·No text on this page.

·HARIBHADRA SURI CHARITAA
العزوم
Pandit Hargovind Das T. Sheth
Ngaza-litha, Vyakarana-tortba and Sansknt
Eramider of the Calcutta University,
1917)
[ Pnce 4 annas

·Printed at the Chandraprabha Press
By
Manager Gaurishankcr Lall
AND
Published by Jaina Vividha Sahitya Shastra Mala
Office, Benares City.

·जैन विविध-साहित्य शास्त्र-माला (२) हरिभद्रसूरिचरित्रम् । फर्ता राजधन्यपुरवास्तव्य-श्रेष्ठिनिकमचन्द्रात्मजः कलिकाताराजकीयपाठालयपरीक्षको न्यायतीर्थ-व्याकरणतीर्थपण्डित- हरगोविन्ददासः। धीरसवत् २४४३] [ मूल्यमाणकचतुष्टयम् ।

·बुद्धःशुद्धो न शुद्धोदनतनयनयो नास्तिको नास्तदोयो
नो न्याय्योन्यायमार्गो विमलमतिमता नापिवैशेषिकी दृग् ।
प्रेक्षात्रं न सांख्यं न सततमहतं शासनं जैमिनीयं
गम्भीरप्रौढतर्के विलसति सति सदाङ्मये हारिभद्रे ॥१॥

·समर्पणम् ।
अन्योपकारकरणार्पितजीवनस्य
सूरीशितुर्विजयधर्मगुरोर्गुणाब्धेः।
हस्ताम्बुजेपु विनयावनतोऽर्पयामि
भक्त्या लघु कृतिमिमामहमादरेण ॥
कर्ता।

·計 ·अहम् - +7 J ...मा श्रीपादाक्रान्ततेजस्वि-जगतीभृनयत्ययम् । धर्पयनुदक कर्म सरो व तमसामरि ॥२॥ SL Press Benares - ·军 ·प्रस्तावना। कधीयानप्येतिहासिकचरित्रात्मकोऽयं ग्रन्थः। प्राचीनेतिहा- सविषयकोपयुक्तसमग्रसामग्या अभावस्य सुविदिततया, कस्या- प्यतिवृत्तान्तस्यामूळचूळ यथायथमधिगमस्योल्लेखस्य वाऽभि- लापो दुरभिळापमात्रम् , इति न केवलं दु साधैव, असाध्याप्य- स्माशां तत्पूर्चिः। सतामप्यन्धकारातानामिवामकटतया, यत्र तत्र व्यस्ततया चावस्थितानां कतिपयनदेशानां सकळनं च, तत्तद्ग्रन्थसार्यावगाहनेन, यथास्थानं तदुपलब्धत्तशकलविनि- वेशनेन, परस्परविसंवादिषु तेषु ताटस्थ्यतस्तथ्यातथ्यत्वविनि- र्णयाघानेन च तत इतः कप्टेनैकत्रीकृत्येष्टिकासमुदायं महामासा. दविनिर्माणमिव प्रभूतपरिश्रम समयव्ययमपि न सर्वथाऽशक्यम् , अथ चात्यावश्यकमित्यवार्य तत्करणे व्यापृतोऽभूवम् । यया. साध्यं विहितचेष्टोऽपि कियानिह सफलः समभूवमिति विनिश्चयं पाठकमवरा एव कुर्वन्तु, न हि तन मेऽधिकार इति । एतभिवन्धे कचिदालम्बनतया, कुत्रचित् प्रमाणतया, कचन सवादकात्मना वोपयुक्तानां प्राचीनानामर्वाचीनानां वा ग्रन्थानां वकर्तृणां च नामानि मायस्तत्तत्स्थळेवेव निर्दिष्टानि, इह तेपा सर्वेषों, विशेषतश्च श्रीममाचन्द्रसूरीणां, येपा प्रभावकचरित्रे. णाधिकं साहाय्यमनुष्ठितम् , कृतज्ञतामझीकरोमि । पन्मित्त्रप्रवरस्य 'शेठ कृष्णाजी वारदाजी' इत्यस्य, 'शेठ घनीभाई वखतचन्द' इत्येतस्य चोपकारमत्रानुस्मरामि, या- भ्यामहमस्मिन् कार्य प्रोत्साहितः । फती।

·No text on this page.

·॥ अहम् ॥ 'हरिभद्रसूरिचरित्रम्। आदर्शसंकाशानि किल महात्मनां जन्मत प्रभृति पर्यवसानाव- सानानि चरित्राणि, यत्र प्रतिफलन्ती>पादोपवती. स्वाचारप्रवृत्ती- हेयोपादेयत्याभ्या विवेकचनुपा प्रेक्षन्ते प्रेक्षावन्त , क्षमीभनन्ति च हातव्य विहाय, उपादातव्यमुपादाय, उपेक्षितव्यं चोपेक्ष्य सर्वथा * एतदेव नामालङ्कृतवन्तो भुरय सूरय समजनिपत , तथाहि- (१) याकिनीमहत्तरासूनुलेन प्रख्यात प्रस्तुत एव चरितनायक यो दयमानेषु सर्वेष्वपि प्राचीनतम , यद्ग्रन्थानामुपलक्षकच 'रिह'- इत्यङ्क, यस्य चावसानसमयोऽमे विस्तरतो मीमासित । (२) बृहद्गच्छीयजिनदेवसूरिशिष्य , योऽणहिलपुरे (Patan, In Gujarat) सिद्धराजराज्ये ११८५ वैकमे सरासरे वाचकशिरोवतसस्यो. माखाते प्रशमरतिनाम्नो प्रन्थस्य विवरणमकात्,ि यत् त एव तद्ग्रन्थ- प्रशस्ती,- "भन्या बभूवु शुभम(श)स्यशिष्या अध्यापका श्रीजिनदेवसवा । तेषां पिनेयेबदुभक्तियुक्त प्रज्ञाविहीनैरपि शास्त्ररागात् ।। २ ।। श्रीहरिभद्राचार्य रचित प्रशमरतिविवरण किञ्चित् । परिमाव्य वृद्धटीका. सुखपोधार्थ समासेन ॥ ३ ॥ अणहिलपाटकनगरे श्रीमजयसिंहदेवनृपराज्थे । नाण वमु रुद्रसख्ये विक्रमतो वासरे ब्रजति ॥ ४॥" (३) नागेन्द्रगरीय कलिकालगौतमविरुदक श्रीआनन्दसूरि अम. रन दम्गशिप स्याद्वार मञ्जरीप्रणेतमल्लिगरगुरणामुदयप्रभमूगाणा प्रगुरु , श्रीविजयमामूराणा गुरुश्च, सिद्धराजराज्यकाठ एवामादितमत्ताक , इस्युदयमममूर्धर्माभ्युदपमहाक व्यप्रशस्तिगरमामि साकरवगम्पने- "भानन्दमूरिरिति तस्य यमूर शिश्य पूर्वोडर शमधरोऽमरचन्द्रमूरि । धर्मद्वास्य दशमाथि पापक्षोदशमो जगति यो विशदौ तिमात ॥२॥ मम्तापवाययपानिधिमन्दरादिमुद्राजुपो किमनयो स्तुमहे महिम । मास्येऽपि निर्दलिगपादिगनी जगादयोन्यासिहशिशुकाविति सिद्धरान ||१|| ·२ हरिभद्रमरिचरित्रम् । महात्मवृत्तमनुकतुंम् । अयमपि प्रस्तुतश्चरितनायको विवनचेतम- मत्कारचञ्चुकार्यव्यहकर्तृत्वेन महान्मस्कतम इत्यत्र केन किं वक न्यम् ? । ततस्तदितिवृत्तमहमहमिकया जिवासवः समभिलपेयुनि- पातुमिति स्वभावोपस्थितमिदं विवेकिनाम् । किन्तु बाबा समीह मानोऽपि, विहिततद्गवेषणायासश्चापि दुर्भगतोपहतो न कुतोऽपि सिद्धान्तोपनिषनिपणहदयो धौजन्मभूमिस्तयोः पट्टे श्रीहरिभद्रसूरिरभवचारित्रिणामग्रणीः । भ्रान्वा शून्यमनायैरतिचिराद् यस्मिन्नवस्थानतः संतुष्टः कलिकालगौतम इति ख्यातिवितेने गुणैः ॥५॥ श्रीविजयसेन सूरिस्त पट्टे जयति जलधरवानः । यस्य गिरो धारा इव भवटवभवदवथुविभवभिदः ।।६।। भासदकविकृतविवेकमजरीवृत्तिकत्ती बालचन्द्रसूरिरप्यत्यैव हरिभद्रसूरे शिष्यत्वेन निजं स्वग्रन्थप्रशस्तो प्रत्यभिजानीने तथा च तत्रस्य उल्लेख:- "एतामासडिजेत्रसिंहसचिवनात्यर्थमभ्यर्थितो वृत्तिं श्रीहरिभद्रसूरिसुगुरोः शिध्यप्रशिष्यावधिः । वाग्देवीप्रतिपन्नसूनुरकृत श्रीबालचन्द्राख्यया विख्यातोऽधिपतिर्गणस्य गणिनीरत्नप्रियो धर्मजः ॥१३॥ नागेन्द्रगच्छार्णवपार्वणेन्दुरेतां बृहद्गच्छनभोरविश्च । श्रीमान् विपूर्वो जयसेनसूरिः श्रीपद्मसूरिः समशोधयेताम् ॥१४॥" एतत्प्रणेतृकायामुपदेशकन्दलीटीकायामपीदंभावकः प्रशस्तिभागः समुप- लभ्यते । (४) बृहद्च्छीयत्रीमानभद्रसूरिशिष्योऽप्येकतमो हरिभद्रसूरिः, यं जयवल्लभकविना श्वेताम्बरजैनेन विहितस्य प्राकृतीयपद्यालय (वजाव्य)- अन्यस्य च्छायायाः प्रणेता गुरुत्वेनोपलक्षयति; प्रमाणमत्र तत्त्वैव अन्यस्या- यमन्तभाग:- "गच्छे पृथौ श्रीमति मानभद्रसूरिर्बभूव प्रथितः पृथिन्याम् । तदीयपट्टे हरिभद्रसूरिर्जज्ञेऽखिलक्षमातललोकपूज्य: ॥ १ ॥ तच्छिष्यलेशोऽस्ति गुणानुरक्तः श्रीधर्मचन्द्रः सकलः कलामिः । निपीय यवागमृतं सुधाया मनोहरं नो विवुधाः स्मरन्ति ॥ २ ॥ विद्या(पद्या)लये प्राकृतेऽस्मिन् सुभाषितमणावहो ! । लिख लखकच्छायां रतदेवश्च तद्विरा ॥ ३ ॥ शिखि-प्रहा-ऽग्नि-चन्द्रर्हि प्रमिते वत्सरे वरे । अन्धोऽयं संत्यया स्यातः सहस्रत्रितयं ननु ॥ ४ ॥" - ·- हरिभद्रमूरिचरित्रम् । ३ समासीसदमस्य सामस्त्यतो जन्मादिवृत्तान्तम् । हेतुश्चात्र माचा स्वत स्ववृत्तान्ताख्याने बलादापतन्त्या आत्मश्लाघाया प्रतिबन्धक्रत्वम्, फलानुमेयप्रारम्भत्वेन तेपा तस्या दोपरूपत्वागीकारात्, समानसम. यानामपरविदुपा च प्रायस्तुल्यकोटिमाविम्रता तवृत्तस्य तादृशाश्व- यनियन्धनत्वाभावेन, भावेऽपि वाद्यतनजनदुर्भाग्यवशेन चिरस्मृति- - विषयीफर्तुमनाद्दतलव्यत्वम्, तदादरेऽपि चान्यग्रन्थानामिव काल- माहात्म्यतोऽस्यापि कथाशेपीभवनम् , पश्चाद्वानां च तदुल्लेख चि- कीर्पतामप्यस्मादृशामिव तदिनोपायाभावसाम्यमिति। या पुनर्या- पती काचिजीवनमात्रा रिस पन्धिनी तत इत समुपलभ्यते, सापि पञ्चपेप्वेवाय च गौरवभराङ्कितत्वेन शिक्षाप्रदेपु प्रसङ्गेषु पर्यवसीय- माना न कात्स्न्येन तश्चरित्रमववोधयितु प्रत्यला, तथाप्युपकारक सामग्रीघटकस्तहेशोऽपि तावन्माप्रयोपतु प्रभवति, इति सर्वावि सवादिवचनादशत प्राप्यमाणस्याप्येतवृत्तस्य चित्रघटनाघटितत्वेन महत्त्वान्वितत्वेन चेह क्रियमाप उल्लेखा न नाम नात्यन्तमौचितीम- शिम्यति । भासीदिह विधाप्युश्चत्वमादधाने, घावापृथिव्याविव सदधाने, विधाने च विविधगृहसगततयान्वर्थमभिधानम् , अद्यापि प्रसिद्धि- भाजि चित्रकूटपर्वते, तिरस्कृतधनदनगरमिवानकैर्धनदैरधिष्ठितम्, धृतस्पर्धमिव सुरपुरेण बहुविवुधपतिभिरलरुत चित्रकूट नाम नग- रम् । तत्र प्रतापाक्रान्तदिक्चक्रोऽरातिराजिभिरसहनीयोर्जसिगाई. पलो जितशत्रुरिति नाम्ना नृपती राज्यमन्चशिपत् । तस्य चतुर्दश- विद्यानीरमिधिपारदृश्वा विप्रकुलप्रसूतो 'हरिभद्र' इति विश्रुतनाम- धेय पुरोहित समभूत्, य स्वशानभाग्भारमजीर्यन् ‘फ खलु सम. त्ति समस्तेऽपि भुवनमण्डले मादृशस्तादृशानवधविपुलविद्याविशा- रदो धीमान् १" इति विद्यागर्वाधमातमानस 'नितितलवर्तिनो विदुप क्षिति विदार्यापि विजयेय, सलिलान्तथारिणस्तभ प्रविश्यापि परा- भावयेयम् , गगनाङ्गणगामिनश्च तास्तत आकृप्यापि परिभवमानयेयम्। इति जगत्रितयनिवासिविविजयश्रियमात्मसात् कर्तुमभिवाञ्छस्त- दुत्कटघटाटोपसरमिष निष्टकयभयदारणादितश्चिताना त्रितयीम- दीधरत् , तादृशशास्त्रसमूहसपःण द्विधाभगद् हृदयमिच प्रदर्शय- नुदर स्वर्णपट्टमतिष्ठिपन्, अनीविशव जम्यूक्षोपलक्षितक्षमावलपे समानमनीपारमगामारमिय निर्दिशन् स्वशयशम्बरजन्मनि जाम्य- घी प्रततिम् कि बाहुना ?, शानमानस्य परा पाठामातिष्ठानोऽशेष. मुपीभृतस्तृणमिव मन्यमान , आत्मान च सर्वशमिय निशेषाति- शायिविज्ञानसपदमभिमन्यमान 'येनाभिहित नाययुध्येय, भन्तेवासी. , पितोर' इति भारायाम् । ।

·४ हरिभद्रमरिचरित्रम् । भूयमवाप्य तस्य संतिष्ठेय' इति दुखहभयङ्करां प्रतिवामपकार्षीत् । स चापरेयुर्नरवाहनमध्यासीनः पुरश्चलविरुदावलीपाठकवर्णि- पटलेन पथि संचरमाणः समपश्य देकं दुर्निग्रहमहायतनामुपागत्य, समूलमालानस्तम्भमम्भोजलीलया समुन्मूल्य, स्वच्छन्दमन्तनगरमा- गम्य च तत इतः पर्यटाट्यया पुरनिष्ठभूयिष्ठहट्टालयावलीविलयमा. तन्वन्तम्, मृतिभीतिसंग्रत्तसमत्तवास्तव्यमनुप्यतिरश्चो विहिनहा- हारवं कान्दिशीकानासूत्र यन्तम् , यधिरयन्तं व गभीरभीपणारावैर्दिशां मण्डलम्, निर्भरहानप्रवाहपद्विलिताचलातलं कपोलपालीविलीन- लोलालिमालाकलितकोलाहलं विश्लिष्टनिजसुखासिकावाहिपूरुपनि- वहं मदोन्मत्तमहाकुम्भिनमापतन्तम् : अथ च समयचातुरीमुपयुज्य चावल्यमधिश्रयमाणः प्लवङ्गम इव विटपिशिखराग्निजयानादुप्लुत्य पुरःस्थितमेकं जिनपतिमन्दिरमध्यरुक्षत् : ऊर्ध्वमधिक्षिप्तचनुश्च तद- लङ्कुर्वतीमाईती मुद्रां कथमपि लोचनगोचरीकृत्य मदग्रहिलतया परमार्थमनवबुध्य भुवनगुरावपि पद्यमिदमुपहासगर्भसंदर्भमाविरवी- भवत्- "वपुरेव तवाचष्टे स्पष्टं मिष्टान्नभोजनम् । न हि कोटरसंस्थेऽग्नौ तरुर्भवति शाडुलः ॥ १॥" अनन्तरं तत्र भ्रमद्भिरसुमद्गुणैरपररथ्यया व्यवहितं तं गजपुनव- मुपगम्य निजनिलयं प्रति प्रास्थित समाहितमानसो मूर्तिमानिव मानराजः। यानि कानिचिदमूर्तीनि मूर्तिमन्ति वा सत्त्वमाकलयन्ति वस्तूनि, निखिलानि तानि, यदा कदाचित् , यत्र कुत्रचित्, यथा कथञ्चित् , स्वभावतः प्रयोगतो वा, विपर्यस्तमविपर्यस्तं वा परिणामम्गविभ्रति, न पुनस्तद्रूपेणैव सर्वदा स्थेमानमश्नुवते, इत्यनतिक्रमणीयं निसर्ग- नियममनुसृत्य, तदभिमानस्य तेजोवस्तुन इव तामसतया विपर्ययेण परिणतिप्रसङ्गः प्राप्तावकाशः समजनिष्ट । स चायम् ; एकदा राज- प्रासादावसितस्वीयकरणीयः प्रति स्वसद्मा प्रतिष्ठानः पथिनध्यसंनि- पतदुपाश्रयोर्ध्वसंस्थितया याकिनीनास्न्या साध्याऽऽवय॑मानां श्रुति- मधुरिमाणमावहमानामार्यामिमामेकामश्रौषीत् ;- "चक्कीदुगं हरिपणगं पणगं चक्कीण केसवो चक्की । केसव चक्की केसव दु चक्की केसव चक्की य ।। १॥" १ चक्रिद्विकं हरिपञ्चकं पञ्चकं चक्रिणां केशवश्चक्री । केशवश्चक्री केशवो द्वो चक्रिणी केशवश्चक्री च ॥ १॥ अवसर्पिण्यामस्यां सामस्त्येन द्वादश चक्रवर्तिनः-षड्खण्डाधिपतयः, नव वासुदेवाश्च खण्डत्रितयस्वामिनः समभूवन्; येषां पूर्व दो चक्रवर्तिनी, .

·हरिभद्रमूरिचरित्रम् । एनामस्खलित कर्णमाघूर्णिकां प्रणीयापि, सावधानमनसा निपुणं विमृश्यापि नाबोधि यदा तदर्थम् , तदा तद्विपमार्थयदर्थितस्तक थिका जरती चकारयाहुल्यमापप्रणिहितमना सोपहासमिदमचोचत्- "अम्बाडे ! प्रभूतमात्र चाकचिक्यं विहितवती मवती" | सापि तदु- पहासमुपगम्य प्रत्युत्तरे "पुत्रक! नवलिप्त सत्य चकचकायते" इत्येतं तस्य गाथार्थावयोधातमत्वेन नतनच्यात्रता व्यङ्गयतया शापयन्तमु. चितमेघ पाक्प्रपञ्चमारचितवती । प्रतिवचनमिद निशम्य स्वप्रतिज्ञा मनुस्मृत्य "प्राणान्त नो जहति कृतिन म्वप्रतिक्षातमर्थम्" इति नीति- सूक्तिमात्मनि चरितार्थयन् प्रार्थयामास तां निजं (हरिभद्र) शिष्य- भावेनोररीकर्तुम्, पठितगाथार्थसमर्थन च विनिर्मातुम् । महत्तरया च तया "पुरुपान् विनेयीकर्तुम् , भागमार्थ च विवरीत नास्माफ भागवती समनुका, तद् यधमिलपसि प्रतिक्षातमनुष्ठातुम् , आर्याय च विज्ञातुम्, भजम्ब तहदिमेव नगरमलड्फुर्वतामस्मद्धर्माचार्यजि- नमटपादाना सनिघानम्" इति समयमोठया प्रतिभापितो हरिभद्र- स्तामेव प्रतिवमाप्तगुरुतया भृशमाकाङ्क्षन्नपि तया सनिर्वन्धमेय- मुक्तो गुर्याशानुपालन एव वस्तुत शिष्यत्वधर्मपर्यवसानमधगच्छन "नाभिप्रेतनिप्पत्तये प्रतीक्षा क्षमन्ते विचक्षणा" इति कालविलम्ब. मसहमानस्तदानीमेव सूरीश्वरसमीपमात्मानमुपस्थापयितु विज्ञप्तया तया साधमधिगम्य गुरुपाश्वं पारमेश्वरी प्रवज्यामङ्गीचकार, आसा- दयाञ्चकार च तम्या गाथाया जिनपतिसमयप्रतिवद्धाया अर्थम् । तया रिसमीपगमनसमये प्रागेव पन्धानमन्तरा पतन्त तीर्थपतिवि- हार नीयमानश्वाय भगवद्विम्ब मूर्तिमन्तमिव शान्तरस विभाव्य वि- भावितयथास्थितार्थतत्त्व पूर्वकृतोपहासपापमिव स्तवनपुण्येन विशो- धयितुकाम पूर्णवृत्तं, "वपुरेय तपाचष्टे भगवन् ! वीतरागताम् । नहि कोटरसस्पेऽग्नौ तरुर्भवति शाडल |॥ १॥" तदनन्तर पञ्च चामुदेया , पश्चात् पञ्च चक्रिणः, अनन्तरमको हरि', तदुत्तरमेकवका, पुनरको हरि , पुनश्चक्ररती, पश्चादचक्रो, अनन्तर द्वी सर्विभौमी, पुनरक केशव , एकच चका' इति पौर्वापर्येण तेषा क्रम इत्यर्थः। १ इदमेवामिप्रेन्य षड्दर्शनसमुच्चयरघुटीकाकृता मणिमद्रणायुक्तम् , "जैन यदेकमपि बोर्धावधायि वाक्यमेर श्रुति फलपती मुवि येन चक्रे । चारित्रमाप्य यचनेन महत्तराया श्रीमान् स नन्दतु चिर हरिभद्रमनि ॥२॥ तस्यय मृाहाकाय! गुणरममाररप्यतामवादमाह-यापिनामहत्तगवचनाव- याधटन्धवाधिवपुर " इति ।

·. हरिभद्रमरिचरित्रम् । इति चमत्कृतिकता विपर्ययेण पर्यवीवृतन्; अभ्यएवीच विशेषतः "जदिट्टी करुणातरंगियपुडा एयरस सोमं मुह भायारा पसमाप परियरो संतापमानासण् । जंतूणां जर-जम्म-मच्चुहरणो देवादियों इमो देवाणं अपराण दीसइ जओ नेयं सहवं जऐ ॥१॥" इत्यादिना पद्धकदम्बकेन निजमान्तरमुद्रारवारमप्रतिबनन् । पूर्वत एवान्यान्यशास्त्र निष्णातमतेः कुशाग्रीयबुद्धं हरिभद्रस्य समुः पात्तयतिव्रतमात्रस्य, इन्द्रभृतेरिय स्यावादिसिद्धान्तोदधिविगाहने वीरप्रभुरिव जिनभटसूरिनिमित्तमातामशिधियत् । यथा यथा जिन- दर्शनाम्भोधेरप्राप्तपूर्वाणि दृष्टेष्टाविरुद्धसिद्धान्तरतानि स पालन्ध, तथा तथा पूर्वावस्थाव्यतीतदिवसगणमनर्थकमबुध्यत, अमन्यत च मातुरिव बहु बहपकारं याकिन्या महत्तरायाः, यया तस्य सर्वक्षताद- पसरीसृपः किश्चिज्ज्ञतामार्दच विकस्वरशिरीपपुष्परूपेण परिणमय्ये- रशमचिन्त्यमहिमानमवस्थामवापितः। अत एव स याकिनीसूनुत्वे. नात्मानं तत्र तत्र प्रत्यपद्यत । क्रमेण परिवर्धमानचारित्रसकलगुणं सर्वशास्रधुगधौरेयताधारिणमनुविहितसुविहितपूर्वतनमहर्षिचरितं हरिभद्रमुनिं सर्वथा रिपदयोग्यमवधार्य गुरुर्निजपट्टेऽभ्यपिञ्चत् । १ यददृष्टि: करुणातरङ्गितपुटेतस्य सोमं मुख- माचारः प्रशमपरः परिकरः संतापनाशनः । जन्तूनां जरा-जन्म-मृत्युहरणो देवाधिदेवोऽयं देवानामपरेपां दृश्यते यतो नदं स्वरूपं जगति ॥ १॥ २ यद्यपि प्रभावकचरित्रादौ हरिभद्रस्य दीक्षा-शास्त्रपाठ-सूरिपदाय- धिकारे गुरुरूपेण जिनभटसूरिव्यतिरिक्तस्यान्यस्य कस्याप्याचार्यस्य नाम नोपलभ्यते, तथाप्यावश्यकनियुक्तिप्रान्तस्थेनोल्लेखेन ( See P.7), यः 'भल्पमतेः' इति विशेषणान्यथानुपपत्त्या हरिभद्रसूरिकर्तृक एव निर्णीयते, पट्टगुरवो जिनदत्तसूरयः, 'जिनभटनिगदानुसारिणः' इत्यनेन तत्रत्येनैव विशेषणेन जिनभटसूरयस्त्वाज्ञागुरवो विद्यागुरवो वेति ध्येयम् । ३ यथा दशवकालिकनियुक्तिटीकायाम् ;- "महत्तराया याकिन्या धर्मपुत्रेण चिन्तिता। भाचार्यहरिभद्रेण टीकेयं शिष्यबोधिनी ॥ १ ॥" उपदेशपदेषु च- "जाइणिमयहरियाए रइता एते उ धम्मपुत्तेण, हरिभदायरिएण" । पश्चसूत्रटीकायां च;- 7 ·हरिभद्रमरिचरित्रम् । एकदा हरिभद्रसूरि कथमपि विरक्तभावमुपेयिवासौ प्रहरमश- तयोधिनी हस परमहसनामानौ स्वभागिनेयो प्रबोध्य दीक्षामजीप्रहत्, ज्यररचच निसर्गतोऽधिगतक्षयोपशमपाटवौ व्याकरण-साहित्य दर्श- नादिशास्त्रप्वतिन्युत्पन्नप्रशौतदानी मगधादिपु पूर्वीयदेशेषु चौवा. नामतिप्रायल्यमासीत् , नानास्थलेषु विविधानि पाठालयानि ताथा- गतमतमन्तव्याध्यायका ऽध्यापकबहुलानि सुविश्रुतान्यभूवन् , येषाम- न्यतमत् तादृशविशालतामाविम, यत्र पञ्चदश पाठकोपाध्यायानां शतान्यध्यापकतया, तावन्ति च्छात्राणा सहस्राणि च विद्याधिजिगां- सक्तया पसतां श्रूयन्ते । हस परमहसयोरपि तत्र गत्वा तपनबन्धु तर्कशास्त्राधिजिगमिपा प्रादुरभूत् । यद्यपि 'हरिभद्रसूरि स्वय मुगत- तर्काम्बुनिधिपाररश्वाऽऽसीत् इति तत्प्रणीतानेकान्तजयपताकादि- भ्य प्रसरप्रन्येभ्य , येषु प्रत्येक प्रायस्त्रिपाद्भागो ग्रन्थ शाक्यतर्कवि पय पवाधिकृतो विलोक्यते, अन्येभ्यश्चापि तत्पराभूतप्रगल्भपौद्धा. चार्यादिवृत्तान्तप्रभृतिप्रमाणेभ्यो नि संशय विनिरणेमहि, तथापि 'अपरिचितवस्तूनामणीयसामपि तत्त्वत , महत्तया श्रुतिपथमवती- ना ताश पच कश्चिदनिर्वचनीयोऽस्ति महिमा, येन विनाकृत्य तत्साक्षात्कार, नान्येन तत शतशोऽप्युत्तमेन केनापि शातेन रटेन या पदार्थेन, तजिज्ञासाया दिदक्षाया वोत्कराठा निषेधु तीर्यते सा. "विवृत च याफिनीमहत्तरासूनुश्रीहरिमद्राचार्य" । भनेकान्तजयपताकायामपि,- "कृतिर्धमतो याकिनीमहत्तरासूनोराचार्यहरिभद्रस्य"। आवश्यकनियुक्तिटीकायां च,- "कृति सिताम्बराचार्यजिनमटनिगदानुसारिणो विद्याधरकुलतिल. काचार्यजिनदत्तशिष्यसाधर्म्य(स्य धर्म ?)तो जाइणीमहत्तरासूनोरल्पमतेरा- चार्यहरिभद्रस्य" I (Peterson 3rd Report Page 202) ललितविस्तरायां चापि,- "कृतिर्धमतो याकिनीमहत्तरासूनोराचार्यहरिभद्रस्य" इति । अन्येऽपि पूर्वसूरयस्त तन (याकिनीपुत्रस्येन) निजषु प्रन्येपूपळ- क्षयन्ति, तथा च मुनिचन्द्रसूरयो ललितविस्तरापलिकायाम्-"याकिनी. महत्तरासूनोराचापहरिभद्रस्य", राजशेश्वरसूरय प्रबन्धकोप-"याकिनीधर्म- " इति। हर्पनन्दनव मध्याहन्याख्याने-"अत्रैव चौरयोदाहरण याफिनीमहचराधर्मपुत्रधीजिनभट्टा (एटा) चायशिष्यश्रीहरिभद्रसूरिभिरुप- देशपदये गाथात्रयण सूचनम्" इति ।

·हरिभद्रमुरिचरित्रम् । धारणै जनैः' अमेव नियमः, दुरुल्लंघो भवितव्य नानियोगो वा तयोर- प्यापतितः, कथमन्यथा गुरुणा निमित्तशास्त्रादशुभफल मुदळमोद- माणेन निषिद्धावपि, निपुणावपि, कदाचिदनवनातगुरुवचनावपि तो न समर्थीवभूवतुस्तमभिलापमन्यथाकर्तुम् , नवा प्रगुणीवभूवतुर्गुरु- निदेशमादतुम् । समारप्सातां तन श्राहोपुरुपिकामकृत्य झटिति प्रस्थातुम् , उपा. लप्सातामचिरादप्रतिवद्धविहारर्जिगमिषितं नगरम् , उपाकंसातां च विनिर्मिताहन्मुनिपचिगोपनौ तौ पाठकप्रकाण्डाभ्यणे तर्कोदुधुराणि मुगतसुतीयशास्त्राणि समभ्यसितुम् । नितान्तदुर्गमाण्यपि, मतिम- न्मतल्लिकाभिरपि दुरवगाहाणि च तानि तीक्ष्णप्रेक्षापाटवौ तौ, अन्त- रेणैव संक्लेशलेशम् , अग्रहिषाताम् , समग्रहिषातां च दृढतमावस्था- पनयाऽविच्युत्याऽऽत्मनि धारणया; न केवलमेतावत्, प्रत्येकं पत्रद्व- श्यामुदलेखिष्टामधि सुसूत्मतर्कव्यापिना निजेन प्रतिभाप्रावल्येन ता- थागततनयविहितस्य जिनपतिमतखण्डनस्य सततगहनाभिरथ च सन्न्यायानुयायिनीभियुक्तिभिः प्रतिविधानम् । प्रवरपवमानेन गुर्वा- झोल्लङ्घनफापेनेवाविर्भूतेन दूरमुत्सारितासादलोभयी केनापि तत्रत्येन समादाय पाठकपार्श्वमुपस्थापिता। सोऽपि तत्रोपनिवर्धं वुद्धसिद्धा- न्तवाधाधायिनं स्वप्रतिपदभूतमर्हद्राद्धान्तनिर्दोषतापोषकं च सम- थहेतुसंतानं निपुणतरमवलोकमानो विस्मयापनमानसोऽर्हन्मतानुरा- गान्यथानुपपद्यमानमेनमुल्लेखमनुमाय, तदुल्लेखकं पुनरर्थापत्त्या पिप- ठिषुभावेन पाठालयेऽत्र स्थितिमातन्वन्तं छन्नवेषधारिणमर्हदुपासक विनिश्चित्य विवेकेन तदन्वेषणोपायममार्गयत् । प्राप्तौपयिकश्च स्वशि- म्यैर्निजाभिमुखागमनद्वारमध्ये जिनेशविम्बमालीलिखत्, प्रादिक्षञ्च कांचन च्छन्नतया संस्थाय वर्तिष्यमाणोदन्तकथापनायै । क्रमशस्तत्रा- जन्मिासी हंस-परमहंसौ तदवलोक्य भविष्यद्विकटसंकटप्रकटचिह्न- मिदमवधार्यापि, मरणान्तकष्टादपि जिनाशातनाऽसातं बहु मन्यमानौ, तामेव जिनपतिप्रतिकृति स्खटिनीससडेन कल्पितोपवीतां वुद्धविस्वा- कारां विधाय, निधाय च तच्छिरसि विगतभयं निजचरणो, अगमतां गुरुपार्श्वे पाठमादातुम् । चरपुरुषैरिव प्रच्छन्नच्छात्रनिखिलमपि तद्वि मस्तिं गुरवे तयोरसमक्षं न्यवेदि। स च सकृत् तावहदुपासकत्वेन निस्संशयं सुगतद्विषो विनिश्चित्यापि निर्णयदाार्थमन्यदपि परी क्षणमाकाजन् , ततोऽपि विहिताद् हस्तावलम्बसदृशसंवादमासा दयन् , निम्भितान्तःकोपस्तयोस्तथा व्यापादनाय संकल्पमकार्षीत्, यथा परदेशीयच्छात्रकदर्थनाविर्भूत आत्मीयायशोऽन्धकारसमुदयो न समुदयमाप्नुयात् । निगूढमप्यमुं तदभिप्रायं प्रज्ञाचक्षुषा प्रथमत एव प्रबुबुधानो तो, क्षणमात्रासिकामपि तत्र वहलामङ्गलामवलोक ·हरिभद्रमरिचरित्रम् । मानी साम येचातुर्य व्यापृत्याभि निजपुटमेदन प्रच्छन्नतया प्रस्था- नमाशु समसूनयनाम् । सजाततदुदन्तविधानमात्रो निस्त्रिशहदय स चौद्धाच्यापम म्वदैवतमस्तकन्यस्तचरणयुगलादिनिमित्ताना ध्या- यन् प्रकटितसाटोपकोपप्रचण्डज्वालाजाल स्वसधर्मिणत प्रत्यभूमि: भृत प्रभूनभटास्तद्विनाशाय पृष्टानुयायिन प्रणिताय । सुदूरासन- मुपागतान् योधानुपलक्ष्य हस कनीयास वान्धव शरणागतैकवत्स- लस्य सविधस्थपत्तनाधीशस्य सूरपालाद्वस्य पृथिवीपते पार्श्व भगिति प्रयातुम् , ततश्च तत्महायतया गुरुपादौ प्रयाय निजाविनयविहिता- वमाननापराव क्षमयितुमादिश्य, महन्नयोधी प्रतिपन्यभि समं संगरसगतोऽरातिमैन्यमत्रासमासूत्रयन् प्रचुरशरोपनिपातेन नितउ- सि जर्जरिततनुरुराया पेविवानकरुणरिपुनर्निधनमानायितो ना- कनारीमनोरयानपूरि। ज्यायसो गन्धस्य निदेश शिरोषतमीचक्रिवांस्त्वरिततरपदमा चारेण निर्दिष्टनामधेय धरित्रीधर शरणीचकाण , परिपन्थिमटान फालच्युनमक्ष्यपृष्ठधाचिन इच दुष्टश्वापदाननुपदमायातान् , तदासा दनाय व्यापादनाय च सामादिनीतिप्रधानान् प्रभूतानप्यनुलोम प्रति- लोमोपायान् प्रयुक्तवतोऽपि शरणायातरक्षोपझेपदीक्षितेन तितिरक्षि- णाऽवकेशिन इव फलवन्ध्यत्वमुपनीतान, वञ्चनाचञ्चचातुरीके के- चित् पुनद्वात्रिपैर्विशतेन तेन नरपतिना क्रथमपि प्रतिपन्ने पराभूत. वधप्रतिथरे प्रमाणवादेऽपि विजयश्रियमाशिनियाण , ततश्चित्रकूट प्रति निहिनप्रस्थान , भूयोऽपि पृष्ठाचलग्नान् प्रतिपक्षिण सामयिक- कौशलेन विप्रतेरिवान्, महता भाग्योदयेन पवननिरहनेवाददभ्र- चा निनस् घात विवरय्य समशस्त् कथञ्चन गुरुचरणारविन्दमा- लिङ्गयितु परमहंम । हरिभद्रसूरिरणा स्नेहभरेण परिरब्धश्च म्वीयारि. नयापगपरितमिर प्रक्षालयन निर्मुक्तमुक्तोपमाथुपय पात स प्रस्था- नत प्रभृति वृत्तान्तमुपक्रममाणो परमवायचरथावसानाचसानमेव नद् भवन जायमानगुरुतरदु ग्यमग्ण स्थानमनगप्नवतेव स्फुटित- हृदय क्षणमपि म्रातृषियोगमलहमान इव हसमन्वयासीत्। १ राजशेरपरसूरयस्तु स्वविरचिन प्रवन्धकोप-"रेखात्रयाङ्कतत्कण्ठ सके। 'बुद्धोऽय जात ' इति कृत्वोपरि पाटो दत्त । उपरि चटिती। गुरुणा दृष्टो । निषण्णी ती गुर्गस्य सायापरावत दृष्ट्या तत्तव तात- मेव मया जटरपारामिण ततो निरकामताम् । कपालिका लात्वा गती तो चिराद् नायाती विलोकापिता न स्त । राजाने कथितम् -'मितपटी उस्फटकपटी तर यात्रा यात' । कपाटिकानयनाय तत्पृष्ट सन्यमन्य गराम् । दत्तष्टी द्वारपि सहस्त्रयाधा त। ताम्यां निहत राजसन्यम् ।

·१० हरिभद्रमूरिचारित्रम् । विमलकुलोपलब्धात्मलाभयोर्विशुद्धश्रद्धानादिसिद्धिपद्धतिनिबर- बुद्धिकयोर्विपश्चित्परिपत्परिभावकवलप्रातिभप्रागल्भ्यमाविभ्रतो - गिनेययोस्तयोरेकहेलयैव त्रिदशावाममाप्तबनोस्तांस्तान् निरुपमगु. णान् संस्मरतः सूरिवर्यस्य विभावितासारसंसारस्वरूपस्यापि महती शोकसन्ततिराविरासीत् , प्रादुरासीच प्रसङ्गस्यास्य सूत्रधारीभूयमा- भेजानानां नितान्तनिस्त्रिंशाशयानां शाक्यानामुपरि, विशातसर्वज्ञाग- मरहस्यस्यापि तस्य सततशीतलस्वभावेऽपि मानसं, अतिवृष्ट इव चन्द- नविटपिनि, दारुणः कोपपावकः। लब्धास्पदमुद्भटकोपावेशमनिरुध्य, प्रत्युत हव्यवाहमिव हविषा, अन्यत्रोपयोगिनापि रिपुकुलमूलोन्मूलन-शल्योत्पाटनादिनीतिवाक्य- कदम्बकेन यथा तथा स्वाकूतानुकूलीकृतेन विवर्य विगतसंयमानु- कम्पो हरिभद्राचार्यः शत्रूयितसुगताचार्यनिकन्दनं लक्षीकृत्य कथित- ताथागतपराभूत्यर्थनिजगमनं गुरुमभिपृच्छय, असहाय एवारचित- प्रवासः सूरपालक्षितिपालस्य राजधानीमवाप्य द्रुततरं नराधीशमभि- गम्य वितीर्णाहत्समयसंगताशीर्वादः कृतज्ञतानिवेदनपूर्वकं निजागम- नप्रयोजनमेवमजिज्ञपत् ;-"राजन् ! शरणागतवज्रपजरतामाकलयता, मम परमहंसाख्यमन्तेवासिनं परिरक्षता, तदर्थं च लक्षसंख्यमपि प्रतिपक्षिसौगतराजसैन्यमवगणयता भवता ख्यापितं स्वस्य विस्मया. यहं नीत्यनुरक्तत्वम् , प्रशस्यतमं साहसिक्यम्, अनन्यसदृशं च भुजो- जस्वित्वम् ; बाढं तद् विश्वसिमि, शास्त्रवादे बौद्धबुद्धान् विद्वजना- भिमतरीत्या विजेतुमिहागतस्य मेऽनुरूपं प्रबन्धं विधाय साहाय्यमा- चरिष्यसि" इति । वाचमिमां कर्णपुटेन निपीय वाचंयमशक्तिमिव परीक्षितुं पृथिवीपतिरिदमुचितवचनसंदर्भमभ्यधात्-"कर्तव्यमिदम- स्माकम् , भवद्विजये हि वयमेव विजिप्णवः; परमाशङ्कयं बाधते मम मानसं यदुत-'कथमिव महाबुद्धयः शलभा इव बहवो भवद्भिर्विजेतुं शक्याः शाक्याचार्याः ? अस्ति वा काचिद् युष्माकं तथाविधा शक्ति- र्यया भवतामजय्यतायामेव शक्नोमि विनिश्चयं कर्तुम् ? ।' निर्वचनेऽस्य उवृत्तनष्टैरुपराजं गत्वा कथित तत्तेजः । पुनर्बहु सेन्यप्रेषः । दृष्टिमेला- पकः । युद्धमेकः करोति । अपरः कपरिकापाणिनष्टः । हंसस्य शिरश्छित्त्वा राज्ञे दर्शितं तैः । तेनापि गुरवे दत्तम् । गुरुराह-'किमनेन ? कपरिकामा- नय' । आयाता भटाः । रात्रौ चित्रकूटे प्राकारकपाटयोर्दत्तयोस्तदासने सुप्तस्य परमहंसस्य शिरश्छित्त्वा तैस्तत्रार्पितम् । तेषां बौद्धानां तत्सूरेश्च संतोषः। प्रातः श्रीहरिभद्रसूरिभिः शिष्यकबन्धो दृष्टः" इति प्रत्यपीपदन्। "भोटदेशे बौद्धाचार्यसमीपे तौ गतौ, द्वावपीमौ च बौद्धारितौ" इति कश्चित् । (Peterson Rep. 3 P.XXXV. ) ? 24 ·- हरिभद्रमूरिचरित्रम् । ११ पर्यनुयोगस्य, पाचयमाधीशेन निजस्याम्यिकासांनिध्ये प्रतिपादिते ताथागताना निस्त्रिशता वाढ विज्ञातपूर्वी नृपतिस्तान् शिक्षयितु लघावसरमात्मान विनिर्णयमान सहर्ष सूर्यभीप्सित प्रतिपद्य वाक्- शक्तिविशारद दूतमेक बौद्धपुरे प्राहिणोत् । ततः प्रोपितस्त्वरित तत्पु. रमा नुवन् दूत सुगतमुतगुरुमानम्य नरनाथाशयानुसार निपुणप्र- । पच पचननिचयमिदमुश्चचाय, "तत्रभवति भवति भूयिष्ठभक्तिको भूमान् सूरपालो मम चाचा भवन्तमिद विशपयति, दशरलदर्शना- रातितामादधान आईतशासन निपेवमाण कश्चिद् विपश्चिद् मम नगरमध्यासीन सन्ननवद्य विवादविद्याविशारदमात्मानममिमन्यते, न मन्यते च तृणाय समस्तानपि भूमण्डलस्थान् प्रशालान् , विशेषतच यौद्धाचार्यान् , अत्रभवति च भवति भुवनत्रयधिश्रुतेऽपि भवति, अवा- मुणाधायीदमस्माक यदद्यापि वादिशब्द श्रुतिसचार न जहाति, ततस्तथा कर्तव्य कर्तव्यतामिदानीमश्नुते यथा खयमयमवाप्तपराजयो निनष्टप्राणतामाविशेत् , नापीत्थमन्य कश्चन कदाचन प्रादुर्भावमाश्र- येत्" इति । कर्णावतीर्णमिद प्रणीय प्रणीतगर्वसवस्वाङ्गीकार इव बुद्ध मुद्धधुरन्धर स सापोक्षेपा वाणीमिमामजल्पत, "तिरस्कृत । तरत्नविषयवर्ति चित्रुधनानम्य मम पुर कोऽय नवपठित इव जिन- मतविशारदोऽपि धारदूको भविता १ नूनमनपविकरपजापनकरप- नामिररपेनैव कालेन पालायमानमिच मा तन्मानविनाशने विनि- धनुध्वमेनम् । पर स वदारद स्वपराजये स्वयं परासुता प्रतिज्ञास्यते ना? । प्रतिजानीत चेत्, सिद्धमवश्यमस्मत्समीहितम्, मत्कर्तृ- पस्य तत्परामरम्य नियमेन जनिप्यमाणतया तनिधनस्य तत्प्रतिक्षय- पाभिमुग्रीकरिष्यमाणत्वात् । नो चेत्, कथ स नामावशेषतामापाद- नीय , पराजयमानस्य तद्व्याप्यत्वाद्यभागेन तदापादयितुमपर्याप्त त्वात् ? रति त्वमेव प्रारतरमन्विप्य तादृश किञ्चनौपयिकमाल्यादि, येन तत्पराभूतस्य तस्य नियततया निधन विनिश्चिनुयाम्" इति । पाप्रपञ्चविचक्षणस्तदुत्तमालोच्य ममयोचितमभीप्सितार्थसदर्मग- ममापिमायितवान् निर्वचनमेतद् दौत्यभृतामप्रणी,-" भगवन् । धानिधेर्भयत पुर कथमिवामुण्य मम मन्दपियो जनस्य गिर प्रवृत्ति- आरिमाणमारहम् ? यदिया, भात्पदारविन्दप्रभारतोन किश्चित परमिदमयधाग्ये; मम मतोस्कुरत्ययमविनकार्यनिर्वर्तकस्तदुपाय, क्नंगनाया त्वस्य भवन्त पय प्रमागम् । म चायम् , याचन्ता भूमि- मन्न मयन्त "विवाद ग पराभयमनुभग्नु, निएप्ततैलकुण्डे स्वय म प्रयेगमायुनिष्टतु' इति पणम्। स्वायंदक्षा स्वलाघाकरी च इतो नि प्रतिनाय दृष्टमना शापाचार्यताप्रशसा प्राणेष्ट निरपेट च तथा पिघागुम । अनुरमतिदूताऽपि तमियम दीकत्तंकाम प्रकाममा ·- . १२ हरिभद्रमूरिचरित्रम् । वीत्, “पुनरपि धायमवलम्थ्य विज्ञपयामि किश्चिद् भगवत्पादो, यद् हिरण्यगर्भपा वसुन्धग, संभवति चेह, जिनमतेऽपि कश्चिदति- शयितमनिरभियुक्तोऽस्तितामादधीत, यतो माभूद् भवतामवमानना। यद्यपि गगनाङ्गणोद्तारविन्दमकरन्दायमाणमसदिदं परिकल्पनं मे, तथापि बाढमवधारणीयमिदं यदुत तत्रभवत्सु विजयिषु वयं सनाथ- तामाकलयामः' इति । शङ्कितनिजविजयमिव तमनुमाय सौगतगुरुः समादधात्, श्राः किमेतद् भयं भवद्धृदयमनुरुणद्धि ? चित्रमदा यविरनिषेवितेऽपि मयि परेण विजेयताया भ्रममुद्रहसि, क इव वाचस्पतिप्रतिमोऽपि प्राप्तरूपो मतङ्गज इव सिंहस्येव मम पुरः प्रगल्भः ? यदि तन्मदगदं न प्रतिकुर्वीय, स्वनामधेयरप्यहं तर्हि नाङ्गीकुर्वीय, किमत्राप्रस्तुनेनेव स्वयमभिष्टतेन बहुना, अचिरेण भवि- म्यतेदंसंवादिना तत्पराजयेनैव निणप्यसि सर्वम् । तत् प्रतिष्ठल शीघ्रम् , प्रशाधि च पुरपुतेः पुरतो वादिपौरुयानलपटलादभ्रानप्रति- मप्रतिभस्य मे वाचम् , वादिलाभाकृष्टास्तवानुपदमेव समागच्छामः इति । एवं स्वगमननगकुसुमोद्मप्रतिनिभं तद्वचनं निशम्य मुदितमा- नसो दौत्यकरो निजं पुरमायातः संविहितमुगतमतपतिव्यतिकरण फलेग्रहिणा महीपतिमक्वर्धत् । बौद्धाचार्योऽपि विपुलविद्वद्वृन्दार्चि- तचरणारविन्दस्त्रिचतुरदिनाभ्यन्तरमेव तत्रागत्य प्राङ्मनोनिर्णीतपणेन वादमुद्रामासूत्रयत्, स्वशासनरक्षिणी तारानामां देवीमपि गर्वण विस्मृत्य. स्मृतामपि वा सद्य:शत्रुसंघाताविघातिनी तां विजान- नसंस्मृत्य, चतुरङ्गमण्डितायां वादपरिपदि समेत्य च वादमुपचिक्र- समानः पूर्वपक्ष क्षणक्षयसिद्धान्तसिद्धिविधायिनमग्रहीत् । “यत् सत् तत् क्षणिकम् , यथा जलधरः, सञ्च विश्वं विश्वम्' इत्यादि तत्सा- धनाय प्रमाणजालमुपन्यास्थत् , पक्षधर्मत्वादितल्लिङ्गलक्षणानि समर्थ- यस्तत्रासिद्धतादीनि हेतुदूपणानि निरास्थत् , समापञ्च वादिकर्तव्यम् । प्रतिवादितां परिगृह्य हरिभद्रसूरिरघि परपक्षदूषण-स्वपक्षसिद्धिलक्षणं निरुपचरितविजयस्वरूपमनुसरन् , तदुक्तमनूद्यानकान्तिकत्वादिभिर- परिहर्तव्यनिबिडै षणैस्तत्साधनं निराकृत्य, निरन्वयक्षणिकसिद्धा- न्तमपि, उत्तमाधमर्णतादिव्यवहाराभावस्य लौकिकस्य, कृतनाशावि- हि भोगप्रसङ्गप्रभृतेर्लोकोत्तरस्य, स्मृति-प्रत्यभिज्ञानाभावादेश्च तदुभ- यस्य वज्रप्रहारायमाणस्य दूषणसमुदयस्यासअनेन भृशं विदूप्य, वि- भूय च विपुलोपपत्तिभिरनेकान्तदर्शनम् , निरुत्तरीचकार सौगता- चार्यम् । मौनमाशिश्रियाणश्च सः " पराभूतः ' इति सभ्यादिभिर्वि- दितः पणोपनतं तप्ततैलकुण्डमाविक्षत् । एवं प्रतिदिनं निर्दिष्टशपथा- नुसारमेकैको बौद्धो बुद्धधौरेयो हरिभद्रसुरिणा निजानन्यपाण्डित्य- बलेन पराभूतिं लम्भितः कथावशेषतामवापत् । यावत् पञ्चषांस्तां ·हरिभद्रमरिचरित्रम् । स्तेन विजितान् पणनशेन यमसद्म समाथितांश्चानुभूतवति सौगतपक्षे मूर्तिमानिव शोक समुदभूत् । सर्वरपि तैस्ताथागत सहत्य शास- नाधिष्ठायिनी सस्मृत्य प्रत्यक्षीकृता महतोपालम्मेन च निजान्ववाय विनाशनोदासीनतानिवन्धनमनुयुक्ता निर्दोपहस परमहसव्यापादन- पातकविपाकमेनमुपतस्थिवासमुपदिशन्ती कथमपीत कर्तव्यतावि- मूढे कुशलपथनिदेशमभ्यर्थिता हरिभद्रसूरिणा सह विवाद निपेधन्ती स्वम्वस्थानगमनमादिनत् । ततो देवीवागनुसारेण सर्वेऽपि सौगतवि- शारदा गिजनिजमावासमयासिपु , कटुफफलमपरच्छात्रविहननमु- पगम्य मनसापि तत् प्रत्यारयश्च । इयतापि तस्य सूरेरुत्कटो कोप पहिर्नोपनान्तिमशिश्रियत्, यावतान्येरपीडशेनौतिपथानुगामिमि प्रकारेस्ताथागतविनाशमचिकीत् । इतश्च जिनभटसूरिनिजेऽपि विनेये क्रोधतनूनपाद्विस्फूर्जितमी- दृश' निशम्य करुणापरीतचेतास्तदुपकृतये मृदुरचनविधिमनुशिप्य शिष्यद्वितयी समरादित्यचरित्रवीजभूतया गाथात्रितय्या, अपरया चान्विता हरिभद्रसूरिनिकटमजीगमत् । यतिनावपि द्राक् सूरपालोर्व- रापालपत्तनमवाप्य व्याप्तयशस सरिमुपगत्य गुरुसदिष्टमुपदिष्टान्ती प्रतिघविपतरुफलोदाहारिणीना गाधानामवधारणे गुरुनिदेशमचकथ. ताम् । ताश्चमा "गुणसण अग्गिसम्मा सीहाणदा य तह पिआपुत्ता । सिहि जालिणि माइसुआ धण धणसिरिओ य पइ भजा ॥१॥ जय-निजया य सहोअर धरणो लन्डी य तहप्पई भज्जा । सेण विसेणा पित्तियउत्ता जम्मम्मि सत्तमए ॥२॥ गुणचद-याणमतर समराइच्च गिरिसेणपाणो य । एगस्त तमो मुक्खोऽणतो अण्णस्स ससारो ॥३॥" १ गुणमेनाऽग्निशाणा सिंहा ऽऽनन्दो तथा पितापुत्री। शिसी जाठिी मातासुती धन्यो धन्यश्रीश्च पतिर्भार्या ॥१॥ जय विजयौ च सहोदरी चरणो लक्ष्मीश्च तपा पतिर्भार्या । सेन विपेणी पितृयपुत्रौ ज मनि सप्तमके ॥ २ ॥ गुणचन्द्र-धानमन्तरी समरादित्यो गिरिपेणप्राणश्च । एकस्य ततो मोक्षोऽनन्तो द्वितीयस्य ससार ॥ ३ ॥ अयमत्र भार -(१) गुणमेननाम्ना विश्रुत कश्चिद् नरपति कस्मि. विद नगरे, कदाचित् काले, चमुराम यशात । तमिगनेर पत्तनेऽमिश- माभिमान फोऽपि नापमो माम मासमुपयसलवारसीत् । उप्रतपस्वित्येन सम्म म ममलेऽपि पुटभेदने प्रसिद्धिममजत् । एकदा नरनिस्त मामांपवा- ·१४ हरिभद्रमरिचारित्रम् । +-- सिनं पारणकाय न्यममन्त्रत् । सोऽपि तदङ्गीकृत्य प्राप्ते पारणकदिने नृप- तिप्रासादमगमत् , परं राज्ञस्तद्विस्मृततया स तत्र प्रवेशमाधातुं पारणकं च विधातुं नाशकत् । ततः प्रतीहारनिरुद्धः प्रत्यावृत्तः स्वनियममनुसृत्यान्यत्र पारणकमकृत्वैवापरं मासोपवासव्रतमारभत । अनुस्मृततयनिकरण मही- पुरन्दरेण भृशमनुतापमातन्वता स्वापराचं निन्दता क्षमितस्तपस्वी पुनर्नि. मन्त्रितः कुतश्चिद् निमित्तविशपादसंजातपारणकविधिः क्षुधित एव प्रागिव प्रत्यावर्तिष्ट । पुनरप्येवमेव धराधवेनाचरितस्तत एव हेतोस्तादृश एवं प्रति- न्यवर्तत । विस्फूर्जत्क्रोधधूमध्वजश्च स तापसो विनयावनतमपि याचमानमपि च क्षमा, क्षमापति प्रणिजिघांसुर्भूयोऽन्तरिभावमन्वभान्सीत् , अकार्षीच ततो 'यदि स्याद् मे तपसः फलम् , राजानमेनं परभवेऽपि व्यापादयितुं प्रभविष्णुर्भवेयम् ' इति निदानम् । (२) एवं सकोप एवायुःक्षये ततश्च्यु- तोऽग्निशर्मा भुवनपतिनिकाये देवभूयमभविष्ट । राजापि गुणसेनो निर्मा- यान्तःकरणो निर्माय यथाशक्ति धर्मकृत्यं सौधर्मदेवलोकमभूषयत् । देव- लोकात् कालं कृत्वा गुणसेनजीवः सिंहराजाहः क्षितीशः समजनि, अग्नि- शर्मा च तस्यानन्दाख्यपुत्रत्वेनोदपादि । स च पूर्वानुवृत्तवरेणात्र पित्रीभूत- मपि सिंहराजमवधीत् । (३) ततः स्वस्वकर्मानुकूलमग्निशर्म-गुणसेना-मा- नावनुक्रमं नरकं स्वर्ग चाधिगत्य ततश्च्युतो जालिनी-शिखिनामानी माता- पुत्रभावन समुदपत्साताम् । इहापि प्राक्तनकर्मानुभावन माता सुतं विषप्रयो- गतः परासुतामनपीत् । (४) तदनन्तरं गुणसेनः पञ्चमं त्रिदिवमारा धन्याह्वयेन श्रेष्ठित्वेन प्रादुरभूत् , अग्निशर्मा च द्वितीयनिरयमधिष्ठाय तत्स्त्रीत्वेन 'धन्यश्री' इति नाम्ना जनुगृहीत्वा प्राच्यवरेण पतिं व्यपीपदत् ।। १ ॥ (५) ततो गुणसेनजीवः सप्तमं त्रिविष्टपकल्पमध्यरुक्षत् , अग्निशर्मा पुनस्तृतीयस्यामध पृथिव्यां प्राविक्षत् । द्वावपि ततो मनुष्यजन्मनि जय- विजयाभिवानाभ्यां सहोदर्यभूताम् । एतस्मिन्नपि भव तत एव प्राचीन- निमित्ताद् विजयो जयमाजघान । (६) गुणसेनजीवो जयभवाद् मृति- मवाप्तो नवमकल्पे स्वर्गसंपदः परिभुज्य धरणाख्यः श्रेष्ठी बभूवान् अग्नि- शर्मणा ततश्चतुर्थश्वभ्रविपदः परिषह्य जातवत्या लक्ष्नानाम्न्या तद्भार्यया प्राचिकाऽरातिभावतो निरणाशि । (७) ततश्च च्युतो द्वादशे स्वलोके गुण- सेनजीवः, पञ्चमनरके चाग्निशर्मात्मा क्रमशः सुख-दुःखे अनुभूयाविवक्षि- तापान्तरालदेव-नारकभवे सप्तमे मनुष्यजन्मनि सेन-विपेणनामानौ पित. व्यपुत्रतया समजनिषाताम् । अत्रापि विषमोदकॆणानुबद्धकोपेन विपेणेव विषेणः सेनं व्यपीपदत् ।।२।। (८) सेनभवाद् गीर्वाणभागभोजीभूय गुण- चन्द्रनामविद्याधरीभूयमापन्नं गुणसेनात्मानम् , अग्निशर्मा विषेणजन्म परि- ·१५ हरिभद्रमूरिचरित्रम् । "इ जलइ जल लोए कुसत्यपरणाहओ कसायग्गी । त जुत्त, न जिणवयणअमियसित्तोरि पन्जलमि ॥ १॥" रहस्यमासा विचार्य गुणपनदवानलकल्प दारुणविपाक जन्मा. न्तरानुगन्धिन क्रोधमययोधन , तदायत्तमात्मान च विशाय भृशमनु- तप्तमनास्तत्क्षणमेन नृपतिममिपृच्छ्य गुरोर्महोपकारितामामननवि- लम्ति गुरुचरणी न्यपप्तत्, दुष्कृतमल च प्रायश्चित्तेन व्यशशुधत् । केचित् पुनरत्र 'परमहसोदन्तानन्तर प्रकटितप्रतिधप्रसरज्वालो हरिभद्रसूरिराकर्षणमन्त्रविद्यया चत्वारिशदधिका चतुर्दशशती बोद्ध- परिहतान् गगनमार्गेण विकृप्य तातैलफटाहे प्रचिक्षिप्सन यारद् निहन्तुमुद्यतोऽभवत्, तदानी गुरुभिस्तदिचेटिनमुददारुणमवगत- वद्भिस्तदुपशमसमर्थानि मृदुलशितपचनानि, ताश्च समरादित्यवृत्त- पर्णनप्ररणा प्रस्तुतोपयोगिनीर्गाथा निर्ग्रन्थयुगेन प्रेषिता, याभिर- मृतनिषेकनिभाभिस्तत्कोपसप्तसप्तिरपशान्तिमाघहत्, सकरपप्रायश्चि त्ताय च तावत्सख्याकान् ग्रन्थान निर्मातु सूरि. प्रत्यक्षास्त' इति निघेदयन्ति । पूर्योदप्रपापरिपाकरशेन पष्ठनिरयनिलयातिथीभूय मर्यजन्मासाद्य ततो वा. नमन्तरजातीयक्षुद्रदेवभूय गतोऽद्याप्यनुवृचयता पूर्वीयपरिपन्थिभावेन सम- पापिढत् । (९) तत शुमध्यानत प्रच्युत्य गुणसैनचेतनोऽनुत्तरेऽनुत्तर- विमानेऽपधिमा त्रिदशसपदमनुभाषितमुदपादि, अग्निशर्मात्मा च ततो वि. हितान्तरालनरजन्मा सप्तमे नरके दु सस्य परा काष्टामानिध्यापि सचीर्ण- दुरितप्रेरितो भोक्तुमाविक्षत् । गुणसेनजीर स्वर्गादुत्त समरादित्यना- मा क्षितिरक्षा संजात , अग्निशर्मा च निरयाद् निर्गतवाण्डालरिम्मो गिरिपेणाझ्ययाऽभवत् । अस्मिन् भने समरादित्यो राजविर्भूला स्वसवेद्यै- कान्तिकाऽऽ यन्तिकसुरसास्पद मोक्षमुपजगन्वान् , श्वपाकरूपोत्पन्नोऽग्नि- शर्मजीवकोपातिविषमफलदष्टान्तीममनन्त काल ससारारण्य पर्याटीत् ।। । यदि परति गलॅटोके कुशास्त्रपरनाहत कपायाग्नि । रादू युक्तम्, न जिरचनामृतसिक्तोऽपि प्रयलसि ॥१॥ २ पथा पतुर्विशतिप्रय चे राजशेयरसूरय , "कोप । तेलकटाहा कारिता । असिना तापित तलम् । १४४० चौदा होतु में मारा । गुमिपा तो हास । साम् प्रहितः । साम्यो गाथा दत्ता "गुण. बोय । शात | १४१० प्रन्या प्रायसिपाद (1) ता." इति । समायएए विधिताया गरमायस्थामगृतधर्मगनिनिय क्षमा- नागमनिस्त हरिभद्र रिमा-"तदेव पुन प्रौदरिमवीर्वभूव । .

·हरिभद्रमूरिचरित्रम् । इदानी दर्शितप्रसहान्यचरितानुफ्तम्भन प्रिनिर्मितग्रन्थपर्या- खोयनमवाप्तावसरम् । तत्र तत्प्रगीतप्रवन्धसंग्यायां मतत्रयमवग- म्यते; केचित् 'चतुर्दश शतानि ग्रन्थानां प्राणायिपत' इति प्रत्यपी- पदन् , 'चत्वारिंशदधिकानि तानि' इत्यपरे प्राचीकटन , 'चतुश्चत्वा- रिंशदुत्तराणि चतुर्दश शतानि' इति चान्ये न्यवीविदन् । तवाद्यं मन्तव्यं दय॑मानसूरयो झाप्यमानग्रन्थेषु नीचैनिटझयमानोल्लेखैर- भ्युपागच्छन्- (१) मुनिचन्द्रसूरयं उपदेशपट्टीकायाम्,-"महत् प्रवचनवा- त्सल्यमवलम्बमानश्चतुर्दश प्रकरणशतानि चकार" इति । (२) वादिदेवसूरयः स्याद्वादरत्नाकर;-"प्रकरणचतुर्दशशती- स च जात्या ब्राह्मणः सर्वशास्त्रपारगः सन् प्रतिज्ञा चक्रे, 'यदुक्तस्यार्थमहं न वेद्मि, तच्छिष्यो भवामि' इति । तत एकदा साध्वीमुखादेकां गाथा श्रुत्वा तदर्थमनवबुध्यमानः प्रतिज्ञावशात् साचीदर्शितगुरुसमापे व्रतं लग्राह । जैनशास्त्राण्यपि सर्वाण्यधीत्याचार्यत्वं प्राप्तः । तस्य हंस-परम- हंसनामानौ द्वौ शिष्यौ । परशासनग्रहणार्थ बौद्धाचार्यसमीयं गतौ । तत्रा- ध्ययन कृत्वा स्वपुस्तकं गृहीत्वा स्वस्थानं प्रत्यागच्छन्तौ तौ 'जिनौ' इति ज्ञात्वा पश्चादागौद्धर्मारितौ । अथैतत्स्वरूपं विज्ञाय कोपाक्रान्तेन गुरुणा तप्ततैलपूरितं कटाहं स्थापयित्वा मन्त्रबलाचतुश्चत्वारिंशदधिकचतु. दशशतबौद्धा आकर्पिताः । तदानीं याकिनीमहत्तरावचनैः कोपादुपशान्तेन गुरुणा वौद्धा मुक्ताः । ततः पापशुद्धयर्थमाकर्पितबौद्धप्रमाणानि १४४४ पूजापञ्चाशकादिप्रकरणानि कृतानि । एवंविधा हरिभद्रसूरयो जाताः" इत्युल्लिखति स्म । १ स्याद्वादरत्नाकरप्रणेतृणां जगद्विख्यातानां गण्यवस्थायां 'रामचन्द्र'- इतिनाम्नां वादिदेवसूरीणामिमे गुरवः । ११७४ विक्रमसंवत्सरेऽयं ग्रन्यस्तै- Zरचि, इति स्वयं तैरेव प्रान्तभागविनिर्दिष्टादस्मात् श्लोकत्रयादवसीयते- "प्रायस्तत्सर्वसंतानभक्तिमान् मुनिनायकः । अभूत् श्रीमुनिचन्द्राख्यस्तनपा विवृतिः कृता ॥५॥ प्रकृता श्रीनागपुरे समर्थिताणहिल्लपाटके नगरे । अब्धि-मुनि-रुद्रसंख्ये वहमाने वैक्रमे वर्षे ॥ ६ ॥ साहाय्यमत्र परमं कृतं विनेयेन रामचन्द्रेण । गणिना, लेखन-संशोधनादिना शेपशिष्यैः ॥ ७ ॥ २ मुनिचन्द्रसूरिशिष्यत्वेनामांपामपि स एव द्वादशशताब्दीरूपः समयः, अन्यथा निरुपचरितगुरुशिष्यभावानुपपत्तेः, अनेकप्रमाणैः सटीकप्रमाण- नयतत्त्वालोकालङ्कारप्रस्तावनायामस्माभिरतस्य प्रपञ्चितत्वाच्च ।

·हरिभद्रमूरिचरित्रम् । समुत्तुप्रासादपरम्परासूत्रणेकसूत्रधारैरगाधससारवारिधिनिमजज- न्तुजातसमुत्तारणप्रवणप्रधानधर्मप्रवहणप्रवर्तनकर्णधारभगवत्तीर्थक- रमपचनावितथतत्वमयोधप्रसूतप्रवरप्रशाप्रकाशतिरस्कृतसमस्ततीर्थ- कचक्रप्रवादप्रचार प्रस्तुतनिरतिशयस्याद्वादविचार श्रीहरिभद्रसू- - (३) मुनिरनसूयोऽममस्वामिचरित्रमहाकाव्ये प्रथमसर्ग,- "स्तामि श्रीहरिभद्र त येनाहगीमहत्तरा । चतुर्दशप्रकरणशत्याऽगोप्यत मातृवत् ।। ९९ ।। (४) श्रीप्रद्युम्नसूरय समरादित्यसक्षेप्रशस्तो,- "यारद् ग्रन्थरथाश्चतुर्दशशती श्रीहारिभद्रा इमे वर्तन्ते फिल पारियात्रिकतया सिद्ध्यध्वयानेऽगिनाम् । तावत् पुप्परथ स एप समरादित्यस्य मन्निर्मित. सक्षेपस्तदनु'लव प्रचरतु फ्रीडाकृते धीमताम् ॥६६॥" (५) श्रीमुनिदेवसूरय शान्तिनाथचरित्रे,- १ एतद्विरचनावसरो प्रन्यकन प्रशस्ताव प्रत्यपादि- "एतद् विक्रमतो द्विपञ्चदिनकर कृत पत्तने सम्यक् शोधितवान् नृपाक्षपटलाध्यक्ष कुमार कवि । सद्वैयाकरणामणीविधिरुचि श्रीपूर्णपालो यश - पालो बाल स्तथा मणमहानन्दौ च सभ्याग्रिमो ॥ ३० ॥" २ अदारिरचनानहस "वर्षे वारिधिपक्षयक्षगणिते श्रीवर्धमानस्थिति- थकेऽमु" इत्येतत्प्रशस्तिप्रान्तभागोल्लेखेन तदव १३२४ विक्रमवत्सर रूप स्पटमाचट। ३ यतु Dr Peterson महाशय (1n I Rep App P 4), समरादित्यसक्षेपप्रस्तावनाया Dr Jacobi पण्डितश्च "यो वादीश्वरदेवसूरिसुगुरोर्मूलझमे सूरिणा चक्रे श्रीमदनेन्दुना निजपदे तेनाप्रवृत्तश्रिता। काव्य धीमुनिदेवसरिकाविना श्रीशान्तिवृत्ते कृते श्रीप्रद्युममुनी दुना रुचिशुचि सर्गोऽगमत् सप्तम ||४०३॥" इति प्रन्यप्रान्तप्रोक्तानुसारेण 'एतत्कर्ता देवमूरि ' इति ज्ञापपत , तद्भ्रान्तमामाति, मुनिदेवसूरीणामेर (न तु देवसूरीणाम् ) एताप्रणे- यात् , दर्शितपयेऽपि तदर्थस्यैर लामात्, सरिविशेषणे सति मुनिविशे पणम्यामायबाधितवन कल्पयितुमयुक्त वात् । एतत्प्रणयनसमपश्च प्रद्युम्न- सूरिसमाना, सनतरजाषितस्यात् ।

·१८ हरिभद्रमूरिचरित्रम् । "चतुर्दशशतमन्यान्यनायासलालसम् । हारिभद्रं मनोहारिमा भद्रं करोतु नः ॥ ४॥" (१) प्रमाचन्द्रगरयः प्रभाव निरि: "पुनरिह च शतोनमुनधीमान, प्रकरगसार्धसहस्रमेय चक्र। जिनसमयवरोपदेशरम् ध्रुवमिति सन्ततिमेप तां च मेने १२०५||* (७) गुग्गग्ताननयः पदर्शनसमुशयस्य तर्करहस्यदीपिका- नाम्न्यां गृहहत्ती-"चतुर्दशशतसंख्यशारमरचनाजनितजगजन्तुम- होपकारः श्रीहरिभद्रसूरिः । (3) कुलमण्डनस्यो विचारामृतसंग्रहे-"धर्मसंग्रहणी-अ. नेकान्तजयपताका-पञ्चवस्तुको-पदेशपद-लग्नशुद्धि-लोकतत्त्वनिर्णय-यो. गविन्दु-धर्मबिन्दु-पञ्चाशक-पोडशका-ऽप्टकादिप्रकारणानि चतुर्दशश- तमितानि...श्रीहरिभद्रसूरिभिर्विरचितानि"। १ यच्च निर्णयसागरीयप्रभावकचरिते तत्कर्तुः 'चन्द्रप्रभसूरि-' इनि नाम प्रसेधितम् , तत् तत्संपादकस्य "श्रीचन्द्रप्रभसूरिपट्टसरसहिंमप्रभः श्रीप्रभाचन्द्रः सूरिरनेन" इति मुस्पष्टस्यापि प्रतिशृङ्गं विन्यन्तम्यापि च पद्यस्यानवबोधत एव । धर्मविन्दुभापान्तरकर्ताऽपि सर्वत्र प्रभावकचरित्र- कर्तृतया चन्द्रप्रभसूरि निर्दिशताऽन्धानुसरणन्याय भाचरितः । २ प्रन्यनसमयं चास्य ग्रन्थकार एव तत्प्रशस्ती "वेदानलशिखिशशधरवर्षे चैत्रस्य धवलसप्तम्याम् । शुक्रे पुनर्वसुदिने संपूर्ण पूर्वर्षिचरितम् ॥ २२ ॥" इति पद्येन १३३४ वर्परूपं प्रत्यपीपदत् । ३ एतदाचार्यसमयजिज्ञासायाः "काले पड्-रस-पूर्ववत्सरमिते श्रीविक्रमादि गते गुर्वादेशवशाद् विमृश्य च सदा स्वान्योपकारं परम् । प्रन्थं श्रीगुणरत्नसूरिरतनोत् प्रज्ञाविहीनोऽप्यमुं निर्हेतूपकृतिप्रधानजननैः शोध्यस्त्वयं धीधनः ।। ६३ ॥" इति तत्कृतक्रियारत्नसमुच्चयपद्यमेवोपशामकम् । ४ प्रन्थकार एवेदंग्रन्थमन्थनसमयमेवं विनिर्दिशति- "निस्सीमातिशया जयन्ति सततं सौभाग्यभाग्याद्भुताः सूरिश्रीगुरुदेवसुन्दरवरास्तेषां विनेयाणुकः । सूरिः श्रीकुलमण्डनोऽमृतमिव श्रीआगमाम्भोनिधे- श्चके चारविचारसंग्रहमिमं रामाब्धिशकान्दके ।। २॥'

·हरिभद्रमरिचारित्रम् । (६) समयमुन्दरगणिशिष्य श्रीहर्पनन्दनगणिर्मध्यादन्यादयान- पद्धती "पालितो वृद्धवादी कविकुलतिलक मिद्धमेनो दिवारद विद्यासिद्धस्तथार्य यपुटगुलरमासातिको मल्लवादी। सूरि श्रीहारिभद्र स्वपरसमयविद् चप्पमधिप्रसिद्ध सिद्धर्विदेवसृरि कुमरनृपनतो हेमसूरिश्च जीयात् ॥२॥" इत्तीम महर्पिकुलफनाम्नो प्रन्थस्य श्लोक व्याकुर्वन् हरिभरपद- ध्यारयाने "हरिभद्र. श्रीयुद्धगच्छे चतुर्दशशतमन्यग्रन्यनतत्पर इति व्याहापात् । (१०) मणिमद्र, पड्दर्शनसमुश्चयलटोकायाम् ,- "इह हि श्रीजिनशासनप्रमावनाविभावकामोदयभूरियशश्चतुर्दशशनप्रकरणक रणोपकृतजिनधर्मो भगवान् हरिभद्रसुरि." । (११) जिनदत्तसूरयो गणधरसार्धशतक - "चउससयपयरणगोनिरुद्धदोसो सया हयपत्रोसो। हरिभदो हरियतमो हरिव्य जानो जुगप्पवरो ॥५॥ द्वितीय मत राजशेखरसूरय.मबन्धकोपे एमि शन्दैर्विनिरदिनन्- "१४४० ग्रन्था प्रायश्चिन्तपाद (१) कृता." इति । तृतीय पुनस्तदेतेऽवुधन, (१) धीरतशेखरसूरय श्रादप्रतिक्रमणार्यदीपिकाटीकायाम् - "१४४४ प्रकरणरुत्श्रीहरिभद्रयोऽप्याहुललितविस्तरायाम्" १ प्रन्यस्यास्य पूर्णवममयो प्रथकारशब्देवायम्,- "त्रिक सप्त-पडेकान्दे अक्षततृतीयादिने । अन्धोऽप पूर्णता प्राप्त श्रीमणहिलपत्तने ||" २ एतस्य टीका सर्वराजगणिना व्यधायि । अग्रे ग्रन्थनामाटिप्पण्या "Weber's Rep II, P 987" इति स्थलप्रदर्शनमध्यस्यामेव टीकाया लिखितान् प्रन्थान् कक्षीकरोति, तत्रास्याष्ठीकाया एवोलखादिति ध्येयम् । ३ चतुर्दशशतप्रकरणगौनिरदोष सदा हतप्रदोष । हरिभदो हातमा हरिरिव जातो युगप्रवर १५५ ॥ ४ "शर गगन-मनुमितान्दे च्येष्ठामूलीयधवलसप्तम्याम् । निष्पन्नमिद शास्त्र श्रीनध्यतो सुख तन्यात् ॥ १॥ इति तदवसानाशतो निर्माणकालोऽस्य १४०५ स्पष्ट एव । ५ एतस्य निर्मितरवसरस्तस्मिन्नेव मन्थे कतार एवमुपादिशन् - "एपा श्रीसुगुरुणां प्रसादतोऽन्दे पडङ्कविश्वमिने । श्रीरतशेखरगणित्तिमिमामशत कृतिनुष्ये ILAL - ·२० हरिभद्रमूरिचरित्रम् । (२) अञ्चलगच्छपट्टावल्याम्' "२६ श्रीहरिभद्रसूरिः १४४४ प्रक- रणकर्ता"। (३) क्षमाकल्याणमुनिः खरतरगच्छपट्टावल्याम्-“१४४४ पूजा- पञ्चाशकादिप्रकरणानि कृतानि" इति । (४) श्रीविजयलक्ष्मीसूरय उपदेशप्रसादे 'तृतीयस्तम्भे त्रयस्त्रिंशे व्याख्याने हरिभद्रसूरिचरितं व्यावर्णयन्तश्च । अस्तु मतत्रयेऽपि यत् किञ्चिद् मतमत्र प्रमाणम् , किन्तु त्रित- यमप्येतत् सूरीणां चतुर्दशग्रन्थशतप्रणयनं न व्यभिचरति, इति हरि- भद्राचार्यप्रणीतग्रन्थानां तावत्यामनन्यसदृक्षायां महासंख्यायां दृढमा- पन्नो निर्विवादं निर्णयः । एतावती च विस्तरवती संख्यामपेच्य सां. प्रतमुपलभ्यानां तेषां संख्याऽतीव न्यूनतामाविभर्ति, अतिरिक्तानां (उपलभ्यमानेभ्यः) ग्रन्थानां राजापशदाविशदधर्मद्वेषजन्यात् प्रयो- गात् , स्वभावोपनतविनाशस्वरूपाद् वा निमित्ताद् नामावशेपीभव- मात् , नामतोऽपि वाज्ञातताया श्राश्रयणात्, इति दुर्भाग्यविलसित- मिदमस्माकं संभावयामः । तत्रोपलभ्यमाना इतस्तत आकर्ण्यमानाश्च त इमे;- (१) अनुयोगद्वारसूत्रलघुवृत्तिः (२) अनेकान्तजयपताका खोप- शटीकासहिता (३) अनेकान्तप्रघट्टः (४) अनेकान्तवादप्रवेशः (५) १ (See Bhandarkar's Rep. 1883-1884, Page, 320) २ अस्या रचनासमयः विक्रमात् १८३४ संवत्सरात्मकस्तदन्तभागे का निर्दिष्टः । ३ अरच्ययं १८४३ वैक्रमे वर्षे इति तत्प्रशस्तौ व्यक्तम् । [१] (See Weber's Rep. II, Page 987, I. 24) जैन ग्रन्था- वल्यांचास्या भाण्डागारद्वये सत्तायाः प्रतिपादक उल्लेखः। [२] मुद्रितेयं मूल- रूपा सपूर्णा, टीकायुता च सा यशोविजयजैनग्रन्थमालायामंशतः । एना- मनेकान्तमण्डनैकान्तखण्डनेऽप्रतीकाशां जगद्विख्यात-कलिकालसर्वज्ञश्रीहे: मचन्द्राचार्योऽपि सिद्धहेमशब्दानुशासनबृहद्वृत्तौ "द्विहेतोरस्त्र्यणकस्य वा" (२।२।८७) इति सूत्रे "साध्वी खल्बनेकान्तजयपताकायाः कृतिरा- चार्यहरिभद्रस्य हरिभद्रेण वा” इति विकल्पषष्ठयुदाहरणमुपन्यस्यमानः प्राशंसत् । एतट्टीकाया विवरणमपि द्विश्लोकसहस्रमानं मुनिचन्द्रसूरिभिा- दशशताव्द्यां विनिर्मितम् । [३] धर्मबिन्दुभापानुवादपुस्तके तदनुवादकेन निर्दिष्टोऽयं ग्रन्थः [४] स्याद्वादनिरूपणप्रवणोऽयं ग्रन्थोऽनेकान्तजयपता- कासक्षेपरूपः । षड्दर्शनसमुच्चयटीकायां चतुर्थाधिकारप्रान्तभागे जैनन्या- यमन्थनामनिर्देशेऽस्यापि स्मरन्ति श्रीगुणरत्नसूरयः । [१] एष प्रन्थः जिने- ·IM समिटमरिचरित्रम. हरिभद्रमरिचरित्रम् । अटकानि (६) आवश्यकनियुक्तेलंधीयसी अध च द्वाविशति-लोक- सदनप्रमाणा टीका (७) तस्या एव चतुरशीतिलोकसहनमाना वरसरिमि १०८० चक्रमे पत्सरे टीफया विभूषित , तथा च तस्या एवं प्रशस्तोतक- "पादाम्भोजविरफेण घोजिमेश्वरसूरिणा। अष्टकाना कृता वृत्ति सत्यानुप्रहहेत ॥ ३ ॥ समानामधिकेऽशीया सहस्र विक्रमाद् गते । श्रीजावालिपुरे रम्ये वृत्तिरेषा समापिता ॥४" [] प्रसिधा । यत्तु धर्मनिन्दुभावानुवादे सरिजीवनवृत्तान्ते सदनुवादकेन विदुपा मणिलालेन “पाने लाखेडी श्रीआवश्यकनियुक्तिनी चाबीन हजार श्लोकनी टीकामा, मा प्रसगने याद करीने "चक्कोदुग" ए श्लोक (1) उपर सविस्तर वर्णन कर्यु छे, जे आनद भने बोध साधे वाचवा योग्य छे" इति "सय (रिणा) कृताया श्रीमा- वश्यकनियुक्तविंशतिश्लोकसहममानायां टोकाया प्रसङ्गमेत स्मृत्वा "चकी- दुग" इति श्लोकस्य (1) विस्तरेण वर्णनमकारि, यदानन्देन बोधेन च साध योग्य पठितुम्" इत्यर्थकमुक्तम् , सत् किं निवन्धनमाश्रित्य । इति नावगाम , आत्माफीने तीफापुस्तके तस्या गाथायाटीकाया तवृत्त- गावस्याप्यनुपटम्मात् । [0] एतत्सद्भायसाधकानि चात्र प्रमाणानि- (१) वैकमे १९८१ तमे वर्षे समयमुन्दरोपाध्यायविरचित मामाचा- 1979.1(See Indiao Antiquary VoI, XXIII, Page 174) (२) भवसागपावली, यस्या "मावश्यकहवृत्ति ८४००० सहकर्मा, २९ सहली च" इ युल्देय । (३) मधारिदमचन्द्रसूििम प्रणात लचीयस्यास्तनियुक्तिटोकापा. ferनम् । (४) सप अन्यकता लघुटीकाया आदौ निज बृहट्टीकाकर्तृच स्मर. पति, रूपा च तस्या आदिमाग "रि मया तथाथै एनास्य रिगृति , तथापि सक्षेपात् । सचिसयानुपहले तो फिपने प्रयामोऽयम् ॥ २॥" भनाभोऽरि नास्या महाटीफाया इदानी तन , विगैपावश्यकमा- भावनग्धारिदमच द्रमारणा स्वीय तर काटिम्पनके स्वसमयेऽपि FRIDATree - ·Ram MANT Antra 42 BANK Sh Praman हरिभद्रमुनिम्निम्। टीका (%) उपशपदानि (8) कथाकोशः (२०) कर्मन्नववृत्तिः (११) फुलानि (१२) मावामीनीजम् (१३) क्षेत्रनमालवृत्तिः (१४) [८] पतस्य मागाधानन्धनिबदस्य नामत एवायमेयविषयस्य अन्धस्य गुनिनन्दसूरिभित्रिहिता टीकदानामुपलभ्यते, 'अन्यरपि तापूर्वतन- स्तस्य टीकाकारि' इत्यपि तहकादिभागोपन्यतनानेन लोकनानुमीयते- "पि यागितह गहना वृत्तिः समस्त्यल्पधी- लोकः कालबलेन तां स्फुटतया बोद्धुं यतो न क्षमः । तत्तस्योपकृति विधातुमनधास्तस्यापि तत्यानुगां प्रीति संजनितुं मुबोधवचनो यत्नोऽयमास्थीयते ॥" अन्यगाथाटीकायां च संक्षिप्तं प्रस्तुतसूरिचरितसंवादमपि ममुगल- भामहे; स चायम् ,-"कन ? इत्याह, हरिभद्राचार्यण, यः किल श्रीचि- त्रकूटाचलचूलानिवासी प्रथमपर्याय एव स्फुटपठिताष्टव्याकरणः सर्वदर्शना- नुयायितर्ककर्कशमतिमतामत्रगण्यः प्रतिज्ञातपरपठितग्रन्थानवबोधतच्छि- व्यभाव आवश्यक नियुक्तिपरावर्तनाप्रवृत्तयाकिनीमहत्तराश्रयसमीपलध- "चक्कीदुर्ग हरिपणगं" इत्यादिगाथासूत्रो निजनिपुणोहापोहयोगोऽपि कथमपि स्वयमनुपलब्धतदर्थस्तदवगमाय महत्तरोपदेशात् श्रीजिनभद्राचा- र्यपादमूलमयसपन्नन्तरा जिनबिम्बावलोकनसमुत्पन्नानुत्पन्नपूर्वबहलप्रमोदव- शात् समुच्चरित-"वपुरेव तवाचाट-"इत्यादिश्लोकः सूरिसमीपोपगताव- दातप्रव्रज्यो ज्यायसी स्वसमय-परसमयकुशलतामवाप्य महत् प्रवचनवात्स- ल्यमवलम्बमानश्चतुर्दश प्रकरणशतानि चकार" इति । एतद्विधानकालश्च टीकाकृच्छब्दरेव पूर्वमत्र विनिवेदितः [९] सर्वराजगणिना गणधरसार्ध- शतकटीकायामुपदर्शितः (See Weber's Rep. II, 987) [१०] धर्म- बिन्दुगूर्जरभाषानुवादकनिर्दिष्टनामा । (११ ) पत्तनभाण्डागारावशेषस्य हस्तलिखितसूच्याम् ( Bhand. Rep. 1883|84 P. 172.) (१२) एतच्च राजशेखरसूरिप्रवन्धकोशे हरिभद्रसूरिप्रवन्धे " समरादित्यचरित्रं नव्यं शास्त्रं क्षमावल्लीबीजं कृतम्" इत्युलेखे 'क्षमावल्लीबीजम्' इति समरादित्यच- रित्रस्य क्रोधदारुणोदर्कव्यावर्णनेन क्षान्तिवल्लरीबीजकल्पतया रूपकगर्भ विशेषणमनवबुध्यमानेन धर्मबिन्द्वनुवादकेन पृथग्रन्थरूपेण तत्र परिगाण- तमिति संभावयामः । (१३) Kielhorn Rep. P. 78, N. 397, Weber's Rep, II, P.987 (²8) (See Jain onomasticon by Dr. Klatt, Page 6) (१५) स एवायं ग्रन्थ', यं दृष्ट्वा बौद्धमतमादृतपूर्वी सिद्धर्षिराहतः समजनि,यदाह स एव निजोपामितिभवप्रपञ्चाकथायाः प्रान्ते- ·हरिभद्रमूरिचरित्रम् । २३ चैत्यवन्दनाभाप्यं संस्कृतम् (१५)चैत्यवन्दनावृत्तिः (ललितविस्तराच्या) (१६) जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिटीका (१७) जम्बूद्वीपसग्रहणी (१८) जीवाभि- गमलघुवृत्ति' (१8) ज्ञानपञ्चकविवरणम् (२०) भानादित्यप्रकर- "आचार्यो हरिभद्रो मे धर्मवोधकरो गुरु । प्रस्ताव मारतो हन्त स एवाचे निदित ॥ विष विनिधूय कुरासनामय व्यरीरचद् य कृपया मदाशये । अचिन्त्यवार्यण सुवासनामुधा नतोऽस्मि तस्म हरिभद्रसूरये । अनागत परिज्ञाय चत्यवन्दनसश्रया । मदर्थेन कृता येन वृत्तिललितविस्तरा ।। श्रीशास्त्रातीसमुच्चयटीकाया श्रीयशोविजयोपाध्याया अपि "तदुक्त ललितविस्तरायां प्रन्यकृत" (पृ०६-२) "मणित च प्रन्धकता ललितविस्तरायाम' (पृ. ३३-१ ) इत्यादिनैतस्या अस्मा । भस्याश्च टिप्पनकमपि मुनिचन्द्रसूरिभिर्विहितम् । एतदतिरिक्तापि चैत्यवन्दन. तिर्मन्यावली-धर्मबिन्दुगूर्जरानुनादयोरेतत्कर्तृका प्रतिपादिता । (१६) धर्मचिम्नुनादकैन प्रन्यस्यास्य प्रकृतसूरिपिहिततयोल्लेख किं प्रमाणमु- पलम्य छत इति न ज्ञातु शक्यते, तत्र प्रमाणानुपदर्शनात् । (१७) यत्प्रातस्येय गाथा (In the Peterson's third Rep P 284) "खटाई गाहाए दसहिं दारेहिं जवूदीस्म । सरयणी सम्मत्ता रइया हरिभद्दसूनहिं ॥ २८ ॥" अन्यत्र पुन (In Peterson's First Rep Page 89) "इय सधयणी एसा जवुद्दीपम्मि दसपयत्याण । उद्धरियमय ईए रइया हरिभद्दसूगेहिं ।। २८ ।। इत्यर्थत एकापि शब्दतो भिन्नोपटभ्यते, अङ्कमादृश्य च द्वयोरपि, इत्येक एक कर्ता भिन्नो वा विरहशब्दविरहाच प्रस्तुतादन्य एव हरिभ. द्रसूरि इत्यचापि सशयास्पदमेतत् । एतस्याप्टीका श्रीप्रमानन्दसूरिभि १३९० तमे विक्रमाब्दे प्राणायि, यदाहुस्त एस तस्याम् - "वित्त श्रीकृष्णगच्छे श्रमणपरिवृद्ध श्रीप्रभानन्दसूरि क्षेत्राद समहिण्या भकृत समयमै सबदन्ती सदर्थे । एना वृत्ति वनन्दबटनविधुमित विक्रमाव्दे चतुथ्यों भादत्य श्यामलायामिह यनुचित तद् बुधा शारयन्तु ।।२॥" (१८)See Dr Veber's Rep II, P.987) जैनमन्या- परपा च । ( १९) पित्रमात् १६८६ वर्षे समयमुन्दरप्रीताया गाथा- साम्याम् " इति गनपञ्चकविवरणप्रकरण श्रीहरिभद्रसूरिकृतम्" इत्ये. समेतरपका प्रक्षाणि (२०) प्रारुतगाथानिवद्धस्यास्य "नाणायचक" ·---- --- porate -- हरिभद्रमुरि चरित्रम् । पम् (२१) तत्वतरङ्गिणी ( २२) नत्त्वार्थलावृत्तिः (२३) दर्शन- दिप्रकरणम् (२४) दर्शनासप्ततिका (२४) दशवकालिकावरी (२६) दशवकालिक वृत्तिः (२७) देवेन्द्रनरकेन्द्रप्रकरणम् (२८) द्विजवदनचपेटा ( २९.) धर्मविन्दुः (३०) धर्मलाभसिद्धिः (३१) धर्म- इति नाम गोम्वरनगः प्रबन्धकोप, "नाणाइत्त' इति चापरत्र (Peferson's I Rep. Page 48) विलोक्यते, यस्याटिमयमार्या- निमिऊण जिणं जगजीवबंधवं धम्मकरणकरवट्टम् ( ? )। योच्छं धम्मगइ (? ई) णं धम्मविसेंसं समासेणं ॥१॥" इदमेव केचित् 'नानाचित्रक' शब्देन ( Weber's Rep. II, P. 987, I. 18, Klatt's Jain onomasticon P. 7) 'नानचित्रिका' नाना चापरे (Peterson's Forth Rep. index P. 134) जैनध- मप्राचीनतिहासकारकादयः प्रतिपन्नाः । (२१) खरतरगच्छीयैः कैश्चिदेतस्या हरिभद्रकृतत्वमाम्नायते, एतच्च धर्मसागरोपाध्यायः प्रवचनपरीक्षायां प्रत्य- पैत्सुः ( See Bhanda. Rep. 1883|84 P. 152 ) ( २२ ) संदि- ग्धप्रकृतहरिभद्रसूरिकर्तृकतया जैनग्रन्थावल्यादौ निर्दिष्टा । (२३ ) See Weber's Rep. II, P. 843 (२४) Weber's Rep. II, P. 987 1 एतस्या एवापरनामत्वेन प्रतिभासमानायाः सम्यक्त्वसप्ततिकायाष्टीका संघतिलकसूरिणा विरचिता । तेन च तट्टीकायामादौ "प्रकटीकृतामृता- यमानसदुपदेशसारः कश्चित् पूर्वाचार्यः" सम्यक्त्वसप्ततिकाभिधानशा- स्त्रारम्भे प्रथमगाथामाह" इति प्रस्तुवता न निर्दिष्टं कर्तृविशेषनाम, सामान्येनैव चोपदिष्टं तत्, इति वलवत्प्रमाणमपेक्षतेऽत्र तयोर्ग्रन्थयोरै- क्यम् , तत्कर्तृत्वविनिश्चयश्च । ( २५ ) इमामेव ‘लघुवृत्तिनाम्ना परिभा- षन्ते, प्रसिद्धा मुद्रिता चेयम् । (२६ ) विख्याता प्रकटिता च (२७) एतदपि प्राकृतगाथानिवद्धं मुनिचन्द्रसूरिभिष्टीकया विभूपितम् (Deccan College Catalogue, P. 209, N. 178) (२८) अस्या एव वेदाङ्कुश" इति द्वितीयं नाम प्रतीयते (See Bhau Daji mem. P, 143 ) ( २९ ) अस्य सूत्रपद्धतिमलड्कुर्वतो ग्रन्थस्य मुनिचन्द्रसूरि- भिष्टीकापि प्राणायि । सटीकोऽप्ययं प्रसिद्धो मुद्रितश्च ।-(३०) Weber's Rep. II, P. 987, I. 20-1. (३१) अन्ययोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिकायाः स्याद्वादमञ्जरीटीकायां मल्लिपेणसूरयः पञ्चमश्लोकव्याख्याने "तथा च धर्मसंग्रहण्यां श्रीहरिभद्राचार्यपादाः" इति स्मरन्त्येताम् । एतस्या दशश्ली- कसहस्रप्रमिता टीका मलयगिरिसूरिभिर्विहिता । टीकाकृतां कालश्च स्वयमेव तैः स्त्रव्याकरणे मलयगिरिव्याकरणनान्ना विश्रुते "अरुणदरातीन् ·हरिभद्रमूरिचरित्रम् । पी.रारतमन्द्रीय ज्ञान मन्दिर, जयपुर सपाहणी (३२) धर्मसारमूलटीका (३३) धूर्ताख्यानम् (३४) नन्धध्ययन- वृत्ति (३५) न्यायप्रवेशसूत्रवृत्ति. (३६) न्यायविनिश्चय (३७) न्याया- कुमारपा" इति दृश्यार्थत्यादिविभक्त्यन्तमुदाहरणमुपन्यस्यदि कुमार- पालसमानसमय आवेदित.। सटीकोऽव्यय अन्य प्रसिद्ध । (३२) 'मलयगिरिसूरि स्वस्या प्रज्ञापनाटीकायामैतस्य अन्धस्योल्लेख करोति' = (See Weber's Rep II, P 572, I 12, fr b (३३) Decc. Coll P 147, N 407 (३४) यदाह नन्द्यध्ययनबृहट्टीकाया श्रीमान् मलयगिरिराचार्य- "मध्येसमस्तपीठ यशो यस्याभिवर्धते । तस्मै श्रीहरिभद्राय नमष्टीकाविधायिने ॥ २ ॥ [३५] अस्थ न्यायप्रदेशसूत्रनाम्नो दिङ्नागाचार्यकृतस्य बौद्धमतानु- मानप्रमाणमन्तव्यप्रतिपादनपरस्य अन्धस्य टोकामेव प्रकृताचार्यों विहित- मान् , इति तेनैव तदादिनिषद्धेन- "सम्यङ्न्यायस्य वक्तार प्रणिपत्य जिनेश्वरम् । न्यायप्रवेशकव्याख्या स्फुटार्था रचयाम्यहम् ॥ १॥ रचितामपि समाविस्तरेण, समासत । असत्पात्रोऽपि सक्षिप्तरुचिसत्तानुकम्पया ॥२॥ इति पद्यद्वितयेन विनिश्चीयते । एतेन जैनप्रन्थावली धर्मविन्द्वादी प्रतिपन्न मूलटीकादयकर्तृत्व हरिभद्रसूरेश्चिन्त्यम् , खोपज्ञटीकारवे 'सामाझे विस्तरेण रचितामपि' इत्युक्तस्यानुपपते ।प्रान्तमागश्लोकटीकातथापि तद- मुक्तम् , तर हि- "पदार्थमात्रमायातमादौ दिमात्रसिद्धये। पात्र युक्तिरयुक्ति; सान्यत्र सुविचारिता ।। १॥" इत्यय मूलमा यस्य श्लोक । अत्र चतुर्थपादस्थस्य 'अन्यत्र' शब्दस्य टीको विदधता 'भयत्र-प्रमाणसमुच्चयादी' इति दिङ्नागाचार्यकृतस्य प्रमाणसमुच्चयस्योदेखो व्यधायि, स्वकर्तृकल्वे तु मूलस्य, स्वप्रणीतप्रन्य. पचनमेवात्र वक्तव्य स्यादिति । टीकायाश्चान्त न्यस्तस्य- न्यायप्रवेशक पद व्यायायावाप्तमिह मया कुशलम् । न्यायाधिगम मुकर सलमतां मच्यो जनतेन ॥ १॥" इतिफस्य विरहासास्तित्वामाऽपि तदन्ते प्रतिपादितात् "समाप्ता पशिष्यदिता नाम न्यायप्रकटीका, कति सिताम्बराचार्यजिनम [12]पादसेएफम्याचार्यश्रीहरिमद्रस्य" इत्युउखात् तत्कनुकम्वमेव नि सवा- ३ ·- २६ हरिभद्रमूरिचारित्रम् । यतारवृत्तिः (३८)पश्चनियंठी (38) पञ्चलिली (४०)पञ्चवम्तु स्त्रोपाटी कासहितम् (४१)पञ्चसंग्रहः (४२) पञ्चसुत्रवृत्तिः (४३) पशस्थानकम् यमवगम्यते । टीका चयं पाश्वदेवगणिना पअिकया विभूपयांवभूवे, यस्या अयमादिमो भाग इहोपयुक्तः- "दुरिमारकरिकुम्भतटप्रभेद- कण्ठीरवं जिनपतिं वरदं प्रणम्य । न्यायप्रवेशकमिति प्रथिते सुशास्त्रे प्रारभ्यते तनुधियापि हि पलिकेयम् ॥१॥" ........हरिभद्राख्यः सूरिन हि न शिष्ट इति न्यायप्रवेशकाख्यशास्त्रविष- रणकरणप्रवर्तमान इष्टदेवतानमस्कारार्थ........श्लोकद्वयं चकार "सम्यगि- त्यादि" इति । अन्ते च पञ्जिकाकार एव- "न्यायप्रवेशशास्त्रस्य सद्वृत्तरिह पलिका । स्वपरार्थ दृब्धा स्पष्टा पार्श्वदेवगणिनाम्ना ॥ १ ॥ प्रहरसरुद्रेर्युक्ते विक्रमसंवत्सरे तु राधायाम् । कृष्णायां च नवम्यां फाल्गुनमासस्य निष्पन्ना ॥ २ ॥ इति वृत्तद्वयेन स्वाभिधान-विधानकालादिकमजिज्ञपत् । (३६) धर्म- बिन्द्वनुवादकेन निर्दिष्टः । (३७) प्रबन्धकोपे राजशेखरसूरि मग्राहमेतां निरदिक्षत् । (३८) एतन्नामानि प्रकरणान्यन्यैरपि श्रीअभयदेवसूर्यादिभिः कृतानि स्मर्यन्ते, प्रस्तुतकर्तृकृतं चाप्याम्नायते। (३९) प्रबन्धकोषे तत्क! सूरिकर्तृकत्वेनावाचि । (४०) प्रसिद्धोऽयं ग्रन्थः, मध्याह्नव्याख्याने हर्पनन्द- नगणिरपि "हरिभद्रसूरिकृतपञ्चवस्तुटीका" इत्युदलिखत् । (४१) एतस्य टीकापि मलयगिरिणा विहित।। सुप्रसिद्धोऽयं ग्रन्थः । (४२) धर्मबिन्दु- गूर्जरभाषाविधायकस्तु खोपज्ञवृत्तियुक्तं ग्रन्थमिमं प्रस्तुतसूरिकर्तृकं बेदयति; एतच्चायुक्तमुत्पश्यामः, तट्टीकाया अन्ते "कृतं चिरन्तनाचार्यः, विवृतं च याकिनीमहत्तरासूनुश्रीहरिभद्राचार्यैः" इति स्पष्ट तदन्याचार्यकृतमूलत्वोले- खासादनात् (See Peterson third report, P. 293 (४३): मध्याह्नव्याख्यानस्थेन । " अन्यैः श्रीहरिभद्रसूरिप्रमुखैादशधाऽयमुक्तः श्रीपञ्चस्थानके - उक्कोस सहि पन्ना चत्ता तीस दस पण दसगं । दस-नव-ति-दु-एगद्धं च जिणुग्गह बारसविभेयं ।।" इत्युल्लेखेन संभाव्यमानमिदम् । (४४) एतद् नवाङ्गवृत्तिकारिणाऽभय- देवसूरिणा टीकया समलमकारि । टीकाविधानस्थलसमयादि तत्कदेव ·हरिभरिचरित्रम् । (४४) पचासकम (४५) परलोकसिद्धि (४६) पिएनियुक्तिवृत्ति (४७) प्रशापनामदेशव्याख्या (४८) प्रतिष्ठाकल्प (E) वृद्दन्मिध्याव- मन्यनम् (५०) मुनिपतिचरित्रम् (५१) यतिदिनरुत्यम् (५२) यशोधर- परिवम् (५३) योगरट्रिसमुचय (५४) योगबिन्दुः (५५) योगशतकम् "चतुरधिकविंशतियुते वर्षसहले शते च सिद्धेयम् । धवटकपुरे वसती धनपसोर्बकुलबन्दिकयो । मणाईलपाटरुनगरे सधरैर्वतमानबुधमुह्य । श्रीद्रोणाचादिदि शोधिता चेति ॥ इनि श्लोफयुग्मन स्वयमाझ्यत् । ये पुनर्दशमश्रावकविधि ( Indian Antiquary,VoLXXIII,P 194) दीक्षानिवि (Peterson forth Rep P CxxxIx)चैत्यन्दनपिथि { Peterson I Rep App P 16,N 25 प्रतिनामभिस्तन तमात्रेदिता प्रस्तुतसूरिक फत्तया प्रभा , तेऽस्यैत्र प्रन्यम्य विभागरूपा' समरसेयर । एकोनविंशतिपञ्चाशश्यामन्य- মিলু সখ ঘাঘর্ষবিঘা ছয় মহাকলে কি चन्द्रमुरिशिष्ये पाक्षिकसूत्रवृत्तिकर्तृभियशोदेवरिमिनिरमायि, यस्या स्वसमयादिनिभात्रफनिम गावानिचय तकर्ता न्यत्रीविशत्- "मदमईण हियर एसा चुन्नी समुद्धिया सुगमा । सिरिचदकुलनगणमयकसिरिचदसूरीण ॥२॥ मिरिवीरगणिमुणातरवधुरसिद्धतसिंधुमिस्साण । . मही सित्रमाणहि सिरिमन्जसएससूरीहिं ॥ ३॥ नयण मुणि थाणुमाणे काले गियम्मि विधमनिनाभो। सपियाय (1) एसा मिहेहि समयनिठणेहिं ॥४॥ (१५) Wever's Rep II, P.987 (५६) अपूर्णीभूतय चौराबाई परिपूर्तिमनायि { See Kilhorn Rep P 27)(५७) यदाह प्रज्ञापना- टीकायां मटयगिरिसरि - सयनि हरिभद्रष्ट्रिीकारुद विवृतविषमभामार्थ । प्रचनशादहमपि जातो लेशेन वृत्तिकर ॥ (५८) Weber's Rep 1,2987 (५९) Weber'sRep II, P 987(10) Peterson First Report, P 128, N 314 (81) नैनप्रन्धादल्या पाचम् (५२) Weber's Rep II, P 1064 (९३) अष्टिदेचलाउभाईजैनपुम्त कोद्वारे द्वादशासरूपेण मुद्रित (५४ जैनधर्म- प्रसारकाममा मुदित सटीक , टीकावास्याऽद्य मापदनिर्णीता (५५) ·हरिभद्रमूरिचरित्रम् । (५६) योगविंशतिः (५७) लग्नशुद्धिः (५८) लघुक्षेत्रसमासः (48) लघु संग्रहणी (६०) लोकतत्व निर्णयः (६१) लोकविन्दुः (६२) विंशिका (६३) वीरस्तवः (६४) वीराद्गदकथा (५) वेदवाातानिराकरणम् (६६) व्यवहारकल्पः (६७) शाखवार्तासमुनयः स्वोपशटीकासहितः (६८) श्रावकप्राप्तिवृत्तिः (६६) श्रावकधर्मतन्त्रम् (७०) षड्दर्शनस- प्रबन्धकोषे राजशेखरसूरिरतस्यास्मरत् (५६) धर्मविन्दुगोर्जरानुवादका निर्दिष्टनाममात्रः (५७) विचारामृतसंग्रहादौ कुलमण्डनसूर्यादिभिः प्रत्यपादि। अन्यत्र ( Peterson [ Rep. P. 88) 'लग्नकुण्डलिका' शन्दवान्य एतत्कर्तृको ग्रन्थो दृश्यते, यस्येयमादिमाऽऽर्या- "अवितहसव्वाएसं नमिउं चउवीसमं जिणवरेसुम् (! सं)। बुच्छामि समासेणं लग्गं गुरूवएसेणम् (?णं)॥१॥" दोश्चतयोलग्नशुद्धि-लग्नकुण्डलिकाभिधयोः पार्थक्यमैक्यं वाऽर्थतः ! इति विशिष्टप्रमाणोपलम्भोपलभ्यम् । (५८) क्षेत्रसमासवृत्तरतिरिक्तत्वेऽस्य धर्मबिन्दुभाषानुवादल्लिखाद नातिरिक्तं प्रमाणम् , इति स एव ( अनुवादो. ल्लेख:) प्रमाणाऽप्रमाणतया विमर्यः (५९)नेयं जम्बूदीपसंग्रहिणीतोऽव्यति- रिक्ता (६०)तत्कर्तृकत्वेन प्रसिद्धो मुद्रितश्चायम् (६१)Weber's Rep.II, P. 987 (६२) दाक्षिणात्यराजकीयप्राचीनपुस्तकसंग्रहे (Deccan College Library ) एतद्न्थावलोकनसौभाग्यं मया प्राप्तम् । प्राकृत- भाषात्मकोऽयं प्रन्थः, प्रत्येकं विंशतिं गाथाः संकलयत्सु विंशती प्रकर- गेषु विभक्तश्च । संभावयामि, योगविंशतिनानाऽस्यैव निर्देशः कृतः स्यादिति (६३) यस्यान्तभागे “ सुत्तं वंदे मयणविरहं तस्स नाहपि वीरं" इति विरहाङ्कोपलब्धिरिति तत्कर्तृकोऽयं धर्मबिन्द्वनुवादयित्रा परिगणितः (६४) प्रन्थावत्यादौ तत्कर्तृभिः संशयितनिर्मातृप्रस्तुतहरिभद्राचार्यक उप- दिष्टः (६५) Peterson Collection 1882-83. P. 126, N. 129 (६६) धर्मबिन्दुगूर्जरवागनुशदकः स्वानुवादपुस्तके निवेदयति स्मैनम् (६७) यशोविजयगणिकृतया टीकया सहितः प्रकाशितः । स्वोपज्ञटीकापि सुप्रसिद्धा (६८) समयसुन्दरगणिः सामाचारीशतके हरिभद्रसूरिकर्तृकतयेमामद- दर्शत् । जयसोमसूरिणा विचाररत्नसंग्रहे "सावयपन्नत्तिसूत्रवृत्तिः” इत्यु- ल्लिखता मूलग्रन्थस्यास्य प्राकृतत्वं विभावितम् । एतेन धर्मबिन्दुश्रा- वकविषयांशादस्य भेदः साधितो भवति । इयं च प्रबन्धकोषे "श्रावक- प्रज्ञप्तिः” इति नाम्ना प्रस्तुताचार्यनिर्मिततयाधिकृताद् ग्रन्थाद् भिन्ना नवा ! इति पर्यालोचनं न विशिष्टापरप्रमाणमन्तरेण निर्णयमाविशति (१९) एतस्य मानदेवसूरिकृतवृत्त्याऽन्वितस्योल्लेखः (See Decc.Coll.

·हरिभद्रसूरिचरित्रम् । २९ मुञ्चयः (७१) पड्दर्शनी (७२) पोडशकम् (७३) सकितपचीसी (38) सग्रहणीवृत्तिः (७५) सपञ्चासित्तरी । (७६) संयोधसित्तरी । (७७) सबोधप्रकरणम् । (७८) ससारदाचास्तुति (७६) सस्कृतात्मानुशा- Catalogue, P 209, N 178) (७०) गुणरनसूरिणा, मणिभद्रेण च पिढुंपा क्रमशो बृहत्या लप्च्या च टीकयाऽय विभूपित । द्वाभ्या- मपि पृथक् पृथग् मुद्रित । गुणरतसूरिसमय प्रागेवार निदर्शित , मणिभद्रस्य तु स विनिर्मूतव्यकोटिमुपढाक्यते (७१) प्रमाणमन्तरेण धर्म- विदनुपादकदर्शितेय 'भीमा भीमसेन' इति न्यायमननुरुन्धत पदर्शन- समुच्चया भियत इति नानुमन्तु शक्नुम (७२) श्रेष्ठिदेवचन्द्रलालभाई. जनपुस्तकोद्वारे मुंद्रित एप ग्रन्थ । अमुष्य श्रीयशोभद्रमूरिणा, श्रीमद्य- शोविजयोपाध्यायन च टीके अपि व्यधायिपाताम् । (७३-७५-७६) Bhau DaJI, Mem P 25,24and 42-43. (७४) Weber's Rep II, 987 (७७) राजनगरे मुद्रितम् । (७८) मंसिद्धा, भूय प्रतिक्रमणसूत्र मुंद्रिता च । गाथाचतुष्टयरूपेय 'की पर्यवसानसमये विहिता' इत्यान्नाय । (७९) Weber's Rep II, 987 (८०) तदेवेदम्, यत्र निजकोपप्रशमनाय गुरुमि (जिनभटसूरिभि') प्रेपितासु पूर्वमत्रैव दर्शितरूपांसु "गुणसेण अग्गिजम्मा" इत्यादिषु चतसृषु गाथासु प्रथमगाथात्रयेण वीजायितम्, सवदति चैतत् प्रभावकचरित्रमपि- "मनसि गुरुविरोधवर्धिगाथानितयमिद गुरुभिर्गुरुप्रसादात् । प्रहितमभिसमीक्ष्य सैप पूर्व स च समरार्कचरित्रमाततान ॥" एतचरित्र कविचक्रचूडामणिर्धनपालस्तिलकमार्यामेवमभिष्टोति- "निरोद्ध तीर्पते फेन समरादित्यजन्मन । प्रशमस्य वशीभूत समरादित्यजन्मन ॥ २९ ॥" कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचद्राचार्य गुरव श्रीदेवचन्द्रसूरयोऽपि निजे शान्ति- नाथचरिते प्राह "दे सिरिहरिभद्द सौर विउसयणणिग्गयपयार । नेण य कहापबधी समराइचो विणिग्मविओ।" इदमेवाश्रित्य प्रद्युम्नसूरिभिर्विक्रमाद् १३२४ तमे समत्सरे "समरादि- ससक्षेप " सस्कृतभाषया श्लोका निबद्ध , यत् त एवं तत्र प्रतिसर्ग- मचायन् पछमेकमुपनिवघ्नन्त । एतस्य मुमतिवर्धनगणिभिटिप्पनकमप्य- कारि (Peterson Fifth Rep P 305) (८) जनप्रन्यानल्यादी निरदेशि । अनेकान्तजयपताकाटीकायामेतदनुपातानामान्यक्षराणि-"विशे. SET सर्यसिदिटीफातोऽवसेय" इति (यशोविजयनैनप्रथमालोमुदि- ·. M ३० हरिभद्रमूरिचरित्रम् । सनम् (८०) समराइचकहा (८१) सर्वशसिद्धिप्रकरणं सटीकम् (-२). स्याहादकुचोद्यपरिहारः। एतावद्ग्रन्थनिर्माणातिरिक्त महानिशीथसूत्रोद्धारमपि हरिभद्र- सूरिर्विनिरमास्त, यदुक्तं प्रभावकचरित्रे, "चिरविलिखितवर्णविशीर्णभमप्रविवरपत्रसमूहपुस्तकस्थम् । कुशलमतिरिहोद्दधार जैनौपनिषदिकं स महानिशीथसूत्रम् ॥२१॥" यद्यपि जिनप्रभसूरयस्तीर्थकल्पे महानिशीथोद्धारविधातारं जिनभद्र गणिक्षमाश्रमणमाचक्षते, तथापि न तेनात्र विसंवादः, जिनभद्रगणि- क्षमाश्रमण-हरिभद्रसूर्योः समानकालिकतया द्वयोरपि संभूय तत्कर- णसंभवेन मातुप्पुत्रादिन्यायेनोभयोरपि तदुद्धारकत्वव्यपदेशस्योपप- द्यमानत्वात्। अयं च श्रीहरिभद्रसूरिः प्रायः समस्तानामपि सौवग्रन्थानामन्त- भागं विरहशब्देनाञ्चकत्; यदाहुरएकवृत्तौ विरहशब्दं विवृण्वन्तः श्रीजिनेश्वरसूरयः- "विरहशब्देन हरिभद्राचार्यकृतत्वं प्रकरणस्योवेदितम् , विरहाङ्क: त्वाद् हरिभद्रसूरे(रिकृते)रिति ।" पञ्चशिकवृत्तौ श्रीमदभयदेवसूरयोऽपि- "इह च विरहशब्देन श्रीहरिभद्राचार्यकृतता प्रकरणस्य सूचिता; विरहाङ्कत्वात् तस्य" इति । ललितविस्तरापञ्जिकायां मुनिचन्द्रसूरयश्च- "इह विरह इति यांकिनीमहत्तरासूनोराचार्यहरिभद्रस्य योगविन्दुटीकायां चाविनिर्णीतनामधेयास्तकारश्च- "विरह इति च भगवतः श्रीहरिभद्रसूरे प्रकरणाऋद्योतकः" इति । प्रवन्धको राजशेखरसूरयश्च- "तत् प्रथमं याकिनीधर्मसूनुरिति हरिभद्रग्रन्थेष्वन्तेऽभूत् ; १४४० पुनर्भवविरहः" इति। समुपलभामहेऽपि दृढं तत्कर्तृकतया निश्चितेष्विदानीमप्यवाप्येषु ग्रन्थेषु प्रान्तभांगे विरहशब्दम् । कानिचिदेताशि स्थलानि निदर्शन- तयोपदर्शयितुमिह युक्तानि; तायां पृ० १००) (८२) अनेकान्तजयपताकायाः "लेशतो निदर्शितमेव, प्रपञ्चतस्त्वन्यत्र वृत्त्ययोग-संख्यादिव्यभिचार-तद्वत्प्रत्ययप्रसङ्गादिना युक्ति: कलापेन निराकृतमिति नेह प्रयासः" इत्यत्रस्थस्य 'अन्यत्र' पदस्य टाकायां "अन्यत्र स्याद्वादकुचोद्यपरिहारादौ" इत्युपलब्धेः (पृ० २५८, २७७)। १ न्यायप्रवेश-समरादित्यचरित्रादौ तददर्शनादव्याप्तिपरिहारः प्रायः कलम्। - - - ·हरिभद्रसूरिचरित्रम् । ३१ "अष्टकास्य प्रकरण कृत्वा यत् पुण्यमर्जितम् । विरहात् तेन पापस्य भवन्तु सुखिनो जना.॥" इत्यष्टकेषु, "स तत्र दु.खविरहादत्यन्तसुखसंगत। तिष्ठत्ययोगो योगीन्द्रवन्धस्त्रिजगदीश्वरः ॥३॥" इति धर्मविन्दौ, "कृत्वा यदर्जितं पुण्यं मयैनां शुभमावत.। तेनास्तु सर्वसत्त्वाना मात्सर्यविरहः परः ॥" इति ललितविस्तरायाम् "कृत्वा प्रकरणमेतद् यदवाप्तं किञ्चिदिह मया कुशलम् । भवविरहवीजमनघ लभता भन्यो जनस्तेन ॥" इति शास्त्रमार्तासमुश्चये, "योग्येभ्यस्तु प्रयत्नेन देयोऽय विधिनान्विते । मात्सर्यविरहेणोच्चै श्रेयोविनप्रशान्तये ॥ २२६ ॥ इति योगदृष्टिसमुच्चये, "एते प्रवचनत, खलु समृद्धृता मन्दमतिहितार्थ तु । आत्मानुस्मरणाय च मावा भरविरहसिद्धिफला. ॥१६॥" इति पोडशकप्रकरणे, "रुत्वा प्रकरणमेतद् यदवा पुशलमिह मया तेन । मात्सर्यदु सविरहाट् गुणानुरागी भवतु लोक ॥ १० ॥" इत्यनेकान्तजयपताकायाम् । "समुद्धृत्यार्जित पुण्यं यदेन शुभमावतं । भवान्ध्यविरहात् तेन जन स्ताद् योगलोचन. ॥५२६॥" इति योगविन्दी "वाणीसदोदे हे मानिरहवरं देहि मे देवि ! सारम्' इति ससारदानास्तुती; "पाऊण पगररामिण पत्त जं पुसलमिह मया तेण । दुपपपिरहाम्रो भन्ना लभतु जिएधम्मसपोधि ॥" इति धर्मसप्रहरपाम् । "जाणिमयहरियार रहता एते उ धम्मपुत्रेण । हरिमायरिएन भयपिरह इच्छमाणेगा।" १ या प्रकरणमिद प्राप्त यत् पुरामिह मपाता। दुविरह मन्या म जिनधर्मसोधिन् ।। १ पाकितामा रापा चित,पतानि धर्मपुत्रेण । भदायान भरिरहनिष्यता ।।

·३२ हरिभद्रमरिचरित्रम् । इत्युपदेशपदेषु; "जम्हा एसो सुको परिणयाणो होइ भावियमईणं । तम्हा करेह सम्मं जह विरहो होइ कम्माणं ॥४४॥" इति पञ्चाशकग्रन्थे च । विरहाकरणकारणं च स्वभागिनेयविच्छुिप्यहंस-परमहंसवि- रहसूचनमितिः यत् प्रभावकचरित्रे- 'अतिशयहृदयाभिरामशिप्यद्वयविरहोर्मिभरेण तप्तदेहः । निजकृतिमिह संव्यधात् समस्तां विरहपदेन युतां सतां स मुख्यः२०६" ग्रन्थग्रन्थनानन्तरं, तत्प्रचारमन्तरेण तत्प्रयाससाफल्याभावमा- कलय्य तदर्थमाहितस्वान्तचिन्तः सूरिदरिद्रमपिशुभशकुनादिना निज- कार्यपरिपूर्त्यलम्भविष्णुमेकं कञ्चन कार्यासिकवणिजमवेक्ष्य विमलो- पदेशेन विहितार्हतं तं निमित्तविद्यावलेन प्रचुरद्रव्यशालिनमाररचत् । स च कृतज्ञतामुररीकुर्वन् सूरिविहितग्रन्थसार्थमेकैकशोऽनेकादशं भूम्ना द्युम्नव्ययेनालीलिखत् , तदातनयतिपतिभ्योऽडुढौकत् , आसु- सूत्रनेत्थं सर्वत्राप्रतिवद्धप्रचारं तम् । अस्याचार्यवर्यस्य हरिभद्रस्य कथितचरितमेव निरुपमगुणगण- माणिक्यरोहणतां प्रसाधयति, विशालसंख्याका विविधविपयव्याव- र्णनपरा इयन्तो ग्रन्था एव च परममवधिमधिगतां विशदविशारदता. श्रियं परिचाययन्ति, इति विशेषतः स्वतः किञ्चिदप्यनुच्चार्य प्राचामेव प्राज्ञानामिदंसंबन्धिनः कांश्चिदुद्गारानिहोदतुमुपयुक्तमवधारयामि; तथाहि- "सूर्यप्रकाश्यं क नु मण्डलं दिवः खद्योतकः कास्य विभासनोद्यमी । कधीशगम्यं हरिभद्रसद्वचः क्वाधीरहं तस्य विभासनोद्यत-१ ॥ ३॥" (अष्टकटीकायां श्रीजिनेश्वरसूरयः) "परहिताधाननिबिडनिवद्धबुद्धिर्भगवान् सुगृहीतनामधेयः श्रीह- रिभद्रसूरिः, (उपदेशपदवृत्तौ मुनिचन्द्रसूरयः) "श्रीसिद्धसेन-हरिभद्रमुखाः प्रसिद्धा- स्ते सूरयो मयि भवन्तु कृतप्रसादाः। १ यस्मादेप शुद्धोऽनिदानो भवति भावितमतीनाम् । तस्मात् कुरुथ सम्यग् यथा विरहो भवति कर्मणाम् ।। २ एकोनविंशतावपि पञ्चाशकेषु प्रत्येकमन्यगाथायां विरहशन्दः समु- पलभ्यते । अत एव तानि कतिपयानि भिन्नभिन्नग्रन्थरूपेण तत्र तत्रोल्लि- खितान्यन्यैरिति संभाव्यते ।

·- ३ हरिभद्रमूरिचरित्रम् । ३३ येपा विमृश्य सतत विविधान् नियन्यान् शास्त्र चिकीर्पति तनुप्रतिभोऽपि माम् ॥ ८ ॥ (म्यावादरत्नाग्रे वादिश्रीदेवमूग्य.) "हारिभद्र पथ केदमतिगम्भीरपेशलम् । क चाह जडधीरेप स्वल्पशास्त्रकृतश्रम ॥६॥ (धर्मसग्रहणीटीकाया श्रीमन्मलयगिरिसूरय ) "नित्य श्रीहरिभद्रसूरिगुरवो जीयासुरत्यद्भुत- माननीसमलता सुविशदाचारप्रभाभासुरा । येपा वामपया प्रसन्नतरया शीलाम्बुसंपूर्णया भव्यस्येहन क्स्य कस्य विदधे चेनोमलनालनम् ॥॥" (जम्बूद्वीपसंग्रहणीटीकाया श्रीप्रमानन्दमूरय ) "मति द्धा ! शुद्धा प्रभाति कथ साय भरता विचारश्चार्वाका ! प्रचरति कथ चारुचतुर । कुतर्कस्तर्कशा किमपि स कथ तर्कयनि व सति स्याद्वादाने प्रस्टहरिभद्रोक्तानने ॥१॥ प्रायनन्यिप्रमाधिप्रस्टपटुरणत्कारवाग्भारतुष्ट- प्रेट्सर्पिष्ठदुष्टप्रमदवशभुजास्फालनोत्तालवाला । यद दृष्ट्वा मुक्तरन्त स्वयमतनुमद वादिनो हारिभद्र तद् गम्भीरप्रमन्न न हरति हृदय भापित क्स्य जन्ती ? ॥२॥ यथास्थितार्हन्मतवस्तुघेदिने निराकृताशेषविपक्षवादिने । विदग्यमध्यस्थनमूढतारये नमोऽस्तु तस्मै हरिभद्रसूरये ॥ ३॥' १ अध्ययनाय सगमसिंहसूरिसमीप नागपुर ('नागोर' इतीदानी प्रमिद्धे ) मागतो जयमिहसूरिशिष्यो यक्षदेवनामा कश्चिद् विपश्चिद् हरि- भद्रसूररनेकान्तजयपताकादिन्यायग्रन्थान् विलोक्य विस्मयावहहृदयो नि फरिवकौशलमप्रतिवनन् लोकत्रयीमिमां चकार' इति तेनैव तत्परतो निबद्धा श्लोकद्वयी निवेदयति, मा चेयम्,- "सितपटहरिभद्र प्रन्यसदर्भदर्भ विदितममयदेव निकलवाफलकम् । सुगतमतमयाटङ्कारपर्यन्तमुचे- विविधमपि च तर्फ वेत्ति य सास्य मट्टो ॥४॥ श्रीमत्सगमसिंहसूरिसुफरेस्तस्याहिसयापर शिष्य श्रीजयसिंहमूरिदुिपवलोक्यचूडामणे । य श्रीनागपुरे (१२) प्रसिद्धमुपुरस्थायी श्रुतायागत शोकान् पय चकार सारजटिमाऽमी यक्षदेवो मनि ॥५|| - ·३५ हरिभद्रमुरिचरित्रम् । "श्रीहरिभद्रसूरीन्द्रः पारीन्द्र इव विश्रुतः। परतीथ्यास्त्रासयित्वा मृगानिच गुरुर्जयो' ॥१॥" "हारिभद्रं वचः केदं बहुतर्कपचेलिमम् । क चाहं शास्त्रलेशहस्ताक्तन्त्राविशारदः ॥३॥ "येषां गिरं समुपजीव्य सुसिद्धविद्या- मस्मिन् सुखेन गहनेऽपि पथि प्रवृत्तः । ते सूरयो मयि भवन्तु कृतप्रसादाः श्रीसिद्धसेन-हरिभद्रमुखाः सुखाय ॥ ३॥" (शालवार्तासमुश्चयवृत्तौ श्रीयशोविजयोपाध्यायाः पृ० १, पृ० ३५६) "सिरिपायलिसकइ-बप्पमट्टि-हरिभद्दसूरिपमुहाणं । किं भणिमो उपजवि न गुणेहिं समो जए. सुकई ॥" (भुवनमुन्दरीकथायां श्रीविजयसिंहसूरयः) "हयकुसमयभडजिनभडसीलो सेसुब्व धरियतित्थधरो। जुगपवरजिणदत्तपत्तनुत्ततत्तत्थरयणसिरो ॥५८}} तं संकोश्यकुसमयकोसिग्नकुलममलमुत्तमं बंदे । पणयजणदिनभई हरिभद्दएई पहासंतं ॥५६॥ [गणधरसार्धशतके श्रीजिनदत्तसूरयः] "भई सिरिहरिभहस्स सूरिणो जस्स भुवणरंगम्मि । वाणी विसहरसभावमंथरा नचए सुइरं ॥१०॥" [सुपासनाहचरिए श्रीलन्मणगण्या ईदृशस्य शासनधुराधुरीणतामाधानस्य सुरिपुङ्गवस्य विदिते. ऽप्येतावति प्रायःप्राप्तव्यसमस्ते चरितसंवन्धिनि व्यतिकरे,सत्तासमय- विज्ञानविरहिणि, न जिज्ञासा विरतिमाप्नोति पुरावृत्तप्रियाणामिद न्तनानां जनानाम्, अतस्तमप्यत्र मनाग मीमांसनीयतया प्रस्त्यमानं १ शास्त्रविशारदजैनाचार्यश्रीमद्विजयधर्मसूरीणां ललितविस्तराहता- दर्श प्राचीने केनापि विदुषा विरचय्येदं काव्यमुपन्यस्तमुपालप्सि । २ श्रीपादलिप्तकवि-बप्पभट्टि-हरिभद्रसूरिप्रमुखाणाम् । किं भणामः पुनरापि न गुणैः समो जगति सुकविः ॥ १ ॥ ३ हतकुसमयभटजिनभटशिष्यः शेष इव धृततीर्थधरः । युगप्रवरजिनदत्तप्रभूक्तसूत्रतत्त्वार्थरतशिराः ॥२८॥ तं संकोचितकुसमयकौशिककुलममलमुत्तमं वन्दे । प्रणतजनदत्तभद्रं हरिभद्रप्रभुं प्रभासयन्तम् ॥२९॥ ४ भद्रं श्रीहरिभद्रस्य सूर्यस्य भुवनरङ्गे । चाणी विकसितरसभावमन्थरा नृत्यति सुचिरम् ।।१०॥

·- - हरिभद्रसूरिचरित्रम् । ३५ न नाम नौचित्यमनतिवर्तिप्यमाणमामनामि । तत्र तद्यपि पुरा प्रस- प्रतटिप्पण्यादिनिष्टङ्कितेभ्य. प्रकृतसूरिग्रन्थ नाम महत्त्वादि निजनिज- प्रन्येबुलिलिखिवद्य प्रदर्शितसुनिश्चितसत्तासमयादिभ्यो जिने- वरसूरिप्रभृतिभ्यो ग्रन्थकृद्य , येषु सर्वेप्यपि "सवत्सरशतनवके द्विपष्टिसहितेऽतिलविते चास्या.। ज्येष्ठे सितपञ्चम्यां पुनर्वसौ गुरुदिने समाप्तिरभूत् ॥" इत्युपमितिभवप्रपञ्चासाने स्वीयसत्तावसर निर्दिशन् सिद्धपिंग- णि • प्राचीनतम , नार्वाचीनोऽयमाचार्य इति दृढमवधारितमसिलैः कृतिमि , तथापि, सिद्धर्पिसूरे प्राचीनत्व सधीचीनत्व पासूरेरस्य " इत्यद्यापि निर्वाधनिर्णयाधायकतादृशापरसवादविरहमामनता विवा- रास्पदमेतद् विदुपाम् । राजशेयरसूरयो हि स्वकीये प्रवन्धकोपे सिद्ध- हरिभदाचार्यहस्तदीक्षितशिप्यत्वमावेदयन्तस्तत्समानकालिकत्व प्रस्तु- तसूरे प्रत्यपद्यन्त, प्रत्यपादयश्च "आचार्यो हरिभद्रो मे धर्मयोधकरो गुरु।। प्रस्ताचे भावतो हन्त ! स एवाघे निवेदित ॥" इत्युपमितिभवप्रपञ्चोक्तमेव मनसिकृत्य स्वमतमातिष्ठमाना "नमोऽस्तु हरिभद्राय तस्मै प्रवरसूरये । मदथ निर्मिता येन चिललितविस्तग।" इति तस्यमेव पद्यमपि म्यपक्षानुफूलम् । पेदयुगीना Dr H Jacobi, Dr Leumann प्रभृतय पाश्चात्या विद्वासोऽप्येनमेष सिद्धर्पितुत्यममय सूरिसत्तासमयममलत । प्रभाचन्द्रसूरय पुन , ये राजशेखरसूरेनांतिपूर्णतना , निजप्रभावकचरिने सिद्धार्पसूरि गर्ग- दिस्तदीक्षितमाचक्षाणा सिद्धर्पिप्राफालवर्तित्य प्रस्तुतसूरेराधीवि. दन्, समातिथत ध गर्गप्युपदर्शितललितविस्तराण्यपुस्तकावलोक मत प्रयोगमाप्तस्य सिद्धगिणैस्तत्मणायफहरिभद्राचार्योपरततया पूर्वोक्तपद्यविनिर्माणम् । योरप्यनयोर्मतयो फतरत् तद् युक्तमिति लोनने, प्रथम मगमनेकपाधाधित विभाव्यते, येषु प्रथमो वाधस्तारत् कस्यापि प्रात्यम्प विपश्चितोऽपार्थेऽसमतिः, द्वितीय म तहिपर्ययरूपेण भूयमां - प्राचामनुमति , तृतीयप राजशेखरसूर्गनिम्नदर्शिता मेन मह मिपिनोरम्य पद्यस्यासगति । अय हितग (प्रपत्रापे) तस्या प:-'एय घेपरेन पहिरंयाहरा २१। द्वाविशयसाया गुरुमि- भिम्तिनम्-'माइभ्य यगरम्पायु पयग मिथ्याहिन्या मृतसदीयं भरनम मून् । पुगपियार पार्दजिनाउमी। अधुना पादेनालम्। स्मितविस्ताराम्या प्रत्यारन्दमाचि सतरना। तदागमे पुस्तिका पपपीते मुमा गुरयो बहिरणः । ताग्निवापरामर्शादोष - ·३६ हरिभद्रमूरिचरित्रम् । सम्यक् । ततस्तुष्टो निश्चलमनाः प्राह-"नमोऽस्तु०" इत्यादि। एतदुल्लेखस्य "अनागतं." इति दर्शितसिद्धर्पिपद्येन विरोधः, अना- गतशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य भविष्यत्वस्य वार्तिमानिकेन तवृत्तान्तेना- सांगत्यात् । एतेन "प्राचार्यो हरिभद्रो मे धर्मवोधकरो गुरुः” इत्ये- तदपि सिद्धर्पिसमकालिकत्वसाधकत्वेन पाश्चात्यैरुररीक्रियमाणमा- वेदितम् , गुरुत्वस्य लक्षणयोपपत्तः, द्वितीयमतोतवदुपकारस्य लक्ष- णानिमित्ततयावश्यमङ्गीकारौचित्यात्; एवमेव तत्तत्तीर्थप्रवर्तकपुरु- पादौ सुप्रतीतस्य गुरुत्वव्यवहारस्योपपाद्यत्वात् ; अन्यथा चिरव्यव- हितानामपि तादृशव्यवहारेण स्वस्वतीर्थादिपुरुषसमानकालिकत्वप्र- सङ्गस्य दुर्निवारत्वात् ; साक्षात् परम्परया वा तादृशोपकारकर्तृषु गुरुपदशक्तरदुष्टत्वाच्च । यद्यपि, सत्यप्येयम् , एकविंशवेलायां तत्र गते सिद्धर्षों द्वाविंशात् तदागमनात् पूर्वमेव "योगिनः पश्यन्त्येव देश-कालव्यवहितानामपि जन्तूनां छद्मस्थावस्थायामपि वर्तमाना भग- बवलोकनाया योग्यताम्" इति तदुक्त्यैव विशिष्टज्ञानेन प्रत्यागमि- प्यन्तमत एवानागतं सिद्धपि परिक्षाय ततः करुणानिरतमानसस्य हरिभद्रसूरेस्तद्ग्रन्थप्रणयनसंभवात् , प्रत्यागतस्य च तदुपदर्शनेन मोधोत्पत्त्या साक्षादुपकर्तृत्वेनानुपचरितगुरुत्वोपपत्त्या सिद्धप्युक्तस्य पद्यद्वयस्याप्यविरोधाद् दर्शितदोपपरिहारपूर्वकं राजशेखरसूरिमता- नुकूलं शक्यते समाधानमाधातुम् : तथापि तत्रैव ग्रन्थे सिद्धर्षिणा "कालव्यवहितैरनागतमे (१ त ए)व तैर्शातः समस्तोऽपि मदीयवृः तान्तः" इत्यत्रोपन्यस्तस्य " कालव्यवहितैः" इति हरिभद्रविशेषणस्य बाधो नेषत्करप्रतीकारः, भिन्नदेशत्वे सत्यप्ये ककालिकानां कालव्यव- भानस्य कथमप्युपपादयितुमशक्यत्वात्, कालव्यवधानं विना भिन्न- देशत्वे 'देशव्यवहितैः इत्यस्यैव वक्तव्यस्य न्यायापन्नत्वादिति । द्वितीयस्मिन् मते तु नाद्यापि किञ्चिद् वाधकं प्रमाणमुपालप्सि, प्रत्यपत्सि चोपरितनमतसंवाधमेवात्र संवादम्, इति यावत् किञ्चित् मुविनिश्चितबाधकोपलम्भमेतदेव युक्तमवगच्छामि । एवं च सामान्यतः सिद्धर्पिसूरिप्राच्यत्वे हरिभद्रसूरैर्विदितेऽपि विशेषतः समयजिज्ञासापरिपूर्यं वच्यमाणानि प्राचामेव वचनानि पर्याप्तानि, येषु जन्मादिसमयेऽनिदर्शितेऽपि, दर्शितेन वीरादेकादश- शताब्दीरूपेण विक्रमाद् वा षष्टशताब्द्यात्मकेन तन्निर्वाणसमयेन, यः पञ्चाशद्वीहीनाधिकतया विसमुद्यमानोऽपि तादृशमहान्तरालरहि- तत्वेन विशिष्टप्रमाणविरहेण च सदृशाङ्गीकर्तव्यताकः समीच्यते, तत्सत्तासमयानुमितिः खयमुदेप्यति प्रानानाम् ; तानि चैतानिः- (१) प्रद्युम्नसूरीणां विचारसारप्रकरणे;- . .

·हरिभद्रसूरिचरित्रम्। "पचसए पणतीए विश्मभूवाउ झत्ति अत्थमित्रो हरिभहरिस्रो धम्मरओ देउ मुक्समुहं ॥ ३० ॥ अहवा, पणपनदससएहि हरिसुरी श्रासि तत्थ पुबकई । तेरिसररिससएहि अईएहि वि धप्पहहिपह ॥३१॥" [२] कुलमण्डनसूरीणां विचारामृतसग्रहे- "पूर्वश्रुतव्यवच्छेदकालानन्तर पञ्चपञ्चाशता वर्दिवं गते श्रीह- रिभद्रसूरिभि । १ पञ्चशते पचनिशे विक्रमभूपादू झगित्यस्तमित । हरिभद्रसूरिमूरो धर्मरतो ददातु मोक्षसुखम् ॥ ३० ॥ भयवा, पञ्चपञ्चागदशशतहरिहरिरासीत् तत्र पूर्वकनि (कृती)। प्रयोदशवर्षशतैरतीतरपि वप्पभट्टिप्रमु ॥ ३१ ॥" २ केचिदिह पाठभ्रममाचक्षाणा' 'पणतीए' इत्यस्य स्थाने 'पणसीए' (पञ्चाशीते) इति पाठ कल्पयन्तो वर्षपञ्चागाविषय मतभेद निरस्यन्ति । व्याकरणप्रातिकूल्य च पाठभमे कारण प्रदर्शयन्ति । ययमपि तन समता भरेम, यदि पापि पुरातने आदर्शपुस्तके ताश(पणसीए)पाठस्योपल- धिर्भवत् । अन्यथा, स्वत पाठपरावर्तनधार्थे निषीयमाने प्रन्थकाराभि- मताभिप्रायोच्छेदजन्य पातकमैयार्जित स्यात्, व्याकरणप्रातिकूल्यस्य तत्र निवन्धनीमवितुमगतत्वात् , कर्तुाकरणानभिन्नतामानसाधने तस्य सा- मात्, व्याकरणप्रातिकृल्यस्याप्येकान्तत प्रारतमाषाया यक्तुमशक्य- लात्, भापत्रस्य तदपपादकस्य व्याकरणे प्रतिपादितत्वात् , निनोद्धृ. तार्या समयमुन्दरगणीना गाथायामपि ताइगपाठोपलम्भाच । स्यादेतत्, तस्पर प्रथस्यानन्तरोतगाथाया प्रतिपाद्यमानस्य धारात् १०५५ यर्प- सपहरिभद्रनिर्वाणममयस्य 'पणताए' इति पाटे विरोपात , 'पणसाए' इन्य- नन संगतेय फतुराशयस्यानु दात् पाठभगोन्याय्य इति, सत्यमेतत् , यदि 'फदितीपणाचोटी पारसमरिधिप्रतिपादनमेशाभितम्, न पुनलदापि पर्वमानो हरिभद्रसमपरिपयो माभेदो भद्यन्तरेण प्रतिरिपादयिविन' इति प्रमाणन सिद्ध स्यात् । ३ पूशनव्यपरफाली पारमारती निर्याणा महागामायने RIT RITAmयार,-"पाराद पर गते मन्यामिन सन्या- - -

·4
--
4
३८
हरिभद्रसूरिचरित्रम् ।
[३] श्रीधर्मसागरोपाध्यायानां तपागच्छपट्टावल्याम्-
"श्रीवीरात् पञ्चपञ्चाशदधिकसहन्नवर्षे, विक्रमात् पञ्चाशीत्य-
धिकपञ्चशतव याकिनीसूनुः श्रीहरिभद्रसूरिः स्वर्गभाक् ।"
[] श्रीसमयसुन्दरगणीनां गाथासहरुयाम्-
"पंसंखए पणतीए विक्कमकालाउ झत्ति अत्थमित्रो।
हरिभद्दसूरिसूरो निन्बुप्रो दिसउ सिवसुक्खं ॥ १०॥".
किञ्च, वीरप्रभोरष्टाविंशे पट्टे समुपजातस्य मानदेवसूरेः, यस्यो-
परितन एव समयो निर्विवादमिप्यते, प्रकृतसूरिमित्वतायाः प्रतिपाद-
कैर्नीचरुपदर्शितवचनैरप्यस्याचार्यस्य स एव समयो निर्णीयते; तथा
च क्रियारत्नसमुच्चये गुणरत्नसूरयः-
"ख्यातः श्रीहरिभद्रमित्वमभवत् श्रीमानदेवस्ततः"
गुर्वावल्यां श्रीमुनिसुन्दरसूरयश्च-
"अभूद् गुरुः श्रीहरिभद्रमित्त्रं
श्रीमानदेवः पुनरेव सूरिः।
यो मान्द्यतो विस्मृतसूरिमन्त्रं
लेभेऽम्बिकाऽऽस्यात्तपसोजयन्ते ॥"
पूर्णिमागच्छपट्टावल्यामपि-
"विद्यासमुद्रहरिभद्रमुनीन्द्रमित्वं
सूरिर्वभूव पुनरेव हि मानदेवः ।
मान्द्यात् प्रयातमपि योऽनघसूरिमन्त्रं
लेभेऽम्विकामुखगिरा तपसोजयन्ते ॥"
पाश्चात्यदेशे जैनशास्त्रज्ञेषु विश्रुतनामधेयः Dr. H. Jacobi
पण्डितस्तु सर्वस्याप्येतस्य द्वितीयकक्षीयमतस्येमानि त्रीणि बाधका-
न्यावेदयन् , श्राद्यमतानुमतं स्वमन्तव्यं द्रढयति;-
[१] हरिभद्रसूरिगुरुर्जिनभद्रो वीरसंवत्सरे १११५मिते दिवं
गतः, “पञ्चदशाधिकैकादशशतवर्षे श्रीजिनभद्रगणियुगप्रधानः" इति
महोपाध्यायधर्मसागरपट्टावल्यामेवोल्लेखांत् ; हरिभद्रश्च वीरात् १०५५
वप त्रिदशसदनमाप्तवानिण्यमाणः, इति शिष्यावलानाद् गुरोः पष्टि-
वाः पश्चाद् देवलोकप्राप्तिरसंभवत्रस्तेति प्रथमम् ।
[२] जिनभद्रस्यैव शीलाङ्गनाम्नाऽन्तेवासिनाऽऽचाराङ्गटीका श-
काब्दे ७६८ (वीरनिर्वाणात् १४०३) व निर्मिता, इति जिनभद्रस-
मयविप्रतिपत्तिरूपं द्वितीयम् ।
१ पञ्चशते पञ्चत्रिंशे विक्रमकालाद् झगित्यस्तमितः ।
हरिभद्रसूरिसूरो निर्वृतो दिशतु शिवसौख्यम् ॥ १० ॥

·हरिभद्रमरिचरित्रम् । [३] जैनसिद्धान्तानां पुस्तकारोहरूपस्योद्धारस्य, यो वीरनिर्वाणात् ६० वर्षे ६६३ वर्षे चाऽभवत्, प्रस्तुतहरिभद्रसूरीणां, यैस्तत्तत्सिद्धा- न्तविभागेपु वह्वष्टीका व्यरचिपत, यासा निर्माणमुद्धारसमयानन्तर ताभ्य एव कटपयितु शस्यते, स्वर्गवासस्य च वीरात् १०५५ वऽभ्यु- पगम्यमानस्य स्तोकमेवान्तरम् , यत्रासमविनी तावद्ग्रन्थविनिर्मि- तिरिति तृतीयम् । एताश्च वाधककरपना Dr Mironov महाशयकथनानुसारं न विचारसहिष्णुतामालम्पन्ते, जिनभटसूरीणामेव [न तु जिनभद्र- गणिक्षमाश्रमणानाम् ] हरिभद्रगुरत्वात्, "जिनमटरिमुनीश्वर ददर्श"[प्रभा० ३०] "अथ जिनभटरित्र कोपात्" [प्रमा०११] इत्यादिपु तन्नाम्न एवोपलम्मात्, अन पाटभ्रमाङ्गीकारे छन्दोभद्ग- प्रकोपात् , अन्यत्र (उपदेशपदादिपु) जिनभद्रदर्शनेऽपि जिनमद्ग- पणीनां, यैर्विशेषावश्यकभाप्यायो ग्रन्या अग्रन्थिपत, हरिभद्रगुरुत्व मानाभावात, नामसादृश्यमानस्य प्रमाणताऽनिरन्धनत्वात् , जिनभद्र- नाम्नामनेकेषां तेपा भावात् , द्वितीयस्या अपि कल्पनाया एतेनैव निर. स्तत्वात् , द्विषष्टिवत्सरीरूपस्य पञ्चसप्ततिप्रतिवत्सर्यात्मकस्य घोद्धा र हरिभद्रावसानान्तरकालस्य तावद्ग्रन्थकरणेऽपर्याप्तत्वामावाश्च । एवं च न यावद् बलवत्तरमत एव सुनिश्चितराधकामार प्रमाण- रूपमासादयेम प्रतियन्धकम्, न तायत् प्राचीनानां निर्दियोलेसान प्रमागीकर्तुमीशीमहि, न च विक्रमषष्ठशतफरूप चीरकादशशतका स्मक धा हरिमरिसमय न प्रतिपद्यमहि, नापि विप्रतिपद्येमहि हरि- भद्रसूरेमिमसप्तमशतकभायित्वम्, सिद्धर्पिपूर्वतनत्यानुलानेन ततोऽपि पश्चाद्वर्तित्व या सीकम्, यदि तस्यैव धर्मकीर्त्तिनाम्नो चौद्धाचार्यस्य, यस्य विक्रमीयसप्तमशतकरूप सत्ताकाल प्रतिपाद्यते पाश्चात्य रतीयच भारतीयालिभि, प्रमाणवार्तिकादिग्रन्यप्रणेतृत्व प्रमाणसमिद्ध स्यात्, हरिमरिणा स्वीयेऽनेकान्तजयपताका शाख ५ यार्तासमुच्चयादी प्रमाणपातिककारकस्य धर्मकीतर्भूयो भूयो नाममाद निर्देशात् , तम्य च पूर्वप्रतिपादितानामनेकप्राचीनोरलेमाना विक्रमीय पशतकप्रतिपादकानां प्रतियन्धकन्याद, सति च यलपति प्रतिप म्य साधनमदनापामप्यकिश्चित्करत्यम्य सुयिदितत्यादिति । परन्ते, ययायध्युपलब्धम्यारपस्याप्यनल्पगुणगाविभूषितम्य हरि- मनमरिचग्निम्य, आनुपनिकत्य घान्यम्यामों पकन्यनामुपगतम्य mprn

·४०
हरिभद्रमूरिचरित्रम् ।
"अन्यच, संत्यज्य समस्तसत्ता
मात्सर्यदुःखं भववीजभूतम् ।
सुखात्मकं मुक्तिपदावहं च
सर्वत्र माध्यस्थ्यमवाप्नुवन्तु ॥"
इति ग्रन्थकृच्छन्देष्वेव स्वमार्गणां विनियस्य नयामि समाप्तिमिमं
लघीयांसं निवन्धम् ।
.4
॥ समाप्तम् ।।
शा
१ आवश्यकनियुक्तिटीकाप्रान्तभागस्थम् । (See Peterson 3
Rep. P. 202)
-

·No text on this page.