·No text on this page.

·शास्त्रोक्त
अजातशत्रुः
लेखक
श्रीनार नम्कर:
डॉ.
माइन मिश्र: प्राचार्यः
मापादक
डॉ. ब्रह्ममित्र ग्रवम्यो, प्राचार्य:
-
विन्दले
मृतमा
विद्यापीठ
प्रकाशनस्थलम
श्रीलालबहादुरशास्त्री केन्द्रीय-संस्कृतविद्यापीठम
शहीदजीतसिंहमागः नईदिल्ली-११००१६

·प्रकाशकः रा० मण्डनमिश्रः, प्राचार्य: श्रीलालबहादुरशास्त्रोकेन्द्रीयसंस्कृत विद्यापीठम् शहीदजीतसिंहमार्गः, नई दिल्ली-११००१६ दूरभाषाङ्काः ६५०८३१ प्रकाशनादः सं० २०८१ वि० प्रथम संम्करणम् मूल्यम् मयकागि श्रीलालबहादुरशास्त्रीकेन्द्रो सस्कृतविद्यापीठस्थ- 'अनुसन्धान-प्रकाशन-विभागस्य' तत्त्वावधाने प्रकाशिताः । मुद्रका -अमर प्रिंटिंग प्रेस, ८/२५, विजय नगर, दिल्ली-११०००६ ·তানহা

·No text on this page.

·प्रधान सम्पादकीयम् 'श्रीलालबहादुरशास्त्री-केन्द्रीय संस्कृत-विद्यापीठीयशोषसंकायस्य बोषपत्रिकायां यदाकदाऽभिनवापि काव्य सृष्टि: प्रकाशमानेया' इति निर्णयानुसारेण डा. श्रीनाथ हसूरकर महोदयस्य 'उपन्यासाभिधे गद्यकाव्य वर्ग परिगणनीयेयम् 'प्रजातशत्रु' प्रभिल्या कृतिः शोधप्रभायाः षष्ठविश्वसंस्कृतसम्मेलनविशेषार (१९८४ ई० वर्षे ) समावेशिता प्रकाशिता च तव । तत एव पृथक्कृत्येयं कृतिः भवर्ता सहृदयानां करकमलयोः समुपस्थापयता हर्षभरेण मोमुद्यमानं मे चेतः । पर उपन्यासाभिषोऽयं गद्यकाव्यप्रकार: काव्यशास्त्र नूतनः प्रकारः । संस्कृतविद्वांसो. ऽनादिकालादेव रूढिमनादृत्य गुण ग्रहिणो बभूवुः । इमां महनीयाम्परम्परामनुसरन्नेव ड 10 श्रीनाथ हसूरकर: गर काव्यस्यास्मिन् भेदे तिस्रः कृती: प्रास्तोत् । तासु द्वितीयेयं विद्या- पीटीयशोधसंकायात् प्रकाश्यमाना न केवलं सहृदयानां मनांसि रज्जयिष्यति, कविवरान् नवनवा: कृतीरुपस्थाययितुं काव्यशास्त्रीयानाचार्यान् समीक्षकांश्च गद्यकाव्य- भेदेषु कथाख्यायिकाभ्यां भिन्नमिमं प्रकारं काव्यप्रकारेषु समावेशयितुं प्रेरयिष्यति । सहृद- येरास्वादनीये सरसेऽस्मिन् काव्ये मुद्रणादिविषयाः त्रुटयः विद्वद्भिः मृष्याः, 'परिपवनवदथवा ते न शिक्षितास्तुषग्रहणम् ।' कात्तिक पूर्णिमा सं. २०४१ वि. विदुषां विधेयः स. मण्डन मिषः प्राचार्य:

·प्रस्तावना . . .. डा. श्री नाथ हमूरकरपंडितस्य अभिनबामिमाम् 'अजातशत्र अभिख्यां कृति विदुषां सहृदयानां करकमलयोः समर्पयतो हर्षभरतुन्दिनं मे चेन: । डा हमूरकर: सुविदि- तस्य संस्कृतविदुषः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्री श्रीपादशास्त्री हमूरकरस्य तनूजः, पितेव बहुविधसाहित्यवित् कविः । काव्यतीयं-साहित्याचार्य एम. ए., पी-एच. डो. प्रभृतिभि- रुपाधिभिः सुभूषितो डा. श्रीनाथ हसूरकरो मध्यप्रदेशशासने प्रायशस्त्रिशद् वर्षारिण (१९५२-८२) यावत् सेवानिरतः प्राध्यापकप्राचार्यप्रभृतिषु पदेषु प्रतिष्ठिन: सन् संस्कृत- भाषायाः प्रचाराय प्रसाराय च समपितोऽभूत् । द्वादशाधिक शोधनिबन्धः समीक्षकेषु लब्ध- फोतिः श्री हसूरकरमहाभागः 'पुष्पाञ्जलिः' नाम केन कवितासंग्रहेण प्रतिज्ञापूर्तिः, अजातशत्रु: सिन्धुकन्या प्रभृतिभिरुपन्यासैः स्त्रीयां कारयित्री प्रतिभाम्प्रा काशयत् । संस्कृत काव्यशास्त्रस्यतिलपरम्परायां गद्यकाव्यस्य द्वौ भेदो श्रूयेते कथा-माख्यायिका. चेति । तत्र कथायां कथावस्तु कविप्रति भोत्यं भवति, पाख्यायिकायां च सा ऐतिहमा- श्रित्य प्रवर्तते । उभयोरपि वपुपोविस्तारप्रसंग प्राचार्या मौनमेवावलम्बन्त । यद्यपि पाश्चात्य काव्यशास्त्रमनुकुर्वन्तोऽधननीना पावायो: कय साहिन्यं द्विधा व्यभजन्न कथा (कहानी) उपन्यासश्च । प्रनयोविभागस्सामान्यतया कथावस्तुनः स्वरूप विस्तारं चावलोक्य स्वीक्रियते। अन्यकृन्मते इयं कृतिर् 'प्रजातशत्रु' उपन्यासवर्ग उपन्यस्तास्ति। माधुनिके भारतीयकाव्यशास्त्रे उपन्यासवर्ग: कथाया उपभेदः इति पूर्वमुक्तम् । परमयम् 'प्रजातशत्र' उपन्यासः कयावर्ग परिगणितुं न शक्यते, सस्कृतकाव्यशास्त्र कथाया वस्तुनः कल्पितत्वस्वीका पत्र च वस्तु ऐतिहासिकम् । ऐतिहासिकं वस्तु प्राख्यायिकायां वितन्यते, परमस्यां कृतावाख्यायिकाया: अपि लक्षणानि न संगच्छन्ते, पाख्यायिकायां कवेरात्मवृत्तवर्णनस्याप्यावश्यकत्वात् . न चात्र कवेरात्मवृत्तं कुत्रापि निवद्धम् । तस्माद् इयं कृतिः संस्कृतकाव्यशास्त्रे गद्यकाव्यस्य कस्मिन्नपि पूर्वस्वीकृते विभागे निधातुं नंव शक्यते । तथा सति प्रस्या रचनायाः प्रकाव्यत्वं स्यादित्यपि न, रसमयत्वाद्. अन्यरपि अलंकार- रोति-वक्रोक्ति-ध्वनि-प्रभृतिभिधमरलंकृतत्वाच्च । कुत्र तर्हि अस्याः कृतेरन्तर्भाव इति चेत् न कुत्रापि कृतेरस्या सर्वेभ्योऽपि विशिष्टत्वात्, विशिष्टत्वं च न दोषः परं गुरग एव । संस्कृतगद्यकाव्ये एवंविधा सर्वप्रथमा कृति: 'शिवराजविजयम्' पं. अम्बिकादत्त- व्यासेन लिखिता समाता च सहृदयः । तदनन्तरं द्वित्रा: एव एतादृश्यो रचना: दृष्टिपथं कारात् ।

·याताः । मन्ये अमुना महाकविना कृतान् 'प्रतिज्ञापूत्तिः', 'मजातशत्रु:', 'सिन्धुकन्या' प्रभृतीन ऐतिहासिवान् उपन्यासान् समीक्ष्य समीक्षकाः संस्कृतविद्वांसः काव्यशास्त्रदिशा प्रस्याः कृते. एतादृशीनां गद्यकाव्यकृतीनां लक्ष्यतामभिलक्ष्य लमरणानि विधास्यन्नि । अस्याः कृते: सम्पादनप्रसंगे शोषविभागे व्याख्यात्रीणां डा० अमिता शर्मणां योगो विशिष्य स्मरणीयः, यासां विशिष्टेन अवषानेनैव कृतिरियं यथासमयं प्रकाशमगच्छत् । प्रमर- प्रिंटिंग प्रेसाभिधस्य मुद्रणालयस्याधिकारिणोऽपि धन्यवादाः येषां श्रमरणेयं स्वीय भौतिक स्वरूपमासादयत् । मन्ये हसूरकरमहोदयस्य लेखनी एताइग्भिः सरसाभी रचनाभिः सस्कृत- वाङ्मयं सुतरां पृथूकरिष्यति । कात्तिकपूरिणमा सं. २०४१ वि. विदुषमाधवः बमित्र समस्ती प्राचार्य:

·प्रधान सम्पादकीयम् 'श्रीलालबहादुरशास्त्री-केन्द्रीय-संरकृत-विद्यापीठीय शोषसंकायस्य लोषपत्रिकाया यदाकदाऽभिनवापि काव्य सृष्टिः प्रकाशमानेया' इति निर्णयानुसारेण डा० श्रीनाथ हसूरकर महोदयस्य 'उपन्यासाभिघे गद्यकाव्यवर्ग परिगणनीयेयम् 'प्रजातशत्रु' भभिख्या कृतिः शोधप्रभायाः षष्ठविश्वसंस्कृतसम्मेलनविशेषा(१९८४ ई० वर्षे) समावेशिता प्रकाशिताच तत्रैव । तत एव पृथक्कृत्येयं कृतिः भवतां सहृदयानां करकमलयोः समुपस्थापयता हर्षभरेण मोमुधमान मे चेतः । .. पर उपन्यासाभिषोऽयं गद्यकाव्यप्रकार: काव्यशास्त्र नूतनः प्रकारः। संस्कृतविद्वांसो- ऽनादिकालादेव रूढिमनादृत्य गुणग्रहिरणो बभूवुः । इमां महनीयाम्परम्परामनुसरन्नेव ड 10 श्रीनाथ हसूरकरः गदकाव्यस्यास्मिन् भेदे तिस्रः कृतीः प्रास्तोत् । तासु द्वितीयेयं विद्या- पीटीयशोधसंकायात् प्रकाश्यमाना न केवलं सहृदयानां मनांसि रञ्जयिष्यति, कविवरान् नवनवाः कृतीरुपस्थाययितुं काव्यशास्त्रीयानाचार्यान् समीक्षकांश्च गद्यकाव्य- भेदेषु कथाख्यायिकाम्यां भिन्नमिमं प्रकार काव्यप्रकारेषु समावेशयितुं प्रेरयिष्यति । सहृद- येरास्वादनीये सरसेऽस्मिन् काव्ये मुद्रणादिविषयाः त्रुटयः विद्वद्भिः मृष्याः, 'परिपवनवदथवा ते न शिक्षितास्तुषग्रहणम् ।' , कात्तिक पूर्णिमा सं. २०४१ वि. विदुषां विधेयः अ. मण्डन मिधः प्राचार्यः ·प्रथमः परिच्छेदः 'किमेतदिति जिज्ञासयेव धवलविरलाभ्रपटलावगुण्ठनं, दूरीकृत्य शशाङ्ककला पश्चिमाशावलम्बिनी क्षरण मेक मचकात् । प्रासन्नप्रायमत्या- चारिप्रहारमपेक्षमाणाया वनलक्ष्म्या दीर्घः निश्वास इव नेशः समोरो हिम- शीतलो वातुमारभत । समीपोपस्थितं रोमहर्षकं दृश्यं द्रष्टुमुत्सुकोत्सुका इव रात्रिचरा हिम्त्रा: श्वापदा मुकभावमात्यन्तिक मुररोचक्र : । रादित तु करुण- करुणमारभत एका मारमेयी कस्मिंश्चित् जीणशीण तरुमूले निलीना। ग्रामटिका तु सा, समवधीर्य तदुश्चिह्न, शिशिरकरकरसंस्पर्शालसालसेव निशीथसमोरवीजितेव सान्द्रवृक्षराजिसंछादिता सुखमस्वपदकल्पयन्ती भाविनी घटनां स्वप्नेऽपि । अत्याचारग्य स्वभाव एवैतादृशः । प्राविबभूव ह्यकस्मात् राजगृहमार्गगण शनैः शनस्तामेव निराशकामुद्दिश्य नि:शब्दमुपसर्पन, क्षीणतया चन्द्रिकाया दुर्लक्ष्यविशेषः, कृष्णकवचाऽऽवृतशरो- राणां कृष्णाश्वारोहाणां समुलसदसिलतानां यूनामेक: ममूहो, विडम्बयन भीष- णरमणीयां शोभां प्रनयंकर जलदखण्डम्य, विद्यल्लतोभाग्यमानम्यान कुर्वन् लाम- संहर्षणी रुचि कृतान्तदूतम मुदायस्य निघुणकार्यप्रवृत्तम्य कुत्मितं निशब्दं हमतः । निभृत कृतप्रवेशश्च तस्यां विश्रब्धसुप्तायामजागरयित्वव धूलिप्रसुप्तान ग्राममिहानदत्वैव नेशरक्षाधिकृतेभ्यस्तन्द्रालसेभ्य: राजपुरुषेभ्यः स्वल्पमप्यवसरं प्रतोकारस्पाखण्डयित्वैव निःशङकशायिनां ग्रामीणानां सुखनिद्रामुपमसर्प ग्रामटि- कामध्यस्थितं नात्युत्तुंगमृत्प्राकारभित्तिपरिवेष्टितं ग्रामरणीनिवासम् । प्रारभत च तन्मुख्यद्वारं पिहितकपाटं प रशुभिर्वलाद् भेत्तम् । तत् प्रहार- ध्वनिना हठाद्विदीर्णा बभूव तम्या ग्रामटिकायाः सर्वतोव्यापिनी शान्तिः । विश्र- ब्धनिद्रितानां ग्रामीणानां सुखनिद्रा च ।...'कुन: खल्वयं, कुतः खल्वयम्' इति भयविस्मयव्याकुला विलुप्तनिद्रा आरक्तनयना अकृतवेषपरिवर्ता सर्वे ग्रामीणा, उच्चावचा, बालास्तथा वृद्धा, दुर्बलास्तथा सबला, निर्धनास्तथा सधनाः, - ·अजातशत्र परित्यज्य शय्यां विहाय स्वाऽवामं द्वारविदारणध्वनि तमनुमरन्तो, निमेष- मात्रानन्तरं, स्वप्रमुखनिवासमभिलक्ष्याधावन् । समुपसृत्य च तं, दूरादवलोक्य विनष्टप्रायतया चन्द्रप्रकाराग्येपलक्ष्यविशेषान् शस्त्रभीषणानश्वारोहणम्तद्द्वार- मवरुध्यावस्थितान् कांश्चित्तद् विदारणव्यस्तान् भय जडा विग्मयमूढाः परिलुप्त- चेतना इव तम्थुः किञ्चिदपि कर्तुमक्षमाः । पश्यतामेव च तेषां-तीव्रप्रहारविदोर्यमारणकपाटद्वयं तन्महाद्वारं, हृदय- मिव धोरप्रकृतेः पुरुषस्य विपत्प्रहारैम्तीवः, कतिपयक्षणानन्त रमेवोद्ध्वस्तं बभूव । प्रविशंश्च तदभ्यन्तरं साक्षात् कृतान्तदूता इव तेऽश्वारोहा, अवारुन्धन् सर्वप्रथम निवासाभ्यसरे वर्तमानं शस्त्रागारं, निःशस्त्रान कुवन् भयजडान रक्षा- विकृतान् सेवकान्, प्रारभन्त च कान्दिशीकान् वेपमानगात्रान् विलुप्तवाक्- शक्तीन् तन्निवासिनोऽन्विष्यान्विष्य मध्यवतिनि महति प्राङ्गणे बलादानेतुम् । एकत्रोकृतेष्वेवं हठात् सर्वेषु ग्रामणोकुटुम्बजनेषु विस्मयजडेषु, तेषामश्वा- राहाणां युनामग्रगोः, कृप्रणवस्त्रावृतार्द्ध मुखतयाऽसितकवचावृतशरीरतया निःशब्दचेष्टिततया च दुर्लक्ष्यव्यक्तिविशेषोऽपि धीरोद्धतेन गतिविशेषेण प्रभुता- प्रभवःगुना व्यवहारविशेषेण चानुमेयविशेषः, सहसाऽग्रे सृप्त्वा, पश्यतामेव मर्वेषां. वृदं पापन्तं कूट दन्तं परिगलितप्रायवस्त्रं जराधवलेषु विलुलितेषु केशेषु गृहीत्वा निर्दयं चका। प्रारभन च ताडयितुमसितविद्युल्लतासन्निभया कृष्णमहासर्पतुल्यया कराया। प्रामाणिक राजपुरुषत्वेन प्रख्यातं, मगधराजसभासदग्य, निष्कलङ्कचरित्र, न्यायप्रियं निरपराधं स्वामिन तथा पीड्यमानमवलोक्य सर्वे तस्य सेवका उत्तेजिता बभूवुः । न शेकुः परन्त्वपहृतशस्त्रतया किंचिदपि प्रतिकर्तुम् । आदरणीयं परोपकारतत्पर दयालुस्वभावमजातशत्रु वृद्धं स्वपति नि कारणमेव पश्यतां सर्वेषां सेवकानामवलोकयतां सर्वेषां कुटुम्बजनानांतथानिर्दयं ताड्यमानं दृष्ट्वा वेपमाना भयकातरा तस्य वृद्धा भार्या उच्चैराक्रोष्टुमारभत । तामनु च भयाकान्ताः सर्वे बालका: सस्तित्वसार: स्नुषा, अन्याश्चाबलाः । तासां स करुणक्रन्दनध्वनिः रुदद्ग्रामसिंहरवमिश्रितो विदारयन सवतोव्यापिनी- मुत्तेजनाक्षुभितां श्मशानशाति भयविस्फारिताक्षं पश्यतां सर्वेषां नरनारीजनानां हृदयानि प्रकम्पयामास । सामन्त: कूटदन्तस्त्वन भ्रवज्रपातसदृशं तत् संकटमापतितमवलोक्य परं विस्मितोऽपि, संकटस्याऽऽकस्मिकतया प्रतीकारासमर्थ स्वसेवकवर्ग हष्टवा ·प्रथमपरिच्छेदः . खिन्नोऽपि. 'कस्येवापराधिनो मया न्यायानुसारं दण्डितस्यायं वैरनिर्यातनप्रयासः स्यादुभयलोकविरुद्ध'--इत्यनवरतं विचिन्त्य विनिश्चेतुमपारयन्नपि, 'कथमिव- ताशं निघणं काण्डं मूकबधिरपगुवन्मुखं व्यादाय केवलमवलोकयन्तः नागरिका यथासम्भवप्रतीकाराय गृहीत्वा शस्त्राणि यानि कान्यपि पुरतो नागच्छन्तीति विस्मयमानोऽपि, मगधराजकीयसेवावशान् माद्रदेशं गतान् निर्भीकानभिमानधनान् प्रबलवीरान् स्वतनयान् बारं बारं स्मरन्नपि, स्वकौटुम्बिकान् पांसुलपादसाधा. रणजनवदुच्चे विलपतो दृष्ट्वा क्रुध्यन्नपि, यमराजस्येव परिगृहीततरुणतनोः, प्रतिहिमोद्रे कम्येव गृहीत्वा मानवदेहं साक्षादवतीर्णस्य तम्य प्रज्वलदेकमात्रालात- प्रकाशितमूर्तः, वयमा यवीयस इव परिलक्ष्यमाणस्य, यवीयस्यपि वयसि सामर्थ्य- प्रचण्डग्यानावृताभ्यां क्रोधरक्ताभ्यां बालिशाभ्यामपि क्रौर्योदग्राभ्यां-वमझ्यामिव निर्मर्यादिमहंभावं-नयनाभ्यां तमेवैकाकिनं निनिमेषं सोपहासमिवावलोकयत- स्तम्याऽऽततायिप्रमुखस्य कशाघातान् तीव्रान् मर्मविदारकान् महता धैयरणासहत, उट्टङ्ककयन् स्वस्मृतिपटले तम्याऽऽकृति तस्याऽऽचरणं तस्य सम्मोहनं दृष्टिपातं,- अनुच्चारयन् एकमप्यभ्यर्थनाशब्द,-अपातयन् एकमप्यश्रुबिन्दुम ,-अप्रकटयन् स्वल्पमपि वेदनालेशम । अपतच्च शीघ्रमेव धरणीतने विदीर्णवस्त्रः शिथिलदेहः लम्बमानशिरोधर: रुधिरार्द्र मूर्तिः शोणितारक्तकेशो विलुप्तप्रायचेतनोऽसमर्थः सोढुमधिकतरमत्या. चारिप्रहारम् । तं च तथा भूमौ पतितं निश्चेष्टं मृतप्रायमवलोक्य स प्रमुखः पादप्रहारेण तं संभाव्य स्वानुयायिनस्तन्निवासं लुण्ठितुं नि:शब्देनेड गितेनानुजज्ञौ । तदनुज्ञा- समकाल मेव सवं ते निवासाभ्यन्तरे निष्प्रतिबन्धं भ्रमन्तो भयवाचालानां कौट- म्बिकानां परिजनानामनुनयव चांस्यवधीरयन्तो महार्हारिण वस्त्राणि वह मूल्यानि भूषणानि च यथेच्छमपहर्तुमारेभिरे । विनाशयितुं चान्यानि तानि भित्तिचित्रा- दीनि यानि तेऽपहर्तमसमर्थमात्मानं कल्पयाञ्चक्रिरे । साक्षात्कृत्य तं तामसिकमत्याचारं लज्जितमित्र नेशं तमस्ततोऽपसतुं मन- श्चक्र । निरपराधपीडनं दृष्ट्वा क्रुद्धम्य विधातु क्रोधछटेवारुणरागछटा प्राची रयितुमारेभे। अवलोक्य च तां ते, सावधानम्य प्रमुखम्याऽऽदेश निःशब्दमनु- सरन्तः, परित्यज्याङ्गणमध्ये निपतितं वृद्धया शोकशुष्ककण्ठ्या भार्यया कथं कथ- मपि परिचर्यमारणं सामन्तं कूटदन्तं-पश्यतामेव सर्वेषां दुःखव्याकुलानां श्रान्तानां परिजनानां, क्लान्तानां च शोकमूढानां कौटुम्बिकानां, दुःशंकाताभ्यद्हृदयानां भयजडानां नागरिकाणां,- म्वान् स्वानाश्वानार ह्य तेनैव राजगृहमार्गेण कृत- प्रस्थानाः, शनैः शनैश्चक्षुर्विषयतामतिचक्रमुः--नंगध्वान्तावशेषनिगीर्णमूर्तयः, प्रेतिका इव नारकीयेभ्यो विश्रामस्थलेभ्यः प्रतिनिवर्तमाना ब्राह्ममुहूर्तोदयमसह- मानाः।

·। • १२ अजातशत्रु विलयमायन्तिकं गतेषु तेष्वत्याचारिषु तावत्कालपर्यन्तं निःशब्दं निष्क्रिय निश्चैतन्यं तन्निघृणं काण्डं साक्षात्कुर्वन्तो, मूढवत् व्यादाय मुखानि तदाततायि- कृत्यमवलोकयन्तो ग्रामीणा: कान्दिशीकमिव स्वमाहसं महता प्रयासेन लभमानाः, कण्ठगतानिव प्राणान् पुनः संस्थापयतो, महता संरम्भेण सामन्तनिवासं विविशुः । परिजनैः कथमपि संज्ञां लम्भितं स्वप्रमुखं परिवेष्ट्य क्रोधमाक्रोदयं च प्रकटीचक्रुः । एतावत्कालपर्यन्तं समीपवर्तिनामन्यान्यगृहाणां वातायनेभ्यो द्वारेभ्यश्च घटनाक्रमं सर्व सरोमाञ्चं पश्यन्त्यः नार्योऽपि महतोत्सुक्येन घटनास्थले सपरिवा- मागध सामन्तपत्नी स्वभरि लब्धसंज्ञं विलोक्य, किञ्चितप्रकृतिमापन्नां, तत्समीप एव चोपविष्टां, परिवृत्य स्वसमवेदनामुद्वेगभावनां चोच्चानब्रुः । एकत्रभूताश्च बाला:, स्वप्रकृतिमनुसरन्तः, सर्व काण्डं महतोत्साहेना- भिनिन्युः । क्रमश: न्यूनीभूते तेषां सर्वेषामाक्रोशे क्रोधे समुद्रेगे ते सर्व एवात्याचारिणां वास्तविकस्वरूपविषये स्वं स्वमभिप्रायं गदिनमारभन्त । केचित् तान् मगधराज्य- सोमातिवतिनो राजकप्रायाद्वनप्रदेशांल्लुण्टनेच्छयाऽकरमादापतितान् चौरान सम- भावयन् । प्रारे तेषां राजगृहमार्गेणाऽऽगमनं गमनं चोल्लिख्य तन्मनं निराकुर्वन्त- स्तान् मगध राज्यान्तर्वतिन एव ग्थानात् कम्मादप्यागतान साहसिकानमन्यन्त । अन्ये तान् मगधेश्वरकृपापात्रस्य कूटदस्तस्य प्रतिपक्षिणा केनचिदालुना साम- न्तेनाधिकारिणा वा प्रकटतोऽपकतु किञ्चिदप्यसमर्थन प्रेषितान् द्रव्यदासानु- द्दण्डानाततायिनो मेनिरे । ऐकमत्यं चाऽऽपन्ना यत्---'सर्वेऽपि ते माहसिका दुर्लक्ष्यविशेषा अपि वयसा यवीयस इवावभासन्त । अतरतेगं यथार्थस्वरूपज्ञानार्थं सूचकानि प्रमारणानि नूनं गवेषणीयानि । तैविनापराधिनां वास्तविकस्वरूपज्ञानमशक्यम् । तद्विषये राज- कीयदण्डपारणं चाशक्यतरम्'-इति ते सर्वेऽपि राजगृहमार्गे सामन्त निवास रथ्यायां निवासप्रधानद्वारस्याऽऽसमन्तादभ्यन्तरतिनि प्राङ्गणे च सूचकानि चिह्नानि देव- वशात् पतितानि यथासम्भवमन्वेष्टुमार भन्त । व्यापृतानामेवैवं तेषां, स वृद्धः सामन्तः श्रान्त: क्लान्त: प्रातःकालिक- शैत्यबाधापोड्यमानसर्वाङ्गः प्राङ्गणं विहाय कक्षाभ्यन्तरे गन्तं तत्र च विश्रमितुं मनश्चक्रे । स्वाभिमानी चायाचित्वैव कस्यापि साहाय्यमेकाकी समुत्थाय शनैः शनैः मार्गमाक्रमित पदानि चिक्षेप । प्राप्तश्च महता करटेन कक्षद्वारमन्तः प्रविश- न्नेव सहसाऽक्षिलक्ष्यीचकार द्वारकपाटकोणे गूढं निपतितं घनीभूततिमिरवशादी- षल्लक्ष्यं किमपि भूषणमिव ।

·प्रथमपरिच्छेदः १३ 'किमेतदिति' स्वाभाविकजिज्ञासावशाद्वाऽत्याचारिपुरुषसूचकप्रमाण- कौतूहलाद्वा नियतिवशाद्वा-न जाने किमिति-व्यापृतेऽवन्यत्र परिजनेषु सुहृत्सु च महता कष्टेन जानुभ्यामनि गतस्तस्मिन्नेव क्षण हस्तेन तदाचकर्ष । सुनिपुण- मवलोकयामास च प्राभातिके मन्दप्रकाशे। निनिमेषमवलोकयत एव तस्य रेखाङ्किता म्लाना मुख मुद्राऽऽदौ कौतूहला- ऽऽविष्टा ततो विचारमग्ना क्षणमात्रं किंकर्तव्यमूढाऽन्ते च दृढनिश्चयकठोरा- ऽभवत् । अचिन्तयच्च स:-भूषणं खल्वेतत् सौवर्ण रत्नखचितं मणिबन्धनमेतत् ...न न मणिबन्धकङ्कणमेतत् मया-तथा निर्दयं कशया ताडयतोऽत्याचा रिणस्तस्यमरिणबंधे बध्दमवलोकितमासीत् । शष्टके-तदधस्तात् प्रच्युतं वेगवशादस्मिन् कोरणैकदेश प्रापतितम् । अथवा-नास्त्येवात्र शङ्का । एतत् तम्य परिचायक नूनं भवेत् । पूर्वदृष्टमिवैतत् 'कुत्र नु खलु मया...' चिन्तयन एव चैवं तम्याकस्मात् कर्णपथमापतत् कग्यचिदनुचरग्येव पद- ध्वनिः । तस्मिन्नेव क्षणे स तन्मुष्टिगोपितं व्यधात् । प्रविश्य कक्षाभ्यन्तरे मन्थरया गत्या शल्यायां वेदनाज्वलच्छरीर मक्षिपत् । न्यमीलयच्च क्लान्ते विचार- मग्ने वृद्ध नेत्रे विश्रामार्थं किल । अनेन च ममयेन-वेदनाजडा सा दुनिया कथमप्यन्तं ययौ । तादशस्यात्या- चारस्य मूका: प्रेक्षिकास्तारा प्रात्मनोऽकिचित्करत्वं पर्यालोच्यलज्जिता इव विलयमात्यन्तिकं ययुः । अतीतायां कालरात्रौ घटितं तद्द वृत्तं परस्परं सोद्वेगं श्रावयन्त इव सद्यः प्रबुद्धा खगा उच्चैरालपन् । निरपराधमपमानितस्य तस्य वृद्धम्य मामन्तस्य दुःखमवलोक्य खिन्नाया दिनश्रियो दीर्घनिःश्वाम इव मन्दं मन्दं बवी प्राभातिक: समीरः । प्रात्मनोऽनुपस्थितिकाले घटितं तन्निघृणं कर्णोप- करिणकया निशम्य क्रोधरक्त इव भगवान् दिनकरः, वृद्धं तं प्रत्यक्ष मवलोक्य विनिश्चेत नाम पूर्वाचलशिखरं त्वरयाऽऽरुरोह । सर्वे च नागरिका: सामन्तनिवासे तदासमन्ताच्च मर्वत्रान्विष्याऽपि क्षुद्रतम- मपि प्रमाणं सूचकमनुपलभ्य खिन्नाः, शनैः शनैः स्वावासं न्यवर्तन्त चर्चामुख राः । सामन्तस्य कौटुम्बिका अपि जागरणधान्तां दुःखम्लाना आवेशक्लान्ता 'भाग्यानि स्वानि निन्दन्तः' स्वस्वशय्यायां निपत्य तन्द्रांबुधो निमज्ज्य तद्घटना- चक्रं विस्म प्रायतन्त मूकाः ।

·द्वितीयः परिच्छेद न तु वृद्धः कूटदन्तः । स हि, निश्चेष्टं पतितः शय्यायां, मौलितलो- चनोऽवधीरयन् क्षतपीडास्तन्द्रामग्नमिवाऽऽत्मानं नाटयन्, तस्यैव कङ्करणस्य विषयेऽचिन्तयत्- 'एतत् कङ्कणं मया, राजकीयकार्यवशादतीत एव पक्षे राजधानी गतेन, स्वनामधन्यं महाराजं बिम्ब सारं न्यायसभागृहे साक्षात्कुर्वता, तस्यैव मणिबन्ध प्राबद्धं दृष्टम् । नहि नहि । अशक्यं खल्वेतत् । न्यायप्रियो दयालुः निष्कपटम्वभावो मगधराजः कपट कुटिलोऽतिनिर्दयः निष्कारणाकरुण श्चात्याचारी । परस्पर विरोधो नूनं महान् । किमिव च मया स्वामिनोऽपराद्धं यद्वशात् स मामेवं दण्डयेत् ? तदप्येवम् ? प्रकथयित्वैव मां ममापराधम् ? अकृत्वैव न्यायविचारम् ? एवं जुगुप्सित्वाऽऽत्मानम् ? 'एतत्तु कस्यचिदप्यविवेकिनः सुलभकोपस्योद्दण्डस्यैव कृत्यं परिलक्ष्यते ।... अपि च-कङ्कणमेतदाकारेण लघु । नैव महाराजस्य भवितुमर्हति । परंत्वस्य कङ कणस्य मध्यवर्तिनो होरकम्य समन्तादुत्कोरणं चिह्न स्पष्टमेव मगधराज- वंशस्य । नूनमेतत्स्वामिना स्वामिवंश्येनेव भवितव्यम् । 'अहो ! कङ्कणमेतन्मया न्यायसभागृहे तम्मिन्नेवावसर प्रागतम्य, स्वपितुः समीपे समुपविश्य न्यायविचारं शृण्वतो नाम युवराजस्याजातशत्रोमणिबन्धे हष्टमासीत् । अत एवंतदाकारेण लघु । युवराजो हि द्वादशवर्षवयस्कः । अतीतायां निशायां सूक्ष्मेक्षिकयाऽवलोकिता मया तस्यात्याचारिणो देहयष्टिरपि युवराजस्यै- व सदृशी। तस्य गर्वोद्धता दृष्टिरपि । समवयस्कानां तुल्य वृत्तान्तानामन्येषां सादिनां सादरमिव तेन सह वर्तनमप्येवं सत्युपपद्यते । राजगृहमार्गेण तेषामागमनं गमनमपि । परन्तु परन्तु किमिव मयाऽपराद्धं युवराजस्य ? पर्यालोचयन्नपि न विभावयाम्यात्मनस्त्रुटिम् । युवराजः स्वभावेनैवोद्धतः स्वेच्छावृत्तिरधीरो दुर्दम- नीय क्रोष इति तु मया श्रुतं राजधान्याम् । महाराजः स्वस्यैकमात्रस्य पुत्रस्य वर्तनेन स्वभावेन च खिम्नस्तं संस्कर्तु यथासम्भवं प्रयतत-इत्यपि मया श्रुतम् ।

·१५ द्वितीयपरिच्छेदः तथापि-विनैव स्वल्पतममप्यपराधं स मामेवं दण्डयेदित्यपि न तर्कसङ्गतमिवाऽऽ- भाति । अहं हि तदा राजगृहनिवासिनां संपन्न कुलीनानां केषाञ्चित् स्वेच्छा- चारिणां यूनां विषये मगधराजस्य न्यायसभायां निवेदन कर्तुगत प्रासम् । ते हि तरुणा मृगयाथं स्वच्छन्दं भ्रमन्तो मदधोनानां दीनानां कृषीवलानां कुटुम्बान्यस- कृदपीडयन् । मया वारं वारं बोधिता अपि म्वोद्दण्डवर्तनान्न व्यरमन् । न्यायसभा- यामुपविष्टेन मगधेश्वरेण मन्निवेदनं निशम्य न्यायविचारार्थमाहूतास्ते तरुणा यदा भयग्रस्ता: शुष्कमुखाः नृपसमक्षमुपस्थिताः स्वापराध स्वीचक्रुस्तदा क्रुद्धेन तेन सकटुशब्दं भत्सिता मां ततो निष्क्रमणात् पूर्व विषदिग्धयेव दृष्ट्या ददंशुः... अपि नाम ते तरुणा युवराजस्य सुहृदः ? एवमेवैतत् । श्रुतं मया राजगृहेऽसकृद्यत् उद्दामप्रकृतिर्यवराजः स्वतुल्यवृत्तान्तः सगन्धिभिः मित्रः समयं वृथा यापयन्नास्त इति । 'अपि नाम तैस्तथा दण्डित: प्रोत्साहितो युवराजोऽतीत रात्रौ दुराचारि- दुर्जनबदवर्तत । "कदाचिद्युवराजेन सहाऽऽगता अन्येऽश्वारोहाम्ते तरुणा एव स्युः । एवमेवैतत् । 'तहि किं नु मम कर्तव्यम् ? संदेह विषं त्वेतत् सर्वजनसमक्षं प्राकट्यं नार्हति । तथा कृते हि महान् जनापवादः स्यात् । परन्तु-निघृणमेतत् कृत्यं यदि कापुरुषेणेव मया मोढं मुकभावमाश्रित्य तो तेषामुद्दण्डानां यूनां स्वेच्छाचरणं शीघ्रमेव निर्मयोदं स्यात् । न च तदिष्टम् । सति हि तथा मगघराजस्याऽऽयतिरेव संकटाकीस्यात् । अतो वृत्तमतम्मगधराजायावश्यमेव निवेदनीयम् । 'अपि नाम युवराजस्यतस्मिन् प्रामुख्येन सहभागित्वं स्वामिसमक्ष प्रकटीकरणोयम् ? स हि तन्निशम्य क्रुद्धः खिन्नश्च स्यादित्यत्र न संशयः । परन्तु"का गतिः ? युवराजोऽपि सत्येवावसरे यथोचितं दण्डितः सन्मार्ग प्रापणीयोऽवश्यमेव । अन्यथा- म्वनामधन्य महाराजभट्टीयैः प्रस्थापितस्याम्य राजवंशस्य विनिपातो नातिदूरभावी।' 'तन्निश्चितमेतद्यत्-मगधराजायाऽऽतनायिकृत्यमेतन्निभृतं निवेदनीयम् । म्वसंदेहबीजं च । तत्पश्चातु स: म्वयमेव यथोचित मनुष्ठास्यति ।' विनिश्चित्य चैवं स खिन्नो वृद्धश्चिरात् खलु तन्द्रावशो बभूव । एवं कृतनिश्चयस्य धैर्येण महता क्षतवेदनाः सहमानस्य चातुर्येरण रहस्यं विज्ञातमाप्ततमभ्योऽपि जनेभ्यो गोपायत: प्रयत्नेन महताऽऽत्मानं सर्वजन- समक्षं क्षुभितमप्यसमथ प्रकटयतो, वृद्धया सेवातत्परया भार्ययाऽहनिशं प्रतिक्षण परिचर्यमारणस्य वार्घकावस्थायामपि सबलतया शरीरस्य प्रतिदिनं स्वास्थ्यलाभ- मधिकाधिकं कुर्वतस्तस्य वृद्धस्य पक्ष एको मास इवातिचक्राम स्वामिसमक्षं गूढमप्रियं सत्यं प्रकटीकतु त्वरमाणहृदयस्य ।

·अजातशत्रु सर्वथा स्वस्थ प्रवासक्षम चाऽऽत्मानमनुभूय स दैनंदिनानि कार्याण्यनुतिष्ठन् शीघ्रमेव राजगृहस्थितकेन्द्रोयकोषागारकार्यार्थमिव चचाल राजधानीमुद्दिश्य मुगापितगृहोतरत्नकङ्कणो महाप्रमाणमश्वमारूढः छायामात्रद्वितीयः । प्रवसंश्चानवरतं रात्री राजकीये पथिकविश्रामगृहे कृतविश्रामोऽपरेधुः पश्चिमाशामवलम्बमाने मन्दातपे तपने सायंसन्ध्याऽऽगमनवार्तामातपक्लान्तेभ्यो खगेभ्यः निवेदयितुमिव मन्दं मन्दं वहति मायंसमीरे मगधराजधानी प्राप । प्रविश्य च तम्यां महाप्राकारपरिवेष्टितायामुत्तराशाऽभिमुखेन खड्गपाणिसैनिकपरिरक्ष्य- माणेनद्वारेणागत्वैव नियतं विश्रामस्थानमकृत्वैव वेषपरिवर्तनं मार्गधूलिधूसरित सर्वाङ्ग एव प्रवासम्लान एव राजप्रामादमुद्दिश्याश्वं यात्राधान्तगात्रं प्रेरयामास । प्राप्य च तं भव्यं सुधाधवलं मायंसन्ध्यारागरञ्जितं मन्दसमीरदोलायमान हयंकपताकालंकृतशिखरं विविधप्रयोजनाऽऽगत-प्रतिनिवतमानोच्चावचाधिकारि- गरणवाहनसंकुलचत्वरप्रदेशं मुतोक्षणभल्लोदग्ररक्षकगणरक्ष्यमारणमहाद्वारं राज- दर्शनार्थमधिकारिणं समर्थ विज्ञापयामास । . तेन च विज्ञाय कार्यगौरवं तस्मिन्नेव क्षणे समादिष्टेन प्रतिहारिमुख्येन समुपदिश्यमानमार्गोऽतिक्रम्यानेकान् विविधवृत्तान्तमनोहारिणः प्रकोष्ठानारुह्या- नेकाः सोपानतती: प्रासादशिखरवर्तिनि पश्चिमाशाभिमुखबारक्तदिनमणि किरणा- ऽऽलोकिताऽऽभ्यन्तरे मन्दसमोरलहरीदोलायमानवातायनयमनिके नातिविशालेसायं- विश्रामको निःशब्दमविशत् । प्रपश्यच्चानेकबारमवलोकितमपि प्रतिवेलमनवलो- कितपूर्व मिव भासमान, महा: चीनांशुकाच्छादिते रजतपयके सुखमुपविश्या- म्ताचलशिखरतिरोहितस्य भगवतो दिनकरम्याऽऽरक्तां प्रभां सुदूरावस्थिताचल- श्रेणोशिखरचुम्बिनों निनिमेषमवलोकयन्तं, नीलगगनविहारिणी साम्ध्यदिनकर- करोद्भासित रञ्जितधवलवर्णां 'महामहानीलशिलारुचः कंसकृषः' कण्ठे विराज- मानां प्रवालमालां विडम्बयन्ती कपोतमालां सकौतुकं ध्यायन्तं, प्रौढवयममपि रेखाङ्कितमुख मुद्रतया कृतवार्धकप्रवेशमिव भासमानं, सर्वत: प्रसृतसन्ध्याराग- रजिनधवलकेशमारक्तधवल मृदुलदुकूलाऽऽच्छादितोत्तमाङ्ग परमविश्वासपात्रेण सेवकेन परिचर्यमाणमात्मनैव किमपि किमपि सस्मितं विचारयन्तं प्रसन्नं मगध- राजं बिम्बसारम् । मार्गप्रदर्शन प्रतिहारिणाऽऽदरमन्द्रया वाण्या निवेदितप्रवेशश्च सह- साऽभिमुखीभूतं मन्दस्मितावभासितप्रशान्तमुखकमलं तं सादरमनमत् । स्वीकृत- नमस्कृतिना तेन सस्नेहमासनपरिग्रहायाऽनुज्ञातः नातिदूरवर्तिन्यासन एकस्मिन् समुपविष्टो मुहूतं तूष्णीमतिष्ठत् । पृष्टश्च तम्मलिनवेषं परिलक्ष्य किञ्चिच्च- ·: दितीयः परिच्छेदः कितेन स्वामिनाऽऽगमनप्रयोजनं गादरं निभृतालापार्थमवमरं स्वलमयावत । तम्य तां विज्ञप्ति निशम्य किञ्चिद्विमनस्को मगधेश्वरो दृष्टि पेग केनैव साकूतेन परि- चारकं परमविश्वासपात्रमपि-समादरयन् समामन्नम्याभ्यर्थना-नसोपसर- णार्थमाज्ञापयामाम । अपमृते च तम्मिननिच्छापूर्वकमिव, भृकुटिभङगेनेव ने सामन्तं स्वमनोगतनिवेदनार्थमाज्ञापयामाम । कूटदन्तस्तु राजतेजोभासुग्याऽनुभवविदग्धया निनिमेषया दृष्ट्या तन्मुख- मेवावलोकयत: ग्वामिन: किञ्चिपिगलाभ्यामक्षिभ्यामक्षिणी निगडयित सेवा. भाववशादसमर्थोऽधःकृतष्टिः सर्वं तदत्याचारकाण्ड सविस्तरं निवेदयितुमारभत । यथा यथा च तस्य करुणगाथाऽग्रे समार तथा तया तस्य स्वरः प्रयन्न- संयमितोऽपि शोकशुष्कस्तस्याऽऽननं क्रोधरक्त, मगध राजस्य मुखमादौ मावधान ततो विलुप्तस्मितं ततः ममुपजातकौतूहलं तश्चिन्नाग्ररतं ततः कोपरक्तं संवृत्तम् । मायं विश्रामकक्षश्च क्रपश पालोकहोनोऽन्धकाराक्रान्तो बभूव । यदा तु म वृद्धो मागधः क्षनपीडापोड्यमानम्याऽऽत्मनः शय्याग्रहरणार्थमा- भ्यन्तर कक्षद्वारमुद्दिश्य मन्दं मन्दं प्रसर्पणमुपवणयन्, त वारकपाटको रणं कदेशे पनित रत्नकङ्कणमाततायिप्रमुखस्य मणिबन्धात् प्रच्युतमत्याचारिसूचकप्रमाणत्वेनोप- ग्थापयामाम तदा तस्य ग्वर ग्रावेगधर्घ रस्तस्याऽऽननमाक्रोशकलु, मगधराजम्य मुखं लज्जाभारभुग्न संवनम् । सायंविधामकक्षश्चामिततडिल्लतोल्नामिता- न्धकारपरिपूर्णो बभूव । . द्वितीय एव क्षरणेऽश्रद्दधान इव स्वकरणों, अविश्वसन्निव स्वदृष्टिमवधीरय- न्निव परमविश्वसनीयमपि तं वृत्तान्तं, मगधराजम्नम्य सामन्तस्य प्रसारिते कटोरे करतले मन्दं मन्दं प्रकाशमानमुपहसदिव पितृहृदयस्यान्तिमामाशां, साध्यतिमिर- वशादस्पष्टविशेष, रत्नकङ्कण झटिति स्वहस्तेनादाय महता वेगेन वातायन- ममीपे गत्वा क्षोयमाण प्रारक्ते मान्ध्ये प्रकाशे मुचिरमवलोकयामास । विगन- शङ्कश्च तन्मध्यवर्तिनो हीरकस्य समन्नादुकोणं मगध राजवंशचिह्न हर्यक विलाक्य हतोत्साहः परिलुप्तवल: शिथि नवृष कन्धः नतमस्तकम्ततः परावृत्य पर्यके कथ- मप्युपाविशत् । कतिपयक्षणानन्तरं च ममुद्ध रन्नि वाऽऽ-मानं विषाद पागरादतिगहनान्. पर्यवस्थापयन्निव स्वचितमाघातविचलितं, स्मारयन्निवाऽऽत्मानं कर्तव्यभरम्य सः, तिमिरवशादस्पष्ट मुख मुद्रः, समर्प्य स्वदुःखं स्वपरिभवं स्वस्वामिने न्यून'- भूतभारमिवं तं वृद्धं सामन्तं 'ययोचितं विधास्याम' इति वाण्याऽस्फुटवर्णया समाश्वास्य तद्गृहाय विससर्ज।

·प्रजातशत्रुः - चिरं च ताणी मुपाविशत्-मृतिवत-तरिमन्नेव घनतरीभूतान्धकारदुर्लक्ष्य- विशेष कऽवलोकयन् विनष्टसूर्य विलुप्तसान्ध्यप्रभ नक्षत्रहीनं प्रबल तिमिराकान्तं गगनाङ्गणं चिन्तयश्च म्वान्मनैव किमपि किमपि । हटाल्लम्भिन मंज व चाकरमादुदीर्णन प्रबंधितान्न:पुरारामवृक्षनीडनि- दालुपतथिकुलेन युगपत् महतपटुपट झल्लरामाङ्ग्वनिनादोपहितेन घनतिमिरे गगनाङ्गण नि.शब्दे वर परिभ्रमता नीव्र मधुरेगा राजपुरोहितगीयमानेन राजकुल- देवपासाध्या राधनागीतेन, शनैः शनैरुत्थाय, तस्मात् कक्षान् बहिनि तो द्वार- गमाप एव निदेशं प्रनोक्षमाणं, ग्वामिन आकस्मिक मनोवस्थाविपर्ययं वीक्ष्य चिन्तातर त परिचारक महाराझ्याः कोशलदेव्या अन्न पुरयायिन मार्ग प्रदर्शयितु- माशापयामास । तेन उपदिश्यमान मार्गश्च, समतिक्रम्याने कान प्रज्वालितग्जन- दाप प्रभाप्रकाश्यमानान् विविधवृतान्नान् पकोटान, म्वोकुर्वन् प्रदोषकाले तम्यान्तः- पर प्रागमनं पर्वथानपेक्षितमवलोक्य परं विस्मितानामन्त पुरिकाणां सादरा: प्रगामाजलोर यमन कतया, पाप महागड्या मौवर्ण दीपदण्ड प्रकाशोज्वलं महा- हाम्तरणमञ्छादितभूतलं मन्द-मोरदोलायमान यवनिकातिरोहित वातायनं सर्वतः प्रसरळूमलहरीसुवासितमन्तःपुरम् । महाराज्ञी कोशलदेवो तु राजकुलदेवतादर्शनात् मद्य:प्रत्यागता, राज- पुराहित कृतमाक्षत मङ्गलतिलकभूषित विस्तीर्णललाटपट्टा महाहनोलकौशेयवस्त्रा- वृततनुदेहलता रत्नखचितसौवर्णमङ्गलसूत्रालङ्कृतकम्बुग्रीवा धवलकान्तिमरिण- भूषितसुकोमलनासापुटा प्रौढावस्थायामपि महाकुलीनत्वाद् वा पातिव्रत्यप्रभावाद् वाऽप्रत्याख्येयविशेषाऽधिगत्य ससम्भ्रमं पुरत: प्रधावितायाः प्रधानप्रतिहारिव्या: सकाशा वार्ती मगधराजागमनस्य हृष्टा, किञ्चित् कौतूहताविना, परित्यज्यान्यत् कार्य भर्नुः स्वागतार्थं पुरत आगच्छत् । मादरं च तमभ्यन्तरमनयत् । पत्यश्चित्तवृत्तिमत्यन्तं विचलितामनुमाय प्रथम एव क्षणे दृष्टिमेलनस्य विलुप्नोल्लाना चिन्ताभ्रपटलसञ्छादित मुख चन्द्रा सावधाना त मुख मुपविष्टं वीज- नादिभिः स्वयं परिचरन्ती तत्तत्कार्यमिपेण सर्वानपि परिजनानपसार्यापृच्छत् शनैः शनैस्तदवसादकारणम् । अभिन्नहृदययाऽबाल्यसङ्गिन्या सुखदुःखानुवतिन्या धीरस्वभावया भार्य- येत्थं पृष्टो बिम्बसारः, स्वदुःखभारं तया मह संविभज्यानुभवितुमधीरः, म्वकर्तव्य- निर्धारणे तया सह विचारविनिमयं कर्तुमुत्सुकः, सर्वमेव घटनाकाण्डं तस्यै न्यवेद- यत् । प्रदर्शयच्च तस्यै तत् स्वर्णक ङ्कणम् । कोशल राजभगिनी तु सद्य:परिसमाप्त द्वादशवर्षग्रन्थिमहोत्सवे तयैव युवराजस्य मणिबन्धे साशीर्वादमाबद्धं तत् कङ्कण मभिज्ञाय, निशम्य च सर्व बत्तान्त, वशापवादकालुष्यग्रस्तमुख चन्द्रा, चिन्ताभारजडा ·زر द्वितीयपरिच्छेदः १६ चिरं तूष्णीमतिष्ठत् । प्रसूचयच्च भर्तारं-'युवराजोऽपि विषयेऽस्मिन् श्रोतव्यो- अवश्यमेव । क्षणमेकं विचार्य तेनानुज्ञाता च प्रति हारिणी समुत्सुकहृदयां चेल्लनादेव्या अन्तःपुराधुवराजमानेतुमादिशत् । मानीतं च तं, त्रयोदशे वर्षे मद्यःकृतप्रवेशमपि महाप्रमारणतया शरीरयाटे: पूर्ण विकसिततारुण्यमिव भासमानं, श्यामवर्णमपि तेजोविशेषभासुर मूर्ति, वाल्य- वशान्नानिपुष्ट मप्य ग्रन्याख्येयविकसत्सामर्थ्यातिशयशालितनु, किञ्चिदुद्भिद्यमान- श्मश्रुतया विलुप्नबालभावमपि पराभिभविष्णु न पनोदग्रमुख मुद्रं, नात्युद्धनगति- विशेषमपि नमयन्निव प्रतिपदझेप धरित्री, सशरोरमिवाविर्भवन्तं क्षात्र प्रभावं, कृतविग्रहारिग्रहमिवाविकसित शत्रनामर्थ्य, मूर्तिमन्नमिव पगघिक्षेप, दीर्घ बाई, विस्तृतवक्षःकपाटविलगन्मौक्तिककहार, मन्देशवाहिकया मह तात्कानिककौतु- कालापवशात् सम्मिताननमपि कक्षान्त प्रवेगक्षगा एव कठोर मुद्रं स्वजनक गम्भीग- कृति स्वज्येष्ठमानरं चाऽवलोक्य विलुप्तप्रसाद, सावधानं, किञ्चिदृच्छूतनादी- कलङ्कितविस्तीणललाटफलक, दक्षमिव प्रताकाराय, नतमिवाऽभिवादनाय स्वामन- ग्रहगायाऽऽदिशत । अपृच्छच्च तं शान्नदृढेन स्वरेण, निगडयन्ती तद्दष्टि म्वाट्या धीर. गम्भोरया-'कुत्र खलु ते मणि बन्धकङ्कणम् ?' अजातशत्रुस्तु कुशाग्रबुद्धिम्तस्मिन्नेव क्षणेऽनुमिना मन्त्राप्रयोजन:, क्षरण- मात्र भाविपरिगणामाऽ शङ्काविचलितोऽपि द्वितीय एव क्षरणे संनियमितचित्तः, सर्वथा समुपेक्ष्य मातृष्टि पितरमेव शून्यदृष्ट्या कुत्राप्यवलोकयन्तमा ह्वानस्थि- राभ्यां नयनाभ्यामवलोकयन्, शान्तहढनैव स्वरेण प्रत्युवाच --'उद्दण्डशामनाथ प्रवसतो मम मणिबन्धात् कुत्रापि तत् परिभ्रष्टम् ।' ‘क इव उद्दण्ड: ? कथं च तस्य शासनं त्वया ?' - इति नोक्षगावरं पृष्टः पित्रा ‘स: अद्रः सामन्तः कूट दन्तः वार्धकपलितमनिः क्षत्रियनरुग्णानां मृगया- भ्यामे विघ्नान् ममुपस्थापयन् ग्टमर्यादा उल्लङ्घया माग वारं वारम् । अतः शामनं तम्याऽऽवश्य कमिनि मन्चा मया मगध व गजेन म उचितं दण्डं लम्भित'- इति प्रतिववारणः, स्तोकमप्यविचलितो यदा स्वमहयोगिनामोल्लेग्वार्थ वारं वारं समादिश्यमानोऽपि नैव तेषां नामानि प्रकटीचकार, सर्वमप्युनरदायित्वमात्मन एव -वो वकार, पश्चात्तापलेशमपि न दशयामाम तदा द्धन जनकेन भत्सितो, 'मगधयौवराज्य न तव जन्मसिद्धम् । योग्यस्यैव ते तल्लाभसम्भवः । एतादृशेन च वर्तनेनाऽयोग्यतैव तस्य त्वयि दरीश्यते । तत् सत्येवावसर प्रात्मनो वर्तनं संशोधय' -इति कटु प्रबोधितः, 'अस्यापराधस्य दण्डं शोघ्रमेव लप्स्यस' इति ·२० प्रजातशत्रुः विमृष्टस्तयैवी द्धन्यपूर्णया गया, नयैव च पगधिक्षेपप्रवणया मुख मुद्रया ततो - न्यवर्तत। ! निवृत्ते च नरिमन, महागजी स्वपुत्रम्य त वर्तनमुदण्डं साक्षात्कृत्य स्वय- मुत्तेजिनाऽपि, मनोऽवस्था स्वभः गुष्ट जानतो, धनधर्या, मन्दं मन्दं जगाद - स्वामिन् ! कुणाकम्यायम गधो महानिन्यत्र न सन्देहः । माक्षात् भवना कृतं न्याय- विनारमगगायनोअरिपक्वामेव स्वमदम द्विवेकबुद्धि सर्वथा नपरनो, मगध राज्य- मेवापलितकेगं म्वामिभक्तं तं मा मन्तं तथा पोडयन, ग्रावाभ्यां वारं वारं प्रबोध्य- मानम्यापि पर वात्तापलेशमप्यनन भवन, अावाभ्यां महकारितामल लेखनार्थमने क- वार गमादिश्यमानग्यापि तन्नामानि नैव प्रकटीकुर्वतस्तस्यायं व्यवहारः नि मंशयं निन्दनी यो दण्डाहश्च । तथापि-बालस्वभावोऽयं न तथा निन्दनीयो दण्डाहश्न यथा:म्य बुद्धिदातारः । ते हि जन्मन एवाधा प्रकृति मुभकामनाभयम्व भावं नं परिवे ट्यागात मुखदरतश्चाटुभाषणेस्तं परितोष यन्न, उच्छवलं तम्य वर्तन तत्तदवसर प्रदानेन वर्द्ध यन्तः, न केवनय कुगीकरय न केव नन्य तत्पितुः न केव. लायास्तन्मातरपि तु ममरतम्य मगध राज्यस्याऽध्यतिमेव विनाशयन्ति । तन्मन्ये - यावावस्थायां पदमयनम्माकमे कमात्रः पुत्रः, मगध राज्यम्यकमात्र उत्तराधि- कारो, प्रअकेभ्य एतेभ्यः रक्षितव्यः । रक्षितव्यश्च कालातिपातमधिकतरं परिहरद्- भिरस्माभिः । रक्षणं न तम्य 'तम माद्राज्यादतिदूरावस्थिते स्थाने समुचिते सर्वथा विश्वसनीयानां निकङ्नक चरितानां निर्लोभानां कर्तव्यकठोराणां सन्निधौ स्था- पयित्वैव सम्भवि । अपि च-स्थान एतादृशे गुरुगामेतादृशानां मन्निधौ म अात्मन- नोत्र पंवेग मा पपयन मामर्यमपि प्राप्नुयात् । दुष्प्रभावेभ्यः परिरक्षित- प्रात्पनः मह नान वगुणानपि जयेत् । भावि महतमोत्तरदायित्वानुरूपं विविध- शस्त्रशास्त्रने पुण्य पप्यधिगच्छेत् । "श्रुता पप्यधिगच्छेत् । 'श्रुता खलु ख्यातिरने कवारमस्माभिरार्य- जोवकम्य मुखा। तक्षशिनाविद्य पोउम्य। तत्र पर्याप्तकाल शिक्षितः संस्कृतो युवराजा निधन मेवास्मदपेक्षानुरूपां सुशोलतां शीलयेत् । तत्-कथं मन्यन्त प्रार्य- पुत्रवरणा: ?' पृष्टश्चैवं मगध राजः प्रयासेनापसारयन् नैराश्यतिमिरं प्रत्युवाच-देवि ! महती खल्वाशा तव यदम्माकं पुत्रः कुलभूषणः संपद्येत- इति । अहं तु प्रतिक्षणं स्मारितोऽस्मि तस्योद्धतेन वनेन तस्य भविष्यगिरः । (सनिःश्वास)अस्तु नाम । भावि चेन्न तदन्यथा भविष्यति । अम्माभिस्तु स यावच्छक्यं सुसंस्कृतः कार्यः ।... किं कालातिपातेन ? श्व एवाऽऽय जोवकस्तं गृहीत्वा तक्षशिलां यास्यति । तत्र च कुलाधिपतये समप्य तं संस्कारसंक्रमणाय प्रत्यागमिष्यति'। वदंश्चैवं प्रतिहारिमुखेनाऽऽर्य जोवकम जातश च तथा समादिशत् । तत ·द्वितीयः परिच्छेदः २१ युवराजमाता चेल्लना तु तस्मिन्निशामुखे स्वपुत्रम्य महाराज्याः कोशल- देव्या अन्तःपुरे ताशमाकस्मिकमाह्वानं, ततश्चोत्तेजितस्येव तस्य तत्समीपे प्रत्यागमनमसकृत्पृष्टस्यापि तस्यौद्धत्यपूर्ण मौनं-पर्वमेव घटनाक्रमं साक्षात्कृत्या- स्वप्थनिता यदा:शृणात् यावराजो महाराजेन तक्षशिलाविद्यापीठे द्वादशवर्षा- ण्यध्ययनार्थ वस्तुं समादिष्टः, श्व एवार्य जीवकेन सह ब्राह्म मुहूर्त प्रस्थानं करि- प्यतीति तदा मा स्वभावत एव कातराऽनेकाऽऽयासलब्धं मगधराज्यस्यै कमात्र. मुतराधिकारिणं म्वपुत्रं प्राणेभ्योऽप्यधिकतरं गोपायन्यनिष्टं किमपि प्रतिक्षगा- माशङकमाना म्वतनयस्य, संकारणतया हृदयग्याविश्वसन्ती सपत्न्याश्चि नौदाय, संपयशोलन पाऽन्तःकरणस्य समिप्यन्तःपुरगजनोति स्वपुत्रप्रतिकूलामव तक- यन्ना, क्राचावे गरिनुप्तविवेकाऽऽरकानयन कमला प्रस्फुरदध रोष्ठपल्लवावेग- प्रस्ताव के रागावगुण्ठितमस्तका प्रस्फुरन्लागाटा, तम्मिन्नेव क्षणं, विहाय स्वपुत्रं स्वान्तः पुरे मूर्तिवदागोनमेकाकिनी न्वारन गतिः नृपसन्निधावनाहूतवा- ऽगत्य, काश नदेवी ---अपृष्ट्वेव कारणपरम्परां तादशस्याऽम्मिकग्य कटारग्या- देशम्य-नम्त दुरभिसन्धिभिः कुकल्पनामात्रसम्भवेषयामाग । मगधगजमादेशपरि- वर्तनार्थ तंम्मेरनुरोधवचनैः प्रार्थयामास । रुरोद न चिर शृण्वतामेव स्तब्धानां सर्वेषां परिजनानां तत्तद्वारकपाटान्तहितानाम् । मगध राजन्तु कनिष्ठभाया लिच्छवीराजकन्याया प्रातृरं कातरं स्वभावं म्वपुत्रविषयकमगाधं प्रेम चाऽदित एव सृष्ठ जानन्नपि तम्याः संशयपरं चित्त महत्वाकाङ्क्षि मानसं च प्रथमत एव साक्षात्कवन्, चकितः, कल्याणमजातशत्रो: सर्वथा चिन्तयन्त्या उदारहृदयाया महाराच्या विषये तस्या गूढं विद्वेषं प्रथमत एवानुभवन्, खिन्नो, 'युवराजस्योदंडता यथेच्छाचारिता चास्या अत्यधिकम्य मातृस्नेहम्यव दुष्परिणामः । अतस्तस्य कल्याणसम्पिपादयिषया इतो दूरे सम्प्रेषण- मत्यावश्यक मेव' इति दृढतरं निश्चित्य-न तम्या अनुरोधवचांसि मनसि चक्र । अनेन च समयेन परिणता सा दोर्धा निशा। मगधराजलक्ष्म्या भाग्योद- यमिवाऽऽसन्नं दिनकरोदयं सूचयन्त्यारुणो प्रभा ऐन्द्रयां दिशि प्रससार । प्रशंमत इव मगध राजनिश्चयमुच्चैः संलेपुः प्रबुद्धा: द्विजगणा: । समाश्वस्ताया: क्षात्रशक्ते सुखनिःश्वास इव मन्दं मन्दं वो शीतलः प्राभातिक: समीरणः । प्रातिष्ठन च रथेनाऽऽयंजीवको गृहीत्वाऽजातशत्रु पितुः: ज्येष्ठमातुश्च चरणयोः किञ्चिदानतं, जनन्या 'सततरुदिनोच्छूनारक्तनयनकमल या' वक्षसि चिरं धृत्वा मस्तकेऽवध्रातमुन्नतमस्तकं सदर्प सिंहशावकमिवावशंवदंतक्ष- शिलामुद्दिश्य ।

·तृतीयः परिच्छेदः 'अद्य द्वादशवर्षाण्यतीतानि कुरणीकम्य तक्षशिलां गतस्य । एतादृश्येवा- ऽऽमीत मा निशा । अयमेव म कक्षो यत्राग्माभिरनिच्छद्भिरपि प्रयोजन- गौरवान्नियम्य स्वात्मानं रढीकृत्य हृदयं तव"प्रिये वैशालि । 'साम्रा: प्रार्थना अवघीरिताः । प्राक्रन्दत् तत्र मातृहृदयमुपेक्षितम् । प्रेषितश्च कुणीकोऽति दूरे तग्मिन विद्यापीठे। .."द्वादश वर्षाण्यतोतान्येतानि द्वादशदिनानीव । महाराज्ञि ! कियता वेगेन नूनं परिभ्रमनि कालनेमिः' प्राह मगधगजो बिम्बसारस्तम्मिन्नेव मौवर्णदीपदण्डप्रकाशोज्ज्वले महार्हास्तरणसञ्छादितभूतले मन्दसमोर दोलायमा- नयवनिकातिरोहितवातायने सर्वतःप्रमरधूपलहरीमवासिते महाराच्या अन्तःपुरे तस्मिन्नेव कक्षे सुखमुपविष्ट: स्वसमीप आमीनां मौभाग्य तिलक भूषित-रेखाकित- ललाटां महाधिवलकौशेयवस्त्राऽऽवृतकृशतरदेहलतां रत्नखचितसौवर्णम गङ्लसूत्रा- लड्ततनुशिरोधरां धवलकांतिमरिणभूषितनामापुटां वृद्धावस्थायामपि पूर्ववदेवा- प्रत्याख्येयविशेषां शान्ततरमुख मुद्रां महाराज्ञी कोशलदेवी पूर्ववदेव वीजनादिभिः परिचरन्ती, 'राज्ञी वैशाली च स्थूलतर देहवल्लीमपि पूर्ववदेव कमनीयाऽऽकृति, प्रौढावस्थायां कृतप्रवेशामपि किञ्चिदप्यन्यूनीभूत रामणीयकां, वातायनसमीपे स्थित्वा प्रज्वलद्दीपदण्डप्रकाप्यमानक पाटद्वयं प्रासादमहाद्वार मेव पुन: पुनरवलोक- यन्तीमधीराभ्यां मोल्लामाभ्यां सहासाभ्यां लोचनाभ्यामात्मनैव साकं किमपि किमपि विनाग्यन्ती विमनस्कतयैव महाराजस्य सम्बोधनं शृण्वतीम् । 'वेगेन ननं परिभ्रमति कालनेमिः । अवशंवदा कस्याऽपि । द्वादश वर्षा- ण्यतीतान्येतानि द्वादशदिनानीव । परन्तु-जानन्ति किमायपुत्राः कियत् परि- वर्तन मेभिरापादितम् ?' अपृच्छन्महाराज्ञी ग्नपयन्तीव प्राण प्रियं भर्तारं प्रमाया दृष्ट्या परामृशन्ती च स्वीयं धवल प्रायं केशपाशं करतलेन सस्मितम् । 'जानीमः । "जानीमः । महत् खलु परिवर्तनमेभिरापादितम्'- पाह सस्मितं मगधराजः स स्नेहं क्रीडन्निव नयनाभ्यां वार्धकक्लान्ताभ्यामपि प्रसन्नाभ्यां तस्या केशपाशेन सह।

·बलवान- . तृतीयः परिच्छेदः २३ 'परन्त्वेतत् परिवर्तनं 'न खल्वस्माकं देह एव । न खलु खेदकारकमेव । बहिरपि तत् । सुखदमपि तत् । अस्मिन् कालावधौ राज्यमस्माकं पर्याप्तां वृद्धि- मापत् । ब्रह्मदत्ताद्विजितोङ्गदेशः सुव्यवस्थितं प्रशासन लम्भितः । वन्तोनरेशो महासेनश्चण्डप्रद्योत उग्रस्वभावत्वेन सुप्रसिद्धोऽपि, स्नेहेन वशीकृत- स्तम्य पित्तातिसारमुक्तयेमाकं धन्वन्तरिमाय जावकं ग्वयमेव सम्प्रष्य । 'नान्युत्सुकै रपि (महासम्) एतस्या: सुलभकोप या व मनस्या बिभ्यद्भिर - प्ययनोतिवशात् मद्रन रेशम्य तनया, माऽपि. परिणीता। (महास) वार्धकेऽपि पौरुषममाघ पूर्व वदेव प्रयुञ्जानेस्तनयद्येन सम्भाविता च । “कियान खलु हर्षः स्यादवालम्य हल्लम्य वेहल्लम्य चाऽद्य दूरदेशादागत ज्येष्ठ विभ्रात रमदष्टपूर्व हाटवा विस्मयविम्फारिताभ्यां नयनाभ्याम् ।' 'एभिवर्ष: कुगी केऽपि महत् परिवर्तन मापादित ग्यात् । यदा खलु स इतो विद्यापोऽपपनार्थ प्रषितस्तदेव किशोरोऽपि-(मकौतकम्-) ग्राजानुबाहुः कपाट- वक्षा महाप्रभारणतया शरीरम्य विकसित पुणतारुण्य इवासीत् । अस्मिन वधौ तु नूनं स महाबल एव सजात. स्यात् । यथं त्वं मन्यसे, वंशालि ?' -अपृच्छ- मगधराजः। वैशालो तु स्वपुत्रनामश्रवणक्षण एव दत्तावधाना, सकौतुकं शृण्वती मगराज याना, राजप्रासादप्रवेशमहाद्वारादीषद् व्यावृत्तलोचना म्मिते- नैवास्फुटेन प्रत्य नरं ददौ। . 'प्राशास्मह एभिर्वर्षस्तस्य स्वभावेऽपि महत् परिवर्तनमापादितं म्यात् । प्राशास्महे - तक्षशिलाविद्यापीठे बृहस्पतिकल्पानां तपोमूर्तिनां न्यायनिष्ठुराणां निःस्वार्थानामाचार्याणां मन्निधौ निरन्तर निवमतः, सामान्य विद्यार्थिवत् जोवन नियमबद्धं यापयतश्चेतोदूषकाणां कर्णदंशकाना स्तुतिमुख राणां प्रवञ्चनपटूनां स्वार्थान्धानामन्तःपुर जनानामितरेषां च मित्रवाणा दुष्प्रभावात् परिरक्षितस्य तस्योद्दण्डत्वमवीरत्वं च विलीनकल्प सञ्जातं स्यात् 'प्राशास्मह एम् । न तु विश्वसिमः'-सखेदं प्राह बिम्बसार: निबध्य विचारमग्नां दृष्टिं चिन्ताजडां निवातस्विरे प्रदीपज्योतिषि । 'अस्मिन् कालावधी संदेशवाहक राहृता विद्यापीठकुलपतिसन्देशा हि पौन:पुन्येनासूसुचन् यत् कुणोकस्य तासु तासु ललितकलासु तेषु तेत्र साहित्यादिविषयेषु तथाऽऽन्वाक्षिकोत्रयोवार्ता- क्षेत्रेषु प्रगतिः निःसंशयं विलक्षणेवाऽऽसीत्, असामान्याऽर्थशास्त्रे तम्य रुचिः, युद्धकलायां कल्पनाचतुरा तस्य प्रतिभा, नित्यनूतनतथ्यग्रहणशक्तिश्च । कुशाग्रां सर्वकषां मर्मस्पशिनी नैसर्गिकों तस्य बुद्धिं साक्षात्कृत्य तेगु तेषु प्रसङ गेषु तम्या- ·२४ अजातशत्रुः ऽऽचार्या अपि स्वयं विम्मयमवापुः । निरलमस्य तस्य द्व एव व्यसने तत्राऽऽचार्य: परिलक्षिते-ऽध्ययनं व्यायामश्च । 'प्राविष्ट इव केनाऽपि ग्रहेण, गृहीत इव केनापि यक्षेण, परवश इव कम्यापि निममन्तज्वलतो महन: संकल्पस्य, दास इव कस्या अपि तन्मात्रविदि- ताया महत्वाकाङ्क्षाया, प्रशान्नचित्त इवास्वस्थहृदय इव, स्वं समयं सदाऽध्ययने व्यायाम एकान्तविच रगगे वा प्रायुकत । न कदापि मामान्यविद्यार्थिवत् तं मनोविनोदने संलापे परिहासे वाध्यापयत् । नहि म कदापि हमन् वा समुपहमन् वाऽन्यं सतीर्थ्यमुपलक्ष्य केनाप्यलक्षि ।' विद्यापीटममीपतिप प्रदेशेषु निरुद्देश्यं भ्रमन् वा समुच्छल तारुण्या- ग्वपि निर्भीकास्वपि ग्रामीणबालामु व्यापारयन् यौवनोत्सुकोत्सुके नयने स्वे ।' 'तम्यतस्य लोकविलक्षणम्वभावम्य कारगणद्वा तस्य नैसगिकस्य वैयक्तिकविशेषस्यानिवर्णनीयस्य कारणाद्वा-तस्याऽऽचार्या नैव निर्गतुमपा- रयन कदापि, म सामान्य विद्यार्थिजनेन दूर एव सदाऽवस्थापितः । न कदापि म्बसमानश्चिन्निनः । यौवनम्वभानमनुसृत्यानध्यायकालेऽनुपस्थितेषु वा गुरुजनेष हसन्तो विहमन्त उपहसन्तः परिहसनो वा तम्य सहाध्यायिनो यदृच्छयाऽपि तदा- गतं तं वीक्ष्य तम्मिन्नेव क्षणे कत परिलक्षितापराधा इव दण्डभयाक्रान्ता इव मूका: स्तब्धा बभूवु सोऽपि वीक्ष्यतन्नेकदाऽपि दुमने । प्रत्युतलब्ध प्रत्यय इवा- 5ऽक्रामकम्य स्वप्रभावम्य सन्तुष्ट इव बभूव । 'एकदा द्वित्रः कपिम्वभावैर- कुतोभयविद्यार्थिभिस्तस्याहम्मन्यतामेतां विचुर्णयितुं मम्बोधितोऽपशब्दैः परिहास- लघभिस्तथा प्रतिचक्रेऽनुत्तेजित एव दारुणेन ताडनेन निःशब्देन यथा त उद्दण्ड- मन्या'अन्ये च तदनुयायिनोऽभुग्नानि म्वाङ्गानि बहु मानयन्तः न कदापि पुनस्तमुपहसितुं दघषः तं सर्वदा दूरत एवावर्जयन्' । 'प्रात्यन्तिकै कान्तप्रियतयाऽनया कणीकस्य स्वभावत्रुटयो वृद्धिमेव क्रमशो यान्त्य प्राचार्यैः परिलक्षित।'-ग्राह सखेदं सः । राज्ञो चेल्लना त्वेतावत्काल पर्यन्त वातायनसंस्थिताऽपि प्रासादमहाद्वार- सम्पृक्तनयनाऽपि पत्युर्भाषणे दत्तावधाना, क्षीयमाणस्मितप्रभा, शनैः शनैरारज्य- मानमुखमुद्रा, तत: परमसमर्था तच्छोतुं मूकभावेन, मिषण केनापि ततः सवेग निरगच्छत् । 'अनवरतं वर्द्धमानेन तस्य बुद्धिसामर्थ्येन ज्ञानभाण्डारेण शारीरेण च बलेनोपोद्वलिता इव, उपकृता इव, प्राणिमात्राधिक्षेपकारिण्यहंमन्यता प्रतीकार- लवमप्यसहमाना स्वेच्छाकारिताप्रवृत्तिर्योग्यायोग्यसाधनविवेकासहिष्णुर्वधि- , ·प्रजातशत्रुः ब्णुता च वृद्धि यान्त्य एवाचार्य विस्मयखिन्नः निरीक्षिता'-प्रब्रवीन्मगधराजो विमनस्कोऽविदमेव कुणोकमातस्तत: प्रयाणम् । 'मगधराजधानीमुद्दिश्य कुणोकस्य विद्यापीठात् प्रस्थानं संसूचयति कुल- पतेरन्तिमे पत्रे तु तेन 'भार इवावमितः स्वहृदयम्य' इति स्पष्टं ध्वनितम् । 'मगध राजपुत्रस्य केनापि सतीथ्यं नाऽऽचार्येणैव वा सहाऽऽन्यन्तिकः सङ्घर्षस्तु न स्याद्' इत्याशंकया नूनं तस्य वृद्धस्य हृदयं मदाऽभिभूतमेवाऽऽसोत्'-ग्राह स, विदन् देव्याश्चेल्लनाया अनुपस्थितिम् । 'महाराज्ञि ! प्रावाभ्यां कुग्गोको विद्यापीठे सुदूरे विद्याध्ययनाथं ग्वा- भाविक दोषशमनार्थ च प्रपित ग्रामीत् । प्रद्ध मेवाऽऽत्रयोरुद्दिष्टम्य मिद्धमिव लक्ष्यते । तत् कथं मन्यसे ? "राजनीतिनिपुणाय शस्त्रकलाको विदायार्थशास्त्र- पारंगताय बलसम्पन्नाय परन्तु प्रचण्डक्रोधायाधीरस्वभावाय स्वेच्छाकारिणे- जातशत्रवे यौवगज्येऽभिषिक्ताय सविधि यथासमयं प्रदत्तं मगधराज्यं क्षेमवत् स्यात् ? अथवा-तं कस्यचित् प्रान्ताधिपम्याधिकारपदे संस्थाप्य कथमपि काल- मतिवाहयद्भिः हल्लस्य योवनपदार्पणपर्यन्तं प्रतीक्षा कार्या ?' 'ग्रस्ता इवाऽऽर्यपुत्रास्तया भविष्यगिरा सदा वत्सस्याजातशत्रोविषये प्रति- कूलमेवाऽऽशंकन्ते'-प्रत्युवाच कृतककोपा कोशलदेवी सस्नेहं भर्सयन्ती प्राणप्रियं पतिमातेवाऽऽशङ्कातुरं तनयम् । 'यौवराज्येऽभिषिक्तो वंशपरम्परानुसारं मगधरा- ज्यस्य लाभे सजातविश्वासः प्रायोगिकज्ञानलाभार्थमनुरूपे कस्मिश्चिच्छासकपद प्रार्यपुत्रैनियुक्तो वत्सः स्वसामर्थ्यानुरूपं कर्तव्यभारं लब्ध्वा शनैः शनैर्षीरस्वभावो योग्यायोग्यविवेकसमर्थः संयमशीलाश्च स्यादित्यत्र मे नास्ति स्वल्पतमोऽपि सन्देहः । 'लोकविलक्षणं महत्तमं कार्य सम्पादयितु नियत्या सर्वतन्त्रस्वतन्त्रया समये समये संसारे सम्प्रेषिताः लोकविलक्षणसामर्थ्य सम्पन्ना मानवाः स्वसामर्थ्यानुरू- पकार्यलाभपर्यन्तमेवमेव वर्तन्ते दुर्मनायमाना इव । अस्माकं वत्सोऽजातशत्रु:-'। 'पागतः । पागतः ।' अविरतवचम्येव तम्यामकस्मादश्रूयत प्रहृष्टानां समु- त्तजितानां चाऽन्त:पुरपरिचारिकाणां प्रधानप्रवेशद्वारमुद्दिश्य ससम्भ्रम परित्य- ज्याऽन्यत् कार्य धावन्तीनां महान् कोलाहलः । विरम्य संलापात् सौत्सुक्यं श्रृण्वतोरेव च तयोः समक्ष मुपतस्थौ नाति चिरादेव महाप्रमाणकायः पूर्णविकसितयौवनः श्यामतरवर्णः प्रभविष्णुमूर्तिः नाति- मांसलशरीरः श्मश्रुलमुख प्रारक्तनयनोदनः रेखा ङ्कितविस्तीर्णललाटफलक: समुद्धतगतिः नमयन्निव प्रतिपदक्षेपं सर्वसहामन्नमितमस्तकः श्यामलमगुरकेश- ·तृतीयः परिच्छेदः चुम्बितवृषस्कन्ध प्राजानुबाहुमहाद्वारकपाटवक्षाः,-पूर्णावतार इव क्षात्रप्रभाव- स्य कृतविग्रहपरिग्रह इव शस्त्रास्त्र सारो मूर्तिमानिव पराधिक्षेपः,-सिंहकटितट- विलसद्खड्गो, गभीरमहासागर इव दुःखगाहान्तस्तलः, पर्वतराज इवानुल्लङ्घ- नोयमहिमा, मणिराज इव कठिनवपुर्वनराज इव जन्मसिद्धाऽधिपत्यः सहस्रकिरण इव दुष्प्रसहमूर्तिरजातशत्रुः पुरत: मसम्भ्रमं प्रधावताऽन्त:पुरिकाजनेन प्रदर्यमान- मार्ग, उल्लासानिरेकप्रस्खलच्चरणया परलोकादिव पुनरागतं चिराकांक्षितपुन- दर्शनं स्वतनयं पुन: पुन: पिबन्त्या हर्षाश्रुभरिताभ्यां विस्मय विस्फारिताभ्यां नेत्रचषकाभ्यां हर्षातिरेक मूकया जनन्या सह । उपस्थितश्च, तस्मिन्नेव कक्षे तस्मिन्नेव समये महाराज्या सह तथैव समुप- विष्टं धवलतरकेशं दुर्बलतरकायं रेखाङ्कितमुखमुद्रं स्वपितरमवलोक्य क्षणमात्र स्मरन् तस्याश्चिरस्मरणोयायाः प्रतिक्षणं स्मृताया: निशाया:, स्मरन् तस्य कठोर- स्य निष्कासनाऽऽदेशस्य, कठोरतरमुद्र पारक्ततरनयन उन्नततरमस्तक उच्छून. नाडोभीषणविस्तीर्णभालप्रदेशो द्वितीय एव क्षणे नियमितस्वान्तः पूर्ववच्छान्तः, सृत्वाऽग्रेजनन्या: स्फुटितास्फुटवाण्या कृतककोपं प्रेर्यमाणः, पितरं निनिमेषस्थि- रया दृष्ट्या तमेवावलोकय तं निनिमेषस्थिरया दृष्ट्याऽवलोकयन्, घर्घराक्षरं नाम- ग्राहं प्रणनाम। ज्येष्ठं पुत्रं चिरात् खल्ववलोक्य समुपजातेनाऽऽवेगेन प्रकम्पमानाभ्यां वार्धककृशाभ्यामपि सबलाभ्यां बाहुभ्यामाकृष्य सुगन्धितचिकुरे मस्तके चिरमवघ्राय विमुक्तो जनकेन सास्त्रेण, ज्येष्ठां जननी कौतुकविस्फारिताभ्यामक्षिभ्यां सकुशलं प्रत्यागतस्य नीराजनामिव कुर्वती महाराज्ञी कोशलदेवी चाऽऽनमत् । 'यथाऽस्माभिरुत्प्रेक्षितमासीवैशालि तथैवाऽयं कुणीको महाप्रमाणो बलि ष्ठश्च सजातोऽस्ति'--प्राह मगधराजः स्वसमीप एवोपवेशितस्य तनयस्य सम्नेहं परामृशन् वृषस्कन्धप्रदेशम् । 'अयमस्य श्यामलतरो वर्णोऽनतिमांमलो देहो विस्- तीर्णो वक्षःप्रदेशः सामर्थ्यमात्रनिर्मित इव लोहमय इव काय:-नूनं व्यञ्जयन्त्येते- ऽस्य कठोरं शास्त्रास्त्र विद्याभ्यासं संयमितं च जावनं तक्षशिलायाम् । न खल्वे. तानि सम्भवन्ति विलासपङ्कमग्नस्य सुखलोलुपस्य क्षत्रियब्रुवस्य'। 'उत्सुकायतेऽस्माकं चेतो वत्सस्यार्थशास्त्रनैपुण्यं प्रशासनचातुर्य च, विद्या- पीठेऽधिगतं गुरुभिश्च बहुमानितं तेषु तेषु सन्देशेषु, परीक्षितुं प्रात्यक्षिके क्षेत्रे' ! 'सन्मन्यामहे, महाराज्ञि !, अचिरादेव वत्सं यौवराज्येऽभिषिच्य प्रशासन- कार्ये च विनियुज्यास्माभिरब्दशतार्द्धनोढा राज्यशासनस्येयं धुरा क्रमशो वत्से सङ्क्रमणीया, सद्गतिश्च साधनीया कृतकृत्यः प्रशान्तचित्तर्वानप्रस्था मिमांप्रविष्टः।

·प्रजातशत्रुः 'गार्हस्थ्याश्रमस्य धुरायामपि, वैशालि, अविरादेव वत्सो विनियोक्तव्यः । (सस्मितं) नूनं त्वया वत्सस्यानुरूपा कुलशीलविभवेर्बालिका काचिन्ति भूतमवलो- कितव स्यात् । जनन्यो ह्यस्मिन् कार्ये प्रकृतिदक्षाः निसर्गनिपुणाश्च । तत् कयत्कालपर्यन्तं गोप्यं तत् स्वात्ममात्रज्ञातं रक्षिष्यसि ?... वयमपि तु तद्नातु- मुत्सुकाः। इत्थं ग्नेहावेगवशात् किमपि किमपि जल्पन् वृद्धो बिम्बसारश्चिरमासां चक्रस्वतनयमुखकमलभङ्गायमाणनेत्रया देव्या वशाल्याऽर्द्धमनस्कं, स्व- भर्तुः निराशंक हृदयमनुभूय समाहितचित्तया कोशलदेव्या सस्नेह, चिरस्य खल्वन नुभूतं पितृस्नेहावेगमनुभूय किञ्चिच्चकितेनाजातशत्रुणा निःशब्दं श्रूयमाणः ।

·चतुर्थः परिच्छेदः 'अघोत्य विधिवविद्यास्तक्षशिलाविद्यापीठात् सद्य एव प्रत्यागत: रण- कोविदो महाबलोज्जातशत्रुः नातिदूरवर्तिन्यां वसन्तपञ्चम्पा: शुभपुण्यतिथी मगध राजेन बिम्बसारेण यौवराज्येऽभिषेक्ष्यत'-इत्यनिरादेव सर्वत्र प्रससार मलयानिललहरीव सर्वजनाभिवन्दनीया पिकस्व रततिरिव सर्वश्रुतिसुखदाऽऽभ्रम- जरोव भाविसमृद्धिसूचिका वार्ता, यां राजको येरुद्घोषकमिटिकासु ग्रामेषु नगरेष महानगरे राजगृहे च सडिडिमनिनादमु ष्यमारणां निपोयोत्सुकोत्सु- काभ्यां कर्णाभ्यां गर्वे मागधा बालास्तथा वृद्धा: निर्धनास्तथा सधना: पांसुल- पादास्तथाऽभिजाता: पुरुपास्तथा महिलाः निर्बलास्तथा मबला हर्षातिरेकेण नन्त, यया च विशेषराजदूतनीतया लिच्छवोगणतन्त्रसदस्याः निर्धना अपि स्वात्मसम्मानिन: स्वराज्यकन्यातनयं मगसिंहासनासोनकल्पं परिकलय्याऽऽत्मानं विशेषगौरवान्वितमनुबभूवुः । यथा यथा च संकल्पिता तिथियौवराज्याभिषेकस्य नैकट्य मभजन तथा तथामागधानामुत्साहाम्बुधिविविध राजकीयसुखप्रदघोषणासमीरोद्वेल्लितो वद्धि मभजत । तेषां कोतुकमागरश्च महोत्सवार्थ मेवाऽऽगतान् राजगृहमहाप्राकारबहि- वतिनि विस्तृते प्रदेशे कल्पितेषु पटगृहेषु विविधवणेषु विभिन्नवृत्तान्तेषु क्लुप्त- निवासान विचित्रपार्वतीयवेषधारिण: लिच्छवीगणराज्यप्रतिनिधिगणान, महा- प्रमाणान् बलिष्ठान् गोरवर्णान् सरनामान् मादान् राजपुरुषान, मृदुसरल- स्वभावान् कोमल प्रकृतोन् रसिकानावन्तिकान् सामन्तान्, स्वाभिमानिन: रण कलाकुशलाननुभवविदग्धान् कोशलान् अधिकारिणः श्वेतवर्णान् पिङ्गलकेशान् मारिनयनान् बलिष्ठानुत्तुङ्गान् गान्धारान् राजपुरुषान्, विशेषसम्मानार्हान् गर्विष्ठान् वात्सांश्च राजगृहस्याऽऽपरणपंथेषु प्रधानचत्वरेषु प्रमुखाऽऽरामेषु प्रसिद्ध- देवतायतनेष च सर्वत्र यथेच्छं स्वैरं परिभ्रमतोऽवलोकयताम् । एवं समुल्लासपयोनिधिमज्जनं यथेच्छमनुभवतां मागधानां प्रजाजनानां, भावियौवराज्याभिषेक कार्यसम्पादनव्यग्राणां त्वरमाणहृदयानां मागधानां राज- पुरुषाणामुच्चावचानां उत्साहमूर्तेः लुप्तप्रायवार्धकवैक्लव्यस्य निराशकस्य मगध राजस्य बिम्बसारस्य, नैपुण्येन महता सर्वा व्यवस्थाः सम्पादयन्त्याः प्रसन्न.

·अजातशत्रु: २६ चित्ताया निराकुलाया महाराश्या: कोशलदेव्याः, प्रहृष्टमानसाया महाराश्या: साहाय्यं कर्तुमिच्छन्त्या अपि स्वतनयमभित एवाहोरात्रं तत्सत्कार्यमिषेण परिभ्रमन्त्याः राज्याश्चेल्लनाया, बालिशोत्साहातिरेकेण प्रतिक्षणमुल्लङ्घ्य मातृ- शासनं यथेच्छं परिभ्रमतोलियोः हल्लवेहल्लयोः संयमन एव सर्वथोपयुज्यमान- सामाया माद्रया:, प्रसन्ननि:स्तब्धेन मूकभावेनाऽऽयोजनं सर्वं पश्यतः सन्तुष्य माणाह भावस्यकान्तप्रियस्य मगधराजपुत्रम्याजातशत्रोश्चाविदिता एव ते दिवसा प्रान्तराला प्रयांचक्रिरे। प्रादुरासीच्च मागधैः सोल्लासं लच्छवः साकाङ्क्ष मात्रैश्च सकौतुकं प्रतीक्षितः स दिवमः । अलंचकारोदयादिशिखरं भगवान् सहस्रांशुगिधराज्यलक्ष्म्य भ्युदयाभि- नन्दनार्थ त्वरमाणहृदय इव, कृतवसन्तपूज इवाऽऽरक्तकरः । भूषयामासुरुधदरुण- सारथिकिरणा रक्तवर्णा वासन्तिकमहात्सवनिमित्तं माजिष्ठरागरक्ता इवा- भ्रकषदेवतायतनशिखरपताका: नीलनिरभ्रनभस्तल, मन्दसमीरदालायमाना अाह्वयन्त्य इव सर्वान् दिक्पालकान् मगध राजपुत्रशोभायात्राऽवलोकनार्थम् । अरुवन् सद्यः प्रबुद्धा सोल्लासं यथेच्छं डयमाना वियदङ्गण "चेतयन्त इव परस्परं नातिदूरगमनाथं पतत्रिणः । पारेभिरे च कथमपि परिसमापितकृत्या: सम्पादितकुसुमायुधपूजाः कौस्म्भरागरजितवेषालङ कृता: मोल्लासा उच्चैविहसन्तो नागरिका ग्रामीणा अभ्यागताश्च जना: निर्धारित व विविधकुममनोरणाऽलङ कृतेऽनेकाभिनन्दनद्वार- भूषिते परिमाजिो मद्यः सिक्ते निधूलिकणे गोभायात्रामार्ग समापतितुं, नार्य- इच महार्ह वस्त्रविशेषाऽऽवृतदेहलता पाम्रमजरीविभूषितकर्णपाशा विविधाऽऽ- भूषणभूषिता अंगरागसुवासिततनुवल्लयः कृतविविधकेशरचनारमणीया मञ्जुनं परिहसन्त्यः अंशावतारा इव मागधराज्यलक्ष्म्या भाविपत्यवलोकनार्थ समुत्सुकायमानचित्तायाः- शोभायात्रामार्गोभयपाश्र्ववर्तिनाम भ्रङ कषशिखराणां नागरिकवरेण्यनिवासानामसंख्यानि वातायनान्यलङ कर्तु-येन नरशिरोमय इव स मार्गः, प्रफुल्लकमलखचिता इव सा प्रासादततिः, सोल्लासहासध्वनिमयमिवाम्बर तलं, सुगन्धभारमन्दतिरिव सदागतिरचिरादेव बभूव । उदगाच्च सहसा राजप्रासादशिखरात् तोवस्तूर्यध्वनियुगपत् प्रहतपटुपट- हनिनादानुसतो यं निशम्य शाभायात्रामार्गोभयपाश्र्वाऽऽबद्धपङ्क्तयो वेत्रधर- नगररक्षकनियम्यमाना मागधा अभ्यागताश्चोन्नमय्य कन्धरा:नार्यश्च वातायनेभ्यो बृहद्भ्यो निर्गमितोत्तमांगाः परिवतितमुखारविन्दा मगधराजप्रासादमहाद्वार मेव विरतालापं निनिमेषमवलोकयितुमारेभिरे ।

·- ... ३० चतुर्थः परिच्छेदः अवलोकयांचक्रिरे च तस्मिन्नेव क्षण लोहकवचाऽऽवृतकार्य महाप्रमाणे- स्तीक्ष्णमल्लहस्तरश्वारूढ रङ्गरक्षकैः संसूच्यमानाऽऽगमनं, शुभलक्षणां प्रस्रवन्- मदां विचित्रवर्णमहार्ह कंबलाच्छादितकलेवरां विविधवर्णभूतिभूषितभालप्रदेशां सुवर्णालङ्कारालङ् कृतशुण्डादण्डां शब्दायमानसौवर्णघण्टिकां कुशलहस्तिपक- नियम्यमानां हस्तिनीमारुह्य प्रस्थितं, शुभ्रमहार्ह क्षात्रवेषधारिणा सौवर्णमुकुट मण्डितमस्तकेन प्रसन्नेन मगधराजेन बिम्बसारेण सहितं, महाधिवलक्षात्रवेष रत्नखचिन धवलोष्णीषविभूषितमस्तकं, सद्यःकृतसाक्षतकुंकुमतिलकालङ्कृतभाल- प्रदेशं, विलसन्मौक्तिकमालाविभूषितविशालवक्षःस्थलं, पाविस्थितकोसुम्भ- रागरजितवेषाभ्यां चामरिकाभ्यां मन्दं मन्दमभिवीज्यमानमुन्नतमस्तकं, प्रसन्नो द्वतलोचनं, सगर्वस्मितं राजपुत्रम जातशत्रु,प्रारुह्यान्यं महाप्रमाणं सुशोभित- तनुं किञ्चिन्यूनविशेष गजविशेषं महाराजमनुगच्छत: कौशेयवस्त्राऽऽवृततनुल तान् रत्नखचितसौवर्णालङ्कारालङ्कृतान् प्रसन्नमुखकमलान् मगधराजदारान्" तदनु चाऽऽरुह्य स्वं स्वं रथं प्रचलतो विविधभूषणभूषितान्सभार्यान् वत्स- कोशललिच्छवीमद्रगांधारादिदेशनरेशान्,... अन्ते चोपविश्य स्वस्वशिबिकासु मानमर्यादानुरूपवृत्तान्तासु प्रचलत उच्चावचान प्रमुख राजपुरुषान् । स्फोटयांचक्रिरे चावलोकनक्षण एव गगनतल तुमुलैर्जयनिर्घोषः । मगधराजकुमारोऽजातशत्रुस्तु प्रासादाट्टालिकाततिसंततनिपतत्कुसम- वर्षाऽऽच्छादितेन राजमार्गेण शनैः शनैरन सरन्, स्वीकुर्वन् प्रणामाञ्जलीः सर्वेषा, यथासमयं प्राप प्रमुखतमदेवतायतनप्राङ गणनिर्मितमति विस्तृतमसङ्ख्य कुसुमतोरणमालाविभूषितं जलपूर्णमङ गलकलशभूषित प्रवेशद्वारं देशविदेशा गतसुखासोनराजदूतशोभितं मङ्गलवाद्य श्रुतिसुखदध्वनिलहरोनिनादितं यौव- राज्यायाभिषेकक्रियासाधनसामग्रीसहितं पटमण्डपम् । प्रविश्य च तं कृतगुरुजनपादबन्दनः, रजतदण्डधारिप्रतिहारिभिः प्रदर्शित मार्गः राजकुलपुरोहितर्भूतलबृहस्पतिभिर्विशिष्ट प्रासने समुपावेशित, आर्यावतस्य प्रख्यातेभ्यो विद्यापीठेभ्यः पावनेभ्यस्तीथंभ्य भागतविद्यापारङ गतः निष्कलङका- चारैरंशावतारैरिव ब्राह्मतेजसो धृतविग्रहस्याभिनन्दनाथ क्षात्रतेजसः पूर्णोदयस्य भूदेवैः समंत्रोद्घोषं यथाविध्यभिषिक्तो मगधयोवराज्यं लेभे। उदगाच्च तस्मिन्नेव क्षणे-ख्यापयन्निमां मङ्गलां वार्ता, समाश्वासयन् भाग्योत्कर्षातुरहृदयां मगधराज्यलक्ष्मीमुट्टङ कयन कालपट्टेऽनादिन्यनन्ते मङ्गलामिमां घटनां, महांस्तूर्यध्वनिः"निशम्य यं द्विगुणितहर्षा मागधा विधूत- सर्वनियंत्रणा, उपेक्षितस्वपरभावं परस्परमालिंगन्त, उच्चैविहसन्तः, स्वच्छन्द मालपन्तोऽभिषेकमण्डपसंनिधो, बहिः, राजमार्ग, रग्यासु, चत्वरेषु, प्रासादे ·निवासांगणेषुयानेषु, सवत्रव-विमुक्तभावं नन्तुः एवंप्रायेणोल्लासातिरेकेण सजातभार इव स चिरस्मरणोयो दिवस शनैः शनैः परिणति ययौ। मागधहर्षविलासावलोकनकताथ इव भगवान् सहस्रकरो वित्र.मार्थ किलाऽस्ताचलशिखरमयात् । मनिच्छन्त्या प्रपि पातिवत्यमर्यादामनु- सृत्येव तमनुगच्छन्त्या प्रलक्तकरागरञ्जितचरणकमलाया दिनधियः पदचिह्ना- तिमिव पश्चिमाशाप्राङ्गणमारक्तं बभूव । जनसंमर्दसंघट्टसजातोष्मा इवोष्णः प्रफुल्लोन्मादका म्रमजरीगन्धवाही गन्धवाहो मन्दं मन्दमवहत् । शनैः शनैः कर्णोपरिणकया श्र तं यौवराज्याभिषेकदीपोत्सवाऽयोजनं साक्षात्कर्तु समुन्सकेव निशा गगनााण प्रादुर्बभूव । स्वोयरसंख्येस्तेजस्विभिः नक्षत्रनयन- मगिधजनकौतुकानि चाऽवलोकयितुं प्रचक्र मे । प्रोत्साहिता इव चाऽनेन मागधा उच्चावचा: स्वस्वनिवासान् मन्दवातप्रकम्प्यमानप्रदीपशिखाभिरसंख्याभिर्दीप- मालाभिः समलङ कृत्य तत्र तत्र चत्त्वरेषु नृत्यगीतोत्सवानायोजयितुमारेभिरे । मगधराजो बिम्बमारस्तु सायंविश्रामकक्षवातायनान्निपीय स्वप्रजाजनाना- मानंदोत्सवं वार्धकांनाभ्यां नयनाम्यां प्रसन्नो, विचारयन् स्वात्मन व किमप्यन्ते कृतनिश्चय इव समुन्थाय, वेत्रधारिण्या समुपदिश्यमानमार्गोऽतिक्रम्यानेकान् प्रकोप्ठान स्वीकुर्वन सस्मितमुल्लसितानामन्तःपुरिकाणां प्रणामाञ्जलीः, प्राप चेल्लनादेव्या प्रतिविशालं नयनाभिरामं मदुलाऽऽस्तरणप्रच्छादितभूतलं मन्द- समीरदोलायमानपुष्पलताशोभितप्राङ गरणारामं, स्वस्य युवराजस्य तन्मातुश्च पुरुषप्रमाणाभि: मद्य प्रालिखिताभिरप्रतिमाभिः प्रतिमाभिः सुशोभितमन्तःपुरम् । हंसपक्षतिमदुले पर्यके सखमुपविष्टेन, म्लानप्रायामाम्रमञ्जरी जिघ्रता परिगृहीत पोतदुकलद्रयेनेषत्परामष्टयौवराज्याभिषेकमगलतिलकोज्ज्वलमाल. प्रदेशेन प्रसन्नेन मस्मितेन म्वपुरेण मह स्वैरं किमपि किमपि जल्पन्ती चेल्लना. देवो तु, सर्वथाऽनपेक्षितं म्वभर्तुगगमनं ससंभ्रमं प्रधावितायाः प्रधानवेत्रधारिण्या: सकाशाद् विदित्वा क्षणमात्र विचारमग्नाऽपरस्मिन्नेव क्षणे कृताऽऽकारगूहना, सहर्षमिव मसंभ्रममिव पुरतः सत्वरमागत्य महाराज सादरमभ्यन्तरमनयत् प्रमुखा- सने समुपावेशयद्वीजनादिभिश्च परिचरन्ती तदागमनप्रयोजनजिज्ञासाताम्यद्- हृदयाऽपि तूष्णीं तस्थौ। महाराजो बिम्बसारोऽपि सुखं निषष्णः सादरमुत्थितं युवराजमासन- ग्रहणाय समादिश्य प्रसन्नया कौतुकपूर्णया दृष्ट्या लालयन्निव तम्य प्रौढयौवन- रामणीयकं मुहूतं तूष्णीमवस्थाय शनैः शनैरवोचत्- 'दिष्ट्या संपन्नो वत्सस्य यौवराज्याभिषेकविधिः । संपन्नोऽस्य बलाढ्यस्य ·मगधराज्यस्य ३२ चतुर्थः परिच्छेदः मुविख्यातस्य मगधराज्यस्थानुरूपेण समारोहण महान् खलु ममाभिलाष पासी- च्चिराद्यदस्यदुर्वहस्य भारस्य धूर्वत्सस्य बलिष्ठयोः स्कन्धयोः स्थापनीयेति यौवराज्याभिषेकेण सममेव स पूर्णोऽद्य ।' 'युवराजेन नून वत्सेनाद्यप्रभृति महान भारो महती कार्यधुरा महदुत्तर- दायित्वमङ्गीकृतम्। 'मागधं हि राज्यं न खलु राज्यान्तरसाधारणम् । विशिष्टमस्य नूनमुत्तर- दायित्वं नियतिनिर्धारितम् । तन्निर्वाहयितुमत्यन्तमसमर्थ पासीत् प्राचीनबाह द्रथ- वंश्योरिपुञ्जयो मगधगजः । अतएव मः, स्वाम्यपि, सिंहासनाबलादूरीकृतस्तस्य प्रबलेन सेनाध्यक्षेणनातेन भट्टीयेन। प्रात्मानं च सर्वथा समर्थमपि स्वामिद्रोह- कलङ्क कलङ्कितमत एव महतमकर्तव्यपूरणायोग्यं मन्यमानेनाऽहं पंचदशवर्षीयो बालोऽपरिपक्व एव मगधराज्यसिंहामने स्थापित उद्बोधनपूर्वकम् । अङ्गीकृतश्च वनवास प्रात्यन्तिकः स्वयमेव स्वामिद्रोहपातक परिमार्जनं कतु घोरेण तपसा । तद्विशिष्टं नियतिप्रदत्तमुत्तरदायित्वं समस्तस्य भारतवर्षस्य खण्डितस्यैकातपत्रे शासने प्रबले स्थापनमेकीभूताया दुर्धर्षशक्ते: भारतवर्षस्य नगा- घिराजपारवर्तिनामनार्याणामासुराणां नियमने तथा भारतीय सस्कृतेर्भारतीयधर्म- स्य च- वैदिकम्य वा बौद्धस्य वा जैनस्य वा,- यथोचिते संरक्षणे प्रोत्साहने च योजनम् । 'एतच्चोत्तरदायित्वं यावच्छक्ति पूरयितुं मयाऽर्द्धशताब्दीपर्यन्तमनवरतं प्रयतितम् । बाल एव वयसि सुकुमारयोः स्कन्धयो: निपतिता राज्यप्रशासनधुरा यथाशक्त्यूढा । मगध राज्यस्याऽऽन्तरिका: रिपव एकैकशो विजिताः । मागधानां परम्परागत: शत्रुरङ्गगजो ब्रह्मदतो, येन खलु तातो भट्टीयोऽपि समराङ गण एकदा पराजित पासीत्, समराङ्गण एव बलाद्विजितः । तस्य चाऽऽत्यन्तिकम- दशनं गतस्य राज्यं सम्पूर्णमेव मगधराज्ये समावेशितम् । मया खलु मगधराज्यस्य शक्तिं वर्द्धयितुम् सततं प्रयतमानेन सामोपाय एव प्रामुख्येन प्रायोजि । प्रबलः कोशलदेशाधिप: प्रसेनजित् तस्य प्राणाधिका भगिनी पराक्रमी लिच्छवीगण- राज्यप्रमुखश्चेतंकस्तस्य प्रियां भगिनीमेतां वैशाली तव जननीं, निर्भीको मद्रदेश- नरेशस्तस्यदुहितरक्षमा सर्वविधक्षेमप्रदां च-वैवाहिकसूत्र राबध्नता स्नेहपाशेना- ऽऽबद्धाः । वत्सदेशाधिपः सुदर्शन उदयनस्तु सुलक्षणा तव ज्येष्ठां भगिनी पद्मावती परिणयन स्वयमेवास्माकमात्यन्तिक: शुभचिन्तकः पारिवारिकः संपन्नः । मध्य- भारतीयः प्रधानतमो नरेशश्चण्डप्रद्योतः सुहृदस्माकमुत्तरभारतीयो गान्धारदेशाधी श्वरश्च'। 'एवं, वत्स ! साक्षात्कृतमेव स्यात् त्वया यन्मगधराज्यप्रभावविस्ताराथं मया दण्डनोतिर्भदनोतिर्वा कदाचिदेवावलम्बिता। सामनीतिरेवाधिकतरमनुसृता। , ·प्रजातशत्रु: तथापि मया भिन्नानि भिन्नानि भारतोयानि राज्यानि मगधराज्यसाकत्रात न कदापि प्रायाति । अपि तु-तानि बिसतन्तुकोमलरपि लोहतन्तुदुश्छद्यः स्नेहपाशः .."नून पारिवारिकबन्धन : मगधराज्येन सह बद्धानि । इयमेव नीतिमयाऽद्यत- नीषु भारतवर्षस्य राजकीयपरिस्थितिषु उक्ततरा परिलक्षिता। अस्याएव वशा- मगधराज्यमद्याऽऽकारेण विस्तारेण सर्वाणि राज्यानि नातिशयानमपि सर्वाधि कप्रभावशालि निःसंशयमेव । नियतिनिश्चितस्य महत्तमस्योत्तरदायित्वस्य परि- पूरणे समर्थतरं च'। 'प्रारम्भमेवाऽहं तदिशि क प्राभवम् । तस्य परिपूरणं वत्स एव करोतु । तत्कृते वत्म: समथ नरोऽनुकूलत र परिस्थितिसम्पन्नइन ।' 'नियतिवत्समनुगृह्णात् । 'दक्षः शास्त्रपारङ्गतै राचार्य: सुशिक्षित एव वत्मः । तथाप्यब्दशतकाढेन प्रत्यक्षमधिगतो राजनीते रनुभवो मां प्रोत्साहयति किञ्चिद्वक्तुम् ।' 'अम्माकं भारतीये राष्ट्र समाजे च स्नेहेन सौहार्देनेवाऽऽपादयितुं शक्या खल्वेकता "न द्वेषेण शत्रभावेन बलात्कारेण खण्डप्राय ह्य तद्राष्ट्र केवलेन शस्त्रबलेन न जेतुं शक्यम् । जितमपि सूक्तासूक्तोपायावलम्बनेनोपोद्वलित- मामर्थ्य या दण्डनीत्या दोर्घकालपर्यन्तं स्ववशे स्थापयितुं वा । अपि च यम्य महत्तमस्य कर्तव्यम्य पूररणार्थमियमेकताऽभीष्टातदुद्दिष्टमेव नूनमशक्यं साध- यितुमनया बलादारोपितया"एकतया । अत: स्नेहेन सौहार्देनैव सर्वानन्यान् भारतीयान् नपानाबध्नन ऐक्य रज्ज्वा, तेषु कर्तव्यबुद्धि जागरयन्, महता चातु- येणापवादरूपाम्वेव परिस्थितिष, दण्डनीति भेदोपायं वाऽवलम्बमानस्त्वं स्व- कर्तव्यपूतिमागे ऽग्रेसरो भवितुमर्हसि ।' 'अत्यल्पमिदमुक्तम् । इयं सामनीतिरियं मौहादमिक्ता प्रशासनपद्धति- राभ्यन्तरे प्रशासनेऽपि वत्सेनावलम्बनीया। मागधा वाऽन्ये वा प्रजाजना: पितृवत् सस्नेह निष्पक्ष न्याय्यं च प्रशामति राजनि यथा विश्वसन्ति तं यथा बहु मानय- न्ति तद्वचनपालनार्थं प्राणानपि यथा तृणीकुर्वन्ति न तथा शत्रुवन्निर्दयं सपक्षपा- तं यथेच्छं प्रशासति शासके । तं तु ते नि:शब्द निरुप्रतीकारमनवरतं द्विषन्तः, प्राप्याऽनुकूलं स्वल्पमप्यवमरं तस्मिन्नेव क्षणऽधिकारपदाभ्रंशयन्ति । पितृवत् प्रशामितं च नराधिपेन सहनशीलेन धीरेण चावश्यमेव भाव्यम् । असहिष्णुर धीर- स्वभावः प्रत्यपकारशीलो हि नृपः स्वप्रजाजनानां हितार्थ मनवरतं प्रयतमानोऽपि, तान् संकटेभ्यः सततं रक्षन्नपि, न्याय्यात पथ: स्वयं पदमेकम विचलन्नपि, नाति- चिरादेव तेषामुद्वेगकृत्प्रन्ते च द्वेष्यो भवति । 'नास्यायमभिप्रायो यत् प्रशासकेन त्वया काठिन्यपरिजिहीर्षया स्वकर्तव्ये, - ·३४ चतुर्थः परिच्छेदः परिस्थितिवशात् परसंतापकारिरिंग, ममुदामि तव्यम् । स्वव्यानि समुपेक्षमारणा प्रधोनस्था अधिकारिण: साधारणा वा सेवका, गजनिमोलिकयाऽवधोरणीयाः । तथा सति ह्य तद्राज्यमेव संपूर्ण विलीयेत । विनोयेत क्षुद्रकोटकग्ररतदारुप्रा- सादवत् । एताहगीषु परिस्थितिपु वन्सेन वज्रकठोरेणैव भवितव्यम् । तथा सति-प्रजाजनानां त्वं न केवलं प्रियोऽपि तु समादरणीयोऽपि भविष्यसि । 'दृढो मम विश्वासो यद्वत्सः नैसगिकेण प्रशासननैपुण्येन योग्यायोग्यविवे- कसंयमितेन न केवलमेतस्य सुप्रतिष्ठितग्य मगध राज्यम्य रक्षणे परिवर्द्धने च क्षमः म्यात् अपि तु नियतिनिश्चितस्य तस्य महत्तमस्योत्तरदायित्वस्य निर्वा- हेऽपि । 'एतां राज्यप्रशासनधुरां चिरात् खलु वहन्नहं श्रान्तः क्लान्तस्तां तव बलव- तो: स्कन्धयो: स्थापयितुमिच्छामि । तस्यैतस्य सत्तासङ्क्रमणस्य प्रथमश्चरणक्षेप इति वत्ममङ्गदेशस्य प्रधानतम शामकं नियोक्तुमिच्छामि । तस्मिन् हि नातिविकसिते देशे प्रशासनिकी क्षमतां लोकरञ्जनचातरी समाजकण्टकदण्ड- धारणशक्ति च प्रदर्शयन् वत्मोऽचिरादेव महत्तमकर्तव्यभारवहनक्षमतामात्मनः प्रस्थापयेत् इति बलवान् मे विश्वामः ।' 'तच्छोघ्रमेवाऽऽयुष्मान् नवीनमेनं भारं वोहुमितः प्रस्थानं करोतु ।' एवं स्वरं स्वमनोरथान प्रकटीकुर्वन् चिरमास्त ·पञ्चमः परिच्छेदः इत्थमनुभववद्धन मगधराजेन बिम्बमारेण समुद्बोधितो युवराजोऽजातशत्र- श्चिरात् खलूपनतं यौवराज्यश्वयं सुखमनुपभुज्यवाकस्मादूरस्थेऽपरिचितेऽविकसिते भूतपूर्व शत्रुप्रदेशे वस्तुं नात्युत्सुकोऽपि, नियम्याऽऽन्मान, समाश्वास्य मातरं, सद्य एव विद्यापीठादागतस्य व्यतीन एवाहनि यौव राज्येऽभिषिक्तस्यास्पृष्टसुखलेशस्य स्वतनयम्य राजाज्ञया पुनश्च दूरदेशगमनस्य वार्ता निशम्य खिन्नामतृप्तमातृहृदय- तर्षामपि नाम राज्ञोऽयमादेशः केनाऽपि प्रच्छन्नेनोद्दिष्टेन प्रेरितः स्यादिति दुःशङ्का मनस्येव प्रतिक्षणं पर्यालोचयन्ती, वारं वारं स्वतनय प्रत्यागमनसायंसन्ध्यालाप- स्यैव स्वभर्तुः म्मरन्ती, विमनस्का चेल्लनादेवीं, 'प्रतिकूल जनस्याविकसितस्याङ्ग- राज्यस्य प्रधानप्रशासकपदं मत्कृते नूनमाह्वान स्वयोग्यताप्रदर्शनार्थ, तदवश्यमेतत् स्वाकरणीयम्, प्रदर्शनीया चाऽऽत्मनः क्षमताऽऽत्मानमनुभवविदग्धं प्रशासनचतुरं मन्यमानस्य'सामवेदिनः पितुः समक्षम्'-इति विनिश्चित्य प्रज्वलितोत्साहदीपोऽचिरा देवांगदेशराजधानी चम्पां प्रातिष्ठत, तत्साफल्याकाक्षिणा मगधराजेनसुविचार्य प्रदत्तैरनुभवपलितकेशः परमविश्वासास्पद न्यायिक प्रशासनिकनिकाधिकारिभिः सहै,कम्मिन् शुभनक्षत्रे प्रभाते, कृतनिराजनः साश्रुनयनकमलयाऽऽरक्तमुखया मूकया स्वजनन्या, कृतमङ्गलतिलक पाशीर्वचन मुख रया ज्येष्ठया जनन्या, प्रोत्साहितश्च प्रसन्नसगर्व मुखमुद्रेणाऽऽत्मानमेवाऽऽत्मजरूपेणाऽऽह्वान मुखरे राजकार्यक्षेत्रे पुनः प्रथमं पदक्षेपं कुर्वन्तमनुभवता जनकेन शुभचिन्तकेन । प्रवसंश्चानवरतं विस्तृत सस् पश्यामल क्षेत्र रमणोयोभयपान घनछायावृक्षप- क्तिनिवारिताऽऽतपेन राजमार्गरण, रात्रावपि घनतिमिरायामकृतविश्रामोऽतिच- क्राम समृद्धं मगधप्रदेशम् । प्रविवेश चापरेधुमध्यंदिनेऽभिनन्दयितुमिव तत्- सङ्कल्पदाढ्यं गगनमध्यमधिरोहति भगवति दिनकरेङ्गदेश विरलक्षुद्रक्षेत्र नाना विहिस्रश्वापदभयङ्करनिविडवन राति बहुलम नक्ष्यप्राय ग्रामम् । प्रवसंश्चानवरतं तथैवाति गहनवृक्ष राजि दुर्लक्ष्यमूर्यकिरणेन मृण्मयेन कुमा गैरण पथिकदुःखदेन, प्राप, निमज्जति संततप्रवासपरिश्रान्ते क्षीणप्रभे दिनकरे श्रमापनोदाथं किल पश्चिमांबुनिधी, पथिकान्तःकरणानीव सर्वमपि जगतीतलमा- ·पचमः परिच्छेदः क्रामति मूचिभेद्ये न्ध कारे, खेदजड इव स्तब्धतामुपयाते सदागतो कदुष्णे, चम्पां बृहद्ग्रामटिकातुल्यवृत्तान्तां सर्वतः प्रसृतघनान्धकार दर्लक्ष्यविशेषां प्रज्वलितविरला. वस्थितप्रदीपसंसूच्यमाननिवामां शून्य चत्वरामनालोकित रथ्यां नि:तब्धदेवतायतनां निर्मनुष्यामिव विलुप्त जीवन प्रभामिवाङ्ग गजधानी, मार्गधलिधूमरितमागः, प्रस्रवद्घर्म जलक्विन्नवेवस्तृषाक्रांत: श्रान्तः कान्तः उन्मनस्क: निरुत्साहः स्वतुल्य- वृत्तान्तेन श्मशानपथिकेनेव मूकेन महयात्रिदलेन सह । कृतस्वागतश्च पांसुलपादेरौदामोन्यमूर्तिभिस्तत्रत्य रधिकारिभिर्दीनवेषैः, तत्प्रदशितेन धूलिबहुलेन विषमेण मार्गेणाश्वं श्रमातिरेकगलद्गात्रं फनिल मुखं व्यापारयन, प्रविवेशाचिरादेवाकृतसुधोपलेपं तृणाच्छन्नभित्तिप्राकारं स्थलदुर्गप्रायं श्रीविहीन जीर्णमङ्गराजप्रासादं पुरातनम् । तत्र चाऽधिकृतः प्रति हारिभिर्मलिन- जीणवे विम्मयविवृतमुखबिलैरविदग्धैः निःशब्दं प्रदर्शिते विशाले शयनकक्षे प्रविष्टोऽकृताङ्गप्रक्षालन एवाननुष्ठितवेषपरिवर्तन एवाकृताधोपशमन एव श्रमा तुरः नितरां खिन्नः निरुत्साहः शय्यायां धवलसुख दायां चिक्षेप स्वदेहम् । अपरस्मि- न्नेव च क्षणे निद्रांबुधावतले न्यमज्जत् । प्रबुद्धश्च द्वितीये दिने, पश्चिमाचल चुम्बिदिनकराऽऽरक्तकरैर्वातायनप्रवि- ष्ट: सानुकम्पमिव स्पृश्यमान: नयनयोनिद्राजडयोः सभय मित्र प्रविशन्तीभिः शयन- कक्षाभ्यन्तरे शीतनसमोग्लहरीभिः मदयमिव चुम्ब्यमानो विलुलितघनचिकुरे स्वेदाने ललाटे, दिगन्तरेभ्यः प्रत्यागतैः स्वस्वनीड प्रविष्टमन्द मन्दं कूजद्भिः प्रासादकपोतैः मस्नेहमिवोद्बोध्यमानस्तम्मिन्नेव क्षणे परित्यक्तशय्यो विगलि- तालस्यो विलीनश्रमः परिलुप्तखेद: पश्चिमाशाभिमुखस्य पुरुषाधिकप्रमाणस्य वातायनम्याभिमुखं गत्वा बहिष्टि सकौतूहलां न्यक्षिपत् । अपश्यच्च-सायंरागरञ्जिते पश्चिमाशांगणे लिखितामिव केनापि चित्र- कारेण कोतुकिनाऽऽरक्तवर्णामेकाकिनी मेघमालां, तदधस्तादेव लोहितायमान- क्षितिजचुम्बिनीं दन्तुरां पर्वतमालां, नीचेश्च सर्वत्र प्रसृतां सर्वदिगन्तसंस्पर्शिनी प्रतिक्षणं कृष्णायमानवाँ पर्णान्तरालनिःसरत्सान्ध्यधू मरेखासंसूचितविरलमा- नववसति निश्च नहरितपल्लवमहासागरमनुकुर्वन्ती गहनमहावृक्ष राजिमनन्ताम् । सुलभोत्साहमम्पत् खलु यौवनम् । तस्य हि तामनुपभुक्तपूर्वामिवाक्षतकौमार्यामिव मेदिनीं सकौतूहलमवलो- कयतो मनसि सहसा समुदभवत् तामुद्दिश्य काऽप्यात्मीयता । प्राद्यं प्रियकरमिव स प्रात्मानं तस्या प्रकल्पयत्। तस्याऽऽगमनं प्रतिपाल यन्तीमिव तां स उत्प्रेक्षया- मास । कामयामास च तां सर्गरम्भात् तमेव स्वपति प्रतीक्षमाणां किल.. उपभो.

·अजातशत्रु: . क्तुमैश्वर्योच्चशिखरे च स्थापयितुम् । विलिल्ये सा खिन्नता, या यौवराज्यश्वर्य- सुखानि राजगृह एव परित्यजतो मनमि तस्योदपद्यत, सा कटुता या पित्रा पुनरपि निष्कास्यमानमिवाऽऽत्मानं परिकल्पयतोऽन्त करणं तस्योदभवत्, सा रणरणक- भावना या माश्रुनयनां जननों स्नेहमयों पुनरपि विहाय प्रवसतम्तस्यान्तःकरणे- जायत। प्रापूर्यत च तम्य हृदयं दुर्दमनीयया दुष्प्रसहया दुनिवार्यया महत्वाकाङ्- क्षया,..'नून पेतामङ्गप्रदेशलक्ष्मीमेतावत्कालपर्यन्तमत्यन्तमुपेक्षितां नानाविधरैश्व- यरलङ्करिष्यामि । करिष्यामि चंता मगधराज्यलक्ष्मीतुल्यविभवाम् । अवलोक- यन्तु नाम ते सर्व मां माहमिकमविचार्य कारिण मुद्दण्डं मन्यमाना मम नवनिर्माण- क्षमता मम प्रशासन कुशलताम्' । - तत्क्षणादारभ्य प्रबलया वात्ययेव तया महत्वाकाङ्क्ष येव केवलया प्रतिक्षणं प्रेर्यमाणो, ग्रहाऽऽविष्ट इव, प्रतिक्षणं प्रतियामं प्रतिदिन प्रतिमास प्रतिवर्षमङ्ग- राज्यनवनिर्माण एव संललाग"अनन्यमनस्क: समुपेक्षमाणो खेदमवधीरयन् विश्राम तिरस्कुर्वन् मनोविनोदम् । सर्वप्रथमं सः, स्वराज्यं विशिष्य ज्ञातुमुत्सुकः, समवधीर्य रथादिसुखवा- हनानि कृष्णवणं महाप्रमाणं प्रथमोपस्थापितमपि सेवायां चिरपरिचितमिव तन्मनोभाववेदिन संवेदनक्षममेकं प्रभञ्जनवेगं तुरङ्गममारुह्य कतिपयाङ्गरक्षक- सहितोऽहनिगं तस्मिन् गज्ये सर्वत्र बभ्राम । तस्य क्षुद्रतमानपि ग्रामानवर्जयन् तत्रत्यानां सर्वेषां प्रजाजनानां पांमुलपादानामपि दीनतमानामपि थिती: निभृत- मवलोकयामास । अचिरादेव च स्वं प्रदेशं करतलामलकवत् मुनिपुणं जानन स आत्मनेव निभृतं तदुन्ननियोजना: रम्या भव्या: कल्पयामास । निश्चिकाय च तन्मध्यात् गम्भाव्याः माधन सम्पदं पर्यालोच्य । प्रारभत चाऽकृत्वैव शंखनिनादं स्वमहत्तमकायम् । सर्वप्रथमं स पात्मन: सहकारित्वेनांगदेशीयानेव यून: प्रामाणिकान् स्वसमान महत्वाकाङ्क्षाप्रेरितान् सुशोलान् प्रत्येक : परीक्ष्य सेवायां जग्राह । परदशीयांश्चमागधानपि-वार्धकक्षीणोत्साहसंपदोऽप्रामाणिकान् यथास्थितिभव- त्तान् श्रमदरिद्रान् राजपुरुषानुच्चावचपदाधिरूढान् तेन तेन निमित्तन सेवाया बहिश्चकार । एवं कृत्वा माहाय्यसंपत्परिग्रहं म तस्याः सुनियोजने चित्तं प्रादात् । तत्- सहयोगेन च नवनिर्माणकार्य मारभत प्रात्यक्षिके क्षेत्रे ।

·पञ्चमः परिच्छेदः कृषिप्रधानस्यांगदेशस्य समुन्नतिस्तन्मध्यवाहिनीनां भागीरथीसरशीनां महानदीनां जलसम्पद अक्षय्याया दोहनेनैव शक्येति स: समस्तेऽपि राज्ये प्रवह- तीनां प्रसिद्धानामप्रसिद्धानां महतोनां क्षुद्राणां नदोनां जलस्याधिकतममुपयोग कृष्यथं चिकीर्षुस्तन्त्रज्ञः कर्मठेः नवनिर्माणरुचिभिरधिकारिभिस्तत्र तत्र सेतूनब- बन्धत । इत्थं देवमातृकप्रायं तं प्रदेशं नदोमातृकं विधाय स उपलभ्यायाः प्रचुरजीवन सम्पदोऽधिकाधिकोपभोगार्थ प्रचुरतरसम्यसम्पन्निर्माणार्थं च कृषोवलान् तेस्तैः प्रलोभन: प्रोत्माहयामास । क्रमशः परिवृद्धे मौलिके संपत्स्रोतसि, तदुपजीविनोऽन्य उद्योगाः नातिचिरादेव स्वयमेव च पोषमभजन् । मूले हि तृप्ते पल्लवाकुराः वयमेव तृप्यन्ति । .. एवं शनैः शनैरुच्चतरीभवन्तं सामान्यजनसंपत्स्तरं वोक्ष्य सः शासनपुरूष- स्य हृदयस्थाने विराजमानम्य राजम्वविभागस्य पुनर्घटने दत्तचित्तो बभूव निर्लो- भान् कर्तव्यकठोरान् प्रामाणिकान्-विशेषतोऽङ्गदेशोयाने व यूनः परीक्ष्य तस्मिन् विभागे न्ययुक्त । लुब्धान् कर्तव्यविमुखानप्रामाणिकान् तद्देशीयानन्यांश्च-माग- धानपि-अपराधलिप्तानेव जनसामान्यसमक्षमङ्गभङ्गसहशेन कठोरेण दण्डेना- शात्, सेवायाश्व बहिश्चकार । सामान्य जनसझोभं परिहरन्नेवाधिकाधिक राज- स्वसङ्ग्रहे रुचि क्रमिकां चकार । नातिचिरादेव, यथाऽपेक्षं, तस्य प्रधाना अप्राधा- नाश्च कोषागाराः शनैः शनैर्धनधान्यसंपन्ना बभूवुः । सः प्रजाजनेभ्यः सुखितेभ्योऽप्रतिरोधमुपात्तायास्तस्याः संपदोऽपाराया विनियो- जनं स तेषां जीवनस्तरोन्नयनार्थमेवाकरोत्, न स्वसुखोपभोगार्थम् । 'क्रमश: परिवर्धमानं जनसामान्यसंपत्स्रोतः प्रदेशस्य दूरत मेष्वपि दुष्प्रवेश्येष्वपि सर्वथो- पेक्षितेष्वपि भागेषु प्रवहनु नाम'- इति विचार्य मः समस्तेऽपि राज्ये सर्वर्तृपभोर- यानां छायावृक्षसुखदानां पेयजल सुविधोपपन्नानां सुलभविश्रामाणां मार्गाणां जालमिव प्रसारयामास । क्रमशः परिवर्घमानेन जनसामान्यसांपत्तिकस्तरेण सहव परिवर्धमानस्य तस्करलुण्ठकवञ्चकाऽऽदिसमाजकण्टक जालग्योच्छेदनार्थं समस्तस्य रक्षकविभागस्य पुनर्घटनाय संकल्पमकरोत् । सामान्यतो दृष्टमिदं तथ्यं यद्रक्षकविभागोऽयं भक्षकविभाग एवाऽचिरादुष्परिण मत'-इति मनसि कुर्वन् स तत्पुनगठने विशेषतः सावधान प्रासीत् । न केवलं स परपोडकान् परद्रव्यशोषिणः । कर्तव्यपराङ्गमुखान् लुण्ठकबान्धवान रक्षकान् सेवाया बहिश्चकार, अपि तु-सुपरी क्षितान् सेवानिरतान् प्रामाणिकानपि सततं छद्मवेषं गृहीत्वा ते ते, स्थानेषु तेषु तेष्ववसरेषु स्वयं परीक्षाञ्चक्रे, अन्यैर्वा परमविश्वासाऽऽस्पदरुच्चाधिकारिभिः निभृतं परीक्षयाञ्चक्रे । उत्कोचकांश्च रक्षकान् जनसामान्यसमक्षं कठोरमददण्डत ...निदेयम्।

·-अजातशत्रुः ३६ 'केवलाया दण्डभोतेरेव समुत्पन्ना प्रजाजनानां सन्मार्गनिष्ठा चिरस्थायिनी न स्यात् । तस्याः सुशिक्षितायाः सुसंस्कृतायाश्चित्तभूमेमौलिका समुत्पत्तिरेव तदर्थमावश्यिका' इति मनसिकृत्य स राज्ये प्रतिग्राम शिक्षाप्रसारार्थ स्थापयित्वा पाठशालास्तासु सुशीलान् मुसंस्कृतान् सन्तुष्टानध्यापकान् न्ययुक्त । . एवं क्रमशः संपन्नतरोभूतायां साधारणजनजीवनपद्धती, प्रवृद्धायां व्यावसा. यिकचेष्टायां, प्रभावशालित्वमापन्नायामाभ्यन्तरिकरक्षाव्यवस्थायामुच्चतरी भूतायां प्रजाजनानां योग्याऽयोग्यविवेकक्षमतायां-स्वाभाविकतयंव-तद्राज्यव्यवहा. राऽऽलयेषु व्यवहारविधिः संख्याकार्यमवाप। तथापि सः तत्रापि निष्पक्षतया शीघ्रतया च विचारार्य न्यायिक प्रशासनिकपद्धतियथा निःस्वार्था वस्तुतन्त्रा कार्य- क्षमा च स्यात् तथा तांस्तान् उपायान् प्रायुंक्त । इत्थं विधाय स्वप्रजाजनान् सुरक्षितान् सुशिक्षितान् सुस्थितांश्च मगध- युवराजः क्षणमात्रमप्यविश्राम्यनधिकतरयैव तत्परतयाऽधिकतरेणव ममुत्साहेना. झसेनाया: पुनर्घटनाय परिकर मबध्नात् । भंगत्वा कालात्ययदुबलामक्षमां क्षीणां शिथिल नियन्त्रणां तां तम्या: स्थाने सख्ययाऽनत्यधिकामपि तीक्ष्णबलां सुनियं- त्रिना कठिनतमकार्यक्षम नवीनां मेनां व्यधात् । अवधीर्य पित्रा सहप्रेषितानां वृद्धानां मागधानां मेनाधिकारिणां नि:शब्दं वैमत्यं, स तम्यामङ्ग देश्यानेव यूनो दक्षान् बलिष्टान् स्वाज्ञाकारिणोऽगृह्णात् तांश्च सुयोग्यपरिमिसैनिकाधिकारिभि- युद्धाभ्यासेऽशिक्षयत । विद्यापीठे ग्रन्थेषु बहुवारमधोता युद्धकलायास्तास्ता विधाः प्रात्यक्षिके क्षेत्र परीक्षितुमुत्सुक: ग्वयमपि ते: सह कृतकयुद्धेष परिशश्राम... मुसलधारं वपति देवे प्रचण्डं तपति चण्डकि रणे दुष्प्रमहवेगं वहति गन्धवाहे, कर तलम मे भूप्रदेशे, विषमे पवतीयदेशे, दुष्प्रवेश्येऽरण्यस्थलेऽनाव्ये महानदीप्रवाहे वा । प्राकौमार्यादेव कताभिरुचिश्च नवीनानामकल्पितपूर्वाणां युद्धविधानां युद्ध- यन्त्राणां च परिकल्पने, तास्ताः संघर्षविधास्तानि तानि मारात्मकान्यायुधानि तानि तानि वेगवन्ति युद्धवाहनानि स्वयमुत्प्रक्षिष्ट, पर्यं क्षिप्ट च तानि परमविश्वामा. ऽऽस्पदैः सहयोद्धृभिः साकमतिनिभृतम् । - 'पुरोदृष्टिविहीनं याथार्थ्यानभिज्ञ स्थूलप्रत्यक्षमात्रनिर्भरं सैन्यबलं नूनं पशुबलं नातिशे ते' - इति पर्यानाचयन् स नवानतया निर्मितस्याङ्गसंन्यस्याङ्गत्वेन सर्वदशिसवस्पशिसवंगामिमर्वावगाहिनेमिव गूढपुरुषबलं विनिर्ममे । निर्माय च तत् तदेकवशवदमतिविश्वसनीयं गूढतमरहस्योद्भेदनममयं--प्रादौ कौतुकात्त- दनन्तरं कोतूहलादन्ते व स्वसामर्योपोबलनार्थ-स अंगदेशे बहिश्च तद्व्यापार- यितुमारभत ।

·४० पञ्चम परिच्छेदः यथा यथा च स तेनातीन्द्रियशक्तिसंपन्नेन दिव्य चक्षुषेव चारचक्षुषा- स्वराज्ये बहिश्चावलोकयितुमारभत तथा तथा सर्व याऽनपेक्षितेष म्थानेषु भ्रष्टा- चारं कर्तव्यशयिल्यं विषयलोलुपत्वमकामात साक्षात्कुर्वतस्तस्य मानवीयदुर्बल- ताऽसहिष्णो: पराधिपप्रवृत्तिः मर्व पम यंमन्यमानस्याहंमन्यता चाऽधिकाधिकमे- वोद्ग्रा बभूव । स्वभावत एव तोत्रा, संस्कार रप्यानोपशमना तस्याहङ्कारि- नैव समयेनाङ्गदेशे प्राप्तेन प्रशासनमाफल्येन प्रचण्डवाऽ जायत । एवं मदमद्विवेकशक्तिपराभविष्णोरहङ्कारस्य वश्यतामात्यन्तिकीमेत्य स यदाऽन्ते छिदाम्वेषि प्रकृतिकुत्सिनमपसर्पचक्षुः-नियत्या यत्किचित्कारिण्या प्रलोभ्यमान इव-म्वपितुरेव राज्ये प्रशासनयन्त्रे सुहन्मण्डले व्यापारयितुमा रभत तदा तत्रापि तेषु नेवप्रत्याशितेषु मर्मस्थाने यथेच्छा वारं कार्पण्यं भोरुत्वं- सर्वमपि कनकमौमनस्याऽऽवतं-समवलोक्य नम्य पितविषय प्राशैशवादेव बिस- तन्तुझोणाऽऽदरबुद्धिः लोपमात्यन्निकं ययौ । निपुणतरं प्रशासने क्षमतरं दण्डधारणे समर्थतरं विवेके स्वात्मानं पितु- रपेक्षया, भाग्यवशाल्लब्धराज्यस्य संघर्षपरिजिहीर्षया नूनं तैस्तैः राजवंशैः प्रस्था- पितपारिवारिकसम्बन्धस्य, मन्तुमारभत । अंगदेशप्रशासनकालम्य प्रारम्भे नियमपूर्वकं मगधराजसेवायां तेन संप्रेष्य माणाः सविस्तरा: कार्यप्रगतिवृत्तान्ता: क्रमशोऽनियमिततामल्पता हस्वतां चाऽवापुः । तस्येयं स्वेच्छाकारिताप्रवृत्तिः क्रमश एताहशों कोटीमध्यारूरोह यत् स स्वतन्त्र इव वर्तितुमारभत । शक्ति:-विशेषत: पापिष्ठा शक्तिः-समय एवानियन्त्रिता रद-काल एवामर्यादिता कठोरं-पश्यत एवागतिकं तत्प्रयुञ्जानस्य -अकुतोभयाऽगम्यगमना च भवति । प्रोत्साहिताइव हि तस्य दुर्लभप्रसादस्य स्वयमे कान्ते तेषां वृत्तान्तान् निशब्दं सावधानतया शृण्वतः कौतूहलेन, तस्य स्मशा:, स्वयमेव, मगधराजस्य परिवाराभ्यन्तर एव विषकीटका इव भ्रमितुमारभन्त, शनैः शनैश्च तस्य मनो दूषयितुं विषमयैरिव मर्मदाहकमंगधराजपारिवारिकवृत्तान्तरप्रियः । पचिरादेव च, स स्वजनक साक्षादा जन्मन एव तदनिष्टचिन्तकं मन्तुमार- भत। पा शैशवादनुभूतं पितुः निःस्नेहं वर्तनं, सुलभदोषायां तस्य बाल्यावस्था- यामनेकदा ष्टचरं तस्य, त्रुटिलेशं तस्योपलभ्य क्रोधोद्दीप्तं, मुखं, क्षुद्रतमं निमित्त ·प्रजातशत्रुः प्राप्य तस्याकस्मात् सुदूरावस्थिते तक्षशिला विद्यापीठेऽध्ययनार्थ किल सम्प्रेषणं द्वादशवर्षपर्यन्तं तस्य तत्र स्थापनं निरन्तरं, ततः प्रत्यागतम्य-जनलज्जया योव- राज्येऽप्रत्याख्येयेऽभिषिक्तस्य-शीघ्रमेव वनप्रायेऽदेशसस्शे प्रदशे प्रमखशासका- पदेशेन पुननिर्वासनं, स्वीकृत्याऽऽह्वानं म्वयोग्यतां प्रदर्शयितुं प्रारणपणेन प्रयतमान- स्य तस्य समुपेक्षणं, स्वप्रयत्नेष क्रमशः साफल्यं लभमानस्य तम्य निःशब्दमव- धीरणं सर्वमेव ऐकान्तिके तीव्रसंवेदने तस्य मानसे दुर्ग्रहमुपर्युक्तं प्रबलतरं व्यधात् । घनतिमिरेणाकालदुदिनसायंप्रभेव, प्रा जन्मन: निरानन्दस्वभावस्य तम्य सा उत्साहसम्पत् “सा महत्वाकाङ्क्षा, "उप्रया दुर्भद्ययाऽनाकलनीयया स्तब्धतया शनैः शनैरभिभूता, नानिचिरादेव जाड्यमिव प्रपेदे ।

·षष्ठः परिच्छेद: - :-मया खलु यौवराज्यश्वर्य सुखोपभोगं तृणीकुर्वता, सामान्य प्रशासकवदह- निशं प्रारणपणेनैतानि पञ्चवर्षारिण प्रयतमानेन, प्रशासनार्थ प्रदत्तस्यास्याङ्गदेशम्य सर्वथा समुपेक्षितस्य सर्वाङ्गीण विकामार्थ ते ते कार्यक्रमाः संकल्पिता योग्यसाध- नसम्पन्माध्यमंश्च सफलीकृताः । स्वयमागत्य तेषां सकौतुकं निरीक्षणं तु दूर एव... तातेन प्रोत्साहनपरसन्देशेनापि नाभिनन्दितः । 'अननुकूल एव स मम-प्रा ज- मनः । "न म्मराम्येकवप्यवसरं यस्मिन् स मां पितृस्वभावसुलभेन केवलेन स्नेहेन शिरस्याजघ्रौ, शुद्धनानन्देन मामालिलिङ्ग, कौतुकेन वा सहर्षेणाभिननन्द ।.. मामवलोक्यव तस्य मुखमुद्रा कयाऽप्यनाकलनीयया दुश्चिंतयेवाऽऽक्रम्यते । तस्य नयनज्योतिः कयाऽपि भयलहये व निर्वायते । किमत्र कारणं स्यात् ? .. -एवमादि चिन्तयन्तमेकम्मिन् प्रभाते चम्पानगर्याः नातिदूरवर्तिन्या: प्राकारपरिवेष्टितायाः सशत्ररक्षकरक्षितायाः निषिद्धजनसामान्य प्रवेशाया प्रा- युधनिर्माणशालाया विस्तीर्ण प्राङ्गणे तत्रत्यैः कल्पनाचतुरैस्तन्त्र रधिकारिभिः सोत्साहं प्रदश्यमानं रथमूसलनामकं रिपुसैन्यसागरविलोडनक्षमं नवीनतया कल्पितं रणयन्त्रमन्यमनस्कतयैव परीक्षमाणं, कृष्णप्रायवर्ण पुरुषाधिकप्रमाणकायं लोहकवचाऽऽवृतमुदग्रमुख मुद्रं रक्तनयनमजातशत्रु सत्वरमुपसृत्य सादरं कृतप्रणामः प्रामादप्रति हारिप्रमुखः स्वर्णदण्डधारी वेदयत् ‘दव ! महाप्रतापस्य कोशलेशस्य युवराजः श्रीमान् विरुद्धको देवस्यानामयं द्रष्टु स्वयमेवाकस्मात् कृताऽऽगमन: प्रासादे देवस्य प्रत्यागमनं प्रतिपालयं स्तिष्ठति, श्रुत्वा देवः प्रमाणम् । A... अजातशत्रुस्तु, सर्वथाऽनपेक्षितां वा मिमां श्रुत्वा किञ्चित्कौतूहलाऽन्वि- तोऽपि पूर्ववदेव नवोनरणयन्त्रपरीक्षणव्यापतमिवाऽऽत्मानं प्रदर्शयन, अनुगृह्य कल्पकान् शिल्पिन: समुत्सुकान सकौतुकदृष्टिक्षेपेणं कमात्रेण. तुरगमारुह्य ततः प्रस्थितोऽत्वरितगतिः, पर्यालोचयन् किमपि स्वात्मनैव प्राप सद्य:कतसुधोपलेपो- ज्ज्वलं शस्त्रभीषणप्रहरिरक्ष्यमाणमहादारं कृतकायपरिवर्तनमिव भासमानं प्राचीनं प्रासादं वैभवशालिनम् । समालिलिङ्ग च क्षणमात्रेणैव कृताकारगृहनः ·प्रजातशत्रः निर्मलहास्योज्ज्वल मुख मुद्रः : स्वागतवचनमुखरो बाहू प्रसायं पुरत मागतः ह्रस्व- स्थूलकायं गौरवर्णमपि सुखलोलुपतया निस्तेजस्कमिव भासमानं कृष्णवर्तुला- ङ्कितनिष्प्रभनेत्रं कोमलदुर्बलमुख मुद्रं समानवयस्क कोशलयुवराजं सस्मिताननं साम्बूलरसरञ्जितरदम् । सत्पदानुरूपेणातिथिसत्कारेण च तं संमान्य, कृतविश्राममपगतप्रवासखेदं रजनीमुखे यदा समीपतिषु निबिडेषु विपिनप्रदेशेषु सुलभया मगयया मनोविनो- दयितुं तं बह वनुरुद्धाऽपि साफल्यं न लेभे तदा, प्रौढायां रजन्यां, पूर्वाचल शिखरा- धिरूढे रजनीनाथे क्षोणः स्वकरैः स्पृशत्यातपक्लान्तां निद्राकलीनां धरित्री, निवृत्तेष विश्रामार्थ परिचारकगणेषु, तेन मह प्रासादाट्टके प्रारब्धपानमहोत्सवः किमपि किमपि जल्पन तथैव तस्थौ... स्वात्मनेव वितर्कयन् तदागमनप्रयोजनम् । "विचित्रा "प्रविचारित रमणीया नूनमस्य जगतो रीतिः । न कोऽपि चिरमु- पभुक्तमपि महत्त्वशालि स्वाधिकारपदं म्वेच्छया त्यक्तमिच्छति, न कोऽपि जरा- पलिन केशोऽपि भागयमाणं राजमुकुटमुज्झितुम्, न कोऽपि वार्धकजर्जरितेन्द्रि- योऽपि वैषयिकसुखानि' ... स्वैर पीषदम्फुटवर्णमाहार्द्ध मीलितारक्तलोचनो मद- जड: मोपहास हासवक्रोभूतम्थूलाधरोष्टः कोशल युवराजो विरुद्धकः शनैः शनैः... उद्वमन्निव चिरात् खलु स्वान्तस्तले विवर्तमान, स्वानुकूलस्थलकालव्यक्तिविशे- पानुपलंभात् तत्कालपर्यन्तं स्तम्भिनमिव प्रारणपणेन, नैराश्यपूर्णमाक्रोगं "मद्यप्र- भावेणोच्छ खलितवृत्तिः । 'शैशवेऽभ्यस्तविद्या "यौवने विषयषिणो “वार्द्धक्ये मुनिवृत्तयो 'योगेनान्ते तनुत्यजो महापुरुषाः "नूनमामाक धर्मशास्त्रिरणां कविवराणां च दिवास्वप्नपुरुषा एव न कोऽपि जरातिरेकवेपमानमस्तकोऽपि, कि रोटं स्वेच्छया संन्यस्यति ।' 'सर्व एव शन्तनवः । न कोऽपि रघु: -- 'कि पुरातन कालविमर्शेन ?"भ्रात: । अस्माकमेव समयं पर्यालोचय। प्रवन्तीशः स्वनामधन्यो महासेनश्चण्डप्रद्यान: पित्तातिमारविलुप्तद्यातोऽपि स्वतन- यायातिक्रान्तयौवनाय वराकाय दुरूहं गज्यभार नार्पयति । महाप्रतापो मद्रदशम- हाराजः स्वतनयां विकमत्तारुण्यकलिका पलितकेशाय नव जनकायाग्निसाक्षिक दत्वाऽकुतोभयं मन्यः श्रान्तान्यपि क्लान्तान्यपि स्वेन्द्रियाणि बलाद्विषयेषु व्यापार- यति । अस्माकं पितृदेवता अम्मान् वैषयिकसुखकर्दमनिमग्नान् महत्तमराज्य भारा- क्षमान् च मन्यमाना: स्वयं गलितगात्रा अपि विषयसुखपाशेम्य प्रात्मानं न मोच- यन्ति ।'

·षष्ठ: परिच्छेदः 'तिष्ठतु तावत्तत्तथा । त्वया तु, भ्रातः, किमपराद्धम् ? तव तु को दोष: ? त्वयि तु का त्रुटि: ? प्रा जन्मनो गम्भीरस्वभाव, पाबाल्यान्मातुः ममवयस्कानां च सामन्तपुत्राणां प्रदूषकात् स्नेहसम्पर्कात् प्रसह्य रक्षित, प्रा कौमारात्तक्षशिला- विद्यापीठमशेऽतिविख्याते नियमकठोर गरुकुले ऽनुशासितो, यौवराज्ये महता ममा- रोहेण समस्तभारतीयनृपचक्रसमक्षं विधिवदभिषिक्त, एततसहशम्य वनप्रायस्या- विकसितस्याननुकूलम्य प्रदेशस्य प्रशासने (-परीक्षणार्थ नूनं योग्यतायाः ) नियुक्तः तस्मिन्नपि सफलः, त्वं तु प्रहमि, सम्प्रति त्रिंशद्वर्षीयो मगधेशपदम् ।' 'न हि त्वं 'अहमिव विषयलुण्ठितः क्षीणबलोऽविनीतः । त्वयि तु नूनं विद्यते प्रखरा क्षात्रशक्तिः, दुर्दमनोया महत्वाकाङ्क्षाऽप्रत्याख्येया प्रशासननिपु- णता।"भ्रातः । न त्वं जानासि । समस्तेष्वपि राजकुलेपूत्तरभारतवर्षीयेषु त्वमघुनाऽहोरात्रं सकौतुकमुल्लिख्यसे । सर्वेऽपि नृपा- अस्माकं पितृचरणास्तेषाम- न्यतमा एव-म्वं स्वं तनयं त्वामेवानुकतु महर्निशं प्रेरयन्ति । सर्वेऽपि राजानम्त्वां बहु मन्यन्ते । त्वयि च भाविक प्रबलं भारतीय राजस्वनन्यतमं सम्राजं समुत्प्रे- क्षन्ते'ऋते तव पितुर्मगषराजस्य बिम्बसारस्य । न जाने किमिति-परन्तु स अद्यापि त्वयि राज्य प्रशासनमारं विन्यस्याऽऽत्मनः मानवशरीरलाभं सार्थकोकतु (विहस्य। प्रात्मानमस्माज्जन्ममरणचक्रान्मोचयितुं वानप्रस्थाश्रममङ्गोकर्तुमनु- त्सुक एव लक्ष्यते । अस्माकं पितृचरणास्तस्य परमविश्वासाऽऽस्पदम् । नास्ति च तैः सह तस्य मन्त्रणालेशोऽप्येतस्मिन् विषये । अत्यल्पमिदमुक्तम् । अस्माकं पितृचर- स्त्वाहापुत्रवरण्य लाभनिमित्तमेकदा विशेषदूतमुखेनाभिनन्दितोऽपि न स यथा- पेक्षं सगर्व हर्ष प्रकटीचकार । अपि तु मौनमेवाङ्गोचकार । किमत्र कारणम् ? किमिति स दुर्वहं स्वभारं त्वयि नाद्यापि विन्यस्यति ? किमिव दौर्बल्यं त्वयि स खलु पश्यति ? कमिव लभेत स योग्यतरं त्वदपेक्षया स्वोत्तराधिकारिणम् ? 'शृणु"भ्रात: ! न किमपि दौर्बल्यं पश्यति त्वयि सः । नान्यं च योग्यतर- मुत्तराधिकारिणं लब्धं तस्याऽऽकाङ्क्षा । एकैव तस्यऽऽकाङ्क्षा-'अन्तिमनि:- श्वासपर्यन्तं प्रभुता ममाक्षुण्णा तिष्ठत्विति । न केवलस्य तस्य । अस्मपितृचर- णानामपि । उज्जयिनीश्वरस्यापि । मद्रदेशाधिपस्यापि । एते ह्यस्माकं 'गुरुजना' वार्धकेन क्षीणशरीरा अपि प्रक्षोणवासना: शृगालबुद्धयस्तानि तानि प्रापातत उदात्तानि परहितकारोणि सद्भावनामात्रप्रेरितानि वस्तुतः स्वार्थभावनामात्र- समुद्भूतानि निमित्तान्युररीकृत्य"प्रभुतां नान्यस्मिन्, नात्मजेऽपि, विन्यसितुमि च्छन्ति । प्रभुताया मद एवैतादृशः । अहं तु मन्ये - प्रसय सिंहासनाद्मशनाया एते । बलात् सन्यासं लम्भनीयाः । हठात् ......' एवमादि बहु जल्पंश्चिरमास्त । मगधयुवराजोऽजातशत्रुस्तु, कोशलयुवराजं तृणवन्निःसारं चिन्तयन्नपि निभृतं, प्रकटतस्तस्याऽऽभ्यन्तरिकभावोद्गारमादो सस्मितं ततः सावधानं ततः - ·प्रजातशत्रुः ४५ सगाम्भीर्य ततश्च सविचारं शृण्वन् अन्ते गूढविचारकलुषितमुख मुद्रो मूर्तिवत्तावत् तस्थौ "ग्राकर्णयन् मदविह्वलस्य तस्य भावोद्रेकमधिकाधिकामसम्बद्धतां प्राप्नुवन्तं यावत् स कोशलयुवराजो मदनिद्रापारवयं नायासीत् । तथाभूतं च तं समाहूतैः परिचारकैम्तच्छयनकक्षाभ्यन्तरमनाययत् । स्वयं त्वेकाक्येव किमपि चिन्तयन् निभृतं चिरमतिष्टत् प्रामादाट्टके, विस्मृतमद्यचषको, ध्यायन्नु निनिमेषयाऽऽरक्ततरया दृष्ट्याऽनागतं रहस्यमयं क्षीणचन्द्रे निरानन्दे दुर्लभनक्षत्र प्रानन इव भवितव्यताया गूढभावे, गगनफलके,-सानुकम्पेनेव निशीथ- समीरणेन मन्दमन्देन स्पृश्यमान उत्तप्त उच्छूननाडीकलङ्किते ललाटे, “अन- भिज्ञः नातिदूरवर्तिनीषु सर्वव्यापितिमिरवशाद्दुर्लक्ष्य विशेषासु वृक्षराजिषु सहसा समुद्भूतस्य शृगालरुदितस्य करुणस्य प्रमङ्गलस्य ।

·सप्तमः परिच्छेदः व्युष्य कतिपयान् दिवमानङ्गराजधान्यां चम्पानगाँ, संभुज्य राजकीयम तिथिसत्कारं यथेच्छं, प्रतिन्यवर्तत कोशलदेशं युवराजा विरुद्धको निरर्गल रसनो विस्मृतप्रथमरात्रिसंलापो मगधयुवराजमनः स्थित्यनभिज्ञः । यथापूर्वमनससार नियमित दिनचर्या प्रकटं धोरगम्भीरोऽपि प्रकाशमविच- लितोऽपि गूढं कटुविचाराऽऽलोडितहृदयोऽजातशत्रुः । एकदा च, सन्ततप्रवामपरिधान्तेषु पश्चिमाम्बुनिधौ ग्नामिव प्रविशत्सु विषमाश्वाश्वेपु, तद्रथमज्जनोत्क्षिप्त: पश्चिमाम्बुनिधिजलकगं रिवाङ्किते नोल- कृष्णे गगनाङ्गणे नक्षत्रः, राजप्रासादाट्टाल कावस्थितकुशलवादकवृन्दवाद्यमान- मङ्गलवाद्यश्रुतिसुखदध्वनिलहरीवाहिनि मन्दं मन्दं वहति निशामुखसमीरणे, विकसद्विविधकुसुमसुमनोहरगन्धपरिपूरिते प्रतिक्षणघनीभवन्नशान्धकारनिगीर्य- मारणविशेषेऽपि मन्दनक्षत्रालोककिञ्चित्प्रकाशिते विविधछायावृक्षसंघट्टननिबिडी भवत्तिमिरे प्रासादान्तर्वतिनि रमणीय पारामे, सुखासने समुपवित्रं विचारमग्न- मुदासीनं युवराजमजातशत्रु निःशब्दं समुपसृत्य प्रधानप्रतिहारो, चिरातिरेकप्रर फु- टितधर्मबिन्दुरपि स्वामिभयान्नियन्त्रितात्मा, बिभ्यदिव ग्वामिनं विचारतन्द्राया जागरयितुं स पमितेन म्वरेण मगध राजदेव्या अखण्इसौभाग्यमण्डिताया वैशाली- देव्याः राजगृहादागमनमाकस्मिकं निवेदयामास । अजातशत्रुस्तु, सर्वथाऽप्रत्याशितां तां वार्ता निशम्य चकितो, हठात् समु- त्सार्य चिन्ताभारं, धोरगम्भोरया गत्या प्रासादमहाद्वारं गत्वा, धूलिधसरितहर्यक- केतु मण्डिताधवलाश्वाद्रथादवतरन्तीमनवरतप्रवामपरिश्रान्तामप्यति रोहितप्रभा- विशेषां पीतोज्ज्वलक्षौमावृतकमनीयदेहलतां प्रासादमहाद्वारलम्बमानप्रखरदीप- प्रकाश्य मानरत्नवेयकां विनम्रमहारक्षकाभिवन्द्य मानां गम्भीरमुख मुद्रां रेखाभास- कलङ्कितभालप्रदेशामस्फुटकृष्णवर्तुलाकितनेत्रकमलां जननी चरणकमले निपी- ड्य ववन्दे। तया च सहसा स्निहयन्नेत्रोत्पलया प्रस्फुटन्मधुरस्मितकोमल मुख मुद्रयाऽ- स्फुटाशीर्वचनं घनचिकुरे वन्दनानम्र सुवासिते मस्तके कोमलेन करतलेन संस्पृष्टः,, ·प्रजातशत्रु: - सादरं सस्नेहं तां हस्तकमले धृत्वा, सत्स्वपि सेवासमुत्सुकेषु प्रतिहारिषु पक्ति- बघेवान नेषु, स्वयं, तस्याः कृते परिकल्पितं राजगृहप्रासादान्तःपुरकक्षतुल्यवि- भवं कक्षमनयत् । तन्मार्गपरिश्रमापनोदाथं च प्रधानपरिचारिकामाशापयामास । प्रहरमात्रानन्तरमेव सा प्रक्षालनापनीतप्रवासखेदा कृतवस्त्रपरिवर्ता कथ- मपि विहितक्षुधोपशमना,-अनिवृत्त्यैव शयनाथ,-वेत्रधारिणीमुखेन युवराजदिक्षा- मसूचयत् । मगधराजकुमारोऽपि तां सूचनामधिगत्याधिकमेव समुत्सुकमानसस्तस्मिन्ने- व क्षणे विशाले महाह-पुष्पकोमल-विचित्राऽऽस्त रणसच्छादितभूतले रत्नदोपमन्दा- लोकालोकिताऽभ्यन्तरे मन्दसमोरदोलायमानकोशेययवनिकाऽऽवृतबृहद्वातायने रजत धूपपात्रनिःमरधूपनहरीसुवासिते तस्या: शयनकक्षे समुपतस्थौ । कृतासन- परिग्रहश्च, तदाज्ञामनुसरन्, दृष्टिक्षेपमात्रेण वेत्रधारिणों ततो गन्तुं प्रवेशमात्र च निषेद्ध माज्ञापयामास । अवलोकयामास च मातृमुखमर्द्धप्रकाशितं विलुप्तस्मितं स्पष्टतरकृष्ण वलय- दूष्यमाणोदासीन नयनकमलं गम्भीरं जिज्ञासया निःशब्दया । क्षण मात्र विचारमग्नेव, क्षणमात्रानन्तर कृतकठोरनिश्चयेव, वैशालीदेवी, नैराश्यपूर्णया स्वरष्ट्याऽऽबन्नतो स्वतनयदृष्टिं कौतूहलपूर्णा, परिहरन्तो सेविकाजनश्रुति मन्दं मन्दमुवाच-'प्रज ! 'अधिकारस्तव संकटापन्नः । अतः समुद्बोधनार्थं तव "अहम् "एवम् "अकस्मादागता।' अजातशत्रुस्तु. गूढचरमाध्यमेन मगधराजम्य तद्विधयकमौदासीन्यं जान- न्नपि तत्रत्यायाः परिस्थितेवेंपरीत्यमेतादृशी पराकाष्ठामापन्नमजानन्, 'नूनं कि- मपि प्रबलमेव कारणमुद्भूतं स्यात्तत्र यद्वशादियमेवं चिन्तातुराऽकस्मादिहाऽऽग- ता-' इति चिन्तयन् कृष्णतरमुखमुद्र उच्छूनतरनाडोकलङ्कितभालपट्ट पाकुञ्चि- ताऽऽरक्ततरनयनो मातृमुख तथैवावलोकय स्तूरणी तस्थौ प्रतिपालयन् तद्वचना- न्तरं.. नि:शब्दः। 'मगधराजस्त्वां स्वराज्योत्तराधिकाराभ्रंशयित्वा तव पदे दशवर्षीय हल्लं नियोक्तुं बद्धपरिकरः'-सा कथमप्यवदत् । 'क इव ममापराधः' तीव्रस्वरमपृच्छदजातशत्रुः । 'तत्तु अहमेव"तन्मुखाच्छोतुमेतावत्कालपर्यन्तं नाशक्नवम्'- अवदत्तस्य माता। 'प्रातिकूल्यं शनै: शनलभमानां तत्रत्यां पाररिस्थति प्रतिपलमनुभवन्त्या मयाऽनेकवारं-कदाचित् साश्रु कदाचित् सोगं कदाचित् सक्रोधं कदाचित् सदैन्यं ·४८ सप्तमः परिच्छेदः पृष्टोऽपि स तव पिता मत्समीपे नेकदाऽपि स्पष्टतया प्रकटीचकार तत्कारणं यद्वशात् स त्वद्विषये, स्वज्येष्ठतमपुत्रविषये, क्रोधमौदासीन्यमुद्वेगं च मनसि कुर्वन्निव 'एभिस्त्रिचतुरैर्वः विशेषतोमयाऽलक्षि। तस्य मनोवस्थाया वैपरी- त्यम्य वास्तविक कारणं तन्मुखाद्ज्ञातुमपारयन्त्या मया निगीर्य स्वाभिमान स्त्री- स्वभावसुलभमुररीकृत्य देन्य साधु सपत्नी कोशलदेव्यपि..."मगधराजपरमविश्वा- साऽऽस्पदं सा' इति मनसिकृत्याऽनेकदाऽनुरुद्धा, वारं वारं प्रार्थिता । परन्तु-साऽपि, जानत्यपि तत्, कदाचिदपि, मामिगितेनाऽपि व्यञ्जनयाऽपि, नासूसुचत् ।' 'एतादृशं वास्तविक कारणं किञ्चित् खल्वस्ति'-एतदेवाहं विनिश्चेतुं नाशक्नवम्"एतावत्कालपर्यन्तम् ।' 'काल्पनिककारणसमुद्भूतमेव तव विषये तव जनकस्यैतदौदासीन्यं "प समुद्वेगः"प्रयं शोष...' इति तर्कयामि ।' 'एता हि दुर्भावनास्तस्य मया चिराय खल्वनुभूताः ।सुनिपुणं स्मरामि तं दिवसमधुनाऽपि, व्यतोतेष्वपि दोर्धदीर्घतमेष्वेतेषु त्रिंशद्वर्षेषु । स्मराम्यधुनाऽपि समग्रेऽपि मागधराज्ये क्रमशो वर्धमानेषु त्वज्जन्ममहोत्सवेषु परां काष्ठां प्रपन्नेषु, मगधराजः, समुल्लास एव मूर्तिमान , महाराश्या कोशलदेव्या मगधयुव राजप्राप्ति प्रमुदितया यवीयस्या च कौतूहलोत्फुल्लने त्रकमलया पच्छामुख रया कौतुकचञ्च- लया पद्मावत्या सह शुभे दिने शुभे नक्षत्रे त्वन्मुखकमलप्रथमावलोकनमहोत्सवार्थ तस्मिन् सूतिकागृह प्रागत प्रामीत् । मूनिकापर्यङ्कमपमृत्य श्रान्तां हृष्टां मां स्निह यन्त्या दृष्ट्या बहु बहु अभिनन्द्य मम ममीप एव मुख प्रसुप्तस्य तव सुकोम- लरल्लकाऽऽवृतस्य मोलितनयनं मुख मव लोक्य हर्ष मुख रो, यत्किञ्चिदपि वात्सल्य- मधुरं बहु बहु जल्पन , चिरं स्थित ग्रासीत् । अन्ते च-प्रसुप्तस्यैव तव यवीयसि मणिबन्धे रत्नकङ कणमाबध्य, अनिच्छन्नेव, मम निर्वलाया: श्रमोऽधिकतरो मा भूदिति ततोऽपगत ग्रासीत् प्राश्वामयन् मां 'प्रावयोरयं पुत्रको महान् चक्रवर्ती... महान् सम्राट् भविष्यति नास्त्येवात्र संशयः । श्व एवाहं राजकीयं ज्योति विद- मावास्यामि । प्रावयो: पुत्रकस्य जन्मपत्रिका कारयिष्यामि तेन । तन्मुखाच्च तत्फलितं ज्ञात्वा त्वां स्वयं निवेदयिष्यामोति' । 'परन्तु-न जाने कि तदनन्तरं घटित सर्वथाऽप्रत्याशितम् । तव पित्रा न तदाश्वासनं परिपालितम् । श्रतमया सूतिकागृहे-यदपरेधुरेव मगधराजन राज- कोयः ज्योतिविद् भविष्यदर्शी सादरमाहूतो महाराज्ञोसमक्ष मेव च पृष्टः । परन्तु तेन तव जन्मपत्रिकामधीत्य कोदशी भविष्यवाणी समुदीरिता तत्त्वहमद्य- ·अजातशत्रु: पर्यन्तं न जानामि । 'तव किमपि घोरमनिष्ट भविष्यद्गर्भ पिहित ग्यादि'त्या- शंका कुल या मया मगध राजो वारं वारमस्मिन विषये पृष्टः । महाराज्यपि 'मनु- नीतासकृत् । परन्तु ताभ्यामुभाभ्यामप्यहमन्तैराश्वासनैवंञ्चिता एव । "ज्योति- विदा तेनानिष्टाया घटनाया: कम्याश्चित् पूर्वसूचना ताभ्यां प्रदत्तेत्यत्र तु न संगयः । यनो हि नातिचिरादेव तदनन्तरं जनकेन तवाकथयित्वव मां किमपि कारणमेकोऽनिष्ट ग्रहशान्तियज्ञ प्रायोजित प्रासीदुद्विग्नचित्तेन ।' 'परन्तु-अनुष्ठितेऽपि तस्मिन्, तब पितः स निष्कपट: नैसर्गिक: समुल्लासः, सः त्वद्विषयक: सहजः स्नेहो, यो विलयमात्यन्तिकं गत प्रासोत्, न कदापि पुनरधन्याया ममानुभव विषयोबभूव । 'प्रत्युत-यथा यथा त्वं गुक्लेन्दुरिव वृद्धि सर्वान्तःपुरिकाजनमनोहारिणी कौतुककारिणीमभजस्तथा तथा तव पितुस्त्वद्विषयिणी मातृहृदयमात्रवेद्या सा ''अनुदारभावनाऽपि वृद्धिमेवाभजत् ।' (सनिःश्वास) जानुभ्यां क्रममाणो विशालानि कक्षान्तरारिण, स्नेहमुख रोप- मातृहस्तमवलम्ब्य प्राथमिकानि पदान्यस्थिराणि क्षिपन् अस्पष्टाक्षरं किमपि किमपि वक्तु प्रयतमानः, लालाक्लिन्नचिबुक: । स्मेरमुखो वत्सः न कदापि तेन सकौतुकं समुत्क्षिप्तः, सस्नेह वक्ष सि घृतः, साभिमानं वाङ्के गृहीतः ।' 'यया यथा वत्सः, समतिक्रम्य मुग्धां बाल्यावस्थां, कैशोर्ये सुलभचाञ्चल्ये पदं न्यसितुं प्रचक्रमे तथा तथा तस्य त्वां पाषाणकठोरेऽनुशासने प्राबद्धमिवेच्छा प्राबल्यमभजत ।' 'अभिनिवेशेनेव म त्वां मन्मार्गानुसारिणं गुणगणमण्डितं राममिव पित्राज्ञानुमारिणं विधान प्रयत्नमहनिगमकरोत् । साधारणमपि कैशोर्यसुलभ- मपि तवाद्दण्डमाचरणमवलोक्य कल्पान्तमिवाऽऽसन्नं कल्पयन्, कठोरतरानुपा- यानवललम्बे। मां, तव जन्मदात्री, न कदापि पराममर्श । तव ज्येष्ठां मातरं पृष्ट्वैव तांस्ताननुशासनोपायानन्वतिष्ठत् ।' तक्षशिलाविद्यापीठसदृशेऽतिदूरे गुरुकुले विद्याऽध्ययनार्थं किल त्वामकस्मात् प्रेषयता तेनाहमस्पष्टमपि.न पृष्टा परामृष्टा वा । अपि अपि तु पद्मावतोमाता . "एव।' 'विद्यापीठ एकाग्रचित न तास्ता: कला: विद्याश्चाभ्यस्थतोऽपि तव विषये स कदापि ममाश्वम्तचित्तो नामोत् । अपि तु-तव सुलभकोपमधीरं स्वभावमेव सततं मनसि कुर्वाणस्त्वां गान्धारदेशनृपमाध्यमेन चारचक्षुषा च प्रत्यहं निरीक्षा उचके।'

·५० सप्तमः परिच्छेदः 'तवभगिन्या: पद्मावत्या विवाहेऽपि त्वां विद्यापीठान्नानाययत् अवधी रयन् मम सास्रां प्रार्थनाम् ।' 'अहं तु मन्येयदा त्वं पितुराज्ञां दाशरथिवत् शिरसि कृत्वा तक्षशिलायो पांसुलपादविद्यार्थिवदध्ययनमात्रनिरत प्रासीस्तदाऽपि स भाविनि काले स्वोत्तरा- धिकारिपर्यायान् स्वात्मनैव परीक्षाञ्चक्रे । अन्यथा-का खल्वावश्यकताऽऽसीद्राज- कीयस्नेहसम्बन्धढीकरणमिषेण मद्रदेशनरेशकन्यां स्वकन्यासमानवयोन्वितां परिणेतुम् ? (सोद्वेगं) कियान खलु स हृष्ट आसीत् हल्लवेहल्लयोः जन्म वार्ता- मुपलभ्य ? यदा खल त्वं (विद्या) वनवासात् स्वगृह प्रत्यागन्तुं प्रवृत्तस्तदा स तव शस्त्रनैपुण्यं शास्त्रवेदग्ध्यं च विद्यापीठेजितं भूयो भूयः प्रशंसन्नपि तव सुलभकोपनस्वभावविषये साशंक एवाऽऽसीत् । प्रत्यागतं त्वां जनापवादपरिहारार्थ कथञ्चिद् यौवराज्येऽभिषिच्चापि स राजगृहात् त्वां दूरीकर्तुमिव पुनरिहास्या- गदेशस्य प्रधानशासकत्वेन सम्प्रेषितवान् ।' ऐकाग्र्याकुञ्चितचक्षुरजातशत्रु: लोहमूर्तिरिव निश्चलः, प्रस्फुरदुच्छूननाडी भोषणभालफलक: जनन्या इममान्तरिकवेदनोद्गारमश्रुतपूर्वसदृशं शृण्वंस्तथैव तस्थौ। 'एतां हि तव जनकस्य दुर्भावनामेतानि त्रिशंद्वर्षाणि प्रतिपलमनुभवन्ती "अहमधन्या कदाचित् 'पित्तोपहता शशिशुभ्र शङ्खमपि पीतं पश्यामि' । ...तथाप्यहं दृढं संशये यदसत्यपि प्रबले कारणे तव नैसर्गिकान्मगध राज्योत्तरा- धिकारत्त्वां दूरीकृत्य तत्स्थाने बालकं हल्लं स्वोत्तराधिकारित्वेन, "स्वदेहपात- दशायाम् तस्य-अल्पवयस्कत्वेन-कौशलराजं तत्पालकत्वेन चोद्घोषयितुं प्रवृत्त इति'। 'परंत्वज', अवदत् वैशाली, संक्रामयन्ती भावनावेगातिशयशुष्कां स्वदृष्टि खेदजड इव मन्दालोके निश्चले रत्नदीपे, 'तवाऽपि दोष: 'अस्ति.. प्रत्र । "व्यवहारो वा दोषकल्पो य एतादृशीं परां काष्ठामारोहयत् त्वज्जनकस्य प्रति- कूला भावनां चिरप्ररूढाम् ।' 'मया खलु, मगधराज्ञोमहाराज्या वा सङ्कल्पपरिवर्तकारणं यथार्थ लेश- तोऽपि ज्ञातुमपारयन्त्या, निगीर्य स्वाभिमानं चतुरा परिचारिका एका महाराश्या: क्रोता द्रव्येण'। 'तस्याश्च माध्यमेन मया ज्ञातं यत् पूर्वग्रहदूषितचित्तोऽपि तव जनको यौव- राज्याभिषेकानन्तरं सत्यमेव त्वां स्वोत्तराधिकारित्वेन द्रष्टुं प्रववृते । प्रभावित एवासीत् स द्वादशवर्षानन्तरं विद्यापीठात् प्रत्यागतस्य वत्सस्य प्रभविष्णुना व्यक्तित्वेन संयमपूर्णेन व्यवहारेण च' ।

·प्रजातशत्रु: 'स्वप्रासादे त्वां प्रत्यहं साक्षात्कर्तुमसमर्थस्यापि तस्य, त्वामस्मिन् प्रदेशे सम्प्रेषयतः, 'प्रशासनकलानुभवलाभोऽपि भवतु नामे'ति सदिच्छाऽपि प्रेरिका- ऽऽसीत्। 'प्रशासनकालम्य प्रारम्भे त्वयैव नियमितरूपेण सम्प्रेष्यमाणरत्रत्यः कार्य- प्रगतिवृत्तान्तरादर्शवादोद्भासितैः सोत्माहैः सः प्रभावितोऽपि समभवत् । सामान्यजनसम्पत् स्थितेरुन्नयनाथं त्वयाऽनुष्ठीयमानान् विविधानुपायानपि सः सकौतुकमशृणोत् । लुब्धानां कर्तव्यविमुखानामप्रामाणिकानां राजपुरुषाणां शासनमपि तव सोऽनुमेने । रक्षकविभागपुनर्घटनमपि तव सोऽनुमुमुदे। शिक्षाप्रसा- रप्रयत्नानपि, तव स बह्वभ्यनन्दत् । 'परन्तु यतः प्रभृति त्वं तत्स्थापितामत्रत्यां मगधसैनिकबहुलां सेनां भङ क्त्वा तम्याः स्थाने तीक्ष्णबलां सुनियन्त्रितां कठिनतमकार्यक्षमामङ्गदेशोयप्रायां नवीनां सेनां निर्मातुमारभिषे ततः प्रभति तस्य मनश्चिरकालिकेन तेनैव पूर्वग्रहेण, ग्रहेणेव पापेन, प्रबलतरवेगेन मितुमारभत' । 'तदनन्तरं तु नेकदापि तस्य चित्तं त्वद्विषये नैर्मल्यमलभन । क्रमशो विरलीभवतो ह्रम्वीभवतश्च कार्यप्रगतिवृत्तान्तान् तव समवलोक्याधिकसरमेब- संशयग्रस्तस्तव विषये बभूव, म्वपुत्रस्य विषये त्वद्गतिविधिवृत्तान्तसङ्कलनार्थ गुढान् पुरुषांश्च न्ययुक्त तेषां माध्यमेन शनैः शनैरुपलभ्यमानस्तव नवीनतरगूढ- तराऽऽयुधनिर्माणोत्साहवृत्तान्तश्चारबल घटनसमाचारैश्च सोऽधिकाधिकमेव समुद्विग्नोऽभवत्' । 'द्विजिह्वान् तव चारांश्च तत्र "राजगृहे. राजप्रासादे साक्षादन्तःपुरे कार्य- रतान् विज्ञाय तस्योद्वेगस्तु परां काष्ठामधिरु रोह।' 'पर्यणमत च तम्याऽऽकस्मिके कटुनिश्चये पूर्वोक्ते।' 'यदा त्वहं, मन्दभाग्या, तस्य तं भीषणं निश्चयमशृणवं तदा क्षणमात्र हतबुद्धिरात्मानमात्मनैवावलम्ब्य, येन केनाप्युपायेन तव हितं रक्षितुमातुरा, विधूय संयम, महाराश्या अन्तःपुर एव मततं क्लुप्तनिवासस्य दुर्लभदर्शनस्य तस्य ममीपेडगच्छं, शृण्वत्या एव मम सपत्न्या अन्यत्र व्यावृत्तनयनाया, समाकर्णयन्ती- नामेव निरुद्धश्वाससमुत्सुकोत्सुकानां पिहितद्वारकपाटतिरोहितानां क्षुदारणामान्तः पुरिकाणां, तत्पादयोरपतं, तदनुग्रहं चायाचम् ।' 'अश्रुक्लिन्नां दुःखविह्वलां प्रार्थनां मम नितान्तमवधोरयितुमसमर्थन तेन चिरात् खलु समाश्वासिता-'यदि तव तनुजोऽधुनाऽपि स्वस्याऽऽचरणं न्याय्यं स्वमर्यादानुरूपं च विधास्यति तहि मगधराजमिहामने तस्याधिकारोऽक्षुण्णः स्थास्यति । परन्तु"अन्तिम एवायमवसरस्तम्मै प्रदोयतेऽस्माभिरिति' ।

·१२ सप्तमः परिच्छेदः 'प्राप्य चैतदाश्वासनं, तेनानुज्ञाताऽहं राजगृहान्निर्गत्य तव समीपमागता'। 'तत्-समाकलय्य भाविनी विपदं, स्वात्मनः नैसर्गिकस्याधिकारस्य रक्षणार्थ बद्धपरिकरो भव । 'शृणु मम हितवचनम् । परित्यजाहंभावं विनाशकरम्, करु मगधराज प्रति स्वं व्यवहारं विनयनम्रम्। पिता हि तव सः, अनुदारोऽपि पिता पितेव । वर्तस्व मगध राजवशंवद-प्रादेशिकप्रशासक वत्, न स्वतन्त्राङ्गदेशनरेशवत् ।' 'मा मनसि कुरु कल्पनामणीयसीमपि मगधराजेन सह संघर्षम्य सशस्त्रस्य। यौवनसुलभेनोत्साहनाऽऽत्मानं बलाढ्यतरं योग्यतरं कुशलतरं च मन्यमानोऽपि स्वल्पेनैव समयेन शलभगति लप्स्यसे समवेतानां मगध-कोशल-मद्र-वत्मसेनानां क्रोधवह्नौ।' 'उक्त्वा चेत्थं, साऽऽसनात् कथमप्युत्थिता सन्तापशुष्कस्वरा भावाति- रेकप्रज्वलन्नेत्रकमला संततभाषणपरिश्रान्तादेहा नु मातहृदयवेदना-विससर्ज स्वं पुत्रम् । शय्याभिमुखी च बभूव 'अकालवार्धकमंथरया गत्या।

·अष्टमः परिच्छेदः एवं विसजितश्चिन्तातुरया जनन्याऽजातशत्रुरेकमप्यक्षरमनुच्चार्य, स्तोक- मप्यनाश्वाम्य खिन्नां तां लेशतोऽप्यप्रकटय्य स्वमनोगतं, ततो निर्गतो विचार- मग्नोऽनभिज्ञः मेवकानां कौतुहलपरवशानां दृष्टिक्षेपारणामतिक्रम्य मादप्रदीपा- ऽऽलोकानि परिजनशून्यानि नीरवाणि सुख प्रसुप्तानीव कक्षान्तरारिण, स्वशयन- कक्ष प्राविशत् । प्रकृतवेषपरिवर्त एव शय्यायाममृतफेन धवलायांसुखदायां मन्दसुमनोमोद- वासितप्रच्छदायामात्मानं वात्योन्मूलितं महावृक्षमिव तरुणमक्षिपत् । रन्तु कतिपयक्षणानन्तरमेवाशक्नुवन् सोढुं विचारोल्लोलकल्लोलाऽऽघा- ताम्, तत उत्थाय पूर्वाभिमुख शयनकक्षवातायनमुपगम्य, वतो बहिरतिदूरावस्थिताः मन्दे तारकालोकेऽस्पष्टतयाऽकालकालमेघमाला इव प्रलयायोदीयमाना: कमपि पापसङ्कल्पं गूढं मनसि कृत्य निश्चला इव विभाव्यमाना अचलपवतीरम्यमन- स्कतयैव विलोकयन् मूतिरिव तस्थौ। प्रशान्तचित्ततया तत्रापि चिर स्थातुमसमर्थोऽन्यमनस्कः, शयनकक्षान्नि- गंत्य, यन्त्रचालित इव प्रेयमाण इव केनाप्यदृश्येन मानवेन, अभ्यासवशादेव, प्रासादान्निगतः समीपवतिनीमश्वशालामुपससार । तत्रत्येन चाऽश्वपालकेन निद्राजडनयनेन शिथिलगात्रण खट्वानिपतितेना- ऽकस्मात् पुरतोऽवस्थितं कठोरतरमुख मुद्रं कृष्णतरवणं स्वामिन-मन्दे नेश- मालोकेऽमानवमिव कमपि भयङ्क रेणाद्दश्येन सर्वव्यापिनस्तमःसागरादुद्भूत परिभानमान-समवलोक्य विलुप्ततन्द्ररण विदित्वा तदभिप्रायं, तस्मिन्नेव क्षणे सेवायां समुपस्थापित चिरपरिचितं परमविश्वासपात्रं, विलोक्य स्वामिनं परमहृष्टं तुरङ्गममारुह्य, एकाकिन्या युवराजमातुरागमनमाकम्मिक चर्चयतामुदप्रमुखाकृति रक्तनयनं तं तस्मिन् मध्यरात्र तथा बहिर्गच्छन्तमवलोक्य हठाद्विरतालापानां दक्षाणां भयस्तब्धानां किमपि महदनिष्टमासन्तप्रायमनुभवतां महाद्वाररक्षकाणां प्रणती: ससंभ्रमा अवधीरयन्नेव, सः प्रासादप्राकारमहाद्वारान्निर्जगाम । अतिक्रम्य च मन्दप्रकाशानि जनशून्यानि स्तब्धानि निद्रित ग्रामसिंहानि रथ्या- - ·- प्रजातशत्रुः तराणि, विजही पश्चान्नातिचिरादेव तच्छासनच्छत्रच्छायायां विश्रब्धं प्रसुप्तां चम्पानगरीम् । प्रवस्तुं चारभत राजधान्या बहिर्यायिना शस्यसम्पच्छालिक्षेत्रनिबदोभयपावन- वृक्षपतिनिबिडतरान्धकारेण मार्गण, यदृच्छयेव गृहीतोत्तरदिक् । शनैः शनैश्च नेशसमीरसुखदसंस्पर्शन्यूनीभवदुद्वेगातिशयोऽनुजानन् तुरड्- गमं स्वेच्छया गन्तुमविदन् तम्य क्रमं लक्ष्यं वा, परित्यजन् स्थलकालविचारं, चिन्तयितुमारभत- 'एवमेतत् ! एवमेव विपरिणमन्तेऽस्मिन् क्षुद्रे मानवसमाजे सर्वक्षेमकरमु- दात्ततम ध्येय मुररीकृत्य निःस्वार्थभावेनानुष्ठिता अपि कार्यकलापाः ।' 'मया हि, तक्षशिलामहशे सुविख्याते विद्यापीठेऽपि ख्यातिंगतेन, यौवराज्य- पदेऽभिषिक्तेन, विस्मृत्य नयने संतापाऽऽरक्ते जनन्या मम पुननिष्कामनवाता निशम्योवेल्लिताया, विजित्यापमानभावनामवधीयं मानपिकमन्तापं दूरीकृत्य रणरणकपीडामस्याविकसितस्यारण्यप्रायम्योपेक्षितस्याङ्गदेशस्य प्रशासकपद- मङ्गीकुवंता, प्रदेशस्यास्य सर्वाङ्गीणं विकासं कृत्वा स्वपितरं प्रकृतिकातरं दीर्घ- शङ्किन समाश्वासयितुं वद्धपरिकरेण न मनसि कृत: परिश्रमः, न चित्ते धुतः खेदः, न गरिणतः कष्टः।' तस्य सर्वस्य चैतत् फलमुपलब्धं-वंशपरम्परासिद्धान्मगसिंहासनाधिका- रात् प्रभ्रंशनरूपम् !' 'मया खलु (विषण्णं विहस्य) चिन्तितमामीत्-मगधराजो मामविवे किन- मधोरं कोपिष्ठं मन्यमानो न बहु मन्यते। मयि पैतृकं मगधराज्यभारं न्यसितुं नोत्सहते। मां स्वनामधन्यस्य भट्टीयमहोदयस्य राजवंशप्रस्थापकस्य मनोरथानां परिपूरणेऽसमर्थं मन्यते । तदहमस्य प्रदेशस्य सर्वागीणां समुन्नति स्वप्रशासनमाध्य- मेनाचिरादेव सम्पाद्य तं दर्शयिष्यामि यदापतिते खलूत्तरदायित्वे क्षमतानुरूपेऽह- मपि विवेकी धीरः संयमशीलश्च भवितुं क्षम इति । प्रत एव मयाऽस्य प्रदेशस्य सर्वांगीणविकासार्थ प्रयतितम् । स मम मनोरथः स मम सङ्कल्प:'"स मम प्रयत्नः सुफलमित्थम्प्रकारकं प्राप्तः ।' 'मथवा-सर्वमेतदवश्यंभाव्येवाऽसीत् । प्रत्युत, यदि मगधराजो मम प्रयत्नानिमान् दृष्ट्वा प्रसन्नोऽभविष्यत् तर्हि तदेवास्वाभाविकमाश्चर्यप्रदं चाभवि- व्यत् । यथाऽऽह माताऽद्य-स प्राजन्मन एव मम विषयेऽनुदारहृदयः । न जाने कारणम् । परन्तु -शैशवे बाल्ये केशोर्ये यौवने, सर्वास्व यवम्यामु, मया जानता- ऽजानता वा समक्षं परोक्षं वा सदैव स मां प्रति साशक इव, मयि अविश्वसन्निव, मत्तो बिभ्यदिव मतो बिम्यदेवालक्षि । तस्य वृद्धस्य सामन्तब्रुवस्य दण्डधारण- ·मष्टमः परिच्छेदः ... रूपिणी क्षुद्रां घटनां निमित्तीकृत्य मां राजगृहादतिदूरस्थे तक्षशिलाविद्यापीठे निर्वासितवान् । तत्र चारचक्षुभिः मां रिपुमिव निभृतं निरीक्षाञ्चक्रे । ततश्च निष्कलङ्क प्रत्यागतं मां यौवराज्ये, यथाऽऽह जननी, जनलज्जयाऽभिषिच्यापि मम तत्समक्षमुपस्थिति दैनिकी सोढुमसमर्थः, शीघ्रमेव तदनन्त रमेतद्देशप्रशासन- भारवहनायं किल प्राहिणोत् । अविश्वसन्नेव मयि, मां स्वीयैः परमविश्वासपात्र- रधिकारिभिरादित एव परिवेष्टयितुमचेष्टत ।' 'यतः प्रभृति त्वहं, प्रजानन्नेव तरय कपट जालं, मूढ इव, नवनिर्माण- समुत्साहप्रेरितस्त दीयाम त्रत्यां सर्वामेव नागरिक-सैनिकाऽऽथिकव्यवस्थां दोषजर्जरां भक्त्वा तत्स्थाने नवीनां व्यवस्थामारोपायत चेष्टामकरव ततः प्रति तस्याविश्वासः, स्वाभाविकतयेव परां काष्ठामारुरोह ।' 'यत्त्वाऽऽह जननी-मां गूढसैनिकयन्त्रनिर्माणरत स्पशजालप्रसारणपरं च विज्ञायैव स मत्प्रतिकूलो बभूवेति"तत्तु मन्ये-पातिव्रत्यभावनारिताया- स्तस्या ऐच्छिकमेव "कपोलकल्पितमेव ।' 'असत्यपि मयि नवीनसंहारयंत्रनिर्माणरुची उन्मीलितचारचक्षषि च स येन केनापि मिषेण येन केनापि निमित्तेन मां मम साहजिकादुत्तराधिकाराद्- वञ्चयित्वा हल्लाय तमदित्सत ।' 'यथाऽऽह माता-मगधराज्यस्यायं वैकल्पिक उत्तराधिकारी तेन चिरात् खलु वांछित आसीत् । अत एव-तेन स्वपुत्रीसमवयस्का "क्षेमा "जराजर्जरगात्रेण- परिणोता.."प्राणप्रियां कोशलराजभगिनीमक्षमा मज्जननी चैतदर्थमयोग्यां परि- लक्षयता।' 'कियान् प्रियो हल्लम्तम्य ! प्रकृतिदुर्बलमपि तमतिलालनदुविनीतमपि तं बहु मन्यते । नतं पिता महमनोरथपूरणसामथ्यलाभाय राजगृहाद्दूरे कस्मिश्चिदपि विद्यापीठे प्रेषयितुं उत्सहते । प्रत्युत विविधशास्त्रपारंगताननेकान् पंडिताननेकान् विविधशस्त्रकलाकोविदो वीरांश्च राजकीयसेवायां नियुज्य तेभ्य एव पाण्डित्यं शस्त्रनैपुण्य चाधिगन्तुं तं प्रोत्साहयति । वार्धकपलितबुद्धेः पितुः पतिमनोरथाभि- ज्ञाया मातुश्च कौतुकमवघोर्य स तदर्थं नोत्सहत इति त्वन्यदेतत् ।' 'एतस्यां परिस्थिती किं नु कार्यम् ? यत्तु चिन्तातुरया मात्रा समुपदिष्ट -अनुकूल वर्तनेन मगधराजो वशीकरणीय इति--तदनुसृत्य वर्तमानोऽहं (कटु विहस्य)नूनं सिकताभ्यस्तैलं लब्धं समथ: स्याम् । भूयान् समयः परिश्रमश्च, मया एतदर्थ प्रयतमानेन विनाशितः ।' 'नाहमेताशी त्रुटि पुनः कर्तुमुत्सहे ।' ।

·- ५६ प्रजातशत्रुः 'अहं मम जन्मसिद्धमधिकारमन्येन केनापि, भ्रात्राऽपि, लुण्ठितं, कण्ठगते- ध्वपि प्राणेषु, न मषिष्ये । (सोद्वेगं) कापुरुषम्यैवैतच्छक्यम् । तत्-यदि मम पिता पूर्वग्रहविपरीतष्टिर्मम यां कामपि चेष्टां तदुन्मूलनमात्रलक्ष्यप्रेरितां मन्यते, सहि तत तथैव भवतु"इता परम् ।' 'इतः परमहमपि स्वाधिकारसम्पादनकलक्ष्यः सूक्तानसूक्तान यान् कानप्यु- पायान् प्रयोक्ष्ये । 'यथाऽऽह स, विषयजर्जरितदेहोऽपि तीक्ष्णमतिः, कोशल युवराजः, जगत्य- स्मिन्, न कोऽपि स्वाधिनारं स्वप्रभुत्व स्वेच्छया संन्यस्यति । तत्तु बलादपहरणी- मेव भवति । 'प्रदर्शितमेवैतच्छ्रेण, मयेव विलम्बासहिष्णुना, मयेव महत्त्वाकाक्षिणा, मयेव भव्यमनोरथेन पितामहेन भट्टोयमहोदयेन पितृनिविशेष विश्वसन्तमपि तद्- वशंवदमपि स्वामिन, दुर्वलं तं बाहदयं र जानं रिपुजयं प्रपद्य सिंहासनाद्री- कृत्य ततस्थाने स्ववंश्यं स्थापयता ।' 'तत् -स्वाधिकारो बलादधिगन्तव्यः । मगधराजश्व बोधनोयो यत्तस्य पुत्रः न नपुंसको, यः स्वाधिकारं जन्मसिद्धमन्यस्म प्रदोयमानमवलोक्याश्रुपूर्णनयनम्तूष्णी तिष्ठेत् हताशः।' '' ''भाविन इतिहासकारा मां पितृद्रोहिणं घोषयिष्यन्ति । घोषयन्नु नाम मयेच्छम् । कि तैः 'मगधराजसिंहासनमारुह्य शस्त्रबलेन बुद्धिपाटवेन चाहं यत्तत् क्षुद्रं राज्यं महत्तमे भारतीयसाम्राज्ये परिवर्तयिष्यामि तदपि तु तेत्रलोकयिष्यन्त्येव । 'पितृद्रोहिणमपि समर्थ प्रशासननिपुणं र गचतुरं महान्तं सम्राज मेव ते मां घोषयिष्यन्ति । . कापुरुषः ?' 'निन्दन्तु ते "स्तुवन्तु वा। अहं तु मम कृते नियत्या सर्वतन्त्रस्वतन्त्रया निर्धारितपूर्व राज्यमधिगमिष्याम्येव ।' 'नियतिरेव मामाह्वयत एतदर्थम् ।' 'तत् -कथं स्वाधिकारोऽधिगन्तव्यः ?...कि बनेन ? न तावबलेन । ममेयं सेना, नवीनतया निमिताऽपि दक्षाऽपि रणकलादीक्षिताऽपि न पर्याप्ताऽद्यापि तदर्थम् । एतस्यां हि प्रयुज्यमानायां, साक्षात् पुत्रं पितरं सिंहासनाद्मशयितुमु- द्यतमवलोक्य धर्मप्रारणानां दाशरथिभक्तानां मागधप्रजाजनानां महांश्चित्तक्षोभो भवेत । सुखप्रशासिता मला अंगदेश्या: प्रजा मपि मद्विद्रोहं कुर्युः ।'

·प्रष्टम: परिच्छेदः ५७ 'यथाऽऽह च जननी - मगधकोशलवत्समद्रसेनानामेकीभूत नां प्रचण्ड क्रोध- वह्नौ ममेयं सेनाऽचिरादेव शलभगति प्राप्स्यति ।' (किञ्चिद्विचार्य) "अहो ! एतदेवाभीष्टं मगधराजस्य । तेन खलुत्प्रक्षितं. यज्जननीमुखात् विदित्वा सर्वमेतं वृत्तान्तमहं, तन्मतेन साहसिकः, समुत्तेजितोऽव- धोर्यविवेक, सुलभकोपोऽकृत्वैव बलाबलविवेक, तं ससैन्य माक्रमेय, बहु मन्य- मानो मूर्खतया स्वसामथ्यम् । तथा च सति-सर्वसमक्ष कठोरतया दण्डनीयः स्यामिति ।' 'अहो धूर्तता. मगघराजस्य ।' अथवा-युज्यत एव सा तत्मशम्य कपट कुटिलस्य ।' 'परन्तु--एनत्तेन नोत्प्रेक्षितं यदल्पवयम्कोऽपि शीघ्रकोपोऽपि सांसारिका- नुभवहीनोऽप्यहं तथा सहमाकारी थाऽऽपातत: परिलक्ष्ये, 'यदहमपि जगत: कुटिलान व्यवहारान्-पत्येव ममये प्रत्यभिज्ञातं प्रतिकर्तुं च क्षम इति ।' नत्-पितृपादानां कुटिला व्यवहारा: कुटिलैरेव व्यवहार: निराकर- गोयाः । मया खलु मातृमखान्मगधेश्वरस्य कोपग्य वानीं निशम्य नितान्तं भीतमिवाऽऽत्मानं नाटयता, प्रादो विचारयन्नेवेत्थं स अकस्मात् भाल प्रदेशे संघट्टितं किमपि कठिनमनुभूय, द्वितीय एव क्षणे समुद्भूतया तीव्रया वेदनया विचारतन्द्रायाः प्रबोधितः, 'कुत्र खल्वानोतोऽहमनेन प्रभजनेन'-इति कौतूहलवशादितस्तनो दृष्टिमाञ्चितां व्यापारयन्, सूचिभेद्य पर्वव्यापितिमिरवशात् स्पष्टतया द्रष्टमपारयन्नपि, स्वा- त्मानं नितान्तमपरिचिते नि:स्तब्धेऽरण्यानोप्रदेशे क्षोणनिझरकले नाति प्रवद्धस्य सर्वनः प्रसतशाखम्य, अश्वत्थवक्षम्य भय जडम्येव निकम्पपणसम्भा- रम्य, कस्यचिदधस्तान् तिष्टन्तमवलोकयामाम । अवलोकयामास च क्षणमात्रानन्तरं नातिदूरादागच्छन्तं कमपि पीतपीतं प्रकाशं क्षीणक्षीणम् । अाहय मानमिवाऽन्मानं तेन विभावयन्, तम्मिन्नेव क्षणेऽधोवतीर्य, निमिमेषया विम्फारितया दृष्ट्या तमेव प्रकाशंध्यायन्त भीत्येव कयाचित् सहमा समाक्रान्तं क्षणमा नि:स्तब्धमवस्थाय ततोऽन्यत्र गन्तं सहसा प्रवृत्तं प्रभजनं श्रमस्वेदातनं तम्यवःश्वत्यस्यमूले बद्ध्वा, तं समुद्रदिश्य प्रसतुंमाग्भत अवश प्राकृष्यमारण इव नियत्या "शनैः शनै: अपरिचित विषमभूमिस्खलद्गतिस्तन्मात्र- निबद्धदृष्टिः। तावत्......' - ·नवमः परिच्छेदः यथा यथा च स अपरिचितविषमभूमितलस्खलद्गतिरवधीरयन् कर्णयो रकस्मादापतितं चितप्रकम्पकं दिवाभोतस्य कस्यचिदशुभसूचकं घूत्कारं, तिरस्कुर्वन् निद्राविचालितस्योदद्विग्नस्य करेटोः कस्यचिन्नीडनिलीनस्य वाशितं, प्रतोपवाहिनो वसादुर्गनिधनः कदुष्णस्य-नि:श्वासस्येव कस्यचिन्महाप्रमाणस्य भयंकरस्य करस्य वन्यप्राणिनस्तदर्थमेव नातिदूरे तस्मिन् गहनेऽरण्यानोप्रदेशे कुत्रापि गूढं निलीनस्य समारस्योद्वेजकमाघातं च, तदेकनिबद्धष्टिस्तमेव मन्दवातलहरीप्रकम्प्यमानं पीतं प्रकाश मुद्दिश्याऽग्रे ससार,-तथा तथा स गूढेन केनापि दुर्वणनोयेनाकल्याणकारिणाऽमंगलेनाऽशिवेनाऽऽधिदैविकेन प्रभावेण क्रमश प्राक्रम्यमारण इव, रहस्यमयेन केनाप्यनुभवमात्रगम्येनानिष्टेन वातावरणेन प्रसह्य पराभूयमान इव दुनिवार्याऽऽवेगेन दुर्भेद्येन फलोन्मुखेन केनचिदतीतपापकर्म- जालेनाऽऽबद्यमान इव, समुद्विग्नमपि प्रशान्तमिव भयाकुलमपि निर्भयमिवाऽs- शंकितमपि समाश्वस्तमिव पराधीनमपि स्वाधीनमिव दुःखभराक्रान्तमपि सुख जडमिवाऽनिर्वचनोयेन केनाऽपि राजसेनाऽऽनन्दातिरेकेणाऽऽपुर्यमारणमिव विनष्टचिन्ताभरमिव सामर्थ्यातिशयोपपन्नमिव त्रिलोकीविजयप्रभविष्णुमिव समस्तसृष्टिचक्रमध्यबिन्दुमिव सर्वातिशायिमहत्त्वयुक्तमिवाऽऽत्मानमनुभवितु मारेभे। उपसृत्य च, ईक्षाञ्चक्रे, ऽरण्यानोगहनवृक्षिराजेः निर्गतस्तन्मध्यवर्तिनिवृक्ष- स्थानसीमाप्रदेश एव हठात् केनाप्यदृश्येन प्रभावविशेषेण निवारितप्रसर आश्चर्य- विस्फारितरक्तलोचनो विस्मयशुष्यन्मुखः कौतूहलताम्यहृदयः समुभिद्यमान- स्वेदबिन्दुवंकितभालपट्टो विलुप्तस्थलकालव्यक्तिविवेक, एकस्य घनतिमिरदुर्लक्ष्य- विस्तारस्याऽपि विस्पष्टानुमेयाभ्र कषशाखावितानस्यानेकशाखामृगकृतनिलयस्या- प्यसंख्यखगकुल कृतनीडस्यापि समासन्नभीषणघटनापूर्वसूचनाभीतस्येव नितान्त- निश्चलस्य वहत्यपि शनैः शनैः नशे समीरेऽकम्पमानपर्णस्य महतो वृद्धस्य कस्यचित् चिञ्चावृक्षस्य विशाले मूले मन्दं मन्दं प्रज्वलन्त्या मृद्दीपिकाया एकस्या नि:सरन्तं तं प्रकाशम् । स्तब्ध एव, ईक्षाञ्चक्रे च तत्प्रकाशितमनास्तृतायां भूमावुपविष्ट, कृष्णवणं, गृहीतमानवविग्रहमिव निशीथतिमिरखण्डं, नग्नप्रायशरीरं, श्मशानभूमि .

·नवमः परिच्छेदः प्रेतस्य, . विदीर्य स मुत्थितमासोनं च दुष्कर्माचरणाथ शवशरीरमिव कस्यचित् पापिन: कृशतनुमप्य प्रत्याख्येयशक्तिविशेषं, प्रवृद्धधवलश्मश्रुजालदुर्लक्ष्यविशेषमुख- मुद्रमपि सुलक्ष्यभीषण रक्तनयनं, जपव्यापृतमिव किंचिञ्चलदधरोष्ठं, प्रत्यासिन्दूर- कृतरक्तरेखाभीषणंभ्र मध्यं, ह्रावकायं, पुरोवस्थितं मृद्दीपिकाप्रकाशितसर्वविशेष सद्यः पूजितमिव प्रत्यग्ररक्तचन्दनचचित रक्तकुसुमाचितं चिताभस्मरेखावलय- मध्यवर्ति मद्यःकृतरुधिराभिषेकक्लिन्नतया संलग्न रक्तकुंकुमाक्षतं भीषण नरमुण्डं विदीर्य मुखं प्रसन्नतया हनदिव विहसदिव निःशब्दं निनिमेषस्थिरया ष्ट्या ध्यायन्तं, कञ्चित् कापालिकम् । ईक्षित्वा न क्षणमात्रमवतस्थौ मन्त्रगुढ इव विलुप्तचेतन इव । प्रेर्यमारण इव च निष्ठुरया यत्किञ्चित्कारिण्या नियत्या, चालित इव काष्ठपुरुष इव जगत्सूत्रसंचालकेन, कतिपयक्ष णानन्तरमेव, तदेव लोमहर्षकं चित्तचुम्बकं भीषणहृद्यं स्थलमुद्दिश्याऽग्र सत् प्रचक्रमे । अग्रे सरंश्च , परवा इच. गुरुवर्णपुजन्यै कस्योपरि पदमजानन्नेवाकस्मात् न्यदधात् । बभज च सताव्यापिनों श्मशानशान्तिन्तन्ममरध्वनिना क्षुद्रेणाऽपि तदानों को विस्फोटकेनेव भानमानेन । प्रपश्यचा तस्मिन्नेव । तेन ध्वनिना समाकृष्टचित्तं परिवृत्य मुखं संमोहन- निपुणयाऽऽरक्तया निनिमेषया दृष्ट्या तमेवावलोकयन्तमकस्मादुपस्थितमपरिचि- तमपि तं तत्र तदा दृष्ट्वाऽप्यचकितं तं कापालिकं तमेव समुद्दिश्यातिपरिचित- मिवेषद्हसन्तम् । शुश्राव च तं मन्दघर्षरयाऽस्पष्टवणंयाऽसंस्कृतया वाण्या तमेव समुद्दिश्य गदन्तम्- रहि अजातशत्रो एहि। त्वदर्थमेव निजनेऽस्मिन् स्थानेऽद्य समुपस्थि- तोऽहम् । त्वदर्थमेव सर्वप्मिनप्रदायां मंगलायाममावास्यायामस्यां पूजामिमामकर वम्।' 'विरायितोऽसि नूनं नियतिसमादिष्टोऽपि ।' प्रद्य खलु सर्वतन्त्र वतन्त्रा भगवती नियतिस्त्वामाह्वयते । शृणु "अजातशत्रो 'शृणु तदाह्वानम् । स्वीकुरु च नतेन मस्तकेन तस्या प्रादेशम् । नियतिस्त्वां समग्रस्य भारतवर्षस्याधीश्वरं कर्तुमुत्सुकायते । स्वीकुरु विनम्रण मस्तकेन तम्या प्रादेशम् । अंगीकुरु च तत्परिपालनायात्याव- श्यकमाधिदैविकं दुष्प्रसहमतीन्द्रियशक्तिसाहाय्यम् 'एहि"प्रजातशत्रो"एहि ?-इति । ।'

·प्रजातशत्रुः म्वभावत एवाऽऽधिदैविकीषु शक्तिः परं विश्वसन्, प्रादित एवातीन्द्रियया कयाऽपि दुष्टया शक्त्या वशीकृतः, प्रादिन एव लोमहर्षकेला तेन दृश्येनाभिभूतोऽ- जातशत्रश्च तस्य कापालिकस्यै तयाऽस्पष्टवर्ग याऽपि मन्द्र घर्घ ग्याऽप्यप्रन्याम्येय- प्रभावया वाण्या, कृष्ण भुजंग इव मन्त्रशक्या, बलादाकृष्यमारस्तम्य ममीपे- मन्त्रचालितः प्रत इव-निररकुर्वन् योग्यायोग्यविवे कमवधो ग्यन् पदमद्विवेकमुपा सरत् । उपाविशच्च निष्प्रागा इव तन्ममोपे शुप्यन्मुग्वः । निदध्यौ च तम्य विलक्ष- णस्य कापालिकग्य कृष्णवर्णमपि प्रवृद्धशुभ्रश्मश्रुजालमपि शुष्कमपि दन्तुरमप्य लौकिकदुष्टशक्तितेजाभासुग्योरारक्तया: पर सम्माननिष्णातयोः नयनयो: कारणाच्चित्ताकर्षक विरम्य जपात् निनिमेषस्थिरया दृष्ट्या तमेव-बलिपशुमि- वाऽऽसन्नघातं ध्यायदाननम् । पराभूत इव नितरामभिभूत इव तस्य तया तीक्ष्णया विषमिव वमन्त्या द्वेषमिव पाययन्त्या तामसं हमिवोगिरन्त्या दृष्ट्या, क्षणमात्रानन्तरमेव, तस्याऽऽननात् प्रसह्यापमार्य निस्तेजस्कां दृष्टि, कुत्सितमिव हसति स्वात्मीयभावेने- वाभिनन्दयति नरमुंडे तां बबन्ध । अशृणोच्च क्षणमात्रानन्तरमेव पुनस्तामेव मन्द्रघर्घरां सोल्लासां परसंमो- हिनी वाणीम् । 'गृहाण "अजातशत्रो"गृहाण प्रसादमिमम् । तवैव कृतेऽद्य सविशेषमिह पूजिताया देवतायाः प्रसादमिमं गृहाण । अन्य सामर्थ्येन त्वं शरीरेण मनसा चापराजेयो भविष्यसि ।' 'गृहाण "अजातशत्रो गृहाण प्रसादमिमम् । अस्य प्रभावेण त्वमापात- भयंक रानपि परिणामसुखदानुपायान् प्रयोक्तुं समर्थो भविष्यसि । अस्य बलेन त्वं मूर्खः पाखण्डै ए॒तः स्तुतान् स्नेहपाशान् छेत्तुं शक्ष्यसि, छद्मवेषारणां प्रकटानां निर्बलानां सबलानां सर्वेषामेवारीणां मनोगतानि गूढान्यपि ज्ञातुं शक्ष्यसि । निराकर्तुं च तेषां स्वार्थान्धानां कपट कुटिलानुपायान् त्वद्विनिपातमापरानेका- क्येव । गृहाण "प्रजातशत्रो' गृहाण प्रसादमिमम् । अस्य प्रभावेण त्वं धूर्त कुटिलगति वञ्चनाचतुरं पितरं तं वृद्धं शृगालंबिम्बसारं स्वात्मन: प्रगतिप- थाद् बलादपसारयितुं शक्ष्यसि तत्पितेव स्वस्वामिनम् । स हि तव भाग्योदयस्यै- कमात्रप्रतिबंधकः । नहि सः स्वयमेव तवोन्नतिपथादपसर्ता। नियतिरेवा- ऽऽज्ञापयति त्वां तं हठादूरोकर्तुम् । दूरीकृते च तस्मिन् तव भाग्योदयोऽवश्यमेव भविष्यति ।' 'पारोक्ष्यसि चाचिरादेव विशालमागधसाम्राज्याधीश्वरपदम्'।

·नवमः परिच्छेदः 'प्रलंकरिष्यसि च शीघ्रमेव चतुःसमुद्रवलयांक्तिपृथ्वीपतिपदम् । 'लम्यिष्यसि चेतिहासेषु ध्रुवं स्थानं स्ववंशम् । तदर्थमेव तु तव पिता- महेन विश्वसन्नपि स्वस्वामी स: 'रपुजयो मृत्युमुखे हुतः हाः "हा: हाः । गृहारण अजातशत्रो - गृहाण प्रसादमिमम् । नियतिस्त्वामाज्ञापयति । गृहारण । गृहाण। - अजातशत्रुस्त्वादित एव ममग्र तस्मिन् घनतिमिरे वन प्रदेशे व्याप्तेन विल- क्षणेनानिवचनीयेन पंशाचिकेन प्रभावेणाभिभूतस्तत्रापि निध्यातेनतेन लोमहषकेण पैशाचिका जादृश्येन प्रभावितस्तया चित्तसमाहिन्या मन्दघघरया वाण्या वशीकृतः, निष्प्राण इव, यन्त्रचालित इव, तेन कापालिकेन कुस्मितभीषण मुखमुद्रण प्रदीय- मानमकालकालकवलित बालक धवल कपाल विधृत वसाग्रगन्धि कषायं किमपि द्रव्यं, झटिति, परित्यज्य सर्व विवेकमाचामत् । प्रा वमनक्षण एव, जिह्वामिव दहता तालुमिव शोषयता कण्टमिव विदार- यता जठरमिव म्फाटयता तेन द्रवीभूतानलेनेव सर्वांगदाहकेन द्रव्येणापहृतचेतनः क्षणानन्तरं भूमितले न्यपतत् विलुप्तसंज्ञः । चिराच्च संज्ञा पुनरलभत, नयनयोमृदुस्पृशभिविशालवृक्षपण- सम्भारान्त रालनिपद्भिः नातितीव्र : सुखदैः दिनकरकरः, भालप्रदेशेऽस्पष्ट चुम्ब- न्तोभिः शोतलाभिविविधवन्य सुमनपरिमल वाहिनीभिः समीरलहरीभिः, मन्दं मन्वं कूजद्भिः निबिडतरुपल्लवमम्भारनिलीनः खगेश्च, बोध्यमान इव सदयं सानुकम्पम् । लब्धसंज्ञश्च स्थल कालव्यक्तिविशेषान् विनिश्चेतुमपारयन्, विषमभूमितले यथापर्व निपतित एव, किसलयान्तरप्रविशद्र दरविकिरण निबद्धष्टि: विस्मित मात्मानं पयवस्थापयितुमचेष्टत । सहसा च स्मृतौ प्रादुर्भूतेन विगतराश्रिवृत्तान्तेन लोमहषकेण दग्ध इव दष्ट इव मर्माहत इव हठादुत्थात प्रचक्रमे । जडीभूतदेहस्तु न सहमा शशाक । महता कप्टेन दीर्घरण प्रयत्नेन समुत्थितश्च तन्द्राजडे म्लाने रक्ते नयने समन्ताद् व्यापारयामाम । दिगन्तव्यापि-क्षितिजचु-बि-गहनवृक्षराजि-निबिडपर्णसंभारान्तरितं गगन मण्डलं सर्वतः प्रसृतहरिततृणांकुराऽऽस्तीणं भूतलं चावलोक्य रम्ये वनप्रदेशे कस्मिश्चित सुप्तोत्थितमात्मानमुत्प्रेक्षितुं प्रवृत्तमात्रस्य तस्य परिभ्रमती नयने ·प्रजातशत्रु: हठात्स्वसमीपतिनोऽतिविशालशाखासम्भारस्य चिञ्चावृक्षस्य मूले पतितायाः निर्वाणाया मृद्दीपिकाया इतस्तत: प्रकोनां शुष्कारणां करिणकारकुसुमानां पिपीलिका भिर्नीयमानानां रक्ताक्षतानामीषदस्पष्टीभूतस्य चिताभस्मरेखावल यस्य समीप एव पतितस्य"प्रकालकालकवलितबालकधवलकपालभांडस्य नोपरि पेततुः । सहसा प्रयत्नप्रेरितेऽपि नग्नप्रायशरोरं कृशंहस्वप्रमाणं कृष्णवर्णमुदग्रनयनं तं कापालिकं तत्पूजितं रक्तचन्दनचर्चितं रक्तकुसुमाचितं भीषणं विहसन्न र मुण्ड च द्रष्टुं न शेकतुः । प्रसह्य एवमवबोधितो विगतरात्रिवृत्तान्तस्य याथार्य विषये दुर्देवो स राजकुमारः परिगलितधर्य: : कम्पमानगात्रो महता कष्टेन समुदतिष्ठन् । अगच्छच्च, महता प्रयत्नेन, समवलोक्य तमुत्थितं प्रहृष्टमधोरतया खुरेण भूमि खनन्तं हे षारवमुखरं नातिदूरवर्तिनं स्वमश्व प्रभजनं. विमनस्कः ।

·दशमः परिच्छेदः . उह्यमानश्च सहवेदनक्षमेण विदिततन्मनोवस्थेनेव सुख दगतिना तेना- श्वेनाविदन्नेव ललाटंतपनतापमनभिनन्दथन्नेव शीतलसमीरस्पर्शम् परिलक्षयन्नेव मार्ग धूलिधूसरितसर्वाङ्गः, शुष्कधर्म बिन्दुलाञ्छितभालपट्टः, प्रबुद्धश्मश्रुजाल- कृष्णतरमुखमुद्रः परिशुष्यन्मुखः,-तस्य तामवस्थां द्रष्टुमपारयतीव पश्चिम- सागरे निमज्जनि भगवति भाम्वति, निपतितेषु तद्नुकंपाश्रुविन्दुश्विव गगनाङ्गण प्राविर्भवत्सु नक्षत्रेष्वसङ्ख्येषु पापप्रभावं मनसिकृत्य गृहंप्रत्यागच्छन्तं स्वस्वामिनं समवलोक्य परं दुःखिताया अगतिकाया अङ्गदेश श्रियः निःश्वास इव मन्द मन्द वहति कदुःण निशा मुख नमोरे, विजित्य तदुहृदयं प्रवृद्धोत्साहेऽकुतोभये तमोगुण इव मूतिमति चराचरं प्रमहयाकामति नशेअन्धकारे पापसखे, तदाक्रमणप्रति- रोधार्थ कथञ्चित् प्रयतमानेषु सत्त्वगुरगावशेषेष्विव मार्गेषु चत्वरेषु देवतायतनेषु निवासेषु तत्र तत्र प्रज्वलत्सु क्षीणप्रभषु प्रदीपेष-स्वप्रासादप्राकारमहाद्वारं प्राप । तथैवान्यमन'करच.. अम्बो कुर्वन्ने वा करपादागतं विलक्षणावस्थमुन्मत्तप्राय तमवलोक्य चकितानां भीतानां स्वरमागणानां ससम्भ्रमारणां रक्षाधिकृतानां सैनिकानां प्रणामान्, कथञ्चिदवतीय प्रवामधूलिधूसरितदेहात् प्रस्रवत्स्वेदकणा- कितघाणान् फेनिल मुखात् परिश्रान्तात् प्रभञ्जनात्, सहसा प्रविवेश स्वशयन- कक्षाभ्यन्तरम् । परिहरंश्च परमविश्वासपात्राणामपि सेवकानां मम्मको प्रचारयन्त कपिता- यास्तत्प्रन्यागमनवार्ता विरप्रतीक्षितामुपलभ्य किञ्चित् गमय या अपि चिन्ता राया: परिचारिकामुखेन वारं वारं तदवलोकनेच्छां प्रदर्शयन्त्या: जनन्या: साग्रहमनुरोधवचनं, तां निशां, शयनपतितोऽप्यविन्दन्नेव क्षणिकामपि निद्रां, मद्यपानप्रवृत्ताऽप्यनाप्नुवन्नेव मदोल्लासं कथमप्यत्यवाहयत् तीव्रविचारकल्लोल- विलोडितमानसः । अनावृतेभ्यः पुरुषप्रमाणेभ्यः शयनकक्षवातायनेभ्य: सभयमिव साशङ्क- मिव प्रविशन्तीभिः परिस्फुटितसुमनोमोदवाहिनीभिः प्रासादक्रडासरोवरवीचि- समालिङ्गनशोतलाभिः प्राभातिकसमीरलहरीभिः परिवीजित: किञ्चिच्छीतली- ·. - प्रजातशत्रु कृतोत्तप्तभालप्रदेशश्च, तन्मनोवस्था ज्ञातुं त्वरमाणहृदययेवाऽऽरुण्या प्रभया समु- सायंमाणे पूर्वादिगङ्गणात् नेशेऽषकारे, मणमात्रमस्वपत । प्रपश्यच्चात्मानमतिविशालायामुत्तुंगायां महाप्रमाणवातायनप्रविशद्- रविकिरणाऽऽलोकिताभ्यन्तरमहाहरत्नपुष्परचनामनोहरस्तम्भमालिकायामुच्चा पचराजपुरुषकृतसंमयां राजसभायां विविषमरिणखचितसौवर्णसिंहासनोपविष्टं दिगन्तविजयिसामन्तवरेण्यनिबढोभयपाश्वं हीरककुण्डलिनं रत्नखचितमुकुट- मण्डितं निरुपमसुन्दरचामरिकावीज्यमानं निखिलभारतवर्षीयनपमण्डलीमुकुट- मणिप्रभाधौतपादाम्बुजं समीप एव सादरं सेवायामुपस्थितेन विचित्रवेषेणासुर- देशाधिपप्रतिनिधिना सह संमपन्तम् । प्रबोधित: मणमात्रानन्तरं राजप्रासादाट्टालकनिःसरत्प्राभातिकमङ्गल- तूर्यध्वनिलहरीभिः पटाहण्यमानपटहनि: : स्वनानुसृताभि: दिगन्तव्यापिनीभिः, प्राक्तन पशात् तं प्राभातिकं स्वप्नं दिशा प्रदर्शक नियतिनिदंगमेव गूढं प्रेषितं मन्यमानो, विधिलिखितं भाग्योत्कर्षमेव पूर्वराष्टं कल्पयन , हठादूरोकृत्य किं- कर्तव्य-भारं हृदयावस्कम्भकं, बलादपसार्यावसादजालं चित्तप्रतिबन्धकं विनि- श्चित्य स्वात्मनेव सह किमपि, सहसा शय्याया उत्तम्थी, परिममाप्य प्रात:कालिक नित्यं देहिक क्रियाकलापं सद्यःस्नानोवलमुख मुद्रः कृतविशेषकः परिगृहीतधौत- घवलमृदुलवेषः, धनीभूतशिशिरकरकरनिकरेणेव शुभ्रेण मौक्तिकधाराऽलंकृतेनो- ष्णीषेण सुशोभितमस्तको वेत्रधारिणीमुखेन मातुः दर्शनं चायाचत । मधिगत्य च क्षणमात्रानन्तरमेव तदनुज्ञां धीरोद्वतया गत्या नमन्निव सर्वसहां समतिक्रम्य कक्षान्तराणि पलायमानतिमिरावशेषदुर्लक्ष्यविशेषाणि प्रविवेश तस्याः शयनकक्षाम् । ददर्श च वातायनसमोप एवं स्फटिकमूर्तिवदुपविष्टाम् उद्यद्रविकिरणा- ऽऽलोकितारक्तां मेघमाचां प्राचीनां क्षितिज्ञवति हिमवच्छिखरमालां विडम्बयन्ती शून्यमनस्कतयेवावलोकयन्तों, प्रविशच्छोतलसुखदमन्दवातलहरीदोलायमान- विलुलितालका मबिनबस्वामपरिमार्जितमुखकमलां, मूर्तिमती मातृहृदयवेदनामिव ताम्। बेत्रधारिण्या सूचितप्रवेशश्च, तस्मिन्नेव क्षणे व्यावर्तितजागरणोच्चूना- ऽऽरक्तनयनकमलया जनम्याऽनुज्ञातस्तत समोप एवाऽऽसन उपविवेश । तन्मानसतलमवगाहमानाभ्यामिव निर्निमेषस्थिराभ्यां नयनाभ्यां तम- वलोकयन्त्यास्तस्या: पारदशिनों मर्मस्पशिनी दृष्टि स्वदृष्ट्या प्रयत्नस्थिरया, खुषक्षयन्त्या इव किमपि कुत्सितं घृणितं सङ्कल्पितं कर्म, निगडयितुमपारयंश्च, इतस्ततः कौतूहमाकांत इव नयने व्यापारयन् "मनुपभुक्तायां समास्तरणायां ·दशमः परिच्छेदः . . शय्यायामपीतोदके रजतकलशे "मन्ते दक्षिणानामिकांगुलीयकेन सह कीडन्ना. माघोदृष्टिमंद्रया वाचाऽवोचत्- 'निरचिनवमहं स्वकर्तव्यं, मातः । तवैव हितवचनमनुसरिष्यामि । करि- प्यामि च स्वव्यवहारं न नं "तं प्रति । वस्तुतोऽहोरात्रं पर्यालोचयन्नपि बहुवार- मात्मनो व्यवहारं, न कामपि त्रुटि न किमपि दोषस्थलं तत्राहमपश्यम् । मम तं प्रति व्यवहार: न कदाप्युद्धत प्रासीत् । यदि तु तम्मिन् विनम्रतायाः सवजन- सुलक्ष्याया अतिरेक: नासीत्तहि तत्र मम स्वभाववैशिष्ट्यमेव कारणम् । स्वभाव त एवाहमेकान्तप्रियो मितभाषी च । तम्य कृपाप्रसादादाबाल्याल्लब्धयानुशासन- कठोरया शिक्षया नोक्षण तराभूत च तवैशिष्ट्यं मम व्यवहारेऽनिच्छतोऽपि वरी- वृत्यते, वरोवनिष्यते च। स्वभावो हि दुरनिक्रमः । तथापि--'यथास्वभावमाच- रतो मे वर्तनेन मम साक्षाजनको दुर्मनायत' इति मनसि सतत कुर्वन्नह ग्व- भावमतिक्रम्य वर्तितुप्रयतिष्ये । 'त घोनप्रशामक इव च व्यवहर्तुम् । वस्तुतो मम मनसि स्वतन्त्रोऽहम् । अङ्गगदेशस्य नृपोऽहम्' इति धारणा स्वप्नेऽपि कदाऽपि नोदभवत् । तेनैव खलु प्रशासनानुभवार्थमस्मिन् प्रदेशे प्रेषितम्य,यौवराज्ये यथाविध्याभिषिक्तस्य, निश्चित- पैतृकराज्यलाभग्य मम चिन एताश्या प्राशावैफल्यमात्रसम्भाव्योद्गमाया धार- गाया उद्भवावकाश एव न । 'यस्तु मम प्रदेशस्याम्य प्रशासनिकव्यवस्थापरिवर्तने आर्थिक व्यवस्थाढो- करणे रक्षोपायनवीनीकरण चाभिनिवेश: एतावतकालपर्यन्तं तेन चारदृष्ट्या परिलक्षिताऽन्यथा च गृहोतो मम दुर्भाग्यवशात् –स तावन्ममार्थनीतेः राजनीतेश्चा धोतान् सिद्धान्तान् प्रात्यक्षिके क्षेत्रे परोक्षितुमुत्सुकस्योत्साहादेवाविर्भूत प्रासीत् । 'यदि तु स न तं बहु मन्यते तहि तमद्य प्रभृत्येवाहं संन्यस्यामि । क इह तेन मम लाभो वृथा पितृशङ्काकारिणा? या च मे तोक्षणबलायाः मुनियन्त्रितायाः कठिनतमकार्यक्षमाया: नवोनाया: सेनायाः निर्माणेऽभिरुचि: साऽपि मम चेष्टेवा- ऽऽमोत् प्रतिकूनासु परिस्थितिपु प्रयोगार्थ तस्मै तां समर्प्य चकितात्तस्मात् साधु- वादान् लब्धं कृतसङ्कल्पम्य। तथैव च मम नवीनरणयन्त्रपरिकल्पनाऽभिरुचिः । प्रत एवाहं ते दे अपि तस्मादगूहम् 'प्रद्य प्रभृत्येवाहं ताभ्यां द्वाभ्यामपि विरस्यामि ।' 'यदि नाम मम पिना रंङ्क गजवंश प्रस्थापकस्य स्वपितुः स्वप्न साकारं कर्तु तथा सर्वजनसमक्षं सोत्साहमात्मानं प्रदर्शयन्नपि तद्विषये वस्तुतः स्वयमुदा- सीनः, किञ्चिदपि कर्तुमक्षम, प्रात्मनः पुत्रमपि तथैवोदासीन मेव काङ्क्षति तहि तथैव भवत तत।'

·६६ प्रजातशत्रु: 'प्रहमपि, महाराश्या भ्रातृष्पुत्र इव, वाकशूरोऽकर्मण्यताकर्मठः, शुद्रन्द्रिय- मुखोपभोगमात्रलक्ष्यो भविष्यामि । भवन्तु नाम मम महजा: शक्तय प्रागेपिताश्च गुणा विफला:। क इह मम लाभ इन्यमनिशं भाविमहदुत्तरदायित्वनिर्वाहा - भ्यास प्रागपगेन कर्वत: पितरं च प्रतिकलं कुर्वतः स्त्रयसिद्धं स्वोयमुत्तराधि- कारमेव च सङ्कटापन्नं कुर्वत: ? इत्येवमादि च बहु तथाऽगददधादष्टि भद्रस्वगे विनम्रो यथा तस्य स माता. 'जानत्यप्यात्मन एकमात्रस्यामजस्याभिभवासहिष्णु परिभवप्रचण्डम- कतोभयं तेजस्विनं स्वेच्छामात्रवगंबदमाग्रहिगाच स्वभावं समपस्थितेष्वपि सङ्कटे- ध्वणुमात्रमप्यवि व तद् धैर्य च कक्षप्रवेशक्षण एव स्वाट्या चिन्तात्रया मिलि- नागां तम्य दृष्टौ साक्षात्कन्यादष्टपूर्व पम्वाभाविकमस्पष्ट कमपि भावं, गमुत्प्रक्ष्य कापट यलेशं क्षगा मात्र विचलितहृदयाऽपि,--प्रस्वस्थहृदयापि-ग्रन्ते---कि विधिलिखितवशात्, कि वा सहजहार्यत्वान्मातृहृदयग्य, न जाने किमिति,- तय वचने ददं विश्वासं बबन्ध । . दूरीभूतदुरूहहृदयभारेव प्रत्यागतप्राण प्रकाशेव घनचिकुरमवनतं वामितं तन्मस्तकं भयोभूयः करतलेन सुमनोमृदुलेन स्नेहमन्थरगा परामृशन्ती, माश्र- नयनोत्पला, स्फुटितहासोद्भासितमुखकमला, किमपि किमपि मन्द मन्दं जल्पन्ती, क्षणमात्रं तं तत्कनव्यमुपदिदेश, क्षणमात्रानन्तरं भाविनं तम्य समुत्कर्षकाल- मुत्प्रेक्षत, क्षणमात्रानन्तरं बाल्ये कदाचित् पितुरपराद्धम्य दण्डितस्यानुशयान्वितस्य तस्य वर्तनं स्त्रसमीपेऽस्मरत्, क्षणमात्रानन्तरं च तमन्य युवराजः विशेषतः कोशल युवराजेन वत्पराजेन च--सह तुलयन्ती तमेव बहु बहु मेने । अन्ते च सोत्साहा महताऽऽत्मविश्वासेनाशपद्यथा मगधश्वरो विस्मृत्य सर्वमान्तरालिक दौमनस्याभास यादृच्छिकं पूर्व वदेव तस्य मगधराज्योत्तराधिकारविषयेऽनुकूल: म्यानथा प्रयनितं प्रागापरणेन । । मगधश्वराय प्राणेश्वराय विनिवेद्य स्वप्रयत्नसाफल्यं तस्य मनोमालिन्यं दौर्मनग्यमु वेगं खेदं च विलापयितु मुत्सुकाऽपारयन्तो चाधी रतया कालमति- वाहयितुमनिच्छन्त्यपि स्वपुत्र तथा विमनस्कं विहाय गन्तुं साऽपरेधुरेव, मातृ- तवनापरं पुत्र कुनक तङ्कायमानं निर्भर्सयितुमिव वेगेनोदयादिशिखरमारोहति भगवति त्विषाम्पतो, पत नगर्तोन्मुखं ताशं पुरुषवरमवलोक्य खिन्नाया भारतभुवः निःश्वास इव मन्दं मन्दं वहति कदुष्णे समोरेऽश्रुतपूर्व सहशी मातृविप्रलम्भवार्ता परस्परं सोद्वेगं श्रावयत्स्विवोच्च विरुवत्सु खगकुलेषु, सा, बहुवारं समाश्वास्य विनयावनतं किलाधोमुखं स्वपुत्रं पुन: प्रत्यागमनव वनप्रदानेन, मगधराज केतु- मण्डितं तमेव धवलावं रथं समारुह्य राजगृहाय प्रातिष्ठत "स्नपयित्वा चरण- - ·दशम: परिच्छेदः ६७ زر नतं पुत्रं ग्नेहमय्या 'दुग्धकुल्ययेव दृष्ट्या', समुल्लसितमुख कमला विहसन्नेत्रो- त्पलाङ्गरक्षकपरिवृता। अजातशत्रुस्तु, प्रतिनिवयं मान रमे राजगृहाय प्रत्यागतप्रारण इव, समु- पजाताऽऽश्वास इव, यथापूर्व प्रशासनकर्मण्य वाऽऽत्मानं दिवानिया न्ययोजयन... प्राविष्ट इव केनाऽपि दुर्ग्रहेण । एकं तु मौलिक परिवर्तनं ग तहिनादारभ्य व स्वप्रशासन पद्धतौ महता भि- निवेशेन व्यदधात् । प्रत्येकं नुतनं प्रशासनिक कार्य राजगृहानुकलं ग्यान्न वेति विनार्यानुकूलं परिलक्षितं महताऽऽडम्बरेरगान्वतिष्ठत् । अननुकूलं चादित एवात्यजत् । अत्यल्पमिदमुक्तम् । यानि पानि प्रशासनिकानि परिवर्तनानि तेन तनः पूर्वमङ्गदेशा भूमिव्यवस्थायामाथिकव्यवहारपद्धती शिक्षाप्रगाल्यां राजस्वा- ऽऽदानपद्धतौ च जनसामान्यहितेच्या कृतान्यासन्, तानि तानि स तथा परिवर्त- यामास यथा तानि मागधपरम्पराया उभृतानीव नदनुक नानीवाऽऽपात दष्टि- गोच गेबभूवुः । यथा चेतत् परिवतनं रवप्रशासन पद्धती प्रसिद्धि मधिकतमां लभेत मागध- नृपसंनिधौ तथा तांस्तानुपायान महता चातुर्येरणा युनक् । एतदर्थ म मागधान् नाग जस्तन व्यापारिक पुविधाप्रदानेन प्रात्माहयामासाऽङ्गदेशाभ्यन्तरे म्व- व्यापारजाल विस्तागर्थम् । मागधान पण्डितांश्च तत्तद्धामिकमांस्कृनिक गामा- जिकममारोहेषु विशिष्य बहुमानयाञ्चकार । प्रधाने राजगृहकोषागारे तत्परतयाऽतिप्रकटया प्रेषयामास स मगधा- धिपतये प्रदेयं मांवत्सरिकं ममग्र मपि मञ्चित राजस्वधनम् । नत्प्रेषणविलम्बार्थ च कतिपयान राजस्वाधिकारिण. निमित्तीकृत्य तानभत्संयत् मर्वजनसमक्षम् । अङ्गदेशाद् बहिमगघदेशे, कोशल राज्ये वत्सदेशे सर्वश्रेव प्रमृतं चारजालं प्रसह्य तथोपसजहार यथा तदपि मगधगजम्य तत्ग्नेहवशंवदानां चान्येषां राज्ञां मुविदितं स्यात् । ग्राम् । उपमजहार सर्वत्र प्रसृत चारजाल म । परन्त्वापानतः । वस्तुतस्तु-बहसंख्यकानि चारचक्षंषि निमोल यन्नपि, कतिपयानि सूपरीक्षितानि नितान्त विश्वसनीयानि दुर्जेयानि तानि तत्र तत्र स्वम्वकर्तव्ये दक्षतराणि यथा स्युस्तथाऽन्वतिष्ठत् । विशेषतो मगधाधिपसनिधौ । तस्य मगधाधिपस्य म्बज्येष्ठ- मातुश्च समीपे सः, शनैः शनैः, परिहरन संशयलेशं, तेन तेन मिणताहशान चारान निपुणतमान प्रमारयामास यन तन्माध्यमेन स तयोः क्षुद्रतममपि विचारमाचारं वाऽबिनम्बेनेव पर्यनमयत ।

·प्रजातशत्रुः म्वसेनाबलं च नाभनक । नापि मगधाधिपवशंवदं तदकरोत् । केवलं तत्परिवर्द्धने स्त्रोत्साहम-प्रापानतो-न्यजत् । सर्वजनदुर्लक्ष्यं यथा तत् स्यात्, साधारजनोदासोन्यविषयां यथा तत् प्राप्नुयात्, समुपेक्ष्यमाणमिव यथा तन्नि- पुगाग्यापि निरीक्षकस्य हग्गोचरीभवेत् -- तथा तत् प्राशात् । नवीनरणयन्त्रकल्पनाकोतुकमपि परितत्याज नाम विगतोत्साह इव । मागधेभ्यो रणकलाविद्भ्यः सेनाधिकारियो वा तद्रहस्यानि तु न ददौ । संक्षेपतो दृढबद्धमूलस्य निरपेक्षस्य स्वसामयस्य मौलिकी क्षति महता नातुर्यण परिहरन्. धैर्यः नामोपायः स्वस्य मगधाधिपवगंवदत्वं तदघानत्वं च साव जनोनं, विशेषतो मगधाधिपवेद्यं, स्यात् नास्तान् उपायानाललम्बे । तच्चातुर्यप्रभावाद् वा विधिलिवितवशाद् वा तस्य ते कुटिला उपाय: शीघ्रमेव साफल्यमलभन्त । देवोपहतमतिर्मगधाधिपतिश्चम्पानगर्याः प्रतिनिवृत्त्याऽऽगताया: समुल्ल- सिताचितायाः राज्या: वैशाल्या विदितमतिशयोक्तिसमनुप्राणितं स्वपुत्रस्यानुश- यातिरेकवृत्तान्तं शनैः शनैम्निविकमेव मन्नमारभताङ्गदेशे सर्वत्र प्रसृतात् स्वचार- बलात् प्रत्यहं समापतत्सु प्रशासनिकपरिवर्तनवृनान्तेषु विश्वगन् । प्रारभत चाऽऽमासितुं यद् यथाममयं तस्य शूर : स्वाभिमानी पुत्रः परिचौतौद्ध यकलङ्कोऽनुशयन म्रस्तच्चरगणे नियोड्य वन्दित तत्पुरत प्रागमिष्य- तोति । परन्तु, तस्य साऽऽशा दुराशंव दुर्भाग्योपहतग्य "न कदापि फलवती बभूव । तस्य नः शूरोऽभिमानी पुत्रः नेकदाऽपि तच्च रणे निपीड्य वन्दितं तत्- पुरत उपतस्थौ।

·एकादश: परिच्छेदः . नियतिशप्त कालदष्टं मगध राज मित्थमापातसत्ये नानुशयान्वितेन विनीतेन वर्तनेन समाश्वतं विधाय, 'वभावत एव मितभाषी निगगत एवैकाकी मोऽजात- शत्र, छायामासाहाय्येन प्रतितायां गुढायां स्वाधिकारसम्पादनचेष्टायाधिक- तर एव मुद्रितो पुट:, शन: शनः, परिहरन् संशयारणं स्वल्पमपि, कुशाग्र बुद्धि- दुर्भद्यस्य तीक्ष्ण दृष्टि दुलक्ष्यस्य ताशय कपटजालस्य निमित्तान्तरव्यपदेशः निर्मिती मनश्चक्रे यत् प्राचीने भारतीयेतिहासे संवत्सरशतकानन्तर मागध एव राज्य एकाकिना बुदिमात्रसाहाय्येन विप्रेरण केन निमितेन कपट जालान्तरेणवाति शयित बभूव तत् । सर्वप्रथम स सेवारतानामङ्गदेशीयानामतिविश्वसनीयानाधिकारियां समूहात्, पर्यालोच्याऽऽत्मनैव, तदर्थ स्वप्राणानपि समुत्स्रष्टु तत्पान् तीव्रमती- नुदग्रस्वभावान् स्वीकृत कार्य शापादपि शरादपि माधयितं तत्परान द्वादश यनो ऽचिनोत् । तेभ्यश्च शपथबद्धेभ्यः सङ्कल्पितस्य कायस्य रूपरेखां न्यवेदयत् । तेषां च मध्यात् म महाकुलस्नेहसम्बन्धवशादनाशङ्कनोयगतिविधीन् पञ्च यूनस्तत्तत्काय विशेष तत्तदनुष्ठेयमुपदिश्य, साक्षान्मगधराजस्य वैयक्तिकसेवायां प्रवेशं येन केनापि मिषेण येन केनापि प्रकारेण लब्धं व्यसृजत् । तेऽपि, क्षेत्रान्त चिकित्म्यमहाव्याधिकोटका इव, मगध राजप्रशासनशरोरे गूढ प्रविष्टाः, अत्यल्पेनव ममयेनानुत्पाद्यैव कस्यापि संशयमल्पतममपि, कृतोन्न- तयाऽजित्वाऽऽमन्नदुर्देवमूच्छितमतीनां मगध राजसुरक्षाधिकृतानामुच्चाधिकारि- णामात्यन्तिकं विश्वासमचिरादेव मगधराजस्याङ्गरक्षणोत्तरदायित्वं म्वयमध्य- गच्छन् , दक्षण मधुरेण वर्तनेन राज्ञः प्रियतमाश्चाभवन् पृथक् पृथक् नितान्तम- परिचिता इव परस्परेण। प्रारूढाश्च निर्धारितपूर्वाणि पदानि, वास्तविकस्य काल्पनिकस्य वा यस्य कस्यापि वैयक्तिकस्य कारणस्य वशात् साक्षात् मगधराज- मेव परं द्विषतोऽपराधप्रवृत्तीन कपटवृत्तीन कतिपयान मागधान पुरुषान वैयक्तिकसेवक मिषण सजगृहुः । अनन्यवशंवदांश्च तान विधाय तेस्तै रुपाय: निभृतं स्थापयामासुः 'व्यापारयितुं समुचितेऽवसरे । - ·अजातशत्रु: प्रवशिष्टानां च यूनां मध्यादेकं नवनिर्माणचतुरं कल्पनानिपुणं युवा मगधराज्यसमीपवर्तिनोऽनाव्यप्रवाहेण दुष्प्रसहवेगेन शोणमहानदेनाऽऽरक्षितपार्व- स्याज्ञातप्रायम्य पाटलिग्रामस्य समीप एव समुन्नततरे विशाले समतले भूप्रदेशे प्रासादमेकं स्थलदुर्गप्रायं राजकीयाऽऽवासमिषेण शोघ्रमेव निर्मातुं समादिदेश । सोऽपि महतोत्साहेनाजितुं दुराराध्यस्य शीघ्रकोपस्य कर्मठस्य स्वामिनः निःशन्दं साधुवादमविगणय्य धनव्ययमहोरात्र प्रतिक्षणं व्यापारयन्नपरिमिता मानवशक्ति, कतिपयरेव मासैः विनिद्दिष्टे स्थलेऽनभ्रङ्कषशिखरमपि नातिविशाल- मप्यतिस्द महानदप्रवाहपरिवेष्टितप्रायं सर्वविधसुविधोपपन्नं प्राङ्मुख प्रासाद- मेकं निर्मापयति स्म । तत्स्वाम्यपि, परिभिन्न इव खिन्न इव, निक्षिप्य प्रशासनभारमधिकारिषु, तस्मिन् प्रासाद उषित्वा, महानदे जलक्रीडयाऽमकृत् श्रमापनोदं कर्तुमारभत । एकदा च, निगीर्णे सूचिभेद्येन घनतिमिरेण चराचरे, श्रमक्लान्तेषु निद्रामग्नेषु रक्षकपुरुषेषु, क्षुद्रालातधारिणा प्रासादरक्षामहाधिकृतेन तेनैव यूनोप- दिश्यमानमार्गः, निभृतं, प्रासादभूमितलान्तर्वतिनो द्वित्रान् गूढान् कक्षान् निषिद्ध- सूर्यप्रकाशान् निवारितस्वच्छन्दवातप्रवेशान् गुप्तप्रवेशद्वारान् निरीक्षयाचकार । प्रवशिष्टानां षण्णां यूनां मध्यादेकं व्यवहारचतुरं मधुरभाषिणं पाषाण- हृदयं सर्वग्राहिणं विहङ्गरष्टि तीक्ष्णबुद्धि कपट जालस्य प्रधान तन्तुभिस्तैस्तैर्युवभिः निभृतं निरन्तरं सम्पर्क साधयितुं, समुपस्थितेष्वनपेक्षितेषु वा विघ्नेषु तान् प्रत्युत्पन्नस्त्रमतिबलेन तत्क्षणमेव निराकर्तु', प्रमुख कार्यकारिणां गतिविधिषु पारस्परिकं सौमनस्यमापादयितुं च न्ययोजयत् । अस्थापयत्तं चम्पानगर्यामेव परन्तु क्षुद्रस्य राजस्वाधिकारिण एकग्यापदेशेन, परिहरन् सर्वजनसमक्ष तत्सम्पर्कम्, मादिशच्च निभृतं कार्यप्रगतिनिवेदनार्थमसकृत् । मवशिष्टांश्च स पात्मन एव समीपे तत्तदधिकारिव्यपदेशेन स्थापयामास प्रयोगार्थमुपस्थितेऽबसरे समुद्भूते वाऽप्रत्याशिते कस्मिश्चिद् विघ्ने । एवं, निष्पापान स्वच्छन्दविहारिणः खगानाबद्ध पापद्धिरिव पाषाण- हृदयः सोऽजातशत्रुः सरलस्वभाव निराशङ्कं स्वपितरमाबद्ध दुर्लक्ष्यं कपटजालं विस्तारयितुं प्रचक्रमे। लेभे च शोघ्रमेव साफल्यं कल्पनातीतमवश्यम्भावित्वाद् विधिलिखितस्यानुल्लङघनीयत्वान्नियति निर्देशस्य । तत्प्रेरितास्ते सर्वऽपि यूनः,-यमदूता इव दुःसहगतयः, अवलोकयतामेव दक्षम्मन्यमानानां देवोपहतस्ष्टीनां मागधचाराणां-शीघ्रमेव निर्धारिते रखे सो स्थाने अवमूलाः, संनडमास्मानं खड़गपाताय तस्मै न्यवेदयत् ।

·एकादश: परिच्छेदः सोऽपि प्राणान्तकखगप्रहारायावसरं समुचितं प्रतिपालयन् तूष्णीं तस्थौ प्रलभत च तं नातिचिरादेव । नातिचिरादेव हि,-एकदा समुपविश्य नवनिर्मितस्य 'क्रीडाप्रासादस्याट्टालके, मन्दवातलहरीपरिचुम्ब्यमाने समुद्यत्तरङगे निर्मले महानदजलप्रवाहे प्रतिबिम्बित- मचि रोदितमारक्तमादित्यमण्डलं दोलायमानं दिव्यं रक्तप्रभंशतपत्रमिव निनिमेषया दृष्ट्या कदाचिदवलोकयन्तं, कदाचिन्मन्दसमीरलहरीममानीयमानं कोलाहलं पथिकानां नौकातरणोत्सुकोत्सुकानां पाटलि ग्रामावतारे सुदूरे समवेतानां विमन- स्कतया शृण्वन्तं, कदाचिन्महानदपरतीरवतिष क्षितिजपटे दियचित्रकारचित्रिते- ष्विव शस्यश्यामलेषु विस्तीर्णेषु क्षेत्रेषुष्टि क्षिपन्तं. कदाचित् प्रासावप्राकारभित्ति- तलं पापाणमयं व्यर्थ समालिङ्गना महानदजलोर्मीणां थप्-थन् ध्वनिषु कर्ण ददतं, कदाचिन्महानदतीरवतिनि देवतायतने कस्मिंश्चित श्रद्धालुना केनचिदारा- धकेन प्रहन्यमानाया घण्टि काया रवं स्वच्छन्दवातलहरीसमानीयमामं शृण्वन्तं प्रसारितस्य कपटजालस्य विषय एव सततं चिन्तयन्तं,-तं निःशब्दमुपसृत्व प्रतिहारिमुल्यो ब्राह्मणं काञ्चिदाशीर्वचन दानार्थं दिक्षं न्यवेदयत् । सोऽपि, 'वास्तविकः कोऽपि ब्राह्मण प्राशीर्वचन दानाथं मां द्रष्टुं मोत्सहेत । स तु सर्वविदिते राजकीये दानधर्म विभाग एव गत्वा-शृण्वत्सूदासीनेषु तदधिका- रिषु तन्महत्तमं कार्य स्वजात्युचितं कुर्वीत । लभेत च राजाज्ञानुसारं प्रभूतां दक्षिणाम् । तदनेन गूढन चारेणैव केनचिद्राजगृहात् सम्प्रेषितेन भवितव्यम् इति मनसि कृत्वा, वस्तुतः समुत्सुकोपि प्रकटतः समुद्विग्नमिवानिच्छन्तमिव कमपि ब्राह्मणब्रुवं दर्शनप्रदानेनानुग्रहीतुमात्मानं दर्शयन्. तत्प्रवेशमनुजज्ञे । अन्यस्मिन्नेव च क्षणे, तस्मिन् कक्षे प्रवेशितं नातिदीर्घ नातिस्थूलं गौरं वर्ण धौतधवलवेषं भस्मभासुरभालप्रदेशमेकेन हस्तेन रुद्राक्ष मालामपरेण च कमण्डलु वहन्तं शिशिरकरकरनिर्मितेनेव शुभ्रेण यज्ञोपवीतेनोद्भासितवक्षःस्थलं चञ्चल-चतुरचक्षुषं ब्राह्मणमेकमक्षिलक्ष्यीचकार । उदतिष्ठच्चानिच्छन्नपि तत्सभाजनार्थम्-अवलोकयति सादरे प्रतिहारिप्रमुखे द्वारस्थिते किञ्चिच्चकिते । किञ्चिन्नमितोत्तमाङ्ग एव चाशृणोत् घीरगम्भीरामपि तीक्ष्णमतिसुलक्ष्यप्रक- म्पामाशीवचनवारणी-विनङ् क्ष्यन्ति तेऽरयः, राजन् । सफलीभविष्यन्ति तव मनोरथाः । आसन्नप्रायस्य फाल्गुनमासस्य शक्लपक्षेऽष्टम्यां तव भाग्येशः लग्न- राशि वेक्ष्यति । स च विलापप्रबलतमानपि तव शत्ननयासेनैव ! ललाटलिखित- मेव द्योतयति तव भाग्यसम्पद'मिति। तत्क्षणमेव परिज्ञाय च तन्निहितं गूढं सन्देशमौत्सुक्यताम्यहृदयोऽपि कृताऽऽकारगोपनम्, प्राश्वस्तमिव प्रभावितमिव सुखितमिवात्मानं तां भविष्यवाणी निशम्य दर्शयन्, तस्य ब्राह्मण (कृतक) स्य तेजसाऽभिभूतमिवाऽऽस्मानं प्रकटयन्, अधिकतरमेवाऽदरपह्वस्तमतिथिसत्कारस्वी- ·प्रजातशत्रः कारेणानुग्रहीतुमभ्यर्थयामास विनयन म्र या वाण्या । अवलोक्यामास च प्रतिहारि- प्रमुख साभिप्रायम्। अपगत एव तस्मिन् तत प्राशीवंचन मुख रे, घटिकामात्र पर्यालोच्य म्वात्मनेव, विनिश्चित्य च वयमेव किमपि, मङ्क लिपन कार्याभिज्ञानां स्वममीप- ग्थानां पञ्चानां यूनां मध्यादेक वेषवागवर्ननपरिवर्तन चतुर माह्वाययत । शीघ्रमेव सेवायां समुपस्थितं तं गजगहान् मद्यः प्राप्त गूढ नन्देग श्रावयित्वा, लदहरेव छद्मवेयं गृहीत्वा राजगृहं गत्वा मगध राजम्य वयक्तिकसे वायां गुढं प्रवेशितानां कृतकाङ्गरक्षकाणां प्रधानात् विदित्वा सर्व वृत्तान्त प्रक्तिसन्देश- सम्बद्धं शीघमेव प्रत्यागन्तुमादिशत् । मोऽपि तदहरेव प्रस्थितो धनपांमूल पाद ग्रामीण वेषो मगध राजधा. या यथा- निर्देशं गूढं साक्षात्कृत्य नत्रयं प्रमुख गजकीय सेवाग मुत्मक माधा गायव हद्मना समधिगत्य सविस्तरं समाचार, विम्मित इस गजधानीवैभवानल कनेन दिन मेक- मतिवाह्य तच्छोभावलोकने नाम, पाटलिगाम न्य वन्न हताश इव । परिहर श्च कालापव्ययं, समुपस्थित एव प्रथमेऽनुकलेऽवसरे नमजातशत्रवे न्यवेदयत्- 'स्वामिन् ! उपस्थित इवानुकूल तमोऽवमरः परि लक्ष्यते । ज्ञायते हि यत् स भवतोऽनुकूलं विन नं व्यवहारं वीक्ष्य परमादवानः, राज्य प्रशासन भारं-वस्तुत- म्तेन कदानिदेवोह्य मान-परमविश्वसनायेषु स्वामात्येषु निक्षिप्य प्राप्तप्रायं होलिकादहनमहोत्सवं भगिनीं तत्पति च चिगत् खललनवेश्य दुर्मनायमानग्य कोशलनरेशस्य प्रसेनजित: परिवारेण महाभिनन्दयिन गजगृहादासन्नस्य फाल्गुन- मासग्य शुक्लपक्षे सप्तम्यां तिथौ श्रावस्त्य प्रस्थान करिष्यति । महाराज्ञी कोशलदेवी केवला तेन सह प्रवत्स्यति । ग्वामिनो माता मद्रराजमुता न ससुता राजगृह एव स्थाम्यत: तेन सह क्षुद्रतमं बलं कृशनमञ्च परिजन वृन्दं प्रवसेत्तथाऽस्माभिः प्रयतितम् । मफलीभूतं च । तम्मिन्न पिक्षद्रतमे बले कृशतमे च परिवारे यथाऽग्माकं पक्षपातिन: सैनिकाः सेवकाश्च स्युस्तथैवास्माभिः प्रयतितम् । अतः राजगृहादयमनुरोधः स्वामिचरण योर्यत् यदि योग्यं मन्येत स्वामी तर्हि राजगृहात् श्रावस्त्यर्थ प्रस्थितः सः, अष्टम्यां तिथौ, प्रहरमात्राव- शिष्टायां रात्री, भागीरथ्या दक्षिण एव तीरे, प्रवामानन्तरं मुखं विधान्तिसुलभ- मनुभवन्, सकल त्रः, प्रमह्य बन्दीकरणीयः । कोशल देशं समुद्दिश्य सुदूर पोषिते, भागीरथ्या उत्तरतोरवतिनि वा कम्मिश्चिद् वन प्रदेशे कृतविश्रामे तरिमन कतिप- यदिवसानन्तरं निगृहीते सति, नस्य, पनि उज्य जन सामान्य मंशयं, प्रदत्त्वा कस्मंचि- दप्यपहत विषये कल्पनाले शं, ततः पाटलिग्रामपर्यन निभृतमानयनं दुष्कर मेव स्यात् । यद्यपि स्वामिचरण योनिवेदितं प्रहारन्थलं राजगृहान्नातिदूरं तथापि चम्पाया मपि तन्नातिदूरम् । पाटलिग्रामादपि तन्नाति दूरम् । प्रत्युत-मगधराज- यथा खलु - ·एकादश: परिच्छेद धान्यास्तत्मामीप्यमम्माकं विपक्षिणां मनमि मम्भ्रममेवोत्पादयेत् । चम्पानगर्या: सामीप्य वशात् स्वामी अष्टम्यामेव तिथौ पश्निमामाशामवलम्बमाने दिनकरे ततो मृगयापदेशेन निर्गतोऽपि · अनवरतं प्रवनन् "प्रहरमात्रावशिटाया नम्यामेव रात्री प्रहारस्थल प्रागन्तुं शक्ष्यति बन्दीकृतं च तं गृहीत्वा रथ्यान्तरेण पाटलिग्राम प्रतिगन्तम । नदनुगृलान म्वामी स्वाभिप्रायनिवेदनानुग्रहेगा शीघमेव-' इति । अजातशत्रस्न चिकीपिनकायपद्धते: मङकल्पितं तमालेखं निशम्य प्रभावितो. पि प्रकटतया विचारमग्नमिव गुणदोषपरामर्शपरमिवाऽऽत्मानं दर्शयन् चिरा खन्न स्व सम्मति प्रकटी चकार । ममादिदेश च तदनुमारं कार्य कर्तुम् । एवं ग्वामिन आदेश मनुमृत्य निभृतमप्रति राधं स्वं स्वं कार्य पुर्वनां कपट- जालनन्तुवायानां तेषां भावनाशून्यमनमामधिकारिणां, स्वयं यवनिकान्तः स्थित्वा दैनिक प्रशासन कार्यभारव्यापृतमिवात्मानं दर्गयित्वा मगधगज प्रति स्वं वर्तन विनम्रतरं कृत्वा मानवहृदयमुलभाः कोमला भावना गलपीड निष्पीड्य रखवात कपट जालं मत निरोक्ष मागास्य भद्रतममपि तद्दोषं तस्मिन्नेव क्षणे दूरीकुवनः केनचिद् दुष्टेन प्रतात्मनाऽभिनिविटेनानिशं प्रतिपलं प्रतिक्षण प्रयंमागस्येव निष्कारणम्य तम्याजातशत्रो:, अवश्यम्भावित्वाद् विधिलिखितम्य विम्मृत्य राजकोयस्य तम्य ज्योतिर्विदम्तां भविष्यवाणी म्वान्तस्तले विषमरवाक्षरे: लिखितां वशीभूध पितृहदयस्वाभाविकम्य स्नेहम्य स्वपुत्रस्त्र तम्मिन् व्यवहार - परिवर्तने कृतविश्वामस्य प्रतिनिवृत्य कौशाम्ब्या अचिरादेवा गामिन्यां सर्वमङ्ग- लायामक्षय्यतृतीयायामेव वन्से कुगगोकेऽनुभवविदग्धे राज्यकार्यभारं विधिवद् विन्यग्य महाराजया मह वानप्रस्थाश्रमे प्रवेशः कार्यः । मङ्कल्पम्न्वय महाराजय अपि नाधुनैव प्रकटीकरणीयः । कुगीकाय पादवन्दनार्थमागताय (प्रागमिष्यन्ये व सः) अनुशर्यावन म्रमुखाय मर्वप्रथम कथनीयम्' इति स्वात्मनेव मम्प्रधाय ममुल्ल- मितमानसस्य मुगोपितमनोरथस्य बालकस्येव म्वात्मन उल्लासं तेन तेन मिपगा गूहतो मगध राजन्य वृद्धग्य बिम्बमारम्य, युवराजग्य वर्तन परिवतन मप्र यागित- मपि चिगकांक्षिनमनभूयादी चकिनाया प्रपि नातिचिगदेव म्वाभाविकवा- त्मव्यवशीभूत हृदयायाः समाश्वस्तमान मायाश्विगत् खलुवाञ्छितं मातृहे होलिकादहनमहोन्मवमुखमासन्नप्रायं परिकल्प्य मातृगृहगमनोद्यया: मद्योवि- वाहिताया इव बालिकाया: म मुल्लमितमानसाया महाराज्ञया: कोश न देव्याश्च राजय वैशाल्यै क्षमाय च नानि तानि कुलदेवताचनसम्बद्धानि विविधानि कार्यागिण समपंयन्त्याः कदाचिदामन्नविपदाघातपूर्वछायाकलुषितवान्ताया इव रणरणक- खिद्यमान मानसाया प्रान्तरालानि दिनान्यविदितगतयामान्येव व्यतीयुः ।

·७४ प्रजातशत्रुः प्रादुरामोच्च फाल्गुनमासम्य शुक्लपक्षीया माउटमी तिथियम्यां घटितया घटनया पितृवचनपालनार्थं परित्यज्य मिहासनमरण्यवास दुख बहुल मङ्गोकुवना दागरथिना रामचन्द्रण पितृमनोवासनापरितृप्त्यर्थ परित्यज्य यौवन सुलभमुपभोग- माजीवनं ब्रह्म वयं मुररीकुवंता भीष्मेण च प्रोद्योतितायाः प्राचीनाया अ य संस्कृते- गौरवमय इतिहास प्रकल्पानं कलङ्कितो बभूव । समुत्त जित मानस इव चाऽऽगामिनी तां घटनां पापमयों मनसि पुनः पुनर्विभाव्य भगवान् दिनकररत्वरितयेव गत्या पदिचमाम्बुनिधो निमज्ज्य रसातल- मगात् । प्रासन्नायास्तस्या घटनाया विषये जनमामान्य मुबोधयितुं समुत्सुकोऽप्य- जातशत्रुभयात् तथा कर्तुमपारयन्निव दुःख भराक्रान्त: मायंसमोरो मन्दं मन्द बवो। कर्तृत्वशालिनस्तस्य क्षत्रियवरेण्यम्य तथा घोरं विनिपानं साक्षात्कर्तुमनृत्यु- कोऽपि मृष्टिसञ्चालकेन प्रदत्तं कर्तव्यभार मुपेक्षितुमसमर्थ इव शशाङ्कः शनैः शन: पौरत्यं गगनाङ्गणमाक्रमितुं प्रचक्रमे । . र प्रातिष्यत च मृगयापदेशेन (-अथवा मृगयार्थ-) युवराजोऽजातशत्रु: क्रोडा- प्रासादात् लोहकवचावृत सर्वाङ्गः लौहशिरस्त्राणाऽऽच्छन्नमस्तको क्षिमात्रलक्ष्य- व्यक्ति सुतीक्षणभल्लोदग्रहस्त: प्रकम्पमानप्रंथ चञ्चलपुच्छं तोणने त्र म मृत्तजितं प्रभजनमारूढः स्वसमानवृत्तान्तस्तैः पञ्चभिर्युभिः जवनाश्वारूढ रनुमृतः । परिहरंश्च पाटलिग्राममध्ययायिनं मार्गमवधीरयन नं निवार पितृमिव प्रयतमाना- नामुच्चैः रुदतोनां शिवानामशिवानि रुतानि, तिरस्कुर्वन् प्रतीपं वहन्तं कदुष्रणमुग्र- गन्धं-तमभिनन्दयितुमभिमुख मागच्छत: रौरवन रकाधिपग्य स्नेहोच्छवास मिव- वातं, प्रासादाट्टालके मूनिवत् स्थित्वा निनिमेष ध्यायतस्तस्य प्रासादरक्षाधिकृत- स्याधिकारिणोऽक्षिविषयतां शीघ्रमेवात्यकाम्यत् । प्रवसन् अनवरतं, अतिक्राम्यन् निर्जनान् समतलान् विषमान् निम्नोन्नतान् प्ररूढवृक्षतया दुष्पवेश्यान् निर्वृक्षतया सुगमान् शुरुकान कर्द पप्रायान भूप्रदेशान्, परित्यजन् जनसामान्य मार्ग क्षुद्र तममपि, अस्पृशन् निद्राजडानामपि कुग्रामाणां सीमाप्रदेशान्, भाययन् सद्य:प्रबुद्धान् भक्ष्यमार्गण प्रवृनान्' वलोक्य विवरतः कृष्णखण्डान् चकितान् राषिञ्चरान् श्वापदान्, जागरयन् सद्य.प्रसुप्तान् कान्तान् गलितगात्रानन्यान् पशून् प्रोत्साहित इव सह पवमभिः कृष्णकार्यविशाल दिवाभीतै कुत्सितं विरुवद्भिः, विदीर्य सर्वसहाया उदर बहिरागतानां कष्णवर्णानां कृष्ण वाहनानां कृष्णकृत्यानां राक्षसानां कस्यचिन्ति रपराधस्य निराशङ्कस्य निष्पापम्य प्राणापहरणाय त्वरमारणानां भीषणरमणोयां शोभां विडम्बयन्, गगनमध्यमलङ्कुर्वत्यासन्न प्रायं पापानुष्ठानं साक्षात्कर्तु मनिच्छुक इव घनपटला- ऽऽवृतमुखबिम्बे चन्द्रमसि."प्राप भागीरथीतीरं पूर्वनिर्धारितम् । - ·एकादशः परिच्छेदः तत्समीपतिन्यां किञ्चिदन्नतभूतलप्ररूढायामवलोक्य तं भयजडायामित्र निःशब्दायां गहनवृक्षराजो निलोनश्वानुयायिभिः सह "प्रध: प्रसृते विस्तृते क्षीण- चन्द्रिकोभासिते सद्योविधवामालप्रदेश दव धवले तस्मिन् सर्वत्र तोक्षगणे माव बाने लोचने व्यापारयामाम । अवलोकयामा म न नातिदुर एव पूर्वापरदिगन्त चुम्बिप्रवाहाया: क्षोण नन्द्रि- कोद्भाग्यमान जलतरङ्गाया धवलतोरोपरुद्ध प्रवाहाया मलिनस्फटिकभमावालि- खिताया दीर्घ दीर्घाया रजनपट्टिकायाः शोभामनुकुर्वत्याः निराशङ्क प्रसुप्ताया इव प्रशान्त वाहिन्या भागीरथ्या. धमि, जलसमीप एव, चन्द्रिकाधवले बालुका- मये प्रदेशे कलप्नं धवन मेकं विशालं मगधराजवंशध्वजभूपनं पट वाम, तस्मान्न.. निदर एवं वर्तनाकारेगा क्लप्तान् षट् साधारणान् मलिनवर्णानन्यांच पटगृहान्. नानिदूर एव ततो विश्रान्तान् नील गगनतले कतिपयान् तुरङ्गमान्, रथ च विमुक्ताश्वमेकम् । प्राष्टिगोच्च म्यामेव गहन वृक्षरा नौ तुरगादवनीण, एकाधिकारिण पदानिमेय निभृतं तं पटक म मुद्दिश्य । मोऽपि, शन. शने रुपमृत्य त नि शब्द तस्मिन् प्रविष्ट: कतिपयक्षणानन्तरमेव न्यवनंत । अकथयच्न किनिन् स्वामिनं मन्द्रे गावरे गा ! अजातशत्ररपि नन्निशम्य हस्टिपातमागा स्वानुयायिन: गमा- दिश्यानुगमनाप्य, बद्धवा प्रभजन तदन्यनमतरु मूले, पदातिभिमन्य र नुगम्यमान., निःशब्दमग्रे गरन. क्षगो सम्मिन चन्द्रिकाप्रमाणे निघणं कवित् मंकल्प मनगि कत्वा प्रबलितानां समीपवनिगहनवनराजघनतम खण्डानां शोभां गमाञ्च- कारिणीं विदम्बयन पश्यना मेव निनिमेपागगां स्तब्धानां गगनाङ्गग कन मम्मर्दाना- मसंख्यानां नक्षत्राणां नं स्कन्धावारमविशत । निभृतं च पितु: पटमण्डपमिनरेभ्यः पटगृहेम्बः नि:शब्द निःमृतः लोहक- व चाऽवृनकायः लोहशिरस्त्राणाच्छन्नमस्तक रक्षिमात्रलक्ष्यः सशस्त्रः कत कम गध- राजाइ गरक्षक: स्वानुयायिभिरुपाद्वलित बलः । अपश्यच्च नगमात्रं तन्मध्यवर्तिनि नानिविगालेऽपि मवंविधमुविधोपपन्ने महात्म्नरगासछादितरोधस्तले मन्ददाम्दीपदण्डालोकिनाभ्यन्तरे भागीरथी- ममीरप्रकम्प्यमाननालकोशे याऽवतपटभित्तो विधामकक्षे मुखं विरब्धं च प्रमुप्तौ मृदुलचानांशुकाऽवनक्षीगण गेरो मन्दनं शदीपप्रकाशमुलक्ष्यधवलकेगी मन्दं मन्दं श्वमन्तौ स्वपितरौ। अन्यम्मिन्नेव च क्षणे. हठात् ततः परिवर्त्य दृष्टि स्वानुयायिनः नि:शब्दे- नेङ्गितेनादिदेश ।

·प्रजातशत्रुः . ते च, तत्क्षणमेव, अग्रे ससर्पः बन्दोचक्रश्च तो वृद्धौ जायापती... निद्रितावेव प्रसह्य धृतेषु दुर्बलेषु करेषु निगडय्य । वृद्धो बिम्बसारस्त्वेवं हटात् प्रबोधित. सुख निद्रायाः क्षरणमा निद्रावशेष- जडाभ्यामर्दोन्मीलिताभ्यामन्यस्मिन्नेव च क्षणे विस्फारिताभ्यां नयनाभ्यामव- लोक्य समन्ततः स्थितान् महाप्रमाणान् सुगोपितदुर्लक्ष्यव्यक्तिविशेषान् सुतीक्षणभल्लोदग्रहस्तान् निनिमेषया हट्या तावेव सोपहाममिव निरीक्षमाणान् -प्राणापहारार्थ समयात् पूर्व मेवोपस्थितान् यमदूतानिव,--भागीरथीपावनप्रवा- हेण निष्कासितान् स्नातभावुकजनपापपुजानिव मतिमन:- नेशे समये यथेच्छं काकतालीयन्यायेन तत्र समुपस्थितान् निशाचरानिव भीषणान्, प्राकृतिविशेषान् भयाक्रान्तः, क्षणमात्र परिकल्पयन् दुःस्वप्नपीड्यमानमेवाऽऽत्मान मन्यमाने व क्षगणे निगडिनी दुर्वलो स्वहस्तावनुभूय तां भ्रान्ति दूरीकुवन्. क्षणमात्र स्मरन् बहा: कालात् प्राक् तस्य वद्धम्य कूट दन्तस्यावासं तारश्यामव निशायां प्रसह्या- ऽऽकामतः कृष्णाकृतीनाततायिनः, अन्यस्मिन्नेव क्षणे प्रसह्य परिमार्जयन्नमङ्गला तां स्मृति स्वमन:पटलात्, क्षणमात्रमुत् पश्यन् रिपुसनिकान् गुटमा भभवतः, अन्यरिमन्नेव क्षणे तामपि गम्भावनां नि कुर्वन् मगध राजधानीसामोप्यं मनमि- कृत्वा,''अन्ते किङ्कर्तव्यविमूढः शयनपतित एन तस्थौ। क्षण मात्रानन्तरं च नि.शब्दैरात नायिभिबंलादुत्थापितः शयनात्, समन्ता. दवलोकयन् , अपश्यत् स्वशयने पूर्वमवोत्थायोपविष्टा विललितधवल विरल वेश- पाशां किञ्चित्परामृष्ट सोभारतिनका भयाक्रान्तयाऽपि स्थि ग्या दृष्ट गाऽऽतनायि- प्रमुखमेव किञ्चित्परावर्तितमुख प्रत्यभिजिज्ञामयेव निरीक्षमाणां स्वपत्नी... विनिगडितकृशमणिबन्धाम् । क्षणमात्रानन्तरमेवात्मानमपश्यदाततायिनोऽन्यतमस्येङ्गितानुसार शयनादु त्यित, पटमण्डपाइ बहिरनावतपादं निःसरन्नं, शून्यं प्राणहोनमिव स्कन्धावार विहाय तीरसीमावतिनी गहन वृक्ष जि समुद्दिश्य कथमपि प्रभटनोशारं चलन्तं, तत्र समुपस्थापिते.श्वे के अविद राह्य पाणं, केन चिबिधृतरज्जुना तेनाश्वेन तत उह्य मान, तुल्य वृत्तान्तया भार्यया "छाययेव "अनुगम्यमानम् । - - ·द्वादशः परिच्छेदः - -- अजातशत्रस्तु, दाम इव दुष्टम्प यत्किञ्चित्कारिण: कम्यचित् प्रेतात्मन, एवमनुष्ठायोभय लोकविरोधि कृष्णां कृत्यभन्शयले शमप्यन नृभ वन्, मूको दुर्बला- वर्द्धविनितप्रागगाविव किञ्चिदप्यनिकर्वन्तो यन्त्रनालिताविव परेच्छानुमारिणी समुदामीनौ निम्तेजको व दो जायापती इव सोंपेक्षितौ नौ ग्वपितगै ग्वापेक्षा- विपरीतं दृष्ट्वा क्षण मे कमस्त्रस्यचितोऽपि तत्कान मेव प्रकृति ग्नेहभावशून्यां स्वभावक मागमापन्न , किञ्चिदाकविनाऽऽरक्तलोचनम्तो कष्णवस्त्रावगुण्ठित- मवशरारौ कारोयत्वा, मार्गनिर्देशनार्थ किल किञ्चिदग्रे गारयित्वा मन्दगतिम- सममिव पापराशिभारभुग्नं स्वामिनं बाढ़ प्रभऊ ननं, पाटलिग्रामप्रासादं समु- द्दिश्य प्रवस्तुमारभतानुगम्य मानते। कदानिद् गहन वृक्ष राजि यादुलक्ष्येण, कदाचिद् दुमनाय मानम्येव क्षीगाप्रभम्य शशाङकम्य करै रनिच्छये वेपदालाकितेन, निजनतया तम्यारण्य पयम्य केनाऽप्यनवलोकितेन, रात्रिचरं वन्यः पदरपि जुगुप्सयेत्र ममुपेक्षितेन, विलक्षगगादिव लोकात् स्मादपि मत्यनाक ग्रापतितेन सूर्योदयात् प्राक् कम्मिश्चिद् गूढ स्थले निभृतं निलीयात्मानं रक्षित प्रयतमानेन पापिताल समुदाये नेव मूतिमता निगृहीतनिष्पापनि:महायजीवात्मद्वयेन तेन भोषण रमण येन तुरगसादिदलेन । प्राप च प्रहरमात्रावशिष्टायां लस्यां शुक्लायामपि कृणायां नमम्विन्यां, स्वेदातुरङ्गमः परिश्रान्तसहपथिकः, कथमप्यनुष्ठाय जगन्नियन्त्रा मवष्टि- सञ्चालकेनानादिकालात् प्रदत्तं कनव्यं पश्चिमाम्बुनिधी निमज्ज्य प्रक्षालयितु- मिव पापकर्मसाक्षात्कारकलङ्क गते शिशिरकिरण, चित्रगुप्ताय निवेदयितुमिव तत्पापाचरण कुत्रापि गतामु तारामु, पाटनिग्रामप्रासादस्य पश्चाद्भागवति गुप्तं प्रवेशद्वारं पुरुष मात्रप्रमाणम् । तत्र तदागमनं यथानिर्देशं प्रतिपालयत एकाकिने तस्मै प्रासादरक्षाधिकृताय युवकायाऽऽज्ञापालनदक्षाय प्रदाय निःशब्दं तो बन्दिनौ, तेन कृष्णवस्त्राऽऽवृत- मुखावेवान्तःप्रवेशितो तो वीक्ष्य ततः न्यवर्ततान्यंरश्वारोहै: सह । मृगयायाः प्रत्यागच्छन्तमिवात्मानं प्रकटयन् प्रविवेश प्रासादं विरलतररक्षकेरण महाद्वारेण ।

·७८ प्रजातशत्रुः स्वशयनकक्ष कृतवस्त्रपरिवर्तश्चानुष्टाय कथमपि नित्यदैहिकक्रियां, पार- क्तनयन: परिश्रान्तगात्रः जागरणोच्छून नाडीभीषणभाल प्रदेशः, निर्विघ्नं विनैव रक्तपात विनवाऽऽक्रोगं विनंव बलात्कारं विनंवात्याचारं सफलं पर्यवसानं याते- ऽपि स्वकल्पनामात्रोद्भूते कपट जालेऽपेक्षितं समाधानमलभमान, उच्छ्वासमननु- भवन्, प्रत्युताधिकतरमेवाम्वचित्तोऽधिकतर मेवाशान्तम्वान्तोऽसमर्थ इव तस्मिन् प्रासादे ततः परं क्षणमात्रमपि स्थानुमातुर इव तस्मात् ग्थानात् दूरं-अतिदूरंयत्र कुत्रापि गन्न, शीघ्रमेव, पारोहति पूर्वाचल शिखरं श्रुत्वा कर्णोपरिणकयाऽऽततायि कृत्यं निघृणं परं कुपित इवाऽऽरवने भगवति मवितरि, मह स्वानुयायिभिस्तुल्य- वृत्तान्तरङ्गराजघान्य चम्पानगयें चचाल प्रामादरक्षाविकृतं तमधिकारिणं मंसूच्य। तत्र च दैनिक प्रशासन कार्यव्यापृतमिवात्मानं प्रकाशयन , निभृतं, मगध- राज विलोपमात्यन्तिकमाकस्मिक गतं विज्ञाय गजगृहेऽन्यत्र चावश्यम्भाविनी: प्रतिक्रिया: प्रतिपालयन - क्रूरः श्वापद इत्र निहतधनु: जानपदप्रतिहिमां- प्रशान्तस्वान्तो विक्षभितचित्त उन्निद्रप्रायः क्षणमात्रमपि शान्तिमात्मनोऽविन्दन् कानिचिद्दिनानि तूष्णीं तम्थो। अध्यगच्छच्च शीघ्रमेव प्रजवि गन्देशहराऽहत मन्देशं, जनन्या, राजगृहात कोशल राजधानीमुद्दिश्य महाराच्या मह कृतप्रग्थानस्यात्यल्परिजना वृतग्य मगधराजस्य कुश नवार्ता कोशाम्ब्या: प्रषितामप्राप्य किञ्चिचिन्तितमानमया, प्राप्य कौशाम्ब्या: कोशल नरेशस्य चकितस्य दु गङमाग्रस्तग्य समाचारं यत 'स्वनामधन्यो मगध राजोऽद्यापि नागतः कोशलदेव्या यह व्यतीतेऽपि पर्याप्ते समये' -अधिकतरमेव चिन्ताग्रस्तया किर्तव्यविमूहया, 'प्राप्तायां परिस्थिती प्रौढः पराक्रमी युवराज एव परामष्टव्यः, स एव पितरं मृगयिष्यते सत्वरम्' इति सम्प्रधार्य प्रेषितम। , . अत्यन्त मुद्विग्नमिव चकितमिव चिन्तितमिवात्मानं प्रदशयन सः राज- गृहाय तत्क्षणमेव प्रातिष्ठत प्रभजनमारुह्य तरेवानुयायिभिः युवभिः सह । साक्षात्कृत्य चान्तःपुरस्थितां मलिनबसनां विलुलितालकाननां चिन्तामग्नां माद्रोद्वितीयां मातरं, क्षणमात्रमपि तत्समक्षं स्थानुमसमर्थः, परिहरन तन्नयने निष्प्रभे, महताऽऽवेगेन समावास्य तां कनिष्ठां च मातरं ततो निर्गतस्तत्क्षणमेव स्वोकृतमगधराज्य प्रशासनसूत्रः, 'पितुरनुपस्थिती स्वाभाविक मेवैतत् युवराजस्य कृत' इति मनसि कृत्वा प्रधानामात्यादिभिः प्रमुखैः राजपुरुषश्चिन्तामग्नः किर्तव्यविमूढः निःशब्दमनुमोदितो, विस्मयजनकमदर्शनं गतस्य वृद्धस्य पितुर्ग- वेषणाय नामान्वेषकजालं विस्तारयामास महताऽऽडम्बरेण ।

·द्वादश: परिच्छेदः ऽत्यल्पबल: शीघ्रमेव च सार्वजनीन विषयतां प्राप्तान् भागीरथीतीरे वालकामय इतस्ततः पतितान् वातविदोन विशोरगान मलिनान मगधराजपटकावशेषान् तद्ध्वजांशान नाथमित्र पतितमश्रीकं रथं च चिन्नापूर्वकमाधृत्य, 'नून मगधराजा- नगाधिराजोपत्यकातिभिरराजकर्यथेच्छाचारिभिगततायिभिः कश्चित् सशस्त्रविनिमय द्रव्याभिलाषिभिः सहसाऽपहृत्योपत्यकातिप घनेषु वनेषु नीतो भवेद्' इति शङ्कां जनसामान्य मनसि महता चातुर्येण समुद्भावयन्, तस्यामेव दिशि तस्मिन्नेव प्रदेशे गवेषरगाप्रयत्नान् तीव्रतरीकर्तु स्वानुयायिन युवानमादिदेश । साफल्यं च (स्वाभाविकतयव) नालभत । एवं व्यतीतेषु कतिपयेषु मासेषु, परिकलय्य गवेषणाप्रयत्ने शिथिलोत्माहान् परिश्रान्तान् मागधानुच्चावचाधिकारिणः. ग्वदैनन्दिनजीवनयापन व्यग्रीभवच्चे- तसः सामाण्यान् प्रजाजनान्, प्रकालवृद्धां शिथिलोतरीभवच्चिन्तां मातरं, हताशामपि शिरसि कृत्वा विधातुगज्ञां पुत्रयोरल्पवयसोर्लालनपालने पुना रममाणहृदयां कनिष्ठां मातरं माद्री च, प्रात्मानमपि हतोत्साहमिव कुण्ठितगति- मिव प्रतिरुद्धशक्तिकमिव सर्वजनसमक्षं दर्शयन्, अनिच्छन्निव पैतृकराज्य-प्रशा- सनभारमधिकाधिकमङ्गोकुवन, कोशलन रेशस्य प्रसेनजितो, मद्र देशाधिपस्य, उज्जयिनीनृपस्य महासेनम्य चण्डप्रद्योतस्य, गान्धाराधिपतेश्च साहाय्यं पितुरन्वेषणे वारं वारं प्रार्थयन्, यथा ते मागधा अधिकारिगण: सामान्याश्च प्रजाजनाः सधना: निधनाश्व सबला निर्बलाश्व प्रबुद्धा जडाश्च नागरिका ग्रामीणाश्च, मातरौ. मगध राजस्य स्नेहवशंवदा: राजानः दुई विनं बिम्बसारं तस्य प्रियतमां महाराज्ञों च विस्मरेयुम्तथा तांतानुपायान् प्रच्छन्नान् शन: शनैरालम्बत उपयुयोज च महता चातुर्येण । सर्वप्रथम, सः, नातिचिरादवलम्बितां (कृतक-) स्नेहा नीतिमेव यथापूर्व- मनुसग्न्, तृिगवेषणावफल्यवगादात्मानं पुत्रकर्तव्यपालन दबलमिव दर्शयन्, मगध राज्यस्य सेवायां वंशपरम्परया निरतान् परमविश्वसनीयान् महामात्यादीन् वरिष्ठानधिकारिगाः मबहमान मित्र मनिवेदमिव यथापूर्व मगधराज्यं ताशे प्राणान्तिके सङ्कटे स्वसेवया माहाय्ययितुं विज्ञापयामास । तेषां चैवं यथापूर्व स्वस्वकार्यनिरतानां मार्गनिर्देशानुसारमिव प्रशासन कार्यभारं वोढुं प्रचक्रमे । शनैः शनैरुद्यदुत्साहप्रभ इव राज्यप्रशासन सञ्चालनसूत्राणि स्वहस्ते सङ्ग्रहीतुमारभत । तेऽपि पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं बिम्बमारम्य प्रदीर्घ प्रशासनकाले कदाचिदप्यननुभूतां साक्षान्नरेशस्य दैनन्दिनप्रशासन कार्याभिरुचिमनुभूय चकिता, उदग्रस्वभावत्वेन यत्किञ्चित्कारित्वेन प्रसिद्धि प्राप्तस्य महाप्राणस्य बलिष्ठस्य दुघर्षप्रभावस्य सुशिक्षितस्य दक्षस्याङ्गदेशप्रशासनविषये सफलप्रयत्नस्य तस्य .

·प्रजातशत्रु सादरं व्यवहारं-मर्वथाउनपेक्षितं माक्षात्कृत्य मुखिता, उच्छल दुत्माहस्य-यून इवाधीरस्य -- तम्य कर्मठतां वीक्ष्य कौतुकान्वितास्तम्मै मगधगज्यप्रशासनस्य तेषां तेषाम ङ्गानां रहस्यानि स्वयं निवेदयानकः । न विविदुश्च प्रशासनसूत्राणि शनैः शनैस्तदहस्त एव एकीभवन्ति । एवं प्रशासनयन्त्रम्य प्रमुखान सञ्चालकानचाधिकारिणः नाममात्रणव सञ्चालकान विधाय सनिभने इनैः शनैस्तेषां समीप स्वस्यानयायिनः परमविश्वा- मपात्रान् तत्तन्मिषेण न्ययरत सम्भाव्यं तदविद्रोह मत्येव ममये प्रावकलयितुम् । निम्नस्तरोयानधिकारिगास्तु म मगधराज्य प्रदेशभ्रमणावसरेषु साक्षाद् विदाञ्चकार । तेषां कार्यपद्धती: र वयमवलोकयामास । नामां त्रुटी: दूरीक म्वयमुपायानसूमचत मौहार्दपूर्ण या धिकारवाण्या । गज्ञो वैयक्तिकोमभिरुचि स्वकार्येप परिलक्ष्य धन्यम्मन्यानां तेषां मध्याहो ता दूरीक शकुस्तान सर्वजन- समक्षं बट मेने । ये च न, तान् निभृतमनभावयित्वैव तीव्रा विरुद्धा: प्रतिक्रिया- स्तदधिकारपदाद्रीचक्र नदुच्चन गधिकारिमाध्यमेन । प्राप्त एव च स्वल्पतमे 5- प्पवमरे प्रत्येकम्मिन्नधिकारपदे स्वपक्षपातिनो मागधान यनः अनुत्पादयित्ववोच्च- तराणामधिकारिणां मनमि संशयम्य लेगमपि-सहज मिव न्ययुङ्क्त । इत्थमचिरादेव स. ममस्त मागघशासनयन्त्र तन्मात्र वशंवदं तदेकानुप्राणि- तं च चकार। 'सामान्याः प्रजाजना: मुप्रशासन काक्षन्ति । न तेषां तादृशोभिनिवेशः प्रशासक'- इति चिरन्तनमर्थशास्त्रमिद्वान्तं मनमि कुर्वन्, म. मागघानां जीवनस्त- रस्य ममुन्नयने विशेषतो दत्तचित्ता बभूव । अब्दपरम्परागता मागध प्रशासन- पद्धतीरेवानुमरन्तमिवाऽऽत्मानं प्रकटतो दर्शयन् मः शनैः शनैः अङ्गदेशप्र 'सन- समये प्रयुक्तच रारिण तत्र च मफलानि परिवर्तनानि तेषु तेषु कृषि राजस्वव्यापारा- ऽऽरक्षशिक्षामदृशेषु प्रशासन विभागेषु पावेशयन् । कार्यान्वितांश्व तान् स्वयमहनि- शमध्यक्षत। अचिरादेव तानि परिवर्तनानि स्वादून्यपेक्षितानि फलानि ददुः । आरामो हि दक्षेगा कर्तव्यकुशलेन परिश्रमिणाऽऽराम केन मुनियोजित उर्वरया मृत्स्नया संयोजिनः संयमितया जोवनधारयाऽऽीकृत: निर्दष्टर्बीजः सगर्भीकृत: शीघ्रमेव विविधमनोहर सुमस्तवक हृयो भवति । इत्थं राज्याभ्यन्तरे स्वस्थिति दृढतरां कुर्वन् म अजातशत्रुस्तद्बहिरपि तस्याः स्वानुकूलोकरण मनश्चक्र । सावधानतरश्च नांस्तानुपायान शनैः शनैराललम्बे।

·द्वादशः परिच्छेदा ८१ परिस्थितिवशात् साफल्यं तु नाधिकं लेभे। गान्धारादिराज्यानामधीशा हि क्लान्तमानसा एव तस्य प्रशासनं स्वोवक्रिरे स्मरन्तः स्वमित्रस्य दुर्दे विनो बिम्बसारस्य विलयमात्यन्तिकमाकस्मिकं गतस्य । कोशलवत्सलिच्छवोमद्र सहशानां राज्यानां प्रमुखा बिम्बसारेण सह प्रबलः पारिवारिकस्नेहसूत्रराबद्धास्तस्य तारगं भयंकरमदर्शनं विस्मर्तु न महसा शेकुः अजातशत्रु च मगध राज्यसूत्राणि स्वहस्ते गृहन्तं न निरुद्वेगेन स्नेहेनाभिनन्द- यितुम् । विशेषत: कोशलराज्यस्याधिपो वृद्धः प्रसेनजिन् । स हि 'होलिकादहन- महोत्मवं मया मह, मम परिवारेण मह अनेकवर्षानन्तर मभिनन्दयितुं महतो- ल्लामेन राजगृहान् स्वभ; ममाभिन्न हृदयेन भित्रण बिम्बमारेण सह प्रस्थिता मम भगिनी मामान्यपथिकनारोवानाथेव मार्ग एव कश्चिदाततायिभिदाट: पत्या सह लुष्ठिना प्रदर्शनमात्यन्तिकं लम्भिता । ...अहं च तम्या: परमप्रियो ज्येष्ठो भ्राता-,कोशलदेशस्याघीश्वरी, भारतवर्षस्य वरिष्ठतमः नृपः,-तां तस्याश्च पति वृद्धं पुनरुपलब्धुमममर्थ-' इति दिवानिशं खिद्यन , अजातशत्रोग- वेषणाप्रयत्नान नातिविश्वस्त इवावलोकयाञ्चकार । उदासीन इव चावर्तत - तं प्रति । विशेषतश्च वत्सराज्यस्थाधीश्वरो युवा उदयनः । स हि पितरि वृद्ध बिम्बसारे मातरि कोशल देव्यां च विशिष्य स्निह्यच्चित्तयाऽनभ्रवज्रनिपातसहशी तह.र्षटनावात निशम्य दुःखसागरमग्नया कोमलस्वभावया देव्या पद्यावत्या तयोविषये किञ्चिदपि कर्तु प्रतिक्षण प्रयमाणः नुद्यमानः - सचिवायत्ततया स्वयं चेष्टितुमनुत्सुकोऽपि-मृदुस्वभावतयाऽपारयन प्रियाया भार्याया विगतथि विलुप्तम्मित विलोनकान्ति क्लान्तं मूकम् - अपेक्षयेव कयाचित् तन्निगडितदृष्टि- मुखमहरहरवलोकयितुं कुण्ठितमतिः निरुद्धगतिरजातशत्रागवेषणाप्रयत्नान प्रश्रद्दधान इवापश्यत् । प्रपश्यच्च पारम्परिकसौमनस्याय तेन क्रियमाणान्तान तटस्थ इव । विशेषश्व स्वपरिवाराभ्यन्तरे परिस्थिति सहजां स्वानुकूलां च कतुं कृतास्तत्प्रयत्ना वैफल्यमेव लेभिरे। स्वभावत उदग्रोऽपि मितववनोऽप्येकान्तप्रियोऽपि सः, स्वभावाविपरीतं यावच्छक्यं चेष्टमानः, स्वपितुमहति परिवारे परिस्थितिः येर्येरुपायः पूर्ववत् संपद्येत तांस्तानुपायान् शनैः शनैः प्रयुयोज । दुखभराक्रान्तमिव पितृगवेषणा- वफल्यवशाल्लजितमिवस्वात्मान दर्शयन्नपि सः सहजमिव स्त्रमातरं भर्तृ वियोगं विधिलिखितमिति स्वीकृत्य प्रकृतिस्थां शान्तां प्रशासनयन्त्रनवानोकरणप्रयत्ने ·८२ प्रजातशत्रुः ष्वनुरज्यन्मानसां दैनंदिनांतःपुरिककार्यसंचालनव्यापृतचिन्तां विधातुं प्रायतन परम्परया, कनिष्ठां मातरं च स्वपुत्रयोः लालनपालनाध्यापनसुविधा: पूर्ववदेवा- नुवर्त्य मानावलोक्य समाश्वस्तामीषदप्यन्यूनीभूतमहत्तां स्वस्थिते: साक्षात्कृत्य निःशङकां विधातुम् । परन्तु-तमाकस्मिकमापत्तडित्प्रहारमनुभूय दग्धप्रायं तन्मातुः हृदयं, कालप्र- भाववशात् बाह्यां शान्ति क्रमिकां लभमानमपि 'अन्तर्गुढघनव्यथं पुटपाकप्रतीकाश' मेवाऽऽस्त । प्रापाततो दैनंदिनान्त:पुरिक कार्यसंचालनव्यापृताऽपि, स्वपुत्रस्य प्रशा- मनयन्त्रनवीनीकरणप्रयत्नान्, तेन सादरं समये समये निवेद्यमानान् श्रृण्वन्तमिवा- ऽऽत्मानं दर्शयन्त्यपि, प्रतिक्षणं स्मरन्ती स्वभर्तारं दिविलोपितमिव भूमिनिगीर्ण- मिवाऽऽकाशोत्पातितमिवाश्यतामात्यान्तिकी नीतं, सपत्नीमपि भर्तुरषिकतरस्ने- हविषयामपि ज्येष्ठां भगिनीमिव सदा स्नेहार्द्रचित्ता सखीमिव सर्वविश्रम्भनिधानां प्राक्कलितानागतामिव महाप्रस्थानोद्यतामिव प्रस्थानसमये सर्वविधमेव कुलाचारा- नुष्ठानकार्यभारं तस्य महता विश्वासेन ददतीम्, अन्ते साश्रु कृतप्रस्थानां कोशलदेवी क्षणमात्रमप्यविस्मरन्ती कालं कथमप्यतिवाहयामास । न तथा माद्री क्षेमादेवी। तस्याहि प्रौढयौवनाया मानसं स्नेहशीलस्यापि वृद्धस्य-पितृसमवयस्कस्य-भर्तुविलोपेन किञ्चित्कालपर्यन्तमाशङ्कितमपि भीत- जडमपि स्तब्धमपि नातिचिरादेव स्वास्थ्यं यौवनसुलभमलभत । पुत्रयोश्च शुक्ल पक्षचन्द्रयोरिव प्रतिक्षणं वर्धमानयोः क्रीडामुखरयोः प्रकृतिचञ्चलयोः कौतुके मा- तृस्वभावसुलभं विश्राममध्यगच्छत् । अजातशत्रुस्तु कनिष्ठां मातरं भ्रातरौ च यवीयांसो हल्लवेहल्लो प्रकृतिमा- पन्नौ वीक्ष्य किञ्चित् समाश्वस्तोऽपि साक्षान्मातरं दुःखभारमुग्नां स्फुटतरकृष्ण- वलयांकितम्लानलोचना स्पष्टतररेखाकलङ्कितभालप्रदेशामुद्घान्तकल्पमानसा- मवलोक्य समुद्विग्नः स्वप्रयत्नान् तीव्रतरीचकार । परन्तु नालभत साफल्यम् । एकमात्रों तत्कल्याणाकाक्षिणों तां तथा विषादसागरे निमंक्ष्यन्तीमवलोक्य च हताशः खिन्न: शनैः शनै: पारिवारिकपरिस्थितिविषय प्रौदासीन्यमेवाभजत । यन्त्रचालिताया इव मन्त्रप्रेरिताया इव तानि तानि कार्याणि सपत्नी प्रदत्तानि निर्लिप्तमनुतिष्ठन्त्याः कांदिशोकचित्तायाः शरीरमात्रेणेव वर्तमानाया वास्तविक- मत्याचारिणं क्षणमात्रमपि लेशतोऽप्यनुत्प्रेक्षमाणायास्तस्याः दुर्दैवोपहतायाः संमुखं क्षणमपि समुपस्थातुमसमर्थमात्मानमनुभवन् शनैः शनैस्तद्दर्शनमेवावीवजत। क्रमशश्च राज्यप्रशासनकार्य जाल एवाऽऽत्मानमधिकाधिकं व्यापारयन् तस्मिन् महापापविस्मृतिममो मृगत । परन्तु-नालभत क्षणमेकमपि क्षणकल्पां ताम् ।

·त्रयोदशः परिच्छेदः वृद्धो बिम्बसारस्त्वन भ्रवज्रपातसंनिभया भीषणया तया विपदा विलुप्ता- वधान इव विगलितविवेक इव बधिर इव मूक इव यन्त्रचालित काटपुरुष इवाऽऽघातकवशंवदः, कृष्णवस्त्रावगुण्ठितमुखतयाऽपारयनपहरणकत नपहरण- मार्ग वा परिल क्षयितु-दूरीकतेवगण्टने स्वात्मानपेकर य नातिविशालस्य सद्योनि- मितस्य निषिद्धसूर्यप्रकाशस्य निवारितस्वच्छन्दगन्धवाहप्रवाहस्य कोण कदेश- प्रज्वलत्काष्ठदीपप्रकाशिताभ्यन्तरग्य दारुमयपयंकद्वयसनाथस्य कक्षस्य मध्ये तिष्ठन्तमपसारितनिगडबन्धनमवलोकयामास । स्वपार्श्व एवं च तुल्यवृतान्तां भार्याम् । अशक्नुवंश्च तां विलुलिनधवलविरलालका परिक्षामानना तोक्षणोदग्रनयनां स्थिरया विचारमग्नया दृष्ट्या सद्यःपिहितं पार्श्वद्वारमवलोकयन्तीं द्रष्टुं, क्षणमात्रानन्तरमेवनेत्र परिवर्तयामास कारापालमवलोकयितुम् । उपलेभे च तं तेनंव पाश्वंद्वारेण निःशब्दमपक्रान्तम् । विलीयमानचंतन्यज्योतिरिव शिथि- लगात्र: शनैः शनैः पर्यङ्कमेकमुपससार । पातयामासाऽऽत्मान तस्मिन् नाति- मृदुलशय्ये । प्रसूसुचत् इंगितना गिनीं स्फटिकमूर्तिमिव निश्चेष्टां किंचिद्वि- श्रमितुम् । शयनपतितश्च क्षीणवेपमानभुजाऽऽवृतनयनः स्मरन क्रमशः व्यतीत- नैशघटनाक्रमं स्वप्नोपमं ज्वरसंतप्तमस्तिष्ककल्पनामात्रसंभाव्यं, क्लान्तः नाति- चिरादेव निद्रानिमग्नो बभूव । सर्वास्ववस्थासु तस्यानुगामिनी, सुखदुःखयोस्तस्य सहभागिनी, तम्याझै- गिनी कोशलदेवी च । चिराच्च प्रबुद्धः, शुष्यत्तालुः, श्रमजडसर्वाङ्गः, ज्वलन्नेत्रः, कथमप्यु- त्थाप्य कूर्परबलेनोत्तमाङ्ग, कक्षाभ्यन्तरे सर्वत्र विस्मयविस्फारिते नयने व्यापार- यामासाऽपारयन्निवाऽऽत्मानं तथा विपरिवर्तितासु परिस्थितिषु निपतितं विश्व- सितुम् । अवलोकयामास च समीपवति नि पर्यंक प्रादित एव प्रबुध्योपविष्टां स्व- भार्याम् एकां वृद्धां पलितकेशां जीर्णमलिनवेषां दुर्बलां दासी भोजनपात्रैः सह काराकक्षप्रवेशद्वारेण प्रविशन्तीं निनिमेषमवलोकयन्तीम् । .

·८४ प्रजातशत्रु: निष्क्रान्तायां च तस्यां निधाय भोजनपात्राणि नि:शब्द, विनष्टक्षुदपि तिक्तमुखास्वादोऽपि कथञ्चिदप्यपारयनागत्य समीप उपविष्टाया: क्षीणक्षीण- स्वराया भार्याया: साग्रहमनुरोधं वृथा कतुं महता प्रयागेन कांश्चिद्ग्रासान- मुनक। तमनु च मा। पुनश्च निद्रावशी बभूवतुस्तो। एवं व्यतीयुस्तयोः कतिपया अहोरात्रा: । राश्य एव वा । निर्वातायने हि तम्मिन्-प्रन्यथा सर्वविधसुविधोपपन्ने-काराकक्ष निक्षिप्तयोस्तयोरसूर्यपश्ययोः जायापत्योः कृते सर्वः समय: कृष्ण रात्रिमय एव संबभूव । सूर्यश्च "चंद्रश्च... नक्षत्राणि च ग्रहाश्चसर्वमपि कक्षकोगप्रज्वलत्काष्ठदीपमयम् । शनैः शनैम्तयोः प्राणज्योतिस्तादृशंझंझावातनिर्वापितप्रायमपि पुनरपि किञ्चित् प्रजज्वाल । दुर्दमनीया हि जिजीविषा। किञ्चित् प्रकृतिस्थाविव च मन्द्रमन्द्रेण स्वरेणापहर्त णामाततायिनां विषये विचारविनिमयमारेभाते । अथवा-एकाकी वृद्धो बिम्बसार एव स्वमतान्य- भिव्यक्तुम् । तस्य भार्या हि, प्रायो विचारमग्ना एव, अशृणोत् तनिर्द्धमनस्कैव। प्राततायिनां वास्तविकम्य स्वरूपस्य विषये कुण्ठितमति प्रतिरुद्धगति- मात्मानं सर्वथा स्वीकुर्वन्नपि स हद विशश्वास यत्ताशस्य घृणितस्य कृत्यस्यानु- प्ठातारो वाह्या एव केचन दुराचारा मानवाधमा इति । स हि मेने-'मम प्रजाजना: सुप्रशासनसंतुष्टाएवमुभयलोकविरोधि कुकर्म कदाऽपि न कुर्युरि'ति । 'बाह्य रपि तरराजकप्रायेभ्यो दुर्गमवनप्रदेशेभ्यो हिमाचलोपत्यकाप्रदेशेभ्यो वाऽऽगतैरेव भवितव्यम् । नास्ति हि दूरस्थं समोपस्थं वा राज्यमेकमपि यत् मां प्रति दुर्भाव- नाक्रान्तं मदपहरणोत्सुकं च स्याद्'-इति च । 'दुर्गमवनप्रदेशेभ्यो हिमाचलोपत्यका- प्रदेशेभ्यो वा त माततायिनो मगधराजधान्या एतावत्समीप-अपरिलक्षिता एव करपि रक्षकैः-प्रागन्तुं कथं समर्था बभूवुः, कथ किमर्थवा राजगृहसमीपवतिनि कारागृहे तो निक्षेप्तुं च'-इत्येताहशोनां शङ्कानां तु नासीत् तस्य समीपे किमपि समाधानम् । परन्तु-स खं वारं वारं च समादधौ स्वभायां मूकां यत्-'तयोः पुत्रः पराकमो निमांक: कुणोकोऽधिगत्य तयोरपहरणवार्ता, द्यावापृथिव्यन्तरिक्षं च विलोहयन् गवेषणायां, नातिचिरादेव तो नूनमधिगमिष्यति, पारं च गमिष्यति विलक्षणस्य-ननुभूतपूर्व सहशस्य तस्य संकटस्थ स्वप्नोपमस्य'-इति । तस्य ..

·त्रयोदश: परिच्छेदः ८५ . परन्तु-यथा यथाऽहर्निशं सप्ताहे सप्ताहः पक्षे पक्षो मासे मासस्त्रैमासिके त्रैमासिकः षणमासेऽपरिणमत युगदीर्घ, न च कापि घटना तयोर्दुरवस्थासमापन क्षमाऽघटत तथा तथा तस्य वृद्धस्य स दृढो विश्वासः, सा प्रबलाऽऽशा, क्रमश: क्षीणाऽभवत् । मन्द्रेणाऽपि दृढेन सोत्साहेन स्वरेण भार्यायाश्चिन्तामग्नाया उद्बोधनं परित्यज्य सोऽधिकाधिकं तूष्णींभावमेवाभजत । प्रर्धागिन्या नुद्यमान एव नित्या दैहिकोः क्रियाः कथमपि कुर्वन्, शय्यायामुपविष्टः, शून्येन्ऽतराले विमनस्कतया किमपि ध्यायन्नामदिवानिश ज्वलति कोरणदीपज्योतिषि पीतामे बवा वा शून्यमनस्कां दृष्टिमारक्ता, समयं यापयामास । प्राकर्ण्य वा क्षुद्रमपि ध्वनि कारागृहाबहिर्यत्र कुत्रापि सहसोतेजित उत्फुल्लनयनोऽपेक्षया कयाचिन्निःशब्दया प्रवेशद्वारं निध्यातुं प्रचक्रमे । अन्ते च-निराश: स्वात्मनैव साकं किमप्यस्पष्टमस्फुटमपूर्णमन यकं गदितुमारेभे । स्वपत्युः स्वभावे क्रमशः परिलक्ष्यमारणं तदशुभं परिवर्तनमनुभूय, चिन्ता- भराक्रान्ता, मातेव रुग्णस्य, स्वपुत्रस्य, तम्य परिचर्यायामधिकाधिकमवधानं दातुं निरता बभूव तद्धर्मपत्नी। 'यथार्थतो विज्ञाता विपद: सुतार्या भवन्ति' इति मनसि कृत्वा, मातता- यिनां वास्तविक स्वरूपं, तद्विज्ञातं, तस्य समीपे मृदुशब्दैः प्रकटीकर्तु च बद्धपरिकरा। अन्वतिष्ठच्च तथाऽपराह्न एकस्मिन् सुप्तोत्थितं किञ्चित्स्वस्थचित्तं तं वीक्ष्य। वृद्धो बिम्बसारस्तु तम्मिन भूमिगते कक्षे, मध्याह्नऽपि तिमिरबहुले संतत- प्रज्वलदेकमात्रतैलप्रदीपप्रभासिताभ्यन्तरे निःशब्दे, समीपे समुपविष्टाया: क्लान्त- मुखारविन्दाया: सानुकम्पमिव साश्वाममिव मानुरोधमिव तदुर्बलस्कन्धदेश- निहितकृशभुजलतायाः परिक्षामाया भार्यायामुखाद्विज्ञाय तदपहर्त रणां वास्तविक स्वरूपं, प्रादौ तावत् तस्यावचमि न लेशतोऽपि विशश्वास । प्राकस्मिकषिप- प्रहारविचालितायाम्तस्या: रुग्णकल्पनाशक्तिमात्रोद्भूतं च तन्मेने । बहुविधानि च कारणानि स पावेगेन दयनोयेन स्वपक्षम्य समर्थनार्थ पुरश्चकार । यदा तु कोशलदेवी, निशम्य तस्य सावेशं प्रतिवादं, विरतवचसि तस्मिन् परिश्रान्ते फेनिलमुखे तीक्ष्णनयने, परिवान्यत्र स्वदृष्टि क्लान्तां, स्वमतस्य परिपोषायं तानि तानि क्षुद्राण्यपि कृते विचारे संसूचकानि प्रमाणानि तयैकत्र- कृतानि सूक्ष्मनिरीक्षणशक्तिमात्रसाहाय्येन, एक कशः, स्पष्टीचकार, तदा वराक- स्तत्पतिरसमर्थस्तानि खण्डयितुं, प्रतिवादविरतः, क्षामतरमुख मुद्रो, धवलत रकेशः, - - ·८६ . . भजातशत्रुः श्रान्ततरनयनोऽन्ते तत् कट सत्यस्वीचकार । प्रास्त च चिरं मूको, विग्रहवान् पितृपराभवः, सशरीरो वार्द्धकल्लेशः, मूर्तिमान् नैराश्यभावः । प्रारभत च लपितुं मन्दं मन्दं, तिक्तं म्मितं स्मयमान:-'एवमेव "एतत् । .''एवमेव । यथाऽगदस्तथैव तत् । अयं प्राणान्तक: मर्मप्रहार प्राकस्मिको ऽस्माकमात्मजस्यैव "कुणीकस्यैव । न कम्याऽपि विद्रोहिण: परकीयस्य । न वा कम्याऽपि ! द्रव्यार्थिन प्राततायिनः । 'अस्माकमजातशत्रोरेव.."वैशाल्या: पुत्रस्यैव । एवमेव एतत् । 'यथा च यच्च भावि प्रासीत् "तथैव तदेव भूतम्' । 'अयि !...मरसि तस्य प्रसंगस्य व्यतीतेप्वपि पञ्चत्रिंशद्वर्षेषु सद्योघटितस्येव म्मृतिपटले विषमय वर्णैरालिखितस्य ?' 'समग्रेऽपि मगधराज्ये क्रमशा वर्धमानेषु कुरणीक जन्ममहोत्सवेषु परां काष्ठां प्रपन्नेष, समुल्लसितहृदयोऽहं त्वया मगधयुवराज प्राप्तिप्रमुदितया यवी- यस्था च कौतूहलोत्फुल्लनेत्रकमलया पृच्छामुखरया कौतुकचञ्चलया पद्मावत्या च सह तस्मिन् प्रभाते पुत्रमुखकमलप्रथमावलोकनमहोत्मवार्थ वैशाल्या: सूतिका- गृहे गत प्रासम् । तत्र च सूतिकापर्यङ्कमाबद्धविविधरक्षिकं समुपसृत्य तां शान्तां हृष्टां स्निह्यन्त्या दृष्ट्या बहु बहु अभिनन्द्य तम्याः समीप एव सुख प्रसुप्तस्य समुज्ज्वलवर्णेन पत्रोर्णेन यवीयसाऽऽच्छादितस्य चञ्चलोष्ठस्याऽऽबद्ध मुष्टिकस्या- ऽऽरक्तस्य कुणीकस्य मोलितनयनमाननं नयनाभ्यां विस्मृतनिमेषाभ्यां निपीय हर्षमुखरो यत्किञ्चिदपि वात्सल्यमधुरं बहु बहुजल्पन् चिरं स्थित प्रासम् । 'अन्ते च-तस्य प्रसुप्तस्यैव यवीयसि मणिबन्धे रत्नकङ्कणं, राजवंशचि- ह्राङ्कितं यवीय प्राबध्य,-अनिच्छन्नेव,-'वैशाल्याः श्रान्तायाः श्रमो मा भूत्' इति ततोऽपगत प्रासम् अाश्वासयन् तां 'प्रावयोरयं पुत्रकोऽग्रे महान् चक्रवर्ती... महान् सम्राट् भविष्यति । "नास्त्येवात्र संशयः । श्व एवाहं राजकीयं ज्योति- विदमाहूयाऽऽवयोः पुत्रकस्य जन्मपत्रिका कारयिष्यामि तेन ।तन्मुखाच्च तत्फलितं ज्ञात्वा त्वां स्वयं कथयिष्यामीति ।' 'अन्येद्यश्च-प्राभातिक एव समये, स्नानपूतो कृतदेवतार्चनौ प्रावां तं वृद्ध राजकीयं ज्योतिर्विदमनागतमागतमिव स्पष्टतया परिकलयितुं समर्थ, सादरं, तवैव, देवि !, अन्तःपुर अाह्वयाव, सद्योजातस्य मगधयुवराजस्य भाविजीवनविषये सौत्सुक्यमपृच्छाव च । सोऽपि, चिरप्रतीक्षितदर्शनस्य स्वामिपुत्रस्य भविष्यद्रष्टुं ताम्यहृदयस्तस्मिन्नेव क्षणे ग्रहगणितव्यापृतचित्तो बभूव । परन्तु-शनैः शनैस्तस्य वृद्धस्य सकौतुका सस्मिता सोत्साहा सा मुख मुद्रा केनचित् कृष्णमेघेनाऽऽक्रम्य- माणेव कयाचिदु.शंकया ग्रस्यमानेव विवर्णाऽजायत । बहो: कालादनन्तरमपि, वारं वारं ग्रहस्थिति परीक्ष्याऽपि यदा स फलितकथनार्थ नोत्सेह तदाऽऽवां ·त्रयोदशः परिच्छेदः कण्ठगतप्राणाविव निरुद्धश्वासाविवाधीरो तमसकृदनुरुरुधिवहे । अपारयन् प्रावयोरतु रोधं ततोऽधिकं ममुपेक्षित, स खलु प्रसह्य जुगृहाऽऽत्मनो मनोभावनाम् । प्रारभत च कृतकेनोत्साहेन कथयितं यत् 'महापुरुष एव युगप्रवर्तको मगधराज कुलेऽवतीर्णः । सव एव ग्रहा अर्भकम्याग्य नितरामनुकूला: प्रबलाश्च द्योतयन्ति यदयं नूनं भारतवर्षम्य समग्रस्य चक्रवर्ती सम्राट् भविष्यति । अस्य स्वयंशूरस्य शरजनसेवितस्य च स्वयं सुविद्यम्य विद्वज्जनसे वितस्य च कुशलप्रशासकस्य विशालहृदयम्य दानवीरस्यापारैश्वर्यशालिन: कारणात् हयंकवंश इतिहासवि- ख्यातो भविष्यति । करिष्यति च नूनं मगधराजवंशप्रस्थापकर य म्वनामधन्यस्य भट्टीयमहोदयस्य स्वप्न साकार मिति । 'तत् तस्य फलितकथनं कराभ्यां निपीय कृतकृत्यावण्यावां, तस्य तां विवर्णा मुख मुद्रां-सुनिगूढामपि-विस्मर्तुमपारयन्ती, तत्र कौतूहलवशादेकत्रभुतान् सकौतुकं निरुद्धश्वासं भविष्य कथनं शृण्वत: परमविश्वसनीयानपि सर्वानेव, परिजनान् तेन तेन मिषेण दूरीकृत्य, तं तत्कारण विषये भूयोभूयः साग्रहमपृच्छाव ।' 'परिकलय्य च यत् ततः परं गोपन निरर्थ कमिति स: म्पष्टमकथयत्- 'राजन् ! यद्यन्मयाऽस्याकस्य विषय एतावत्कालपर्यन्नं निवेदितं...तत् तत् सत्यमेव । एक एव तु योगोऽनिष्टोऽस्य जन्मपत्रिकायां योऽन्यथा सर्वोत्कृष्टामेता- मत्यन्तं दूषयति । सूचयति नूनमयं यत्-अग्रे रणचण्डो दानवीरचक्रवर्ती सम्राट भूत्वाऽपि राजकुमारों भारतोयेतिहासे 'पितृहन्ता' इति ख्यातिममङ्गलां प्राप्स्यति' इति । ग्रहस्थितिरेव स्पष्टं दर्शयति यदयं बालकोऽग्रे वीरोऽप्यधीरस्वभावः सद्बुद्धिरपि, क्रोधनोऽतिमहत्वाकाङ्क्षी नियतं स्वजनकम्य मृत्योः साक्षात् कारणं भविष्यति इति ।' "प्रस्तु। अनाकलनीया प्राक्तनगतिः । अवश्यं भोक्तव्यश्च भोगः । तथापि करोतु स्वाम्याच रादेव शुभे दिने शुभे नक्षत्रे ग्रहशान्तियज्ञम् । भवतु च यावच्छक्यं दक्षः संवेदनक्षमे तीवसंवेगेऽग्य चित्ते मुसंम्कागरणामाधाने । कि न संभाव्यते ? कदाचिदाधिदैविकानुष्ठानवशान्नि यति रनेन तागं महापातकं न कारयेत् ! अयमेव वा-या जन्मन प्रारोपितानां मुसंस्काराणां प्रभावादुपस्थिता- स्वपि समुत्तजनपरामु, परिस्थितिषभयलोकविरुद्धस्यैतादृशग्य पापस्य करणात् स्वयमेव कथञ्चिन्निवतंत-' इति । 'एवमादि बहु सान्त्वनापरं किमपि किमपि जल्पन् स चिरमारत । परन्तु- प्रावांतादक अत्यन्तमनपेक्षितं भविष्यत्कथनं समाकर्ण्य हतबुद्धी किंकर्तव्य- विमूढो, 'कि ततः परं सोऽजल्पत्, कदा वा सः कक्षात्तस्मान्निरगच्छत्'-इत्येतदा- कलयितुं न प्राभवाव । चिराच्च कथञ्चित् प्रकृतिमापन्नौ निश्चिक्यिव गूढपरा- मर्शानन्तरं 'यत्-'यद्भावि तद्भाव्येव, ललाटे लिखितं प्रोज्झितु न कोऽपि समर्थः ।

·८८ अजातशत्रुः तथापि पितृकर्तव्यमिति ज्योतिर्विदोऽनुरोधं समनुसृत्या कस्यानिष्ट ग्रहशान्तये यज्ञो विधिविहितोऽचिरादेव कार्यः । तम्य संगोपनेऽध्यापने च विशेषः प्रयत्नः ।' 'निश्चयं चाकुर्वाव यत्-'अयं कटवत्तान्त प्रावयोरेव विदितस्तिष्ठतु प्राणा- न्तपर्यन्तम् । क इव लाभोऽनेन सर्वविदितेन ? न कोऽपि । प्रत्युत हानिरेव । वैशाल्य अपि न सूचनीयः । तम्या हि चिरात् पुत्रमुखक पलमवलोक्य प्रमुदिताया वराक्याः प्रमोद: निशम्य नूनमिमं वृत्तान्तं नितरां विलीयेत । तज्जीवनं च शरीर- पातपर्यन्तं दुःखेनान्तर्गुढघनव्यथेन ग्रस्येन-' इति । 'तदनुमारं चैतानि पंचत्रिंशद्वर्षाण्यावामवर्तावहि । प्रा बाल्यादेव कुणी- कस्य संगोपने विशेषतो दत्तचित्ताम्यामावाभ्यां स यथाऽत्यधिकेन ग्नेहेन न दूष्येत, तथा प्रयतितम् । तस्य मातरं प्रसंगविशेषेषु पीडयित्वाऽपि । स यथोच्छृखलानां सामन्तपुत्राणां धनिकवरिणकपुत्राणां वा सम्पकंवशात् तथैव न विपरिणमेत तथा प्रयतितम् । जनन्याः निरतिशयस्वाभाविक स्नेहछायायां म कदाचिदन्यथा परिणमेत इति विचिन्त्य समवधीयवशाल्या वराक्या दुर्बल प्रतिरोधमावाभ्यां स: नियमकठोरे तक्षशिलासदृशे विख्याते विद्यापीठेऽपि प्रेषित: स्थापितश्च द्वादशवर्षपर्यन्तं निरन्तरम् । 'परन्तु-यद्भावि तद्भाव्येव ।"कृतेष्वपि संततेषु प्रयत्नेषु करणीक: नियतिनिर्धारितया दिशव प्रतिपलं वर्धमान आवाभ्यां परिलक्षितः । सद्बुद्धिर. प्यतिक्रोधनः । वीरोऽप्यधीरः । निर्मर्यादमहत्वाकांक्षी। अहंमन्यः । अहं तु तस्मात् वृद्धकूटदन्तकाण्डदारम्यव तम्य विषये ने राश्यमिवानुभवितुमारेभे। तवैव च, मातुः स्वभावमनुसृत्य सततं शुभमुत्प्रेक्षमाणाया, प्रौद्धत्यपूर्ण तस्य वर्तनं बालस्वभावसुलभमिति तत्तितिक्षापराया, उदारहृदयायाः संततानुरोधवशात् प्रयत्नेभ्यः न व्यरमम् । विद्यापीठात् प्रत्यागतस्य तस्य महाप्रमाणं बलिष्ठं वपुस्त- त्राऽजिता गुणसंपदो विनीतमाचरणमवलोक्य सत्यमेव प्रभावित: सत्यमेव विश्वसन् तस्य सवकल्याणकारिणि उदर्के, तं मगधयौवराज्येऽभिषिञ्चम् । अयच्छं चाङ्गदेशप्रशासनस्य भारम् । परन्तु-अचिरादेव तस्य जन्मसिद्धः निर्मर्याद- महत्वाकांक्षो स्वभावो विजित्य तस्य नम्रतामात्मानं प्रकटयितुमारभत । नितान्तं निरपेक्ष इव प्रतिस्पर्धी नप इव विजिगीषुरिव, पैतृकं राज्यं सेनासंनाहं कर्तु- मारभत । पित्रोरन्तःपुर एव गूढचारजालं च प्रसारयितुम् ।' 'यदा चैतदसह्यमभवत् तदाऽहं हल्लमेव"मगधराज्योत्तराधिकारिणं समुद्घोषयितुं प्रवृत्तोऽभवम् । अशक्नुवन् त् समवधीरयितुं वराक्या वैशाल्या दीनां प्रार्थनामेकमवसरं स्ववर्तनपरिशोधनार्थं तस्मै अदाम् । 'अनुशयान्वितश्च सः स्वव्यवहारं तदनन्तरं नम्र व्यधात् ।'

·त्रयोदशः परिच्छेदः 'प्रथवा-नानुशयान्वितः अपि तु तदाभासान्वितः । अहो ! वञ्चितोऽ- स्मि स्वात्मजेनैव । देवि । मातुः सकाशाद्विज्ञायाऽऽवयोः संकल्पं, स न वस्तुतोऽन्तताप, अपि तु सर्प इव पादम्पृष्ट: नितरां क्रुद्धस्तन्मार्गकंटकयोरा- वयोश्रीकरणार्थमनुतापमभिनिनाय । प्रावां च तम्य तेन कुटिलेनाभिनयेन लुण्ठितमती प्रसृते तस्य कपटजालेऽपताव । अहो, तस्य नेपुण्यं कपटप्रयोगे यत्त्वयाऽपि महामात्येनाप्यस्माकं गूढपुरुपैरपि स नालक्षि । अथवा, भवितव्यम्य द्वारं भवति सर्वत्र । एवमेतत् । एतद्भावि प्रामीत् । अतो भूतमेव ।' 'अथवा' अथवा 'न भूतम् । देवि ! अद्याप्यस्त्यवसर: कुणोकं पितृहत्या- महापातकारक्षितम् । अधोरेण तेन खलु पैतृक राज्यप्राप्तौ विघ्ननावाभ्यां समुत्प्रे- क्षमारणेन कारागृहेऽस्मिन् ग्रावां निक्षिप्तौ । प्राणैस्तु न वियोजितौ । पित्रोः कारागृहे निक्षेपः कस्याप्यायस्य कृते कलङ्क इत्यत्र न संशयः । परन्तु न तावान् भीषणः कलङ्को यावान् तयोः : प्राणवियोजनेन समुद्भवेत् ।' तत् तत् कणोक पावाभ्यां तस्मात् कलंकाद्रक्षितव्यः ।' (मास्त्र) 'नाहमिच्छामि ग्ववंशं पितृघातकेन पुत्रेण कलङ्कितं द्रा टम् । तन्मन्येकारागृहेऽस्मिन् प्रावामस्य जीवनहतकस्य समाप्तिर्यावन्न भवति (-माऽपि सौभाग्यवशान्नातिदूर इव लक्ष्यते-) तावत् मुखं वत्स्यावः ।' अधिगच्छतु कुणीका मगध राज्यम् । ' (विषगरणं विहस्य) पंतकं हि तत्त- स्मंग मोपागतायामक्षय्यतिथौ दातुं मया निर्धारितमेवाऽऽमोत् । अधीर: ग यदि तावत्कालपर्यन्तं प्रतीक्षां कर्त न समर्थस्तहि तत्तस्य प्रस्तु नाम तत: प्रागेव । आवयोर्नास्ति स्वल्पोऽपि क्लेशोऽत्र । न च स्याद्राजगृहे वैशाल्या: क्षेमाया वा,.. हल्लस्य वेहल्लस्य वा। . . . कुगीको हि तृप्ताहंभावस्तान् न लेशताऽपि क्लेशयिष्यति ।' 'तन्मन्ये-कारागृहेऽत्र...कृष्णगृहे नूनम्...अावां सुखेनैवेतः परं वत्स्यावः । 'कथं नाम अस्माकं महाराज्ञो मन्यते ?' महाराज्ञी तु विज्ञाय वास्तविकमाततायिनं विविधभावनाऽऽलोडितान्त:- करणस्यादौ हताशस्य तत: समृतिमग्नस्य तत उद्विग्नस्य तत: पश्चात्तापतप्त- स्यान्ते च 'नियत्या कुणोकः पितृघातसदृशान्महापातकाद्रक्षित' इत्येतेन बालिशेन विचारेणैव समुल्लसितचित्तस्य स्वभर्तुः प्रश्नमिमं श्रुत्वा तदाननान् स्फुरन्नासि- कापुटात् प्रदीप्तनयनात् परिवर्त्य दष्टि शून्यां तां मन्दं मन्दं ज्वलति दीपज्यो- तिषि बबन्ध-मूका।

·चतुर्दशः परिच्छेदः अन्यस्मादिव लोकादम्फुटमुदासीनमागच्छन्तं प्रहरघण्टारवमाकण्क- स्माच्छिन्नतन्द्रा कोशलदेवी, दुःस्वप्नात् कस्माच्चित् सहसा प्रबोधितेव. विस्फा- रिताऽऽरक्तनयना, स्वशय्यायामुत्थाय तस्थौ "सावधानतया शृण्वतीव कस्यचित् पदरवम् । क्षणमात्रानन्तरमेव च विज्ञाय स्वभ्रान्ति निराशा, समीपे पयंके सुप्तस्य पत्युर्मुखे दीपप्रभालोकितस्वरिणमधवलकेशाच्छन्नप्राये श्रान्ते दृष्टि विनिद्रा व्यापारयामास । वलितं परिक्षामं कृष्णवलयावृतनिमीलितनयन तत् खिन्नया स्नेह- सिक्तया दृष्ट्या ध्यायन्ती च चिन्तयामास- 'श्रान्ततर इव क्षीणतर इव लक्ष्यतेऽयमेषुः दिवसेषु ।“किमवदत् अयं तदानों विज्ञायाततायिनः स्वरूपं वास्तविकम् ? "प्रस्य जीवनहतकस्य समाप्तिर्भाग्यवशान्नातिदूर इव लक्ष्यत' इति ? यथा यथाऽस्मिन जोवितसमाधि- स्थले कालो व्यत्येति तथा तथाऽयं दुर्बलतोऽप्यधिकमेव सोत्साह इव लक्ष्यते,"" प्रतिपलं निलयं समोपतरमुत्प्रेक्षमाणोऽनवरतप्रवासपरिश्रान्तगात्रश्चिरपथिक इव । कृतकृत्य इव । कृतस्वस्तिवाचन इव । “एषु दिवसेषु 'अयमतोतजीवोव लक्ष्यते । विस्मृत्य वर्तमान सदा भूतकाल एव वर्तमानोऽयमतीतानामेव स्मरति दिनानाम् । तत्रापि सुखमयानामेव । क्षमित्वेव स्वपुत्रं, स्नेहातिरेकेण तस्यैव स्मरति । तत्रापि तस्य निरागसमधुराणां बालचेष्टानाम् । तस्य जन्मन प्रारभ्य षट्त्रिंशद्वर्षपर्यन्तं प्रतिक्षणमनुभूतं दुःशङ्काभारमकम्याव्यपगतं साक्षात्कृत्य कृतार्थमिव धन्यमिव समुपकृतमिव नियत्याऽऽत्मानौं मन्यते ।' 'किं सत्यमेवायं "इतो महाप्रस्थानमासन्नप्रायं परिलक्षयते ? अस्यां परि- स्थितौ प्रस्मात् जीवितसमाधिगृहात् प्रस्थान महाप्रस्थान कर्तुमयमेवं समुत्सुकः ? न दूयतेऽस्य चेतः प्राणाधिकप्रियां स्नेहमयों पुत्रोमभिन्नहृदय सुहृदं कोशलराजं चापृष्ट्वा "इतः जिगमिषोः ? सत्यमेवायं"एतावान निर्ममः संजातो यद्विसप्तति-त्रिप्रतिवर्षपर्यन्तमसंख्यानां सेवकानां मित्राणामाप्तजनानां 'च स्ने दृष्टिमन भूप" इतः प्रस्थानसमये प्रात्मान मयैव केवलया छाययेव सुख- दुःखान गामिन्या परिवृतं वीक्ष्याऽपि न लेशतोऽपि खिद्यते ?. “नहि।"नहि । दूयत ·। •. चतुर्दशः परिच्छेदः एवाऽस्य चेतः । खिद्यत एवायं प्रतिपलम् अस्य मुखमुद्रव श्रान्ता क्लान्ता गृह्य- मेतत् प्रकटयति । अयमस्य जागरितस्योत्साह"एतत् समाधान तु कृत्रिमम् । .."मदर्थमेतत् । 'प्रयासोऽयमस्य मां समाश्वासयितुम् । परिश्रमोऽयमस्य भास- यितुं-'अस्माल्लोकात् गन्तुमुद्यतस्य मम मनसि नास्ति क्लेशलेशोऽपि' इति । अहो मम मौर्यम् ! एतदभिन्नहृदयमात्मानं सगवं मन्यमानाऽप्यस्येमं करुण- मभिनयं यथार्थतया नाजानामेतावत्कालपर्यन्तम् । अहो मम मौख्यंम् !' गहमा मा स्वपयंकादुदतिष्ठत् । नि शब्दं च पत्युः समीपे गत्वा समुपविण्य च तत्मनिधी विश्रब्धं गयानस्य तस्य भाल प्रदेश मुटणं करतलेन शनैः शन: परा- म्रष्ट्रमारभत । 'न त्वयाग्निममक्षं मम पासिंग गुलना मुखदुःख सहभोगाय क्षुद्रमपि मुखं दुखं वा नत्यागात् विह्न त्य कदाचिदप्युपभुक्तम् । तत् किमिति प्रावयो: जोविनावमान काले सनासन्न प्राये वागणानकारि दुःखमेतदेकाको एत उपभुङो ? ...किं मन्यसे-वराकोयं प्रादित एव दुःख भारभुग्ना प्रिय जनविप्रयुक्ता मोठ- मतन्न शक्ष्यतीति ? अयि, त्वयि संनिहिते मति "प्रहमेतेन सदृशानि दःख- सहस्राणि सोढं समर्था । नारी हि सर्वसहा भूरिव ।' 'अथवा किमिति कालमतिवाहयामि वृथालापैरेलेः ? 'नाहमेनं एवं दुःखभारभुग्न लोकादस्मात् प्रयानं मूकेव बधिरेव निर्वोर्यव निष्प्राणेवावलोक- यिष्यामि . अन गमिष्यामि च । मम कारणादम्येयं दशा सजाता। अहं... एनं. प्रस्या मोनयिष्यामि ।' विचिन्तयन्ती चेवं सहसा सा पत्युः पर्यङ्कादुदतिष्ठत् । सावेगं च कारा- कक्षनिर्गमद्वारमुपसृत्य तल्लोहशलाका दृढाः पल्लवपेशलाम्यां करतलाम्यां विधृत्य, प्रयतमानेव तबलादुद्घाटयितुं, विचारमग्नाभ्यां जागरणाऽऽरक्ताभ्यां ज्वलद्भ्यामिव लोचनाभ्यां बहिः सर्वत्र प्रसृते तमसि मुक्त्युपायमिवावलोकयन्ती पुनश्चिन्तयामास- 'अहमेनं मोचयिष्यामि न पुनः राज्यमुखोपभोग लम्भयितुम् । चिरं... अतिचिर खलूपभुक्तमावाभ्यां राज्यसुखम् । साक्षात्कृतं च - तत् सुख कियत् सुखमिति । “न तत् काङक्षामि "ग्रावयोः कृतेऽन्यम्मिन्नपि जन्मनि । तत्कारणा- देवावयोरियं दुरवस्था। न कुणोकं दण्डयितुम् । स हि प्राक्तनकर्मवशात् तथाऽपरराध। ...यश्च मर्वोच्च: दण्डधारक : 'म:'तम्य दण्ड विचारयिायति । अहं एनं मोचयिष्यामि-भवतु प्रावयोरस्य दीर्घदीघग्य जीवन नाटकस्यान्तः... नास्मिन अन्धकूपे.. निःस्नेहे काराकक्षे "अपि तुपाश्रमस्थानस्य कस्यचित् प्रशान्ते कुटोरेगदत्सु स्नेहविह्वलेषुः सेवकेषुः सुहृत्सु "इष्टजनेषु प्राप्त- ७ ·- . ९२ अजातशत्र: जनेषु साश्रुभिः नेत्र प्रस्फुरद्भिः प्रोष्ठपुट: 'शुभाः युवयोः पन्थानः सन्तु, शुभाः युवयोः पन्थानः सन्तु' इति ।" 'तत् कथमेनं मोचयिष्यामि ?' चिन्तयन्ती चैवं सा चिरमतिष्ठत् तथैव । अन्ते च, विनिश्चित्येव किमपि, विनिश्चित्येव कार्यपद्धति, दृढतरमुखमुद्रा शनैः शनैः स्वपयंङ कं प्रतिन्यवर्तत । चिरं निपीय च थान्ताभ्यां नयनाभ्यां तथैव प्रसुप्तस्य पत्युः वलित परिक्षाम- मानन शयनपतिता, तदभिमुखा एव, निद्राया अशरणशरण्याया अंके मुष्वाप'" प्रसरति प्रहरघण्टारवे ब्राह्ममुहूर्तसंसूचके । तद्दिनादारभ्य सा 'सुगोपितमनोभिप्राया, पतिमिवाऽऽत्मानमपि कागकक्ष एव जीवितावशेषं यापयितुमुद्यतं प्रकटयन्ती, निरुद्वेगं निश्चिन्त चात्मानौं प्रका- शयन्ती, निर्धारिताया: कार्यपद्धतेरेव विषये वस्तुनश्चिन्तयन्ती, शन: शन: पदानि तद्दिशामन सृत्य निक्षेप्तुमारभत । सर्वप्रथम सा "तयो: सेवायां संलग्नां तां वृद्धां पलितकेशां जीणमलिनवेषां दासों, तस्या अनुपस्थिती च तत्सेवाकार्य सम्पादनार्थ कदाचिदागच्छन्तं वृद्ध मपि चतुरं तस्याः पति च, स्नेहशीलेन वर्तनेनान पभुक्तविविधभोज्यपदार्थ प्रदानेन च स्वान कूलोकतुं प्रचक्रमे । लेभे च साफल्यमन कूलप्राक्तनवशात् । दयनीयौ वार्धकविक्लवी प्रज्ञात- कुलशोलावपि स्फुटपरिलक्ष्यमाणमहाकुलसम्भवौ निरपराधमेव काराकक्षे निक्षिप्तौ कोमलस्वभावौ तौ प्रत्यहं वीक्ष्य समुपजातदयौ तौ सेवकदम्पतो हि नातिचिरादेव तस्या अनुकूलीबभूवतुः । तौ च तथाविधावनुभूय सा शनैः शनेस्तन्निकटे स्वदुःखगाथां कपोल- कल्पितामुद्घाटयितुमारभत। महाकुलसम्भूतमपि मगधराजवंशपरमभक्तमपि स्वपति बकधूर्त सेवकजनपरिलुण्ठित समस्तवैभवं राजस्वदानासमर्थ कुपितैः राज- पुरुषैः कारागृहे तथा निक्षिप्तमात्मानं चैकाकिनस्तस्य परिचर्यार्थ स्वयमेव कारा- गृहे महताऽनुरोधेन लब्धप्रवेशं प्रकटीचकार । अयाचत च तयोः साहाय्यं कस्यापि विश्वसनीयस्य कार्य चतुरस्य दूतस्य प्राप्तौ यस्य माध्यमेन सा कोशलराज- घानोस्थित भर्तुः परमविश्वसनीयं सुहृदं सामन्तमेकं तयोर्दयनीयामवस्थां संसूच्या. ऽऽथिक साहाय्यदानार्थ विज्ञापयितुं शक्नुयात् । तो तु कारापालभीतावपि तयाचनां दोनदीनामवधोरयितुमसमाँ कथ- मपितथा कतु स्वोकृत्याचिरादेव,-वृद्धयोर्दुर्बलयोः हताशयोः राज्ञा सर्वथा समु- पेक्षितयोः दम्पत्योविषये निःशङ्कानां स्वकार्यरतानां रक्षकपुरुषाणां,-पाटलि- ·चतुर्दशः परिच्छेदः ग्रामस्थमेकं सुपरिचितं चतुरमति ग्रामीणं वृद्धस्य दुर्बलस्य सेवकान्तरस्य छद्म- वेषेण तस्याः सेवायामुपस्थापयामासतुः । सोऽपि, प्रथमादृष्टिपात एवाभिज्ञाय तस्य चातुर्य विश्वस्ताऽऽदित एवा- नकलं तं कोशल राजधानी गत्वा तन्निदिष्टं सामन्तविशेषं च दृष्ट्वा तत्- स्नेहवशंवदो वृद्धो मागधौ कौचित् दंपती पाटलिग्रामदुर्ग जोवितावसानं निविण्णी प्रतीक्षेते । तत्तौ साहाय्यप्रदानेन यावच्छक्येनानग्रहणीयो-' इति मौखिक संदेश तं रहसि श्रावयितु मुद्यतमकरोत् प्रभूतपारितोषिकप्रदानप्रलोभनेन । सोऽपि पाटलिग्रामादनुकूलं समयं हा ट्वा निर्गतो धृतव्याघ्रचर्मवरिणग्वेष: स्वैरं प्रवसन् शीघ्रमेव कोशल राजधानी प्राप । अदृष्टपूवत भवमुषितहृदयोऽपि प्रकृतिमचिरादेवाऽऽपन्नो विक्रेयवस्नुप्रदर्शनापदेशेन तस्य सामन्तस्य सेवायामुप- स्थितश्च रहसि तं संदेशमश्राव यत् । स: सामन्तस्तु सर्वथाऽनपेक्षित गूढमसंबद्धप्रायं त संदेशमाकर्ण्य विस्मया. न्वितः, 'को नाम वृद्धौ मागधी दंपती मम ग्नेहिनो तरिमन् दुर्गकल्पे प्रासादे क्लाम्यत' इति सहसा विनिश्चेतुमपारयन्, तं वरिणगव्यपदेशिनं सविग्तरम- पृच्छत् । तस्माच्च वास्तविकपरिस्थित्यनभिज्ञादपि विज्ञाय तयोवृद्धयोः जंपत्योः स्वरूपं समुपजातशङ कस्त राजधान्या: नातिप्रसिद्ध पथिकवरिणविश्रामगृह एकस्मिन् वस्तुं त च पुनरप्यन्ये द्यः द्रष्टुं समादिश्य विससर्ज । स्वयं च तत्कालमेव कोशलराज ग्वामिन प्रसेनजित साक्षात्कतु चचाल । उपातिष्ठत च बद्धाञ्जलि: शोघ्रमेव स्वामिनो वृद्धस्यापि बलिष्ठस्यापि महा- प्रमाणस्य गोराऽऽरक्तवर्णस्य तीक्ष्णदृष्टे... समुपविश्याऽऽसंद्यां चन्दनदारुनिमि- तायां चन्द्रिकाधवलमहार्ह चीनांशुकप्रच्छदाऽऽस्तृतायां राजस्वमहामात्येन प्रषितान् सामयिकान् वृत्तान्तान् कांश्चित विमनस्कतया परीक्षमाणम्य 'क्लान्तमुख मुद्र- स्यकाकिन समक्षम् । तेन च, मगध राजापहरणकाण्डात्प्रभृत्ये काखमेवाधिकाधिक भजमानेन, याव- छक्यं साधारण जनसम्पर्क परिहरता, विपरोतास्वप्याज्ञामु साग्रहं माभिनिवेशं पुनः पुन: याचि वा तदर्शनावमरं मेवायामुपस्थितं परमविश्वसनीयं सामन्त समुतेजितमुख मुद्रमवलोक्य किञ्चित् कोतूहनान्वितेन, समनुज्ञात इंगितेन, समी- पतमवर्तिनि ग्रासने समुपविवेश। निवेदयामास च विनम्रदृष्टि: सद्यः प्राप्तं त गूढं सन्देशं-स्वात्मनः शंकां च-मन्द्रं मन्द्रम् । कोशलराजस्तु, श्रुत्वैव त संदेशं सावधानस्तीक्ष्णतरदृष्टिः, एकाग्रं तमव- लोकयन्, तस्मिन्नेव क्षणे यथाथमथं संदेशस्य तस्य व्यजानात् । निमेषमात्र एव ·प्रजातशत्रु विलीनीदासीन्यश्च, व्यपगतापराधबोध इव विकमितचित्तः प्रत्यागततारुण्य इव सोत्साहः, संयम्याऽऽत्माम कथचित त सविस्तरमपृच्छत् । विदितवेद्यश्च त सायंसमये.. उच्चरति सर्वतः पटुप्रहण्य पानसाध्यपटहध्वनौ "पुनरागमनाय समादिशत । अपगते च तस्मिन, समुत्थाय प्रासंद्या, धीरगम्भोरया गत्या पुरुषप्रमाणस्य वातायनस्य समीपे गत्वा, बहिरवलोकयन प्रामादाऽभ्यन्तराऽऽगमशोभां किल, विमनस्कः, प्रविशन्मन्दवातलहरीप्रकाप्यमानधवलबिसतन्तुमदुलकेशश्चिन्तयित - मारभत । 'एवमेवैतत् । यथा खलु मयाऽऽदित एवाऽऽशङ्कित मामीत् तथैव तद्घटितं परिलक्ष्यते । मगधराजवान्या: "राजगृहस्य एतावत् गमीपे सर्वतः स्नेहशीलपर राज्याऽऽवृते "भागीरथीतीरे "सुदूरात् हिमाचलोपन्य कावतिनोऽराजक प्रायात् प्रदेशादाततायिनां निराबाधः प्रवेशः, मगधगजमशस्य पुरुषविशेषस्याप्रतिरोधो- ऽपहारः, ततश्च कैरपि ग्रामीणः रक्षकैर्वाऽपरिलक्षितः निष्क्रमः,... सर्वथाऽमम्भव- नीय एवाऽऽसीत् । परन्तु-तेनाजातशत्रणा तत कपटजाल मेतावता कौशल्येन नूनमुत, तत् षड्यन्त्रमेतावता चातुर्येण रचितं, यदाश कमानोऽप्यहमेकाकी समर्थकप्रमाणाभावात् किञ्चिदपि कतु न प्राभवम् । असहाय एव तस्य तत गवेषणाकपटनाटकं मूकप्रेक्षकवदवलोकयित बाध्योऽभवम् ।' 'अहो निघृणताऽजातशत्रोः । एवं साक्षात स्वजनक. निराशकं वृद्ध मे- काकिनमसहायं वज्रपातसंनिभया रीत्याऽपहरता, जीवन्तमेव समाधिगृह इव कारागृहे निक्षिपता तेन न नूनमै हिकादपवादात भीतं. 'न पारलौकिकाद्दण्डात् । क इवोपकारस्तेन वंशस्य राज्यस्य वा पराक्रमशालिनाऽपि बलिष्ठेनापि शस्त्र- शास्त्रनिष्णातेनापि प्रशासनचतुरेणाऽपि एवं वज्रहृदयेन"एवं निघृणेन एवं घोरकर्मणा ?.."तस्यापेक्षया त्वयमस्माकं विरुद्धक एव..'ऐंद्रियसुखलोलुपोऽपि निस्तेजस्कोऽपि दुर्बलमतिरपि "एवं किमपि कर्तुमनुत्सुको वरीयान् ।' 'अथवा (विषण्णं विहस्य) विरुद्धकस्याप्यन्तस्तलं केन विलोडितम् ?... सोऽपि एवंविधमेवोभयलोकविरोधि कृत्यं न कुर्यादित्यत्र क इवाऽश्वासः ?... प्रता खलु मानवमनोगतिः । केन खलु समुत्प्रेक्षितमासीद्यत प्राप्तप्राय पैतृकं राज्यं प्राप्तुमेतावान अधोरोऽयमजातशत्रुरेवं चेष्टेत-इति ?..'अथवा-भवित- व्यतैवासादेतादशी। अन्यथा-सदा दक्ष : सर्वत: प्रसृतचारजालो मगधराजस्त- स्मिन्नेवावसरे ताशेनाल्पेन विश्वासद्रोहिणा बलेन सहित इहाऽऽगमनाथं न प्रास्थास्यत "प्रबोध: शिशुरिव ।' 'प्रस्तु तावत् ।"प्राप्तस्य गतिश्चिन्तनीया।'

·चतुर्दशः परिच्छेदः 'तत किं पापमेतत् तस्य पुषित्वा समुत्पादयित्वा मगधराज्ये कोशलदेशे जनसामान्यसंक्षोभं-प्रसह य पाटलिग्रामदुर्गमवरुणधानि ?.."युध्यै मगधसेनया सह ? 'मोचयानि प्राणाधिकं सुहृदं भगिनी च प्रियतमाम् ? 'युद्धे तु ताशे विजयो ममैवावश्यंभावी मगधसेना हि विज्ञाय मगध युवराजस्य तादृशं कपटा- चरणं विद्रुह येत् । भयवशातथा कर्तुमपारयन्त्यपि वा निष्प्राणेव गलितगात्रेव युध्येत । मया चान्यमित्रसेनोपबृहित सामर्थेन जयंव भवेत् ।' 'परन्तु"परन्तुः अस्ति नून मस्यां कार्यपद्धती एका महतो विपदाशङ्का । मया घुष्टं दुष्टं तादृशमपवादं निराक युद्धे वा पराभवमासन्नप्रायमुत्प्रेक्ष्य "स नष्टमतिः वराक बिम्बसारं कोशलदेवीं च तथा नामशेषौ कुर्याद्यथा न केवलं मम सर्वः प्रयासो व्यर्थतामीयादपि वह भाग्यमात्रेण वेतावत कालपर्यन्तं संरक्षितस्य भगिनीपतेः भगिन्याश्च प्राणापहारनैमित्य कलङ्कमवाप्नुयां चिरस्थायिनम् ।.. तत्सदृशस्थाधोरस्य प्रचण्डकोपस्थाऽऽततायिनः कृते नेतदशक्यम् । 'तन्मन्ये-शठं प्रति शाठ्य मेवावलम्बनीयम् । 'यथा हि तेन स्वां कुटिल- मतिमनुसरता समुत्पाद्य विश्रम्भं परिहृत्य माधारण जनशङ कामदत्वंव सार्व- जनीनक्षोभायावसरं निराशङ कः निष्पाप: निष्कपट: सुहृन्मम महता कौशल्येना- पहृतः निक्षिप्तश्च कारागृहे तथाऽहमपि समुत्पाद्य तस्य पापमतेमनसि विश्रम्भमनु- तेज्यव साधारणजनमानसं तं चातुर्येणैव केवलेन मोचयिष्यामि ।' इयमेव कार्यपद्धति: परिस्थितावस्यां समीचीना। इमामेवानुसरन् अहं- अनुकूले विधी-तो अक्षतौ मोचयितुं प्रभवेयम् । तयोः मम संनिधो सकुशलं प्राप्त पोस्तु सतो: विदित्वा तयोरभिप्रायम् "अहं तं कुलकलङ कं दण्डयितुं प्रतिष्ये ।' चितयन्नेव स इत्थं, भाविकूटप्रत्यपहरणयोजनाविशेषान् तांस्तान् पर्या- लोचयन्, चिरं मूर्तिवत्तस्थौ। अन्ते च-कृतनिश्चय इव ततो विनिवृत्तः, कार्या- रम्भे समुत्सुकः, प्रतिहारि मुखेन तं सामन्तं तस्मिन्नेव क्षरण पाहयत । तं च सत्वरं सेवायामुपस्थितं सावधानं संकल्पिताया योजनाया विशेषान प्रचकथत् । प्रत्यल्पस्य च कार्यकुशलस्य सहकारिबलस्य माहाय्येन तान् कार्यान्वितान् कर्तु- समुपलब्धे एव योग्यतमेऽवसरे-समादिदेश । सोऽपि, स्वामाशङ्कां यथार्थी परिनिष्पन्नामवलोक्य समुद्विग्न:, निष्कार- णमेव पोड्यमानयोद्धयोः राजदम्पत्योः परिमोचनाथं कृतनिश्चयः, स्वामिना निर्धारितां कार्यपद्धतिमेव तस्मिन् विलक्षणेऽवसरे समुपयुक्तां मन्यमानः, कोशल- राजस्याऽऽज्ञां शिरसा स्वीचकार । प्रतिनिवृत्तश्च स्वनिवास, सुविचार्य, योग्य- तमस्य तत्परिचितस्य गूढस्य पुरुषस्यकस्य तद्भार्यायाश्च चतुराया धीरायाः ·. 'प्रजातशत्रुः स्कन्धयोस्तमतिकठिनं कार्यभारं न्यमितुं निश्चिकाय । तो च समाहूय सादरं, रहसि, सविस्तरं निशान ददौ । तावपि साक्षात्कृतकार्यगौरवो, अपरेयुः, यथाऽऽदेशं सेवायामुपस्थितेन तेन कृतकवरिणजा 'पाटलिग्रामदुर्गे क्लाम्यन्तौ दम्पती साक्षात्कृत्य प्रदेयं राज- म्वराशि ताभ्यां विज्ञाय तदनन्तरमेव तयोर्मोचनाय प्रयत्न: कर्त शक्यः प्रतोऽय- मस्माकं भृत्यः-अस्येय भार्या च-द्वाव धृतसाधारणपथिकवेषो स्वामितः पाटलिग्राम प्रतिनिवर्तमानं-यदृच्छयेव-अनुगमिप्यतः तो त्वया तयोवृद्धयोः दम्पत्योः सेवायां निरताभ्यां ताभ्यां सेवकजायापतिभ्यां परिचिती कर्तव्यो। ततः परं तु यत् कर्तव्यं तदेतावेव करिष्येत-' इति स्वामिना परिचयं कारितो, तस्मि- न्नेव दिने प्रातिष्ठातां कृतवेषपरिवतो। तमनुसरन्तौ च राजगृहाभिमुखसार्थान्यतमी सन्धिमनुकूल मुपल म्यैव ततः पृथग्भूतो यच्छयेव शीघ्रमेव पाटलिग्राममाजग्मतुः । तत्र च तेन योग्यमवसरं वीक्ष्य साप्ताहिकाऽऽपरणजनसंमर्दै मगघराजदम्पतीसेवानि रताभ्यां ताभ्यां सेवक- जम्पतीभ्यां परिचयमापादितो, तयोरनुमत्या, शीघ्रमेव तत्सम्बन्धिव्यपदेशेन दुर्गप्रासादपरिसरान्तर्वतिनि तदावासे वस्तुं, शनैः शनै: कारागाररक्षाधिकृतैः सैनिकैः सह परिचयं यादृच्छिकं वृद्धस्वभावसुलभं संवर्द्धयितु, संवृद्धे च तस्मिन् वार्धकवशात रुग्णशय्यायां पतितयोः वृद्धयोस्तयोः सेवकयोः साहाय्यार्थ किल... अनिच्छन्ताविव कादाचित्केष्ववसरेषु राजकीयबन्दिनो परिचर्यार्थ स्वयमेव गन्तुं च-पारेभाते। एकदा चोच्छिष्ट भोजनपात्रापनयनमिपेण काराकक्षं प्रविष्टौ,-अनवहितेष माध्यान्दिनतन्द्रालसालसेषु बहिःस्थितेषु,-रक्षकसैनिकेषु प्रसूप्त मगघराजं वीक्ष्य, कोशलदेव्यै प्रतीक्षाक्लान्तायै स्वं यथार्थं स्वरूपं कोशल राजस्य गढं सन्देश संकल्पितस्य निष्क्रमणस्थ विशेषांश्च निवेदयांचवाते । तत्क्षरणमेव विलीनौदासीन्यया, नारीस्वभावानुसारं मुक्तप्राय प-मेवाऽऽत्मनो भर्तार परिकल्पयन्त्या, सोत्साहया तयाऽनुज्ञातौ च अनुकूल मवसरं प्रतीक्षा. चक्राते। लेभाते च तमचिरादेव ।

·पञ्चदशः परिच्छेदः अचिरादेव ह्य कम्मिन् अपराले, वारं वारमवलोक्य दुर्दै विन्याः कोशल- देव्या वैफल्यशप्त मनोरथाऽऽयासं म्लानमिव दिनमणिबिम्बम्, अकाल इवास्तं जिगमिष पश्चिमाशावलम्बि अजातशत्रा: पापसम्भारेणव मूतिमता, कज्जल- मयेनेवातिकष्णेन पोतविद्यल्लताताण्डवभीषणेन विविधभयङ कराऽऽकाग्धारिणा मेघाडम्बरेण, विश्वासघातिनोऽस्य सगम्यान्तमिव क विधात्रा प्रेषितेन, पश्चिम- क्षिति जतलाद्वेगेनोदेयता, न्यगीर्यत । . प्राक्रम्यत च ममम्तमेव जगतोतलं अकालसामर्योदये गाङ्गानीव चराचरस्य लिम्पता कालिम्ना,' 'अञ्जनमिव वर्षता नभसः, अन्धमिव कुवंता प्रसह्य समस्त प्राणिजातं, 'युगान्तकालप्रतिसंहृत विश्वप्रपञ्चस्य श्रीनारायण- म्योदरे वासमिवानुभावयता, विभेद्येनेव, हस्तस्पृश्येनेव जिह्वाऽऽरवाद्येनेव, घनेन तिमिरेण । २ प्रासन्न जलप्रलयमनुमाय स्तम्भित गतिरिव सदागति: निश्चलस्तस्थौ। समीपोपस्थितदुर्शयमहाविपनिशंकाजड इव शोणो महानद: निस्तरङ्गः, निरुद्धय इव नि.श्वासं, संस्मभ्य इवाऽऽत्मानं, देवं प्रकोपं प्रतीक्षितुमारभत । अनामिकभयाऽऽनुराम्तन्नाविका अपि कथमप्याबध्य नौकाम्तत्तीरे ससंभ्रम स्वस्वकटीराम्पलायन्त । निमनष्यं चाभवत कतिपयक्षण रेव तत्तीरम् । पाटलि- ग्रामवासिनश्च कथमपि परिसम प्य स्वं स्वं दनिकं व्यावसायिक कर्म, अशान्त- स्वान्ता मूका: स्वस्वनिलयेषु निलोनाः, निरुच्छ्वासा इव, प्राधिभौतिकविपत्प्रहार- मुत्प्रेक्षितुमारभन्त । पाटलिग्रामप्रासादरक्षकाश्च प्राचोरशिखरात् अपराशाङ्गणान्निःमाय सायंप्रकाशं क्षीणं महता वेगेन नभस्तलं निखिलमपि प्राक्रमितुं प्रवृत्तं धनं घन- संनयं, बलादाच्छादयदिव चलाचल सृष्टिमंगलेन केनचित् कृष्णेन वस्त्रेण सर्वत्र वेगेन प्रसरदाधं तमः पटल, जयजडामिव चित्रलिखितामिव स्तब्धां मूकपत- त्रिकुलां सुदूरवनवृक्षराजि, निष्प्राणमिव चित्रितमिव निस्तरङ गं महानदं, वेगेन निर्जनीभवत् तत्तीरं, निर्जन्तुकीभवतीश्च पाटलिग्रामरथ्या अवलोक्य समुद्विग्नाः, ·१८ प्रजातशत्र: ननर्त । परित्यज्य नियतानि निरीक्षणस्थानानि, प्रासाद एव तत्र तत्राऽऽत्मसंरक्षणेच्छया समवेताश्चर्चामुख रा:, घोरं वर्षाप्रहारम् । प्रकाशयन्ती क्षणमात्र समस्तं जगतीतलं तीव्रण पीतालोकेन, अपरस्मिन्नेव च दृष्टिपथात्तदत्यन्तं तद्विलोपयन्तो, पीता विद्युल्लता एका निरुच्छ्वासे मेघपटले सहसा तामनु च विदारयदिव श्रुतिरन्ध्रारिण, तन्मे घपटलं गम्भीरमतस्वनत । तदनु च, 'विदारितोदरमिव तया पीनया विद्युत्कर्त रिकया' तीव्रया, कज्जलकृष्णं तन्नभः जलौघान् वमितु मारभत । अचिरादेव च, किंचिल्लक्ष्यासु भावातिरेकादिव निश्चलासु वनराजिषु मन्द्रं क्लिन्नप्रासादपाषाणभित्तिषु रूक्षम्, प्रास्तृतस्य रजतपट्टस्येव महानदस्ये- षदृश्यस्य जलप्रवाहे चण्ड, मुसलाधारं, निपतन्तीभिरर्जुनशरप्रतिककंशाभि- ३चण्डाभिः वारिधाराभि: विलोपितदिङ्मुखमिव नभस्तलं, धाराममिवान्तरिक्ष जलमयमिव च भूतलं समजनि । अनुकूलतमं चावसरमेतं देवोपनतं ततो निष्क्रमणार्थमवलोक्य, अपराह्न- सेवाया मिषेणाऽऽदित एव काराकक्षे समुपस्थितौ तौ चारदम्पती कोशलदेवीं वृद्धायाः सेविकायाः छद्म दधित सुप्तोत्थितं मगधराजं च तत्पत्युः कृतकं वेषं दाधयितु- मार्तथताम् । कृतवेषपरिवर्तनौ च तो, निर्गत्यापिहितेन काराकक्षद्वारेण, प्राङ्गमुखं निर्गममार्गमनुसृत्य, सेवाकार्यान्निवर्तमानाविवातिपरिचिताविव प्रासादप्राचीर- महाद्वारमुद्दिश्य गन्तुम्, अनुकूलदैवकृपया ततो निगत्य, दक्षिणयायिना कुपथेनैकेन कानिचित पदानि गत्वा, तन्मध्यपातिनि निर्जने कुटज एकस्मिन् तयोरनुगमनं प्रतिपालयितुं चान्वरुन्धताम् । कोशलदेवी त्वादित एव सावधाना, यथानुरोधं कृतकवेष परिघाय, स्वपति बालकमिवानभिज्ञमासन्नस्य मुक्तिप्रयासस्य, दैनिकचर्याविप रोतं किमपि घटदनुभूयव कौतुकाविष्ट, जिज्ञामामुखरं,-वृद्धस्य सेवकस्य जीणन वेषण निलुतयथार्थस्वरूपं च विधाय दक्षिणध्र लताप्तस्फुरणममु विग्नाऽपि अविचलित- धर्या, कुलदेवतां स्मृत्वा, पति हातेन कम्पमानेग गृहीत्वा, काराकक्षान्नि: :सृताऽ- परिचितमपि तन्मार्ग यथानिर्दशं सधैयमनुसरन्ती, एकेनाऽपि प्रासादपरिचा रकेण संनिकेन वाऽदृष्टा, प्राङ्मुखेन निर्गममार्गेण प्रासादान्तर्वतिमहाप्राङ्गणे वर्षोदक- प्लाविते कृतप्रवेशा, सवेगं निपतती: तीक्षणाः शलाका इवांगानि-पीडयतीरविच्छि- न्ना वारिधाराः सहमाना, क्लिन्नजोर्णवेषा, विस्मयमूकं शिशुमिवान्धविश्वासेन तामनुगच्छन्तं कौतूहलादितस्ततो दृष्टि व्यापारयन्तं बहो: कालादनन्तरं वर्षासुख- मनुभूय मेघगर्जनं च समाकर्ण्य हृष्यन्तं स्मयमानं विलन्नधवल केशाऽऽवृतप्रायाऽऽननं .

·पञ्चदशः परिच्छेदः 8 वृद्धं भर्तारं मार्ग समुपदिशन्ती"चिरान्नु प्रासादाचोरमहाद्वारमुपससार । अवलोक्य च तद्रक्षकसैनिकशून्यं किञ्चिच्चकिता, समाश्वस्ता, वर्षोदकन प्लाविननयननया महाद्वारसमीप एव रक्षककक्ष एकत्रीभूतानां ताग्वर्षासु बहिर्गच्छन्तौ तावेव मकौतूहलं नि:शब्दमवलोकयतां धूमपान निरतानां रक्षकारणा. मनभिज्ञा. महाद्वाराद्यावन्निा क्रमित प्रयतते प्रकम्पमाना,"ताव वृद्धम्तम्या: पतिः दक्षिणं पादमनवधानेन वर्षाजल प्रवाहनिह्न तम्यकस्य वर्तुलाकारस्य पाषाण- खण्डम्योपरि न्यदधात् । विचलिते 'त्त तस्मिनकस्मात् दुर्दैवी जलाप्लाविते शिनाखचिते महाद्वारमार्ग एवापतत् । पादास्थिभङ्गपोडिन इव "बहु प्रयतमानोऽपि प्रानमितया चिन्ताग्रस्तया भपातुर या भायं या हस्तेनो-कृष्यमाणोऽपि मन्द्रयाऽऽरया वाण्या प्रेयं मारणोऽपि नाशकदुद्ध वं शरीरं मार्गपतितम् । अशृणोच्च महाद्वारसमोर एव रक्षाकक्ष एकत्रोभूतानां घूमपाननिरतानां नि गब्दं तावेवाव नोकयतां रक्ष कारगां मपादे कमुच्च विहस्य तमेव मंबोधयन्त म- प्ररे भवनाथ ! किमर्थमायामित प्रात्मा त्वयाऽस्मिन् भीषण वर्षाप्रकोपे ?... प्रप्युत्प्रेक्षमे महानदः समुल्लध्य तारमर्यादां कुग्राम नवाऽप्लावयिष्यति ? नेप्यनि च लुब्धः कुटोरग्यां तव बहुमूल्यां संपदं-रत्नाक रोऽनेनोपहारेण तृप्यत्विति ? . वं त्वम्यापेक्षया धोरा, दुर्ग ! ..वया त्वयं . प्रकृयंवाऽनुरः, निराकरणीय ग्रामोदस्माद् दुःसाहमात् । किवा युवां मेघाडमिममवलोक्य सहमा प्रत्यागत- नारुण्यो धारासंपातस्नान सुख मनुभवितु प्रवृत्ती ? एवमेतत् । एवमेतत् ।। अनुभवतम् अनुभवनं यथेच्छं यौवनपुनरुल्लानम् ।' हो: "ही: हीः' इति । यावच्च पिच्छिलाया भूमेरुत्थितं प्राणपणन प्रयतमानो वृद्धो बिम्बमार: समाकय॑मं कुश्मितमुपहामं चकितः क्रुद्धः स्थलकालव्यक्तिविवेकशून्यः कञ्चित् प्रतिवादं तीव्र कतु प्रक्रमते यावच्च भयाक्रान्ताऽऽशङ्कातुरा वराकी कोशलदेवी प्रकम्पमानेनाऽऽवेगनिष्ठुरेण हस्तेन पतिमुत्क्रष्टुं रक्षकारणां तां भ्रान्तिमक्षतां सरक्ष्येव ततः कथमपि अपकनिन च प्रक्रमते तावनियत्या क्रूरया समादिप्टेव का विद्युत् तद्द देव कटुम्मितरेखेव-मेघाडम्बरे क्षणमात्रमचकात् । प्रदर्शयच्च नयोर्दुरवस्थामतिविस्पष्टम्। तत्प्राक्तनप्रेरित इव, वृद्धस्य सेवकस्य भैरवनाथस्य भ्रातुप्पुत्रः, प्रासाद. पाचकान्यतमः, पाकशालां जिगमिषुः, वर्षाकौतुकवशान्महाद्वाररक्षकगणसमीप एव चिरायितः, समवलोक्य तयादेयनीयामवस्थां-पश्यत्म्वेवाल सालसेषु रक्षकेषु सहासं-सत्वरं तत्समीप उपससार, प्रारभत च साहाय्यं प्रदातुम् ।

·१०० प्रजातशत्रु: निमेषमात्र एव च, अवतमसे तस्मिन् परिज्ञाय तयोर्वास्तविक स्वरूपमा- इचयरग महता उज्जगार । श्रुत्वैव तस्योद्गारं तडित्स्पृष्टा इव मर्मदष्टा इव ते रक्षकास्तो भयजडी दम्पती तत्क्षणमेव वविरे। साक्षात्कृत्य च स्वत्रुटिं विस्मिता यावत् 'दुर्गाधिपतये निवेदनीयं न वा काण्डमेतद्-इति विचारयन्ति तावत्ते पिधाय काराकक्षद्वारं यथापूर्व बन्दिदम्पती निभृतमनुसरयां यावच्छक्यं दृष्टिपथमा रक्षकाणां परिहरभ्यां साक्षात्कृत्य राजबन्दिदम्पत्योदयनीयामवस्थां क्षणमात्रं स्तब्धाभ्यां क्षणमात्रानन्तरमेव 'बलप्रयोग एवाधुनाऽवशिष्ट' इति विचार्य विकृष्य छुरिके वस्त्रान्तनि गूढे चारदम्प- तीभ्यां तडिद्वेगेनाऽऽक्रान्ता विस्मयमूढाः कथमपि स्वरक्षणं कतु समर्था अभवन् । कवचाऽऽवृतवपुभिः सायुधैः प्रकुपितः सैनिकः सह शस्त्रह'तयोरपि बलप्र- योगानभ्यस्तयोस्तयोश्चारदम्पत्योः केव तुलना ? 'कतिपयक्षरणानन्तरमेव तो स्वामिभक्तो खड्गप्रहारछिन्नमस्तकी तीक्षणभल्लविदारितोरस्थली निष्प्राणी जलप्लावितायां महाद्वारभूमो निपतितौ प्रवर्षता वरुणदेवेन सादरमन्तिमं स्नानमि- वाऽऽपाद्यमानी पितृघातकस्याजातशत्रोः करतलाभ्यामिव निःसरता रुधिरप्रवा- हेणाऽऽरक्तं महाद्वारभूमितलमकुरुतामचिरादेव । ततोऽपि भीषणतरां घटनां काञ्चिदप्रत्याशितामाशङ्कमानैः कुपितैः किंकर्तव्यविमूढः रक्षकैः प्रधाव्याऽऽहृतः दुर्गपालकम्तु ससंभ्रमं तत्राऽऽगत्य स्वकर्तव्य पालनात् भ्रष्टान् प्रधोमुखान् रक्षकान् तीक्ष्णैर्मम भेदिभिरपशब्दः प्रदू'यापहरण- काण्डसंचालकयोस्तयोयूँढदम्पत्योः प्राणान्तेनात्युद्विग्नः ‘एतयोर्वार्धकविक्लवयोर- पराधिनोरपि राजकीययोर्बन्दिनोविषये कि नाम कर्तव्यम्' इति विनिश्चतुमपार- यन् क्रोधनो मगधगज प्राकये मां घटनां किं नु वक्ष्यति'-इति वितरण समुद्- विग्नस्तत्क्षणे किमपि कर्तुमसमर्थम्तौ रुधिररजितसेवकदम्पतीदेहनिखातनयनी विभिन्नयोः काराकक्षयो: विनिक्षेप्तुं कर्कशेन स्वरेण समादिदेश । अचिरादेव च तौ-चक्रवाकदम्पतीव पापेनान्धकारेण-तेनाऽऽदेशेन परस्परवियोजितौ विभिन्नयो: काराकक्षयोर्बलान्निक्षिप्तौ भाग्य मिव स्वं घोरं तमः सर्वव्यापि निनिमेषमवलोकयन्तौ क्षणान् दुःखदुर्वहान् पीडाबहुलान् युगदोर्षान् कथमप्यति वाहयितुमारेभाते । सर्वं च तद्भीषणं काण्डमवलोक्य विदीर्ण हृदयाया इव गम्भीरस्तनित- मिषेण पापाचारिण: शपन्त्या इव प्रखरविद्यदुन्मेषस्तान् तर्जयन्त्या इव दिवोऽश्रु- धारा इव संतता वर्षोदधारास्ताशपापिसम्पकप्रदूषितां धरणी द्विगुणितेनाऽऽवेशेन तीव्रतरेणाऽऽवेगेन ताडयितुमारेभिरे । जग्रसे च समस्तं विश्वं घोरं तमः श्वासमिवावरुन्धत् कण्ठ इव निपीडयद् दृशमिव लुण्ठयत् कज्जलसंनिभम् अकुतोभयमिव पापकदम्बकम् ।

·षोडशः परिच्छेदः केनचित्... खणण् खण्' इति पात्रध्वनिनाऽस्पष्टेन सुदूरादिवाऽऽगच्छताऽ- शान्तायाः निद्रायाः सागरात् महसोत्कृष्टा वराकी कोशलदेवी जडदेहा शुष्यन्मुखा यथाऽऽभ्यासं समोपपर्यंकशायिनो वृद्धम्य भर्तुः निद्रितस्य शरीरात् परिभ्रष्टमा- म्तरणं सारयित-मोलितलोचनैव-दक्षिणां कृशां भुजलतां तद्दिशि व्यापारयामास । रिक्तशीतल भूतलम्पशिनी च तामनुभूय चकिता-समुन्मीलितलोचना-तस्यां दिशि दृष्टिमक्षिपत् । दृष्ट्वा चाऽऽत्मानमपरिचितस्य कक्षस्य भूमौ निपतितं भर्ना विरहितं भीता यावदितस्ततः साशङ्कमवलोकयति तावदपतत् तस्या दृष्टिरा- त्मनः शुष्कप्रायम्य जीर्णम्य वेषस्योपरि । दृष्ट्वा च त रक्तलाञ्छितं सहसाऽग्मरत् विगतसायंसंध्यायास्तद्भीषणं काण्डम् । प्रमज्जच्च निष्प्रारणेव गभीरचिन्तासागरे-'तत्तहि नासीत् दुःस्वप्नम् । किन्तु सत्यमेव ! अहो ! किमिति न तश्चाण्डाले रहमेव-तस्य सर्वस्य काण्डस्य सूत्रधारिणी-म्वयं दुर्दै विनी निरपराधानन्यानपि स्वसंपर्कमात्रेण दुर्दैवगत पातयन्तो न विदारिताऽस्मिन् पाषाण कटोरे वक्षसि तीवैर्भल्लैः । तथा सति ह्यहमस्मान्नर- कान्मुक्ना सधवैव लोकान्तरं प्राप्ता तत्र भर्तुरागमनं सौत्सुक्य प्रत्यपालयिष्यम् । अचिरादेव हि सः मम वियागं क्षणिकमपि सोढमसमर्थः मां तत्रान्वगमिष्यत् । सुखं चाऽऽवां तत्रावत्स्याव ।"प्रथवा, कृपणा खल्वहं स्वार्थान्धा। मयि हि परलोकमितो गतायां कोशी नु खलु तस्यावस्थाऽभविष्यत् ? षष्टिवर्षाणीमानि सुखे दुःखे संपत्तो विपत्तौ सुदिने दुदिने गृहे बहिर्वाऽहनि निशि प्रतिक्षणं मम संनिधौ वर्तमानम्य ममैव सामाप्यं बह मन्यमानस्य ममेव परिचर्या म्वीकुर्वाणस्य तस्य कोशी नु दुरवस्थाऽभविष्यत् ? छायया वियाजितस्य प्रकाशस्येव तम्येह नूनमव- स्थिति रसम्भाव्यवाऽभविष्यत् । यातनाश्च शब्दातोता: सोऽन्वविष्यत् । तासां कृते उत्तरदायिनो चाहमन्वागतस्य तस्य स्वर्गलोके स्वागतं कर्तुं कथमिवाग्रेऽसरि- व्यम् । कथमिव चैतानि दोर्षदीर्घतमानि वर्षाणि-बालकमिव माता तं सस्नेह परिचरन्ती...।' "परन्तु="कुत्र स: ?."कुत्र सः ?."अहो । तस्मात् काण्डादनन्तरं तै: पापः स उद्भ्रान्तप्रायो बलादन्यस्मिन् कक्षे निक्षिप्तः । “प्रहं चतस्मिन् !.. न ·१०२ प्रजातशत्रु खलु"सहिष्ये "एतत् ! सहिष्ये रौरवीया अपि यातनाः । परन्तु सहिष्येता तथापि भर्तुः सहवास एव । अहं ।' चिन्तयन्ती चैवापश्यत कक्षद्वारमुद्घाट्य नि:शब्दं प्रविशन्तीमपरिचितां काञ्चित् कठोरमुखमुद्रामल्पवयस्कां दासीमुच्छिा टानि भोजनपात्राणि ततोऽप- नेतुम् । अपच्छच्च तां, अस्पृष्टान्येव तानि दृष्ट वा मविस्मयं तामवलोकयन्ती निःशब्दां, तीक्षणेन स्वरेण- 'कुत्र मगधगज' इति । एकवारं पुनः पृष्ट्वाऽपि सा यदा न किञ्चिदपि प्रत्युत्तरमदात्तदा कुपिना भोजनपात्रागि। तत्क्षणमेव नेतुमादिशत् । तम्यां च ततो विनिर्गतायां रिक्तहस्तायां 'व्यावर्त्य मुखं भूमा. वेवाऽऽत्मानमक्षिपत् । वृद्धस्तत्पतिस्तु-पादित एव मुक्ति प्रयामग्यात्यन्तमनभिज्ञः, क्षणमात्र तदतीतसायंकानिक काण्डं दुःस्वप्नमेव मध्यमानोऽन्यग्मिन्नेव क्षरणे समुद्घान्त- स्वमस्तिष्ककल्पनोभूतमेव तन्मन्तुं प्रवृतोऽपरस्मिन्नेव क्षणे पीडातरं दक्षिणं पादमनुभूय रक्त रजितं च स्वं जीर्ण वेषभवलोक्य हठात् प्रबोधिनो विचारमुढो दिग्भ्रामकतककुतर्कवात्याचक्रे ऽपि मम महाराज्ञो नर्मम मकामाद् दूरीकृता'-इत्येत. देकमात्रमेव दुःख मुरमि दधानः-विशां ताननन्तां काल निशामिव अनिमिषं तमसि किञ्चिदवलोकयन्नेव नाम"प्रत्यवाहयत्, प्रातः कालं च । नियते समये भोजनपात्राणि गहील्या कक्षदार मुद्घाटय नि:शब्दं प्रविशन्ती- मपरिचितां काञ्चित कठोरमुद्रामल्पवयस्कां दामोमवलोक्याऽपि उदासीनो मूर्ति- वत् तथैवाऽऽसीन: अस्पृशन् भोजनपात्राणि "उच्छिष्टानि तानि ततोऽपनेतं प्रत्यागतामम्पृष्टानि तानि दृष्ट्वा विस्मयेन तं क्षण मात्रमवलोकयन्तीं विमूढा- मन्यस्मिन्नेव क्षणे रिक्तहस्तं ततः प्रतिनिवर्तमानां तां भावशून्याभ्यां शुष्काभ्या- मारक्ताभ्यां नयनाभ्यामवलोकयन्"तस्थौ तूष्णीम् । यदा तु सा दासी, सद्यः नियुक्ता, दुर्गपालाय तो वार्तामकथयत् तदा स विगतसायंकालिकं काण्डं वारं वारं पर्यालोच्य, खिद्यमानो विदित्वा सर्वा घटनां मगधराज: शीघ्रकोपी किं नु करिष्यति' इति चिन्तया पीड्यमानः प्रत्यप- हरणप्रयासवास्तविकसूत्रधारिणो विषये बहुवारं चिन्तयित्वाऽपि किमपि सम्प्रघार. यितुमसमर्थः जागरणाऽऽरक्तनयनोऽधिगत्य राजकीयबन्दिनो: प्रायोपवेशनवार्ता विस्मितः कुण्ठितमतिस्तत्क्षणमेव सन्देशवाहकमेकं चतुरं विससर्ज मगधराज- सेवायां सर्वं वृत्तान्तं निवेदयितुम् । ययाच च निर्देशम् । वञ्चयितुमिव कञ्चित् मर्मभेदिनमनुताप मृगयुम्, प्रात्मानं दैनंदिनप्रशासन- कर्मजालेऽधिकाधिकं गृहमानः, स्वामिसमादिष्टो यन्त्रपुरुष इव मगध राज्यम्यो- ·पोडशः परिच्छेदः १०३ म्नतिमेकमात्रामभिलक्ष्य प्रतिपलं सावेश प्रयतमानः, सर्वव्यापिनाऽमङ्गलेन श्वास- मिव निरोत्स्यता गल इव निष्पीडयता हृदय इव भिन्दता प्रौदागीन्येन प्रस्त मातृसहवासं यावच्छक्यं परिहरन् । प्राजातशत्रुस्तु संदेशवाहकात् तस्मात् तां वार्ता रहस्यशृणोत् तदा सहमा समुद्विग्न: निदेशं कमपि दातृमपारयन्, स्वय- मवलोक्य परिस्थिति किमपि विनिश्चयमिति विचार्य,प्रसूयित्वैव कमप्याक- स्मिकप्रादेशिक प्रशासनपरीक्षणव्याजेन प्रभजनमारुह्य प्रासादाग्निर्गत:, प्राची- गामिना निर्जनेन कुपथेन केनचिद् वर्षाप्रकोपपिच्छिलेन प्रवसन्, अचिरादेव, तत्सदृशम्य पापिन: सम्पर्केण कलकितमात्मानं धावितुमिव वर्षाजलधौता- न्नीलाद्गगनादपरतोयनिधो निमज्जति भगवति सवितरि, तद्दर्शन मात्रपरि जिही- पयेव नभोगणेऽनवतरन्तीषु क्रीस्तृिमृत्सकोत्सृकास्वपि तारकास, 'मयं पित- पीडकोऽधुना किं नामानुतिष्ठेन्' इत्याशंकया निरुद्धश्वास इवावाति निशामुख- समीरे, "प्राप"चिरात खल्त दृष्टं पित्रो: बन्दीकरणादनन्तरं जुगुप्मयेव परि- त्यक्तं विगतमान्ध्य कालि कवर्षाजलधाराधौत-प्रसतम्ांध्यरागाऽऽरक्ततर-प्राचीरं स्वं पाटलिग्रामप्रासादम् । तदागमनमुत्प्रेक्षमारणैर्दक्षीतैरपि स्तब्ध र पि विदित्वा तस्य कुत्सितं रहस्य तत्कालपर्यन्तं मुगोपितं घणातीक्ष्णयेव कयाचिदनिर्वर्णनीयया दाट्या तं ध्याय- द्भिः महाताररक्षकः निष्कौतुकं वह मानिनः, प्राप्य तदागमनसूचनां ससंभ्रमं स्वनिवामात् प्रधावितेनाऽऽद ग्न मेण शङ्काकुलेन दुर्गपालेन भीतभीतमभिवन्दितो महादारभूमितल एव निपतिते रक्तरजिते कर्दमे शुरुकप्राये क्षरणमात्र प्रबद्ध्या- धोदृष्टिमपरस्मिन्नेव तामन्यत्र व्यापारयन् सर्वेषामेव निनिमेषष्टिविषयीभूत- मात्मानमनुभवन्, यथार्थरूपेगा परिज्ञात ग्रापातसज्जन आततायीप कथमपि तताऽन्तर्वानुमुत्सुक: सत्वरं प्रासादं प्राविशत् । प्रविधम्यैव चिरपरिचितेषु मुमज्जितेषु विश्रामकक्षेप, दुर्गपालेन विदित- तदभिप्रायेणोपदिश्यमानमार्गः काराकक्षागामभिमुखीबभूव । प्राप्य च पिहित- द्वारं प्रथमं कक्षं नि:स्तब्धम्, अन्तःप्रवेष्टुमपारयन्, ईषदुद्घाट्य द्वारं, बहिः स्थिन एव, कक्षान्तर्भागे दृष्टिमक्षिपत् । अपश्यच्च-निराम्तरणे भूमितल एव भित्यभिमुखं शयितां जार्णशीर्णवेषां भोणतरदेहलतां धरातललुण्ठद्धबलविग्ल- विलुलितालकां मन्ददीपालाकिनां-मृतिमती जरावेदनामिव-मातरं कोशलदेवीम् । तत्समोप एव चानुच्छिष्टानि मक्षिकाऽऽवृतानि पिपीलिकाबहुलानि प्राश्यान- भोजन पावारिण। क्षणमात्रानन्तरमेव च ततोऽपमार्य दृष्टि निःशब्द: पितृ: कक्ष. मुद्दिश्य चचाल । तस्यापि पिहितं द्वारं प्राप्य, तस्याप्यन्तः प्रवेप्टुमपारयन्, तथैव निःशब्दं समुद्घाट्य द्वारं, बहिःस्थित एव, दुर्लक्ष्य व्यक्तिरेव, तथैव कक्षान्तर्भागे नेत्रे - ·. - १०४ पजातशत्रुः व्यापारयामास । ददर्श च परित्यज्य पर्यकं स्वं निरास्तरण भूमितल एव समुप- विष्ट, शून्यया निष्प्राणयेवानिमिषया दृष्ट्या भार्याया: रिक पयंकं ध्यायन्तं, क्षामतरतर्नु, जीर्णशीर्णवेष, प्रवृद्धधवलश्मश्रृं मन्ददीपालोकित -मूर्तिमत् वाधक मिव सर्वतः पराभूतं,-पितरं बिम्बसारम् । तत्समीप एव च-अनुच्छिष्टानि मूषकगणखाद्यमानपदार्थाश्याश्यानभोज्यपात्राणि । असहमान इव च तदृश्यमतिकरुणं ततोऽप्यपसृत., निःशब्दं ततो निर्गतः, अनुसरन् तं दुर्गाध्यक्ष मन्द्रया घर्घरया वाण्या तौ कक्षेऽविभिन्न एव पूर्ववत् स्या- पयितुं सर्वविधसुखसुविधोपपन्नौ च कर्तुमादिशत् । विसृज्य च तं यथाऽऽदेशं कर्त स्वविश्रामकक्षान् जगाम स्वविश्रामार्थं किल । संयुतौ तौ, तत्र रात्रि यापयितुमक्षमः, राजगृहाय प्रस्थितो, दुर्गपालस्य सास्रम- नुगंधमवधारयितुमसमर्थः, सकृत पुनरपि काराकक्षविभागस्याभिमुखीभूतो,बन्दि- दम्पतिभ्यामधिष्ठितम्य नि:शब्दम्य कक्षग्य द्वार मोषदुद्घाट्यान्तः दृष्टि क्षिपन्,' अक्षिलक्ष्योचकार उज्ज्वलनर पदोपप्रभाप्रकाशिते धवलतरप्रच्छदाऽऽछादिते पर्यङ्क एकस्मिन् समुपविष्टाया हर्षाश्रुपूरितनयनायाः प्रकम्पमानाधरोष्ठायाः कृशेनापि नवनीतकोमलेन करतलेन भर्तुः करतलेन भर्तुः धवलविरलकेशान् परामृशन्त्या अर्धांगिन्या प्राननं-सुदीर्धाद् वियोगादनन्तरमिव महता प्रयासेन पुनश्चक्षुर्विष- यीभूतं-विस्मयविस्फारिताभ्यां श्रान्ताभ्यामप्यनिमिषाभ्यां नयनाम्यां ध्यायन्तं, भावावेगप्रस्फुरत्क्षीगवक्षःस्थलं कृशकायं जनकम् । अपारयन्नपि तदृश्य क्षणमात्रमप्यधिकमवलोकयितुं मोहित इच केनचिन्- मन्त्रेण ततोऽपसर्तुमक्षमः, महता कष्टेन ततो निर्गतः, मोहित इव, मुषित इव प्रातिष्ठद्रायिनामधृत्वैव दण्डं ततः प्रतिनिवर्तमान स्वामिनं वीक्ष्य चकितानां प्रत्यागतप्राणानामिव समाश्वस्तानां सर्वेषां कृत्रिमाऽऽदरप्रवाणामभिवादनानाम् । प्रायतत च राजगृहे यथापूर्वमात्मानं प्रशासनकर्मणि निमज्ज्य विम्मार- यितु तौ काराकक्षे जीवितावसान मुक्ति प्रदं प्रतीक्षमाणो वृद्धौ पितरौ । न त्वलभत साफल्यम् । अपि च-पातक-पाताले निक्षिप्तमपि-महासागरे निमज्जितमपि-गूढ- गभीरगिरिगहरे गोपितमपि- कथञ्चित् कदाचित् केनचिन्माध्यमेन सर्वविदितं भवत्येव। पातकस्य स्वभाव एवायम् । मजातशत्रुणाऽपि तत्कालपर्यन्तं सुरक्षितं, स्वयं तस्य जन्मदात्र्याऽप्यपरि- ·षोडषः परिच्छेदः लक्षितं तत् कुकर्म तस्मात सायंकालिकात पलायनप्रयासकाण्डादनन्तरं महता वेगेन–समुत्खातं शवमिवोग्रगन्धि-सर्वजनवेद्यं बभूव । मगधयुवराजेनैव, तथा कपटजालं विस्तारयता, निराशङ्को प्रमुदितेन मनमा होलिकादहनमहोत्सव सम्मानयित कोशल नरेशम्य राजधानी गच्छन्ती भागीरथीरोधमि निद्रितावेव बन्दीकृतौ । गूढं च, विहारार्थ किल शोरण महान दम्य तीरे निर्मितस्य दुर्गप्रायम्य प्रसादग्यान्धकारपूर्णे कारागृहे निक्षिप्ती नियं पीडितो ततश्च गृहीत्वा दीनं वेषं कथमपि मुक्तये प्रयतमानौ-पलायनप्रवत्तावेव- बलान्निग्रहीतो तम्मिन्नेव कारागृहे पुनः निक्षिप्तो कठोरतमेन नियन्त्रण न निष्पी- ड्यमानौ'पारताम्-' इति हि वार्ता वात्ये व सर्वदुःखदायिनी पाटलिग्रामदुग- निवासिषु तेभ्यः पाटलि ग्रामवासिषु तेभ्यः समन्तेष्वपि मागधषु प्रजाजनेषु तेभ्यः कोशल मद्रवत्सराज्यनागरिकेषु तेभ्यश्च निखिले वपि भारतीयजनेषु दावानल- वेगेन प्रससार। दाशरथि राममिव स्वात्मजमनादिकालात् कांक्षन्ती भारती जनताऽनया सर्वथाऽप्रत्याशिनया वज्रपातनिभया भूमिविदारण सग्निभया वार्तया विस्मिता दुःखिता ममुद्विग्ना चाभवत् । अवधीयं तस्य गुगगगा गौरवं समुपेक्ष्य सर्वथा स्व- स्याननुभूतपूर्वा सुस्थिति तत्गुप्रशासनमात्रसमुद्भूनां मागधप्रजा च तं तिरस्कर्तु- मारभत । तत्काल पर्यन्त तग्य स्वयं कमरम्य स्वयं दक्षम्य स्वयं निपुणस्याऽऽजा: कठिनतमा अपि शिरसि कृत्वा तासां प्रारणपणेन पालनेहमहमिकया प्रवतमाना: मागधा अधिकारिगोऽप्युच्चावचा: नागरिकाः सैनिकारन ततः परं महारोगिगा इव क्षत्रिय रोगग्रस्तस्येव दुगन्धिन इव तस्य समीप आगन्नुमनिच्छवम्त दाज्ञावशात् तत्पुरतः समुपस्थिता अपि ततो यावच्छक्यं शोघ्रमेवापसत् कथमपि च तदाज्ञां कार्यान्वितां कर्तुमारमन्त । हादिकेनाऽपि तस्य प्रगमने न न हृष्टा अभवन् । कृता- नादिव मानवरूपधारिणो विश्वासघातादिव विग्रहिण. पितृद्रोहादिव शरीरिण- म्तस्माद् भीतभोताः स्वम्वकार्याण्यन्वतिष्ठन् कथमपि तम्मान्मुक्ति कामय माना । प्रत्यल्पमि मुक्तम् । न केवलं तम्याधिकारिणोऽपि तु प्रजाजना अपि... एकस्या एव भावनाया भीते....बशोभूय तम्याऽऽज्ञामपाल यन् । सुनिपुणं प्रशासत एव तस्य समस्तमपि मगधराज्य विलुप्तहासं विगतोल्लास निरुत्साहं कारागृहमिवाभवत् अतिविशालं तस्यै कमात्रस्य कारापानकाय । यदा तु वृद्धस्य बिम्बमारम्यान्त:पुरे वार्ता सा. विषगन्धलहरीव अपरिलक्षितव केनापि महता वेगेन प्रससार तदाऽऽदित एवं प्रौदासीन्यजडा तत्रत्या परिस्थितिः सत्यमेवावरुध्यमानश्वासेवाभवत् । तत्रत्याः परिचारिका, अल्पवयस्का वृद्धाश्च, सर्वविधश्वर्यसम्पन्नेऽपि मकल- •.

·१०६ प्रजानशत्रुः सुखसुविधोपपन्नेऽपि केनापि दुष्टेन प्रेतेन समाक्रान्त इव भयजडे तस्मिन् मगध- राजप्रासादे यन्त्रचालिता: पुत्तलिका इव निःस्नेहं स्वस्वकार्याण्यन्वतिष्ठन् । न तु न्यवेदयन् तां दुर्वात्ती राज्य वैशाल्य 'पादित एव दुःखभारभुग्ना विज्ञायाऽऽत्मजस्य प्राणप्रियस्य कृत्यं तत् सर्वलोकविरुद्धं मत्य मेव भज्याद् इति भीत्या, "न राज्य मा विज्ञाय सपत्न्या: पुत्रस्य गुणगणमण्डिततया लोके प्रख्यातम्य पापं कर्म तत्, मा उद्विज्य सहसा, कदाचिद् युवराजजनन्यै कथयेद् इत्याशङ्कया, न च हल्लवेहल्लाभ्यां श्रुत्वा स्वभ्रातुः पितृकल्पस्य दुराचारं तं किमपि तौ कुर्याताम् इति शङ्कया । अजातशत्रुस्तु, मर्मान्तिकया पीडया पोड्यमान: रुग्णः स्वपरिस्थितेरिव, अनामिकया हृदय इव निष्पोडयन्त्याऽस्वस्तिभावनया दल्यमानमानसः, स्वसेव- कानां स्वप्रजाजनानां समस्तानां भारतीयानां च हृदयभावपरिवर्तन नावेत् । यथाभ्यासं च दैनिक प्रशासनभारमवहत्दासो महत्वाकांक्षाया अन्धायाः । अप्रतिरोधा खलु कालम्य गतिः । शनैः शनै: 'प्रहनिशं सप्ताहे, सप्ताहः पक्षे, पक्षो मासे, मासो वर्षे च पर्यणमत । शनैः शनैः समुत्तजिता मागधा: सेवका अधिकारिणः प्रजाः,-- अन्ये च-, कालप्रभावेण मन्दीभूतोद्वेगा: 'कलङ्कितस्यैव नृपस्य शासनमस्मद्देव- लिखितम्' इति मन्वाना: 'देवलिखितं प्रमाष्टुं न कोऽपि समर्थ-' इति निराशा:, म्वशासकस्य विषये सर्वांगोणमौदासीन्यं कवचमिवोररीकृत्य स्वस्वजीवनाऽऽवर्तेषु भ्रमितुमारेभिरे। एवं गच्छति काले, अनवरतं भ्रमत् समय नकं पारिवारिकजनहृद्यं मधमङ्गलं रक्षाबन्धनमहोत्सवमायियत् । घनवर्षाघन मेदुराभ्योऽपि सर्वाभ्य पाशाभ्यः कदमदुर्गमे रपि मार्गः परित्यज्य गुरुतमान्यपि कार्याणि भ्रातर:- संपन्ना विपन्नाश्च समीपस्था दूरवासिनश्च सुशिक्षिता अशिक्षिताश्च-रक्षा- कङ्कण मावन्धयितुमातुरेण मनसा समुत्सुकेन च हृदयेन स्वस्वभगिनोरुपायन् । प्राप्नोच्च "प्रजातशवरनभिज्ञ एव तस्य महोत्सवस्य, विश्रामक वातायनसमोपे स्थित्वा कज्जल कृष्णा दिगन्तव्यापिनोविद्युल्लतोद्भास्यमाना बलाकापंक्तिहारहृद्याः पयोदराजोरवलोकयन् उदासीनेन मनसाऽऽत्मानमपि परित्यज्य संत्रस्तं मानवशरीरं स्वीकृत्य पतत्रिदेहं समुन्नत उत्तुंगपयोदराशिभ्यो- ऽभ्यून्नततरे निरभ्र नोले गगनेऽपुनरागमनायोत्पतन्तं परिकल्पयन्, ससंकोचं सेवायां समुपस्थिताया वेत्रधारिण्या माध्यमेन जनन्याः संदेशं-पत्युः सकाशात् सद्य एवाऽऽगता, तव भगिनी, राज्ञी पद्मावतो, रक्षाकणबन्धनार्थ तवाऽऽनमनं प्रति पालयति'-इति । - ·षोडश: परिच्छेदः १०७ . विम्मितश्च, अनिच्छन्नपि मातु:'-विग्रहिण्या विरहव्यथाया इव',- परिम्लानाया: पाण्डुरमुखाया: समक्षमुपस्थातुं चि गत् खलु पतिगृहादा. गताया भगिन्या एकमात्राया: रक्षाकङ्कणमाबन्धयितुं साग्रहमाह्वयमानाया आमन्त्रणमवधीरयितुमसमर्थो दृढीकृत्य इव स्वमानसं विचार्य इव किमपि तत्क्षगा एव मातुः समीपं चचाल वेत्रधारिण्या ससंभ्रममुपदिश्यमानमार्गः । प्रविश्य च पूर्ववदेव महार्हाऽऽस्त रणसंछादितभूतलेष्वपि मन्दशीतलसमीर- दोलायमानकौशेययवनिकातिरोहितपुरुषप्रमारणवातायनेष्वपि मन्दाऽऽलोकतयाऽ पराहस्य सद्यः ज्वालितसौवर्णदीपदण्डप्रकाशिताभ्यन्त रेष्वपि प्रत्यग्रबकुलमाला- मोदवामितेष्वपि घनतिमिरपटलेने वौदासीन्ये नानिर्वचनीयेन प्रत्याख्येयेन ग्रम्तेषु कक्षेषु अवलोकयामाम प्रधाने कक्षे भूमितल एवोपविष्टा, प्राचीनाद् वातायनाद् बहि श्यं विचित्राकारं सजलजलदखण्डं संदेशवाहकमिव कस्याश्चित, कामार्ताया यक्ष्या: प्रवासोत्सुक मविलासया विद्युल्लतया प्रतिरुरुत्सयेव वारं वारं समाइिल- ष्यमाणं, परिचुम्ब्यमानं सहप्रवामिभिबलाकागणैः शब्दायमानः प्रतिपन्न महत्- कार्यनिर्वाहायं प्रयमाणमिव,निनिमेषम व नोकयन्ती,रजततन्तुभिरिव काल जरास्नेह- चुम्बितग्वि धवलैः कश्चित् केशविदूपितां विलुनितालकां वेगीं दधती, रक्तक्षय- ममाक्रान्तामिव स्फटिक गौरवर्णा, विस्पाटेन सौभाग्यतिलकेनाकृतभाल प्रदेशां. गुभ्र फौशेयवस्त्राऽऽवृतकृशत रतनुलता, सौभाग्यसूत्रमात्र शेषकम्बु ग्रोवा जननी, तत्समीप एव भतल एवोपविष्टां मंदसमोरतरंगप्रक.म्पमाने निस्तेजक प्रज्वलद्दोपज्योतिषि निबद्ध काग्रष्टि, चिरकालादनन्तर पुनदयमानां प्रौढयोवना- मपि पूर्णविकसित रामणोपकामपि राजवैभवोच्चशिविरे विराजमानामपि विविध- रत्नाभरणालङ्कृताङ्गलतिक मपि पनिमुखपरितृप्तहृदयामपि प्रारक्षियेव कयाचिन पीडयेव कयाचिन्ममध्नयाऽहोरात्रं परिशोष्यमाणां, विलुप्तस्मितनयनां, विग्रहिणी- मिव दौहित्री वेदनां, भगिनी पद्मावतीम् । अवलोकनक्षण एव च तीव्रतरीभूतामपमिसृप्सां कथमपि विजित्य, कृत्रिम- स्मितरेखाङ्कितोदग्रमुख मुद्रः, समुपसृत्य मातुश्च पादावभिवन्द्य, स्नेहमिक्तया वाण्या भगिन्यास्तत्पत्युश्चानामय मपृच्छत । ते तु, विचारतन्द्राया हठात् प्रबोधित इव, तम्याऽऽगमनेनाऽऽकांक्षितेनापि भीत इव, तस्मिन् दृष्टि स्वां नि:शब्दां वेदना- पूर्णामाबबन्धन क्षणमात्रम् । तदनन्तरमेव जनन्या मूक दृष्ट्ये व प्रेरिता तम्य भगिनी, सहमोत्थाय, गृहीत्वा कुंकुमाक्षतपुष्पहारनारिकेलरक्षासूत्रनीराजनादीपिकादिसामग्रीमण्डितां समुज्ज्वलां रजतस्याली किञ्चिद्वेपमानेन हस्तेन, प्राच्यभिमुखं गोवा महार्हदुकूलाच्छन्नायामासन्धामुपविष्टस्यानिमिषया स्नेहाकुञ्चितया बाल्यसखी- मनेकबालिश्यविसम्भसाक्षिणीमकृत्रिमस्नेहशीलां भगिनीमतीतकालचोरिसा ·प्रजातशत्रुः पुनरप्येकवारमवलोकयन्त्या दृष्ट्या तामेव ध्यायतस्तस्य दुश्चिन्तारेखाङ्कित उछननाडोकलङ्किते प्रोन्नते विस्तृते भालपट्टे तिलकं चकार,... प्रक्षतः कुंकुमाऽऽरक्तैरानर्च, पुष्पहारेणालञ्चकार, घृतदीपिकया नीराजनां च कृत्वा तस्य मणिबन्धे लोहमय इवातिदढे कौसुम्भ रक्षासूत्रमावबन्ध । तेन सस्मितं सकौतुकं निक्षिप्त एव तु तस्यां रजतस्थाल्यामेकस्मिन दैदीप्यमानहीकखचिते सौवर्ण अवेयके, तथैव विघतनीराजनापत्रिका... एकाग्रया हृदयातरिव प्रविशन्त्या मागणीव स्पृशन्त्या मृतप्रायाः कोमला भावना इव पुनरुज्जीवयन्त्या करुणया दृष्ट्या तं प्रतिध्यायन्ती, घृतदीपिकाऽऽलोको- ज्वलितमुखारविन्दा, ईषत् फुरत्कोमलनासापुटा जगादास्फुटाक्षरं-'नेच्छाम्येत- दन्यद्वा किमपि भूषणम् । जानासि त्वं किमहमिच्छामि । तदेव देहि मे इति । तस्थौ च तथैव क्षणमात्रम् अपेक्षमाणेवकिञ्चिदाश्वासनं तम्मात् । अधः कृतदृष्टि कृष्णनरमुखमुद्रं विलुप्तस्मितं मूकं च तमवलोक्य, ततः पर तत् समक्ष क्षणमपि स्थातुमसमर्था, निधाय नीराजनापात्रिकां भूमितल एव, अपृ- ष्ट्वैव तं मातरं वा, नैराश्यक्षोभं दमितुमक्षमा वात्येव कक्षात्तम्मान्निर्जगाम । प्राप प्रासादमहाद्वारं त्वरितगतिः, सेविकया कयाप्यनुपदिश्यमानमार्गा, अधोदष्टि गरक्तमुखकमला, सर्वथाऽनभिज्ञा प्रासादकक्षकोणेषु सहसाऽपसृतानां ससम्भ्रमाणामन्तः पुरिकाणां सविस्मयानां दृष्टिपातानाम् । प्रादिदेश क्रोधतोत्रण स्वरेण स्वरथं सद्योविमोचितावं तस्मिन्नेव क्षणे समुपस्थापयितुम् । प्रातिष्ठत च वत्सदेशराजधान्य ससम्भ्रमं सारथिनोपनीतं रथमारुह्य परं चकितैः सवाभाव वशादधोदृष्टिभिः प्रासादमहाद्वारक्षकरपाङ्गदर्शन रवलोक्यमाना, प्रतिपनं सान्द्रतरोभवन्तं नोलतीरदसंहोहं, वर्षापातमासन्नप्रायं सूचयन्तं शोतलं प्रतीपं पवनं च विस्मयस्तब्धायाः शृण्वत्या एव जनन्या. अस्पृष्टवाऽन्नलेशमपि भ्रातुग हे।

·सप्तदशः परिच्छेदः अजातशत्रुस्तु, जडोभूत इव शनैः शनैः क्षीणतरोभवम्न पत्युग्रं हाय कृत- प्रस्थानाया भगिन्या रथध्वनिमधः तनयन एव शृण्वन्, विलुप्तचेतन इव क्षरण- मात्रं तथैवोपाविशत् । असहमान: प्रयतमानाया इव रहस्यं ज्ञातुमाक स्मिकस्य तस्याः प्रयाणस्य तमेव मर्मभेदिभ्यामिव हृदयतलस्पशिभ्यामिव विम्मयतोक्षणाभ्यां लोचनाभ्यामवलोकयन्त्या मातुरेकानां दृष्टि' निःशब्दमुदतिष्ठत् । प्रत्यावर्तत च सावेगं,- प्रपृष्ट्वेंव जनन्या अनुज्ञां,-स्वकक्षान् । अप्रतिरोध च समयचक्र यथापूर्व भ्रमितुमारभत । शनैः शनै दुःखभारमन्दगतिरिवाहनिशं सप्ताहे, सप्ताहः पक्षे पक्षो मासे मासश्च त्रैमासे पर्यणभत । अजातशत्रुश्च यथापूर्वं दैनिकराज्य प्रशासनभार प्रात्मानं निमज्जयितुम- चेष्टत । साफल्यं तु नालभत । रक्षाबन्धनमहोत्सवार्थं पतिगृहात् स्वयमागताया, बद्ध्वा तत् पवित्रं बन्धनं स्वभ्रातुमणिबन्धतिदृढ, विधूय नारीस्वभावसुलभ- माभूषणकौतकं तस्य सकाशात् सवथाऽनपेक्षितं नद्दानम् म्फटाक्षरं याचमानाया, विधतनीराजनपात्रिकमेवैकाग्रया दृष्ट्या तं प्रतिध्यायन्त्याः, क्षणमात्रानन्तरमनु- भूय म्वकरुरणयाचनावैफल्यं नैराश्यग्रस्ताऽऽनन गन्द्राया, निधाय पात्रिका भूमितले सहसाऽपृष्ट्वा कस्याप्यनुज्ञां तरिमन्नेव क्षगों पतिगृहाय प्रग्थिताया, बाल सख्याः भगिन्याम्तत् स्मृतिचित्र तस्य चित्तं नि मच्छवास छादयितमारभत । भ्रमयितं च तर्कवितकंभ्रमि... नूनं मा स्वपिन रावेव वृद्धी मम सकाशादयाचत । इष्टिरेव तस्याः करुणकरुणा तस्या मनोगत तदजूघपत । परन्तु .."परन्तु कथं तया विज्ञातं यदहमेव तत्क्षण एव तम्या याचनां पूरयितु समर्थ इति ?""अपि साऽज्ञातनामधेयराततायिभिरपहृतौ तौ प्रागापणन गवेष- यितु मां तस्या याचनाया मिषेण प्रेरिरत ? न खल्वेवम् । तस्याः मा एकाग्रा मर्माणीव स्पृशन्तो दृष्टि:-बाल्ये सुलभापराधेऽमकृदनुभूता मया-स्फुटमेव व्यानक यत्तस्याः पितरौ मम सकाशादेवं प्राप्यौ। नान्यस्मात् । सा च तयोर्दीना याचिका' इति । "एवमेवैतत् । परन्तु मा कथमेतद् गुढतमं रहस्यमवेत् ? 'मया खल्वादित एव साबधानेन तथा चेष्टितं यथा वजयित्वा परमविश्वसनीयान कति- पयान् सहकारिण: "न कोऽपि सत्यमुत्प्रेक्षेत । तत् किं मम सहकारिणामन्यत- ·खलु अजातशत्रु मेन केनचिद्रहस्यमेतदुद्घाटितं भवेत् ? न खल शक्यमेतत् । मदभिन्मवृत्तयः ते । न जानामि कथं खलु रहस्यमेतत् साऽजानात् ।"अथवा-गुह्यस्य स्व- भाव एवायम् । तद्धि प्रारणपणेन सुरक्षितमपि कथञ्चित कदाचित किमपि माध्यममवलम्ब्य प्रकटीभवत्येव । विशेषतस्त्वेतादशं गृह्यम् । तत् किं तम्या एव विदितमेतत् ? उतान्यजनानामपि ?.."मर्वेषामपि ? ननम् । कथं खल्वितो दूरे पतिगृहे निवसन्त्यास्तग्या एतद्विदितं स्याद्यद्येतत् सार्वजनीनं न सजातं स्यात ?.."अहो ! सर्वेषामेव"मम जनन्या अपि.."मम भ्रात्रोरपि...विदित- मेतत् !' तर्कयंश्चैव स्वात्मनेव, विचलित हृदयः, सहसा प्रबोधित इव दुःखजडाया निद्रायाः, कृताञ्जनयेव तीक्ष्णतरया दृष्ट्या स्वं परिताऽवलोकयन्, विदाञ्चकार नागरिकाणां सैनिकानां चोच्चावचानां मागधानामधिकारिणां सेवावृद्धानां परिजनानां च तं प्रति सघन वर्तनम् । नाशक्नोच्च स्वभावत एकाक्यपि मितव्यवहारोऽपि सर्वतोव्यापिनं जुगु- प्सानुप्राणितं तं व्यवहारमुपेक्षितुम् । शनैः शनर्मागधशासनयन्त्रस्य स्तरीकरण तस्य साऽभिरुचि:, मागधप्रजा- जनानां जीवनस्तरस्य समुन्नयने तस्य स अाग्रहः, मागधगज्यसीमानां विरतारे तस्य स उत्साहः, मागधसेनाबलम्य सक्षमतरोकरण म अभिनिवेश: नवीनानां रणयन्त्राणां परिकल्पने तम्य तदोसुक्यं "सर्वमेव 'अस्तं जगाम । " एव मानसममव्यापिना तावेगोदासीन्येन भारभूतं जीवनं कथमपि यापयन स, एकदा, पश्चिमाम्बुनिधौ निमज्ज्य प्रशमयितुमिव स्वसंतापमपरदिक्प्रान्तं प्रविशति चण्डकिरण सहस्त्रकिरण आश्विनेये, भोगनिद्राऽऽलसालसपरिजनं विहाय प्रासादं मागंयन्निव दुर्लभं मनःप्रासादं, कर्तव्यशिथिलंः रक्षाधिकृतैरपरिलक्षित- निर्गम एकाक्येव, वैश्वामित्रनिदाघदाहविरतिमासन्नप्रायां निवेदयितुमिवाऽऽतप- क्लान्तकोमलपल्लवाभ्यो लताम्यो मन्दं मन्दं वहता विकसितविविधकुसुमामोद- भारजातजडिम्ना समो रणेन सस्नेहं स्पृश्यमानमविगणय्य तीव्रतपनतापं मधु- संचयाथं विकचपुष्पवाटिकास्वनवरतं भ्रमतां भ्रमराणां गुजन गुञ्जितं, स्तब्ध- प्रायाणां तन्द्रालसानामिव महावृक्षाणां धनपल्लवासु. शाखाप्रशाखासु निलीनानां दिवसावसानं समीपकल्पमनुभूय सायंक्षुधोपशमनार्थ मुद्यम का परस्परं बोधयता- मिवोच्चविरुवतां पतत्रिणां कूजितः शब्दितं निर्जनप्रायमतिविशालं प्रासादा- ऽरामं प्रविश्यकस्मिन् नातिदूरावस्थिते गहन विविधलतावितानसंछादितमर्वप्रांते निष्कारणपरिश्रान्तो विमितुं समुपाविशत् । क्लान्तमुपविष्टस्य, स्वात्मनैव सार्धं किमपि किमपि विसंगतप्रायं चिन्तयतः ·सप्तदशः परिच्छेदः १११ प्रायं चिन्तयतः, शनैः शनैरालस्यजडे लोचने निमीलयतस्तस्य सा तन्द्राऽकस्मा- दुद्भूतेन केनक्ति सूक्ष्मेणाऽपि तीक्ष्णेन कोलाहलेन भग्नाऽभवत् । 'कुतः खल्वयम्' इति सन्त्रासेनेवोन्मील्य जड प्रारक्ते नयने, कुजाभ्यन्तर एवेतस्तताऽवलोकयन् अपश्यदेकं पतत्रियुगलं लतागृहे सद्यः प्रविश्यान्तनिमित- स्वनीडसमीपे समुपविश्य तदन्तःस्थितानां यवीयसां क्षुधातुराणामावेशचञ्चलानां स्वपितरो: स्नेहरष्टिमाक्रष्टुमहमहमिकया विरुवतां म्वापत्यानामाषद्विवृतेषु किञ्चित्कठोरेष्वारक्तेषु चञ्चुपुटेषु सायंभोजनकणान् महता वात्सल्येन ददत अहष्टपूर्वमिव तत्साधारणं दृश्य मादौ विमनस्कतया ततो मनोयोगपूर्वक ततश्च सकौतुकमवलोकयतः क्रमशः न्यूनीभवत्संत्रासस्य तस्योदभून्मनसि-- 'सर्वः खलु परार्थमेव चेष्टमान:.."परार्थमेव विविधानि कष्टानि सह- मान: "परार्थमेव अनेका प्रापदस्तरन्"समवलाक्यतेऽस्मिन् संसारे । तेषां स्नेहेन कृतकृत्यं मन्यः । न कस्यापि क्षद्रतमस्य कोटकस्य वा वराकस्यैतस्य पतत्रि- युगलस्य वा महाप्रतापशालिन: पुरुषवरेण्यस्य वालौकिकलावण्यशालिन: रमणी- रत्नस्य वा प्रवृत्तिः स्वार्थमात्रसाधनपरा समुपलभ्यते ।' 'निसर्गस्यैतादृश्येव प्रवृत्तिः । 'परन्तु" परन्तु यद्येवं तहि ममेयं सर्वा चेष्टा.. ममाऽयं सर्व उद्यम:- अथवा ममैतज्जीवनमव-कस्य कृते ? के खल्वात्माभिन्नं मन्यमानम्तदर्थ मेतानि विविधानि कष्टानि सहे ?"न कमपि । न खलु मम कोऽपि । न खलु पासीन्मम कोऽप्याबाल्यात "परमविश्वासार्हः'अभिन्नहृदयः निरतिशयस्नेहविषयः ।' एकाक्येव स्वभावेन परिस्थित्या चाधिकतर एवैकाकी कृतोऽहम् । पिता ज्येष्ठा माता च "द्वावप्युदासीनो दृप्टौ मयाऽऽजन्मन एव । जनन्या भगिन्याश्च... स्वाभाविकं स्नेहमुपभोक्तं प्रवृत्त एव सहसा दूरेऽध्ययनार्थ किलानिच्छन्नपि प्रेषितः । तत्र च कर्तव्यकठोरंर्गुरुवरेण्यं मयि म्लानचित्तऽद्वितीयगुणसंपदुत्पिपाद- यिषया तथाऽडोरात्र प्रयतितं यथा मम मानवमात्रभुलभा: प्रस्फुटन्त्यः कोमला भावना: स्नेहसिक्ता अनुभूतयश्च दाहमेव. शोषमेव प्रात्यन्तिक प्रापुः । किमि- वाऽऽश्चर्य तहि यत ततः प्रत्यागतोऽहं न केवल मातुः (मातुरेव केवलं-भगिनी हि पतिगृहं याताऽऽमीत्तदा-) वात्सल्यं सम्मानयित्मशक्तमत्यन्तमात्मानमन्वभवम्" अपि तु-साक्षात स्वजनकमेवेतस्या मम मनोविकृतेः कृत उत्तरदायिनं मन्यमान- स्तेन निसर्गशत्रुणेव मह व्यवहतु संनद्धमात्मानं साक्षादकरवम् । यत्कि- ञ्चित्कारिण्या क्रूरकौतकया नियत्या च प्रेर्यमाणोऽवश इव मन्त्रमूहमतिरिव तथा- ऽन्वतिष्ठं 'यथा"यथा मातुर्वात्सल्यमपि "अनाशयम् । रक्षाबन्धनाथं ग्वयमागता याचनादीनां स्वभगिनीमपि विरक्तहृदयामेव विषण्णमानसामेव पतिगृहं प्रेषयम् ।

·११२ मजातशत्रु: 'न खलु मम कोऽपि "योविमनस्कतां मम दुःखभारमुग्नां मम निरुच्छ्वास- तां ममांशतोऽपि मया सह मुजीत । एकाकी खल्वहम् 'या जन्मनः । "अपि नाम "एकाक्येव जीवनहतकम्यस्यान्तं .....।' चिन्तयत एवेत्थं किमपि किमपि तस्य कर्णपथमगात् निःशब्द निर्गत्य प्रासादात् चौरगत्याऽऽरामान्त:प्रविष्टानां समीपवतिवटवृक्षछायायामेकत्रभूतानां कतिपयानां बालकानां संकल्पितविविधक्रोडाचर्चामुख राणां कोलाहल. । लक्षया- ञ्चकार च तस्मिन् विविधस्वरमिश्रितेऽपि भात्रो: हल्लवेहल्लयो: सुस्पष्टौ स्वरौ। 'नूनमिमो द्वापि तन्द्रालमानां परिचारिकारणां निपंधमुल्लंघ्यान्य: सामन्त- पुत्रः समवयस्कः सह क्रोडिनुमानपेऽस्मिन् तीव्र पारामे प्रविष्टौ प्रजानन्ती ममेहात्यन्तमनपेक्षितां निःशब्दां ममुपस्थिति यथेच्छं क्रीडत' इति विभाव्य पूर्ववद् विचारमग्नो बभूव । बहो: कालादनन्तमिव तस्य सा विचारतन्द्राऽकम्मादभज्यत क्रोडाविर- तानां सोष्मणां तेषां बालकानां मध्ये सहसोद्भूतेन तोवरण केनचिद् विवादेन । 'किं नु खल्वधुना ममापतितम्-' इति मन्दया जिज्ञासया दत्तावधानश्च क्षणमात्रानम्तरमन्वमिनोत् हल्लवेहल्लो तीवं कल हायमानौ ।'कतकराज सभा. धिवेशनक्रीडाप्रवृत्ती द्वावप्येतौ 'कः खलु राजसिंहासनमधितितिष्ठतु-' इत्यस्मिन् विषये परस्परेण सह विवदतः...स्वैः स्वरनुयायिभि: सावेशं, समर्थ्य मानौ।... अहो, एतयो: कनकेऽपि सिंहासनाधिरोहणऽभिनिवेश :' इति विचारयन्, म विषादं स्मयमानस्तयोः स्वस्वाधिकारसमर्थनपरास्ता युक्ती बालिशा अपि सावेशा: सकौतुकमिव शृण्वन् प्रास्त । कतिपयक्षणानन्तरं च, सः तयोस्तं विवाद मीमामतिक्रामन्तमिवानुभय यावल्लतागृहान्निष्क्रम्य तो सान्त्वयितुमुत्तिष्ठति तावत्तस्य श्रुतिपथमग'त् दहदिव तन्मर्माणि वचो हल्लस्य--'विरम रे, कनिष्ठ !, विरमास्मात् वृथाप्रयासात् ! शृणु । अहमस्मि युवराजः। मृते भ्रातरि राजाऽहमेव भविष्यामि । नान्यः कोऽपि । शृणु । नास्ति भ्रातुः कोऽप्यात्मजः । भविष्यति वा, य: सिंहासनमधिरोक्ष्यति । प्रतः क्रीडायामप्यस्यामहमेव राना भविष्यामि। यदि तु त्वं हठं न त्यक्ष्यसि... तो हं सामन्तान् ममेमान् ...... । किम् ? .. भीषयसे माम् ? अनुभव तहि फलमात्मन उद्दण्डताया: ।' श्रुत्वा च तन्मर्माहतो भूमिबद्ध इव मन्त्रमूढ इव जडीभूत इव पदमेकमप्यग्रेऽक्षिपन् विलुप्तस्थलकालव्यक्तिविवेकस्तीव्रतमखेदा- ऽभिभूतः नावेत् । तस्मिन्नेव क्षणे कलहकोलाहल माकर्ण्य प्रामादान्तः पुरात् ससंभ्र- ममागतायाः सन्त्रस्तायाः हल्लवेहल्लयोरुपमातुरुपालम्भपरं तत्सम्बोधनं तयोश्च परित्यज्य क्रीडाकौतुकं-क्रुद्धयोरेव-नयनाभ्यामारक्ताभ्यां परस्परमवलोकयतोरेव- स्वस्वसुहृद्भिः सह ततो निष्क्रमणम् । (सावशेष.) . .

·सप्तदशः परिच्छेदः ११३ व्यतीत इव युगे, महता कप्टेन प्रकृति कथञ्चिदापन्नस्तीवया जुगुप्सयंव केवलया प्रर्यमाणः प्रबलया तितिक्षय व केवल या नुद्यमानोऽभिभूत इवाऽऽविष्ट इव तस्माल्लताकुञान्निर्गत्य सर्वथाऽप्रत्याशितां तस्य तत्रोपस्थितिमकम्मात् साक्षात्कृत्य भोतानां विस्मितानामारामिकाणां मायंसमये विकसद्विविधकुसुमाव- चयार्थमारामं प्रविष्टानां ससंभ्रमाः प्रणतीरविदन्नेवाश्वशालाया अभिमुखीबभूव यन्त्रचालित इव मन्त्रप्ररित इव नियतिनिर्दिष्ट । इव तत्र च कार्यरतेन प्रधानेना- श्वपालकेनानुमाय स्वामिनः निःशब्दम्यापि मनोभावं प्रगतिपुरःसरं सेवायां समुपस्थापितं प्रभञ्जनं बहोः कालादनन्तरं स्वसमीप मागतं प्रियं स्वम्वामिन मवलोक्य चकितं हृषितं 'विपुलं पुच्छम नखं धुन्वानं' विशालाम्यां साकूताभ्यां नयनाम्यां तिर्यगवलोकयट्यां पिबन्तमिव स्वस्वामिनं हषारवमुखरमारुह्याऽऽवे. शातिरेकेण नृत्यतेवोत्सुकोत्सुकेनाधीरेण तेनोह्यमान 'माहूमान इव नियत्या... प्रासादमहाद्वारान्निश्चक्राम । प्रविदंश्च स्थलकालव्यक्तिविधा, देववशाद्गृहीतोत्तरदिक्, चचाल... एकाको समाकृष्यमारण इव कयाचिदतर्यशक्त्या शक्त्या । चचाल एकाकी एव"प्राकामति चराचर सृष्टि सान्ध्ये तिमिर प्रापूर्य तन्मानसं बहिः प्रवहति नैराश्य इव घोरे, प्रकटोभवत्सु गगनांगणे तज्जीवनरूपक- कथावस्तुपरिवर्तनमवलोकयितुमुत्सुकोत्सुकेष्विवासंख्येषु नक्षत्रेषु, प्रसरत्सु सर्वतो मञ्जुलेषु तद्भाग्यप्रसादमासन्न प्रायं निगदत्स्विब घण्टानिनादेषु देवतायतन- शिखेरभ्यः, विहाय विविधकार्यव्यग्रनागरिकजनसकुलान् नगरमार्गान् क्रीडा- मुख रबालकवृन्दव्याकुलान् उपनगरमाश्चि, अनभिज्ञो दृष्ट्वा तं तथाविधं चकितानां भीत्या मार्गात् ससंभ्रममपस रतां नागरिकाणां प्रणामान्, अपरि लक्षयन्नात्मानं राजगृहाबहिनिर्गतं प्रभञ्जनेन च शीघ्रगामिना सर्वथाऽरिचितेना- विद्यमानप्रायेण मार्गेण केनचिदुह्यमानम्, 'अननुभवन् घनोभवत् दीर्घदोघतरया- मानन्तरं च शनैः शनैः विरलोभवत् नैशं तमः, अविदन् क्रमशः प्रबलतरीभवन्त- मारुणं प्रकाशम्, उदीयमानं गगनमध्यमारोहन्तं पश्चिमाम्बुनिधो निमज्जन्तं दिनमणिम् , 'अजानन् पुनरपि समुद्भवत् घनोभवच्च नेशं तमः, नितान्तमन- भिज्ञो मार्गस्य कदाचिद्दुष्प्रवेश्यवनप्रायस्यान्यदा मृदुलशाद्वलाऽऽच्छन्नम्य कदाचिन्मरुप्रायम्यान्यदा संततप्रवहत्स्वच्छनिर्भरजलाप्लावितम्य कदाचिदुरा- रोहविषमस्थलमयस्यान्यदा करतलसमतलस्य कदाचित् क्षुधातुरहिस्रश्वापदतर्जक- गजननिनादितस्यान्यदा मञ्जुकूजत्पतत्रिरवगुजितस्य । चलंश्च, ""श्रमातिरेकशिथिलगात्रात् प्रवहत्स्वेदधाराक्लिन्नशरीरात् फेनिलमुखात् विभ्रांतनयनात् प्रदीर्घमुष्णं च श्वसतः प्रभजनादकस्मात्स्खलित- पदात् सहसा परिभ्रष्टो, मागशायिनो विशालपाषाणशिलाखण्डस्य कस्य दन्तुरेन निपतितः, शिरसि श्रमबिन्दु क्लिन्न शिरसिजे तीव्रमाहतः, क्षण मात्र मर्मान्तिकवेदना पीडित:, प्रवहदुधिरपारादूषितचकितवृष्टिरन्यस्मिन्नेव क्षरणे मुमूच्र्छ "मत्यन्तम् । - .

·अष्टादशः परिच्छेदः व्यतीतेप्विव युगेषु च महता प्रयत्नेन नयने जडे समुन्मीलयितुमयतत । शशाक तु समुद्घाटयितुं दक्षिण मेव नयनं केवलम् । विस्मयेनोन्नमय्य कथमपि दुर्बलं वेपमानं दक्षिणं भुजं, स्पृशन् तेन वामनेत्रभागम्, अन्वभूत् तं कदाचित् प्रणपट्टिकयाऽऽवतमस्तकाद्धया पिहितम् । अन्वभूच्च तत्समकाल मेव मन्तिकां तीव्रां शिरोवणवेदनाम् । तत्क्षणमेव परित्यज्य सर्वा चेष्टा, निश्चेतन इव शिथिलितगात्रः, कतिपय क्षणानन्तरं न्यूनीभूतायां तस्यां वेदनायां, पुनरपि, मस्तकमनुन्नमयन्नेव, शुष्य- न्मुखं सर्वाङ्गदाहकमतितीव्रज्वरसंताप चाविगणयन्नेव, 'कुत्र खल्वानीतोऽहं प्रभजनेन' इति क्षीणविस्मयपरवशः शयनपतित एव दक्षिणमेव नेत्रमितस्ततो व्यापारयामास । अवलोकयामास च केवलमात्मानं नातिविशालेऽच्छसुधोपलेपनस्वच्छ- भितिके विकसिताऽऽरामकुसुमाऽऽमोदसुवासिताभ्यन्तरे बृहद्वातायनप्रविशत्सूर्य- प्रकाशोज्ज्वलिते साधारणवृत्तान्त एकस्मिन् कक्षेऽयन्तमपरिचितेऽनतिमृदुलाया- मपि सुखदायां शय्यायां शयितं, केनचित् साधारणेनाऽपि निर्मलेन सुवासितेन मृदुलेन वस्त्रेणाऽऽच्छादितसर्वाङ्गम् । अवलोकयामास च, ज्वलन्त्या तिक्तस्वादया जिह्वयाऽऽयन्नेव स्वौ शुष्क- प्रायो प्रोष्ठी, स्वयाऽऽननस्यैवोपरि सहसाऽवनम्रने चिन्ताम्लानमपि खिन्न- नयनमपि विलुप्तस्मितमप्यप्रत्याख्येयलावण्यं गौरीगौरं सुनासं किञ्चिदाकुञ्चि- ततदवलोकनतत्परनयनराजीवं पक्षमललोचनं प्रोन्नतललाटलम्बमानलटवालटभं किञ्चिदुच्छ्वसितसुकोमलनासापुटं किञ्चि विलग्नौष्ठमुद्रमीषत्परिलक्ष्यमारण- सुदर्शनदशनमौक्तिकं मुखं कस्याश्चियुवत्याः । अश्रद्दधान एवाऽऽत्मनः प्रत्ययं, किं नु स्वप्नविभ्रमोऽयम्"उत मतिभ्रमः... ज्वरविलास' इति विनिश्चेतं प्रयतमान एव, ददर्श तत् संज्ञां प्रत्यापन्नं तं वीक्ष्य सहसा विकसितस्मितं विलीनचिन्ताभ्र शतगुरिणतलावण्यप्रभम् । अनुबभूव च केनापि मञ्जुलरणत कङ कणेन गौरेण सुकुमारेण शतदलदलकोमलतलेन करेण चमसेन राजतेन मुखान्तर्दीयमानं कदुष्णमोषधिगन्धि मधुरं जलम् । यथेष्टं ·- " प्रष्टादश: परिच्छेदः ११५ पीत्वा च तत् तृप्तः, किञ्चिन्यूनीभूतज्वरसंतापो, दीर्घ निःश्वस्य, पिबन्नेव नेत्रेण तन्मुखकमलम्, अनिच्छन्नेव तस्य वास्तविकता परीक्षित, वीज्यमान इव गोयमान इव चुम्ब्यमान इव तस्य नेहस्निग्धया दृष्ट्या, शान्तस्वान्तः, निराकुल हृदयो. विश्रब्धमानसो, बालक इव शनैः शनेः निद्राया: प्रगाढाया वश्यतामयात् ।। चिराच्च प्रबुद्धोऽपश्यदात्मान तस्मिन्नेव कक्ष प्रज्वलित गान्ध्यदीपालोका- लोकिते मरद्धूपलहरीसुवासिते तस्यां शव्यायां शयितं तेने व दकले नाच्छादित- सर्वाङ्गम् । 'न खवयं स्वप्नविभ्रम, उत मनिभ्रम, उत ज्वरविनाम' इति जान- प्रत्ययश्च तदेवाननक मल द्राट् पूर्ववक्षिणं नेत्रमिनम्ततो व्यापारयामास । अष्ट्वा च तदति चलितः समुद्विग्न उत्तजितश्न यावन् स्वं शरीर मुत्थापयित दक्षिणभुजबलेन प्रयतते तावदशृणो। कम्यचिद्घो रगम्भीरां वाणों मा 'या- सय स्वात्मानं.. युवक ! स्वल्पेनापि विचलनेन गभी रस्तव शिरावणः पुनः स्फुटिष्यति । तद्विश्राम्य निश्चिन्तः । अपरिचितेष्वपि मुहदहस्तेषु निपतिनागि। वियोम्य निराकल'...- इति समाश्वासयन्तीम् । अपश्यच्च क्षगणमात्रानन्तरं स्वम्या- ऽननस्य वापरि प्रवन नं कस्यचिवृद्धस्य भःयं गौरवर्ण धवल के गं मायंपूजाकृत- मिन्दूररेखालंकृतकूचं क्लान्ततीक्ष्णनयनं सस्मितमाननम् । यावच्च किञ्चिद्वक्तुं चेटते तावत् स वृद्धः, निषिध्य तम्य नावन्मात्र. मपि परिश्रममिगितेन, संस्पृश्य तम्य दक्षिण मणिबन्धं मंवेदनानिपुग्णाभिरगु- लीभिः नाडीपरिस्पन्दनं परीक्षाञ्चक्रे । व्यावत्यं च मुखं, कक्षाभ्यन्तर एवं ममीप एवोपविष्ट कञ्चित् समुद्दिश्यागदत्-'दिट्या ज्वरप्रकोपोऽपि न्यूनीभूतास्य परिलक्ष्यते । नुनं प्राणसंकटां विषमामवस्थामुत्तीर्णोऽयम् ! वयस्य ! सन्यम् अन्य प्राणा भवता-अथवा भवनो दुहिरैव-यमदूतानां पाशेभ्यो मोचिता. । ननम् एतादृशो रुग्ण परिचर्या मया भैषज्यवद्धनापि न कदापि दृष्टा।', 'भिपगवर्य !'-प्रत्यवदत् अन्यः, रुग्णशय्यासमोपमिव शनैः शनै गगच्छन्, 'न कोऽपि कस्यापि प्राणान् यमद्तानां पाशेभ्यो मोचयितं गमर्थः । ग्रावां मडग- लाया मातुः प्राणान् मोचयित कि न येतिवहे ? परन्तुमा 'अनवलोक्यव 'प्रति- पच्चंद्रनिभं' दुहितुर्मुखम् 'इत। (दीर्घ नि.श्वस्य) अथवाऽल मेतेन । 'वत्सम्य भागधेयमेव प्रबलम् । कुतोऽन्यथाऽस्मिन् विपिने तग्मिन् घोर निमिरायां र जन्यां विसंज्ञमसाहाय्यं तथा निपतिते, श्रमातुरम्याप्ये न रगग नियन्या गमुपदिश्यमान- मार्गस्ये वेह स्वयमागमनं, पिहिते प्राकारमहाद्वारे खुरेगा हत्याउहत्य सुखं प्रसुप्तानां सेवकानां प्रबोधनम्, अनश्ववाहं फनिल मुखं रक्तघर्ग मानन यनं प्रस्व- दत्सर्वाङ्गं तं दृष्ट्वा चकितानामपि प्रहरमात्रावशिष्टायां तस्यां प्रतिपन्निशायां ·- ११६ प्रजातशत्रुः विहाय सुखशय्यां 'वन्यप्राणिभयङ्करे' विपिने गन्तुमनुत्सुकानां तेषां संवादमा- कर्ण्य किंचिद्विस्मिताया प्रादित एवोन्निद्राया प्रशान्तस्वान्ताया मङ्गलाया विहाय शयनकक्षं प्राङ्गणेऽवतीर्य स्वयं तेषां संप्रेषणं, तेन च तुरगेन सूचिभेद्ये तमसि समुपदिश्यमानमार्गारणां तेषां समय एवास्य समीप उपस्थानं, मूच्छितस्य प्रवह- द्रुधिरक्लिन्नमस्तकस्याम्य तैरिहाऽऽनयनं, भवतश्च काकतालीयन्यायेन वा निय- तिनिर्देशेन वा तस्मिन्नेव दिवस इहाऽऽगतम्य परिचर्यायां स्थापनम् ?"एवमेतत् । वत्सस्य भागधेयमेव प्रबलम् । नात्र संशयलेशोऽपि' । गदंश्चैव तस्य शय्यायाः समीप आगत्य सवात्सल्यं तस्य वक्षसि हस्तं न्यधात् । किञ्चित्परिवर्तितमुखश्चाजातशत्रुरवलोकयामास स्वाश्रयदातारं वार्ध- केनेषदवनमितपूर्वकायं महाप्रमाणं गौरवणं बलिष्ठं किञ्चिदवनतवृषस्कन्धं रेखाङ कितविशालभालपटें नातिमहार्होत्तरीयाऽऽवृत्तोत्तमाङ्गं धवलघन- भ्रूलताऽऽच्छन्नप्रायाभ्योमनुभवक्लान्ताभ्यामपि मर्मस्पशिभ्यां नयनाभ्यां तमेव सस्मित स्नपयन्तमिव वात्सल्यामृतेन । अन्वभूच्च तत्क्षण एव समाश्वासयित्रीं प्रशामिकां कामपि मनोवस्थाम्... आबाल्यादननुभूताम् । 'सत्यमेव वत्स: प्राणसंकटां विषमां स्थितिमुत्तीर्णो, भिषग्वर्य !' अब्रवीत् कतिपयक्षणानन्तरं स वृद्धः । 'तत प्रदर्शयतु भवान् स्वमात्रनिमितानां (सहासं) स्वमात्रप्रशंसितानां च "संजीवनीकल्पानां बलप्रदानां पाकानां चूनां लेह यानां रसानां (महासं) सर्वेषामेव स्वमात्रज्ञातानां महौषधानाम् "प्रभावम् 'अविलम्ब- मेव । "न खल्वेतादृशः रुग्णो भवता पुनर्लप्स्यते ।(सहासं) न वैतादृशो धन्वन्तरि:'"प्रनेन ।"(महासं) न चायं रुग्रणो-मंगलेव-कटूनि भवत औषधानि (-सर्वाण्येव भवत औषधानि किमिति कटूनि ?) प्राणपणन प्रतिरोत्स्यति ।... धोरः खल्वयम् ।' . भिषग्वर्यस्तु सहासं..."वृर्थवास्माकं मङ गला भवता निन्धत एवम्' इति प्रत्युत्तरयन्, किञ्चिद्विचारमग्नः, संचिन्त्यौषधियोजनां स्वसुहृदमब्रवीत्-'प्रकृत्या बलवान् सम्प्रति नीरोगश्चायं मम रुग्णः-पश्यत एव भवतश्चकितचकितस्य शक्तिमननुभूतपूर्वा लप्स्यत इति ("सहासं...) शपे मम प्रोषधिविज्ञानेन । 'एक एक त्वनुरोधः । चिरोषिते मयि श्व: इतः प्रस्थितेऽवन्तिकाय"मङ गलेवास्योष- धोपचारदायित्वं स्वोकरोतु ...(सहासं) सेवकास्तु सर्व एव भवतो बुद्धिप्रकर्ष- शालिनः । तथापि नाहं रुग्णमिमं तेषां हस्ते समय "निराकुलः' इतो गन्तु- मुत्सहे। भवांस्तु नानाविध कार्यमग्नः कदाचिदेवास्योत्तरदायित्वं वोढुं समय प्राप्स्यति । तदाह्वयतु श्रीमान् "मात्मनोऽद्वितीयं प्राणाधिकप्रियं तत् कन्या- ·अष्टादशा परिच्छेदः ११७ .. रत्नम्। सविस्तरं कथयित्वा तस्य प्रौषधयोजनां पथ्यविधां च निश्चिन्तो भवितुमिच्छामि । महत खलु भाग्यमेतस्य यद्वशादयमेताशी परिचारिकां लब्धवान् । सेवैव तस्या इमं प्राणसंकटादस्मात् समुदतारयत् । 'प्रोषधयस्तु मम निमित्तमात्रम् । ..."अलमलमतिस्तवनेन । ''श्रुत्वैतत् कदाचित् सा (सहासम्) आदित निर्मर्यादेन जनकवात्सल्येन दुविनीतायमाना "स्वच्छन्दा 'न जाने 'कमिवा- ऽऽत्मानं संचितयेद्-' इति ब्रुवंश्च स गृहस्वामी मेघस्तनितगम्भीरेणापि स्नेह- कोमलेन स्वरेणस्वपुत्रीमुच्चैराह्वयत् । श्रुत्वैव तदाह्वानं, तावत्कालपर्यन्तं तयोर्द्वयोवृद्धयो: ग्नेहसंलापमश्रुतपूर्व सशं प्रत्यक्षरं मोलितलोचनं निराकुलं चाऽऽकर्ण्य स्वाश्रयदातुर्विषये-वस्तुतः स्वप्नदृष्टांया इव तस्या युवतेविषये-अधिकाधिकं ज्ञातुं प्रयतमानस्य प्रशान्त- स्वान्तस्याजातशत्रोः सर्वाणीन्द्रियाणि श्रोत्रमयानीव "सर्वा वृत्तयः शब्दग्रहण- समुत्सुका इव"सर्वे च प्राणा मस्तकोत्थापनप्रयत्नपरा इव बभूवुः । अन्यस्मिन्नेव तु क्षणऽननुभूतपूर्वेण संकोचेन कैशोयमात्रसुलभेन लज्जा- भावेन सहसा समाक्रान्त इव, परित्यज्य मस्तकोत्थापनप्रयत्नान्, प्रयतमान: समाध्वसमिवाऽऽत्मान पर्यवस्थापयितुम् 'पापाततः शान्तः श्रोत्रगतप्राण:.. कक्षाभ्यन्तर अागमनं तस्याः प्रतिपालयामाम । अन्वभू त् कतिपयक्षणानन्तरमेव रोमाञ्चितमिव सुवासितमिव प्रफुल्लित- मिवकक्षान्तर्वातावरणम् । प्रशृणोच्च गृहस्वामिनो वात्सल्यानुप्राणितं सम्बोधनं 'मङगले ! एतेऽस्माकं भिषग्वर्या-'पावान्तिकानां चिररुणानां सुखरुग्णानां च विषये दुश्चिन्ताभिरहनिशं पीड्यमाना:--श्वः हस्ते तव युवमिमं समर्म्य निराकलीभूयेतः प्रस्थानमवन्तिकार्य कतु दृढसङ कल्पाः। मया बहुवारं प्राथिता अपि स्वनिश्चयान्न चलन्ति । तत्त्वं प्रयतस्व । तवानुरोधं त्वेते न तिरस्करि- ष्यन्ति-' इति, तां च चिरप्रतीक्षितां कर्णयोरमृतधारा इव वर्षन्तीं मज़ुल- पूजाघण्टिकानिनादिनीमश्रुतपूर्वामपि चिरपरिचितामिव बाणी बालहठेनेव सहजा- धिकारेणेव भिषग्वयं तैस्तमिर्षस्त्यक्तुं प्रस्थाननिश्चयमनरुध्यमानामसफलीभूते च प्रयत्ने रुष्टामिव सोपालम्भामिव भिषग्वर्याद् औषधयोजनां पथ्यविधां च- सावधानतया प्रतिपद्यमानाम् । अननुकूलत्वात्तु नक्षत्राणामनिष्टत्वाच्च ग्रहाणां तन्मुखकमलरामणी यकमनसि पर्युत्सुके पुनरप्येकवारमालेखितुं नाशकत् तस्यां निशि स्वप्नसृष्टि- विहारार्थम् । द्वितीयादेव तु दिनात् प्रभृति तस्य सर्वाण्येव नक्षत्राणि सर्वे एव ग्रहा..."

·.. । ११८ अजातशत्र: स्नेहपरवशा इव कौतुकप्रेरिता इवानुतापतप्ता इवानुकूलतमा बभ वुः । अपरेधुरेव हि-प्रगाढनिद्राया जाग्रदेव स गृहस्वामिनस्तां दुहितरं" सस्मिताभ्यां निश्छलाभ्यां विशालाभ्यां नयनाभ्यां सुखशयन पृच्छायै स्वयमुप- स्थितां मूर्तिमतोमुपममिव स्वशय्यायाः समीप उपस्थितामवलोकयामास । यथा यथा चानिर्वर्णनीयसुख भारमन्थरगति दिवसं विविधसुखदस्वप्ना- लङ कृता निशा, तां च परमाह्लादवां विश्रम्भमयो दिवसश्चक्रनेमिक्रमेणानुस- तुमारेभाते तथा तथा तथा तथा भाग्यस्य साऽनुकूलता शुक्लपक्षचन्द्र कलेव क्रमशो वृद्धिमेव प्राप्तुं प्रचक्रमे। प्रकृत्य व बलवान् तत्रापि भिषग्वर्याणां मिद्धे रोषधे रारोग्यं निर्दोष लम्भि- तस्तत्रापि मङ्लामशयाऽतिनिपुग्णया दक्षया स्मितभाषिण्या प्रियदर्शिन्या युबत्या स्वनिविशेष परिच रत: स: ममयेनात्यल्पेनेव न केवलं स्वास्थ्यं पूर्ववदलभत... अपितु-सामातिशयमप्यननुभूतच रमन्वभूत् । पश्यन्त्या एव च तस्या: कौतुक- विस्फारिताक्षं स रुग्णशय्यां भोक्नु, रुगणकक्षाबहिर्गन्त, प्रासाद पारामे च सर्वत्र यथेच्छ भ्रमितुं, विस्तृतेषु सस्यश्यामलेषु गृहस्वामिनः क्षेत्रेषु च विहर्तु प्रारभत । प्रा जन्मनः क्षीणा, नियत्या क्रूरया क्रमशो भोगविषयतामानीतस्तैम्तैः कटुभिरनुभवैश्चोत्तरोत्तरं क्षीणत तामापादिता, राजमत्ताधिग्रहणादनन्तरं विन- प्राया तम्य मनःशान्तिः सर्वथाअरिचितेऽपि तस्मिननिर्वर्णनीयतृप्तिभावनौतप्रोते- ऽनुभवमात्रज्ञेयविश्वासभावनाऽऽपूरिते स्नेहमये नैसगिके वातावरणे परां पुष्टिम- भजत। कृतदेहपरिवर्तमिवाऽऽगृहीतजन्मान्त रमिव नूतनजगत् प्रविष्टमिवाऽऽत्मानं सोऽन्वभवत् । यथास्थितौ च सन्तोष परमम् । मङ्गलाऽपि, नितान्तमपरिचितेनापि जन्मजन्मान्तरपरिचितेनेव भासमानेन, सदाप्रसन्नया नियत्या स्वयमुपायनीकृतेने व तेन बलिष्ठेन महाप्रमाणेनोग्राकृतिना- ऽपि परमाकर्षकप्रभावसम्पन्नेन यूना प्रथमक्षणादेवाऽऽकृष्टा, चक्षुरागरज्यन्मानसा, प्रा अरुणोदयादिवगावसानपर्यन्तमनुल्लध्य कुलमर्यादा ईषदपि अनवधीर्यंत- राणि देनंदिनानि गृहकार्याणि, तमेव परिचरन्ती, अनुपेक्ष्य लक्ष्मण रेखां विवेकस्य तस्मिन् परं विश्वसन्ती, पितुरनुज्ञया प्रासाद-पारामे दिगन्तस्पर्शिषु स्वक्षेत्रेषु प्रान्तव्यापिषु निविडेषु विपिने घु च तेन सह निश्छलं पर्यटितुमारभत । कालेन तेनाद्भुतेन परमसुखदेनाऽऽवरणेऽसत्प्राये शनैः शनैः विलयमात्य- तिकं प्रापिते "तयोर्यनोस्तत् सौहार्द तत् सौमनस्यम् अनुच्चारितायामपि प्रति- क्षणमनुभवविषयोभवन्त्यामनिवर्णनीयायां कस्यामपि गूढरम्यायां भावनायां क्रमशः पर्यण मत् । अविदन्तावेव तौ शनैः शनैरबध्येतां स्मयमानया नियत्याऽतिसूक्ष्मया 'बिसतन्तुकोमलयाऽ'पि प्रबलया कयाऽपि भावनारज्ज्वा"साक्षीकृत्य सूर्या- चन्द्रमसौ। , ·एकोनविंशः परिच्छेदः व्यत्येतुं च वेगेनाऽऽरेभे तयोर्द्वयोर्दिवारा सुखभरेणोत्सतदिव, तयोः सुखे नप्रमुदितेव माता सर्वसहा परित्यज्य जीर्णपीतपल्लववसनं महतोत्साहन नूनन हरितपल्लववसनं परिधातुं, समग्रा सृष्टि रवलोक्य तस्य मनोव्यथाया अवसानमत्यन्तं हृष्टेव मन्ददक्षिणपवन मिषेण नि श्वसित, मञ्जुकृजपिक स्वर- व्याजेन सुवार्तामिमां सर्वस्मै जनाय निवेदयितुं, दूरत: परिदृश्यमानोत्तुङ्गदन्तुर- शिखरश्रेरिणः नगाधिराजस्तन्मोदमुदित इव विहाय हैमन्तममङ्गलमुदासीन मलिनं परिधानं वासन्तिकं-दिवा सौवर्ण रात्रौ च राजतं-हिमवस्त्रं परिधाय नीले निरभ्र प्रसन्ने गगने काशितुं च । तयोर्द्वयोः हृदयकुसुमयोः विकासवार्तामद्भुतां श्रावयितुमिव सर्वान् विकसितकुसुमस्तबकाद् महता संरम्भेण भ्रमितुमारेभिरे भ्रमराः परं हृष्टाः । तयोर्जीवन साफल्यं साक्षात्कृत्य रोमाञ्चिता इवाऽऽम्रवृक्षा स्वयमपि- समयात् पूर्वमिव-फलसंपदां वरीतुं प्रचक्रमिरे । तयोर्मुग्धया प्रीतिश्रिया सह विरचयितुमिव रमणीयं सहनृत्यं वसन्तश्री: मनोहरमण्डनमण्डिता त्वरमाणहृदयेव-समयात् पूर्व मिव-दिवो धरणीतलेऽवततार निःशब्दम् । अाजन्मनम्तृषितमजातशत्रोस्तु हृदयं, तां प्रीति सर्वथाऽप्रत्याशितामाकण- मनुभूय कृतार्थ, क्षणमात्रमपि लेशमात्रमपि कथञ्चिदपि ग्लानि तस्या: कल्पयितु- मक्षम, तां कल्पन्तपर्यन्तमपरिवर्तितामेव निगूढं चकाइ क्ष । परन्तु-परिवर्तनशीले संसारे ताश्या प्राकाङक्षाया वैफल्य स नातिचिरादे- वानुभवितुमारेभे । कदाचित् कार्ये कस्मिश्चिद्व्यापृतोऽन्यदा विचारे कस्मिश्चिन्म- ग्नः सः शनैः शनैस्तां विरम्येतरकार्यात्त मेव फिञ्चित् पृच्छन्त्येक कौतूहलान्वि- तयेत्र विचारमग्नयेव तदन्तस्तलमवगाहयितुं चेष्ट मानये वैकाग्रया समुत्कटया दृष्ट्या ध्यायन्ती लक्षयितुमारेभे । क्रमशश्च तस्यास्तां प्रवृत्ति वर्धमानामबभूत । तस्याः निःशब्दमपि स्वतः स्पष्ट मभिप्रायमपि । 'प्रीतिबन्धनं परिणयबन्धने परिणमयितुमुत्सुका "इयं मयि निरतिशयं विश्वसत्यपि "स्वजीवनधाराया मम जीवनधारयासह सम्मेलनात् प्राक् ममेति- ·१२० भजातशत्रु ... वृत्तं ज्ञातुमुन्मनायते । अपेक्षते च मां स्वयं तच्छावयितुम्' इति साक्षात्कुर्वन्नपि... नोदसहत तस्याः निष्पापाया बालककोमल हृदयायाः समक्षं स्वमतोतं दुःखजडं निरुच्छ्वासं कलङ्कितं जीवनमुद्घाटयितुम् । प्रजानन्निव तदभिप्रायं च स्वयमुपस्थितानपि सन्धीननुकूलतमान् गजनि- मीलिकया समुपंक्षत। एवं गच्छति काले एकदाऽपराशामुखमण्डल परिचुम्बितुमिव गगनमध्याद- घोऽवतरति भगवति दिनकरे, चिरप्रतीक्षितं सौभाग्यं तदुपनतकल्पमनुभूय पर मुदितायास्तस्या दिगंगनाया: सुखनि.श्वास इव मन्दं मन्दं वहतीषदुष्णेऽपराल- कालीने सुरभिसमोरणे,"मोग निद्रायाः सद्योजागरितं गृहस्वामिनमापृच्छय, तेन सस्मितमनुमोदितः स: विमनस्कामिवोदासीनामिवानिच्छुकामिव स्वप्रियां वनवि- हाराणं कथमप्यनुकूलीकृत्य तया चन्द्रिकाघवलां कृष्णचिह्नालङ्कृतमस्तकामश्वां सौदामिनीमारुडया सह निर्गतः स्वरमुद्दमानः प्रभजनेन समतिक्रम्य तिर्यपतत् पतङ्गकरसंस्पृष्टानि मन्दवातलहरीदोलायमानानि सस्यश्यामलानि क्षेत्राणि नातिचिरादेवाविशन्नातिदूरवतिनों गहनामकालसन्ध्याधूसरितप्रकाशामरण्यानीम्, उपाविशच्च तावन्मात्रेण परिश्रप्रेण श्रान्तयेव मितभाषिण्योदासीनयेव तयाऽनुरुद्ध "एकस्य प्रवहन्निर्मलशीतलसलिलस्य निर्भरस्य तीरे । प्रायतत चानेकविधेन परिहासजल्पितेन चाटुभाषणेन मनोरञ्जककथा- कथनेन च तस्य म्लानां क्लान्तां मानसकलीमुन्मीलयितुम् । नालभत तु साफल्यम् । तस्यास्ला विमनस्कतामस्वाभाविकीमनुभूय विचारमग्नः, कतिपययुगकल्प- क्षणानन्तरं बोधयित्वाऽऽत्मानं विचारतन्द्रायास्तां किंचित् प्रष्टुं तस्या अभिमुखी भूतश्च "अपश्यत्तां व्यावर्त्य मुखकमलं म्लानं समीपतिनो वृक्षस्य तरुणस्य कस्य चिदधःशाखायामेकस्यां निबद्धरष्टिम् । तपथमनुसरंश्च ददर्शकं पतत्रियुगलम् मादाय कोटकान् यवीयसा चञ्चुपुटेन स्वं नोडं सद्यः प्रत्यागतं, नोडस्थितानां क्षुधातुराणां प्रकम्पमानकोमलपक्षाणां मुखराणामुन्मुखानामर्भकाणां संमुख निश्चलं तिष्ठत् क्षणमात्र, सान्ध्याऽऽहारप्रासान् तच्चञ्चुपुटेष्वातु रेष्वन्यस्मिन् क्षणे क्रमशः । ददर्श च तामकस्मात् ततः परावर्त्य दृष्टि, सास्रां तां तस्मिन्नेव निबध्नती, तं चाऽऽत्मानमेव ध्यायन्तं दृष्टवा ससंभ्रमं तामधःकृत्य, हरितदूर्वाकुरैः सह क्रीडन्तमिवाऽत्मानं प्रकटयन्तीम् । असमर्थश्च सोढुं क्षणमात्रमप्यश्रुबिन्दून् स्वप्रियायाः नयनकमलयोः, विधूय सर्व संकोचं, भावावेशमात्रप्रेर्य माण उच्छून नाडोलाञ्छितभाल प्रदेशोऽधो- मुखस्तुणपुष्प एकस्मिन्नाबद्धदृष्टि रवोचत्- 'जानामि तव सुमुखि ! ...मनोगतम् । नितान्तं स्वाभाविकं च तत् । ददच्च ·उन्नविंशः परिच्छेदः १२१ तथापि"तत् पूरयितुमेतावत्कालपर्यन्तं नाशक्नवम । न किमपि तत्र कारणम्... ऋते भीतेर्यन्मम जीवतेतिवृत्तं श्रुत्वा त्वं कदाचित् जुगुप्सया पराङ्गमुखीभूत्वा मामतले नैराश्यगर्ते भ्रशयः इति । कोमलं निष्कपटं महजविश्वासि तव हृदयं मम कठोरं कपट कुटिलं जीवनेतिवृत्तं ज्ञात्वा नूनं दूयेत । विरज्येच्च कदाचित् । तथा सति मम दुर्दै विनः कृते नावशिष्येत किमप्यन्यच्छरणम् ऋते मृत्योः । परन्तु-एतया भोत्या जुगुप्सित्वा तत् त्वां निष्कपटां जीवनसहचरोत्वेन वरितुमपि तु नोत्सहते मम मानसम् । अथवा, किमिति त्वां निरपराधां ममाधन्यस्य कारपादायासये: ?.. भवतु नाम यद्भावि। शृणु मम दुर्दैवनीमविश्वासबहुला दुःखजडां जीवनगाथाम् । उक्त्वा चैवं स आवेगघर्घरया मन्द्रया वाण्या तस्या पुरस्तादात्मनः जीवन- कथापटं सविस्तरमुद्घाटयितुमारभत । तस्य तदात्मनिवेदनं भावनाकुलाकुलं श्रोतुमिवाऽऽतपक्लान्ता वनश्रीरपि निरुद्धश्वासेव बभूव । सायंकाले स्वस्वनीडानि प्रत्यागच्छन् खगवृन्दोऽपि-विहाय सान्ध्यं कूजनं-निःशब्दतामेकान्तिकीमङ्गीचकार । संततप्रवाही स निझरोऽनि- च्छन्निव तस्य भावावेगमुत्कटमीषदपि प्रतिरोद्ध- स्वं वेगं मन्दमिव चकार । अधोमुखः, क्षुद्र एकस्मिन् तृणपुष्प आबद्धशून्यष्टिः, पञ्चत्रिंशन्मात्र- वर्षीयमपि दुःखभारेणातिदीर्घमिव भासमानं स्वजीवनचित्रपट क्रमश: स्मृति चक्षुषा साक्षात्कुर्वन् विस्तृणंश्च तं मन्द्रया वाण्याऽभिन्नहृदयायाः प्रियायाः पुरस्तात् स... न परिलक्षयाञ्चकार तस्या मुखमण्डलं-श्रुत्वा तस्य मगधराजकुलसमुद्भवं विस्मितं, निशम्य तस्य निःस्नेहं बाल्यवृत्तान्तं सानुकम्पम्, प्राकानिच्छत एव तस्य विद्यापीठे शस्त्रशास्त्रनैपुण्याधिगमनं सकौतुकं, श्रुत्वा तस्य यौवराज्याभिषेक सोल्लासं, निशम्य च तम्याङ्गदेशप्रशासनसाफल्यं नवोनरणयन्त्रपरिकल्पनने पुण्यं च सादरम्, आकर्ण्य तम्य पितुरौदासोन्यं साश्चयं, समाकण्यं कोशलराजपुत्रसवाद- सारं सघृणं श्रुत्वा तस्य जनन्या हितोपदेशं समाश्वस्तं, विदित्वा तस्य सर्वथा प्रतिकूलाः प्रतिक्रियाः साश्चर्यम्, अवगम्य तस्य त कालरात्रिप्रवासं कापालिक- सांमूख्यं च सभय रोमाञ्चं, विज्ञाय तस्य जननीप्रवञ्चनं कपट जालसीवनं च कलुषितं, श्रुत्वा तस्य पितृबन्दीकरणं पातकसहभागभावनयेव ग्रस्तं, निशम्य तम्य पित्रो: 'मुक्तिप्रयासं विफलं सकरुणम्, आकर्ण्य तयोवियोजितयोरन्नत्यागं साश्रु, अवगम्य तस्य सवत्र-राज्ये-भारत एव वा-प्रसृतं दुर्गन्धिनमपवादं समुद्विग्न, निशम्य तं रक्षाबन्धनवृत्तान्तं सकरुणम्, अनुमाय तस्य दु.ख ज डां निरुच्छ्वासतां संततां विह्वल, श्रुत्वा तस्य विमनस्कस्याऽऽविष्ट व केनचित् प्रवास निबिड अरण्ये सभयम्, आकर्ण्य परिश्रान्तात् भ्रान्तनयनात् प्रभञ्जनात् तम्याधःपतनं कस्यचि- च्छिलाखण्डस्योपरि सहसा मूर्च्छनं च विह्वलं... पल्लववितानान्त रालेषु दृश्यमानं सान्ध्यरागरजिताभ्रपटलं गगनमिव प्रतिक्षण परिवर्तमानच्छटम् । 'यदा चाहम् माह शुष्यन्मुखः सः, क्रमशो घनीभवति सान्ध्ये तिमिर ·- तव १२२ मजातशत्रुः ईषल्लक्ष्यम्लानश्यामलमुख मुद्रो, 'जागरित इव निबिडाया:निद्राया स्तस्या मूर्छाया पन्तस्तलादुन्मज्ज्य, ज्वरक्लान्तां दुःखश्रान्तामिमां दृष्टिमुदघाटयं तदा तवेदं, सुमुखि, गौरीगौरं सुनासं पक्षमलनयनमाननं, सद्यस्त्रोटितं सहस्रदलं सरसिजमिव किचिम्लानं, स्वस्थाऽननस्यवोपरि किञ्चिदवनम्रमपश्यम् । अचिन्तयं चाऽऽत्मानं नूनं लोकान्तरं प्राप्तम् । (सविषण्णस्मितं) व्यस्मरं तु कटु सत्यं-यदेतादृशं पुण्यं न मया कदाचिदप्यर्जितम् । 'अस्तु तावत् । "नातिचिरादेव मम सा भ्रान्तियं. लीयत । न तु सा मनः शान्तिः, स प्राश्वासः, तत् समाधानं यन्मम मनसि त्वद- वलोकनक्षणादेव-सौर भमिव कस्यापि दिव्यस्य कुसुमस्य-व्याप्तमासीत् । प्रत्युत- तस्य वृद्धस्य स्नेहशीलस्य भिषग्वयंस्थाज्ञातकुलशीलेऽपि मयि पुत्रनिविशेपं पर विश्वस्तस्य वत्सलस्य तातस्य तव पितुः-प्रेमाद्रेण वर्तनेन तवृद्धिमेवोत्तरोत्तरा- माप । 'प्राजन्मनस्तृषितं मम हृदयं, पिपासितं मम मानसं तव गृहे तृप्तिम- प्रत्याशितामाकण्ठं निपीयाऽऽक्रन्दितुमिवारभत-‘इहैव उष्यताम् । इहैव' उष्यताम्' इति । नित्य सन्त्रस्तो ममात्मा, तव समीप आश्वासं सहजमकल्पितो- पनतं प्राप्य, उदविजितुमारभतेतोऽन्यत्र गमनसम्भावनामात्रेण । 'प्रत एवाहं, शनैः शनेस्तीव्रतरीभवन्ती तव जिज्ञासां-तव पितुश्च-विदन्नपि अविदन्निव, व्याकुलतामनुभवन्नप्यननुभवन्निव, व्यवहारम प्राशासान: 'अहमज्ञातकुलशील एवानेन परिवारेण कदाचित् स्वीकृतः स्याम्'-इति । (सनिःश्वासं) परन्तु वन्ध्यव सा ममाऽऽशाऽऽसीत् । 'ब्रह्माऽप्यतीतात् स्वस्य मुक्तिमेवं नाप्नुयात् । कि पुन- रहम् ? व्यपवतिष्ये शीघ्रमेव तत् स्थानं यन्नियत्या निर्दिष्टं मम कृते "हृदि वृतज्ञे गोपायन् तव मधुरमधुरां स्मृतिम् । "हत जीवने म्मिन् अन्धकारबहुले विद्याल- तेव क्षणमात्रमुल्लस्य त्वं तदकाशेथाः स्वोल्लासेन-एतदेव ममाधन्यास्यहोभाग्यम् !' वदंश्चैवं मन्द्रस्वरमधोमुखो वेदनाजड: नावेत् सावेगमुत्थितां तस्य संमुखे क्षितितलन्यस्तजानूपविष्टां तम्यावन नं-वृन्ताल्लूनमिव बृहत् कृष्णकमलं, मुख- मुन्नमय्याऽऽभ्यिां कोमलाभ्यामुष्णाम्यां करतलाभ्यां सास्रया दृष्ट्या घ्याय- न्तीम् आवेगस्फुरदोष्ठपुटाम् । विज्ञाय तु क्षणमात्रानन्तरं, भावनोद्वेगमुद्दामं सोढुम समर्थो, विन्मय- विस्फारितया नृत्यत्कनीनिकया दृष्ट्या एकाग्रया तस्या मुखं प्रतिध्यायन्, तस्या विलुलिते सुमनोवासिते मृदुले केशपाशे, निह नुत्य स्वाननम् अस्फुट प्रवदत्- 'नाहं गन्तुमिच्छामीतः । 'नाहं गन्तुमिच्छामीतः।' इति । निशम्य च तत्, भावाकुला प्रवहदश्रुधाराक्लिन्नकपोला, स्वस्कन्धे विश्रान्त तस्य मस्तकं-जननीव व्याकुलस्य पुत्रस्य-प्रास्पृशन्ती, निःशब्दा, तथैव तस्थौ । विनिद्रस्य कस्यचित् खगस्य नीडनिलीनस्य व्याकुलं कूजितमाकर्ण्य चिरा- दिव प्रबुद्धा विचारतन्द्रायाः, सा, समन्ताद्विलोकयन्ती, परिलक्षयाञ्चकार सर्वतः प्रसृतं घनं नेशं तिमिरं, निबिडवृक्षराजिपल्लवान्तरालेभ्यः प्रवेष्टुं प्रयतमान- मचिरोदितस्य रजनीनाथस्य रजतधवलं प्रकाशं च ।

·एकोनविंशः परिच्छेदः १२३ बोधयित्वा च स्ववल्लभं स्वस्कन्धनिद्रित कल्पं शनैः शनैः, समुत्थिता, ज्ञातसर्ववृत्तान्तयेवानुच्छ खलया सौदामिन्या गृहं प्रत्यावर्तततेन विचारमग्न- मिव प्रभजनमारूढेन नितान्तशान्तस्वान्तेन प्रवृष्टघननिर्मलेन गगनेनेवानुगम्य- माना। - अपरेाश्व-प्रभात एव, समवलोक्य कार्यान्त रव्यापृतं स्ववल्लभं निराकुलं, सा कुलदेवतापूजनं परिममाप्य पूजागृह एव देवतासं मुखं मृगचर्मणि समुपविश्य दुग्धपानप्रवृत्ताय प्रसन्नचिताय स्वजनकायातीत सायंकालिकं वृत्तं यथायोग्य समग्रं निवेदयामास सद्य: स्नानाद्रघनकेशपाशा सद्यःकृतप जातिलकालंकृत- भ्र मध्यां क्षितितलनिगडितष्टिः, संकोचमात्मनोऽपह नोतुं प्राणपणन प्रयतमाना, लज्जारक्ताभ्यां कपोलाभ्यां प्रकम्पमानेन स्वरेण च व्यर्थीकृताऽध्यामा । तम्या: पिता तु-उग्रदर्शनस्याप्यमामान्य प्रभावसम्पन्नस्य महाप्रमारणस्य स्वातिथे: कुल- शोलजावनविषये चिरात् खलु कौतुहलान्वितोऽपि यथासमयं सर्व प्रकटोभविष्यति' इति विश्वस्तः, शनैः शनैः प्रवर्धमानं स्वदुहितु: प्रारणाधिकायाम्तेन मह मौहार्द निरीक्ष्य चिन्तितोऽपि, 'मम मङगलातिक्रम्य लक्ष्मगारेखां कुलमर्यादायाः न किञ्चिदपि करिष्यति'-इति विश्वस्त:, तस्या एव मुखाइ विज्ञाय तं वृत्तान्त चकितः सुदूरावस्थानात् नातिपरिचितोऽपि मगधदेश वत्तान्तः कर्णोपकारणकया विदितापवादः, खिन्नः, प्रातिकूल्यमेवाऽऽदो व्यानक गम्भीरया मुखमुद्रया तग्य हस्ते तस्याः हस्तं जीवनसाहचर्यार्थ समर्पयितुम् । अवलोक्य तस्य सहसोदासीनां चिन्तामग्नां मुखमुद्रां तियाष्टिक्षपमात्रेण अनुमीय च तस्य प्रातिकूल्यं, तत्क्षणमेव विषण्णां, साभिनिवेशमिवातिथेविषये तस्य स्वाभाविक चित्तौदार्य विशालहृदयत्वं चोद्बोधयितुं प्रयतमानां, तत्कृता- पराधमार्जनस्य सुशक्यतां तदनुप्टितपापप्रायश्चित्तस्य वाञ्छनीयतां च तस्तैस्तके: प्रतिपादयन्ती, भावाकुलां तां विमनीकर्तुमसमर्थस्तु तां केनापि कायमिषण ततो:- . पसारयामास । विरज्य च दुग्धपानात्, खिन्नः, कुलदेवताविग्रहमुखकमलनिबद्धष्टिरचि- न्तयत्-'अयं मितभाषी युवकस्तहि साक्षान्मगधेश्वरः । प्राकृतिविशेषादकल्प- यमेवास्य महाकुलीनत्वम् । नतु मगधराजवंशीयत्वम् । कः खलुत्प्रेक्षेत-साक्षान्मग- धेश्वर: 'एकाको मलिनवेषः श्रान्तो गंभीरया शिरोरुजा मूर्छन्, “पतेत् अनाथ इव मगधदेशादेतावदूरे गहनेऽरण्ये, सूच्येत च तम्याश्वेने हाऽऽगत्य स्वयमिति' ? कलङ कितश्चायं पितृविश्वासघातपातकेन । कथमिवाहं, मांसारिकदृष्ट्या तट- पेक्षया साधारणोऽपि निष्कलङ्को महाकुलीन: प्राणेभ्योऽपि प्रियतरां दुहितर- मस्म-बलाढ्यराज्याधीश्वरायापि एवं दूषित चरिताय-जीवनसाहचर्यायं समर्प. येयम' ?

·- १२४ प्रजातशत्रु: 'एवं कलंकित चरित्रस्य.....।' 'किमस्य कलंकम्य परिमार्जनं, यथाऽऽह मङ्गला, न संभव ?..संभव्येव । ''सानुशयोऽयं, पित्रोश्चरणेषु निक्षिप्याऽऽत्मानं, प्रक्षाल्य तानि अश्रुधाराभिजित्वा तयो। स्वभावकारुणिकयोः क्षमा, कलङ्क मिमं प्रमाष्टुं शक्नोत्येव । नूनमिमां सर्वमङ्गलां संभावनां मनसि कृत्वैव नयाऽस्येतिवृत्तं मह्य निवेदितं म्यात् । कुशाग्र- बुध्द्या ह्यनया-ग्रन्यथा-वज्रदं मे प्रातिकूल्यमाशंकमानयाऽस्तैतत् वास्तविक रूपं मम सकाशाद्गोपायितमेव स्यात्, एतदनुरक्तयाऽपि विवेकशीलयाऽप्रकटोकृता- नुरागयैव चाऽयमितो व्यपवर्तितुं स्वं राज्यमनुमतः स्यात्-मूकवेदनयाऽपह्न त- भावनया यावज्जीवम् ।... अहो ! एतस्या भावाकुलमेतत्पक्षप्रतिपादनं नूनं व्यानक अस्या पुढं संकल्पम् । "सफला चेयं नूनं भविष्यति स्वे पुण्ये संकल्पे । नैसर्गिको खल्वस्यां कोऽपि विशेष .. प्रा बाल्यादेवास्या मया तेषु तेषु प्रसङ्गेष्वनुभूतो, यद्वशादियमाग्रहशीलानामपि प्रतिकूलानामपि मनः शनैः शनैरनुकूली कृत्य कृता- नामपराधानां परिमार्जनाय तानुद्यतान् कर्तुं समर्थाऽभवत् । अयं त्वस्यामत्य- न्तमनुरक्तः कथमिवास्या इमं शुभंकरं प्रभावमवधीरयेत् ?' 'तत् सफला भवतु नियतेरिच्छा । "अहो ! स्मृतं मया। अनवलोकित- मातृमुखाया अस्या भाग्यस्य विषये संदिहानेन मया, यवीयसीमिमां सुखं प्रसुप्तां स्वांके धारयता, स्वसुहृत् स ज्योतिर्वित लक्ष्मीनारायण प्रापृष्ट प्रासीत् । तेन च सुचिरमघोत्य वत्साया जन्मपत्रिका, तस्मिन्नेव समय प्रालिखितां, हृष्टेनाऽऽश्व- स्तेन कथितमासोत्-'वत्सा मातृसुखमेकं वर्जयित्वाऽन्यानि सर्वाण्येव सुखान्या- कंठमुपभोक्ष्यते यावज्जीवम् । पितुः सर्वस्वं पत्युः प्राणप्रियाऽपत्यसुखमुपभोक्ष्यते । तेनैव कथितमासोत्--स्वयं सुमतिरियमन्येभ्योऽपि सुमति प्रदास्यती'ति । प्रत एवास्या नामधेयं कृतं तन्मतमेवानुसरता 'मङ्गला' इति । तत् किम् - इममस्य कर्तव्यस्य विषये प्रबोधयेयं स्वयमपि -कन्याया दानात् प्राक् ? नैतदुचितं स्यात् । इयं कठिना चिकित्सा वत्सव, तस्या विशिष्टया पद्धत्यैव, समयमनुकूलं वीक्ष्यैव, सम्पादयितुं शक्ष्यति । अपरिपक्वायामवस्थाया चिकित्सितो महाव्याधि- ग्रस्त इव, अस्मिन् समये प्रबोधितोऽयं कदाचित् दुश्चिकित्स्यतरामवस्थां प्रति- पधेत । तथा च सति-महान् अनर्थः स्यात् । तन्मन्ये-प्रजानतेवास्यापराध- कलङ कं, हृष्टमिवानाशङ्कितमिव निराकुलमिवाऽऽ:मानं प्रदर्शयता वत्साया हस्तः समर्पणीयो हस्तेऽस्य जीवनसाहचर्यार्थम्' । (निःश्वस्य) 'देवतास्तु सर्वथा स्वस्तिकरिष्यन्ति ।' विचिन्त्यैवं प्रणम्य कुलदेवतां तच्चरणकमलपूजाकुंकुम भाले कृत्वा समुत्थितः शान्तस्वान्तो दैनिककार्य चक्रे व्यापृतमिवाऽऽत्मानं प्रकटयन्, कतिपय- दिवसानन्तरमेवैकस्मिन् सुप्रभाते निरीक्ष्य ग्रहस्थितिमनुकूलतमामजातशत्रु सद्यः - ·- एकोनविंशः परिच्छेदः १२५ स्नानं पूजागृहे सेवकमुखेनाऽह्वयत् । तर्कयित्वा प्रयोजनविशेषं तत्काल मेवाऽगतं किञ्चिदस्वस्थमानसं किञ्चित्प्रकम्पमानचित्तं तं देवतासंमुख मेवाऽऽसन एकस्मिन समुपवेष्टुमकथयत् । स्नपयन्निव च तं स्नेहमय्या गभीरया दृष्ट्या, किञ्चिद्- भावाकुलः, कातरयेव वाण्या तम्मै स्वदुहितरं भार्यात्वायायामास निपुणं विजानन् पूजागृहाद् बहिः निःशब्दमागत्य परिहत्य तयोर्द कपथमवस्थितां. सावधानां, तस्य वाणीममृतधारामिव कणं चषकाभ्यामाकण्ठं पिबन्तीं ताम् । प्रजातशत्रुस्तु, स्वप्रियायाः समक्षं समुद्घाट्य स्वमतीतमनुभूय चात्मानं तया स्वीकृतं तथा निराकुलीभूतोऽपि तस्याः पितु: स्वाभिमानिनो महाकुलीनस्य मर्यादापालननिष्ठुरस्यानुमतेविषये किञ्चिदनाश्वस्तः, स्वप्रियायाः सान्निध्यलाभ- मात्रेणैव परितुष्टः, किञ्चिदप्यधिकतरं तस्मात् तम्मिन् समयेऽवाञ्छन्, सर्वथा- ऽप्रत्याशितं तं विवाहप्रस्तावं प्राप्य सहसा प्रहृष्टोऽपि कथञ्चिन्नियम्याऽऽत्मान भावाकुलं, मन्द्रयाऽऽवेगास्पष्टया विनीतया वाण्या 'यथाऽऽज्ञापयन्ति तातच रणा' इत्यगदत् 'प्रधोमुखोऽज्ञ एव बहिरकस्मादुद्भूतम्य स्वर्णकङ्कणमञ्जुलनिःस्व- नस्य । अनुज्ञातश्च भाविना श्वशुरेण निरोक्ष्य तम्य संकोचं सस्मितेन पूजागृहा- ग्निरगच्छत् उह यमान इव कयाऽपि समुल्लासलहर्याऽदृश्यया प्रबलया। व्यतीयुश्चाऽऽन्तरालिकानि कतिपयानि दिनानि समासन्न दुहितृवियोग- दुःखभारजडस्यापि संकल्पितविवाहसंस्कारायोजनव्यग्रस्य प्रतिपलमसमय एव दिवंगतां जीवनसहचरी साश्रु स्मरतो गृहस्वामिनः परंतपस्य, प्रिया मेलनातुर- स्यापि कथंचिदधीरमिवाविचलितमिवाऽऽत्मानं प्रकटयतो मगधराजस्याजातशत्रो:, क्षणमात्रमपि वल्लभं स्त्रं दृकपथाद्रीभूतं सोढुमसमर्थायाः स्वयं तु तस्य नयनमार्ग ईषदप्यनवतरन्त्या गूढं साक्षात्कृत्य व्याकुलतां स्मयमानमानसाया उल्लासपरवशाया अपि स्वकर्तव्यानि यथापूर्वं सधैर्यमनुतिष्टन्त्या मङ्गलायाश्च ... अलक्षितप्रायाण्येव । प्रादुरासीच्च गृहस्वामिना परंतपेन सकातयं मगधराजेन साकाङ क्षं तद्- वल्लभया ससाध्वसं तत्परिजनेन सोत्माहं प्रतीक्षितः परिणयदिवसः । प्रारुरोह च मन्दं मन्दं प्रवहता शीतलेनाऽऽम्रमञ्जरीपरिमल वाहिना समीरणेन पुरस्क्रिय- माणा, पूर्व दिगङ्गनापरिणीतेन नातिचण्डातपेन सहस्त्रकिरणेन सानुग्रहं स्पृश्य- माना, सा सर्वमङ्गला मङगला, मूर्तिमती तारुण्यसम्पदिव कमनीया, जनके- नाश्रुपूरितनयनेन प्रदत्ता, अग्निब्राह्मणसमक्षं, मगधराजधर्मपत्नीपदं, धर्मऽर्थे कामे च यावज्जीवं तमनुगन्तुम् । तया च सहाननुभूतपूर्वा समुल्लासलक्ष्मी: मगधराजमानसम् । हर्षोल्लासभारभुग्नेष्वपि निमिषलघषु कतिपयेषु दिवसेषु च, सा मगधराज- पत्नो, प्रवृष्टाऽऽषाढपयोधरा मेदिनीव पतिसुखोन्मीलितनवीनरामणीयका, प्राकण्ठं - ·१२६ प्रजातशत्रु सुखसागरे निमज्जन्त्यपि प्रतिपलं स्वं कठिनं कर्तव्यं स्मरन्ती, शनैः शनैः... सहजमिव' अनुकूलमवसरमुपलभ्यैव पत्यु: समीपे पितुर्गृहे ततः परं वस्तु- मनिच्छां स्वस्य गृहाय प्रस्थातुमभिलाषां च व्यजितुमारभत, उत्तरोत्तरमभि- निवेष्टुमपि । अजातशत्रस्तूल्लासातिरेकविस्मृतस्वपरभावः, प्रत्युत तत्रैव जीवनं ततः परं यापयितुं समुत्सुकः, निशम्य तम्या अनुरोधमप्रत्याशितं विग्मितः पादौ तावन्न तं मनसि चकार । ततश्च तस्य निःसारत्वं तस्तैस्तक: प्रस्थापायितुमयतत सहासः । परन्तु, यदा मा म्लानतरमुखारविन्दा तम्य नवोढा प्राणप्रिया वधूरेकस्मि- न्निशामुखे शयनगृहे प्रावेष्ट्य तां सिंहकट्यामुन्नमय्य तस्याश्विबुकं विम्बफला- धरोष्ठं पातुं प्रवृत्तं तं साश्रुनयनारविन्दा तस्मिन् परकोये गेहे तत: परमन्नग्रह- स्याप्यनिच्छामस्फुटया वाण्याऽसूचन् तदा सः ग्वभार्यायाः कुसुमकोमल हृदयाया: संकल्पदाढ्यं सम्यगजानन्, प्रगतिकोऽनिच्छन्नप्यपरेद्य रेव, प्रभाते शान्तमुपविष्टं पूजादीपकज्योतिः संलग्नदष्टि विचारमग्नं श्वशुरं समुपसृत्य विनयन म्रो भार्यया सह स्त्रं गृहं प्रतिनिवर्तितु तस्यानुज्ञामयाचत । गृहस्वाम्यपि, निभृतं समाश्वम्तोऽपि सर्वथोचितं चिरप्रतीक्षितं तस्यानुरोध श्रुत्वा, चकितमिव, तद्वियोगमवश्यंभाविनमपि शीघ्रमेवमुपस्थितं साक्षात्कृत्य खिन्नमिवाऽऽत्मानं प्रकटयन्, प्रस्थानसङ्कल्पं किञ्चित्काल पर्यन्तं त्यक्तुमनुरुन्धान इवान्ते"महता कष्टेनानुज्ञामदात् । अनुजग्राह चापरेधुः प्रभात एव स्वगृहाय प्रस्थितौ चरणनतौ सास्रौ तो मनःपूतैराशीर्वचनैः निःशब्दैः । ददर्श च प्रभञ्जनं नृत्यच्चरणं सौदामिनी शान्तां चाऽऽरुह्य गच्छन्तो प्राकारमहाद्वारे मूतिरिव निश्चलः, नयनागतप्राणः, स्तम्भितबाप्पवृत्तिकलुष- कण्ठः, मूकपरिजनाऽवृतः, एकाकी, स्मरन् दिवंगताया जीवनसहचर्याः । .

·विशः परिच्छेदः . मङ्गला त्वाजन्मनः पितुरेव केवलान्निपोय वात्सल्य रसं प्रतिपच्चन्द्रकलेव वृद्धि मनोरमां याता पितुरेव केवलान्मातुः भ्रातुः भगिन्या: सख्याश्च सुखमनुभूय परमां तृप्ति गता, पितुरेव केवलस्य चरणारविन्दछायायामुपविश्य विविघानामार्यनार्यचि तानां कलानां विद्यानां च पारं प्राप्ता, शनैः शनैरवतरता वार्धकेन पीड़यमानस्य तस्य ताम्ता आवश्यकता: यौवनपदार्पणानन्तरं स्वयं पूरयन्ती, तेस्तैवधिकसुलभैः रोगराक्रान्तं जननीव म्वयमहोरात्र प्रतिपलं परिचरन्ती, कृतककोपेनानुरोधेन हठेन वाऽपथ्यकरणात्तं रुग्णं स्वयं निवारयन्ती, तं तथैकाकिनं परित्यज्य पतिगृह प्रस्थिता, वस्तुतो दुःखभारमुग्नाऽपि 'कदाचिन्मम वल्लभ प्रादित एव स्वगृहं प्रतिनिवर्तितुमनिच्छुक, पादित एवात्रवावस्थातुमुत्सुको, मम दुःखावेगं वीक्ष्य स्वसङ्कल्पाद्दुर्बलान्नूनं भ्रश्येद्' इत्याशंकया सुविचितितया नितान्तसंयमितम्वान्ता, प्रस्थान समये पितुश्चरणारविन्दवम्दनावसरे सास्राभ्यां विस्फारिताम्यां तन्नयन- निगडिताभ्यां नयनाम्यामेव कृतात्मनिवेदना, तस्माच्च तदभिप्रायविज्ञादाशी- वचनपाथेयं जोवनपथपथ्यं प्रसादरूपेरणलब्ध्वाकृतार्था, परस्परविर्माद-भावनोल्लोल- कल्लोलक्षुभिमतानसाऽऽहृतस्मितप्रसन्नवदनकमला, जनकगृहात् प्रस्थिता, स्वी- कुर्वतो हृष्टानामपि माश्रुनेत्राणामाबाल्यात् परिचितानां ग्रामवासिनामुभयपा- श्र्वाऽऽबद्ध पङ्क्तीनां प्रणामान्"ग्रामसीमामतिचक्राम । प्रारभत च प्रवासं पतिगृहाय''क्वचित् हरितशाद्वलकोमलेन क्वचि- पाषाणमयेन, क्वचिन्निबिडवृक्षराजिमध्ययायिना क्वचिन्निवृक्षण, क्वचिद्- विशालसरस्तोरस्पशिना क्वचिन्मरुस्थलप्रायेण, क्वचिद्ग्रामटिकामध्ययाबिना क्वचिद सूर्यपश्याऽऽटवोमध्यगामिना, क्वचिदागर्जद्वन्यप्राणि निनादितेन क्व- चिन्मज़ुकूजत्पतत्रिकुल हृद्येन, मार्गेण, गृहपथमतीन्द्रिययेव कयाचिच्छक्त्या विजानता स्वामिनश्चित्तोल्लासेन स्वयमप्युल्लसितेन ह्रषारव मुखरेण प्रभञ्जनेन समुपदिश्यमान मार्गी नवोढामिव विहायोच्छृखलंस्वभावं कौमार्यसुलभं गाम्भीर्य वर्तनस्याऽऽपन्नां सौदामि मारूढाम् । मचिरादेव पितृवियोगदुःखजडमपि तस्या हृदयं, स्वयं नात्युल्लसितस्यापि नवोढाया: स्ववल्लभाया सुगोपितामपि दुःखाकुलामवस्थामनुभूय तन्मनोविनोद- ·१२८ अजातश : नाय प्रयतमानस्य वल्लभस्य तास्ताश्चाटूक्तीम्तास्ताः मनोरमा: कथास्तास्ता आविजीवनविषयिणीः भव्या: कल्पनाश्चाऽऽपिबत्, स्वाभाविकीमुल्लासमयीम- वस्थामाससाद। तच्च साक्षात्कृत्यातीतस्मृतिघनघटामेदुरमपि तस्य मनः । सुलभोत्साहसम्पद्धि यौवनम् । न विविदतुश्चैवं परस्परं सुखयितुं प्रयतमानौ परस्परसमर्पितप्राणी एकेन जीवात्मना धृतो द्वौ विग्रहो विडम्बयन्तो-अवधीर्य तापं तिरस्कृत्य कष्टम- विगणय्य परिश्रमं सततं प्रवसन्तौ तौ दीर्घमपि मार्गम् । प्रविविशतुश्चाचिरादिवापरेधुः, निवेदयितुमिव पश्चिमदिगंगनां तां सुवात्ता मगधराजपन्या: पतिगृहप्रवेशस्यास्ताचलशिखरमवतरति भगवति भगवति मास्वति, श्रावयितुमिव निभृतं म्लानामेकाकिनी मगधराजलक्ष्मी तत्सखीसमाचारं मन्दं मन्दं वहति निशामुखसमीरणे, प्रकाशयितुमिव सर्वमङ्गलाया मगधराजपत्न्याः पुण्यसंकल्पाया गृहप्रवेशमार्गमुदयाचलशिखरमारोहति रजनीनाथे चतुर्दशकले, साक्षात्कर्तुमिव तां शोभनां घटनां गगनाङ्गणे प्रकटीभवति दिव्ययानगण इव नक्षत्रगणे मगधराज्यसीमाम् । प्रविश्य तु तां, प्रविष्टाविव पुनर्व्यावहारिके जगति सुलभापवादे नियम- शृङ्खलिते, विहायोन्मुक्तं सोल्लासं व्यवहारं, परिज्ञाय स्वपदगौरवं, संनियमित व्यवहारी, मितभाषिणो निराकुलो तथैव प्रवसन्तौ, मार्गपतितानां ग्रामटिकानां ग्रामाणां नगराणां प्रसुप्तप्रायाणां रक्षकैः राजपुरुषैः साक्षाद्राजानं चिरात् खल्वदृश्यतां गतमकस्मात्तथाऽलौकिकलावण्यविभूषितयाऽनवलोकितपूर्वयाऽप्यप्रत्या- ख्येयगौरखया ललनयाऽलङ्कृतपार्श्व प्रवसन्तमवलोक्य क्षणमात्रं विस्मयमूढेरपर- स्मिन्नेव क्षणे पर्यवस्थाप्य कथमप्यात्मानं प्रणतिन नैरभिवन्दितौ, सुखनिद्रामग्नायां राजधान्यां प्रविष्टौ, प्रसुप्तेनेव जनशून्येन प्रहरिनिभप्रासादततिनिबद्धोभयपार्वेन राजमार्गेण प्रापतु: महाद्वारं प्रासादस्य पूर्ववदेव सशस्त्रैः दक्षः महाप्रमाणः कवचाऽऽवृतकायै भॊषणदर्शनैः रक्षकः रक्ष्यमाणं, पूर्ववदेव प्रज्वलदनेकालात- प्रकाश्यमानं तथापि दीनमिवानाथमिव विगतश्रीव भासमानम् । अतिश्रान्तमपि गृहं प्रत्यागत्य प्रहृष्ट चिरपरिचितं कज्जलकृष्ण प्रभजन- मारूढं, श्यामतरवर्णमपि धूलिधूसरितमुखमुद्रमपि प्रसन्नं, सस्मितं, स्वामिनं तस्य पार्श्ववर्तिनी, फेनिलमुखां विशालाभ्यामक्षिभ्यामितस्ततोऽवलोकयन्ती वडवामारूढां, प्रवासम्लानामपि किञ्चिदप्यन्यूनीभूतरामणीयकां, सहजसंवेद्य- गौरवां काञ्चित् रमणी चावलोक्य निमिषमात्रमाश्चर्यस्तब्धैः निमिषान्तर एव प्रकृतिमापन्नः रक्षकैः पुरतः ससंभ्रमं प्रधाव्य विधृताभ्यामश्वाम्यामवतीणों च तस्मिन्नेव समये प्रशान्ते वातावरणे प्रासाददेवतायतनात सर्वत्र प्रसरन्तीभिः .

·विश: परिच्छेदः १२६ . श्रुतिसुखदाभिः भक्तिरसार्दाभिः कुलदेवताप्रबोधनगीतलहरीभिरभिनंद्यमानाविव, मोत्साहं पुरतः प्रधावता संभ्रमवशाद्विस्मृतवेत्रेण वेत्रधारिणा समुपदिश्यमान- मागौं, मातुश्चरण वन्दनाथं तदन्तःपुरमुद्दिश्य चेलतुरातुरौ । माता वैशाली तु, विनिद्रमेव यापितत्रियामा, यथाऽऽभ्यासं ब्राह्म मुहूर्त समुत्थाय विहितदैनिकक्रिया, स्नात्वा प्रासाददेवताऽऽयतन महाद्वाराभिमुख स्थित्वा प्रकम्पमानेन करुणेन स्वरेणोद्बोधन गीतं सहगायन्ती, समभ्रममागताया हविकसितोन्निद्रनयनाया वृद्धाया दाम्या मुखान्निशम्य पुत्रागमनस्य वार्ता- स्वप्नेऽप्यप्रत्याशितां-मनोरथानामपि विषयमतीतां-हर्षाऽवेगकम्पमानक्षीमा देह- लता, पल मात्रं विम्मयजडा, विधूय जाड्यं, कुलदेवनां भक्तिविह्वल प्रणम्योपमा- नेवोल्लासतरंगेगोल्लोलेनाऽऽकृष्यमाणेव वात्मल्यशृङ खलया त्वरितयाऽऽवेगस्खल- त्पदया गत्या प्रत्यागतमिव कालमुखात् प्रतिनिवृतमिवाजयगह्वरात् प्राणाधिक पुत्रं स्वमक्षिविषयीकर्तुमग्र ससार । ददर्श च तयैव धीरगम्भीरया धरित्रीं नमयन्त्येव गत्यागच्छन्तं, तथैव महाप्रमाणं, तथैवोच्छूननाडीभीपरणललाटफल कं, परन्तु कृशतरं श्यामलतरं... सस्मितमुद्रं समाश्वस्तमिव तृप्तमिव प्राप्तप्राप्यमिव स्वतनयं "जीवितमिव स्व पुनः प्राप्तम् । ददर्श च तेन सहैव धीरललितयागत्याऽऽगच्छन्ती, तस्यापेक्षया ह्रस्वामपि तन्वीमपि नारीसामान्यापेक्षया महाप्रमाणाम्, 'आद्यामिव सृष्टि धातुः, गौरीगौरी, सौभाग्यकुंकुमतिलकविभूषितविशालभाल प्रदेशां विकचनीलकमलनयनां सुनासां 'पक्वबिम्बाधरोष्ठी,' स्मितप्रभोल्लासितमुख मुद्रां, सकौतूहलं तामेव ध्यायन्ती, शान्तिमिव तृप्तिमिव मैत्रीमिव सर्वत्र विकिरन्ती, कामपि युवतिम् । यावच्च किमपि विनिश्चेतं यतते.. तावदपश्यत्ती द्वावपि समोपमागत्य सादरं चरणयोनिपतितो। क्षीणाभ्यामावेशप्रकम्पमानाम्यां हस्ताभ्यामुत्थाप्य च स्वतनयं, नीचः कृत्वा विकसितं सहस्त्रदलं कृष्णकमलमिव तस्याऽऽननं, पिबन्तीव तत् चिरपिपासिताभ्यां नयनाभ्यां, स्पृशन्ती तदश्रद्दधानेव स्वे नयने कशाभिर गुलोभिः, ''अन्यस्मिन्नेव क्षणेऽपारयन्ती तं वृपस्कन्धं कपाटवक्षसं म्वबाहुभ्यामाबन्धुमुच्छवसिते स्वे कृशे वक्षसि तस्य व वजहढे विशाले वक्षःस्थले सावेगमलगत् । प्रारभत च रोदितुं नि:शब्दम् । चिरं प्ररुद्य, अभिवृष्य कादम्बिनीव, लघूभूतभारा, समनुभूय पुत्रस्य दृढं बाहुबन्धनं स्वस्य समन्तात् समुपजातविश्वासा, अनुभूय स्वमस्तकस्योपरि निपततः कदुष्णान् तस्याश्रुबिन्दून् किञ्चिच्चकिता प्रवृद्धशोकावेगा चिरान्नु शशाक स्वात्मानं तस्माद्वियोजयितुम्", अवलोकयितुं समीप एव तिष्ठन्त्याः, परमकरुणं - .

·१३० अजातशत्रुः तन्मेलनमश्र विलुलित या शैकाग्रया पश्यन्त्या, आवेगप्रस्फुरदघरोष्ठायाः, रमण्या मुखकमलं एकवारं पुनः "व्यापारयितुं स्वदृष्टि कौतूहलपूर्णां स्वपुत्रस्यं नयनयो: ''ज्ञातुं च वास्तविकी स्थिति वीक्ष्य तस्यलज्जावनते नयने । ज्ञात्वैव तु परं विस्मिता, परं हृष्टा, नितान्तमश्रद्दधानेवाऽऽत्मानं, परस्पर- विदिभावनाऽऽलोडितमानसा, सहसाऽऽबबन्ध तत्सम्मुखीभूता लज्जारक्तवदन- कमलां तां वीडया भूमिमिव विशन्तीमघोष्टि स्ववक्षसि । क्षणमात्रानन्तरं च- अशक्नुवानेव प्रतिरोद्ध पिपासां स्वस्नुषायाश्चिरात् खलु प्रसन्नेन विधिना सहमांऽके पारोपितायाः, रूपसपदः, उन्नमय्य तच्चिबुकं तन्मुखस रोजमारक्ततरं चिरं निदध्यौ हर्षविस्फारिताभ्यां संभ्रान्ततारकाभ्यां समुद्भवदानन्दाश्रुपूरिताभ्यां लोचनाभ्याम् । चन्द्रिकामिव चन्द्रं विहायावतीर्णा, क्षमामिव क्षमारूप विहाय रमणीरूपे- रणाऽऽगतां, शुभाकांक्षामिव मागधजनसामान्यम्य विग्रहधारिणी, सौम्यां सुदर्शनां सर्वमङ्ग तां तां निरोक्ष्योद्यद्दिनकरप्रभेव काऽप्यनिर्णनीयाऽऽनन्दलहरी तस्या राजमातु: हृदय उदभूत् । अमान्तीव च विशालेऽपि तस्मिन् “राजपरिवारमनांसि राजगृहनागरिकचेतांसि मागधराज्यजनसामान्यहृदयानि च व्याप्तुमारभत । अचिरादेव च किं राजपरिवारे किं राजगृहे किं मागधसाम्राज्ये" सर्व- व... तत्कौतूहलमात्रपरवशानि बालचित्तानि तद्रूपसंपत्प्रशंसामात्रव्यग्राणि नारीजनमुखानि तद्गुणचर्चामात्रमुख राणि सामान्यजनमुखानि च बभूवुः । मगधराजपत्नी मङ्गलाप्यनभ्यस्ताऽपि राजकुलाचारस्यापरिचिताऽपि मगधराजपरिवारस्य,... सादरेणापि स्निग्धेन व्यवहारेण श्वश्र वा: राजमातुर्वै- शाल्या. क्षेमायाश्च प्रेममयेनाऽऽचरणेन श्वशुर्ययो: हल्लवेहल्लयोः नियमकठोरेणापि मृदुना व्यवहारेण राजपरिवारसेवकजनस्य चेतस्तथा वशीचकार यथा सर्वेऽपि ते विस्मृत्याचिरादेवातीतं दुःखभारभुग्नं महता समाधानेन स्वं स्वं जीवनं यापयितु- मारेभिरे। विशेषतो राजमाता वंशाली । तस्या हि अभागिन्या हृदयम्-प्रा पतिगृहम्- प्रवेशात् पतिप्रेम्णः निरतिशयात् प्रा पुत्र जन्मनो मातृसुखान्निर्बाधाच्च वञ्चितं क्रूरया नियत्या-चिरपिपासितं स्नेहम्य निरपवादस्य-प्राप्य तां स्नुषां सर्वमङ्- गलां दुहितरमिव प्रेममयों तृप्तं, संजाताऽऽश्वासं, निगूढमाशंसितुं नूनमारभत- 'कदाचिदियं मम कल्याणो स्नुषा 'श्रान्ते इमे मे वृद्धे नयने "चिरनिद्राया: प्राक प्रदर्शनं परं गतस्य मम भर्तुः दर्शनेन कृतार्थेऽपि कुर्याद्' इति । तस्याः स्नुषाऽपि"परमचतुरा पत्युः प्रेमसुखसागर अाकण्ठनिमज्जन- सुखमनुभवंत्यपि तस्य चित्तवृत्ती: परम चञ्चला अनुसरन्त्यपि सर्वदा प्रकटतोऽ- प्रकाशयंत्यात्मानं तथा, छायां प्रकाशमिवोषसं सहस्रकरमिव तामेव प्रतिपलमनु- - ·विशः परिच्छेदः १३१ सर्तुमिच्छुकं तमुपदेशेन कान्तासंमितेन-सहजमिव-राज्य प्रशासनकमरिण योजयन्ती, विविधरणयन्त्रपरिकल्पनानैपुण्यं तस्य विम्फारितने बहु बहु मानयन्ती, शनैः शनैः,-यहच्छयेव तस्य समक्षं श्वशुरम्य बिम्बसारस्य ज्येष्ठायाः श्वश्र वा: कोशल- देव्याश्च चरणकमलविवंदिषां सूचयितुमारभत । अनुभूय तु तस्य तत्क्षणपर्यन्तं निराकुलग्यापि सुरत केलि समुत्सु कस्यापि प्रहृष्टस्यापि स्निह्मच्चित्तस्यापि सहसोवेल्लितामाकुलतामुदासीनतां खिन्नतां कठोरतां, साक्षात्कृत्य तस्योच्छूनीभवन्ती भालपट्टनाडौं, दृष्ट्वा तस्य तन्मुखार. विन्दभ्रमरायमाणां स्निग्धां ष्टि कलुषितामन्यत्र च व्यावृत्ता...' झटिति चित्तमन्यत्र प्रायुनक-नात्युत्सुकेव श्वशुरदर्शनस्य । गूढं भीता च तस्य प्रमुप्तस्येव ज्वालामुखग्य, सुलभस्फोटात् स्वभावात् अनुत्सुका तीव्र कमप्युपायं प्रयोक्तुं दुष्परिणामाऽऽशंकया, तं पुनः प्रकृतिमापन्न पूर्ववन्निराकुलं पूर्ववत् प्रसन्नं तया सह क्रीडन्तं स्मयभानमनुभूय वाऽऽश्वमन् । अप्राप्तमेव च समयं नियतिनिर्धारित विभावयन्ती, किञ्चिद्विषण्णाऽपि शीघ्रमेव स्वां प्रकृति सहजप्रसन्नामापन्ना, स्वानुकूल मवसरं प्रत्यपा यत् क्षा- मात्रमप्यपरित्यक्तसङ्कल्पा-भिषगिव गूढ रोगाक्रान्त हठिन रुग्गं चिकित्सिपुः । तस्य ·एकविंशः परिच्छेदः घण घण घण घण्...' इत्यस्फुटं श्रुतिपथमवतरद्भिः, अध्यारुह्य निशान्तसमीरलहरी: लोकान्तरादिवाऽऽगच्छभिः, दिगंतादिव समापतद्भिः प्रहरिप्रहतघण्टानिनादैः सहसा प्रबोधिता मगधराजपत्नी तन्द्रालसाऽऽत्मानं पयंव- स्थापयितुमपारयन्ती क्षणमात्रं व्यस्मयत--'कीशोऽयं निनाद: ?"नूनं चञ्चलेन तेन प्रहतानां कांस्यभाण्डानाम् ! .."प्रतीव चंचलोदण्डमेवाहति ।"परन्तु तस्य मातामहः तं प्राणाधिकं मन्वान:..'दण्डात् सदैव तं रक्षति । "प्रत एव-स:"""" परन्तु कुत्र तो द्वावपि ?“कोशीयं स्तब्धता ?' इति । बलाच्च निद्राजडे नयने उन्मील्य दृष्टिमितस्ततोऽक्षिपत् । प्रपश्यच्च प्रातः --सन्ध्याप्रकाश ईषदृश्यं महार्हे पर्य के स्वपार्श्व एव सुखं सुप्तं भर्तारम् । अश्रद्दधाना चाऽऽत्मानं, विस्मयमाना, बाहलतां केतकीगौरीमीषद्रगत्- रत्नकङ करणां प्रसार्य तं घनरोमणि वक्षःकपाटऽस्पृशत् । विगतसंदेहा च, प्रसन्नमुखमुद्र तमेवावलोकयन्तो, तवृषस्कन्धन्यरतकामलकरतला- ऽचिन्तयत् - 'सः "स्वप्न एवाऽऽसोत् । मया खलु निशीथेऽतीते"निद्रावशं याते- ऽस्मिन् उन्निद्रयाऽऽसंवत्सरादनवलोकितस्य पितृवृद्धस्य काकिनः स्मरन्त्यास नूनं स्वप्ने हष्ट: । एवमेतत् । परन्तु (सतृष्णं) तहि सः प्रकृतिचञ्चल: अस्यैव प्रतिकृतियवोयसो बालकः सः (सलज्ज) कः खल्वासीत् स: ?' विचिन्तयन्ती चैवं स्वभर्तः विशाले वक्षसि लज्जारक्तं मुखकमलं ग्वं गृहितुमचेष्टत । अयतत च, तस्याश्चेष्टयाऽर्द्धजागरितेन स्मयमानेन भ; मीलित- लोचनेनैवोद्धृणा सस्नेहं परामृश्यमाना विलुलितकोमलालकपाशे मस्तके, पुनरपि स्वप्तुम् । न तु शशाक विचित्रया कयाचित् पिपासया विचलिता। अपारयन्ती चात्मानं नियंत, परिकल्प्य भर्तारं पुन: प्रसुप्तं, शनैः शनैः शयनादुदतिष्ठत् । परिचुम्ब्य च तन्नयने निद्रामुद्रिते, निर्गत्य निःशब्दं शयनगृहात्, उदितप्रायं भगवन्तं सहस्त्रकिरणं प्रणम्य, यथाम्यासं दैनिकक्रियाकलापे स्वात्मानं निमज्जयितुं प्रायतत । परन्तु-तस्या मानसं नारमत क्षणमपि व्यर्थ इव नि:सार इव तस्मिन् स्मरत् तमेव स्वप्नदृष्टं बालकम् । प्रतिफल दिव तस्या इमां मानसिकीमवस्था ·एकविंशः परिच्छेदः तस्याः शरीरमपि तस्मिन् सुप्रभात प्रालस्यमिवान्वभवत् । नाकामयत किमपि जमितुं पातुं वा । अवमच्च कदुष्णं कश्मीरजसुगन्धि मधुरं पय: परिजनाऽऽग्रहेण बलात् पीतम् । विस्मिताऽनेनाऽस्वास्थ्येनाननुभूतचरेण सा कथञ्चित् म्नात्वा श्रान्ता क्लान्ता व्यश्राम्यत् स्वीकृत्य प्रहृष्टाया इव विदन्तं हसन्त्या वृद्धाया दास्याः सा ग्रहमनुरोधम् अनवबद्धघनकेशपाशैव । सा तु तम्या: श्रान्ति: क्लान्ति: निमिषमात्र लोपमात्यन्तिक मगच्छत् शीघ्रमेव तयेव वृद्धया दास्योपदिश्यमानमार्गायास्त्वरितया गत्या स्वयमागताया आगत्य च समाश्लिष्य तां सादरं ससंभ्रमं चोत्थितां भूरिभिर्गद्गदैराशीवचनैः बहु बहु मानयन्त्याः श्वश्वा वैशालीदेव्या मुखान्नवीनस्य मगधराजवशांकुरस्योद्- गमनवात्ता सुधासमां निपीय करभ्यिाम् । उदगमच्च-तत्स्थानेऽननुभूतचरा मातृहृदयमात्रसंवेद्या काऽप्यनुभूतियद्- वशात् सा भर्तुः कौतुकोत्फुल्ललोचनस्यान्ता हीतमुक्तामणि शुक्तिमिव तां बहु मानयतस्तस्या इच्छास के तमपि पूरयितुं सनद्धस्याधिकतरप्रवृद्धप्राणशक्तेरिव महत्तरेणोत्साहेन प्रशासनकर्मण्यात्मानं योज यतोऽहोरात्र प्रतिपल तस्या एव चिन्तयतः नित्य प्रसन्नस्य सदास्मयमानस्य क्षीणतरक्रोधोद्रेकस्य समक्ष कदाचिन- मानिनोव मानं कुर्वती, कदाचिन्मातेव सहनशक्तिमपारां प्रदर्शयन्ती, कदाचिन्न- वोढेव लज्जाधोमुखी, कदाचित् प्रौढव प्रगल्भा, कदाचित् 'प्रतिपच्चन्द्रस्येव' प्रति- क्षणं प्रवर्धमानम्य तनयस्यैव विषये रहसि तेन मह मनोरथान् विविधान कर्वती, कदाचिदन्तर्वत्नीसुखशयने शयाना निमीलितनयना एकान्ते ग्वतनये तत्पितुः शोयं निर्भीकत्वं निष्पक्षपातित्वं ग्वाभिमानित्वं दाशरथे: रामस्य मर्यादापालकत्वं भरतम्य प्रजापालननं पुण्यं श्रवणस्य पितभक्तिशालित्वं संकल्पयन्ती एकाग्ररण चित्तेन श्ववा वंशालोदेव्या अवधीयान्यत् कार्यजातं सदा तम्या प्रासमन्तादेव व्यवहरन्त्या जननीनिविशेषेण वात्सल्येन तम्या पाहारादिकं स्वय निरीक्षमाणाया अविश्वमत्या इवान भववद्धे परमदले. कशले राजवैद्य ग्वयमपि तानि तान्योष- घानि गर्भपुष्टिप्रदानि गर्भिणीस्वास्थ्यकारीणि सूचयन्त्याः ममक्षं कदाचित पति- गृहात् सद्य प्रागना दुहितेव हठं कुर्वतो. कदाचित् तत्स्नेहभारन म्रमिवाऽऽत्मान- मनुभवन्तो, सदा तदुपदेशमनुसरन्तो, हल्लवेहल्लाभ्यां शस्त्रशास्त्राभ्यासात् प्राप्य कथञ्चिदव परं तत्समीप पागताभ्यो कोतुकान्विताभ्यां महं तारता: कथा: कुर्वनी सेवायामुपतिप्ठतां देशविदेशाऽऽगानां विनम्राणां वणिजा सकाशात् बाल राजो- चितानि विविधानि रत्नमण्डनानि यवीयांमि मौवर्णानि महाणि रम्यवर्णानि कौशेय वस्त्राणि बालमनोहारीणि क्रोडनानि विचित्राणि मोत्माहाया श्वश्वाः परमविदग्धयोः हल्लवेहल्लयोश्च सहमत्या क्रोणतो, कदाचित् समवयस्काभिः सखोभिः सह प्रासादाऽऽशा मे विक वशि योषकुसुमाऽऽमोदवासिते विकसिताऽऽम्र .

·१३४ जातशत्रुः मञ्जरीभ्रमभ्रमरगुजारवमुखरिते सायंप्रकाशमनोहारिणि वनभोजनकौतुकं मानयन्ती,कदाचिन्मन्दनेशसमोरवीज्यमानोत्फुल्लकुमुदधवलस्य प्रतिबिम्बितनि शा- करबिम्बस्य प्रासादक्रीडासरोवरस्य हरिदूर्वाकुरकोमले तीरे सुखं निषण्णा वल्लभेन सह वोणावादनं श्रुतिमधुरं शृण्वती, प्रतीक्षाकालमलक्षितायन्मास मे व यापयितुमारभत । एकदा तु-प्रहरमात्रावशेषे निदाघान्तप्रचण्डभास्करतापदुःसहे दिने, प्रवृद्ध- गर्भभाराऽऽलसा, प्रयतमानास्वपि चिन्तातुरासु परिचारिकास्वविलीयमानचित्तौ- दासोन्या, निष्कारणमेव व्यग्रमिव व्याकुलमिव समुत्तेजितमिवाऽऽत्मानं प्रतिपल- मनुभवन्ती, क्षणमात्रमपि गृहाऽऽभ्यन्तरे स्थातुमपारयन्तमिवाऽऽत्मानं कलयन्ती" निरचिनोदकस्मात् गन्तुं दर्शनार्थं कस्याश्चित् देवताया अप्रसिद्धायाः परिजनेभ्यः कर्णोपकरणकया श्रुतप्रभावाया राजगृहान्नातिदूर एवैकस्यां ग्रामटिकायां स्थि- तायाः । तत्क्षणमेव चाऽऽदिशत् प्रधानवेत्रधारिणी रथं समुपस्थापयितुम् । तया तु समाकर्ण्य तं सर्वथाऽप्रत्याशितमादेशं विस्मिताऽपि दिवसावसानकाले विजन- प्रवासात्तस्मात् तां निवारयितुमिच्छन्त्याऽपि तस्या दोहदमवमानयितुमघृष्णु- वत्या क्षणं विचार्य तदाज्ञापालनसमकालमेव विज्ञप्ता राजमाता चकिताऽनामि- कया दुश्चिन्तयेव कयाचिद्ग्रस्ता प्राणभ्योऽपि प्रियनरया स्नुषया सह स्वयमपि तस्मिन् विजने देवतायतने गन्तुमुद्यताऽभवत् । विमनस्कया मूकया च तया सह, पारुह य सत्वरमेव सेवायामुपस्थापितं सुखदगति रथं प्रासादान्निरगात् द्वाभ्याम- श्वारोहिभ्यामुपदिश्यमानमार्गा द्वाभ्यां चानुगम्यमाना तीक्ष्णभल्लहस्ताभ्यां महा- प्रमाणाभ्याम्। प्राक्रम्य च राजधान्या बहिर्यायिनं विविधव्यवसायव्यग्रैर्नागरिकैराकुला- कुलं नातिदीर्घ मार्ग शीघ्रमेव-अपारयतीव भाविनीं घटनामवलोकयितुं ससंभ्रम पश्चिमाम्बुनिधो निमज्जति भगवति भास्वति, जुगुप्सितुमिव भाविनीमशुभां घटनां वेगेनाऽऽक्रमति दशदिश: नशेऽधकारेऽनुत्सुकेष्विव साक्षीभवितुं भाविन्या घटनाया अनुपतिष्ठत्सु गगनाङ गणे नक्षत्रेषु, भोत्येव स्तब्धतामुपयाते सदा- वाहिनि,-कुपथेन विजनेन प्राप तद्देवतायतनमतिप्राचीनं खण्डितप्रायं विरूड- विविधलताऽऽच्छन्नभित्तिकं विद्युत्पातविनष्टकलशं विकेतु सद्यः प्रबुद्धधुकधूत्कार- निनादितसभामण्डपम् । अवलोक्य च तत्-अनामिकभयाऽऽक्रान्ता दुःशङ्काऽऽतुरा सा यावद्रथाद- वतरन्ती षाणमासिकगर्भभारालसा सूक्ष्मस्वेदबिन्दुषितभालप्रदेशां कष्टेनेव दोघं- दीपतरं श्वसन्ती स्वस्नुषां पुरतो गमनान्विवारयति "तावत् साऽवशेव मन्त्र- मोहितेव केनचित् पापिनाऽऽकृष्यमाणेव विस्फारितलोचना किञ्चिद्विचतमुसा बिनष्टप्रायां सोपानततिमारह य मारजडान्यस्थिराणि पदानि निक्षेप्तुमप्यार मत । राजमातापि, परित्यल्प अग्निवारणसङ्कल्पं, वेपमानाऽपि तदनुसरणा- ·एकविंशः परिच्छेदः १३५ कृतरढनिश्चया, महता धैर्यण तो नि:शब्दमनुससार"एकाकिनी। प्रवलोकया- मास च क्षोणालातप्रकाशिताभ्यन्तरे नातिविशाले नात्य॒न्नते कुगन्धिनि तम्मिन् गर्भगृहे पाषाणखण्डरूपिणीमनतिस्पष्टविग्रहां सिन्दूरचितां करिकारमाला- विभूषितां सद्योबली कृतपशुमुण्ड कृतनैवेद्यां भीषणनेत्रां कामपि ग्रामदेवतामूर्तिम् । क्षणमात्रं च विलुप्तस्थलकालव्यक्तिविवेका विस्मयजडा भीतिपरवशा मूर्तिवत्तस्थौ तन्निगडितरष्टिः । अपरस्मिन्नेव तु क्षणे, हठान्निवार्य तं प्रभाव, बलादुत्सार्य विस्मयजाड्यं, कथञ्चित् पर्यवस्थाप्याऽऽत्मानं, स्मृत्वा कुलदेवताम- निष्टानवारिका यावत् स्वस्नुषां ततस्तत्क्षणमेव निगमयितं चाटते तावदव- लोकयामास तां गभगृहकाण एकस्मिन्निश्चलमुपविष्टं तिमिरबाहुल्यवशादनव- लोकितपूर्वमेकं वृद्धं कृशतनुमप्य प्रत्याख्येयशक्तिविशेष प्रवद्धधवलश्मश्रुजालदुर्लक्ष्य- विशेष मुखमुद्र मपि सुलक्ष्यरक्तनयनं प्रत्य ग्रसिन्दूरकृतरेखाभीषणभ्रू मध्यं ह्रस्वकायं कृष्णवर्ण कुरियनं म्मयमानं दन्तुरं तन्मात्रनिबद्धसाभिप्रायतीक्षाष्टि कमपि कापालिक चकिताभ्यां विस्फारिताभ्यां किचित् स्मर्तमिव प्रयतमानाभ्यां नयना- भ्यामवलोकयन्ती, कतिपयक्षणानन्तरमकस्मात् परिज्ञायेव तस्य यथार्थ स्वरूपं सावधानाभ्यां नेत्राभ्यां तं पुनः पश्यन्ती, सहसा जुगुप्साकलुषितमुख मुद्रां, विधूयेव तम्य संमोहनप्रभाव हठावदोर्येव दृङ्मात्रसाहाय्येन तेन निःशब्दं मीयमानं सूक्ष्म मोहजालं मनोबलेनाजय्येन, ततः परावृत्य मुखं, कथञ्चित् प्रणम्य तां ग्रामदेवतां ततो धोरया गत्या निर्गच्छन्तीम् । अनुससार च तां सर्वथाऽनभिज्ञा वस्तुस्थितेः । मगधराज पत्नी त्ववलोक्येव तं पापिनं कापालिक महसा ग्मारिता स्व- वल्लभेन तस्यां मायं सन्ध्यायां तस्मिन् विजने वने तथा निवेदितस्य लोमहर्पकस्य वृत्तान्तम्य, प्रत्यभिज्ञाय तं स्वपतिसम्माहन कर्तारं भयघृणाविस्मयादिविविध- भावनाऽऽलोडितमानमा, क्षणमात्र विलुप्तधर्या, क्षणमात्र दुर्बलमिवासाहाय्यमि- वाऽऽत्मानमन् भवन्ती, अन्यस्मिन्नेव क्षणे परिज्ञायाऽऽत्मानं तत्पापप्रभाववशी- भवन्तं समुत्तार्याऽऽत्मानं महता प्रयत्नेन तत्सं मोहनसागरात् तिरस्कृत्य तस्य दुट- मामन्त्रणं दृढी कृत्य स्वम्य स्वभर्तुः स्वतनयस्य च रक्षणनिश्चयं देवतायतनान्नि- र्गता, श्वश्वा मू कयाऽनुगम्यमाना, रथमारुह य राजधानी न्यवतंत- देवतायतनाद्- बहिरेव स्थित राभ्यन्तरिकरोमहर्षकवृत्तान्तानभिज्ञरङ्गरक्षकैरनुगम्यमाना। उपेत्य च राजप्रासादं, श्वश्र्वा दत्तहस्तावलम्बाऽधोऽवतीर्य रथादनभिजव महाद्वाररक्षकसैनिकानां प्रणतानां, गभभारजडयाऽप्यावेगमत्वरया गत्या प्रामाद- परिसरवर्तिनः सायंदीपमालाऽऽलोकितस्य नक्षत्ररिवासंख्यभक्तिवशाद्गगनाङ्ग- णादध आगत्य मण्डितस्य राज कुलदेवतायतनस्याभिमुखीबभूव । क्षालितचरणकमला प्रविश्य च तस्मिन्, निवातस्थिरघृतमहादीपप्रभा- ऽऽलोकितविग्रहायाः प्रत्यग्र सायं पूजाकुसुममालाविभूषितायारुवेल्ल धूपलहरो- ·१३६ प्रजातशत्रु: . परिवेष्ट्यमानमूर्त्याः कुल देवतायाश्चरणकमलयोनिषण्णा,-समवलोक्य तस्या उद्विग्ना मनोऽवस्थां चकितेषु भीतेषु ततः निःशब्दमपसृतेषु पूजाधिकृतेषु द्विजेष्व- भ्येषु च राजपरिवारजनेषु,--पाश्र्वोपविष्टश्वश्र मात्रद्वितीया दोनेवानाथेव निःसाहाय्येव करुणया मूकयंवाऽऽक्रोशपूर्णया वाण्या भगवत्या अनुग्रहं सर्वानिष्ट- निवारणसमर्थमयाचत- 'देवि ! अशरणशरण्ये !...त्वमेव, मातः, पातुं प्रभवसि तव दासोमिमाम् ! ...सर्वविनाशिनी सा पापछाया, या खलु ग्रसित्वा मम भर्तुः सदसद्विवेकिनी बुद्धि तेन ताशमुभयलोकविरुद्धं पापकर्म कारयाञ्चकार 'सा सर्वविनाशिनी पापछाया तव दासीमिमां मगधराजकुलप्रदोपज्योति: नवीनं सर्वकल्याणाय स्वा- भ्यन्तरे गोपायन्ती प्रसह याऽऽक्रमितुं प्रयतते ! त्वमेव, मातः, पातुं प्रभवसि माम । अहं हि"अद्यापि "व्यतीतेऽपि पूर्ण संवत्सरे स्वभर्तारं तत्कारितात् पापपङ्कात् समुद्धर्तुमद्यापि न प्राभवम् ! "साऽहं दुर्बला कथं पुनराक्रमणप्रचण्ड पापशक्ति पराजेतुं शक्नुयाम् ? कथं च स्ववल्लभं पापकेतुग्रसनान्मोचयितुम् ?" अतः पाहि मां, मात: ! पाहि माम् ।' याचमाना चैवं निःशब्दमथ पराभ्यां करुणाभ्यां म्लानाम्यां नयनाभ्यां सहसाऽन्वभवत् दिव्यमिव किमपि लोकविलक्षणं ज्योति: निःस रद्भगवन्या: प्रशा- न्ताभ्यां प्रसन्नाभ्यां नेत्राश्यां प्रविशच्च तस्या अभ्यन्तरम् । अन्वभवच्च सवा तां व्याकुलतां व्यग्रतामुत्तेजनां दुर्बलतां भीति सहसा विलीय मानां समुदीयमानां च तत्स्थानेऽननुभूतपूर्वां प्रगाढां शान्ति धृति चागाधाम् । प्रवृष्टजलधरा प्रशान्तदावानला वनमेदिनीव तृप्ति परमामुपेता, हर्षा- अपूरितनयनकमला, निरापदमात्मानमात्मनः पुत्रकं चोत्प्रेक्षमाणा, ऽवश्यंभाविनं पतिपापकलंकविलयं मन्यमाना, भगवतीचरणारविन्दयोः प्रणता, चिरादिवो- त्थायाऽऽचम्य परमया श्रद्धया तच्चरणप्रक्षालनंजलामृतं धोरगम्भीरया गत्याऽन्तः पुरं प्रत्यावर्तत विश्रामार्थ-प्रकृतिमापन्नां स्वस्नुषां समवलोक्य प्रत्यागतप्राणयेव श्वश्र वा श्रान्तया छाययेवानुगम्यमाना। विधाय च किञ्चित् क्षधोपशमनं, मन्दनिशीथप्रदीपाऽऽलोकिते विकसित- पुष्पगुच्छाऽमोदभरिते शयनगृहे सुखशयने विश्रान्ता, प्रापृच्छ य स्नेहसिक्तया वाण्या गतायां स्वकक्षान् श्वश्वामेकाकिनो, निर्भया, दैनिक प्रशासन कार्यभार समाप्य तस्याः संनिधौ प्रहरमात्रं सुखमुपवेष्टमागच्छन्तं प्राणवल्लभं प्रतीक्षा- उचक्र-'निवेदनीयो न वा सायंकालिकः स वृत्तान्तस्तस्मै'-विवदन्तीत्थ- मात्मना सह। तच्च तस्या दोलायमानं चित्त, समवलोक्य प्रहरमात्रक्षीणायां निशी चिन्यां तयैव नमयंत्येव धरित्रीं गत्याऽऽगच्छन्तं प्रसन्नवदनमागमनक्षरण एव ·एकविंश परिच्छेदः सस्मितं कुशलं युवराजमातुरापृच्छन्तं स्वपति सहसा निश्चिकाय- 'प्रात्म मात्र- विदितोऽयमात्ममात्रवेद्यो रक्षणीयः । नास्म निवेदनीय' इति । संजुगुप्स्य च स्वमनोभिप्रायं महता चातुर्यण, गमाकर्ण्य तां पृच्छा लज्जित- मिवावलोक्य तमकस्मादागतं समाध्वसमिवात्मानं प्रदर्शयन्ती, समभ्रममिव पर्यवस्थापयन्तो स्कन्धदेशादध: प्रभ्रष्टं समुज्ज्वलवर्णमुत्तरीयं गर्भभारजडा शय्यायामलसमलसं प्रसृतां कमनीयां स्वदेहलतां च तं पयंके स्वसमीप एव महताऽनुरोधेन समुपावेशयत् । तद्वक्षसि विश्रान्ता, तत्कण्ठहारेण खेलन्ती, अन्वरजयत तस्य चित्तं संलापेन स्वरेण विविधमनोरथहृद्येन । शनैः शनैश्च.."प्रस्फरद्गर्भभगलसा, परिश्रमक्लान्ता. शृण्वती चाट- वचनानि प्रियंवदस्य प्राणवल्लभम्य, तदंके विश्रब्धं विलीना, निद्रावश्यतामयात् ।

·द्वाविंशः परिच्छेदः ... अवशिष्टाश्च मासा "भगवत्याः कुलदेवतायाश्चरणछायायां विश्रान्त- मात्मानमकुतोभयं विश्वमत्याः, श्रूयमाणपदन्यासस्य तनयस्यैव विषयेऽहनिशं चिन्तयन्त्याः, प्राणवल्लभेन प्राणेभ्योऽप्यधिकं रक्ष्यमारणाया, मातृनिविशेषया श्वश्र्वाऽऽत्मनोऽप्यधिकं शुश्रू ष्यमाणायाः, तृप्ताया मगधराजपत्न्या मङ्गलाया, विस्मृत्य सर्वमतीतं दुःखमेदुरं महतोत्साहेन प्रशासनकर्मणि दैनिके स्वात्मानं व्यापारयत:, समागतप्रायस्याऽऽत्मजस्यैव विषयेऽहोरात्रं तांस्तान मनोरथान् निभृतं कुर्वतः समुत्सार्य नैराश्यान्धकारमतिनिबिडं चन्द्रिकाया इव तस्य जीवन पथमालोकयन्त्या जायाया दोहरं कठिनतममपि पूरयितुं तत्परम्य मगघराजस्य 'अन्तर्गुढघनव्यथं' पतिविरहदुःखं जगुप्सित्वा स्वपुत्रस्य स्वस्नुषाया: सुखमेव स्वसुखं मानयन्त्याः, 'सर्वथा देवता: स्वस्तिकरिष्यन्ति' इति विश्वासेनाऽत्मान- मात्मनेवावलंबमानाया:', 'पौत्रस्यैव-कदाचिच्चञ्चलस्य कदाचित शान्नस्य कदा- चित् विदन्तं हसतः कदाचिन्निष्कारणमेव रुदतः कदाचिदके प्रसुप्तस्य कदाचित क्रोडे धृतस्य-विषये चिन्तयन्त्या मगधराजमातुर्वैशालीदेव्याः, राजपुत्रजन्म- महोत्सवमासन्नप्रायं समोक्ष्य प्रमोदमपारमनुभवत, महोत्सवयोजनास्तास्ताः परिकल्पयत,स्तत्सामग्रोसम्पादने निभृतं प्रवर्तमानस्य मगधराजपरिजनस्य, महान्तमुदन्तं मगधराजपुत्रजन्मन उत्सुकोत्सुकेन मनसा प्रतीक्षमाणस्य मागधजन- सामान्यस्य च "अविदितकल्पा एव व्यरंसिषुः । प्रासूत च मगधराजपत्नी मासोत्तमे मार्गशीर्षमास एकस्मिन् शोभननक्षत्रे सुप्रभाते, मगधराजविषाद इव क्वाऽपि विलीने नैशेऽन्धकारे, मागधजनोत्साह- संपदीव सर्वतः प्रसरन्त्यामारुण्यां प्रभायां राजपुत्रजन्मोत्सवदिक्षया परम्पर- माह्वयत्स्विव कूजत्सु सोत्साहं, सद्यः प्रबुद्धेषु पतत्रिकुलेषु, प्रसूतिवेदनाऽऽतुरमगध- राजपत्तोसन्त्रासपरिजिहीर्षयेव मन्दं मन्दं वहति प्राभातिके समीरणे,-सुदर्शनं द्वित्रिशल्लक्षणोपेतं भाग्यशालिनं सुतं श्रद्धा संङ्कलामिव पावनम् । प्राकर्ण्य च तां चिरप्रतीक्षितां सुवात्ता-सूतिकागृहस्थिता रात्रिजागरणा ऽऽरक्तलोचना हृष्टा शांता राजमाता सद्योजातस्य पौत्रस्य दीर्घमायुराशंसितं, स्वभावकृपरणोऽपि मितवचनोऽपि गूढभावनोऽपि मगधराज उदारेण हृदयेन राज- ·. द्वाविंशः परिच्छेदः १३६ कोयकोषागारसञ्चितमपारं धनं याचकवन्देष्वाशीर्वचनमुख रेषु वर्षितुम्, उन्निद्रा राजमाता माद्रो विरम्य प्रतीक्षायाः सद्यः प्रसुप्तौ हल्लवेहल्लो पुनः सोत्साह प्रबो- धयितुं, "हर्षातिरेकविधूतसवमर्याद: राजपरिवारपरिजन: सावेगं परस्परमालि- गितुम , "प्रानन्दोल्लासविस्मृतस्वपरभावो मागधजनश्च प्राङ्गणेषु मार्गषु चत्वरेष नतितुम्प्रारभत । सा चाऽऽनन्दलहरी अमान्तीव पितृहृदययोरप्राप्नुवतीवावकाश सबन्धि- जनमानसेषु, वेगेन वर्धमानाऽचिरादेव समग्रं मागधं साम्राज्यं व्याप्नोत् 'भागी- रथीव वर्षासु प्रवृद्धजलौघा वेगवती। अध्यगच्छच्च प्रचण्डवोचिस्वरूपं मगधराजपुत्रस्य नामकरणमहोत्सवदिने । तस्मिन् हि ज्योतिवित्प्रशंसिते शुभलग्न,-या ब्राह्ममुहूर्तादेव, राजधानी पायिनो मार्गा उपमार्गाश्च विविधवयोवेषवृत्तान्तः कश्चिदश्वारूढः कश्चित् शकटस्थितः कश्चित् पदातिभिः सर्वैरपि परिहासचञ्चलेमीणः, सम्यगवनोकयित भाविन स्वपति भाग्यशानिनं मागधराजलक्ष्म्या गृहीताभिर संख्याभि स्तनु भरिव नानो- ज्ज्वलवेषाभिरुत्सवगीतमुख राभिविविधमण्डनमण्डिताभिर्मागधीभिः, राजगृहं राजप्रासादं मगधराज युवराजं चावलोकयि नमुत्सुकोत्सुकैः पृच्छामुखर: कौतूहल- चञ्चल: मार्गनिपतितान् वृक्षानारोहद्भिः प्रलम्बमानामु लतासु दोलायमानः निमलेषु निर्भरेषु निमज्जद्भिः शृ त्वा सोपालम्भमाह्वानं ज्येष्ठानां प्रधावद्भिः परम्परं तारस्वरमाह्वयद्भिर्बालकः सजोवा इव बभूवुः । सर्वच राजधानीमार्गा: प्रसिक्ता महाप्राकारद्वारान्त प्रविशद्विविनिवास- निःमरद्राजप्रासादाभिमुखसंसरदसंख्यमागधजनसंमर्दाकुलाकुलाः । अविरादेव राजगृहमध्यवति तद्राजगृहं प्रसरदारुगतेजश्छटोज्ज्वलितया मन्दप्राभातिकसमोरसमोरितया हर्यकांकितया राजकुलपताकया तजयादव मगधरिपुन्, प्रोद्घाटिते रगणितवातायननयन: निःस्पन्दमवलोकयदिव प्रजाजना- नामुत्साह, सर्वत: प्रसरन्तोभिः श्रुतिमधुराभिः माङ्गलिकगोतध्वनिलहरोभिः व्य- जयदिव स्वोल्लासं, सभापतितोच्चाधिकारिजनवाहनाऽऽकुलाकुलप्राङ्गणं, चतुर्दि- कृतममर्दानामासङ्ख्यानां मागवानामक्षिलक्ष्योभूतं, "मागधराजलक्ष्म्या उत्सुका- त्सुकाया हृदयमिव "उच्छ्वसितुमारभत । प्रारभत च.. विशालं, पुरुषप्रमाणवातायनप्रविशद्दिनकरकराऽऽलोफिता- भ्यन्तरं, लम्बमानविकचकुसुममालाऽलङ्कृतसहस्र म्फटिकस्तम्भ, चतुष्कोरगाव- स्थितबृहद्राजतधूपपात्रनि: सरळूपवल्लरीसुवासितं, शुभ्रवेषाभिः रजत ण्डधारि- णीभिः धवलकुसुममालाविभूषितकेशकल्पनाभिः परिचारिकाभिः सादरमुपवे शिताभिः कौशेयाऽऽवृततनुतनुलताभिः रत्नखचितभूषणभूषिताभिः स्मयमानवदन- कमलाभिः विविधोपहारहरताभि: सामन्तवरेण्यानामुच्चाधिकारिणां नगरवेष्ठिनां ..

·१४० प्रजातशत्रु: राजदूतानां च रमणीभिराकुलाकुलं, राजसिंहासनोपविष्टेन धवलवेषेणानुकूल- वेषाभ्यां कौतूहलपरवशाम्यां हल्लवेहलाभ्यां राजकुमाराम्यामलङ्कृतोभयपार्वेन शुभ्र मोक्तिकमालालङ्कृतवक्षःकपाटेन पूजातिलकमण्डितविशालभालपट्टन प्रसन्नय प्रशान्तया सरागया दृष्टया नामकरणसंस्कारविधिसामग्रीसंयोजने व्यग्रान् समीपवर्तिनः रुद्राक्षमालालङ्क्तकण्ठान् भस्मचितललाटपट्टान् द्विजोत्तमानव- लोकयता मगघराजेनालङ्कृतमध्य "राजसभागृहं प्रतीक्षितुं प्रथम प्रथमं दर्शनं युवराजस्य। अचिरादेव च सा प्रतीक्षा साफल्यमध्यगच्छत् । शीघ्रमेव हि वृद्धा राजमाता कृतदेवतार्चना प्रत्यग्रसौभाग्यतिलक भूषितरेखाङ्कितभालप्रदेशा शुभ्रांशुका, नितम्बबिम्बचुम्बिसद्यःस्नानादघनकेश- पाशया प्रगतकुलदेवतया सद्यःकृतकज्जलरेखाकृष्णतरनयनकमलया गौरतरवर्णया कमनीयतरतनुलतया प्रोन्नततरकुचभारया महार्होत्तरीयकाऽऽवृतोत्तमाङ्गया मातृदेवतयेव मानुषीमाकृतिमभिप्रपन्नया तृप्तया युवराजमात्रा मङ्गलादेव्या तस्या अभिन्नहृदयाभिः सखीभिः परमविश्वसनीयाभिश्च सेविकाभिरनुगम्यमाना, पुरः प्रधाविताभि: वेत्रधारिणीभिरुपदिश्यमानमार्गा, किञ्चिदस्थिर पदक्षेपा, प्राविशद्राजसभागृहं, गृहीत्वा किञ्चित्प्रकम्पमानयोः क्षीणयोरपि दृढयोः हस्तयोः महाहवस्त्रावगुण्ठितमश्यप्रायविशेष हयङ्कवंशाङकुरं नवीनम् 'पाशानिधानमि- वासंख्यानां मागधानाम् । म्वीकृत्य चाभिवादनानि ससंभ्रममुत्थितानां विरम्य संभाषणादेकाग्रया दृष्ट्या तत्प्रवेशमेवावलोकयितुं प्रवृत्तानां पुरंध्रीणाम् "अगं मृत्वा “सादरमुत्थि- तस्य स्वपुत्रस्य हस्तयो वज्रकठोरयोरपि स्नेहमृदुलयाः न्यधात् ग्वं पौत्रं.' निधिमिवहर्यकवंशस्य । मगधराजस्त्वादित एव तनयाननकमलावलोकनौत्सुक्योत्ताम्यहृदय: प्रारणसर्वस्वमानन्दनिधानमात्मजं चिरप्रतीक्षितं स्वहस्तयोरुपलभ्य क्षणमात्र विस्मृतस्थलकालव्यक्तिविवेकी विस्फारिताभ्यां नि:स्पन्दाभ्यां तृषिताम्यां नयनाभ्यां शिशुमुखं निमीलितनयन किञ्चित्स्फुटितरक्तजलसंनिभमापिबत्... पितृवात्सल्यमूर्तिवन्निश्चलस्तम्थौ । अन्यस्मिन्नेव च क्षणेऽनुभूय हस्तस्पर्श वयोवृद्धस्य तपःश्रेष्टस्य राजपुरोहितग्यप्रकृतिमापन्नः, सर्वेषामेव सस्मिताक्षिल- क्ष्यीभूतमात्मानं साक्षात्कृत्य किञ्चिल्लज्जित उपाविशत् सिंहासने कथमपि क्रोडे कृत्वा स्वतनयम् । अन्वजानाच्च राजपुरोहितं नामकरण संस्कारविधये । प्रसुप्ततनयमुखकमल गायमाननयनस्तु नाजानात् द्विजवरेण्यः द्विजवरेण्यः समंत्रोच्चार प्रारब्धं यथासमयं च समापितं तम् । पुनरेकवारं राजपुरोहितेन स्मयमानेन प्रबोधतिः नामकरणार्य प्राथितश्च, क्षणमात्रमवगाह्य स्वभार्याया नातिदूर एवोपविष्टायाः कर्णान्तविश्रान्तयोः भावगभीरयोर्मनोज्ञयोः नयनयोरनुभूय तस्याः ·द्वाविंशः परिच्छेदः संमति निःशब्दां मन्द्रया भावोद्रेकघर्घरया वाण्या 'उदयमद्र' इत्यात्मजस्य नामाकरोत् । उदगाच्च सहसा राजप्रासादशिखरात् तीवमधुरस्तूयं ध्वनिः पटपटहनिना- दानुसृत: नामकरण ससूचक" प्राप्य यं जयजीवेति निर्षिः विदारयितुमिवा- म्बरतलंस्फोटयितृमिव दिक्चक्रगलं प्रकंपयितुमिव भुवन त्रयमारेभिरे मागधा असंख्यामा ब्राह्ममुहूर्ताद्राजप्रासादस्य समतादेकत्रभूताः । प्रारेभिरे च समुतस्य मगधराजस्य दर्शनं प्राथयितुम् । अवधीर्य तु मागधजनकोलाहलं राजसभागृहेऽनतिस्पष्ट श्रयमाणं, राज- सिंहाऽऽसनसमीपवतिनी धवलवेषा महाप्रमारणा प्रधानवेत्रधारिणी राज कुलाऽऽचा- रमनुसृत्य मगधराजाय सदाराय मसुताय स्वस्वोपहारान् समर्पयितुमुपस्थिता: पुरंध्रीस्तारदीर्घण ग्वरेणाऽऽमंत्रयत । श्रु त्वैव तदुदतिष्ठन्नातिदूर एव समुपविष्टाऽतिवृद्धा वलितदेहा गलित- धवलकेशा सामान्यवेषा दासी काचन । अवलम्ब्य च हस्ते पौत्रीमुपासरत् शनैः शनैः सिंहासनं वेपमानमस्तका म्खलत्पदनपा । 'नूनमियमस्माकं कुलग्य वृद्धतमा सेविका 'अस्मिन् माङ्गलिकेऽवसर उपहारसमर्पणस्य ममैवाधिकारः सर्वातिशायी- इत्यामनन्ती वत्सं द्रष्टुमागच्छति, दृष्टिदोष च परिहर्त कुशल कामनयेति' पर्यालोच्य सस्मितमवलोकयति मगधराजे, सा, सादरं दत्तावमराऽन्याभि: रमरणीभिः सिंहासनस्य समीप उपागमत् । परिहृत्य च दष्टिदोषं स्वामिपरिवारम्य, कौतुकाद- वनमितपलितमस्तका, अङ्के गजः सुखं मुप्तस्याभंकस्य मुखं चिरमिव निदध्यौ मन्दयादृष्ट्या, स्वगतमिवाम्फुटमुवाच -'अहो !.."प्रपितामहमनुकरोत्ययं प्रोन्नतेन नासावंशेन ..' इति । अपससार च शनैः शनैः प्रभूतराजकीय प्रत्युपहार- व्यग्रकम्पमानहस्ताऽऽशीर्वचन मुखरा । मगधराजस्तु नितान्तमनपेक्षितामस्फुटां तां टिप्पणीं निशम्याकस्मात् कौतूहलाक्रान्तोऽङ के निलीनस्य शिशोर्मुखमेकाग्रया दृष्ट्या ध्यायन् ग्वयमपि तवैशिष्ट्यं पुरुषप्रमाणे पितामहतैलचित्रे नेकवारं दृष्टचरं परिलक्षयाञ्चकार । आच्छन्नं च बभूव तत्क्षणमेव तस्य निरभ्रमाननं कयापि छायया । अस्तमियाय तस्य प्रसादमधुरं स्मितम् । उदियाय च तत्स्थाने किमपि गाम्भीय मिव । अज्ञश्च ततःपरमनन्तकालपर्यन्तमिव निरन्तरं समर्प्यमाणानां विविधानामुपहा- राणां समुदोर्य माणानां कौतुकोद्गाराणां प्रवृष्यमाणानामाशीर्वचनानां चाधः- कृत दृष्टि रनभिज्ञस्तत्क्षणमेवानुभूततद्विषादाया भार्यायाः सविस्मयानां मूकपृरु- छामुखराणां व्याकुलानां दृष्टिपातानां "चिरं तस्थौ मूर्तिवत् । - • ·१४२ प्रजातशत्रुः राजपुरोहितेन सादरमनुरुद्धश्च, यन्त्रचालित इव, तनयमूवृतं स्कन्धे कृत्वा, भार्यया सह प्रासादामुवातायनेऽनेकपुरुषविस्तृते समुपस्थायाध:प्रसृप्त- स्योर्ध्वदृष्ट: कौतुकातिरेकतरंगायमाणम्यापारस्य प्रजाजनसागरस्य गभीरं जय- घोषगर्जनं स्वोकृत्य दक्षिणभुजदण्डमुन्नमय्यन्यवर्तत प्रासादाभ्यन्तरं शनैः शनैः । अशक्नुवन्निवाधिकतरं सोढुं सर्वत उद्वेल्लन्तं हर्षसागरम्, प्राकस्मिकया शिरोवेदनया तोवया पीड़यमान: किल, चिन्ताम्लानाया भार्याया अवलोकयन्त्या एव, स्वविश्रामकक्षान् परावर्तत । प्रयापयच्च कथमपि समय शयनपतित एव पिहितवातायनकपाटेऽन्ध- काराच्छन्ने निःशब्दे शयनकक्षे, एकाको, अस्वोकुर्वन्-प्रस्वास्थ्य शरीरस्य निमिनोकृत्य--जनन्या मध्याह्नराजपरिवारभोजाऽऽमन्त्रणम्, अवधोरयन् भार्या- याश्चिताकुलायाः पृच्छाः, तिरस्कुर्वन् सेवायां तत्कालमुपस्थितस्य राजवैद्यम्योष- धानि। .. अथाऽपारयन्निव द्रष्टुं तस्य मनोग्लानिमधिकतरं भगवान् सहस्ररश्मि: गगनाङ्गणादधोऽवततार म्लानप्रभः । बिभ्यन्निव विषण्णात् विमनस्कादुग्रस्व- भावात्तस्मात् सायं समोरो मन्दं मन्दं प्रवातुमारभत । बहिः प्रवहदिवाऽमात्वा तस्य मनसि प्रगाढमौदासोन्यं तमोमिषण दश दिशो वेगेनाऽऽक्रमितुं प्रावर्तत । अलभमानश्च मुक्ति केनाऽप्युपायेन स्मृतिभ्यो मर्मछेदिनाभ्यो विचारे- भ्या हृदयविदारकेभ्य आशंकाभ्यश्च भयानकाभ्यः, प्रयतमानः, निमज्जयितुमा- स्मानं विस्मृतिसागरे सुषप्ति समालिग्य'उदतिष्ठत् कथमपि शयनात् । मदान्ध इवास्थिराणि पदानि क्षिपन् वातायन कपाटानि प्रवेशद्वाराणि च दृढमप्य दधात् । निर्वातदीपश्च पुनः प्रक्षिप्य स्वदेहं शयने प्रायतत स्वप्तुं निमीलितनयनः । चिरं प्रायतत । अपश्यच्चाऽऽत्मानं एकस्मिन् अदृष्टपूर्वे विस्तृताऽऽराममध्यवर्तिनि प्रलम्ब- मानविविधकुसुमितशाखामनोहारिणि लतानिकुञ्ज घनलताविताने दषदासने पर्यङ्ककल्पे समुपविष्टं भाषमारणं च महादेवी मङ्गला स्थूलामपि सूक्ष्मरेखाङ्कित- भालप्रदेशामपि क्षोणकृष्णवर्तुलकुण्डलितनयनकमलामपि किञ्चिदप्यन्यूनीभूत- रामणीयकां समोपोपविष्टा महान् खलु कालो व्यतीतो दाक्षिणात्यम्य तस्य नृपतेः स्वां कन्यामेकमात्रां वत्सस्योदयभद्रस्य कृते भार्यात्वेन प्रस्तुवतः । अनधि- गत्य किमपि प्रत्युत्तरमस्मत्सकाशात् विस्मयमानेन तेन संप्रेषितो दूतोऽतीत एवाहनि राजसभायामुपस्थाय स्वामिनः प्रस्तावं स्मारितवान् । “न जानोमहे- ·द्वाविंशः परिच्छेदः १४३ किमिति भवती तं प्रस्तावं नामीकुरुते ?. 'प्राचीनं तद्राजकुलम् । एकाकिनी सा राजकन्यैव तस्योत्तराधिकारिणी सुरूपासच्छोला"भाग्यशालिनो चास्माभिः श्रुता । 'तत् क इव प्रत्यवायः स्वीकारेऽस्य प्रस्तावस्य ?' प्रशृणोच्च तां पुष्पमालागुम्फनव्याक्तहस्तामेव दीर्घ निःश्वस्येव गदन्ती ..."न कोऽपि प्रत्यवाय: "ऋते वत्सस्य मौनात् । स हि सुदूराभ्यो विजय- यात्राभ्यः प्रत्यागत इह कतिचिद्दिनान्येव निवसन् मयाऽनेकवारं पृष्ट एतदर्थम् । मूक एवचोपलब्ध: । "शपे मम जीवितेन । परिलक्षितं मया नूनं तस्य स्वभावे "व्यतीतेषु एषु मासेषु कतिपयेषु परिवर्तनमिव किमपि । 'पौरस्त्याया अनाय राज्यविजययात्राया: प्रभृति विमनस्क इव समुद्विग्न इव "असहमान इवा- वयोः सान्निध्यं व्याकुल इवत्रस्वातन्त्रयस्य निरपेक्षस्य कृते समयाऽनुभूतः ।... अष्टाविंशो वर्षग्रन्थिर्वत्सस्य प्रतीत एव मार्गशीर्ष बहु मानितोऽस्माभि. । .."तत् किम्... "आर्यपुत्रा: न मन्यन्ते यत्"विन्यस्य साम्राज्यभार तस्य ग्कन्ध- योस्तरुणयो:.."प्रावयोः वानप्रस्थाश्रमे कृतप्रवेशयोः नगाधिराजोपत्यकाप्रदेशे प्रवेशः समीचीन: स्यात् ?.."(क्षाण विहस्य) कदाचित् सोऽपि सहधर्म- चारिणी.. स्वयमेव वारष्यति' इति । अशृणोच्चाऽऽत्मानं श्रान्तेनाऽऽवेगप्रकम्पमानेन स्वरेण विग्मितेन प्रति- वदन्तं-तत् किम् "उदय"एतत् महत् साम्राज्यं स्वीय न मन्यते ?. 'तं प्राणा- धिकं मन्यमानान् अस्मान् परान् मन्यते ? एवमेवैतत् । अत एव-म मया... इतो गान्धारेभ्यः प्रयाणात् प्राक"प्रशासनिकस्य कार्यस्य कस्यचिद्विषये पृष्ट... उदासीन इवावर्तत "तटस्थ इव । 'एव मेवंतत् । सुष्ठु देवो भरणति । 'मध्यं यौवनस्याध्यारूढो वत्सः नः "प्रत्यवायान् मन्यते । तत् तत् गान्धारेभ्यः प्रत्यागतायेव तस्मै प्रदाय महदेतत् साम्राज्यम्"अावां।' अशृणोच्च सहसा असमाप्तवचन एव वेगेन महता प्रासादमहाद्वारमिव समापततां कतिपयानामश्वानां खुरध्वनिम्, "अकस्मादुद्भवन्त खड्गसंघर्षस्येव तीव्र शब्द, विदारयन्तमिव विछिन्न प्रायामपरालकालीनां शान्ति मर्माहतस्येव म्रियमाणस्येव कस्यचिद्वेदनाविह्वलमाक्रोशम् । अन्वभूच्च क्षणमात्रानन्तरं सर्वतः पूर्ववत् प्रसरन्तीं प्रगाढां निःशब्दताम् । यावच्च प्रयतते विस्मित: 'किमेतद्' इति विनिश्चेतुं तावत् परिलक्षया- ञ्चकार लतानिकुञ्जद्वारान्तःप्रविशन्तं सायंकालिकदिनकरकरोधमकम्मादवरुद्ध- प्रसरम् । 'कः खलु धृष्णोत्येवं मर्यादोल्लङ्घनेन'-इति संतप्तस्तस्यां दिशि प्टि - ·१४४ अजातशत्रुः क्रुद्धां निक्षिपन्नवलोकयामास लोहकवचाऽऽवृतसर्वागतया दुर्लक्ष्यविशेषमपि सम- वनाकितपूर्वमिव भाममानं महाप्रमाणमा जानुबाहुं रुधिरा खड्गं पुरुषं कञ्चिदु- द्धतया गत्या प्रविशन्तं लगानिकुञ्जदारेण "अनुगम्यमानं तुल्यवृत्तान्त रसंख्य: ...'कोऽयम् ?.. के चंते ? "नंते मागधाः । अंगदेशोया "माद्रा पाव- निका.. मध्यदेशोया वा ।.."नेते मम रक्षका:...मेवका: "सैनिका वा। स्वप्नेऽपि खनु ते न वाप यन्ति मर्यादामेवमतिक्रमितुम् । "तहि के खल्वेते ?.."कथमेते प्रविष्टा इह ? (सक्रोध) रक्षका मेचिरात् खलु शस्त्रसंघर्षम्यानभिज्ञा "एनान् शस्त्रादवान् हिंस्त्रान् इष्ट व भोत्या कण्ठगतप्राणा: स्वकर्तव्यान्नूनं परिभ्रष्टाः । "यदि मम पुत्र उदयः, अत्राभविष्यत् तर्हि तान् नून जोवत एव दाहयिष्यत्'... इत्येवमादि किमपि किमपि चिन्तयन्नेवापश्यत् तं पुरुषं समीपमुपसर्पन्तं "शिर- स्त्रारणं च सहसाउपनयन्तम् । प्रत्यभिजानाच्च तस्मिन् सहसा "पुत्रमात्मनः प्रात्मन एकमात्र पुत्र उदयभद्रं. मगधसाम्राज्यस्योत्तराधिकारिणं शूरं दक्ष युवराजम् । तत्क्षणमेव परिलुप्तभयो हर्षातिरेकविह्वल उत्थाय "प्रमाय बाहू तमालिङ्गितुं प्रयतमान एवाऽऽ-मानमपश्यत् तेन हठान्निःसारितं "भूमौ निप- तन्तम् अन्तराल एव भार्यया भयमूकया सहसा विधृतम् अवलोकयन्तं भोताम्यां चकिताभ्यां सहसा क्षीणाभ्यां नयनाभ्यां पुत्रं स्वं निःशब्दं कटु हमन्तम् 'उत्थाप- यन्तं च रक्तधारं खड्गं नग्नं तं प्रहर्तुम् । प्रद्राक्षीत् "प्रकस्मात् तत्रोपस्थितं विस्मितं पितामहं भट्टोयं “सास्त्रं पितरं बिम्बसारम् आवेगप्रकम्पमानां ज्येष्ठां मातरं कोशलदेवों हताशां दीनां जननी वैशाली सर्वानेव परिवृत्याऽऽततायिनमुदयभद्रमनुरुन्धतो विरन्तुं पितृ- घातात् । अद्राक्षोत् लतानिकुञ्जकोणेस्थितं "तं. कृष्णवर्ण नग्नप्रायशरीर कृशदेहं प्रवृद्धधवलश्मश्रुजालं रक्तभीषणनेत्र सिन्दूररेखोदग्रभ्र मध्य कापालिक... निरीक्ष्य तं दीनं स्मयमानं "प्रेरयन्तमिवाऽऽवेशेनोदयभद्रं प्रहाराय । प्रद्राक्षीत तद्ग्रीवाप्रदेशमभिलक्ष्य शनैः शनैरवतरन्तं रक्तरनितं खडगमात्मजस्य नि:शब्दम् .."उच्चैः"हसतः। अनुभवन्निव तस्य हिमस्पर्श "चुक्रोश "सोर:स्फोटम् । व्यलोकयत् चात्मान पिहितवातायन कपाटे निर्वापितदीपेऽन्धकार Iऽऽछन्ने निःशब्दे चिरपरिचिते शयनकक्षे “पर्यङ्कनिपतितं शुष्यन्मुखं स्वेदक्लिन्न वेपमान- गात्रं प्रयतमानमाक्रोष्टुं प्रारणपणेन ।

·द्वाविशः परिच्छेदः १४५ चिराच्च साक्षात्कृत्य वास्तविर्की परिस्थिति कथञ्चित प्रकृतिमापन्नः निश्चेतन इव शयन एव तस्थौ निनिमेष दृष्टिः विचारयन्निवसप्रधारयन्निव स्वात्मनैव सह किमपि । निश्चित्य किमपि समुदतिष्ठत शयनात् ।' उद्घाट्य च द्वार.. अस्थिरया गत्या प्रासादान्निर्गतः, प्रासादपरिसरान्त- वत्तिन्या प्रश्वशालायाः शनैः शनैरभिमुखीभूतः, निद्रालुनाऽपि क्षणमात्र एव प्रत्य- भिज्ञाय स्वामिनमागतं विनिद्रेण प्रभञ्जनेन ह्रषारवमुखरेणाभिनन्दित प्रारुह्य तं निमिषावसर एव महाद्वारेण बहिनिर्जगाम अनभिज्ञश्चिन्ताम्लानाया. श्रान्ताया अपि विनिद्राया आकर्ण्य प्रभञ्जनहषारवं सौदामिनीप्रत्युत्तरितं विस्मिताया:, सहसा समुत्थाय शयनादुपसप्यं च ग्वशयनकक्षवातायनसमीपं तस्याकस्मिकं तत प्रस्थाननिशीथे चकितचकितमवलोकयन्न्या: प्रागणवल्लभाया देव्या मङ्गलायाः । .

·त्रयोविंशः परिच्छेदः प्रवसश्च निर्जनेन भग्नप्रभ्रष्टोत्सवतोरणेन विकोपर्णकुसुमरजःपुञ्जकर्बु- रेण राजपथेन, महोत्सवपरिश्रान्तस्तन्द्रालसः नगररक्षरपरिलक्षितएव, अचिराद्- विहाय श्रान्तां निद्रितां राजधानों, पाटलिग्राममार्गमाक्रमितुमारभत"अनभिज्ञ: प्रतीपं वहतो हिमशिशिरस्य नैशसमीरणस्य, परित्यज्य प्राच्यकं महता कष्टेन गगनमध्यमारोहँ प्रयतमानस्य क्षयिष्णोः म्लानप्रभस्य चन्द्रखण्डस्य, परिलक्ष्य तस्याऽऽगमनं सर्वथाऽप्रत्याशितं त्रस्तानामासन्नक्षेत्रेषु निलीनानां शृगालानां रोदनस्य, मार्गनिपतितानां ग्रामारणां रथ्यासु सुखं प्रसुप्तानां तस्याऽऽगमनेन विनि द्राणां ग्रामसिंहानां बुक्कनस्य, समाकर्ण्य तत् गृहेभ्यः कथमपि बहिरागतानां निद्रालसानां समवलोक्य तं कज्जलकृष्णतुरङ गमाधिरूढमनुष्णीषं विलुलितकेशं निनिमेषाऽऽरक्तनयनं श्यामवर्ण महाप्रमाणं पुरुषविशेष मेकाकिनं निःशस्त्रं प्रवसन्तं भीतानां ससंभ्रमं गृहान्तःप्रविशतां ग्रामवासिनां विस्मितानां इक्क्षेपारणाम् । प्राप चाऽचिरादेव परिश्रमस्वेदकणतारकितललाटपट्टः समुच्छ्वसद्विशाल- वक्षःकपाट: समीपवर्तिमहानदजलोद्भवबाष्पलहरीधूसरिताऽऽकारं परिम्खल- च्छिशिरकरासंस्पृष्टप्रायं चित्रलिखितमिव स्वप्नमयमिव प्रातिभासिकमिव गूढा- यमानं पाटलिग्रामदुर्गम्। विचारमग्नतया चापरिलक्षयन्नेव तस्यान्तकछायाग्रस्त- मिव निश्चेतनं नि:शब्दं नि:स्तब्ध रूपम्, उपययौ तस्य पिहितकपाटं प्रज्वलदेक- मात्रालातप्रकाशितं महाद्वारम् । आकर्ण्य खुररवं सर्वथाऽनपेक्षितमुपलफलकनिचिते महाद्वारमार्गेकिञ्चिद्- विस्मितैः समुद्घाट्य कपाटं बहिरागतैः समवलोक्य तं परमचकितः किञ्चिग्निवेद- यितुमिव प्रवृत्तः क्षणमात्रानन्तरमेव विचार्येव किञ्चिन्मूकभावं प्रतिपन्न: म्लान- वदनः दुःखग्रस्तैरिव विलुप्तक्षात्रोचितदस्तन्मुखावलोकनं यावच्छक्यं परिहरद्भिः प्रासादरक्षकैः सादरं प्रवेशितः, अवतीर्य प्रभञ्जनात् स्वेदक्लिन्नगात्रात् फेनिल- मुखात्, विहाय तमतीन्द्रियया कयाचिच्छक्त्याऽनुभूयेव समागतप्रायामापदं स्वामिनो विशालाभ्यां कृष्णाभ्यां साभिप्रायाभ्यामिव नयनाम्यां स्वामिनं निनिमेषमवलोकयन्तं स्फुरद्धोरणमश्वपालकहस्तयोः, चिरस्य खलु कालस्या- नाक्रान्तेन मार्गेण दृषद्वता, विज्ञाय सेवकात्तदागमनवार्ता ससम्भ्रममुपस्थितेना- पराधबोधग्रस्तेनेव मूकेनाधोडष्टिनाऽकालवार्धकाऽऽक्रान्तेनेवावनतस्कन्धेन "मन्द- गति "अनुसृतो दुर्गपालकेनाति विश्वस्तेन, पितुः काराकक्ष मुद्दिश्य चचाल ।

·त्रयोविश: परिच्छेदः उपसृत्य च तं, बहिर्भागे, क्षीणायां चन्द्रिकायामलक्ष्यप्रायारणां दुःख भारा- वमन्नानामिव पापबोध जडानामिव कतिपयानां नि:तिब्धानां निश्चलानां परिचा- रकारणां ममूहानवलोक्यापि विमनस्कतयाऽविम्मितः, नि स्तब्धं प्रविवेश तदन्त... उत्क्रान्तप्राणन मुखेने व व्यात्तेन प्रवेशद्वारेण । अवलोकयामास, च धनतरीभूतेनेवोग्रगन्धिनेव दुःसहेने वान्धकारेणाभि- भूतप्टिः सहसा कुण्ठितगतिः, प्रथमं कक्षकोण एकस्मिन् सधूमं ज्वलन्तं रक्त- प्रकाशं-नयनमिव भोषण कस्यचिदानवम्य-नारकीयवह्निलेशमिव मृत्युलोक प्रावि- भूतम् अलातमेवंकमात्रम् । चिरादिव ततो विकृष्य दष्टि निनिमेषामेकाग्रामितम्ततस्तां व्यापारयन्' ददर्श तम्याम्धतादेवाऽऽस्तृते प्रस्फुरदलातप्रकाशिते पर्यके जीर्णप्राये निश्चेष्ट पतितां विशीणोम्ति रणाऽऽच्छादितां कङ्कालशेषां काञ्चित् मानवाकृति,... तस्याः समीप एव तस्याः पयंङ्कस्यैकदेश एव समुपविष्टां किञ्चिदवनतमस्तकां निश्चलां क्षीणां विलुलितधवलालकां चाऽन्याम् । विदितयाथार्योऽप्यशक्नुवन्निव विश्वसितुं, निःशब्दमग्रे सृप्त्वा कृतपाषाण- स्तम्भावलम्बोऽनिमिषष्ट्या ध्यायन्. शनैः शनैः प्रत्यभिजानात् 'भारतवर्षविख्यातं हयङ्ककुलभूषणं मगधराजं तदुत्तराधिकारिणा युवराजेनैव सिंहासनाद्विप्रकृष्ट, मरणोन्मुखं, पितरमात्मजेनैव विश्वासघातिना कारागृहे नरकतुल्ये निक्षिप्त,.. प्रसिद्धस्य कोशलनरेशस्य च प्राणप्रियां भगिनीं, मगधराजस्य महादेवी कोशलदेवीं पतिव्रतां, ज्येष्ठां मातरं, पुत्रणव प्राणप्रियेरण बन्दिगृहे विनिक्षिप्ताम् । . लौहपाद इव भूमिबद्ध इव पदमेकमपि निक्षेप्तमसमर्थोऽशृणोत् मन्द्रा वाणी पाववतिनो दुर्गपालस्य चिरात् खलु मन्दतरीभवत् प्राणज्योतिरेतेपा, विगतैदिनैः कतिपते रस्तंगतप्रायं, व्यतीते प्रभातसमयेऽकस्मात् नुनं प्रजज्वाल । निश्चेष्टप्रायं मन एतेषां "सहसा दक्षं बभूव । विलोनप्राया वाक्शक्तिरेतेषां सहसा कार्यप्रवणा। हकशक्तिश्च तेजस्विनी । किमपि समुत्प्रक्षमारणा इव किमपि तर्कयन्त इव किमपि सम्भावयन्त इव किमप्याशामाना इव कमप्यपेक्ष- मारणा इव कमपि प्रतीक्षमागगा इव ततः प्रति विद्यन्ते मूका एते, "विज्ञायेव तन्मनोभिप्रायमाकुलाकुलया विदीर्णस्वान्तयाऽपि धीरगम्भीरया भायंया विधृत- हस्त: । न जाने का खल्वाशा का ग्वल्वमिलाषा'"का खल्विच्छा' एतान् ।' जीवितहतकमेतत् त्यक्तं नानुमोदत...' इति गदन्तीमस्फुटाक्षरम् । प्रसह्य प्रष्टुं किञ्चित् प्रवृत्त एव च सहसाऽवलोकयामाम समाकण्येव ·प्रजातशत्रुः तं मन्द्रमपि वार्तालापं तत्सम्मुखोभवत् प्रवृद्धधवलश्मश्रु घनशुभ्रभ्र रेखांकितं विदन्तं मुखं पर्यङ्कनिपतितस्यैव पितुः । प्राकृष्यमारण इव तम्य वृद्धयोरपि श्रान्तयोरपि निमीलितुमातुरयोरपि समवलोक्य तं सहमा सोल्लासयोः सोत्साहयो: नयनयोज्योतिषा...प्रवश इव... शनैःशनेःस्तस्य समीपे जगाम.. तदेकनिबद्धष्टिः । मोहित इव च क्लान्तयोनयनयोमदीयं जरावलिते शुष्क अानने प्रसरताचन्द्रा- तपेनेव मरुभूमौ प्रस्फुटता-अरफुटेन तस्य स्मितेन तत्पर्य समीपे जानुभ्यां गतः अनभिज्ञः क्षणमात्रं तदभिमुखीभूतम्य दृष्ट्वैव तं चकितम्यापरस्मिन्नेव निमिषे घणानिष्ठरस्य प्रसह्यान्यतो व्यावर्तितस्य ज्येप्टमातृ राननम्य दधार तग्य जीणं विलुलितत्वक् शिशिरमस्थिप्रायं दक्षिणं हप्तं प्रकम्पमानाभ्यां स्वहस्ताभ्याम् । निमग्नश्च तस्य हिमधवलपक्ष्मणोः शुभ्रभ्र लताऽऽच्छन्न प्राययोः श्रान्तयो- रपि प्रसन्नयो: हिमानीपरिवेष्टितस्य किञ्चिल्लक्ष्यनिर्मलजलस्य हृदयस्य शोभां विडम्बयतो: नयनयो::विचलितचित्तः सस्मार सहसा कदाचित् कौतुकेन विकसितयोः कदाचित् क्रोधेनाऽऽताम्रयोः कदाचित् परितापेन म्लानयोः कदाचित् हर्षेनोत्फुल्लयोरन्ते च दुःखेन निविण्णयोस्तयोविविधाश्छटाः । सस्मार मन्त्रीज्जीवितमिव स्वमतीतं दुःखजडं क्षणाद्धेन । सस्मार स्वं कपट कुटिलं वर्तनमनार्यम् । सस्मार तस्या एव निशाया मुखेज्नुभूतं रोमाञ्चकृदुःस्वप्नम् । आविर्बभूव च प्रस्फुरदलातप्रकाशित प्रस्फुरदलातप्रकाशित उच्छूननाडीकलङ्कितभालप्रदेशे क्षुभिते तम्याऽऽननेऽन्तस्तलादुद्गच्छन्ती काऽपि गभीरा वेदना । अभिज्ञाय तां समवेदनाऽऽकुलित इव तम्य पिता, तदेकनिबद्धष्टिः, त सान्त्वयितुमिव समाश्वासयितुमिव क्षमितुमिव "एकीकृत्य सामर्थ्य विनष्टप्रार शयनादुत्थातुं प्रयतमानोऽक्षमस्तावन्तं परिश्रमं सोढुं उदोर्याऽऽवेगघर्धरयाऽस्फु टाक्षरया वाण्याऽन्तिमं संबोधनं. "प्रियं तस्य.."कुणीक' इति सहसा पयंड म्यमज्जत् उत्प्लुतप्राणपतङ्गः । अजातशत्रुस्तु 'अनभिज्ञ इव पितु: महाप्रयाणस्य तस्य चिरं तस चित्रलिखित इव "तथैव धरन् तस्य निर्जीवं हस्तम् । सहसा चोत्थाय"निरगच्छत् तस्माच्छोकघनात् काराकक्षात्"म ·त्रयोविंशः परिच्छेदः १४६ शोकजडायाः ज्येष्ठाया मातुः विग्मयविम्फारिताम्यां सन्तापशुप्काभ्यामारक्ताभ्यां नयनाभ्यां प्रशान्तमाननं जीवनसहचरस्य विहाय तामेकाकिनीमनापृच्छयैव तस्या अभिन्न हृदयाया अनुज्ञा महाप्रवासाय प्रस्थितस्यावलोकयन्त्या, "प्रज्ञ: काराकक्ष- द्वारसमोपे मूतिवत्तिष्ठतोऽधोमुखस्यापराधबोधभुग्नस्येव दुर्गपालग्य,"प्रज्ञः द्वार- बहिःप्रदेश एव एकत्रभूतानां दुःखजडानां विषण्णानां मूकानामवनतमस्तकानां परिचराणाम्। प्रारुह्य च महाद्वार समीप एव प्रतिपालयन्तमिव तदागमनम्, उत्कणं, तिर्यग्वलितदृष्टि, विज्ञायेव तन्मनोवस्थां मूकं, प्रभजनं 'प्रवस्तुमारभत हिम- शीतलायां नि:स्तब्धायां रजन्यामेकाकी। - प्रवसंश्चानवरतं दुःख बधिरों विमनस्कः प्राप नातिचिरादेव"युगकल्पायां तमोबहुलायां निशायां तस्यां शनैः शनैरत सानं सर्वमङ्गलकरं प्राप्नुवत्यां, माक्षा. स्कृत्य हर्यकुलभूषणग्य बिम्बमारस्य प्राणोत्क्रमणं दु:खितानां दिविपदां यानेष्विव क्वापि गतेषु नक्षत्रेषु संख्यातीतेषु, अभिनन्दयितुं तदात्मजस्य महाप्रता. पिनोऽजातगोरात्मशुद्धिसंकल्पं त्वरमारणस्य भगवतो दिनमणेः पावने प्रभाव इवोदीय प्राग्दिगङ्गगे प्रसरति प्रकाश पारुणे, अनुतेप्य वेदनामग्नं मगधराज निगदितुमिव तत्पश्चात्तापवार्ता शुभां नीडनिलीनेभ्य: प्रसुतेभ्यः पतत्रिम्यो मन्द मन्दं वहति विकसितविविधकुसुमसौरभभारजातजडिम्नि शीतले प्राभातिके समोरणे, समाकण्ये व तां वार्ता सर्वथाऽप्रत्याशितां मङ्गलां विलुप्ततन्द्रेषु परस्परं सोत्साहमुद्बोधयत्स्विव मुखरेणु खगकुलेषु,"प्रवेशद्वारं स्वागतं कर्तुमिव प्रविविक्षणामुन्मुक्त भावमहोरात्रमपिहितकपाट. राजगृहसमोपतिनोऽनेकयोजन- विस्तृतम्या, कषशाखावितानविविधवल्लरीसमालिङ्गितराम्रतमालाश्वत्थवटोदु- म्बरशालादिछायावृक्षैनिबिडस्य, तेषु तेषु वृक्षमूलेषु निर्भीकं विश्राम्यद्भिः शान्त- मुंगकदम्बकैराकुलाकुलस्य, प्रबुध्यमानकलहंसरवमुखरितप्रान्तेन विकसत्कमलाऽऽ. मोदसुरभिरणा प्रसरत्सान्ध्यरागरञ्जितेन महाश्रमणपावनप्रभावेणेव सर्वकल- ङ्कापहारिणा तथागतमानसेनेव प्रशान्तेन जिनहृदयेनेव सदाप्रसन्नेन मुगतानुग्रहे- णेव सर्वतृष्णोपशामकेन बुद्धाशयेनेव वीतकल्मषेण जलाशयेनालंकृतमध्यभाग- स्य. वेणुवनस्य प्रतिनिबिडप्रोन्नतवेण पङ्क्ति परिवेष्टितस्य समस्ताऽऽर्यावर्त- विख्यातस्य। अवतीर्य चाश्वात् विवेश तदन्तः "एकाकीपदाति: अपरिलक्षितः केनाऽपि प्रशान्ताभ्यां सतृष्णाम्यां शोकतप्ताभ्यामारक्ताभ्यां, नयनाम्यामन्वे- षयन् एकमात्रं तच्छोकापनोदक्षम मुनीन्द्रं 'दीप्तशिरा जलराशिमिव' । उपदिश्यमानमार्ग इव वेणुवनमध्यात् सर्वतः प्रसरताऽलौकिकेन परमाला.

·१५० मजातशत्रु , दकेन वर्णनातीतेन तृप्तिकरेण तेजोऽतिरेकेण, प्राकृष्यमारण इव विहारवनमध्यात् सर्वत उद्गच्छताऽनुभवमात्रवेद्येन प्रभावातिशयेन, सावेगमग्रेसरन् साक्षाच्चकार "अचिरादेव"एकस्यातिविशालम्य स्तब्धस्य मूकस्य स्वयमपि समाधिमभ्यस्यत इव सौभाग्यातिरेकनिश्चलस्येव कृतप्राणायामस्येवाश्वत्थवृक्षस्य मूले बद्धपद्या सनं महाप्रमाणम्, उन्नतमस्तकम्, प्रारक्तनिर्मल चोवराऽऽवृतसर्वाङ्गम्, नासामानबद्ध- शं, विशालभालप्रदेशं वृषम्कन्धमाजानुबाहुदण्ड, वृद्धमपि भव्यं, प्रशान्तमपि दिव्यप्रभ, प्रभावशालिनमपि रमणीयविग्रहम्, एकाकिनमपि समुपाम्यमान- मिवासंख्यर्यक्षगन्धर्वकिंनरादिभिर्भक्तिप्रहरदृश्यः, प्रखरज्योतिषा ज्ञानचक्षुषा हृत्पद्ममध्यस्थितं विशुद्धं किमपि परमं तत्त्वं पश्यन्तम्, अभयमुद्रं, 'निधानं सर्व- मङ्गलानां,' समुद्गमस्थानं करुणायाः, प्राशास्थानं चराचराणां, प्रभवं मैत्री भावनाया, उदयस्थलं दयाया, उद्धाराय त्रिलोक्या आविर्भूतमिव मानवरूपे- रणाऽऽध्यात्मिकं सामर्थ्य, विलोपनाय भ्रान्ति जालस्य जगत्त्रय्या: प्रकटितमिव परम सत्यं, सर्वतः प्रस्फुरता दिव्येन रमणोयेन सात्त्विकेन तेजोमण्डलेन परि- वेष्टितं, षडभिज्ञ, दशबलं, शाक्यमुनि 'पावनं पावनानाम्' । . अवलोकयंश्चानिमिषाम्यां नयनाभ्यां महाकुलोद्भूतमपि सर्वविध सांसा- रिकसुखोपेतमपि निमिषावसर एव विज्ञाय दुःखमयत्वं संसारमात्रस्य संन्यास- मात्यन्तिकमुपेतं, विजित्य सर्वमोहान् तप्त्वा तपः परमं सत्यं निरपेक्षं साक्षात्- कृतवन्तं तं महापुरुष, तुलयंश्च तेन सहाऽऽत्मनः शीघ्रकोपं दर्पदुःसहमसहिष्णु कठोरं विश्वासघातकलङ्कितं परपोडकमनार्य जीवनं क्षणमात्रं मूर्तिवत् स्थितः, अन्वभूत् सहसाऽऽत्मानं व्याकुलोभवन्तं तस्मान्महापुरुषान्निःसरन्तीष्वतीन्द्रियासु पावनप्रभावलहरीषु निमज्ज्याधिगन्तुं मुक्तिम् प्राजन्मन उदग्रेभ्यः स्वभावदोषेभ्यः प्रतिपलं कण्ठोपमदं निष्पीडयतः पापस्य तस्य कापालिकस्य च प्रभावात् । उपासरच्च साश्रुदृष्टि: बद्धाञ्जलिः स्खलत्पदो विनम्रो मारजितो भगवतः समीपे। प्रार्थयमानश्च निःशब्दं ."शरणागतोऽस्मि । अशरणशरण्य !.'शरणा- गतोऽस्मि । "पाहि"मां लोकजित् ! पाहि माम् !"प्रक्षालय मम प्रखरान् एतान् स्वभावदोषान् ! "भगवन्, प्रक्षालय । मोचय मामेतस्मात् पापसंमोहन- जालात्, शाक्यमुने, मोचय । "वितर परमां शान्ति, मुनीन्द्र ! वितर चरमां शान्तिम्'- इति, जानुभ्यामनिगत:, "तच्चरणकमलयोस्त्रिलोकीपावनयो- मस्तकं न्यधात् "अविरतवहदश्रुधाराक्लिन्नकपोल: "प्रस्फुरदधरोष्ठः ।

·त्रयोविंशः परिच्छेदः
१५१
अन्वभूच्च क्षणमात्रानन्तरं परममङ्गलं स्नपयन्तमिवामतधाराभिः कमपि
दृष्टिपातम् । अभयप्रदं कमपि करस्पशं मस्तके संतप्ते । प्रशृणोत् धीरगम्भीर
परमपावन धम्म पदध्वनिम् अस्पष्टं भाविकालगह्वरान्नु समापतन्तम्-
'यो च पुब्बे पमज्ज्त्विा पच्छा सो नप्पमज्जति ।'
'सो इमं लोकं पभासेति प्राभा मुतो व चन्दिमा ।'
'यस्स पापं कतं कम्म कुसलेन पिथीति ।'
'सो इमं लोकं पभासेति अम्भा मुत्तो व चन्दिमा।'
'प्रप्पमादरता होध सचित्तमनुरल्खथ ।'
'दुग्गा उसरथत्ताम पके सन्नो व कुञ्जरो।'
"प्रस्सो यथा भद्रो कसानिविट्टो
मातापिनो संवेगिनो भवाथ ।
सद्धाय सोलेन वीरियेन च
समाधिना धम्मविनिच्छयेन च ।
संपग्नविज्जाचरणा पतिस्सता
पहस्सथ दुःखमिदं अनप्पकम् ।" इति ।
उद्य दिनकरकरसंस्पृश्यमाना च निखिला सृष्टिः मन्त्रमुग्धा "निरुद्धश्वासा।