४ ॥

·- - शालार्थप्रकरणम् । १६१ .एवं परमतनिराकरणपूर्वकं खमतं स्थापयित्वा निरूपितस्य भत्युपयोगमाह- वैराग्यज्ञानयोगैश्च प्रेम्णा च तपसा तथा । एकेनापि दृढेनेशं भजन सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ९५ ॥ वैराग्येति । पञ्चाङ्गयुक्तः पुरुषो भगवन्तं भजेत् । तत्र प्रथमं वैराग्यमङ्गम् । तद- भावे भगवदावेशामावान भजनसिद्धिः । द्वितीयं ज्ञानं सर्वपदार्थानां याथार्थ्यरूपं भगवतश्च । तदभाव निश्चयाभावान्न प्रवृत्तिः । योगोऽप्यङ्गम् । मनसवाचल्ये, भज- नानुपपत्तेः । तथा प्रेमाप्यङ्गम् । तदभावे भजनं स्वतः पुरुषार्थरूपं न भवेत् । रसामि- व्यक्त्यभावात् । तपोऽप्यगम् । तदभावे देहादेरामत्वान भजनं सिद्धयति । तपसा च देहेन्द्रियादीनां पाकः । पञ्चानां समुदायो दुर्लभ इति गौणपक्षमाह एकेनापीति । दृढेनेति विशेपा । ईशं समर्थ कृष्णम् । सिद्धि मोक्षम् ॥ ९५ ।। एरमुत्पनिप्रकारेणापि परमतनिराकरणपूर्वक खमतं स्थापयित्वा कालद्रव्यगुणवेधैव प्रलय इति प्रलयप्रकारेणापि परमतं निराकर्तुमाह- ज्ञाने लयप्रकारा हि जगतो बहुधोदिताः। मनसः शुद्धिसिद्ध्यर्थमेकः साङ्क्षयानुलोमतः ॥ १६ ॥ ज्ञाने लयप्रकारा हीति । ज्ञानमार्गे जगतो लयप्रकारा यह उक्ता इति ते सर्वे प्रकरणाभावान्मनसः शुद्ध्यर्थ ज्ञेयाः। यतखिविध एव सङ्क्रमः,, कालेन नित्यः । टिप्पणी। कालेन नित्य इति परिणाममेदेन प्रत्यहं जायमान इत्यर्थः । तदुक्तं द्वादशे चतुर्थाध्याये "नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीना परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते । कालस्रोतोज- वेनाशु हियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतवः" इति । थावरणभङ्गः। तस्य सर्वस्यापि प्रयोजनं वदन्तः साधनफलाध्यायार्थ सङ्ग्रहेणाहुः एवमित्यादिना । द्वितीयमि- त्यादि। एतेन सापयोगयोः सदारतले वीजपुतान् । एतेषु वैरान्धयोगी लोकारको मान- तपसी स्वरूपोपकारके । प्रेम तु स्वरूपोकांधायकम् । एवं पञ्चानामुपयोगो बोध्यः । अनाङ्ग- पञ्चायुक्तं भजनं मुख्यम् । तस्य दुर्लभत्वादाहुंः पञ्चानामिति । अत्र खट्वाङ्गादय उदाहरणत्वेन ज्ञेया, असाश्च ।। ९५॥ मतान्तरे चतुर्घा प्रलयोऽश्रीक्रियते प्रपञ्चस्य । तत्र चतुर्थ आत्यन्तिकः । स च ज्ञानेन भवति । तथा सति ज्ञानेन लयाज्ञाननाश्यत्वं प्रपञ्चस्यायाति । ततश्चाविद्यकत्यं सिद्धयतीति तपा- मभिमानोऽपि विरुद्ध इति ज्ञापनाय तमप्यंशं दूपयितुमाहुः एवमुत्पत्तीत्यादि । ज्ञाने ये ल्या कारा उक्तान्ते भावनामात्रतो मनसि भावनीया इति मूलयोजनार्थः । प्रकरणाभावादिति । प्रकरणं युगयाकासा । परस्पराकाहामायादित्यर्थः । सोऽनुपवं व्युत्पाद्यः । प्रकरणामाव हेतुमाहुः यत इत्यादि । त्रिविध इति । यद्यपि श्रुतौ लयमानमुक्तं, त्रैविध्यं चातुर्विध्यं क न मातपादित, . २१.पी.नि.

·१६२ तत्त्वार्थदीपनियन्धे द्रव्येण सङ्घर्षणमुखाग्निना नैमित्तिकः, गुणैः प्राकृतिकः । त एव प्रकारान्तरमापन्ना भावनया साधिता आत्यन्तिकशब्दवाच्या भवन्ति । न त्वात्यन्तिकोऽतिरिक्तः । टिप्पणी। द्रव्येण सर्पणमुखाग्निनेति । भगवतः शयनेन निमितेन ब्रह्मणो दिनान्ते सकर्पणमुखामिना जातो न सूर्यशंतवर्षवृष्लादिमिर्नमित्तिक इमर्थः । तदुक्तं तत्रैव "तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राझी रात्रिरुदाहृता । यो लोका इमे यत्र करपन्ते प्रलयाय हि । एप नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसन । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्ममूः" इति । गुणेः प्राकृतिक इति । गुणैर्गन्धादिमिलीयमाननिरूप्यः प्राकृतिक इत्यर्थः । मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः समेति वाक्यात् प्रकृतिरूपैर्महदादिमिर्जायमानत्वात् प्रकृतिमिनिवृत्तः प्राकृतिको भवति यद्यपि तथापि विशेषतोऽस्य निरूपणे गन्धादिभिरेव निरूपणात् गुणैः प्राकृतिक इत्युक्तमाचार्यचरणैः स चोक्ततत्रैव "द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्टिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वे । एप प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोशस्तु सङ्घातो विघात उपसादितः" इति श्लोकद्वये सामान्यतः प्राकृतिक प्रलयमुक्त्या "पर्जन्यः शतवाणी"त्यारभ्य स प्रकारो "लयः प्राकृतिको होप पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्रुता" इत्यन्तेन निरू- पितः। त एवेति । वक्ष्यमाणप्रकारेषु कश्चित्प्रकारं मावनया प्राप्ताले प्रलया आत्यन्तिकशब्दवाच्या मवन्ति तत्तन्ममतानाशे ब्रह्मनिष्ठतया ब्रह्मानुभवेन तेन तेन रूपेण तत्चद्वस्तुमानाऽभावे तं प्रति यावरणमङ्गः। तथापि पुराणेषु, "कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्गम" इति तृतीयस्कन्यादौ निरूपणात् तथेत्यर्थः । वैविध्यं व्याकुर्वन्ति कालेनेत्यादि । तदुक्तं द्वादशे "नित्यदा सङ्ग भूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते । कालस्रोतोज़वेनाशु हियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्यास्ना जन्मप्रलयहेतव" इति । "तदन्ते प्रलंयस्तावद् ब्रामी रात्रिरुदाहता । त्रयो लोका इमे यत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि । एप नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेते. ऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मगारे"ति । तृतीयस्कन्धे "त्रिलोक्यां दद्यमानायां शत्या .सकर्षणामिना" इति कथनादस्य द्रन्यकृतत्वम् । “द्विपार्थे त्वतिकान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय " इत्यारभ्य, "लयः प्राकृतिको झेप पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्यः सम्प्रलीयन्ते विवगाः कालविद्रुता" इति । यद्यप्यत्र गुणानामपि ग्रास उक्तस्तथापि क्षुधानामेव नागः शक्तिपदा यः । अयमेव, “कृष्णस्यात्मरती वस्य ल्यः सर्वमुखावह" इति कारिफया पूर्व पापृष्टः । द्रव्येणेत्यादी, सार्पणमुखाभिनेत्याधुपलक्षणम् “कालद्रव्यगुणै"रित्यस्य सुबोधिन्या, द्रव्यैवीयुदण्डादिमिर्गुणविरोधिमिरिति च्याम्न्यानात् । तेन योगादिना देहस्य दाहलेद- शोपच्छेदादिना च स्योऽपि सहीतो ज्ञेयः ।.तेन न चोद्यावसरः । ननु, "नित्यो नैमित्ति- संधव तया मारतिको स्यः । यात्यन्तिकश्च कथित इति द्वादशस्कन्ये वाक्याचतुर्थः कुतो नासीठियन इत्यनु आहुः त एवेत्यादि प्रकारान्तरमापन्ना इत्यस्यैव विवरणं, मावनया सापिता .

·शालार्थप्रकरणम्।
अहन्ताममतानाश एव विषयाणां नाशोपचारात् । ततोऽतिरिक्तकल्पनायां प्रमाणा-
भावः । भावनया फलं भवतीति तदाह फलम् मनसः शुद्धिसिद्धयर्थमिति । एका
सायानुलोमत इति । "अन्ने प्रलीयते मलै" इत्यादिना निरूपितः ॥१६॥
.
.
टिप्पणी।
तेषां नष्टमायत्वादित्यर्थः । तदुक्तं द्वादशस्कन्धे “यदैनमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणा-
त्मबन्धनम् । छित्त्वाऽच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम्" । अन्ने प्रलीयत
इति । एकादशे चतुर्विशाध्याये । 'अन्ने प्रलीयते मर्त्य अन्न धानासु लीयते" इत्यारभ्य
"मय्यजे" इत्यन्तेन निरूपित इत्यर्थः ।। ९६ ॥
आवरणभङ्गः।
इति । तत्र हेतुमाहुः अहन्तेत्यादि । “यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् ।
छित्त्वाऽच्युतात्मानुभवोऽचतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमा सम्प्लवम्" इति द्वादशीयवाक्य आत्माध्यास-
रूपाहङ्कारच्छेदस्यावस्थानस्य चोक्तत्वात् तस्यैवाङ्गसम्प्लवत्कथनादनेति सम्बोधनाद्वा मायामयाहकार-
नाश एव । यथा चौरराजादिना नीते धने तत्र ममतानाशान्नष्टं धनमित्युपचारस्तथात्राप्यङ्गनाशोप-
चार इत्यवस्थानकथनाज्ञायते । तेन तथेत्यर्थः । भावनया फलं भवतीति तदाहेति । वक्ष्यमाण-
प्रकारप्रलयभावनया मनःशुद्धिरूपं फलं भवति, न तु देहनाशोऽपीति ज्ञापनाय प्रमाणं वदस्तत्म-
कारमाहेत्यर्थः । अन्न इत्यादि । इदमेकादशे चतुर्विशाध्यायेऽस्ति । तत्रोपक्रमे, “अथ ते सम्प्र-
यक्ष्यामि सायं पूर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् . वैकल्पिक श्रमम्” इति
प्रतिज्ञानादु, उपसंहारे च, "एवमन्त्रीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हदि तिष्ठेत
ज्योतीवाकोंदये तम" इति कथनाचाऽऽत्माध्यासरूपाहङ्काराज्यभ्रमनिवृत्तिरेव फलं सिद्धयतीत्यस्याः
सङ्घातलयमावनाया मनःशुद्धिरेय प्रयोजनं, न तु शरीरस्यापि लयः । तथा सति तदानीमेव शरी-
रपातः स्यात् । “सद्यो जह्यादि"त्युक्तेः । तथाच तदभावादपि मायावादो न मन्तव्य इति भावः ।
संसारल लयो मुक्तौ न मञ्चल कर्हिविदिति, "देहेन्द्रियासकः सर्वे निरभ्यस्ता भवन्ति
ही"ति, "जीवन्मुक्तिर्विरुद्धयत" इति च यदुक्तं प्रकरणादिभागे तस्मैवायं सर्वोऽपि परिकरो ज्ञेयः।
एवमत्र प्रकारान्तरमापनस्य प्राकृतिकस्यात्यन्तिकत्वमुक्तम् । एवमेव नित्यनैमित्तिकयोरप्युदाहरणं
. दृष्ट्वाऽऽत्यन्तिकत्वं लयभावनयोहनीयम् । यथैकादशे द्वाविंशाध्याये प्रकृतिपुंरुपमैददिक्षुश्रीमदु-
द्धवपृष्टेन भगवता मतान्तरीयसाझ्यादिसिद्धयोः प्रकृतिपुरुषयोर्विकल्पस्य गुणक्षोभात्मकत्वमुक्त्वा,
मायायलादिकं चोक्त्या, अहकारस्य मोहविकल्पहेनुत्वं यदोक्तं, तदा पुनर्देहमहणत्यागकारणे पृष्टे,
भगवता, “मनः कर्ममयं नृणाम्" इत्यारभ्य, "इन्द्रियायनमुश्वेदम्" इत्यन्तेनान्तरालिकी माया-
सृष्टिमुक्त्या, "नित्यदा सा भूतानि भवन्ति न भवन्ति च" इत्यारभ्य, “आत्माऽप्रणनिर्मात
पश्यन् वैकल्पिकं भ्रमम्" इत्यन्तेन प्रमत्वकथनात् तथा लयभावनस्यात्यन्तिकत्वं हृदिकृत्योच्यते
श्रेयस्कामः कृच्छ्गत आत्मनात्मानमुद्धरेद' इति । एवमन्ययापि ज्ञेयम् ॥ १६ ॥

·१६२ तत्त्वार्थदीपनिबन्धे द्रव्येण सङ्घर्षणमुखाग्निना नैमित्तिकः, गुणैः प्राकृतिकः । त एव प्रकारान्तरमापन्ना भावनया साधिता आत्यन्तिकशब्दवाच्या भवन्ति । न त्यात्यन्तिकोऽतिरिक्तः । टिप्पणी। द्रव्येण सङ्कर्षणमुखाग्निनेति । भगवतः शयनेन निमित्तेन ब्रह्मणो दिनान्ते सकर्षणमुखामिना जातो न सूर्यशंतवर्पवृष्टयादिभिर्नमित्तिक इबर्थः । तदुक्तं तत्रैव "तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे यत्र कल्पन्ते प्रलयाय 'हि । एप नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यन्त्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभूः" इति । गुणैः प्राकृतिक इति । गुणैर्गन्धादिमिर्लीयमाननिरूप्यः प्राकृतिक इत्यर्थः । मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः समेति वाक्यात् प्रकृतिरूपैर्महदादिमिर्जायमानत्वात् प्रकृतिमिर्निवृत्तः प्राकृतिको भवति यद्यपि तथापि विशेषतोऽस्य निरूपणे गन्धादिभिरेव निरूपणात् गुणैः प्राकृतिक इत्युक्तमाचार्यचरणैः स चोक्तस्तत्रैव "द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै । एप प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोशस्तु सङ्घातो विधात उपसादितः" इति श्लोकद्वये सामान्यतः प्राकृतिक प्रलयमुक्त्वा "पर्जन्यः शतवर्षाणी"त्यारभ्य स प्रकारो "लयः प्राकृतिको क्षेप पुरुषाव्यक्तयोर्यदा। शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्वता" इत्यन्तेन निरू- पितः। त एवेति । वक्ष्यमाणप्रकारेषु कश्चित्प्रकारं भावनया प्राप्तास्ते प्रलया आत्यन्तिकशब्दवाच्या भवन्ति तत्तन्ममतानाशे ब्रह्मनिष्ठतया ब्रह्मानुभवेन तेन तेन रूपेण तत्तद्वस्तुभानाऽभावे तं प्रति आवरणमनः। तथापि पुराणेषु, "कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसक्रम" इति तृतीयस्कन्धादौ निरूपणात् तथेत्यर्थः । त्रैविध्यं व्याकुर्वन्ति कालेनेत्यादि । तदुक्तं द्वादशे "नित्यदा धङ्ग भूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्सविप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते । कालस्रोतोज़वेनाशु हियमाणस्य नित्यदा। •परिणामिनामवसास्ता जन्मालयहेतब" इति । "तृदन्ते प्रलंयस्तावद् ब्राली रात्रिरुदाहृता । प्रयो लोका इमे यत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि । एप नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसूक् । शेते. ऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभूरिति । तृतीयस्कन्धे "त्रिलोक्यो दह्यमानायां शक्त्या, सर्षणामिना" इति कथनादस्य द्रन्यकृतत्वम् । “द्विपराधै त्यतिकान्ते प्रह्मणः परमेछिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै" इत्यारभ्य, "लयः प्राकृतिको होप पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्रुता" इति । यद्यप्यत्र गुणानामपि ग्रास उक्तस्तथापि क्षुधानामेव नाशः शक्तिपदाग्ज्ञेयः । अयमेव, "कृष्णस्यात्मरतो त्वस्य लयः सर्वसुखावह" इति कारिकया पूर्व परस्पृष्टः । द्रव्येणेत्यादी, सकर्षणमुखामिनेत्याधुपलक्षणम् "कालद्रव्यगुणे"रित्यस्य सुबोधिन्या, द्रन्यैवीयुदण्डादिभिर्गुणविरोधिमिरिति व्याख्यानात् । तेन योगादिना देहस्य दाहल्लेद- शोपच्छेदादिना च लयोऽपि समृहीतो ज्ञेयः ।.तेन न चोद्यावसरः। ननु, "नित्यो नैमित्ति- काय तथा मारतिको ख्यः । आत्यन्तिकश्य फथित" इति द्वादशस्कन्थे वाक्याचतुर्थः कुतो नाकियन इत्यत आतुःन एपेत्यादि । प्रकारान्तरमापन्ना इत्यस्य विवरणं, भावनया साधिता ·शाखाप्रकरणम्। अहन्ताममतानाश एव विषयाणां नाशोपचारात् । ततोऽतिरिक्तकल्पनायां प्रमाणा- भावः । भावनया फलं भवतीति तदाह फलम् मनसः शुद्धिसिद्ध्यर्थमिति । एका सायानुलोमत इति । "अन्ने प्रलीयते मर्त्य" इत्यादिना निरूपितः ॥१६॥ टिप्पणी।। . तेषां नष्टप्रायत्वादित्यर्थः । तदुक्तं द्वादशस्कन्धे “यदैनमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहकरणा- स्मबन्धनम् । छित्त्वाऽच्युतात्मानुभयोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम्" । अन्ने प्रलीयत इति । एकादशे चतुर्विशाध्याये । “अन्ने प्रलीयते मर्त्य अन्नं धानासु लीयते" इत्यारभ्य "मथ्यजे" इत्यन्तेन निरूपित इत्यर्थः ॥ ९६ ।। आवरणमा इति । तत्र हेतुमाहुः अहन्तेत्यादि । “यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाऽच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमा सम्प्लवम्" इति द्वादशीयवाक्य आत्माध्यास- रूपाहङ्कारच्छेदस्यावस्थानस्य चोक्तत्वात् तस्यैवाङ्गसम्प्लवत्कथनादङ्गेति सम्बोधनाद्वा मायामयाहकार- नाश एव । यथा चौरराजादिना नीते धने तत्र ममतानाशान्नष्टं धनमित्युपचारसयात्राप्यङ्गनाशोप- चार इत्यवस्थानकथनाजायते । तेन तथेत्यर्थ । भावनया फलं भवतीति तदाहेति । वक्ष्यमाण- प्रकारप्रलयभावनया मन शुद्धिरूपं फल भवति, न तु देहनाशोऽपीति ज्ञापनाय प्रमाणं रदस्तत्म- कारमाहेत्यर्थः । अन्न इत्यादि । इदमेकादशे चतुर्विशाध्यायेऽस्ति । तत्रोपक्रमे, "अथ ते सम्म- वक्ष्यामि सायं पूर्वविनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सयो जह्याद् वैकल्पिक श्रमम्” इति प्रतिज्ञानाद्, उपसंहारे च, “एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको अमः | मनसो हदि तिष्ठेत व्योनीवार्कोदये तम” इति कथनाचाऽऽत्माध्यासरूयाहकाराख्यभ्रमनिवृत्तिरेव फलं सिद्ध्यतीत्यस्याः सङ्घातलयभावनाया मन शुद्धिरेय प्रयोजन, न तु शरीरस्यापि लयः। तथा सति तदानीमेव शरी- स्पात. स्यात् । "सद्यो जह्यादि"त्युक्तेः । तथाच तद्भावादपि मायावादो न मन्तव्य इति भावः । "संसारस्य लयो मुक्तौ न प्रपञ्चस्य कर्हिचिदिति, "देहेन्दियासवः सर्वे निरध्यस्ता भवन्ति ही"ति, “जीवन्मुक्तिर्विरुध्यत" इति च यदुक्त प्रकरणादिभागे तस्यैवाय सर्वोऽपि परिकरो ज्ञेयः । एवमन प्रकारान्तरमापन्नस्य प्राकृतिकस्यात्यन्तिकत्वमुक्तम् । एवमेव नित्यनैमित्तिस्योरप्युदाहरणं दृष्ट्वाऽऽयन्तिकत्वं लयभावनयोहनीयम् । यथैकादशे द्वाविंशाध्याये प्रकृतिपुरुषमेददिक्षुश्रीमद्- द्धवष्टेन भगवता मतान्तरीयसाझ्यादिसिद्धयोः प्रकृतिपुरुषयोर्विकल्पस्य गुणक्षोमात्मकत्वमुक्त्या, मायावरादिकं चोक्त्या, अहझारस्य मोहविकल्पहेतुत्वं यदोक्तं, तदा पुनर्देहग्रहणत्यागकारणे घटे, भगवता, "मनः कर्ममयं नृणाम्" इत्यारभ्य, "इन्द्रियायनसृष्टोदम्" इत्यन्तेनान्तरालिकी माया- सृष्टिमुक्त्वा, “नित्यदा हान भूतानि भवन्ति न भान्ति च" इत्यारभ्य, "आत्माऽग्रह्णनिर्भात पश्यन् वैकल्पिकं अमम्" इत्यन्तेन भ्रमत्वकयनात् तथा लयभावनस्यात्यन्तिकत्यं हदिकृत्योच्यते "श्रेयस्काम. कृच्छ्गत आत्मनात्मानमुद्धरेद्" इति । एवमन्ययापि ज्ञेयन् ।। ९६ ।।

·तत्त्वार्थदीपनिबन्धे प्रकारान्तरमाह- इन्द्रियाणां देवतात्वभावनामापणे तथा । गोविन्दासन्यसेवातःप्रापणं नान्यथा भवेत् ।। ९७ ॥ इन्द्रियाणामिति । "वाचमनौ सवक्तव्यामि"त्यादिना प्रापणेन तदंशमात्रलयो मिनो भवतीति तत्प्रकारमाह गोविन्दासन्यसेवात इति । अयं लयो रूपान्तरापादकः कार्यरूप उत्पत्तिरेव, न लय इति भावः ॥ ९७ ॥ प्रकारान्तरमाह- अद्वयात्मदृढज्ञानाद् वैराग्यं गृहमोचकम् । वागादिविलयाः सर्वे तदर्थ मनआदिपु ॥ २८ ॥ . अद्वयेति । "वाचं जुहार मनसी"त्यादिना सद्दातस्य लयभावनयाऽद्वयात्मदृढ़- ज्ञानं भवति । तस पैराग्यहेतुत्वम् । रागाभावस्य च संन्यासोपयोगः । अत एव ने कारणे लय उक्तः॥९८॥ टिप्पणी। प्रापणेनेत्यारभ्य भाव इत्यन्ते। प्रापणं भगवत्परत्वं तेन भगवत्परांशमात्रस्य चक्षुरादेराधिदैवि. फस्वरूपोत्पचिरूपो लयो मिन्नो भवति । स यथा गोविन्दसेवातस्तथाऽन्यसेवातोऽपि न भवति । "तं भजनिर्गुणो भवेत्" इति वाक्यादिति भावः । प्रथमस्कन्धे पञ्चदशाध्याये "वाचं जुहाये"ति॥९७|| भावनायाः प्रकारान्तरं वर्णमाहुः प्रकारान्तरमिति वाचमित्यादि । इदं च सप्तमस्कन्धे द्वादशाध्यायेऽस्ति । तत्रापि सदाचारनिर्णये यतिधर्मे । तेन तत्रापि वैराग्यस्यैव प्रकरणं, न तु सृष्ट्यादेरिति तथा । ननु भवत्वत्र तथा, परन्तु पूर्वमस्य प्रकारस्य लयप्रकारत्वेन कथनात् "श्रुताय- प्यत्यमुच्यते"तिपदात् तद्विरोध इति तद्वारणायाहुः प्रापणेनेत्यादि । देवतात्वभावनया कृल्या इन्द्रियस्य तदाधिदैविकतामायने लयोऽयं न भवति, किन्तु सेवया देवभावाद्देवांशलये देहल्यः । इहे तु सेवाभावेन तदभावाद् भावनामात्रेण लीनवत् प्रतिभानमात्रमतो न विरोधः । ननु भवत्येवं, तथापि त्रिभ्योऽतिरिक्तपकारस्तु सिद्ध इत्यत आहुः अयमित्यादि । "कीटः पेशस्कृतं. घ्यायन् कुथ्यों तेन प्रवेशितः । याति तत्मात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजनिति न्यायेन भावनाटताया रूपान्तरापत्तेः परिणामात्मकत्यात् तथा । अतो नाधिक्यमित्यदोषः । अस्याप्यात्यन्ति- फत्वे युक्तिः पूर्वोत्तैच ज्ञेया ॥ ९७ ।। वाचमित्यादि । अयं प्रकारः प्रथमस्कन्धे युधिष्ठिरमहापथगमने ज्ञेयः । अत एवेति । भाव: नामात्रमाव्यत्वादेवेत्यर्थः । अत्र हि वाङ्मनः माणः सोत्सर्गापानो मृत्युः पञ्च भूतानि त्रैगुण्यं सर्वशब्देश्यं पुरुपश्चेति नयानामाहुतीनां मन आचक्षरान्तेष्वमिषु होमः कल्पनयानूयते । तत्र, "दूतीरिव त्वं मनमोऽसति श्रुतेर्मनोऽधीनत्वं वाचः । मनसश्च प्राणाधीनत्यम् । "प्राणबन्धन हि सोम्य मन" इति श्रुतेः । “प्राणस्थापानाधीनत्वमि"त्यादिपुबोधिन्यां स्पष्टम् । तेन तत्र तत्र तनियम्यस्य तपनियामके लयो, न तु कारणेऽतम्तयेति शेयम् ॥ ९८ ॥ आपरामः। ।

·- शालार्थप्रकरणम्। एवं लपत्रयमुक्त्वा प्रकृतोपयोगमाह- भावनामावतो भाव्या न हि सर्वात्मना लयः। मनोमात्रत्वकथनं तदर्थ जगतः कचित् ॥ ९९ ।। भावनामावत इति। सर्वात्सना कालादिनेव न लयः। "देहं मनोमात्रमिमं गृही- स्वे"ति वाक्यानां वाधकत्वमाशक्य तेपामपि वैराग्योपयोगित्वमित्याह मनोमात्रत्व- कथनामिति ॥ ९९ ॥ एवं मतान्तराणि निराकृत्य तेषां फलाभावं वक्त्रं, येन केनापि मार्गेण भगवद्भजन चेत् फलाय भवेत् तदा नैकान्ततः स्वमतं साधकं भवतीति मार्गान्तरवर्तिनां भग- वजनेपि फलाभावमाह- भक्तिमार्गानुसारेण मतान्तरगता नराः। भजन्ति बोधयन्त्येवमविरुद्ध न बाध्यते। नैकान्तिकं फलं तेषां विरुद्धाचरणात् कचित् ॥ १०० ।।. भक्तिमार्गानुसारेणेति सार्धेन । न हि मायावादादिमते श्रीकृष्णादिर्व्यवहार्य- त्वाद् ब्रल भवितुमर्हति । ते तु सदानन्दचित्स्वरूपमिति चाहुः । अतः खमते यथा तथा पदार्थसिद्ध्यभावाचेद् भक्तिमार्गानुसारेणैव वदन्तीति ज्ञातव्यम् । तदा तेषां प्रतिवनन्यायाभ्युपगमसिद्धान्तो भवति । तावता पां फलं भविष्यतीत्याशङ्कयाह नैकान्तिकमिति । कस्यचिद् भक्तरेवातिशये नाममात्रेण मायावादित्वे पिल्व- मङ्गलादीनामिव मोक्षो भवेदिति, न तु स्वमतपक्षपाते । अतो नैकान्तिकं फलं तत्र “टिप्पणी। लयनयमिति । तचदिन्द्रियस्य तत्तदधिष्ठातृदेवतायां लयमावनया एको गोचिन्दसेययाऽऽधि- दैविकत्वसम्पादनेन द्वितीयोऽद्वितीयात्मज्ञानार्थ सद्दातस्य लयभावनया तृतीय इत्यर्थः ॥९९ ॥ तथा पदार्थेति । केवलचिद्पत्वानीकारादिति भावः ॥ १० ॥ आवरणभङ्गः। एवं लयप्रकारेणापि भेदं संसारप्रपञ्चयोः साधयित्वा तेनापि मायावाद निराकृत्य आपाततो मनोमानवादप्रत्यायकानां वाक्यानां तात्पर्यमाहुः देहमित्यादि । इदं च भिक्षुगीतास्थम् । तत्रापि वैराग्यप्रकरणात् तथेत्यर्थः ॥ ९९ ॥ एवं प्रमेयांशे मतान्तराणि निराकृत्य साधनांशे वैराम्यादीनाममत्वेनैकस्स दायें यत्किञ्चिद्वै- कल्यादपि फलसिद्ध्यनीकारान्मायावादादिरीतिकविपरीतज्ञानकृतेऽपि वैकल्ये फलं भविष्यतीति तथैतन्निरूपणमित्याशा निराकर्तुमाहुः एवं मतान्तराणीत्यादि । ननु यद्येवमयांधनीयं तदा भ्युपगमसिद्धान्तरीत्यापि भजनमस्तु, को दोप हृदिकृत्याहुः तावतेत्यादि । अभ्युपगमरीत्येत्यर्थः । तद् दूषयन्ति नैकान्तिकेत्यादि । ननु विल्यमहलस पूर्यास्सायां विरुद्धाचरणेऽपि तस्य फल- .

·१६६ तत्त्वार्थदीपनिवन्धे हेतुः, विरुद्धाचरणादिति । भगवति कदाचिदन्यथाभावनया स्वाज्ञानकल्पित- त्वादिना ॥१०॥ एवं परमतं निराकृत्य स्वमते यथा भजनं तथा सङ्कलीकृत्याह- एवं सर्व ततः सर्व स इति ज्ञानयोगतः। यः सेयते हरिं प्रेम्णा श्रवणादिभिरुत्तमः॥१०१॥ प्रेमाभावे मध्यमः स्याज्ज्ञानाभावे तथादिमः। उभयोरप्यभावे तु पापनाशस्ततो भवेत् ॥ १०२॥ एवं सर्वमिति । एवं सर्व निचित्य सर्व भगवत एव, स एव च सर्वमिति वैदिक- गौणमुख्यज्ञानयुक्तः । प्रेम्णा श्रवणादिप्रकारेण यो भजते स भक्तिमार्ग उत्तमः । शास्त्रार्थज्ञानाभावेऽपि प्रेम्णा भजने मध्यमः | प्रेमाभावे मध्यम इति वा । ज्ञाना- भावे तथा मध्यम इत्यर्थः । आदिमो वा । उमयोरभावे श्रयणादीनां पापनाशकत्वं, धर्मत्त्वं या, न तु भक्तिमार्ग इत्यर्थः ॥ १०१॥ १०२॥ टिप्पणी। सङ्कलीकत्येति । ज्ञानयोगमर्यादाभिरेकीकृत्येत्यर्थः ॥ १०१॥ "मण्यावेश्य मनो येमामिति भगवद्वाक्याज्ज्ञानाभावेऽपि प्रेम्णा भजत उत्तमत्वमेवत्याशये- माहुः आदिमों वेति । उत्तमो वेत्यर्थः ॥ १०२ ॥ आवरणभङ्ग सिद्धिमसिद्धेः कथं नैकान्तिकं फलमित्याशङ्कायां विरुद्धाचरणस्वरूपमाहुः भगवतीत्यादि। तथाच, धुनौति समिति वाक्यादितरस्य तथा न विरुद्धत्वं यथाऽस्य । अतो विपरीतज्ञानकृते वैकल्ये, "योऽन्यथा सन्तमिति श्रुतेः सर्वथा फलाभाव एवेति तस्थानकान्तिकत्वानोक्तनिरूपणवैयर्थ्यमिति मायः ॥ १०॥ उक्तस्य सिद्धान्तस्स निगमनायाहुः एवं सर्वमित्यादि । भगवत इति पञ्चमी विभक्ति या । एवश्चात्र द्विविधज्ञानप्रेमवतः शिष्टांझानामदेव सिद्धः पञ्चानसम्पत्तिमानुचम इत्युक्तम् । अतः परं गौणपक्षे यथा सिद्धिस्तद् वक्तुं यदङ्गवैकल्ये यादृशत्वं तदाहुः शास्त्रार्थत्यादिना । मध्यम इति । तादृशनिष्ठभेम्णः संस्कारदर्शन जाततया गौणत्वात् स तथेति भावः । प्रकारान्तरेऽपि तथा- स्वमा प्रेमेत्यादि । मुख्यानवैकल्यात् तथेति भावः । पूर्वोक्तप्रकारो मूले स्फुटो नैति मूलं. न्याकुर्वन्ति ज्ञानेत्यादि । ननु ज्ञानाभावे प्रेम्णोऽन्यादृशत्येन मध्यमत्वं न सम्भवतीति पक्षान्तर- माहुः आदिमो वेति । तथाच प्रेमोत्कय्य मध्यमत्वम्, अनौकये हीनत्यमित्युभयमपि व्यव- सितमित्यर्थः । नन्वेकतरामाय एवमधिकारे उभयाभावे को वाधिकार इत्यत आहुः उभयेत्यादि। वयाच, "यत्कीर्तनं यच्छ्यणमिति वाक्यात् पापनाशकत्वं, तेन ज्ञानादिमार्गीयत्वं सहस्रनाम- श्रवणकीर्तनफलत्वेन धनुर्णामप्यर्थानां कथनात् त्रिवर्गादिसाधतत्वेन करणे धर्मस्वमिति तथेति ग मोम्पपिकार इत्यर्थः॥११॥ १०२ ।।

·शालार्थप्रकरणम् । १६७ तपोवैराग्ययोगे तु ज्ञानं तस्य फलिष्यति । योगायोगे तथा प्रेम स्तुतिमात्रं ततोऽन्यथा ॥ १०३ ।। तपो वैराग्यसहितं चेच्छ्वणादिकं भवेत् । अन्यतरसहितं यश ! तदा जन्मान्तरे ज्ञानं भविष्यतीति ज्ञातव्यम् । “वहूनां जन्मनामन्ते" इति वाक्यात् । योगसहितमजने प्रेम । प्रथमस्य मध्यमत्वं, मध्यमसोत्तमत्वमिति क्रमः । मार्गागाभावे केवलश्रवणादीनां यत् परमपुरुषार्थसाधकत्वं निरूप्यते तद् भगवत्स्तोत्रनिरूपणम् । धन्योऽहमित्यादिवत् । प्रमेयरलेन तेपां सिद्धिर्भवति चेद् भवतु, नान्यथेत्यर्थः ॥ १०३ ॥ एवं शास्त्रार्थमुक्त्योपसंहरति- अर्थोऽयमेव निखिलैरपि वेदवाक्यै रामायणैः सहितभारतपश्चरात्रैः । अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सह तत्त्वसूत्रैर्निीयते सहृदयं हरिणा सदैव ॥१०४॥ इति श्रीरप्णव्यासविष्णुस्वामिमतवर्तिश्रीवलमदीक्षितविरचिते शाखार्थकथनं प्रथम प्रकरणम् ॥१॥ अर्थोऽयमेवेति । सर्वेषां प्रमाणानामत्रैकवाक्यता । अन्येषु वाक्याभासा एव । रामायणानां बहुत्वं सर्वकल्पेप्वप्येवमेव प्रतिपादयन्तीति ज्ञापनार्थम् । भारतपश्चरात्रयो रामायणशेपत्वं चरित्रप्रतिपादकत्याविशेषात् । अन्यानि शाखाणि पुराणरूपाणि । तच्छेपत्वं हा भारतादेः । तस्वस्त्राणि चतुर्लक्षणी मीमांसा । तैः सर्वैरपि ज्ञानं प्रेम- टिप्पणी। प्रथमसेति । तपोवैराग्याभ्यां सह श्रवणादिकर्तुः प्रेमफलमभावान्मध्यमत्वम् । मध्यमस्स योगसहितभजनकर्तुः प्रेममातेरुचमत्वमिति भावः ॥१०३ ।। चतुर्लक्षणी मीमांसेति । फर्मज्ञानोपासनाभक्तिरूपैर्गीमांसा लक्ष्यत इति चतुर्लक्षणी ॥ तत्र सूत्रकारा व्यासशाण्डिल्यजेमिनयः । उपासनाकाण्डस जानकाण्डान्तर्भूतत्वात्रय एव सूत्रकाराः । नन्वितराफराहित्ये भवत्यधिकाराभानो, न तु. साहित्मेऽसीति तत्र क्रमं वक्तुमाहुः तप इत्यादि । योगसाहित्ये तन उत्कृष्टत्वमाहुः योगेत्यादि । तपखिभ्य इति सन्दर्भेऽन्येभ्यो योम्यु- स्कर्षमुक्त्या, योगिनामपीत्यनेन योगिभस्योचमत्वमुक्तम् । तेन तस्य प्रेमैप फलमित्यर्थः । एतमेय इदिस्यं क्रम स्फुटीकुन्ति प्रथमेत्यादि । ननु, "कलेदोपनिधेरि"त्यादी कीर्तनस्य सर्वबन्धनिवर्तक- त्यमुच्यते । तथान्यत्र श्रवणादेरीति पूर्वोक्तमः प्रायिक एवेत्यत आहुः मार्गारेत्यादि । अर गमकं दृष्टान्तमुखेनाहः.धन्योऽहमित्यादिवदिति । यथा लोके, “धन्योऽहं यद्गेहे भगानागत" इत्यादी या स्यम्तुतिः सा आगन्तुः परस्य स्तुती पर्यवस्पति तयेत्ययः । किस, हरिवंगसमासी पलदेवाहिकोपर पन्योपान्याने कूर्मादारम्य यज्ञान्तेषु यदन्यत्वमार्यत्वं नोक तद् भगवत्येव पर्यवसन तु वेदयज्ञादी। अत एव भगवता, "आधर्य धैर धन्यश्च दक्षिणाभिः सहेत्यहमि"ति। नारदीयगन्तानशापनायोपरिलमिति तत्यायेनावापि तथेति । नयनामिरादेः सिद्धिः प्रसिद्धयेति कपमेवमुच्यन इत्यन आतुः प्रमेयेत्यादि । फलामन उपरत्तेरिति न्यायाद तयेति भावः ॥१०॥ अभिने । ननु निमित्य निन्धेन सर्वेश्वारपत्वं निरप्पन इत्यत आहुः । अन्पयेत्यादि। मापरणभर.

·. " तत्त्वार्थदीपनियन्धे सहितं कर्तव्यमिति निर्गीयते । अन्यथा चतुर्दशपिधानां सरस्वतीरूपत्वादेफनिष्ठता ने सात् । तत्रापि सहृदयम् । भावोऽपि तसा एकत्रैवेति । अयमर्थः सरस्वतीभत्रैय ज्ञायत इति हरिणेत्युक्तम् । कदाचिदन्यथा केचिद् वक्ष्यन्तीति तन्निराफरणार्थ-सदेति १०४ "प्रमाणमलमाश्रित्य शास्त्रार्थो विनिरूपितः । प्रमेयबलमाश्रित्य सर्वनिर्णय उच्यते" ॥१॥ इति श्रीतत्वदीपनिबन्धटीकायां श्रीवल्लभाचार्यकृतायां मयमं प्रकरणम् ॥ १॥ टिप्पणी। सूत्रमूलकत्वातत्त्वसूत्रपदेन मीमांसोच्यत इति भावः । यद्वा लक्षणशब्दोऽध्यायवाची, तथा च चतुर्लक्षणी चतुरध्यायी उत्तरमीमांसेत्यर्थः ॥१०॥ इति श्रीमरकल्याणरायविरचितायो ववदीपनियन्धविवृतिटिप्पण्या प्रथम प्रकरण समासम् ॥ आवरणमः। तत्रापि वीजं सूनयन्ति अयमर्थ इत्यादि । "इत्यस्या हवयं लोके नान्मो मद् वेद कश्चन" इत्येकादशे भगवता तथोक्तत्वादित्यर्थः ॥ १०४ ।। एवं सर्व शास्त्रार्थ निरूप्य ये सात्त्विका अत्राधिकारिणो, ये चाग्रिमे तान् सूचयितुगाहुः प्रमाणे- त्यादि । प्रमाणपलमिति । प्रमाणानां वेदादीनां श्रीभागवतान्तानां बलं परस्पराऽविरोयेन निश्चितं तात्पर्यमित्यर्थः । प्रमेयबलमित्यादि । प्रमेयस्य सकलवेदादिवेद्यस्स भगवतो बलं सर्वसमर्थत्वेऽपि तत्चद्रूपेण प्रतिनियततत्तत्कार्यकर्तृत्वादिरूपं, प्रमेयाणां शास्त्रानुगृहीतचक्षुरादिजन्यप्रभाविपयाणाम- नां वा बलं तत्तत्कार्यजननसामर्थ्यमवघार्य. सर्वेषां पदार्थानां निर्णयः स्वरूपयाथात्म्यमुच्यते । प्रमात्मकत्याविशेषेऽपि यस्य यादर्थ्य यत्प्रकारकत्यं च तत्सर्वं सपरिकरं विविच्यत इत्यर्थः । उच्यत इति बुद्धिस्यस्य स्फुरदूपत्वाभिप्रायेणोक्तम् । एवञ्च शब्दबलविचारेण शास्त्रार्थ बुभुत्सतां सतभामाण्यवादिनामसम्मायनादिरहितानामर्थ आद्य उक्तः । अथार्थवलविचारेण शास्त्रार्थ बुनु- त्सता परत'मामाम्यवादिनां पूर्वोकेऽर्थे असम्भावनाविपरीतभावनयोरुदयात् तदर्थं सर्वनिर्णय उच्यतं इत्यर्थः फरतीति शुभम् ॥ १ ॥ इति हरिपदकुङ्कुमतो भावितवसनस्य चलमीयस्य । .श्रीमनिमन्धविवृती शास्त्रार्थे विषमपदविवृतिः ।। १॥ मुरनरकजराजक्लिएदेवेशराजव्यसनकपणराजद्राजलीलासमाज । यदुपुरपुरुहूतो वामदेवाजनूतो निजपुरमिव पायादन्तरायादपायांत् ।। २ ।। प्रलयजलदवृष्टेगोकुलत्यावनाय स्मृदुकरनखामन्यस्तगोवर्द्धनादेः । भगवत इह शस्या तत्त्वदीपप्रकाशाऽवरणभरविमरे प्रक्रियाद्या समामोत् ॥ ३ ॥ इति श्रीमदभाचापंचरणनखवादधन्दिकानिरशहादतमसमासस गोखामिभीयदुपतिमुतस्य भीपीयाम्बरस स्त्री दत्वदीपनकाऽऽयरणभने सामार्थप्रकरण प्रथम सम्पूर्णम् ॥१॥ । .

·योजनायां शास्त्रार्थप्रकरणम् । १६९ •चित्प्रकरणादारभ्य समाप्तिपर्यन्त योजना योजना। गन्धवञ्चतिरेकवानित्यस्य व्याल्यांने । विशेपेण अतिरिच्यते असो व्यतिरेको प्रत्यापेक्षया अधिकदेशस्तद्वान् भवति गन्धः । जीवचैतन्यगुणेऽपि व्यतिरेक्वान् व्यतिरेको गन्धवदिति तत्त्व- सूत्रात् । अस्मिन्पो तद्वजीवशब्दस्य जीवगुणे चैतन्ये लक्षणा ।तदेवासारस्यं मनसि धृत्वा पक्षान्तर- .माहुः गन्धवतः कमलादेरिव चेति । असिन्पक्षे विशेपेणातिरिच्यते इति व्यतिरेकः पुष्पस्य गन्धगुणः, स यथा पुप्पापेक्षयाधिकदेशं च्याप्नोत्यतो व्यतिरेकपदवाच्यः, तादृशगन्धवान्कमलादि- यतिरेकवान् भवति, एवं जीवापेक्षया तचैतन्यगुणोधिकदेशव्यापित्वेन व्यतिरेकरतद्वान् जीवो व्यतिरेकवानिति धर्मिणोः पुप्पजीक्योर्दृष्टान्तदान्तिकभावान्नासिन्पक्षे लक्षणा । अस्मिन्पक्षे गन्ध- यच्छन्दो मनुषन्तः। न तु बतिप्रत्ययान्तः। तर्हि तौल्यवोधः केन स्यादिति चेत्, समासेनेति ज्ञेयम् । तदेतदाहुः कमलादेखि वेति । ननु जीवाणुत्वमङ्गीकृतं तत्त्तनित्यताभीत्या यतो महत्परिमाणे- ऽशुपरिमाणे . एव नित्यत्वम् । एवं सति महत्परिमाणमेव बहुवादिसम्मतमाद्रियतामिति चेत् , न "एषोऽणुरामा चेतसा वेदितव्य" इत्यादिश्रुतिविरोधात् । अनित्यत्वं नित्यत्वं तु नास्मिन्सिद्धान्ते परिमाणनियाम किन्तु श्रुतिरेव । यतो मध्यमपरिमाणानां प्रादेशमानहंसवराहनृसिंहावाकृतीनां श्रुतिबलानित्यत्वमेव ॥ ५३॥ न प्राकृतेन्द्रियाद्यमित्यस व्याख्याने रूपायभाषादिति । प्राकृतरूपायभावादित्यर्थः "प्रतिमुखस्य यथा मुखश्री"रित्यत्रापि तथेति। न प्रतिविम्वत्वं दृष्टान्तार्थ इत्यर्थः । भगवति कृतं तदुपचारादि जीवे फलति । भगवत्कृतस्य सन्मानादेनीवसन्मानं फलम् , भगवांस्तु निरपेक्ष इत्यभिप्रायेण प्रतिविम्बदृष्टान्त इति भावः । मूलसेकः शाखायाः प्रतिगच्छतीति वदति "यथा सरोर्मूलनिपेचनेन तृप्यन्ति संस्कन्धभुजोपशासाः । प्राणोपहाराच यथेन्द्रियाणां तथैव सर्हिगम- च्युतेग्या" इत्यर मूलसेको यथा शासादिपर्यवर तथा भगवति कृतमर्चनं सनभूतप्तिहेतु- रिति दृष्टान्तार्थः । नैतापता भगवच्छाग्वारूपत्वं सर्वेपाम् , एवं "प्रतिमुखस्य यथा मुसश्रीरि"त्यत्रापि न प्रतिविम्मत्वं जीवानाम् , दृष्टान्ताभिप्रायस्तु पूर्वमुक्तोऽन्य एवेति ज्ञातव्ये मुन्याभासपत्तस्याली स्वरूपमिति । इदं पराभिप्रायेणोक्तम् । सिद्धान्ते प्रतिविम्वरूपमे भगवतः सतप्रमिति मन्तव्य- मिति पूर्व निरूपितत्वात् । प्रतिविम्बात्मकमेकं सरूपेभ्यो पटापटादिभ्यः स्वतनं रूपं हरेः। "समो भागेन समो मशकेने"ति श्रुतेः ।नहीयं श्रुतिरन्यन समच्यते । अन्तर्यामिनश्चतुर्मुजन्या- पाकारविशिष्टस्य नागादितौल्याभावात् । रूपान्तरेऽपि न नागमशकादितौल्यम् । अतः पति- पिग्में नागमशमादितीत्यस्य स्फुटमन्यवादीयं श्रुतिः प्रतिविम्यात्मकमेव यतीति प्रनिपिचं मगर- दूपम् । अव एष प्रयलाधपेक्षामावादजन्यतया मगद्विभूतिरूपता मन्तन्या। याम्नि यन्नानीति पाण्याद्गवनः सागपापयत इति । ननु मनास्ति तन्यापि भगापचे सपुप्यादीनामपि मग स्वलम्बिनि चेन, नातीनियरस तिरोभारमनिपादस्त्यात्। तदा च यन्नाति नाम यचिरोहितमन्ति मरवरस्थिती एशोधस्मानवधानादार हदिता--रिली। द.0.नि.११ ·१७० तत्त्वार्थदीपनिवन्धे . योजना। तद्रवेत्यर्थो भवति । यदस्तीत्यनेन यद्वर्तमानं वस्तु समेत्युक्त्या यन्नास्तीत्यनेन तिरोभावप्रति- योगि यद्भूतं मावि च सर्व भगवद्रूपमेवेत्यमिहितम् “पुरुष एवेद५ सर्व यद्भूतं यच्च माध्यमि"ति श्रुतिसिद्धत्वात् । तथा च यस्य घटादेः प्रागभायो यस्य वाध्यं भावस्तदुभयोरप्यमावयोस्तिरोमा- वानतिरेकाचचिरोभावप्रतियोगिनोभूतमविप्यवस्तुनोर्मगवत्त्वं निराधम् , प्रतियोगिनोः सत्त्वात् । अमावास्त्वस्मिन्मते तिरोभावातिरिक्ता न भवन्तीति सुबोधिन्याः । सपुप्पादेस्तु नामावप्रतियोगि- त्वम्।अत्यन्तासत्त्वात्। तथैव सपुप्पामावस्याप्यत्यन्तासत्वान्न तिरोभावात्मकत्वम् । खपुष्पाभावस्य प्रणाभावात् । नहि वपुप्पामावः केनापि ग्रहीतुं शक्यः । तत्प्रतियोगिनः सर्वथैवासत्त्वेन कुत्रा- प्युपलग्भाभावेन तदभावस्याप्यमहात् । अतः वपुंम्पादिप्रतियोगितदभावयोरुभयोरत्यन्तासत्त्वान्न खपुप्पादेर्भगवत्त्वम् । तिरोधानप्रतियोगिनोभूतभविष्यवस्तुनोस्तु भवत्येव भगवत्त्वम् । एवं प्रति- विम्वस्यापि विम्बसन्निवानामावे तिरोहितत्वमेव न समावः । विम्बसानिध्ये दर्पणादौ यत्न विनव स्वत आविर्भावः । तदेतदुक्तं सर्वरूपमुत्पद्यते इत्यनेन सर्वशब्देन यचिरोभावानास्तीति प्रत्यय विषयः सोऽपि भगवानेवेति प्रतिबिम्बस्स भगवत्त्वमिति भावः ।। ५५ ।। अधिष्ठातुर्विनष्टत्वान देहः स्पन्दितुं क्षम इति मूले । यद्यविद्या दर्पणस्थानीया यदि यान्तःकरणम् , उभयथापि जीवन्मुक्तिन सम्भवति । तथाहि । जीवन्मुक्ती हि ब्रह्मज्ञानेन दर्पणसा- नीया अविद्या तत्स्थानीयमन्तःकरणं वा नश्यत्येव । जीवनाशे शवशरीरवत् जीवन्मुक्तदेहोऽपि न चलेत् । तदेतदाहुदैहः स्पन्दितुं चलितुं न समर्थः स्यादिति । अत.परं अविद्यायाः साव- शेपक्षयमाश्रित्य अविद्याया दर्पणरूपायाः सत्त्या प्रतिबिम्बस्स जीवस्यापि सत्त्वाजीवन्मुक्तस्य चर- नादिव्यबहारमुपपादयतो वादिनी दूषयितुं तदुक्तपक्षान्तरमुत्थापयन्ति-'दैवादुपेतमुतदैववशादपेत- मिति न्यायेन चलतीति चेदित्यनेन । एवं पक्षान्तरमुत्थाप्य दूषयन्तिन्तत्राधिष्ठाता वर्तत इत्यारम्य सुपुप्तौ तथोपलम्मनादित्यन्तेन । यदि अविद्याशेपमझीकृत्य दर्पणसत्या प्रतिविम्वसत्त्वमगी- क्रियते, तदाऽधिष्ठाता प्रतिबिम्वरूपो. जीवोऽस्तीति तु सिद्धम्, परं, "देवादुपेतमुत दैववशाद- पेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामधान्यः" इत्यत्र मदान्धदृष्टान्तेनाधिष्ठातरि जीवे देहाननुसन्धान- मङ्गीकार्यम् , अनुसन्धानामावात् । दृश्यते हि सुपुमौ मारव्येन देहरक्षामात्रम्, न त्वधिक मोज- नादिकं कार्यम् । अतो जीवन्मुक्तस देहातुसन्धानाभावादोजनादिसर्वत्र्यवहारोच्छेदः सादिति मायः । देहस्यापि प्रपञ्चमध्यपातितया प्रपञ्चभूर्तिराहित्यस्यैवोचितत्वात् । अन्यथा प्रपञ्चस्य ज्ञान: नाश्यत्वं मन्येत । असन्मते तु प्रपञ्चस अनात्मकत्वेन ज्ञाननाश्यत्वाभावात्प्रपञ्चे ब्रह्मत्वेन भानं जीवन्मुक्त्यध्यासमांत्रनिवृत्तिदेहादी न स्वरूपतो देहपूर्ती न किञ्चिद्वापरुन् । भान एव निगेपो न स्वरूप इति दिग्ह ॥६०॥ जडस सर्वसापि तदात्मकत्वमिति । "इदमस्नु सन्निष्टं समीपवर्ति चैतदो रूपम् । मदसम्न भिवं तदिति परोने विजानीयात्" इति यास्यादिमित्यत्रेदमा पुरोरता प्रपञ्चो निर्दिश्यते । तम्य च ऐतदात्म्यमि"त्यनेन ममत्यमुच्यते । मनु विश्वसिन्नुत्पत्यादयो माववि: 1 ·योजनायां शास्त्रार्थप्रकरणम् । १७१ . योजना। फारा दृश्यन्ते, तदमैदे भगवत्यपि उत्पत्त्यायनीकार्य स्यादित्याशझ्याहुः जडगतदोपाय तत्र परिहृतास्तत्सत्यमितीति । तति । ब्रह्मणीत्यर्थः । "तत् सत्यमि"ति श्रुतौ तद्रा सस्यमि- युक्तम् । सत्येन न प्रागमावादयो "भासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत" इति वाक्यात् । तथा च सत्येन ब्रमणा जगतः शुद्धाभेदे खीकृते जगतोऽपि नोत्पत्तिनाशी, किन्त्वाविर्भावतिरो- भावावेव । एवं जगति पडपि भावविकारा अङ्गीकार्याः । आविर्भावतिरोभावाभ्यां निर्वाहात् । तदेतत्सननिर्णये वक्ष्यति "उभावेकीकृती लोके वृद्धयादिमिरुदीरिता"विति । जडनीययोः सदात्मकत्वे मध्ये हेतुमाहेति । “ऐतदात्म्यमिदं सनमि"त्यनेन जडस्य ब्रह्मात्मकत्वमुक्त्वा तसत्यमित्यनेन दोपान् परिहत्य "स आत्मे"सुक्त्वा "तत्त्वमसी"त्यनेन जीवस्य प्रसात्मकत्व- मुक्तम् । एवं जद्धजीवरात्मकतानिरूयायोमध्ये "स आल्मे"ति पठितम् । अत्रात्मशब्दः स्वरूपवाची । स परमात्मस्वरूपमित्यों भवति । एवं जहजीवी भगवद्रूपाविति फरतीति भावः। ननु "तत्त्वमसी"त्यनेन जीवस्य ब्रह्मात्मकतोता सा चानुपपन्ना, यतः सर्वज्ञेन ब्रह्मणा सहाज्ञस्यै- फत्वं वक्तुं शक्यते। ततश्च मागत्यागलक्षणायितव्या । ईश्वरे सर्वज्ञत्वं जीये अज्ञत्वमित्युपाधि- द्वयत्यागाचैतन्यमात्रस्य शिष्टस्यैक्यं मुवचम् । सोऽयं देवदत्त इत्यत्र तद्देशकालवैशिष्टयेतद्देश- फालवैशिष्मत्यागे देवदत्तस्यवत् ; अन्यथा, तत्कालादिविशिष्टता न सम्भवेत् । तत्र यथा देशकालादेरस्वाभाविकत्वेनोपाधित्वम् , सह सर्वज्ञत्याज्ञत्वयोरुपाधित्वम् , निर्धर्मकत्वेन सर्व- धर्मरूपोपाधिशून्यत्वात् । अतो भागत्यागलक्षणानीकार्येति परेषां मतम् । तड्पयन्ति तत्र यथा ऐतदारम्पमित्यत्र न भागत्यागलक्षणा सदंगे तथोचरत्रापि चिदंशेऽवगन्त- व्यमित्यनेन । ऐक्यं तु जडांशेऽप्युक्तम् । तर भागत्यागरक्षणाया अकरणं तथा जीवेऽपि न भागत्यागलक्षणा कार्या । किन्तूभयत्रापि तदंशत्वनैश्यमशीकार्यम् । विस्फलिने बशरवाइसक्य- वत् । "ममेवांशो जीनलोके", "अंसो नानाव्यपदेशात्" इत्यादिवाक्यान्यनयेर सरण्या सन्नतानि ·१७२ तस्वार्थदीपनिबन्धे -- योजना। चेन्, न; जलादावोपाधिकस दर्शनादौपाधिकेन तेन च गगनस्य सम्बन्धराहिल्यादाकाशप्रतिवि- म्यस्य वक्तुमनुचितल्यात् । अन्यथा नीलमिदं गगनमिति चाक्षुपप्रतीत्या चाक्षुषत्वमङ्गीकृत्य नील- पस्स ब्रह्मणोऽपि चाचपत्वमङ्गीकर्तव्यं स्यात् । न च कल्पितरूपवतो जगजन्मादिकारणस्य सोपा- पित्याद्भवत्येव चाक्षुषत्वमिति वाच्यम् । सोपाधिके ब्रह्मणि भयन्मते मायिकरूपाङ्गीकाराचाच- पत्वप्रतिविम्बितयोः सुवचत्वेऽपि शुद्धे नीरूप ब्रह्मणि द्वयोरप्यसम्भवेन विवक्षितप्रमेयालाभात् । अपि च, चक्षुग्रीह्यस्यैव प्रतिविम्बसम्भवं जानन्नध्ययोग्यस्य नीरूपस्य प्रतिविम्यं प्रतिपादयन् , तयैव सरण्या नीरूपस्य चक्षुर्पाद्यत्वं दृष्टान्तीकृत्य नीरूपस्य ब्रह्मणोऽपि चा पत्वं कुतो न मनु? किन्ध, अवयवे तदवयवानहीकाराचरणे चरणसहिततया गमनदर्शनात दृष्टान्तेन चरणरहितस्यापि कस्यापि कस्यचिद्विष्णुमित्रादेर्गमनं सम्भाव्यते। तच्च समस्तप्रमाणप्रतिकूलमिति चरणविशिष्ट एव पुंसि गतिर- मीकायां । एवं नेत्रादावपि । तथा प्रतिविम्वविचारेऽपि रूपविशिष्टस्य घटादेरेव प्रतिबिम्बोन तु पृथक्- तया रूपस्येति न रूपशून्यस्य प्रतिबिम्बः कापीति न ब्रह्मप्रतिबिम्बो जीवः । ननु जपापुप्पारणगुणो द्रव्यं विहायैव स्फाटिके प्रतिस्फुरति । अन्यथा दर्पणादी मुखप्रतीतिवस्फटिकेऽपि जपाकुसुमगताका रविशेषोऽपि प्रतीयत । अत्र च फेवलमरुणिमेव प्रतीयते तत्र पनीरूपतेव, गुणे गुणानहीकाराम् । अतो,नीरूपस्याप्यरुणरूपस प्रतिविम्वप्रत्ययानीरूपस्य ब्रह्मणोऽपि प्रतिविम्यो युज्यत इति प्राप्ते, समा- धिरुच्यते-रूपमात्रस्यापि प्रतिविम्यं प्रति रूपवतो जपाकुसुमादेः कारणत्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । रुपयुक्तनपापुप्पादि विना रूपमतिबिम्बामावात् । न हि रूपयन्तं विना रूपमात्र प्रतिबिम्बो लभ्यते कुत्रापि । तथाच प्रतिविम्यत्यावच्छिन्नं पति रूपवद्वस्तुनः कारणत्वात् , ब्रह्मप्रतिबिम्बकारणभू- तस्य रूपवत्पदार्थस्याभावात् प्रतिबिम्बो न युज्यत एव । अत एवाचावयः सर्वनिर्णये यक्ष्यते "न प्रतिस्फरणं रूपरहितस्य कदाचनेति । अत एव न वायोः प्रतिबिन्धः । अत एव प्रतिबि- म्वत्त्वावच्छिन्न प्रति रूपवतः कारणतामवगत्य विद्वन्मण्डन उक्तम्', रूपवत एवं प्रतिविम्वनिय- मादिति । अपि च प्रतिविम्वत्वाङ्गीकारे जीवस्य चाशुपत्यापत्तिः । यत्र यत्र प्रतिबिम्नत्वं तत्र तत्र चा पत्त्रमिति च्यातेः । नीरूपस्य शब्दस्य तु प्रतिध्वनि तु प्रतिबिम्वः । प्रतिध्वनिप्रतिबिम्ब योस्तु परस्परं भेद एव । ततवाचकशब्दाभ्यामेव तथानिर्णयादिति दिक् ॥ ६१ ॥ मनमायेनाधिकधामावादिति । भागत्यागलक्षणया जगत्कारणस अह्मणोऽपि कर्तृत्वादि यायधर्मनाशाताशेन ब्रह्मणा स्पस्याभेदान कोऽपि स्खसिन्महत्वसाधको धर्म आयातीति ब्रह्मज्ञानार्थ वृथा प्रयासः । न चाधिकधर्मप्रात्यमावेऽपि मागत्यागलक्षणया जीयनिष्ठदुःखित्यानत्यादेस्त्यागादनिष्ट- निवृचिरूपं फलं भविष्यतीत्याशयाः देहादिमेदवोधनेनापि दोपनिराकरणसम्मवाचेति । यथा सारे मात्मा देहादिन्यतिरिक्ततया न तत्सम्बन्धिदुःस्पेन युज्यत इत्युक्तम् ; तथा नाने जीवस सकल- दोपनियतिरतोऽनिष्टनिवृतितोऽनिष्टनिवृहभेदयोधनेत सिद्धत्वासारससिद्धान्तपलेन वेदान्त- फारस्य गतार्यन्वम् , ततो जीवस्य प्रमोमेदसिद्धये महतः प्रयासस्य प्रयास एवं फलमिति भावः ॥६२|| दृष्टान्तेन तपामावति । जामत्यादृष्टान्तेन तयामावस्स् विद्यावत्वस झालपरिच्छे- ·योजनाया शाखाप्रकरणम् । योजना। दाइष्टसंसर्गादिमिरविद्याप्राकट्येन नाशादित्यर्थः । तर्हि किं कर्तव्यमित्याकासायामुपदिशन्ति- तसात्वतन्त्रभक्यथं सायुज्याथं च सर्वथा भजनं मतमिति । भजनं हि पुष्टिमर्यादाभेदेन द्विविधम् । सत्र पुष्टिमक्तास्तु न सायुज्यादि कामयन्ते . अतस्तेषां स्वतन्त्रभक्तिरेव फलम् । "सालोक्यसाEिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमान न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना"। "नेकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरता. मदीयाः । येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य समाजयन्ते मम पौरुपाणि", "मधुद्विद्रसेवानुरक्तमनसाममवोऽपि फल्गुः" इत्यादिशतवाक्यैः । भक्तो स्वतंत्रत्वं फलरूपत्वम् । साधनानि हि फालपारतव्यं भजन्ते । अतो मर्यादाभकिन फर- रूपा, किन्तु मुक्तिसाधनत्वात्परतत्रैव । पुष्टिभक्तिस्तु धर्मार्थकाममोक्षवत्पञ्चमपुरुषार्थरूपा, अतः स्वतन्त्रैवेत्यर्थः । एवं ये मुष्टिमार्गीयास्तैः स्वतत्रफलरूपपुष्टिभत्त्यर्थ. श्रवणादिभक्तिः कर्तव्या । "त्या सातया भत्तये"ति वाक्यात् ! ये तु मर्यादाभक्तास्तैस्तु सालोक्यादिमोक्षसिद्धये तत्पद्धत्या श्रवणादिविधेयमित्यधिकारभेदेनोपदेशद्वयं फलितमिति सुधीभिराकलनीयम् ॥ ६४ ॥ ॥ इति शास्त्रार्थप्रकरणे योजनायां चित्मकरणम् ॥ सर्वचादानवसरमित्यस्याभासे-श्रुत्यादिभेदेप्विति । इह श्रुत्यादिरूपा ये भेदा इति कर्मधारयो ज्ञातन्यः । श्रुतिगीताव्याससूत्रसमाधिभापारूपेषु प्रमाणभेदेवियर्थः । न किश्चित्प्रमाणं ब्रह्मणीति वाक्यानां परस्परं विरुद्धार्थप्रतिपादकतया केन वाक्येन प्रति- पादितस्य धर्मस्य ब्रह्मणि सचामङ्गीकृत्य तादृशधर्मयुक्तं ब्रह्म स्वीकार्य स्यात् । तद्विरुद्धधर्म- प्रतिपादकतया केन वाक्येन प्रतिपादितस्स धर्मस ब्रह्मणि सचामीकृत्य ताशधर्मयुक्तं प्रक्ष स्वीकार्य स्यात् । तद्विरुद्धधर्मस्य थाक्यान्तरे उपलभ्यमानत्वान्न केनापि वाक्येन ब्रह्मनि- र्धारः । अतो ब्रह्मणि न किमपि प्रमाजनकमिति पूर्वपक्षिणामाशयमुद्धाट्य समाधिरुच्यत इत्याहुः इत्याशझ्याहेति । सर्वयादानवसरमितीति । अत्रार्थोऽयम्-यदुक्तं धर्मेषु परस्परं विरुद्धेषु न कोऽप्यनीकर्तुं योग्यः, तत्तु न विचारचार; किन्तु श्रुत्यादिषु ये ये धर्माः परस्सरे विरुद्धा अपि परब्रह्मण्यमिहितास्ने सबै एवाङ्गीकार्याः, "विरुद्धधर्माश्रयत्वात्सरमत्मनः; अतः केचन धर्मा अङ्गीकार्याः केचन नेति स एव धर्मा नोरीकार्याः, इत्यादयो ये स्सस्वरविकल्पिता यादानेपा न तत्रावसरः । किन्तु श्रुत्यादिप्रमाणोदितनिसिलधर्मवलेति श्रुत्यादयो ब्रह्मणि प्रमा- जनमा अतोन प्रमाणाप्रतिपाद्यन्नं बक्षण इति सिद्धान्तिनामाशयः । अत एव सर्ववादानरसर- मित्यनेन वादागम्यत्समुलं न्तु वाक्यागम्यत्वम् । वस्तुतः श्रुती नानावाक्यानामेकवाक्यता निरूपितेति । मुतौ यानि नानापाक्यानि तेषामेकवाक्यता निर्णयगरनिगतित्यर्थः ॥ ७० ॥ अथवा शून्यपदाढमित्यत्र-पूर्वलिन् पक्षे हि शुद्धसत्वरूपरस ब्रमणि स्फुरित यात्तद्रपस्स प्राणि मामत इत्युत्तम् । द्वितीयपने सापाशो दृष्टान्तीहतः, तत्र विपति रूपामावानीलरूप- -प्रतीतिः कयमित्या चक्षुः स्वभाव एवैतादृशो मधुरं गतं सन्नीलमिय पश्यतीति समाहि- सम् । मते असणोऽप्यतिगाम्भीर्यातम नीरनिर रसते न तु नीरवसनादिगतनीररूपमिवावापि नीतलपनि किन्नु मास्वमारासणि नीटरुपयत्ययः । एवं सति नीलं रूपं यानुसमावा.

·२७४ सत्यार्थदीपनिवन्धे योजना। जाति न त्वीयाधिक स्वरूपमित्यर्थः । अत एवं ब्रह्माप्यतिगादमित्यारम्य नीलमिव भातीत्युक्त मागायन तु पूर्ववचक्षुः पश्यतीत्युक्तम् । तथोके तु चक्षुःस्वभावाधीनत्वे प्रमाणबललभ्यत्वम- साहजिकत्वेन मायिकत्वं च स्यात्, भातीयुक्त्यां तु स्वकारत्वकथनेन आनन्दस्य स्वभावसिद्ध धर्मिणः अभिन्न चेति द्वयं सिद्ध्यतिम । अत एव प्रकारान्तरेण रूपयत्त्वं साधयतीत्यामार- अंन्थेऽमाणि । दृष्टान्ते आकाशै रूपमतीतो हेतुरिति बोधितम् । अपि च नीलमिव भातीत्यनेन ब्रह्मकर्तृकभानोक्त्या प्रमेयवलमेव विशदीकृत्य स्वप्रकाशल्यसूचनेन खेच्छया चक्षुर्माहत्वमिन्द्रिय- घलेन अग्राह्यत्वमुक्तम् । सति यथा लौकिकपदार्थे प्रत्यक्षे आलोकसंयोगादिसामग्र्याः कारण- त्वम् , तथैह केवल भगवदिच्छाया एव कारणत्यम् । इन्द्रियाणां तु सामर्थ्याददृश्यं खेच्छया तु तदिति पूर्व यावनिरूपितं तत्समर्थितम् । आकाशदृष्टान्तस्तु रूपाभावेऽपि रूपातीतो सर्वाशेन दृष्टान्तस्तु विवक्षितः । कृष्णावतारे निकटस्था अपि श्याममेव पश्यन्तीति चक्षुपो दूरगमनामा- चायान्तत्वाभावप्रसङ्गात् । यथा गगने रूपाभावेऽपि प्रमाणरूपचक्षुःखभावेन नीलरूपपतीति- रे ब्रह्मणि रूपाभावेऽपि अमेयरूपब्रह्मस्वभावादेव नीलरूपप्रतीतिरिति । तत्र प्रमाणे वधुपि दोपसम्बन्धेन तस्वभावस्य दुष्टत्यादुष्टप्रमाणजन्यायाः प्रतीतेश्रमत्वम् । इह तु प्रमेये ब्रमणि दोपसम्बन्धस्य खकुसुमत्वानिर्दोपप्रमेयरूपब्रह्मस्वमावनिताया नीलरूपप्रतीतेः प्रभात्वमेव । न भाकाशे रूपाभावे रूपप्रत्ययस्य भ्रमब्यमिव ब्रह्मणि रूपाभावे रूपप्रतीतेप्रमत्वं कुतो नेति पाच्यम् । ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेन रूपात्मकताया अपि सिद्धतया स्वरूपाभिन्ननीलरूपत्वेन स्फुरणा- नीलरूपप्रत्ययस्य सदसद्दस्त्ववगाहित्या प्रमाणरूपाभावात् । मायिकपदार्थावगाहिन्या एव प्रतीते- धनत्यनियमाधुक्तमेवैतत् । न ह्याकाशो भगवानिय नीलो भासते । किन्तु दोषवशाञ्चक्षुपा नील. मिव मायिकं रूपं दृश्यते । "ऋतेऽयं यत्पतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मार्या स्थाऽऽभासो यथा तमः" इति भगवद्वाक्यात् । अत्रेदं सारम्-~भातीत्यनेन ब्रह्मणि न रूपम्। किन्तु, प्रसव रूपमित्युक्तं भवति । "अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वादि त्यस्य व्याससूत्रस्य भाष्ये ब्रटेष रूपं न तु रूपयति व्याख्यानेन स्वरूपाभिन्न रूपं वर्तत एवेति निरणयद्भगवान् माप्यकारः विद्वन्नण्डनेऽपि तथैव प्रत्यपादि । अत एवानन्दरूपे शुद्धस्य सत्त्वस्य फलनं यदे"- त्यस्य व्याकृती आनन्द एवं प्राणि रूपस्थानीय इत्यवादि । आनन्दस्तु स्वरूपामिन्नो धर्मः । “आनन्दो ब्रोति न्यज्ञानात्", "आनन्दाद्धयेव खल्लिमानि भूतानि जायन्ते", "सत्यं विज्ञान- मानन्दं ब्रोत्यादितिभिः स्वरूपत्वेनोत्तस्य "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्", "आनन्दं ब्रह्मणो रूपन्, इत्यायुपनिषद्भिर्धर्मत्वेनोक्तेः । अतः स्वरूपाभिन्नमेय रूपं वक्षणीत्युपनिपदामाशयः । अतस्तवाद गृहीत्वा रूपाभावं प्रदय मातीत्युत्त्या प्रकारान्तरेण रूपवत्त्वं साधयतीत्यामासअन्धेन च सह- भारमकमेव रूपं साधितमाचार्यरिति भगवत्सेवकैम्भिावनीयम् । अत एव भिन्न रूपं नास्तीति . स्वगतद्वननिन्दाकरणेन शुद्धाद्वैतवादः सिद्धः । स्वरूपात्मकमेव रूपमप्राकृतत्वेन व्यवहिपते । अतः साभाविकुसाकार, प्रदेव सुतिभिः प्रतिपायते इति रसिकपणेवैः श्रुत्यनुसारिमिः सन्तोष्टव्यम् ।

·योजनायां शाखार्थप्रकरणम् । योजना। अथवा शून्यबहादमित्यस द्वितीयच्याख्यानपक्षे द्वितीयाभासे एवं निराकृतत्वेन नारूपत्वं प्रम- प्यायातीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहेत्यादि । एवमिति । "आनन्दरूपे शुद्धस्य सत्त्वस्ये"ति पूर्वलोके शुद्धस्य सत्त्वस्य प्रतिफलनोत्या रूपत्वसाधनेनेत्यर्थः। नीरूपत्वेनेति । प्रतिबिम्बितपरकीयरूप- तया स्वाभाविकरूपराहित्येनेत्यर्थः । आयातीति । आपाततः प्रतीयत इत्यर्थः । अत एवायाती- त्युक्तम् । वस्तुतस्तु, आनन्दरूपे शुद्धस्येति कारिकायामानन्दरूपत्वमुक्तमेवैतव्याल्यानेऽपि । आ- नन्द एव ब्रह्माणि रूपस्थानीय इति निरूपितम् । अत एव रूपवति प्रमाणि शुद्धसत्त्वस्य प्रतिफलनम् । अन्यया नीरूपे प्रतिफलनं न स्यात् । रूपवत्यधिकरण एव प्रतिफलननियमात् । न हि नीरूपे वियदादौ कस्यचित्प्रतिफलनमनुभवगोचरीभवति । अतो ब्रह्मणि शुद्धसत्त्वप्रतिस्फुरणोच्या अमणो रूपत्वं निरूपितमाचार्यवर्यः । उक्तव्याख्यानेऽपि तथेति । यथा आनन्दरूपे शुद्धस्सेति कारिकायाम् । आनन्दरूपतायाः स्फुटमुक्तत्वेऽपि आपाततो नीरूपत्वं प्रतीयते । तथा, अथवा शून्यबदाढमित्यस्य व्यास्यानेऽपि आपाततो नीरूपता प्रतीयत इत्यर्थः । वस्तु नीलमिव भातीत्यस्या आमासे प्रकारान्तरेण रूपत्वं साधयतीत्युक्त्या च ब्रह्मणि रूपमस्तीत्येर अन्यकारहार्दमिति बोध्यम् । नन्वापाततः प्रतीयमानार्थ एव अन्यकृदाशयः कुतो न स्यादि- त्याशायामाहुः एवं नीलिमभानेत्यादि । आपाततः प्रतीयमानार्थानुसारेण सिद्धान्ते क्रियमाणे श्यामवर्णप्रतीतेः सिद्धत्वेऽपि वर्णान्तराविष्टपीताम्वरवनमारादिपतीतो नोपपत्तिः सिद्धयत्यत आपाततः प्रतीयमानार्थो न अन्यहार्दमित्यर्थः । आपाततः प्रतीयमानार्थस्य सिद्धान्तीकरणे दोषान्तरमाहुः अपसिद्धान्तत्वाचेति । आपाततः प्रतीयमानार्थस्यापसिद्धान्तत्यादित्यर्थः । अपसिद्धान्तत्त्वं तु परमतप्रवेशात्स्फुटम् । तथाचापाततः प्रतीयमानोऽर्थोऽपसिद्धान्तो न तु धीमदाचार्यचरणाशय इति भारः । च्यारूपानान्तरगिति । स्फुटार्थम्पदघटितवास्यनिर्मितमित्यर्थः । पूर्वव्याल्याने प्रस्फु- टाकपदनिर्मितवाक्यः सशयो अमश्धोत्पद्यते । यक्ष्यमाणच्यात्याने त्वस्थुष्टत्वान संगयसमावु-. स्पस्पेने इति पूर्वव्याख्यानतय्याख्यानयोरस्फुटत्यस्तं वैरक्षण्यं न तु हार्दभेदः । न च तर्हि पूर्वन्याख्यानन्य प्रयोजनमेव नास्तीति वाच्यम् । प्राकृतरूपनिराहत्या सप्रयोजनत्वात् । ननु तर्हि संशयाधुत्पादकपदघटितपायैः किमर्थ व्याख्येति चेत्, परोक्षवादामिति गृथताम् । अन एवं शुतारपि तापदपाक्यानुपलभ्यन्ते । "परोशनिया इस हि देना." इति श्रुतेः । परोक्षवादा प्रापः परोक्षं च मम प्रियम्" इति श्रीमगाफ्यायाननु, "आनन्दम्प शुद्धनात्तस्य पलनं यदे"ति फारिफया शुद्धमत्वम्य प्रतिफनमुक्तं तदनर्यकम् । आनन्दात्मपरपन्वीकारेल रूपरचे सिद्ध पाशुपचादिसिद्धी प्रनिफलिनुरूपाङ्गीकारे प्रयोजनामावादिति चेत् , अप्रोच्यते, "देवानां गुण- लिझानामि"ति गृतीयम्मन्ये प्रतिपादिता या मक्तिमातियुक्तानामेव तारगानन्दरूपस निरापगण- दर्शनं "पसन्ति ते मे रचिरायपसरसकारगरोचनानि" इनि यावान् । तप परसन्ति ते मदत्यत्र तपन्देन पूर्वोचमकानां परामर्शात् । “मस्याहमकला माय.", "मस्या नुष्टिमभ्येनि विशुः" इत्यादिपारपार ममतो भगवान् सस गुनरुममापि दर्शनीति सिद्धान्तात् । अन्येषा ·.. तत्यार्थदीपनिबन्धे . योजना। तु सावरणं दर्शनमित्ति सत्त्वनिष्ठं श्यामरूपं स्वरूपभूते आनन्द प्रतिफलितं प्रदर्शयतीति सरप निष्टरूपमतिफलनमकारः सार्थक एवेति निर्दुष्टमखिलम् । एवं सम्यग्विमशे तु न सिद्धान्तविरोधी नया श्रीमदाचार्यचरणप्रभुचरणलेखयोः कोऽपि विरोधादिरूपो दोपः प्रतिभातीति वैष्णवविद्वांसो विदाकुर्यन्तु ॥ ७५ ॥ आत्मसुऐन वैषम्यमित्यत्र । सूत्रं तु लोकयुद्धपनुसारीति । "वैषम्पनण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयतीति सूत्रमित्यर्थः । ननु भवसिद्धान्तविरोधों यत्र तत्सूत्रं लोकबुद्ध्यनुसारीत्युक्त्या न ममाप्यते । एवमन्यैरपि चादिभिः स्वखमतविरोधि सूत्रं नादर्तव्यमेवं सवि महाननय इति चेत्, "लोकवुद्धयनुसारी"त्येतत्फक्किकार्थानवयोधात् । तथा हि अस्मिन सूत्रे जीवानां यादृशानि कर्माणि पुप्यरूरणि पापरूपाणि परमेश्वरः पश्यति, तदनुरूपं सुखदुःखात्मकं फलं प्रगच्छन्नीश्वरो न वैष- म्यनैधृष्ये मामोतीत्युत्तवा व्यासचरणैपम्यनेधुण्यरूपी दोषः परिहतः । परन्विदमत्र शेयम्-दोप- सम्भावनाकारो यावता स्वास्थ्यं प्राप्नुवन्ति, तावदेव समाधान कार्यमिति पाचामाचार्याणां सरणिः । . अत एव दशमस्कन्धे "प्रतीपमाचरद्रमन् परदाराभिमनिमिति पन्ने "तेजीयसां न दीपाय वढेः सर्वभुजो यथे"त्यनेन यहिदृष्टान्तेन निषिद्धाचरणेऽपि भगवतो दोपो नास्तीति समाहितम् । तदिदं समाधान या परीक्षिरसमायां निविष्टानां श्रोतॄणां बुद्भयनुसारि, न तु स्यसिद्धान्तः । गोप्यो गाच पाचस्तस्ये"ति कृष्णोपनिषद्भिर्गोपीनां साझादुपनिषद्भपतया परस्त्रीत्वाभावेन ताभिः सह रमणे निषिद्धाचरणस्यैवासम्भवात् । न च शहा, न चोचरमिति न्यायात् । अत एंवाने “गोपीनां तत्पर तीनां चे"त्यनेन परदारत्वमेव खण्डितं श्रीशुकेन । अतो वहिदृष्टान्तेन समाधाने यथा श्रोतृसमा- भानं यथा श्रोतयुध्यनुसारि तयेहापि कर्मापेक्षाकथनेन वैपम्यनैदृष्ये परिहाराचरितार्थ्य तबुद्धय- नुसारीदं सूत्रमित्यर्थः । येषां तु "एस एव साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेन्य उन्निनीपति • एप उ एवासाधुफर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधौ निनीपती"ति श्रुत्यर्थपर्यालोचनया कर्णोप- निर्भगवदधीनैवेति कर्गापेक्षाकथनेऽपि न वैपन्यनण्यपरिहार इति सूक्ष्मदृष्टिस्तेषां तु "स आस्माना स्वयमकुरुते"ति अत्या आत्मसृष्टेजीवानां भगवदभेदान्न भगवति वैषम्यं नण्यं चेति मुख्यस- 'मामानेनैव सन्तोष इति तदेवाचार्ययरुतमिति ज्ञेयम् । तथा च "सूत्रं तु लोकबुद्ध्यनुसारी"ति फविकाया इदं सूत्रमप्रमाणमिति नार्थः, किन्तु प्रतिपक्षिणा लोकानां यावती दोपसम्भावनाशक्तिः समुत्थिता बुद्धिम्तदनुसारि तावदेव समाधानमित्यर्थः । यावता दोपनिवृसिम्तावदुपायकथनं युक्त मिति न्यायसिद्धत्वान्न कोऽपि दोष इत्यर्थः ॥ ७६ ।। "बापारम्भणयाक्यानी त्यस व्याख्याने कार्यप्रकारव्यवहारार्थ याचा सङ्केतितेति । पटः पृट इत्याइभो व्यक्तिपा व्यवहारार्थ बोचा सरेतिला पपादिनामभिः सङ्केतिता इत्ययः । वस्तुत: सर्वेपो परस्सरमन्योन्याभावाभायात्सर्वेषां सर्वरूपतया सर्वः शब्दः सर्वपदार्थोपसितो म्यवहारसायनिया शक्तिसशेचेन पदपदाकम्युप्रीवादिमति न्यतिरेयोपविष्ठस्थिति नियमः कृत इनि म्यपणारे भेदसिद्धी न साक्ष्यस्तो नाममात्रेणैव मैदो न तु पदार्थनिधो धर्मों भेद इति ·योजना शास्त्रार्थप्रकरणम् । .१७७ 'योजना वस्तुमानं करणामिन्नं परस्पराभिन्नं चेति वाचारम्भणश्नुतेरभिप्रायः । अतो अमरूपत्वान्न प्रपञ्चस मिथ्यात्वमिति भावः । न तु तेन रूपेणेति । तेन रूपेण पृथक् पृथक् नामयाच्यत्वात् , पृथक्- पृथक्तया प्रतीतेन घटादिरूपेण तेषां घटपटादीनां न वस्तुत्वम् । अपितु, 'ब्रह्मत्वेन रूपेणैव वस्तुत्वमित्यर्थः। घटपटादयो वस्तुतो ब्रह्मरूपाः, अतः सुवर्णानन्यकुण्डलबमाभेद एव श्रुत्या बोध्यते । अतो वाचकानां नानां घटः पट इत्यादिशब्दानां भेदमवलोक्य,न पदार्थे भेदोऽङ्गी- कार्यः । यत एकस्यैव पदार्थस्य ब्रह्मणोऽनेकरूपेणाविर्भावादनेकनामत्वम् । अतोऽनेकरूपकमनेक- नामकमेकमेव ब्रह्मेति शुद्धो ब्रह्मवादः । अन्योन्याभावरहितव्यक्तिबहुत्यागीकारात् । “एकोऽहं बहु स्थामि"ति भुतावेकस्यैव बहुत्लोक्तेः । अत एव "तदन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य” इति सूत्रकृतोक्तम् , तथा च घटपटादयः पदार्था यथा ब्रह्मरूपत्वेन नित्यास्तथा तद्वाचकानि घटपटादिनामान्यपि ब्रह्म- स्नेन नित्यान्येव शब्दात्मकत्वेन प्रपञ्चमध्यपातात् । शक्तिसङ्कोचेन तद्वयक्ती सङ्केतमात्र व्यवहा- रार्थं कल्पितमिति तावन्मात्र दैतघटकमिति । तस्यैव मायिकत्वं न तु रूपनामोरिति ज्ञेयम् । "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुतौ विकारो नामधेयं वाचारम्भणं मृत्ति- केत्येव नामधेयं सत्यमित्यर्थो ज्ञेयः ।.शब्दखारस्यात् । एवं च घटशरावादीनां यद्विकार इति नामधेयं तद्वाचारम्भणं वाचैवारव्यं कल्पितं घटशरावाधात्मके मृद्रूपे एव पदार्थोऽयं मृद्विकार इति कल्पनात् । वस्तुतस्तु यो मृद्विकारत्नेन कल्पितः स पदार्थों मृदेवेत्यर्थः । अतो विकार इति नामधेयं वा कल्पितम् , न हि मृत्तिकातो मृद्विकारस्य भेदोऽस्ति । नेयं मृदिति रूपान्योन्यामावा- स्फुरणात् सा मृत्तिकेत्येव नामधेयं सत्यम् मृद्विकारस्य गृदभेदान्मृत्तिका इत्येव नामधेयं सत्यमित्यर्थः। वाचारम्भणमिति हि नपुंसकत्वान्नामधेये विधेयम् । नामधेयपदस्य च क्लीबत्वात् । इत्येवपदयोः स्वारस्याच । केचित्तु विकारी घटदारावादिवाचारम्भणं याचैव कल्पितम् । अतो नामधेयं नाममात्रं मिथ्याभूतमिति यावत् । एवं व्याख्याय कार्यमात्रस्य मिथ्यात्वं सिद्धान्तीकृत्य "मृत्तिकेत्येव सत्य- मित्यनेन कारणभूताया मृद एव सत्यत्वं वदन्ति, तत्र वाचारम्भणपदेनैव चारितायें नामधेय- पदानर्थक्यात् । मृत्तिकापदसत्यपदयोर्भिन्नालगत्वादुद्देश्यविधेयभावस्वारस्याभावात् । किञ्च, मृत्तिकै- वेत्येतावदुक्त्या निर्वाह इति शब्दोपादानवैयर्थ्याच । अन्यच्च, "मृद्विकारमृत्तिके"त्यस्यां श्रुतौ दृष्टान्तभूते दान्तिके प्रपञ्चतत्कारणे इति निर्धारः । तथा च यथा मृद्विकारः शरावादि मिथ्या तथा मपयो मिथ्या, यथा मृतिका सत्या, तथा प्रपञ्चकारण सत्यमिति तेषां मतम् । तत्तेषां मते एक न सक्नच्छते सिद्धान्तविरोधात् । तथा हि तन्मते हि जगञ्जमादिकारणस्य कारणत्वोपहित- त्वेन मिथ्यात्वमेवायाति । यच्चोपाथिशून्यं सत्यत्वेनाशीकृतं तस्य तु न कारणत्वमतो यत्कारणं ततो न सत्ययम् । यत्र निरुपाधिके सत्यत्वं तत्र कारणत्वामारः। तथा चानया नुत्या न कारणसत्यत्वं साधयितुं शक्यते । एवं च दृष्टान्तदान्तिकभाव एव नोपपद्यत इतीयं श्रुतिर्निप्पयोजनकैव सात् । न च जगत्कर्तृत्वादिरूपोपाधिविशिष्टे ब्रह्मणि विशेष्यांगमादाय सत्यत्वमिति वाच्यम् । २३ त-ही.नि.

·'१७६ तत्वार्थदीपनियन्धे सिद्धान्तविरोधी योजना। तु सावरणं दर्शन मिति सत्वनिष्ठं श्यामरूपं स्वरूपगते आनन्दे प्रतिफलितं प्रदर्शयतीति सत्व- निष्ठरूपमतिफलनप्रकारः सार्थक एवेति निर्दष्टमखिलम् । एवं सम्यग्विमर्श तु न न वा श्रीमदाचार्यचरणप्रभुचरणलेखयोः कोऽपि विरोधादिरूपो दोपः प्रतिभातीति वैष्णवविद्वांस विदाकुर्वन्तु ।। ७५ ॥ आत्मसृष्टेन वैपम्यमित्यन्न । सूत्रं तु लोकबुद्ध्यनुसारीति । “वैषम्यनेर्दृष्ये न सापेक्षत्वान् तथाहि दर्शयती"ति सूत्रमित्यर्थः । ननु भवसिद्धान्तविरोपों यत्र तत्सूत्रं लोकबुद्ध्यनुसारीत्युक्तवा न प्रभाण्यते । एवमन्यैरपि वादिभिः स्वस्वमतविरोधि सूत्रं नादर्तव्यमेवं सति महाननय इति चेत् । "लोकबुद्धयनुसारी"त्येतत्ककिकार्थानवयोधात् । तथा हि अस्मिन् सूत्रे जीवानां यादृशानि कर्माणि पुण्यरूपाणि पायरूपाणि परमेश्वरः पश्यति, तदनुरूपं सुखदुःखात्मकं फलें प्रयच्छन्नीश्वरो न वैश- ग्यनैर्घण्ये प्रामोतीत्युक्त्वा व्यासचरणैषम्यनेष्यरूपो दोपः परिहतः । परन्त्विदमन ज्ञेयम्-दोप- राम्भावनाकर्तारो यावता स्वास्थ्यं प्रामुपन्ति, तावदेव समाधान कार्यमिति प्राचामाचार्याणां सरणिः । अत एव दशमस्कन्थे "प्रतीपमाचरद्वमन् परदाराभिमनिमि"ति प्रभे "तेजीयसां न दोपाय बहे: सर्वभुजो यथे"त्यनेन वहिदृष्टान्तेन निषिद्धाचरणेऽपि भगवतो दीपो नास्तीति समाहितम् । तदिदं समाधान यथा परीक्षित्सभायां निविष्टानां श्रोतृणां वुझ्यनुसारि, न तु स्वसिद्धान्तः । “गोप्यो गाव अचम्तस्येति कृष्णोपनिपद्भिर्गोपीनां साक्षादुपनिपदपतया परस्त्रीत्वाभावेन ताभिः सह रमणे निषिद्धाचरणस्यैवासम्भवात् । न च शशा, न चोत्तरमिति न्यायात् । अत एवाग्रे "गोपीनां तत्प तीनां चे"त्यनेन परदारत्वमेव खण्डितं श्रीशुकेन । अतो यहिद्दष्टान्तेन समाधाने यथा श्रोतृसमा- धानं यथा श्रोतयुद्ध्यनुसारि तथेहापि कर्मापेक्षाकथनेन वैपम्यनेण्ये परिहाराचरितार्थ्य तमुदय- नुसारीदं सूत्रमित्यर्थः । येषां तु "एप एव साघुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपति • एप उ एवासाधुकर्म कारयति ते यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीपती"ति श्रुत्यर्थपर्यालोचनया कर्मोप- तिर्मगवद(नैवेति कर्मापेक्षाकथनेऽपि न वैषम्य नघण्यपरिहार इति सूक्ष्मदृष्टिस्तेषां तु "स आस्माना स्वयमकुरुते"ति श्रुत्या आत्मसृष्टेजीवानां भगवदभेदान भगवति वैषम्यं नैण्यं चेति मुख्यस- माधानेनैव सन्तोप इति तदेवाचार्ययर्येरुसमिति ज्ञेयम् । तथा च "सूत्रं तु लोकवुल्यानुसारी"ति * फछिकाया इदं सूत्रमप्रमाणमिति नार्थः, किन्तु प्रतिपक्षिणा लोकानां यावती दोपसम्भावनाशक्तिः समुत्थिता बुद्धिस्तदनुसारि तावदेव समाधानमित्यर्थः । यावता दोपगिचिस्तावदुपायकथनं युक्त मिति न्यायसिद्धलान कोऽपि दोष इत्यर्थः ॥ ७६ ॥ "पाचारम्भणवाश्यानी"त्यस्य व्याख्याने कार्यप्रकारव्यवहारार्थ याचा सङ्केतितेति । पटः पृट इत्यादयो व्यक्तिरूपा व्यवहारार्थ यांचा सबैतिता घटपटादिनामभिः सतिता इत्यर्थः । मानुतः सर्वेषां परस्परमन्योन्याभावाभावात्सर्वेषां सौरुपतया सर्वः शब्दः सर्वपदार्थोपस्थिती न्यपहारसाध्यमिया गफिसकोचेन घटपद्रात्कम्युग्रीवादिमति व्यक्तिरेवोपतिष्ठत्यिति नियमः कृत इति व्यवहारे भेदसिद्धी न साधर्मद्रो नाममात्रेणव मेदो न तु पदार्थनिष्ठो धो भेद इति ·योजनायां शास्त्रार्थप्रकरणम् । योजना। । नामां भगवदात्मकत्वेन सत्यत्वमत एवोक्तम् । एवमत्र विकारमात्रस्यैव मिथ्यात्वं न तु कार्यस्य । विकारस्तु मायाकल्पितो माययैव प्रदर्श्यते । कम्युग्रीवाघाकारस्तु मृद एव भवन्ति । न विकार- रूपाः । अन्यथा दधि दुग्धस्येव घटेऽपि मृत्पतीतिर्न स्यात् । जायते तु सर्वेषामेव मृत्प्रतीतिर्घटेऽतो न विकारत्वम् घटस्स; किन्तु, कार्यत्वं कार्यं च कारणाभिन्नम् । अत एव सर्वनिर्णये वक्ष्यन्ति "मृदादि- भगवद्पं घटाद्याकारसंयुतमिति । अत एव प्रपञ्चसत्यतानिहाय,भजमीयेनाद्वितीयं कृत्लस्य तत्त्व- रूपत्वादिति पठिसा जगतः परिच्छिन्नत्वात्कथमपरिच्छिन्नेन ब्रह्मणा सहैक्यं भवेदित्यादिशङ्कायो व्यापकत्वादपरिच्छिन्नेन भगवता सहाभेद एव । वस्तुतो घटपटादयो व्यापका एव भगवदिच्छाया- मानन्दांशतिरोधानाव्यापकत्वमपि तिरोहितम् , न तु व्यापकत्वस्याभावः । अतः सर्वस्यापि पदार्थस्य भगवदिच्छया चिदानन्दाभिव्यक्ती व्यापकत्वस्याविर्भावाद्वस्तुतो ब्रह्मभेद एवेति बोद्धव्यम् ।।८३।। अखण्डाद्वैतभाने वित्यस्य व्याख्यायां । यदा अखण्डाद्वैतभानं सुवर्णग्राहकवादित्यारभ्य 'धर्मी बाध्यत इत्यन्तम् । सुवर्णग्राहकवदिति । यथा सुवर्णमात्राहकः घटकुण्डलाधनेकाकार- विशिष्टं सुवर्ण पश्यनपि सुवर्णत्वेनैव गृह्णाति | आकारविशेषास्तु नापेक्षिता इति तान्न गणयति । तथा नानविधाकारविशिष्टं जगत्पश्यन्नपि ज्ञानी ब्रह्मत्वेन गृह्णाति । आकारविशेपान. गणयति । तदेतदुनं सत्त्वेनैव सर्व गृह्णाति । सोऽयमखण्डाद्वैतवादः । अत्र वादे इदं ब्रह्मेत्यत्र इदमंशोऽपि न भाति । किन्तु, ब्रझैवेति भाति । अस्मिन्नखण्डाद्वैतवादे पाचारम्भणवतिर्मूलमिति ज्ञेयम् । अस्मिन्पक्षे प्रपञ्चात्मके ब्रह्मरूपे ब्रह्मत्वेनैव भानं, न स्वयम् प्रपञ्चो ब्रह्मात्मक इति भानम् । आकारविशेषविशिष्टत्वेनाभानात् -1 तथापि भान एवं वैलक्षण्यम् । न तु घटादिरूप- प्रपञ्चरूपमाघः । आकारविशेषविशिष्टस्यापि ब्रह्मत्वेन प्रणात् । एवं सति ग्रहण एव तारतम्यं न तु प्रपञ्चस मिथ्यात्वमिति बोध्यम् । तदेतदुक्तं "अखण्डाद्वैतभाने तु सर्व ब्रह्मैव नान्यथेति। पक्षान्तरे तु “स एकाकी न रमते", "स द्वितीयमैच्छत्", "स हैतावानासे"ति श्रुतेझैव, रिरंसयाऽनेकरूपेशविर्भूतमिति । नानाकारवैशिष्येन ब्रह्मणो ज्ञानम् । तदप्युचितमेव । अलि- पक्षे "सर्वं खल्विदं ब्रहो"तीदमंशस्थापि मानम् । परन्तु, ब्रह्मात्मकत्वेन । तथा चायं प्रपञ्चो प्रझात्मक इति प्रतीतिः प्रपञ्चमवगाह्य ब्रह्मत्वमवगाहते । नानाकारविशिष्टत्वेन ब्रह्मणो भानात् । यथा कटककुण्डलाधाकारविशिष्टसुवर्णमाही ततदाकारयुक्तत्वेन सुवर्ण गृहाति, , न तु केवलं • सुवर्ण सुवर्णत्वेनं, आकाराणामपेक्षितत्वात् विवाहादिमाङ्गल्ये सुवर्णकुण्डलापेक्षायामाकारविशेष- विशिष्टस्यामिलपितत्वतनद्वैशिष्ट्यं गृहाति, तथा नानाकारविशिष्टत्वं गृहन् ब्रहौव , स्वरूपं गृहाति । "बहु स्यां प्रजायेयेति भुतेर्भगवानेव बहुरूपो जात इति नानाकृतियुका घटपटादयो अक्षात्मका इति पटपटादिदर्शनमपि ब्रह्मज्ञानमेव । सोऽयं सखण्डाद्वैतवादः “बहु स्यां प्रजायेये"त्याद्युपनिषत्सिद्धः । एतादृक् सखण्डाद्वैतज्ञान्यपि शुद्धब्रह्मज्ञान्येव । यथा सुवर्ण- फटकामिलाप्यपि सुवर्णामिलाप्येव । नहि स केवलं कटफाभिलापी, अन्यथा रजतकटकं गृह्णी- यात् । अत आकारविशेषविशिष्टसुवर्णामिलाप्येव । एवमयमपिः देवतिर्यामनुष्यपशुपक्षिपट- , ·२७८. तत्त्वार्थदीपनिबन्धे . योजना। विशेष्यांशस्वीकारे तत्र कारणत्यामावेन मृत्सत्यत्वदृष्टान्तो निरर्थकतामापद्यते । अस्मत्सिद्धान्ते तु प्रपञ्चनमणोरमेदे मृद्विकारमृत्तिके दृष्टान्तमूते । अतः कार्यकारणयोरभेदः सुखेन बोधयितुं शक्यः । यथा मृत्कार्य घटशरावादि मृदमिन्नम्, तथा ब्रह्मकार्य - प्रपञ्चरूपं ब्रह्मात्मकमेवेति दृष्टान्तदान्तिकमावः सुगम एव । कारणलस. साभाविकब्रह्मधर्मस्वामीकारेग उपाधित्या. भावान्न किश्चिदूषणमिति निष्कण्टकः पन्था आर्याणाम् । अन्यच, विकारो नामधेयं , विकार- रूपं नामधेयम् । घटशरावादिशब्दात्मकलं तवाचारम्भणं वाङ्मात्रकल्पितमित्यन्ययः । कन्चुग्रीवादिमत्या व्यक्ती हि घटशब्दो वाचकत्वेन शक्तिसङ्कोचेन कल्पित एवेति, विकार- रुपत्यं नामधेयं स्यात् । घटशरावादिकं हि वस्तुतो मृदमिन्नम् । नेयं मृदित्यन्योन्याभावानवाहि- त्यात् । तत्र मद्रूपे घटे मायापतीतं भेदं पुरस्कृत्य प्रवृत्तस घट इत्याकारकनानो वाचारम्भ- गत्वं द्वैतप्रत्यायकत्वात् । अतो नासामेवान मायिकत्वं बोध्यते न व्यक्तः । मृत्तिकेत्येव सत्यमिः युक्त्या मृतिकायाः सत्यत्वेन तदमिन्नधादेः सत्यत्वात् । यदि पुनर्मायया प्रतीतं मृद्धटयों दं शास्त्रदृशापहृत्य मृद एवेमानि रूपाणि घटरांयादीनि तन्दपवाचकानि घटशरावेत्यादिनामा- न्यपि मन्नामान्येवेति बुद्धयते, तदा तु नाम्नामपि सत्यत्वमेवेति तात्पर्यमुपनिषदाम् । अत एव. "यदमे रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुकं तदपां यत्कृष्णं तदनस्सापागादोरगिलं वाचारम्भ विकारो नामधेय त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्यत्रापि रूपत्रयस्य सत्त्वं प्रतिपादितम् । अतस्तेजोय- नानां सत्यत्वम् । तदभिन्नव्वादमेरपि सत्यत्वम् । न हामिस्तेनोजलपृथिव्यतिरिकोऽस्ति ।, एवं सति रूपत्रयात्पार्थक्येन यत्प्रतीतं तस्यैव मायिकत्वं स्फुटति । अत एव याचारम्भणश्रुतेर्भेदमानिषेध- कत्वं न तु कार्यमिथ्यात्वप्रतिपादकत्यमिति भगवता सूत्रकारेणोक्तम् "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दा- दिम्य" इति । तदाशयं विशदीकुर्वद्भिः श्रीमदाचार्यचरो वाचारम्मणवाक्यानि तदन्यत्वबोध- नात् । न मिथ्यात्वाय कल्पन्ते जगतो व्यासगौरवादिति कारिकया मेदमात्र कार्यकारणयोर्निवा- रितम् । ततश्च सिद्धं ब्रह्मात्मकत्येन प्रपञ्चस सत्यत्यम् । "सर्व सल्विदं ब्रह्म", "एतदास्यमिदं सर्वम्", "पुरुष एवेदं सर्वम्", "सवै सर्वमिदं जगत्", "इदं सर्व पदयमात्मे"त्याद्यनेकवतिभ्यः। 'एतथ शाण्डिल्यशतसूत्रीयद्वितीयाध्यायप्रथमाहिकन्याख्यायां स्फुटीकृतं व्याख्यातृभिः । शाण्डि- त्यरातसूत्रीयतृतीयारम्मे "भजनीयेनाद्वितीयमिदं कृत्तस्य तस्वरूपल्यादिति सूत्रेण स्पष्टमेव प्रपञ्चस्य सत्यत्वमुक्तम् । च्यात्यातं तथैवाचार्यः । सूत्रार्थस्तु, भजनीयेन भजनविययीभूतेन भग- चता परब्रह्मणीद परिदृश्यमानं जगत् अद्वितीयं अभिन्नमित्यर्थः । तत्र हेतुः कृक्षस निखिर प्रपञ्चस्य तदामकत्वादित्यर्थः । "स आस्मान स्वयमकुस्ते"ति, "आत्मक्तेः परिणामादिति सत्यात्राय अपि च "वाचारग्मणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुती विकारो बाचा- रमणं इत्पन्ययः । विकारस्य वाड्यावरियतत्वं विधाय ततो नामयं मृषिकेत्येव सत्यमित्युत्या नामधेयस्य मृतिकाया इति शब्दोक्तस्य प्रकारस्य चेति पदार्थवयस्य सत्यत्वमुच्यन् । इतिशब्दोऽन प्रकारवाची । तया च नामामपि सत्यत्वम् । स सर्वनामा स च सवरूप" इति श्रीमद्भागवते ·योजनायां शालार्यप्रकरणम् । १८१ योजना। तथे"ति पाठेऽपि तथेत्यस्य पूर्वेण मध्यमपदेनान्वयस्तथा च प्रेमामावेऽपि मध्यमत्वं सिद्धम् । एवं तयेति पदस पाठद्वयेऽपि मध्यमपदेनान्वयकरणे तु आदिम इत्येतावत्पदमुरितम् । तस्स उभयो- स्प्यभावे विति परेणान्ययः । तथा सत्युभयोरभावे आदिमो भवति हि नो भवतीत्यर्थः सम्पद्यते । तस्याः किं फलमित्याकालायां पापनाशस्ततो भवेदि"त्यनेन पापनाशात्मकं फलं ज्ञेयम् । यदि . स्सादादिमशब्दस्य पूर्वेणान्वयस्तदा 'ज्ञानाभावे तथादिमः' एवं 'प्रेमामाव तथादिम' इति पाठेऽपि आदिमः हि नो भवतीत्यर्थो मवतीत्यागयेनाहुः । आदिमो वेति । प्रथमस्य मध्यमत्वं मध्य- मस्योचमत्वं इति क्रम इति । प्रथमस्य हीनाधिकारिणः यथोक्तभजनान्मध्यमत्वं जायते मध्य- मस्साधिकारिणो यथोक्तभजने उत्तमत्वं सिद्ध्यति । अयं क्रमः साधनक्रम इत्यर्थः ॥ १०२॥ अर्थोऽयमेवेत्यस्य व्याख्याने सर्वेषां प्रमाणानामिति । "वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयत" इति याक्यात् ।। १०४ ॥ "प्रमाणवलमाथित्य शास्त्रार्थों विनिरूपितः। प्रमेयरलमाश्रित्य सर्वनिर्णय उच्यते" इति । अर्थस्तु प्रमाणानां "वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानी"ति कारिकोकानां वेदादीनां बलम् । अन्यप्रमाणापेक्षया श्रेष्ठ्यरूपं आश्रित्य शास्त्रार्थः ब्रह्म अप्राकृतसच्चिदानन्दाकारं जीवा अणवोऽशा ब्रह्माभिन्नाः, प्रपञ्चः सत्यो ब्रह्मामिन्नः, कृष्णभक्तिः परमपुरुषार्थसाधिका फलरूपा चेत्यादिरूपः, शास्त्रार्थो निरूपितो निर्धारित इत्यर्थः । एवं वेदभगवद्गीताव्याससूत्रनीभागवतैः शास्त्रार्थरूपे प्रमेये सिद्धे तस्य प्रमेयस्य वलमाश्रित्य तदनुसारेण सर्वस्यापि ज्ञानादेनिर्णयः । ज्ञानकर्मादि सर्व भगवद्भजनोपयोगितयाऽऽदर्तव्यमित्यादिरूप उच्यत इत्यर्थः ।। "घोषसीमन्तिनीसेव्यशृङ्गाररसमूर्तिमान् । चरीकरोतु कल्याणं गोवर्द्धनगिरीश्वरः"। इति श्रीमद्रोवर्द्धनधरधीमद्वलभाचार्यपरथीविट्ठलेश्वरचरणानुचरसेवककालमटोप- नामदीक्षितबालकृष्णविरचितायां निबन्धविवृतियोजनायो शास्त्रार्थप्रकरणं सम्पूर्णम् ॥

·१८० तत्त्वार्यदीपनिवन्धे योजना। पादिविचित्राकारयुक्तं प्रपञ्चं पश्यन् भगवद्पत्वेनेव नमज्ञान्भव भवति । एवं द्वेषा वेदान्तसिद्धी ब्रह्मवादः । एवं वेदान्तमते सर्वथा प्रपञ्चस्य सत्यत्वमेवेति न कुत्रापि मायावादः । अत एवोलं नास्ति श्रतिषु तद्धार्ता दृश्यमानास कुत्रचिदिति । ननु तह पुराणे प्रपञ्चमिथ्यात्वं कुतो निरूपितमिति चेत्, वैराग्यार्थमिति ज्ञेयम्, "मायिकत्वं पुराणेषु वैराग्यार्थमुदीर्यत" इति शालार्थप्रकरणे श्रीमदाचार्ययास्यात् । एवं द्वधा वेदान्ते निरूपणमद्वैतस्यं । भगवद्गीतासु च क्षराक्षरपुरुषोतमभेदेन त्रिरूपता उता । सा च सिद्धान्तमुक्तावल्यां गादृष्टान्तेन विवृता । एकर मूर्तिमती गहा, 'सा त्याधिदैविकी, द्वितीया तीर्थरूपा आध्यात्मिकी, तृतीया प्रवाहात्मिकाधिों 'तिकी" एवंविधा रूपेण गगा लेकैच । एवं ब्रह्मापि त्रिरूपम् । तत्राधिदैविकं पुरुषोत्तमशब्दशच्च श्रीकृष्णरूपम्, आध्यात्मिकं अक्षररूपं द्वितीयम्, प्रपञ्चामकमाधिभौतिकरूपं तृतीयम् । एवं निरूपतया निरूपितं ब्रह्माप्येकमेव । सोऽयमाधिदैविकाऽद्वैतवादो गीतोपनिषत्प्रतिपायः । एवं विधोऽद्वैतवादः, अखण्डाद्वैतम् , सखण्डाद्वैतम्, आधिदैविकाद्वैतं चेति । तथा च सत्मः प्रपञ्चो भिन्न इति मायावादो नानीकर्तव्यो वेदादिविरोधात् । दैतवादो भजने सहामीभूतं इव भाति तथापि वेदाप्रतिपादितत्वान्नादर्तव्यः । न तु स्वरूपतोऽपि घटादिपदार्थों धर्मे बाध्यत इत्यर्थ इति । शुक्तिज्ञाने रजतमिव ब्रह्मज्ञाने घटादिर्न वाध्यते । अपितु अयं घट इति बुद्धिर्निव- तत, ब्रहोवेति बुद्धिर्भवति । नैतावंता मिथ्यात्यमखण्डाद्वैतभावेऽपीति भावः ॥ ९१ ॥ यस्मिन् ध्यानं स एक पत योगः मामाणिकः । श्रीभागवते तृतीयस्कन्धे फपिलदेवैरुक्तत्वात् । तत्र भगवतः प्रत्यग्ध्यागस्य दृश्यमानत्वात् । अयमेव योगः सबीन इत्युच्यते । भगवख्यानरहि- तास्तु सर्व एव योगा अपामाणिकाः । एतेन योगः प्रत्युक्त” इति व्याससूत्रे निषिद्धत्वात् । ते भगवयानरहिता योगा निर्वाजा उच्यन्ते । तत्रापि विशेषमाहुः आत्मबोधागभूतः प्रामाणिक इति । निर्वाजेष्वपि एको योगः प्रामाणिकत्र हेतुः आत्मयोधाभूत इति । आत्मशब्देनात्र जीवः तथा च जीवस्वरूपज्ञानसाधनीभूतस्तु प्रामाणिक एवेतीत्यर्थः । त एव प्रकारान्तरमापना भावनया सापिता इति । प्रकारान्तरमापन्ना इत्यस्यैव विवरण भावनया साधिता इति ।। ९४१ "गोविन्दासन्यसेवाव"इत्यस्य विवृती अयं लय .इत्यादि । भगवत्सेवातः इन्द्रियाणा जायमानं देवतात्वमुत्पती गण्यते । अतो नार्य प्रलय इति प्रलयस्यं त्रैविध्यमेव न तु सध्या- ' धिक्यमित्यर्थः ॥ ९ ॥ शास्त्रार्थज्ञानामावेऽपि प्रेम्णा भजने मध्यम इति । अस्मिन्व्याख्याने "नानाभाले मध्यमः स्वादिति पाठो मूले ज्ञेयः । प्रेमामा मध्यम इति वेति । इदं व्यास्मानं "प्रेमामांवे मध्यमः सादिति मूलपाठमादाय ज्ञेयम् । तथा च प्रेमज्ञानयोर्मध्येऽन्यतरामावेन मध्यमत्यमित्यर्थः । एवं "प्रेमामा मध्यमः रसादिति . पाठे "ज्ञानाऽभावे समाऽऽदिम इत्यप्रिम चरणं भवति । तपाचक्षते । ज्ञानामावे तयेत्येतायत्पृथक्त्य पूर्वेण मध्यमपदेनान्वयः । एवं सति "प्रेमामात्रे मध्यम स्मात् मानाभाचे तभेति भाटे, ज्ञानामापे मध्यमत्यम् "ज्ञानामाये मध्यमः स्यारप्रेमामाने ·NOTES. v., The first verse is a HSE247. It is a conyention to begin any work, be it philosophical or literary, with a maco. This contains either a salutation to the deity or a blessing on the readers; or the suggestion of the subject matter of the work. Here. it is of the first kind. The author, Sri Vallabhacharya offers salu. tation to his favourite deity, Lord Krishna. The verse also contains a clue of the Shuddhadwaita philosophy, discussed at length in the work. The word 7: also lays down the principle that Lord Krishna is so great that the Jivas are helpless to do any thing for Him except the offering of salutation. The sense of is well brought out by Purushottamaji in his 37. There he explains it as satura: i.e. नमस्योत्कर्षखापकर्षबुद्धिपूर्वकः कायादिव्यापारविशेषः. The word भगवत् means पुरुषोत्तम. In भगवत, वत् is a possessive termination attached to the word भग, and भग implies the six qualities vir. ऐश्वर्य, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान, and वैराग्य. The word कृष्ण is explained by the Shruti "कृषिभूवाचक शब्दो णश्न निर्गतिवाचकः । तयोरक्यं परब्रह्म stu? Rif 159 implies "existence" and 17, joy. the combination of the two components connotes the uglarea of Krishna. Krishna's powers are 25 because He makes BraTH ( no-means) as art (means). The second line is interpreted in three ways, (1) start to smiteta. He who sports in the world as form and name (2) area (i. e. :) who sports as for with the differences of form and name (3) PARA REFL He from whom 19017. comes out with the distinctions of form and name, sports. Compare with this idea the sutra TR 27: (a. Fe 1-1-2). . • V. 2 The ris of this work are enumerated here. This is meant for those who are encants of the Lord, (especially the FATIS ) and who have acquired worth for salvation and who bave only a last birth in the world. In his Subodhini on the second book of Bhagawat, Sri Vallabhacharya speaks similarly of the afmart's of भकिमार्ग. The verse there runs as follows बुद्धिधायुश्च दोषागामभावः कारणं यतः । यस्य नेते भविष्यति तस्य नास्त्यधिकारिता ।।

·No text on this page.

·NOTES, 3 religious works. In the 2017 i. e. Upanishads, the word ga is used for 'Supreme Lord". In the works, He is known as 9THITHE and in TTT, He is called 96. There is thus the difference in names. Really speaking there is no difference. Shankar perceives difference betteen aan and AT or Hate. The former he regards as primary conception of the Lord, and the latter as a secondary one. The former is in and as such is praga, The latter being अविद्यावच्छिन is गौण and उपासनाविषय. Vallabhacharya does not draw any line of demarcation between these two conceptions of the Lord. He considers them as one. त्रितये means स्मृति and भागवंत and वेदान्त and नितय means ब्रह्म, परमात्मा and भगवान् V.7 In this verse Vállabhacharya mentions proofs acceptable to him. - The Naiyayikas believe in fòur proofs-18T, (perception) BTA, (Inference ) 5467 (likeness) and Tag (testimony), The Mimansubas add to this list, two more vize, orain and statslet. The Pauraniks add #Ha, gay and The Tautrikas, aer. Charvakas believe only intet and the Baudhas, in test and 39417. Vallabhacharya gives his opinion here. He believes only in TOT. The six प्रमाणs of Mimansakas may be reduced to three only प्रत्यक्ष, अनुमान and शब्द, because उपमान, भापति and अनुपलब्धि are included in अनुमान, But as fara is dependent upon 14 it can have no independent place assigned to it. Now remain and Trains to be considered. Of these tiro, only ra is reliable, because in the case of knowledge derived from HET, vre are often duped by our seases. 4 knowledge is obtained by the operation of senses; but the senses are not always the safe guides. Hence The cannot be relied upon, for 97. The authority of TTi is infalliable and therefore unquestionable. But what do we understandi by *? It is defined as 2787174 (the sentence of a trustworthy man). Who is the real ame? worldly men ? Certainly not. Only the Shastras ate at; because they impart to us knowledge of T. ** (951), trauscendental subject. Tlic words of worldly. men do not inipart such knowledge. here. I means 2017. It is fourfold as mentioned These lour are पेर, गौना, मम्स and भागात. 'घेद means the rhole body 28 0.

·NOTES. . V. 3 and 4 497377 includes such syorks as Bbagtat, Gita, and Pancharatra. The knowledge of these Shastras is obtained through the grace of the Lord. Vallabhacharya read them all, not only read them, but pondered over them, often and ofter. Hence he was able through the grace of the Lord, to enter into the real spirit of the Shastras, parang pofta means oftal. The whole of the time is not to be taken as a Shastra, but only that portion which contains the Lord's sentences. Arjuna's words are to be excluded from it. This is the sense connoted by देवकीपुत्रगीत. The following story is heard in connection of the fourth verse. Once in the court of the king of Utkala, some sayans met to-gether at a conference to discuss problems on Brahma, Jiva and Jagat. Among them, there were some who represented apparets and others who represented Awarsts. The controversy grew very keen and it lasted for several days. The four important questions that engrossed their attention were: Which is one scripture i Who is one God? Which is one mantra? and Which is one action? All the attempts to arrive at definite conclusion proved useless. At last with the permission of the king, the questions were written on a piece of paper, and it was placed before the idol of Jagannathji. All the men were ordered . to clear away and the doors were shut up. When after some hours, the doors were re-opened, the paper was cxamined, and it was found that the answers to the four questions were written by Lord Jagannath. The present verse contains those very questions and answers. V. S-a, arroia and CTET. The whole work is divided into three books. The first book is called Trepigere, thé second the foreignera and the last suncu. The first sheds light on the real truth of the as, the second on the utility of the various religious works including this, FMs, shina and as, and the last on the meanitg of the Bhagwat. The word "a" suggests the stars on the two pigs, and the grupas etc. which are also the works of Sri Valiabbacharya. V. 6 Here he explains the various iords used for God in diffcrcat sacred works. The word is variously used in various .

·NOTES. V.13 The various gods and goddesses that are spoken of in the Veda and the Puranas are powers of filmen. They should not be deemed apart from an. They are different aspects of God. The polytheism of the Puranas does not militate against monotheism preached by the Vedas etc. V.14, Fruit of Gari is described here. Thc votary must dedicate himself to the service of the Lord, for the attainment of fruit. grot is a kind of Her in which the votary becomes united with ब्रह्म. कैवल्य, सालोक्य, सारप्य, सायुज्य and साkि are the various forms of Hst. Vallabhacharya accepts ayane alone as one fruit of सेवा or भकि. See his सेवाफलम. To obtain arvo one has to render service to Lord Krishna. Cf. aastat 9241 अलोकिकसामर्थ्य and सायुज्य are the two fruits of भक्ति. The first is a chief fruit and the second, subsidiary: Here the subsidiary one is indicated, as this attempt is not for advanced votaries. V. 15 galeriis father as well as agoT. HEATI means anternet to take Nirguna Mukti is granted by Krislina. man, i. e. arantaa. 717- To is also here spoken of as hy, because 7 is tlie result of 172 (Cf. ATTA 14). Mark that, even tagits of the freeds is here classed: Rs सगुण (Read प्रभाग carefully) and therefore inferior to निर्गुणमुक्ति. V. 17 The passages quoted in the प्रकाश from वराहपुराण, माता- 377 and get well bring out the point of the verse. V. 18 Despite learning, the study of the scriptures, and performance of good works, the bonds of births and deaths cannot be spapped, unless one is devoted to the Lord, V. 20-21-22 In the Shastras Ti, 9 and fis have been described as the means for the attainment of the Lord. Here they are spoken of as itzt, and feftat a lays bare the koorledge of God. It keeps his mind well pleased; and in the ·4 XOTES. of Vedic Literature including faci, says, 1777.5, yamas and afts, The whole of the ma is not to be considered as pl. In the body of 7777, we have three divisions. One devision contains refe. rences to the opinions of others. This is called it, The other contains descriptions such as we meet with in the works of pporldly writers. This is called 273191. Besides these two, there is also the third division which is known as FAO. It describes the author's experience of all that was revealed to him in his state of meditation, This last alone is taken as an authority. Hence the author refers to warfaret alone in the text. The word 'a' immediately after gratis implics inclusion of Smautaret, provided it does not conflict with PULTS. of 'V. 8 The utility of the four taugs, mentioned above is further emphasised here. Each succeeding one is a sort of complement cach preceding one. Any doubts arising in connection with the Veda are solved by fia, and those of the after by the warm and so on. The object of each succeeding proof is to clear the doubts of each preceeding one. V. 10 In the stage of perfect am, the force of these Shastras becomes slackened. Their satt (authenticity) loses its e value. In that stage, any 2017 can become a 77. Every Shastra mentioned above is a valid proof, so long it is in consonance with the spirit of the Shastras i.e. so long it teaches us the knowledge of God. In the state of this, the devotee realises that God is the only essence of all the scriptures. In that condition all the scriptures are of equal force and utility toʻlim; because the ultimate goal, which cach one of them preaches is God. 7 V. 12 V.1 Two-fold nature of th as F & is mentioned. a figures differently in different Slústras, In the pirms of thcat (i. c; in tlic *ict, & R23) it is described as aa; in the ZVEIT (i. c. via the MTV) as and in it as xx. 047 corroboration, or corroboratifc.

·NOTES. + The manifestation and disappearance of the ho are due to the two शत्तिs of ब्रह्म namely आविर्भावक्ति and तिरोभावशतिः. The five divisions of a will be mentioned in verse 39. V. 29 The omnipresence of Brahman is described. Compare सर्वतः पाणिपादान्तं सरतीक्षिशिरोमुयम् (गी. १२-१३), श्रुति Mears". For the idca in भविगक विभकिम compare the line अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । (गीता). V. 31-32 These verses explain how Brahman began the work of creation. First of all, Brahman villed to be many and then the souls and the universe evolved out of It. Note carefully that souls, according to Vallabhacharya are the stars ( parts) of Brahman and not Brahman as supposed by Shankar. The relation between the souls and Brahman is explaincd on the analogy of sparks and fire in the last line. This is founded upon a passage in EROYE quoted in 7777. Similar analogy occurs also in मुंडयोपनिषद् V..33 When creation takes place, the three attributes of Brahman viz. , F and 1877 begin to evolve. Evolution of mere is called Jagat, that of 377 and fun Jiva, and that of 777, Art and सानन्द is अन्तर्यामी or aर. + V.3+ जीर and जगा are no doubt भानावरहित, but this does not imply entire voidness, of me in them. What is to bo understood by this is that it is latent in them. Voidness hcrc denoics fatency. V.35 Powers of fra (knowledge) and aftā (nescience) and their influences on Jira are described respectirely. They have no separate criscence apart from Bralim110. The author calls them the powers of God. Their manifestation and non-maniſcstation dcpend upon God's will.

·6 NOTCS, state of way the Lord is pleased. Without cultivating these Fazis, no fruits thereof will be abtained. The author lays emphasis on the fact that for the perfection of devotee's life, all these forbis are quite essential. But one thing should be remembered here and it is this, that the aviat mentioned here is not the same as which is understood as being identical with sacrifice etc. and at is not the same as knowledge in which sense it is, understood by the Vedantis. Here these two terms have specific meanings They are integral parts of Bhakti. V. 26 Here Vallabhacharya lays his own thcory pertaining to creation of universe. The Samkhyas believe that Prakriti is the cause of the universo. The Naiyayikas and the Vaisheskiks segard far as its cause. The Vaisheshiks explain it by what is known as 1234 There has ranged a great controversy about this, among our philo, sophers. Shankar thinks that the upiserse is the product of nescience. It is througų the instrumentality of nescience that pure Brahman appears as universe. This appearance is simply phenomenal. Vallablacharza differs from luim. He does not consider universe, to be result of nescience. According to him, it is the work of Bralman, and of no other external agencj ir 13 Brakman that created universe that was latent in it. Therefore it is also the form of Brahman, The Fal in the verse does not mean "illusion" or "nescience" but "potentiality or power" of God. Shankar confounds for trith me but there is a clifference besmrcen the two. It is shoirn by Vallabhacharya here. This Biar hman's on creation, whereas igre is #ra's creation. It is the after of for that has created in. This #97€ must be distinguished from 316 The story is in a passing statc, irhereas that is permanent. Shankar Sailing to perceire difference betiseen the two indentified one Srith the other, V. 28 Funher difference between porc and 771 is shorn liere. One is subject to ** (destruction), the other is not, ·NOTES. ledge' and 'derotion' are understood to be contradictory of cach other in meanings. But Vallabhacharya does not look upon devo. tion from that point of veiw. He is of opinion that knowledge in the preliminary state is quite essential. Otherwise no progress on the path of devotion is possible. The love, of coursc is the chief thing. But that will be in a later stage. The state of pure love should be preceded by the knowledge of God's greatness. TERESTITA, therefore, is a foundation and at the superstructure of the edifice of devotion. The foundation and the superstructure are the most important parts of a building. However strong and solid the structure may be, but without foundation it will surely come to the ground. No building worth its name can last long without a solid foundation. V. 46 Brahman assumes as many forms as It likes. V.47 The Aura and Ayurt of an is described here. Bralinan has body, hands, feet, etc. But they are not made of flesh and blood like those of mortal beings. In having 8167774TET, Brahman is om. In not having the body like that of ordinary 'mortal beings, It is fit. This is the riglit way of understanding the meanings of the two terms. Note carefully the words of the 5772 viz. BITREASE agora means TETRÅTTEET and qua, Tugma. Remember these two meanings of tlie two terms, and no confusion will arise at the apparent contradiction between AÍT and unit. The TOTTEES have failed to understand these senses and consequently they have created a great chaos in the texts relating to these Ivo conceptions of Brahman, V. 48.49 Fisc folds of frost are here chumcrated. They are 40T4 asccticism, 767 knowledge, u discipline, T7: penance, and sila dcrotion. V. 50-51 The value of the doctrine of grace is emphasised herc. In preceding terses, ofis trere mentioned as oras of But sometimes one has not acquired these meads and yet gets ·8 NOTRS. V.37 "life". The gist of the verse is that de, size and mm cannot have t (extinction) thougir their speareas may have it. 3919727 nieans 'superimposition.' V. 38 a destruction of der can be accomplished by modern or ertaer when the saint spiritual naturc of the senses is turned into stretto divine nature. The moſ ta is possible only in the conditon of ब्रह्मगाव, V. 39-40 How is this matte condition obtained? This is answered in this verse. When 217 which is latent in jiva.is brouglit out, the jiva experiences the condition of Eur (Godhood). It is then that jiva becomes one like Brahman. But this are or सायुज्य is the resultant of सेवा. V.40-42 In the X it it stated that six kinds of creations arc referred to here. Brahman creates each kind in accordance with each of Its six qualities. The first creation is from $78, (greatness), the second from itd, (strength), the third from arti (glory), the fourth from off (beauty), the fifth from sa (kuowledge,) and the last from érmy (disinterestedness or asceticism). V. 43-44 The FTALET of alè is due to share in Him and 4 other afts of a Brahman's powers are unthinkable and innumerable and thus It fulfils Its purpose of creation in multifarious ways. The spirit of argalt 18 to make a man more devoted to God than what he is. Not the acquisition of knowledge but the devotion to the Lord is the teaching implied by maaf ya cintures enferfalatan भूयते साभाविकी शानवलकिया च । श्रे. V.45 Definition of our is given here. the requires two things (s) saranna knowledge of God's greatness and (2) set and Tām, Supreme love. Here Vallabhacharya does not say that. knowledge of God is not needed for the accomplishment of devotion According to Shandilya mere love is enough for the devotion of God. He does not require knowledge. Ordinarily the terras 'know. SI ·SOTES. 11 But really speaking it is not so. For further refutation of this theory, see Panna of Vithaleshji. 1 V. 60 Our author poi points out dates in the salesie. Since according to the मुविs “दा सुपर्णा and गुहाँ प्रविष्टो", जीव and ब्रह्म reside in one place, it is impossible to suppose sta as a shares of a It is a general rule that a thing does not throw its reflection in the object it pertades: As ta is peryaded by fa, the latter can not be reflected in the former. भगवद्वचनात् i. e. गीतावाक्याद. The गीतावाश्य here : referred to is ममेवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन । V.61 Another darr ia shalawat is.pointed out. According to प्रतिविम्वाद, the reflection of Az into अविद्या is जीप. The खरूप of जीव as such is false. When by means of knowledge, nescience is removed, the real form of aira is cognised. This theory, Vallabhacharya says, leads us to suppose the extinction of soul to be eman. cipation, because knowledge destroys descience, and the destruction of nescience is tantamount to the realisation of true self in the soul. But what is this realisation? Does it not signify the annihilation of the very form of fra? If it so turns out, what is the use of such #73 Who will care for it? V.63 अधिटाता stands here either for लिंगशरीर or अविधा. With the dissolution of afura, the activities of physical body are comple: tely paralysed. This 121 also arise from प्रतिविम्यार.

·10 Norze, salvation. How is this to be accounted for? It is to be accounted for by the doctrine of "Grace." V. 53 Resort to God alone is said here to be the right means of securing liberation, 4 V. 53-54-55 The fruit obtained tlirough wit is superior to that which is ohtained through an. The final cnd of fat is 15 (Dissolution) in H. This art is wrongly called me by sixats. The fruit of tifa is the experience (6721) of REALTH. In this condition, there is no extinction of sta's senses etc. The Jira enters a new divine body, V. 36 Nature of Jiva is described. It is atomic. It is Pranet. It pervades the whole body like perfume. In the yſt. at times it is said to be an. This description refers to its ant? condition. In that condition, the Jiva is at. Cl. awat शतया कल्पितस्य तु । भागो जीवः स विज्ञेयः स धानन्याय, कल्पते ॥श्वे, उ. ॥ According to Sbankar, soul is one and it is omnipresent. He calls it $17.. The strani is due to nescience, V.57 Here it is explained when the atoraic Jiva acquires all pervasiveness. In the para condition alone, when spartia becomes ma the a becomes all pervading. 1.58 Jiva cannot be comprehended by the senses. Some times Jiva is called that because of its $257. The three modes by which Jiva can be+made the object of perception are (1) Yogic mind (2) fg and (3) Refe, V. 59 Some consider Jiva as a reflection of the This is what is koown as folik. Vallabhacharya refutes this thcory. He says that Jiva is not a reflection but a part and parcel of Brah- It is not phenomenal. As a part of Brahman, it has all the attributes of Brahman-1, and appears. But in the $57, the to becomes latent, and therefore it appears as different from all man.

·NEOTES, 18 the RATTERE are not one. In the case of a jar, we have these two distinct causes existing separately as clay and the potter. But in the case of Brahman it is not so. Here both the causes are combined into one, i, e. Brahman is both समवायि as well as a निमित्त. It is not only a thing out of which in evolves but even a creator also. 3.70 Any thing in any form is , Brahman. The reyentes are also sens. Hence they are not false or illusive Brahman has revealed Itself in many ways; and the different forms which cyolyed out of It are designated by different names. So the difference created here is only verbal. It does not exist in reality. It is due to language. Without such differences the worldly transaction is not possible. Strictly speaking they even in their test forms, are to be treated as Brahman, V. 71-72 The frantistata of them is brought out here. That Brahman is the substratum of the opposite qualities is a theory very ingeniously deduced by Vallabhacharya after a careful perusal of the Vedic texts. This theory removes all contradictions arising from the perusaal of certain passages of the Veda. It smooths our path in tracing the real spirit of understanding knotty shrutis. The first line shows that Brahman is both आधार and आधेय. कूटस्थ. ine. fest, stable. एव suggests such differences as सगुगन्य etc. This विरुद्ध पर्माप्रपन्च is referred to in the प्रास्तs also in उमयव्यपदेशावदिउण्डलवत as well as in maari i Also the una passages like "morar orqalt gestatt" " Theat TAF" refer to the same theory. V.73 The trvo pomers of Brahman, viz infrarat: and faithra- 7e are explained. In creation and dissolution, these ttro parers are seen at work. With one, Brahman brings out the universe, and Tith rhe other, draps it back. V.74-75-76 The theory of God's incarnation is cxplained. here. V.77 If Brahman is the cause of the Jagat, then hor is it that sc scc inequality in the worldi Brabman nast treat all crea.

·12 KOILS V.64.65-66 Brahinan can not be made an object of knowledge by oil hangfer. It is to be known only by the Vedas, (CI. als pret:) by the penance, and the grace of the Lord for a mark. Omniscience and divine lustre are the outcome of a mark of fear, but this page alone does not suffice for "absolution," papar and arferat are likened to "svaking and dreaming states." V.67 The form of Brahman is described. jaray means destitute of the Prakrit (Prakriti's ) attributes": v.68 सजातीय, विजातीय, and सगत are respectively जीव, जड and piebilda is devoid of such differences. , FE and Brea are non-different from Brahman. They are also certain forms of Brah. man. cuma differences are those which are perceptible in one's sell, such as the limbs or parts of a body. The branches, leaves, fruits etc. are the ama differences of a tree. One part different from another. One part, brauch, is different from another part, leaves. In Brabman, there do not exist such are differences. Er arbetatz's are those which difer from another object of its kind. A tphite cow and red cow are both cows, yet one is different from the other. Such a difference is dot perceptible in Brahman. Prandretes belong to the difference in classes. A cow and a tree are pot of the same class, and therefore one is not the other. Even such differences are not possible in Brahman. of a tree is Note the description of Brahman as 74 and not as STATTH. This means tret is dependent upon Brahman, and therefore can neither obscure nor affect Brabnian in any way. V. 69 har a material cause. It is a cause which persists in effect also. A clay is the material cause of a jar, because it persists in tbe latter, after it is shaped into a jar. Vallabhacharya States his own position heie that Brabman is the material cause of the jagat. He differs from Shankar, who ,bolds brief for free for being such a cause. AAST is an accidental cause, such as a potter, a wheel, a stick etc. ia the case of a jat. Generally the watercom and ·NOTE. 15 according to the primary sense. "In works of rhetorics, three kinds of senses are given (1) primary sense (2) indicative sepse (3 )suggestive sense. Shankar at times twists the sense of a great passage, in accordance with Indictive power of the word, in order to support his owo position. Sri Vallabhacharya rejects such methods. He explains ya passages strictly according to primary sense. V. So The after theory of reparts is stated. They consider nescience as the cause of the universe. They take their stand upon such passages as these. "इन्द्रो मायामि पुरुरूप ईयते"। "वाचारंभणे विकारः" "मायां नु प्रकृति विद्यात्।". गौडवार्तिक states this in the verse. स्वप्नमाये यथा दृष्टे गंधर्वनगर यथा । तथा विधमिदं दृष्टं वेदावेषु विचक्षणः।" V. 81 Farett deception. The theory of mirar deludes mer and hurls them into pits of endless errors. It goes against the spirit of sfa and raia. Vallabhacharya expresses his disapproval of this theory in very strong words, because it does not enable one to solve the real problem of the world. $ V. 82 One need not say that to uphold the theory that nescience is destroyed by knowledge, this theory of illusion is accepted. Power of knowledge over nescience can be established even without taking support of the above theory.. V. 83 The question here arises. "How is it that the power of Art is described even in the Purapas? Do not such passages as यदिदं मनसा धाचा बचा श्रवणादिभिः । नश्वर गृश्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् (भा. ११-७) favour #14141 ? Vallabhacharya makes reply that the object of such descriptions is to create ia man.indifference to worldly objects and prepare -him for a life of renunciation or derotedaess to God. They bowever do not mean that jagat is created by diaya and therefore it is illusive. v. 84 पाचारमणवाश्याने are यौन गपिंडेन सर्व मृनयं विज्ञातं स्यात् । पाचारंभणं विपरो नागधे गृत्तिकेत्येव सलम् । See तदनन्यन्धमारंभणान्दादिभ्यः sutra in प्र. स. २-1.१४. Note the point of stytting on this sutra. The point is clear in 7 AUTO वधानबारभ्यते न वस्तुत इलर्थ, प्रविमादि। ४ xआरम्भगे शन्दादिभ्यबदनन्यत्वं प्रतीयते । कार्यस कारणानन्यत्वं न मिथ्यात्वम् । In the illustration of clay and its various ·14 NOTES. tures equally. But instead of that, some enjoy liſe happily and some groan under the heavy burden of miseries. Is not then Bratman open to the charges of inequality and ruthlessness?. The above doubts are solved by the theory of anale. Every. thing is Brahman's own creation. The jīvas who imagine them. selves as happy or miscrable are all Brahman's forms. Even their kappiness and misery are also the forms of Brahman. Brahman has brought them out by Its volition to sport. The pleasure of "sport" is not experienced in the state of equality. It requires Parsa, diversity. Hence we see inequality among created beingsi Some persons try to solve these doubts by the theory of . .The creator of inequality is not Brahman, but the event of the Jivas. Brahman has simply created the Jivas, account of their pets have entrapped themselves into the snares of inequalities. The happiness and miseries are the results of ihe action of Jivas. As they sow, so they reap. So Brahman does not stand charged with inequality and ruthlessness. It is the Jivas themselves who forge fetters of agrant. But this explanation alone is not satisfactory, as ultimately is nothing but Brahman. Hence another one is also offered. but Jivas ou TE "Brahman". See that you do not haramis 1 7. FL8-2-9 Cf तदैनात बहु स्याम् । सोऽकामयत । स आत्मानं समस्त । एप विद माधुकर्म धारयति त यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपति । एप एवासाधु कमै कारयति त यमधो निनोपति (को.बा. ३) पुण्मो नै पुण्येन अनगा भवति पापः फापेन कर्मणा (बू, ३.२.१३) V.78 Shankar's theory of parents are or you want is refuted. Brahmap to whom the creation of the is attributed, is, according to Shankar, oila, subsidiary, and not primary. Because this Brahman . is arrafen. Vallabhacharya replies that even this Brahman is fotos-primary as Brabman. There are no differences in Brahman of Higher Brahman and Lower Brahman. 'V.79 vitend 1, e. The interpretation of a gat passage, given ·NOTES. 17 ta. If one insists upon accepting the sold as an outcome of ATENT, tben absolution will be utterly impossible. - V.89 fagorgats do not deny ta's' causality of the universe. The object in the passage, is deification of Brahman. It depies लौकिकरर्तृत्व of ब्रह्म but accepts अलौकिकर्तृत्व.. V. 96 The sense of this perse tallies with that of V. 8o. Comi pare the starts on both... 1 1 1 V.91 This occurs in sftar Ch. 16. The upholders of At the ory, are condemned as 3yts in this verse. अखण्डाद्वैतभान i. e. शुब्रह्मज्ञान. V.92 This is aimed at those who hold 241 as ka and reject the doctrine of light. The ornaments made of gold also contaiñ gold and therefore do not differ from it. On the same analogy the relation of wand also can be explained. The' name's veure which'sigaify * are due to speech. V. 93. In the siasa of Kapila, 25 priociples are accepted. They are प्रकृति, पुरुष, महत्, अहंकार, 5 कर्मेन्द्रिय 5 ज्ञानेन्द्रिय मन, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध and पचमहाभूतs. In eas of Vallabhacharya, 28 principles are accepted.' These' a8 principles are the rig of wa. V.95. The yoga system is here criticised.to means 'rest. raikt oùer miod. It is a part of devotion, because it enables one to fix one's mind upon the Lord. Other forms of yoga are not to be accepted. Vallabhacharya accepts only that aspect of yoga which is in consonance with his doctrine of devotion. .:: V.96 Renunciation, Knowledge, Restraint, Penance and Love are the chief means for the achievement of the fruit, indivi. dually or collectively. v.97 निलप्रलयः, नैमित्तिकालयः and प्राकृतिकः प्रलयः are chief लयप्रकार, These 7444irts are meant for mental purification. See 7. Barefa ng is not considered in the list. 2 ·16 NOTES. 1 forms, the forms are real. They do not convey, the impression o! their being fu; because their essence is clay. Even in the forms they have assumed, the various objects of clay have not parted wit their real essence of clay, , i, e. cognition of differences in their case is created by speech. So it is verbal difference and 10t 2 genuine one. V. 85 According to starts, gas pertaining to Creation are of the nature of year. Vallabhacharya rejects this viery, by observing that this is not possible as the areas do not hold any agrcement between the fears and the FIFFIS. On the contrary considering the context, the agreement of the set of ggamus is established with fafy, and of the art of means, with the terceTENA of het. In other words, utility of retare in gogos Paris leads support to rerras in gras which are introduced to convey AE2F42199 of TF V.86 The position of the opponent (sterant) as supposed in the Porvapaksea bere is this - The authorship of the altributed to Brahman is urged only for emphasising our conception of fire by way of noting exceptional case. In fact the authorship does not belong to Brahmar. Trendere corresponds to arriccars. A man who cannot sce the moon in the sky, is first asked to turn his attention to a branch of a tree from which he can have a full view of the moon. This is indirect way of getting knowledge about the moon. In the same way we derive knowledge of fatelor is an indirect way. Fixing our attention first at the branch of a tree is a preliminary stage, from which in the next stage, it is possible to seo the moon. In the same way the knowledge gathered from hear's is the knowledge of the primary stage. But for this primary stage, it would not have been possible to reach tbc final stage of knowledge about Brahmaan. The materyatan suggests the importance of thema's. is the name of a star too small to be seep'with our eyes. V. 86 ya refuses to accept the authorship of free or of ·NOTES, 19 Fundamental differences between केवलाद्वैत and शुद्धाद्वैत. KEVALĀOWAITA. 1 Brahman is only one and nondual. सत्, चित् and आनन्द are synoymos of Brahman. 3 The cause of it is not , butमामा. 4 All the info is falsc. ugents have no real existence. It is simply phenomenal. w alone is real and u13 (8L) and ota arc false SAUDDHADTAITA. 1 Brahman is one, pure and nondual. All that is, is Brahman. They are parts and parcels of Brabman. 3 It is at alone, and not 4147 which is the cause of T. It is both a material cause as well as efficient causc. 4 The da being due to the volition of Brahman is not false. पटपटादिs as well as"जगर are the creation of F, acting under the impulse of Its will. Consequently their existence is not phenomenal, te is not false. It is to "metampsy. chosis" which is so. other words is rcal, s Souls are many. 6 Brahman of Its own will becomes Jinas (Souls). So Jiras are real. ✓ Soul is never Brahman. It is no dubbion.com part of Brahman, but it is only a part and can not be identificd vitli entire concortion of Brahman. 6 It is atomic ( 23 ) and not There is home or onc exception to this and it is tliis that only in the condition of 7677, it acquires clic cisarac. ter of all-perrerisca¢ss o! जगा in s Soul (BTTTT) is one. 6 Soul is one. Thc appearancc of the soul as many souls is false. The csscncc of soul's form is Knowicege and as sac' it is identical with Brahman. & Sool being identical with Braban is Tre (all-per. Tading.)

·18 HOTES ot V.98 dean of sinis is possible either throngh sertice of Krishita or adoration of BARY. V. 99:-*ra is a naturii consequece of firm knowledge of अदयात्मा. 1 ::., . V. 101 V. 100 Again, bete diferice is shown betiscene and ter you is the material world-the inanimate part of creation and tame iš metampsychosis, which is due to soul's nescience. The cys referred to in V. 96-97-98 are conducirc to mera through meditation, To acquire worth for absolution, it is necessary that a devotee must keep his conduct in conformity with the .practice of femuri. No deviation from it is allowed under any circam. stances. V. 102-103 Three kinds of devotees arc enumerated Asya and 17. The highest form of the here described requires combination of knowledge with it. Mere love or mere knowledge does not constitute highest devotion. (This is said from a standpoint of tarangids and not sayfa. smagfeta koows only love, nothing but love. V.-104 Fulfilment of aan, demands to and free as its requisites and famaet, all the five mentioned in V. 96. V.105 The above teaching is the teaching of Gita. It is also in accordance with the prea, Threot, Tanz, stery and other scrips. tures. V. 106 This verse sums up the first part of thiş work. The this, the gist of the as is unfoided at length, taking support of the Here ends the flrst part called TERHITET.

·NOTES. 21 13 Of the three 'means,',77 13 Bbakti is the most powerful and the only ma is possesfo] of all the meads. Eyep Karman enough to achieve Moksha. has its utility. Sacrifices can not cut off worldly bonds. etc. are the very forms of So sacrifices etc. are useless. Brahman. Only their fruit They put impediments in the is circumscribed, path of Moksha. 14 Shankaracharya accepts 6 14 For the knowledge of Bra. kinds of proofs for T like hman only proof of testimony the Mimaosakas.-T, TYTA, . is trustirorthy. Other proofs उपमान, पन्द, अर्यापत्ति, अनुपलब्धि, such as 1977 etc. should be Under Te, for the knowledge discarded. But testimony of Brahman, he accepts only does not include only the the Vedas, the Brahmasútras Vedas. The Gita the Brahman and Gita, Sutras, but also the Inter of Dhagrat and all. other scriptures such as Smritis etc. which are not antag, onistic to the spirit of the above four. N.D.--For a further and detailed study of Shuddhidwaita philosophy, the student is recommended to rcad the following works: JHM, porn, gauarios, artist, 57775 cft, and an art. The first two works must be studied with thcir commcnatarics. The following commentaries mit 5 of Paroshottamjl, of Gopi- Svarjl, **7 of Ichchhina Bhatt apd fines of Girdharjme will throw much light on tho study of way.

·20 NOTIS. res, 9 ब्रह्म is निर्गुण and not सगुण. सगुणमा 9 There is no difference what. commonly known as Toch is soever between AWAH, and due to RRIT. It is meant only सगुणवा. It is called निर्गुण because for उपासना. Compared with , निर्गुणब्रह्म it is गाण, of secondary its qualities are not like those of the creatures of flesh and importance. blood, and it is called men, because it is endowed with divine qualities which are par excellence and have no CODD. terpart among other creati. ब्रह्म is विरुद्धधर्माश्रय substratumn of opposite qualities. So every thing is possible iz Brahman which says Hence, the Shrutis." "He has no hands and feet. Yet catches and runs." is true. 10 H is only r knowledge, 10 g is not only . It is everyneither a "knower" nor ita thing. आनन्द-immeasurable "object of knowledge" Iar constiutes highest conception and unqualified-constitutes the real form of h. The hi. of Brahman. ghest conception of Brahman is the embodiment of art. It is also described as रस. कृष्ण who is सदानन्द and रसात्मक repren sents this a. 11 TT means dissolution into Brahman.' 11 te means uniting with Brab. This state is ach- For this, no expedient ieved through acquisition of so much useful as for Of knowledge which first of all भत्ति-साधनरूपा and सांध्यरूपा, the puts an end to nescience and latter is resorted to. It is then paves way for her. commonly called प्रेमलक्षणा or निर्गुणभक्ति. 12 Origination and destruction of 777 are due to "nes. 12. They are attributed to the tiyo powers of प्रदा, viz. आविर्भावcience" शक्ति and तिरोभावपक्ति (The for. mer brings out the manifesta. tion of and the latter causes its disappearance into man. Brahman.)

·TATTYA DIPA NIBANDHA The section, entitled 'the Meaning of the Scriptures's 1 Bon to that Lord Krislina, of wonderful acts, who sports in the form of the differences of names and objects. 2 This (work) is undertaken for those Satvik votaries of God, who have become fit for emancipation and through God's grace, in whose case, this life is the last one. 3 The means of emancipation is stated here, first after studying thoroughly the scriptures of God, then medi. tating frequently upon them and then knowing what God bas said Himself for the removal of doubts. 4 The only scripture is the Gită, sung by the son of Devaki (Krishna). The only one god is the son of Devaki. The poly Mantra is His names; and the only work is the service of that Lord. 5 Having resolved as above, I give my judgment here on the meaning of the scriptures, on the utility of all the scriptures and the spirit of the Bhagayat according to my light. 6 The word for God, is Brahman in the Upanishads, Parmatman in the Smritis and Bhagvān in the Bhagwat. In these three chapters, I shall also use those three names, 7 The Vedas, the sentences of Lord Krishna (the Gita) the aphorisms of Vyas (the portion of Bhagvat rlich is the result of meditation) constitute the four-fold testimony of knowledge. 8 Each succeeding testimony is meant to remove doubts arising from each preceding testimony All other scriptures which are not antagonistic to this testimony are to be accepted as valid testimony. Vhatever is antagonistic should be rejected as invalid. 9 Or the previous scriptures being the various forms of God's name-sport, all the scriptures are to be regarded ·+ TRANSLATIOS. 25 pleased and the state of Derotion when Lord Krisbna is pleased. 18 My firm opinion is that without any of these no fruit can be had. These states cannot be acquired by mere wishes or talks but only by the pursuit of ineans. 19 Each of the three ways gives fruit to the man who pursues it, according to his fitness. But in this Kali age, all fitness has vanished. If however Lord Krishna is served indeed, the Kali age will be favourable to fruit. 20 This is the chief meaning of the Vedas, the Gitas and the Shrutis. Other meanings are only fancied by different schools of thoughts. 21 They are said to be votaries of God, doers of purc work, and knowers of Brahman who explain the meaning of the scriptures in accordance with the sentences of Krishna (i. e. Gita). 22 Not knowing this, even the Sátvikas do not serve God, being influenced by various schools of thought. This attempt is made for them. 23 The Universe is the work of God. It is the form of God. It is created by the Maya (power) of God. The worldly state is acquired by the haman soul through nescience which is its power. 24 The worldly statc has its ead in 'Emancipation' but the Uairerse is never sudject to cad. It (the end of the universe) is due to God's will to sport ( i. c. Ar God's vill it is tritudran in Himseir. This is called the end of tác Unirerse) This conduces to the happincss of the human souls. Nescicncc ibc resultant of Maya that envelops the soul is five-fold. as Brahman is all-pervading like the sky and is cncircled by dlaga (Poser of God). It has hands, ſcet, ends of fingers, eyes, the heart and mouth creieberc. 26 It bas cars crerytreere. It stands pervadiag all things.

·24 TRANSLATION, as valid testimony, except the portions antagonistiche the above. 10 lu the beginning of Dvapăra age, the religion was of Elle kinds—the Sbraut & the Smarta. Both these and their Twords are accepted as testimony; although they were of contradictary nature, 11 in the Purvakand of the Vedas (Samhita) God is des cribed as sacrifice, is the latter section i. e, in the Upanishads as Brahaman, and in the Bhagyat as Incarnate Lord Krishna. 13 The Lord who assumes the form of the Sun etc., is known as knowledge in the Upanishads. In other Puranas, he is kaoin under various forms. 13 For achievement of the fruit, devotion of all the formas is taught. But for the desire of Sayujya, the first form viz. Lord Krishna alone should be thought fit for devotion. 34 Truc emancipation is possible from Him. By serving other gods, we become fit for conditional emancipation. Ay kaowledge one gets Satric emancipation or emancipation obtained in life. If a man of knowledge is devoted to Lord Krishna, then none is superior to him. 15 Is the present age, God having been incarnated as Buddha, all the gods in obedience to him arc bors as Brahmins and preach parious faise doctrines that create illusion in men. By this, they prevent men from being devoted to god. 16 This is great it fatuation; nay this is verily great deception that the wise and scholars who are expert in the knowledge of the scriptores do not love Krishna. Those who are subservient to søsk reap the world as rheit frait (i. e. they have to be born in the world). 17 That is known as the State of knowledge when a man knows God who is Allstate of work skep his mind is ·TRANSLATIOY, 27 called Sayujya will be obtained when the part Anand I becomes patent in the soul. These two will be realised through the service of God. Sometimes, God who is unborn, Himself accomplishes all this. 37 Sometimes, it is accomplished through the Purusha. Some-times through others. Sometimes God himself becomes all. 38 Sometimes God creates the whole world like the great illusion, by means of Maya. Then knowledge etc. are in name only and not in reality. (i, e, pot useful). 39 Sometimes having created th creation in the form the sky etc, and entered it by Kis two forms, God sports in it as souls and Antaryamin (inner soul). 40 All chis is possible in the case of God whose powers are unthinkable and myriad. For this reason, in the Vedas, many ways of this creation ate mentioned. 41 Everywhere the greatness of God is extolled for the accomplishment of his devotion,-The sentence 'arantat' is also intended for this reason. 42 Devotion is said to be love of God-love which is acc. ompanied with the knowledge of God's greatness, which is inviolable and supreme. Emancipation is secured by such devotian alone and by none else. is five-formed. He becomes tsvelve-formed, ten-formed, hundred-formed, thousand-formed, and myriadformed. He is one, equal, devoid of faults and although everywhere full of good qualities, be is compa. rable to many 44 He is deroid ar faults, full of all good qualities, selfdependent, and destitute of bodily qualities. His hands; feet, mouth, stomach etc. are full of joy and cyery. where He is bereſt of three kinds of difcrences. 45-46 When by the knowledge of God, descieoce is segon sed, one gets cmancipation. Koorledge bas five cops. 43 God ·26 TRANSLATION, ; It is myriad-formed It is both indivisible and divided. 27 The souls are Its parts. They are evolved purely on account of Its will namely 'I am one and may becomo many.' 28 In the beginning of creation, innumerable formless human souls emerged, at Its will, like sparks from fire. Even the inanimate objects came out from Sat, which is Its part. 29 All the forms of Antaryāmin have emerged from the . Bliss constituent of God. Antaryāmin has all the Sat (existence) Chit, (knowledge) and Anand (bliss); the human souls have Saç and Chit and the matter (Universe) only Sat. 30 Hence due to latency of Anand, the soul and the Uni. verse are deemed formless (joyless) (although Brahamin is one); for the purpose of convenience, it is called Universe, soul and Antaryāmin. 31 Knowiedge and neşcience are the powers of God created by Mayā only. They belong to the soul and to none else. Hence the soul experiences misery and depen. dence. 32 The five folds of Nescience are the ignorance of one own's state, superimposition on the soul, of the senses, of breath, of inner organ, and of the body respectively. 33 Nescience has five folds. It is due to it that the soul experiences the worldly state. When the nescience is removed by knowledge, the soul gets life-freedom. 34 Although the body, the senses and breath become free from the influence of superimposition ; yet in one sho bas gót life-frecdom, they do not panish entirely. 35 By the service of Asanya or Hari (God) the senses ac. quire divine character and then the body etc. disappear. While its ( i. c. of the soul), disappearance results from the condition of its being like Brabman. 36 The state of likeness with Brahman or emancipation ·TRAXSLATIOY. 37 + called Sayujya will be obtained when the part Anand becomes patent in the soul. These two vill be realised through the service of God. Sometimes, God who is unborn, Himself accomplishes all this, 37 Sometimes, it is accomplished through the, Purusha, Some-times through others. Sometimes God himself becomes all. 38 Sometimes God creates the whole world like the great illusion, by means of Maya. Then knowledge etc. are in name only and not in reality. (i. e. not useful). 39 Sometimes having created the creation in 'the form of the sky etc, and entered it by His two foras, God sports io it as souls and Antaryamin (inner soul). 40 All this is possible in the case of God those powers are unthinkable and myriad. For this reason, in the Vedas, many ways of this creation ate mentioned. 41 Everywhere the greatness of God is extolled for the accomplishment of his devotion --The sentence farmers' is also intended for this reason. 42 Devotion is said to be love of God-love which is accompanied with the knowledge of God's greatness, which is inviolable and supreme. Emancipation is secured by such devotian alone and by none else. is five-formed. He becomes twelve-formed, zen-formed, hundred-lorned, thousand-formed, and myriadformed. He is one, equal, devoid of faults and although everywhere full of good qualities, he is compa. rable to many. 44 He is devoid of faults, full of all good qualitics, selfdependent, and destitute of bodily qualities. His baods, fect, mouth, stomach etc. are full of joy and everywhere He is bereit of three kinds of differences. 45-46 When by the Laosledge of God, descience is remo. ved, one gets emancipation, Koowledge has five cons. nat. 43 God ·28 TRANSLATION “tituents viz., asceticism, knowledge, discipline, penance and devotion. By this, the soul of the man of knowledge enters God. The Satvik souls who have cultivated divine virtues, acquire fitness for emancipation. 47 Sometimes men get emancipation by living in a holy place. But ooly those who are favoured by God, do get it and none others. This is my firm opinion. 48 Sometimes in some place Krishna Himself graats emad. cipation to his devotee by bis grace. In this case, the greatness of that time or place having been derived front God, it is also praised. 49 Therfore discarding everything else, one should reader devotion to God by means of "Hearing etc.," with firma belief in Him. By so doing, he will be liberated through knowledge. 50-51 Those who enter Brahaman, experience bliss by their soul; because the force of all tbeir senses is destroyed. But the devotees experience it with theic senses, the inner organ and soul. Therefore the domestic life of the devotees is superior to the above. 52 When the dirt of the scripture that generates error is removed from the intellect, men repose confidence in the scriptures relating to God and that confidence produces good result. 53 The soul is only as big as the end of a grain of rice. But like perfume, her light pervades the whole body. The Shritis preach pervasiveness of soul. It is possible when the soul acquires the likeness of God. 54 Crores of unirerses are seen thies the pärt, bliss, bccomes maniſcst in her (soul), Thus the soul is circumscribed as well as all.perrading. 55 The quality of consciousness in the soul is her illu. minator. On account of this the soul is said to be lomin. The soul cannot be comprehended by temporal scnscs. Nor is she to be illuminated by any otber mens.

·TRANSLATION, 29 56. The soul can be seen by three ways:-- -(1) By discipline (2) by the sight by which God is seen (3) by the divine sight of knowledge. 57 Her phenomenal appearance is due to the latency of the joy in her. If it is not so, her consciousness which is enveloped by the screen of Maya, will not be refle. cted. 58 The relection-theory is contradicted by the Shruti passage of 3qui, the sentence zai stipet and also by the Gita. 59 If we accept the reflection-theory, then emancipation will mean the loss of the original form of the soul. And as the body is in existence, the life-emanciption is not possible. If it is asserted that the reflection is here to be supposed in zescience then also it is contradicted. 60 Just as the body of a sleeping man does not move merely by his Prarabadha (previous action ); in the same way in the state of life-emancipation, the body is unable to move on account of the removal of nescience. 61 The sentence ATAHT even though corroborated by ingen. ious device, is powerless to give knowledge. That sen. tence however is intended for another purpose. So that by that sentence, it is stated that God is capable of all forms separately. 62-63 That kaovable God is transcendental. He cannot be comprehended by any skill. He can be, however, com. preliended by penance, skill in consonance with the Vedas and the grace of the Lord. In the Satya Yuga, in some cases knowledge was acquired by undergoing much trouble. 64 The marks of knowledge, are omniscience and divine lustre. Even these do not entitle a man to get eman.. cipation. The states of knowledge and descience are like states of awaking and drcamiag. Therefore to get emancipation, derotion by all means is considered as. the best means.

·30. TRANSLATION. 65 Brahman is mereita, omnipresent, indestructible, omnipotent, self-dependent, omniscient and destitute of worldly qualities. 66 It is without différences of Its own self, of its class and of another class. It possesses thousands of eternal qua. lities such as truth etc. 67 It is a substratum of all. It keeps Maya under its control. It is bliss-formed. It is par excellence, and It is distinguished from all temporal objects. -68 It is the material cause of the Universe, and it is its efficient cause. Sometimes, It indulges in self-sport and sometimes sports in the Universe. 69 He, the Lord of matter and soul is everything. It is the substratum of all cases and (i. c.) all cases are possible in God. 70 Although present in all objects He is untouched by them all. Although He enters every suject as its body and shines there, the object does not know Him. He is not the object of any controversy. All controversial doctrines relate to Him. 71 He is myriad-formed, unaffected and mobile. He is the abode of all opposite qualities, and is not the object of skill (i. e. incomprehensible by skill ). 72 Assuming various forms by his two powers-Āvirbhava (manifestation) and Tirobhava (non-manifestation), He causes infatuation. He is invisible by the powers of senses but becomes visible by His osyn will. 73 The emerald like dark-halo becomes manifest in the state of incarnation, when pure Satya is reflected in Bra. haman who is Bliss. 75 In cach of the four Yugas, he assumes different forms. The form, conditioned by time is reflected in Brahaman. 76 Or to the ken of worldly men, Brahamaa appears like decp, empty space and the sky. The human sight cannot reacli the Great (Brahman) by any other way.

·TRANSLATION. 81 1 -- 77 The world being Brahaman's self-creation, He is not open to the charges of impartiality and ruthlessness. Some schools accept Karman, but from one point of view, it is understood to be Brahman. 78 He alone is the creator of the world and yet He is not a qualified one. Those who are conscious of qualities are known as His parts and are known qualified ones. The creator is independent. The state of independence is liostile to the state of being qualifed. -79 Some persons here, whose intelligence is greatly dark. tened, twist the express scase of the words, and refuse to attribute causality of the world to Brahaman. 80 They say that Brahaman, -bound up by beginningless nescience is the cause of the world and that this Braba. man becomes subject to metempsychosis due to nescie. ace. Relying upon the false sentences, they belicre in Mukti. 81 The votaries of God must ignore the untrustworthy sciences, because they obscure the greatness of Brahman and because they are antagonistic to Shrutis and the Smritis. They are principally believed in the Kali age. A's they are averse to God, their fruit is hell. 82. It is not proper to say that all this is stated in order to prove that nescience is detsructible by knowledge, beca. use the contrary statement is also proved by the inention of the knowledge and nescience. -83 The statement occurring in the Puragas about the rorld being the work of Maya is given from the standpoint of other schools of thought that take shelter of the theory of illusion. In the cxtapt Shrutis, ao where do we find it. 84 Tbc scntcoces, occurring in the Vacharambhana Shruti, teach the identity of the world mith Brahman. They do not therefore teach illosiveness of the world. Vyas ·3%. TRANSLATION. 1 being great, it is proper to ,regard the world as nondifferent from Brahaman. 85 If the Shruti, speaking, of creation etc, is held to be a mere repetition for knowledge, then as it is not accepted in, respect of the injuction and greatness it is not possible., 86 If it is said that the authorship of the world, ascribed to Brahmau, is an exception intended to emphasise the knowledge of Brahaman, it is not proper. The primary meaning of the Shruti is not sublated, owing to the perception of the effect (i. e. the world). Even in the illusory view, the authorship is possible in Brabaman as in an actor. 88 Like an elephant seen in a dream, emancipation will be lost if Brahman is not the author of the world. The authorship of Maya or Jiva is rejected by the Vedas and the Aphorisms on Brahman. 89 Where non-authorship is stated, it is to show its greatness in order to convey that Brahaman is an abode of opposite qualities. go The allusiveness of the world is preached in the Puranas, for renunciation. Therefore the statement that the world is due to nescience is intended to cause infatuation. 9. They (Asuras) knop the world to be false, foundationless, godless, produced by the contact of men and women, having for its purpose passion. What else can it be? 92 In complete state of knowledge of non-dualism, every thing is comprehended as Brabaman and nothing else. *The knowledge destroys the wrong knowledge of difference but the world is not. destroyed by the kaowledge of its rial form. 93 In some place, difereace is not possible, becausc Bra. naman is a matcrial cause, The difference is begun only by specch. and ·TRANSLATION, 33 94 The Samkhaya is said to have many kinds. Of these only one is acceptable to the good. It has 28 elements which constitute the form of God. 7 95 The other kind fo the Samkhayas is repudiated in the aphorisms of Vyas. Only that yoga is acceptable to good persons in which God is made the object of meditation, or wbich being seedless is productive of the knowledge of the self. 96 The man achieves fruit by serving God, with renunciation knowledge, discipline, love and penance or by only ono means, out of those five. 97 Diverse types of the means for the annihilation of the world through knowledge have been mentioned for the purification of mind; but in the Samkhya system, only onc is stated. 98 Also it can be secured by making senses partake the nature of the deities. This is possible through service of Govinda ( Krishana ) and by no other means. 99 From firm knowledge in the form of non-dualism of the soul, springs renunciation that separates one from home. The control of speech and other means are intended for that end. 100 All these must be contemplated, but the world is not completely annihilated. Sometimes, the world or the body is said to be product of the mind. Its knowledge is essential for renunciation, 101 If men of other schools of thought, serve God, in accordance with devotion and preach things in harmony with it, then their act of devotion is not sublated; but they do not get the fruit of devotion' which should be obtained by shaping one's conduct in accordance with one's own natural path of devotion. 102 A man who having knowledge that all things are produced from God and that God becomes all, serres God ·34 TRANSLATION by love, accompanied by Shravan etc is the best votary of God, 103 In the absence of love, he is a devotee of the middle kind; in the absence of knowledge, of the first kind. In the absence of both, the Shravan etc. are useful to annihilate sin, 104 The conjunction of penance and discipline, will lead to knowledge as fruit. The conjuction with discipline produces love. Otherwise it is simply to be regarded as mere praise. 105 This meaning has been determined from all the sentences of the Vedas, the Ramayan, Bharat, Pancharătra, by the sentences of other scriptures and also by those of Krishna. (Gita) That meaning is given by Krishna in the Gita. 106 The meaning of the scriptures is determined on the authority of proofs. Now is determined. "Sarva Nira. nya" with reference to knowables (objects of knowledge.)

·॥ श्रीकृष्णाय नमः॥श्रीमदाचार्यचरणकमलेम्यो नमः॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः॥ तत्त्वार्थदीपनिवन्धनो प्रकरणविभाग अने तत्प्रतिपाद्य वस्तु "विद्वद्भिः सर्वथा श्राव्यं ते हि सन्मार्गरक्षका" (श्रीमद्लभाचार्यचरणा ) "कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी" (मुद्रालेखोऽय विदुषाम् ) क्षणेन ब्रह्मायानगगनपवनापः क्षितिविमे प्रजाः प्राणांश्चेतः सृजति, सकलं यो भवति च । विरुद्धान्धमान् धरति रमणार्थ विभुरपि, नमामि श्रीराधाधरमधुमदोल्लासलसितम् ॥१॥ श्रीराधाधरमाधुर्यपानमुग्धमनोहरः। कन्दर्पदर्पदलनः पायान्मदनमोहनः ॥२॥ मायावादतमोनिरासनपटुः श्रीलक्ष्मणसात्मजो जित्वा राजसभास्थितान्युधनरो वादेपु सङ्ख्यावतः। शुद्धाद्वैतविमाकरं सुसकर प्रादर्शयनिर्भयो वैदोद्धारधुरन्धुरो विजयते श्रीवल्लभार्यः प्रभुः ॥३॥ नमो भगवते तसै कृष्णायाद्भुतकर्मणे । रूपनामविमेदेन जगक्रीडति यो यतः ॥१॥ વાગાધીશ શ્રીમવલ્લભાચાર્યજી (શ્રીમહાપ્રભુજી) ગ્રોમાં સ્વતંત્ર રીતે નિહાઈને પ્રગટ કરનારા પત્રાવલમ્બન, ડિશચન્હો અને તત્વાર્થદીપનિબન્ધ એવા જ આજે આજે ઉપલબ્ધ છે. તે પૈકી આજે પ્રસ થતું પત્રાવલમ્બન અપૂર્ણ છે. તેમાં પણ ·૨ તવાદીપનિબંધ જેટલો ભાગ પ્રાપ્ય છે, તે, વાદમાં વેકાર્થનો નિર્ણય કેમ કરવો? પૂર્વોત્તરમીમાંસાનું પ્રયોજન શું? વિચારશાસ્ત્રના આરમ્ભમાં અધ્યયનવિધિ જ મૂલ હોવાથી, વેદમાં પ્રાપ્ત થતાં स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, अष्टव ब्राह्मणमुपनर्यात तमध्यापयात, साह्नो वेदोऽध्येयो % એ ત્રણે વિધિવાક્યો પૈકી કયું વાક્ય ઉત્પત્તિ વાકય છે,? ભાઠું કે પ્રભાકરના મત મુજબ અધ્યયનવિધિનો સ્વીકાર કરવા જતાં કયા દોષો ઉપસ્થિત થાય છે? અને રમ્યાધીતવાક્યોમાં ઈતરવાયોને છેવત્વે સ્વીકારવા જતાં અતિ કેટલી દુહુ બની જાય છે? વેદામાં, લક્ષણાદિ, શાબ્દબોધ-પ્રક્રિોપકારક પ્રાણલિકાને કયાં અને કેટલો ઉપયોગ થઈ શકે ? ઇત્યાદિ વાદને ઉપયોગી વિચાર પ્રણાલીનું અનુસરણ જોવામાં આવે છે અને તે પણ અપૂર્ણ હોવાથી ઉચ્ચકક્ષાની વિચારસરણિનું અનુસરણ કરનારા વાદપ્રિય વિદ્વાનોને યથાથષ્યિ ઉપકારક છે, સર્વથા તો નહિ જ. પડશગ્રન્થો એકેક પ્રકરણ ઉપર આચાર્યચરણુના હરિને પ્રકટ કરે છે. તથાપિ તે શૂન્ય વસ્તુતત્વનો નિર્ણય કરવામાટે વાદસરણિમાં ઉપયોગી વિચારપદ્ધતિનું નિદર્શન કરા- વનારા ન લેવાથી, કેવલ સોળવિષયો ઉપર આચાર્યશ્રીનો અગ્નિમનિય શું છે તે જાણવા પૂરતા સૈદ્ધાતિક–પણ સૂત્રાત્મકભાષામાં ઉચ્ચતમ વસ્તુતત્વને રજુ કરનારા ન્યો છે. વર્ણવમાત્રને પડશશ્ચન્હો અક્ષરશઃ જ નહિ પણ તદુક્ત અને બરાબર સમજીને તદનુસાર જીવન ઘડવામાટે મહાન ઉપકારક પ્રકરણગ્રન્યો છે. વિદ્વાનોને આચાર્યચરણ અતિમ નિર્ણયો જાણવા માટે તેનો ઉપયોગ શ્રુતિવાયવત્ બને આ હેતુથી જ જેમ ઇતર સમ્પ્રદાયોમાં નિત્યનિયમમાં સ્તોત્રપાડાદિનો ઉપયોગ છે, તેમ પુષ્ટિમાર્ગમાં તોડ્યાદિ ઉપરાંત પડશોનો પાઠ પણ એક આવશ્યક કમ સ્વીકારાય છે. તે પ્રણાડિક આજે પણ અબા- વિતરીતે સર્વત્ર દષ્ટિપથ થાય છે. આ પ્રણાલિકાને જ આજથી પચાશવર્ષ પૂર્વે પણ ત્યારે સર્વક ઉષ્ણવોને શિક્ષણ આપનારી પડશાળાઓનું ગામેગામ અસ્તિત્વ ન હતું, ત્યારે આજે છે, તેથી મેં વિશેષ પ્રકાર, વૈષ્ણવોને સ્વમાર્ગીયસિદ્ધાન્તનો બોધ હતો. શિક્ષાપત્રો અને પડશચન્હો દ્વારા જેટલું સાનિક અને આચાર્યું જ્ઞાન વૈષ્ણવોએ પથાશવર્ષ પહેલાં પણ મેળવ્યું હતું, તેટલું જ્ઞાન આજની સામ્પ્રદાયિક પાઠશાલાઓ દ્વારા કે પરીક્ષાઓ દ્વારા ભાગ્યે જ મળે છે. (આથી અમારા વક્તવ્ય હેતુ એવો નથી જ કે એ સંસ્થાઓ અનુપયોગી છે. એમની ઉપયોગિતા અમે અનેકવાર સ્વીકારી છે. વ્યાખ્યાનોમાં તે માટે પૂરતા પ્રમાણમાં કહેવામાં આવ્યું છે. લેખો દ્વારા પણ અમારા હદને અમે પ્રકટ કર્યું છે. આજે પણ આવી સંસ્થાઓ પ્રત્યે શુભાકાં પ્રકટ કરવાની કોઈ પણ તક ગુમાવવા અમારી તૈયારી નથી.) પોડરાગ્રો અને શિક્ષાપો બાલકોને કરાશ્ય થાય અને તેનું વાસ્તવિક મમ તેમના મસ્તિકમાં એવી રીતે ઠસાવવામાં આવે કે તેની અસર આજન્મ રહી શકે તો તેનું મિલ આપ નજરોનજર જોઇ શકીએ. • • કિન્તુ, થોડગ્રન્થોમાં સર્વે જ વિષયોનો સમાવેશ થતો ન હોવાથી અને તે કેવા બિહાસિક બન્યો હોવાથી નિયવસ્તુ, પ્રમાદયવિચાર, વિચાર કરવાની વાપતિ, પકબાપદાખલા દલીલો ઇત્યાદિને રાવે તેમ નથી. અતએ વતન્ત્રાર્થદીપનિબન્ધને જ શ્રીમહાપ્રભુજીના સ્વતન્નવિચારરૂપે સ્વીકારી શકાય. જોકે શ્રીમદ ભાગ, થીમુબોધિનીજી અને અન્ય ટબ ગ્રન્થોનો ઉપયોગ કઈ તત્વદીપનિબ-૫ના ·રાસાર્થપ્રકરણ જ્ઞાનથી ઓછો થતો નથી, તથાપિ તે ગ્રન્થો બ્રહ્મસૂત્ર, શ્રીમદ્ભાગવત અને તેને ગ્રન્થોનું જ હર્દ સમજાવવા માટે છે, નહિ કે યાર-મયનો નિર્ણય કરવામાટે આ વસ્તુસ્થિતિને ધ્યાનમાં લેવાથી તત્ત્વાકીયનિબન્ધની ઉપયોગિતા અને ઉપાયતામાં અભિવૃદ્ધિ જ થાય છે. પરન્તુ ખેદનો વિષય છે, કે પુષ્ટિમાર્ગમાં પ્રમાણખલને સર્વથા નિરવકાશ માનનારા અને બી. એ. કે એમ. એ. થયા પછી પણ વસ્તુતત્વના નિર્ણયમાં તટસ્થવૃત્તિનો ત્યાગ કરી પૂર્વે થએલા કેટલાક વિવાદો, કલહ અને પક્ષપાતોને મક્કમ રીતે વળગી રહેનારા સામ્પ્રદાયિક વિદ્વાનોમાં ઘા રુ અને પત્રકથા ધર્મ ઈત્યાદિ કતિપય વાક્યો (પ્રકરણસતિની કે અર્થસતિની દરકાર રાખ્યા વિના માટે વિશેષ આદર જોવામાં આવે છે. કિન્તુ તત્ત્વદીપનિબન્ધ માટે આદર જોવામાં આવતો નથી. જ્યાં શ્રીમદાચાર્યચરણ સ્વયમેવ ઉોપ કરે છે કે- अथवा सर्वरूपत्वान्नामलीलाविभेदतः । विरुद्धांशपरित्यागात्प्रमाणं सर्वमेव हि ॥ (શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ ૧૦) વેદ પ્રમાણુ ચતુષ્ટય ઉપરાંત પણ પ્રભુ નામલીલાના વિભેદે કરીને સર્વરૂપ હોવાથી વિરુદ્ધાંશને પરિત્યાગ કરીને સર્વ જવામય વિદ્રશામાં પ્રમાણ છે. વિદ્ધાં- શને પરિત્યાગ એ શબ્દ પણ એક પ્રકારનું મર્મ ધરાવે છે. રૂપલીલાની પેઠે નામલીલામાં ચે અનેક પ્રકારો હોવાથી તેને પ્રકારને ગ્રહણ કરીને જુદાજુદા વાકયોની પ્રવૃત્તિ છે. વાસ્ત વિકરીતે શાસ્ત્રીય વાકયોમાં કોઈ પણ રથળે વિરુદ્ધ વસ્તુનું પ્રતિપાદન નથી. સ્વરૂપલીલામાં જેમ અનેકત્ર પરસ્પર વિરુદ્ધ વસ્તુ દેખા દે છે, તેમ જામલીલામાં પણ છે. અતઓ વિરુદ્ધ ન હોવા છતાં વિદ્ધવત્ ભાસે છે. અએવ વિરુદ્ધાંશનો પરિત્યાગ એટલે વિરુદ્ધ ભાસતા વાકયોનો અવિરુદ્ધત્વે તાત્પયનિધાર, આ ઉપરથી સ્પષ્ટ સમજાય છે કે શ્રીમહાપ્રભુજીએ “વે મમF” એમ પ્રતિજ્ઞા કરીને શુદ્ધાદ્વૈત સિદ્ધાન્ત પ્રકટ કર્યો અને તદુપબલ સર્વજ વાડ્મયનો તાત્પર્યનિર્ધાર પણ કરી દેખાડ્યો આ પ્રકારનો તાત્પર્યનિર્ધાર કરવાની વ્યવસ્થા તત્ત્વાર્થદીપનિબન્ધમાં છે. યાત્રા કામ અર્થ અકૂપા એમ શ્રીમહાપ્રભુજી પ્રકાશમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરે છે. આથીજ તવાદીપનિબન્ધોતિ પ્રકાર સ્વીકાર્યા વિના તે તે શાસ્ત્રો, આચારો, યુકિતઓ કે મતમતાન્તરોની ચર્ચા કરવામાં આવે અને તેવી ચર્ચા માટે ઈતસ્તતા પ્રાપ્ત થતાં કોઈ વાક્યો કે વાક્યાંશનો આશ્રય લેવાય અને તે પુષ્ટિમાર્ગીય નિર્ણય કહેવાય, તો, તેવો પ્રયાસ શ્રીમદાચાર્યચરણના લક્ષ્યબિન થી વિરુદ્ધ હોવાથી સર્વથા હેય છે. એટલું જ નહિ પણું તેવો નિર્ણય બુદ્ધિપૂર્વક પ્રકટ કરવામાં આવતો હોય, તો તે, પુષ્ટિમાર્ગીય નિર્ણયની છાપ મરીને જન સમાજની આંખમાં ધૂલિપ્રક્ષેપ કરવાનો કુત્સિત પ્રયાસ જ કહેવાય. પ્રસ્તુત નિબન્ધમાં સદસદ્ધિબુદ્ધિ ધરાવનારા વિદ્વાનો જોઈ શકશે કે કયા પ્રકારની વિચારસરણિ શ્રીમહાપ્રભુજીને અભણ છે અને તેઓ શ્રીમાન વાડ્મયના તત્વ- નિર્ધાર માટે શો અભિપ્રાય ધરાવે છે? પ્રસ્તુત નિબન્ધની રચનામાં અમારો ઉદેશ એ પણ છે ·તરવાથદીપનિબન્ય કે વીસમી સદીના ભારતવર્ષમાં પ્રોટી સાચી જાહેર ખબરોનો સર્વથા અનુપાદેય અને ઠવાચિક-કોઈકળા–ઉપાય પણ વસ્તુઓનો વિક્રય કરવામ-ગ્રાહકોને મોહ થાય તેમ તદ્દન બેજવાબદારરીતે આશ્રય લેવાય છે, તેમ શાસ્ત્રીય વસ્તુ-તત્વના નિર્ણય માટે પણ મોહ ઉત્પન્ન કરે તેવી ભાષામાં કે જનતામાં જુદા જુદા પ્રકારે ચકચાર ઉભી થાય તે માટે અશિeભાષામાં પણ પ્રતિપાદનીય અને ખવડનીય વિષયોનો મૂલલેખકના દષ્ટિબિન્દુને અનુસરતો સૂમ વિચાર કર્યા વિના વર્તમાનપત્રોનો આશ્રય લેવાય છે. પરિણામે જનતા અવળે રસ્તે દોરાય છે. આ રીતે કોઈ પણ પ્રકારે તાનિવનિર્ણય થઈ શકતો નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં જીજ્ઞાસુ- જને શ્રીમહાપ્રભુજીના લક્ષ્યને જાણીને વાસ્તવિકરીતે પુષ્ટિમાર્ગીયનિય તેનો સ્વત જ નિર્ધાર કરી શકે, તેમજ જેમને શાસ્ત્રીય વસ્તુ જાણવાની ઈચ્છા નથી, મતમતાન્તરો જાણીને સ્વયમેવ વસ્તુતત્વનો નિર્ધાર કરવાની ઉત્કટ કે ક્ષમતા નથી, તેમના માટે અમારો પ્રયાસ નથી કિન્તુ જે તે પ્રકારની ક્ષમતા ધરાવતા હોય, તેઓ શ્રીમવલ્લભાચાર્યજીની વિચારસરણિ પણ જાણી શકે અને જે તેમને તેમાં લેશતઃ પણ ઉપાદેયતા જણાય તો અમે સફલપ્રયાસ છીએ, તત્વાર્થદીપનિબન્ધનો ઉપક્રમ શ્રીમદ્વલ્લભાચાર્યજીના ગ્રન્થોમાં તત્વદીપનિબન્ધ સૈથી છેલ્લો ગ્રન્થ છે, એમ તદુ પ્રકાશના શબ્દો ઉપરથી સમજી શકાય છે. પણ, તે જાસુને પુષ્ટિમાગર સાહિત્યમાં પ્રવેશ કરવા માટે અને ભાગવતનોરડઆર્યસમજવા માટે પહેલો ગ્રન્થ છે. શ્રીસુબોધિનીજીમાં તરવડી- નિબન્ધનો ઉલ્લેખ જોવામાં આવે છે, તથાપિ શ્રીમદ્ભાગવતની બૃહકાઉ૫લબ્ધ થતી નથી અને જે ભાગ કવચિત ઉપલબ્ધ છે તે સર્વથા સશયાપદ હોવાથી તેમજ સૂમ ટીકા પણ અપૂર્ણ અને સંશયાપદ હોવાથી શ્રીસુબોધિનીજીને જ જે કેટલાક વિદ્વાનોના મત મુજબ હકીકા માનવામાં આવે તો તત્વદીપ નિખનું સ્થાન ઉપન્ય ગણાય. પરંતુ એટલું તો માનવું જ પડશે કે તત્વદીપનિબન્ધની રચનાથી પૂર્વે શ્રીમવલ્લભાચાર્યજીએ ભાગવતની ટીકા લખી હતી. પછી તે સમટકા હોય, બૃહદ્દીકા હોય કે સુબોધિનીજી હોય. પ્રાચીન વિદ્વાનોના જેમાં પ્રથમ રચિતગ્રન્થમાં ઉત્તરોત્તર રચાયેલા ગ્રન્થોને પણ અનેક સ્થળે નામનિર્દેશ જોવામાં આવે છે, તેથી રચનામ ગોઠવવામાં આજના વિચારોને ઘણીવાર મુંઝવણ થતી દેખાય છે. પ્રાચીનકાળમાં મુદ્રણકલાનો અભાવ હોવાથી અને તેમની રચના સર્વથા નિય છે એમ સપૂર્ણપણે ખાત્રી થતા પહેલાં તે રચનાનો પ્રકાશ કરતા વિદ્રાને અચકાતા હોવાથી ઘણા સમય સુધી શો લખીને રાખી મૂકવામાં આવતા હતા. ગ્રન્થલેખન પછી જ્યાં સુધી તે શૂન્ય જનસમાજ સમક્ષ પ્રકાશ પામે નૈહિ, તેટલા સમયમાં અન્યગ્રન્થોનું પ્રણયન થઈ જતું, આથી જ પૂર્વરચિતમાં ઉત્તરોત્તર રચાયેલા ગ્રન્થનો નામનિર્દેશ અને કેટલોક સુધારો વધારો દ્વિતીયાવૃત્તિઓમાં થતો. શ્રમવલ્લભાચાર્યજી, સ્વાર્થીપનિબન્ધની સ્ત્રના કયારે થઈને રમ રાબ્દોમાં જણાવે છે. આથી આજના વિચારકને તે માટે વિશેષ ઉહાપોહ કરવાની જરૂર રહેતી નથી. તેમાંનાથમબં, બકરા, માવતરાજ દત્તા પ્રકાશ શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણ શ્લો. ૫) આઉપરથી સ્પષ્ટ રીતે સમજાય છે કે શ્રીમદ ભાષ્ય, માંસાહ્મચ, પોશષ્યો અને શ્રીમદ્ભાગવતની ચકાના પ્રયન પછી જ તસ્વાર્થદીપનિબન્ધની રચના થઈ છે. ટીકા બુટીક હશે કે સૂફમટી હશે અને ·છે શાસ્ત્રાર્યપ્રકરણ તે કેવી હશે, તેમાં શું લખ્યું છે, તેની રચના કયારે થઈ ઈત્યાદિ વસ્તુને નિર્ણય કરવા માટે આજના સંશોધકોને અનેક કલ્પનાઓનો આશ્રય ન લેવો પડે તે માટે પ્રથમસ્કન્ધ સુબોધિનીજીના મલાચરણ પછીનાં છેલ્લા કલાકમાં આપશ્રી જણાવે છે કે – अर्थत्रयं तु वक्ष्यामि निवन्धेऽस्ति चतुष्टयम् । अत्र सन्तः स्वसन्तोपैराज्ञा यच्छन्तु सिद्धये ।। તવાચંદીપનિબન્ધના ભાગવતાર્થ પ્રકરણમાં– शास्त्रे स्कन्धे प्रकरयोऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे । एकार्थ सप्तधा जाननविरोधेन मुच्यते ॥ (ભા. પ્ર.) આ વાકયમાં જે સાત અથેનું પ્રતિપાઠન કર્યું છે તે પૈકી છેલ્લા ત્રણ અથેનું વિવેચન શ્રીસુબોધિનીજીમાં કરે છે એવી પ્રતિજ્ઞા કરીને પ્રથમના ચાર અથેનું વિવેચન નિબન્યમાં કર્યું છે એમ પણ સૂચન કરે છે. આ ઉપરથી સિદ્ધ થાય છે, કે નિબન્ધની રચના પછી શ્રીસુ- બોધિનીજીની રચના થઈ. પરંતુ પૂર્વોક્ત વાક્યમાં ભાગવતની ટીકાને પણ ઉલ્લેખ હોવાથી સુબોધિની પછી નિબન્ધની રચના કલ્પી શકાય છે. હવે જે સૂફમટીક કે બહટ્ટકાનું ગ્રહણ ભાગવતીકા” શબ્દથી થાય, તો સંશયાસ્પ૬ વસ્તુ ઉપર આધાર રાખવો પડે. જે એમ કહેવાય કે નિબન્ધની કારિકાઓ રચાઈતે પછી સુધિનીજીની રચના થઈ અને તત્પશ્ચાત નિબન્ધની ટીકારૂપે પ્રકાશ લખાયો. જે તેમ સ્વીકારીએ તો જત્ત પદને કાંઈ જ અથ નથી. ભૂલનો ચશબ્દ આટલા અર્થનો બોધક છે. એમ તો ત્યારે જ કહી શકાય કે જે તે પહેલાં શબ્દથી સૂચવેલા ગ્રન્થો વિદ્યમાન હોય. અન્યથા જકાત્ત પદનો ઉલ્લેખ નિરર્થક છે. તેમજ રજૂર્વ તુ જા જા ઇત્યાદિ વાકયનો આધાર લઈને પ્રકરણ ને અગ્નિ- મ સ્વીકારાય તો પ્રકાશસ્થિત પ્રકરણગ્રન્થોનો ઉલ્લેખ પણ નિરર્થક કરે. આથી જ એમ માનવું જોઈએ કે નિબન્ધ અને પ્રકાશ જ સૌથી છેલ્લો ગ્રન્થ છે. સુબોધિન્યાદિના પ્રણયન પછી પ્રકાશમાં ચાર ઈત્યાદિ પક્તિને સમાવેશ કર્યો હશે. તેમ જ તિરત્ર નિઅન્ય કે પ્રકાશનો નામોલ્લેખ પણ તે પ્રકારનો સુધારનું જ સૂચન કરે છે અથવા જે નિબન્ધને ઉપન્ય ગ્રન્થમાનવામાં આવે તો પણ યુક્તિસત છે. તત્ત્વદીપનિબન્ધ વિના શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના ગ્રન્થોનો સમ્યફ બોધ થવો સાધ્ય છે. કાચ અસમ્મલિત છે, તેથી, તે પ્રથમ છે, એમ કહેવામાં આવે, તો એ બાધ નથી. આચાર્યચરણના સ્વરૂપનો નિર્દેશ શ્રી વલ્લભાચાર્યજી નિજજનોને સ્વરૂપનો બોધ શ્રીસુબોધિનીજી અને નિબન્ધ પ્રકાશના અલાચરણમાં જ કરાવી આપે છે. આ સિવાય ઈતર આપશ્રીન સ્વરૂપો ઓપ થતો નથી, તવાદીપનિબન્ધનો ઉપક્રમ પરમકાષ્ટાપ વસ્તુ શ્રીકૃષ્ણખ્ય તત્વ જ છે એમ સિદ્ધ કરી આપવા માટે છે. મૂલાચરમાં ન માપ સરકાર તમને કહીને પરમતત્વરૂપે અદૂભૂતકર્મા શ્રીકૃષ્ણને જ ઓળખાવે છે.

·G શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ. વેદાદિ શાસ્ત્રોનું તાત્પર્ય અને તામાણ્ય સાથે તક્ત પ્રમેયના સ્વનો નિર્ધાર કરવામાં આવ્યો છે. તૃતીય ભાગવતા પ્રકરણમાં ભાગવતના જે સાત પ્રકારના અર્થે છે અથવા એક અનો–શાસ્ત્રાર્થ, સ્કધાર્ય, પ્રકરણાર્થ, અધ્યાયાર્થ, વાક્યાય, પદાર્થ અને અક્ષરાર્થનો સમધા અ કરીને સર્વનો અવિરોધ સિદ્ધ કરી જાણે તો મુક્તિ થાય એમ કહેવામાં આવ્યું છે, તે પૈકી પ્રથમ ચાર અર્થોનો સમાવેશ થાય છે. યદ્યપિ આ રીતે ત્રણ મહાપ્રકરણોમાં તત્વદીપનિબન્ધ પરિપૂર્ણ થાય છે, તથાપિ વાસ્તવિક રીતે તો વેદાર્થનું પ્રતિપાદન કરનારો આ એક મહાનિબન્ધન્ય છે. અથવા તો વેદના નવનીત સમા શ્રીમદ્ભાગવતના અર્થનો નિર્ણય કરનારો જ આ મહાનિબન્ધ છે. તે વસ્તુ ભાગવતાર્થ નિબન્ધમાં છે અને તદુપર્બલકત્વે પ્રથમ અને દ્વિતીય પ્રકરણ છે. પ્રથમ પ્રકરણમાં–શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણમાં ભાગવતાર્યપ્રકરણક્ત તત્વોનો ઉપોદઘાત અને દ્વિતીયમાં ભાગવતોક્ત પ્રમેય સાધન માટે પ્રામાણ્યપ્રામાણ્યનિર્ણય અને તત્તસ્થાનો ભાગવત સાથે સમન્વય કરવા માટે તે તે શાસ્ત્રોક્ત પ્રમેયના વસ્તુવરૂપનો નિર્ણય છે. શ્રીમદ્ભાગતોક્ત પ્રમેય નિર્ણય એટલે જ દાર્થનું નિરૂપણ કે વેદાર્થનો તત્વનિર્ધાર વેદ અને શ્રીમદ્ભાગવત અભિન્ન પદાર્થ છે. વેદ શબ્દરૂપ છે તો ભાગવત અર્થરૂપ છે વેદ પ્રમાણુરૂપ છે તે ભાગવત પ્રમેયરૂપ છે. વેદ જે ઈશ્વર પરમતત્વનો નિર્ણય કરે છે તો ભાગવત તેનું સ્વરૂપ અને સામર્થ્ય, લીલાગાન દ્વારા દેખાડી આપે છે. વેદ શ્રીકૃષ્ણનું શ્રીઅંગ છે તો ભાગવત આત્મરૂપે વિકસે છે પ્રથમ દીપ છે તો દ્વિતીય પ્રકાશ છે. કિબહુના એકનું અસ્તિત્વ જ બીજાની ઉપર નિર્ભર છે, છતાં સામ્યના પ્રકૃતિ-પુરુષની પેઠે અપડુ નથી વેનું તત્વ ભાગવત વિના જાણી શકાય નહિ. ભાગવતનો આરમ્ભ જ વિના નથી. વેદ ન હોય તો ભાગવત કથા પ્રમેયનો પ્રકાશ કરે ? અને જે ભાગવત ન હોય તો વેદ કયા રસાખ્ય પરમતત્વના પ્રતિપાદનમાં પ્રમાણરૂપ બને? તત્યાચંદીપનિબન્ધનો પાયો વેદ છે અને શિખર ભાગવત છે શામકરણ વેદશરીરનું પ્રતિપાદન કરે છે, સર્વનિયપ્રકરણું અગત્યનું પ્રતિપાદન કરે છે અને ભાવતાર્થપ્રકરણ પરમહાકાપ રસાખ્ય વસ્તુત્વે શ્રીકૃષ્ણની લીલાનું વર્ણન કરે છે. આથી જ નિબન્ધની સમાપ્તિમાં શ્રીમદ્વલ્લભાચાર્યજી સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે – श्रीमद्भागवतं समस्तनिगमन्यायकतत्वात्मकं नानाभान्तितमाकपाटपिहितं सन्तुष्टये सर्वथा। नाभूदित्यवगत्य निश्चितपदैरुद्दीप्तदीपाकृति श्रीमद्भागवतप्रदीपमधुना चके मुदा वल्लभः ।। यथा,भागवतस्यार्थो हदिस्याच्युतनोदनात् । तथा निरूपितः, सद्भिः क्षमा कार्या, ममोपरि । युक्तं वा यदि वाऽयुक्तं मया ययनिरूपितम् । तरसर्व कृष्णचरणे यारपुष्पं विनिवेदितम् ।। આ ઉ૫રથી આચાર્યચરણ એમ સ્પષ્ટપણે સાબીત કરી આપે છે કે શ્રીમદ્ભાગવતનો અર્થ છુટ્યકમળમાં બિરાજતા શ્રીકૃષ્ણપ્રભુની પ્રેરણાથી જ જાણી શકાય. તેમા યુક્તિનો પ્રસર નથી. જે પ્રભુ હૃદયમાં પધારે તો જ નિજરૂપનો પ્રકાશ કરે. 1 { .

·તવાદીપનિબંધ શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણ કે ગીતાર્થ પ્રકરણ પ્રથમ જૈણાવ્યું તેમ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણનેજ ગીતાર્થપ્રકરણ પણ કહે છે. સર્વ જ વામન ચમાં ગીતા શાસરૂપે વિકસે છે. શાસશબ્દ પ્રમાણુપરવા છે. પ્રમાણ એટલે અનધિગતાર્ચ– ગ—-અજ્ઞાતાર્યાપક. શાસશબ્દની નિરુક્તિ શ્રેછાતિ પૂનવા સંગાથ કુતિત મથએમ પણ આપવામાં આવે છે. કિન્તુશાસ્ત્ર શબ્દ શાસનમાં શક્ત હોવાથી અને તાશ શાસનરક્યતા વચ્છેદક જે પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ તેનો સભ્ય પ્રકારે પ્રભુસમ્મિતવચનદ્વારા બોધ કરાવી શકે. અએવ શાસ્ત્રાબ્દથી ઉપરિનિર્દિષ્ટ “તમારા સંકલ ફ્લેશરિપુને શાસન કરે અને તમને ગતિ તથા સંસારથી તારે એ અર્થ વિશેષ પ્રતિફલન હોવાલ્લાં શબ્દશક્તિને વિચાર કરતાં આદરણીય તો નથી જ નાગાર્જુનનું તાત્પર્ય તેણે જે ઉત્તરાર્ધમાં પ્રકટ કર્યું છે…. grગુના રામે રાજુ પિત્ત આ વાકયથી તે એમ કહેવા ઈચ્છે છે કે વેદાદિ શાસ્ત્રો પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ જ કરાવે પણ તમને ક્લેશથી છો નહિ અને સંસારથી કે દુર્ગતિથી તારે નહિ, માત્ર બૌદ્ધમતજ તેવી શક્તિ ધરાવે છે. કિન્તુ શબ્દ- શક્તિનો વિચાર કરતાં જણાય છે કે શાસન એટલે રાજાવત્ પ્રવર્તન. કિન્તુ જૂન- જન ત્તિ અત્ર રાજુ ધાતુનો અર્થ દઈડ થાય છે. શાસ્ત્ર કોઈને કહપ્તદાન કરે જ નહિ. તે તે માત્ર પ્રેરા કરી શકે. અએવ શાસ્ત્રશબ્દની ઈતરવ્યાખ્યા યોજવી જોઈએ શ્રીમાન કુમારિલભટ્ટ કહે છે કે– प्रवृत्रिी निवृत्ति नित्येन कृतफेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत वच्छास्त्रमभिधीयते ॥ (૨૯. વા. શબ્દપરિચ્છેદ અપૌરુષેય શબ્દ-વેદવડ કે તમૂલક પૌરુપેય શખપ્રમાણવડે પુરુષોની પ્રવૃત્તિ કે નિવૃતિ ઉપદેશાય તે શાસ. અથત ચતુર્દશ કે અછાશ વિધાસ્થાન શાસ્ત્રમદવા છેવળી, चोदना चोपदेशश्च शासमेवेत्युदाहृतम् । (. વરાષ્ટપરિછેદ ૧૨) નદના–ખ્યવૃત્તિ નિવૃત્તિ અને ઉપદેશ જેમાં હોય તે શાસ્ત્ર છે. શબરસ્વાર્થ જણાવે છે કે—- शास्त्रं शब्दविज्ञानादसनिकृष्णेऽर्थे विज्ञानम् । (ાબરભાગ્ય ૧-૧-૧) શબ્દશક્તિના વિજ્ઞાનથી પરસ્પદાર્થોનું ધમધનું વિજ્ઞાન કરાવે તે શાસ્ત્ર, આરીતે શાસ્ત્રાબ્દની વ્યાખ્યા કરવામાં આવે તો વિદિવંતિજનરલ(તત્વસંગ્રહ પૃ. ૮) કમલશીલને વ્યાખ્યામાં જે કોઈ અર્થ નથી. વાસ્તવિક રીતે તો સમાજ એ ન્યાયે અજ્ઞાતાર્યજ્ઞાપક શાસ્ત્ર છે. કિન્તુ તે પણ કાનાસમિત કે સુહરશ્મિત શબ્દદાર તો નહિ જ પ્રતિવાક્ય રાતિરિએ વ્યુત્પત્તિ મુજબ વેદ જ રારો છે. અહિં આ શબ્દ દર્જ પુ િઇયાદિ વાક્યો શાસશબ્દનો વિક છે. આથી જ ભr faઈ એમ કહી પ્રકાશકાર ગીતાર્થ પર્યાયવાચક શાખા છે એમ્ સૂચન કરે છે. શાપવૃતિ અર્જુનની શકાથી થાય છે. શરૂદ્ધારા પણ શાસ્ત્રપ્રવૃત્તિ માનવામાં આવી છે, ·લોક પ્રકરણ- હવે વિચારવાનું એ રહે છે કે શાસ્ત્ર પ્રકરણમાં ગીતાનો સમાવેશ કેમ ? શાસ્ત્ર પ્રકરણમાં ગીતોક્ત સર્વજ વિષયોનો સમાવેશ કરવાના ઉદ્દેશથી નિબન્ધની પ્રવૃત્તિ નથી. કિન્તુ ગીતામાં જેટલા વિયવિવેચ્ય વિષયો જણાય અને જે વિષયોનો સમાવેશ તન્ત્રાન્તરીય નિર્ણયોમાં કરવો યોગ્ય ન લાગ્યો (સર્વનિર્ણયપ્રકરણમાં જેમનો સમાવેશ થઈ શકે તેમ ન લાગ્યું) તેટલા જ વિષયોનો વિચાર શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણના નિબન્ધમાં થયો છે. એવા વિષયોનું તુલનાત્મક વિવેચન અને પ્રકૃતિપ્રકરણની સમાપ્તિમાં સ્વતંત્ર રીતે કરીશું. સ્થલે તે માત્ર તેમને નામનિર્દેશ કરીને જ તત્વદીપનિબન્ધના શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણનું વિવે- ચન કરવા પૂરતી પ્રવૃત્તિ છે. અહિ આટલું ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે તત્વાર્થદપ એ “નિબન્ધ , નહિ કે વ્યાખ્યા નિબમાં તેટલા જ વિષયોને સમાવેશ થઈ શકે છે કે જેની ઉપર લેખકને સ્વતંત્ર મતપ્રકાશની વિશેષ જરૂર જણાય; જ્યારે વ્યાખ્યામાં મૂલના-સર્વ જ વિષયોને સમાવેશ થઈ શકે. આ વસ્તુ વાનમાં લીધા પછી જ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણને તાર્થ કહેવામાં જે વારસ્ય છે તે સહજ સમજી શકાય તેમ છે. શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણમાં નીચે જણાવેલા ગતોક્ત વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે વિષય શ્લોક વિષય ૧ જડસ્વરૂપ પ્રતિપાદન ૨૩ ૧૮ બ્રહ્માનદમાં પ્રવિણને કયું ફલ ૨ અવિદ્યાનું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થાય? ૩ બ્રદાવ્યાપક છે છતાં સાકાર છે ૨૫ ૧૯ ૭ સ્વરૂપ ૪ ચેતન અને જાની વિરકુલિવ સૃષ્ટિ ૨૮૨૦ જીવની વ્યાપકતા શી રીતે ? ૫ જડ, જીવ અને અન્તરામા ૩૦૨૧ પ્રકાશક ચિતન્ય ૬ વિદ્યા અને અવિદ્યા માયાવિનિર્મિત ૨૨ આભાસ-પ્રતિબિખવાદનું ખરુડન પદ-૫૮ હોવા છતાં ભગવાની શક્તિ છે. ૩૧ ૨૩ મતાન્તરનિરાસ ૭ પંચપ અવિદ્યા અને જીવન્મુક્તનું ૨૪ તHથાદિ વાકયનુ સ્વારસ્ય સ્વરૂપ, ૩૩ ૨૫ વિદ્યાની પ્રાપ્તિનો પ્રકાર ૬૩ ૮ બ્રાભાવથી લય થાય છે. રૂ૫ ૨૬ જીવની સર્વજ્ઞતા શી રીતે ? ૯ બ્રહ્મભાવ, થવાનો પ્રકાર ૩૬ ૨૭ બ્રહ્મસ્વરૂપ નિર્ણય ૧૦ નાનાવિધ સૃષ્ટિપ્રકાર ૩૭ ૨૮ સજાતીય-વિજાતીયવગત ભેદ- ૧૧ માયાસૃષ્ટિ વજિત વ્યાસ્વરૂપ ૧૨ વિયાદિ સૃષ્ટિ પ્રકાર ૩૯ ૨૯ બ્રહ્મજ જગતનું સમાધિ ૧૩ ભગવદ્વજનની સિદ્ધિ માટે સવમદિવાક્યો ૪૧ ૩૦ અવતારરૂપે આવિર્ભાવતિભાવ ૭૨-૭૪ ૧૪ ભક્તિનું લક્ષણ કર ૩૧ વ્યોમવરબ્રહ્મ ૧૫ ભગવસ્વરૂપ પ્રતિપાદન અને ૩૨ વૈષમ્ય નૈહય દેવને પરિવાર ૭૬ ૭૭ શુતિયોનો સમન્વય ૩-૪૪૩૩ મતાન્તર પરિડાર ૭૮૯૨ ૧૬ વચ્ચેપ વિદ્યા ૪૫-૪૬ ૩૪ સાંખ્યમત ૩૧૦૦. ૧૭ ભક્તિનું સામાન્યતઃ નિરૂપલ્સર કબ્દ૯ ૩૪ પ્રેમરૂપે ભજન ૧૦૧-૧૦ ૨૪ ૫૫. ૫૩ ૧૪ ૫૫ ૫૪-૬૦ કારણ છે 'પ૭૧ 9૫ R ·૧૦ તત્વાર્ષદીપનિબન્ધ '. ઉપર જણાવ્યા મુજબ ગીતોત લગભગ સર્વે જ વિવિષયોનો સમાવેશ શાસ- પ્રકરણમાં થઈ ય છે. સાફોક્ત તત્વો, યોગ, જ્ઞાન, અક્ષર, કાલ, કર્મ, સ્વભાવ વગેરે પદાર્થોનો સમ્બન્ધ ઈતર તંત્રો સાથે પણ હેવાથી તેનો વિચાર સર્વનિર્ણયપ્રકરણમાં ક્યાં છે. તત્વદીપનિબન્ધના શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણનું ભૂલ યદ્યપિ શાઆર્યપ્રકરણ એટલે જ ગીતા એમ નિર્ણય કરવામાં આવે છે, તાપિ શ્રીમવલ્લભાચાર્યજીએ શાસ્ત્રાર્ધપ્રમાણમાં વેદવાક્યો, રામાયણ અને પાશ્ચરાવ શાને સરતો આ સ્વતન્વજ બિન્ધ રો છે અને તેમાં ગીતાનો પણ સમાવેશ કર્યો છે. ગીતા ગુખ્ય વિવેએ વિષય છે. હજુ તે જણાવેલો સિદ્ધાન્ત નિખિલ દિવાણ્યો, રામાયણ અને પચ્ચરાથી અવિરુદ્ધ છે એમ સ્પષ્ટપણે ઉપસંહારમાં જણાવે છે – શિવ નિર્વિર દે રામળિઃ તમારતપરા / अन्यश्च शास्त्रवचनैः सह नचनिणीयते सहृदयं हरिणा सदैव ॥ આ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે ગીતાના વ્યાજે લેવાક, રામાયણ, ભરત, પંચરાવ, અન્યપણુ શસ્ત્રવચને અને તત્વસૂત્રો અનુસરતોજ સિદ્ધાન્ત પ્રકટ કર્યો છે. આથીજ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણને તત્રરીતે “ગીતાર્થપ્રકરણ” એવું નામ ન આપતાં ગીતોકત પદાર્થોનું વિવેચન ઉપર જણાવેલા શાઆધારે કરેલું હોવાથી તે પ્રકરણનું નામ “શાસક રણજ યુક્તિસત્રત છે. “શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ” એ નામથી જ સર્વ સાનિબન્ધનું મૂલ એમ પણ સૂચન થાય છે. શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણમાં પ્રભુના પ્રમાણબલને આશ્ચક છે જ્યારે બહાર્વનિયમકર- માં પ્રમેયબલનો આશય છે. અત્ર પ્રમાણ અને પ્રમેય શબ્દો પણ એક પ્રકારના વિશિષ્ટ અર્થનું દ્યોતન કરે છે. પ્રમાણુથબ્દ પ્રમા-ગાનનું કરણ સૂચવે છે. અને પ્રમેયશબ્દ પ્રમાણ સિદ્ધ વસ્તુનું સૂચન કરે છે. પ્રમાણ થાય છે અને પ્રિય શાસ્ત્રસિદ્ધ પાર્થ છે. શુદ્ધાદ્વૈત સિદ્ધાનથી ઉપર જણાવેલો અર્થ એ અવિરુદ્ધ છે, છતાં પ્રમાણ અને પ્રમેય છે સ્થત રીતે ભગવરૂપનું પણ સૂચન કરે છે. પતિ માગમ એમ જ્યારે આ કરવામાં આવે ત્યારે પ્રતિરૂપ સ્વિત્ લગવરૂપ છે. તે રીતે પ્રમાણુશબ્દ લેવાય તે સાક્ષર જ્ઞાન એમ સાક્ષાત્કાતિરૂપ-ભગવાન પ્રમાણપદવા છે તારા પ્રમાણુ ઉત્પન્ન થતી હોવાનાિદિ બુદ્ધિ તેનું ફલ છે એ રીતે જ પ્રમેય શબ્દ ભગવત્સામર્થ્યને બોધક છે. આ સમ્બન્ધી વિચાર પ્રસ્થાને રન્નારાદિમાં જ અને તે ઉપરની કિરાવવી નામની મારી ટીમાં તેનો વિપુલ વિરતા પણું જ, તથાપિ પ્રકરણને અનુસરત વિશેષ રિચાર સામાનિર્ણયમાં કરવામાં આવશે. તેમજ પ્રમેય શબ્દ વૈશેષ વિવેચન ક્ષે સ્થા ઈત્યાદ વાક્યોનું સ્વાસ્થ સમજાવતાં કરવામાં આવશે. અધિકારિનિર્ણય વાયદીપનિઅપનો અમુક આગ જ પ્રમાણે છે અને અન્ય ભાગ વૈષ્ણવોને આદરી નથી એમ વાયી કે કૃતિથી અમૃત પ્રતિદન કરાશે એક વર્ગ સમ્મામાં અસ્તિત્વ પરે છે. વારિક રીતે દાન-દાદિ મતો જેમાં તેનું પ્રમાણ સ્વીકારે છે, છતાં તેમના મતમાં વેહ્નો અનાદર પછપરષ્ટિગોચર થાય છે, દ્ધિત પુષ્ટિમાર્ગમાં શ્રીમદ્ભાશ્વ- ·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ ચાર્યજીની વાણી જ અમને માન્ય છે એમ વારંવાર ઘોષ કરીને પણ તેઓ શ્રીમાના સિદ્ધાન્તોનો જાણે કે અજાણે (જાને–પશ્ચિમની સંસ્કૃતિની છાપ પડવાથી અને અજાણે –શાસ્ત્રમર્મ સમજવાની અક્ષમતા હોવાથી) અનાદર થતો જ દષ્ટિપથ થાય છે. જે નિરપેક્ષબુદ્ધિથી વિચાર કરવામાં આવે તો નિબંધમાં જે પ્રકારના ભગવન્માર્ગનું નિરૂપણ કર- વામાં આવ્યું છે, તે પ્રકારનો અધિકારી પુષ્ટિમાર્ગીય મહાભાગ્યવાન વૈષ્ણત વિના અન્ય કોઈ હોઈ શકે જ નહિ. આવા વૈષ્ણવને તત્વાર્થદીપનિબન્ધ પણ અક્ષર માન્ય હોવો જ જોઈએ. જે માન્ય ન હોય તો તેવો વૈષ્ણવ પોતે શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીને અનુસરે છે એમ કહિ શકાય નહિ, એમ પ્રતિપદોક્ત વચનોથી સિદ્ધ થાય છે. પક્ષપાતરૂપી દવ કરે છે એવો જ કોઈ જીવ આ વસ્તુ જોઈ શકે નહિ, તેમાં પણ ભગવદિયાને જ પ્રતિબંધક સ્વીકારવી જોઈએ. અન્યથા સુબોધિન્યાદિક ગ્રન્થોનું વિવાનિશ મનન કરનારા અને શ્રીવાગધીશની વાણી વિના અન્ય વાણીથી દૂર રહેનારા મહામાન્ય પણ્ડિતો પણ નિબન્ધોક્ત નિર્ણયોની અવગણના કરે જ નહિ. આ વસ્તુ, સર્વનિર્ણયપ્રકરણના વિવેચનમાં સ્મૃતિપ્રકરણ અને લંક્તિપ્રક- રણનું સ્વારસ્ય દષ્ટિપથ ર્યા વિના સમજી શકાય તેમ નથી. માટે વિદ્વાનોએ શાસ્ત્રાર્થપ્રકર- ના અધિકારનિર્ણયવિભાગ ઉપરાંત સ્મૃતિપ્રકરણ અને ભક્તિપ્રકરણ ઉપર પ્રકટ કરેલા વિચારોની પણ પરીક્ષા કરવી એમ અમે સાગ્રહ વિજ્ઞાપના કરીશું. “arviાજ વિ- पात्सुवर्णमिव पण्डितैः । परीक्ष्य मद्धचो ग्राह्य स्वबुद्धया न तु गोरवात्" भई પણ સ્પષ્ટપણે જણાવું છું. તમજુમ–શ્રમવલ્લભાચાર્યજી મ મ ઈયાદિ મગલરલોકમાં જે અનુબન્ધચતુષ્ટયનું નિરૂપણ કરે છે એમ મળેમ જ કહેવામાં આવ્યું છે.ત. પરમકોકાપm પ્રભુની લિપ્સાવાળા જીવનો અધિકાર, નિબન્યમાં જણાવેલ સિદ્ધાન્તોનું જ્ઞાન મેળવવામાં - અને તદનુસાર વર્તન કરવામાં છે, એમ સ્પષ્ટ જ છે. તદુપરાન્ત દ્વિતીયકારિકામાં જ અધિકા- રીના સ્વરૂપને સ્પષ્ટ તથા પૃથફ ઉલ્લેખ કર્યો છે – सात्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा देवात्तेपामर्थे निरूप्यते ॥ ચિત્તના સાવિ પરિણામરૂપે જે સ્વભાવ, તસ્યુક્ત પ્રકૃતિ અર્થાત્ દેવયજન, તદ- પયા પણ અધિક અલૌકિક કૃતિ કરનારા, તેવા પણ કેવલ અનિષિદ્ધ રોપિરાણાન્ત- કરણવાળ નહિ, પ્રત્યુત, ભગવન્સેવકો (અર્થાત્ સાધિદશાથી એ અધિક માનસીપન ધ્યાન; ધારણા અને સમાધિ એ ત્રણેનું નિયમન કરી ચિતર્યદ્વારા રસનુભવ કરનારા; કામભાવવાળા–જ્ઞાનમાર્ગીય મુકિતના સપૂર્ણ અધિકારી (અર્થાત જ્યાં આગળ જ્ઞાન- માર્ગની પરિસમાપ્તિ થાય ત્યાંથી જ પુષ્ટિમાર્ગનો આરમ્ભ થાય છે) અને ભગવદિચ્છાથી જેમને અનિમજન્મ-ભગવદ્સભોગની યોગ્યતાવાળું જન્મ–પ્રાપ્ત થયું હોય, તે અહિંસા અધિકારી છે. એવા મહાભાગ્યવાન વૈષ્ણવ માટે વેદોના તત્વરૂપ પ્રમેયો–પદાર્થો–નું નિરૂપણ પ્રસ્તુત તસ્વાયંદીપનિર્ધામાં છે. આ ઉપરથી સહજ સમજી શકાય તેમ છે કે નિબન્ધત પ્રકાર અને નિર્ણય પ્રત્યેક વૈષ્ણવને અક્ષરશ માન્ય હોવો જ જોઈએ. શ્રીમહા- પ્રભુજીએ, તત્વાર્યદીપનિબન્ધમાં શાસ્ત્રીયપદ્ધતિનો સર્વ સ્વીકાર શી રીતે કરવો, શબ્દબોધ અને શાસ્ત્રસમન્વય કેમ થાય ઈત્યાદિ કેર સમ્યફતે અને સંપૂર્ણતયા વિવેચ્યા હોવાથી – ·જ નથી. કિન્તુ '. તવાદીપબિબ્ધ શ્રીમદષ્ણુભાષ્ય, શ્રીસુબોધિનીજી અને પ્રકરણગ્રન્થોનું સ્વાસ્થ સમજાવી આપવામાં નિબ- જોક્ત પ્રક્રિયા જ સર્વશ્રેષ્ઠ છે અને તેનું અનુસરણ કરવું એ સર્વજ વૈષ્ણવોનું પરમકતવ્ય છે. તબાપિ શાસ્ત્રીયવિચારસરણિનું અનુસરણ કરનારને તો તિબધ વિના છૂટકો પિંગલાલા પ્રભૂતિના નિર્ણયો અશકય છે એમ ખાડી આપવા માટે નિબન્ધને એક આજુએ મૂકાય છે તે સર્વથા અયોગ્ય છે. આર્યસમારિ જેમ કોઈ વાક્ય કે વાક્યનો સમ્બન્ધ જાણવાની દરકાર રાખ્યા વિના ચમાં ચં ઈત્યાદિ શુતિમાંથી શુદ્ધને પણ વેદ થયનાશિકાર શોધી કાઢે અને રાજા ઇત્યાદિમાંથી મૂર્તિપૂજાનું અહડન કેરી "આપે તેમ ભાગ્ય-સુબોધિન્યાદિ ગ્રન્થોને કોઈ વાક્યાંશ લઈને નિબન્ધોકા પ્રફારર્થી વિરુદ્ધ મતનું પુષ્ટિમાર્ગમહત્વે સમર્થન થાય તે અગ્ય છે. તેમનુરામ-ભગવાનો અધિકારી જીવ કેવો હોવો જોઈએ તે વસ્તુ શ્રીમ ઘચાર્યચરણ દ્વિતીયકારિકામાં કેટલા ખુલાસા સાથે સમજાવે છે તે આપણે જોયું. આવરણ- ભકાર શ્રીમપુનમજી મહારાજ જણાવે છે કે માવજ #wત્તર- હૈ, જાપા, તહેવાર ઉજવાય જે ભાવસેવક છે, નહિ કે પ્રભુથી ઇતર સ્વરૂપની સેવા કરનારા. સેવાપર–એટલે સેવામાં પરાયણ રહેનારા તનુજ અને વિત્તજ સેવા કરનારા, વૈષ્ણવો જ નિબોન વરસ્તના અધિકારી છે. એવા અધિ- કરી શુભ્રાના ઉપાસકો પણ હોઈ શકે તેમનાથી છુટા પાડીને નિબન્ધત વસ્તુ અધિકારીનો નિર્ણય કરવા માટે શ્રીમવલ્લભાચાર્યજી જ પ્રકાશમાં લખે છે કે તાજ જે નિવામાં આ પ્રકારના અધિકારીઓમાં પણ જે નિકામ હોય તે જ નિશત વસ્તુ અધિકારી છે. નિષ્કામ વૈષ્ણવ જ મુનિના અંધિકારી છે એમ કૃતિ અને ભાગવતના પ્રમ- "ણોથી સિદ્ધ કરીને શ્રી પુરુષોત્તમજી જણાવે છે કે “ત્તા જિજવળ सन्ता ये पापभीरयो भगवन्तं सेवन्ते वेषामपि कर्णधाररूपगुमान फलविलम्ब इति तदभावाय कादाचित्कान्यासक्तिनिवारणेन दाल्यार्थमयमुपाय इति निष्कर्ष જેઓ નિષ્કામ છે, કેવલ વૈષ્ણવ છે અને પાપથી ભય ધરાવનાર છે અને પ્રભુને સેવે છે તેમને પાનું કર્ણધારરૂપ ગુરુ ન મળે તો ફલવિલમ્બ થાય તેમ ન બને અને કોઈકવાર પણ ભરતટિવ અન્યાસક્તિ અય તો તેવી અન્યાસક્તિનું નિવારણ કરીને દઢ થાય તે માટે આ ઉપાય છે આ તત્વદીપ નિબન્ધની રચના છે. આ ઉપરથી સ્પષ્ટપણે સમજી શકાય છે કે તત્ત્વાકીપનિબોક્ત વસ્તુ અને તત્રત્ય નિર્ણય કેવલ શુદ્ધ ઉષ્ણવો માટે જ છે. નિન્યને એ અક્ષર સુબોધિન્યાદિતત્ વૈષ્ણુને માન્ય હોવો જ જોઈએ, એટલું જ નહિ પલ શુધિન્યુઇન પદાર્થોનું તત્ત્વ પણ નિબંધો પ્રક્રિયાને અનુસરીને જ એ નવમાં આવે તો જ વલ્લભાચાર્યજીનું હદ ખરી રીતે મજી શકાય. આ વાત સર્વનિર્ણપ્રકરલ અને ભાગવતાર્થપ્રકારનો વિરોધ દર થો. જે લોકો પ્રકાશ અને આવરભાની પક્તિઓનું સ્વારસ્ય જાવયા વિના કે જો નિત્રોક્તનિયોની વિરુદ્ધ વાત લખે છે, કાર પાસે લખાવે છે અને પોતે પિતા માં વદે છે તેઓને શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનો નામોલ્લેખ કર્યા વિના તેમ કરવા હેય તેમને પાદ પોપટે અને તેમના સ્વાત્ર ભક્તિમને કુલ૫ર્ષ દષ્ટિએ સાર જણ્યા પછી ·સામ્રાર્થપ્રકરણ નિહાળી શકાય. પરંતુ જે શ્રીમવલ્લભાચાર્યજીની છત્રછાયા નીચે તેમ કરતા હોય, તો તેઓ આચાર્યચરણને અન્યાય કરે છે. આવો અન્યાય પણ જે કોઈ દેશાઓ તરફથી થાય તો જુદી વાત છે, પણ પોતાના પરમ આરાધ્યદેવ શ્રીમવલ્લભાચાર્યજી છે એમ જણાવીને દધિચિ ઋષિની પેઠે નિજ અપ્રત્યોને પણ સમ્પ્રદાયના ઉત્કર્ષ માટે અર્પણ કરવા જેટલી તૈયારી બતાવીને તેમને અન્યાય કરે તો તે અક્ષમ્ય અપરાધ ગણાય. જે એમણે પ્રથમ કારિકાના આવરણની મુખ્ય તિથી આરીને પ્રવત ર સુધીની પક્તિઓનો જ વિચાર કર્યો હોય અને તેને સમન્વય સામ્પ્રદાયિક સદાચાર સાથે કરવાનું હૈયે સેવ્યું હોય તો આદરણીય ગણી શકાય. • • તત્ત્વાર્થદીપનિબન્ધનું પ્રામાણ્ય ' આ મુદ્રાલેખ છે કે જે વેદમૂલક વાડ્મય હોય તે સર્વે જ પ્રમાણ છે. તદ્વિરુદ્ધ અપ્રમાણ હોવાથી અનુપાદેય છે. આ પ્રકારની આજસુધીની આયમર્યાદાનું અનુસરણ શ્રીમહા- પ્રભુજી પણ કરે છે. યદ્યપિ વૈષ્ણવોને શ્રીમહાપ્રભુજીની વાણી કરતાં અધિક પ્રમાણભૂત વસ્તુ અન્ય કાંઈ જ નથી. વૈષ્ણવોને શ્રીમહાપ્રભુજી વાગધિકાતૃદેવતા છે એમાં લેશમાત્ર પણ સળેહ નથી, એટલું જ નહિ પણ વસ્તુ જ પવએમ પણ સર્વશે વિષ્ણુ સ્વીકારે છે. તથાપિ જદુમન એમ, અથવા “હું આમ માનું છું” એમ, આજકાલના વિચારોની પિઠે શ્રીમહાપ્રભુજી કદી પણ કહેતા નથી. પ્રત્યુત નિજવાણીની સવશે વેદમૂલકતા સિદ્ધ કરી આપે છે. આપશ્રી સ્પષ્ટપણે જાહેર કરે છે કે જે વસ્તુ વેદમૂલક ન હોય, તે સર્વથા અપ્ર- માણ છે. અમને કે અન્યપણુ વૈષ્ણવને નહિ કિન્તુ આર્યાવર્તમાં જન્મેલા પ્રત્યેક શ્રદ્ધાવાન વિચારકને શ્રીમહાપ્રભુજીની વાતમાં અપ્રામાયબુદ્ધિના જ હોઈ શકે. કિડુંના કદાચ વેક વિરુદ્ધ પણ કોઈ વસ્તુનું પ્રતિપાદન કરે અથવા તેનું આચરણ કરે કે કરવાનું કહે છે ઈશ્ચરો- તિત્વા તેમ માનવામાં કે આચરવામાં કોઈ પણ ખચાય નહિ, કે શાસ્ત્રદgયા બાદ પણ પ્રાપ્ત ન થાય તથાપિ પ્રાચીન આયમર્યાદાનું સમ્પણું રક્ષણ કરવા માટે શ્રીમહાપ્રભુજી સર્વત્ર જ નિજ વાણીમાં વેદમૂલક્તા બંતાવી આપે છે. તત્વાર્થદીપનિબન્ધનું યે પ્રામાય સ્વીકારવાનું કહેતાં પહેલાં આચાર્યચરણ જણાવે છે કે- માવજીભ ના પુનઃ પુનઃ x इत्याकलय्य सवतं शास्वार्थः सर्वनिर्णयः । श्रीभागवरूपं च यं वच्मि यथामति । (સા.પ્ર. ૩ થી ૫ આ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે ભગવાઇ-ભાગવત, ગીતા અને પશ્વાત્ર–નું સંત જ્ઞાન મેળવીને અને વારંવાર વિચારીને દેવીપુત્રે ગાયેલી ગીતા એજ એક શાસ્ત્ર છે. દેવપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ એક એક દેવ છે, તેનાં નામ એજ મન્ચ છે અને તેની સેવા એ એક કેમ છે, એમ સારી પેઠે સતત વિચારીને-કચ્છમાં વિરોધિસાનનો નિરાસ કરીને શાસ્ત્રા- યંપ્રકર, સર્વનિર્ણયપ્રકરણ અને ભાગવતાર્યપ્રકારનું પ્રતિપાદન ઉક્ત તાર્યદીપનિબંધમાં કર્યું છે. આ રીતે સમ્પનિબન્ધ વેદમૂવક હોવાથી પ્રમાણ છે.

·તત્કાપિનિબળે ૧ અને પણ નિખિલવેદવાકયો, રામાયણ અને મહાભારત સહિત પાત્રો અને તર્જ સૂત્રો સહિત શાસ્ત્રવચન વડે ઉક્ત નિબન્ધનું બિધન કર્યું છે એમ ઉપસંહારોક્ત શ્લોકથી જણાવ્યું છે. તાપનિષમાં કરેલા શાસ્ત્રનિર્ણયો પણ ગમે તેવા પણિકતે કર્યો નથી પણ સહુદય પ્રભુએ જ કર્યા છે. કારણ કે સત્તા ઢોરો માયા ઈત્યાદિ એકાદશા વાક્યો ઉપરથી જણાય છે કે વાણીને પતિ પ્રભુ વિના વર્લ્ડ હદય અન્ય કોઈ સમજી શકે તેમ નથી. આથી જ ઉપર જણાવેલા શાસ્ત્રવચને પ્રભુની વિભૂતિઓ દ્વારા પ્રકટ થયા છે. તે તે શાસ્ત્રોમાં તત્વાર્થદીપનિન્યમાં જણાવેલા પદાર્થોનું નિરૂપ છે. અતએ નિબંધ મૂલક હોવાથી જ પ્રમાણ છે. થીમલભાચાર્યજી કહે છે માટે તત્વદીપનિબન્ય પ્રમાણ છે એમ નથી, પણ વેદમૂલક હોવાથી જ પ્રમાણ છે એમ આપશ્રી મિમિ છે કરીને કહે છે, આ વાત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા લાયક છે. એજ રીતે તે રચેલા અન્ય ગ્રન્થોનું પણ પ્રામાય તે તે સ્થલે જણાવે છે. પ્રામાયનિર્ણય તત્વાર્થકીપનિબન્ધોક્ત પ્રમેયોનું સ્વરૂપ વેલાનુકૂલ હોવાથી અથવા તો એમ કહે કે વૈયાસર્થનાનુસાર હોવાથી શ્રીમહાપ્રભુજીએ પ્રત્યેક વિષયને પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને લિદે વિશદ વિચાર કર્યો છે. તથાપિ જ્યારે આપણે શ્રીમહાપ્રભુજીના વાક્યોનું પ્રમાણ સવીકારતા પહેલાં તે વાક્ય વેદધી છે એમ સર્વતઃ વિચારપૂર્વક કરીને જ પ્રક વિચારમાં પ્રવૃત્ત થયા છીએ ત્યારે સૌથી પ્રથમ સૂમરીતે વિચાર કર જોઈએ કે શ્રીમહા- પ્રભુજીના મતમાં વેદાદિનું પ્રામાણ્ય કેટલું અને કેવી રીતે સ્વીકાર્યું છે. જે કુ ચિત્ર એ ન્યાયે જયાં સુધી શ્રીમવલ્લભાચાર્યજીની જ છિએ પ્રામાયનિયથાય અને સર્વ પ્રમાણમૂર્વ વેદ જ પ્રમાણ છે એમ સિદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી આપશ્રીનું મન્તય સર્વ વેદાનુકૂલ હેવાથી માણું છે એમ કહેવામાં કોઈ પણ અરે તેમ નથી. સ્ત્રક્ષાદિથી વિરુદ્ધ હોવા છતાં કેવલ વેદમાં કહ્યું છે માટે જ અમુક પદાર્થને અમુક રીતે જ સ્વીકાર એમ કહેવાનું પ્રયોજન શું? જે વસ્તુ પ્રશ્નથી સિદ્ધ ન થઈ શકે, વનથી કલ્પી શકે તેમ ન હોય, મારી સાસ્થાનન થતું હોય સાથિી વેગળે હોય, તેને જ્યાં પ્રવેશન કે છોકરાની જાતિ કે બાવિનો અસર ન હોય ત્યાં જ પ્રમાણુત્વે સ્વીકારવાનું કારણ શું? તેમાં બે ઇતર આજ કથિત શબ્દને પ્રમાણન માનતાં કેવલ વે ઉપર જ સર્વ પ્રકારે પ્રમાણાવદ્રાન કરવાનું પ્રયોજન છે. ઈત્યાદિ પ્રામાણી- ‘નિર્ણય કર્યો પછીજ તત્ત્વાર્થદીપનિબોક્ત વસ્તુના વિચારમાં પ્રવૃત્ત થઈ. ન્યાયનના વાસ્યાયન ભાષ્યની પ્રસ્તાવનામાં (૧-૧-૧) માતા જૈન - a ત્ (મા) એમ વ્યુત્પત્તિ કરીને હેરણાર્થક પ્રમાણદ સ્વીકારી નિર્ણય કરે છે. અમ જેવડે કરીને જ્ઞાન થાય તે પ્રમાણ કહેવાય. માને સ્વભાવ એવો છે કે વિદ્યમાન પર્યને પ્રકાશ કરનાર વતું ન હોવા છતાં પણ તેનો પ્રકાશ કરે છે. (વાસ્યાયન ભાષ્ય ૧- - પ્રસ્તાવના) પ્રમાણનું લક્ષણ રમખા પ્રમાણું એટલે તે પ્રકારના ધયુક્ત પણ પૈ (વિશ્વ-વિવિ સમ્બન્ય, વિરોવવિખ્યત્વસ, ધારાધયસમ્બન્ધ કે ગમે તે સબ-વે પણ, કિન્તુ મુખ્યત્વે વિષ-વિયિત્વ સબપેજ)તે પ્રકારના ધરૂપે પ્રક- વિરાટન કરશે. તાસિ સરકારે અગતમસૂત્ર વૃત્તિ ૧-૧-૩) ·R શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણુ અથવા પ્રમાણુ શબ્દની વિશદ વ્યાખ્યા કરવી હોય તો અમથાક્યાય- જીજ વિર્યતનિધિત વારતા વાપર(તર્કપ્રકાશિકા) અનુભવમાં (સર્વજ યથાર્થ અનુભવોમાં) કાર્યકારણુભાવને બોધ કરાવનાર કરણુ-વ્યાપાર- એટલે જ પ્રમાણ એમ નિષ્કર્ષ સમજવો. અથવા પ્રમાણુ” એટલે ન જાણેલા પદાર્થનો અનુભવ કરાવવામાં જે કાર ઉપ- સ્થિત થાયતેં' (tryત્વ કુસુમાંજલિ ટીકા અને તર્કપ્રકાશિકા શિતિકઠી). વર્ધમાનોપાધ્યાય એજ અર્થને પરિષ્કૃત-વિશદ કરીને એવી વ્યાખ્યા કરે છે કે- ચરાજપરાક્ષરદપૂર્વવર્તમાની તિજ- તમારngiાવ પરંતુ આ પ્રકારની વ્યાખ્યાઓ અવિરુદ્ધ હોવા છતાં શુદ્ધ- 'દૈત સિદ્ધાન્તમાં વકૃત તો નથી જ. યદ્યપિ પિતાન્તર્વે પ્રમારનું એવું મીમાંસકોક્ત પ્રમાણલક્ષણુ સમ્પ્રદાયમાં પણ અનેકત્ર સ્વીકારેલું જોવામાં આવે છે, તથાપિ તે લક્ષણ સર્વથા શુદ્ધાદ્વૈતસિદ્ધાન્તને અનુકૂલ છે એમ કહી શકાય નહિ. પ્રમાણલક્ષણે પૈકી અતિર્થન્યુ એ લક્ષણ શુદ્ધાદ્વૈતસિદ્ધાન્તથી વિશેષ વિરુદ્ધ નથી, તેથી જ સાસ્મશયિક ઝઘોમાં તેનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. વાસ્તવિક રીતે તો મારા શબ્દને આવ- જુwજ સ્વીકારીએ તો અપકાર કે માન એજ લક્ષણ સ્વીકારવું પડશે અને જે વાયુ સ્વીકારીએ તો જીવન નવચમ્ અથવા વાપત્તિદાનની કમાત્ય એજ લક્ષણ નિ કહેવાય. આ વિષયને સુસ્પણ વિચારે હિતેન્દ્ર ગો. શ્રીમપુરુષોત્તમજી મહારાજે કાનમાં કર્યો છે જ. તથાપિ પ્રસ્તુત વિષયને ઉપયોગી દિમાદર્શન અરિ આવશ્યક છે. અબાધિતજ્ઞાન–પ્રમા–ભગવલીલાની પેઠે દશવિધ છે. તૃતીયસ્કલ્પના ચતુર્થધ્યાયમાં વાસે જતા આ પ્રથમ શ્લોકના શ્રી સુબોધિનીજીમાં જ્ઞાનની અનcતા જણાવીને તેની ભગવદ્રુપતા સિદ્ધ કરી આપી છે. સર્વ જમાનં જ આ તૈત્તિરીય કૃતિમાં અબાધિત (સત્યસ્વરૂપ) જ્ઞાનરૂપ અનન્તતાનું પ્રતિપન્ન કરવામાં આવ્યું છે. તે (અબાધિત- જ્ઞાન અથવા તો પ્રમા) અનન્ત હોવા છતાં ભગવઠ્ઠીલાની પિડે તેનું દશધા નિરૂપણ કરવું શક્ય છે. (૧) આયરૂપ, (૨) મુખ્ય, (૨) અવિત, (૪) સર્વોપાસ્ય, (૫) સર્વાત્મ- ભૂત, (૯) પ્રમાતાને વિષે અન્તઃકરણ ચતુષ અને (૧૦) પ્રમાતાને વિષે ઈન્દ્રિય. જ્ઞાનના દશવિહત્વનું વિસ્તૃત વિવરણ તૃતીયસ્ક સુબોધિનીજી ત:પ્રકાશ અને પ્રસ્થાન- કરમાં છે. અમે પણ “મા” મથાળાવાળા લેખમાં વિચાર કરીશું, તેથી, અત્ર વિસ્તાર- ભયથી, અને ઈતર વક્ષ્યમાણ હોવાથી, આટલેથીજુ વિરામ પામીએ તો તે અયુકત નથી. તત્વાયદીપનિબન્ધમાં અલોકિક એવા અનધિત પદાર્થોનું વિવેચન કરવા માટે શબ્દક રૂપનું જ પ્રામાય સાપવાનું છે. અએવ શ્રીમઘચાર્યચર], સર્વનિરપેક્ષ વેનું પ્રામાય સ્વીકારતો આવા કરે છે કે– મા, માતર, સિર- પર્વ , જે પ વાતા, પારિજા જા (સા. પ્ર. પ્રકાશ. લો. ૭). આ ઉપરથી એમ સિદ્ધ થાય છે કે તન્ત્રાન્તરવતાદન વેદનું પ્રમાણ સ્વીકારવાનું નથી, પ્રત્યુતઅલ િરાપક શબ્દન, પૂર્વમીમાંસામાં ર૦ સૂત્રમાં તવાદના ·હનુકૂલ હોવાથી પ્રમાણ છે એમ કહેવામાં કાઈ પણ અર્થ સરે તેમ નથી. કક્ષાદિથી તત્યાદીપનિબન્ધ ને પણ નિખિલવા, રામાયણ અને મહાભારતશહિત પશ્ચરાવ્યો અને તત્વ સૂત્રો સહિત શાસ્ત્રવચનવડે હા નિબંધનું નિદાન કર્યું છે એમ ઉપસંહારો કરી જણાવ્યું છે. તવાદીપનિષમાં કરેલા શાસ્ત્રનો પણ ગમે તેવા પશિત કર્યા પણ સહુથ પ્રભુએ જ કર્યો છે. કારણ કે ઘણા દર્દો ના લેવાયા કાદશબ્દોકત વાક્યો ઉપરથી જણાય છે કે પાણીને પતિ પ્રભુ વિના નું હદય અન્ય કોઈ સમજી શકે તેમ નથી. આથી જ ઉપર જણાવેલાં શાસ્ત્રવચને પ્રભુની વિભૂતિઓ દ્વારા પ્રકટ થયા છે. તે તે શાસોમાં તત્વાર્થપનિબન્ધમાં જણાવેલા જાપાનું નિરૂપણ છે. અતવ નિમજ્ય વેદમૂલક હોવાથી જ પ્રમાણે છે. શ્રીમલ્લભાચાર્યજી કહે છે માટે તત્વદીપનિબ પ્રમાણ છે એમ નથી, પણ વેદમૂલક હોવાથી જ પ્રમાણ છે એમ આપશ્રી ડિમડિમ ઘોષ કરીને કહે છે, આ વાત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા લાયક છે. એજ રીતે પોતે રચેલા અન્ય ગ્રન્થોનું પણ પ્રામાણ્ય તે તે સ્થલે જણાવે છે. પ્રામાણ્યનિર્ણય તત્યાદીપનિબધો પ્રમેયોનું સ્વરૂપ વેદાન હોવાથી અથવા તો એમ કહે કે વિધાસદર્શનનુસાર હોવાથી શ્રીમહાપ્રભુજીએ પ્રત્યેક વિષયનું પ્રમાણ, પ્રમેય, સાધન અને ફલદે વિશદ વિચાર કર્યો છે. તથાપિ જ્યારે આપણે શ્રીમહાપ્રભુજીના વાક્યોનું પ્રમાણ સ્વીકારતા પહેલાં તે વાક્ય વેદનુરોધી છે એમ સર્વતઃ ચારપૂર્વક સ્વીકારીને જ પ્રકૃત સિંચારમાં પ્રવૃત્ત થયા છીએ ત્યારે સૌથી પ્રથમ સૂમરીતે વિચાર કરવો જોઈએ કે શ્રીમહા પ્રભુજીના મતમાં વેલદિનુ મામાય કેટલું અને કેવી રીતે સ્વીકારવું છે. તત્તિ ચિત્ર એ ન્યાયે જ્યાં સુધી શ્રીમવલ્લભાચાર્યજીની જ રિએ પ્રામાનિ થાય અને સર્વ પ્રમાણુમૂર્ધન્ય છે જ પ્રમાણ છે એમ સિદ્ધ ન થાય, ત્યાં સુધી આપશ્રીનું વિરુદ્ધ હોવા છતાં કેવલ વેદમાં કહ્યું છે માટે જ અમુક પાથરે અમુક રીતે જ સ્વીકારવો એમ કહેવાનું પ્રયોજન શું? જે વસ્તુ થી સિદ્ધ ન થઈ શકે, અનુમાનથી પી શકાય તેમ ન હોય, સાનથી સાદડ્યજ્ઞાન ન થતું હોય અત્તથી વેગળે હોય, તો ત્યાં પ્રવેશ ન હેય કે ઘરની સજayકે ચતુવરાત્રિનો પ્રસાર ન હોય ત્યાં સદ્ને જ પ્રમાણ સ્વીકારવાનું કારણુ શુ? તેમાં ઇતરે કથિત શબ્દને પ્રમાણન માન કેવલ ઉપર જ સર્વ પ્રકારે પ્રામાવલમ્બન કરવાનું પ્રયોજન શું ઇત્યાદિ પ્રામાણી નિર્ણય કર્યા પછી જ તત્કાયદીપનિબન્ધત વસ્તુના વિચારમાં પ્રવૃત થઈશું પાયરીનના વાસ્થયન ભાવ્યની પ્રસ્તાવનામાં (૧-૧-૧૦ મા - પતિ ત૬ (કામ) એમ વ્યુત્પત્તિ કરીને કેરણાર્થક પ્રમાણ શબ્દ સ્વીકારી નિર્ણય કરે છે. અર્થાત્ જેવો કરીને જ્ઞાન થાય તે પ્રમાણ કહેવાય. પ્રમાણનો સ્વભાવ એવો છે કે વિદ્યમાન પદયનો પ્રકાશ કરનાર વસ્તુ ન હોવા છતાં પણ તેને પ્રકાશ કરે છે. (ાસ્યાયન ભાષ્ય - પ્રસ્તાવના) પ્રમાણનું લક્ષ કમrmar પ્રમાણ વ એટલે તે પ્રકારના સંયુક્ત પદ માં (વિય-વિયિત્વ સમ્બન્ય, વિશેષણ-વિશે બસ આઘારાયત્વ સમ્બન્ધ કે ગમે તે પણ હિન્દુ મુખ્યત્વે વિષય-વિશ્વયિત્વ સમ્બન્ધ જ તે પ્રકારના ઘર્મરૂપે અર્ધ- વિશિષ્ટ જ્ઞાનનું ઝરણું તે તરવરિષ્ટનr (ગોતમસૂત્ર મન્તવ્ય સર્વ વૃત્તિ ૧-૧-૩) ·૧૭ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ ઉભયમાં વૈદિક વાક્યો જ વિચાર છે.) અને શ્રીમદ્ભાગવત (જે પ્રભુની રસાત્મક્તા સિદ્ધ કરી આપે છે અને નિત્ય લીલા ઓધ કરાવે છે)ને પ્રામાણ્ય સ્વીકાર્યું છે. વાસ્તવિક રીતે તો વેદને જ અક્ષરશઃ પ્રમાણુત્વે સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. ગમે તેમ ઉખલ વૃત્તિથી વેદના અને વિપર્યય ન થાય. તÁ શકાની નિવૃત્તિ અન્ય ત્રણ પરમ આસોપદેશરૂપ પ્રમાણેથી કરી. અર્થાત જ અલોકિકત્તાપકપરમાણોપદેશ જ પ્રામાણકક્ષામાં અધિરૂઢ થાય છે, પ્રત્યક્ષાદિમાં બાધપ્રસતિ થાય છે, આ વિષયોનો વિચાર તન્ત્રાન્તરમાં છે. અમે પણ કામાખ્યા શીર્ષક લેખમાં તદ્વિચારાર્થે પ્રયાસ કર્યો છે મૃતિઓ અને પુરાણોની પણ એક વાક્યતા ઉપરિૉન પ્રમાણથી કરી શકાય છે. અર્થાત વેદાનુકૂલ સર્વે જ વાલ્મય પ્રમાણ છે અને તદ્વિરુદ્ધ અપ્રમાણ છે. માત્ર વેલકૂલ છે કે નહિ તેની પરીક્ષા ગીતા-વ્યાસસૂત્ર-ભાગવતથી કરી લેવી. મેહકશાસ્ત્રો ભગવન્માર્ગ સાધક નથી. પરિભાષા વેદાન્તમાં બ્રહ્મ, સ્મૃતિઓમાં પરમાત્મા અને ભાગવતમાં ભગવાન શબ્દથી પરમ- તત્વને બોવ કરાવ્યો છે, તેથી શ્રીમહાચર્યચરણ તે તે પ્રકારના વિવિધ વિચારમાં બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાન શબ્દો જ પ્રયોગ કરે છે. દુર્ગા, ગણપતિ, શિવ ઈત્યાતિની ઉપાસનાના પ્રકારે પણું શાસ્ત્રોમાં મળે છે, તે સર્વ પ્રભુના જ જુદાં જુદાં રૂપો છે. મૂલરૂપ તો શ્રીકૃષ્ણ જ છે માટે શ્રીકૃષ્ણનું જ સેવન કરવું. સાનમાં સાત્ત્વિકી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે કે જીવન્મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત થાય પરંતુ જ્ઞાની હોવા છતાં જે શ્રીકૃષ્ણને ભજે તો તેથી અધિક પર કોઈનથી. ત્રિવિધ નિષ્ઠા જ્ઞાનનિષ્ઠા ત્યારે જાણવી કે ત્યારે સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થાય, કર્મનિષ્ણા ત્યારે સમજવી કે જ્યારે ચિત્તપ્રસાદ થાય અને ભક્તિના ત્યારે કહી શકાય કે જ્યારે આનન્દકવિગ્રહ શ્રીકૃષ્ણ પ્રસન્ન થાય. આ પ્રકારે શુદ્ધ બ્રહ્મવાદનું પ્રતિપાદન કરે તે જ બ્રહાવાદી કહેવાય. આ પ્રકારે શુદ્ધ વૈદિકમતને જાણ્યા વિના તાન્તરમાં શુદ્ધ ભાગવતજનને મોહ ન થાય તદર્થ શ્રીમહા- પ્રભુજી નિષધમાં સર્વ જ વૈદિક તત્વોનું નિરૂપણ કરે છે. આ રીતે પચીશ લેકમાં ઉઘાતરૂપે આવશ્યક વસ્તુનો વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. જગતનું સ્વરૂપ જ્યાંસુધી જડ, જવ અને અન્તર્યામીનો બોધ ન થાય ત્યાંસુધી રસાત્મક પ્રભુની અભિવ્યક્તિ થતી નથી. અએવ પ્રસફપ્રાણ જગત નું સ્વરૂપ છવીશમા શ્લોકથી આરમ્ભીને કરે છે. પ્રપગ ભગવાનનું કાર્ય છે. તે પ્રાકૃત-પ્રકૃતિનું કાર્ય_નથી, પરમાણુજન્ય નથી; વિવર્તાત્મા–મિથ્યા-નથી કે અષ્ટાદિદ્વારા પણ ઉત્પન્ન થયો નથી, તે અસતુની સત્તા નઈ કિન્તુ પ્રભુનું કાર્ય છે, પરમાણપજ વસ્તુની કૃતિથી સાધ્ય છે. તેવો પ્રયચ્ચ જ ભગવદ્ગ છે. જે તેમ ન હોય તો અસત્ની સત્તાનું પ્રતિપાદન થાય. પરંતુ તેનું ખણ્ડન વિનાશિક્ષિાના નિરાકરણમાં આવી જાય છે. માયા પ્રભુની એક સર્વભવનરૂપા શક્તિ છે, તે પ્રભુમાં જ સ્થિતિ કરે છે. તે માયાવડે પ્રભુએ સ્વાત્મરૂપ પ્રપચ્ચને પ્રકટ કર્યો છે. અત્રે પ્રપચ્ચ શબ્દ જગવાચક છે, સંસારવાચક નથી. પ્રભુની એક શક્તિ અવિદ્યા પણ છે. તે અવિવારે ૨ ·૧૬ બ K તત્યાદીપનિબળે આરમાં જ તેનો નિર્ણય કરેલો છે. આ પર્વમીમાંસોક્ત નિર્ણય અને તત્રત્ય બિરાજીના ભાષ્યનો આધાર લઈને શ્રીમપુરુષોત્તમચરણ વેદનું પ્રામાણ્ય આવરજીભમાં સાધી આપે છે. પ્રથાનરત્રાકરમાં પણ– तन्मूईन्यो वेद एवं हि ॥ अर्थेन नित्यसम्बन्धात्तज्ज्ञानाव्यभिचारतः । लोकानधिगतार्थस्य ज्ञापकत्वान लोकतः ।। तदर्थावगतेधिस्तेन मूर्द्धन्यताऽस्य थे । ઈત્યાદિ કારિકવડે વેદનું સર્વપ્રમાણમૃદ્ધ પ્રમાણ સ્વીકારે છે માધવ્યતિરિત જ્ઞાનને ઉત્પન્ન કરી શકે તેવું સત્વ, યોગાદિથી એ હોઈ શકે છતાં વેહલું જ સર્વપ્રમાણમૂન્ય પ્રામા સ્વીકારવામાં શો લાભ? એમ શંકા કરીને દિ પણ મૂલક હોવાથી તેમ બની શકે. જે વેલક ન હોય તો અમાણ કરે. -fig pg જીગના ઈત્યાદિ ભાગવતીય વાક્યોમાં કુયોગિની નિન્દા શ્રવણ થાય છે. યોગીઓ-ષિઓને પણ પરસ્પર વિપ્રતિપત્તિ થતી દેખાય છે, આથી વેદ જ પ્રમાણ છે, વેદ આસોપદેશરૂપ છે. આમ એટલે યથાસિયત અર્થ કહેનાર તે આ પણ લૌકિક અને અલૌકિક ભેટે બે પ્રકાર છે. અલૌકિક આસ અધિઓથી આરીને ઈશ્વર પર્વત છે તેમના આતત્વમાં ઉત્તરોત્તર આર્થિક્ય હેવાથી પરમ સત્ય ઈશ્વરમાં જ અવસાન પામે છે. તે ઈશ્વરના ઉપદેશરૂપે વેદ અનપિયા પ્રમાણ છે. નિઃશ્વસિત હોવાથી ભગવતૂપ છે. નિય હોવાથી સર્વપ્રમાણમૂદ્ધન્ય છે યાપિ મતાન્તરમાં આ પ્રકારે જ કે થોડા ફેરફાર સાથે ઘેલું પ્રામાય સર્વમાન્ય છે, એમ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે, તથાપિ કોઈ મતમાં અcત ગવા વેદ પણ માયિક બની જાય છે, તો કોઈને મતમાં વેદમાં સવિશેષવિષચન્દ્ર છે, કોઈના મતમ અર્થવઘદિનું પ્રામાય વિધેયના ઉપષ્ણલક છે, સ્વાર્થમાં પ્રામાણ્ય નથી જ્યારે શ્રીમહાપ્રભુજી વેદના અક્ષર અક્ષરનું પ્રામાણ્ય રવીકારે છે. પછી કુમારિલભટ્ટની દલીલો થી ચડીયાતી હોય, ઉદયન વેદને અનિત્ય માની પણ ઈશ્વરસિદ્ધિ કરે છે અને વેદરાનું માન શંકરાચાર્યજી ખી જાય કે પૂર્વોત્તરમીમાંસાનું ઐકય સાધવા માટે રામાનુજાચાર્યજી,આકાશપાતાલ એક કરે. સમાગમ એમ મિડિમ ના કરનાર અને તેનું અક્ષરશઃ પાલન કરનાર, જે ઘાત- બ્દોનો ઉપદેશમાં જે રીતે ઉપયોગ થયો હોય તેવો જ અર્થ સ્વીકારનાર હરવા- લક્ષણનો ત્યાગ કરનાર, અર્થવાદાદિ (આદિશબ્દથી અન્વનામધેય નિષેધનું સ્વાર્થમાં પ્રામાય જૈવીકારનાર, પૂર્વોત્તરકા પ્રતિપાલ રસાત્મક આનન્દકવિ પૂર્ણપુરુષોત્તમ છે એમ સિદ્ધ કરી આપવું અને અમિહોત્રાદિ-સાધ્ય સાધન સતભગવા છે એમ સિદ્ધ કરીને તા.8 કૃતિ કરી બતાવનાર, વૈદિક ધર્મનું સ્વસપ્રદાયમાં વાસ્તવિક સ્વરૂપજ્ઞાનપુર સર અદાવધિ અવિચ્છિન્ન પાલન ઈત્યાદિ કાર્યો શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ કર્યો છે, કોઈ છેતરે કર્યો નથી. હવે પછી કરી શકશે તેમાં સર્જે છે પ્રકૃતિમાંયે પેલું નિરપેક્ષ પ્રમાય સ્વીકારીને, સદેહ નિત્યર્થ શ્રીકૃષ્ણવાક્યો, (ગીતાછ કે જેમાં વૈદિક તત્વોનું જ રહસ્ય સમજાવ્યું છે, ત્યારસૂત્ર (જેમિનીસો પર- ·૧૯ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ પ્રાણની ઉપાસના કરવામાં આવે કે ભગવર્લ્સવામાં થાય ત્યારે તે તે ઇન્દ્રિયોની ટેવતારૂપ તે તે ઈન્દ્રિયો થઈ જાય છે. અને પોતાને પણ બ્રહ્મભાવ થતાં લય થાય છે. જ્યારે આનન્દાંશનો પ્રકાશ થાય ત્યારે બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત થાય છે. એવા ભક્તને સાયુજ્ય થાય-અલક, કૌસ્તુભાદિ રૂપે સ્થિતિ થાય, અથવા અક્ષરસાયુજ્ય પણ થાય. આનાંશના પ્રકાશમાં હરિસેવા જ સાધન છે. જે પ્રભુને બ્રહ્યભાવ કે સાયુજ્યના હનની ઈચ્છા હોય તો જ આપે. અન્યથા જીવ સંઘાતમાં ગમન કરે. આ ઉપરથી એમ સિદ્ધ થાય છે કે જડ જીવાત્મક સુદિ પ્રભુ પોતે જ ઉત્પન્ન કરે છે તે જ આ સૃષ્ટિનું અભિન્નનિમિત્તે પાલનકારણ છે મકારાન્તરે સૃષ્ટિકમ યદ્યપિ નિરુપાધિક પરબ્રહ્મ જ સર્વનું એકમાત્ર કારણ છે તથાપિ સાક્ષાત્ પરમ્પરાદિદે પ્રકાશનરે પણ સુષ્ટિક્રમ છે જ. (૧) કદાચિત સાક્ષાત્ પ્રભુ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરે, (૨) કદાચિત પુરુષ દ્વારા સુષ્ટિ ઉત્પન્ન કરે, (૩) કોઈક વેળા આત્માથી આકાશાદિકમે સુષ્ટિ ઉત્પન્ન કરે, () કોઈક વેળા પ્રભુ પોતે જ સર્વ સૃષ્ટિરૂપે પ્રકટ થાય, અને (૫) કોઈકવાર ઈન્દ્રજાલની પિઠે સર્વ માયાથી પણ સજે. પ્રભુ અચિન્ય અને અનાશક્તિ ધરાવે છે, તે ગમે તે પ્રકારે સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરે તો પણ સર્વ જ પ્રકારો ઉપપન્ન થાય અને આથી જ સૃષ્ટિના શુતિઓમાં અનેક પ્રકારો વર્ણવ્યા છે. એ તો પ્રભુનું જ મહાભ્ય છે. તે માહાભ્યનું શુતિઓ યથાકથંચિત- તેમનાથી જેમ બન્યું તેમ વર્ણવ્યું, વસ્તુતઃ તેથીયે અધિક મહામ્ય પ્રભુમાં હોઈ શકે. પ્રભુનું ભજન સિદ્ધ થાય તે માટે તૈમલ ઈત્યાદિ વાક્યો પણ પ્રવૃત્ત થાય છે. ભક્તિનું સ્વરૂપલક્ષણ આથી જ પંચરાત્રાદિમાં “માહાભ્યજ્ઞાનપૂર્વક સુદઢ અને સર્વથી અધિક પ્રભુમાં એહ હોય તે જ ભક્તિ કહેવાય અને તેથી જ (ભક્તિથી જસુક્તિ છે, બીજી રીતે નથી એમ વર્ણવ્યું છે. જે દિ આવે છે ગજ શા મૃrr: ઈત્યાદિ શ્રીમદ્ભાગવતોક્ત વાક્યમાં “ભાવ”શબ્દનો અર્થ ભક્તિ જ થાય છે. ભાવ એટલે દેવાદિ- વિષાયિણ રતિ. રતિશબ્દનો અર્થ છે ઍડ અને આથી જ ના પCIfથ્ય ઈત્યાદિ સૂત્રોમાં વિસ્થાદિ મહર્ષિઓ પ્રભુમાં નિરતિશય એને જ “ભક્તિ” એ નામથી ઓળ ખાવે છે. એક માહભ્યજ્ઞાનવિન સમ્ભવતો નથી. માહાસ્ય એટલે મહિમા કે મોટાપણું એવો કેવલ લોકમાં પ્રચલિત અર્થ જ લેવામાં આવે અને તેનો ઉો વિચાર જે ન થાય તો સોપધિપ્રેમ પણ ભક્તિશબ્દથી ઓળખાશે. વાસ્તવિક રીતે તો નિરુપસિંહ જ ભક્તિ છે. મહમ્યજ્ઞાન શબ્દનો ઉંડો વિચાર કરતાં એમ ફલિત થાય છે, કે મહાઆત્મા, તેનો જે ભાવ=તિ ઇત્યાદિ શુતિ સિદ્ધ તાદાભ્યપ્રકાર તે માહાભ્ય, તેનું જ્ઞાન તે મહાભ્યજ્ઞાન, તપૂર્વક જે એહ તે ભક્તિ. આ પ્રકારે વિચાર કરતાં નિરુપધિ પ્રેમજ ફલિત થાય છે. અત્રે આ વિષય ઉપર વિસ્તાર કરવો એ પ્રસને અનકૂલ નથી. જિજ્ઞાસુઓએ શ્રીહરિરાયજીકૃત બ્રહ્મવાદિ ગ્રન્થોમાંથી જોઈ લેવો. પ્રસાનુસાર અમે પng કોઈ વાર વિસ વૈષ્ણવ સમક્ષ અમારા વિચારો રજુ કરીશું. t ·તત્વાર્થદીપનિબન્ધ જીવનો સંસાર કહેવાય છે. જીવને અડતા મમતા બંધાય છે. તે જ સંસાર છે. સંસાર કહેવાય છે, તે ઉત્પન્ન થતો નથી. જીવને ગુદાં કદમ તિરુના (વ્યા. ૧-૨-૧) ઈત્યાદિન્યાયે ભગવછિયા ભગવદ્દગુણોનો તિભાવ થતાં વિદ્યાસ...૫ જાય છે. તેથી તેને અડુંમમત્વ બુદ્ધિ થતાં સંસાર કહેવાય છે. સંસાર અવિના સમ્બન્ધને લીધે હોવાથી તે મિથ્યા છે પણ પ્રખ્ય તો ભગવકાર્ય હોવાથી--અરે, માયાશક્તિ વડે ભગવાન પ્રપષ્યરૂપ થયેલા હોવાથી તે સત્ય જ છે. જૈ જૈ ઇત્યાદિ વાક્ય અપર્ચનાનો વિસ્તારનું કે આવિર્ભાવનું કારણ સૂચવે છે. મુક્તાવસ્થામાં સંસારનો લય થાય છે, પણ પ્રપત્ર લચ થતો નથી. શ્રીકૃષ્ણની આત્મરતિને વિષે લય થતો હોવાથી, તે લય સર્વસુખાવહ છે. જીવનું સ્વરૂપ શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણના વીશમાં અને એકત્રીશમા શ્લોકમાં જીવનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું છે. પદુ જ મજા ઇત્યાદિ શુતિસિદ્ધ ભગવદિછાથી અગ્નિમાંથી જેમ વિરલિંગ-તણખા- પ્રકટ થાય, તેમ આકાશવદુ વ્યાપક અને માયશહિત બ્રહો સત શ્રીહસ્ત, ચરણારવિન્દ, શ્રીમતક અને નેત્રયુક્ત હોવા છતાં, એ અનન્તર્તિ બ્રહ્મ અવિભક્ત સ્વરૂપને પણ ઈચ્છ શિક્તિથી વિભક્તિમત બનાવીને અંશરૂપે જીવને પ્રકટ કરે છે. સૃષ્ટિની આદિમાં સર્વ જીવો વિકુલિગન્યાયે જ પ્રકટ થયા છે. તેમાં કારણ બહાની ઈચ્છા જ છે. પ્રભુના ચિદંશથી જીવ પ્રકટ થયા, સદંશથી જડ અને આનદોશથી અન્તર્યામી. આ રીતે સત, ચિત્ અને આનન્દાંશથી જડ, જીવ અને અન્તર્યામીના પ્રશ્નને કમ જણાવ્યો છે. વિદ્યા અને અવિવા વિદ્યા અને વિદ્યા એ બન્ને પ્રભુની શક્તિઓ જ છે, એ બંને માયાને સ્વાધીન છે. તેથી જ વિદ્યા અને અવિવા એ આ જીવમાં જ હોય છે. કારણ કે જીવને જ દુઃખિત્વ અને અનીશિતા છે. અવિવાવડે જીવ અદ્ધ થાય છે અને સંસારને પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યારે વિવાથી ભગવાક્ષાત્કાર થતાં પ્રભુમાં પ્રવેશ થાય છે. વિદ્યા અને અવિદ્યાના ભેદ નીચે મુજબ શ્રીકૃષ્ણ શ્રી પુષ્ટિ વગેરે પડી બે શક્તિ, પાડી શકાય, વિદ્યાશક્તિ અવિવાશક્તિ વિરાવ્ય સાખ્ય યોગ તપ ભકિન વરૂપજ્ઞાન દેહાધ્યાસ ઇન્ડિયાધ્યાસ પ્રાધ્યાસ અન્તઃ- કરણાધ્યાસ અવિદ્યા અને વિદ્યાનું સ્વરૂપ ધાર્યું હોય તો અલિયાને વિવાવડ નાશ કરી શકાય વિદ્યારે અધિવાને નાશ થતાં જીવન્મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. દેન્દ્રિય પ્રાણાન્તઃકરણનો અધ્યાસ નિવૃત્ત થનાં સ્વરૂપનું જ્ઞાન માત્ર થાય છે, નહિ કે દરિયાકિને લય. ત્યારે આરાન્ય ·૨૧ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ ૧પચાત્મકત ૧ (૧) અગ્નિહોત્ર, (૨) દશ, પૂર્ણમાસ, એક પ્રકાર (૩) ચાતુમસ્ય,(૪) પશુ અને (યો સેમ.. ર (૧) દેશ, (૨) કાલ, (૩) કવ્ય, (૪) ક. ! સાધન દ્વિતીય પ્રકાર અને મન્નામક. ૩ (૧) ઝ, (૨) યજુ, (૩) સામ, વેદવે તૃતીય પ્રકાર (૪) બ્રાહ્મણ અને (૫) ઉપનિષદ્દરૂપે. ૪ (૧) પ્રાણ, (૨) અપન, (વ્યાન, (૪) ઉદાન ઉપનિષદુક્ત પ્રકારે અને (૫) સમાન એમ પંચ પ્રણાત્મક. ૫ (૧) પૃથ્વી, (૨) જલ, (૩) તેજ, (૪) વાયુ / રાષ્ટિપ્રકારના વાના અને (૫) આકાશ એમ પંચમહાભૂત. બલથી ૬ (૧) શબ્દ, (૨) સ્પર્શ, (૩) રૂપ, (૪) રસ અને તૃતીયસ્કોક્ત પ્રકારે (૫) ગ એમ પંચતન્માત્રાત્મક, ૭ (૧) ગાર્હત્ય, (૨) દક્ષિણમિ, (આહવનીય, પૂર્વકાડોક્ત પ્રકારે (૪) સ્માર્ટ અને (૫) સભ્ય અમિ અથવા ડાઘ જ પત વેદ ઉત્તરકાડોક્ત પ્રકારે ઇત્યાદિ મૃત્યુક્ત પ્રકારે, ૮ દેહમાં (૧) ધ્યાનાર્થ પ્રાદેશમાત્ર, (૨) આશ્રયાળે ક્રમશઃ શ્રીમદ્ભાગવત- અંગુકમાત્ર, (૩) કર્મફલનિયામક જીવન દ્વિતીય કંધોક્ત, રવાનીરૂપે, () સુખ દાના સર્વસ્થિત કાકોક્ત, છંદોચ્ચોક્ત આનન્દરૂપે અને (ભૂકુટિસ્થ વિધાનએમ પ્રકારે, છાંદોગ્ય અને પાંચ પ્રકારે. જમાલોત પ્રકારે ૨ હિષાત્મક ૧ દ્વાદશ ગુર્યાત્મવે, (૧) પતા, (૨) વિવસ્વાન, (૩) આર્યમન,૪) પૂષનું, (૫) (૬)સવિત, (૭) ભગ,(૮)વિધાતુ, ૯) વરુણ, (૧) મિત્ર, (૧૧) ચક અને (૧૨) ઉરુકમ. ૨ દ્વાદશ માસ (ચેન્નાદ માસ પ્રસિદ્ધ છે.) દ્વાદશ અવિચિત (૩) દ્વાદશક્સિરૂપે (૪) અહાત્મક પુરણાદિમાં પ્રસિદ્ધ છે. અહીન--સોમયાગની આવૃત્તિરૂપ છે. પંચદ્વયી પૂવાદિ દિગાત્મ, ૨ જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયાત્મક, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે. ૩ લીલાત્મક,૪ અવતારાત્મક ઇત્યાદિ. ૪] શત-સહુ અમિતવિભૂતિરૂપ પરામિતત્વ એકત્વ, સમત્વ, અખિલદોલિવર્જિતવ અને પૂર્ણવિહત્ય. ઉપર જણાવેલા ત્રણ પ્રકારોમાં એકત્વ, સમત્વ, અખિલદા વિતત્વ અને સર્વત્ર પૂર્ણગુણ વિગ્રહ એમ ચાર ભેદ મેળવીએ તો બધા રૂપ થાય. ૨ // ·૨૦ તત્વાર્થદીપનિબન્ધ ચપૂર્વ સાદિ કારિકાનો ઉપક્ષેપ કરીને શ્રીમદાચાર્યચરણે તત્વટી નિબન્યમાં એમ નિર્ણય કરી આપ્યો છે કે કાર્યાદિનિરૂપક અને આત્મનિરૂપક એમ સી જ પ્રકારની શુતિઓનું તાત્પર્ય ભક્તિમાં જ છે. સર્વ શ્રુતિઓની એકવાક્યતા ભારતનબંર પર્યન્તની પિસ્તાળીશ કારિકાઓનો વિચાર કરતાં કેટલીક કૃતિઓની એવાક્યતા સાધી શકાય તેમ છે. પરંતુ ઉપાય નિષિક શ્રુતિનું તાત્પર્ય ભક્તિમાં ન લેવાથી સર્વશુતિઓની એકવાયતા સાધી શકાય તેમ નથી, એ શંકાનો ઉલ્ય ન થાય તે માટે પ્રભુના પૃફ પૃફ સ્વરૂપોનો સંગ્રહ કરતા બે શ્લોકો શાસ્ત્રાર્યપ્રકરણમાં જ ઉપલબ્ધ થાય છે, તે નીચે મુજબ છે-- पश्चात्मका स भगवान् द्विपडात्मकोऽभूत्पञ्चद्वयीशवसहस्रपरामितश्च । एक: समोऽप्यखिलदोपसमुशितोऽपि सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि बहूपमोऽभूत् ॥४६॥ निर्दोपपूर्णगुणविग्रह आत्मतत्रो निश्चेतनात्मकशरीरगुणैव हीनः । आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च विविधमेदविवर्जितात्मा ॥ ४७ ।। પ્રભુ એક, સમ, અખિલ દોષરહિત અને સર્વત્રજ પૂર્ણ ગુણવાળા હોવા છતાં પણ શુતિમાં પશ્વાત્મક, દાદાત્મક, દશત્મક અને અસખ્ય રૂપવાળા છે એમ નથુન કરવામાં આવ્યું છે. તેમને અનેક ઉપમા આપવામાં આવેલી હોવાથી તેવા પણ શ્યા-ન થાય છે કે હોઈ શકે છે. પ્રભુ, નિર્દોષ એવા સપૂર્ણ ગુણે જેમાં વિદ્યમાન છે એવું શરીર ધારણ કરી છે, સ્વતંત્ર છે, અચેતન શરીર અને તેને ગુણેથી રહિત છે (અથત અલૌકિક આન અંગવાળા છે, આનન્દમાત્ર કરશુરાદિ છે અને સર્વત્ર જ જડ, જીવ અને અન્તર્યામી એવા ભેદથી પણ રક્તિ કારણ કે તે સર્વનું જ કારણ પ્રભુ તે જ છે. આ વાક્ય ઉપરથી એમ સિદ્ધ થાય છે કે પ્રભુ આવા બીજા લોકમાં કહેલા અલૈકિક આકારવાળા હેવાથી સર્વજ આકારનિપિકચ્છતિ આ પ્રકારના આકારનું નિરૂપણ કરે છે. આ તેિ સર્વશ્રુતિની એકવાક્યતા થઈ શકે તેમ છે, . શુતિમાં જણાવેલા પ્રભુના આકાર અને તે સની એકવાક્યતા છે કે શ્રીમદષ્ણુભાષ્ય અને સુધિન્યાના અભ્યાસીને અાત નથી. તથાપિ સર્વસામાન્યને તેનું જ્ઞાન મુગમ થાય તથે નીચનું કહ્યું છે. તે ઉપરથી કૃતિઓની એકવાક્ય સમજી શકશે.

·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ, હોવાથી જેમ રજૂ આ શ્રુતિમાં ભાગચાગલક્ષણાની જરૂર પડતી નથી. કિન્તુ સદંશે બ્રહ્મરૂપતા સ્વીકારવી પડે છે તેમ ચિદેશને નિર્ણય કરવામાં પણ ભાગત્યાગલક્ષણાની જરૂર નથી. વળી સત્તામર એમ પછેદ કરશે પણ જ્યોગ્ય છે. કારણ કે તે પદરછેદ એવૈદિક હોવાથી તેથી વિદ્યાજનનની શક્તિનો લોપ થાય છે. બ્રહ્મ સર્વરૂપ હેવાથી જડ જીવન પૃથક્કરણ પૂર્વક સર્વની બ્રાતાનું નિરૂપણ ત્યાં છે. અલૌકિક વેદનું પ્રમેય પણ અલૌ- કિક જ હોય, તેથી તેમાં લૌકિક યુક્તિઓને પ્રવેશ એ સર્વથા અયોગ્ય છે. અલૌકિક પ્રમેય લાભ તો તપથી, વૈદિકમુક્તિથી કે પ્રભુકૃપાથી જ થાય. તેથી વિદ્યાની પ્રાપ્તિ થતાં કોઈક કાલવિશેષમાં જીવને યથાર્થજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. સં હ્ન વ્ર ઈત્યાદિ વાકયોનું તાત્પર્ય આધુનિક જીવોને પ્રાપ્ત થતું નથી. સર્વજ્ઞત્વરૂપ લિંગ કે અલોકિક તેજના ઉપદેશમાત્રથી બોધ થતો નથી, અને તેથી જ મુક્તિ પણ થતી નથી. અએવ સ્વતન્ત ભક્તિની પ્રાપ્તિ માટે કે સાયુત્યાદિની પ્રાપ્તિ માટે ભજનની જ ખાસ આવશ્યકતા છે. બ્રહ્મસ્વરૂપનિર્ણય सच्चिदानन्दरूपं तु ब्रह्म व्यापकमव्ययम् ल्याहि Rsteी प्रानाने कर्ता स्वतंत्र પર લળત્વે વિષ્ય સુધીની કારિકાઓથી જડ અને જીવના સ્વરૂપનો નિર્ણય કર્યા પછી કમામ બદારવરૂપને નિર્ણય કરવામાં આવ્યો છે. સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપ શ્રદ છે, તે વ્યાપક છે, અવ્યય છે, સ્વતત્વ છે, સર્વશક્તિ છે, સર્વજ્ઞ છે, પ્રાકૃતગુણુવતિ છે, તેમાં સજાતીય-વિજાતીય અને સ્વગત (જડ, જીવ અને અન્તર્યામાં) હેતની પ્રસક્તિ નથી, સત્યાદિ અપરિમિત ગુણોથી યુક્ત છે, સૃષ્ટિ-રિથતિ-પ્રલયકરૂપ ગુણથી પણ યુક્ત છે, સધાર છે, માયાને વશમાં રાખનાર છે, આનાકાર છે, અક્ષરથી ઉત્તમ-પર છે, પ્રપંચમાં દેખાતા પદાર્થોથી પણ વિલક્ષણ છે, જરાતનું સમવામિ અને નિમિત્તકારણ પણ તે જ છે. પ્રપંચમાં રમણ કરે છે. નિજસ્વરૂપમાં રમણ કરતી વેળા પ્રપંચને સંકેલી લે છે, સર્વવિભક્તિ અને સર્વ પ્રકારનો અર્થ ભગવાને જ છે, પ્રકૃતિ, પુરુષ અને કાલરૂપ પણ તે જ છે. અને થમિબ્રાહ્મણ સ્વરૂપ પણ તે જ છે, આ રીતે પ્રતિમાં પ્રાપ્ત થતું સર્વ વાદોને અનવસર પ્રાપ્ત થાય છે તે સર્ષની એકવાર્યતા થાય છે. અર્થાત જ સર્વવાદાનવસરરૂપ પણ પ્રભુ જ છે અને નાના વાદને અનુરોધ પણ તે જ છે. અનનમર્તિ છે, ફૂટસ્થ ચલ જ છે, સવિરુદ્ધ- ધમય છે, લૌકિક યુક્તિઓથી અગોચર છે. અવતારષ્ટિરૂપે અભિવથી અને અવતાર- સમાણિરૂપ તિરભાવથી સર્વને નટવત્ મોહ પમાડી શકે છે. ઈન્દ્રિયોના સામર્થ્યથી તે અશ્ય છે પણ સ્વેચ્છાથી તે દશ્ય પણું છે જ. ત્યારે શુદ્ધસત્વ આનન્દરૂપમાં ફલિત થાય છે ત્યારે નીલમેઘરૂપે પ્રકાશે છે. ચારે યુગમાં જુદા જુદારૂપે પ્રકટ થાય છે. કાદ પણ તેમાં પ્રતિબિસ્મિત થાય છે અથવા મેઘાદિથી રહિત આકાશમાં નીલિમાની પ્રતીતિ થાય છે. રૂપ- વાળા પદાર્થનું ગ્રહણ કરનાર ચક્ષુ આકશમાં રૂપ ન હોવાથી દર જઈને ત્યાંથી પાછું ફરતાં નીલરૂપ જ જુએ છે, કિન્તુ ચક્ષુ તે પ્રકારના રૂપને સ્પર્શ કરતું નથી, તેમ બ્રહ્મ સ્વસ્વરૂપે જ પ્રકાશે છે (ચ પર્ણ સ્વકનીનિકોને જ આકાશમાંથી યરવૃત્ત થના જુએ છે). પ્રભુ આમ રૂપે જરૂસ્વરૂપે જ અનેિ ત્પન્ન કરે છે તેથી વૈષમ્ય અને નય દોપ પ લાગુ પડતો નથી. ધમ્ય એટલે વિષમતા અને નછૂય એટલે નિર્દયતા). અથવા પ્રભુ કમપેટ લેવાથી પિમ્પ-યદોષથી પ્રસિદ્ધિ થતી નથી. એ પ્રભુજ જગકર્તા છે, નાં સગુણ નથી.

·તવાદીપનિબધ્ધ ઉપરના કોષ્ટક મુજબ સસલા ભગવરૂપનું જ વર્ણન છે. સર્વકૃતિઓનો સાર પ્રજીમાં હોવાથી એકવાયતા થઈ શકે છે. નિષ પૂર્ણવિગ્રહ પ્રભુ છે, તે આત્મતત્વ, સ્વતન્ત્ર છે, જડ શરીરથી હીન છે અને આનન્દમાત્ર કરપામુખોદરાદ અલાકિક શ્રીઅંગવાળા છે. તેમજ વિવિધ ભેદ (જડ, જીવ અને અનામી)થી પણ વિવર્જિત છે. આ રીતે ભગવસ્વરૂપનો નિર્ણય સંગ્રહાલાકી કરીને સર્વ શારોનો સમન્વય પ્રભુમાં કર્યો છે. એ પ્રકારના શાનેથી અવિદ્યાની નિવૃત્તિ થતાં કેવલ્યની પ્રા થાય છે. પ્રેમભક્તિનું ફલ ઘાન વિણામ્ ઈત્યાદિ કારિકાથી પ્રારંભ કરીને પ્રેમાત્મિકા ભક્તિનું ફૂલ દર્શાવ્યું છે. જ્યારે ભાગવતશાસ્ત્રમાં વિશ્વાસ ધાય ત્યારે તે પ્રકારની ભક્તિનું ફલ પ્રાપ્ત થાય જેને બ્રહ્માનન્દમાં પ્રવેશ થયો હોય તેને સંઘાતના પરિત્યાગપૂર્વક પ્રહામાં લય થતા સ્વરે નન્દ કે સ્વરૂપવડે આનન્દાનુભાવ થાય. કિન્તુ બજભતુલ્ય મહાભાગવત ભક્તોને સેન્દ્રિ અને અકરણદ્વારા પણ આનન્દાનુભવ થાય છે. આથી જ ભગવદ્ભક્તોને જીવન્મુક્તિની અપેક્ષ સ્થાથમ જ વિશેષ ફલદાયક નિવડે છે. ભકિતા સાધન અને ફલ એ બજે ઉત્કૃષ્ટ હોવા છતાં તેમાં સર્જનો પ્રવેશ થતો નથી તેનું કારણ એ છે કે ભગવછાટ્યગતિવિકતા શાસ્ત્રો જીવને મોડુ પમાડનારા હોવાથી તેમના અવલોકનથી જાને તુ ઉત્પન્ન થતાં બુદ્ધિમાં કદમશ-મલિનતા ઉત્પન્ન કરે છે. અવસ્વરૂપનિર્ણય નવરાતમા ઈત્યાદિ કારિકાથી આરીને ચિસ્વરૂપનો વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. ડાંગરના અગ્રભાગ જેવો જ છે. રાજ્યની પેઠે ચૈતન્ય પણ પ્રસરણશીલ હોવાથી તે શરીરવ્યાપી છે. જ્યારે ભગવટાવેશ થાય, ત્યારે વ્યાપકત્વાદિ ભગવદ્ધનું પણ શ્રવણું થાય છે. આનન્દાંશની અભિવ્યક્તિ થતાં તેમાં કોટિ બ્રહ્માની પ્રતીતિ ૫ણું થાય છે. પ્રકાશક હોવાથી જ્યોતિ પદનો પણ પ્રયોગ થયેલો દેખાય છે. તે કાંઈ પ્રાકૃત ઇન્દ્રિયોથી ગ્રા નથી. યોગથી કે દિવ્ય-ભગવદષ્ટિથી તે પ્રકાશે છે. આ રીતે તેમાં આભાસ કે પ્રતિબિમ્બની કલ્પના કરી છે. શકરો જેમ મિથ્યાત્વ માટે આભાસ અને પ્રતિબિરમથી કલ્પના કરે છે તે પ્રકારની કલ્પના અયોગ્ય છે. (જુઓ અવરથભંગ) વાસ્તવિક પ્રતિબિમ્બત્વને નિશુંય નરસિયાનાહૂ ઈત્યાદિ કારિકામાં છે. ત્યાં પરમતયરિહારપૂર્વક સંપૂર્ણ વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. યુક્તિઓને વિચાર જીવન ઈત્યાદિ કારિકામાં છેઈત્યાદિ હવાનો વિચાર કરવા માટે રચાિજી ઈત્યાદિ કાવિક પ્રવૃત્ત થાય છે. ત્યાં સપૂર્ણ યુક્તિઓના નિરસપૂર્વક નિર્ણય કર્યો છે. ઉપક્રમ અને ઉપસંહારને વિચાર કર્યો વિના કોઈપણ વાક્યનો તાપ કળી શકાતો નથી. અતએ આ કારમાં ઉપક્રમ અને ઉપસંહારની એકાગ્રતાનો પણ વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. અધિકૃત પરિણામવાળે અનુસરી જીવન અંશ બ્રહ્મરૂપતા આ મહાવાક્યમાં છે એવો નિષ્કર્ષ ઉપલબ્ધ થાય છે. આ ઉપદેશ વાય છે. જો વાક્યની પણ પારિજાત ઇત્યાદિ વ્યાસસૂત્રાનુરોપે આવૃત્તિ ·૨૫ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ વળી માયાવાદને આશ્રય લેવાથી ત્યારે સર્વ જ મિથ્યા છે, તો મુક્તિનો ચે નાશ થશે. જેમ સ્વમeણ ગજ મિથ્યા હોવાથી સ્વમમાં મેળવેલો ગજ સ્વમ ન થતાં ન થાય છે, તેમ મિથ્યા જગમાં સ્થિતિ કરીને મેળવેલી મુક્તિ પણ મિથ્યા કરે. માયાદિનું કર્તૃત્વ હૃતિ અને સત્રથી પણ વિરુદ્ધ જ છે. જ્યાં ત્યાં અકર્તુત્વનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે, ત્યાં માહાભ્યજ્ઞાન કરાવવા માટે જ તેમ કહ્યું છે, અને પ્રભુ વિરૂદ્ધ ધમાંય છે, એમ સિદ્ધ કરી આપવા માટે કહ્યું છે. આથી ને આપણે યુક્તિવ બન્ને પક્ષોમાંથી એકને બાધ કરીએ તો તેમ કરવું યોગ્ય છે. ન જે કહેવાય. પુરાણમાં માયિકત્વનું વર્ણન છે, તેનું તાત્પર્ય વૈરાગ્ય માટે છે. આ ઉમરથી એમ સાબિત થાય છે કે જગતને અવિદ્યા માત્ર કહેવાનું પ્રયોજન દેવેતર સૃષ્ટિને મોહન જ છે. ગીતાજીમાં પણ અસમરિવું ઈત્યાદિ વાક્યોમાં તે કાર્ય દેવેતર સમ્પત્તિવાળા જીવોનું જ છે એમ સ્પષ્ટ જણાવ્યું છે. જ્યારે અખડ-અદ્વૈતનું ભાન થાય ત્યારે સર્વ જગત બ્રહ્માકાર જ દેખાય છે. જ્ઞાનથી વિકલ્પબુદિને બાધ થાય છે નહિ કે વસ્તુસ્વરૂપનો. બ્રા જ જગતનું ઉપાદાન કારણ હોવાથી જગત્ બ્રાથી ભિન્ન છે એમ કહેવું પણ અયુક્ત જ છે. તેમ કરવા જતાં વાર યાદ શુતિને બાધ થશે. જ્યારે જગત્ વાચારમ્ભમાત્ર જ છે તો પછી ભેદ કોની જોડે કરવાનો હોય? સાખ્ય શાસ્ત્રના અનેક પ્રકાર છે. તેમાં સહુને તેને તે જ સાખ્ય પ્રમાણ છે કે જેમાં અઠ્ઠાવીશ તત્ત્વોનું સ્વરૂપ પ્રભુ જ છે. સ્વભાવવાહ, પ્રકૃતિવાદ, પરમાણુવાદ વગેરે અન્ય સર્વ વાદોનું નિરાકરણ વ્યાસ સૂત્રોમાં છે જ. ચિત્તવૃત્તિ-નિરોધરૂપ યોગની ભગવાનનું ધ્યાન કરવા માટે જરૂર હોવાથી અને તે આવશ્યક છે અને તે પ્રામાણિક ૫ણ છે. પરંતુ જે સ્વતન્ત્રતયા ફસાધક યોગ છે એમ મનનારા છે, તે રિદ્ધિ અને જ્ઞાનમાં હેતુરૂપ યોગનું નિરૂપણ કરતા હોવાથી અને અન્ય હેનિયાનું સાધન કરતા હોવાથી તેના સર્વે જ મત અપ્રામાણિક છે. તેનું નિરાકરણ પણ વ્યાસસૂત્રોમાં છે જ. નિષ્ફટાર્થ અને શાસ્ત્રાર્થોપસંહાર (૧) વૈરાગ્ય, (૨) રાન, (૩) યોગ (૪) પ્રેમ, (૫) તપ ઇત્યાદિ ગમે તે પ્રકારના કોઈ પણ એક જ સાધનથી પ્રભુને ભજે તો રિદ્ધિ-મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય. જ્ઞાનમાર્ગમાં જગના લયના ઘણા પ્રકારો જpવ્યા છે. તે સર્વ જ કોઈ પણ પ્રકરણને અનુસરનારા ન હોવાથી મનબુદ્ધિ માટે જ છે એમ સમજવું. ઉત્પત્તિમારે લયનો પ્રકાર સાષ્યમાં જણાવ્યું છે ઈન્દ્રિયોનો તે તે દેવતામાં લયપ્રકાર દેવતાવભાવના માટે છે. આ પ્રકારનો લય દતાત્યને અધાયક હોવાથી ખરી રીતે તો પ્રભુની સેવામાં રૂપાન્તરનો આપE-- પ્રાપજ છે. એ લય પણ ઉત્પત્તિ જ છે. ત્યારે ૮-અદ્વૈતાન થાય ત્યારે વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થતાં ગાદિની આસક્તિ છૂટી જાય ... સંસાર નિવૃત્તિ થાય છે. અને તેથી જ વાગરિનો ગન વગેરેમાં લય જણાવ્યો છે. ભાવના- જ ·. તવાદીપનિબન્ય જે ગુણાભિમાની લો કે તે તેના અંશો હોવાથી સગુણ છે. પ્રભુ સ્વતન્ન ક્યાં છે, તે સગુણ હોય–ગુણને સ્વાધીન રહેનાર હોય—-તો તેનો સ્વતંત્રતાનો વિરોધ થાય, પરમતનિરાકરણ આરતે બ્રહ્મસ્વરૂપને નિર્ણય કરીને વિવિમસ્ટર ઈત્યાદિ કારિકાથી આરંભીને પરમતને સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. કેટલાક મહાબુદ્ધિમાન (2) કૃતિઓના ખરા અર્થનો બાધ કરીને પરબ્રહ્મ જગતનું કારણ નથી એમ પ્રતિપાદન કરે છે. જે અનાદિ " અવિવાથી બદ્ધ થયેલું બ્રહ્ન છે તેજ જગતનું કારણ છે. ચૈતન્યમાત્રનિહાવિવાથી જીવ પોતાને સંસારી માને છે. આ પ્રકારના વાક્યો બોલીને પ્રતારણા કરનારાઓની તો કૃતિને જ શ માનનારા વૈદિકો એ ઉલાં જ કરવી. કારણે કે ત્યાં શ્રુતિ અને સ્મૃતિનો વિરોધ હોય, તે મત વૈદિકને અગ્રાહ્ય છે. કલિયુગમાં તેને મુખ્યત્વે આદર કરનારાઓને ખાસ કરીને તમે જ કુલ છે. જે એમ કહેવાતું હોય, કે જ્ઞાનધી અજ્ઞાનનો નાશ કરવા માટે એ લોકે આમ જ કારણુતાનો નિષેધ કરીતે અનાદિ-અવિધા માને છે, તો તે પણ યોગ્ય નથી. કારણ કે એ વિદ્યા અને અવિદ્યા સ્વરૂપનું જ જ્ઞાન થાય તો પણ અવિવાનિવૃત્તિ થઈ છે. તે માટે, જગતને અસય ઠોકી બેસાડવાની જરૂર રહેતી નથી. પુરાણોમાં ત્યાં ત્યાં જવાને માયિક કહેવામાં આવે છે, તે એન્કાલિકપલનું નિરૂપણ કરવા માટે માન્તરનો જ ઉપચાસ છે. કૃતિમાં તો તેની વાત સરખી નથી. વાવાજ રિયા નામ વૃત્તેિર હજુ યાદિ કુતિયો અને રાજકાર- જિ: ઇત્યાદિ સૂત્રોનો અર્થ મિથ્યા કરી શકાય નહિ. કારણ કે જગને અસત્ય કહેતા- ઓની અપેક્ષએ વ્યાસ અને શુતિવાક્યોનું રવ વિશેષ છે. છે એમ ના કરવામાં આવે કેનાન કરાવવા માટે સત્યવ પ્રતિપાદ સાયરી ફારિણી શુતિ અર્થવાદ છે, તો એ યુક્તિ પણ અયુક્ત છે. કારણ કે જેમ પુકાર વિધિવા અને અર્થવાદ વાક્યની એકાગ્રતા થઈ શકે છે, તેમ વાદિવાક્યોની સાથે મહાવકોની એકવાતા થઈ શકે તેમ નથી. વેદાન્તમાં ભાગ્યાનો ઉપયોગ છે, ન કે વિધિને. તેથી વેઇન્સમાં પૂર્વકની કે વિધિના જ અશક્ય થતાં અર્થ શાહની કલ્પના પ એશાય થઈ જાય છે. એવાક્યતા માટે અધ્યાપાપનાથી પણ કામ ચાલે તેમ નથી. કારણ કે આંખ બનાવ્યા પછી ચકનું દર્શન થતાં જેમ શાખા છુટી જાય છે, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાન થતાં કાંઈ ચરણે છરી જતી નથી. તેમ છત્ત વિમ્ય પણ પ્રાપજ છે કારણ કે જગતને અનુવાદ કરીને ધવની સિદ્ધિ કરે છે અને પછી એ કાલે જ ન કરે તો કર્યો તો વિમાન જ રહે છે અને કોઈ અન્ય તેનો નાં ન હોવાથી યુતિ બધિત વિણા થાય. અને પ્રતાપતિ નું થાયએમ કહેવાય કે પસંસારમયપતી હોવાથી બ્રાઝિલ્પિત છે. તો એ તો મ જ કહેવાય. અને તેમ છતાં પરમ્પ અનુપ થાય અને પિત્ત 1 જાન ઇત્યાદિને બાધ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવે અન્નનલિકાને આ લઈને આપ તે કહીએ છીએ તો તે પ અપ છે. કાર કે ત્યાં એ નામાં મન તો વિમાન જ છે. નિન્યાય થતિથી જગત મિથા નથી એમ શિદ્ધ જ છે. * ·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ” દૈવી જીવોના ઉદ્ધાર માટે પ્રકટ થયેલા શ્રી મહાપ્રભુજીએ નિબન્ધ શા માટે રચ્યો? અને તેમાં શું પ્રતિપાદન કર્યું, તે જાણવા માટે આપણે તેમના મૂલ ગ્રન્થમાં જ પ્રવેશ કરવો રહ્યો. તે વિના તત્પતિપાદ્યવસ્તુનું વાસ્તવિક જ્ઞાન થઈ શકે નહિ, તદર્થ અમે અહીં “તત્વાર્થ દીપ નિબ”નો પ્રકાશને અનુસરીને અનુવાદ પણ રજુ કરીએ છીએ. જ્યાં આવશ્યક લાગ્યું, ત્યાં આવરણ ભફ અને બીજી ટીકાઓનો આશય લઈને તેમાં જે પૂર્વપક્ષોમાં ઈતર શાસ્ત્રને તત્ત્વોને સમજાવવા માટે તે તે શાસ્ત્રોના મૌલિક ગ્રન્થોનો પણ આશય મૂકી વિરતાર, કર્યો છે. મૂલકારિકા, પ્રકાશ, આવરણુભા અન્ય ટીકાઓ અને તન્ત્રાન્તરીય વિષયો સ્પષ્ટપણે પૃથક કળી શકાય તેવી પદ્ધતિ સ્વીકારી છે રસાત્મક પરમકાકાપ આનન્દક સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણ સર્વોદ્વારપ્રયત-આત્મા છે. જે વ્યાપારથી, જે ક્રિયાથી સર્વનો ઉદ્ધાર થાય એવા સર્વવ્યાપક શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ સદાનન્દરૂપે પ્રકટ થયા છે. પ્રભુ સર્વોદ્ધાર-પ્રયત્ન-આત્મા છે, એમ સિદ્ધ કરવા માટે વ્યાસજીએ સર્વને અત્યન્ત સુખદાયક શ્રીમદ્ભાગવત પ્રક્ટ કર્યું. શ્રીમદ્ભાગવત પણ સર્વને સુખદાયક છે, એમ જેથી સિદ્ધ થાય તે માટે વાની અધિષ્ઠાતુ દેવતા અગ્નિએ શ્રીમદ્ભાગવત ઉપર “તવાર્થદીપ” કર્યો. ટીકાકારો જણાવે છે કે શ્રીમદ્ભાગવતને યથાર્થતા જાણ્યું હોય તો જ તે ઉદ્ધાર કરી શકે. દીપ જેમ વસ્તુ પ્રકાશક છે, તેમ આ “તત્વાર્યદીપ” ભાગવતપ્રકાશક છે. આથી જ તે ઉપર શ્રીમહાપ્રભુજીએ પ્રકાશ નામની ટીકા કરી. વચ્ચે આવરણ હોય તો પ્રકાશથી એ પદાર્યજ્ઞાન ન થાય, તે માટે પદ્ધિતપુરન્કર શ્રીમદ્ પુરુષોત્તમજી મહારાજ આવરણ કરે છે. પદ પદાર્થની સતિ વિના વાક્યવબોધ થવો અશક્ય છે. માટે તે તે પદાર્થની તે તે રીતે રોજના કરવી આવશ્યક છે. તદર્થ લલુભટ્ટજીની પ્રવૃત્તિ યોજનારૂપે છે. તાત્પર્યાય સરલતાથી થઈ શકે, તદર્થ ટીપ્પણની પણ જરૂર રહે, આ કાર્ય શ્રી કલ્યાણરાયજીએ કર્યું છે. દીપ માટે શ્રેષ્ઠ અને પાત્ર બન્ને રારાં જોઈએ. તે આપણને ભારત માર્તડ પૂરા પાડે છે. એ રીતે ટીકાઓની અવસ્થતા ધ્યાનમાં લીધા પછી તે તે ટીકાઓનો વિષય સમજી શકાય તેમ છે, અર્થાત્ જ આવરણ પ્રકાશસ્થિત પ્રત્યેક પઘર્થને સારી પેઠે દેખાડી શકે. યોજના પ્રકાશસ્થિત પદાર્થોનો ઉપયોગ દેખાડે. ટપ્પણ તેની નોંધ લે, અને સહુભાજન તેનું ઉપણુ કરવામાં મદદ કરે તે ર્યોગ્ય જ છે. હવે આપણે ગૂલ ગ્રન્થમાં પ્રવેશ કરીએ- શ્રેભાગવતના તત્વાર્થને પ્રકટ કરતાં પ્રથમ શાસ્ત્રાર્થના--પ્રમાણરૂપ પ્રભુના સ્વરૂપનો બોધ કરાવતું મલાચરણ કરે છે– नमो भगवते यसै कृष्णायागुतकर्मणे । रूपनामविमेदेन जगत् क्रीडति यो यतः ॥१॥ જે રૂપ અને નામના વિભેદે જગતરૂપ છે, જે રૂપ અને નામના વિભેદ ક્રિીડા કરે છે, અને જેથી–જેમાંથી–(અભિન્નનિમિત્તપાદાન) રૂપ . અને નામના વિભેદે જગત્ છે એવા અદ્ભુતકમ, લોકપ્રસિદ્ધ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર હો. મનુષ્યમાત્ર ભગવાનને નમન કરવું એ તનું કર્તવ્ય માને છે તેથી અધિક કઈ પણ કરવાને માટે શક્તિમાન્ થતો નથી. ઉપરના વામાં એમ સિદ્ધ થાય છે કે મનુષ્ય ઈશ્વરને ·* * . તવાદીપનિબન્ય માત્રથી લયકારે ભાવ્યું છે. સ્વરૂપઃ (સમનો લય થતો નથી, વૈરાગ્ય માટે જ ક્વચિત્ જગને પણ મને માત્ર કહે છે. મતાન્તરમાં પ્રવેશેલા પુરુષો પણ ભક્તિમાર્ગને અનુસરીને પ્રભુનું ભજન કરે છે, અને ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે જાણે છે ત્યારે જ મોક્ષ મળે છે. ભક્તિમાર્ગથી વિરુદ્ધાચરણ કરે તે એકનિક ફલની પ્રાપ્તિ કદ પણ થતી નથી. આરતે સર્વ પ્રકારનો નિશ્ચય કરીને, સર્વ પદાર્થો પ્રભુની પાસેથીજ ઉત્પન્ન થાય પ્રભુ જ સર્વમય છે, એમ ગણુમુખ્યજ્ઞાનયુક્ત જીવ એડવરે શ્રવણદિપ્રકારે પ્રભુને જે એજ ઉત્તમ ભક્તિમાર્ગ છે. શાસ્ત્રનું જ્ઞાન ન હોય અને પ્રેમયુકત થઈને પ્રભુને ભજે તે મધ્યમાધિકારી કહેવાય. અથવા શાસ્ત્રાનું તાન હોય પણ પ્રેમ ન હોય છતાં ભજન કરે તો પણ તે મધ્યમાધિકારી કહેવાય. અથવા એ અધિકારી નાધિકારી પણ હોય. પરંતુ જ્યારે જ્ઞાન અને પ્રેમ એ ઉભયને અભાવ હોય, ત્યારે આચરેલા શ્રવણદિક પાપનાશક હોવાથી પરૂપ થાય છે. જે તપ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત શ્રવણદિક હોય તે જન્માન્તરમાં ધન જામજો ઈત્યાદિ ગીતોકા પ્રકારે તે જ્ઞાન પ્રા થતાં તે જ્ઞાન કલરૂપ પણ નિવડે છે. યોગસહિત જો ભજન કરાય છે તેથી પ્રેમની પ્રાપ્તિ થતાં તે જીવ પ્રભુની સ્તુતિ કરી ધન્ય થાય. આવા ભક્તોને પ્રમેયબલથી પ્રભુ કૃપા કરીને સિદ્ધિ (મોક્ષનું દાન કરે તો પણ શક્ય છે. કિન્તુ પ્રમેય બલવિના તેમને સિદ્ધિ નથી એ તો નિર્વિવાદ છે. આરીતે શાસ્ત્ર પ્રકરણમાં સર્વ પ્રમાણુવાક્યોની એક્તાશ્યતા સિદ્ધ થાય છે. જેમણે અરીતે એકવાગ્રતા સાધી નથી તેમને વિશે વાયાભાસતા માત્ર છે. આ પ્રકારની એક- વાસ્થતા સપૂર્ણ વેદ, રામાયણસહિત મહાભારત અને પચ્ચર તથા અન્ય પણ શાસ્ત્રવચનો અને તત્ત્વો નિર્ણય કરીને કરાઈ છે. આ સિદ્ધાન્તનિર્ણય સહુથ (દયા) હરિએ જ કર્યો છે. તે પ9 કદાચિક નથી, કિન્તુ સર્વા એ જ નિર્ણય છે. રામાયણ નુિં બહુત મહિ- કલ્પમાં એ જ નિર્ણય છે એમ જણૂવે છે. શ્રીમાનર શ્રીમહાપ્રભુજીએ એ રીતે લગભગ એકસોને ચાર કારિકાવી સપૂર્ણ ગીતાન-શાસ્ત્રને સાર પ્રથમ શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણમાં નિરૂપ્યો છે. શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણનો નિષ્કર્ષ શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણમાં એકસો ચાર કારિકાઓ છે. પ્રથમ પાંચ લોકમાં મલાચરણ પુર્વક અનુબ ચતુય છે. શીકાંરિકાથી આરંભીને ચોદી કારિકાથી પરિપૂર્વક પ્રમાણાનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. પંદરમીથી બાવીશમી કારિકા સુધી મોહકશાન નિરાસ કરીને પ્રવૃત્તિનું સમર્થન કર્યું છે. વીશથિી બેતાલીશમી કારિકા સુધી જ સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરીને રાષ્ટિનું નિરૂપણ કર્યું. તે પછીની બે કારિકાઓમાં શુતિયોની એકવાક્યતાનું શ્રાપન કર્યું. પીસાલીશમી કારિકાથી આરંભીને બાવનમી કારિકા સુધી ભક્તિનું સમય કરવામાં આવ્યું નથી ગોસબુપી વાસ્વરૂપનો નિર્ણય છે, પસાથી સિત્તોતેર સુધી પ્રિલનું પ્રતિપાદન કર્યું. તેથી ચોરાતું પી અસભ્યતને (તાર) નિવાસ કરીને પંચાથી એ પી સાંગાનિક સાધનોનું પતિપદન કર્યું અને છેલ્લા કોપી સર્વ શ્રોને અનુલ આ શાસ્ત્રાય છે એમ જણાવી ઉપસંહાર કર્યો.

·રિસાત્મક શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ દૈવી જીવોના ઉદ્ધાર માટે પ્રકટ થયેલા શ્રી મહાપ્રભુજીએ નિબન્ધ શા માટે રો? અને તેમાં શું પ્રતિપાદન કર્યું, તે જાણવા માટે આપણે તેમના મૂલ ગ્રન્થમાં જ પ્રવેશ કરવો રહ્યોતે વિના તપ્રતિપાદ્યવસ્તુનું વાસ્તવિક જ્ઞાન થઈ શકે નહિ, તદર્થ અમે અહીં “તત્વાર્થ દીપ નિબ”નો પ્રકાશને અનુસરીને અનુવાદ પણ રજુ કરીએ છીએ. જ્યાં આવશ્યક લાગ્યું, ત્યાં આવરણ ભટ્ટ અને બીજી ટીકાઓનો આશય લઈને તેમ જ પૂર્વપક્ષોમાં ઇતર શાસ્ત્રનાં તત્વોને સમજાવવા માટે તે તે શાસ્ત્રોના મૌલિક ગ્રન્થોનો પણ આશય મૂકી વિસ્તાર, ર્યો છે મૂલારિકા, પ્રકાશ, આવરણુભ, અન્ય ટીકાઓ અને તન્ત્રાન્તરીય વિષયો સ્પષ્ટપણે પૃથક કળી શકાય તેવી પદ્ધતિ સ્વીકારી છે. પરમાણપત્ર આનન્નેકસ્વરૂપ શ્રીકૃણ સદ્ધારથલ-આત્મા છે. જે વ્યાપારથી, જે ક્રિયાથી સર્વનો ઉદ્ધાર થાય એવા સર્વવ્યાપક શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ સદાનન્દરૂપે પ્રકટ થયા છે. પ્રભુ સદ્ધાર-પ્રય-આત્મા છે, એમ સિદ્ધ કરવા માટે વ્યાસજીએ સર્વને અત્યન્ત સુખદાયક શ્રીમદ્ભાગવત પ્રકટ કર્યું. શ્રીમદ્ભાગવત પણ સર્વને સુખદાયક છે, એમ જેથી સિદ્ધ થાય તે માટે વાણીની અધિષ્ઠાતુ દેવતા અગ્નિએ શ્રીમદ્ભાગવત ઉપર “તવાદીપ” ક. ટીકાકારો જણાવે છે કે શ્રીમદ્ભાગવતને યથાર્થતયા જાણ્યું હોય તે જ તે ઉદ્ધાર કરી શકે. દીપ જેમ વસ્તુ પ્રકાશક છે, તેમ આ “તત્કાર્યદીપ ભાગવતપ્રકાશક છે. આથી જ તે ઉપર શ્રીમહાપ્રભુજીએ પ્રકાશ નામની ટીકા કરી. વચ્ચે આવરણ હોય તો પ્રકાશથી યે પદાર્થસાન ન થાય, તે માટે પરિતપુરદર શ્રીમદ્ પુરુષોત્તમજી મહારાજ આવરણ કરે છે. પદ પદાર્થની સતિ વિના વાસ્યાવબોધ થવો અશક્ય છે. માટે તે તે પદાર્થની તે તે રીતે યોજના કરવી આવશ્યક છે. તદર્થ લાલુભટ્ટજીની પ્રવૃત્તિ ચોક્સારૂપે છે. તાત્પર્યાવબોધ સરલતાથી થઈ શકે, સર્ચ ટીપ્પણની પણ જરૂર રહે, આ કાર્ય શ્રી કલ્યાણરાયજીએ કર્યું છે. દીપ માટે સેતુ અને પાત્ર બન્ને સારાં જોઈએ તે આપણને ભારત માર્તડ પૂરા પાડે છે. એ રીતે ટીકાઓની અન્યતા ધ્યાનમાં લીધા પછી તે તે ટીકાઓનો વિષય સમજી શકાય તેમ છે, અર્થાત્ જ આવરણ પ્રકાશસ્થિત પ્રત્યેક પદાર્થને સારી પેઠે દેખાડી શકે. યોજના પ્રકાશસ્થિત પવનો ઉપયોગ દેખાડે. ટીપ્પણી તેની નોંધ લે, અને સહભાજન તેનું ઉપખંહણ કરવામાં મદદ કરે તે ચગ્ય જ છે. હવે આપણે મૂલ ગ્રન્થમાં પ્રવેશ કરીએ- શ્રીભાગવતન તવાને પ્રકટ કરતાં પ્રથમ શાસ્ત્રાર્થના--પ્રમાણરૂપ પ્રભુના સ્વરૂપનો બોધ કરાવતું મલાચરણ કરે છે- नमो भगवते वसै कृष्णायाद्भुतकर्मणे । रूपनामविमेदेन जगत् क्रीडति यो यतः ॥१॥ જે રૂપ અને નામના વિભેદે જગવરૂપ છે, જે રૂપ અને નામના વિભેદ ક્રીડા કરે છે, અને જેથી–જેમાંથી–(અભિનિમિત્તપાદાન) રૂપ, અને નામના વિભેદે જગત્ છે એવા અદ્ભુતકર્મ, લોફવેદસિદ્ધ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર હો. મનુષ્યમાત્ર ભગવાનને નમન કરવું એ પોતાનું કર્તવ્ય માને છે. તેથી અધિક કંઈ પણ કરવાને માટે શક્તિમાન થતો નથી. ઉપરના વાણ્યમાં એમ સિદ્ધ થાય છે, કે મનુષ્ય ઈશ્વરને ·૨૮ તાદીપનિબન્ધ નમન કરી શકે છે. એટલા માટે સર્વથી પહેલાં નમ: પદનો પ્રયોગ કરેલો છે. નમન કરવાને યોગ્ય સર્વશ્રેષ્ઠ વસ્તુ બતાવવા માટે મૂલમાં મારા શબ્દનો પ્રયોગ છે. અહીં ભગવાન શબ્દ શ્રી પુરુષોત્તમના અર્થમાં વાપરવામાં આવ્યો છે તે પદનો પ્રયોગ એટલા માટે જ છે કે શ્રી પુરુષોત્તમ લોકમાં અને વેદમાં પ્રસિદ્ધ છે. મતમતાને લીધે પ્રસિદ્ધ શ્રી પુરુષોત્તમ ઉપે બીજા કોઈપણ પ્રકારની કલ્પના મનમાં ન આવે અને જે આવે તો વન નિવૃત્તિને માટે મૂલમાં જ પદ મૂક્વામાં આવ્યું છે. બગસરાને તે જ પૂર્ણપુરુષોત્તમ પ્રભુ, સમૂહું જ ઉદ્ધાર કરવાને માટે પૂર્ણપણે પ્રકટ થાય છેત્યારે જ પુરુષોત્તમ કૃષ્ણ એવું અભિધાન કહેવાય છે. જગમાં અવતરાને પણ પૂર્ણ સાધનોના અનધિકાર રહે, તો તેમનું અવતરવું શા કામનું? એટલા જ માટે ઉપર વિલિખિત વાક્ય તેમને માટે ચરિતાર્થ બનેં છે. જેવા અસાધ્ય છે, તેને પણ સલુકામાં સાધ્ય બનાવી મુકે છે. તે જ અદ્ભુત કર્મ કરનાર એવા શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર છે. એટલા માટે જ અને શબ્દનો પ્રયોગ કરેલો છે. તેજ પૂર્વોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ પ્રભુ ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારના રૂપ પણ ધારણુ કરે છે, અને ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારના નામોને ય શોભાવે છે. આટલા બધાં રૂપે અને નામ શાથી થયાં ઉપરના ચરણમાં “મને એ પદ મૂકહ્યું છે તે અહીં પણ સાધારણત: ચરિતાર્થ બને કચ્છ કે અદ્ભુત પ્રકારના કર્મો કર્યા, લવિધ પ્રકારની લીલાઓ પણ કરી, તેથી તેમનાં રૂપ અને નામ જુદાં જુદાં પડ્યાં. તે પ્રભુ રૂપ અને નામની ભિન્નતાથી ક્રીસ કરે છે, ૨૫ નામની ભિન્નતા જગતરૂપ છે તથા થકી જળ સર્જાયું છે, જેમાં સ્વતન્ય બની કીડા કરે છે, દો કરવા છતાં પણ માથામાં લપટાતા નથી, એટલા માટે જતા પદને પ્રયોગ કરે છે. એવા શ્રી પ્રભુને નમન કરવામાં આવે છે. ઉપર્યુકત ભગવરૂપાત્મક અને લીલામક સપનું જ્ઞાન થાય ત્યારે જ મુસ, મુક્તિને સાધન બનાવવા સમર્થ બને છે. साचिका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणा । मवान्तसम्मवा देवासेपामर्षे निरूप्यते ॥ २॥ જે સત્ત્વગુણાથિત ભગવલ સુકાના અધિકારી છે અને પૂર્વ જન્મોપાર્જિત કર્મસંયોગાનુલે જેમને છેલ્લે જ જમે છે, તેઓને માટે નિરૂપણ કરવામાં આવે છે. જેઓ સ્વભાવ અને પ્રકૃતિને અનુલ મુલ્યો કરતાં પણ અધિક, વિષ્ઠિત અને અલૌકિક સુરો કરે છે, તે “જિ” કહેવાય છે તેવા સાત્વિક મનમાં પણ અનિશ ભગવાન સેવા કરવામાં પણ છે તે અધિકારી છે. અને તેવા ભાવોમાં પણ ભક્તિથી કોઈ હલની ઈચ્છા રાખતો ન હોય, તેજ મુક્તિનો અધિરી છે. તે નિઃસ્પૃહી ભગવદ્ભકતોમાં પણ ઈશ્વરની ઈચ્છાથી જેઓનો આ છે જન્મ છે, તેવા ભગવલ્લો અને નિરર્થક નાય, તેમના શરીરનો થોચ વિનિયોગ થય, કોઈપણ માતા તેમને પ્રતિબિમ્પ ન કરતા મુનિ સાધ્ય કરે, તેટલા માટે આ ચન્ય રચવામાં આવે છે, भगवासमाभाय विचार्य पुनः पुनः । જણાવાદ રિ િ ૨.૫ ·શાસાયંપ્રકરણ, સપૂર્ણ ભગવછાસ્ત્રને જાણી લીધા બાદ અને વારંવાર મનન કરીને બધા સંદેહોની નિવૃત્તિને માટે ભગવાન હરિએ જે વચનામૃતો કહેલા છે, તે પણ જાણુને વિચારીને આ ગ્રન્થ કર્યો છે. “ના” કહેવાથી ભાગવત, ગીતા, પચ્ચરત્ર વિગેરેનો સમાવેશ થાય છે. માટે આટલા ગ્રન્થોનો વિચાર કર્યા સિવાય પૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી. અને તે બધું જ્ઞાન ભગવાનની કૃપા વિના થતું નથી. સાધારણ રીતે જ્ઞાન થયું હોય, તે પ્રમાણભૂત મનાતું નથી- માટે સર્વશઃ જાણ્યા બાદ પણ તેના ઉપર મનન કરવું આવશ્યક છે. સેંકડો વખત બુદ્ધિનું ઘર્ષણ કરીને નિશ્ચય કર્યો હોય તો પણ તે કદારિત્ અપ્રમાણ બનવાનો સમ્ભવ રહે છે. એટલા માટે જ જદુરાજૂ એ પ્રયોગ કરેલો છે. દરેક સંકટોમાંથી બચાવનાર તથા પુરુત્તમ ત્રમાં રહેલા શ્રીભગવાને, દરેક મોહક શાસ્ત્રની ઉત્પત્તિ કર્યા બાદ જે “નિરકથન” કચ્યું છે, તે જાને (આગળ કહેવામાં આવશે રીતે આ ગ્રન્થની રચના કરી છે.) एक शास्त्रं देवकीपुत्रगीतमेको देवो देवकीपुत्र एव । मत्रोऽप्येकस्तस नामानि यानि कर्माप्येकं तस देवस्य सेवा ॥४॥ દેવકી પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને જે ગાન કર્યું છે, તે જ (ગીતા) એક શાસ્ત્ર છે, અને તે જ પ્રભુ એક દેવ છે, અને તેમનાં જુદાં જુદાં નામો તે જ એક સર્વોત્તમ મન્ન છે. અને તે જ દેવની સેવા એક સર્વોત્તમ કર્મ છે. શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને કરેલું ગાન” એ જ ગીતા છે અને ગીતામાં પણ જે વચનામતો ભગવાનનાં છે, તે જ ભગવાસ છે. વેદના અર્થનો નિર્ણય ગીતામાં જણાવેલા પ્રમેયનેજ અનુસૂલ કરવો તે શાસ્ત્ર અને વેદના મૂલભૂત ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ હોવાથી તે જ એક સર્વોત્તમ દેવ છે. દરેક સમયમાં પ્રભુનું સ્મરણ રહે, તેમાં સાધનરૂપે તેમના નામ છે તેજ મન્ન છે, એમ જાણીને સેવા કરવી. શ્રીકૃષ્ણને મનુષ્ય તરીકે ન માનતાં દેવ તરીકે જ માનવા, અને દેવ છે તેમ જાણીને જ સેવા કરવી. શાસ્ત્રો દ્વારા પ્રભુનું જ્ઞાન થયા બાદ મન, વાણી અને દેહવડે પ્રભુને સેવવા એ કર્તવ્ય છે. અહીં આખ્યાયિકા પરમ્પરાથી જાણી લેવી. इत्याकलय्य सतत शास्त्रार्थः सर्वनिर्णयः। श्रीभागवतरूपं च त्रयं वच्मि यथामति ॥ ५॥ આ પ્રમાણે નિરન્તર મનન કરીને, શાસ્ત્રાર્થ, સનિર્ણય અને શ્રીભાગવતરૂપ એ ત્રણે પ્રકરણોનું નિરૂપણ કરું છું. નિરાર બીજા જ્ઞાનનો અનુભવ લીધા વગર આ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને, લોકોને સ્પણ- પણે સમજાવી શકાય, તેવા હેતુથી, આ તત્વદીપનિબન્ધમાં ત્રણ પ્રકરણે રચું છું. “શાસ્ત્રા- પ્રકરણ” એટલે “ગીતાર્થપ્રકરણ” દરેક જ્ઞાનાદિનો નિર્ણય એ જ સર્વનિ. એ નિર્ણય બીજા ર૪ નામના પ્રકરણમાં આવે છે. એ બીજું પ્રકરણ અસમ્ભાવના અને વિપરીત ભાવનાનીનવૃત્તિને માટે છે. શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ સક્ષેપમાં હોવાથી તેના વિસ્તાર માટે માથા. જ એ ત્રીજું કારણ છે. આ પ્રકરણમાં લાગવત સપૂર્ણ પ્રકાશ કરવામાં આવશે. વચ્ચે ૪ શબ્દ એટલા માટે મૂકેલો છે કે, બને મીમાંસા ઉપરના ભાષ્ય, પ્રકરણે અને ભાગવતટીકા એ ગ્રોને પણ સંગ્રહ કરવાનો છે. આ ત્રણે પ્રકરણ ઉપરેશન્યાયવહે હું કહું છું ·૩૦ તત્વાર્થદીપનિબળે वेदान्ते व स्मृचौ ब्रह्मलिङ्ग भागवते तथा ! ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ।। त्रितये त्रितयं वाच्यं क्रमेणैव मयाज हि ॥६॥ ઉપનિષદોમાં ઈશ્વરને “”શબ્દથી ઓળખવામાં આવે છે. સ્મૃતિ ઓમાં ઈશ્વરને પરમાત્મા કહેલા છે અને ભાગવતમાં ભગવાન કહેલા છે પણ આ ત્રણે પ્રકરણમાં અનુક્રમે રણે નાં વાપરીશ. ઉપર લખેલ દેહ શ્લોકથી પરિભાષાનો નિર્ણય કરવામાં આવે છે. શાસવર્ડ જલ વસ્તુનું જ્ઞાન થાય તેને માટે 2 વગેરે શબ્દો વાપરવામાં આવે છે. સર્વોત્તમ વસ્તુ જણાવવાને માટે હું પણ તે તે પ્રકરણમાં તે તે નામ વાપરીશનામો ભિન્ન છે. અર્થ તો એક જ છે. - वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्यासस्त्राणि चैव हि । समाधिमापा व्यासस्य प्रमाणं तचतुष्टयम् ॥ ७॥ વેદો, ગીતામાં ઉચ્ચારેલાં શ્રીકૃષ્ણના વચનામૃતો, વ્યાસ અને વ્યાસજીની સમાધિભાષા એ ચાર પ્રમાણ છે. આ તત્વદીપનિબન્યમાં પ્રથમ પરિભાષાનો નિર્ણય કરીને આ લોકથી પ્રમાણ વામાં આવે છે. અલોકિક જ્ઞાપક અને સ્વતઃસિદ્ધ વેદ જ પ્રમાણ છે. શ્રીકૃષ્ણના વચન- તો પણ વેદરૂપ જ છે. વ્યાસસૂત્રોની સાથે જૈમિનિસૂત્રો સમજવા માટે મૂલમાં ૪ લખેલો છે. અને શબ્દ તે બતાવે છે કે, જેટલે દરવાજે વાસસૂત્રોથી જેમિનિસૂત્રો વિરોધી ન હોય, તે દરજે તે સત્રોને અગીકાર કરવામાં આવે છે. જે ભાષા લૈકિરીતિનું વર્ણન કરતી નથી, તે જ સમાધિમાપા કહેવાય છે. અને વ્યાસજીની સમાધિભાષા તે જ ભાગવત છે. શ્રીમદ્ભાગવતમાં “શુvપુજારા" પ્રભાત એ આવ્યું હતું, આ લોક લૌકિક રીતિ બતાવે છે. તેથી તે પ્રમાણભૂત નથી, સમાધિમાં અનુભવ કરી નિરૂપણ કરેલું. તે સમાધિભાષા છે. જેમ કે-જુ જૈનમુ" હૈપાયનના મુખથી સાંભળેલું , વાક્ય પરમત કહેવાય છે. સમાધિભાષાને અનુસરતી લૌકિક અને પરમત ભાષા હોયતો તે પ્રમાણ છે અને તેથી વિરુદ્ધ હોય તે અપ્રમાણુ છે. ઉપર બતાવેલાં ચારે પ્રમાણ ત્યારે એક- વાક્યતાને પામે, ત્યારે યથાર્યજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. उत्तर पूर्वसन्देहधारकं परिकीर्तितम् । अविरुद्धं तु याचस प्रमाणं तच नात्यथा ॥ एतद्विरुद्धं यत्सर्वं न तन्मानं कथञ्चन ॥८॥ પૂર્વ પ્રમાણુના સદેહની નિવૃત્તિ કરનાર ઉત્તર પ્રમાણ છે. આ ચાર પ્રમાણેથી જે વિદ્ધ નથી, તે પ્રમાણ છે. અને આ ચારે પ્રમાણેથી” જે વિરુદ્ધ હોય, તે કોઇપણ તે પ્રમાણે થઈ શકતું નથી. જે એક પ્રાણૂથ પ્રયોજન સિદ્ધ થઈ શકે છે, તો સારા પ્રમાણે જુદા જુદ્ધ કરવાની જરૂર ? ઉત્તર એ છે કે, કોઈપણ પ્રકારનો એક પ્રમાણથી દૂર થાય, તો ·૩૧ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ તેના પછીના પ્રમાણુથી તે સંદેહને દૂર કરી શકે છે. જેમ કે શ્રુતિમાં કહ્યું છે કે, “પાન- જાતે રજનો તા પરમાત્માને હાથ તથા પગ નથી, છતાં પણ શીઘગતિવાળાને ગ્રહણ કરનાર છે. આ વાક્યમાં જરૂર સંદેહ થાય કે બ્રહ્મ કાં તો હાથ, પગ વગરનું જ છે અથવા તો પ્રાકૃત હાથ, પગનો નિષેધ છે. જ્યારે આવો સંદેહ થાય ત્યારે પ્રમાણાન્તર પણ સ્વીકારવું પડે અને તે પણ એ જ કે, ગીતાજીમાં ઉચ્ચારેલું છે-“તઃ જિ- ત્તિમ” બ્રા દરેક ઠેકાણે હાથ, પગવાળું છે. આ વાસ્યથી સંદેહ જરૂર દૂર થાય છે. અને તેથી સિદ્ધ થાય છે કે બ્રહ્મ એ પ્રકૃત હાથ, પગ વગરનું જ છે. વળી પણ-નિરા ઉત્તર રાજુ “વાર હો વગેરે વાક્યોથી ઉત્પન્ન થતા સંદેહોનું નિવારણ જિત ત્યાના ઈત્યાદિ સુવાવડે થાય છે. તેમજ ચત” ઈત્યાદિ સૂત્રોને સંદેહ, અન્વય અને વ્યતિરકવડે ભાગવતથી જ દૂર થાય છે. આ ચાર પ્રમાણથી જેટલે દરજે મનુનાં વાક્યો સવાદી હોય, તેટલે દરજે તે મંગામી પ્રમાણ છે. વિરોધી હોય તો તે પ્રમાણ નથી. अथवा सर्वरूपत्वान्नामलीलाविभेदतः । विरुद्धांशपरित्यागात्प्रमाणं सर्वमेव हि ॥९॥ અથવા નામલીલાના વિભેદને લીધે બ્રહ્મનું સર્વરૂપ છે. એ કાર- થી વિરુદ્ધ અંશના ત્યાગથી સર્વશાસ્ત્ર માત્ર પ્રમાણ છે. જ્યારે પૂર્ણાને અસ થાય, ત્યારે સર્વે શાસ્ત્રો બ્રહ્નરૂપ ભાસે છે. તે વખતે તે શાસ્ત્રો પ્રમાણ છે. કારણ કે તે બધાં ભગવદ્યાચક દેખાય છે. પણ જ્યાં સુધી પુર્ણ જ્ઞાનય નથયો હોય, ત્યાં સુધી ઉપર કહેલાં ચાર પ્રમાણ માનવાં. પૂર્ણજ્ઞાન થયા બાદ વાણી માત્ર પ્રમાણ છે. કેમકે તે વખતે શબ્દનો અર્થ ભગવરૂપ ભાસે છે. જેવી રીતે આ વિશ્વમાં સંસારને રૂપ જુદાં જુદાં દેખાય છે, પણ જ્ઞાનીજનને ભગવરૂપ લાગે છે. તેમજ નામલીલામાં જે ભેદ છે, તે સંસા- રીને જ ભાસે છે. પૂર્ણજ્ઞાનવાળાને તો ભગવાનના અલૌકિક પ્રકારના સામર્થ્યથી અથવા ભગવાનના સર્વરૂપવવડે અવિરોધ ભાસે છે. એ રીતે વિરુદ્ધાંશને પ્રકાર બે રીતે કહેલો છે. માટે જ્ઞાનીને અવિરોધ ભાગે છે, તે યુક્ત જ છે. द्वापरादौ तु धर्मस्य द्विपरत्वाद्द्यं प्रमा। विरुद्धवचनानां च निर्णयानां तथैव च ॥१०॥ દ્વાપરના આદિ ભાગમાં ધર્મના બે પ્રકાર હતા, એ તો શ્રા અને બીજો સ્માર્ત. તે પરસ્પર વિરુદ્ધ વચનોના મથે બે પ્રકારનાં વચનો પ્રમાણ છે, તેમ નિર્ણયો પણ પ્રમાણ છે. વિરૂદ્ધ વચનોનો વિરોધ જણાવવા માટે સ્મૃતિનું દાન્ત કહે છે. જેમ સ્મૃતિમાં પરસ્પર વિરુદ્ધ વચનો સ્મૃતિઓના વ્યાખ્યાનકારોએ અવિધ પ્રકારથી નિર્ણય કરેલો છે, તેમ જ પરસ્પર વિરુદ્ધ નિર્ણયોનો પણ વૈષ્ણવ સ્માર્યાદિ ભેદવડે અવિરોધ સમજે. यनरूपो हरिः पूर्वकाण्डे ब्रझवनुः परे । अवतारी हरिः कृष्णः श्रीभागवत ईर्यते ॥११॥ વેદના પૂર્વકાકડમાં (કર્મકાડમાં) ક્રિયાશક્તિ વિશિષ્ટ યરૂપ હરિ છે અને જ્ઞાનકાર્ડમાં જ્ઞાનશક્તિ વિશિષ્ટ બ્રહ્મરૂપ હરિ છે અને ક્યાથી ·તત્વાર્થદીપનિબન્ધ તથા જ્ઞાનથી વિશિષ્ટ અવતારી શ્રીહરિ કૃષ્ણનું શ્રીમદ્ભાગવતમાં નિર- પણ કરાય છે, જા એ શ્રુતિવાષ્પથી એમ જણાય છે કે, ભગવાન સા અને કિયાયુકત દરેક પ્રમાણુના વિષય છે. જે વખતે ભગવાન ક્રિયામાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે એ યાત્મા ક્રિયારૂપ પૂર્ણકાલુડનો વિષય છે એમ સમજવું. અને જ્યારે જ્ઞાનમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે રાના બ્રહ્મરૂપ ભગવાન ઉત્તરકારડનો વિષય છે એમ સમજવું. પૂર્વમીમાંસા અને ઉત્તરમીમાંસામાં, સંહિતા અને બ્રાહ્મણ ભાગમાં એકે એક ધર્મનું શિક રૂપે નિરૂપવું કરેલું છે અને ક્રિયા તથા જ્ઞાન ઉભયવિશિષ્ટ ભગવાનનું સ્પષ્ટપણે શ્રીમદભાગવત તથા ગીતામાં કરેલું છે. આથી વિષય એક જ છે, છતાં કોટિ એ થાય છે ભૂલમાં “સુ” શબ્દ સાકાર થાનું પ્રતિપાદ્ઘ કરવા વાપરેલો છે. सूर्यादिरूपधृग् ब्रह्मकाण्डे ज्ञानाङ्गमीर्यते । पुराणेप्वपि सर्वेषु तत्तद्रूपो हरिस्तथा ॥ १२॥ સૂર્ય વગેરેના રૂપ ધારણ કરનાર હરિ બ્રહ્મકાડમાં જ્ઞાનનું અંગ કહેવાય છે અને તે જ પ્રકારે દરેક પુરાણોમાં પણ જે જે નામો લખ્યાં વેદ અને પુરાણમાં જે જે દેવતાઓનું પ્રતિપાદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે, તેને દેવત જ્ઞાનના અડભૂત છે. બ્રહ્મકારમાં સાનની સિદ્ધિને માટે જે તે દેવની ઉપાસનાનું વર્ણન નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. તે ઉપસના પણ જ્ઞાનનું અત હોવાથી ભિન્નવાર્યતા થતી નથી અને તે ન ચિત્તની શુદ્ધિ દ્વારા જ થાય છે. એમ માયાવાદીઓનો મત છે. વાત માહભ્ય પ્રતિપાદનથી ભક્તિદ્વારા જ્ઞાન થાય છે. એટલે ભગવાનનું માહાસ્ય જાણવાથી . ભક્તિ થાય છે અને ભક્તિ દ્વારા ભગવાન પ્રસન્ન થઈ જ્ઞાન આપે છે. પુરાણમાં કહેલ દશાં, ગણપતિ આદિ દેવતા વિશિષ્ટ દેવતાનું એક છે અને તે તે રૂપ હરિ પોતે જ છે. સાધન અને ફલરૂપ એક જ હોવાથી દર પ્રમાણની એકવાતા નિર્દે સિદ્ધ થાય છે. भजनं सर्वरूपेषु फलसिस तथापि तु । आदिमूर्ति कृष्ण एवं सेव्यः सायुज्यकाम्यया ॥ १३ ॥ કોઈપણ પ્રકારની સિદ્ધિની ઇચ્છા હોય તો, ભગના દરેક રનું ભજન કરવું. પણ પરબ્રહ્મને વિષે સાયુજ્યની કામનાને માટે આદિ- કણ એ જ સેવવા લાયક છે. જ્ઞાનમાર્ગમાં વિષય અને ફલમાં કોઈપણ પ્રકારની વિશિષ્ટતા નથી, કેમકે દરેક રૂપો પૂજાનથી ઉપાસના કરી શકીએ છીએ. ભક્તિમાર્ગમાં તેવી રીતે નથી. કારણ કે ભગવાને જેમ જગતપિતાની લીલાને માટે કર્યું છે. તેમ પ્રાપ્તિ માટે શક્તિમાર્ગ જુદો કર્યો છે, બીજાં બધાં રૂપ મૂળરૂપી વિભૂતિ છે, એ વાત ગીતાજીના ૧૦મા અધ્યાયશી સિદ્ધ થાય છે. વિભૂતિરૂપમાં સાધન અને કુલ નિયમથી કહે છે. (થત વિભૂતિની ઉપાસનાથી જ અને જે જે વિબતિઓમાં જેટલું જેટલું સામે મૂકેલું છે, તે તે તે વિભૂતિ આપે ·૩૩ - શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ છે, પણ પૂર્ણ ફલદાન તો હરિનું પૂર્ણ રૂપ જ આપે છે. એ કારણથી પૂર્ણ ફલને માટે મૂલ રૂપનું જ ભજન કરવું ઈષ્ટ છે. બ્રહ્માને જાણનારા પુરુષો પર–પુરુષોત્તમને પ્રાપ્ત કરે છે. આમાં મુખ્ય સાયુજ્યનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. એ મુખ્ય સાયુજ્યને માટે આદિમૂર્તિ શ્રીકૃષ્ણનું બહાર ભજન કરવું આવશ્યક છે. હૃધ્યમાં સ્થાપન કરેલા બ્રહ્મને જાણવું એ જ્ઞાનમાર્ગનું સાધન છે અને બહિર્ભજન એ ભક્તિમાર્ગીય સાધન છે. निर्गुणा मुक्तिरसाद्धि सगुणा साऽन्यसेवया । ज्ञानेऽपि साचिकी मुक्तिीवन्मुक्तिरथापि वा ।। ज्ञानी घेद्भजते कृष्णं तसान्नास्त्यधिकः परः ॥ १४ ॥ આદિમૂર્તિ શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસનાથી નિગુણ મુક્તિ નિશ્ચય થાય છે અને બીજી દેવતાઓની સેવાથી સગુણ મુક્તિ થાય છે, જ્ઞાનવડે પણ સાત્વિકી, અથવા જીવન્મુક્તિ થાય છે અને તે પણ આજીવન સગુણ જ રહે છે. જ્ઞાની પુરુષ જે શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસના કરે છે તેનાથી બીજો કોઈ અધિક નથી, નિર્ગુણ કૃષ્ણની સાથે સાયુજ્ય થવાથી નિર્ગુણ મુક્તિ થાળે છે. અને સગુણ દેવત- એની સાથે સાયુજ્ય થવાથી સગુણ મુક્તિ થાય છે. ભગવાન શિવાય બધા દેવતાઓ કાલ- પર્યન્ત સગુણ જ છે. કલ પણ ગુણનુરોધી હોવાથી પ્રાયઃ સગુણ જ છે. અક્ષર અને જ્ઞાન- માર્ગનું શક્ય હોવાથી, જ્ઞાન સત્વગુણથી ઉદ્ભવે છે, તેથી જ્ઞાનમાર્ગ પણ સગુણ છે. એટલા માટે જ્ઞાની પુરુષો સંસારથી ભય પામી વૈરાગ્ય ગ્રહણ કરે છે. આ પ્રમાણે જ્ઞાનમાર્ગમાં પ્રવૃત્ત થયેલાનું જેમ સગુણત્વ છે, તેમ જેણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેને પણ સગુણત્વ છે. કારણ કે “મારે ઉત્તેજ” એ વાક્યમાં જણાવે છે કે, બ્રહાભાવ થયા પછી ભક્તિનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે, પછી ગુણાતીતમાં પ્રવેશ થાય છે. જે વ્યક્તિ ન થાય તો કેવલ જીવન્મુક્ત સનકાદિકોની માફક સગુણ રહે છે. જ્ઞાન અને ભક્તિનો મુકાબલો કરવાને માટે ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે કે “પૂતિ" જે જ્ઞાનમાર્ગ અક્ષરની ઉપાસના કરે છે, તે ભક્તિમાર્ગના ઉપદેશ દ્વારા સર્વે પ્રાણિમાત્રનું હિત કરે તો પણ એવા મને પ્રાપ્ત થાય છે. જેઓ પહેલા જ્ઞાનમાર્ગમાં પ્રવૃત્ત થઈ તે નિષ્ઠા છોડી દેઈ, કૃષ્ણ સેવાને માટે ન કરે તો તે મહાન છે. જ્ઞાનમાર્ગને વિષય અક્ષર નિર્ગુણ છે. તો પણ તેં માગે તે સગુણ જ છે. એ રીતે ભક્તિમાર્ગનો ઉત્કર્ષ છે. ક્રિયાશક્તિ અને ઇન્દ્રિયોના જ્ઞાનમાર્ગમાં લય કરવાથી તેઓ ફળરહિત થાય છે. અતઃ પ્રત્યેક મનુષ્ય શ્રીકૃષ્ણ જ સેવવા યોગ્ય છે. बुद्धावतारे त्वधुना हरौ तद्वशगाः सुराः । नानामवानि विप्रेषु भूत्वा कुर्वन्ति मोहनम् ॥ यथाकथञ्चित्कृष्णस्य भजनं वारयन्ति हि ॥१५॥, હમણું આ હરિન બુદાવતારમાં તો બધા દેવતાઓ તેમને આધીન હોવાથી બ્રાહ્મણોને વિવે અવતાર ધારણ કરી ઘણું પ્રકારના મતમતા- તરો પ્રવર્તાવી મોહ ઉત્પન્ન કરે છે. કોઈપણ પ્રકારે શ્રીકૃષ્ણના ભજનને અટકાવે છે, ૫ ·૨૪ તત્વાર્થદીપનિબન્ધ ભક્તિમાર્ગ સર્વોત્તમ હોવા છતાં પણ લોકો તેમાં કેમ પ્રવૃત્ત થતાં નથી? ભાજ કલિકાળ સર્વોત્કૃષ્ટ છે. નાના સાધનો વડે પણ મોટા ફૂલને પનાર નીવડે છે. એટલા માટે આસુરોને વ્યાપ્ત ઉત્પન્ન કરાવવા માટે ભગવાને દ્રાવતાર ગ્રહણ અને દરેક પ્રમાણે મૂલભૂત ને રૂષિત ઠરાવ્યો. ત્યારબાદ પુરાણુદ્ધિ માગ બિત કરવા માટે તે ભાવનને આધીન રહેલા દેવતાઓએ પણ બ્રાહ્મણોની બુદ્ધિનો નાશ કરવાને બ્રાહણેને વિશે જ અવ અને તેને મેહ ઉત્પન્ન કરાવવા માટે ના પ્રકારના મતમતાન્તરો પ્રતધ્યાં, જેમકે- કશ્રાદન્યાય અને માયાવાલદિરૂપ વાકચાતુયુત શો રચા અને તે રાજ્યો દ્વારા પુરાણદિ ગ્રન્થોને દૂષિત કર્યા. તે શાસ્ત્રોમાં મુક્તિ ફળ બતાવેલું હોવાથી તે મોહ ઉત્પન્ન કરનારની એમ ન સમજવું. કારણ કે વૈદિક અને પુરાણમાં ચમન હોવા છતાં, અને તે જ માગવડ તેઓ કવિ અને દેવત્વને પ્રાપ્ત થયા છે તોપણ જ્યારે તેઓએ વિરુદ્ધ શાસ્ત્રી કરે છે ત્યારે એમ જરૂર માનવું પડે કે, યુક્તિરૂપી ફળ બતાવીને તેઓએ મોહ ઉત્પન્ન કરવાને માટે જ એ શાલ છે. સિદ્ધરાજ માર્ગ હયાત છતાં પણ તેમણે શબ્દો અને તાણીતુસીને અધ્યન લેશથી શા કરેલાં છે. ત્યારે એમ સમજવું જોઈએ કે તેઓએ મોહ ઉત્પન્ન કરવાને માટે જ તે રચેલાં છે. આ કાર્યમાં ભગવાનની પણ સમ્મતિ હોય તેમ જેમ છે. એ વિશે વરાહપુરાણ અને બ્રહ્માડપુરાણમાં કહેવું છે કે- જ ર મોદી જય, ચારિ સિનિયર નું જ ચાssમામ જજ ” હે ! તમે મહાસ રચાવે, સત્યોને અસર કરાવે, તમારા અહંકારને પ્રકાશ કરો અને મારા સ્વરૂપને અપ્રકાશ કરો. આ પ્રમાણે રાહ પુરાણુમાં કહેવું છે. બ્રાણપુરાણુમાં—“ જુના વિસ્તાર निर्दोषत्यं तारतम्यं मुकानामपि चोच्यते, एतविरुदं यत्सव तन्मोहायेति निश्चयः" મોહની નિવૃત્તિને માટે વિષ્ણુના શુ અને વિષ્ણુનું આનાકાર સ્વરૂપ છે અને મુક્તોનું નિર્દોષત્વ અને તારતમ્ય છે. એથી જે વિદ્ધ છે. તે બધું મને માટે જ છે. ધામા तथा शम्गो गृहीप्यामि वरं सदा, दापरादी युगे भूत्वा कलयामानुपादिपु, स्वागमः कल्पितमं च जनान् मदिमुसान कुरु, मां च गोपय येन सात्यष्टिरेपोत्तरोत्तरा" બુ વપરાદિ યુગમાં લાકે પ્રકાશ થઈ તમારા થકી હુ વરદાનને રહણ કરીશ. તમારા કર્ષિત શાઓથી મને મારાથી વિમુખ કરે અને મને ગુપ્ત કરે છે જેથી ઉત્તર સહિ થાય. આ પ્રમાણે પપુરામાં કહેલું છે. એ જ કારણથી કાળાદિકે ગમે તે પ્રકારની સુકિ ના બજરનું વારણ કરેલું છે. એ કદિ અલોકિને નવરા હતા, તે શું કરવાથી મનુષ્ય ભગવબતિ થશે? એ જાણીને તેઓએ મોહક ધ ર છે. अपमेय महामोहो हीदमेव प्रतारणम् । पलान मन्त्रामा शाखाभ्यासपर कृती ॥ पा कर्मवशाना हि मव एव फलिप्पति ॥ १६ ॥ કેટલાક બુદ્ધિ અને શાસ્ત્રાભ્યાસી લોકો સારા સારા પરાક્રમ કરવા છતાં પણ શ્રીકૃષ્ણને ભજતાં નથી. તે મહામોહની અને કરવાની થાન છે. આવા પુરૂષોને સર્વ જન્મ મરણના ચકાવામાં આવ્યા સિવાય જ નથી.

·રૂષ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ મનુષ્યો જે હથી અપકર્ષ ચયેલા હોય તો સંસારમાં બ્રાન્ડ સરૂની માફક પશુ- પુત્રાદિમાં અા શા માટે જણાતા નથી? આ શ૭નું નિવારણ એવીરીતે છે કે, થોડા જ અર્થમાં મેહ થાય એવા શાસ્ત્રો રૂદ્રાદિક દેવતાઓએ રચેલાં નથી. પણ મને માટે એ શાસ્ત્રો રચેલ છે. મહામહ કોને કહેવાય? તે એ જ કહેવાય કે કિયા તથા જ્ઞાનશક્તિ હોવા તાં પણ શ્રીકૃષ્ણને ભજે નહિ, એ જ મહા પ્રતારણા કહેવાય. લોકો તેમને મહાપુરૂષ માની તેને વિષે ભજનનો અભાવ જોઈ પોતે પણ ભજન ન કરે, શાસ્ત્ર જાણતાં હોય, બુદ્ધિશાળી હોય, અને પ્રબળ જ્ઞાનશક્તિવાળા હોય, તેવાઓને મિથ્યાજ્ઞાનમાં પ્રીતિ થાય, એ મહામહ વિના બનતું નથી. ક્વિાશક્તિનું સામર્થ્ય છત ભજનથી વિમુખ રહેવું એ તારા વિના સસ્તવતું નથી. આવી રીતે માથાવાલાદિક શાસ્ત્ર રચાવાથી ઘણા લોકો વિમુખ થયા, એમ કહેવામાં આવ્યું, તોપણ ભગવસેવકોએ કહેલા પ્રકારથી પ્રવૃત્ત થવાને લીધે સફલ થશે, એવી શકા દૂર કરવાને માટે લખે છે કે, કોઈ પણ શાસકારો બળાત્કારે કોઈને આસક્ત કરવા ઈચ્છતા નથી. તેમ જ આ મહાપુરૂ પણ કોઈને બળાકારે પ્રવર્તાવતા નથી. પરંતુ ખોટા અદઈને આધીન થવાથી તેમણે કહેલા અર્થમાં શ્રદ્ધા થાય છે. જો એમ ન હોય તો સર્વસમ્મત વેદનો ત્યાગ કરીને તેમ શા માટે પ્રવૃત્ત થાય માટે પ્રારબ્ધ વશ થકી તેમાં પ્રવૃત્ત થઈ આવા લોકો પ્રલય પર્યત દુખત્મક રાસારને જ પામે છે. ભગવદ્ધિ આચરણ કરવાથી નરકમાં પાત થાય છે, ज्ञाननिष्ठा तदा ज्ञेया सर्वज्ञो हि यदा भवेत् । कर्मनिष्ठा तदा ज्ञेया यदा चित्तं प्रसीदति ।। भक्तिनिष्ठा तदा ज्ञेया यदा कृष्णः प्रसीदति ॥१७॥ निष्ठाभावे फलं तस्मानास्त्येवेति विनिश्चयः । निष्ठा च साधनेरेव न मनोरथ वार्तया ॥१८॥ સાનનિષા થઇ એમ ક્યારે જાણવું? ત્યારે સર્વશ થઇએ ત્યારે કર્મ નિકા ક્યારે થઇ જણવું જ્યારે સિત પ્રસન્ન રહે ત્યારે. શક્તિનિષા ક્યારે સમજવી કે, જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ પ્રસન્ન થાય ત્યારે કે પણ નિષ્ઠા થયા શિવાય કોઈ પણ પ્રકારનું કેમ મળતું નથી. અને કશી વસ્તુમાં નિષા વાત કરવાથી અથવા તરંગોથી થતી નથી, પણ સાધનો દ્વારા થાય છે. માયાથાદિ શાસ્ત્રો જ્ઞાનપ્રતિપાદક છે. કોઈ ઠેકાણે ચિત્તશુદ્ધિને માટે કેમ અને ભક્તિનું પણ પ્રતિપાદન કરે છે. તો તે શા મોહકનારું છે. એમ કેમ કહી શકાય? આવી શક્કાઓ દૂર કરવાને માટે કહેવામાં આવે છે કે, “સ” ઇત્યાદિ વાક્યોથી અપરો સાને ઉત્પન્ન થાય છે, એમ અજ્ઞાનીઓને મોડુ કરવાને માટે તે શાસ્ત્રોમાં કહેલું છે, પણ તે જ્ઞાન નથી, કારણ કે જ્ઞાન થયું હોય તો સર્વશતા પ્રાપ્ત થાય. “સ તિ િતિ”એ શુતિથી જાય છે કે, પ્રહ્મને જાણવાથી આ નામરૂપાત્મક બધું જગતુ જાણવામાં આવે છે. અપરોક્ષ સાન થવાથી અલૌકિક તેની પ્રાપ્તિ થાય છે, પણ ·તત્યાદીપનિબન્ય તત્વમસ્યાદિ વાક્યના ઉપદેશ માત્રથી સર્વરૂપણની કે અકિક તેજની પ્રાપ્તિ થાય છે, પણ તત્વમસ્યાદિ વાક્યના ઉપદેશ માત્રથી સર્વત્તપણાની કે અલૌકિક તેજની પ્રાપ્તિ થતી નથી, તેથી તે ઉપદેશથી અપક્ષ જ્ઞાન થતું નથી એ સ્પષ્ટ છે. શાસ્ત્રોક્ત રીતિથી કર્મો પણ ફસ આપતાં નથી. કારણ કે બજળ ધાતુ ભગવપુજાર્યક છે. એટલે માયાવાદાદિ શાસ્ત્રોમાં ન અથવા યજ્ઞોને અજ્ઞાન કલ્પિત કહેલ છે. અને તેથી યજ્ઞોની ભાવના પણ અનિત્ય અને મિથ્થા ઠરે છે. શ્રુતિમાં કહેવા પ્રકારથી પધાર્યા તેમાં નિવાસ કરેલો છે. એટલે કૃતિમાં યજ્ઞના સાધન અને યજ્ઞને બ્રહ્મરૂપ કહેલાં છે. તેને તે શાસ્ત્રમાં અજ્ઞાનકપિ કહેલાં છે. હેતુથી યાદિ કરવાથી વધારે તણાવાળા થાય છે, પણ ચિત્તની પ્રસન્નતા થી નથી. ભક્તિમા સના હોવાથી શાસ્ત્રો પણ તેને ઉપદેશ કરે છે. અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતા સુધી જ ભક્તિ કરવી, એમ કહે છે. જેની ભક્તિ કરવાની છે. તે ભગવાનને તે શાઓમાં ભાવનાથી કલ્પિત થયેલા કહે છે. વળી ભગવાનને માટે ભગવાનની સેવા કહેલી નથી, માટે ભગવાન તેથી પ્રસન્ન થતા નથી, જે તે શાસ્ત્રમાં ખરી ભક્તિનો ઉપદેશ હોય તો તે વ્યક્તિ ભિગવાન પ્રસન્ન થાય, પણ તે શાસ્ત્રમાં કહેવા પ્રકાર વ્ય છે. અને તેમાં જ્ઞાન કે વ્યક્તિ નથી. તેને પણ નથી. પણ માત્ર આભાસ છે. કદાચ ભૂલકુલ પ્રાપ્ત ન થાય, તો 9 કલે તો પ્રાપ્ત થશે? આ શકાનું સમાધાન એવું છે કે પૂર્ણ સ્થિતિ નગરપાન, કર્મ કે ભક્તિ ફલ ચતું નથી. જેમ નદી તરવાને માટે પ્રવૃત્ત થયેલા પુરૂષને સામ કિનારાથી માત્ર એક હાથ છેટેના જળમાં ડુબવાથી પરગમનનું ફલ પ્રાપ્ત થતું નથી, તેવી રીતે તેવા આભારાથી જ્ઞાનનું ફલ સર્વજ્ઞતા, કર્મનું ફલ ચિત્તની પ્રસન્નતા, અને ભકિતનું ફલ ભગવાનની પ્રસન્નતા સમ્પન્ન કરવાનો પ્રસ નથી. કોઈક વખત એ રાહુકા કે, આગળ ઉપર નિઝ થશે તો ખુલાસો એટલો જ છે કે, ઉપર કહેલી નિષ્ઠાઓ વેદમાં કહેલા સાધનથી જ થાય છે. પણ પ્રતિષ્ઠાને માટે વ્યાખ્યાન કરવાથી, કે મનના તરંગથી થતી નથી. અનુકનો જ્યથી ફલ પણ કયારે પ્રાપ્ત થાય? તારે શાસ્ત્ર પદ્ધતિથી કાયરન્મ થયો હોય ત્યારે, અન્યથા આરહ્નાભાસ કહેવાય છે. ગીતામાં પણ કહ્યું છે કે-પૂર્વભ્યાસનું ફલ જન્માન પણ મલવાનો સાથ નથી. કારણ કે યોત સાપન સહિત ફલ આપનારા થાય છે. નહિ તે પ્રકરણના ભેદો વકે શાન, કર્મ અને ભક્તિ એ ત્રણોનું પ્રતિપાદન ઘટે નહિ, કારણ કે એ ત્રણેના અધિકારી જુદા જુદા છે.

·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ તેથી તેઓ ભક્તિમાર્ગના અધિકારી છે. આ અધિકારોનું પણ સાધન શિવાય સમ્મદન થતું નથી. આ કલિયુગમાં તો સાધન તથા સમ્પત્તિ નહિ રહેવાથી દરેક અધિકાએ શક્તિને પામ્યા છે. તો પછી ભકિતમાર્ગને વિષે પણ તેમ જ કેમ ન હોય તેટલા માટે કહે છે કે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દરેકની મુક્તિને માટે અવતરેલા છે. તેથી અધિકારના અભાવે ય પ્રમેય અળથી ફલ થશે, પણ સેવાને વિષે સ્થિતિ થવી દુર્લભ છે. આ સેવા ભક્તિથી કરવાની છે. વિહિસાધનથી કરવાની નથી, કારણ કે વિહિતસાધનને કાળ બાધક છે અને ભક્તિમાં કાળ અનુકૂલ છે. सर्वेपी वेदवाक्यानां भगवद्वसामपि । श्रौतोऽर्थो हयमेव स्यादन्यः कल्प्यो मतान्तरैः ॥ २०॥ વેદ, ગીતા, અને શ્રુતિનો મુખ્ય અર્થ તો ઉપર ૧૭ થી ૧૯ શ્લોક સુધી કહી ગયા તે જ છે. બાકી બીજા અથો તો મતાન્તરોથી કલ્પિત છે હવે દરેક પ્રમાણેની એકવાક્યતા કહેવામાં આવે છે. દરેક પ્રમાણેની એકવાસ્થતા કરી શબ્દના વાચાર્યથી આ સક્ષેપથી કહેલો અર્થ સિદ્ધ થાય છે. બીજા અર્થ મતાન્તરને અનુસાર સ્વબુદ્ધિ કપિત છે, પણ તે શબ્દોનો ખરો અર્થ બતાવતા નથી. कृष्णवाक्यानुसारेण शास्त्रार्थ ये बदन्ति हि । ते हि भागवताः प्रोक्ताः शुद्धास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ २१ ॥ ગીતાજીમાં ઉચ્ચારેલા શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના વાક્યોને અનુસરી જેઓ વેદનો અર્થ કહે છે, તેઓ જ શુદ્ધ, બ્રહ્મવાદી, અને ભગવદ્ભક્તો છે. વીસમા લકમાં વેદ અને ભગવદુવાક્ય બને કહેવામાં આવ્યા છે. જે એકલા વેદથી જ શાસ્ત્રાર્થ સિદ્ધ થતો હોય, તો પ્રમાણાન્તરની આવશ્યકતા નથી. આવી રીતે જે કહેવામાં આવે તો, ઉત્તર એ છે કે, જે વેદાર્થમા જ્યારે સદેહ થાય, ત્યારે તે ભગવાવાક્યથી દૂર કરી શકાય છે. આવી રીતે શ્રીકૃષ્ણના વચનાનુસારે સિદિગ્ધ વેલર્યવક્તાઓ ભાગવત એટલે ભગવદ્ભક્તો છે. અને તેઓ યક્ત કર્મના જ્ઞાનથી શુદ્ધ કર્મ કરનારા, અને તેમાં કહેલા બ્રહ્મસ્વરૂપ સ્વીકાર કરવાથી તેઓ જ જ્ઞાની અથવા શુદ્ધ બ્રહ્મવાદી છે, એમ જાણવું.” एतन्मतमविज्ञाय साचिका अपि वै हरिम् । मतान्तरेन सेवन्ते तदर्थ देष उधमः ॥२२॥ આ મતને પણ ન જાણવાથી સાત્ત્વિપુર પણ મતાન્તરમાં ગુચ- ઈને ભગવાને સેવતા નથી, એ પ્રમાણે ન થાય તેટલા માટે મારે આ પ્રયાસ છે. કોઈ એવી રીતે પ્રશ્ન કરે કે, વેદ અને ગીતા તો આરમ્ભથી જ વિદ્યમાન છે, તો આ શિન્ય રચવાનું પ્રયોજન શું? પ્રત્યુત્તર એજ છે કે, સાત્વિક પુરૂ ભગવદ્ભક્તિમાં મુખ્ય અધિકારી છે. બીજું મોહક શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન જ તેમને ભજનમાં નડતરરૂપ થાય છે. પણ તેમનો સ્વભાવ તો ભજનમાં જ પ્રવૃત્ત હોય છે. તેથી સિદ્ધાન્તથી મતાન્તરનું નિરાકરણ કરીને તેમની ભજનમાં પ્રવૃત્તિ કરાવવાને માટે આ ગ્રન્થ રચવાનો આશય છે.

·તત્વાર્થદીપનિબન્ધ प्रपञ्चो भगवत्कार्यस्तद्रूपो माययाऽभवत् । तच्छन्त्याऽविद्यया त्यस जीवसंसार उच्यते ॥ २३ ॥ અપ-જગત્ ભગવતકાર્ય છે. પ્રભુ માયા વડે જગદ્ધ બન્યા પ્રભુની અવિદ્યાશક્તિવ જીવને સંસાર પ્રાપ્ત થાય—અહંતા મમતાવાળો જીવ અને.. નિજ પ્રવૃત્તિનું ઉપપાદન કરી બાધક શાસ્ત્રોની નિવૃત્તિને માટે શાસ્ત્રને આરમ્ભ કરે છે. કોઈક સિટી શિપ મિથ્યા કરીને શુદ્ધભજવતું વારણ કહે છે, ત્યારે બીજા તને વ્યાપક કહીને. એટલા માટે વતનું મિથ્યાત્વ અને જીવનું વ્યાપક એ બન્નેનું નિવારણ કક્ષા માટે વ અને જયનાં સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરવું આવશ્યક છે. આ પ્રપચ પ્રકૃતિ જન્ય નથી, પરમાણુજન્ય પણ નથી, વિવર્ત પણ નથી, અદ્વારા ઉત્પન્ન પણ થયો નથી, અસત્ની સત્તારૂપે પણ નથી, પણ ભગવહાર્ટ હોઈ પરમાકાપ વસ્તુ શ્રીકૃષ્ણની કૃતિથીજ સાધ્ય છે. કરી હોવા છતાં પણ તે ભગવરૂપ જ છે. જો તેમ ન હોય તે અત્ની સત્તા થાય, અસત્ની સત્તા હવે પછી આવનારા નિરિકપ્રયિાના નિરાકરણમાં નિરાકૃત થશે. આ જ સિદ્ધાન્ત વૈદિક છે. વષ્ણવોને સાધન માટે વિશેષમાં એમ પણ કહેવાતું છે કે, પ્રભુ માયાશનિવડે જગદરૂપ થયા. માયા, પ્રભુનિ સર્વરૂપે થવાના સામર્થ્યવાળી એક શક્તિ છે. કે જે પ્રભુના સ્વરમાં રહે છે. જેમાં પુરૂષને કર્મ કરવામાં સામર્થ્ય છે, તેમ માથા શક્તિ સર્વ રૂપ થવામાં સામર્થ્યવાળી છે. તેથી જ સામર્થ્યવર્ટ અન્યને ઉપજીવન રૂપથી સ્વાસ્મરૂપ પ્રપત્ર પ્રભુએ ક. એમ સાબીત થાય છે. અહીં કેટલાક લોકો સંસાર અને પચ્ચ ભેદ જાણતા ન હોવાથી મોહ પામે છે. તે મોહ દરકર માટે સંસાને પગને ભેદ જજીવવા અવિદ્યા શક્તિનું વર્ણન છે. અવિદ્યા પણ પ્રભુની એક શક્તિ છે કે, જેની ગણના પ્રમુની મુખ્ય બાર શક્તિઓમાં છે. “ચિન પુજા ” ઈત્યાદિ વાક્યમાં તે ગાવી છે. “g ” ઈત્યાદિ વાક્યમાં રમણને માટે જાગરૂપે પ્રભુ આવિર્ભાવ કહ્યો છે. વિચિવતા વિના રમણ સભ્યની શકે નહિ, તેથી પ્રભુની આ અવિધા શનિવર જલનો સંસાર કહેવાય છે. નહિ કે ઉત્પન્ન થાય છે. કારણ કે ચાર અભિમાનરૂપે છે. તેથી જ અસલૂપે જ તેની ગણના છે. અને બ્રમ, અસત્ય, ઈત્યાદિ શબ્દો અને મમતા રૂપ સંસારમાં જે પ્ર છે, નહિ કે પ્રપમાં પ્રપ બ્રહ્મ છે. આથી એમ સાબીત થાય છે, કે, વાસ્તવિક રીતે રમણ માટે પસ્વરૂપે પ્રભુનો આવિર્ભાવ હોવાથી, પ્રભુ, તપતિ પુરુષરૂપ તસ્કૃત સાયન અને ફલરૂપે આવિર્ભાવ પામી કી કરે છે. તેથી હું આ કો કત છે, આ કમળ થારું ફલ મારું છે, હું એને શોક છું એ પ્રકારનાં પાન, પોતે, પોતાની ક્રિયા, તે ફએમ જે બ્રહ્મરૂપ નથી એવું ન થતા, બદારૂપ છે એમ માનવું. તે અમુમનામક સંચાર અવિવાવડે કરાય છે, તત્વજ્ઞાન થતાં નિવૃત્તિ પામે છે. પ્રપન્ન છાત્મક હોવાથી નિવૃત્તિ પામતો નથી. -ધટપિકાને મુરાદિવટ તિભાવ થાય તેમાયાનાત્મજ્ઞાનથી સંસ- કમો વિરોબવ થાય એ પ ી શકાય અવિરત માને સંસારને અસર કહેવાની ·૩૯ શાસ્ત્ર પ્રકરણ જરૂર નથી. કારણ તે પણ સંસારમધ્યાતી હોવાથી બ્રહ્માત્મક કેમન હોય? સંસારને નિત્યતા પ્રાપ્ત થતાં મુક્તિનો ઉછેર થશે એવી શંકાને પણ અહિં સ્થાન નથી. જે સમયે જે પુરૂષમાં સંસાર રૂપે આવિર્ભાવ થાય તે સમયે તે પુરૂષનું સંસારિત્વ કહેવાય, મુક્તિરૂપે આવિભૉવ થાય તો સુતત્વ પણ કહેવાય. જેમ કાચો ઘડો શ્યામ હોય અને પકવ્યા પછી તેઓ રાતો હોય અને તે તે રીતે તેનો વ્યવહાર પણ થાય, કારણ કે તે તે રૂપ આવિર્ભાવ થાય છે. તેમ અહિં પણ માની લેવું. અવિદ્યાથી બન્જન થાય છે. એમ કૃતિમાં પ્રસિદ્ધ હોવાથી ઉપર મુજમ કહી શકાય નહિ, એમ પણ નથી, કારણ કે તેમ માનતાં દડ ઘટાદમાં પણ તેમ જ માનવું પડે એ રીતે શુદ્ધ ઘાવાદ સત્કાર્યવાદના મતમાં સિદ્ધ થતાં અને અન્યની અણુ ભાવ પણ પ્રાપ્તિ થતાં માયા પક્ષ કેમ ન થાય? ન જ થાય. શ્રુતિથી જ પ્રખ્યની બ્રહ્મતા કહેવાય છે પ્રપચ્ચ નિત્ય હોવાથી આવિર્ભાવ તિરોભાવ કહેવાય છે. આવિર્ભાવ, તિરભાવ પણ વિદ્યમાન વસ્તુનો હોય, નહિ કે અવિદ્યમાન અને અસહસ્તુનો. સ્તની અસત્તા નથી. અને અતુની સત્તા નથી. એ રીતે સંસાર અવિ- ઘામૂલક છે, એમ શ્રુતિ કહે છે. શ્રુતિ પ્રપષ્યની પેઠે તેની બ્રહ્મરૂપતા કહેતી નથી. પ્રખ્યરૂપે આવિર્ભાવ જણાવીને અવિદ્યાવડે સંસાર કહે છે અને વિદ્યાવકે તેનો અભાવ પણ કહે છે. આથી સંસારને પ્રયચ્ચથી જુદો અવશ્ય માનવે જોઈએ. તેમ માનતાં સંસાર અસતુ છે. તેમ સિદ્ધ થાય છે. જે એમ કહેવામાં આવ્યું કે હ૩, મુરાદિમાં પણ સમાનતા અને અવિદ્યા વિદ્યાકૃત બમ્પ મોક્ષમાં પણ સમાનતા થશે. ત્યાં અમે એમ કહીશું કે ભલે થાય, જે સંસાર પ્રપચ્ચમપ્યપાતી હોય તો પણ તેમ નથી. કારણ કે બન્નેના કારણો જુદાં જુદાં છે. આ શાસ્ત્રમાં યુક્તિથી સિદ્ધ થનારી વાત કહેવાની નથી પણ તિથી સિદ્ધ થનારી વાત કહેવામાં આવે છે. संसारख लयो मुक्तौ न प्रपञ्चस्य कर्हिचित् । कृष्णस्यात्मरतो त्वस्य लया सर्व सुखावहः ॥ २४॥. જીવન્મુક્તિમાં સંસારનો લય થાય પણ અપગ્નનો લય કદી ન થાય. કૃષ્ણની આત્મરતિમાં એનો (પ્રખ્ય) લય થાય તે સીરીતે સુખાવહ છે. સંસારનું સ્વરૂપ જ્ઞાન પર્યન્ત રહે છે. ઉત્પત્તિ અને પ્રલયના પ્રકાર ભિન્ન હોવાથી સંસાર અને પ્રપચ્ચે ભેદ છે. અહિંયા એમ શલ્કા થાય છે કે, જે પ્રપન્ચનો લય ન થાય અને પ્રપચ્ચને સત્ય માનવામાં આવે તો તેનો લય કદી પણ ન જ થઈ શકે, તેનું સમાધાન એમ છે કે પ્રભુ જ્યારે નિજસ્વરૂપમાં કીડા કરવાની ઈચ્છા કરે છે ત્યારે પ્રપન્ટના સ્વરૂપને નિસ્વરૂપમાં લય પમાડી રમણ કરે છે. તે જીવ અને બ્રાને મુક્તિપ્રકાર નથી, પણું જીવન સુખાયે જ પ્રયગ્નનો પ્રલય કરે છે. જેમ કે રાત્રી. એ રીતે ભગવદિચ્છાનું અપભ્યજનન અને પ્રલયમાં કારણવ દેખાડી જીવોની ઉત્ત- પરિપૂર્વક મેલનું નિરૂપણુ કરે છે. पञ्चपर्वा त्वविद्या हि जीवगा मायया कृता । જીવમાં સ્થિત અવિદ્યા માયાથી ઉત્પન્ન થયેલી પપ છે.

·૪૦
ક
તત્વાર્થદીપનિબન્ધ
સંસારમાં કારણ રૂપ રહેતી જે અવિદ્યા તે પરાય છે. તેથી તેને સર્વ અંશનો
નિવાસ કરે તો તેનું નિરાકરણ થશે. તે માટે ભગવાન કરવું જોઈએ. ભગવજનમાં તે
બાધક ન થાય તે માટે તે (અવિદ્યાનું પ્રથમ નિરૂપણ કર્યું છે. વિદ્યા છા પ્રત્યે જાગને
કરે છે નહિ કે પ્રભુના અન્ય અંશ પ્ર. અવિવ દુલ પણ છે, કારણ કે માયાથી
કરચેલી છે.
आकाशदू व्यापकं हि ब्रझमामांशवेष्टितम् ।
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥ २५ ॥
सर्वतः श्रुतिमल्लोफे सर्वमावृत्य तिष्ठति ।
अनन्तमूर्ति तद्ब्रह्म ह्यविभक्तं विभक्तिमत् ॥ २६ ॥
બ્રા આકાશની પેઠે વ્યાપક છે અને માયાંશથી વેરિત છે. સર્વત્ર
કરચરણાદ્ધિાન્ અને નેત્ર, શિર અને મુખવાળું સત્ર કર્ણવાળું છે. આ
જગતમાં તે અને વ્યાપીને રહે છે. તે અનનતે મૂર્તિ છે, અવિભકત છે,
અને વિભાગવાળું પણ છે,
જીવના સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરવા માટે બ્રહ્મની પાસેથી અગ્નિમાંથી તણખા નીકળે તેમ
જીવનો ઉદ્ધા કહેવા માટે કારણભૂત શાના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન બે શ્લોકમાં કરે છે. આ
ની પેઠે વ્યાપક છે. આ છાત લોકહિએ છે. બ્રહ્મનું વ્યાપકત્વ તે બૃહ હોવાથી
બૃહદ્ ન માને તો બ્રાબ્દ પ્રયોગ જ અયોચ કરે. અમરમ પછી પ્રભુ તિરોહિ.
તની પદેખાય છે, તે કાર્ય માયાવરો થાય, તેથી તેમાયારૂપ નિજ અંશથી વેતિ છે. પ્રદાનું
વરૂપ “સત્તા પરાજ" એ ગીતાવાક્યથી કહ્યું. વર
અtra જ એમ વ્યુત્તપત્તિ કરવી. ગતિ અને કૃતિલક્ષ, ક્રિયા નિજેચ્છાથી સર્વત્ર છે
તેથી જ પરિચ્છેલ્લું અવશાન થાય છે. “તોતિષ એ પદ જ્ઞાનનું અને જોગનું
નિરૂપણ કરવા માટે છે.
નામપદ્મનું નિરૂપણ કરવા માટે સર્વત સિજો ઈત્યાદિ વાક્ય છે. સર્ષિત
મુનિમાન પદનો અર્થ સત સાંભળે છે એમ છે. એવા બધા દિન હોઈ શકે તે માટે
તિબિં એ પદ . આ ધમાં પગની પરિ પછી સ્પષ્ટ થાય છે.
તથાપિ પ્રથમથી કહેવાનું કારણ પચ્ચનું નિચવ દેખાડવા માટે છે.
શવંત્ર પરિવું પ્રયોજન પ્રભુ અનઃમૂર્તિ જ છે. જે પ્રભુને અનન્તમતિ અને
ખા થાય તેનું વાદ્ધ કરવા અવિભક્ત પદ છે, એટલે અનન્ત મતિ હોવા છતાં પણ
પરસ્પર લિદ નથી. દેવળ ઈચ્છાવરેજ તાવન્માત્ર ત્રટનને માટે જ વિનિમત છે. એ
પ્રકારે રૂપનું વર્ણન કરી ચણિનું વર્ણન કરવા નીચેની કારિકામાં જણાવે છે કે-
पहु सां प्रजायेयेति वीक्षा तस घभूत्सती ।
वदिच्छामानतममा प्रमभृतांशपेवनाः ॥ २७ ॥
सयादी निर्गताः सर्व निराकारालदिया ।
विशालिहायान्तु मतंशन जडा अपि ॥ २८ ॥

·• }
શાઆઝરણું
પ્રભુની ઇચ્છાથી જ બ્રભૂત અંશો ચેતનરૂપે સૃષ્ટિની પહેલાં નિરાકાર
પ્રકટ થયા. અગ્નિમાંથી જેમ તણખા નીકળે તેમ પ્રભુના સત્ અશવડે
જડ પદાર્થો પણ પ્રકટ થયા અને આનન્દાંશ સ્વરૂપે સર્વના અન્તર્યામી
પણ ઉતપન્ન થયા.
ઈચ્છા--પ્રભુમાંથી જ બ્રહ્મરૂપે જીવ પ્રકટ થયાં, નહિ કે યોગબલથી. એ જીવો
સાકાર એટલે સૂકમ પરિવાળા અને ચેતન ચિત્મધાન છે. સર્વ જીવો એટલે અસખ્યાત
9. રુદિની પહેલાં એટલે પ્રથમ દિમાં તે પછી તે સાકાર અને ભગવદ્રુપ જીવો પણ
ભગવાનની ઉચ્ચ નીચ ભાવવાળી ઈચ્છાવડે પ્રકટ થયાં. એટલે નિરાકાર થયાં. “દત્ત તિઃ-
”િ ઈત્યાદિ કૃતિથી અહિં નિરાકારના પ્રમાણ સ્વીકારવામાં આવે છે.
પ્રભુમાંથી જડ, જીવ અને અન્તર્યામી શી રીતે પ્રકટ થયા તેમાં પ્રાન્ત કહે છે. જેમ
અગ્નિમાંથી તણખા ઉત્પન્ન થાય તેમ ચિદંશમાંથી જીવ ઉત્પન્ન થયાં. જાસુદ્રા વિરજૂ
સ્ટિાર હોવા ” ઇત્યાદિ શુતિ તેનું વર્ણન કરે છે. એ જ રીતે સદંશમાંથી જડનો
ઉદ્ગમ થયો, કારણ કે જડમાં સ્તનું પ્રાધાન્ય દેખાય છે. આનન્દાંશ સ્વરૂપે અન્તર્યામીને
ઉતમ છે. જેમ જીવ અનેક છે, તેમ અન્તર્યામી પર્ણ અનેક છે. એક હૃદયમાં જીવ અને
અન્તર્યામી હંસરૂપે પ્રવેશે છે. જે કે ભેદ તો જીવને યે નથી, તો અન્તર્યામીમાં ક્યાંથી હોય?
અંશશી ભાવે ભેદ તો છે જ. તેથી અનેક જીવ અને અનેક અન્તર્યામી માનતાં કોઈ પણ
પ્રકારનો દોષ આવતો નથી. સત ચિત , અને આનન્દ એજ જડ છે અને અન્તર્યામી ત્રણ
પ્રકારનો વ્યવહાર છે.
सचिदानन्दरूपेषु पूर्वयोरन्यलीनता ॥ २९ ॥
अतएव निराकारौ पूर्वावानन्दलोपतः ।
जडो जीवोऽन्तरात्मेति व्यवहारविधीमतः ॥ ३०॥
સત્, ચિત્ અને આનન્દના સ્વરૂપમાંથી પહેલા બેમાં અન્ય લીન હોય
તેથી આનંદનો લોપ થતાં જક અને જીવ નિરાકાર છે. જડ, જીવ અને
અત્તરામાં એમ ત્રણ પ્રકારનો વ્યવહાર છે.
સતમાં ચિત્ અને આનન્દના ધમેન તિરોભાય છે. ચિતમાં આનન્દનો તિરોભાવ છે.
આથી જ સત્ અને ચિત્ નિરાકાર છે. તેમાં ચતુર્ભજત્વાદિ જે ભગવદાકાર તેનો લોપ છે.
એટલે કે નિરાકાર શબ્દનો અર્થ ભગવદાકાર વિનાનું. એમ ભગવદંશત્વે સાધચ્ચે અને સ્વરૂ-
પભે વૈધર્મેનું પ્રતિપાદન કર્યું. (સાજાય જાય અને સાધચ્ચે વૈષચ્ચે બન્ને એક જ છે.)
એ રીતે સ્વરૂપમાં જાત્ય કહીને નામથી પણ વૈજાત્ય કહ્યું છે જા, જીવ અને અન્તરામાં
સર્ષ જ ભગવ હોવા છતાં, જડદિ પદ પ્રયોગ વ્યવહારને માટે છે. એમ વિધ્ય પ્રતિ-
પન કરીને ચિદશરૂચ જીને સંસાર કેમ પ્રાપ્ત થાય, તેને પ્રકાર કહે છે-
विद्याऽविद्य हरेः शक्ती माययैव विनिर्मिते ।
ते जीपखेच नात्यस दु:खिलं चाप्यनीशता ॥ ३१ ॥

·તવાર્યદીપનિબન્ધ વિદ્યા અને અવિદ્યા પ્રભુની શકિતઓ છે. માયાથી નિર્મિત થયેલી છે. અને તે જીવને જ છે અન્યને નહિ. તેથી તેને વિષે દુખિત્વ, અને અનીશિત્વ છે. મેક્ષ પણ એક પ્રકારને સ્વર્ગ છે. તેથી વિદ્યાનું પણ નિરૂપણ થયું. નિજ રૂપનો લાલ વિદ્યાથી થાય છે ને દંડના સ્વરૂપનો લાભ અવિવાથી થાય છે. કદાચ કોઈ એમ માની બેસે કે વિદ્યા અને અવિદ્યા જીવન ધમે છે, તો તેની નિવૃત્તિને માટે તે બન્ને પ્રભુની જ શક્તિઓ છે એમ કહ્યું. તેથી ભગવવિજ વિદ્યા અને અવિદ્યાનો આવિર્ભાવ, તિભાવ ચયા કરે છે. એ ખરે માયાને આધીન રહેલી છે. તેથી જ ગીતામાં પ્રભુએ કહ્યું કે- मामेव प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते અને શરણે આવનાર મારી માયાને તરે. આ વાક્યથી એમ પણ સિદ્ધ થાય છે કે, ભક્તિ હોય તો અવિવાદિની નિવૃત્તિ થાય છે, તેમ વિઘાને પણ નિવૃત્તિ થાય છે. જે વિશ્વની નિવૃત્તિ ન થાય તે નિત્ય યુક્તતા પણ થઈ શકે તે વિદ્યા અને અભિવા પ્રભુના જીવસ્વરૂપ થયેલા અંશને જ છે, નહિ કે જાંશને, કે અન્તર્યામીને. તેથી જ જઈશ અને અન્ય એને દુખિત્વ અને અનીશ નથી પણ જીવને જ છે. હવે અવિદ્યાના પચ્ચ પી કહે છે- स्वरूपाज्ञानमेकं हि पर्व देहेन्द्रियासरः। अन्तःकरणमेषां हि चतुर्दाऽध्यास उच्यते ॥३२॥ पञ्चपर्श-वविधेयं यदद्धो याति संसृतिम् ।। (૧) સ્વરૂપનું અજ્ઞાન અને (૨) દ (૩) ઇન્દ્રિય (૪) માણ (૫) અતા કરણ એ ચારેના અધ્યાસો એમ પાંચ વિધાન પર્વ છે. (અવિઘાની ગોછે. જેથી બધાએલો જીવ સંસારને પ્રાપ્ત થાય છે અનુકરણ ધ્યાસ, પ્રાકૃધ્યાસ, ઇન્નિધ્યાસ, દેહાધ્યાસ અને સ્વરૂપનું વિસ્મરણ એમ અવિના પાંચ પાં છે. એ રીતે અવિવાર થતાં અન્ય પથી બંધાયેલો છવ જન્મ મરણને પ્રાપ્ત થાય છે, विद्ययाऽविद्यानाशे तु जीवो मुक्तो भविष्यति ॥ ३३ ॥ देहेन्द्रियासवः सर्वे निरध्यस्ता मयन्ति हि । અવિદ્યાનું નિરૂપણ કરી વિદ્યાનું નિરૂપણ કરે છે–વિધાવો અવિધાન નાશ થતાં દેહ, ઈન્દ્રિય પ્રાણ, એ સેવ, અધ્યાસ વિનાના થાય અને તેથી છ યુકત બને, નિંદ્રાની પડે અવિવાનો અપરમ થતાં અને જન્મ મરણ પ્રાપ્ત થતાં નથી. ત્યારે તેમને દેટીકનો વિલય પણ થતું નથી. क्यापि न प्रलीयन्ते जीवन्मुनगवा स्फुटम् ॥ ३४ ॥ જીવમુકન થાય તે પણ દેન્દ્રિાદિકનો થતું નથી; કારણ કે જુ-મુનાવા એ જ પ્રકારની છે.

·શાઆર્થપ્રકરણ અધ્યાસ જ જાય છે. સ્વરૂપ જતું નથી, કારણ કે તે પ્રપચ્ચ મધ્યપાતી છે. જે એમ શકા કરવામાં આવે કે હાદિકનો અધ્યાસ નીકળી જાય, તો સ્થિતિ જ હોઈ શકે નહિ. તો તેનો ઉત્તર આ કાવિકા આપે છે. જીવન્મુક્તની પોતાની બુદ્ધિથી હાદિકનું પ્રતિભાન થતાં પણ સર્વની બુદ્ધિથી તેમ ભાન થતું નથી. દેહાદિકની સ્થિતિમાં સુપ્રતિબુદ્ધ ન્યાયથી (ઉંઘતા માણસને જ્ઞાન ન હોય, પણ જાગે ત્યારે જ્ઞાન થાય એ ન્યાયે) કદાચિત ફરીથી પણ અધ્યાસ થવા સમ્ભવ રહે તેથી જીવન્મુક્તના દેહાદિકના લયને પ્રકાર પણ કહે છે आसन्यस्य हरेर्वापि सेक्या देवभावतः । इन्द्रियाणां तथा खसिन् अमभावाल्लयो भवेत् ॥ ३५ ॥ આસભ્ય-પ્રાણની કે પ્રભુની સેવાથી ઇન્દ્રિયોને દેવ ભાવ પ્રાપ્ત થતાં દેહાદિકનો લય થાય અને પોતાને બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત થતાં પણ તેમ ભાવ થાય, આસન્યની સેવામાં ઇન્દ્રિયોને દેવતા પ્રાપ્ત થાય છે. તેમાં પ્રમાણ “ જા કાજામ, ઈત્યાદિ કૃતિ છે. તે પ્રસિદ્ધ આન્ય પ્રાણ પ્રથમ વાલીને જ ઉતા- એને વિવે ધારણ કરે છે. એટલે કે એ વાણું જ મૃત્યુને ઓળંગીને મુક્ત થાય ત્યારે અગ્નિ- રૂપે બની પ્રાણુને મૃત્યુમાંથી મુક્ત કરે અને પ્રકાશે છે. પ્રભુની સેવાથી સર્વ જ થાય છે. એમ ભગવચ્છા કહે છે. પ્રભુનું મુખ અગ્નિ છે. પતની વાગીન્દ્રિય અગ્નિરૂપ બને તે ભગ- વગુખને પ્રાપ્ત થાય. એ રીતે સર્વ ઇન્દ્રિયોમાં આધિદૈવિક થતાં સઘાતનો લય થાય છે. જે જીવ ભાવસ્થિત રહે તો કાન્તુિ બીજા સઘાતનું પણ સમ્પાદન કરે એવી શકાની નિવૃત્તિને માટે બ્રહભાવ પદ મૂકયું છે, હવે બહાભાવનો પ્રકાર કહે છે-- आनन्दांशप्रकाशाद्धि ब्रह्मभावो भविष्यति । सायुज्यं चान्यथा तसिन्नुभयं हरिसेधया ।। આનન્દાશના પ્રકાશ થવાથી બ્રહ્મભાવ થાય. વળી પણ સાયુજ્ય અને બ્રહ્મભાવ શ્રીભગવરણની સેવાવડે કરીને પણ પ્રાપ્ત થાય છે. જેવી રીતે તિરોહિતને આવિર્ભાવ થવાથી બ્રહ્મભાવ થાય છે. તેવી રીતે જડમાં પણ પષ્ટ છે. આ પ્રમાણે અનામાં માત્ર ઝરિ જ પ્રયોજિક છે. ભગવદિ અનિશ્ચિત હોવાથી સાયુજ્ય પણ પ્રાપ્ત થાય છે. અથવા સાતમાં જાય છે. સાયુજ્ય અને બ્રહાભાવ હરિસેવાવ જે પ્રાપ્ત થાય છે. બીજીની સેવાથી નહિ. एवं कदाचिद् मगवान् साक्षात् सर्व करोत्यजः ॥३६॥ कदाचित् पुरुपद्वारा कदाचिन पुनरत्यया। फदाचित् गर्यमामय भपतीह जनार्दनः ॥ ३७॥ આવી રીતે આજ એવા ભગવાન કોઈ વખત પ્રત્યક્ષથી જ સત્પત્તિ કરે છે. કોઈ વખત પુરુષ ઉત્પત્તિ કરાવે છે, ફરીથી કોઈ વેળા પોતે પણ ઉત્પત્તિ કરે છે, કોઈ સમયે ભગવાન્ જનાર્દનને દરેક વસ્તુઓ આમવન થાય છે, ·તત્વાર્થદીપનિબન્ધ વેદમાં સાક્ષાત અને પરસ્પર સેટ સહિને પ્રકારે અનેક રીતે કહેલા છે. તેથી સર્વ પ્રકારોનો સવહ કરવાને માટે કહે છે કે—કોઈક વખતે પુરુદ્વારા સુષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે પુરાણમાં પુરુદ્વારા સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ પ્રસિદ્ધ છે. પુરુષાદિકનું કાર માત્ર છે. કોઈક વખત અન્યથા એટલે ચતુર્તિ પ્રકારે સુષ્ટિ થાય છે. તે પ્રકાર પચ્ચરાત્રમાં પ્રસિદ્ધ છે. આવા ભકાર કહે છે કે, વાસુદેવ સ્વરૂપ ભગવાન્ સર્વનું કારણુ છે. તેમાંથી સારૂપે ઉપજ થાય છે. પ્રધુમ્રરૂપે મન ઉત્પન્ન થાય છે અને અનિરુદ્ધરૂપે અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે. શ્વવિધ બ્રાહ્મણમાં પુષ્ટિભ્રષ્ટિનો પ્રકાર છે, તે જણાવવા માટે કહે છે કે પ્રભુ કોઈક વખત સર્વ જ આમરૂપે પ્રકટ થાય છે. એમ કૃતિ, પુરાણું અને તત્રની અહિ કહી છદ્દારૂપે આમા જો ઇત્યાદિ કૃતિથી સાક્ષાત પરૂપનું જ નિરૂપણ કર્યું. ત્યારે લીલાથી, છરોની ફલેશ પ્રભુ સહન કરી શકતા નથી, ત્યારે આ મસુપિન્ન કરે છે. આ પક્ષમાં આનેશનો તિરોભાવ નથી, महेन्द्रजालवत् सर्व कदाचिन्माययाऽसजत् । बदा ज्ञानादयः सर्वे वार्तामानं न वस्तुतः ॥ ३८ ॥ ફોઇક વખતે ઇન્ટલની પેઠે કેવળ માયાથી પ્રભુ સર્વે સજે છે. ત્યારે જ્ઞાનાદિકવાર્તામાં જ રહે છે. વસ્તુતઃ હોતાં નથી. સ્વમાદિ ચષ્ટિનો સંગ્રહ કરવા આપણે કાર્ય કરવું છે. માયાથી જે ચણિ ઉત્પન્ન થાય છે તે કેવળ માયાથી જ છે. તેમાં પ્રભુ પ્રવેશ પણ કરતાં નથી. તે દિમાં કોઈ પત્ત પ્રકારનો માર્થ પણ નથી. નાનાદિક છે પણ તે કહેવા પૂરતા જ છે. ફલ સાધક નથી. હવે વૈદિકી સૃષ્ટિ કહે છે. વિવારે સાત વારિર દિલHd ! जीमान्तयामि भेदेन क्रीडति स्म हरिः क्वचित् ॥ ३९ ॥ આકાશાદિક પદાર્થોને સરજીને જીવ અને અન્તર્યામભેટે બે પ્રકારે તેમાં પ્રવેશ કરીને પ્રભુ તેમાં કીડા કરે છે. આકાશને સરજીને તેના દ્વારા વાયુને સÁી, ઈત્યાદિ દ્વારા વેદાદિ સુદિ છે. આ પક્ષમાં જાની પ્રથમની પડેટ વ્યવસ્થા સમજે. એટલે જેમાં દેશનો આવિર્ભાવ હોય અને ચિદંશ તથા આનન્દાંશનો તિરોભાવ હોય. કાન્તમિદે ભિન્ન ભિન્ન પ્રકાર છે. પશુ- કક્ષમાં છવ અને અન્તયનો પ્રવેશ અને આ કપમાં પ્રવિણનો વાનથમિભાવ છે. એ રહે છે જે કહી પડ્યુસમ્પ પ્રભુની આ લીલા છે એમ જણાવ્યું એક જ અનેક પ્રકારની સુષ્ટિ કેમ ઉત્પન્ન કરે? તેના જ્વાબમાં કહે છે કે- अचिन्त्यानन्तशतलद् पदेतदुपपद्यते । अब एष ध्रुवी मेदाः सृष्टेमा सनाया ।। ४०॥ અશિસ અને અનન્સશક્ષિવાળા પ્રભુમાં સર્વ જ યોગ્ય ગણાય અજ યુતિમાં ચરિના અનેક પ્રકારો કહ્યાં છે.

·છે એમ કહીને તેને આષિભવ થતાં ફટ્સ સિદ્ધ થાય છે. તેથી આવિર્ભાવ માટે પ્રેમવાનું એ રીતે કેટલીએક શ્રુતિની એક વાક્યતા કહીને સંસ્કૃતિની વાત કરવા શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ પ્રભુની અચિન્ય અને અનન્ત શક્તિ છે. તેથી એ સર્વ ઉપપરાય છે. આ મત કૃતિને પણ માન્ય છે. એનું તાત્પર્ય એ છે કે શુતિમાં હિના હજાશે પ્રકારે જુદાં જુદાં પ્રકરણમાં કહેલા છે. અનેકવા કિંધનનું પ્રયોજન કહે છે यथाकथश्चिमाहात्म्यं तस्य सर्वत्र वर्ण्यते । भजनस्यैव सिद्ध्यर्थ तत्वमस्यादिकं तथा ॥४१॥ વેદમાં સર્વત્ર કોઈપણ રીતે પ્રભુનું માહાસ્ય વવાય છે. ભજનની સિદ્ધિને માટે તત્ત્વમસ્યાદિ વાક્યો પણ છે, વેદો ભગવન્માત્રનું જ પ્રતિપાદન કરનાર છે. પ્રભુની સ્તુતિ કરે છે. તેથી સૃષ્ટિના ભેદ જુદી જુદી રીતે થયા છે. વાસ્તવિક રીતે સકિર્તુત હોવા છતાં ભગવાનનું કંઈ માહ નથી. કોઈ મહાજાધિરાજને ચાલવાનું જ્ઞાન હોય તો શું તે જ્ઞાન જ્ઞાનની ગણત્રીમાં આવે! તેમ ભગવાન ભર ઉત્પન્ન કરે તેમાં શું માહાલ્ય નથી, તે તો તેમનો સ્વભાવ જ છે. તાધિ લોકકતીતિ માટે તે મહાગ્ય થાય તેમ યથાશશ્ચિત વર્ણન છે. મહાભ્યજ્ઞાનને ઉપયોગ ભક્તિની સિદ્ધિ માટે જ છે. ભક્તિના બે અંશ છે. તે બોનું નિરૂપણ થાય તે રીતે વર્ણન છે. બીજો અંશ તત્વમસ્યાદિ વાક્યો દ્વારા છે, ભક્તિનું સ્વરૂપ કહે છે- माहात्म्पज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिका । लेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चास्यया ॥ ४२ ॥ માખ્યાન પુર્વક સુદઢ અને સર્વથી અધિક જે સેહ તે ભકિત કહેવાય છે. તેથી જ મુકિત છે. બીજી રીતે મુકિત નથી. એડભક્તિ છે. દેવાવિવીિ જે રતિ તે ભાવ કહેવાય છે. રતિ એટલે એહ દેવસ્વ એટલે મહાભ્ય. તેરે આત્મસાત થાય, ત્યારે થાય છે. તેથી ભજનને માટે જ આ નું નિરૂપણ એજ મહાગ્ય છે જે એમ ન હો જે એકજ ઘણાખરમાં બે શક્ય હોવાથી વ્યર્થ થાય. બ્રહ્મસ્વરૂપના રાનથી જ પુરુષાર્થની સિદ્ધિ છે. તેમાં શબ્દ જ્ઞાન છે જ; નથીજે શબ્દ જ્ઞાન પ્રયોજક અને તો અત્યારના લોકોમાં પણ ભક્તિનો પ્રાદુર્ભાવ છે. તેમ કંઈ દેખાતું નથી, સાક્ષાત્કાર તો શ્રદ્ધાને આધીન છે. ત્યારે બ્રહ્મ પ્રમાણ હોય ત્યારે આવિર્ભાવ પામે તો લોકની પ્રીતિઘતાં તેનું જ્ઞાન થાય. કૃતિ પુનઃ પર્યવસાન સુધી સણન કરે છે, તે સ્વરૂપાન કરાવીને તેપુર નિરૂપણ કરાઈદિ દોષનો અભાવ થવા માટે સહાભ્ય છે. તેમજ સાર ને આત્મત પડ્યું છે. સમસ્યાદિ વાક્યમાં વાસ વસાન કેવી રીતે થાય તે કહેવામાં આવશે. માટે ભગવાનના રૂપના સહ્ય લોક કહેવામાં આવે – ·સર્વત્ર તત્વાર્થદીપનિબન્ધ पञ्चात्मक स भगवान् द्विपडात्मकोऽभूत् पञ्चद्वयी शवसहस्रपरामिवश्व । एका समोऽप्यखिल दोप समुज्झितोऽपिसर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि वहूपमोऽभूत् ।।४३॥ निदोपपूर्णगुणविग्रह आत्मतत्रो निवेतनात्मकशरीरगुणैश्च हीना। आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च त्रिविध भेदविवर्जितात्मा ।। ४४॥ ભગવાન પચાત્મક છે, દ્વિપડાત્મક (હાદશાત્મક છે, દરશાત્મક છે, શતસહસ્ત્રપરામિત છે, એક છે, સમ છે. સઈદો વિનાના છે, સર્વત્ર પૂર્ણ ગુણવાળ અને બહુ ઉપમાવાળા થયાં નિપ એવા અને પૂર્ણગુણવાળા એવા શ્રીઅને ધારણ કરનાર છે, આત્મત છે, નિશ્ચતનાત્મક–જડાત્મક શરીર અને ગુણોથી હીન છે, આનન્દમાત્રકરપાદિમુખોદરાદિ છે, વિવિધભેદ-જ-જીવન્તર્યામિ ભેદ–થી વિવર્જિત આત્મરૂપે છે. ભરવાનું અઝિહોત્રાદિ ગ્યાત્મક છે. અમિહોત્રાદિકના સાધન (૧) દેશ (૨)કાય (૩) દ્રવ્ય (૪) કર્તા (૫) મન્ન. ત્રિવિધ-ન્મ બ્રાહ્મણ ઉપનિષદાત્મક છે પચ્ચપ્રાણ ન્યૂડ અને પ્રખ્યમહાભૂતાત્મક પણ છે. એથી પચ્ચઢ્યક કહેનારી કૃતિઓની એકવાયતા સિદ્ધ થાય છે. તે જ રીતે આગળ પણ સમજી લેવું. દેડમાં ભગવાન પિગ્યામક છે. ધ્યાનને માટે પ્રાદેશમા છે આણ્યને માટે માત્ર છે. સ્વામિત્વ માટે સ્થિત છે. ફલને માટે સર્વ દેહસ્થિત છે. આનન્દમય થાવરમમાં પ્રતિતિ છે. તે સિવી છે તેમ પકોડાત્મક પણ ઉપાસનાને માટે છે. આટલાથી પણ સર્વ કૃતિયોની એકવાતા ન હોવાથી કહે છે કે તે દિપડાત્મક છે. દ્વાદશ સુર્યાત્મક દશ માસાત્મક, આશા પુરુષાત્મા, દ્વાદશ અશિરૂપે, અહીંના મક છે, એ જ રીતે કાદશત્વના પ્રકારો જાણી લેવા. તેરી પબુ બીજો પ્રકાર કહે છે—દશદિશાઓરૂપે છે. દશ દિપાલરૂપે છે. દશ ઇન્દ્રિય ભક છે. શનિ વક્ષાત્મક છે. એજ રીતે શાત્મક બીન ભેદો આવનારાદિ રૂપ સમજી લેવા તેથી પણ પૂર્તિ ન થતી હોવાથી અધિક કહે છે. એ શતસહસપરામિત છે. ઉપર જણાવેલા ચાર એ એક બીજાથી અધિક છે. અમિત, અસખ્યાત્મક અને વિભૂતિ છે એમ જાણવું, એવા પ્રભુના સાત પ્રકારે રૂદો કહ્યા. તેમાં ભગવાન ભિન્ન ભિન્ન છે એવી શકાની નિવૃત્તિને માટે કહે છે કે–જોવાનું એક અને સમજ છે. પ્રભુ યોગીની પેઠે સવે રૂપમાં એક જ છે. પ્રદેશમાવ અને અમારા ન્યાધિક હોવા છતાં પણ સમાન જ છે. કોઈક જુદી રીતે પ્રતીતિ થતી લેવાં છતાં સર્વ દોષથી લિવરત છે. એશ્વર્યાદિકનું તાર ખ્ય વાત સર્વત્ર પુરાવા છે. એશ્વર્યાદિ ગુણો રાપમાં પર્વ છે. જે એમ હોય તે વિસારી? એ ચાની નિવૃત્તિને માટે કહે છે કે –તે બહુ ઉપમાવાળા , નાની પડે, દેશની પેઠે, શાનની પડે, કરન પડે. એ રીતે વિકૃતિરૂપશિ કરી સ્વરૂપ સિદ્ધ કરે છે. જે મળ છે તેવું જ જ જાવ. પ્રભાન્તિાદિક છે. તે લોકમાં દોટિન દેખાવા છતાં માનું એવા મનના નામે બિલ છે. જે કોઈએ ન પ સઘની નિવૃત્તિ નથી. તપ છે તો ·રાસાર્થપ્રકરણ ફોધ પણ છે. ધર્મ છે તે દયા નથી. તેમ ભગવાનમાં નથી. કિન્તુ સર્વગુણે નિદોષ, પૂર્ણ, ને સ્વરૂપવાળા છે. વિગ્રહ એટલે સ્વરૂપ. પરસ્પર વિરુદ્ધ લોકષ્ટિથી દેખાય છે. વાસ્તવિક રીતે વિરુદ્ધ નથી. ગુણાધીનતની શક્કા નિવૃત્ત કરવા માટે આત્મતત્વપદ મૂક્યું છે. પ્રભુ સ્વતન્ત છે. દેન્દ્રિયાદિમાં કાર્યત્વની પ્રતીતિ હોવા છતાં લોકની પેઠે ડાત્મક કેન્દ્રિાદિક તેના નથી એટલું જ નહિ પણ મૂલમાંજ શબ્દ છે. તે પરથી એમ પણ સમજાય છે કે જેના ધર્મોથી પણ હિન છે. આકારની પ્રતીતિ આનન્દમાત્ર કરપદમુખોદરાદિ એમ થાય છે. પ્રણવાદમાં આનન્દ જ આકારસમ છે. આથી લોકોમાં પણ સર્વાન્તરાનમયનું નિરૂપણ છે. એ પરમકાકાપ વધુ સર્વાત્મક છે. સર્વત્ર જડ, જીવ, અન્તર્યામિને વિશે પૂર્ણ ત્રિવિધભેદ વિના અનુસ્મૃત છે. સર્વનું કારણ હોવાથી કારણતાનું નિરૂપણ અહીં કર્યું. હવે એના નિરૂપણનું પ્રમ કહે છે – तस्य ज्ञानाद्धि कैकल्यमविद्याविनिवृत्तितः ।। તેના જ્ઞાનથી અવિઘાની નિવૃત્તિ થતાં કેવલ્યની પ્રાપ્તિ થાય. ગુણપસંહાર ન્યાયે ઉપર જણાવેલા બે શ્લોકમાં કહેલા ધર્મથી યુક્ત બ્રાને જાણે ત્યારે બ્રાવિત્ થાય. ત્યારે કૈવલ્ય એટલે સઘાતથી પૃથક્ષાવને અથવા મેસને મેળવે તેમાં પ્રત્યક્ષ દ્વારરૂપે અવિદ્યાની નિવૃત્તિ છે એટલે કે ઉપર જણાવેલું જ્ઞાન અવિદ્યાને નિવૃત્ત કરતું મોક્ષ પ્રાપ્ત કરાવે છે. તે જ્ઞાન પરોક્ષરૂપ છે. હવે વિદ્યાના પચ્ચેપ ને તેના સાધનો કહે છે. वैराग्यं साङ्ख्ययोगौ च तपोभक्तिश्च केशवे ॥४५॥ વૈરાગ્ય, સામ્ય, ચોગ, તપ અને પ્રભુમાં ભક્તિ (એ પાંચ વિઘાના વૈરાગ્ય એટલે વિષયમાં તૃષ્ણા ન હોવી એ પ્રથમ પર્વ છે. તે પછી નિત્ય અને અનિસના વિવેકપૂર્વક સર્વપરિત્યાગ, તે પછી એકાન્તમાં અછાયોગ, પછી વિચારપૂર્વક આલોચન એટલે તમે અથવા એકત્ર સ્થિતિ એટલે તપ, તે પછી નિરન્તર ભાવનાથી પ્રભુ પ્રત્યે પરમ પ્રેમ એ રીતે સાધન સમ્પત્તિ થતાં, પરંવ લિવ સમ્પાદન થાય છે, કે જેવડે કરીને, થયો હોય તે પ્રભુમાં પ્રવેશે એમ કહે છે– पञ्चपति विद्येयं यथा विद्वान् हरि विशेत् ।। सवष्टिप्रवृत्तानां देवानां मुक्तियोग्यता ॥ ४६॥ આ પચપ વિદ્યા છે કે જેવટે જ્ઞાની પ્રભુમાં પ્રવેશે છે. સર્વ સૃષ્ટિમાં પ્રવૃત્ત થયેલા જીવોને દેવીની યોગ્યતા પ્રાપ્ત થાય છે. રૂપ ચચતા રૂપે અધિકાર જણાવ્યા જે સાત્વિક જીવો રેપી સમ્પત્તિમાં મ ય છે અને વિધિ ઉપર જ આધાર પરાવનારા છે, તેમને મુનિ , પર્વ છે.) સાક્ષાત્કાર ન ·*' એ જ મુક્ત કરે. એ રીતે કત, સાધન અને વ્યાપાર કહ્યાં, હવે દેશકાલ જણાવવા માટે ધી તેઓ લોકપ્રવૃત્તિ ઓટે મુક્તિસાધક છે એમ કહી. આથી તીર્થમાં રહી શુદ્ધ કાવમાં તવાદીપતિ બન્ય એ જ પ્રકારે મુક્તિ છે જે પ્રકારે નહિ એમ કહેવા દેશાદિ છ પદાથે તેના છે અને તેથી મુક્તિ થાય એમ કહે છે— तीर्यादावपि या मुक्तिः कदाचित् कसचिद्भवेत् । कृष्णप्रसादयुक्तस्य नाऽन्यस्येति विनिश्चयः ॥१७॥ सेवकं कृपया कृष्णा कदाचिन्मोचयेत्कचित् । वन्मूलत्वात्स्तुतिस्तस्य क्षेत्रस्य विनिरूप्यते ॥४८॥ તીર્થદકને વિષે પણ જે મુક્તિ મળે છે, તે કોઈક વખત કોઈ કને જ મળે છે અને તે પણ જેની ઉપર પ્રભુની કૃપા હોય તેને જ મળે છે. બજને નહિ એમ નિશ્ચય છે. પ્રભુ કૃપાથી જ સેવકને કદાચિત કોઈપણ લે મુક્ત કરે છે તો પ્રભુનું અંગ હોવાથી તે તે ક્ષેત્રોની - સ્તુતિનું નિરૂપણ છે. કાર્યાદિક તીર્થોમાં મુક્તિ પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં અને તારક બ્રહને ઉપદેશ થાય છે. તે અલૌકિકોટેશ મુક્તિમાં સાધક છેતેથી દોષ નથી. કારણ કે કોઈક જ વ્યક્તિ કથિત મસમયે કાશી જાય અને મુનિ થાય. એ ઉપદેશ સ થતો નથી. જે ભગત કૃપાથી યુક્ત હોય તેને જ યુક્તિ થાય. જેનાથી તીર્થાદિકનું હાસ્ય છે. અજામિલ નામથી ત. આથી જ પ્રભુની પ્રસન્નતા મેળવવા માટે પિયતને કર્તવ્યો છે. જેને ભગવમન હોય તેને તીર્થમાં બહુ જ પ્રાપ્ત ન થાય. જે તીર્થમાં મૃત્યુ પામે તેને પૂર્વની સાધન સસ્પતિ સિદ્ધ છે. વાસનને અસર ભગવદિયાએ પ્રાકૃત પ્રાપ્ત થાય તેથી કઈ દવા નથી. ત્યારે તી િપયોગ ક્યાં એવી અફની ભરમાર શ્રી મહાપ્રભુજી જણાવે છે કે ભગવાજ માં મુકાય તેમાં પાથી તેને મુક્ત કરે, અને તેમાં કદાચિત્ અને કવચિત શબ્દો છે. આ ઉપરથી એમ સિદ્ધ થાય છે. દેશકાલની પ્રશંસા પણ જાળી સ્તુતિ કરાયેલાં તીર્થો ભગવાનનું અંગ હોવાથી દેવોએ કરેલા વિોનો નાશ કરે છે ચાઇનો કરે. આથી ટેવલ તીર્થાદિકના આ પરિયોગ કરી જે રીતે મજુમાં હિ થાય તે પન્ન કરવો એમ કહે છે-- तत्मात्सर्व परित्यज्य दृद्ध विश्वासतो हरिम् ।। રૂ થયો હતો વિરાતિ M 98 * તેથી સર્વનો પરિત્યાગ કરીને દૃઢ વિશ્વાસથી શ્રવણાદિથી મને કે જેથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં મુતિ થાય, થવી નોટ અને ભજન કરે તે મુજબ છે. એમ કહ્યું હવે પ્રતિક પાયે અને જો તiણ પ્રાપ્તિ ન થાય એવી અને પવિત્ર કરીને વિશ્વાસ પ્રેમ તથા ભક્તિ, ફક્ત - * બજે ·2 ીમ શબ્દ છે તે અહુથી પ્રકરણ જુદુ પડે છે એમ જણાવે છે પહેલા, જીવનું રાથપ્રકરણ ब्रह्मानन्दे प्रविष्टानामात्मनैव सुखप्रभा । सवातस्य विलीनत्वाद्भक्तानां तु विशेषतः॥५०॥ सन्द्रियैस्तथाचान्तःकरणैरात्मनाऽपि हि । ब्रह्मभावात्तु भक्तानां गृह एव विशिष्यते ॥५१॥ બ્રહ્માનન્દમાં પ્રવિણ એવા જીવને આત્મા વડે સુખનું જ્ઞાન થાય છે, (આત્મસુખરૂપ જ્ઞાન થાય છે.) ફારણ કે તેમના સઘાતને લય થઈ ગયેલો હોય છે. આસ કરીને ભક્તોની સર્વ ઈન્દ્રિયો, અન્તઃકરણ અને આત્માને પણ બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત થયેલો હોય છે તેથી તેમનો ગ્રહસ્થાન શ્રમ પણ શ્રેષ્ઠ હોય છે. ભક્તિ સાધન છે અને મોક્ષ સાધ્ય છે તથાપિ સાધનદશા જ ઉત્તમ છે કારણ કે જે * મુક્ત થાય છે તે સઘાતનો પરિત્યાગ કરી બ્રામાં લય પામે છે, અથવા બ્રહ્મભાવને પ્રાસ થાય છે, તેને સ્વરૂપાનન્દનો અનુભવ થાય છે અથવા તો સ્વરૂપવડે આનન્દને અનુભવ થાય છેશ્રીમદ્ ગોપીજનોના જેવા સ્વતન્ત ભક્તોને સર્વ ઈન્દ્રિયો, અન્તકરણ અને સ્વરૂપવડે આનન્દનો અનુભવ થાય છે આથી જ ભક્તોને જીવન્મુક્તિ કરતા ભગવપાસહિત ગ્રહસ્થાને શ્રમ શ્રેષ્ઠ છે ૫૦-૫૧ ને એમ જ છે, તો, સાધન અને ફલ એ બન્ને ઉત્કૃષ્ટ હોવાથી સર્વ કોઈભક્તિમાર્ગમાં કેમ પ્રવેશે નહિ? આ શાની નિવૃત્તિ માટે કહે છે...' मोहार्थशास्त्रकलिलं यदा बुद्धेर्विभिद्यते । तदा भागवते शास्त्रे विश्वासस्तेन सत्फलम् ॥ ५२ ।। મેહને માટે શાસ્ત્રરૂપી કચ છે, તે જ્યારે બુદ્ધિથી દૂર થાય, ત્યારે ભગવછાસ્ત્રમાં વિશ્વાસ થાય અને તેથી સરલ પણ પ્રાપ્ત થાય ભગવરછાસ શિવાયના બીજા અચ્છા જીવને મોહ પમાડવાને માટે જ છે કલિ. યુગમા તેમનુ જ પ્રામાય સ્વીકારાય છે તેથી તે શાસ્ત્રો જેવાથી બુદ્ધિમા મલીનતા ઉત્પન્ન થાય છે જ્યારે ભગવપાથી તે દૂર થાય ત્યારે ભગવસ્થામાં વિશ્વાસ થાય, એમ જે કહ્યું છે, તે સર્વથા સત્ય છે આથી, એ રીતે જે વર્તે છે, તે સત્ય ફલ પ્રાપ્ત કરે છે એ રીતે સત્સકરણનું નિરૂપણ કરીને હવે ચિપ્રકરણને આરમ્ભ કરે છે.... जीवस्त्याराग्रमानो गन्धयद्व्यतिरेकवान् । प्यापकत्वश्रुतिस्तस्य भगवत्वेन युज्यते ।। ५३ ।। જીવ આરાય (ડાંગરની અe) જેવો જ છે. છતાં તે ગુન્ધની છે? પ્રસરણશીલ છે. તે વ્યાપક છે, એમ જે કૃતિ કહે છે તે ભગવ (ભગવદેશથી) યુક્ત છે. મિ કહે છે. છ આરાઝમાત્ર છે એમ સાદિ ક તેમ છે શકિનો-ગો-અગ્રભાગ જો જીવ આટલો જ હોય તો સર્વદેહવ્યાપાર ·વેદમાં બ્રહ્મવિક્વ િમાસ બ્રાને જાણનાર શ્રધ્ધ જ થાય છે, એમ કહ્યું છે, તેથી તવાદીપનિબદ્ધ ઉપલબ્ધિ શી રીતે થાય? આ શલ્કની નિવૃત્તિ માટે કહે છે કે–તે ગન્યની પેઠે પ્રસરક્યુરીલ છે-વ્યતિરેકવાળો છેવિશે જે અતિરેક પામે તે વ્યતિરક એટલે દ્રવ્યની અપેક્ષાએ અધિક દેશવાળે. જેમ કે અન્ય યુષ કરતાં અધિકદેશમાં વ્યાપે છે તેમ ચૈતનગુણું સર્વ દેહવ્યાપી છે એમ અર્થ જાણવો. શવાજ કમળાદિકની પેઠે લગણુથી યુક્ત છે. અન્યથા એક પત્તિથી છવ સર્વમાં વ્યાપીને રહેતો ન હોય તો મારા માથામાં ના છે અને હાથમાં સુખ છે, એવી પ્રતીતિ ન થાય, તેથી-દેહના જેવૂડા પરિણામવાળો જીવ છે, એમ શક્કી છે થઈશકે, કારણ કે વૈદિક શાસ્ત્રમાં કૃતિ કહે તે જ વ્યવસ્થા મનમાં આવે છે. દેહ કરતાં ન્હાઈ પરિણામ માનતાં અનિત્યંત પણ થતું નથી, કારણ કે મ પ્રાદેશમાત્ર ભગવાન હંસાકૃતિ છે તેમ જીવ આરાગમાત્ર હંસાકૃતિ છે. નિત્ય સત્તા જાળું આ ગીતાજીના વાક્યથી જીવન વ્યાપક માની શકાય, એવીકા થતાં જણાવે છે કે--વ્યાપકલનું પ્રતિપાદન કરનારાં વાક્યો * ભગવદાશ થતાં ભગવદ્ધ-વ્યાપકતાદિક તેમાં છૂત થાય છે. નહિ કે જીવ વ્યાપક છે. છવનું આરામમાવત વાસ્તવિક નથી એવી શક્કા થાય તે કહે છે કે— 'आनन्दांशभिव्यक्ती तु तत्र ब्रह्माण्डकोटयः । प्रतीयेरन परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तत् ॥ ५४॥ જીવમાં આનન્દાંશની અભિવ્યક્તિ થતા, તેમાં કરોડો બ્રહ્માણી પ્રતીત થાય છે. એ જ એને પરિચ્છેદ છે. એ જ એનું વ્યાપકત્વ છે. છેવનું છાત્વ હોવા છતાં અધિક પરિમાણુતા થતી નથી. અણ હોવા છતાં પણ 9 વ્યાપક છે. જેમ થી ચાઇના કોડ , છતાં તે સર્વ જગતને આધાર છે તેમ જે જીવના એ આનન્દોરનું પ્રાકટ્ય થય, તો તેમાંથી કરો દાડો થાય. આથી પરિ હોવા છતાં વ્યાપકત્વની સિદ્ધિ તો છે જે તેથી વ્યાપક માનવા માટે અધિક પરિમાણુની જરૂર નથી. એ જ એનો પરિચ્છેદ છે અને એ જ એનું વ્યાપક પણ છે. અલૌકિક અને વિષે પ્રમાણને જ અનુસરવું યોગ્ય છે નહિ કે લૌકિક યુતિને આથી જ વ્યાપકત્વ હોના છતાં આરામારત્વમાં દોષ નથી. હવે જીવના બીજ ધમ કહે છે प्रकाशक चितन्यं तेजोवत्तेन भासते । न प्राकृतेन्द्रियाय न प्रकाश्यं च केनचित् ।। योगेन भगदृष्टया दिव्यया या प्रकाशते ।। ५५-५६ ।। છક ચેતન્ય પ્રકાશક છે અને જીવના ચિંતન્યગુણને લીધે જ જીવને તેવત (તેજોમય) કહેવામાં આવે છે. જીવનું ગ્રહણ પ્રાકૃત ઈન્દ્રિયોથી થઈ શક્યું નથી, તેમ જે બીજા કોઈ પ્રકાશથી તે પ્રકાર પણ નથી. તે યોગથી, ભગવદ્દષ્ટિથી કે દિવ્યદષ્ટિથી પ્રકાશે છે. તે તે રૂપ પ્રકાશક જ છે. અથવા તેને અનન્યથા જાતે જ પ્રકાશક છે, તેથી તે તેવત બર્મે છે. તેમ નિશ્ચને પ્રયોગ છે. જીરા રામાજિક ·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ વૃત્રાસુરના દેહમાંથી નીકળેલું આદમસ્વરૂપ યોતિ તેમ જ શિશુપાલના દેહમાંથી નિકળેલું જોતિ, ઈત્યાદિ જે જ્યોતિ શબ્દ છે તે પ્રકાશક ચેતન્યવાચક છે. અહિં તેજ કિવા જ્યોતિ શબ્દથી તૃતીય મહાભૂતની વિકૃતિ લેવાની નથી. કારણ કે એ ત્રીજું મહાભૂત પણ બ્રહ્મની વિકૃતિ છે. આથી જ રૂપત્રાદિકની પણ આશકા ન થઈ શકે. એ જ્યોતિ-ચૈતન્ય, લોક- પ્રમાણુથી પ્રત્યક્ષ નથી, તે માટે “પાણિ” ઈત્યાદિ વાક્ય કહ્યું છે. એ ચૈતન્યરૂપ જ્યોતિને રૂપ ન હોવાથી સવિક–ઈન્દ્રિય અને પદાર્થનો સંયોગ.“રવૃત્તિ જ ”િ ઈત્યાદિ વાક્યો તેમાં પ્રમાણ છે. એ લ્યોતિઃ અન્યથી પ્રકાશ્ય પણ નથી. જેમ સૂવડે પ્રકાશિત ઘટ ચક્ષુરિન્દ્રિથી ગ્રહણ કરી શકાય છે, તેમ ઈન્દ્રિયના ગ્રહણ માટે બીજું પ્રકાશક નથી. હવે આહ એમ શ થાય છે કે, પ રવાના ઇત્યાદિ વાક્યમાં શિશુપાલના દેહમાંથી નિકળેલ જ્યોતિઃ સર્વ લોકોનાં જોતાં પ્રભુમાં લીન ડ્યું. ઈત્યાદિ વાગ્યે કેમ ઉપાધઈ શકે? આ શકાના પરિહાર માટે લોન ઈત્યાદિ વાક્ય છે એ જોતિનું ત્રણ પ્રકારે છે. (૧) યોગ વડે જ, એટલે કે યોગવડે સાધિત મન એને જુએ છે. (ર) ભગવદ્ દષ્ટિ તો ભગવાનને જ જુએ છે. (૩) દિવ્યદૃષ્ટિ જ્ઞાનદષ્ટિવડે પણ તે દેખાય છે. બીજી રીતે તેનું દર્શન થઈ શકતું નથી. आभासप्रतिविम्बत्वमेचं तस्य न चाऽन्यथा। . आनन्दांशतिरोधानात् तत्तद्वत्तेन भासते ॥ ५७ ।। આભાસતા અને પ્રતિબિમ્બનાનું પ્રતિપાદન કરનાર કૃતિઓનું એ જ તાત્પર્ય છે. બીજું નથી. આનન્દોરાના તિરોધાનથી જીવત્વ ભાસે છે. તેથી આનન્દાંશનો તિભાવ થતાં બ્રહ્મવત્ ભાસે છે. એ રીતે સ્વમતમાં જીવના સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરીને હવે જા રા ર જ નવ” આ શ્રુતિને ધ્યાનમાં લઈ કેટલાક લોકો એમ માને છે કે, જીવ એ પ્રશ્નનું પ્રતિબિમ્બ અથવા આભાસ છે. એ મતનું નિરાકરણ કરવામાં આવે છે. રોક્ત ઉચ્ચારણ બ્રાને સિદ્ધ કરે છે, જીવને સિદ્ધ કરતું નથી. એને વાક્યર્થ એમ છે કે, જેવી રીતે પાણીમાં ચન્દ્રનું પ્રતિબિમ્બ ઘણેરૂપે દેખાય છે. તેમ એકજ બ્રા અનેકરૂપે જણાય છે. અહિં દષ્ટાન્તને અર્થ એકનું અનેકત્વ જણાવવું તે જ છે. પ્રતિબિમ્બ નથી. શ્રીમદ્ભાગવના સમસ્કન હદના વાઇ ફુ એ વાક્યમાં પણ એવો જ અર્થ રહેલે છેપતિ- બિમાં રૂપપશદિયુક્ત પદાર્થનું રૂપમાત્ર જણાય છે, અથવા ક્રિયા પણ જણાય છે. પરંતુ ધર્મનો સ્પર્શ જણાતો નથી. જે ધર્મનો સ્પર્શ થાય તો જલનો ચન્દ્ર સ્વધર્મનો ત્યાગ કરીને બિમ્બના ધર્મને સ્વીકારે. શાસ્ત્રમાં અને કોઈ વાક્યમાં આભાસ અથવા પ્રતિબિમ્બ કહેલો છે, તેનું કારણ એ જ છે કે, આનન્દાંશ તિરોહિત થવાથી જીવરૂપ થાય છે અને આરિભૂત થએલા આનન્દાંશથી જીવ બ્રહ્મવત્ જણાય છે. જીવમાં બે અંશ (અને ચિત) વિદ્યમાન હોવાથી કૈવલ સદંશન થિી છ પ્રશ્નના ભાગરૂપ છે. ચિદ અને સંદેશની હિંથી તે પ્રતિબિમ્બ કહેવાય છે. અને ત્રણે અંશની ર્તિથી જીવનું છત્ય કહેવાય છે. પણ જીવ લોકિક આભાસ અથવા પ્રતિબિસ્વરૂપ નથી. જે હોય તે, વસ્વરૂપ મિથ્યા થઈ જાય. આથી માયાવાદી સિવાય બીજા બધા મંતવાળ જીવને સત્ય જ માને છે મિથ્યાવાદ યુતિ- બાધિત હોવાથી દુષિત છે.

·પર તત્વાર્થદીપનિબન્ધ मायावजनिकाच्छन्नं नान्यथा प्रतिविम्बते । तत्र वृत्ते सुवर्णा श्रुतेरपि विरुध्यते ।। गुहां प्रविष्टावित्युक्तेर्भगवद्वचनादपि ।। ५८॥ બ્રહ્મ માયારૂપી પ્રતિબિમ્બથી ઢંકાયેલું હોવાથી તેનું પ્રતિબિમ્બ હોઈ શકે નહિ. જો એમ ન હોત તો પ્રતિબિમ્બ થાત બ્રહ્મ વ્યાપક હોવાથી તેમ જ f યુતિથી અને જુદાં વિદાવાદમાન હિ સદના આ સૂત્રથી જીવ અને ઈશ્વરની સ્થિતિ એક સ્થળે હોવાથી પ્રતિબિમ્બમાં વિરોધ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ ભગવદ્ગીતાથી એ વિરોધ છે. પ્રતિબિમ્બની સિદ્ધિને માટે વ્યવધાનની કલ્પના કરવી જોઈએ. તે વ્યવધાન માયા દિક જ છે. માયાવચ્છિન્ન બ્રહ્મનું પ્રતિબિમ્બ પડતું નથી. જેમ દર્પણાદિકની સામે પંડદો હોય તો પુરુષનું પ્રતિબિ પડતું નથી. આ સિવાય બીજો પણે પણ છે જ જે જેમાં વ્યાપીને રહે છે તેનું તેમાં પ્રતિબિમ્બ પડતું નથી. ઉપર રહેલું અને બ્રાન્તિથી પ્રતીત થતું આકાશનું પ્રતિબિમ્બ પડે છે. વાસ્તવિક રીતે તે પ્રભામણયનું જ રૂપથી પ્રતિબિમ્બ છે. તેવી જ રીતે આકાશમાં બ્રાનિથી દેખાતું નીલરૂપ છે. તેનું ગર્વનગરની 8 વસ્તુસામર્થ્યથી પ્રતિ- બિમ્બ પડે છે. પણ ર્ધિની રેખાનું જેમ સર્વથા પ્રતિબિંબ પડતું નથી તેમ જગતને વ્યાપીને રહેલા બ્રહોનું પ્રતિબિંબ પતું નથી. વળી, જા ઉપ પુજા સવા સમાજ કૃદં વિશ્વના તો ક્લિર્ટ જારનો મિજાવરતિ બે પક્ષીઓ સાથે રહેનારા અને એક જ વૃક્ષ ઉપર બેઠેલા છે. તે બેમાંથી એક યુક્ત ફલને ખાય છે અને બીજે ખાતો નથી છતાં પ્રકારો છેઆ કૃતિમાં જીવ કર્મના ફળનું ભક્ષણ કરનારા (કમફળને ભોગવનાર) છે એમ જણાવ્યું છે ત્યારે જે પ્રતિબિમ્બ માનવામાં આવે તો જે ક્રિયા બિસ્ત કરે તે જ પ્રતિબિમ્બમાં થતો હોવાથી એકની ક્ષિા એજ ઈતરની ક્રિયા હોવી જોઈએ, પણ એપ્રત્યક્ષથી વિરુદ્ધ છે. આથી જ પ્રતિબિઅને કલ્પના શુતિથી વિરુદ્ધ છે. એ જ રીતે ન્યાય (વ્યાસસૂત્ર)થી યે વિરુદ્ધ છે. જુદાં વિમાન દિ તનાવ આ સવમાં જીવ અને ઈશ્વર એ બંને એક જ ગામ સ્થિતિ જણાવી છે, તેમ જ મા પર જોજે અને સામાજિ ઇત્યાદિ ગીતાવાયથી વિરુદ્ધ છે. એ રીતે પ્રતિબિમ્બકલ્પના થતિ, સુવ અને સ્મૃતિ એ ત્રણથી અને પ્રત્યક્ષથી વિરુદ્ધ છે. (વિસ્તાર માટે આવરણ અને વિદ્વન્માન જુઓ.) ૫૮ એ રીતે પ્રમાણથી પ્રતિબિમ્બવામાં બાધ જણાવીને યુક્તિઓથી યે બાધ દેખાડે છે जीवहानिस्तदा मुक्तिीवन्मुक्तिविरुध्यते । लिङ्गस विद्यमानत्वादविद्यायां ततोऽपि हि ॥ ५९ ॥ ત્યારે, તેને જીવને પ્રતિબિમ્બ માનીએ ત્યારે) વસ્વરૂપને નાથ એ મુક્તિ કરવામાં વિદ્યારી વિદ્યમાન હોવાથી જીવન્મુતિ વિરુદ્ધ થશે. જો અવિદ્યામાં પ્રતિબિમ્બ છે એમ કહેવાય તો પણ એ જ બાધ કાયમ છે.

·શાસ્ત્રાર્યપ્રકરણ પ્રતિબિમ્બપક્ષમાં છવસ્વરૂપને હાનિ એ જ મુક્તિ થશે. તેથી આત્મહાનિ થતાં પુરુષાર્થને ભ થાય અને મોક્ષ પુરુષાર્થ બની શકે નહિ. અથવા જીવન અશક્તતા સિદ્ધ થતાં આસુર બ્રહ્મવિદ્યામાં પ્રવેશ થાય. તેમ જ લિઝ વિદ્યમાન હોવાથી જીવન્મુક્તિ પણ ઘટે નહિ. પ્રતિબિમ્બ ક્યાં પડે છે, એવો પ્રશ્ન ઉદ્ભવતાં અન્તઃકરણ કે અવિદ્યામાં પ્રતિબિંબ પડે છે એમ કહી શકાય. પણ એ બન્ને અશુદ્ધ હોવાથી તેમાં પ્રતિબિમ્બ સિદ્ધ થઈ શકતું નથી. છતાં પણ એમ માનીએ કે પ્રતિબિમ્બ પડે છે, તો લિપક્ષમાં ઉપાધિ વિદ્યમાન લેવાથી સંસાર જ પ્રાપ્ત થાય અથવા પરમ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય. પણ જીવન્મુક્તિ તો કઈ રીતે સર્વ શકે નહિ. તેથી અવિદ્યામાં પ્રતિબિમ્બ વિરુદ્ધ જ છે. હવે જે એમ કહેવામાં આવે કે જીવન્મુક્ત એ મુક્ત છે, તો તેમાંયે દોષ દેખાડે છે. अधिष्ठातुर्विनएत्वान देहः स्पन्दितुं क्षमः । प्रारब्धमानशेपत्वे सुपुप्तस्येव न प्रजेत् ॥ ६ ॥ જેમ સુતેલા પુરુષનો દેહ (અવિદ્યા અથવા લિવશરીરના લયને લીધે) પ્રારબ્ધમાથી ચાલતો નથી, તેમ જીવન્મુક્તિમાં અધિષ્ઠાતા (લિશરીર અથવા અવિદ્યા)ના નાશને લીધે દેહ ચાલવાને માટે શક્તિ- માન થતો નથી. વાદી એમ કહે કે જીવન્મુક્ત મુક્ત જ છે, ત્યાં કહે છે કે, જે જીવને પ્રતિબિમ્સ માનીએ તો અધિષ્ઠાતા (લિશરીર કે અવિવા)ને નાશ થવાથી સ્થૂલ દેહ ચાલી શકવાને સમર્થ થતો નથી, પણ મુક્ત પુસ્મને ગતિ, કૃત્યાદિ જોવામાં આવે છે. કદાપિ વાડી એમ શકા કરે કે પ્રારબ્ધમાત્રથી દેહ રહે છે, કેમકે વાતમુરાતનું પ્રારબ્ધ કર્મથી કોઈ વખત દેહ વસ્ત્રાદિયુકત હોય છે, અને કોઈ વખત વસ્ત્ર વગર હોય છે, એ વાયમાં પ્રારબ્ધ બતાવેલું છે, તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે તે વખતે અધિષ્ઠાતા વિદ્યમાન હોય છે, પણ મુકત પુરુષને તેનું (લિશરીરનું અનુસંધાન હોતું નથી. પ્રારબ્ધ દેહની વિદ્ય- માનતા જ રામ્યાન કરી શકે છે, પણ અધિક ભોજનાદિકાર્ય સમ્પાદન કરી શકાતું નથી. સુમિમાં લિફશરીરના લયથી તે પ્રમાણે જણાય છે, માટે જીવ આભાસ કે પ્રતિબિમ્બ નથી. तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य शोधितस्थापि युक्तितः। न विद्याजनने शक्तिरन्याथं तचं कीनितम् ।। ब्रह्मणः सर्वरूपत्वमवयुज्य निरूपितम् ॥ ६१ યુકિતમાત્રથી શોધિત જમણા વણ્યથી વિદ્યા ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ નથી, પણ તે વાક્ય અખ્ય પ્રયોજનને માટે જ કહેલું છે, એટલે તે વાકયથી જડ અને જીવનું પૃથક્ નિરૂપણ કરીને બ્રહ્મનું સર્વપત્વ નિરૂપણ કરેલું છે. જીવબ્રહ્મના એજ્યની અન્યથા અનુપપત્તિથી તત્ત્વમસ્યાદિ વાગ્યાનુસાર બિઅને પ્રતિ- બિમ્બનું એજ્ય ઘટે છે, માટે બિઅપ્રતિબિમ્મત્વકપના કરાય છે, એ શકાને અનુદય કરવાને માટે કહે છે કે સરઘસ એ વાક્ય મહાવાસ્ય નથી. આ વાક્ય છેલ્ફોગ્યોપનિષદૂમાં ·તવાદીપતિબધ ચેતકેતુ ઉપાખ્યાનને વિષે છે. તેમાં મારામારી નાડધુત સવાર ઇત્યાદિ વાક્યના ઉપક્રમમાં એક વિજ્ઞાનથી સર્વવિજ્ઞાન થાય છે એમ કહેલું છે, તે ને એક જ સર્વે નામરૂપાત્મક હોય તો સભ્ય છે. જેમાં સોનાના ખડ (કક્કા, સોનાના ઘાટ, હું સોનું છે. એ પ્રકારે સોનાના જ્ઞાનથી તેનું જ્ઞાન થાય છે, અને તેને માટે જ એક રનથી સર્વ વિજ્ઞાનને માટે) સત્ય સ્વી આરી “દિનેલું ભૂ આમ તસ” એ પ્રમાણેને સપૂર્ણ મહાવાક્ય છે. એ સઘળા વાક્યથી સર્ષ વસ્તુનું અજ્ઞાત્મક કહેલું છે, અને જે એ વાક્યથી ગત નશ્વરાદિ દોષો પરિહાર કરેલો છે, અને પૂર્વ અને ઉત્તર, જડ અને જીવનું સદાત્મક લેવામાં ન આવે આભા છે એમ મધ્યમાં હેત બતાવેલો છે. આ પ્રકારે જમ્બે સામત્વ કહીને રમતિ એટલા વાયથી જીવનું પણ તિ સધાત્મક્ત કહે છે. આ ઉપદેશ છે, એ વાત બાજુાિણ એ સૂત્રથી સિદ્ધ થાય છે. જેતપ એ વાક્યમાં જેમ સદંશમાં ભાગચણ- લક્ષણ નથી, તેમ ચિદંશમાં પણ ભાગસ્ત્રાલક્ષણા નથી એમ લાવવું. ચેતકેતુ ભગવકવતાર છે એમ પણું જાણવું નહિ. તે ભગવદવાર છે એમ કહીએ તે પૂર્વે સ્તબ્ધત આદિ દોષ કહેલા છે તેનો વિરોધ આવે. સમવાય બ્રધવા હોવાથી તેને રાતિ એટલો એક- દેશ છવબ્રહાના એક્યનો બોધ કરાવતું નથી. બધ કરાવે છે એમ કહેવાથી વાયેદ થાય, અને ઉપમનો વિરોધ આવે. કેટલાક રાત્રથી આરમ્ભીને આ પદ મહાવા કહે છે, માટે એ કહેવું પણ ઉપર પ્રમાણે દલિત છે. તરરસિ એ પ્રકારનો અર્થ તો વૈદિકને સત નથી. આ વાય અન્ય યોજના માટે કહેવાથી તેમાં વિલ હપન્ન કરવાની શક્તિ નથી. જડ અને જીવન પ્રધફ બતાવીને બ્રા છે એ પ્રકારે કહેવા માટે જીવની બ્રહ્મરૂપતાનું નિરૂપણ કર્યું છે. ત્યાં વાટી એમ કહે ભલે વાદ હો, તેમ હોવાથી એ પણ જીવન પ્રદાતાનો બોજ કરે છેજીવની શતા સાક્ષાત્ નકિ ઘટવાથી ભાગચા લક્ષણથી અખાડ વાધનો બોધ કરે છે. ત્યાં છે કે બહુ સારું કર્યું દે બુદ્ધિમાન પુષમાં બગલાને બાંધવાનો પ્રયાસ મા. ઉપદેશનું . ફલ શુ અને વિચાર કરવો જોઈએ. એ વાયવ થયેલ બ્રહભાવથી અધિક ધર્મ થઈ શકતો નથી. દેહિઓ સાખ્યારિકૃતિથી દોષ નિરાકરનો સમ્ભવ હોવાથી પ્રકરણુશેનો પણ અફીકાર કરીને મહાવાશથી ઉપદેશનો પ્રયાસ વ્યર્થ છે. अलौकिक तत्ममेयं न युज्या प्रतिपद्यते । तपसा वेदयुच्या च प्रसादात्परमात्मनः ।। ६२ ।। विद्या प्रामोत्युरशः काचिन सत्ययुगे पुमान् । सर्वगत्वं च तस्यष्टं लिङ्गं तेजोप्यलौकिकम् ॥ ६३ ॥ तत्प्राप्तापि नो मुक्ति प्रत्स्यमबदुद्भवः । अविद्याविषयोलम्मानजनं सर्वधा मवम् ।। ६४ ॥ તે પ્રમેય અકિક છે. તે લૌકિક શક્તિથી જાણી શકાતું નથી પણ તપ વેદાનુયુકિ તથા પરમાત્માના પ્રસાદ ધક જાણું શકાય છે. પુરુષ ઘણા કે કોઈદેશમાં સત્યયુગમાં વિદ્યા પ્રાપ્ત કરે છે. ' ·પપ શાસાયપ્રકરણ અને તેનું (વિદ્યાનું) ચિન્હ સર્વજ્ઞત્વ અને અલૌકિક તેજ છે. તે પાસ થવાથી પણ મુક્તિ થતી નથી. જેમ જાગ્રસ્ત અને સ્વમને પરસ્પર ઉદ્ભવ થાય છે, તેમ વિદ્યા અને અવિદ્યાનો ઉદ્ભવ થાય છે, મુક્તિને સારૂ સર્વ પ્રકારે ભજન માનેલું છે. વાદી જે. એમ કહે કે, એમ ન હોય તે શ્રુતિ અભેદનો કેમ ઉપદેશ કરે છે? એ શકાના નિરાસને માટે કહે છે કે લૌકિકવતુ લૌકિકયુતિથી જણાય છે. બ્રહ્મ તો વૈદિક છે, તેથી વેદપ્રતિપાદિત બ્રહ્મનું જ્ઞાન શબ્દના સાધારણ પ્રકારથી થતું નથી, પરન્તુતે જાણવાને માટે બીજું સાધન છે. તે સાધનમાં પ્રથમ તપ છે અને બીજું સાધન વેશ્યક્તિ છે અને ભગવસ્ત્રસાદ એ મુખ્ય કારણ છે, તપ અને વેરાનુકૂલ યુક્તિથી પણ ભગવત્મસન્નતા વગર પ્રમેય (બ્રા) જાણી શકાતું નથી. કોઈ દેશમાં સત્યયુગમાં પચ્ચાસમ્પત્તિ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે વાકયાજ્ઞાનથી વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે. એમ ન હોય તો દહિ, ઘા એ ઉપાખ્યાનમાં ઉપ- દેશમાત્રથી બોધ કેમ થાય અને હાલના અને તેથી કેમ બોધ થતો નથી ? એથી સિદ્ધ થાય છે કે પાંચ અંગ (જેનું વર્ણન પાછળ લોક ૪૫ મામાં કરેલું છે) હોય તો જ વાક્યથી જ્ઞાન થાય છે. આ વખતના પુરુષને પણ સાન થાય છે એમ વાદી કહે તો તેના ઉત્તરમાં કહેવામાં આવે છે કે જ્ઞાન થયાનાં બે ચિહ્ન છે, તેમાંનું એક પિતાને જણાય છે અને બીજું બીજાને જણાય છે. એ બે ચિહ સર્વજ્ઞત્વ અને અલૌકિક તેજ છેસર્વાવ પોતાને જ માલમ પડે છે અને અલૌકિક તેજ બીજાઓને માલમ પડે છે. વળી વાદી એમ કહે કે વાક્યર્થજ્ઞાનમાં જ ભક્તિનો ઉપદેશ કહ્યો, તેથી શાઅપર્યવસાન વિદ્યામાં છે, પણ ભક્તિમાં નથી. એના ખુલાસામાં કહે છે કે ઉપનિષદ્ વાક્ય વડે મહાવાક્યર્થ- રૂપ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવાથી પણ પ્રભાવ કે, સાયુજ્ય થતું નથી, કેમ કે જેમ જાગરણ અને સ્વમ પરસ્પર કોલ કરીને આવિભવ અને તિરોભાવને પામે છે, તેમ જ વિદ્યા અને અવિદ્યા બન્ને એકબીજાનું મર્દન કરે છે. વિદ્યાના ઉપમનથી ફરીથી અવિદ્યાને આવિર્ભાવ થાય છે, માટે ભગવજનને અભાવે વિદ્યાને માટે કરેલો પ્રયાસ વ્યર્થ છે. તે કારણથી સ્વતંત્રભક્તિ થવા સાયુજ્યને માટે સર્વ પ્રકારે ભજન માનેલું છે. सच्चिदानन्दरूपं तु ब्रह्म व्यापकमव्ययम् । सर्वशक्ति स्वतत्रं च सर्वशं गुणवर्जितम् ।। ६५ ।। બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દરૂપ, વ્યાપક, નાશરહિત, સર્વશક્તિમાન વતન્ય, સર્વજ્ઞ, પ્રાકૃત ગુણરહિત છે. એ પ્રકારે જીવપ્રકરણ સમાપ્ત કરીને હવે ઘધ્રપ્રસ્થનું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે. બ્રહ્મ એ શબ્દ જ્ઞાનક્રિયા ઉભયવિશિદને પરબ્રહ્મને બતાવનારો છે. તે અારવાચક નથી પણ પુરૂષોત્તમવાચક છે. સર્વ ગુણોનું એક પ્રશ્નને વિષે નિયમન હોવાથી બ્રહ્નપદને અર્થ વ્યાપક થાય છે. કારના એesઘમામાજીપ ઈત્યાદિ. (અરે એથી! નિશ્ચય આ આત્મા અવિનાશી અને નાશ નહિ થાય એવા પસંવાળો છે) આ કૃતિ કી બ્રા અવ્યય છે. તેમાં સ્વરૂપ અને ધર્મ બનું કૃતિમાં અવિનાશીપનું કહેવું છે જ રહેતા સાત્તિ એ યુતિથી બ્રદા સર્ષત અને સર્વશક્તિવાળું છે. ને છઠ્ઠ ધર્મ વગરનું હોય તો સર્વને અનુપાચ, અપ્રાપ્ય અને અફલ થાય. બ્રા પૂર્ણતા ક્રિયાશકિનયુક્ત વાપી સ્વતન્દ્ર છે. રાવ * ·તત્વાર્થદીપનિબન્ય જ સા: એ શ્રુતિથી બ્રહ્ન સર્વને વશ કરે છે તે પ્રાકૃત શુ રહિત છે, એ પ્રકારે બ્રહ્મના છ ધર્મ, ૧ એશ્વર્ય, ૨, ૩ યશ, ૪, ૫ણાન, વૈરાગ્ય ગુણનું વર્ણન કર્યું. सजातीयविजातीयवगतद्वैतवर्जितम् । सत्यादिगुणसाहयुक्तमौत्पत्तिकैः सदा ।। ६६ ।। साधारं वश्यामायमानन्दाफारमुत्तमम् । प्रापश्चिकपदार्थानां सर्वेषां तद्विलक्षणम् ॥ ६७ ।। તે બ્રા સજાતીય, વિજાતીય, સ્વગત ભેદરહિત છે, અને નિત્ય ભાવિક સત્યાદિ હજાર ગુણથી યુક્ત છે. સર્વના આધારભૂત, માયાને વશ રાખનાર, અનિદાકાર, ઉત્તમ અને સાયન્શિક પદાર્થોના ગુણથકી વિલક્ષણ છે, વ્યાપક એટલે દેશ, કાળ અને વસ્તુથી અપરિચ્છિા જેવું થતુપરિચ્છેદ હોય તેનું વ્યાપકત્વ સમવતું નથી, માટે ત્રણ પરિચ્છેદન નિધિ કરવામાં આવે છે. સાતીય છે, વિજાતીય જડ અને ગત અન્તર્યામી એ શેને વિષે ભગવાન અનુસ્થત છે અને એક રૂપ પોતે જ થાય છે, તેથી તેવટે થતા શેકથી રહિત છે. આ ઠેકાણે એ ત્રણેને વિષે અવ- તારની પેઠે બુદ્ધિ કરવી. આ પ્રકારે ભગવન્ય પ્રતિપાદન કરીને વન્સમાં કહેલો ભગવાન ગુણ કહેવામાં આવે છેસર્વ જે યાદિ લોકોમાં ભગવાન યયાદિગુણોતું બોધન કરેલું છે. તે ગુણો સ્વાભાવિક છે અને પ્રિ પ્રાદિકમાં પણ વિદ્યમાન જ રહે છે. પૂર્વે કહે વૈદિક છે, એમ બતાવવા માટે ફરીથી કૃતિમાં કરેલા ગુણોનું સહેપ વન કરવામાં આવે છે. સેવંgor: એ શ્રુતિથકી બ્રહ્મ સર્વના આધારભૂત છે. ગીતામાં પ્રોને માયાને અન્ય કહેલો છે, તેથી બ્રલ માયને આધીન થાય છે શા દૂર કરવાને માટે મૂળમાં જમા કહેલું છે. એ વાક્યથી બ્રહને અધીન માયા છે એમ તારેલું છે. શ્રા સાકાર એટલે આનાકાર અને અક્ષરથી ઉત્તમ છે. કારણ ધર્મો જ કાર્યમાં હોય છે, તોપ કાર્યાત રામ અન્યથા પ્રતીતિ થાય છે, તેની વ્યાવૃત્તિ (પિતા)ને માટે કહે છે કે પ્રાયશ્ચિક સર્વે પાર્થથી બ્રહમ વિલક્ષણ છે. जगतः समवायि सातदेव च निमितकम् । મિત્તે શનિ પર નિ જુવ ૮ તે બધા જાનું સમવાય કારણ છે અને તે જ નિમિત્તકારણ છે એ બાઈ વખત પોતાના સ્વરૂપમાં રમે છે અને કોઈ વખત સુખથી પ્રપમાં રમે છે. આ પ્રકારે પ્રતાના ધર્મને કહીને તેનું મર્થ કહે છે. સર્વ કાર્યરૂપ જગતનું ઝધાજ સમાવિકાર છે. શાળામાં બાને લ ા ત પ્રસિદ્ધ છે અને તેનું નિમિત્તકરણ પ એ બ્રા જ કહેવું છે, તેમાં પણ શાળા છે. નિર્મા ગુણ ·૫૭ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ એ કારણ છે કે જે વખતે પ્રપષ્યમાં રમણની ઈચ્છા થાય, તે વખતે બ્રહ્મ પ્રપષ્યનો વિસ્તાર કરે છે અને પોતાને વિષે રમણની ઈચ્છા થાય ત્યારે પ્રપરાને પોતાને વિષે લીન કરે છે. यत्र येन यतो यस यसै यद्यद्यथा यदा । सादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुपेश्वरः ।। ६९ ।। જેને વિષે, જે વડે, જેના થકી, જે સમ્બન્ધી, જેને અર્થે અને જે જે પ્રકારે જ્યારે થાય છે, ત્યારે તે સર્વ પ્રધાન પુરુષના નિયન્તા સાક્ષાત ભગવાન્ છે. કાર્યાદિભાવ કોઈ અન્ય પદાર્થ છે, એમ શા થાય ત્યાં બ્રહ્મના સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરે છે. સાતે વિભક્તિના પ્રકારનો અર્થ ભગવાન જ છે. પ્રકૃતિ, પુરુષ અને કાળ પણ તે જ છે. यः सर्वत्रच सन्तिटन्नन्तरः संस्पृशेन तत् । शरीरं तं हि वेदेत्यं योऽनुविश्य प्रकाशते ।। सर्वचादानवसरं नानावादानुरोधि तत् ॥ ७० ॥ अनन्तमूर्वि तद्ब्रह्म कूटस्थं चलमेव च। विरुद्ध सर्वधर्माणामाश्रय युक्त्यगोचरम् ।। ७१ ॥ જે બ્રહ્મ સર્વને વિષે અન્દર સ્થિતિ કરતા છતાં પણ સર્વ કાર્યને પોતાના મધ્યમાં સ્થાપન કરે છે, તોપણ તે કાર્યને પોતે સપર્શ કરતા નથી. બ્રહ્મ સર્વને પોતાના શરીરરૂપ માની તેમાં પ્રવેશ કરીને પ્રકાશે છે, પણ શરીર એ પ્રકારે તેને જાણતું નથી. તે બ્રહ્મ કોઈપણ વાદને વિષય નથી અને તે સર્વ વાદને અનુસરે છે. તે બ્રહ્મ અનઃમૂર્તિ છે, ફૂટસ્થ અને ચલ છે, તે સર્વ વિદ્ધ ધમનો આશ્રય છે અને યુક્તિનો અવિષય છે. એ પ્રકારે પૂર્વસ્થિતિ કહીને પછીની સ્થિતિ કહેવામાં આવે છે. બ્રલ પાર્વ પદાર્થમાં પોતે સ્થિતિ કરે છે, અને તેને પોતાના મધ્યમાં સ્થાપન કરે છે. એ પ્રમાણે આધાર અને આયભાવ પોતે થાય છે, તો પણ કોઈ પદાર્થને પોતે સ્પર્શ કરતું નથી. કદાપિ એમ શકે થાય કે તે પ્રમાણે અજ્ઞાનથી એમ થાય છે, તો તે શફકા દૂર કરવાને કહે છે કે, પ્રદ્ય સર્વ પાને પોતાના શરીર માને છે, તેથી સર્વ તેને સાપક થાય છે, તો પણ તેને બ્રહ્મ સ્પર્શ કરતું નથી. ત્યારે એમ શ૭ ચાય કે ભગવાન્ આનન્દનિધિ હોવાથી શરીર તેને સ્પર્શ કરે, ત્યાં કહે છે કે, જે બ્રહ્મ શરીરમાં પ્રવેશ કરીને પ્રકાશે છે તેને શરીર જાણતું નથી. કૃતિમાં પણ કહેવું છે કે- यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिवीमन्तरो यमयति यस पृथिवी शरीरं यं पृथिवी न वेद स आत्मा अन्तर्याम्पमृतः જે પરમેશ્વર પૃથ્વીમાં સ્થિતિ કરતા પૃથ્વી થકી ભિન્ન છે, જેનું પૃથ્વી શરીર છે, તેને પૃથ્વી જાણતી નથી (બૃહદારણ્યક,) શ્રેયાદિભેટે વિષયનું જુઘ જુદા પ્રકારનું પ્રતિપાદન હોવાથી, અન્યોન્ય વિરોધ બહાને વિષે કોઈપણ પ્રમાણ થશે નહિ, એ શક્કાના ખુલાસામાઁ કહે છે કે સર્વભવનસામર્થન

·પ૮
તત્વાર્થદીપનિબન્ધ
વડે બ્રહ્મ વિરૂદ્ધ ધર્માશય હોવાથી કૃતિઓમાં જુદાં જુદાં વાક્યની એકવાક્યતા નિરૂપણ
કરેલી છે. વાડીનાં વાક્યો બ્રાના જુદા જુદા અંશને પ્રતિપાદન કરનારાં નથી, કેમ કે સારી
હૃદયનો અભિપ્રાય તેવો નથી, માટે સર્વવાદ સ્વન્તિકલ્પિત હોવાથી વધુ સ્પર્શ નહિ કરું
વાને લીધે, બ્રહ્મતે વાદ વિષય થતું નથી. કાપિ એમ શ૭ કરે કે વાટીને હા જે
પ્રમાણે હોય તે પ્રમાણે સરસ્વતીરૂપ વાક્યની એકવાક્યતા કેમ ન થાય? એ શફા દૂર
કરવાને માટે કહે છે કે નાના પ્રકારના વાને અનુસરનારું પણ બ્રાજ છે. એક એક
ત્રિાના એક એક ધર્મ પ્રતિપાદક એક એક વાક્યનું અંગ છે. એ પ્રકારે ભગવાન સર્વ વાદ્યોને
અનુસરે છે.
બહાને વિશે વિરૂદ્ધ ઘ છે, તે જણાવવાને માટે કહે છે કે બ્રા અનમૂર્તિ છે.
વ્યાપકત્વ એકતા બતાવે છે અને અનન્તસૂતિ બહુત બતાવે છે. આ પ્રકારે પરસ્પરવિરુદ્ધ
ગણ હીને વિરુદ્ધ ક્રિયા કહે છે. બ્રા કુર (સ્થિર છે, અને ચલાયમાન (ગતિ વાળું)
પણ છે. મુલમાં છે તે સગુણાદિકને જર્વે છે તેમજ જવાથી નહિ કહેલા
વિરુદ્ધ ધર્મો સમજી લેવા. વાકયને કે બ્રહ્મમાં પણ વિરોધની રક્ષા થાય તેના સમાધાનને
માટે સ્પષ્ટ કહે છે કે જેમ પૃથ્વી સહજવિરુદ્ધ જીવોને (ઉંદર-બિલાડી વગેરેનો) આધાર
છે, તેમ બ્રહ્મ સર્વ વિરુદ્ધનો આધાર છે. પૃથ્વીમાં જે વિરુદ્ધનો આધાર જાય છે,
છે કારણનો એટલે બ્રાનો જ છે. વિપક હોકિયુક્તિનો વિષય શાહ નથી, કેમ કે તે
લિકિક યુકિથી જણાતું નથી.
શમિજતિલૌમામ પુરા |
इन्द्रियाणां तु सामर्थ्याददृश्यं खेच्छया तु तत् ।। ७२ ॥ .
આવિર્ભાવ અને તિરોભા વડે બહુરૂપથી બાર મોહ ઉત્પન્ન કરે છે
તે ઈન્દ્રિયોના સામર્થથી અયજ છે અને પોતાની ઇચ્છાથીદય પણ છે.
કોઈ એમ શક્કા કરે કે અવતારને વિષે કૃતિ પ્રહાત કહે છે. અવતાર જેમ લૌકિક
પ્રમાણુનો વિષય થાય છે તેમાં બ્રા લકિયુક્તિને પણ વિષય થાય. આ કાના ખુલાસામાં
કહે છે કે અભિ અટકે અવતાર એથી મીટિપવટ માત્ર થવું તે તિરોભા
એલે અવતારની સમાણિ, આલિવ બહુ પ્રકારની છે. કોઈ વખત ભગવા-સ્થાવર થકી
પ્રકટ થાય છે, કોઈ વખત જમા થી પ્રકટ થાય છે, અને કોઈર્ષત થાવર જામ સિવાય
સ્થતપ્રકટ થાય છે. આ બધા પ્રકાર ની પેઠે મોહ કરનાર છે. તેથી ભગવાન લૌકિક
નિનો વિષય થતા નથી, કેમ કે કોઈપ, લાંકિ મસ્ટ એક દિવસમાં રોજન વધી
શકતો નથી, તે કિક વરષ્ઠ સવારમાં પર્વતસમાન રૂપવાળો થઈ શકતો નથી, માટે
પ્રદ્ધને લૌકિકયુતિ વિયત્વ કહેવું એ જાતિ છે. કપિ સૈમ હુકા કરવામાં આવે કે
કબદિ અવતાર સર્વ મનોએ દવા છે, તે તેથી બ્રલ લોકિક પ્રમાણમાં વિજય થયું
શકા નિવૃત્તિને માટે કહે છે કે, પોતાના સાવર બગવાનને જોઈ શકતું નથી,
પ મને સર્વ જુઓ એવી ભગવાનને ઈચ્છા થાય ત્યારે ઈ છે.
અવાર નવાણ ન થા !
खदा भरावस्याममाविर्माचे प्रकाशते ॥ ७३॥

·છે અને દ્રવ્ય ન હોવાથી દૂર જઈ નીલવર્ણ જેવું જુએ છે, તેટલાથી આકાશ કે અન્ધકારમાં રૂપ છે એમ સમજવું નહિ. તેવી રીતે શ્રદ્ય પણ ગમ્ભીરતાવડે લોકથિી નીલ જેવું પ્રતીત થાય છે. પૂર્વે પણ કરતાં આ પણ શ્રેષ્ઠ છે, કેમ કે જિયો પ્રાગમન કરનાર છે. તેથી પરમાત્માને ચક્ષુ સ્પર્શ કરી શકતું નથી. જે ચક્ષુ સ્પષ્ટ કરી શકે તો પ્રહનું પરત્વ ઘટે નહિ. બ્રહ્મના સ્વરૂપની જ સૃષ્ટિ હોવાથી સુષ્ટિ રચવાધી ધમાં પ - રાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ - આનન્દરૂપ બ્રહ્મને વિષે જયારે શુદ્ધ સત્ત્વનું સ્લન (પ્રભા પડવી) થાય છે ત્યારે આવિર્ભાવમાં એટલે અવતારમાં મકર (મણિ)ના સરખું શ્યામ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે. કોઈ શક્કા કરે કે રૂપવાળું દૂલ્ય ચકુન વિષ્ય છે તે ઘટ્ટ મહતું અને અહુત રૂપવાળું હોવાથી રાણુનો વિષય કેમ ન થાય ત્યાં કહે છે કે બ્રહ્મને વિરે આનન્દજ રૂપસ્થા- નીય છે. તેને વિશે (એ આનને વિષે ભગવાન આસનવડે હુરિત થયેલા દેવતારૂપ શુદ્ધ સત્ત્વનું પ્રતિકલન (પ્રતિબિમ્બ થવાથી એ આનન્દ નીલમેઘના જેવો જણાય છે. જેમ ફટિક શ્વેત પાષાણુરૂપ હોવા છતાં પણ જપકુસુમનું રકતપણું ગ્રહણ કરીને પાષાણ થકી પિતાનું જુદું રૂપ દેખાડે છે, તેમ છૂટ્ટા પણ જગતને વિશે પ્રકટ હોવા છતાં સવગુણની યામતા ગ્રહણ કરીને પોતાનું બ્રહ્મત્વ જણાવે છે. સત્વ, રજ અને તરુણની શ્યામ, રક્ત, અને તાનો વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને શિવના વર્ણથી નિર્ણય થાય છે. चतुर्युगेषु च तथा नानारूपचदेव तत् । उपाधिकालरूपं हि तादृशं प्रतिविम्वते ॥७४।। જે રીતે ગુણાવતારમાં બ્રહ્મનાં જુદાં જુદાં રૂ૫ છે, તે રીતે ચાર યુગમાં પણ બ્રહ્મ જુદા જુદા રૂપવાળું જ જણાય છે, કારણ કે જુદા જુદા રૂપવાળું ઉપાધિરૂપ કાળનું સ્વરૂપ બ્રહ્મમાં પ્રતિબિમ્બિત થાય છે. કૃતયુગમાં ધ્રા શુકલવર્ણનું અને ચતુર્થવાળું જણાય છે. તેમ જણાવવામાં કારણ એ છે કે સત્યાદિયુગાભિમાની ટેવતાનું રૂપ હામાં પ્રતિબિસ્મિત થાય છે, તેથી કાને લીપ રૂપનો ભેદ થાય છે. અર્થાત્ સત્યયુગમાં કાળનું રૂપ શ્વેત હોય છે, તે કારણુથી સત્યયુ ગમાં બ્રાનું રૂપ શ્વેત જણાય છે. તેમજ ત્રેતામાં કાલનો વર્ણ રક્ત, દ્વાપરમાં શ્યામ, અને કલિયુગમાં કૃણ હોય છે, તેથી બ્રહ્મરૂપતે તે સુગમાં તેને વણ્યનું ભજનારને પ્રતીત થાય છે. अथवा शून्यवद् गादं व्योमवद् घम वादृशम् । प्रकागते लोकदृष्ट्या नाऽन्यथा इक् स्पृशेत् परम् ।। ७५ ।। અનવગાઢ બ્રહ્મ શુન્ય અને આપની પેઠે લોક દૃષ્ટિથી નીક પ્રકાશિત થાય છે, જે પ્રકારે દૃષ્ટિ પરબ્રહ્મને સ્પર્શ કરી શકતી નથી, મદિરહિત અક્ષરદેશમાં નીતત્વ પ્રતીત થાય છે. રામુ રૂપવાળા દ્રવ્યને ગ્રહણ કરે आत्मसष्टेन वैपम्यं नग्यं चापि विद्यते । पक्षान्तरेशप को सानिपत नपुनर्पइन् ।। ७६ ।।

·૬e જવાદીપનિબન્ધ નથૈધ્યો પણ આવતો નથી. મતાન્તરમાં કર્મનો સ્વીકાર કરવામાં આવે છે, પણ કર્મના સ્વરૂપનો વિચાર કરીએ તો કર્મ પણ બ્રહ્મજ છે આ પ્રકારે લૈકિકદોષને પરિહાર કરી સૃષ્ટિ કરવાથી વિષમતા અને દિપ પ્રાણ થાય તેનો પરિહાર કરે છે. ર મા યમપુરા એ શ્રુતિમાં પોતાના સ્વરૂપથી રુષિ હોવાથી જગતમાં નાના પ્રકારના દેહોને ઉત્પન્ન કરતા છતાં પણ ભગવાન પોતે વિષમ થતા નથી, તેમ ફૂર કર્મ કરવા છતાં પણ નિર્દય થતા નથી. મૂલમાં ચાર થી બીજા દોષને પણ પરિવાર સમજી લેવો. મતાન્તરમાં વૈષમ્ય નૈવૃધ્યનો પરિહાર કરવા માટે કર્મનો સરકાર કરવામાં આવે છે. કમના સ્વરૂપને જે વિચાર કરીએ તો, કર્મ બદ્રા થકી અભિન્ન છે, તે તેનો તે દો કાયમ રહે છે. એને ઘટ્ટના સ્વરૂપ ધ ભિન્ન ગણીએ તે બ્રહ્મ કમપી થવાથી અવતાર છે. કર્મને આધીન જે જે સુખ દુઃખ થતું હોય તો ઈશ્વરકારકૃત સમ્ભવે નહિ, અને ગીતાજીમાં ગુરુષં મrsના જનક જ એ લોકથી કહ્યું છે કે સુખ દુખ વગેરે મારા થકી જ થાય છે, એ કહેવું સભ્ય નહિ. બ્રલ લોકિક નહિ હોવાથી લોકની પેઠે તેમાં પણ સ્થાપવું યુક્ત નથી. માટે આત્મસૃષ્ટિથી જ વિષમતા અને નિર્દયતાનો પરિહાર થાય છે. છં q એ સૂત્ર તે લેકબુદ્ધિ અનુસાર છે, એમન હોય તો રમત રૂપે ફ્લઈધર થકીજ ઘટે છે, એ અધિકરણનો વિરોધ આવે. स एव हि जगत्कर्ता तथापि सगुणो न हि ।। गुणाभिमानिनो ये बै तदंशाः सगुणाः स्मृताः । कर्ता स्वतन्त्र एव सात्सगुणत्वे विरुध्यते ।। ७७ ।। તેજ ભગવાન જગન્જ છે પણ તે સગુણ નથી. જે દેવતાઓ ગુણાભિમાની લે છે તે ભગવાનના અંશ છે, અને તેઓ સગુણ કહે વાય છે. કર્તા સ્વતા જ થાય છે. સ્વતન્યતામાં ગુણત્વ વિરુદ્ધ છે. વાણી એમ કહે છે કે ઈશ્વર શુને આધીન હોવાથી કમનુસરેજ કતાં હોઈ શકે એ શકાને નિરાસ કરવાને માટે કહે છે કે ઉંચનીચ સ્વભાવવાળા જગતને જે ઉત્પન્ન કરે છે તે જગકર્તા છે, પણ સગુણ નથી. કર્તા (ભગવાન) સગુણ નથી એ સિદ્ધ કરવાને માટે ગુજૂનું લક્ષણ કહેવામાં આવે છે. ગુણ અભિમાનને ઉત્પન્ન કરે છે. જેને દેહ ઇન્દ્રિય વગેરેનું અભિમાન ન હોય પણ ગુણનું અભિમાન હોય તો પણ તે સગુણ કહેવાય છે. ગુણો દિન, તેના પાલનના અને લયના હેતુભૂત છે. તે ગુણે અમિતા દેવતા વગર કાર્ય કરી શક્તા નથી, તેથી અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ સગુણ કહેવાય છે, અને તે દેવતાઓ ભગવાનના અંશ છે એમ સ્મૃતિપુરાવથી સિદ્ધ થાય છે. નિયના મૂલકની ભગવાન સા નથી, કંરણ કે ફક્ત અન–જ ઈરાકે.

·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ આ પ્રકારે પોતાનો મત સ્થાપન કરીને પરમતનું નિરાકરણ કરવાને માટે ભગવાનને સ) માનનારા પુરૂનો ઉપહાસ કરે છે. શ્રુતિ એ મુખ્ય અથવા અભિયાવૃત્તિથી પ્રકર- ણાનુરારે જે અર્થે પ્રતિપાદન કરાય તેજશ્ન છે, તેમાં ૨ વમ શાણ, હત વિતિ જન્મ, મૃદુ વાળ, ઈત્યાદિ સન્ટિગ્ધ બäપ્રકરણને વિષે કેવલ પ્રમનું જ જગત્ કારણુત્વ પ્રતિપાદન કરેલું છે, અને તેની પેઠે પ્રી સન્દિગ્ધ વાકયોમાં વ્યાસે સૂવાથી નિર્ણય કરી તેમાં પણ કેવલ બ્રહનું જગત્કારણવ પ્રતિપાદન કરેલું છે, પરંતુ જેના થકી નિર્મલબુદ્ધિ જતી રહેલી છે એવા કેટલાક લોટાહ્યા) પુરુષે વાયાભાસ અને યુકલ્યાભાસને આગળ કરીને શુતિ અને સૂત્રને બાધ કરી બ્રહ્મની જગત્કારતા દલિત કરે છે. જે પ્રા, શુતિ, સવમાં જવાના કારણરૂપ કહેવું છે તે પુરુષોત્તમ છે. अनायविद्यया पद्धं ब्रह्म तकिल कारणम् । खाविद्यया संसरति मुक्तिः कल्पितवाक्यतः ॥ ७९ ॥ અનાદિ અવિધાથી બાયહું બ્રહ્મ જગનું કારણ છે, અને તે બ્રહ્મ પોતાની અવિદ્યાથી સંસારને પામે છે. કલ્પિત વાયો થકી તેઓ મુક્તિ માને છે. આ પ્રમાણે તેઓ સર્વને અલીક માને છે. હું અજ્ઞ છું એવા અનુભવથી સિદ્ધ થતી ભાવરૂપ અનાદિ અવિદ્યા છે, તેનાથી બધ- યલું તે તેના અધ્યાપક જગતનું કારણ છે, કારણ કે કારણ કાર્યાનુરૂપ હોવું જોઈએ. કાર્ય ડરૂપ જગતુ હેય અને તુચ્છ સ્વરૂપવાનું છે, માટે તેનું કારણ પણ તેવું જ હોવું જોઈએ. આવી રીતના સુકન્યાભાસે માયાવાદીઓ કરે છે. સિદ્ધાન્ત એવો છે કે વર્જ ચારે જ BHવ, રજા પુરત, ૪ ઉપરની કૃતિઓ કારૂપ જગતનું બ્રહ્મત્વ નિસન્દિધ રીતે પ્રતિપાદન કરે છે. બ્રહવિત પુરુષોનાં હૃધ્યમાં કોઈ વખત જરાત હે (ત્યાગ કરવા લાયક) અથવા તુર છે એવી પ્રતીતિ થતી નથી. પુરુષને પોતાના અડમાં પૃથક ભાન થવાથી તેની તુચ્છ પ્રતીતિ થાય છે, અત્ જગતને બ્રહ્મ વિકી જુદું જાણવાથી તેવી પ્રતીતિ થાય છે, મરતુ યુતિમાં બ્રહ્મ જગત થક અભિન્ન છે એમ ન હોય તે બીજાદિકનું બ્રહતત્વ કથન પૂલ પ્રાન્ત બધિત પાય, એમ થવાથી સર્વે સન્માર્ગનો નાશ થાઇ. તેના વાકધાભાસી યુતિના એક દેશમાંથી મહ કરેલા છે. એ વાક્યો નીચે મુજબ છે – इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयते, अमृतापिधानाः, पाचारमणं विकास, मायां TR forg તેઓને પદાયમાત્ર માયા છે. પરંતુ જયના વિરોધથી તે વાયાભા વાક્યમાં યથાર્થ રામ્ભવતા નથી, માટે યથાર્થ અર્થમાં મુતિમાં માયાદથી કોઈ ઠેક ઇકિની વૃત્તિ કરી છે. કોઈ કહે માયાને પ્રથમ અથવા મૂડમકાર્ય કરે છે. અમૃતશ દધી છે- કિપાદિક કહેવું છે, પણ આ કે આ વાક્યોમાં આવકના ઇન્તધી જગતનું મિધ્યાન્ય કરવું શકય નથી. મિપ્યા નિશ્ચિત છે. અસુરો જગત માય છે એમ કહે છે. - રકમ wતું આમુર પુરી જાતને અન્ય, (૨જુમાં સપના પs) ·શાસ્ત્રાપ્રકરણ પડે તેમાં સર્વને અનાદર થાય. આત્મજ્ઞાનથી અજ્ઞાન દૂર થાય છે એ વાત વિદ્યા અને અવિ- ધાને નિરૂપણ કરનાર સાધનશાસથી સિદ્ધ થાય છે. તેથી તેને માટે પ્રપનો લય કહેવો યોગ્ય નથી. આ ઠેકાણે gિi વિદ્યાં જ એ શ્રુતિ પ્રમાણભૂત છે ક્યાં પ્રકાશમાન ભગવાન મોક્ષ આપે, તેમાં પ્રપગ્રલય કરવાનું કોઈ પણ પ્રયોજન નથી. यन्मायिकत्वकथनं पुराणेषु प्रदृश्यते । तदेन्द्रजालपक्षेण मतान्तरमिति ध्रुवम् ॥ नास्ति श्रुति' नद्वार्ता दृश्यमानासु कुत्रचित् ।। ८२ ॥ પુરાણોમાં જે માયિકત્વ કથન દેખાય છે તે સૃષ્ટિભેદમાં ઇન્દ્રજાલ પક્ષથી મતાન્તર છે એમ સમજવું દશ્યમાન શ્રુતિમાં કોઈ ઠેકાણે જગતનું માયિકત્વ નથી, પુરાણમાં પ્રપચ્ચે માયિકત્વ સંભળાય છે. જે મારા મનમય, બુદા- થો ઇત્યાદિવાક્યમાં જગતનું માયિક પ્રતીત થવાથી બુદ્ધિસૈર્યને માટે અકાર કરવો જોઈએ, આ શકાના ખુલાસામાં કહે છે કે, પૂર્વે અણિના શેઠ નિરૂપણ ક્ય, તેમાં કાલપક્ષનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. એમાં પણ પુરાણમં વૈરાગ્યને માટે નિરૂપ કરાય છે, પણ તે કથા વસ્તુ નિરૂપક નથી, કેમકે તે માતાનાર છે, અને અસુરને વાહ જનક છે. પુરાણ ભગવઠ્ઠલાપ્રતિપાદક હોવાથી ભગવચ્ચરિત્રન પડે તે દેત્યોને મેહ ઉપન્ન કરે છે. નાન અથવા કર્મને માટે જગત્નું માયિકત્વ કૃતિ સમત હોય તો બેમાંથી એક ફાડમાં કોઈ ઠેકાણે કહ્યું હોત. વેદની ૧૧ શાખા હાલમાં ઉપલબ્ધ છે તેમાં કોઈ સ્થળે જગતનું માયિકવ દેખાતું નથી. पाचारम्मणवाक्यानि तदनन्यत्त्ववोधनाव । न मिथ्यात्वाय कल्प्यन्ते जगतो व्यासगौरवाद ।। ८३ ।। (છાન્દોગ્યમાં કહેલાં) વાચારમ્ભણ વાક્યો બ્રહ્મથી અભિન્નબોધ કરે છે, તેથી તે જગત મિત પ્રતિપાદન કરતા નથી. વ્યાસનું ગૌરવ હોવાથી બ્રહ્મ થકી જગતને અભિન્ન માનવું એ યોગ્ય છે. કદાપિ એમ શક થાય કે સામવેદના છાન્દો ઉપનિવમાં જ્ઞાનકારડમાં વાચાર- ક્ષણવારા જપ્નનું મિથ્યાત્વ પ્રતિપાદન કરે છે, ત્યાં કહે છે કે, એ વાક્ય જગતનું મિધ્યાન્ય પ્રતિપાદન કરતાં નથી, પણ જાતનું પ્રવ્ર થી અભિત્વ પ્રતિપાદન કરે છે. તેના ઉપકમમાં જ જિજએ છ7થી એક વિજ્ઞાનથી સર્વ વિજ્ઞાનની પ્રનિસ છે અને દશાન્તમાં કાર્ય અને કારણ બનું પ્રખ્યાત્વ છે. દાર્જીનિકમાં કાર્ય પ્રખ્યા છે, અને કારણ કુતિ સિદ્ધ છે. કારણુતાનો પ્રકાર પણ લિસિદ્ધ છે, તેમાં કાર્ય અને કારને અકબોધને કરવાને યોગ્ય છે. નહિ તો એક વિલાનથી સર્વ વિઝન પ્રકારના અજ્ઞાન થી ન થાય- માટે પંખારું વ્યવહારને માટે વીમી ઘટપટ પ્રકારે સંકેત કરેલા છે, પણ તે રૂપવડે તેનું વસ્તૃત્વ નથી. તેમ હોય તો એક વિઝનથી સર્વ વિજ્ઞાન ન થાય. અન્યના તો કારત્વ છે, માટે એનું કારણ થી અનન્યત્વવિદે બેધન કરાય છે, પણ કિનારાની પડે ·કૃતિ અને કારણરૂપ ઈત્યાદિ વચનોમાં જે ભગવન્માહાસ્યનું પ્રતિપાદન કરેલું છે તેને તે શાસ્ત્રાર્થ નારા તcવાર્યદીપનિબ પ્રતિણ વગરનું, અને ઈશ્વરરહિત કહે છે. એ વાક્યોથી જગના મિથ્યાત્વનો ખાય થાય છે, જગતના સત્વને બતાવનાર હજારો વાયો છે. ર રજપૂતં સમજમુ, tra એવા જગતનું બહાત્વ કહે છે જેઓ પોતાના ચિત્તના દોષથી જગત દુષ્ટ છે એમ જુએ છે, તેના સમાધિસહિત હૃશ્યમાં અવિદ્યાવાદ, શાસ્ત્રબાધિત હોવા છતાં, પ્રતીત થાય છે. તેઓને મતમાં અન્ય અને મક્ષ એવા છે કે ચૈતન્યનિષ મલ, આવરણ અને પિરૂપ અનાદિ અવિવાથી આત્માને સંસાર છે, અને કૃતિ ગુરુના વાક્યથી તેને મોક્ષ છે. *, एवं प्रतारणाशास्त्रं सर्वमाहात्म्यनाशकम् । उपेक्ष्यं भगवद्भक्त युतिस्मृतिविरोधतः ।। कलौ तदादरो मुख्यः फलं ये मुख्यतस्तमः ॥८॥ આ પ્રકારે સર્વ માહાતમ્ય નાકા કરનારું તારણો શાસ્ત્ર સ્પતિ શી વિરૂદ્ધ હોવાથી ભગવદ્ભક્તોએ ઉપેક્ષા કરવા યોગ્ય છે. કલિ- યુગમાં તેને આદર મુખ્ય છે, અને ભગવચમુખ્ય થી ભાવિફલ નરક છે કોઈ એમ કહે કે માયાવાને અનુસસ્તો ઉપર કહ્યા પ્રમાણે શાશ્વાર્થ હોય તો એમાં છે દોષ છે? એ પ્રશ્નના જવાબમાં કહે છે કે, જેમ મનુષ્યો ભગવપ્રિમુખ ઉપાય રચેલો છે, અને તેમાં કઈ જાણવા યોગ્ય વસ્તુ નથી. સર્વેશ્વર, સીકર્તા, સર્વ કારણ કરે છે, માટે એ શાસ્ત્રાર્થ બધો લખી અને તેનું અણડન કરવું એ યોગ્ય નથી, કારણે અસત્ ભાવનાવડે પોતાની બુદ્ધિનો નાશ થાય છે. ભક્તિમાર્ગમાં તે પ્રસારણ શા વિરુદ્ધ છે. માટે ભગવદ્ભક્તોએ તેની અત્યત ઉપેક્ષા કરવી, તેમજ आनन्दावि सल्यिमानि भवानि जायन्ते, अहं सर्वस जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ઈચાદિ હજારો શ્રુતિ સ્મૃતિ વાકથી ભયાવાદ વિરુદ્ધ છે. જે કૃતિ સ્મૃતિ કી વિરુદ્ધ હોય તેમાં લોકોને આદર કેમ થાય? એ ના સમાધાનમાં કહે છે કે કલિયુગમાં પુ ભગવદિસુખ હોવાથી તેમાં તેનો આકાર થાય છે, અને તે પો ભાફિલ સમ (નરક) છે. ज्ञाननाश्यत्तसिद्धयर्थ यदेतद्विनिरूपितम् । तदन्यथैव संसिद्धं विद्या विद्यानिरूपणः ।। ८१ ॥ અવિદ્યાનું જ્ઞાનનાટ્યત્વ સિદ્ધ કરવાને માટે જવાનું માયિત્વ નિરૂપણ કરેલું છે, એ કહેવું નથી, કેમ કે, વિદ્યા અને અવિદ્યાનું નિરૂપણથી જગતના માયિકત્વ વગર પણ તે અવિદ્યાનું જ્ઞાનના શિવ) સિદ્ધ થાય છે. કદાપિ એમ કહેવામાં આવે કે આત્મજ્ઞાન થકી મોક્ષ સિદ્ધ થાય છે, અને જ્ઞાન, અજ્ઞાનનું નાક હોવાથી કાર્ય અધિવાને નાશ કરવા માટે જગતનું માયિક પ્રતિપાદન કરાય છે. એ શકદર કરવાને માટે કહેવામાં આવે છે કે જગના માયિકત્વ વિના પણ વિદ્ન થઈ શકે છે. પ્રાપિવામાં પ્રપષ્યનો વિલણ અપેક્ષિત નથી, તેમ હોય તો પ્રલયની થાય તેમ તેમાં કે તે ·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ પિઠે તેમાં સર્વનો અનાદર થાય, આત્મજ્ઞાનથી અજ્ઞાન દૂર થાય છે એ વાત વિદ્યા અને અવિ- ઘાને નિરૂપણ કરનાર સાધનશાસ્ત્રથી સિદ્ધ થાય છે. તેથી તેને માટે પ્રપચ્ચને લય કહે યોગ્ય નથી. આ ઠેકાણે વિશ્વ વિદ્યાં છે એ શ્રુતિ પ્રમાણભૂત છે હૃદયમાં પ્રકાશમાન ભગવાન એસ આપે, તેમાં પ્રખ્યલય કરવાનું કોઈ પણ પ્રયોજન નથી. यमायिकत्वकथनं पुराणेषु प्रदृश्यते । तदन्द्रजालपक्षेण मतान्तरमिति ध्रुवम् ॥ नास्ति नुतिषु तद्वार्ता दृश्यमानासु कुत्रचित् ।। ८२॥ પુરાણોમાં જે મારિકત્વ કથન દેખાય છે તે સૃષ્ટિભેદમાં ઇન્દ્રજાલ પક્ષથી મતાન્તર છે એમ સમજવું દશ્યમાન કૃતિમાં કોઈ ઠેકાણે જગતનું માયિક નથી, પુરાણમાં પચ્ચેનું ગાયિકલ સંભળાય છે. રિદ્ધિ શા મનોમ, શુધવા- અતિ ઇત્યાદિવાક્યમાં જગતનું માચિકા પ્રવીત થવાથી બુદ્ધિસકને માટે અડકાર કરવો જોઈએ. આ શકાના ખુલાસામાં કહે છે કે, પૂર્વે સુષ્ટિના ભેદ નિરૂપણ કર્યા, તેમાં ઐન્દ્રજાલપક્ષનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. એજ પક્ષ પુરાણાં વૈરાગ્યને માટે નિરૂપણ કરાય છે, પણ તે કથન વસ્તુ નિરૂપક નથી, કેમકે તે મતાન્તર છે, અને અસુરને ત્યાહ જનક છે. પુરાણુ ભગવદ્ભલિપ્રતિપાદક હોવાથી ભગવચ્ચરિત્રની પિડે તે દૈત્યોને મોહ ઉત્પન્ન કરે છે. સન અથવા કમને માટે જગતનું માયિકત્વ કૃતિ સમત હોય તો બેમાંથી એક કાઠમાં કોઈ ઠેકાણે કહ્યું હોત. વેન ૧૧ શાખાઓ હાલમાં ઉપલબ્ધ છે તેમાં કોઈ સ્થળે જગતનું માયિકવ દેખાતું નથી, वाचारम्भणवाक्यानि तदनन्यत्वबोधनात् । न मिथ्यात्वाय कल्प्यन्ते जगतो व्यासगौरवात् ।। ८३ ।। (ન્દ્રોગ્યમાં કહેલાં) વાચારમ્ભણવા બ્રહ્મથકી અભિન્નબોધ કરે છે, તેથી તે જગતનું મિથ્યાત્વ પ્રતિપાદન કરતાં નથી. વ્યાસનું ગેરવ . હોવાથી બ્રહ્મ થકી જગને અભિન્ન માનવું એ યોગ્ય છે. કાપિ એમ શક્કા થાય કે સામેના છાન્દોગ્ય ઉપનિષામાં જ્ઞાનકાણમાં વાચાર- ઋણવાક્ય જગત્નું મિથ્યાત્વ પ્રતિપાદન કરે છે, ત્યાં કહે છે કે, એ વાકો જગતનું મિથ્યા પ્રતિપાદન કરતાં નથી, પણ જગતનું બ્રા થકી અભિન્નત્વ પ્રતિપન્ન કરે છે. તેના ઉપક્રમમાં ન સ્વિસ એ દષ્ટાન્તથી એક વિજ્ઞાનથી સર્વ વિજ્ઞાનની પ્રતિજ્ઞા છે, અને દાનમાં કાર્યો અને કારણ બન્નેનું પ્રત્યક્ષત છે, દાન્તિકમાં કાર્ય પ્રત્યક્ષ છે, અને કારણ કૃતિ સિદ્ધ છે. કારણુતાનો પ્રકાર પણ તિસિદ્ધ છે, તેમાં કાર્યો અને કારને અભેદ બોધન કરવાને યોગ્ય છે. નહિ તો એક વિજ્ઞાનથી સર્વ વિજ્ઞાન પ્રકારભેદના અજ્ઞાન શકી ન થાય- માટે કાર્યપ્રકાર વ્યવહારને માટે વાણથી ઘટપટ એ પ્રકારે સંકેત કરેલ છે, પણ તે રૂશ્વ તેનું વસ્તુ નથી. તેમ હોય તો એક વિજ્ઞાનથી સર્વ વિજ્ઞાન ન થાય. સત્યતા તો કારણકે છે, માટે કાર્યોનું કારણ થી અનન્યત્વકૃતિ બોધન કરાય છે, પણ શુક્તિજની પેઠે ·કરતા નથી. સુઇચાવિાક્યોને વિષે તાત્પર્યનો અભાવ હોવાથી જ્ઞાનનું જ ફેલ સાધત્વ છે, માટે ક્રિયાની તવાદી નિબંધ મિથ્યાત્વે પ્રતિપાદન કરતું નથી. જો એમ હોત તો શુક્તિ રજનું દાન્ત કહેત, ગૌ- વાર્તિકમાં કહ્યા પ્રમાણે જ અનન્ત હોવાથી સાયબ્રમ પણ એઋવતો નથી. માટે વાચા- રણવાકયો મિથ્યાત્વ પ્રતિપાદન કરતાં નથી. તેવીજ રીતે સૂત્રકાર જવા રાએ સૂવથ બ્રા થકી જગતનું અભિન્નત્વ જ કહે છે. ત્યાં કોઈ એમ શા કર કે વ્યાસ મહાન છે તેમ રાફરાદિ મહાન છે તે શક્કરમત થકી વિરોધનિય કેળ થઈ શકે? ત્યાં કહે છે કે વ્યાસ અમારા ગુરુ છે. વ્યાસના અભિપ્રાયથી વિરુદ્ધ અમે અડીખર • शानार्थमर्थवाद!च्छुतिः सृधादिसपिणी । अनङ्गीकरणायुक्तं विधिमाहात्म्ययोर्न तत् ॥ ८ ॥ સયાદિને નિરૂપણ કરનાર શ્રુતિ નાનને માટે અર્થવાદ છે એમ કહે ત, વિધિ ને મહાભ્યને વિષે તેને અકાર નહિ કરવાથી તે કહેવું સમ્ભવિત નથી. કદાપિ એમ શા કરે કે સર્વનો વિચાર મહાન છે, તેમાં સુત્રને વિશે કહેલા અથવા નહિ કહેલા, અથવા બે કહેલા વિચારનું પણ વકતવ્ય હોવાથી, ઉપર કહ્યા પ્રમાણે કે નિર્ણય થઈ શકે ? અચાવિયે અર્ધવાદરૂપ છે, તે વાનું હતુતિત્વ મુખ્ય છે. પેઠે જ્ઞાનનું પણુ અર્થવાદવાણ્યને વિષે પ્રયોજન નહિ હોવાથી કાર્યની અપેક્ષાએ વજીર "પના જ્ઞાનમાં વિવર્તનું જ પ્રયોજકત્વ હોવાથી જગતનું મિથ્યાત્વ સ્વીકારવું એ યોગ્ય છે. આ શક્કાને નિરારા કરવાને માટે કહે છે કે –ભિવી મતમાં વાદિવાક્યોની સાથે કહેવાક્યની આકર્થતા હોય તો તેમ જ છે. એક વાત થતા નથી. કાર્ડનો - વિચાર કરતાં પૂર્વકાર્ડમાં અવારોની વિધિની સાથે વાત થાય છે, તેમ ઉત્તર- કાપડમાં પણ બ્રહ્નવાદિના મતમાં સત્યાદિવાક્યોની માત્માનની સાથે એકવાક્યતા થાય છે. અન્યતા મતમાં તો ઘાને વર માનો ઉપયોગ નથી, તેમ વિધિને પણ ઉપયોગ નથી, માટે એકવાયતભા અભાવથી ઉપર કહેલો અર્થ સ્વીકારી શકાતો નથી, अपवादार्थमेवैतदारोपो वस्तुतो न हि ।। दृढप्रतीतिसियर्थमितिथेत्तन्न युज्यते ।। ८५॥ બ્રણની હ પ્રતીતિ સિદ્ધ થવાને હેણિકાત્યક્તિો આપ અપવાદને માટે છે, પણ વસ્તુ બ્રહ્મમાં સૂષ્ટિકતત્વ નથી એવું માયા- વાદીનું કહેવું છે) તે ઘટતું નથી વાદી કહે છે કે એકવાક્યતામાં અધ્યારોપ અપવાદ સમ્ભવે છે. પૂર્વ કૃતિથી પ્રથમ જગજનન કરીને પ્રશ્નને વિષે કન્ય ભક્ત પ્રતિપાદન કરીને તારા શાખાપતિ ન્યાયથી પાક્ષિક કદમાં બુદ્ધિ સિદ્ધ થાય છે. પણ પ કલું ધ્યાગ કરીને કવાટરહિત પ્રશ્નનો પશ્ચાત્ બોષ કરાય છે, માટે કતાદિકને આપ આપવાને માટે છે, અને તેનું પ્રજનને વિષે પ્રનીલ સિથવી એ છે. પણ વસ્તુના થકી છને વિષે કત નથી. આ વાદીનું કહેવું યુદ્ધ નથી.

·શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ मुख्यानाधनं नास्ति फार्यदर्शनतः श्रुत्तेः । ऐन्द्रजालिकपक्षेपि तस्कर्तृत्वं नटे यथा ॥८६॥ કાર્યને પ્રત્યક્ષ દર્શન થકી કૃતિના મુખ્ય અર્થનો બાધ નથી. એન્ટાલિમ્પક્ષમાં પણ નટની પેઠે તેનું જ (બ્રહ્મનું) કર્તવ્ય છે. અપવાદને માટે જગતનું કહેવું હોય તો જગન્ન સત્યપ્રતીતિ થવી ન જોઈએ. જગ- પ્રતીતિ વેદસિદ્ધ નથી, કે પ્રથમ વેદ તેને બોધ કરે અને પછી તેને નિષેધ કરે. પણ જગ- સૂતીતિ લોકસિદ્ધ જ છે. તેમ હોવાથી વેદ જગતના કર્તાનું જ વર્ણન કરે છે. જગતનો અનુભવ કરીને, તેનું કર્તવ્યોધન કરીને જે નિવેધ કરે તો, કાર્ય વિદ્યમાન હોવાથી અને બીજે કત નહિં હોવાને લીધે, જગતનો નિષેધ કરનારી શુતિ બાધિતવિષયા ઘાય. અન્યથા અનુપપત્તિ સર્વ કરતાં બલવાન છે, અર્થાત્ જે બ્રા કત ન હોય તો જગતની પ્રતીતિ હોવી ન જોઈએ. વેદ પણ બ્રાન્તિકલ્પિત છે એમ માયાવાદી કહે છે એ મોટું સાહસ છે, કેમકે તેને કોઈ અમ્માદિ કર્તા નથી. જે તેમ હોય તો પારણ્ય ઘટે નહિ. વૈધ 7 TH- હિન્દુ એ વ્યાસસૂત્રનો પણ વિરોધ આવે છે, કેમકે તે સૂવમાં કહ્યું છે કે જગત મા- દિથી ભિન્ન ધર્મવાળું હોવાથી સ્વમાદિ જેવું નથી, માટે પ્રપચ્ચપ્રતીતિનું વિધમાન હોવાથી શુતિના મુખ્યાર્થિને બાધ થતો નથી, તો પણ કદાપિ માયા સહિતનું કવૃત અકાર કરે તે તમારા મનમાં પ્રપષ્યનું માયિક સવે તેમાં લફિક માયાવી પુરુષનાં દશાન્ત ગ્રહણ કરો તો તેનું કત્વ પણ નટને લિઈ છે જ, તેમ એન્ડજાલિક પક્ષમાં પણ બ્રાને વિષે જ કત ધટે છે. એ પ્રકારે પ્રત્યક્ષપ્રતીતિથી, તેમ જ વ્યાસસૂત્ર અને શનિવડે જગતનું. મિથ્યાત્વ સમ્ભવતું નથી. मुक्तिस्तदातिनष्टा स्यात्स्समदृष्टगजेप्पिच । मायादीनां च कर्तृत्वं श्रुतिसूत्रैर्विवाध्यते ॥ १७ ॥ જે જાતને માયિક માનીએ તો રૂમમાં દીઠેલા હાથીની પેઠે મુનિ અત્યન્ત નષ્ટ થાય છે, માયા અથવા જીવનું કર્તુત્વ કૃતિ અને સૂત્રથી નિષેધ કરાયેલું છે. અર્થાત આ જગત્ માયાએ કરેલું નથી તેમ છે કરેલું નથી એમ શુતિ કહે છે.) સમગ્ર જગતનું જે કલ્પિતપણું માનીએ તો તેમાં રહેલા મનુષ્પાદિકને મુક્તિ માટે, પ્રયાસ કરવો વ્યર્થ થાય છે. માયામાં પ્રતીતિ થતાં પારેવા (બુતર) કોઈ દહાડો છતાં નથી, તેમ જ સ્વમમાં દીઠેલા હાથી છોડી શકતા નથી, માટે સમગ્ર જગન્ના સાક્ષી ભગવાન જ એમની માયામાંથી મુક્ત થા. પણે મનુષ્ય, ભગવાનની માયાથી કલ્પચેલું હોવાથી તેમાંથી સુત શાય નહિ, અને તેમ હોવાથી પારલૌકિક પ્રયાસ કરવો વ્યર્ય થાય. માયાવાદમાં બે પક્ષ છે. એક પક્ષમાં નટની પેઠે અજ્ઞાત્ બ્રા જગતનું કારણ કહેલું છે, અને બીજા પક્ષમાં જીવન અજ્ઞાનતાને જગતનું કારણ કહેલુ છે. બીજા પક્ષમાં જે જીવને અસાનકલ્પિત જગતું હોય તો તે કહેવું માત્ર પ્રતારણા છે. તેમાં પણ મુક્તિ માટે પ્રયાસ કરેલો વ્યર્થ થાય છે, ગુરુ વગેરેના દૂષણથી માથાવાદ પુરુષાર્થમાં પોતાની પ્રવૃત્તિનો વિઘાતક છે, માટે સર્વેને મોહ કરનાર તે વાદ મન્તવ્ય નથી. વાદી કહે છે કે આ જગતને કાર માય છે, અથવા માયાથી ઉપહિત જીવ છે, ઈશ્વર બિસ્મરૂપ છે, માટે કૃતિમાં તેના કતૃત્વને પ્રાધકરાય છે. ૯ ·હતાદીપનિન્ય મિથ્યાત્વ પ્રતિપાદન કરવી. એમ હોત તો શુક્તિ જીવનું જ છો કહેત. વલિંકમાં કહ્યા પ્રમાણે જૂ અનન્ત હોવાથી સાયબ્રમ પણ સવતો નથી, માટે વાચ- (રશ્નgવા મિથ્યા પ્રતિપાદન કરતાં નથી. તેવી જ રીતે સરકાર રચંm વિજા એ સૂવથી બ્રહ્મ થકી જગતનું અભિન્નત્વ જ કહે છે, ત્યાં કોઈ એમ શા કરે કે વ્યાસ મહાન છે તેમ કરાદિ મહાન છેતો મત થકી વિરોધનિય કેમ થઈ શકે ત્યાં કહે છે કે વ્યાસ અમારા ગુરુ છે, વ્યાસના અભિપ્રાયથી વિરુદ્ધ અને અકાર - કરતા નથી. शानार्थमर्थवादयनातिः सृष्पादिरूपिणी । अनङ्गीकरणाद्युक्तं विधिमाहात्म्ययोर्न तत् ॥ ८४ ॥ સયાદિને નિરૂપણ કરનારી શ્રુતિ જ્ઞાનને માટે અર્થવાદ છે એમ કહે તે, વિધિ ને મહાભ્યને વિષે તેનો અફીકાર નહિ કરવાથી તે કહેવું સવિત નથી, કાપિ એમ કા કરે કે સર્વનો વિચાર મહાન છે, તેમાં સૂવને વિશે કહેલા નહિ પહેલા, અથવા બેવાર કહેલા વિચારનું પણ વક્તવ્ય હોવાથી, ઉપર કહ્યા પ્રમાણે છે નિર્ણય થઈ શકે ? ચાદિવાક્યો એવા રૂપ છે તે વાકયોનું સ્તુતિત્વ મુખ્ય છે પારિવારિ તાર્યનો અભાવ હોવાથી રાજ કલ સાપકત છે, માટે કિયા પડે જ્ઞાનનું પણ અર્થવાદવાક્યને વિષે પ્રયોજન નહિ હોવાથી કાર્યની અપેક્ષાએ વસ્તુ "પના જ્ઞાનમાં વિવર્તનું પ્રયોજકત્વ હોવાથી જગતનું મિથ્યાત સ્વીકારવું એ યોગ્ય છે. આ શકાને નિરાસ કરવા માટે કહે છે કમિટીના સાતમાં કાદિરાજ્યોની સાથે મહાવાક્યની એકાયંતા છે તો તેમાં સભ્ય છે. પણ એકવાતા થતા નથી. અને કાર્ડનો વિચાર કરતાં પૂર્વકારમાં અર્થવાદોની વિધિની સાથે એક વાત થાય છે, તેમ ઉત્તર કારમાં પણ છવાડેના મતમાં સુઇયાદિવાની માહભ્યજ્ઞાનની સાથે એકવાકયતા થાય છે. અન્યના મનમાં તો વેદાન્ત વિશે માહાત્માન પયોગ નથી, તેમ વિધિ પણ ઉપગ નથી, માટે એક વાક્યના અભાવથી ઉપર કહેલો એ સ્વીકારી શકાતો નથી, अपवादार्थमेवैतदारोपी स्तुती न हि ॥ दृढ़प्रतीतिसिद्ध्यर्थमितिचेतन युज्यते ॥ ८५॥ બ્રહને દસ પ્રતીતિ સિદ્ધ થવાને માટે અનિવાદિકનો આરોપ અપવાદને માટે છે, પણ વસ્તુ બ્રહ્મમાં ચકિતૃત્વ નથી એવું માયા વાદીનું કહેવું છે) તે ઘટતું નથી- વકી કહે છે કે એકવાતામાં અધ્યાપ અપવાદ સભ્ય છે. પૂર્વ કૃતિથી પ્રથમ જગજનને કહીને ઘાને વિષે કત્વ ભાવ પ્રતિપાદન કરીને તારા રામાન્ય ન્યાયથી પાકિ બ્રહ્મમાં બુદ્ધિ સિદ્ધ થાય છે. પછી કહ્યું ત્યાગ કરીને કાદિરહિત બ્રાનો પશ્ચાદ્ બોધ કરાય છે, માટે કવાદિકનો આરોપ એપવા માટે છે, અને તેનું પ્રેજને પ્રદાને વિષે પ્રતીતિ સિદ્ધ થવી એ છે. પ વરસ્તુત થકી શ્રદ્ધને વિશે કત નથી, આ વાદીનું કહેવું યુક્ત નથી.

·આ કૃતિઓમાં સર્વ પુરુરૂપ કહેલું છે, અને મોક્ષનું નિયામકવ કહેવું છે એ કૃતિઓમાં તવાદીપનિબન્ય कथमसतः सजायेत, स ईक्षा चक्रे, ईक्षतेनांशब्दम्, कामाय नानुमानापेक्षा, नेतरी. ડતુપ, ઉપર કહેલી શુતિ અને સૂત્રથી પ્રકૃતિ અને જીવન કવનો નિષેધ કરાય છે. अफईत्वं च यत्तस्स माहात्म्यज्ञापनाय हि । विरुद्धधर्मबोधाय न यस्यैकस वारणम् ।। ८८ ॥ બ્રહ્મનું અવ જે કહ્યું છે તે બધાના વિદધર્મના બોધને માટે, માહા જણાવવાને સારું છે. માટે યુક્તિથી એકનું વારણ કરવું એ ગ્ય નથી. ભરપૂરા વાક્યથી બ્રશને વિષે કર્તુત્વને નિવેધ ચય છે. તે જ નિજાશુતિ પણ બ્રાને વરે નિષ્ક્રિય કહે છે તેમ જ રસ્તો એ શ્રુતિ તથા સપિ ના જ્ઞાતિ એ ગીતાવાય પણ બ્રહ્મને નિશ્ચિય જણાવે છે, અને ઉપર ગીતાવાક્યથી સ્વૈતબ્રાન્તિથી છે એમ કહે છે, માટે અમે વૃદ્ધાના કત્વનો અફીકાર કરી નથી એમ વાદી કહે છે. એ શકા દૂર કરવા માટે કહે છે કે બ્રહને વિષે અલૈકિક પત્ર છે, અને જે અકત્ર કહેલું છે તે ક્રિકે કર્તવા નિધને માટે છે. નહિ તો શ ણ સ જવા સારા એમાં કહેલું કવ સિદ્ધ થાય, માટે કોઈએ કહેલું છે ? અનાપુરુષનું કહેવું પ્રમાણ નથી, અને અજ્ઞપુરુષની કોઈ ઠેકાણે આસતા નથી. જેને અદશ્ય જ્ઞાન હોય તે સર્વ કહેવાય છે. એ કારણથી માહેશ્ય જણાવવાને માટે જ અકવાનો યુતિમાં કહ્યું છે કે ઉત્તરં , જુવાન દત્તાવાર ના જગત અને મોક્ષનું નિયામકત એ જેમ મહિમા રૂપ છે, તેમ એક પણ મહિમા- રૂપ છે. જેમાં પરસ્પર વિરુદ્ધ ઓપન કરાય એ જહાન છે. માટે બન્ને પ સત્ય છે એમ ન હોય તો નટની પકે એક ધમ હોય તો મહાત્ય સિદ્ધ થાય નહિ, માટે યુક્તિથી એક ધર્મને બાધ કરવો એ मायिकत्वं पुराणेषु वैराग्यार्थसुदीर्यते । तस्मादविद्यामानत्वकथन मोहनाय हि ॥ ८९ ॥ પુરાણમાં જગતનું ભાયિકર્તવ્યને માટે કહેવાય છે, માટે જગને અવિદ્યમાત્રનું કાર્ય કહેવું એ મોહ કરવાને માટે છે, પુરાણ મિત્રતુલ્ય હોવાથી, લોકરીતિથી બોધ કરતાં કોઈ વખત જગતનું માયિક કહે છે. પુરાણનો આવા પ્રકાર બે લોકિક આસતિની નિવૃત્તિને માટે છે. બીજો પ્રક રણના અનુસારથી તે પ્રકારે નિશ્ચય થાય છે, માટે એક શી મતથી જગતને માયિક કહેવું તે બારણા છે. અમર દુર ! अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहेतुकम् ।। ९० ॥ તે આસુર પુર જગતને અસત્ય, અતિ (જુમાં સર્ષની પ), અનીચર, ગ્રી પુરુષના સંયોગથી થયેલું અને કામ પ્રયોજન છે યુક્ત નથી.

·બ્રહ્મવામાં પ્રથમ ઉત્પન્ન થયેલા પદાર્થોનું પ્રકાશન અથવા તેમની ગટ્ટા થી માર્ચે નિશ્ચય થાય છે. • થતું નથી, સાખ્ય બહુ પ્રકારનો કહેલો છે, તેના મધ્યે એક સાઓ સહુ- આ પ્રકારે માયાવાનું નિરાકરણ કરીને સાહષ્યનું નિરાકરણ કરવાને માટે કહે છે. • શાસ્ત્રાર્યકર આ વિષયમાં સમૃતિરૂપ ભગવદ્વાક્ય કહેવામાં આવે છે. જાતુનું મિથ્યાત્વ અને અસત્ય અથવા માયિકાને બોધ કરવો, એ આસુરમત છે એમ ભગવવાથી अखण्डाद्वैतभाने तु सर्व ग्रीव नान्यथा । ज्ञानाद्विकल्पबुद्धिस्तु वाध्यते न स्वरूपतः ॥ ९१ ॥ અખ૩ અતભાનમાં તો સર્વ બ્રહ્મ જ છે, પણ ભેદ જ્ઞાન નથી. સાન થકી બુદ્ધિને બાધે થાય છે, પણ સ્વરૂપ થકી પ્રપષ્યને બાધ બહાવાદમાં પણ વારમ વાક્યાનુસાર ભેદોનું અસત્યત્વ અફીકાર કરવું જોઈએ. આ શકાના સમાધાનમાં કહે છે વેદાન્તના ધનને બે પ્રકાર છે. દુશ પ્રસાર એ થાક્યાનુસાર ઉચ્ચનીચલને ભગવાન જ પ્રાપ્ત થયેલ છે. એ પ્રકારથી વિકલ્પબુદ્ધિમાં પણ બ્રાજ્ઞાન વિરુદ્ધ નથી. બીજા પ્રકારમાં વિકારો વાણીથી જ આરબ્ધ છે. એ પ્રકારે કાયશને અનાદર કરને વસ્તસ્વરૂપના વિચારથી, આવિર્ભાવ તિરોભાવ પૃથક્ કરીને, જગત્ સન્માન છે એમ ઉપનિષદો બોવ કરે છે, તેથી પ્રથમ પક્ષ તો સિધ્ધિ છે. બીજા પક્ષમાં પણ દુષણ નથી, કેમકે સત્તામાત્ર જગતુ કહેવાય છે તેથી તેનું મિથ્યાત્વ નથી. જ્યારે અખણ૩ અદ્વૈતભાન થાય છે ત્યારે સર્વ બ્રહ્મસ્વરૂપે આ જગતને ગ્રહણ કરે છે. (જેમ સુવર્ણન ગ્રાહક સુવર્ણના ઘાટને ગ્રહણ કરે તેમ તે વખતે અવાન્ત રવિપક વિષણિી બુદ્ધિનો બાધ થાય છે, પણ વસ્તુ સ્વરૂપને આધ થતો નથી. मित्रत्वं नैव युज्येत ब्रह्मोपादानतः कचित् । वाचारम्भणमात्रत्वाझेदः केनोपजायते ॥ ९२ ।। કોઈ સ્થળે બ્રોપદાન થકી ભિન્નત્વ સમ્ભવતું નથી. ભેદ વાચા- રમ્પણમાત્ર હોવાથી કોનાથી ઉત્પન્ન થાય? પ્રત્યક્ષ દેખાવા થકી ઘટપટનું અદ્વૈત સિદ્ધ થતું નથી, માટે ત અડકાર કરવું જોઈએ. સ્કાના નિરાશને માટે કહે છે કે કુરાલ અને કાનું એક ઉપાદાન હોવાથી એને ભેદ સર્વ પ્રકારે સમ્ભવતો નથી. ધર્મરૂપ કહીએ તો એક વરતુના બે ધર્મ છે, કેમકે એ બન્નેના ઉપાઘનને અભેદ છે, માટે ભેદ યુત્તિસહ નથી. અજ્ઞાની પુરુષનું પ્રત્યક્ષ તો અભેદમાં છે, પણ દ્વિચન્દ્રની પેઠે તે ભેદ ગ્રહણ કરે છે. મહત્ત્વનું પ્રત્યક્ષ ભેદ રહણ કરતું નથી, માટે અતિ પ્રમાણુનુસાર પદાર્થોનું વાચારમ્ભમાત્ર જાણ, સર્વને વિષ બ્રહ્મભાવ થવાથી કોઈપણ સાધનથી ઉન્ન થતો નથી, માટે મેદાનુસાર બ્રહ્મવાળું નિરાકરણ કરવું નહિ. साम्यो बहुविधः प्रोक्तस्तत्रैका सत्प्रमाणकः । अधाविंशतितवानां स्वरूपं यत्र वै हरिः ।। ९३ ॥ રોને પ્રમાણે ગણવા યોગ્ય છે. તે સાખમાં ૨૮ તત્વોનું સ્વરૂપ હરિ છે.

·.
હત્યાદીપનિબન્ધ
કહેવાય છે. તેમત બાવાદમાં જ પ્રવેશ કરે છે. જે મતો વેદ થી તો તે અપ્રમક
છે. જેમાં અઠ્ઠાવીશ તત્ત્વનું સ્વરૂપ હરિ છે તે સાહુખ્ય પુરુષને પ્રમાણુસિદ્ધ છે.
અન્ય ને નિવિષ્યો પર સંવાદ /
यसिन् ध्यानं भगवतो नि:जोऽप्यात्मवोधनः ।। ९४ ॥
બીજાં સાખ્યો વ્યાસમાં નિષેધ કરેલો છે. જે યોગમાં ભાગ
વચાન છે અથવા જે નિબ જ છતાં આત્મબોધક છે તે એક ચેન
સન્દુરુપને આદર કરવા થોગ્ય છે,
રાવ એ સૂત્રમાં બીજી સામ્યોનો નિષેધ કરેલો છે. મહેર
પ્રકૃતિ જગતમાં પ્રતીત થતાં નથી. વળી શિસ્ત્ર અને નિરવયવ પ્રકૃતિ કેમ પરિણામ પામે
માટે સ્વભાવવામાં જ પ્રકૃતિવાદ પણ પ્રવેશ કરે છે. એ પ્રકારે બીજું પણ ભાષ્યમાં વિસ્તાર
થકી કહેલું છે.
ચિત્તની વૃત્તિનો નિરોધ એ યોગ છે. તે ભગવદ્યાનને માટે ભક્તિનું જ છે. તે કોઇ
મામાણિક છે. જે તત્સતાવડે ફસાધક કહેલો છે, તથા જે સ્વતંત્રતાથી જ સિદ્ધિનો હેતુ
જ્ઞાનાત્મા યોગ છે, તેમ જ બીજા , ઇન્દિરા સાધક છે તેને યમ નિષેધ કરલો.
છે. ભગવદ્રધ્યાનના અભાવમાં પણ જે ચોગ આત્મજ્ઞાનના અભત છે તે પ્રામાણિક છે. જેના
જે સુરત એ સૂવમાં વ્યાસે એજા યોગોનું નિરાકરણ કરેલું છે.
घेरान्यज्ञानयोगैश्च प्रेम्णा च तपसा तथा ।
एकैनापि दृढेनेशं मजन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ९५ ॥
વૈરાગ્ય, નાન, યોગ, તપ અને પ્રેમ આ પાંચ અગ્ર સહિત લગ-
વાનને ભજવાથી પુરુષ ફેલ પામે છે, અથવા એ પાંચમાંના એક પણ
૮ અાથી ભજે તો પણ સિદ્ધિ પામે છે.
એ પ્રકારે પરમત નિરાકરણપૂર્વક પોતાના મતનું (બ્રહ્મવાનું) સ્થાપના કરીને
કરેલા વાદનો ભક્તિમાં ઉપયોગ કહે છે. પાંચ યુક્ત પુરુ ભગવાનને ભજવા જોઈએ
તેમાં પ્રથમ અ વૈરાગ્ય છે. જે વેરાગ્ય હોય તો ભગવાનના આવેશના અભાવે ભજનના
સિદ્ધિ થાય નહે. બીજું એ જ્ઞાન છે. તેથી સર્વ પદાર્થોનું તથા ભગવાનનું યથાર્થ સ્વરૂપ
જાણી શકાય છે. તેના અભાવથી નિયમના અભાવને લીધે મનમાં પ્રવૃત્તિ થાય નહિ. યોગ
પણુ ભજનનું અદ્ધ છે. યોગ વગર મનનું ચાખ્યત્સ થવાથી ભજન થતું નથી. તેમજ પ્રેમ
પગૂ ભજનનું અા છે. તેના વગર ભજન સ્વતઃ પુરુષાર્થરૂપ થતું નથી. તેમ ભજનાના
અભિવ્યક્તિ પ્રેમ વગર થતી નથી. તેમ જ તપ પણ ભજનનું એક અ છે. તપા અભાવે
હાદિકમાં રમણ થકી ભજન સિદ્ધ થતું નથી. તાવ દેહ, ઈન્દ્રિયાકિને મલનિકલી જાય
છે. એ પગે અ એક સાથે હોવાં દુર્લભ છે, માટે ગૌણપ કહેવામાં આવે છે. એક અંશે
દૃઢ આથી સમયે શ્રીકૃષ્ણને લજે તો ભજનાર મોક્ષ પામે છે.
शाने लयंप्रकारा हि जगतो बहुधोदिताः।
मनमः शुद्विसिद्धयर्थमेका सासरानुलोमनः॥ ९६ ॥

·શાસ્ત્ર પ્રકરણ મનની શુદ્ધિને માટે જગના લયના પ્રકાર જ્ઞાનમાં ઘણું કહેલા છે, અને એ સાખ્યાનુસારે કહેલો છે. એ રીતે ઉત્પરિપ્રકારથી પરમતનું નિરાકરણ કરી મત સ્થાપન કરવામાં આવ્યો દ્રવ્ય, કાલ અને ગુણથી ત્રણ પ્રકારે જ જગ પ્રલય થાય છે, તેથી પ્રલયના પ્રકારથી પણ પરમતનું નિરાકરણ કરવાને માટે કહે છે. જ્ઞાનમાર્ગમાં જગના લયના પ્રકાર ઘણા કહેલા છે. તે બધા પ્રકરણના અભાવને લીધે મનની શુદ્ધિને માટે જાણવા મલય મુખ્યત્વે કરીને ત્રણ પ્રકારનો છે. કાળથી નિત્ય પ્રલય છે. સર્ષણમુખાસિરૂપ દ્રવ્યથી નૈમિત્તિક પ્રલય થાય છે, અને ગુણથી પ્રાકૃતિક પ્રલય થાય છે. તે ત્રણે પ્રકારાન્તરને પામેલા, ભાવનાથી સાથિત, આત્ય- તિક શબ્દવા થાય છે. પરંતુ આત્યનિકપ્રલય પૃથફ નથી, અહંતા મમતાનાશ થવાથી જ વિષયોના નાશને ઉપચાર થાય છે, તેથી આત્યંતિકપ્રલયની જુદી કલ્પના કરવામાં પ્રમાણનો અભાવ છે. ભાવનાથી લચનું ફલ મનની શુદ્ધિ છે. તેમ સાખ્યાનુસારે જે પ્રલય બતાવેલો છે, તે પણ પ્રાકૃતિક હોઈ મનની શુદ્ધિ માટે છે. જે લય સનની શુદ્ધિને માટે છે તેને આયનિક લય કહેવામાં આવે છે. इन्द्रियाणां देवतात्वभावनामापणे तथा । गोविन्दासन्यसेवातः प्रापणं नान्यथा भवेत् ।। ९७ ॥ તે જ પ્રકારે નિદ્ર, દેવતા–ભાવનાથી દેવભાવ પમાડવામાં લય થાય છે. ગોવિન્દની સેવા અથવા પ્રાણની ઉપાસના થકી ઇન્દ્રિયોનું દેવ- તાત્ર થાય છે. બીજે પ્રકારે થતું નથી, હવે લયનો બીજો પ્રકાર કહેવામાં આવે છે. પાપ તજી (ભાગ. - ૧૨-૨૬) વકતવ્યસહિત વાણીનો અગ્નિમાં લય કરવો. એ પ્રકારે ઇન્દ્રિયોનું ક્વાત્વ કક્ષાથી લય થાય છે. તેનો પ્રકાર એવો છે કે, વિનાની સેવા અથવા પ્રાણની ઉપાસનાવડે ઇન્દ્રિ- ચોનું દેવતાવ થાય છે. આ લય રૂપાન્તરને સમ્પાદન કરનાર કાર્યરૂપ છે, તેથી તે ઉત્પત્તિ- રૂપ જ છે, પણ લય નથી. अद्वयात्मदृढज्ञानाद्वैराग्यं गृहमोचकम् । यागादिविलयाः सर्वे.तदर्थ मनआदिपु ॥ ९८॥ અદ્વયાત્માના ૬૪. જ્ઞાનથી ઘરને છોડાવનારું વૈરાગ્ય થાય છે, તેને માટે માદિકમાં વાદિ ઈન્દ્રિયોને લયો છે. વારંવ જ ઈત્યાદિ વક્યથી દેહાદિ સઘાતના લયની ભાવનાથી અદ્રય આત્મજ્ઞાન 8 થાય છે, અને તેથી વૈરાગ્ય થાય છે. રાગભાવને સંન્યાસમાં ઉપયોગ છે માટે તે રથને કારમાં લય કહો નથી. भारनामात्रको भाव्या न हि सर्वात्मना लयः। मनोमानवकथनं तदर्थ जगतः कचित् ॥ ९९ ॥ તમામ લો ભાવનામાવથી ભવ્ય છે, પરંતુ સર્વ પ્રકારે પ્રપનો લય નથી. વૈરાગ્યને માટે કોઈ ઠેકાણે જવાનું અથવા દેહનું મનમાવવા કલું છે.

·196 તત્યાદીપનિબળે એ પ્રકારે ત્રણ લયનું વર્ણન કરી તેઓનો મકૃત ઉપયોગ કહે છે. સંસાર અને પ્રકારનું જુદાપણું પતાવવામાં આવે છે. આ બધા જ ભાવનામાત્રથી વેરાગ્યને માટે કરવા યોગ્ય છે. પણ સર્વ પ્રકારે કાલાદિકવડે જે પ્રપષ્યનો લય થાય છે. તે ઉપર કહેલા ત્રણ પ્રકારે જ થાય છે. જે મામિકં ત્વા એ વાક્યમાં તું મને માવતકથન છે તે પ વૈરાગ્યને માટે જ છે. भक्तिमार्गानुसारेण मतान्तरगता नराः । भजन्ति बोधयन्त्येयमविरुद्धं न वाध्यते ॥ नैकान्तिकं फलं तेषां विरुद्धाचरणात्वचित् ॥ १० ॥ મતાન્તરમાં રહેલા પુરુષો શક્તિમાર્ગનુસારે ભજન કરે છે, અને તેને અનુસાર જ પદાર્થોનો બોધ કરે છે. એ પ્રકારે અવિરુદ્ધભજન બાધિત થતું નથી, પણ તેઓને મતાનુસારે ભક્તિમાર્ગથી વિરુદ્ધ આચરણવડે સિદ્ધ, લ (મોક્ષ) થતું નથી. છે. કોઈને એ શક થાય કે ગમે તે માર્ગમાં સ્થિતિ કરીને ભગવદુભજન અય તો કુલ એ પ્રકારે મતાન્તરનું નિરાકરણ કરીને, તે ગતાન્તરોમાં ફલનો અભાવ છે એમ કહે થાય છે, એમ થવાથી બ્રહ્મવાનો ભક્તિમાર્ગમાં ઉપયોગ થાય નહિ. આ હેતુને લીધે બ્રહ- વદ વિદ્ધ માગમાં વર્તનારાઓને ભગવબજારમાં પણ ફલનો અભાવ કહે છે. માયાવાદાદા મતમાં શ્રીકૃષ્ણાદિ વ્યવહાસિદ્ધ હોવાથી તે બ્રદા થવાને માટે યોગ્ય નથી, કેમકે મા- વાદીઓ ઈશ્વરને પણ પરમાર્થ રાય માનતા નથી. વળી તે ઈશ્વરને સદાનન્દ ચિસ્વરૂપ કહે છે, પણ તેના મનમાં તે પ્રકારે પદાર્થસિદ્ધિના અભાવને લીધે તે ભક્તિમાગ સારે જ એમ કહે છે એમ સમજવું. ત્યારે એ જ ઈશ્વર વગેરે પદાર્થો વિશે ભક્તિ- માગનુસાર બોલે, ત્યારે તેઓને શાસ્ત્રજ્ઞાપિત સિદ્ધાન્ત જાય છે, તો પણ તેટલાથી મોક્ષ થતો નથી. કોઈ પુરુષને ભક્તિના અતિશય નામમાત્રથી માયાવદિત હોય, પણ સ્કમતનો પક્ષપાત ન હોય, તો બિલ્પમલાસ્ટિકની કે મોક્ષ થાય છે. પરંતુ ભક્તિમાર્ગવ અચરણ હોય એટલે ભગવાન સ્વાનાનકલ્પિત ધારતો હોય તો, ભક્તિ કરવા છતાં પણુ મોક્ષ થતું નથી, एवं सर्व ततः सर्व स इति ज्ञानयोगतः । या सेवते हरि प्रेम्णा श्रवणादिमिरुत्तमः ।। १०१॥ प्रेमाभावे मध्यमः स्याज्ज्ञानाभावे तथादिमः। उमयोरप्यभावे तु पापनाशस्ततो भवेत् ॥ १०२॥ એ પ્રકારે ભગવાન થકી સવે છે, અને એ ભગવાનું આ રૂપ છે. એ પ્રકારના કાનયોગ થકી, એસહિત, શ્રવણાદિ સાધનથી, શ્રીહરિને ભજે તે ઉત્તમ ભકત કહેવાય. એમના અભાવથી સાનહિત ભજન કરે તો મધ્યમ કહેવાય, અને જ્ઞાનરહિત પ્રેમથી ભજન કરે તો આદિમ અથવા હીન કહેવાય =ાન અને પ્રેમ બને ન હોય તો તે પ્રણાદિક થકી પાપનો નાશ થાય છે, અથવા ધર્મ થાય છે.

·છે સમગ્ર વેદ વાસ્યથી, રામાયણથી, ભારત, પશ્ચર, બીજો શાસ્ત્રોનાં વચનથી અને વ્યાસસૂત્રથી જે અર્થ નિશ્ચય થયેલ છે તે જ અર્થ હૃદયસહિત ભાસે છે સર્વકપમાં રામાયણ પણ એ જ અને પ્રતિપાદન કરે છે, માટે ખરામાયણ સર્વે પ્રમાણોની આ ગ્રન્થમાં એકવાયતા છે બ્રહવાદ સિવાયના મતાન્તરોમાં વાક્યો- કહેલાં છે. ભારત અને પચ્ચરાગ ચરિત્રકતિપાદક હોવાથી રામાયણુના અ છે. બીજી પુરાણ શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ એ પ્રકારે પરમતનું નિરાકરણ કરીને બ્રહ્મવાદમાં જે પ્રકારથી ભજન થાય છે તે પ્રકારે સંગ્રહ કરીને કહે છે. સર્વ નામરૂપાત્મક ભગવાનું થઈ જ છે, અને ભગવાન જ સર્વ નામ- રૂપાત્મક છે. આવાં બે પ્રકારનાં વૈદિકજ્ઞાને છે, તેમાં પ્રથમ જ્ઞાન ગૌણ છે, અને બીજું મુખ્ય છે. જ્ઞાનસહિત પ્રેમવડે શ્રવણદિ સાધનથી જે ભગવાનને ભજવામાં આવે તો તે ભક્તિમાર્ગમાં ઉત્તમ છે. શાસ્ત્રાર્યજ્ઞાનના અભાવમાં પણ પ્રેમથી ભજન કરે તે મધ્યમ છે, તેમ જ પ્રેમના અભાવમાં જ્ઞાનથી ભજન કરે તો તે પણ મધ્યમ છે. ઉત્કટ પ્રેમ ન હોય તો તે હીન છે, પ્રેમ અને જ્ઞાન જ ન હોય તો શ્રવણાદિ પાપનાશક છે અથવા તેથી ધર્મ થાય છે, પણ તે ભક્તિા કહેવાતો નથી. तपोवैराग्ययोगे तु ज्ञानं तस्य फलिष्यति 1. योगयोगे तथा प्रेम स्तुतिमा ततोऽन्यथा ॥ १०३ ॥ તપ અને વૈરાગ્યના ચોગવટે શ્રવણુદિથી જ્ઞાન સિદ્ધ થાય છે અને યોગ- ડે શ્રવણાદિથી પ્રેમ સિદ્ધ થાય છે. પુણદિમાં તપ, વૈરાગ્ય વગેરે અગ સિવાય શ્રવણાદિકનું પરમ પુરુષાર્થરૂપ જે ફલ હ્યું છે તે સ્તુતિમા છે. તય અને શિષ્યસહિત શ્રવણદિક હોય, અથવા એ બેમાંથી એકસહિત હોય, તો જમાનામાં જ્ઞાન થશે એમ જાણવું. ગીતાજીમાં ના જમનાએ વાક્યથી કહ્યું છે ઘણા જન્મને અને જ્ઞાનવાનું મને પામે છે, અર્થાત્ તપથી અથવા વૈરાગ્યથી ઘણે મળે જ્ઞાન થાય, અને જ્ઞાનથી ઘણે કાળે ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય. યોગસહિત ભજન કરવામાં આવે તો પ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં તપ અને રાજ્ય- સહિત કરેલા ભજનવાળો પુરુષ મધ્યમ અધિકારી છે, અને યોગસહિત ભજન કરનાર ઉત્તમ રશિકારી છે. માર્ગના અભાવે કેવળ શ્રવણાદિકનું પરમ પુરુષાર્ચત (ફલત્વ) પરાણેમાં કહેલું છે, તે રસ્તુતિરૂપ છેકોઈ આપણે ઘર આવે તેને આપણે કહીએ કે મને ધન્ય છે કે આ પધાય, તેવી રીતે સ્તુતિવાક્યો સમજવાં પ્રમેયબલ અરહિત શ્રવણ કરનારાને ફલ થવાનું હોય તો ભલે થાય, મેર રિલિજી પત્નિ રામા સહિતમારતપરા अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सह तवस्त्र- निपते सहृदयं हरिणा सदैव ।। १०४ ॥ શ્રીહરિએ સદા સર્વદા(ગીતાજીમાં) નિર્ણય કરેલો છે. રૂપા શાઓ અને વ્યાસસૂત્ર, મા બધા રાઓ પ્રેમસદિત શાને કરવું એ જ ·તત્વાર્ષદીપનિબંધ કરે છે. એમ ન હોય તો ચૌદ વિદ્યાનું સરસ્વતીરૂપ હોવાથી સહુહ્ય એકનિષ્ઠતા થાય નહિ સરસ્વતીનો અભિપ્રાય એક જ ભગવાન વિશે લેવો જોઈએ. કોઈ કદાચિત અન્યથા કહે છે તેશકાના નિરાકરણ માટે કહે છે કે, સરસ્વતીના પપક ભગવાને સદા સર્વદા આ જ અર્થનો નિર્ણય કરેલો છે, અર્થાત્ પોષ્યનું હુલ્ય પોષક જાણે, બીજો જાણે નહિ. प्रमाणवलमाश्रित्य शास्त्रार्थों विनिरूपितः । प्रमेयवस्माश्रित्य सर्वनिर्णय उच्यते ।। પ્રમાણબલને આશ્રય કરીને શાસ્ત્રનું નિરૂપણ કર્યું, હવે મેય બલના આશ્રયથી સર્વનિર્ણય કહેવાય છે, આ રીતે શાસ્ત્રનું નિરૂપણ કર્યું. શાઆર્થના અધિકારી સાત્વિકાગિણવાળા ભગવદ્ભક્ત છે. આ અધિકારીઓ પ્રમાણુબલવાળા હોવાથી શાઆઈપ્રકરણમાં પ્રમાણમલનો આશ્ચય કર્યો છે. કેવલશબ્દાલનો વિચાર શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણમાં છે. પ્રમેયબલ એટલે અર્થબલને આશ્રય લઈને સર્વનિર્ણયપ્રકરણ કહેશે. પ્રમેયબલ એટલે સવેદાદિથી વેટા એવા પ્રભુનું બલ મર્જ સર્વસમર્થ હોવા છતાં તે તે રૂપે પ્રતિનિયત તત્તકાર્યકર્તુત્વરૂપ બલ. અથવા પ્રમેયોનું અને પ્રમેય એટલે શાસ્ત્રાનુગ્રહત ચક્ષુરાદિ જન્મ પ્રમાવિષય છે, તેનું બલ એટલે તત્કાજાને સામર્થનું અવધારણ કરીને સર્વનિર્ણય સર્વ પદાથોનો નિર્ણય–સ્વરૂધ્યાયાભ્ય કહેવાય છે. સર્વપકાર્ટ બ્રાત્મક હોવાથી એક બીજાથી વૈશિeત્ર નથી, તથાપિ જે પાર્થ જે માટે અને જે પ્રકારનો છે. તે સર્વ સપરિકર વિવેચાય છે, એમ જાણવું. એ રીતે શલ્મને વિચાર કરીને શાસ્ત્રાર્યપ્રકરણનું વિવેચન કરીને સ્વતઃપ્રામાયાદિલાટીઓને અસમ્ભાવના રહિત પ્રથમ પ્રકરણ પૂર્ણ કર્યું. હવે અબલના વિચારથી પરપ્રામાણ્યવાહીઓને અલભ્યા- વન અને વિપરીતભાવના ઉશ્ય થતાં તેમને માટે સર્વનિર્ણય પ્રકરણ કહેવાય છે. એ રીતે અહીં તત્ત્વાર્થદીપનિબન્ધનું શાસ્ત્રાર્થપ્રકરણ પૂર્ણ થાય છે, ·तत्त्वार्थदीपनिबन्ध . प्रकरणं १ ५९ अविद्यायां ततोऽपि हि अविद्याविद्ययोस्तसात् अविरुद्धं तु यत्त्वस अ(म)विरुद्ध न वाध्यते १ १०६ ११० or يتم ه م سه ه سد अष्टाविंशति तत्त्वानाम् १०० १ १ १ असत्यमप्रतिष्ठं ते आ. आकाशनद्यापकं हि .१५९ १५७ . or आत्मनैव सुसप्रमा २५ ५० ہ ہ ہ سد १२७ ४७ १ १ १ १ १ १ १ १ १ १ ४४ ७३ १ १२१ ५७ ३ ९८ ७६ १ २९ ५४ ९५ आत्मसृप्टेन वैषम्यम् आदिमूर्तिः कृष्ण एव आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः आनन्दरूपे शुद्धस्य आनन्दाकारमुत्तमम् आनन्दांशतिरोधानात् आनन्दांशप्रकाशाद्धि आनन्दांशस्वरूपेण आनन्दांशाभिव्यक्ती तु आभासप्रतिविम्बत्वम् आरोपो वस्तुनो न हि आविर्भागतिरोमानैः आविर्भावे प्रकाशते आश्रयं युक्त्यगोचरम् आमन्यस्य हरेर्वापि ६. इति पेत् तन्न युज्यते इत्याफलप्य सतत इन्द्रियाणां तथा म्यम्मिन् इन्द्रियाणां तु मामा इन्द्रिपाणां देवनान्य- प्पन्ति पर १ १ २ १ १ १२० ७२ ७३ १२१ १ ४ ४ ३५ १ ७५ ८५ १५० १ :३५ १ ه ه س س ه ه १ १२० १६४ है ·शास्त्रार्थप्रकरणे पादसूची। पृठं प्रकरण लोकः १ १ ३९ १२२ १३७ ३ ৩৪ १ उचरं पूर्वसन्देह- उपाधिकालरूपं हि उपत्यं भगवद्भक उमयं हरिसेवया उभयोरप्यमावे तु १ ३ १ १०२ २७ १ ४ ४३ १६१ १६१ १ ४ १ ३९ ८ एक शास्त्रं देवकीपुत्रगीतम् एकः समोऽप्यखिलदोपसमुज्झितोऽपि १ एमि)का सहयानुलोमतः एकेनापि रटेने १ एको देवो देवकीपुत्र एव एतद्विरुद्धं यत्म १ एतन्मतमविज्ञाय १ एवं कदाचिद्भगवान् ए(मोयं तस्य न चान्यथा एवं प्रतारणाशास्त्रम् एवं सर्व ततः सर्वम् ऐ. ऐन्द्रजालिकपलेपि به س ه سه له م ه م ه ه می ७७ ९८ ५७ or १ ८० १०१ १६६ ३ ४ २ १५७ ८८ ७७ १ ३७ ३ फापनं मोहनाप हि फदाविद फसचिनचे पदाचित्पुनरन्पया पदानिशुपक्षाग पदापित्यांमार पदापिटमने मानिन् पदापिन्मापपाएनन् पदापिन्मोपरपापित पनगमनाप्रीति २ ३८ ४८ .

·४ वत्त्वार्यदीपनिबन्धे प्रकरण पाद १ १ १ श्लोक তত १७ ३ पृष्ठ १२९ ५५ २९ ५७ १३७ ४५ १९ १ १ १ १२ १ १ १ कर्ता स्वतन्त्र एव सात् कर्मनिष्ठा तदा जेया कर्माप्येकं तस्य देवस्स सेवा कलिस्तस्स फलाय हि कलौ तदादरो मुख्य काण्डे ज्ञानाङ्गमीर्यते काण्डे ब्रह्मतनुः परे कार्यदर्शनतः श्रुतेः कृत्वा जगत्कारणतां कृष्णप्रसादयुक्तस्य कृष्णनाक्यानुसारेण कृष्णवेत्सेव्यते भक्या कृष्णसात्मरतौ त्यस कृष्णयाद्भुतकर्मणे कूटसं चलमेव च किमन्यत् कामहतुकम् पेचिदनातिविमल प्रमेणा मयान हि फ्रीडति स्म हरिः कचित् कचित्मत्ययुगे पुमान् क्षेनस विनिरूप्यते ७८ ४७ १ १ १३१ ८८ १ ५७ २४ १ १ १ १ १ १ १ ७१ ९० cccccmm com ११९ १५७ १३१ ३४ ૬ ३९ १ ११० ar १ गन्धवयतिरेक्वान् गुणामिमानिनो ये हि गुहां प्रविष्टावित्युक्तः गृह पर निशिप्पते गोविन्दामन्यसेवातः ७७ १ १ ९२ १२९ 8 سم مه سه १ १ ९७ पार्षाप्याम उच्यते पतुगेप प तथा १ ३२ ७४ ४ १ ७२ १२२ ·८ 1 सस्वार्थदीपनिवन्य लोक पाद १ ८८ or ३ or २ दृष्ट १५४ १०७ १६५ ५२ १२२ १२३ १०२ ३ १ २ ४ १ १ १ २ ४ ४७ १४५ or २ १ ७६ १२८ or २. २८ १४. or १ ने युक्त्यैकस्य वारणम् न विद्याजनने शक्तिः हि सर्वात्मना लयः नानामतानि विप्रेषु १ नानारूपपदेव तद् नान्यथा हक् स्पृशेत् परम् नान्यथा प्रतिविम्बते नान्यस्येति विनिश्चयः नामलीलाविभेदतः नास्ति श्रुतिषु तद्वार्ता नास्त्येवेति विनिथयः नियतं तत् पुनर्वृहत् निरध्यस्ता भवन्ति हि निराकारास्तदिच्छया निर्गुणा मुक्तिरसाद्धि निर्णयाना तथैव च निर्गीयते सहृदयं हरिणा सदैव. १ निदोपपूर्णगुणविग्रह आत्मतत्रः निर्षीजेऽप्यात्मबोधका निश्चेतनात्मकशरीरगुणश्च हीनः निष्ठा च साधनैरेव निष्ठाभाचे फल तसात् मैक्रान्तिकं फल नेपा नेण्यं चापि विद्यते . पक्षान्तरेऽपि कर्म सात् पञ्चद्वयी शतसहस्रपरामितच. पश्चपर्णा त्वविधा हि पनप त्वविद्येय 'पञ्चपति विद्येयम् 'पश्चात्मरः स भगवान् द्विपटात्मकोऽभूत् १ १ ४ ४९ ४३ १६७ ८५ १५९ 4 ४४ १ १ १ . ४४ २ १ १ or १६५ १२७ २ . १२८ २ ४३ २४ १ १ १ ६४ ७२ ८८ ८३ ·शामार्यप्रकरणे पावसूची। प्रकरणं १ १ सोकः ८ ३८ ३ ३३ ८१ १ १ mocwmarwa ca २२ ७४ ७१ १ or ८४ ३९ १४९ १ १ १५४ १ १ ७१ १०० ६ १६५ or वारकं परिकीर्तितम् वार्तामात्रं न वस्तुतः विचार्य च पुनः पुनः विद्ययाऽविद्यानाशे तु विधाविद्यानिरूपणः विद्याऽविद्ये हरेः शक्ती विद्यां प्रामोत्सुरुक्लेश विधिमाहात्म्ययोर्न तत् वियदादि जगत् सृष्ट्वा विरुद्धधर्मबोपाय विरुद्धवचनानां च विरुद्धसर्वधर्माणाम् विरुद्धाचरणात् चित् विरुद्धांशपरित्यागा विश्वासस्तेन सत्फलम् विस्फुलिङ्गा इनानेस्तु वीक्षा तस्स झभूत्सती बेदान्ते च स्मृतौ ब्रह्म वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि वैराग्यज्ञानयोगैश्व वैराग्यार्थमुदीर्यते वैराग्यं गृहमीचकम् वैराग्यं साङ्ख्ययोगौच व्यवहारत्रिधा मतः व्यापकत्वश्रुतित्वस्य व्यापकत्वं च तस्य तद व्याससूत्राणि चैव हि व्योमवद् ब्रम तादृशम् ४ 4 ५२ २८ २७ २ ६७ ३४ १ ७ १ १ १ ९५ ८९ १६४ १ १ ८७ ३० १ ५४ २ १२३ शरीरं तं न वेदेत्थम् शालाम्पासपरः कती ११७ प ·तत्स्वार्थदीपनिबन्धे प्रकरणं छोकः. पृष्ठ ९० or १ ३५ om om २७ २५ ७६ ६८ ६५ १ १ १ १ 'n an on No com ३४ १५८ १ ९२ १ १ ५० १७ १ १- २२ प्रक्षमावात्तु भक्तानाम् ब्रममावाल्लयो भवेत् ब्रममावो भविष्यति प्राभूतांशचेतनाः ब्रममायांशवेष्टितम् . ब्रह्मव्यापकमव्ययम् ब्रह्मानन्दे प्रविष्टानाम् ब्रह्मेति परमात्मेति ब्रह्मोपादानतः वचित् भ. मक्तानां तु विशेपतः मक्तिनिष्ठा तदा या भक्तिमार्गानुसारेण मगवच्छास्त्रमाज्ञाये भगवश्वेन युज्यते मगवद्वचनादपि भगवद्धचसामपि भगवानिति शब्द्यते मजनस्यैव सिद्ध्यर्थम् मजनं वारयन्ति हि मजनं सर्वथा मतम् मजनं सर्वरूपेषु मजन् सिद्धिमयामुपाद मजन्ति योधयन्त्येव- मजेत श्रवणादिम्या मर एव फलिप्यति मस्तीह जनार्दनः मान्तसम्ममा देवा -~मावनाप्रापणे तथा मारनामात्रटो माम्या मिमत ने पुन्पेठ १०२ २ ४ ३४ ४१ १५ ६४ १ १ ६ ९५ १ १ ३ ३. ४९ २० १६४ १ ९७ ९९. or १ १ १५८ ·शालार्यप्रकरणे पादसूची। मकरणं १ भूत्वा कुर्वन्ति मोहनम् भेदः केनोपजायते सोफा १५ ९२ १५८ १४४ १६५ १ १ २२ १६१ १ १ 1000wwwww २९ ४५ ३८ १ ७८ ७१ or मतान्तरमिति ध्रुवम् मतान्तरगता नरा: मतान्तरैर्न सेवन्ते मनसः शुद्धिसिद्ध्यर्थम् मनोमानत्वकथनम् मन्त्रोऽप्येकस्तस्य नामानि यानि -म(अ)विद्याविनिवृत्तितः महेन्द्रजालवत्सर्व माययैव विनिर्मिते मायाजवनिकाच्छन्नम् मायादीनां च कर्तुत्यम्, मायिकत्वं पुराणेपु मार्गस्त्रेधा फलाय हि माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु माहात्म्यज्ञापनाय हि मुक्तिः कल्पितवाक्यता मुक्तिस्तदातिनष्ठा साद मुख्यार्थवाघनं नास्ति मोहन बहुरूपतः मोहार्थशास्त्रकलिलम् १ १ ८७ १५२ ५७ १९ ४२ १५४ १३२ यज्ञरूपो हरिः पूर्व- यत्कृष्णं न मजेत् प्राज्ञा यत्र येन यतो यस्य यथा कश्चित्कृष्णस पथाकथश्चिन्माहात्म्यम् पदा कृष्णः प्रसीदति यदा चितं प्रसीदति ·१२ तत्त्वार्थदीपनिबन्धे प्रकरण पृष्ठ १ १ ३ ४० २६ ७९ or وه له سه له له م ه १ १ ७२ ५ or or १४४ यदा चुदेविभिद्यते यदुक्तं हरिणा पश्चात् यदेतदुपपद्यते यदेवद्विनिरूपितम् यद्धो याति संसृतिम् यद्विद्यावो विमुच्यते यन्मायिकत्वकथनम् यया विद्वान् हरि विशे यसिन् ध्यानं भगरतः यसै यद् यद्यथा यदा यः सनव सन्तिष्ठन् यः सेनते हरि प्रेम्णा युक्तमोत्पत्तिकैः सदा ये मुक्तावधिकारिणः योऽनुविश्य प्रकाशते योगोऽप्येकः सदाहतः योगयोगे तथा प्रेम योगेन भगनदृष्ट्या १ १ ९४ ३ १ १ १ १५९ ११६ ११७ १ १०१ १ १ १ १ १ २ ७० ९४ १०३ ११४ १७ ११७ १५९ १६७ Mms रामायणः सहितमारतपञ्चरानैः रुपनामविमेदेन १०४ rmr १६७ १२ १ १ १ १ २४ ६४ WWWC ११० ३४ लयः मर्यमुसापहः लिई तेजोऽप्पलौकिकम् लिभागरते तथा लिगस विधमानत्वात् घ. पागादिपिलयाः गये पापारम्मणमाप्रत्या पापारम्मणाश्यानि . . १ १ ९२ J ३ १६४ १५८ १४६ ·शाचार्यप्रकरणे पादसूची। प्रकरणं पृष्ठ S १ ८ or ankA १ १ १ mm com n CN . १३९ ३१ १ १ १ ८४ ३९ १ १४९ ७९ १५४ १ १ १ वारकं परिकीर्तितम् वार्तामात्रं न वस्तुतः विचार्य च पुनः पुनः विद्ययाऽविद्यानाशे तु विद्याविद्यानिरूपणैः विद्याविये हरेः शक्ती विद्या प्रामोत्युरुक्केशः विधिमाहात्म्ययोर्न तत् वियदादि जगत् सृष्ट्वा विरुधर्मबोधाय विरुद्धवचनानां च विरुद्धसर्वधर्माणाम् विरुद्धाचरणात् कचित् विरुद्धांशपरित्यागात् विश्वासस्तेन सत्फलम् विस्फुलिङ्गा इवास्तु वीक्षा तस ह्यभूत्सती वेदान्ते च स्मृतौ प्रम वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि वैराग्यज्ञानयोगैश्य वैराग्यार्थमुदीर्यते वैराग्यं गृहमोचकम् वैराग्यं साङ्मयोगौच व्यवहारत्रिधा मतः व्यापकत्वातित्वस्य ध्यापकत्वं च तस तद व्यासस्त्राणि चर हि न्योमवद् मम तादृशम् १ ११९ १६५ ४१ ९१ ९ ury 20 my or २८ २७ ६ ७ ९५ ३४ १ or १५५ ३० MYN MONY ७१ १ १ ७ १२३ शरीरं तं न वेदेश्यम् शावास्यासपरः कती -- ३ ४ ११७ " ·तरवार्थदीपनिक प्रकरणं लोका or १ १ 'rence ana १०१ १ १ ४४ ५ mr १ १ ८७ १ १५२ १४९ १३७ १०२ १ २ ४ ४ ३ ८० ५८ २० १ शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि शास्त्रार्थः सर्वनिर्णयः शुद्धास्ते ब्रह्मवादिनः शोधितस्यापि युक्तितः श्रवणादिमिरुत्तमः श्रीमागवत ईर्यते श्रीभागवतरूपं च श्रुतिसौविवाध्यते श्रुतिः सृष्टथादिरूपिणी श्रुतिस्मृतिविरोधतः -श्रुतेरपि विरुद्ध्यते श्रोतोऽर्यो ह्ययमेव स्यात् स. स इति ज्ञानयोगतः स एव हि जगत्कर्ता सगुणत्वे विरुद्धयते सगुणा सान्यसेक्या सहावस विलीनत्वात् सचिदानन्दरूपं तु सचिदानन्दरूपेषु सजातीयविजातीय० सत्यादिगुणसाहसः सत्चसृष्टिप्रवृत्तानाम् सत्चस्स फलनं यदा सन्देहविनिश्चये समाधिमापा च्यासस सदंरोन जडा अपि सर्व एप गताः काली सर्व गुणयनितम् समत्वं च तसेप्टम् १ १ १६६. १२९ १२९ ७७ ७७ १४ ५० १ ३ १ १११ १ २९ ३ or १ १ ११३ ११४ ८८ १२१ २६ or १ ३ ७ १ १ १ ૨૮ ६९ ५७ सरंधोतिपदा मवेद १ ६४ १७ १ ५५ ·शालार्थप्रकरणे पादसूची। १५ प्रकरणं लोकः पृष्ठ १ १ ३ १ २५ १ ४४ ४३ ८४ २ ८० २ M १३७ ११७ ११७ ७० ३ .३ ९१ १५७ १ २९ १ सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् १ सर्वत्र च विविधभेदविवर्जितात्मा सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि बहूपमोऽभूत् १ : सर्वमावृत्य तिष्ठति १ सर्वमाहात्म्यनाशकम् सर्ववादानवसरम् १ सर्वचादानुरोधि तत् १ सर्वशक्ति स्वतत्रंच १ सर्व ब्रह्मैव नान्यथा १ सर्वाधारं वश्यमायम् सर्वान्तर्यामिरूपिणः सर्वेन्द्रियैस्तथा चान्तः० सर्वेषां तद्विलक्षणम् सर्वेषां वेदवाक्यानाम् संसारस्य लयो मुक्ती साक्षात्सर्व.करोत्यजः १ साक्ष्यो बहुविधः प्रोक्तः सायुज्यं वान्यथा तस्मिन् साचिका अपि वै हरिम् साचिका भगवद्भक्ताः सुदृढः सर्वतोऽधिका सुषुप्तस्येव न व्रजेत् १ सूर्यादिरूपटर ब्रह्म सृष्यादौ निर्गताः सर्वे १ सृप्टेरुक्ता पनेकपा सेवकं कपया कृष्णा सेक्पा देवनापतः सेम्पा सायुज्यकाम्या स्तुतिमा तवोरुपमा ११४ ५७ १ १ २४ . ७७ १५९ २२. १ १ १ १ १७ ८० ४२ ४ १ १ ४५ ६९ ७९ १ १ ४ १ २ ४८ १ १३ ४ १६७ ·१६ तत्त्वार्थदीपनिवन्धे प्रकरणं श्लोकः ४२ पृष्टं ८० सेहो भक्तिरिति प्रोक्तः स्थादिदं भगवान् साक्षात् खगतद्वैतवर्जितम् स्वरूपं यत्र चै हरिः स्वरूपाज्ञानमेकं हि स्वमदृष्टगजेविन खाधिकारानुसारेण स्वाविद्यया संसरति १ १ १ १ १ or morrorm १५९ ७१ १५२ ८७ १ १ ७९ १३२ - हरौ तद्वशगाः सुराः हीदमेव प्रतारणम् झविमतं विभक्तिमत् १५ ५२ ~ Mor २६ ४