Osmania University
Dhanyaalokaa
Front matter
UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184086
LIBRARY
UNIVERSAL
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
THE
HARIDAS SANSKRIT SERIES
66
OSNI
THE
DHVANYĀLOKA
OF
ANANDAVARDHANACHARYA
Edited
WITH THE DĪDHITI COMMENTARY
INTRODUCTION, INDEX ETC.,
By
ravis'e Khara Pandit Badari Nath S'arma
PUBLISEED BY
JAYA KRISHNA DÂS HARIDÂS GUPTA
? he Chou khamba Sanskrit Sgrics Office,
Benares City.
1937
[ All Rights Reserved by the Publisher ]
Registerel Acurding to Act XXV 0f 1867,
( All Rights Reserved by the Publisher ]
PRINTED BY
JAYA KRISHNA DAS GUPTA,
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY,
1937.
* श्रीः *
** हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *
६६
श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रणीतो
ध्वन्यालोकः।
मुजफ्फरपुरराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयसाहित्यप्रधानाध्यापकेन
मैथिलश्रोत्रियकविशेखरपण्डितश्रीवदरीनाथशर्मणा
निर्मितया दीधिति'विवृत्या विभूषितः ।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़ आफिस,
बनारस सिटी।
१९९४
राजशासनानुसारेण सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।
प्राप्तिस्थानम्
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय,
बनारस सिटी।
भूमिका । अये सुधीसहृदयधौरेयाः साहित्याम्भोधिनिष्णाताः ! कीर्तिचतुर्वर्गादिप्रयोजकस्य सहृदयहृदयाह्लादिनः शब्दार्थमयस्य (१)काव्यस्य कायस्य जीवितमिव सारभूतं व्यक्तिमात्रावलम्बेन गुणीकृताभ्यां शब्दार्थाभ्यां मध्य- मानादेन शाब्दिकाङ्गीकृतं स्फोटमिव स्फुटीक्रियमाणं वस्त्वलङ्काररसादिरूपतया त्रिशाखमपि रसादिप्रधानं ध्वनिमभाववादेन, भाक्तत्वोपन्यासेन, ब्रह्मतत्त्ववदनिर्व- चनीयताऽऽख्यानेन, समासोक्त्याद्यर्थालङ्कारान्तर्भावनेन, गुणवत्संघटनाऽऽत्मकरीति- लक्षणताऽङ्गीकारेण, वक्रोक्त्यन्त पातनेन, परामर्शप्रभवसंविद्विषयत्वव्यवस्थाप- नेन च विविधाभिर्भङ्गिभिः खण्डयतां प्रतिपक्षिप्राचीनविपश्चितां मतं ध्वनिस्थापनया- ऽपाचिकीर्षुः सुगृहीतनामधेयो राजानकानन्दवर्धनाचार्यः साहित्याध्वन्यालोकमाद- धानं 'ध्वन्यालोक'समभिधानं ध्वनिग्रन्थमिमं प्रथमं प्राणैषीत् । इह च प्रथमोड्योते-ध्वनिस्वरूपनिरूपणं प्रतिज्ञाय तदभाव-भाक्तत्वानिर्वा- च्यत्ववादिनां मतं निराकृतम्, ध्वनि लक्षयित्वा समासोक्त्याद्यलङ्कारानन्तर्भावश्च दर्शितः । द्वितीयोद्दयोते-व्यङ्गयमुखेन ध्वनेः प्रभेदानां लक्षणोदाहरणानि प्रकाश- यता रसादिध्वनि-रसवदाद्यलङ्काराणां मिथोवैलक्षण्यं परिपन्थिस्मयमन्थनपूर्वकं व्य. वस्थाप्य गुणा निरूपिताः । तृतीयोद्दयोते-पुनर्व्यञ्जकमुखेन ध्वनेः प्रकारान् सपरि- करं निरूपयता रीतीवृत्तीश्च प्रदर्य भाह-प्राभाकर-तार्किक-वेदान्ति-बौद्धादिनये- ध्वपि व्यक्तिः स्थापिता । तुरीयोद्दयोते च-ध्वनिसम्बन्धेन प्रागुक्तानामप्यर्थानाम- पूर्वत्वं निदर्य, कविप्रतिभाऽऽनन्त्यं ध्वनिप्रयोजनान्तरं प्रकटयता शान्तादिरसानां भारतादिप्रबन्धव्यङ्गयतां व्यवस्थापयता सप्रबन्धनामनिर्देशमुपसंहारो विहितः । अत्र हि ध्वनिशब्देन बहुत्र गुणीभूतशब्दार्थनिष्टव्यक्तिप्रयोज्यबोधविषयप्रधा- नीभूतार्थस्य, कुत्रापि तदर्थव्यञ्जनक्षमशब्दार्थयोः, क्वचित् तादृशार्थबोधनव्यापा- रस्य च परामर्शः । भक्तिपदेन शुद्धगौणलक्षणयोः, लक्षणापदेन तु गौणलक्षणामा- (१) एतन्मदीयसाहित्यसारिण्यां स्फुटम् ।
२ भूमिका। त्रस्य प्रतीतिः। शब्दशक्त्युद्भवध्वनेरलङ्कारमात्ररूपतयैकविधत्वमेव । शब्दार्थोभ- यशक्त्युद्भवध्वनिरप्युपपत्त्येवोहनीयः। काव्यस्य मुख्यतया ध्वनिर्गुणीभूतव्यङ्गय चेति द्वावेव प्रकारौ, चित्रं तु गौणः प्रभेदः। सर्वापेक्षया ध्वनेः प्राधान्यम्, तत्रापि विशेषेण रसादिलक्षणस्य । लेखशैली च पातञ्जलमहाभाष्यादिवत् पुनपुनरुपात्त- विषयोपपादिका नितरामुत्तानप्रायाभिप्रायाऽपि गभीराशया प्रबन्धप्राचीनतरत्वं द्योत. यति । ध्वनेः सर्वतः प्रथमं लक्षणस्य प्रवर्तकत्वाद् ग्रन्थकृदयं ध्वनिकारसज्ञासम्मा- नस्य भूमिः । लक्ष्यन्तु महर्षिबाल्मीकि-द्वैपायनादिभिरेव प्रसेधितम् । अत एव 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्वः' इतिकारिकायां निगमप्ररूढानादिपा. रम्परिकप्रसिद्धः सूचयिता समाम्नातशब्द उपक्रम एवं प्रयुक्तः । अन्थोऽयं कारिकारूपोध्वनिनामा,परिकरश्लोक-सङ्ग्रहश्लोक-सङ्क्षपश्लोकघटित- वृत्तिरूपश्चालोकनामेतिभागद्वयभाक्, ध्वन्यालोकः सहृदयालोकः काव्यालोकश्चेतिसंज्ञा- त्रयभाक् च । तत्र कारिकाप्रन्थस्याद्यमङ्गलराहित्येन, कारिकावृत्त्योः प्रतिपाद्यविषय. क्येन, ध्वनिप्रन्थकृताम्नः पृथगनुपलम्भेन जल्हणगुम्फितायां सूक्तिमुक्तावलौ- 'ध्वनिनाऽतिगभीरेण काव्यतत्त्वनिवेशिना । आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ? ॥' इति राजशेखरीय- पद्यस्य दर्शनाद् , व्यक्तिविवेके महिमभटेनोभयो(१)रविभागेनैव खण्डनात, सूरिक- ल्हण-हेमेन्द्र-क्षेमेन्द्र-जयरथ-विश्वनाथ-गोविन्द-कुमारस्वामिप्रमृतिनिबन्धमतानु- कूल्यात् , समुद्रबन्धस्य काव्यपञ्चकोपपादितसिद्धान्ताच्च कारिकावृत्तिग्रन्थयोः प्रणेताऽऽनन्दवर्धन एवैक इति पौरस्त्या विपश्चितो निश्चिन्वन्ति । 'जैकोवी प्रभृतयः पाश्चात्त्यास्तु 'अत एव मूलकारिका तभिराकरणार्या न श्रूयते, वृत्तिकृत्तु निराकृतमपि प्रमेयसङ्ख्यापूरणाय कण्ठेन तत्पक्षमनूद्य निराकरोति ।' इति ( निर्णयसागरे पूर्व मुद्रितस्य लोचनस्य ५९ पृष्ठे ) 'तेनात्र प्रथमोहयोते ध्वनेः - ? (१) कारिकावृत्त्योः ।
३ तम्, भूमिका। सामान्यलक्षणमेव कारिकाकारेण कृतम् , द्वितीयोद्योते कारिकाकारोऽवान्तरविभार्ग विशेषलक्षणं च विदधदनुवादमुखेन मूलविभागं द्विविधं सूचितवान् । तदाशयानुसा• रेण तु वृत्तिकृदनवोद्योते मूलविभागमवोचत् ।। इति (५९ पृष्ठे ) 'न चैतन्मयो- अपि तु कारिकाकाराभिप्रायेणेत्याह इति (६० पृष्ठे ) 'भवति मूलतो द्वि. भेदत्वं कारिकाकारस्यापि सम्मतमेवेति भावः ।। इति (६० पृष्ठे) 'एतत् तावत् त्रिभेदत्वं न कारिकाकारेण कृतम् , वृत्तिकारेण तु दर्शितम् ।। ( इति १२३ पृष्ठे ) च लोचनस्य दर्शनान्मम्मटादिस्वरसानुसन्धानाच्च कारिकावृत्तिकोंर्भेदं प्रतिपादयन्ति । एवं सति यदा कारिकावृत्तिकृतो दः, तदा कारिकाकारो ध्वनिकारातिरिक्तना- म्ना सर्वैरपरिचित एव । अत एव तदीयः समयोऽपि विशेषेण निर्धारयितुमशक्यः । सामान्यतस्तु दण्डिभामहोद्भटादिभ्यः सप्तमादिशताब्दयुद्भूतेभ्योऽर्वाचीनः नवमशता. ब्दीसमुत्पन्न-वृत्तिकृतश्च प्राचीनो ध्वनिकार इत्युच्यते । वृत्तिकारस्य परिचयस्त्वनु. पदं वितीर्यते । यत्तु दाक्षिणात्यः शोभनकविः सहृदयमेव ध्वनिकारमुररीचकार, तन्न, 'सहृदयमनप्रीतये' इत्यादिकारिकाघटकसहृदयशब्दस्य तदाख्यानबीजभूतस्य विदग्धपरताया एव सकलसुधीसम्मतत्वात् । अभेदे तु . राजानकोपाधिरानन्दवर्धनाचार्यः काश्मीरिक-भूसुरवंशावतंसस्य भट्टनोणस्य (१)तनयः स्रष्टनवमशताब्द्या उत्तरार्धे (२) तन्त्रसाहित्यरत्नखनिं कश्मी- रावनि शासतोऽवन्तिवर्मनृपतेः सभापण्डित आसीदिति राजतरङ्गिणीतो जैकोवी- वुल्नराभ्यां निर्धारितम् । तदेव काव्यप्रकाशव्याख्यातुर्वामनाचार्यस्यापि सम्मतम् । 'यस्मिनस्ति न वस्तु किश्चन इत्यादिध्वनिखण्डनपरवृत्तिघटकपद्यस्य प्रणेता मनो. रथनामा कविरप्यानन्दवर्धनस्य समानकालिक एवेति तत्रत्यलोचनान्मतिगोचरीभ- वति । आलङ्कारिकशिरोमणिरयं निखिलेषु दर्शनेषु परमां प्रौढिं बिभ्राणोऽपि व्या- करणे निरतिशय पक्षपातमवाक्षीदित्यपि तत्तन्मतनिराकृतिपरसन्दर्भेभ्यः(३) 'प्रथ- (१) क्वचित्तु 'जोन' इति तन्नाम । (२) खैष्ट ८५५ तः ८८४ वर्ष यावत् । (३) व्यजनास्थापनप्रसङ्गे ।
ac भूमिका । मे हि विद्वांसो वैयाकरणाः, व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानाम्' इति(१) वृत्तिग्रन्था- चावसातुं न दुश्शकम् । आनन्दवर्धनाचार्यविरचितप्रबन्धेषु ध्वन्यालोकः, देवीशतकम् , विषमबाण- लीला ( प्राकृतभाषामयी ), अर्जुनचरितम् , धर्मोत्तमानाम्न्या विनिश्चयटोकाया विवृतिः, इतिपञ्चानां नामान्याकर्ण्यन्ते । तेषु ध्वन्यालोक-देवीशतके काव्यमालायां मुद्रिते, विषमबाणलीलाऽर्जुनचरिते क्वचित् क्वचिद् ध्वन्यालोक एवोद्धृतनामनी, धर्मोत्तमाविवृतिस्तु तृतीयोद्दयोतान्त(२)वृत्तिगम्या तल्लोचनेन स्फुटीकृता । किञ्च ध्वन्यालोके-'अर्जुनचरितम्' 'कादम्बरी' 'कुमारसम्भवम्' 'तापसव- त्सराजम्' 'नागानन्दम्' 'भारतम्' 'मधुमथनविजयम्' 'रत्नावली' 'रामाभ्युदयम्' 'रामायणम्' 'विषमबाणलीला' 'वेणीसंहारम्' 'सेतुबन्धम् (३) 'हरिविजयम् (४) 'हर्षचरितम्' इत्येतेषां प्रत्नानां ग्रन्थरत्नानाम् , 'अमरुकः' 'आदिकविबाल्मीकिः। 'उद्भटः, 'कालिदासः' 'धर्मकीतिः, 'बाणः 'भरतः 'भामहः, 'व्यासः, 'सर्वसेनः, इत्यमीषां प्रबन्धृणां च नामान्युपलभ्यन्ते। तत्र भट्टभामहः स्रष्टाष्टमशताब्द्यां कश्मीरावनिमण्डलं मण्डयामास । एतदोयदेवीशतकव्याख्याऽन्ते महाभाष्यप्रदी- पकृत्कैयटश्च प्रन्थसमाप्तिसमयं ९७७ तमं स्टेष्टाब्दमाख्यत् । ध्वन्यालोकलोचन- कारोऽभिनवगुप्तोऽपि स्वरचित 'प्रत्यभिज्ञाविमर्षिणी' समाप्तौ. 'इति नवतितमेऽस्मिन् वत्सरेऽन्त्ये युगांशे, तिथिशशिजलधिस्थे मार्गशीर्षावसाने ।' इत्यादिपद्यं निगद्य खैष्टदशम. शताब्द्यवसानं स्वसमयमुल्लिलेख। दशमशताब्दीसमुद्भूतो राजशेखर एकादशशता- ब्दीसमुद्भूतो हेमेन्द्रः क्षेमेन्द्रश्च स्वस्वप्रबन्धेषु सश्लाघं राजानकानन्दवर्धनं प्रामाणि- कत्वेन स्वीचकार। एतावताऽप्यानन्दवर्धनस्य नवमशताब्दी स्थितिकाल इति निश्चेतुं शक्यम् । (१) ध्वनिलक्षणप्रकरणे। (२) 'यत्त्वनिर्देश्यत्वम्' इत्यादिना । (३) प्राकृतमहाकाव्यम् । (४) सर्वसेनकृतम्। - ५ किन्तु- भूमिका । यत्तु भरतसूत्रटीकायाम् 'अस्मद्गुरवः' इत्यभिनवगुप्तस्यानन्दवर्धनोल्लेखि- लेखमवलोक्य समसामयिकत्वमुभयोः पिशेल्महाशयेन संशयितम् ; तन्न, गुरुत्व- स्य परम्परया कालभेदेऽपि सारस्वतमहत्त्वख्यापनाय वक्तु शक्यत्वात् , उभयोः समानकालिकत्व एकतरसम्बन्धिग्रन्थस्यापरेण सश्रद्धं व्याख्यातुमनौचित्याच्च । ध्वन्यालोकस्य चन्द्रिका लोचनं चेतिटीकाद्वयं श्रूयते । तत्र चन्द्रिका नेदानी- मुपलभ्यते, 'कि लोचनं विनाऽऽलोको भाति चन्द्रिकयाऽपि हि । तेनाभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलनं व्यधात् ॥' इति तृतीयो द्योतान्त- लोचनश्लोकात् , 'यस्तु व्याचष्टे' इत्युपष्टभ्य 'इत्यलं निजपूर्वजसगोत्रैः(१) सार्क विवादेन ।' इतितृतीयोद्दयोतस्यारम्भे, 'चन्द्रिकाकारस्तु पठि मनुपठतीतिन्यायेन गजनिमीलिकया व्याचचक्षे इत्युपक्रम्य 'इत्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन बहुना ।' इति ( १८५ पृष्ठे ) तन्मध्ये लोचनलेखाच्च केवलमुन्नीयते । लोचनन्तु स्रष्टदशमशताब्द्यवसाने कश्मीराख्यजनपदनिवासिना भट्टतौतादि(२) गुरुत्रयीशिक्षितेन वराहगुप्तस्य पौत्रेण चुखलस्य तनुजन्मना मनोरथ(३)गुप्तस्या- प्रजेन कर्मक्षेमराजादिगुरुणा महामाहेशराचार्याभिनवगुप्तेन विरचितं तृतीयोद्योता- न्तं(४) मोहमयीनगरे निर्णयसागरमुद्रणागारे मुद्रितञ्च । अथास्य ध्वन्यालोकस्य प्रथममुद्रणावसरे परिशुद्धादर्शपुस्तकानुपलब्धेस्त्रुटी- रशुद्धीश्च पठन-पाठनपरायणानामरुन्तुदा नितरामाकलय्य लोचनं च प्राचीनतमक- मनिबद्धतयाऽऽधुनिकधीगोचरतामनासादयदवधाय कतिपयैः सुहृद्भिरन्तेवासिभिश्च समुत्साह्यमानः कामपि सरलां विवृतिं नूतनया भङ्गया विरचयितुं चिराद् विचा. (१) चन्द्रिकाकारोऽभिनवगुप्तस्य पूर्ववंश्य इत्यप्यतो ज्ञायते । (२) आदिपदेन लक्ष्मणगुप्त-भद्देन्दुराजयोः सङ्ग्रहः । (३) आनन्दवर्धनसमकालिकमनोरथकवेरयं भिन्नः, कालभेदात् । (४) तच्चतुर्थोद्योतस्तु 'कलकत्तायूनिवर्सीटीजर्नल'पत्रादुपलब्धः ।
६ भूमिका रयन् १९२८ स्टेष्टाब्दे साहायकसामग्रीविरहेऽपि कथञ्चन दीधितिसमभिधानां विवृ. तिमेतां सामि विरचय्य राजकीय-विहारोत्कलसंस्कृतसमितेः शास्त्रविचारपरिषदे निब. न्धपरीक्षाप्रसङ्गेन समर्प्य प्रधान पारितोषिकं चावाप्य किञ्चित्सफलप्रयत्नम्मन्यो दीधितिं पूरयितुमुदयसिषम् , श्री १०८ राधागोविन्दानुग्रहेणैषमः पूर्णामकार्ष च । यद्यपीह लोचनप्रतिपादितानेव पदार्थान् प्रायेणोपादाम् , क्वचित्तु सन्दर्भशुद्धय- नुरोधात सिद्धान्ताभिनवीभावात् , तदनुपलम्भाच्च नूतनां पद्धतिमाशिश्रियम् तथाऽपि भूयांसि स्खलितानि संशयानो महाशयांस्तान्यपोहितुमूहकुशलान् सङ्ख्या. वतो विदग्धमूर्धन्यानभ्यर्थये । एतत्सम्बन्धे विहारोत्कलसंस्कृतसमितेर्भूतपूर्वकार्यसम्पादकानां सारस्वतमहा- महिम्नां स्वर्गातिथीनां सुरेन्द्रनाथ ( मजुमदार, एम्.ए.पी.आर.एस.) शास्त्रिणां, मान्यवराणां तेजनारायण ( जुबली ) महाकलाशालाप्रधानाध्यक्षाणां (डाक्टर) श्री हरिचन्द्र (आइ. ई. एस्.) शास्त्रिणां, समृद्धश्रद्धासम्मानभाजनानां महामहो- पाध्यायानां कर्मकाण्डप्रधानाचार्यपण्डितश्रीमुकुन्द (झा, बख्शी) शर्मणां च प्रोत्साह- नजन्यमुपकारमपारं प्रत्युपकर्तुनसमर्थः परमाचेतनं स्मरिष्यामि । अन्तेवासिषु चा. युष्मतः साहित्याचार्यस्य श्रोवेचनशर्मणः, श्रीदरवारिशर्मणः, साहि यशास्त्रिणः, श्रीश्यामानन्दशर्मणश्च पूर्वपत्रसंशोधनादिसाहाय्योपकृतिमविस्मरस्तानाशिवं शुभा- शिषां राशिना योजयामि । स चायं दीधितिविवृतिविशदीकृतो मुद्रणाय वितार्णसर्वाधिकारो ध्वन्यालोकः सर्वविधसंस्कृतपुस्तकमुद्रणानवरतप्रबद्धपरिकरेण वाराणसेयचौखम्बासंस्कृतपुस्तकाल- याधिपतिना श्रेष्ठिश्राजयकृष्णदासगुप्तेन स्वकीये विद्याविलासनाम्नि मुद्रणालये सम्मु- द्रय प्रकाशित इति तदीयेनाप्युपकारभरेण प्रेर्यमाणस्तस्मै शतमाशिषो वितरामीति- - कौमुदीमहोत्सवः २-११-३७ विनीतो निवेदयते- श्राबदरीनाथः।
पृ० पं. १ १ ३ ९ ३ 4 ६ * श्री: * ॥ श्रीकृष्णःशरणम् ॥ अथ ध्वन्यालोकस्य विषयानुक्रमणिका । प्रथमोहयोते- विषयाः- श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यविहितं मङ्गलाचरणम् दीधितिकारकृतं मङ्गलाचरणम् अनुबन्धप्रदर्शनपूर्वकं ध्वनिस्वरूपनिरूपणम् ध्वन्यभाववादिनां प्रथमः पक्षः द्वितीयः पक्षः ५ तृतीयः पक्षः ध्वनिनिरसनम् २ ध्वन्यभाववादं द्रढयितुमन्यसम्मतिप्रदर्शनम् भाक्तत्ववादिपक्षप्रकाशनम् ध्वनेर्गुणवृत्तावन्तर्भावाभावकथनम् कारिकोक्तध्वन्यनिर्वचनीयतावादप्रकाशनम् १० ध्वनिस्वरूपनिरूपणप्रस्तावे वाच्यादिभेदकथनरूपासङ्गतेनिराकरणम् काव्यशब्दव्याख्यानम् वाच्यार्थविशेषनिरूपणाभावकारणम् १२ ५ व्यङ्गयस्य वाच्याद् वैलक्षण्यनिदर्शनम् १३ वस्तुनो व्यङ्गयस्य भेदादिकथनम् १४ क्वचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपे विधिरूपव्यङ्गयोदाहरणम् १५ ३ कचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपव्यङ्गयोदाहरणम् क्वचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपेऽनुभयरूपव्यङ्गयोदाहरणम् १७ व्यङ्गयस्य क्वचिद् वाच्याद्विभिन्न विषयत्वेन व्यवस्थापनम् १७ २३ वाच्यव्यङ्गययोर्भेदकानां सङ्ख्याऽऽदीनामपि सङ्ग्रहार्थ कथनम् अलङ्कारात्मकव्यायद्वितीयभेदस्य वाच्याद् भेदोपदेशः ३ १ ९ ९ ३ m १२ १ १२ ३ ३ १८ १२ १. १९ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. ५० १८ २४ १९ १९ १० १९ २६ २१ २ २१ १७ २३ १७ २४ २४ २३ २५ १४ २५ २३ २५ २७ विषयाः- रसादिलक्षणस्य व्यङ्गयतृतीयभेदस्य वाच्यादिकथनम् रसादीनां वाच्यत्वखण्डनाय विकल्पपक्षः व्यतिरेकाभावप्रदर्शनम् अन्वयाभावप्रदर्शनम् प्रकारत्रये यत्पर्यवसितं तत्कथनम् रसादिप्रतीतेरलक्ष्यक्रमत्वस्य सङ्क्षपेण कथनम् काव्यात्मत्वस्येतिहासोपन्यासेन दृढीकरणम् आदिकवेः श्लोकनिर्देशः शोकस्य काव्यजीवितत्वबीजभूतव्यङ्गयत्वस्य प्रतिपादनम् रसादेः काव्यात्मतायाः प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनम् प्रतिभाविशेष एव महाकवित्वस्य सम्पादक इति प्रदर्शनम् वाच्यव्यङ्गययोः प्रतीतिसामग्रीभेदनिबन्धनोऽपि भेदः एतस्यैव भेदकस्य कारिकायामाख्यानम् वाच्यव्यङ्गययोर्भेदकतर्वस्य कथनम् तत्र सनिदर्शनव्यतिरेकोपपादनम् दीधितौ स्वरलक्षणम् श्रुतिलक्षणम् प्रतीयमानार्थस्य प्राधान्यबोधनायोपक्रमः ध्वनौ वाच्यवाचकयोर्बहिरङ्गत्वेऽपि प्रथमोपादानप्रयोजनोपपादनम् वाच्यव्यङ्गयप्रतीत्योः सदृष्टान्तकार्यकारणभावप्रदर्शनम् वाच्यस्य प्रथमप्रतीतत्वादपि न व्यङ्गयार्थस्य प्राधान्यहानिः अस्य दार्टान्तिकमुखेन प्रतिपादनम् ध्वनिलक्षणम् ध्वनेरलङ्कारान्तर्भावाभावकथनम् ध्वनिमनङ्गीकुर्वतो मतमुद्दिश्य निराकरणम् अलङ्कारगुणादिष्वेव ध्वनिमन्तर्भावयतो मतमुद्दिश्य खण्डनम् गुणीभूतव्यङ्गयेष्वलङ्कारविशेषेषु ध्वनेरन्तर्भावमाशङ्कय निरसनम् २६ १४ २६ १८ २६ २३ २६ २६ २७ २७ २५ २८ २२ २९ १४ ३० ३१ २ ३२ १४ ३३ ३ ३३ २४ विषयानुक्रमणिका। ३ पृ. पं. २ ९ ४० विषयाः- दीधितौ समासोक्तरुदाहरणम् ३४ १८ समासोक्तौ व्यङ्गयाप्राधान्यकथनम् ३४ २२ आक्षेपालङ्कारे व्यङ्गयाप्राधान्यम् ३५ २५ दीधितावाक्षेपस्योदाहरणम् ३६ २ वाच्यस्यैव प्राधान्ये निदर्शनम् ३७ व्यपदेशोऽपि प्राधान्यकृत एव भवतीत्यत्र निदर्शनम् ३७ १७ दीधितौ दीपकोदाहरणम् ३७ १९ दीधितावपद्भुतेरुदाहरणम् ३७ २४ दीधितावुक्तनिमित्ताचिन्त्य निमित्तविशेषोक्तिप्रकारयोः क्रमेणोदाहरणे ३८ १८ अनुक्तनिमित्तविशेषोक्तौ व्यङ्गयाप्राधान्यम् ३८ २३ पर्यायोक्ते ध्वनेरन्तर्भावप्रदर्शनम् ३९ दीधितौ पर्यायोक्तस्योदाहरणम् ३९ १३ अपहुतिदीपकयोर्ध्वनिप्रवेश निरसनम् ध्वनेः सङ्करानन्तर्भावकथनम् ४० ११ दीधितौ सङ्करलक्षणम् ४० १४ द्वितीयेऽपि तद्भेदे ध्वनेः प्रवेश निरसनम् ४० २६ 'होइ ण' इत्यत्रार्थान्तरन्यासस्तावद्वाच्यत्वेन, व्यतिरेकापहृती तु व्यङ्गय- त्वेन प्रधानतयाऽऽभातीति कथं न ध्वनेः प्रवेश इत्याशङ्कायां प्रतिपादनम् ४१ २० सामान्यतया सङ्करे पुनर्वनिनिरासोपपादनम् ४२ अप्रस्तुतप्रशंसायां संभावितध्वनेरन्तर्भावस्य निराकरणम् ४२ दीधितावप्रस्तुतप्रशंसायाः प्रकारपञ्चकस्य क्रमेणोदाहरणानि ४२ १५ प्रस्तुताप्रस्तुतयोस्तुल्यं प्राधान्यम् ४३ १० पञ्चमेऽपि प्रकारे ध्वनेरप्रवेशः २ यत्र व्यङ्गयस्य न प्राधान्यं न तत्र ध्वनिः संकरोज्झितो ध्वनेविषयः ४५ १३ अलङ्कारादौ ध्वनेरप्रवेशस्य हेत्वन्तरोपपादनम् ४५ २२ m ४ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं. ४ ४८ ४ ४ २ विषयाः- अङ्गाङ्गिनोरलङ्कारादिध्वन्योस्तादात्म्याभावः ४६ अपृथग्भूतमङ्गमेवाङ्गितां लभेतेत्याशङ्काया निराकरणम् ४६ अप्रस्तुतप्रशंसायाः पञ्चमप्रकारादौ कथं ध्वनेस्तादात्म्यमित्यत्र समाधानम् ४६ १४ ध्वनिलक्षणकारिकाऽवयवव्याख्यानम् ४६ १८ ध्वनिसंज्ञाव्यपदेशकर्तृणां स्तवः ४६ २४ धनेः क्षोदिष्ठतानिःक्षेपः सामान्येन ध्वनेर्द्विविधो भेदः ४९ तत्राविवक्षितवाच्यध्वनेरुदाहरणम् ४९ १८ विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेरुदाहरणम् ध्वनेर्भाक्तत्वखण्डनम् रूपभेदप्रदर्शनाय ध्वनेः स्वरूपम् ५१ १२ भक्तः स्वरूपम् ५१ १८ अतिव्याप्तेरव्याप्तेश्च दोषाद् भक्तिर्न ध्वनेर्लक्षणम् ५२ अतिव्याप्तिप्रदर्शनम् ५२ १२ स्वपक्षं द्रढयितुं भक्तः प्रथममुदाहरणम् द्वितीयमुदाहरणम् ५३ २२ तृतीयमुदाहरणम् ५४ ३ चतुर्थमुदाहरणम् ५४ १४ पञ्चममुदाहरणम् ५४ २६ उदाहृतविषये सप्रयोजनाया अपि लक्षणायाः सम्भवाद् व्यङ्गयसद्भा- वाद् ध्वन्यभावे हेतुनिदर्शनम् ५५ १९ रूढिहेतुकलक्षणास्थलादपि ध्वनेनिरसनम् क्वचिद्रूपकादिध्वनिव्यपदेशो रूपकव्याकवाच्यमहिम्ना प्रवर्तते ५६ १५ लक्षणासामग्यभावादपि गुणवृत्तिर्व्यङ्गयमवगमयितुमसमर्था ५६ २४ भक्तेर्ध्वनिलक्षणत्वस्य पुनरन्यथा खण्डनम् ५७ २१ भक्तर्ध्वनिलक्षणत्वेऽव्याप्तिप्रदर्शनम् ध्वनेर्भतिरुपलक्षणमिति निरसनम् ५८ २४ २ विषयानुक्रमणिका। पृ० पं. ६ ५९ २२ ६० ७ ६० २१ -- ६१ २२ ६२ २ ६२ ११ ६४ १० ६५ २० २ विषयाः- उपलक्षणात्मकभकिद्वारेणैव सर्वेषां ध्वनिप्रकाराणामवगमः स्यात् किन्तल्लक्षणविधानेनेत्याक्षेपनिःक्षेपः ध्वनिपक्षस्य दृढीकरणम् ध्वनेरनिर्वचनीयतामनूद्य निराकरणम् अनिर्वाच्यतावादिनोऽपि स्वनये प्रवेशयन्नुद्दयोतस्योपसंहरणम् द्वितीयोदयोते-- अविवक्षितवाच्यस्यावान्तरभेदकथनाय कारिकाऽवतारणम् व्यायप्रकारनिरूपणप्रस्तावे वाच्यभेदनिरूपणरूपासङ्गतेः समाधानम् अविवक्षितवाच्यध्वनेराद्यभेदोदाहरणम् अत्र स्वीयपद्योदाहरणम् अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनेः पदगतमुदाहरणम् अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनेर्वाक्यगतमुदाहरणम् विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेविभागप्रदर्शनम् असंलक्ष्यक्रमध्वनेविभजनम् दीधितौ सम्भोगशृङ्गाररसोदाहरणम् रसाभासोदाहरणम् भावाभासोदाहरणम् भावशान्तेरुदाहरणम् भावोदयोदाहरणम् भावसन्धेरुदाहरणम् शबलतोदाहरणम् असंलक्ष्यक्रमत्वोपपत्तिः रसवदाद्यलङ्कारादलक्ष्य क्रमस्य रसादिध्वनेवि भक्तविषयस्य कारिकाद्वितयेन प्रदर्शनम् स एवालङ्कारशब्दवाच्यो भवति योऽङ्गभूत इति स्वमतस्य दाढर्याय निदर्शनम् रसाद्यलङ्कारस्य दैविध्यकथनम् ६७ २३ ६८ १९ " ६८ २५ ६९ ६९ ६९ १२ ६९ २२ ७० १७ ७२ १९ ६ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. ५० ७२ २६ ७३ २१ ७३ २६ विषयाः- तत्र शुद्धस्योदाहरणम् वस्तुप्राधान्यभाजि चाटुरूपे विषये रसान्तराणामप्यङ्गत्वमित्य. स्योपपादनम् अङ्गभूतरसाद्यलङ्कारे सङ्कीर्णस्योदाहरणम् उदाहरणोक्तप्रकार एव रसवदलङ्कारविषयस्यौचित्यम् अपूर्वतयोत्प्रेक्षितस्योदाहरणोक्तार्थस्य दाढर्याय प्रतिपादनम् रसस्यालङ्काराभावे हेतूपपादनम् सङ्क्षिप्तद्विषयस्य कारिकायां प्रदर्शनम् कारिकायां पर्यवसितस्य कथनम् दीधितौ प्रेयोऽलङ्कारस्योदाहरणम् ७४ १४ २ ७५ ११ ७६ १३ ७७ ४ ऊर्जस्विन उदाहरणम् ७७ १० ७७ १८ ७७ २३ ७७ २८ ७८ ७८ १७ ७८ २२ समाहितस्योदाहरणम् भावोदयस्योदाहरणम् भावसन्धेरुदाहरणम् भावशबलताया उदाहरणम् 'मे मतिः' इत्यनेन सूचितस्य परैकदेशिनो मतस्यानुवादपूर्वकनिरा- करणम् अचेतनवस्तुवृत्तान्ते चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनया रसवदादीनामेव साम्राज्यम् चेतनवृत्तान्तारोपेऽपि जडे चैतन्यविरहेण रसादेर्वाधमाशङ्कय दोषप्रदर्शनम् अचेतनवर्णनोदाहरणम् अत्र पुनरुदाहरणम् दाढर्थाय पुनरुदाहरणम् पुनरेकदेशिमतस्यापत्तौ हेतूपपादनम् विभागगर्भगुणालङ्कारस्वरूपप्रदर्शनम् गुणानां रसमात्रवृत्तित्वेऽपि शब्दार्थवृत्तित्वप्रसिद्धः कथञ्चिदुपपादनम् ७९ २३ ८० ११ ८० २५ ८१ १९ ८२ १४ विषयानुक्रमणिका। पृ. पं. ८४ ९ ८४ २४ ८५ १२ ८५ १६ ८५ २८ ८६ . ८६ २५ ८७ १९ ८८ ९ ८८ १४ ८८ १८ ८९ ९ विषयाः- गुणाः शब्दार्थयोरपि व्यङ्गयत्वेन तिष्ठन्त्येवेत्यस्य प्रतिपादनम् प्रसङ्गाद् व्यङ्गयव्यञ्जकभावावलम्बितस्यौजोगुणस्य व्यवस्थापनम् ओजोव्यञ्जकस्य शब्दस्योपदेशः तादृशशब्दस्योदाहरणम् रौद्रादिव्यञ्जकस्यार्थस्योपदेशः अस्योदाहरणम् ग्रसङ्गात्प्रसादस्य निरूपणम् स्वमते दोषाणां नित्यानित्यत्वविभक्तव्यवहारस्य प्रदर्शनम् दोषाणां क्वाचित्कताऽनभ्युपगमे दोषकथनम् असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य सामान्येन प्रदर्शनापसंहारः रसादेरलङ्कारादीनां च विशेषेणानुक्ते हे तूपपादनम् रसादः प्रकारानन्त्यस्य प्रतिपादनम् विशेषज्ञानां संक्षेपेणैव सकलतत्त्वावगमो भविष्यतीति कारिकायां कथनम् दिङ्मात्रे वक्तव्ये पूर्वमवगमस्यावश्यकत्वम् शृङ्गारे यमकादीनां सन्निवेशनस्य कवेः शक्तावपि प्रमादित्वम् प्रमादित्वपदकृत्यस्य प्रतिपादनम् रसादिध्वनावलकारयोजनोपायस्याभिधानम् अपृथग्यत्ननिर्वालङ्कारस्योदाहरणम् यमकादीनां रसध्वनेरङ्गत्वाभावोपपादनम् तुल्यन्यायेनाशङ्कनपूर्वकं समाधानम् खोक्तेर्दाफ्योदाहरणम् स्वोक्तस्य समर्थनम् कालिदासादीनां यमकनिबन्धेषु रसादीनामङ्गता यमकादोनां त्वजितेवेति कथनम् यमकादेरङ्गितायाः श्लोकत्रयेण संग्रहणम् ध्वन्यात्मभूतशृङ्गारव्यञ्जकस्यालङ्कारवर्गस्य प्रतिपादनम् ८९ २६ ९० १४ ९१ ९१ २२ ९२ १३ ९३ ४ ९३ २५ ९४ ११ ९४ २४ ९५ १४ ९५ २५ ८ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं० ८ विषयाः- रसोपयोगित्वसमीक्षायाः कारिकाद्वयेनाभिधानम् ९६ २६ रसबन्धेषु यमलङ्कारं तदङ्गतया विवक्षतीति प्रथमांशस्योदाहरणम् ९७ १५ नाङ्गित्वेनेति द्वितीयांशस्य विवरणम् ९८ १३ तत्तृतीयांशस्योदाहरणम् तञ्चतुर्थपञ्चमांशया रसाधुपयोगावसरे उपादानस्योदाहरणम् ९९ १९ अनवसरे त्यागस्योदाहरणम् १०० १८ उदाहरणे श्लेषव्यतिरेकयोः सङ्करमाशङ्कय खण्डनम् १०१ २२ तस्यैव प्रकारान्तरेण प्रदर्शनम् १०१ २५ सङ्करस्योदाहरणम् १०२ दीधितावुदाहरणान्तरम् १०२ १९ रक्तस्त्वमित्यायुदाहरणे सङ्करस्यान्यथाभावोपपादनम् १०२ २२ एकविषयत्वात्सङ्करस्यास्तित्वमाशङ्कय निराकरणम् १०२ २८ पुनराशङ्कय समाधानम् १०३ १९ श्लेषोपमाव्यतिरिक्तव्यतिरेकस्योदाहरणम् १०३ २६ पुनराशङ्कथ समाधानम् १०४ २३ श्लेषहीनेन साम्येनापि प्रतिभासितस्य व्यतिरेकस्यौदाहरणम् १०५ १० 'नातिनिर्वहणेषिता' इत्यंशस्योदाहरणम् १०६ 'निर्मूढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्' इत्यन्तिमांशस्योदाहरणम् १०६ २७ उक्तसमीक्षाप्रकारातिक्रमे दोषप्रतिपादनम् १०७ २१ असमीक्षितालङ्कारसन्निवेशं लक्ष्यं न संभवति विरलमेव वा संभवती- त्याशङ्कायां कथनम् १०७ २५ तद्विभागस्याप्रदर्शने हेतुप्रतिपादनम् समीक्षाप्रकारं दर्शितदिशोहमानस्य ध्वनिस्वरूपमुपनिबध्नतः सुकवेरा- स्मलाभोपपादनम् १०८ १० विवक्षितान्यपस्वाच्यध्वनेर्द्वितीयभेदस्य संलक्ष्यक्रमस्य विभजनम् १०९ अलङ्कारस्यैवाभिधामूलव्यञ्जनया प्राकाश्यकथनम् ११० श्लेषस्य विषयपृथग्भावप्रदर्शनम् ११० १८ २ २ विषयानुक्रमणिका। ९ पृ० पं. ६ विषयाः- श्लेषेऽर्थद्वयस्य वाच्यतां दर्शयितुमुदाहरणम् १११ ५ कारिकाघटकस्याक्षिप्तपदस्य कृत्यप्रदर्शनम् ११२ ३ तस्यैव संक्षेपेण प्रतिपादनम् ११२ १३ अभिधयाऽपरालङ्कारस्य वाच्यत्वे श्लेषस्योदाहरणम् ११२ २० किमत्र सर्वस्यापि ध्वनेरभाव एवेत्याशङ्कायां कथनम् ११३ १० श्लाघ्याशेषेत्युदाहरणप्रदर्शनम् ११३ १८ भ्रमिमरतिमित्याद्युदाहरणम् ११४ १४ चमहिअमाणसेत्यायुदाहरणम् ११५ २ कारिकाघटकैवकारस्याक्षिप्तशब्देन सहार्थिकान्वयफलप्रदर्शनम् ११५ २१ दृष्टया केशवेत्यागुदाहरणम् ११६ विप्रतिपत्तिनिरासाय धनेरपि विषयप्रदर्शनम् ११७ शब्दशक्तिमूलध्वनेरुदाहरणम् ११७ १२ उन्नतः प्रोल्लसद्धार इत्यायुदाहरणम् ११८ ३ दत्तानन्दा इत्याद्युदाहरणम् ११८ १६ उदाहरणत्रये ध्वनिप्रदर्शनम् ११९ १० अलङ्काराणामपि ध्वनिप्रदर्शने पूर्व विरोधाभासध्वनेरुदाहरणम् १२० विरोधस्य श्लेषस्य च प्रदर्शनम् १२१ २६ भत्र हर्षचरितोक्तोदाहरणम् १२२ उदाहरणेऽस्मिन्नरुचिदर्शनात्स्वीयोदाहरणप्रदर्शनम् १२२ १७ शब्दशक्त्या व्यज्यमानव्यतिरेकालङ्कारस्योदाहरणम् १२३ ११ अर्थशक्त्युद्भवध्वनिनिरूपणम् १२४ ६ कुमारसम्भवोक्तमुदाहरणम् १२४ १७ अस्यासंलक्ष्यक्रमव्यजयलक्ष्यत्वमाशङ्कथ समाधानम् १२५ ६ स्वोक्तेर्दाढर्याय उदाहरणप्रदर्शनम् १२५ २१ 'उक्ति विना' इति कारिकोक्तः फलं दर्शयितुमुपक्रमः १२६ १७ अत्र सङ्केतकालमनसमित्यायुदाहरणम् १२६ २५ शब्दार्थशक्त्याऽऽक्षिप्तस्य व्यङ्गयार्थस्य कवेः स्वोक्त्या प्रकाशीकरणेऽनुस्वा. ४ १० सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं. १ ३ ३ १ ५ विषयाः- नोपमव्यङ्गयाद् ध्वनेरन्यस्यैवालङ्कारस्य कथनम् १२७ १६ शब्दशक्त्या व्यङ्गयस्य पदान्तरेण प्रकाशनात्संलक्ष्यक्रमध्वनेरभावो. दाहरणम् १२८ अर्थशक्त्या व्यङ्गयस्य गुणीभावोदाहरणम् १२९ ३ शब्दार्थोभयशक्त्या व्यङ्गयस्य गुणीभावोदाहरणम् १२९ २१ अर्थशक्त्युद्भवध्वनिमुदाहर्तुमर्थभेदप्रदर्शनम् १२९ २६ दीधितावर्थशक्त्युद्भवध्वनेादशधा परिगणनम् १३० १५ तत्र तृतीयस्योदाहरणम् १३. २४ चतुर्थस्य प्रतापरुद्रीयोक्तमुदाहरणम् १३१ सप्तमस्य दर्पणोक्तमुदाहरणम् १३१ अष्टमस्य काव्यप्रकाशोक्तमुदाहरणम् १३१ एकादशस्य दर्पणोक्तमुदाहरणम् १३१ ९ द्वादशस्य च रसगङ्गाधरोक्तमुदाहरणम् १३१ ११ प्रथमप्रकारस्योदाहरणम् १३१ २२ पञ्चमप्रकारस्योदाहरणम् १३२ ११ अस्य पुनरुदाहरणम् १३२ १९ नवमभेदस्योदाहरणम् १३३ १५ अस्योदाहरणान्तरम् १३३ १९ अलङ्कारध्वनेनिरूपणम १३४ अलङ्कारध्वनेः प्रविरलविषयत्वासम्भवप्रदर्शनम् १३४ २२ अलङ्कारध्वनेरुपपादनम् १३५ ११ गुणीभूतव्यङ्गयस्य मार्गप्रदर्शनम् १३६ २ तदुपपादनम् १३६ १४ उदाहरणम् १३६ २१ फलितकथनम् १३७ १६ इत्थं प्रत्युदाहरणं प्रदर्थशक्त्युद्भवध्वनेरुदाहरणानि दर्शयितुमाख्यानम् १३७ २० तस्याष्टमप्रकारोदाहरणम् १३७ २६ ७ विषयानुक्रमणिका। ११ पृ. पं. विषयाः- स्वकीयोदाहरणान्तरम् १३८ २४ उपमाध्वनेरुदाहरणम् १३९ १९ उपमाध्वनेः स्वीयोदाहरणान्तरम् १४० १२ आक्षेपध्वनेरुदाहरणम् १४० २४ शब्दशक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनिभेदप्रदर्शनम् १४१ १७ शब्दशक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनेरुदाहरणम् १४१ २२ अवार्थान्तरन्यासध्वनिविरोधपरिहरणम् १४२ ९ द्वितीयस्यार्थशक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनेरुदाहरणम् १४२ १७ व्यतिरेकध्वनेरपि द्वैविध्यप्रदर्शनम् १४३ तत्रार्थशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनेरुदाहरणम् १४३ १५ उत्प्रेक्षाध्वनेरुदाहरणम् १४४ १२ अत्रोत्प्रेक्षाऽभावमाशङ्कय समाधानम् १४५ ३ क्वान्यत्रेवादिशब्दाप्रयोगेऽप्युत्प्रेक्षाप्रतीतिरित्याकाङ्क्षायामुदाहरणम् १४५ २४ अत्रारुचेरुदाहरणान्तरम् १४६ ११ उदाहरणद्वये उत्प्रेक्षा माऽस्तु तथा च दृष्टान्तासिद्धः कथं प्रकृते सेत्याश- ङ्कायामुपपादनम् १४६ २७ श्लेषध्वनेरुदाहरणम् १४७ ५ यथासंख्यध्वनेरुदाहरणम् १४८ ११ उपसंहरणम् १४९ दीधितौ दीपकध्वनेरुदाहरणम् १४९ १२ अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनेरुदाहरणम् १४९ १५ अपह्नतिध्वनेरुदाहरणम् १४९ १८ अतिशयोक्तिध्वनेरुदाहरणम् १४९ २४ अलङ्कारध्वनेः प्रयोजनवत्ता ख्यापयितुं कारिकाऽवतारणम् १५० अलङ्काराणां शोभाऽतिरेकविरहे कथनम् १५० १५ दीपकादावुपमाया व्यङ्गयत्वेन ध्वन्यङ्गत्वापतने प्रतिपादनम् १५१ १ अलङ्काराणां व्यङ्गयत्वे प्राधान्येन विवक्षितत्वे च प्रकारद्वयोपदेशः १५१ ४ " " " ५ २ १२ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ० पं. ९ विषयाः- तत्र वस्तु व्यङ्गथतायामलङ्काराणां ध्वनिरूपताव्यवस्थापनम् १५१ १४ अलकारव्यङ्गयतायामपि व्यवस्थापनम् १५२ १३ उक्तप्राधान्य व्यवस्थाया दृढीकरणम् १५२ २४ वस्तुव्यङ्गयालङ्कारध्वनेरुदाहरणं मूले कुतो न दर्शितमित्याशङ्कायां कथनम् १५३ २ संक्षेपेणोपसंहरणम् १५३ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग चपार्थक्यप्रदर्शनकारिकाऽवतारणम् १५३ १७ ध्वनेरविषयस्य वाच्याङ्गव्यङ्गयरूपगुणीभूतव्यङ्गयस्योदाहरणम् १५४ गुणीभूतव्यङ्गयस्योदाहरणान्तरं दिदर्शयिषुः सामान्यव्यवस्थाकथनम् १५५ २ तस्योदाहरणान्तरम् १५५ १० व्यङ्गयस्य पूर्व गुणीभावेऽपि क्वचित्पश्चात्प्राधान्ये ध्वनेरेव विषय इत्यु- पदेशः १५६ १२ उदाहरणम् १५६ २५ अविवक्षितवाच्यध्वन्यविषयव्यवच्छेदप्रदर्शिकायाः स्वरूपम् १५८ ६ दीधिताग्नुप्रासप्रवणतया कवेर्लाक्षणिकशब्दप्रयोगात्मकमुदाहरणम् १५८ १४ दीधितौ वृत्तपरिपूरणसामर्थ्यविरहेण यथोदाहरणम् १५८ १८ आवश्यकत्वात्पुनर्वनिस्वरूपप्रदर्शिकायाः कारिकाया निर्देशः १५८ २६ तृतीयोहयोते- पूर्वमुद्द्योतद्वयेन व्यङ्ग-यमुखेन ध्वनेः प्रकार प्रदर्य प्रकारान्तरेण तन्निरू- पणाय कारिकाऽवतारणम् १५९ २३ अविवक्षितवाच्यध्वनेः पदवाक्यप्रकाशत्वम् १६० तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यभेदे पदप्रकाशतोदाहरणम् १६० १६ पुनरुदाहरणम् १६१ पुनरुदाहरणान्तरम् १६१ १२ उदाहरणत्रये व्यञ्जकत्वाभिप्रायेण कृतपदानामुपपादनम् १६१ २१ अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यद्वितीयभेदस्योदाहरणम् १६२ २ अत्र व्यजकत्वाशयेन विहितपदोपपादनम् १६२ २३ १ विषयानुक्रमणिका। १३ पृ. पं. विषयाः- पुनरुदाहरणान्तरम् २६२ २७ अत्रापि व्यञ्जकत्वपदोपपादनम् १६३ २० अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यप्रथमभेदस्य वाक्यप्रकाशतायामुदाहरणम् १६३ २५ अत्र व्यञ्जकत्ववाक्योपपादनम् १६४ १४ अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य द्वितीयभेदस्य वाक्यप्रकाशतायामुदाहरणम् १६४ २४ अत्र व्यञ्जकत्ववाक्योपपादनम् १६५ १८ विवक्षितान्यपरवाच्यस्याप्यनुरणरूपव्यग यस्य शब्दशक्त्युद्भवप्र. भेदे पदप्रकाशतोदाहरणम् १६६ ११ अत्र व्यञ्जकत्वपदोपपादनम् १६७ शब्दशक्त्युद्भवप्रथमभेदस्य वाक्यप्रकाशतोदाहरणम् १६७ १२ अत्र व्यञ्जकवाक्योपपादनम् १६७ २४ विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नार्थशक्त्युद्भवद्वितीय- भेदस्य पदप्रकाशतोदाहरणम् १६८ २ अत्र व्यञ्जकपदोपपादनम् १६८ १९ अस्य वाक्यप्रकाशतोदाहरणम् १६८ २४ अत्र व्यञ्जकवाक्योपपादनम् १६९ १२ ततःस्वतस्सम्भव्यर्थशक्त्युद्भवध्वनेस्तृतीयभेदस्य पदप्रकाशतोदाहरणम् १६९ २२ अत्र व्यञ्जकपदीपपादनम् १७० स्वतस्सम्भव्यर्थशक्त्युद्भवध्वनेवाक्यप्रकाशबोदाहरणम् १७० १५ अत्र केवलं व्यङ्गयार्थप्रदर्शनम् १७० २० ध्वनेः पदप्रकाशताऽसम्भवितामाशङ्कयोपपादनम् १७१ समाधानम् १७१ २० एकस्मात्पदाद् व्यङ्गयप्रतीतेरदर्शनात् कथं पुनर्वनेः पदप्रकाशतेत्या. शङ्काया निरसनम् १७२ पुनरपरथा व्यवस्थापनम् १७२ २३ व्यञ्जकमुखेन असंलक्ष्यक्रमध्वनेरपि निरूपणम् १७३ २१ वर्णानामनर्थकत्वाद्रसद्योतकत्वाभावनिराकरणम् १७४ ११ ८ ४ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं. १७५ १५ १७५ २७ १७६ २५ १७७ १२ १७८ ५ १७८ १७ १७९ ११ १८० १८ १८१ ७ १८१ २१ १८१ २६ १८२ विषयाः- कारिकाद्वयतात्पर्यविवरणम् अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य पदानां रसद्योतकत्वोदाहरणम् दाढर्याय रसस्य पुनःपदप्रकाशतोदाहरणम् रसादिध्वनेः पदांशप्रकाशतोदाहरणम् क्रमप्राप्तं वाक्यव्यङ्गयरसादिध्वनिमुदाहर्तुं विभजनम् तत्र शुद्धस्य प्रथमप्रकारस्योदाहरणम् द्वितीयस्यालङ्कारान्तरसङ्कीर्णस्योदाहरणम् संघटनास्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं तद्विभजनम् गुणाश्रिताया रसव्यञ्जिकायाः संघटनाया वक्तृवाच्यौचित्यानुसारेण व्यवस्थाकथनम् संघटनायाः पक्षत्रयनिर्देशः तत्र प्रथमतृतीयपक्षयोः कारिकांशव्याख्यानम् द्वितीयपक्षे कारिकाऽर्थकथनम् पक्षत्रयनिर्देशप्रयोजनप्रदर्शनम् गुणानामप्यनियतविषयत्वे प्रतिपादनम् संघटनाया अनियतविषयत्वे व्यवस्थोपपादनम् उदाहरणेन व्यभिचारप्रदर्शनम् व्यभिचारप्रदर्शकमुदाहरणान्तरम् पुनरन्यव्यभिचारप्रदर्शनम् व्यभिचारस्थलप्रदर्शनम् उपसंहरणम् पुनराशङ्कनम् समाधानम् अविवेकिजनानुरोधेन तृतीयपक्षस्यांशतोऽभ्युपगमनम् तत्रापत्तिमाशङ्कय निराकरणम् गुणानां शब्दाश्रयत्वं व्याहृतवन्तं प्रति वादिन आशङ्कनम् वादिन उपपादनम् १८२ १२ १८२ २१ १८३ १४ १८३ १७ १८३ २६ १८४ १८४ १० १८४ १४ १८४ १८ १८४ २३ १८५ ६ १८५ ९ १८५ २५ १८६ २ विषयानुक्रमणिका। पृ. ५० १८६ १३ १८६ २४ १८७ ६ १८७ १८ १८८ २ .. १८८ २७ १८९ १७ १८९ २२ १८९ २८ १९० ३ ३ १९० १५ १९० १८ १९१ ६ विषयाः- निरसनम् वाच्यस्वरूपसौन्दर्य तया विना कुत इत्याशङ्कायामाख्यानम् सङ्घटनाऽऽश्रयगुणवादिनः पुनराक्षेपः प्रतिपक्षिणो निराकरणम् ओजस्यपि सधटनाया अनियतत्वोपपादनम् गुणानां संघटनावद् व्यभिचारस्य तादवस्थ्ये आख्यानम् उपसंहरणम् गुणसंघटनातादात्म्यपक्षपातिनः स्वमतस्थापनम् तादात्म्यपक्षे कृतपूर्वस्याक्षेपस्य स्मारणम् तत्खण्डनम् तादृशे लक्ष्येऽचारुत्वाप्रतिभानमाशङ्कय समाधानम् विभज्यान्वाख्यानम् दृष्टान्तप्रदर्शनेनोक्तार्थस्य दृढीकरणम् कवेः प्रतिभया दोषा आच्छाद्यन्ते इति कुतोऽवगम्यते इत्याशङ्काया- माख्यानम् तत्रान्वयस्य दर्शितत्वाद् व्यतिरेकमात्रप्रदर्शनम् गुणसंघटनातादात्म्यपक्षस्यानुपपत्त्याऽस्त्रीकरणम् उपसंहारपूर्वककारिकोत्तरांशस्यावतारणम् कारिकांशविवरणपूर्वकवक्तृभेदप्रदर्शनम् तत्र द्वितीयस्य द्वैविध्यम् तदेकदेशभेदाख्यानम् कथानायकविभागपूर्वकवक्तृभेदोपसंहरणम् ततो वाच्यवैविध्यप्रदर्शनम् वक्तृवाच्यौचित्यस्य संघटनानियामकत्वप्रदर्शनम् शुद्धवक्त्रौचित्यं विचार्य वाच्यौचित्येन सह तस्य प्रतिपादनम् करुणविप्रलम्भध्वनौ विशेषकथनम् तत्राशङ्कथ समाधानम् १९९ १९ १९१ २२ १९१ २७ ७ १९२ १९२ १७ १९२ २० १९२ २३ १९३ २ १९३ १९३ २४ १९४ १९४ १८ १९४ २४ १६ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं. १९७ विषयाः- तत्रोपपत्तिकथनम् १९५ ११ उपपत्तिमुक्त्वा रसान्तरे व्यवस्थाऽऽख्यानम् १९५ २१ प्रसादगुणस्य संघटनाव्यापकत्वम् १९६ १४ तदुपपादनम् १९६ १७ प्रसादस्य साधारणत्वं स्थापयितुमन्वयव्यतिरेकप्रदर्शनम् १९६ २३ सिद्धान्तकथनम् २ एतमर्थ द्रढयितुमुपपादनम् १९७ पर्यवसितपक्षत्रयसामञ्जस्येन संघटनाया रसव्यञ्जकत्व- प्रदर्शनम् १९७ १७ संघटनाया नियामकान्तरम् १९८ हेतुतया प्रसङ्गाद् विषयप्रभेदप्रदर्शनम् १९८ २५ दीधितौ मुक्तकादीनां लक्षणम् १९९ १८ दैव्यादिवागाख्यानम् १९९ २१ खण्डकाव्यादिप्रतिपादनम् १९.९ २४ दीधितौ गद्यकाव्यस्य पञ्चविधत्वम् २०० १४ चम्पूप्रभृतीनां लक्षणम् २०१ काव्यप्रभेदप्रदर्शनप्रयोजनाख्यानम् २०१ २४ तभेदानां क्रमशः प्रदर्शनम् २०२ मुक्तके विभावादिसंघटना कथं येन तदायत्तो रसः स्यादित्या- शङ्कायां कथनम् २०२ ११ विभावादिप्रतीतिप्रसिद्धिप्रदर्शनम् २०२ १५ अत्र विशेषकथनन् २०३ ३ पर्यायबन्धे विशेषकथनम् २०३ २५ परिकथायां विशेषकथनम् २०४ ११ खण्डकथासकलकथयोर्विशेषकथनम् २०४ १५ महाकाव्ये नियमाख्यानम् २०४ २३ इतिवृत्तवर्णनमात्रतात्पर्येण कृतं काव्यं न दृश्यत इत्याशङ्कायां कथनम् २०५ २ ४ २ विषयानुक्रमणिका। पृ. पं० २०५ ८ २०५ ११ २०५ १९ २०६ ४ २०६ २०६ ११ २०६ १७ २०६ २० २०६ २४ २०७ २१ २०७ २५ २०८ २ २ विषयाः- मार्गद्वये श्रेष्ठस्याख्यानम् दृश्यकाव्येषु नियमकथनम् आख्यायिकाकथयोः संघटनानियमाभिधानम् गद्यकाव्ये पूर्वोक्तवक्त्राद्यौचित्योपपादनम् प्रबन्धौचित्यस्य प्राधान्यप्रदर्शनम् तदौचित्यस्य निर्वचनम् तत्र हेतुमुक्त्वा निमित्ताभिधानम् कथायामौचित्यकथनम् रसौचित्यपक्षस्य दृढीकरणम् विशेषकथनम् पुनविशेषकथनम् उपपादनम् उपसंहरणम् रसादिव्यञ्जनप्रकारानभिदधत्याः कारिकाया अवतारणम् रसादिव्यञ्जनोपयोगिप्रकाराख्यानम् दीधितौ विभावलक्षणम् भावलक्षणम् अनुभावलक्षणम् सञ्चारिलक्षणम् तस्य पुनर्व्यष्टया प्रतिपादनम् प्रतिकूलतया वर्णनेऽनौचित्यकथनम् तत्राशङ्कय खण्डनम् उदाहरणम् तर्हि सातवाहनचरिते कथं सङ्गतिरित्याशङ्कायां प्रतिपादनम् अनौचित्यं विना रसभङ्गस्य कारणान्तराभावकथनम् २०८ १० २०८ २१ २०८ २५ २०९ १४ २०९ १७ २०९ २१ ” २०९ २३ २११ १४ २१९ १७ २१२ १५ २१३ २१३ १५ अस्य समर्थनम् २१३ २३ दीधितौ धीरोदात्तलक्षणम् २१४ ५ १८ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- - पृ. ५० ९ विषयाः- अवश्यकर्तव्यतायां हेतुकथनम् २१४ कल्पितेतिवृत्तादिविषयेऽभिधानम् २१४ ११ दीधितावेतस्य दृढीकरणम् २१४ १४ सम्भोगशृङ्गारोपनिबन्धे वृत्तकल्पनायामपि क्षत्यभावाशङ्कनम् २१४ २२ तत्खण्डनम् २१५ २ रतौ दिव्यौचित्य परीक्षाया अयुक्तत्वमाशङ्कय खण्डनम् २१५ १५ सम्भोगस्य श्रव्यकाव्येऽनिषेधात्कुतस्तद्बलेन रतिभेदकल्पनेत्याशङ्कय निरसनम् २१६ ३ उपसंहर्तुमुक्तानुवदनम् २१६ किमुत्तमप्रकृतिविषये सम्भोगङ्गारवर्णमनुचितमेवेत्याशङ्कायां कथनम् २१६ १५ सिद्धान्तस्याभिधानम् २१६ २३ कुमारसम्भवादावुमाशिवादिसुरतक्रीडावर्णनस्य दोषकथनम् २१६ २८ तेषां स दोषः कथं न लक्ष्यत इत्याशङ्कायामाख्यानम् ३ संक्षेपेणानुभावौचित्याभिधानम् २१७ ६ समासेनोपसंहरणम् २१७ ११ उक्तार्थे कारिकाकृत्सम्मतिप्रदर्शनम् २१७ १८ स्वकल्पिते तादृशस्खलनाद् बिभ्यता कविना नितरां सावधानेन भाव्यमि- त्युपदेशः २१८ तत्र हेतुप्रदर्शनम् २१८ तस्यैव संक्षिप्योपदेशः २१८ कथाशरीरस्य रसमयत्वसंपादनोपायोपदेशः २१८ १६ प्रसङ्गादुपदेशान्तरम् २१८ १९ तस्याथस्य प्रमाणोपन्यासेन दृढीकरणम् २१८ २९ द्वितीयकारणस्य निरूपणम् २१९ उदाहरणम् २१९ ११ तस्य युक्तत्वोपपादनम् ११९ १९ स्वेच्छया तदूरीकरणे प्रक्रान्तेतिवृत्तभङ्ग आपद्यत इत्यतोऽभिधानम् २१९ २५ २ ९ ६ विषयानुक्रमणिका । १९ - पृ.पं. ९ विषयाः- तृतीयकारणस्य निरूपणम् २२० दीधितौ सन्धितदङ्गानां निरूपणम् २२० १० उदाहरणम् २२१ १८ व्यतिरेकाख्यानम् २२१ २६ दोधितौ सन्ध्यङ्गानां षड्विधप्रयोजनम् २२२ १ तथाऽऽचरणेऽनुपपत्तिनिदर्शनम् २२२ तुरीयकारणस्य निरूपणम् २२२ १८ उचितोद्दीपनप्रशमनयोरसस्योदाहरणम् २२३ तुरीयकारणावान्तरप्रकारनिरूपणम् २२३ १३ उदारहणम् २२३ १८ पञ्चमकारणस्य निरूपणम् २२४ १८ एतदुक्तः प्रयोजनकथनम् २२४ २४ तादृशकवीनामप्युपलब्धेरप्रसिद्धयभावप्रतिपादनम् २२५ दीधितौ तदुदाहरणम् २२५ १२ न केवलमलक्ष्यक्रम एव प्रबन्धेन द्योत्यतेऽपि तु लक्ष्यक्रमोऽपीति प्रदर्शनम् २२५ २० दीधितावत्र केषाञ्चन मतस्यप्रदर्शनम् २२६ उदाहरणम २२६ २६ पुनरुदाहरणम् २२७ उदाहरणान्तरम् २२७ १३ असलक्ष्यक्रमस्य वस्तुद्वारा पारम्पर्येण कारिकायां व्यञ्जकवर्गाभिधानम् २२८ २४ उदाहरणम् २२९ २० व्यङ्गयं दर्शयितुमाख्यानम् २३० २३ सुप्सम्बन्धवचनानामभिव्यञ्जकव्यङ्गय प्रदर्शनम् तद्धितनिपातयोग्यङ्गयप्रदर्शनम् २३१ कृत्तद्धितसमासोपसर्गाणां व्यङ्गयप्रदर्शनम् २३१ १८ एतावद्व्यङ्गयावभासफलाभिधानम् २३२ १० ܩ २० सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ० पं० ७ विषयाः अर्थापत्त्या दृढीकरणम् २३२ १६ बहुव्यञ्जकघटितोदाहरणम् २३२ २४ न्यक्कार इत्यादिपद्ये व्यगयार्थान् समाहृत्य प्रदर्शनम् २३२ २८ असम्भवापत्ति वारणायाख्यानम् २३३ ६ उदाहरणम् २३३ ११ अत्र व्यञ्जककसङ्ग्रहणम् २३३ २० उदाहरणान्तरं दातुं भूमिकाऽऽरचनम् २३४ व्यस्तसुबन्तस्योदाहरणम् २३४ १२ व्यस्ततिङन्तस्योदाहरणम् २३४ २८ एतस्यैवोदाहरणान्तरम् २३५ १६ षष्टयर्थसम्बन्धस्य व्यञ्जकत्वोदाहरणम् २३६ समासानां व्यजकताऽऽख्यानम् २३७ निपातानां व्यञ्जकत्वोदाहरणम् २३७ १८ उदाहरणान्तरम् २३८ निपातानां द्योतकत्वं तु प्रसिद्धमेव, तत्कुतस्तदिदानी समर्थ्यत इत्याशङ्कायां कथनम् २३८ २३ उपसर्गाणां व्यञ्जकत्वोदाहरणम् २३९ ५ छन्दसो व्यञ्जकत्वोदाहरणम् २३९ २१ उपसर्गविषये विशेषोपपादनम् २४० ११ अनेकोपसर्गनिर्दोषत्वोदाहरणम् २४० १६ पुनरुदाहरणान्तरम् २४० २५ पुनरुदाहरणम् २४१ निपातानामपि द्वित्राणामेकत्रोपनिपाते व्यञ्जकताऽपेक्षया निर्दोषत्वोदा- हरणम् २४१ १४ उदाहरणान्तरम् २४१ २३ प्रसङ्गात्पदपौनरुक्त्यस्यापि क्वचिद्दोषानावहत्वेन विच्छित्तिकारित्वमुदा- हर्तुमभिधानम् २४२ १० ७ विषयानुक्रमणिका। २१ - पृ० पं० विषयाः- दीधितौ वाक्यस्य पौनरुक्त्योदाहरणम् २४३ ६ प्रसङ्गाद् भूतादिकालस्य व्यञ्जकतोदाहरणम् २४३ १३ प्रकृत्यंशस्य व्यञ्जकत्वमुदाहर्तुं कथनम् २३४ १३ उदाहरणम् २४४ १९ अपिशब्दलभ्यार्थस्य समुच्चयनम् २४५ ११ उक्तार्थस्य युक्त्या दृढीकरणम् २४५ २४ उपसंहरणम् २४६ २ पौनरुक्त्यशङ्काऽपाकरणाय कथनम् २४६ उक्त्यनभिप्रेतार्थस्य व्यवच्छेदनम् २४६ १२ तथास्वीकारे को दोष इत्यतोऽभिधानम् २४६ १६ ग्रागक्तस्य स्मारणम् २४६ २१ इहांशिकप्राचीनसम्मत्याख्यानम् २४७ १० यत्र व्यञ्जकाभावास्तत्र कथं चारुत्वमित्याशङ्कानिरसनम् २४७ २२ व्यजकतायाश्चारुत्वनियामकत्वानङ्गीकारेऽनुपपत्त्यभिधानम् २४८ ६ असंवेद्यस्तावदसौ विशेषो न युक्त इत्याशङ्काया विकल्पद्वय कल्पन या खण्डनम् २४८६१ प्रथमविकल्पस्य दूषणम् २४८ २० द्वितीयविकल्पस्यानुमत्योपपादनम् २४९ एवं व्यञ्जनाविरहे सर्वथा वाचकशब्दानां चारुत्वाभाव उक्तो भवती. त्याशङ्कायाममिधानम् २४९ १८ रसादीनां विरोधिनी दर्शयितुं कारिकाऽवतारम् २५० विरोधिपरिहाररूपयत्नाकरणे का हानिरित्याशङ्कायां कथनम् २५० १९ परिहरणीयविरोधिविषयकजिज्ञासानिवृत्तये कारिकाऽवतारणम् २५० २३ तत्र विरोधिरसविभावपरिग्रहस्योदाहरणम् २५१ २५ प्रथमविरोधिद्वितीयांशस्योदाहरणम् २५२ १० तत्तृतीयांशोदाहरणम् २५२ २६ द्वितीयरसविरोधहेतूदाहरणोपपादनम् २५३ ५ ४ ४ २२ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- - पृ. पं. २५३ १७ २५४ १४ २५४ २२ २५४ २७ २५५ १० २५५ १५ २५५ २० विषयाः- तृतीयविरोधिशाखाद्वयोदाहरणम् दोषद्वितीयांशसमाधिमाशङ्कय खण्डनम् - तयनपेक्षितत्वादितिवृत्तवर्णनमप्रयोजकमेवेत्याशङ्कायामभिधानम् उक्तस्य समर्थनपूर्वकोपसंहरणम् तुरीयरसभङ्गहेत्वाख्यानम् दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकमुपपादनम् पञ्चमरसभङ्गकारणकथनम् उदाहरणम् लक्ष्यानुरोधेन वृत्तिपदार्थस्य पुनरन्यथा व्याख्यानम् दीधितौ कैशिकीलक्षणम् सात्त्वतीलक्षणम् भारतीलक्षणम् आरभटीलक्षणम् भरतानुशासनोक्ता तासामुत्पत्तिः दीधितावुपनागरिकालक्षणम् परुषालक्षणम् २५६ २५६ १० २५६ १३ १९ २२ २५६ २७ २५६ २५७ ३ २५७ कोमलालक्षणम् २५७६ २५७ १२ २५७ १६ २५७ २७ ग्राम्यालक्षणम् उपसंहारपूर्वकोपदेशः रसादीनां काव्ये मुख्योद्देश्यत्वकथनम् प्रमादे दोषप्रदर्शनम् प्राचां दृष्टान्तेन न नवीनैः स्खलन कार्यमित्यभिधानम् दाढर्यायादिकवीनामपि तस्य तात्पर्यगोचरीभूतार्थकथनग रसादिविरोधिनां प्रतिप्रसवाभिधानम् विरोधिरसाङ्गानां बाध्यत्वविवरणम् कुतः सतामुक्तिर्निर्दोषेत्यतः कथनम् अङ्गत्वेऽपि तदुत्तेनिर्दोषत्वोपपादनम् उदाहरणम् २५८ ८ २५८ १२ २५९ २ २५९ ६ २५९ २५९ १३ विषयानुक्रमणिका। २३ पृ. पं. २५९ १९ २६० १२ २६० १९ २६० २५ २६१ ६ २६१ १३ विषयाः- दीधितौ व्याध्यादिदशकामदशापरिगणनम् तत्र विशेषमुक्त्वा हेतूपपादनम् मरणवर्णननिषेधमाशङ्कयसमाधानम् कि करुणस्य कुत्राप्युद्देश्यत्वं नास्त्येवेत्याशङ्कायामाख्यानम् 'शृङ्गारे सर्व एव व्यभिचारिणः' इति सिद्धान्तस्य विघटनाशङ्कायां कथनम् दीधितावुक्तभङ्गित्रयमन्तरेणैव मरणवर्णननिषेधस्योदाहरणेन स. मर्थनम् अन्यथा तु विरुद्ध एवेतिकथनम् विरोधिरसाङ्गानां बाध्यत्वेनोक्तावदोषत्वोदाहरणम् अस्यैव प्रथमप्रकारस्य पुनरुदाहरणम् स्वाभाविकाङ्गत्वप्राप्तावदोषत्वोदाहरणम् आरोपिताङ्गताप्राप्तावदोषत्वोदाहरणम् अरुच्योदाहरणान्तरम् तृतीयामङ्गताप्राप्तिमुदाहर्तुमुपपादनम् उदाहरणम् अविरोधबीजं जिज्ञासमानस्य प्रश्ने समाधानम् विरोधनिवृत्तिमाशङ्कयोत्तरणम् २६१ २६ २६२ ११ २६३ ९ २६३ २१ २६४ २ २६४ १७ २६४ २२ २६५ ५ २६५ १२ २६५ १८ ४ तदुदाहरणम् २६५ २७ प्रकृते सङ्घटनम् २६६ २१ रदादीनां व्यङ्गथत्वात्कथं तेषामुद्देश्यत्वाभ्युपगमेन प्रकृते विरोधपरिहार इत्याक्षिप्य समाधानम् २६७ समर्थनम् २६७११ रसादीनां काव्यार्थत्वस्य सर्वसम्मतत्वाभावादुद्देश्यविधेयत्वयोरसम्भव इति कथं विरोधपरिहार इत्याशङ्कय निरसनम् २६७ १८ उपपादनम् २६८ २३ उक्तार्थे प्रसिद्धिप्रदर्शनम् सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं० २६८ २४ २६९ २४ २६९ २७ २७० १३ २७० २१ २७० २७ २७१ २७१ १३ विषयाः- एवं परिहारस्य सर्वत्र सम्भवाद् विरोधः कुत्र किंरूपश्च स्यादित्या- शङ्कायां कथनम् श्रव्यकाव्ये विरुद्धयोरप्यर्थयोः समावेशे न दोषः, दृश्य काव्ये गमनागमनाद्योर्विरुद्धार्थयोरभिनयः कथं स्यादित्याशङ्कायां समाधानम् उपसंहरणम् विरोधपरिहारस्यापरप्रकारप्रदर्शनम् दीधितावुदाहरणम् उपसंहरणम् प्रधानरसादिविरोधिनः प्रकारान्तरेण दोषाभावपरिहरणम् हेतुप्रदर्शनपूर्वकतदभिधानम् उदाहरणम् प्रकृते सङ्गमनम् क्षिप्त इत्यादिश्लोके दोषाभावनिगमनम् विरोधाभावोदाहरणान्तरम् अङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छलेति कारिकाभागोपयोगिनिरूपि. तस्योपसंहरणम् अवशिष्टांशं दर्शयितुं कारिकाऽवतारणम् स्वसामग्रीप्राप्तपरिपोषस्य कस्यचिदप्यङ्गत्वायोगादेकस्याङ्गि- त्वासम्भवादित्याशङ्कां समाधातुं कारिकाऽवतारणम् दृष्टान्तप्रदर्शनेनाङ्गिताऽविघटनं स्थापयितुं कारिकाऽवतारणम् दोधितौ वस्तुरूपस्यैतिवृत्तस्य द्वैविध्यम् पञ्चार्थप्रकृतिप्रदर्शनम् विरुद्धरससमावेशप्रकारान् दर्शयितुं कारिकाया अवतरणो. पपादनम् एकत्र समावेशे न विरोधः, विरोधे च नाङ्गाङ्गिभाव इत्यविरोधक- थनमनुचितमित्याशङ्कां परिहतु कारिकाकथनम् १५१ २३ २७२ २ २७२ २७३ २ २७३ ६ २७४ १३ २७५ ९ २७५ १६ २७५ २३ २७६ २७ विषयानुक्रमणिका । २५ पृ० पं. २७८ १२ २७८ १९ २७९ २ २७९ १९ २८० ३ २८० १० २८० २६ २८१ ७ २८१ १४ २८१ १८ विषयाः- अङ्गरसस्य परिपोषः कथं परिहर्तव्य इत्याकांक्षायामादौ प्रथमप्रकाराभिधानम् अत्राक्षेपनिराकरणम् साम्योदाहरणम् पुनरुदाहरणम् दीधितौ वीरासनलक्षणम् द्वितीयपरिपोषप्रकारनिरूपणम् तृतीयप्रकारनिरूपणम् उपसंहरणम् विरोधिविषये दोषपरिहारकथनम् उदाहरणम् तत्राशङ्कय समाधानम् तदुपपादनम् उक्तार्थस्य द्रढीकरणपूर्वकं कारिकाचरमांशविवरणम् उपसंहरणम् दीधितौ स्थायिसञ्चारिरसयोर्भेदप्रदर्शनम् (सानामङ्गाङ्गिभावमस्वोकुर्वतां मते सङ्गतिप्रदर्शनम् साधारणप्रकारोपसंहरणपूर्वकविरोधिविषयकाविरोधोपार्य दर्शयितुं कारिकाऽवतारणम् उदाहरणम् उपसंहरणम् द्वेतीयविरोधिसमावेशं दर्शयितु कारिकाऽवतारणम् उदाहरणम् र एवान्तर्भावयितु शक्यत्वाच्चेत्याक्षेपपरिहरणम् स्यार्थस्य प्राचीनसम्मतिप्रदर्शनेन दृढीकरणम् वैः सहृदयैः शृङ्गारादिवत्कथं न प्रतीयत इत्याशङ्कायाः समाधानम् २८१ २५ २८२ २ २८२ २८२ २३ २८३ २. २८३ १६ २८३ २४ २८४ २२ २५२ २८५ ५ २८५ १९ २८६ २८६ १६ ६ २८६ २३ २६ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ० पं. ८ विषयाः- वीरे शान्तस्यान्तर्भावखण्डनम् २८७ २१ अन्यथाभावे दोषकथनम् २८८ २ विशेषोपदेशपूर्वकोपसंहरणम् २८८ पर्यवसितकथनम् २८८ २० उक्तार्थस्य दाढर्याय कारिकाऽवतारणम् २८८ २४ एकवाक्ये तादृशरसयोर्विरोधनिवृत्त्युदाहरणम् २८९ १३ प्रबन्धे मुक्तकादौ विशेषतः शृङ्गारे विरोधाविरोधनिरूपणार्थमुपसंहार- पूर्वकोपदेशः २९. १९ सत्कविः शृङ्गारेऽवधानातिशयवान् भवेदित्युपदेशः २९१ १२ सुकुमारतैव शृङ्गारप्राधान्ये निमित्तं, यावदन्यदपीत्याशङ्कायामुपपादनम् २९१ २३ पर्यवसितं विशेषं वक्तुं कारिकाऽवतारणम् २९.२ उक्तस्य समर्थनम् २९२ १८ नाटकादिकाव्यस्य सदाचारोपदेशरूपकथनम् २९३ २ शृङ्गाराङ्गसमावेशस्य मुख्यातिरिक्तप्रयोजनाभिधानम् २९३ १० उदाहरणम् २९३ २४ उपसंहारपूर्वकपर्यवसितोपदेशः २९४ ११ रसादिव्यञ्जकवाच्यवाचकनिरूपणमपि काव्योपकारकमिति तत्प्रतिपाद- नार्थ कारिकाऽवतारणम् २९४ २२ पर्यवसिताभिधानम् २९५ प्राचीनसम्मतिप्रदर्शनपूर्वकवृत्तिव्यञ्जनानिरूपणार्थं कारिकाऽवतारणम् २९५ २२ वृत्तोनां सप्रयोजनत्वप्रदर्शनम् २९६ १० रसादितात्पर्येणैव कुतः, वृत्ततात्पर्येण वृत्तीनां योजनं कथ 'त्याशङ्कानि- रसनम् २९६ १६ एकदेशिमतोपन्यसनम् २९६ २६ तस्य खण्डनम् २९७ भवेत्सर्वस्य तदनुभवस्तेन का हानिरित्यतोऽभिधानम् २९७ १८ पुनराशनम् २९७ २३ ९ ९ विषयानुक्रमणिका। ~~ पृ. पं० ८ विषयाः- तत्खण्डनम् २९८ ६ रसादिविभावादीनां भेदस्य समर्थनम् २९८ १९ पुनराशनम् २९९ वाच्यव्यङ्गयप्रतीत्योः कार्यकारणभावएव क्रमकल्पने कथनम् २९९ १४ आक्षेपमंशतः स्वीकृत्य खण्डनम् २९९ १७ स क्रमः कुतो न लक्ष्यत इत्यत्र कथनम् ३०० २१ काव्योद्भूतव्यङ्गयप्रतीतौ वाच्यप्रतीतेः कारणताव्यवस्थापनम् ३०० २५ पुनः क्रमस्वीकृतेर्दाढयाय कथनम् ३०१ १२ गीतादिशब्दजरसादिव्यायप्रतीतावपि क्रमोऽस्त्येवेति प्रतिपादनम् ३०११८ स क्रमः कुतो न प्रतीयत इति पुनर्धाष्टर्थेनाशङ्कमानं प्रत्युत्तरम् ३०१ २५ स च क्रमो न सर्वत्रालक्ष्य एवेत्यत्राभिधानम् ३०२ १५ उभयोय॑ङ्गथयोस्तुल्यत्वे, तत्क्रमयोर्लक्ष्यालक्ष्यत्वेन कुतो वैषम्यमित्या- क्षिप्य तन्निरसनम् ३०२ १९ संलक्ष्यक्रमध्वनेरपरस्मिन्प्रकारेऽपि क्रमस्य व्यवस्थापनम् ३०३ १५ ततः पदप्रकाशेऽपि क्रमस्य व्यवस्थापनम् ३०४ एकस्या एव वैयञ्जनिकप्रतीतेरार्थत्वं शब्दशक्तिमूलत्वं चेद् विरुद्धमि- त्याशङ्कायामाख्यानम् ३०४ २६ ततोऽविवक्षितवाच्यध्वनी क्रमसमर्थनम् '३०५ तत्र संलक्ष्यत्वेनासंलक्ष्यत्वेन वा क्रमः कथं न विचारित इत्याशङ्काया. माख्यानम् ३०५ १७ रसादीनां वाच्यातिरिक्तत्वं समर्थयितुं क्रमविचारणा कृतेति सूचनपूर्व- कमुपसंहरणम् व्याकमुखेन ध्वनिनिरूपणे मीमांसकादि तिपक्षिप्रश्नोत्थापनम् ३०६ तदोषपरिहरणम् व्यञ्जकत्वस्य व.चकत्वव्यतिरिक्तत्वासङ्गति मन्वानस्य प्रष्टुः पुनःकथनम् ३०६ २८ आक्षेपपरिहरणाय विकल्पनम् ३०८ तत्र प्रथमविकल्पखण्डनम् ३०८ १३ ९ ३ २८ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ० पं० ३०८ १८ ३०८ २२ ३०८ २५ ३०९ ३०९ ९ ३०९ १२ ३०९ १५ ३०९ २३ ३१० ३१० ६ ३१० १२ ३१० २६ विषयाः- तत्र भिन्नविषयत्वोपपादनम् अर्थभेदनिबन्धनस्य वृत्त्यो)दव्यवहारस्य साधनम् अर्थयोर्भेदे हेतुप्रतिपादनम् व्यङ्गयस्य साक्षात्सम्बन्धितास्वीकारे दोषप्रदर्शनम् निगमनम् तयोर्भेदस्य साधकखरूपभेदाख्यानम् हेतुप्रदर्शनम् अर्थसमर्थकचेष्टाव्यञ्जकत्वोदाहरणम् उपसंहरणपूर्वकप्रतिपादनम् द्वितीयविकल्पस्य विशेषस्य खण्डनम् परम्परयाऽभिधाबोध्यत्वं तत्राप्यस्त्येवेति कुतस्तत्त्वेन व्यपदेश इत्या. शङ्कायामभिधानम् स्वोक्तिसमर्थमम् दृष्टान्तदान्तिकवैषम्योक्त्या व्यञ्जनायास्तात्पर्यशक्त्याऽगतार्थत्वनि- रूपणम् हेतुमुक्त्वा वैषम्यप्रदर्शनम् तन्न्यायोपपादनम् पदतदर्थानां पृथगुपलम्भे का हानिरित्याशङ्कायां कथनम् प्रकृते तन्न्यायासङ्गत्युपपादनम् स्वाभिमतप्रकाशात्मकव्यञ्जनावृत्तिस्थापनानुलोमघटप्रदीपन्यायोपन्य. सनम् तदुपपादनम् पदार्थवाक्यार्थन्यायं तयोः स्वोकृत्य साम्प्रतमत्र निरस्यतीत्यसमञ्जस. मित्याशङ्कायां प्रतिपादनम् आशङ्कनम् इष्टापत्तौ कथनम् वाक्यताविघटनहेत्वाख्यानम् ३११ १० ३११ २० ३११ २५ ३१२ २ ३१२ १० ३१२ २१ ३१२ २३ ३१३ ३ ३१३ १२ ३१३ १४ ३१३ १७ विषयानुक्रमणिका। २९ NRNV 1nman ६ ६ विषयाः पृ. ५० आपत्ति परिहृत्योपपादनम् ३१३ २७ उपसंहरणम् ३१४ व्यङ्गयस्यान्यथाऽपि तात्पर्यशक्तिबोध्यत्वेन वाच्यत्वनिराकरणम् ३१४ निगमगमुखेन व्यङ्गयस्य वाच्यत्वाभावस्थापनम् ३१४ १५ उपसंहरणम् २१४ २१ हेत्वन्तरप्रदर्शनम् ३१४ २४ अन्यमते लक्षणाशब्देनैव व्यवह्रियमाणाया गुणवृत्तेर्भेदप्रदर्शनम् ३१५ पूर्व स्वरूपभेदप्रदर्शनम् ३१५ १६ अन्यथा स्वरूपभेदकथनम् ३१५ २४ पुनरपरथा स्वरूपभेदाख्यानम् ३१६ ६ अस्खलद्गतिकत्वेऽपि लक्षणास्वीकारे दोषप्रदर्शनम् ३१६ १७ पूर्वपक्षिप्रश्नः ३१७ ४ समाधानम् ६१७ १० भेदनियामकविषयभेदप्रतिपादनम् ३१७ २१ लक्ष्यस्य रसादिरूपत्वाभावप्रदर्शनम् ३१८ लक्ष्यस्य व्यङ्गथालङ्काररूपत्वाभावोपपादनम् २१८ १० लक्ष्यस्य व्यङ्गयवस्तुरूपत्वाभावाख्यानम् ३१८ १३ लक्षणाव्यञ्जनयोः स्वव्याख्यातविषयभेदप्रकाशनम् ३१९ ६ फलितोपपादनम् ३१ वाचकगुणवृत्तिभिन्नस्य व्यञ्जकस्याभिधालक्षणामूलकत्वेन प्रदर्शनम् ३१९ १३ व्यञ्जनाया अभिधालक्षणामूलत्वस्य विभज्य प्रदर्शनम् ३१९ १९ पूर्वग्रन्थसङ्गतिप्रदर्शनपूर्वकसमर्थनम् ३१९ २५ पुनर्थजनाया अभिधालक्षणातो वैलक्षण्यव्यवस्थापनम् ३१९ २९ नेयं व्यञ्जनाऽतिरिक्तः पदार्थः किन्त्वभिधालक्षणयोनूतनः कश्चन प्रकारः कल्प्यत इत्युक्तवन्तं प्रति कथनम् ३२० २० पूर्वोपक्षिप्तध्वनिभेदद्वयोपसंहरणम् ३२१ २ ९९ ३० सदीधितिध्वन्यालोकस्य- -~- पृ० प. ३२१ ११ ३२१ २१ ३२२ १२ ३२२ २९ ३२२ २८ ३२३ ३२३ १२ ३२३ १९ ३२३ २३ विषयः अविवक्षितवाच्यध्वनिस्थले तयोरैक्यमवधारयतामविवेकिनां मतेन शङ्कोत्थापनम् अविवक्षितवाच्ये गुणवृत्तवृत्तान्ताख्यानम् उक्तसमर्थनम् तत्र युक्तिप्रदर्शनम् आंशिकं व्यञ्जनाऽभ्युपगमं प्रदर्याक्षेपप्रदर्शनम् तत्परिहरणम् हेतुकथनम् ताद्रूप्याभावे हेतुकथनम् कस्मान तत्र व्यञ्जनेति शङ्कायामभिधानम् पुनरपि गुणवृत्तेर्व्यञ्जनायाश्चैकीभावं निराकर्तु मादौ गौणलक्षणायाः सप्रयोजनाया उदाहरणप्रदर्शनम् शुद्धलक्षणां रूढिमूलामुदाहर्तुमाख्यानम् उदाहरणम् यत्र सप्रयोजनायां तस्यां चमत्कारिव्यङ्गयप्रतीतिरस्त्येव, तत्र का गतिरिति शङ्कायामभिधानम् हेतुप्रदर्शनपूर्वकमुपसंहरणम् पौनरुक्त्यपरिहारपूर्वकोपसंहरणम् पुनर्हेत्वन्तरोपन्यासेनाभिवातो वैलक्षण्यसमर्थनपूर्वकव्य. क्यौपाधिकत्वप्रतिपादनम् प्रसिद्ध सम्बन्धशब्दविवरणपूर्वकव्यञ्जनौपाधिकताप्रदर्शनम् अभिधायास्तु नियतत्वमिति ततो भेदकथनम् समर्थनम् नियतत्वे हेत्वभिधानम् औपाधिकत्वोपपादनम् व्यञ्जकत्वस्यानियततयाऽविवेचनीयतामाशङ्कय समाधानम् पुनरन्यथाऽभिधाव्यन्जनयोर्भेदोपपादनम् ३२३ २८ ३२४ १७ ३२४ २३ २ ३२५ १९ ३२६ १० ३२६ १५ ३२६ १९ ३२६ २५ ३२७ ३३७ ६ ३२७ १४ ३७२ १८ विषयानुक्रमणिका। ३ पृ. पं ३२७ १ ३२८ २ ३२९ - ३३० ३३० २. ३३१ १६ ३३२ १२ - . विषयाः- उक्तास्वीकारे दोषकथनम् अभिधाव्यञ्जनयोर्भेदं समर्थयितुमादौ मीमांसकानुमतत्व- स्थापनम् कथमित्याशङ्कायां कथनम् शब्दः प्रकाशकत्वलक्षणं स्वधर्म न जहातीत्याशङ्कायामभिधानम् निगमनम् तद्धर्मान्तरमभिधाऽऽद्यवोच्येतेत्याक्षेपपरिहरणम् व्यक्तिविपक्षमाक्षिप्य समाधानम् कीदृशं तर्हि व्यङ्गयं प्रधानतया प्रकाशत इति प्रश्नस्योत्तरम् अतिव्याप्त्यव्याप्तिपरिहरणम् निगमनम् व्यञ्जनाया वैयाकरणमतानुगुणतरत्वस्य संक्षेपेणोपपादनम् नैयायिकादिनयेऽपि समर्थयितुमुपक्रमणम् तदेवोक्त्वा समर्थनम् प्रकृते संयोजनम् व्यञ्जकत्वस्य प्रसिद्धिप्रदर्शनपूर्वकोपसंहरणम् व्यङ्गयप्रतीतिमनुमितिमेव मन्वानस्य तार्किकस्य मतोपन्यसनम् प्रौढिवादतयाऽभ्युपेत्य खण्डनम् प्रौढयाऽभ्युपगतासिद्धान्तमतनिरसनम् सिंहावलोकनन्यायेनोत्ताभ्युपगसाधनखण्डनम् वाच्यव्यङ्गथयोरनुमेयत्वाभावोपपादनम् उक्तान्यथाऽङ्गीकारेऽनुपपत्त्यभिधानम् तत्प्रतीयमानरूपाशङ्कामपास्योपसंहरणम् प्रतिपाद्यार्थद्वयेऽपि व्यङ्गयस्य व्यञ्ज नामात्रगम्यत्वप्रदर्शनम् तत्सम्बन्धान्तरं लिङ्गालिङ्गिभाव एव कुतो न कल्प्यत इत्याक्षेपसमाधानम् निगमनम् ३३३ ३३३ ३३३ १० ३३४ १५ " ३३५ ३३५ ५. ८ ३३७ १: ३३८ ११ ३३८ २६ ३३३ १५ ३४० १५ ३४० ११ ३२ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. सं. विषयाः- व्यङ्गयस्याप्यनुमेयत्वाङ्गीकारे उक्तापत्तिस्मारणम् ३४१ २ व्यङ्गयस्य प्रतीत्यनन्तरं सत्यत्वासत्यत्वनिश्चयार्थमनुमितिरेवाश्रयणी- येत्याक्षेपस्य दृष्टान्तोपन्यासेन निरसनम् ३४१ १७ वाच्यादीनामनुमेयत्वोक्तिरभ्युपगमवाद एव, न त्विह काव्येषु प्रयो- जिकेति प्रदर्शनम् निगमनम् ३४२ माभूयत्र यत्र व्यञ्जकता तत्र तत्रानुमानत्वं, यत्र यत्रानुमानत्वं तत्र तत्र व्यञ्जकत्वमित्याशङ्कायामाख्यानम् ३४२ १२ अभिप्रायव्यजकता यदीत्थं ध्वनित्वाप्रयोजिका, तदा तदुपादानमिह निष्फलमेव पूर्व कुतो विहितमित्याक्षेपसमा गानम् ३४२ २२ एतस्यैव सक्षेपेण निरूपणम् ३४२ २७ उपसंहरणम् ३४३ पुनरन्यया भङ्ग था व्यञ्जनास्थापनम् ३४३ १२ तस्यैव समर्थनम् ३४३ २५ कारिकायामुपसहरणम् ३४४ १० काव्यस्य गुणोभूतव्यङ्गयाभिधानद्वितीयप्रकारनिरूपणम् ३४४ १८ दोधितौ गुगीभूतव्यङ्गयस्याष्टविधवादस्य काव्यस्याप्यष्टविधत्वोपपादनम् ३४५ वस्त्वादित्रये वस्तुनो व्यङ्गयस्य ये भेदा उक्तास्तेषामुदाहरणार्थ- माख्यानम् ३४५ १४ उदाहरणम् ३४५ २० अतिरस्कृतवाच्यशब्दसमर्पितवस्तुरूपव्ययस्येतराङ्गतायां गुणीभूतव्यङ्गयमुदाहतु मभिधानम् ३४६ २४ एतदुदाहरणम् ३४६ २८ गुणीभूतव्यङ्गयस्य वाच्यसिद्धयङ्गव्यायनामकद्वितीयप्रकारमुदा. हतु मभिधानम् ३४७ ६ रसादिरूपव्ययस्य गुणीभावे रसवदाद्यलङ्काररूपगुणीभूतव्य जय. मुदाहर्तुमुपपादनम् ३४७ ९४ ६ विषयानुक्रमणिका। पृ. पं. 3 विषयाः- प्रधानीभूतस्य रसादेः कथमन्याङ्गता, कथञ्चाप्राधान्येऽपि न चमत्का. रविच्छेद इत्याक्षेपद्वयनिरसनम् ३४७ २१ अलङ्काररूपव्यङ्गयस्य गुणीभावे गुणीभूतव्यङ्गयमुदाहर्तुमुपपादनम् ३४८ गुणीभूतव्यङ्गयकाव्यस्य विपुलविषयताप्रदर्शनपूर्वकोपदेशः ३४८ योजनाशिक्षार्थमुदाहरणम् ३४८ २६ गुणीभूतव्यङ्गयवशिष्टयेन सर्वत्र वाच्यालङ्कारेषु रम्यत्वं सम्पद्यत इति प्रतिपादनम् ३४९ १७ उपपाद्य समर्थनम् ३५. १४ भामहलक्षणानुसारम तशयोक्किमन्यादी मन्वानस्याशङ्कनम् ३५१ १ तत्समाधानम् ३५१ २० अलङ्कारान्तरोपकारितयाऽतिशयोक्तेस्त्रिधा विभजनम् ३५२ १. अस्या गुणीभूतालङ्कारेभ्यो व्यतिरेकाख्यानम् ३५३ २ कुत्र कीदृशं व्यङ्गय वाच्यालङ्कारमुपकरोतीति प्रश्नसमाधानपूर्वकंगु- णीभूतव्यङ्गयविषयवैपुल्य प्रदर्शनम् ३५३ ११ गुणीभूतालङ्कारात्मकव्यङ्ग यविषये विशेषकथनम् ३५४ द्वितीय विशेषकथनम् ३५४ १७ तृतीयविशेषकथनम् ३५४ २५ उपसंहरणम् ६५५ ११ एते गुणीभूतव्यङ्गयप्रकाराः पृथक् कथन्न प्रदर्शिता इत्याशङ्कायामा- ख्यानम् ३५६ आक्षेपनिराकरणम् ३५६ १८ गुणीभूतव्यङ्गयस्य प्रशस्त्या व्यवस्थापनपूर्वकमुपसंहरणम् ३५६ २५ प्रथमोहयोतोक्तव्यङ्गयप्राशस्त्यस्यावैतथ्यं प्रथयितुमाख्यानम् ३५७ १. तस्यैव दृष्टान्तप्रदर्शनेन समर्थनम् ३५७१३ उदाहरणम् ३५८ १. काकाक्षिप्तव्यङ्गयरूपस्य गुणीभूतव्यङ्गयप्रकारस्य निरूपणम् ३५८ २५ एतदुदाहरणम् ७ ३४ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं. ४ " २ विषयाः- एतस्यैवोदाहरणान्तरम् ३६. १८ गुणीभावं दर्शयितुमादौ शब्दस्य स्पष्टतासाधनम् ३६१ केवलं काकुस्तादृशव्यङ्गयप्रतिपत्तेहेतुः कथन्नेत्याशङ्कायां व्याहरणम् ३६१ १५ अभिधया बोधितत्वात्काकुप्रतीयमानोऽर्थो वाच्य एवेत्याक्षेपसमाधानम् ३६१ २२ तादृशप्रतीयमानस्य गुणीभावप्रदर्शनम् ३६२ दीधितावगूढव्यङ्गयोदाहरणम् ३६२ २१ अस्फुटव्यङ्गयोदाहरणम् ३६२ २५ सन्दिग्धप्राधान्यव्यङ्गयोदाहरणम् ३१३ तुल्यप्राधान्यव्यङ्गयोदाहरणम् ३६३ असुन्दरव्यङ्गयोदाहरणम् ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गथयोः सङ्कीर्णविषयविभजनम् तस्यैव सङ्कीर्णविषयस्योदाहरणम् द्वितीयमुदाहरणम् एतदुदाहरणद्वयस्य सहैव सङ्गमनम् ३६५ ध्वनिविषयस्य पृथक्करणपूर्वकं निगमनम् असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयाभिप्रायेण गुणीभूतव्यङ्गयेऽन्यत्र ध्वनित्वमस्त्येवेति कारिकया प्रकाशनम् उदाहरणम् पुनरुदाहरणम् अन्यत्रापि रसाद्यपेक्षया ध्वनित्वं भवतीति प्रदर्शनम् ३६७ २२ न्यक्कार इत्यादावज्ञानादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनित्वं स्वीकुर्वतां प्रत्युप- देशः कारिकायां 'गुणीभूतव्यङ्गयोऽपि' इत्यपिशब्दं विवरीतुमाख्यानम् ३६८ २० सर्वत्र गुणीभूतव्यङ्गयस्य ध्वनिरूपता नेति कथनम् ३६८ २७ उदाहरणम् ३६९ ६ विवेकश्चायं न निरुपयोगइति प्रदर्शनम् ३६९ १९ अलङ्काराणां सङ्कीर्णविषयोदाहरणम् २ ४ विषयानुक्रमणिका। ३५ ३ Ans पृ. पं. विषयाः- प्रकृतसङ्गतिमुक्त्वा तस्य व्यामोहं दर्शयितु' खण्डनम् ३७.२७ विकल्पकरणेन वाच्यस्य तदसङ्गतत्वोपपादनम् द्वितीयविकल्पस्याभिधानम् ३७१ १३ प्रबन्धानुरोधादपि क्वचिदीदृशार्थस्य कल्पनं सम्भवतीत्याशङ्कायामुप. पादनम् ३७१ २० स्वमतोपन्यसनम् ३७१ २६ तादृशव्यङ्गयाङ्गीकारे हेतुकथनम् ३७२ १७ उदाहरणम् उदाहरणप्रदर्शनप्रयोजनाख्यानम् प्रसङ्गादप्रस्तुतप्रशंसाया वाच्यविलक्षणत्रिविधप्रकारनिरूपणम् ३७॥ २३ तत्र प्रथम विवक्षितत्वोदाहरणम् अत्र खीयमुदाहरणम् ३७४ ११ उदाहरणद्वयत्य सङ्गमनम् ३७४ २५ द्वितीयप्रभेदाविवक्षितत्वोदाहरणम् अत्र वाच्याविवक्षितत्वस्य हेत्वभिधानम् ३७६ तृतीयप्रकारविवक्षितत्वाविवक्षितत्वोदाहरणम् अत्र वाच्यस्य विवक्षिताविवक्षितत्वयोर्हेतुकथनम् ३७६ २७ दीधितौ वस्तुतस्त्वित्युक्त्वा तृतीयप्रकारस्योदाहरणान्तरम् अप्रस्तुतप्रशंसायाः प्रक्रमोपसंहरणम् ३७७ ११ अविवक्षितव्यङ्गथनिकृष्टतृतीयचित्राख्यकाव्यप्रकारनिरूपणम् चित्रपदार्थ निर्वक्तुं परीक्षमाणस्याशङ्कनम् ३७८ २८ अत्र स्वयमेव तस्योत्तरम् तस्यासमीचीनताप्रदर्शनम् असम्भविताया एवोपपादनम् समाधानम् ६ उक्तार्थस्योपसक्षिप्य प्रतिपादनम् ३८1 ईदृशनिकृष्टकाव्यस्य निरूपणं किमर्थमित्याशङ्कायामाख्यानम ३८१ १७ ४ २ ३ ur ३६ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं. सर्व संगृह्य कथनम् विषयाः- किमिदानीन्तनैरपि तत्र प्रवृत्तिर्विधेयेत्याशङ्कायामभिधानम् ३८१ २५ तत्र हेतुकथनम् ३८२ २२ पदार्थानां रसाङ्गताऽऽनयनस्य कविविवक्षाधीनताप्रदर्शनम् ३८२ १५ उपसंहरणम् एतदप्रसिद्धिशङ्कानिरसनम् ३८३ १४ ध्वनेः प्राधान्यप्रदर्शनपूर्वकोपसंहरणम् ३८३ १८ गुणीभूतव्यङ्गयस्य का गतिरित्याकाङ्क्षायां कथनम् ३८३ २३ कदा तस्य पार्थक्यमिति पृच्छानिवर्तनम् ३८४ ४ चित्रविषयकप्रश्नसमाधानपूर्वकोपसंहरणम् ३८४ १८ ३८५ ध्वनेः प्रकारान्तरप्रदर्शनम् ३८५ १८ दीधितौ ध्वनिभेदपरिगणनम् ३८६ १३ ध्वनेः प्रभेदेनाङ्गाङ्गिभावसङ्करोदाहरणम् ३८६ २१ ध्वनेः स्वप्रभेदेनैव सन्देहसङ्करोदाहरणम् ३८७ ५ ध्वनेः स्वप्रभेदेनैकव्यञ्जकानुप्रवेशसङ्करोदाहरणम् ३८८ ध्वनिद्वयस्य संसृष्टयुदाहरणम् ३८८ १५ ध्वनेर्गुणीभूतव्यङ्गयेन सह सङ्कीर्णत्वोदाहरणम् ३८८ २५ पुनस्तस्यैवोदाहरणम् व्यङ्गयस्यैव गुणीभूतत्वं प्राधान्यं च विरुद्धमिति पराक्षेपाविरोधसमर्थनम् ३९. १९ उक्तसमर्थनोपपादनम् समाधानमिदमेकवाच कानु श्वेशसङ्करे कथयितुमयोग्यं, तत्र व्यञ्जकै- क्यादित्याक्षेपपरिहरणम् ३९१ संकराणां संसृष्टेश्च प्रसिद्धिर्व्यङ्गयार्थेषु नास्तीत्याशङ्कासमाधानम् ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः संसृष्टयुदाहरणम् वाच्यालङ्कारेष्वपि तेषां भेदानामुदाहरणम् ३९२ रसध्वनेरेव वाच्यालङ्कारेण सह सङ्करो, नान्यधनीनामिति प्रश्नस्य स. माधानायोदाहरणम् ३९२ २.
विषयानुक्रमणिका। ७ पृ. पं. ३९४ १४ २ ३९७ ३९७ २६ ३९८ १० ३९८ २४ ३९९ ३९९ ४ ४०० ४ ४०१ विषयाः- वाच्यालङ्कारध्वनिसंसृष्टिमुदाहर्तुमुपक्रमः पदापेक्षयेत्युक्तस्य विवरणम् उदाहरणम् ध्वनेः प्रथमसंसृष्टालङ्कारसङ्कीर्णत्वोदाहरणम् ध्वनेर्द्वितीयसंसृष्टालङ्कारसंसृष्टत्वोदाहरणम् दीधितावस्योदाहरणान्तरम् उपसंहरणम् ध्वनेरवश्यविवेचनीयताकथनम् ध्वनिविवेचनायाः फलोपदेशः ध्वनेर्मुख्यत्वस्य रीतीनामानुषङ्गिकतायाश्च प्रदर्शनम् फलिताख्यानम् द्विविधवृत्तीनामपि तादवस्थ्यव्यवस्थापनम् तदनङ्गीकरणे दोषप्रदर्शनम् पुनर्वनेरनाख्येयत्वनिरसनम् तन्निरसने हेतूपपादनम् तन्मतस्य तदुक्तदृष्टान्तदार्टान्तिकवैषम्यप्रदर्शनपुरस्सरंखण्डनम् ध्वनिकाव्यरत्नविशेषाणां साम्यस्य खण्डनम् क्षणभङ्गवादे ध्वनेरप्यनिर्वचनीयताप्राप्तौ समाधानम् ध्वनेः क्षणिकत्वाभ्युपगमेऽपि पक्षान्तरालम्बनेन समाधानम् अन्ते निगमनम् चतुर्थोद्दयोते- कविप्रतिभाऽऽनन्त्यलक्षणप्रयोजनं प्रतिपादयितुं कारिकाऽवतारणम् कथं पुनः कविप्रतिभाऽऽनन्त्यमित्याकाङ्क्षायां कारिकोपपादनम् उदाहर्तुमुपक्रमः अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोगेनापूर्वत्वोदाहरणम् सङ्गमनम् अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्ययोगेनापूर्वत्वस्योदाहरणम् ४०१ १३ ४०१ २३ ४०२ २३ ४०३ १२ ४०४ ११ ४०६ १९ ४०७ ११ ४०८ १७ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- ~~- V~ ~~~~ ~~~~ १. पं. ३ ४११ २० ३ विषयाः- सगमनम् ४०९ २२ विवक्षितान्यपरवाच्यस्याप्यसंलक्ष्यक्रमस्योदाहर्तुमभिधानम् उदाहरणम् सङ्गमनम् दृढीकरणार्थ पुनरुदाहरणम् ४१२ २ सामान्येनासंलक्ष्यक्रमध्वनिविषये तदतिदेशोपदेशः ४१२ ११ उक्तोपपादनम् कविवाणीवर्णनम् कवेः प्रतिभाया गिरश्च प्रागुक्तामानन्त्यप्राप्तिमुपपत्त्या निरूपयितुं कारिका- ऽवतारणम् ४१४ शब्दशक्त्युद्भवध्वनिसमाश्रयणेनापूर्वत्वमुदाहतु प्रतिपादनम् ४१४ २५ उदाहरणम् ४१५ स्वतःसम्भवव्यर्थशक्त्युद्भवध्वनियोगेनापूर्वत्वमुदाहर्तुमभिधानम् ४१६ उदाहरणम् ४१६ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्त्युद्भवध्वनियोगेनापूर्वत्वोदाहरणम् ४१६ २० कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिष्पन्नार्थशक्त्युद्भवध्वनिसम्बन्धेनापूर्वत्वमुदा- हर्तुमाख्यानम् उदाहरणम् दाढर्थाय पुनरुदाहरणम् ४१८ १२ व्यञ्जकभेदसम्बन्धेनापि काव्यानामपूर्वत्वं सम्भवतीति तदप्रतिपादनान्न्यू- नताया उपसंहरणम् ४१९ १२ रसादीनां व्यङ्गयानां प्रागुक्तस्यापि प्राधान्यस्य मुख्योद्देश्यत्वस्य च पु- नर्दाढर्याय पौनरुक्त्यपरिहारपूर्वककारिकाऽवतारणम् ४१९२५ उपपादनम् ४२.१५ उदाहरणप्रदर्शनेनोक्तार्थस्य दृढीकरणम् ४२. २४ अर्थानामपूर्वत्वाक्षेपेऽभिधानम् ३ प्रबन्धविशेषोल्लेखेनोक्तार्थस्योदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं समर्थनम् " विषयानुक्रमणिका। ३९ १. पं. ९ विषयाः- रामायणे करुणस्य प्राधान्यमुक्त्वा तदुपपादनम् ४२१ १३ महाभारते प्रधातनया शान्तरसव्यवस्थापनम् ४२२ उक्तार्थे प्राचीनसम्मतिप्रदर्शनम् ४२२ २८ अत्र व्यासस्यापि सम्मतिप्रदर्शनम् ४२३ सिद्धान्तकथनम् ४२३ २. रसानामङ्गाङ्गिभावाभावे भारते कुतः शान्तस्यागितेत्याशङ्कायां कथनम् ४२४ भारते वीरादिरसानां धर्मादिपुरुषार्थानामपि प्रधानतया चमत्कारिता कुतोऽवगम्यत इत्याशङ्कायामाख्यानम् ४२४ २ आशङ्कनम् ४२४ २० दीधितौ भारतस्य सर्वपुरुषार्थप्रकाशकत्वकथनम् ४२४ २५ समाधानम् तत्रापि केन शब्देन कथं व्यज्यत इति जिज्ञासायामभिधानम् ४२५ १६ उक्तार्थस्य दृढीकरणम् समर्थनम् भारतस्य मोक्ष एव तात्पर्य चेत् कथं देवताऽऽदीनां माहात्म्यं वर्णितमि- त्याशङ्कानिरसनम् ४२७ १२ श्रीकृष्णः परब्रह्मात्मा चेद् वसुदेवापत्यार्थकवासुदेवशब्देन कथमभिधी. यत इत्याशङ्कायाः समाधानम् ४२८ ३ वासुदेवस्य परमेश्वरत्वे हेत्वन्तरप्रकटनम् ४२९ दीधितौ श्रीकृष्णस्य परमेश्वरत्वसाधकमूलवचनानि पूर्व प्रतिज्ञातस्य निगमनम् मोक्षशान्तरसयोरनभिधेयत्वे निमित्ताभिधानम् ४३० १४ खोक्तेर्दाढर्याय प्रसिद्धिप्रदर्शनम् ४३० २० पूर्वोक्तस्योपसंहरणम् ४३. २७ उक्तस्य समर्थनम् उदाहरणम् अत्र मत्स्यादिदर्शनरूपवाच्येन व्यज्यमानं चुलके जलधिसम्मानमेवाद्- भुतरसं पुष्णाति न तु वाच्यमित्याशङ्कायां कथनम् २ ३ ८ सदीधितिध्वन्यालोकस्य- पृ. पं. ४ २ ६ विषयाः- व्यतिरेकमुखेन समर्थनम् काव्यसुषमाप्रकर्षस्य बहुरसव्यापकत्वकथनम् ४३२ २६ उदाहरणम् गुणीभूतव्यङ्गययोगेनापि काव्यानामपूर्वत्वं भवतीति कथनम् तद्योगेनानुदाहृते हे तुकथनम् तज्ज्ञानार्थमुपायाभिधानम् दीधितौ गुणीभूतव्यङ्गययोगेनापूर्वत्वोदाहरणम् प्रतिभाप्राधान्यस्योपदेशपूर्वकोपसंहारः अपूर्वत्वानन्तत्वसम्पादकप्रतिभागुणाभावे क्षतिप्रदर्शनम् ४३५ १५ अर्थापूर्वत्वं माऽस्तूक्तिवैचित्र्यमात्रेण बन्धच्छाया तु स्यादेव का हानि- रित्याक्षेपस्य समाधानम् शब्दचारिमसम्पदैव प्रबन्धस्य चारुत्वेऽभिधानम् ४३५ २७ तत्र कारणमाशङ्कय निरसनम् पुनराक्षेपनिराकरणम् व्यङ्गयप्रसङ्गेन वाच्यस्याप्यर्थानन्त्यप्रयोजकत्वं ख्यापयितुं कारिकाऽ. वतारणम् उद्देशक्रमेणावस्थाभेदप्रयुक्तार्थानन्त्यप्रदर्शनम् उक्तार्थस्य दृढीकरणम् ४३८ पुनः प्रकारान्तरेणावस्थाभेदाद् वस्तुभेदप्रकाशनम् ४३८ २३ उदाहरणम् चेतनाचेतनावस्थाभेदप्रयुक्तवस्तुभेदवर्णनलक्षणस्य मार्गस्य प्रसिद्धिकथनम् पुनरन्यथा चेतनपदार्थानां भेदप्रदर्शनम् चेतनानामावान्तरिकभेदप्रयुक्तभेदाभिधानपुरस्सरमानन्त्यकथनम् ४३९ २२ उदाहरणम् देशभेदप्रयोज्यपदार्थभेदप्रदर्शनम् ४४. २६ उपपादनम् कालभेदाद्वस्तुभेदप्रदर्शनम् ४४० ४४१ ११ विषयानुक्रमणिका। ४१ पृ.4. २ २ ३ ४४७ विषयाः- पदार्थानां स्वरूपभेदप्रयुक्तभेदप्रदर्शनम् काव्यार्थानन्त्यमनङ्गीकुर्वतां मतमपाकर्तुं तन्मतोपन्यसनम् ४४२ १० समाधानम ४४३ १४ मतमनूद्य खण्डनम् ४४३ २२ तत्स्वीकारे क्षतिप्रदर्शनम् अन्यकविकृते य॑र्थत्वापाते हेतुकथनम् ४४४ ८ उपिवैचित्र्यानवीन कविकृतेश्चमत्कारिता स्यादेवेत्याशङ्कानिराकरणम् ४४४ १५ पर्यवसितस्य सङ्क्षपेण कथनम् परपक्षाङ्गीकरणपूर्वकस्वपक्षस्थापनम् ४४५ १० उक्तिवैचित्र्यस्यार्थानन्त्यहेतुतासमर्थनम् ४४५ २१ पुनरपरथा तत्प्रदर्शनम् ४४६ उदाहरणम् ४४६ १६ उपसंहरणम् ४४६ २९ कि तर्हि वाच्यवैचित्र्यमेव मुख्यमित्याशङ्कायां कथनम् कारिकाद्वयानुषक्ताभुक्तांशस्याख्यानम् ५ कविद्वयरचनयोदृश्यमानः संवादः कथमुपपद्यतामित्याशङ्कायामुपपादनम् ४४८ २७ कारिकाऽनुक्तस्याप्यपेक्षितांशस्याभिधानम् ४४९ विशेषमभिधातु कारिकोत्तरार्धावतारणम् ४४९ संवादस्वरूपप्रकारनिरूपणम् ४४९ २० संवादविभागनिरूपणेन कुतः संवादानामैकरूप्यमिति शङ्कायामाख्यानम् ४५. ११ कारिकाऽन्तरावतारणम् ४५१ पदार्थसादृश्ये ग्राह्याग्राह्यत्वं वक्तु कारिकाऽवतारणम् ४५१ २२ उपसंहरणम् प्रबन्धस्योपसंहारपूर्वकोपदेशः ४५३ २४ वृत्तिकृतः प्रक्रान्तप्रबन्धोपसंहारपूर्वकमाशीर्वादात्मकमङ्गलम् प्रबन्धावसाने स्वनामसंकीर्तनम् ४५६११ दीधितिकारकृत्स्वपरिचयप्रदर्शनपुरस्सरमन्ते मङ्गलाचरणम् ४५६ २२ इति सदीधितिध्वन्यालोकस्य विषयानुक्रमणिका । ४४८ ४ ३ .. काव्यप्रकाशः नागेश्वरीव्याख्यासहितः । अयि ! साहित्यतत्त्वमधिजिगमिषवो विपश्चितः ! इदं नाविदितचरं भवतां, यद्-विना मम्मटाचार्यप्राप्तप्रकाशं काव्यप्रकाशं; काव्यप्रकाशं लब्धं न प्रभवः केऽपि कदा चिदपीति, किंचात एव सर्वत्रत्यासूत्तमासु परीक्षासु तत्तत्प्रबन्धकमहोदयैः पाठयत्वेन निर्धारितः स साहित्यमुर्धन्यो प्रन्थः । परन्तु सम्प्रति परीक्षार्थिनां विद्यार्थिनां कृते स्वल्पसमयेनैव झटिति संक्षेपतो प्रन्याशयप्रन्थिविमोचने प्रभुतरा व्याख्या काऽपि न दृग्गोचरीभूयत इतिचिन्ताss- कुलितमानसेभ्यो जनेभ्यः सहर्ष “नागेश्वरी” टीकया संवलितमुक्तग्रन्थं श्रीपण्डित- हरिशङ्करशर्ममैथिलमहोदयो दृक्पथमवातारयत् , नूनमनेनोक्तचरव्याख्योपेतेन प्रन्थेन भविष्यति स्वयमेवाध्यतृणामध्यापकेन विनाऽपि परीक्षोपयोगिज्ञानमित्यत्र विदुषामनु- भव इति वेदितव्यं तत्र भवद्भिः सादरमुक्त. प्रन्थं दिदृक्षुभिरिति । मूल्यम्-रू. ४) काव्यप्रकाशः सुधासागराख्यया व्याख्यया विभूषितः अयि । काव्यप्रकाशं सविशेषमधिजिगांसवो विपश्चिदपश्चिमाअन्तेवासिनः सुहृजनाश्च! हन्त ! महदानन्दास्पदमिदमिदानी प्रस्तूयते; श्रोतुमपि तन्महुर्मुहुरनुरुध्यन्ते कयत्कालमवधाय भवन्तः, संप्रत्यसाम्प्रतं न भविष्यतीति; वर्तमानास्वपि विविधासु व्याख्यासु श्रीवाग्देव- ताऽवतारपदलाञ्छनेन श्रीमम्मटाचार्येण प्रणीतेऽधिकाव्यप्रकाशं; श्रीभीमसेनदीक्षित- महोदयेन व्याख्यातिलकं सुधासागराख्यं तिलकमिव समुद्भासितमिति सविशेषं वि- शेषं विद्वद्भिविद्वद्भिः प्रकाशनायानुशास्यमानेन मया तद्रष्ट्रवशंवदतया प्रकाशितः। आशास्यते चात्रत्यवैशिष्ट्यं विशिष्टपण्डितसंमतस्य वैमत्ये सत्यखण्डनीयं- खण्डनमैकमत्ये तु सङ्कलनमविकलं; सुधावदधिकं सुधीजनमनोरञ्जनमवलोकितुं- प्रयतेरन् प्रायशः प्रत्ना नूना अपि सन्तः प्रशंसन्तः सौष्टवमेतदीयमिति, किं चात्रत्येषु दिक्परिमितेषूल्लासेषु क्रमेण समुचितनिरूपणमेषामिति संक्षेपत- ऊर्जा, तद् यथा-१मे-काव्यलक्षणस्य तद्भेदानांच, २ये-शब्दार्थस्वरूपनिरूपणा- त्मकेऽभिधाऽऽदीनाम् , ३ये-अर्थव्यञ्जकतायाः, ४ थे-ध्वनेः, ५मे-ध्वनिगुणी- भूतव्यङ्ग्यस्य व्यञ्जनास्थापनप्रमृतेश्च, ६ष्टे-चित्राख्यकाव्यभेदस्य, ध्मे-दोषा. णाम् , ८मे-गुणानाम् , ९मे--शब्दालङ्काराणाम् , १०मे-अर्थालङ्काराणामिति ।। उक्तचरविषयमवलम्ब्य यादृशी विचारशैली प्रदर्शिता टीकाकारमहोदयैर्ग्रन्थ- कृदाशयवर्णनपुरःसरं तत्सर्व भवत्पुरःसरमेव प्रकटीभविष्यतीत्यलं पल्लवितेन विज्ञवरेष्विति। मूल्यम्-रू. ५) श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रणीतो -8. ध्वन्यालोकः - मैथिलश्रोत्रियपण्डितश्रीबदरीनाथशर्मनिर्मितदोधितिविवृतिविलसितः । प्रथम उन्योतः। स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । ध्वनिवृत्तिकर्तृवाणी, विषमां व्याख्यातुमुद्यतः सहसा । प्रयतः प्रणम्य वाणी, करुणावरुणालयस्वान्ताम् ॥ १ ॥ महसाऽऽलिङ्गितमनिशं किमपि तमश्चारु चिन्तयन् कुतुकात् । रचयति बदरीनाथो ध्वन्यालोकस्य दीधिति विवृतिम् ॥ २ ॥ अथ परमप्रशस्तपथाध्वनीनं ध्वनिनिबन्धं व्याचिख्यासुर्विदग्धविद्वच्चूड़ामणि- स्तत्रभवान् राजानकानन्दवर्धनाचार्यः शिष्टाचारपरम्पराऽनुशिष्टं प्रारिप्सितप्रबन्ध- समाप्तिप्रचारप्रतिबन्धकप्रत्यूहन्यूहमपोहयितुमाशीर्वादात्मकं मङ्गलं विधाय शिष्य- शिक्षायै निबध्नाति-स्वेच्छेति । स्वेच्छया निजनैसर्गिकजगदवनसमीहया, यह- च्छया वा, न तु कृतकर्मवशेन परादेशेन वा, केसरिणः-सिंहस्य; मधुरिपोर्नारायण- स्य नृहरेरितियावत् । स्वच्छया-अवदातया, स्वेषाम्-आत्मनाम् , छायया-कान्त्या, आयासितः साम्यासादनप्रयत्नं कारितः खेदितो, वा; इन्दुश्चन्द्रमा यस्तादृशाः । प्रप- नानां-शरणागतानां प्रह्लादप्रभृतीनाम् । अर्तिच्छिदः-पीड़ाहारिणः । नखाः, वो- युष्मान् व्याख्यातॄन् श्रोतॄश्च, त्रायन्तां रक्षन्त्वित्यर्थः । तथाहि-'स्वेच्छा यदृच्छा स्वच्छन्दः स्वैरिता चेति ते समाः' इति केशवः । 'छायात्वनातपे कान्तौ' इति वैजयन्ती । 'आयासो यत्नः क्लेशश्च' इति कल्पद्रुमः । 'चापाग्रपीडयोरर्तिः' इति शाश्वतश्च ।
२ ध्वन्यालोके- त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिदो नखाः ।। इह स्वेच्छाशब्दस्य विलक्षणैकार्थोपस्थापकत्वात् 'निजस्वात्मादिशब्दानां प्रधानक्रियाकन्वयित्वम्' इति व्युत्पत्तिविरोधप्रयोज्यो नैवाभवन्मतयोगो दोषः । आतपाभाववाचित्व एव छायाशब्दस्य समासे “छाया बाहुल्ये' इति पाणिनिसूत्रेण क्लीबत्वस्य व्याख्यातृभिः सिद्धान्तितत्वान्न 'स्वच्छाये'त्यत्र तत्प्राप्तिः । सवर्णदीर्पण स्वरूपाविपर्यासेऽपि प्रकृते क्लीबत्वमङ्गीकर्तुमसङ्गतम् , 'स्वच्छायया' इत्याचार्यव्या- ख्यानानुपपत्तेः । स्वच्छशब्दस्य धर्मिवाचकत्वेऽप्युक्तरीत्याऽन्वयसामञ्जस्ये धर्मपर- ताकल्पनं तु कस्यचिच्चिन्त्यम् । त्राणं च प्रकृतोपयोगितया ग्रन्थसमाप्तिप्रचारप्रतिभट- प्रत्यवायशान्तिलक्षणं साहाय्याचरणम् । अतो नासङ्गतिः । भगवतः स्वेच्छाकेस- रिता प्राकृतसिंहापेक्षिकं व्यतिरेकमलङ्कारम् , स्वाच्छन्द्यं द्वारीकृत्य परानियोज्यत्वेन परमैश्वर्यञ्च, मधुरिपुपदं खलनिग्राहकतां विक्रमविशेषञ्च, स पुनः प्रपन्नत्राणौचित्यम् , नखच्छायायाः स्वच्छता शशाङ्ककान्त्यपेक्षया वैलक्षण्यम् , तच्च तदासादनार्थमाया- सविधानोपपत्तिम् , इन्दुपदं स्वीययावत्सुषमासाम्राज्यशालित्वम् , तस्यापि साम्या- सादनायासो नखानां शोभातिरेकस्यासौलभ्यमुखेन स्पृहणीयताम् , बहुत्वं प्रत्येक- मपि त्राणसामर्थेऽनेकसद्भावे तदवश्यम्भावम् , एकाकिचन्द्रावधिकाधिक्यलाभस्येष- त्करत्वं च, प्रपन्नत्वमुपेक्षानर्हताम् , अर्तित्वं झटित्युच्छेद्यताम् , किप्प्रत्ययस्तच्छेदे नखानां नित्योद्यमम् , स च भगवतो विपक्षोच्छेदोत्साहद्वारकं वीररसम् , नखानां छिदाकर्तृत्वमायुधान्तरापरिग्रहौचितीम् , तीक्ष्णतां च, सा तु रक्षादाक्ष्यम् , समस्त- वाक्यार्थो भगवन्नृसिंहविषयककविनिष्ठरतिभावं च सूचयति । इत्थञ्च वस्त्वलङ्कार- रसादिलक्षणस्त्रिरूपोऽपि ध्वनिरिह स्फुटोऽवगन्तव्यः । 'प्रपन्नातिच्छिदः" इति- विशेषणस्य साभिप्रायत्वेन परिकरोऽत्रालङ्कारः श्रुतिवृत्तिच्छेकानुप्रासैः संसृज्यते । यत्त्वत्र 'पूर्वमेक एवासाधारणवैशद्यहृद्याकारयोगात् समस्तजनाभिलषणीयता- भाजनमभवम् , अद्य पुनरेवंविधा नखा दश बालचन्द्राकाराः सन्तापार्तिच्छेदकुशला- श्चेति तानेव लोको बालेन्दुबहुमानेन पश्यति, न तु मामित्याकलयन् बालेन्दुरविर- तमायासमनुभवतीत्युत्प्रेक्षाऽपन्हुतिध्वनिरपि' इति केचन व्याचक्षते। तत्र तदीयम- हत्त्वमनुसन्दधतो वयं परमुदास्महे । तथाहि-प्रतीयमानाऽप्युत्प्रेक्षाऽपन्हुतिश्च तदैवात्र स्वीकर्तुं शक्येते, यदि प्रकृतधर्मिकाप्रकृतसम्भावनायाः, प्रकृतनिराकृतिपुर- , संस्कृतानुरागियों के लिए अपूर्व अवसर महामहोपाध्याय मथुराप्रसाद दीक्षित कृत संस्कृत साहित्य के अपूर्व ग्रन्थरत्न भारत-विजय-नाटकम्- यह प्राचीन कवियों के सदृश नाटकीय नियमों का पालन करते हुए ऐतिहासिक तथा राजनीतिक नारक वीसवी सदी में अपूर्व है। इसमे भारत मे अंग्रेजों के अागमन, उनके अन्याय से भारतव्यापार का नाश, अँगूठे काटना, वेगमो पर कोड़े लगाकर ग्राभूषण उतारना, खजाना लूटना श्रादि दृश्यों का तथा कूटनीति से देशीराज्यों का अन्त करना आदि का अपूर्व रीति से दृश्य वर्णन है। १८५७ का स्वातन्त्र्य युद्ध, झाँसी रानी की वीरता और अन्त में कांग्रेस के स्वातन्त्र्य युद्ध से पराजित होकर महात्मा गाँधी जी के हाथों में भारत को विभक्तकर शासन सौंप कर चले जाने का अपूर्व दृश्य है। इसके पढ़ते हुये किस भारतीय का हृदय शौर्य से अोत प्रोत न हो जायगा, एवं किसके हृदय में स्वदेश प्रेम की लहरें न उठने लगेंगी, विदेशियों के शासन से किस के मन में घृणा न हा जायगी। इस रचना में सब से अधिक महत्त्व का विषय यह है कि दीक्षित जी ने अपनी अभूतपूर्व नीति-कुशलता मे अंग्रेजों की गतिविधि समझकर आज से दश वर्ष पूर्व ही देश को विभक्त कर इनका यहाँ से १९४८ में प्रयाण करना जनता के सामने रख दिया था, १६४६ के कांग्रेस शिक्षामन्त्री के पत्र साथ में छपे हैं, दीक्षित जी की यह भविष्य-दर्शिता अाज भी महर्षियों के अस्तित्व का ज्यल-त प्रमाण है, अतः संस्कृतानुरागियों के लिये यह परमोपादेय है। अत. एव इसके गुणों में श्राऊष्ट बोर्ड के विद्वानों ने उत्तर प्रदेश संस्कृत-प्रथमा में एवम् पञ्जाब सस्कृत-बोर्ड के विद्वानों ने प्राज्ञ-परीक्षा में इसे नियत कर दिया है। मूल्य २||) हिन्दी अनुवादसहित २-शङ्कर-विजय नाटक-इसमें मण्डनमिश्र का शास्त्रार्थ, मीमांसा, वेदान्त, जैन, बौद्ध, चार्वाक, कापालिक आदि दर्शनों का तात्विक वर्ग न है जिससे प्रत्येक दर्शन का ठोस एवं पूर्ण परिज्ञान हो जाता है। मूल्य १) मात्र ३-भक्तसुदर्शन नाटक - यह देवी भागवत से ऐतिहासिक नाटक लिखा गया है । रामचन्द्र जी के पूर्वज सुदर्शन की भक्ति, तल्लीनता, दुर्गा देवी के मन्त्र का प्रभाव, दुर्गादेवी का प्रगट होकर युद्ध में शत्रु को मारकर सुदश न-अयोध्या- । नरेश की रक्षा करना आदि अपूर्व दृश्य है, उसी दुर्गादेवी का मन्दिर देवी जी के श्रादेश से बनारस के दक्षिण प्रान्त में दुर्गाकुण्ड पर स्थापित है, समय-समय पर तिरङ्गे आठ चित्र दिखाये गये हैं। मूल्य ३॥) मात्र ४ - पाणिनीय-सिद्धान्त-कौमुदी-यह भट्टीजि दीक्षित जी की कौमुदी के सदृश है, सूत्रार्थ का ही नाम वृत्ति हे अतः सूत्र से ही सूत्रार्थ प्रतीत हा जाने के कारण उसकी वृत्ति नहीं दी गई। छोटी अर्थबोषिकामात्र कहीं-कहीं वृत्ति है, फक्कि. का एवम् प्रत्युदाहरण सर्वथा हटा दिये गये हैं। अतएव भट्टोजि दीक्षित की कौमुदी से कलेवर में आधी से भी कम है। पाणिनि जी का कोई भी सूत्र छोड़ा नहीं गया है । केवल डेढ़ दो वर्ष में कण्ठस्थ हो सकती है। "कौमुदी यदि कण्ठस्था वृथा भाष्ये परिश्रम:" पुस्ता मँगाने की शीव ना कीजिये अन्यथा द्वितीयावृत्ति की प्रतीक्षा करनी होगी। ५-पृथ्वीराजरासो-हिन्दी अनुवादसहित, प्रथम समय, इसमें विशेषता यह है कि फोटो से ली गयी प्राचीन लिपि के सहारे से यह समय लिखा गया है, उसमें प्रक्षेपादि दोष नहीं है, शुद्ध, प्रक्षेपरहित केवल दोसौ पन्द्रह छन्द हैं । जब कि नागरीप्रचारिणी बनारस, एसियाटिक सुसाइटी कलकत्ता से संपादित केवल प्रथम समय में ६०० नौ से अधिक हैं। कहां कहां प्रक्षेप, किन-किन कारणों से, किस-किस छन्द का है इत्यादि विवेचना पूर्वक हिन्दी अनुवाद सहित समस्त रास को दीक्षित जी लिख रहे हैं। मूल्य १) मात्र ६-सरस्वती-एकाङ्की नाटक, पं० सदाशिव दीक्षित विरचित । यदि देशभक्ति-भावना से श्रोत-प्रोत कोमल-कान्त पदावली का रसास्वादन करना चाहते हैं, यदि आप राष्ट्रिय गीतों की निसर्ग मधुर छटा देखना चाहते हैं, यदि श्राप जावा, सुमात्रा, बोर्नियो आदि सुदूर पूर्व देशों में व्याप्त संस्कृत भाषा के वैभव से अभिनन्दित होना चाहते हैं, यदि आप अमेरिका आदि देशों में भारतीय संस्कृति के भग्नावशिष्ट चिह्नों का दर्शन करना चाहते हैं, यदि श्राप वर्तमान विज्ञान के रेडियो, टेलीवीजन, पार्टफीशियल इनसेमिनेशन (कृत्रिम गर्भधारण) आदि आविष्कारों की प्रतिष्ठा प्राचीन पुस्तकों में प्राप्त करना चाहते हैं और यदि संस्कृत साहित्य में पूर्णतया अनुपलब्ध पद्यमय एकाङ्की नाटक का अध्ययन करना चाहते हैं तो शीघ्रातिशीघ्र पुस्तक मँगाकर लाभ उठाइये। मूल्य ३) मात्र पता-मोतीलाल बनारसीदास नेपाली खपरा, पोस्टबक्स नं. ७५ बनारस भूमिका सुर-सरस्वती की अपेक्षा प्राकृत की प्राचीनता अथवा अर्वाचीनता. संबन्धी विवाद से असंपृक्त रह कर हम यह दृढता पूर्वक कह सकते हैं कि समुच्चारण सौकय इसकी समुत्पत्ति का-समुन्नति का-प्रधान कारण है। एक श्रावक के प्रश्न के उत्तर में श्रीहरिभद्र सुरि जी महाराज का कथन है कि वाल-स्त्री-वृद्ध-मूर्खाणां नृणां चारित्रकाक्षिणाम् । अनुग्रहार्थ सत्वज्ञैः सिद्धान्तः प्राकृतः कृतः ।। लोक व्यवहार विषयक अनुभूति से भी उपर्युक्त सिद्धान्त का है समर्थन होता है । अपठित परिवार के व्यक्ति, विशेषतः बालक और वृद्ध कुछ अक्षरों का उच्चारण सुगमता पूर्वक नहीं करते। उदाहरणार उष्ट्र, हस्त, मस्तक, युधिष्ठिर आदि संयुक्ताक्षर समन्वित शब्दों क उच्चारण वह विकृत रूप में ही उट्ठ (ऊँट), हत्थ (हाथ ), मत्थर (माथ ) जुधिट्ठिल (युधिष्ठिर ) आदि के रूप में ही कर सकेंगे। उन्हें इन शब्दों का परिज्ञान तो अवश्य है, पर शुद्ध रूप में उनके उच्चारण करने में वे पूर्णतया असमर्थ हैं । भिन्न भिन्न देशों में भी अक्षर उच्चारण प्रणाली भिन्न भिन्न है। अतः यह निःसङ्कोच कहा जासकत है कि प्रान्तीय अथवा देशीय भाषाओं की उत्पत्ति में इस उच्चारण क भी एक महत्त्वपूर्ण स्थान है। पाली, प्राकृत आदि भाषाओं के विवेचक वैयाकरणों ने संस्कृत साहित्य के समान २ हजार धातुओं का परिगणन तथा प्रकृति औ प्रत्यय का वैज्ञानिक विश्लेषण न करके केवल परिणमन (रूपान्तर पद्धति की प्रक्रिया प्रदर्शित की है, जिसके फल स्वरूप आज भी प्राक का अध्ययन संस्कृत माध्यम से ही किया जाता है। 'शेषं संस्कृतार इस सूत्र के निर्देश से भी उन्होंने उपयुक्त मत की ही परिपुष्टि की है।
कालचक्र के प्रभाव ( ख ) से यह भाषा आज संस्कृतज्ञों के लिये भी इतनी दुरूह बन गई है कि संस्कृतच्छाया के विना इसकी गाथाओं के अर्थानुः सन्धान के लिये वे अपने को पूर्णतया असमर्थं पाते हैं, जिसका प्रधान कारण प्रचलित पाठन-पद्वति है । पूज्य पिता जी ने (महामहोपाध्याय राजगुरु, पण्डित श्रओं मथुराप्रसाद दीक्षित जी ने ) इस सूत्र-सप्तति के- केवल ७० सूत्रों के अनुगमन से जिस प्रणाला का निर्देश किया है, उससे सुगमतया अल्पकाल में हो इस प्राकृत भाषा में अपने साधारण भावों को अभिव्यक्ति करने की योग्यता उपलब्ध हो जा सकती है। इस भाषा के गद्य अथवा पद्य के अनुसन्धान के लिये संस्कृतच्छाया के अवलम्ब की आवश्यकता न रह जायगी। प्राचीन तथा अर्वाचीन अनेक नाटकों के-स्वप्नवासवदत्ता, रत्नावली नाटिका, शकुन्तला, मुद्राराक्षस, उत्तररामचरित, वेणीसंहार, भारत- विजय के तथा दशवैकालिक, आवश्यकसूत्र, भगवतीसूत्र आदि जैनागमों के अनेक अवतरणों को उद्धृत कर तथा उनमें प्रयुक्त सम्पूर्ण शब्दों का साधुत्व इस सूत्र-सप्तति से दरशाकर प्राकृत भाषा का अध्ययन तथा अध्यापन कितना सुगम बना दिया गया है-इसके लिये प्रमाण प्रदशन की आवश्यकता नहीं। प्रथमा के अतिरिक्त किसी अन्य विभक्ति का निरूपण भी इस लिये नहीं किया गया है कि शब्दाथ के परिज्ञान हो जाने के अनन्तर विभक्त्यर्थ-कारक चिह्नों का परिज्ञान स्वतः हो जाता है। जैसे राजपुरुष, देशबन्धु आदि समस्त पदों में षष्ठयर्थसूचक संबन्ध की 'के' इस कारक चिह्न की प्रतीति इसके ( अर्थात् 'के' इस कारक चिह्न के) अभाव में भी जिस प्रकार हो जातो है, उसी प्रकार शब्दों के अनुसन्धान हो जाने पर प्रयुक्त कारकचिह्नों का परिज्ञान स्वतः हो जायमा। इस प्राकत-प्रदीप को अपना कर यदि पण्डित-मण्डली ने अपनी प्रोत्साहनमयो सहृदयता का परिचय दिया तो हम (म. म. मथुरा प्रसाद-दीक्षित) शोघ्र ही संस्कृत के उस लघुतम व्याकरण को लेकर ( ग ) आपकी सेवा में उपस्थित होने का प्रयत्न करेंगे जिसके द्वारा संस्कृत का परिज्ञान अल्प ही काल में हो जायगा। इस पद्धति के आधार पर विना रटे, प्रतिदिन केवल एक घंटे के परिशीलन से संस्कृतजिज्ञासु इतना परिज्ञान तो तीन मास के भीतर ही प्राप्त कर सकेगा जिसके बल पर वह साधारण काव्य, पुराण आदि का अर्थ समझकर, एवं साधारण संस्कृत में अपने भावों की अभिव्यक्ति कर संस्कृतसमुत्थान में सहयोग दे सके। सरस्वतो सदन सदाशिव दीक्षित - पा० प्रा० व्याकरण-सूत्र सूची अथ प्रथमोऽध्यायः १ कगचतदपय प्रायो लोपः । १६ क स्कदां खः । २ अधो मनयाम्। २. प्रादेयों जः। ३ सर्वत्र लवगम् । २१ र्य शय्याऽभिमन्युपु जः । ४ शेषादेशयोर्द्वित्वमनादौ । २२ ध्यायोमः। ५ शषोः सः। २३ श्चत्सप्सां छः। ६ नो गाः सर्वत्र। २४ ऋत्यादिषु तो दः । ७ वर्गेषु युजः पूर्वः । २५ हरिद्रादीनां रो लः। ८ उपरि लोपः कगडतपषशसाम् । कचिद् डकारस्यापीति वाच्यम् । है खघथधमां ह: नानुस्वारादिति २६ क्लिष्टश्लिष्टरत्नक्रियाशाङ्गेषु तत्स्वर- वत्पूर्वस्य । वाच्यम्। १० अदातो यथादिषु वा । २७ इत् ह्री श्री क्रीतक्लान्तक्ल शम्लान- स्वप्नस्पर्शादर्शहर्षाहेषु । युक्तेऽनुस्वारे च नित्यमिति वाच्यम् । २८ क्वचिदन्यत्रापि । ११ सन्धौ अज्लोपविशेषा बहुलम् । २६ बस्नष्णश्नां रहः। १२ ऋतोऽत् । ३० ह ल टेषु णलमां स्थितिरूवम् । १३ इदृष्यादिषु । ३१ इदीषत्पक्कस्वप्नवेतसव्यजनमृदङ्गा- १४ उदृत्वादिषु । ङ्गारेषु। १५ पोवः। ३२ अनाटावयुजोस्तथयोदधौ । १६ टो डः। ३२ प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुथौं । १७ त्य थ्य द्यां च छ जाः । ३३ नज्ञयोः। १८ अक्ष्यादिषु छः। ३४ व्मपक्षमविस्मयेषु म्हः । इति श्री म० म० मथुराप्रसादकृते पालीप्राकृतव्याकरणे प्रथमोऽध्यायः । अथ द्वितीयोऽध्यायः अन्मुकुयादिषु । २ श्रा समृद्धयादिषु ।
(-) ३ इदीतः पानीयादिषु। २० चौर्यसमेषु रियः। ४ उदूतो मधूकादिषु । २१ वक्रादिष्वनुस्वारः। ५ उत्सौन्दर्यादिषु । २२ मांसादिषु वा। ६ इत एत् पिण्डसमेषु । २३ नोडादिषु द्वित्वम् । ७ ऐत एत् । २४ पौरादिष्व उत् । ८ ए शय्यादिषु । २५ अवर्णो यः श्रुतिः। ६ औत प्रोत् । १६ वसतिभस्तयोहः। १० उत श्रोत्तुण्डसमेषु । २७ प्रतिसरवेतसपताकासु डः। ११ ऋरीति । २८ इतस्तः पदादेः। १२ ष्टस्य ः। २६ इत्पुरुषे रोः। टस्य ढोऽपि वाच्यः। ३० युक्त श्रोत उत् आदीदूतां ह्रस्वश्च । १३ स्तस्य यः। १४ स्पस्य फः। ३१ अत प्रोत्सोः। १५ तस्य ः। ३२ स्त्रियामात् । १६ न धूर्तादिषु । ३३ नपुंसके सोबिन्दुः। १७ दशादिषु हः। ३४ अन्त्यस्य हलो लुपिः। १८ संख्यायाश्च (रः)। ३५ सुभिसुप्सु दीर्घः। १६ उत्तरीयातीययोर्यो जो वा। ३६ क्त्वा तूण इयो। इति म० म० मथुराप्रसादकृते पा० प्रा० व्याकरणे द्वितीयोऽध्यायः। समाप्तोऽयं ग्रन्थः। O
No text on this page.
पालीप्राकृत-व्याकरणम् दर्शये ॥३॥ यत्त्वत्पादसरोरुहेण जयितां स्वान्ते प्रषालोऽदधान् मन्ये तन्नितरामसौ जड़( ल )मतिर्बालः प्रकृष्टो भृशम् । यन्नीत्वा लघुपल्लवः पदलवं साम्याय संकल्पते चुद्रोऽसो लवमात्रतो न समता नैतद्यतो बुध्यते ॥१॥ बौद्ध-जैनागमान्दृष्ट्वा तेषां व्याकरणान्यपि । पाली-प्राकृत-बोधाय लघुव्याकरणं ब्रुवे ॥ २ ॥ धात्वादेशनिपातानां तथा सुप्तिविधेरपि । वाक्यैकदेशयातत्वात्सुज्ञत्वान्नैव कग-च-ज-त-द-प-य-वां प्रायो लोपः ॥१॥१॥ एषां प्रायो लोपः स्यात् (कस्य ) वउलो। वराई। गोउलं। चोरो । तारि. आ । मासिकं । रसिओ। सअलो। संवाहो। हंसओ। (गस्य) साभरो। उरो । छाओ । जाजरा । पराओ । रोओ । (चस्य) सुइरं। हिन्दी । समस्तबौद्धागम और जैनागमों को एवम् उनके व्याकरणों को अर्थात् पाली व्याकरण तथा प्राकृत व्याकरणों को देखकर पाली और प्राकृत के बोध के लिये संक्षिप्त और साल “पाली-प्राकृत-व्याकरण" को कहता हूं । धातु के स्थान मे जायमान आदेश, निपात और सुप्तिविधि, को नहीं कहूंगा क्योकि स्वयं इन की प्रतीति हो जाती है। कगेति । क-ग-च-ज-त-द-प-य-व-इनका प्रायः लोप होता है। प्रायः पद के ग्रहण से कहीं २ नहीं भी होता है। लक्ष्यानुसार व्यवस्था करनी चाहिये, यदि दो वर्णों का लोप प्राप्त हो तो सुखद प्रतीयमान होने से उत्तर वर्ण का लोप होगा।
[ २ ] सूई । परिअरो। रुइरो । मरीई। लोश्रो। वाभालो। (जस्य ) गिरि- श्रा । कुभो। मुरो । राभा । मरुयो। सहो । संदेहों। (तस्य) असई ! सुरअं। चउरो। पराजिभो। सुत्रो। रोहिओ। माउलो। (दस्य) गा। कअली । खइरो । सा । दुरोअरो। (पस्य) विउलं । चलो। बउसो। ( यस्य) वाऊ, काओ, गांगेश्रो, तुरीओ, विजओ, हो। (वस्य) जीओ, जओ, देओ, कितो, कमलो, विरायो । पूर्व वर्ण का नहीं, जैसे विजयः का विजो होगा, जकार का लोप नहीं होगा। एवं किंचुलकः का किंचुलो, परिचयः का परिचयो । कहीं दोनों का होगा, जैसे- राजिका-राइया। प्रयोजनम्-पत्रोअणं। यह दोनो वर्गों का लोप अत्यन्त काचित्क है। ककारलोप के उदाहरण, वकुलः, वराकी, गोकुलम् , चोरकः, तारिका, मासिकम् , रसिकः, सकलः, संवाहकः, हंसकः । इत्यादिकों मे ककार का लोप करने से उक्त प्रयोग होते हैं । गकार के सागरः, उरगः, छागा, जागरा, रोगः । चकार के सुचिरः, सूची, परिचरः, रुचिरः, मरीचिः, लोचः, वाचालः । जकार के-गिरिजा, कुम्भजः, मुरजः, राजा, मरुजः, सहजा, संदेहजम् । तकार के-असती, सुरतम्, चतुरः, पराजितः सुतः, रोहितः, मातुलः। दकार के-गदा, कदली, खदिरः, सदा, दुरोदरः । पकार के-विपुलम् , चपलः, वपुः। इत्यादिकों मे पकार का लोप जानना, परन्तु पकार को 'पो वः' इस वक्ष्य- माण १५-पन्द्रह नंबर के सूत्र से वकार भी होता है। परन्तु कहाँ लोप करना और कहाँ वकारादेश करना यह सब लक्ष्यानुसार प्रचलित प्रयुक्त शब्दों को देख कर व्यवस्था करनी चाहिये। यकार के-वायुः, कायः, गांगेयः, तुरीयः, विजयः, इयः। वकार के-जोवः, ल्वः, कितवः, कवलः, विरावः । अनादि मे विद्यमान ही ककारादिकों का लोप होगा । जैसे-कालः, दासः, पुराणम् । यहां ककार, दकार, पकार का लोप नहीं होगा, क्योंकि उक्त वर्ण आदि में विद्यमान हैं। चतुर्थ सूत्र से आदि का अपकर्ष करना । परागः, ~ अनादावेवेति वाच्यम् । तेनेह न । कालो, दासो, पुराणं । अधो मनयाम् ।१।२। वर्णान्तरस्य अधः स्थितानां मकार नकार- यकाराणां लोप: स्यात् । छई। रस्सी । तिग्गं । (नस्य) लग्गो । भग्गो। मग्गो । भुग्गो । ( यस्य ) मन्ना। वन्ना । तुल्लो । यह ककारादिकों के लोप करने पर यदि अकार अथवा अाकार होगा तो उसको वक्ष्यमाण "अवर्णो यः श्रुतिः” इस ( २+ २५) सूत्र से यकार हो जायगा । परन्तु यह यकार आदेश मागधी, अर्धमागधी मे होगा, क्योकि जैनागमों में प्राय. यकार का प्रयोग मिलता है, परन्तु नाटक में नहीं । मेरे मत से सौकर्य- प्रतीति से नाटकों में भी करना चाहिए। प्राचीन कालिक नाटकों मे शौरसेनी का प्राधान्य है अतः स्त्री आदि की उक्ति मे अकार को यकारादेश नहीं है। परन्तु जैनागमों मे प्रायः यकार ही है। जैसे-भगवती सूत्रागम- "वियसिय अरबिन्दकरा णासियतिमिरा सुहासिया देवी। मझ पि देउ मेहं बुह-विबुह-णमंसिया णिचं । यहां विकसित, नासित, सुखासिता, नमंसितादिक शब्दों मे ककार तकार के लोप के अनन्तर अवशिष्ट प्रकार को यकार होता है । एवम् । "चम्पाणाम एयरी होत्या" यहां भी 'नगरी' शब्द के गकार लोप के अनन्तर अवशिष्ट 'अ' को 'य' होता है। दश वैकालिक जैनागम-गोचरीप्रकरण–ण य पुप्फ किलामेह सो य पोणाह अप्पयं । यहां-न च, स च, श्रात्मकम् , मे चकार, ककार खोप के अनन्तर यकार होता है। अध इति-संयुक्त वर्ण के अधोभाग मे स्थित मकार-नकार-यकार का लोप हो । जैसे-छधम् , रश्मिा, तिग्मम् । कोई श्राचार्य-"कचिदन्यत्रापि” (२८) इस अाइसवे सूत्र से वर्ण विश्लेष और तत्स्वरयुक्तता करके जाल्म का जालम, विक्लवः का विपलवो, सुक्लः का सुकलो, सूक्ष्म का सूछम इत्यादि मानते हैं। परन्तु प्राकृतमहाकाव्यादिकों मे ऐसे प्रयोग नहीं मिलते। आधुनिक प्रचलित भाषा के परिज्ञान के लिए यह प्रकार माना जा सकता है। अस्तु । नकार के-लमा, भमः, ममः, मुमः, इत्यादि मे अधःस्थित नकार का खोप होता है । यकार के-मन्या, कन्या, तुल्यः इत्यादिकों मे यकार का लोप होता है। ~ [ ४ ] सर्वत्र लवराम् ।१।३। वर्णान्तरस्य उपरि अधो वा स्थितानां लकार-वकार-रेफाणां लोपः स्यात् । (लस्य उपरिस्थस्य ) संकप्पो। विकप्पो। उक्का। उम्मुनो। कप्पियो। कम्मासो। कुम्मासों।गुम्मो।वक्कलं। (अधःस्थस्य लस्य) उवप्पुओ। अम्मिश्रा। अम्माणं । विक्कयो। सुक्किो। पवो । पवंगमो । (वस्थ ) ईसरो। जित्तरो । गहरो। विहलो। उल्लणो। वीसासो। पक्को । ( अस्थिस्य वस्य) कुज्जो। लुद्धओ। सहो । लद्धो । वीसद्धो । छुद्धो । अद्धी। (ऊर्ध्वस्य रस्य) उम्मिश्रो। धुत्तो । सुप्पो । मुहुत्तो । विसजियो। अदिओ। भदियो। दप्पो। किरणो। ( अवस्थस्य रस्य ) पुचो । पत्तिया । विप्पो। चित्तिो। दलिदो । नक्को । रुहो । इंदो। इंदिनं । "सर्वत्रेति" यदि संयुक्त वर्ण के ऊपर अथवा अधःस्थित लकार-वकार- रेफ होगा तो उसका लोप हो जायगा और अवशिष्ट वर्ण को वक्ष्यमाण चतुर्थ सूत्र से द्वित्व हो जायगा। जैसे-ऊर्ध्वस्थित लकार का उदाहरण - संकल्पः, विकल्पः, उल्का, उल्मुकः, कल्पितः, कल्माषः-चितकवरारंग । अर्थात् जिसमें दो तीन रंग हो । कुल्माष:-धान्यविशेष । गुल्मः, वल्कलम् । अधःस्थित लकार जैसे-उपप्लुतः, अम्लिका, अम्लानः-वनस्पतिविशेष । विक्लवः, शुक्लितः, प्लवः, प्लवंगमः, विक्लवा, क्लिनः । वकार के । जैसे-ईश्वरः, जित्वरः, गह्वरः, विह्वलः । 'नरहोरिति वाच्यम्' इससे हकार को द्वित्व नहीं होगा। उल्वणः, विश्वासः, पक्कः। ऊर्ध्वस्थ वकार के उदाहरण जैसे-कुब्जा, लुब्धका, शब्दः, लब्धः । विश्रब्धः, क्षुब्धः अब्धिः । यहां वकार से पवर्गीय अन्तस्थ दोनों का ग्रहण करना, क्योंकि उदाहरण उसी प्रकार से मिलते हैं, जैसे लुब्धकः, अधिः इत्यादिकों में पवर्गीय बकार है, ईश्वरः जित्वरः इत्यादिकों में प्रत्ययसंबन्धी होने से अन्तस्थ वकार है, क्योंकि-"उदूठौ यस्य विद्यते यो वा प्रत्ययसन्धिजः । अन्तस्थं तं विजानीयात वर्ग्यमाहुरतः परम्” अथवा वकार बकार का सावर्ण्य मानकर दोनों का ग्रहण करना ऊर्ध्वस्थ रकार के उर्मयः, धूर्तः, शूर्पः, मुहूर्तः, विसर्जितः, अर्दितः, मर्दितः, दर्पः कोर्णः। अधः स्थित रेफके-पुत्रः, पत्रिका, विप्रः, चित्रितः, दरिद्रः, नक्रः, रुद्रः,इन्द्रः इन्द्रियम् । वकार से विषय में संदेहास्पद होने से व्युत्क्रम से उदाहरण दिये हैं .
[ ५ ] शेषादेशयोदित्वमनादौ।१।४। लोपादवशिष्टस्य शेषरूपस्य, आदेश- रूपस्य च वर्णस्य द्वित्वं स्यात न त्वादौ। शेषस्य-धम्मो सप्पो। विप्पो। लग्गो। मग्गो। उक्का । विप्पओ। आदेशस्य यथा-पच्छिमो । बच्छो। उच्छाहो। लिच्छा । जुगुच्छा । अनादाविति किम् । चबणो, धनो। आदेशस्य थवओ, झाणं, खीणो। इत्यादि । संयुक्तस्यैव आदेशे द्वित्वम् । उत्तरीयानीययोर्यों जो वा' इत्यत्र द्वित्वजकारविधानाज झापकात्तेन शेषा इति । लोप से अवशिष्ट वर्ण को तथा आदेश से जायमान वर्ण को देव हो। आदि मे स्थित शेष वर्ण को तथा आदिस्थित श्रादेशज वर्ण को द्वत्व नहीं हो। शेष वर्ण के उदाहरण-धर्मः, सर्पः, विप्रः। लमः, ममा, उल्का, विप्लवः, इत्यादि में पूर्वोक्त 'सर्वत्र लवराम्' इससे रेफ लकार के लोप करने के अनन्तर अवशिष्ट वर्णों को द्वित्व हुअा। आदेश के उदाहरण पश्चिमः, त्सः, उत्साहः, लिप्सा, जुगुप्सा, इत्यादिकों में 'श्वत्सप्सां छुः ।२३। इस वक्ष्य- गण सूत्र से छकार करने के अनन्तर आदेशभूत छकार को द्वित्व हो जायगा, फेर 'वर्गेषु युजः पूर्वः । ७ । इससे पूर्व छकार को चकार । यह लोप द्वित्वादि ली प्राकृत मे समान है, परन्तु 'कगचज०' इस प्रथम सूत्र से जो लोप होता है, वह पाली मे कहीं नहीं होता है। जहां आदि में शेष या श्रादेश वर्ण होगा वहाँ द्वत्व नहीं होगा, जैसे-च्यवनः, ध्वजः । यकार वकार लोप करने अनन्तर चकार- कार को द्वित्व नहीं होगा। आदेश के स्तवकः, ध्यानम् , क्षीणम्' यहां, स्त' को थकार, 'ध्य' को झकार, 'च' को खकार करने के अनन्तर द्वित्व नहीं गा, क्योंकि आदि मे ये आदेशज वर्ण हैं। यह आदेश-जहां संयुक्त वर्ण के स्थान मे कोई वर्ण हुआ होगा वहीं द्वित्व गा, क्योंकि 'उत्तरीयानीययोर्यो जो वा'। इस सूत्र मे द्वित्व 'ज' के विधान से नते हैं कि संयुक्त वर्ण के आदेश मे ही द्वित्व होगा। अन्यया केवल जकार वेधान करते और फिर इससे द्वित्व हो जाता । फल-हरिद्रादि मे र को लकार - नोट-(१) स्तस्य था। ३+१३ । (२) भ्यायोमः । २२ । (३) कस्कक्षा खः । १६ ।
[ ६ ] हलिहा इत्यादौ न द्वित्वम् । नरहोरिति वाच्यम् । रेफहकारयोर्न द्वित्वम् । गहरः। विहलः। शषोः सः।शशशकार-षकारयोः सः स्यात् । ससओ,अस्सो, अस्समो, सहो, अंसो । दस । सरीरं । रासिं। स। सक्का । पदेसो। (षस्य) सेसो, मेसो, कसाअं। सुसिरं । विसो, मासो, पारिसदो, पीऊसो, घिसणा । इसू । पासाणो। नोणः सर्वत्र ।।६। सर्वत्र नकारस्य णकारः स्यात् ।घणो, णश्रणं, वत्रणं, कणअं, णई, पूरणं, माणुसो, धुणी। सणातणो आणंदणो, विणो। चलणं, विणीअो। “अयमादौ क्वचिन्न भवति" नेरइआ, नलओ, नत्ता, नाडिबा, नालीबंधो । नासिश्रा, नीहारो, नेत्तं । नूतणो नारओ। “वर्णान्तरेणायुक्तस्येति वाच्यम्" तेनेह न । अन्तरा, कन्दरा, बन्धुरा । कन्दुओ। चन्दणं । छन्दो । मन्दिरं । मन्दुरा । स्वेन युक्तस्यतु करने पर द्वित्व नहीं होगा। हलिद्दा इत्यादि । रेफ हकार को द्वित्व नहीं होगा। गहरः, विह्वलः । इत्यादि पूर्व में कह पाये हैं। शषोरिति । शकार षकार को सकार हो । शशकः, अश्वः, आश्रमः, शन्दः, अंशः, दश, शरीरम् , राशिम् , शतम् , शक्या, प्रदेशः इत्यादिकों मे शकार को सकार होगा, और उक्त सूत्रों से ककार-वकार-रेफ-यकार का लोप होगा । एवम्-पकार के-शेषः, मेषा, कषायम्, शुषिरम् , विषयः, माषा, पारिषदा, पीयूषा, धिषणा, इयुः, पाषाणः, इत्यादिकों मे शकार-षकार को सकार होगा। यह भी पाली प्राकृत मे समान सकारादेश करता है । नो णः इति । नकार को णकार हो । घनः, नयनम् , वचनम् , कनकम् , नदी, नूनम् , मानुषः, धुनिः, सनातनः, आनन्दनः, विनयः, चलनम् , विनीतः, यहां सर्वत्र नकार को णकार हुआ और पूर्वोक्त सूत्र से ककार यकार चकारादि का लोप तथा ष को स होगा। यह नकार को णकार, कहीं २ श्रादिस्थ नकार के स्थान पर नहीं भी होता है । जैसे-नैरपिकः, नलकः, नसा, नाटिका, नाबीवन्धः, नासिका, नीहारः, नेत्रम् , नूतनः, नारकः । इत्यादि मे सुखोच्चार- [.] १ णत्वं भवत्येव। उएणअं,अण्णं, करणा। तुम्णवाओ, सस्पडं, परमानो। वर्गेषु युजः पूर्वः।१७। कवर्गादिषु वर्गेषु युजः-द्वितीयचतुर्थयोः पूर्वः प्रथमतृतीयः स्यात् । कचटतपाः पञ्च वर्गाः। तत्र क ख ग घ ङाः, इति पञ्च कवर्गे। एवं चवर्गादिष्वपि पञ्च २ बोध्याः । तद्यथा । मुक्खो, वग्धो, मुच्छिो, गुणड्ढो, (१) पत्थिो, अद्धओ, गुज्झो, अन्भासो। श्रादेशे-पूर्वोक्ता एव । पच्छिमो, वच्छो, उच्छाहो, लिच्छा, जुगुच्छा । एवमन्यत्रापि । णक्खत्त । पक्वेश्रो, पक्खमूलं, णिक्लेवो, णानुक् .., तथा व्यवहृत आगमोक्तशब्दानुकूल कल्पना कर लेना। वर्णान्तरेणेति, यह नकार को ण कार दूसरे वर्ण से संयुक्त होने पर नहीं होगा, जैसे--अन्तरा, कन्दरा, बन्धुरा, कन्दुकः, चन्दनम् , छन्दः, मन्दिरं, मह रा,स्व से युक्त होने पर, अर्थात् नकार का नकार से योग होने पर णकार हो जायगा। जैसे-उन्नतम् , अन्यत् , कन्या, तुन्नवायः, सन्नद्धम् , पन्नगः । वर्गेष्विति-कवर्गादिक वर्गों में युक्त वर्ण का अर्थात् द्वितीय एवं चतुर्थ वर्ण का व से योग होने पर पूर्ववर्ण होगा, तात्पर्य यह कि ख-ख का योग होने पर क होगा, जैसे मूर्ख शब्द में रेफ लोप होने पर अवशिष्ट ख को द्वित्व, फिर युक्त 'ख' का पूर्व वर्ण ककार हो जायगा । एवं घ का पूर्व वर्ण 'ग' होगा, एवं 'छ' का च, 'ट' का ड । 'थ' का 'त', 'ध' का 'द', इसी तरह सर्वत्र जानना । जैसे-मूर्खः, मे क,व्याघ्रः, रेफ लोप, धकार द्वित्व । 'घ' को ग । मूर्छितः, छद्वित्व,छको चकार। एवम् गुणाढ्यः, पार्थिवः, अध्वगः, गुल्फः, अभ्यासः । आदेश मे पूर्वोक्त उदाह- रणों को ही जानना । पश्चिमः, वत्सा, उत्साहः, लिप्सा, जुगुप्सा, । इसी प्रकार अन्य आदेशों में भी जानना। नक्षत्रं, प्रक्षेपा, पक्षमूलं, निक्षेपः, राक्षसः, शुष्कम्, पुष्करः, रुष्टः, तुष्टा, परिभ्रष्टः, विस्वस्ता, प्रस्थितः, । इत्यादिकों में, नं० (४+ नोट-तुन्नवायस्तु सौचिकः । अमरः । अधोमनयाम् २ । सर्वत्र खवराम् ३ । भत्सप्सां कः ।।२३। कस्कयां खः ।।१६। ष्टस्य ठः ॥१३॥ स्तस्य यः ।।१३॥ पूर्वः इत्यादृत्य पूर्वः पूर्वः स्पादित्यर्थः, तेन प्रथमस्य ककारादयः, न तूचरस्य ।
[ ८ ] रक्खसो । सुक्खं, पुक्खरो, रुट्टो, तुट्ठो, परिभट्ठो, वीसत्थो, पत्थिश्रो, एवमादेशान्तरष्वप्यूह्यम् । उपरि लोपः क ग ड त द प प (१) श साम् । १।८। उपरिस्थितानामेषां लोपः स्यात् । भत्त, भुत्तं, सित्थं, विवित्तं, रित्त । सित्थअं, (गस्य) दुद्धं, मुद्धो, जद्धं, संदिद्धं, सिणिद्धो (डस्य ) खग्गो, छग्गुणो, विग्गहिलो, रुज्जओ, छद्धा । तस्य ) उप्फुल्लं, उप्पलं उप्पाओ, तप्पिा, उप्पण्णो, (दस्य ) मुग्गरो, मुग्गलो । पग्गो, ( पस्य) सुत्तो, गुत्तं, लुत्तो, लित्तं, छुत्तं । (षस्य ) सुक्कं,, दुक्कला, चउक्कं, विक्कंभो, विट्ठा। मुक्को। (शस्य ) णिच्छिद्दो। णिच्छंदो (सस्य ) खलिअं, णेहः । अष्फालिअं । कत्त री, थविरो, थूणा, थूलो, थिरो, फुरणा, फुरियं । कस्य स्कष्कक्षामिति खकारोऽपि । खपथधमां हः ।।४। एषां हकारः स्यात् । (खस्य) मुहं, मेहला, ३+ २३ + १६+) नं० ( २० १२+१३+) से आदेश होने पर द्वित्व पूर्ववर्ण होगा। उपरीति । किसी व्यञ्जन वर्ण के ऊपर मे विद्यमान कगड-त-द-प-ष-श-स इनका लोप हो । उदाहरण-(ककार) भक्तम् , भुक्तम् , सिक्थम् , विविक्तम् , रिक्तम् , सिक्थकम् । (गकार ) दुग्धम् , मुग्धः, जग्धम् , संदिग्धम् , स्निग्धम् , (डकार ) खगः, षड्गुणः, विडअहिलः, रुड्जयः, षड्धा । (तकार) उसु- ल्लम् , उत्पलम् , उत्पातः, तत्पिता । (दकार) मुद्गरः, मुद्गलः, पद्गतः । (पकार) सुप्ता, गुप्ता, लुप्तः, लिप्तम् , तुसम् । (षकार) शुष्कम् , दुष्कला, चतुष्कम् , विष्कम्भः, विष्ठा, मुष्कः । (शकार ) निश्छिद्रः, निश्छन्दः । ( सकार) स्खलितम् , स्नेहा, प्रास्फालितम् , कस्तूरी, स्थविरः, स्थूणा, स्थूलो, स्थिरः, स्फुरणा, स्फुरितम्' इत्यादिकों मे ककारादिकों के लोप होने पर शेष वर्ण को द्वित्व और द्वितीय को प्रथम, चतुर्थ को तृतीय होगा। परन्तु थविर, थूणा, पिरो, इत्यादि मे आदिभूत को द्वित्व नहीं होगा। यह लोप, द्वित्व, पूर्ववर्ण होनापाखीप्राकृत मे समान है। खति । ख-प-यव-भ-रन को हकार हो। ख के उदाहरण मुखम्, [] परिहा, णहरो, मुहरो, सही, सेहरो, महो, साहा, णहो । (घस्य ) मेहो णिदाहो, जहणं, अहं, जिहस्सू। दुहणो, परिहो, णिहसो, अमोहो, सरहा, अवहणो । इत्यादि । थकारस्य-सवहो, कहा, मिहुणो, मिहिला, महिओ, रहगुत्ति, तिही, तहागो, सारही ।धकारस्य-रुहिरो, गोहिला, गोहा, विहुवणं, णिहाणं, महुरो, णिही, साहू, सेवही, विहू, दही, अगाहं, जलहरो, महू । भकारस्य-णहो, सोहा, विहावरी, अहिल- सिओ, अहिलासा, अहीरो, गदहो, डिंडुहो, पहूओ, पहाविओ, सुहं, विहवो । इत्यादिः- नानुस्वारात्संयोगाच्चेति वाच्यम् । अनुस्वारात्परेषामेषां न हकारः । संखो, लंघणं, मंथरा, बंधुरो, किंफलो, कुंभो । णिग्घिणो, णिक्खेपो । मण्डूकप्लुत्या प्रायः पदानुवृत्ते आदौ तु कचिदपि न । खग्गो, खुरो, खइरो, मेखला, परिखा, नखरः, मुखरः, सखी, शेखरः, मखः, शाखा, नखः । (घकार) के मेघः, निदाघः, जघनम् , अधम् , जिघत्सुा, द्रुघणः, (२) परिघः, निघसः, अमोघः, सरघा, अपधना, । थकार के शपथः। कथा, मिथुना, मिथिला, मथितः, रथगुप्तिः, तिथिः, तथागतः, सारथिः, धकार के उदाहरण-रुधिरः, गोधिका, गोधा, १ विधुवनम् , निधानम् , मधुरा, निधिः, साधुः, सेवधिः, विधुः, दधि, अगाधम् , जलधरः, मधु । भकार के उदाहरण-नभः, शोभा, , विभावरी, अभिलषितः, अभिलाषा, आभीरः, गर्दभः, डुण्डुभः, प्रभूतः, प्रभावितः, शुभम्, विभवः, इत्यादिकों मे तत् तत् वर्ण को हकार हुआ है। यह इन वर्षों को हकारादेश पाली में नहीं होता है। नानुस्वारादिति । अनुस्वार से और संयोग से परे इनको हकारादेश नहीं होता है, जैसे-शंख:, लङ्घनम् , मन्थरा, बन्धुरः, किंफलः, कुम्भः । निर्वृणः, निक्षेपः । 'कगचज' सूत्रोक्त ।१।१। प्रायः पदकी मण्डूकप्लु ति से अनुवृत्ति करके यह मानना कि आदि मे विद्यमान खकारादिकों को हकार कहीं नहीं होगा, और अनादि मे भी कहीं २ नहीं होगा। आदि मे जैसे-खड्गा, खुरः, खदिरः, खलः नोट-शादेशात्पूर्वमेव सकारस्यैव लोपे सर्वप्रयोगसिद्धौ पुस्तकान्तरे शका- रोनेति बोध्यम् ।दुषण-मदर । २परिष-अनविशेष । निघस-निगलकर खानेयोग्य।
[ १० ] खलो। पड़ो, घणो, थिरो, थविरो। धीरो, धम्मो, धणिो । भाणू, भालो । भीसणो। अनादावपि क्वचिन्न । अधमो, अभो। इत्यादि । सुखोच्चारणानुकूलाद् व्यवस्था कार्या । अदातो यथादिषु वा ।१।१० । यथादिशब्दषु प्रादौ अनादौ वा वर्तमानस्य प्रातः अत् वा स्यात् । जह, जहा । तह, तहा, । पवहो, पवाहो । पहरो, पहारो। पपअं, पाअं । परिआओ, पारिश्राओ। चमरं, चामरं । उक्खो, उक्खाओ। हलिओ, हालियो। 'वाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषितत्वात् क्वचिन्नित्यम् । ठवित्रो' इत्यादि । युक्तेऽनुस्वारे च नित्यमिति वक्तव्यम् । संयुक्त वर्णे परतोऽनुस्वारे च पूर्वस्य नित्यं घटः, धनः, स्थिरः, स्थविरः, धीरः, धर्मः, धनिकः, भानुः, भालः, भीषणः, । इत्यादि मे हकार नहीं हुआ, कहीं अन्यत्र अनादि मे जैसे-अखण्डः, अधमः, अभयः इत्यादि । यहां भी समास से पूर्व में आदि ही है । अदातो इति । यथादिक शब्दों के आदि अथवा अनादि मे विद्यमान आकार को अकार विकल्प से हो, जैसे-यथा-(नं० १।२०) से यकार को जकार उक्त सूत्र से हकार, विकल्प से इससे अकार होने पर । जह, जहा । एवं तथा के तह, तहा रूप होंगे। प्रवाहः, प्रहारः, प्राकृतं, प्रस्तारः (२०१३) से म्त को थकार, अन्य कार्य पूर्वोक्त सूत्रों से जानना । पारिजातः, चामरम् । उत्खातः, 'यद्यपि अनुपदोक्त-(पास मे पूर्वोक्त) सूत्रों से बहुलांश मे प्रयोग सिद्ध होते हैं, फिर भी सुखावबोधार्थ साधुत्व दिखायेंगे। नं०1८ से तलोप । ४ से द्वित्व, ७ से ककार । १ से तलोप । एवम् , हालिकः । सूत्रोक्त वा ग्रहण व्यवस्थित विकल्पार्थक है, तो कहीं नित्य ह्रस्व होगा, जैसे ठविश्रो । स्थापितः । स्य को ठ श्रादेश । नं० १५ से 'पको व । १ से 'त' लोप । नित्य ह्रस्व । ठवित्रो। संयुक्त वर्ण परे रहते, और अनुस्वार के योग मे नित्य हव हो । प्राप्तः, नोट-कोटिरस्याटनी गोधा, तले ज्याघातवारणे' अमरः । किंफन:-'काफल' इति शिमला प्रान्ते। नं० २० प्रादेयों जः नं० १२ ऋतोत् से प्रकार 'क' । 'कगचज' से खोप, परन्तु 'उहत्वादिषु से उकार करके 'पाउड' मानते हैं। २+१२ स्तस्य यः॥ . - [ ११ । इस्वः स्यात् । पत्तो, पुव्वो, पुव्वण्हो, अवरोहो, बम्हणो, कब्जो, गुणड्ढो, धुत्तो, अस्समो, इस्सरो, उवज्झायो, मुल्लं, रक्खसो, ऊम्मिश्रा, रत्ती, चुराणं, तिव्वो, बम्हीलिवी, इत्यादि । अनुस्वारे-कंतो, कंचणं, लछणं, लंगूलं, मंसो, पंसू, संजत्तिो, संसइओ । इत्यादि (२+३०) सूत्रण इस्वे सिद्ध सुखावबोधार्थ युक्तग्रहणम् सन्धावचामज्लोपविशेषा बहुलम् ।१।११। सन्धौ कर्तव्ये अचां स्थाने अज्विशेषा, लोपविशेषाश्च स्युः। बहुलग्रहणादन्यच्च स्यात् । वासेसी पूर्वः, पूर्वाह्नः । अपराह्नः । नं० २६ से ह्रको एह । उभयत्र नित्य ह्रस्व ब्राह्मणः। नं० ३० से म्ह आदेश, नित्य ह्रस्व । कार्यः । नं० २१ से जकार । आदेशस्वरूप होने से द्वित्व । संयुक्ताक्षर परे है अतः नित्य ह्रस्व । धूर्तः, आश्रमः, ईश्वरः ! उपाध्यायः। नं० २२ से 'ध्य' को क प्रादेश, 'ध्य' को झ श्रादेश, द्वित्व, जकार, नित्य ह्रस्व । उक्झायो । मूल्यम् । राचसः । नं० १६ से २ को ख । ४ से द्वित्व । ७ से ककार। संयुक्त पर होने से निस्य ह्रस्व । रक्खसो। ऊर्मिका । रात्रिः । चूर्णम् । तीवः । बाझोलिपिः। नं. ३० से झको म्ह । संयुक्त पर होने से नित्य ह्रस्वः। नं० १५ से 'प' को 'व'। बम्हीलिवी। अन्य कार्य पूर्ववत् । अनुस्वार मे-कांतः, कांचनं, लांछनम् , लाङ्गलम् , नित्य पर सवर्ण होने से संयुक्त परत्व है, परन्तु प्राकृत मे अनुस्वार होगा। अथवा-मांसः, पांशुः, सांयात्रिकः, सांशयिकः ! इत्यादिक मे अनुस्वार परक होने से ह्रस्व हुअा। सन्धाविति । अचों की परस्पर सन्धिकर्तव्य रहते अच्के स्थान मे कहीं अज् विशेष कहीं लोप, कहीं द्वितीय अच् के विना, व्यञ्जन से योग होने पर भी नोट (८) उपरि लोपः क ग ड त द प ष श साम् । (४) शेषादेश- योर्द्धित्वमनादौ । (१) क ग च ज त द ० (१५) पो वः । (२६) मभष्ण- पण मा एः। (३०) । ह ह शेषु नलमां स्थितिरुव॑म् । (२१) यशय्याऽभिमन्युषु जः । (२२) भ्यायोमः। (१६) स्कदां सा (७) बर्गेषु युजः पूर्वः ॥
[ १२ ] वासइसी । राएसी, राअइसी । करणोरो, करणउरो । कुंभारो, कुम्भारो। अन्धारो, अन्धारो। तववि, तवावि । ममवि, ममावि । केणवि, केणावि । राउलं, राप्रउलं । सुहद्धं, तुहद्ध । महद्ध, मह- अद्धं । पापडणं, पापडअं । गंगोदगं, गंगाउदगं । क्वचिद्दीर्घविकल्पो- ऽपि बाहुलकादवसीयते" वारीमई, वारिमई। वईमूलं, वइमूलं । वेणू- वणं, वेणुवणं । केलीकला, केलिकला। तरीपवाहो, तरिपवाहो। थुई वाओ, थुइवाओ। गिरीगमणं, गिरिगमणं। भाणूरोहो, भाणुरोहो। साणूगो, साणुगो । साहूसमागमो, साहुसमागमो। क्वचिद् विक- ल्पेन ह्रस्वोऽपि । जउणतडं, जउणातडं । इसोतो, एईसोतो । बहुमुह, बहूमुहं । लालपडणं, लालापडणं । दूइहत्थो, दूईहत्थो । चामिअरं, . चामीअरं । जंबुणदं, जंबूणदं । इत्यादिकं महाकविप्रयोगानुसृतेः, शुभ- प्रतीतेर्लोकव्यवहाराच्च स्वयं कल्पनीयम् । अच् को आदेश भिन्नस्वरूप दीर्घादि हो । व्यास ऋषि:, नं० (१३) से को इकार । इससे विकल्प से बह मिलकर एकार, नं० (२) से य लोप (५) से सकार वासेसी, पद मे वास इसी । एवम्-राजर्षिः के उक्त प्रयोग होंगे, कर्णपूरः। चक्रवाकः, कुम्भकारः। अन्धकारः, तव अपि मम अपि, केन अपि, राजकुलम् , रात्र उलं । तुह अद्धं । मह अदं । पादपतनम्-पाअपडणं, गंगा उदकम् इत्यादिकों के उक्त प्रयोग सिद्ध होते है। नं० (१)++२+१३+ ३+५+४+से कार्य करने से प्राकृत स्वरूप होता है । कहीं पर बहुलग्रहण से विकल्प से दीर्घ जानना । जैसे-वारि-मती, रि' की इकार को विकल्प से दीर्घ हो जायगा, वारीमई, पक्ष में वारिमई । नं. १ से त लोप । एवम्-वृति मूलम् मे नं० (१२) से अकार । दीर्घविकल्प। नोट-नं० (१३) दृष्यादिषु । (२) अधो मनयाम् । (५) शषोः सः। (१) काचजतदपयवां प्रायो लोपः । ( ३) सर्वत्रलवराम् । (१२) ऋतोऽत् । (६) नो णः सर्वत्र । (६) खपथधा हः। (२०) श्रादेर्योजः । (१६) टोडा । (१३) स्तस्य थः। (४) शेषादेशयोर्द्वित्वमनादौ । (३२) प्रथमदि- तीययोस्तृतीयचतुर्थों।
। १३ । क्वचिदोकारस्य अत्वमपि -सिरवेपणा, सिरोवेषणा। सररुहं, सरोरुहं। मणहरं, मणोहरं । क्वचिन्नैवौकारस्य अत्वम् । मणोरहो, मणोहवो। क्वचित् पूर्वपदान्तस्थस्य अकारस्य वा लोपः। राउलं, राअउलं । पापीढं, पाअपीढं । पालग्गो, पाअलग्गो। क्वचिद् हलपरस्यापि अचो नित्यमादिलोपः। तुम्हे एत्थ, तुम्हेत्य । पूर्वपदस्थस्य-राइंदो ।गइंदो। मइंदो। उविंदो। इंदोपो। दीवुज्जलो । मअरंदुज्जाणं । पमदुज्जाणं । महू- सवो । क्वचिन्नित्यमिकारलोपः। तुहत्ति, महत्ति । गोत्ति, दइश्रोत्ति। क्वचिद् यष्टिशब्दस्य वा लकारलोपः। चम्मट्ठी, चम्मलट्ठी । धम्मट्ठी, वईमूलं । वेणुवनम् । केलिकला। तरिप्रवाहः, स्तुतिवादः, गिरिगमनम् , भानु- रोषः, सानुगत:, साधुसमागमः । दीर्घविकल्प के अतिरिक्त (नं०६+४+६) से तत्तत्कार्य जानना। कहीं पर विकल्प से ह्रस्व भी होता है। जैसे- यमुना तटम् , मे आकार को विकल्प से ह्रस्व करने पर, जउणतडं, पक्ष मे जउणातडं । नं० २०४६+ १६ +४+६+२+१३ + से प्रयोगोक्त अन्यकार्य जानना । नदी स्रोतः, बधू- मुखम् , लालापतनम् , दूतीहस्तः, चामीकरम् , जम्बूनदम् । इत्यादि में विकल्प से ह्रस्व हुअा है। यह ह्रस्व दीर्घ व्यवस्था प्राकृत प्रयोक्ता महाकवियों के प्रयोग से, सुखप्रतीयमान उच्चारण से तथा लोक व्यवहार से स्वयं कर लेना चाहिये । बहुल ग्रहण से कहीं अोकार को अकार भी होता है । शिरोवेदना । सरोरु- इम् , मनोहरम् । कहीं पर अोकार को अकार नहीं होता है । मनोरथः, मनो. भवः। यहां प्रोकार को अकार नहीं होगा । कहीं पर पूर्वपदान्तस्थ अकार का विकल्प से लोप होगा। जैसे --गजकुल का राउलं, राअउलं। एवं पादपीठं के पापीढं, पाअधीढं । पादलग्नः । कहीं हल परे रहते भी आदिस्थ अच् का नित्य नोट-(५) शषोः सः (१) कगचजत पयतां प्रायो लोपः। (६) नोदण: सर्वत्र । (६) खघथधभा हः । (२+१२) ठस्य ढोपि वक्तव्यः । (२) अधो- मनयाम् । (१२) ऋतोऽत् । (२+ १६) दशादिषु हा (१७) संख्यायाश्च । (३) सर्वत्र लवराम्। इन सूत्रों से उक्त प्रयोग सिद्ध होंगे।
[ १४ ] धम्मलट्ठी । क्वचिग्रहणान्नेह । असिलट्ठी। बहुलग्रहणात् क्वचित्स- धिरेव न भवति । मुहअंदो, परिअरो, उवारो । पईवो, दुराग्रारो विश्रालो। क्वचित्सस्य लोपे श्रोत्वम् । परोप्परं । क्वचिद् एत्वम् , अन्तेउरं तेरह । तेवीसा । तेत्तीसा । क्वचिदेकस्मिन् पदेऽप्योत्वम् । पुणोपुणा । सर्वमपीदं महाकविप्रयोगात् प्रचलितप्रयोगाच्चावगन्तव्यम् । सर्वम- पीदं यथायथं परावर्तयितुं विधातुं च शक्यते । खोप होता है। तुम्हे एत्य अादिस्थ एकार का लोप । तुम्हे त्य | कहीं अच के परे नित्य अच् का लोप । राजेन्द्रः, राज इन्द्रः। रा इन्द्रो । गजेन्द्र , गाइंदो । ग- इंदो मृगेन्द्रः, मअइंदो। मइंदो । उपेन्द्रः, इन्द्र गोपः। दीपोज्ज्वल , मकरंदोद्यानम् , प्रमदोद्यानम् , मधूत्सवः, राजेन्द्रादि शब्दों में प्रकार का लोप, मधूत्सव में उकार का । कहीं पर इकार का नित्य लोप हो। तुह इति । मह इति । गत इति । दयित इति । इतेस्तः पदादेः (२+२८)। इससे इकार को तकार हो जाने से तुह इति का तुहत्ति, मह इति का महत्ति इत्यादि में सर्वत्र तकार हो जायगा फिर तकारा- देश के लिये इष्टि मानना निष्प्रयोजन है । कहीं पर यष्टि शब्द के लकार का विकल्प से लोप हो। चर्मयष्टिः, धर्मयष्टिः । बहुलग्रहण से कहीं लोप नहीं होगा। असियष्टिः । प्रायः संयुक्त वर्ण पूर्व रहते लकार का लोप होगा। कहीं सन्धि प्रयुक्त कुछ भी नहीं होगा। मुखचन्द्रः, परिकरः, उपकारः, प्रदीपः, दुराचारः, विकालः । कहीं सकार का लोप श्रोत्व होगा । परस्परम् । कहीं पर कार । अन्तः त्रयोदश । त्रयोविंशतिः । त्रयस्त्रिंशत् । कहीं पर एक पद में भी श्रोकार । पुनः पुनः। यह सन्धिसंबन्धी भिन्न तरह का कार्य महाकवियों के प्रयोग से तथा प्रचलित प्रयोगों से जानना। प्राकृत प्रयोगों को देखकर कार्य की कल्पना कर वर्णागम वर्णविकार वर्ण लोप आदि की कल्पना कर लेना चाहिये । इसी तात्पर्य को लेकर- बहुल पद का निर्वचन करते हुये पूर्वाचार्यों ने कहा है कि जिस सूत्र मे बहुल पद पड़ा हो उसकी कहीं प्रवृत्ति हो और कहीं अप्रवृत्ति हो, कहीं विकल्प से उस सूत्रोक्त कार्य हों और कहीं अन्य ही प्रकार के कार्य हों। इस प्रकार विधि के अनेक प्रकार के आगम आदेशादि को देखकर चार प्रकार के बहुल पद प्रयुक्त पुरम्। - [ १५ ] तथा चोक्तम्- क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः, क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति । ऋतोऽत् । १। १२ । ऋकारस्य अत् स्यात् । तण्हा । नच्चं । कण्हो। इदृष्यादिषु । १ । १३ । ऋष्यादिषु शब्देषु वा इकारः स्यात्। इसी। मसिणं, मसणं। धिट्ठो, धट्ठो। विसहो, वसहो। दिढो, दढो। मिगो। गिट्ठी। किअं । गिद्धं । भिंगो, भिंगारो, सिंगारो, किपाणो। किपणो। किपा। सिपालो, हि ( ययं) अअं। विट्ठी, दिट्ठी । एवम् कार्यों को मानते हैं। तो तदनुरूप शब्द स्वरूप देखकर आदेशादि की कल्पना करके रूपसिद्धि करना। ऋत इति । ऋकार को अकार हो । तृष्णा । (नं० २६) से ष्ण को एह आदेश । नृत्यम् ( नं १७) से त्य को चकार द्वित्व । कृष्णः। नं० २६ एह आदेश । द ठः इत्यादि मे पक्ष मे इससे अकार । इदृष्यादीति | ऋष्यादिक शब्दों मे विकल्प से इकार हो । 'वा' ग्रहण को व्यवस्थित विकल्प मान कर ऋषि मे तथा भृङ्गादिक मे नित्य इकार होगा। ऋषिः (नं० ५) से ष को स । मसृणम् । धृष्टः (नं० २+१२) से ष्ट को ठ। वृषभः (नं. ५) से ष को स । (E) से भ को हकार । दृढः । मृगः । गृष्टिः पूर्ववत् ठकार । कृतम् । ग्धः (नं. ३) रेफ लोप । नित्य इकारादेश के उदाहरण । भजः । भृक्षारः। शृङ्गारः । नं. ५ से श को स । कृपाणः । कृपणः। कृपा। शृगालः । नं० १ से ग लोप । हृदयम् । हियय प्रयोग प्रसिद्ध है। 'अवर्णो यः भ्रुतिः' से यकार । हिनं का उच्चारण असुखकर है । विष्टिः, दृष्टिः, सृष्टिः, । तीनों मे (नं. २+१२ से )ष्ट को ठ । ४ से द्वित्व । ७ से ट आदेश । वृथा, कृमिः, वृषध्वजः (नं० ५ से) ष को स । ३ से वलोप । द्वित्व, दकार पूर्ववत् नोट-नं० (२८) हम ष्ण षण भा रहः । (१७) त्यथ्यद्यां चछजाः । (१) शपोः सः । (२+१३)ष्टस्य ठः । (६) खषयधमा ह । (३) सर्वत्र सवयम् । [ १६ सिट्ठी। विथा । विसद्धो । किती । किच्चा। घिई । दिटुंतो । निपो। अन्ये लोकव्यवहारात् ऋष्यादिषु-ऋत्वादिषु वा बोध्याः। उहत्वादिषु । १।१४ । ऋत्वादिषु शब्देषु ऋकारस्य उ स्यात् । उदू । पउत्ती। वुत्तंत्तो। मुणालं । पुहवी। मुत्रो। पाउसो । परहुओ। भाउओ, जमाउओ। पिट्ठो, पुट्ठो । इह उभयमपि । पुहवी । मुसा, मुसा- वायो। वरुणरुक्खो । इत्यादिषूकारः । पोवः। १ । १५ । अनादौ विद्यमानस्य पकारस्य वः स्यात्। कवोलो, उल्लावो। कवालो, उवमा । सावो, सवहो । लिवी, निवो, ज लोप १ से, कृतिः। कृत्या, नं० १७ से चकार, ४ से द्वित्व । धृतिः, दृष्टान्तः, नृपः। अन्यशब्द ऋष्यादिकों मे अथवा ऋत्वादिको मे लोक व्यवहार अथवा स्वरूपानुसंधान से जानना। उहत्वेति । ऋत्वादिक शब्दों मे ऋकार को उकार हो । ऋतुः । (नं० २६ से) त को द । प्रवृत्तिः वृत्तान्तः (नं० १० से अथवा ३२ से) श्रा को अकार। मृणालम् । पृथवी। (नं० ६ से ) थ को हकार । मृतः। प्रावृट् । परभृत् । पूर्वोक्त ६ से म को हकार । भ्रातृकः, जामातृकः । केवल क प्रत्यय रहित भ्राता का भात्रा होगा। 'भाय' शब्द प्रसिद्ध है। जामाता का जमात्रा होगा, यथादि से ह्रस्व । जमायी प्रसिद्ध है । पृष्ट यह ऋष्यादिकों मे और ऋत्वादिकों मे है। दोनों प्रकार के रूप मिलते हैं। पूठ पंजाव में, पीठ विहार यू. पी. आदि मे । पृथवी, मृषा, मृषावादः । वरुणवृक्षः। इत्यादि ऋत्वादि में जानना । पो वः इति । अनादि मे विद्यमान पकार को वकार हो । कपोलः, उल्लापः, कपालः, उपमा। शापः, शपथः। नं० ५ से श को स । ६ से थ को हकार टिप्पणी(१)मृग शब्द का मो, गृख का गद्धो, गृष्टि का गट्ठी इत्यादि वसन्तराज और सदानन्द मानते हैं, ये लोकव्यवहार-विरुद्ध हैं। व्यवस्थित विभाषा से भृज कृपण शृङ्गारादि शब्दों के समान इन मे भी नित्य ही इत्व होगा। (२) कृपाणा,-कृपण-कृपा में 'प' को व आदेश लोक विरुद्ध होने से सूत्र को वैकल्पिक मान कर नहीं लगेगा।
[ १७ ] ध्यारो, उवगो, उवलद्धी । कवोदो। कविला । अनादावित्युक्तर्नेह पढमो, परिअरो, पराश्रो। परिणामो इत्यादि । टो डः।१।१६ । टस्य डः स्यात् । घडो। कडओ। पडो। भडवी । विडवी । सडा । धुज्जडी । णडो । रडणं । पाडली । त्यथ्यद्यां चछजाः।१।१७ । एषां यथासंख्यमेते आदेशाः स्युः। (त्यस्य ) पच्चक्खो। मच्चलोओ । सच्चं । णिच्चं । किच्चा। आदिच्चो। पच्चूहो। अच्चो। अवच्चो । पच्चो (थ्यस्य) रच्छा । मिच्छा। णेवच्छं । पच्छभोत्रणं । मिच्छादिट्ठी। तच्छवाणी। पच्छा । (द्यस्य) अज्ज । विज्जा । जूअं । मज्जं । पडिवज्जइ। अवज्जं । एन्जोयो । उज्जाणं । सज्जो । पज्जा । नृपः। न० १३ से ऋ को इकार । उपकारः, उपगतः, उपलब्धिः, नं. १ से ककार नकार का लोप । लब्धि मे नं० ३ से ब लोप, ४ से द्वित्व, ७ से धकार को दकार । कपोतः, कपिला, इत्यादिकों मे पकार को वकार होगा। श्रादिस्थ पकार को वकार नही होगा । यथा-पढमो, परिकरः, परागः, परिणामः । इत्यादिकों मे आदिस्थ पकार को वकार नहीं होगा। टो डः इति । 'ट' को ड आदेश हो । घटः, कटकः, पटः, अटवी, विटपी, सटा, धूर्यटिः, नं० २१ से र्य को जकार द्वित्व । न० २+३० से ऊ को उकार । नटः, रटनम् । न० ६ से नकार को णकार । त्यध्येति । त्य थ्य द्य इनको क्रम से च छ ज ये आदेश हों। (त्य का) प्रत्यदः, मर्त्यलोकः, सत्यम् , नित्यम् , कृत्या । श्रादित्यः, प्रत्यूहः, अत्ययः, अपत्यकः, प्रत्ययः । (थ्य का) रथ्या, मिथ्या, नेपथ्यम् , पथ्यभोजनम् । पथ्य का 'पथ' प्रसिद्ध है । मिथ्या-दृष्टिः, तथ्यवाणी। पथ्या,। (ध का ) अद्य, विद्या, द्युतम् , मद्यम् , प्रतिपद्यते, अवद्यम् , उद्योगः, उद्यानम् । सद्यः, पद्या । नं० (१)शषोः सः। (६)खबथधमा हः । (१३) इहष्यादिषु । (१)कगचजतदपयवां प्रायोजोपः । (३) सर्वत्र लवराम् । (४) शेषादेशयोदित्वमनादौ । (७) वर्गेषु युजः पूर्वः। (२१) र्यशय्याभिमन्युषु जः ! (६) नो णः सर्वत्र । (२-३०) युक्त श्रोत उत् प्रादीदूतां इस्वश्च ।
[ १८ ]] अक्ष्यादिषु छः।१।१८ । एषु क्षस्य छकारः स्यात् । खस्या- पवादः । अच्छीइ । छीरं । छुरो। छारं । कुच्छी। इच्छू । मच्छिा। लच्छणं । रिच्छो । लच्छी । कच्छा। चिच्छेव । सिच्छा । छुहा । छओ। छिती। कस्कक्षां खः। १।१६। कस्कत इत्येतेषां वा खःस्यात् । सुक्खं, पक्षे सुक्कं । पुक्खरं, पुक्करं । णिक्खो, णिक्कयो । णिक्खुहो, णि- क्कुहो । णिक्खमणं । णिक्कमणं । (स्कस्य ) खंधो । खंधसाला, मण्डूकप्लुत्या बहुलग्रहणमनुवय॑ते, तस्य व्यवस्थितविभाषितत्वात्क्व- चिन्न खादेशः। दुक्करं, णिक्कवो । दुक्किई, णिक्कासिश्रो । णिक्कला । सक, सकारो, णमक्कारो। तकरो । मकरो । उवक्करो। अक्ष्यादिष्विति । अक्षि इत्यादिक शब्दों के 'क्ष' को छ आदेश हो । वक्ष्यमाण “कस्कक्षां खः" इससे प्राप्त खादेश का अपवाद है। अक्षिणी, क्षीरम् , तुरः, क्षारम् , कुक्षिः, “ह छू,-इक्खू , मच्छिा, मक्खिा, बच्छणं-- लक्खणं" इन मे छादेश और 'खादेश दोनों प्रकार के रूप देखे बाते हैं । रिच्छो, लच्छी, कच्छा, चिच्छेव सिच्छा, छुहा, छो, छिती । इत्यादिकों मे सर्वत्र क्ष को छकारादेश होगा। कस्केति । ष्क-स्क-क्ष इन को ख आदेश हो । शुष्कम् , नं० ५ से 'श' को 'स'। ४ से द्वित्व । ७ से ककार । पक्ष में नं०८ से षलोप । ४ से द्वित्व । एवम् , पुष्करम् । निष्क्रयः । नं० ३ से रेफलोप । ६ से णकार । निष्क्रुधः । नं०६ से धकार को हकार । अन्य कार्य पूर्ववत् । निष्क्रमणम् । (स्क का) स्कन्धः, स्कन्धशाला । इस सूत्र मे मण्डूकाल ति से बहुलग्रहण की अनुवृत्ति करना । और अनुवर्त्यमान बहुलग्रहण को व्यवस्थितविकल्पार्थक होने से कहीं २ नोट-नं० (५) शषोः सः । (४) शेषादेशयोदित्वमनादौ । (७) वर्गेषु युजः पूर्वः । (८) उपरि लोपः कगडतदपषसाम् । (३) सर्वत्र लवराम् । (६) नो णः सर्वत्र । (६) खपथषभाः।
[ १६ ] तिरको । (क्षस्य) जक्खो। रक्खसेो। भिक्खा । पक्खेवा। णिक्खेव । खीरोदो । खमा । खरण । खारो। णक्खत्तं । आदेयों जः । १ । २० । आदिभूतस्य यकारस्य जः स्यात् । जामिणी,जोव्वणं। जक्खो। जुवई ।जती (ई) जहेच्छिषं। जुत्तिसंगओ। जोगा। जोजणं । जुअलं । आदावेवेत्युक्तेर्नेह। अवयवा। अधणं । वाअसो । दा ( या ) लू । पत्रोहरो। समासे भूतपूर्वमादित्वमादाय जकारः। बालजुबई । संजमो । अजेोग्गो। संजोगा। णरजुभलं । रुहजा. गो । दीणजाचणा। वीरजोहो । खीणजवा । सुजाचयो। ध्यययोः ।।२१। एतयोः स्यात् , (ध्यस्य ) संझा, वंझा, पर 'ख' आदेश नहीं होगा। दुष्करम् । निष्कृपः । दुष्कृतिः, निष्कासितः, निष्कला, संस्कृतम् । नं० २ । २२ से अनुस्वार विकल्प । संस्कार । नमस्कारः । 'एसो- पंच णमुक्कारो” इस उकारयुक्त का भी आर्ष प्रयोग मिलता है। तस्करः, उप- करः, तिरस्कारः। (च का) यक्षः । राक्षसः । नं० २० से य को जकार । नं० २।३० से 'रा' को र । भिक्षा, प्रक्षेपः, निक्षेपः, क्षीरोदः । क्षमा । क्षणः क्षारः । नवत्रम् । निक्षप प्रक्षेप में नं० १५ से पकार को वकार । प्रादेरिति । आदिभूत यकार को जकार हो यामिनी। य को ज । नं०६ से न को ण । योवनम्। नं० २+२३ से द्वित्व । यदः, युवतिः, यतिः। यथेप्सि- तम् , युक्तिसंगतः, योगः, योजनम् , युगलम , आदि में विद्यमान ही यकार को जकार होगा। यहां नहीं होगा, जैसे अवयवः. अयनम् , वायसः, दयालुः, पयोधरः । समास होने पर भूतपूर्व आदि मानकर नकारादेश होगा । बाखयुवति. संयमः, अयोग्यः, संयोगः, नरयुगलम् , रुद्रयागः । दीनयाचना। वीरयोषा, होणबवः । सुयाचकः । खोप कारादि पूर्ववत् जानना । ध्यायोरिति । ध्य-य-इनको झकार आदेश हो । जैसे (ध्य के) संध्या, बंध्या ध्य को झ आदेश । अनुस्वार से परे झकार है अत: द्वित्य नहीं होगा। क्योंकि ~ (२०) श्रादेयों जा। २+२३ नीडादिषु ॥ (११ सन्धौ अजलोपविशेषाबटुसम्।
[ २० ] उबझाओ, विझाला, मझो, सम्झायो, अमेझो, बुज्झइ, अबज्झो, (ह्यस्य ) सज्झ, गुज्झ, संणज्झइ, मुज्झइ, वझ, संदिग्झइ, आरज्झ, लेझ, असम, अवगिझ, समुज्झ । श्वत्सप्सां छः।१।२२। एषां छः स्यात् , लोपापवादः । (श्वस्य) पिच्छो, पच्छिमो,पच्छातावो, अच्छरिश्र। अस्य वैकल्पिकत्वात् अचरि- यं। पच्छिमदेो। पच्छच्चो। (सस्य) वच्छो । उच्छाहो। मच्छा। पिपिच्छा। मच्छरो। संवच्छरो। बुभुच्छा । (प्सस्य) लिच्छा, जुगुच्छा । अच्छरा। सुसुच्छा । लुलुच्छा । इत्यादि । दोघ ईकार कार पार अनुस्वार से परे वर्ण को द्वित्व नहीं होता अतः अतुस्वार से परे झकार हाने से द्वित्व नहीं हुअा । एवम्-विन्ध्याचलः में ध्य को झकार द्वित्वाभाव जानना, उपाध्यायः, मध्यः, स्वाध्यायः। नं० २+३० से ह्रस्व । अमेभ्यः बुध्यते, अवध्यः । (ह्य के ) सबम् , गुयम् । संनह्यते, मुह्यति । बाह्यम् , संदि- ह्यते । आरुह्यम् । लेखम् । असह्यम् , अवगृह्यम् , समूह्यम् । (नं० १३ ३ से) अवगिझ मे इकार । समूह्य मे (नं० २+३० से) ऊ को उकार । श्वत्सेति । श्व-स-प्स-इन को छकार हो । नं. ८ से प्राप्त लोप का अपवाद । (श्व के) उदाहरण-निश्चयः, पश्चिमः, पथाचापः, आश्चर्यम् । इस छादेश को वैकल्पिक मानकर नं. ८ से शलोप ४ से चकारद्वित्व नं. २+२. को रिय प्रादेश, अपरियं । पश्चिमदेशः, पाश्चात्यः । नं. १, ६, १५ १+२०, तथा १७ से यथाप्राप्त कार्य होंगे। (स के) उदाहरण-वत्सा, उत्साहा, मत्स्याः, पिपित्सा, मत्सरी, संवत्सरी, बुभुत्सा । (प्स के) लिप्सा, जुगुप्सा, अ- प्सराः, सुषुप्सा, लुलुप्सा इत्यादि जानना । . नोट-(१०) अदातो यथादिषु वा । (१३) इष्वादिषु । (२+५) उतो मधूकादिषु । नं०८, उपरि खोपः क ग र त द प ष साम् । (१) गच ज त द पर वो प्रायो जोरः । (६) नो णः सर्वत्र । (१५) पोक। - (२-२०) चौखमेषु रियः । (१७) सम्यया चवजाः ।
[ २१ ] . यशय्याभिमन्युषुजः ।।२३। एषुः जः स्यात् । कन्नं । पन्नतं । भजपुत्तो। धुजो। णिज्जाणं। पज्जायो । पजपासणा । पन्जडणं । भना। मज्जादा । सेज्जा । अहिमज्जू । ऋत्वादिषु तोदः।१।२४। ऋतुतुल्येषु शब्देषु तकारस्य दः स्यात् । उदू । खादी। पतारिदो । रदी। पीदी । एषु दकारादेशः प्रायः शौरसेनी- मागध्योरेव द्रष्टव्यः, प्राकृते तु लोप एव । हरिद्रादीनां रो लः ।१।२५॥हरिद्राशब्दसदृशेषु रेफस्य लः स्यात्। हलिद्दा, मुहलो, सुकुमालो, जुहिडिलो। किलातो, पलिया। क्लिष्टश्लिष्टरत्नक्रियाशाङ्गेषु तत्स्वरवत्पूर्वस्य ।१।२६। क्लिष्टादिषु यशय्येति । इन शब्दों के संयुक्त वर्ण को जकार हो। कार्यम्, पर्यन्तम्, आर्य- पुनः, धुर्यः, निर्याणम्, पर्यायः, पयु पासना, पर्यटनम्, भार्या, मर्यादा, शय्या, अ- भिमन्युः । संयुक्त वर्ण पर रहने से नं० २+३० से ह्रस्व । ऋत्वादिष्विति । ऋतु सदृश शब्दों मे तकार को दकार हो। ऋतुः, स्यातिः, प्रतारिता, रतिः, प्रीतिः। यह दयारादेश प्रायः शौरसेनी और मागधी मे ही होता । प्राकृत में तकार का लोप होगा । हरिद्रति । हरिद्रादिक शब्दों के रेफ को लकार आदेश हो, नं० ४ से रलोप, २ से द्वित्व । एवम् मुखरः, सुकुमारः, युधिष्ठिरः, नं. २. से जकार । से प को हकार । ८ ने पलंग। ४ से द्वित्व, ७ से टकार । जुहिडिलो । किरात: परिधा। पुलिसो, सुलसा । क्लिष्टेति । क्लिष्टादिक शब्दों में संयुक्त वर्ण का पृथक्करण हो और पृथक्- कृत पूर्व वर्ण के साथ वही स्वर लगैगा, जो संयुक्त वर्ण में होगा, 'क्लि' वर्ण की नोट-२+३० युक्त श्रोत उत् श्रादीदता हरवश्च । (४३) सर्वत्र सवराम् ॥ (४) शेषादेशयोद्वित्वमनादौ । ( २० ) प्रादेयों जः (६) खषयधमा । (८) उपरि खोपः क ग त द प ष साम् । (७) वर्गेष पुजः पूर्वः ।
[ २२ ] शब्देषु युक्तवर्णस्य विप्रकर्षो भवति, विकर्षे युक्तस्य पूर्ववर्णे तत्स्वरता च भवति । किलिटुं । सिलिटुं । रअणं, किरिया, सारंगो। इत हीश्रीक्रीतक्लान्तक्लेशम्लानस्वमस्पर्शादर्शहर्षाहषु ।१।२७ हीश्री इत्यादिषु युक्तस्य विप्रकर्षः, पूर्वस्य च इकारः । हिरी, सिरी । किरीतो, किलंतो, किलेसो, मिलाणो, सिविणो । स्पर्शादिषु वेत्यनुवर्तते । तेन, फरिसो, पक्षे, फंसो। एवम्, दरिसणं, दसणं। कचिन्नित्यम् । आदरिसो। हरिसो, अरिहो। क्वचिदन्यत्रापि ।१।२८। युक्तवर्णस्य विप्रकर्षः, पूर्वस्य इकार!, तत्स्वरवत् वा कचिदन्यत्रापि भवति । यथा प्रयोगमनुसंधेयम् । अमरिसो, वरिसो। वरिसवरो । वरिहिणो, गरिहा, गरिभिणि, गरिवो । वरिगो, मिलाणो, गोसमो। पिलासो, पिलुट्ठो, सिणाऊ, सिलोओ, वइरं । तत्वरवत् , यथा-खमा, सला (हा) घा। कचिद्विकल्पेन । कसणो, कण्हो । पुरिमं, पुव्वं । इकार ककार के पृथक्-करण में लगेगा, और 'न' में तकार के साथ अकार ल. गैगा । क्लिष्टम् , श्लिष्टम् , क्रिया, इनमें इकार पृथक् वर्ण के साथ लगा। रन, शाङ्ग में अकार, क्यों किन में और शाङ्ग में अकार है। इदिति । हो श्री इत्यादिक शब्दों में संयुक वर्ण का विप्रकर्ष और विप्रकृष्ट पूर्ववगण के साथ इकार होगा। जैर-होः, श्रीः, क्रीतः, क्लान्तः, क्लेशः, म्लानः, स्वप्न में नित्य 'वा' पद को अनुवृत्ति करके स्पर्श, दर्श में विकल्प से श । स्पर्शः, मूल में उदाहरण उक्त है । दर्शनम् , आदर्शः, हर्षः, अहः । कचिदिति । कहीं अन्यत्र भी युक्त वर्ण का विप्रकर्ष और विप्रकृष्ट पूर्व वर्ण के साथ इकार हो, तथा कहीं तत्स्वर-युक्त हो । व्यवहृत प्रयोगानुकूल कल्पना कर लेनी चाहिये।अमर्षः, वर्षः, वर्षवरः, वहिणः, गर्दा, गर्भिणी, गर्वः, वर्गः, म्लानः, ग्रीष्मो, बोषः, प्लुष्टः, स्नायुः, श्लोकः, वज्रम् । विप्रकृष्ट उत्तर वर्ण स्वरवत् । जैसे. क्ष्मा का खमा, लाषा-सलपा । कहीं पर विकल्प से । कृष्ण का कसणो कण्हो । पूर्व में विकला से हकार । पूर्वम् का पुरिमं, पुम्वं ।
। २३ । हनष्णक्ष्णश्नां एहः ।१।२६। एषां एहः स्यात् । हस्य-जण्डु तणया, अवण्हवो, वण्ही. जगहू (नस्य) एहाणं । पण्हुदं । एहातको, एहुसा। जोण्हा, (ष्णस्य ) विण्हू, जिण्हू । कण्हो । सतिण्डो, उरहो, णियहाओ,भविण्हु । जिण्हू (दणस्य तिरह । निशितार्थे तु तिक्खं! सलण्ह। अहिण्हं । अहिक्खणं इति वयम (भस्य) पण्हा, विण्हो, अण्हन्तो । अस्य वैकल्पिकत्वात् तिसणा, कसणो, किसणो इत्याद्यपि । हल षु णलमां स्थितिरूवंम् ।१।३०। एषु णलमां स्थितिरूवं भवति । पुव्वण्हा, अवरण्हो, पण्हो । हह्मषु नलमां स्थितिरूवमि- त्युक्तौ ह्रग्रहणस्वीकारे पूर्वसूत्रे ह्रग्रहणं व्यर्थमेव स्यात्। तस्मादत्र हग्रहणं- स्वीकर्तव्यम् । (ह्रस्य ) कल्हारं, आल्हादो। पल्हादो। पण्हिएणो। हस्नेति । इन वर्गों को एह आदेश हो। ( हके ) उदाहरण- जह्नुतनया, अपह्नवः, वह्निः, जगुः, (नके ) स्नानम् । प्रस्तुतम् , स्नातकः, स्नुषा, ज्योत्स्ना, (ष्णके) विष्णुः, जिष्णुः, कृष्णः, सतृष्णः, उष्णः, निष्णातः, भविष्णुः, जिष्णुः, (ण के) तीक्ष्णम् , ( नं० २+ ३) से ह्रस्व इकार । निशित-तीखा अर्थ मे तिक्खम् । श्लदणम् । नं० ८ से शकार का लोप । अभीक्ष्णम् । नं०६ से म को हकार । (२+३ से) इकार। कोई प्राचार्य अभिक्खणम् मानते हैं। (नं० २८ से विप्रकर्ष होगा।) १६ से ख आदेश । ४ से द्वित्व । ७ से ककार । लोकप्रयोगानुकूल व्यवस्था जानना। (भ के) प्रश्नः, विश्नः, अनन् । ह्न हति । ह्रह्लम इन वणों मे णकार-लकार-मकार-की जयस्थिति हो । अर्थात् वणव्यत्यय हो, (ह के उदाहरण -) पूर्वाह्नः, अपराह्नः, प्राहः । बसन्तराजादिक सूत्र में 'ह' ग्रहण मानते हैं, वह अयुक्त है, क्योंकि 'हब' इस पूर्वसूत्र से एहादेश सिद्ध ही था, फिर 'इ' ग्रहण व्यर्थ हो जायगा । और यहां नोट-(२+३) इदीतः पानीयादिषु । (०८) उपरि बोपः कगडतदप- पसथाम् । (६)खषयवाहः। २८) क्वचिदन्यत्रापि । (१९) कस्कदा खः । (२) शेषादेशयोदित्वमनादौ । (७) वर्गेषु युजः पूर्वः । (२+२२ ) चौर्यसमेषु रियः । (१०) अदातो यथादिषु वा । १३ इहष्यादिषु । , - [ २४ ] (अस्य) जिन्हो, बम्हणो, बम्हपुत्तों, बम्हस्सं, बम्हसू , बम्हाणी, बम्हचरियं, बम्ही, बम्हंडं । इति । इदीपत्यकस्वमवेतसव्यजनमृदङ्गाङ्गारेषु १।३१। ईषदादिषुशब्देषु मादेरत इकारा स्यात् । इसि । पिकं । विप्रकर्ष इकारश्च । सिविणो । तो ह मानना चाहिये 'हन' नहीं, क्योंकि फिर तो पूर्वाहण : इत्यादि मे एहा- देश होही नहीं सकेगा । तस्मात् -'हह्न झ' मानकर हकार णकार मानना चाहिये । 'ह' के उदाहरण कहलारम् । आलादः, प्रहलादः, प्रहलिन्नः । म के उदाहरण- जिमः, ब्राह्मणः, ब्रह्मपुत्रः, ब्रह्मस्वं, ब्रह्मसूः ब्रह्माणी, ब्रह्मचर्यम । ( न० २+ १६ से यं को रिय आदेश। ब्राझी नं० २+३० से आकार को अकार । ब्रह्माण्डम। इदोषदिति । ईषत् यक्क स्वप्न वेतस-व्यजन-मृदङ्ग और अङ्गार शब्द के प्रथम अकार को इकार हो । तात्पर्य यह कि ईषत् , वेतस, मृदङ्ग शब्दों मे श्रादिस्थ अकार नहीं है, परन्तु प्रथम प्रकार के ग्रहण से षकारगत तथा वेतस मे तकार. गत और मृदङ्ग मे दकारगत अकार का ग्रहण होगा । ईषत्-नं.२.३ से अथवा नं० ११ से ईकार को ह्रस्व । नं० ५ से षकार को सकार । प्रकृत सूत्र से इकार, नं. २+३४ से अन्त्य हल का लोप । इसि । पक्व । नं० ३ से वकार का लोप । ४ से द्वित्त । नं० २+३१ से इकार । पिकं । स्वप्नः। नं० २. से सकार, बकार का विप्रकर्ष, पूर्व वर्ण के साथ इकार । नं० १५ से पकार को वकार । ३१ से इकार । ६ से कार । २+३१ से अोकार । २+३४ से सुलोप सिविणो । वेतसः। नं. १+३१ से अकार को इकार । २+२७ से तकार को हैं। वेडिसो। व्यजनम् । प्राकृतत्वात् पुंलिङ्ग। नं० २ से यलोप । ३१ से नोट नं० २+३-इदीतः पानीयादिषु । ११ सन्धी अज्लोपविशेषा बहुबम। ५ राषोः सः। २+३४ अन्त्यस्य हलो खोपः । ३ सर्वत्र लवराम् । ४ शेषादे- रायोदित्वमनादौ । २+३१ इदीषत्पक्क । २७ इत् ही भी क्रीतक्लान्त क्लेश- महान स्वाम-स्पर्शादर्श-हर्षाहेषु । १५ पोवः । ६ नो : सर्वत्र । २-३१ अत श्रोत् सोः।
[ २५ ] वेडिसो, विणो, मिइङ्गो, इङ्गालो । अनादाययुजोस्तथयोदधौ १॥३२॥ अनादौ विद्यमानयोरसंयुक्त- योस्तथयोदधौ स्तः । (तस्य ) मारुदी । मन्तिदा । लदाओ । दिक्खिदो। कदम । साउंदलं । ताद । लम्भिदा । एदे । अदिकतो । (थस्य ) अध। गाधाओ। अधवा । कधा, जधाजधं । प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थों (११३२५) वर्गाणां प्रथमद्वितीययोस्त- इकार । १ से जलोप ।६ से नकार को साकार । विपणो । मृदङ्गः । नं० १३ से ऋ को इकार । १ से दलोप । ३१ से इकार । मिइङ्गो। अङ्गारः। प्रकृतसूत्र ३१ से इकार । २५ से रेफ को लकार । इङ्गालो। अनादाविति । अनादि मे विद्यमान, असंयुक्त तकार थकार को दकार धकार हो । अर्थात् त को द, और थ को ध । तकार को जैसे-मारुतिः मन्त्रिता । नं. ३ से रेफ लोप । मन्तिदा । लताः। दीक्षिताः। नं. १६ सेक्ष को ख । ४ से द्वित्व । ७ से ककार । २+३० से ईकार को ह्रस्व । प्रकृत ३२ से सर्वत्र तकार को द । एवम कतमं, शाकुन्तलम् , नं० ५ से श को स । १ से कलोप । उक्त प्रकृत सूत्र से 'त' को 'द' । इसी प्रकार, तात लम्भिता, एते, अतिक्रान्तः, इत्यादिकों मे सर्वत्र तकार को द आदेश होगा। थ के। अथ । गाधाः । अथवा । कथा। यथायथम् । समास होने पर पूर्व में श्रादिस्थ मान कर नं० २० से दोनों यकारों को जकार होगा, यहां सर्वत्र थकार को धकार होगा। प्रथमेति । कवर्गादि वों के प्रथम और द्वितीय अक्षर को तृतीय श्रार चतुर्थ हो । इस से पूर्व सूत्रस्थ तकार थकार को दकार धकारादेश गतार्थ है यह शङ्का नहीं करना । क्यों कि 'त' को 'थ' द' को 'ध' शौरसेनी में ही होगा, प्राकृत में लोपादिक ही होगा, और पूर्व सूत्र से शौरसेनी में नित्य द ध होंगे। यह वैकल्पिक करता । १ कग च ज त द पयवां प्रायो लोपः । २५ हरिद्रादीनां रोलः। १६ क स्कक्षा खः । ७ वर्गेषु युजः पूर्वः। ३० युक्ते श्रोत उत् आदीदूतां हस्वश्च । २० प्रादेयों मः।
- [ २६ ] तीयचतुर्थों स्तः । एगे आया । एगोहं । विगई । एगलठाणा । (द्वितीय- स्य) असढो । जढरो । कमढो। पूर्वसूत्रं तु शौरसेन्यामेव, अयं तु प्राकृते- ऽपि । 'टो डः' इति नित्यार्थम् । मज्ञपश्चाशत्पञ्चदशेषु णः १।३३। म्रज्ञयोः पञ्चाशत्पञ्चदशयोर्ण- कारः स्यात् । प्रज्ञयोः संयुक्तत्वात्पश्चाशत्पश्चदशयोः संयुक्त एव वर्णो गृह्यते। पज्जएणो। जएणों। विण्णाणं, पएणवणा। विएणत्ती । पएणासा, पण्णरहो। है। जैनागम तथा महाकवियों के प्रयोग से जानते हैं, कि असंयुक्त असंयुक्त वर्णगत लोपादि आदेश प्रायः वैकल्पिक होते हैं। एकः आत्मा। एकोऽहं एगोऽहं णत्यि मे कोवि णाहमण्णस्स कस्सइ । एवं अदीणमण सो अप्पाणमणुसासए' इत्यादि । विकृतिः । नं० १२ से भू को अकार । नं० से तलोप। २+३५ से दीर्घ । २ + ३४ से सलोप । एकः स्वार्थ में प्राकृत एकलः। सर्वत्र ककार को गकार । एग- लठाण, एक प्रकार का जैन मत का व्रत है । द्वितीय को चतुर्थ । असठः । जठरः । कमठः। "असढेण समायरियं जं कज्जइ कारणे समाइएणं" इत्यादि । टो डः सूत्रसामर्थ्य से जानते हैं, प्रायः प्राकृतकार्य वैकल्पिक है, पूर्व में विशदरूप से वर्णन कर आये हैं। म्नति । नश को और पञ्चाशत् पञ्चदश के संयुक्त 'च' को णकार हो, म्न ज्ञ संयुक्त है इससे संयुक्त 'म लिया जायगा । प्रद्युम्नः । न० ३ से रेफ लोप । १७ से द्य को जकार। ४ से द्वित्व । प्रकृत से णकार, द्वित्व श्रोत्व पूर्ववत् । पज्जुण्णो ।यज्ञः। नं० २० से य को जकार। उक्त सूत्र से ज्ञ को ण । ४ से द्वित्व । विज्ञानम् । प्रज्ञापना। ३ से रेफलोप । ६ से णकार । उक्त सूत्र से ज्ञ को ण । द्वित्व । १५ से प को व । परणवणा। विज्ञप्तिः । नं. ८ से पलोप । द्वित्व । उक्त सूत्र से ज्ञ को ण | नं० २+३५ से इकार दीर्घ । विएणत्ती। पञ्चाशत् । नोट न० १२ ऋ तोत्त् । १ क मचजतदपय वां प्रायो लोपः । २+३५ सुमिसुप्सु दीर्घः, २+३४ अन्त्यस्य हलो लोपः। ३ सर्वत्र लवराम । ४ शेषा- देशयो बित्वमनादौ । १७ त्यथ्यद्यां चछजाः । २० आदेयों जः । ६ नोणः सर्वत्र । २५ यो वः । ८ उपरि लोपः कग तद यषशस्वाम् । ५ शषोः सः । २+३२ . - [ २७ ] मपक्ष्मविस्मयेषु म्हः ॥३४॥ ष्म इत्येतस्य पदमविस्मययोश्च युक्त- स्य वर्णस्य म्ह स्यात् । ष्म इत्यनेन सह निर्दिष्टत्वात् पक्ष्मविस्मययोः संयुक्तयोरेव ग्रहणम्। गिम्हो। उम्हा।कुम्हएडो। दुम्हलो। पम्हो । विम्हो। इति श्रीम० म० मथुराप्रसादकृते पाली-प्राकृत-व्याकरणे प्रथमोध्यायः । नं. ५ से श को स ।२+३२ से अाकार । ११ से सवर्ण दीर्घ । प्रकृत सूत्र से ए। कार । ४ से द्वित्व। पण्णासा। पञ्चदशः । उक्त सूत्र से ञ्च को ण कार द्वित्व । नं० २ + १८ से द को रेफ। २ +१७ से हकार श्रोत्वादि पूर्ववत् पएणरहो। मपक्ष्मेति । ष्म इस को पक्ष्म तथा विस्मय शब्द के संयुक्त वर्ण को म्ह प्रा- देश हो । म यह संयुक्त वर्ण है अत. पक्ष्म और विस्मय शब्द का संयुक्त ही वर्ण का ग्रहण होगा । ष्म-ग्रीष्मः, ऊष्मः, कूष्माण्डः । नं० ३ से रेफलोप, प्रकृत सूत्र से म्ह आदेश। तीनो में नं०२+३० से ईकार ऊकार आकार को ह्रस्व । दुष्मलः, उक्त सूत्र से म्ह आदेश । सुका लोप अोकार पूर्ववत् : दुम्हलो। पक्ष्मः । विस्मयः । उभयत्र म्ह आदेश न० २ से यलोप प्रोत्वादि पूर्ववत् पम्हो, विम्हो: इति श्री म० म० मथुराप्रसादकृते पालीप्राकृतव्याकरणे सुबोधिन्यां प्रथमोऽध्यायः 1 द्वितीयोऽध्यायः- अन्मुकुटादिषु ।२।१। मुकुटादिषु शब्देषु आदेरुकारस्य अत् स्यात् । मउडं, मउलं, अवरि, गरू, बाहा, गणिअं। अन्मुकुटेति । मुकुटादिक शब्दों मे आदि उकार को अकार हो, मुकुटम, मुकुलम् ; उपरि, गुरुः, बाहू, गणितम् । नं० १ से ककार तकार का लोप । नं० १५ सेप को व । १६ से ट कोड। लियामात् । ११ सन्धौ अज्लोपविशेषा बहुलम । २+१७ दशादिषुह।२+१८ संख्यायाधरः। २+३० युक्त श्रोत उत् आदीदूतां ह्रस्वश्वः । अधो मनयाम् ।इति। नोट- (१) क ग च ज त द प य वा प्रायो खोपः । (१५) पो वः १६ से । [ २८ ] आ समृद्धयादिषु वा ।।२। समृद्धधादिषु शब्देषु श्रादेरकारस्यका भाकारः स्यात् । सामिद्धी, समिद्धी । पाडिसिद्धी, पडिसिद्धी । पासिद्धी, पसिद्धी। मारणंसिणी, मण सिणी। आहिजाध, अहिजाअं । पासुतं, पसुत्तं । पाडिव (आ) या, पडिवया । पाअडं, पअडं । सारिच्छ सरि च्छं। वा-ग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषितत्वात् कचिन्नित्यम् । वासस, वासारत्तो, पासिन्नं, सासू । लोके तु संयुक्तलोपे पूर्वस्य दीर्घः । नञ्चं,- नाच । कम्म- काम । धम्म-धाम । चम्म चाम । पुत्त-पूत । सुत्त-सुत । इक्ख-ईख । रिच्छ-रीछ। इदीतः पानीयादिषु ।२।३। पानीयादिषु शब्देषु ईकारस्य इत स्यात् । पाणिअं । विडिअं । अलिअं । दुइअं। तइअ । तआणिं । गहिअं, आणिअं । गहिरं । कासिरह । महाणदिनं वाराणसिं । आसमृद्धयति । समृख्यादिक शब्दों मे आदि अकार को श्राकार विकल्प से हो । समृद्धिः, प्रतिसिद्धिः, प्रसिद्धि , मनस्विनी. अभिजातम , प्रसुप्तम् , प्रतिपदा, प्रकटम् , सहक्षम् । वाग्रहण व्यवस्थित विकल्पार्थक है अतः वर्षशतादिकों मे नित्य होगा। वर्षशतम् । वर्षारात्रः, प्रस्विन्नम् , श्वश्र: । नं० १३ से ऋ को इकार । ३ से रेफ और वकार का लोप । ६ से कार | ह से भ को हकार । ८ से पकार का लोग, ४ से तकार द्वित्व। १६ से क्ष को छ। ४ से द्वित्व, ७ से चकार (२+११) से ऋ को रि। इदीत इति । पानीयादिक शब्दों में ईकार को ह्रस्व इकार हो । पानीयम्, बीडितम् , अलीकम् द्वितीयम् , तृतीयम् । तदानीम् , गृहीतम् अानीतम् , गभीरम् , काशीराष्ट्रम् , महानदीयम , वाराणसीम नं० (२+ १३ ) से ष्ट को ठ द्वित्व टकार । अन्य सब प्रयोग पूर्वोक्त प्रकार से सिद्ध होते है । T: (१३) इदृष्यादिषु (३) सर्वत्र लवराम् । (६) नो णः सर्वत्र । (E) ख घ यथ माहः । (८ उपरि लोपः क ग ड त द प ष स शाम् । ( ४ ) शेषादेशयो- द्वित्वमनादौ । ( 18 ) कस्कदां खः । (७) वर्गेषु युजः पूर्वः । ऋरीति । ( २ +१३) ष्टस्य ठः। -- . .
[ २६ ] उदूतो मधुकादिषु ।२।४। एषु उकारस्य उत् स्यात् । महुश्रो, मुक्खो, कुम्हण्डं, सुहो उद्धं, सूत्तो, सूत्ती, भुजपत्तं, सुषण,उम्मी, चुरण उरणा, दुव्वा, धुत्तो, पुवो, धुज्जडो । मुच्छा, मुल्लं । सुज्जो । इत्यादि । मम मते तु संयुक्ताक्षरपरत्वात् 'युक्ते ओत उत् आदीदूतां ह्रस्वश्चेति इस्वः । गणेषुपाठो गौरवकृदेव । सर्वोऽप्ययं सयुक्ताक्षर परत्वे मधूकादिष्व- बगन्तव्यः, एवमाकारस्य सयुक्ताक्षरे ह्रस्वे, यथादिष्विति विवेकः । उत्सौन्दर्यादिषु ।२।५। सौन्दर्यादिषु शब्देषु औकारस्य उत्स्यात् । सुन्दरं, सुंडो, पुलोमी, उवविट्टअं, मुडिओ, दुआरियो। आदिग्रहणात्। उदुंबरो, उद्धदेहिओ, मुंजाअणो, मुग्गीणो, तुंदिओ कुक्खे (य) (अ) ओ, उदूत इति । मधूकादिक शब्दों की ऊकार को ह्रस्व उकार हो। मधूकः । मूर्खः, कूष्माण्डः, शुद्रः, ऊर्ध्वम् , सूत्रम् ,सूक्तिः भूर्जपत्रम् , शून्यम् , ऊमिः, चूर्णम् उर्णा । एवम् , दूर्वा, धूर्तः, पूर्व,: धूर्जटिः मूर्छा, मूल्यम , सूर्यः, यहां सर्वत्र युक्ता- क्षर परे रहने पर ऊकार को ह्रस्व होता है और वे सब मधूकादिक में माने जाते हैं। संयुक्त पर रहने से ह्रस्व होगा। इसी प्रकार संयुक्ताक्षर के परे आकार को अकार होगा। और वे यथादिक में माने जायेंगे । वस्तुतः २+३० से संयुक्त वर्ण पर रहने पर ह्रस्व हो जायगा, यथादिक मे मानना गौरव है उत्सौन्दर्येति । सौन्दर्यादिक शब्दों में विद्यमान औकार को उकार हो। सौन्दर्यम् । नं० २ +८ से एकार । शौण्डः, नं० ५ से श को सकार । पौलोमी। औपविष्टकम् , नं० १५ से प को व । (२+१२) से ष्ट को ठ । ४ से द्वित्व ७ से टकार । १ से कलोप । मौष्टिकः, दौवारिकः, आदिग्रहण से अन्यत्र भी होगा। औदुम्बरः । औदैहिकः, नं० ३ से रेफ वकार का लोप । मौञ्जायनः । १ से न को ण मौद्गीनः, तौन्दिकः (तोंदिया इति लोके) कौक्षेयकः । पौर्णमासी नोट-(२+6)ए शय्यादिषु । (५) शषोः सः। (१५)पोका। (२+१२) ष्टस्य ठः । (४) शेषादेशयोद्वित्वमनादौ । (७) वर्गषु युज पूर्वः (१) क ग च ज त द प य वां प्रायो खोपः । ( ३ ) सर्वत्र लवराम् । (१) सबंध , , . नोव: त्रि ।
[ ३० ] पुराणमासी, पुक्खरो, मुहुत्तिो, सुगंधिो। इत एपिण्डसमेषु वा ।।६। पिण्डसदृशेषु शब्देषु इकारस्य एकारो वा भवति । पेण्ड, पिंडं । सेंदूर, सिंदूरं । धम्मेल्लो, धम्मिल्लो । वेण्हू, विएहू । बेल्लं, बिल्लं । वेट्ठी, विट्ठी । व्यवस्थितविभाषितत्वात्क. चिन्नित्यम्, कचिद्विकल्पः । केसुश्रो, केंचुली। छेदो, छेदिओ। तेंदुओ। मेहिरिश्रा । विदारिक्खंधो, वेदारिक्खंधो । सिहमलो । सेहमलो। ऐत एत् ।२।७। ऐकारस्य एत् स्यात् । सेलो, केलासो, सेएण, वेर, तेल्लं, एरावणो, केदारिओ,केवट्टो, गेरिओ।चेत्तरहो, चेलं, देवो, नेपाली, परेहिओ, वेजअंती, वेतरणी, वेतालिश्रो, सुहेसिणी, जोगेकांतिश्रो, धम्मेकपो, जलेका ए शय्यादिषु ।। शय्यादिषु शब्देषु अकारस्य एकारः स्यात् । सेज्जा, सुंदर, वेल्ली, तेरह, उक्करो, अच्छेरं, अणुमत्तं, वेटें । पौष्करा, मौहूर्तिकः, सौगन्धिकः । (सुगन्धिया-इति लोके) इत इति । पिण्ड सदृश शब्दों में इकार को विकल्प से एकार हो । पिण्डम् , सिन्दूरम् , धम्मिल्लः, विष्णुः । बिल्वम् , विष्टिः । वा यह व्यवस्थित विकल्पार्थक है, इसलिए कहों नित्य और कहीं विकल्प से होगा । किंशुक , किञ्चुलकः, छिद्रा छिद्रितः, तिन्दुकः, मिहिरिका । विदारीस्कन्धः । सिध्मलः । ( सेहु रोगवाला) ऐत इति । ऐकार को एकार हो। शैलः, कैलाशः। सैन्यम् , वैरम् , तैलम् (२+ २३ ) से लकार द्वित्व । ऐरावणः, कैदारिक , कैवर्तः, गैरिकः, चैत्ररथा, चैलम, देवा, नैपाली, परैहितः, वैजयन्ती, वैतरणी, वैतालिकः, मुखैषिणी । योगेकान्तिकः, धर्मेकपदः, जलैक्यम् । ए शय्यादीति । शय्यादिक शब्दों में अकार को एकार हो। शय्या । सौन्द- यम् । वल्ली । त्रयोदश , इस का साधुत्व आगे है। उत्करः, नं ८ से त लोप द्वित्व । श्राश्चर्यम् , अणुमात्रम् , वृन्तम् । (८) उपरि लोपः क ग त द प ष स शाम् ।
[ ३१ ] प्रौत श्रोत् ।।8। श्रीकारस्य श्रोत् स्यात् । सोहग्गं, दोहग्गं, जोव्वणं, कोसंवी, कोत्युहो, सोमित्ती, कोमुदी । गोतमो। मोणं । रोर- बो। चोरो। धोरेश्रो । कोपीणं । पोलत्यो। उत ओत्तुण्डसमेषु ।२।१०। तुण्डसदृशेषु शब्देष उकारस्य मोकारः स्यात् । तोंडं, पोक्खरो, मोत्थं, पोत्थनं, मोग्गरो, लोद्धो, पोण्डरी, पोक्खरिणी, लोद्धो। ऋ रीति ।२।११। ऋ इत्यस्य रि इत्यादेशः स्यात् । रिणं, रिद्धी, रिच्छो, रिदुमई, रिद्धी, रित्तियो । औत इति । श्रीकार को प्रोकार हो । सौभाग्यम् ।नं०२ से य लोप, ४ से द्वित्व १० से आ को अकार । ६ से भ को हकार। दौर्भाग्यम् ।३ से रेफ लोप। यौवनम् । नं० २० से जकार ।६ से न को णकार । (२+२३) से वकार द्वित्व। कौशाम्बी। ५ से श को सकार। कौस्तुभः । (२+१३) से स्त को थ। ४ से द्वित्व ७ से तकार । सौमित्रिः । कौमुदी । गौतमः । मौनम् । रौरवः, चौरः, धौरेयः, कौपीनम् । पौलस्त्यः । उत इति । तुण्ड सहश शन्दों में उकार को प्रोकार हो । तुण्डम् , पुष्करः । नं० १६ से एक को खः, द्वित्व, ककार । मुस्तम् । पुस्तकम् । मुद्गरः । लुब्धकः । क्लोप, धकार द्वित्व, दकार । लोद्धश्रो । पुण्डरीकम् , पुष्करिणी । लुब्धः (लोष- जातिविशेष लोक में प्रसिद्ध है) इति । ऋको रि आदेश हो । ऋणम् । ऋद्धः, ऋक्षा, ऋतुमती, ऋद्धिः ऋत्विजः। नोट-(३) अधोमनयाम् । (४) शेषादेशयोदित्वमनादौ। (१०) अदातो पयादिषु वा (8) ख घ थ प भांहः । (३) सर्वत्र सवराम् । (२०) आदे यों कः । (६) नो णः सर्वत्र । (२+ २५) नीडादिषु । (२+१३) स्तस्य 4 (1) षोः सः। (७) बर्गेषु पुजः पूर्वः । (१६ ) कस्कक्षा खः (१३ इहम्पादिषु।
[ ३२ ] ष्टस्य ।।१२। ष्ट इत्यस्य ठः स्यात् । दिट्ठी, मुट्ठी, ण?', दिट्ट, इट्ठा, इट्टी, कळं, कुठं । संतुट्ठो, दुट्ठा, पुट्ठो, पिठं । विट्ठी, सिट्ठी। पकिट्ठी, दिठ्ठतो, । रुट्ठो । 'ठस्य ढोऽपि वक्तव्यः । पढि, कढिणं, लुढिअं, कमढो, सढो, मढो, कढोरो, पीढो, जढरं । स्तस्य थः।२।१३। स्त इत्यस्य थः स्यात् । कोत्थुहो । थुई, थवओ, हत्थो, समत्थो, वीसत्थो, पत्थरो, थणं, वित्थारो, थूवो। सथियो। प्पस्य फः ।२।१४। ष्प इत्यस्य फः स्यात् । पुष्र्फ, सर्फ, णिकावो । णिप्फएणो । पुप्फवई । पुष्फो । सप्पिप्फासं । तस्य टः।२।१५। 'त' इत्यस्य टकार आदेशःस्यात् । केवट्टो। वट्टी। बट्टा । पट्टओ। पवट्टयो। न धूर्तादिषु।२।१६। एषु वस्य टकारो न स्यात् । धुत्तो, मुत्तो, घटस्येति 'ष्ट को ठहो । दृष्टिः। नं० १३ से ऋ को इकार । मुष्टिर, दृष्टम् , इष्टः, इष्टिः, कष्टम् कुष्टम्, संतुष्टः, दुष्टः, पुष्टः, पिष्टम्, वृष्टिः, सष्टि प्रकृष्टः, दृष्टान्तः, रुष्टः । ठ को ढ भी होता है। पठितम् , कठिनम् , लुठितम्, कमठः, शठः, मठः, कठोरः, पीठः, जठरम् । स्तस्येति । स्त को थकार हो। कौस्तुभः, स्तुतिः, स्तवकः, हस्तः, समस्ता। विश्वस्तः, प्रस्तरा, स्तनम् , विस्तारः, स्तूपः, स्वस्तिकः। स्पत्येति । 'स्प' को फ हो । पुष्पम् , शष्पम् , निष्पापः, निष्पन्नः, पुष्पवती, पुपकः सार्पिष्पाशम् । तस्येति । तं को टकार हो। नं०४ से द्वित्व । कैवर्तः। वतिः । वरम, प्राकृत के कारण स्त्रीलिङ्ग । वहा का 'वाट' मार्गवाचक लोक में प्रसिद्ध है। नर्तकः, प्रवर्तकः, श्रातः। न धूतति । पूर्वादिक शब्दों में तै कोट नहीं होता है । पूर्तः। नं० २+से जको उकार । एवं मूर्त:, मुहूर्तः, कर्तरी, भावतः, कीर्तिः, वार्ता, प्रातः, मन, नोट-(२) शेषादेशयोदित्वमनादौ । (२+५) उदूतो मधूकादिछ ।
[ ..३३ 1 मुहुत्तो, कत्तरी, आवत्तो, कित्ती, वत्ता, अत्तो, भत्ता, कत्ता । इत्यादि । दशादिषु हः।२।१७। दशादिषु शस्य हः स्यात् । दह, एआरह, वारह, तेरह, चउद्दह, पण्णरह, सोलह, सत्तरह, अट्ठारह । वेत्यपक- र्षात् कचिन्न । दसमी अवस्था । दससु दिसासु । संख्यायाश्च रः ।२।१८। संख्यावाचिनि शब्दे अयुक्तस्यानादौ स्थितस्य दस्य रेफादेशः स्यात् । एप्रारह, वारह, तेरह, पण्णरह, सत्तरह, अट्ठारह । अयुक्तस्येत्युक्तर्नेह । चउद्दह । आदिस्थत्वान्नेह । उत्तरीयानीययोर्यो जो वा २।१६। एतयोर्यस्य जो वा स्यात् । कर्ता । मेरे मत से २+३. से सर्वत्र ह्रस्व । दशादीति । दशादिक शब्दों में शकार को हकार हो। दश शब्द के शकार को हकार होगया । दह। एकादश । नं. १ से क लोप । वक्ष्यमाण २-१८से दकार को रेफ । एअारह । द्वादश नं.८ से द लोप। त्रयोदश। ३ से रेफ लोप । ११ से अकार, विसर्ग को एकार । चतुर्दश, ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । पञ्च- दश । 'च' को ण आदेश, द्वित्व । षोश । ५ से ष-को सकार । सप्तदश।से प लोप। ४से द्वित्व । २+१८से द को रेफ । अष्टादश।नं० २+१२ से ष्ट को ठ । द्वित्वादि । कहीं हकार नहीं भी होगा, जैसे दसमी, दससु दिसासु । संख्याया इति । संख्यावाची शब्दों में अयुक्त अनादिस्य द को रेफ हो, साधुत्व पूर्ववत् । एकादश, द्वादश, त्रयोदश, पञ्चदश, सप्तदश, अष्टादश । चतु. देश में रेफ से संयुक्त दकार है, दश में आदिस्य है, अतः रेफ नहीं होगा। उत्तरीयेति। उत्तरीय शब्द, और अनीय प्रत्यय की यकार को विकल्प से द्वित्व (१) क ग च ज त द प य वां प्रायो लोपः । (२+ १८) संख्यायाश्च (6) उपरि खोपः क ग ड त द प ष स शाम् । (३) सर्वत्र लवराम् । (५) शषो सः । (११) सन्धौ अज्लोपविशेषा बहुलम् । (२+१२) ष्टस्य टः । उत्तरीय. १६ सूत्र में द्वित्व 'ज्ज' श्रादेश से जानते है, जहां संयुक्त वर्ण के स्थान में आदेश होगा वहीं द्वित्व होगा, अतः इलिद्दा में लकार द्वित्व नहीं होगा।
[ ३४ ] उत्तरिज्ज, उत्तरी । रमणिज्ज, रमणीनं । करणिज्ज, करणीअं। भर- णिज्ज, भरणीभ । हसणिज्ज, हसणीअं । समरणिज्जं. समरणीअं । चौर्यसमेषु रियः ।।२०। चौर्यसदृशेषु शब्देषु रिय इत्ययमा- देशः स्यात् । चोरियं, महुरियं, अच्छरियं, सोरियं, थेरियं, धोरिओ, आधारिओ, कोरियं, पोरियं, मोरियो, तोरियं । वक्रादिषु बिन्दुः ।२।२१। वक्रादिषु शब्देषु अनुस्वारागमः स्यात् । वंको, तंसो, वअंसा, अंसुं, माणंसिणी, फंसो, णिसणं, सुंकं, पडिंसुअं। मांसादिषु वा ।२।२२। मांसादि-शब्देषु वा बिन्दुः । तेन कचि- 'ज्ज' यह आदेश हो । उत्तरीयम् । रमणीयम्, करणीयम् , हसनीयम् , स्मरणीयम् । चौर्येति । चौर्यशब्द के समान शब्दों में विद्यमान 'य' इस को रिय आदेश हो । चौर्यम् । नं० (२+६ से अोकार । माधुर्यम् । १० से अकार । ६ से हकार । आश्चर्यम् । २२ से छ। ४ से द्वित्व । ७ से चकोर । १० से श्रा को अकार । शौर्यम् । ५ से श कोस । २+ से श्री को श्रो, स्थैर्यम् । ८ से स लोप २+७से ऐ को ए । एवम् वौर्यः, प्राचार्यः, क्रौर्यम् , पौर्यम् , मौर्यम् , तौर्यम् , वक्रेति । वक्रादिक शब्दों में अनुस्वार का अागम हो । वक्रः । नं० ३ से रेफ लोप । त्यस्रम् नं० २ से य लोप । वयस्या । अश्रु । मनस्विनी । (२+२ से) अकार को आकार | स्पर्शः । २+ १४ से फ आदेश। निदर्शनम् । १ से दलोप । शुल्कम् । प्रतिश्रुतम् । मांसादीति । मांसादिक शब्दों के बिन्दु का लोप हो । मसम् , से अकार । कथम् । २+२ से आकार । ६ से थ को ह । नूनम् । ६ से न को नोट-नं० (२+L) औत् श्रोत् ( १०) अदातो यथादिषु वा (६ ) ख. घय ध भां हः ( २२) श्चत्सप्सां छः ( २) शेषादेशयोदित्वमनादौ । (७) व- र्गेषु युजः पूर्वः । (५) शषोः सः । (८) उपरि लोपः, क ग ड त द प ष स शाम् । (२+७) एत एत् । (४३) सर्वत्र लवणम् । (३) अधो मनयाम् । (२।२) आ समयादिषु (६) नो णः सर्वत्र । ( १२) ऋतोऽत् । (प्रादोयों जा। नं० १० [ ३५ ] द्विन्दुलोपः, कचिद् बिन्दुस्थितिः । मासं, मंसं। काह, कहं । गुण, गुणं । दाणि, दाणीं । समुहो, संमुहो । कचिन्नित्यम् । सकारो, सक्करं । नीडादिषु द्वित्वम् ।२।२३। नीडादिषु शब्देषु द्वित्वं स्यात् । णेड्ड, जोव्वणं, तुण्हिक्को, पेम्मं, एक्को, वाहित्तो, उज्जुश्रओ, सोत्तो, चल्लिो, मंडुक्को। पौरादिष्वउत् ।२।२४। एष अउत स्यात् । पउरो,पउरिसं, मउणं, मउली, रउरवो, कउरवा, गउडा, कउसलं, सउहं, कउलं, गउणो, चउलं, मउरिश्रो। अवर्णो यः श्रुतिः ।२।२५। अकारस्य कचिद् ।यकारः स्यात् । प्रायः मागध्यामर्द्धमागध्यां चास्य प्रयोगो भवति । वियसियं । णमं. सिया। ण य कयं । सयणाणि य। गोयमो । वयणं । जीवियं । गोयरी। सयलं । भायणं । णकार । इदानीम् । संमखः । कहीं पर नित्य अनुस्वार का लोप हो । संस्कारः, संस्कृतम् । १२ से ऋ को अकार । नीडादीति । नीडादिक शब्दों में द्वित्व हो। २+८ से एकार । ६ से ण कार णेड्ड । यौवनम् । २० से य को जकार । तूष्णीकः । २९ से ण्ह । २+४ से ऊ को उकार । २+३ से ई को इकार । प्रेम । एकः । व्याहृतः । ऋजुकः । श्रोतः । चलितः, मण्डूकः । २+३० से उकार । पौरेति । पौरादिक-अर्थात्-पौर सदृश वर्णो में औकार को अउ आदेश हो । पौरः, पौरुषम् , मौनम् , मौलिः, रौरवः, कौरवः, गौडाः, कौशलम्, सौधम् , कौलम् , गौणः, चौलं, मौर्यः । अवर्ण इति । अकार को कहीं यकार हो । यह यकार प्रायः मागधी और अर्धमागधी में होगा। विकसितं, नमस्कृतः, न च, कृतम् , शयनानि, च । गौतमः, वचनम् , जीवितम , गोचरी, सकलम् , माजनम् । नोट-२८ए शय्यादिषु । ६ नो णः सर्वत्र। २६ ह्रस्न ष्ण क्ष्ण श्नावः । २।३ इदीत: पानीयादिषु । (२+३०) युक्त श्रोत उत् आदीदूता हस्वश्व । ३६ ] वसतिमरतयोहः ।।२६॥ एतयोरन्स्यस्य तस्य. हः स्यात् । बसही। भरहो राया। भारहे वरिसे चंपायरी थि । प्रतिसरवेतसपताकासु डा।२।२७) एषु तकारस्य डः स्यात् । पडिसरो। प्रतेरुपलक्षणमेतत् । तेन पडिवेसो, पडिलेहणा, पडिक्कमणं, पडिहारो,पडिणायगो,इत्यादि सिद्धम् । वेडिसो, पडागा, विजअपडागा। इतेस्तः पदादेः ।।२८। इतीति पदस्यादौ विद्यमानस्य इकारस्य वसतीति । वसति और भरत शब्द के तकार को हकार हो । वसतिः-तकार को हकार हो गया। नं. २॥३५ से इकार को दीर्घ । २।३४ से सकार का लोप । वसही। भरतः। तकार को हकार । नं० २।३१ से अोकार । पूर्ववत् स लोप भरहो । एवम् भारहे वरिमे चंपा णाम णयरी। प्रतीति-प्रतिसर, वेतस, पताका शब्दों में तकार को ड श्रादेश हो । प्रतिसरः । त को ड श्रादेश। नं० ३ से रेफ लोप ।२।३१से अोकार । पूर्ववत् स लोप । पडि- सरो । प्रतिसर शब्द प्रतिमात्र का उपलदक है, अतः-प्रतिवेशः । उक्त सूत्र से त' को ड | नं. ५ से श को स । ३ से रेफ लोप । २।३१ से अोकार । पडि- वेसो । एवम्-प्रदिलेखना का पडिलेहणा । प्रतिक्रमणम् का पडिक्कमणं । प्रतिहारः का पडोहारो। प्रतिनायकः का पडिणायगो। वेतसः । उक्त सूत्र से तकार को ड आदेश । नं० ३१ से अकार को इकार । नं० २ । ३१ से अोकार । पूर्ववत् स लोप । वेडिसो । पताका, उक्त सूत्र से तकार को ड आदेश । नं० ३२ से ककार को गकार, नं० २ । ३४ से स लोप । पडागा । प्राकृत में क लोप करने से पडाया । एवम् विजयपडागा, विजयपडात्रा का साधुत्व जानना । इतेरिति । 'इति' इस पद के आदि में विद्यमान इकार को तकार हो। प्रिय- तर इति । उक्तसूत्र से इकार को स्वररहित 'त' आदेश होगया। पिअदरोति । रेफ खोप द प्रोकार पूर्ववत् जानना ।एवम्-स: गतः इति । सो गलो त्ति । सागरः नोट-२।३५ सुमिसुप्सु। दीर्घः । २ । ३४ अन्त्यस्य हलः । २।३१ अत श्रोत् सोः । ३ सर्वत्र सवराम् । ५२ शपोः सः। ३९इदीपत्यकस्वप्रवेतसव्यजन- मृदाशारेषु । ३२ प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थे ।
को से है. केवलः स्वररहितस्तकारः स्यात् । विपदसति तक मिासाहारों क्ति कहिये इत् पुरुषे रोः ।२।२६ पुरुषशब्दो विद्यमानस्य रोरुकारस्य इत्स्यात । पुरिसो। युक्त श्रोत उत् आदीदूतां हश्वश्च । । ३० । युक्त' वर्णे परतः पूर्वस्य ओकारस्य उत् स्यात् आदीदूतां च ह्रस्वः। पुग्गलिश्रो, मुग्गलियो। पुक्खरिओ, पुरिणमाश्रितो । असाणं अस्समो। गिम्हो। इति । सागरी त्ति । इत्यादि पूर्वोक्त सूत्रों से सिद्ध होते हैं। इदिति । पुरुष शब्द में विद्यमान रु के उकार को इकार हों। पुरुषः-उकार इकार । नं०५ षकार को, सकार, । पूर्ववत् ओत्व, स लोप । पुरिसो। इस का रसोर्लशौ? इस : हैम व्या० से 1 को, ल, स को श करने से पुलिश होता है। संयुक्त वर्ण से पूर्व में विद्यमान अोकार को उकार हो और आकार ईकार ऊकार को हस्व हो । पोद्गलिकः । नं०:२।६ से श्रौकार को श्रोकार उक्त सूत्र श्रोकार को उकार । नं०८ से द लोप । ४ से गकार द्वित्व । १ से क लोप । श्रोत्व स लोप पूर्ववत् । पुग्गलियो । एवम् मौदूगलिक का मुग्गलिश्रो । पौष्क- रिका । ओकार उत्व पूर्ववत् । नं. १६ से एक को खु.। नं. ४ से द्वित्व । ७ से ककार । श्रोकार-स लोप पूर्ववत् । पुक्खरियो । पूर्णिमा । नं. ३ से रेफ लोप । उक्त सूत्र से उकार को ह्रस्व । पुरिणमा । प्रायः। नं.३ से ये को जवार । ४ से द्वित्व । उक्त सूत्र से आकार को हव ।' प्रोकार सुलोप पूर्ववत् । अज्जो श्रात्मानम् । 'न० २ से मकार का लोप । '४ सै त द्वित्व ।' से नकार को णकार । उक्त सूत्र से संयुक्त तकार परेरहते श्राकार को हस्व अत्ताणं । श्रीश्रमः । नं. ३ से रेफ लोप । ५ से सकार । ४ से द्वित्व । उक्त सूत्र से प्रकार को ह्रस्व । अस्सयो । जोष्मः । २०३४ से ध्म को म्ह। ईकार को उक्त सूत्र से हस्व । गिम्ही दीक्षित नं. १६ से च को ख। ४ से द्वित्व । ७ से ककार । ईकार नोट---ौत श्रोत्। उपरिलोफ कंगडतदपषसाम् । शेषादेशयोदित्वम- नादौ १कंगचजसदपयवा यो लोप । १६ क के हाल ७ बर्गेषु युजः पूर्व सर्वत्र लपरम् । २२ सम्माभिमन्यू कार अधोमनपाम् नोगः ३ -- [३८ ] दिक्खियो। मुक्खो। धुचो । मुच्छियो । इत्यादि । मत मोसो। २।३१ । सोःपूर्वस्य प्रकारान्तप्रातिपदिकस्य अतः बोत् स्यात् । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः । रामो। गामो। सव्यो। चलो। वरो। हरो । कामो। गोइंदो। चंदो । इंदो। इत्यादि । स्त्रियामात् । २ । ३२ । खियां वर्तमानस्य अन्त्यस्य हल आकार: स्यात् । लोपापवादः । संपला । विपत्रा । वाआ। सरित्रा। नपुंसके सोविन्दुः।२। ३३ । नपुंसके विद्यमानात्प्रातिपदि- कात् परस्य सोबिन्दुः स्यात् । लोपापवावः । बयणं । करणं । रमणं । को उक्त सूत्र से हस्व । दिक्खिनो । मूर्खः । उकार को ह्रस्व । अन्य कार्य पूर्ववत् । मुस्खो। धूतः का धुत्तो। मूर्षितः का मुच्छियो। तत् गण में पाठ मानने की अपेक्षा सूत्र मनना ठीक है। अत इति । अकारान्त प्राविपदिक के सुसे पूर्व में विद्यमान अकार को रोकार हो। उबर इत् । २०३४ से स लोप । रामा-रामो। ग्रामः + गामो । सर्व:- सम्वो। चः-चलो। वरः-वरो। :-हरो। काम:-कामो । गोविन्दः + गोइंदो। चन्द्र:-चंदो। इन्द्रः-इंदो। स्त्रियामिति स्त्रीलिङ्ग में विद्यमान अन्य हल को प्राकार हो। लोप का बाधक है । संपद् । सु का लोप । 'द' को श्राकार । संपश्रा । विपद् का विपत्रा। पाच का वाया । सरित् का सरिया । यह श्राकारादेश प्रायः स्पर्शान्त अमङ श न से रहित ककार से लेकर मकार पर्यन्त प्रायः चकारान्त दकारान्तादिक शब्दों में होता है। उदाहरण तदनुरूप ही अधिक देखे जाते हैं। नपुंसके इति । नपुंसक लिङ्ग में विद्यमान प्रातिपदिक से पर सु को अनुस्वार हो । खोप का अपवाद है। वचनम् । नं. १ से चकार का खोप, ६ से पकार । उक्त सूत्र के अनुस्वार । मागधी, अर्धमागधी मे न० २+ २५ मे यकार । वयणं, नोट-सर्वत्र शपोः सः। ३४ म-पदम-विस्मयेषु मः।२+३४ अन्त्यस्य डोडोपः।गज ०६ नो यः सर्वत्र । २+२५ अवयों यः भतिः । 1 लोप: स्यात् । [ ३६ ] घणं । वणं । कुलं । दहिं । महुं। अच्छि । घणु। सिरं । वासं । सपि । अन्त्यस्स हलो लोपः। २।३४ । प्रतिपदिकस्यान्त्यस्य हलो प्रातिपदिक-कार्याधिकारात् प्रातिपदिकस्यैव अन्त्यो हल गृह्यते । चम्मो। कम्मो । जसो । जाव । ताव । धरणू । पाणी । घेणू । भाणू । वाङ। सुमिसुप्सु दीर्घः। २।३५ । एषु इदुतोर्दीघः स्यात् । अग्गी। प्राकृत में वअणं । करणम्-उक्त सूत्र से अनुस्वार करणं । रत्नम्, नं० २६ से तकार नकार का विप्रकर्ष । १ से तकार लोप । २+२५ से यकार। ६ से एकार । उक्त सूत्र से अनुस्वार, रयणं, धनम् का षणं । वनम्-का वणं । कुलम्का कुलं । दधि । न०६ से ध को ह । उक्त सूत्र से अनुस्वार । दहि । एवम । मधु का महुं । अक्षि । नं० १८ से क्ष को छकार । ४ से द्वित्व, ७ से चकार । उक्त से अनुस्वार । अच्छि । धनुस् नं० २+३४ से सनोप। सु को अनुस्वार । धनुं । शिरः अन्य स का लोप ।श को स । अनुस्वार । सिरं । वास: वासं । सर्पिः। नं० ४ से रेफ लोप । २ से द्वित्व, अनुस्वार । सप्पि । अन्त्येति, प्रातिपदिक के अन्य हल का लोप हो।प्रातिपदिक कार्य का प्रकरण है, अतः प्रातिपदिक के अन्त्य वर्ण का लोप होगा, चर्मन्-अन्त्य नकार का लोप, पूर्ववत् रेफ लोप । द्वित्व । प्राकृतत्व से पुंलिङ्ग । चम्मो। कर्म का कम्मो । यशः का।न०२० से जकार । ५ से श को स । ३१ से प्रोकार जसो । यावत् के यकार को जकार । अन्य लोप । जाव । एवम् तावत् का ताव । धनुस् के स सोप। णकारादेव । प्राकृतत्वात् पुंलिङ्ग। नं०२+३५ से दीर्घ । धणू । पाणिः का पाणी। 'धेनुः का घेणु । भानुः का भाणू । वायुः का वाऊ । सर्वत्र उक्त सूत्र से सुखोप। सुभीति-सु-प्रथमा का एक वचन और मि तथा सुप् के परे इकार २६ क्लिष्ट लिप रक क्रिया शाङ्गेषु तत्स्वरवत् पूर्वस्य ।। खषयधमा हः । १८ अक्ष्यादिषु छ। ५ शेषादेशयोहित्वमनादौ । ७ वर्गेषु युजः पूर्वः । २+३४ अन्त्यस्य हलः । ४। सर्वत्र जवराम्। २० श्रादेयों जः । ५ शपोः सः । ३१ अत प्रोत् सोः।३+३५ मुभिमुप्सु दीर्घः।
" [ ४.] पंती। गिरी। हरी । पंकी, छवीरवाऊ । तंतूः। माणूः । भग्गीहिंज पंतीहिं । वाऊहिं । तंतूहि । अम्गीसु । पंतोसुवाउसु । वंतूसु । क्वा तूण इयौ । २ । ३६ । क्त्वेति लुसषष्ठीकं पदम् , सौत्रत्वान्न सन्धिः । क्त्वा प्रत्ययस्य तूण इय इत्यादेशौ स्तः । हतूर्ण । उकार को दीर्घ हो । अग्मि:-नं०.२ से नकार का.लोप । ४ से द्वित्व । २+३४ से स लोप । अग्गी । पङि क्त:-नं.८ से क लोप । अनुस्वार से परे होने से तकार द्वित्व नहीं होगा ! उक्त सूत्र से दीर्घ । पंती। गिरिः-का-गिरी। हरिः को हरी। पविः का पवी! छवि का छवी। वायु:-नं. १ से य लोप । स लोप । उक्त सूत्र से दीर्घ । वाऊ। तंतुः का तंतू । भानुः का भाणू । न०६ से णकार । प्रकृत सूत्र से दीर्घ । भाणू । भि के परे। 'अग्निभिः । न लोप, द्वित्व पूर्ववत् अग्गीहिं । पङ्क्तिमिः का पंतीहि । वायुभः का वाऊहिं। तंतुमः का तंतूहि । एवं सुप् के परे दीर्घ । अन्य कार्य पूर्ववत् । अग्निषु-अग्गीसु । पक्तिषु-पैतीसु । वायुषु-वाजसु । तन्तुषु-तंतूसु । क्त्वेति । यत्त्वा यह षष्ठयन्त पद है । सौत्रत्व से षष्ठी का लोप । एवम् तूण- इय इस में भी सन्धि सौत्रत्व से नहीं होगी। क्त्वा प्रत्यय. को हो । हन् क्त्वा । इस स्थिति में क्त्वा को तूर्ण प्रदेश । नकार को अनुस्वार । हंतूण। अनुस्वार से तकार पर है अत: त लोप नहीं होगी । एवम गम् क्त्वा। कृत्वा को 'तूण आदेश । गंतूण । क क्त्वा । तूण आदेश। न० 1 से त लोप । प्राकृतत्वात् आकार । काऊण । दाक्त्वा । दाऊण । श्रु क्त्वा । नं. ३ से रेफ् लोप । ५ से श को स । गुण। क्त्वों को तूण आदेश । १ से त लोप सोऊण । चलित्वा । चलिऊण । इयादेश के उदाहरण । भूत्वा, क्त्वा को इयादेश । गुणावादेश। भविय । भणित्वा-णिय। चलित्या-चलिपी प्रणम्य । प्रनम् क्त्वा । क्त्वा को इस आदेश । मं० ३ से रेफ बोप। ६ से सकार। नोट-न अधो मनयाम् । शेषादेशयोदित्वमनादौ। २+३४ अन्त्यस्य हलो लोपः। उपरि खोपा क गत दक्ष श साम् । १कम ज त द पयवा प्रायो लोपः । ६ नो णः सर्वत्र। ४ सर्वत्र वयम् शास: a तूर्ण इय श्रादेश - ३ [ ४१. ] गंतूण। तलोपे काऊण। दाऊण। सोऊण। चलिऊण । इत्यादि। इयादेश-भविय । भणिय । चलिय । पमिय । इति श्री-महामहोपाध्याय-पं० मथुराप्रसाददीक्षितकृती पाली प्राकृत-प्रदीपे द्वितीयोऽध्यायः । . । -- पण मिय । यह तूर्ण और इय आदेश समास और असमास में क्त्वा की इच्छा के अनुकूल होते हैं। ये सूत्र पाली प्राकृत साधारण हैं। परंतु पाली में कहीं २ मेद है । जैसे प्राकृत में श को णकार होता है। परंतु पाली में श के जकार का लोप प्रकार को द्वित्व होता है । जैसे-सर्वज्ञः का प्राकृत में सव्वरणो ( एणू) परंतु प्राली में सबसे । इत्यादि भेद है। कुछ वर्ण ऐसे हैं। जो पानीप्राकृतः में समान रूप से हैं। जैसे- ऐ मी फस्य ऋ ऋ ल ल प्लुत श षा बिन्दुश्चतुर्थी क्वचित् . प्रान्ते हल ङ ब नाः पृथग द्विवचनं नाष्टादश प्राकृते । रूपं... चापि : चापि । यदात्मनेपदकृतं यद्वा परस्मैपदं भेदो नैव तयोश्च लिङ्गनियमस्तादृग् 'यथा संस्कृते । १ । ये ऐ औ इत्यादिक पाली प्राकृत में समान रूप से हैं। जैसे ये प्राकृत में अठारह ऐ श्री इत्यादिक नहीं होते हैं एवं पाली मागधी शौरसेनी पैशाची इत्यादि में भी नहीं होते हैं। शौरसेनी- शूरसेन देशोद्भव भाषा को शौरसेनी कहते हैं। इसके उद्गम का मूल संस्कृत ही है । प्राकृत और इस शौरसेनी में बहुत ही थोड़ा मेंद है । प्राकृत में प्रथमा सुभक्ति के प्रयोग में प्रोकार होता है । जैसे देवो हरो' माणुसो इत्यादि । शौरसेनी में एकार। देवे हरे, माणुशे। दूसरा मेद यह है कि सकार को शकार होता है। प्रथम द्वितीय की तृतीय चतुर्थ श्रादेश होता है सूत्र नं. २ से हमने कई दिया है।
। - - [ ४२ ] पैशाची- प्रकृतिः शौरसेनी । पैशाची भाषा की प्रकृति शौरसेनी है। इस में वर्ग के अनादिस्य तृतीय चतुर्थ वर्ण को प्रथम द्वितीय वर्ण होते हैं। जैसे गगनं का गर्न । राजा-राचा । निझरः-खिच्छरो। पहिशम्-पटिशं । दशवदनः-दशवतणो इत्यादि । सकार को शकार रेफ को लकार पैशाची में अधिक होता है । जैसे- अरे रे रुद्रोऽस्ति का अले ले लुद्दोत्थि इत्यादि । मागधी- मागधी, शौरसेनी और प्राकृत के समान ही है। प्रायः हस्व प्रकार के स्थान पर यकारादेश मगधदेशीय प्राईत अन्यों में अधिक रूप से हैं। उदाहरण जैनागमों के आगे दिखावेंगे उससे जानना चाहिए । लोक व्यवहारे तु संयुक्तलोंपे पूर्वस्य दीर्घा वाच्यः । बोक में प्राकृत शन्द के संयुक्त वर्ण के पूर्व वर्ण का खोप करने पर संयुक्त से पूर्व स्वर को दीघ करने से प्रचलित हिन्दी शब्द सिद्ध हो जाते हैं जैसे-नन्च-नाच । कम्म-काम । धम्म-धाम । चम्म चाम। पुत्त-पूत । सुत्त-सूत । इक्खु-ईस। रिच्छ-रीछ । काज-काज । पिट-पीठ । इत्यादि। इति श्रीम. म. मधुराप्रसाददीदितकृते पाती- प्राकृतप्रदीपे द्वितीयोऽध्यायः - अथ नाटकोक्तानि उदाहरणानि एमिरेवसूत्रनिष्पाद्य दर्श्यन्ते । भस्मकते भक्तसुदर्शन-नाटके- पुरिसुत्तम-सुगडीयो विबिहविबुइसेविश्रा-बरणो। भारहरज्जाहिबई, सुद- सणो सम्बदा जबउ। पुरुषोचम-नं. २+२६ से उ को इकार । ५ से. ५ को सकार। पुरुष उत्तम। नं० ११ हे षकाराकार का खोप । (पुरिसुत्तम) सुष्टहीतर १२ से ऋकार को प्रकार । नं.१ से तकार काजोप। २+३१ से प्रोकार ।
[ ४३ ] - (सुगहीनो) विविष बुबुध । नं.६ से पकार को हकार। (विविह बिबुह) सेविताचरणः।नं. १ से तकार एवं चकार का खोप । नं. २+३१ से प्रोकार । ( सेविश्रापरणो) भारतराज्याधिपतिः। नं. २+२६ से तकार को इकार । नं० २ से पकार का लोप । ४ से जकार द्वित्त्व । १० से आकार को अकार | नं. ६ से धकार को हकार । १ से तकार लोप । नं० २+३५ से दीर्घ (मारहरज्जाहिबई ) सुदर्शनः । नं. ३ से रेफ बोप । २+२१ से अनुस्वार । नं.५ सेशको स ।६ से न को णकार। २+३१ से श्रोकार । (सुदंसपो) सर्वदा। नं. ३ से रेफ लोप | ४ से वकार द्वित्व । ( सम्बदा) जयतु । न० १से तखोप । जयउ । इति प्रथम प्रक। पुनस्तत्रैव-अवेशक:- प्रियंवदा-अज्जेव्व ससिकखाए सवरो स्थि सा पडिक्खणं कुदो रोइदि ।। अद्यैव-० १७ से 'द्य' को जकार । ४ से द्वित्व । ११ में बहुल प्रहण से एव के एकार का लोप । नीडादित्व से वकार को द्विस्व । नं.२+ से ऐकार को एकार । (अज्जेव) शशिकलायाः। नं. ५से दोनो शकारों को सकार । आकारान्त षष्ठी विभक्ति को एकार । विभक्तियों के अनुगम हो जाने से आदेश सूत्र नहीं कहे हैं । ( ससिकलाए ) स्वयंवरो ।नं. ३ से वलोप । १ से य लोप । नं. २+३१ से सुको प्रोकार। (सभंवरो) कोई प्राचार्य नं० ११ में बहुल ग्रहण से व को उकार "सुनंबरो" मानते हैं। अस्ति। नं. ११ से अकार लोप । २+१३ मे स्त को यकार । ४ से थकार हित्व । ७ से प्रथम थकार को तकार । (मि) प्रतिक्षणम् । नं. ३ से रेफ लोप । २+२७ से तको आदेश । नं. १६ से नोट-२+२६ ईत्पुरिषे रोः । ५ शपोः सः । ११ सन्धी अजलोप विशेषा बहुखम् । १२ ऋ तोऽत् । १कग च ज त द प य वा प्रायो लोपः। २+२८ । अत श्रोत सो। खद्यथषमा हः । २+२६ वसति भरतयोहः । अषो मनयाम् । २ शेषादेशयोद्विस्वमनादौ । .. अदातो यथादिषु वा । २+३५ सुभिसुप्सुदीपः । ३ सर्वत्र खवराम् । २+२२ पक्रादिषु । १७ त्य ध्य पांच छ जाः । २+७ ऐत एत् । २+१३ स्तस्य ः। ७ वर्गेषु युजः पूर्वः। १६ क क क्षां स्वः । ३२ अनांदावयुजोत्तयो । २+२७ प्रतिसर वे दसपताकासुद्धाः । - [ ४४ ] च को खकार । ४ से द्वित्व । ७ से ककार । (पडिक्खणं ) कुको ०१४३२ से 'ल' को 'द' । ११ से विसर्ग को श्रोकार ('कुदो) रोदिति । नं.१ से दलोप ३२ से तकार को दकार शौरसेनी में यह दकायदेश जानना । सुलो सहि। ताए सिविणे सुदंसणो वरिप्रो, अश्रो सा सुवरं णाहिलसह। सखि ! नं०६ से 'ख' को 'ह' । संहिं । तया-ताए । स्वप्न। नं. ३ से वलोप'। ३१ से । प्रकार को इकार । २७ से पकार और नकार का विप्रकर्ष प्रकार को इकार । ६ से नकार को णकार । १५ से पकार को वकार । सिविणे । सुदर्शन सुदंसणः पूर्ववाक्य में साधुत्व कहा गया है। वृतः। प्राकृतत्वात् इट् गुण । नं. १ से तकार लोप । २+३१ से रोकार । वरियो । अतः। १ सेत लोप । ११ से रोकार । अयो। स्वयंवरं । नं. ३ से वलोप। १ से य लोप । सवरं । नाभिलषति । नं०६ से नकार को णकार । ६ सेम को 'ह'। ५ से षकार को सकार । १ से त जोप। णाहिलसइ । । । प्रियं तत्थं गंतूण सुदंसणं चेव वरउ को दोसो। तत्र । सप्तमी में स्सि, मि, त्य, तीनों आदेश होते हैं। स्थ आदेश । तत्य । गत्वा । नं. २+३६ से क्या को तूण श्रादेश। मकार को अनुस्वार । गंतूण । सुदंसणं । साधुत्व प्रथम कर पाये। सुदर्शनम् । एव । एव के स्थान में चेव यह अव्यय है। वृणोतु । 'वस्तु प्राकृत में सवी प्रायः म्वादिवत् होती हैं। नं. १ से तलोफः। वरउ। क:/०३४ सेस लोप । ३१ से प्रोकार । 'को। दोषः । न०५ मे पं को सकार । बोकार पूर्ववत् । दोसो । सुलो० सा कहेइ । एमदा परिजइ पती। (दी) पुणो २ रायकुमारीहि वरणाहिलासा णेव्व करिज्जह । अविवरणत्थं, अरणं पुरिसं णेव्व दंसिस्से । टिप्पणी-) खषयफमां हः । ३ सर्वत्र अपराम् । (३१) इदीपलक्क स्वन-वेतस-व्यजनमृदङ्गाजारेषु । (२७) इत् ही श्री क्रीन क्लान्त क्लेश खान स्वप्न स्पशदिर्श होछु । (६) नोश: सर्वत्र । (१५) पोवः । (१) क ग चज त द प य वां प्रायो लोपा । (२+३९.) श्रत श्रोत्सोः । ११. सन्धौ बज्लोप- विशेषा बहुलम् । (५)शषोसा (र+३.) त्या-तूए इयो । २+३अन्त्यस्य हलो लोपः (३२) प्रथमद्वितीयवस्तृतीयचतुर्थी । (३५) सुमिसुम्सु दोषः।
[ .४५ ]] -- कथयति ।नं. ६ से थकार को हकार । १सेत लोप । कहेह । एकदा। नं. ३२ से ककार को गकार । एगदा । 'वरिज्जइ' भाव और कम में यक विकरण के विषय में ज्ज होता है, जैसे करिज्जइ, गमिज्जह, भविज्जइ इत्यादि । नं. १ से त लोप । वियते-वरिज्जइ। पतिः । नं. २+३४ से स् लोप । २+३५ से दीर्घ । पती । (दी) पुनः २ नं. ६ से णकार । ११ से रोकार । पुणो २ । राजकुमारीभिः । नं.१ से ज़कार का लोप । २+२५ से यकार । भस् को हिं। रायकुमारीहि । वरणाभिलाषा । नं०६ से भ को ह । ५ से ष को स । वरणाहि- लासा। नैव।नं. ६ से णकार |+११ से एकार। नं०२+२३ से व को द्वित्व । णेब्व · क्रियते । करिज्जइ। अपि च । नं० १५ से पकार को वकार । १ से च लोप । अविभावरणाय । नं०३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ७ से २ को त ।२+ ३० से आकार को अकार । वरणत्यं । अन्यं । पूर्ववत् य लोप । द्वित्व । ६ से नकारको णकार । अण्णं । पुरुषं । नं० २+ २६ से उकार को इकार । ५ से 'ष' को 'स' । पुरिसं । नैव ।१+११ से एकार । २+ २३ से व को द्वित्व । ६ से एकार । फव्व । द्रक्ष्यामि । दंसहस्से । २।२१ से अनुस्वार । ५ से श को स। प्राकृतत्वाद् इडागम । और आत्मनेपद । य लोप द्वित्व पूर्ववत् । प्रियं० तदा रगणा कुदो श्राग्गहो करिज्जइ । सुलो० सो सुदंसणं णाहिलसइ । कहेइ काँप रज्जाहिवई रायकुमारं वरसु । प्रियं० कुतः । नं० ३२ से तकार को दकार । नं० ११ से श्रोकार | कुदो। आग्रहः । नं०३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ३१ से श्रोकार । श्राग्गहो । करिज्जइ क्रियते । पूर्ववत् । सुलो० सः । नं० ३१ से अोकार । सो । सुदर्शनम् । नं० ३ से रेफ लोप । ५ से शकार को सकार । ६ से नकार को णकार । २+२१ से अनुस्वार । ( २+२५) अवर्णो यः श्रुतिः । १+११ सन्धी अज०। (२+२३) नीडादिषु द्वित्वम् ।(१५) पो वः । शौरसेनी में ३२ से अनदावयुजोस्तथयोदधौ से दकार। अथवा (३०) प्रथमद्वितीययोः से दकार होगा। (३) सर्वत्र लवराम् । (५) शेषादेशयोदित्वम नादौ (७) वर्गेषु युजः पूर्वः । (१०) अदातो यथादिषु वा (६) नो णः सर्वत्र- (२+२९) [ ४६ ] सुदंसणं । नाभिलति । पूर्वपत् णकार । ६ से हकार । ५ से सकार । नं. १ से तकार का लोर । णाहिलसह । कथयति । नं०६ से थकार को हकार । एयन्त में शप अयादिक नहीं होते हैं किंतु अहमिलकर एकार हो जायगा। नं. १ से तलोप। कहइ । कमपि । नं. ११ से प्रकार लोप । के पि । गज्याधिपतिम् । नं. २ से यलोप । ५ से द्वित्व । १० से रेफोत्तर आकार को अकार । अथवा २+३० से अकारादेश । ६ से धकार को हकार । १५ से पकार को वकार । १ से तलोप । रन्जाहिवई । राजकुमारं । नं. १ से जकार का लोप । २५ से अकार को यकार । रायकुमारं । वृणु । ऋकारान्त या सवी धातुओं से शप् गुण होता है। वरसु। प्रियं० सुदंसणो बि रायकुमारोऽस्थि । सुदर्शनोऽपि राजकुमारोऽस्ति । सब का साधुत्व पूर्ववत् जानना । न० २+ १३ से स्त को थकार । ४ से द्वित्व । ७ से थको त । स्ति-का इस प्रकार स्थि होगा। नं. ११ से अल्लोप । सुलो० तुदंसणो रायकुमारो स्थि, परं सो रज्जाहिवई णात्थ । सुदर्शनः राजकुमागेऽस्ति परं स राज्याधिपतिर्नास्ति । पूर्वोक्त वाक्यों में प्राप्त सवी पदों का साधुत्व दिखा आये है । पति शब्द की इकार को नं० २+३५ से दीघ होगा। अभिज्ञान-शाकुन्तले प्रस्तावनायाम् । नटी-सुविहिद घोअदाए । सुविहित प्रयोगतया। नं. ३२ से तकार को दकार । न० ३ से रेफ का लोप । ४ से पकार द्वित्व। १ से गकार और गकार का लोप । ३२ से त को द! तृतीया के एक वचन को प्राकारान्त स्त्रीलिङ्ग में एकार होता है। सुविहिः घोअदाए । अजस्स । अार्यस्य । नं० २१ से ये इत्पुरुषे रोः। (५) शषोः सः २+७ ) ऐत एत् । (११) स-धौ अज बोपविशेषा बहलम् (२+ २१ ) वक्रादिषुबिन्दुः व ( २४ ) ऋत्वादिषु तो दः। अथवा । (२+३०) अनादावयुजोस्तथयोदधौ २+३१ अत श्रोत् सोः । (E) खघयधभां हः। (१) क ग च ज त द प य वां प्रायो लोपः । (२) अधो मनयाम् । (१५) पो का । (२+५) अवर्णो यः श्रुतिः । (२+१३ ) स्वस्थ यः । (२ + ३५) सुभिसुप्सु दीर्घः । (३२) प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थों । (२१) यं शय्यामिमन्युषु जः।
[ ४७ । को जकार । ४ से द्वित्व । १० से या०२+३० से आकार को ह्रस्व । नं.२ से यकार लोप । ४ से द्वित्व । अन्जस्स । अथवा अइ उ ऋकारान्त सवी शब्दों में ङस् को स्स होता है। ण कि पि । किमपि । नं ११ से अकार लोप । ६ से णकार । परिहाइस्सह । परिहास्यते । प्राकृत में अनिट् सेट सव कवि की इच्छा- नुकूल होती हैं, इनका कोई नियम नहीं है । एवम्, प्रात्मनेपद परस्मैपद भी कवि की इच्छानुकुल होता है, परिहास्यति । न० २ से यलोपः । ४ से द्वित्व । १ से तलोप । प्राकृतत्वाद् इडागम । परिहाइस्सह। नटो-अज्ज ! एवं णेदं । अयं ? एवं न्वेतद् । नं० २१ से र्य को जकार ४ से द्वित्व।२+३० से ह्रस्व अकार । अज्ज । एवं २+२३ से द्वित्व । एव्वं । न्वेतद । नं. ३ से वलोप । ६ से णकार । ३२ से तकार को दकार २+३४ से त् का लोप । २+३३ से अनुस्वार । एवं णेदं । अणंतर-करणिज्जं । अनन्तर करणीयम् । नं. ६ से णकार,२+१६ से आनीय प्रत्यय को 'जज' आदेश । २+३१ से ईकार को इकार । अणंतर करणिज्जं। अज्जो। पूर्ववत् । प्राणवेदु। आज्ञापयतु । ३३ से ज्ञा को 'ग' श्रादेश । १५ से पकार को वकार । एयन्त में प्राकृतत्वात् शप अय् न होने से प्राणवेतु हुा । ३२ से तकार को दकार। श्राण वेदु। पुन:-अध कदमं उण उदु अधिकारय गाइस्स । अथ कतमं पुनः ऋतुम् अधिकृत्य गास्यामि । अथ । नं. ३२ से धकार । यह सूत्र शौरसेनी प्राकृत में लगता है । आधुनिक समय में इन आदेशों के करने से प्राकृत नितान्त दुरूह हो जाता है। अतः स्त्री वा नीचादिपात्रों में प्राकृत अथवा मागधी या अर्धमागवी का नाटकादि में प्रयोग करना चाहिये। कतमं, ३२ से 'त' को दकार । कदमं । पुनः । नं० १ से प लोप । ६ से पकार । ११ से विसर्ग लोप । उण । ऋतुं । नं० १४ से उकार । ३२ से तकार को दकार, उदुं । अधिकृत्य, नं० २+३६ से क्त्वा को इय आदेश । अधिकरिय । गास्यामि । नं. ३ से य लोप । ४ से द्वित्व । इडागम । गाइस् । पुनः तह । तथा । यहां थकार को ३२ से धकार नहीं किया, किन्तु नं. ६ से हकार होगा। १० से हस्व । तह । सर्वत्र साधुत्व में दर्शित अङ्कों के अनुकूल सूत्र देख ले। .
[ ४८ ] पुना-ईसीसि चुंविधाई, भमरेहि सुउमार-केसरसिहाई। प्रोदंसयंति दत्रमाणा, पमदाओ सिरीसकुसुमाई।४। ईषद् ईषद् । नं०५ से ष को सकारादेश। ३१ से षकाराकार को इकार । २+३४ से दोनों दकारों का लोप । ईसि-ईसि । नं. ११ से दीर्घ । इसीसि । चुंबितानि । नं० १ से तकार का लोप । चुंविश्राई। भ्रमरैः । तृतीया में मिस् कों हिं श्रादेश होगा। ३ से रेफ लोप । भमरेहि । केशरशिखानि । नं०५ से श को साई से ख को हकार । केसरसिहाई। अवतंसन्ति । नं. ३२ से तकार क दकार । नं० ११ से व को उकार गुण । एवं अव का प्रोकार होगा। प्रोदंसन्ति । दयमानाः। नं० १ से यलोप । ६ से णकार । २+३४ से सकार लोप । द- अमाणा । प्रमदाः। नं० ३ से रेफ लोप । पमदाश्रो। शिरीषकुसुमानि । नं० ५ से शकार षकार को सकार । जस को नपुंसक लिङ्ग में इंकार। सिरीसकुसुभाई ।। पुनस्तत्रैव, णं अज्जमिस्सेहि पठमं एव्व आणत्तं, अहिएणाण साउंदलं णाम अउव्वं णाडअं अहिणीअदु ति । ननु-णं । निपातन से, अथवा बहुल ग्रहण से ननु को 'णम्' आदेश । श्रार्थमित्रै; नं-२१ से र्य को ज आदेश । ४ से द्वित्व । २४३० से आकार को अकार । ३ से रेफ लोप । ४ से सकार द्वित्व । तृतीया मे भिस को हिं आदेश । अज्जमिस्सेहिं । प्रथमं । ४ से रेफ लोप, थकार को ढ । पढमं । एव । नं० २४२३ से वकार द्वित्व । एब्व । अाज्ञप्तम् । नं. ३३ से ज्ञ को णकार । दीर्घ, आकार से णकार पर है, अत: द्वित्व नहीं होगा। नं.८ से पकार लोप । ४ से 'व द्वित्वम् । श्राणतं । अभिज्ञानशाकुन्तलम् , नं० ६ से भकार को हकार । ३३ से श को णकार | ४ से द्वित्व । ६ से नकार को णकार । ५ से श को स । १ से क लोप । ३२ से त को द। अहिण्णाणसाउन्दलं । नाम । ६ से नकार को यकार । णाम । अपूर्वम् । १ से प खोप ।३ से रेफ लोप ४ से द्वित्व । २४३१ से ऊकार को उकार । अउव्वं । नाटकम् । नं. ६ से न कोण । १६ से टकार को ड। १ से क लोप । णाडनं। अभिनीयताम् । नं. से भको हकार । ६ से पकार । १ य लोप । प्राकृतत्वात् परस्मैपद । अहिणीप्रद । ३२ से तकार को दकार । अहिणीअद्भुत्ति । २४२८ से तकार । इदो-इदो पिसहीश्रो । - ६ [ ४६ ] पुनस्तत्रैव-प्रथमेऽ। इतः इतः । प्रियसख्यौ। नं. ३२ से कार को दकार । ११ से विसर्ग को श्रोकार । इदो इदो। नं. ३ से रेफ लोप। १ से ये लोप । सेखको हकार । प्राकृत में द्विवचन नहीं होता हैं । अतः जस् को अोकार । पिसहीरो। एका-हला सउं (त) दले तुवत्तो वि तादकएणस्स बास्समरुक्खया पिअदर त्ति तकमि । हला, 'हएडे हजे हलाऽऽहाने नीचां चेटी सखी प्रति। एवम्-सखी के सम्मुखीकरणार्थ संबोधन मे हला का प्रयोग होता है । शकुन्तले । नं. ५ से श को सकार । १ से क लोप । ३२ से त को द । सउन्दले। त्वत्तोऽपि २८ से तकार वकार का विप्रकर्ष । तकार के साथ उकारागम । तात्पर्य यह है, कि-यकार के साथ विप्रकर्ष करने पर पूर्ववर्ण के साथ इकार का, और वकार के साथ विप्रकर्ष करने पर पूर्ववर्ण के साथ उकार का योग हो जाता है, अत: नं० २८ से विप्रकर्ष करने पर उकार का योग होगा। ११ से अपि के अकार का लोप । १५ से पकार को वकार । तुवत्तोवि । तातकण्वस्य । ने० ३२ से तकार को दकार । ३ से व लोप । ४ से णकार द्वित्व । २ से य लोप । ४ से सकार द्वित्व । तादकरणस्स आश्रमवृक्षाः। नं. १६ से १ को ख श्रादेश । ४ द्वित्व । ७ से प्रथम ख को ककार। १ से ककार का लोप 'वृक्षे वेना' वृ को रु । रुक्खा । प्रियतराः। नं. ३ से रेफ लोप। १ से य लोप । ३२ से तकार को दकार । पिथदर ति । इति का २+ २८ से त्ति होता, संयुक्त परे रहने से नं० २+ ३० से ह्रस्व अकार होगा। पिश्रदरत्ति । तयामि । नं. ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ण्यन्त मे शप् अयादेश नहीं होगा। अत: तक्केमि हुआ। जेण णोमालिश्रा-कुसुमपरिपेलवावि तुमं एदाणं पालवालपरिउरणे णिउत्ता । येन । २० से यकार को जकार । ६ से णकार । जेण । नवमालिका. कुसुमपरिपेलवाऽपि । नं. ६ नकार को राकार । नं० ११ से नवमालिका के अकार वकार को रोकार । १ से क लोप। १५ से पकार को वकार । णव- मालियाकुसुमपरिपेलवावि । सखियों की परस्पर उक्ति मे पेलव शब्द प्रोग व्यजक अश्लील होते हुये भी दोषरहित ही है । त्वम् । तुमं । एतेषाम् । न. ३२ से दकार षष्ठी मे पाम् को णं । एदाणं । श्रालवालपरिपूरणे । न. १से ३ [ ५. ] पकार लोप । प्रालवालपरिजरणे । नियुका । नं० ६ से णकार । १ से य खोप। सेक बोप। ४ से तकार को द्वित्व। णिउत्ता। पुनस्तत्रैव-इला अणसूए केवलं तादस्स णिोश्रो, मम वि एदेसुं सहोअर सिणेहो । हला अनसूये। नं. ६ से न को ण । १ से य लोप । अणसूए। न केवलं तातस्य ।न०६से गकार । ३२ से दकार।२से य लोप । ४से द्वित्व केवलं तातस्य । णिश्रोत्रो। पूर्ववत् णकार, और यकार गकार का बोप । ममाफि एतेषु । नं. ११ से अपि के प्रकार का लोप । १५ से पकार को व आदेश । नं. ३२ से त को द । ५ से ष को स । प्राकृतत्त्वात् अनुस्वार । मम वि एदेसुं। सहोदरस्नेहः । नं. १ से द लोप । २८ से विप्रकर्ष । निह धातु के इकार से तस्स्वरयुक्तता। अर्थात् स के साथ इकार युक्तता । नं. ६ से णकार । सहोअरसिणेहो । प्रथमा विभक्ति मे सर्वत्र नं० ३१ मे रोकार होता है, अतः उसके साधुत्व को बार २ नहीं दिया। पुनस्तत्रैव-द्वितीया-सहि सउंदले सउंदले उदअलम्भिदा एदे गिझाल- कुसुमदाहणे अस्समरुक्खा दाणिं अदिकंतकुसुमसमए वि रुक्खगे सिञ्चहा तेण अणहिसंधिगुरुत्रो धम्मो भविस्सदि । सखि शकुन्तले । न०६ से हकार । ६ से सकार । १ से क लोप । ३२ से त को द आदेश । सहि सउन्दले । उदकलम्भिता । १ पूर्ववत् क लोप । दकारादेश । उदअलम्भिदा । एते ग्रीष्मकालकुसुमदायिनः । ३२ से दकार । ३ से रेफ लोप । नं. २+३० से इकार । ३४ से ष्म को म्ह ! ५ से ककार-यकार का लोप ६ से नकार को णकार । एदे गिम्हालकुसुमदाइ । अाश्रमवृक्षाः । ३ से रेफ लोप । ५ से सकार । ४ से द्वित्व । १० से ह्रस्व वृ को रु । १६ से ख । ४ से द्वित्व । ७ से प्रथम ख को ककार । जस् को दीर्घ । अस्समरुक्खया। इदानीम् । ११ से इकार लोप । ६ से णकार । नं. २+ ३ से इंकार को इकार । दाणि । अतिक्रान्तकुसुमसमयेऽपि । ३२ से त को द आदेश । ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व ४ + ३. से अकार । १ से य लोप । १५ से वकार ।। अदिक्कन्तकुसुम- समए वि । वृक्षकान् । पूर्ववत् साधुत्व । ३२ से ककार को गकार । रुक्खगे। सिक्षामः । सिञ्चम्ह । तेन अनभिसन्धिगुरुको । ६ सेन को गकार । ६ से [ ५१ ] हकार । १ से क लोप । तेण अणहिसंधिगुरुयो । धर्मः भविष्यति । ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । २ से य लोप । ५ से सकार । ४ से द्वित्व । १ से तलोप । धम्मो भविस्सह। पुनस्तत्रैव-चतुर्थेऽके १३ श्लोकादनन्तरम्- गौतमी -जादे णादिजणसिसिदाहिं अणुण्णादगमणाऽसि तवोवणदे. वदाहिं ता पणम भक्दी णं । जाते । नं० ३२ से त को द । जादे। शातिजनस्निग्धाभिः । ३३ से श को णकार । द्वित्व अशुद्ध है, क्यों कि आदिस्थ होने से द्वित्व नहीं होगा। ३२ से त को द । २८ से स्नि का विप्रकर्ष और तत्स्वरता पूर्व मे होने से सिनिग्ध । ६ से दोनों नकारों को कार । नं०८ से गकार खोप । ४ से द्वित्व । ७ से ध को दकार । भिस् को प्राकृत मे हिं होता है। एवं-शादि जणसिणिद्धाहिं । अनु- ज्ञातगमनासि । पूर्ववत् । ३३ से ण । ४ से द्वित्व | ३२ से दकार । ६ से दोनों नकारों को णकार । अणुण्णादगमणासि । तपोवनदेवताभिः ।नं० १५ से वकार । ६+से णकार । ३२ से दकार । तवोवण देवदाहिं । तत् प्रणम, भगवती ननु । नं० २+३४ से तकार का लोप । ११ से श्राकार । ता । नं. ३ से रेफ लोप । १ से गकार लोप । ३२ द । ननु अव्यय के स्थान मे णं का प्रयोग प्राकृत में करते हैं, जैसे-"ते णं कालेणं तेसं समए णं" इत्यादि । ता पणम भश्रदीणं शकुं० हला पिकंवदे । अज्ज उत्तदंसहोस्सुझाए वि अस्समपदं परिच्चन्तीए दुक्खदुक्खेण चलणा मे पुरोमुहा स शिवडन्ति। हला-प्रियंवदे। नं. ३ से रेफ लोप । १ से य लोप । पिवदे । आर्य- पुत्रदर्शनोत्सुकाया अपि । नं. २१ से ये को जकार । ४ से द्वित्व । २+३० से आकार को अकार । १ से पलोप । ३ से रेफ बोस । ४ से त द्वित्व । ३ से श के उर्ध्वस्थ रेफ का लोप । २+२१ अनुस्वार । ५ से सकार । ६ से णकार । ८ से सुके तकार का लोप । ४ से द्वित्व । १ से क लोप । ११ से अपि के अकार का लोप । १५ से प को व । अन्जउत्तदंसमोसुश्राए वि । श्राश्रमपदं परि- त्यजन्त्याः नं.३ से रेफ लोप। ४ से द्वित्व । २+३० से अकार । १७ से चकार । २ से द्वित्व । १ से ज लोप । अस्सपदं परिचअन्तीए । दुःखदुःखेन ।
[ २ ] नं.११ से विसर्ग सोप।२ से ख द्वित्व । ७ से ककार । ६ से सकार । दुक्ख. दुक्खेण । चरणो मे पुरोमुखौ न निपततः । नं० २५ से रेफ को खकार । प्राकृत में द्विवचन नहीं होता है, किंतु बहुवचन ही द्विवचन के स्थान में भी होता है । से ख को हकार । ६ से नकारों को णकार । १५ सेपकार को वकार । चलण। मे पुरोमुहाणं ण णिवडन्ति । प्रियं० ण केवलं तुम ज्जेब तवोवणविरहकादरा तुए उवस्थिदवित्रोअस्स तवोवणस्स वि अवत्थं पेक्ख दाव। न केवलं त्वम् एव । नं.६ मे णकार । त्वम् को तुमं, एव अव्यय के स्थान मे ज्जेब । निपात अव्यय होता है। ए केवलं तुमं ज्जेन्व । तपोवनविरहकातरा । नं० १५ से वकार । ६ से णकार । ३२ से त को द । तवोवणविरहकादरा । त्वया उपस्थितवियोगस्य तपोवनस्यापि । त्वया के स्थान मे तुए । नं. १५ से य कोव।८सेस लोप । ४ से द्वित्व । ७ से प्रथम थ को तकार । ३२ से दकार । १ से यकार गकार का लोप। उवस्थिद विश्रोअस्स “तवोवणस्सवि' । इसका साधुत्व पूर्ववत् जानना । स्य के यकार का नं० २ से य लोप । ४ से द्वित्व । अवस्था प्रेदस्व तावत् । ०८से स लोप । ४ से द्वित्व । ७ से तकार । प्राकृतत्वात हस्व नं. ३ से रेफ बोप। १६ से च को खकार । ४ से द्वित्व । ७ से ककार । प्राकृतत्वात् परस्मैपद । नं. ३२ से त को द । नं. २+३४ से अन्त्य दकार का खोप । अक्त्यं पेक्ख दाव । उम्गिएण दब्मकवला, मिई परिच्चचणतण मोरा। मोसरिअ पोरडुपत्ता, मुअन्ति अंसुं विश्र लदाश्रो।(१४) उद्गीर्णदर्मकवला, नं० ८ से द खोप । ४ से ग द्वित्व । २+३० से ईकार को इकार । १ से रेफ लोप। ४ से द्वित्व, दर्म मे भी ३ से रेफ लोप, ४ से म द्वित्व । ७ से बकार, उम्बिएणदमकवासा । मृगी । नं. १३ से इकार ।१ गोप। मिई। वास्तविक प्रयोग को न समझकर जो 'मई पाठ मानते है वह प्रयुक्त है। नं० १२ से साकार करने पर यद्यपि मई हो सकता है, परंतु 'मिरमा' यह शोक मे प्रयोग होता है, न कि भरा यह । इससे सिद्ध है, कि इकारी सुबई।
परित्यक्तनर्तना। नं० १७ से त्य को चकार । ४ से दिल न.८ से कालोप ४ से त द्वित्व । ६ से दोनो नकारों को पकार । ३ से रेफ बोप, सेता हित्व। परिच्चत्तणतणा । मयूराः, नं० १ से य लोप । ११ से वैकल्पिक गुण करने से । मोरा (१) 'मोरी' यह शकुन्तला नाटक का पाठ अप्रामाणिक है, क्योंकि मयूरी कभी भी नहीं नाचती है। अपसृत । नं० ११ से अप उपसर्ग को प्रोकार सु धातु से इट गुण प्राकृत मे सभी सेट है। नं० १ से तलोप । श्रोसरित्रः। पाण्डुपत्रा। नं. ३ से रेक खोप । ४ से द्वित्व, पाण्डुपत्ता । नं० २+३० से ह्रस्व होने से पण्डुपत्ता पाठ युक्त है, "मुञ्चन्ति अश्रु इव लताः” प्राकृतत्वात् नुम् का अभाव । नं. १ से च लोप, नं० ३ से रेफ लोप । नं० २+२१ से प्रकार के साथ अनुस्वार । अनुस्वार से परे होने से सकार को द्वित्व नहीं होगा। २+३३ से अनुस्वारगम | विश्र, इवा- र्थक अव्यय है । ३२ से तकार को दकार । "मुन्ति अंसु विश्व बदामो” (१४) 'अस्सुं द्वित्व सकारात्मक प्रयोग अशुद्ध है, बोक में आँसु प्रसिद्ध है। शकुं०-ताद ! लदावहिणी दाव माहवीं श्रामंतइस्स । तात ! खताभगिनीं तावत् माधवीम् श्रामत्रयिष्ये । नं. ३२ से वकार को दकार । गद ! बदा भगिनी शब्द के भ को प्राकृतत्वात् वकार। और गको हकार । न०६ से कार । लदा वहिणि । तावत् माधवीम् ३२ से त को द।२+२६ से हल तकार का लोप । दाव । १ से ध को है। १ से य लोप । दाव माहवीं आमतहस्सं । रेफ यकार लोप, द्वित्व पूर्ववत् जानना। शकुं०-बदा वहिणि ! पच्चालिजस्व मं, साहामपहिं बाहहिं । बताभगिनि । पूर्ववत्साधुत्व । लदावहिणि ! प्रत्याविङ्ग(स्व) नं० १७ से त्य को चकार, ४ से द्वित्व । ३ से रेफ बोप । नं. २ से य खोप। ४ से द्विता । पन्चानिजस । मां को हस्व । मं । शाखामयैः बाहुभिः, ५ को से ख को ह । १ से य खोप । मिस् को हि । न० ३९ से उकार को दीर्घ, साहामी नोट (१) उक प्रक्रिया से मोरोमोकिंदर ९ पित्यायोजन है।
[४] से दकार।से पुनः शकुन्तला-अब पहुदि दूरवत्तियो म दे भविस, ताद अहं विव इयं हुए चिन्तबीया।बच प्रभृति दूरवर्तिनी । नं. १७ सेप को बकार । ४ से दिख । ३ से रेफ खोपासेहकार । १४से ऋको उकार । ३२ 'ति' गत रेफ का खोप । ४ से द्वित्व । ६ से कार । अज्ज पहुदि दूरवत्तिणी। खलु ते भविष्यामि, खलु का खु अव्यय प्रयुक्त होता है। ३२ से तको द । नं. २ से य लोप।४ से द्वित्व । सर्वत्र मिप के स्थान मे श्रम् का प्रयोग होता है, खु दे भविस्सं । वात अहम् इव । नं. ३२ से दकार। इव के स्थान मे विय अव्यय का प्रयोग होता है। ताद अहं विय । इयं त्वया चिन्तनीया। नं. ६ से नकार को कार । नं. २+१८ से अनीय प्रत्यय को ज्ज आदेश होने से चिन्वेज्जा होता है परंतु 'ब' श्रादेश को वैकल्पिक मानकर आदेश नहीं किया। चिन्तणीया, वस्तुतः चिन्तेज्जा अथवा चिन्तणिज्जा पाठ युक्त है। शकु-सख्यो उपेत्य ) हला ऐसा दोरणं वि वो हत्ये शिक्खेवो । एषा इयोः अपि वो हस्ते निक्षेपः, नं. ५ से ष को सकार, प्राकृत मे द्विवचन नहीं होता है, अतः द्वयोः का बहुवचन दोपणं होगा। न० ११ से श्रकार खोप। १५ से पकार को वकार । २+१३ से 'स्त' को थकार । ४ से द्वित्व । ७ से पूर्व थकार को तकार । हत्थे । नं. ६ से न कोण । १६ से क्ष को ख । ४ से दिख । ७ से ककार । एसा दोगणं वि वो हत्ये णिस्लेवो । सख्यो। अयं गणो दाणिं कस्स हत्ये समप्पिदो। अयं जनः इदानीं । नं.६ से दोनों नकारों को णकार । ११ से इकार लोप और ईकार को इकार, अयं जयो दाणि । नं. २+२७ से अकारान्त शन्द के प्रथमा विभकि मे भोकार सर्वत्र होता है, अतः उसका वारंवार साधुत्व नहीं दिखाते हैं। कस्स हत्थे समप्पिदो । “कस्य हस्ते" का साधुत्व अभी पूर्ववाक्य में कहा है। समर्पितः। नं.३ से रेफ बोप। ४ से द्वित्व । १२ से त को द । समप्पिदो। शकुं-वाद एसा उडअपज्जन्तचारिणी गभहारमन्थरा मिअवहू बदा सुरुमाया भवित्सदि वदी में करि पिपिवेदनं विसज्जाइस्ससि, मा एवं विसुमरिस्ससि । वात! एषा उटवपर्यन्तचारिणी गर्ममारमन्थरा मृगया।०३९ से [ ५५ ] से 'त' को 'द सेप को स । 'उटज ।नं० १९ सेट को ।।१सेज लोप। नं० २१ से र्य को जकार । ४ से द्वित्व । ताद एसा उडअपज्जन्तचारिणी, गर्भमार० ।नं.३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ७ से बकार ।। से म को ह । नं. १३ से ऋको इकार । १ से ग लोप । ६ सेध को ह, मिश्रबहू । यदा सुखप्रसवा भविष्यति । न० २० से य को जकार। नं.६ से ख को ह। ३ रेफ लोप । ४ से द्वित्व । २ से य लोप । ४ से द्वित्व । ३२ से त को द। जदा सुहप्पसवा भविस्सदि । तदा मे कमपि प्रियनिवेदकं विसर्जयिष्यांस । न० ११ से अपि के प्रकार का लोप । नं. ३ से रेफ लोप । १से यकार और ककार का 'लोप | ६ से न कोण ।३से रेफ लोप । ५ से द्वित्व।१ से दोनों यकारों का लोप। ५ सेष को स। ४ से सकार द्वित्व । तदा मे कम्पि पिणि वेदश्रं विसज्जास्ससि । मा एतद् विस्मरिष्यसि । एतद् । नं. २+३४ दलोप । नं० २+३२ से सु को अनुस्वार । ३२ से त को द । एद । विपूर्वक स्मृ को विसुमर श्रादेश । अन्य कार पूर्ववत् । मा एदं विसुमरिस्सदि । पुनस्तत्रैव शाकुन्तले सप्तमेऽके १३ श्लोकादनन्तरम्- मा क्खु चवखदं करेहि, अहिं तहिं ज्जेव्ब अत्तणो पइदिं दोसि । मा खलु चपलतां कुरु । खलु का प्राकृत मे क्खु अव्यय । नं. १५ सेप कोव । ३२ से त को द । प्राकृतत्वात् श्रावन्त को हस्व । प्राकृत मे ऋकारान्तधातु को गुण शप् । अकारान्त मे सर्वत्र एकार होता है, यह प्रथम कह आये हैं। मा तु चवलदं करेहि । जहिं तहिं जेव्व अत्तणो पइदि दसेसि । यत्र तत्र एष, प्रात्मनः प्रकृति दर्शयसि । नं० २० से यकार को जकार। सप्तमी के एकवचन मे हिं होता है, जहिं तहिं, एव को ज्जेव्व । प्रकृति । नं. से रेफ लोप। १सेक बोप । १३ सेको इकार । ३२ से त को द । पइदि । 'दर्शयसि' नं०३ से रेफ बोप । ५ सेशको सकार । नं० २+३३ से अनुस्वार। प्यन्त प्रत्यय का एकार । सेसि । प्रात्मना नं. २ से अपश्य मकार का लोप।४ सेत द्वित्व । नं. २+३.सेहव । ६ से नकोस । ११ से विसर्गको श्रोकार। - अयो। पाता-जिम्म ले सिंहसावत्र! जिम्भ, बताई गणइस ।
[.१६ ] प्राकृत मे परस्मैपद-श्रामनेपद का तथा पुंलिखा, नीलिज, नपुंसक खिङ्गादि के प्रयोग मे कामचार है । अतः जम्भ का परस्मैपद । दन्त का नपुंसकलिङ्ग है। जुम्मस्व रे सिंहशावक ! जम्भस्व । नं० १३ से ऋ को इकार । २५ से र को लकार। अथवा 'रसोर्लशौ' इस हैम सूत्र से । नं० ५ से श को स । १ से क लोप । जिम्भ ले सिंहसावत्र ! जिम्भ । दन्तान् ते गणयिष्यामि । नपुंसक खिङ्ग होने से 'दन्ताई' नं. ३२ से त को द । गणयिष्यामि । नं. १ से यकार लोप । ष्यम् के यकार का नं० २ से लोप । ४ से द्वित्व । गणहस्सं । प्रथमा अविणीद ! कि यो अवच्चणिन्विसेसाई सत्ताई विप्पकरेसि। अविनीत ! किं नो । नं० ६ से दोनो नकारों को णकार । ३२ से त को द । अविणीद ! किं णो। अपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि । नं० १५ से प को व । १७ से त्य को चकार । ४ से द्वित्व । ६ से नकार को खकार । ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ५ से श-ष को सकार । ३ से व लोप । ४ से द्वित्व । अवच्चणिन्विसेसाई सत्ताई। विप्रकरोषि । नं० ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ५ से ष को स । शप, गुण एकार । विष्पकरेसि । पुनः-हन्त वड्डह व्वित्र दे संरम्मो, ठासे क्खु इसि जणेण 'सम्बदमणो' त्ति किदणामहेोऽसि । हन्त वर्धते इव ते संरम्भः । इस अव्यय के स्थान में प्राकृत मे ब्धिय होता है। नं० ३२ से त को द । न० २+३१ से सु को श्रोकार । बड्डइ व्वित्र दे संरम्भो । स्थाने खलु ऋषिजनेन । स्थाका प्रकृतिभूतष्ठा का नं.८ से ष लोप । स्था श्रादिस्थ है, इससे नं० ४ से द्वित्व नहीं होगा। खलु के स्थान मे क्सु प्राकृत मे होता है। न० १३ से ऋको इकार । ५ से प को स । नं. ६ से दोनों नकारों को साकार । ठाणे क्तु इसिजणेण । सर्वदमन इति इतनामधेयोऽसि । नं. ३ से रेफ बोप । ४ से वकार द्वित्व । ६ से णकार । २+३४ ने सखोप ।२+३१ से मोकार । २+३८से कार को तकार । सम्वदमणी तिनंसेकार। ३२.सेत कोद। ६ से पकार । सेधको १कोप । विदणाम- हेोऽसि । द्वितीया--एमा उर्म केसरिकी पदसति, महोय मित्सदि। ।
[ ५७ ] एषा वो केसरिणी। नं०५ सेप को स । त्वां को तुर्म । केसरिणी । बयिष्यति । नं. १ से य लोप । २ से ष्यगत य लोप । ५ से सकार । ४ से स द्वित्व । ३२ से बकार । लंघइस्सदि । यदि तस्य पुत्रकं न मोक्ष्यसि । नं० २० से य को जकार । १ से द लोप । तस्य एवम् , तस्याः के स्थान मे से आदेश होता है। नं. ३ से रेफ लोप । ४ द्वित्व । १ से क लोप । ६ से न कोण । मुच्धातु से हट नुम् । क्योंकि प्राकृत मे अनिट सेट का विवेक नहीं है । नं.३ से य लोप । ४ से द्वित्व । ३२ दकार । जह से पुत्तनं ण मुंचिस्सदि । पुनस्तत्रैव सप्तमे थे एकत्रिंशत्तम-श्लोकादनन्तरम् । शकुंतला-(स्वगतम् ) दिहिश्रा अपारणपच्चादेसी ण अज्जउत्तो । ण उण सत्तं अत्ताणं सुमरेमि । अधवा ण सुदो सुरण हिअाए मए अनं सावो । जदों सहीहिं अच्चाअरेण संदिहम्हि-'सो राश्रा जइ तुमं ण सुमरेदि तदा एदं अंगुलीश्रयं देसेसि ति। दिष्टया अकारण प्रत्यादेशी न आर्यपुत्रः । नं. २+१२ सेष्ठ को ठ। ४ से वित्व । ७ सेट । टा को श्रा। दिहिश्रा। नं. १ से ककार लोप । नं. ३ से रेफ लोप । १७ से त्य को च । ४ से द्वित्व । ५ से श को स । ६ से णकार । २१ से यं को जकार । ४ से द्वित्व । १० से ह्रस्व अथवा २+३. से हस्व । १ सेप लोप । ३ से रेफ लोप । ४ से तकार द्वित्व । दिहिश्रा- अधारण पच्चादेसी ण अज्जउत्तो । 'न पुनः शप्तमात्मानं स्मरामि । नं. ६ से साकार । १ सेप लोप । ६ से णकार । ११ से विसर्ग लोप । ५ से श को स । ८ से पकार का लोप । ४ से द्वित्व । एवम्-नं० २ से अधःस्थित मकार का खोप । ४ से द्वित्व । २+३० से आकार को प्रकार । ६ से णकार । स्मृको 'सुमर' श्रादेश । ण उण सत्तं अत्ताणं सुमरेमि । अथवा न श्रुतः शून्यहृदयया मया अयं शापः । नं. ३२ से य को ध। ६ से न कोण । ५ से श को स । से रेफ लोप । प्रादिस्य होने से सकार द्वित्व नहीं होगा। न० ३२ से तकार को दकारनं. ५ को स । २ से य लोप । ६ से शकार । ४ से द्विस्व । संयुक्त णकार परे है अतः मधूकादिक मे माना जायगा । तो नं० २+ से अकार को उकार क्षेत्रामा अमवा नं. २+से उकार होगा। इस शब्द को नं. १३ से इकार । १ से दकार यकार का एवम् अयं के यकार का कोष से [ ५० ] शको सकार । १५ सेप को बकार। अषया । सुदो सुष्णहिमश्राए मए अनं सावो। यतः सखीमिा प्रत्यादरेण संदिष्टास्मि-1नं• २० से य को जकार। ३२ सेत को द । ११ से विसर्ग को रोकार । नं.६से ख को हकार । नं०१७ से त्य को चकार । ४ से दित्व । नं० २४१२ सेष्टको ठ। ४ से द्वित्व । ७ से टकार । जदो सहीहिं अच्चादरेण संदिनि । स राजा यदि त्वां न स्मरति, तदा इद- मङ्गुलीयकं दर्शयिष्यसि । नं० २+२४ और ३१ से अोकार । सो । १ से ज लोप । २० से य को जकार। सेद लोप । ६ से णकार । ३२ से त को दकार । एतत् के अन्त्य तकार का न. २+३४ से खोप । २+३३ से अनुस्वार । ३२ दकार । न० १ से यकार ककार का लोप । दर्शयिष्यसि नं० । ३ से रेफ बोप । २+२१ से अनुस्वार । २ से य लोप । ५ से श को सकार । एयन्त की एकार है। अतः दिस्व नं. ४ से नहीं होगा। क्योंकि दीर्घ और अनुस्वार से पर को द्वित्व नहीं होता है । नं.२+२८ से 'इति' शब्द की इकार को तकार । सो रात्रा बह तुम ण सुमरेदि तदा एवं अंगुलीश्रअं दंसेसि त्ति । उत्तररामचरिते प्रथमेऽङ्क ८ श्लोकादनन्तरम्- सीता-जागामि, अज्जउत्त! जाणामि । किन्तु सन्दावारिणो बन्धु- जविप्पोत्रा होन्ति। जानामि आर्यपुत्र ! जानामि । नं. ६ से नकार को कार । २१ सेर्य को बादेश। ४ से द्वित्व ।२+३. से आकार को अकार । १ से पकार का खोप। ४ से प्रगत रेफ का जोप । २ से दिख । जाणामि, अजउत्त ! जाणामि । किन्तु-सन्तापकारिणः । न० ३२ से त को द । १५ से प को बकार । १ से क खोप । किन्तु सन्दावारिणो । बन्धुजनविप्रयोगा भवन्ति । न०६ से न को ण । ३ से रेफ खोप । २ से प द्वित्व । १ से यकार-गकार का लोप । भू को हो आदेश। अथवा नं. ६ से म कोह-आदेश । प्राकृतत्वात्, थप नहीं। होन्ति । बन्धुजणविप्पोमा होन्ति । पुनस्तत्रैव-सीता-भत्र ! णमो दे, अवि कुसलं सजामातुमल्स गुरुजण- स्तम्चाए सन्ताए।
[ ४ ] भगवन् , नमः ते ।नं. १ से ग खोप । प्राकृतत्वात् पदान्तस्य नकार को भी अनुस्वार । नं० ६ से नकार को नकार । नं० ११ से विसर्ग को रोकार, १२ से त को दकार । भश्रयं णमो दे। अपि कुशलं सजामातृकस्य गुरुजनस्य, पार्यायाः शान्तायाश्च । न. १५ सेप को वकार । ५ से श को स। नं. १४ से मातगत कार को उकार से जकार का लोप । नं. २ से स्य गत यकार का लोप। ४ से सकार द्वित्व । ६ से नकार को णकार । नं० २१ से ये को जकार। ४ से द्वित्व । नं. ५ से श को सकार, १ से चकार का लोप । षष्ठी विमक्ति को एकार प्राकारान्त स्त्रीलिङ्ग में होता है। पुनस्तत्र वाग्रे-अदो ज्जेव राहवकुलधुरंधरो अज्जउत्तो। अतः एव । नं. ३२ से त को द । ११ से रोकार । एव अव्यय को ज्जेव्य प्रयोग होता है। राघव शब्द के घकार को नं. ६ से हकार । अज्ज उत्तो का साधुत्व कर पाये हैं। पुनरप्रे-चित्रपटदर्शने-के एदे उवरि णिरन्तरदिशा उवत्युवंति विश्र अज्जउत्तं । के एते उपरे निरन्तरदृष्य उपस्तुवन्ति इव श्रार्यपुत्रम् । नं० ३२ से तकार को दकार । १५ सेप कोव। नं.६ सेन कोण। १३ से ऋकार को इकार । नं. २+१२ सेट को ठ। ४ से द्वित्वा ७ से टकारा दिहा। १५ से पकार को व । न० २+ १३ से स्त को थ । ४ से द्वित्व । ७ से पूर्व य को त । अजउत्तं का साधुत्व कई बार कह आये हैं, अतः पूर्ववत् उक्तसूत्रों से जानना । पुनरप्रे-अम्महे, दलण्णव-णीलुप्पल-सामन-सिणिद्धमसिण-सोहमाण- मंसल-देहसोहग्गेण विहिन यिमिद ताद दीसमावा-सुन्दर सिरी अणादरखण्डिद. संकरसरासणो, सिहण्डमुद्धमुहमण्डलो अज्जउत्तो आलिहिदो। अहो, दखन्नवनीलोत्पल नं० ६ से न को एण । नं० ८ से त का खोप, ४ से पद्वित्व । स्यामल-नं.२ सेय खोपा स्निग्ध ।नं. २८ से विप्रकर्ष तत्स्वर युक्तता होने से सिनिग्ध हुना। न० ६ से नकार को खकार से गलो। ४ से द्वित्व । ७धकार को दकार | सिणिद्ध। मसण-शोभमान । नं०१३से इकार । ५ श को साह से भको हकार । ६ सेन कोण । मांसलदेसीमा- ग्यैन ।नं० १०२ श्राकार को अपर नं०२+से औकार को प्रोकार ।
[ ६. ] ६ से भ कोह। २ से यलोप । ४ से द्वित्व । २+३० से भकारोत्तर श्राकार को अकार । ६ से नकार को णकार । विस्मयस्तिमित तातहश्यमानसुन्दरश्रीः । नं० ३४ से स्म को म्ह। १ से य लोप । नं०२+१३ से स्त को थ । ३२ से त को द । तात-के द्वितीयत को भी द, हश्यमान-इश् को दीसमान । अथवा, नं० १३ से ऋ को इकार । २ से य खोप । १ से श को स । इकार को नं० ११ में बहुल ग्रहण से दीर्घ । ६ सेन को ण । २७ से श्री का विप्रकर्ष । और इकार स्वर- युक्तता । नं०५ से श को स । अनादरखण्डितशङ्करशरासनः । ०६ से न को ण ।३२ से त को द। ५ से श को स। ६ से न कोण । शिखण्डमुग्धमुखमण्डलः, नं०५ से श को सा.से ख को ह। नं.८से ग लोप । ४ से द्वित्व । ७ से घको द आर्यपुत्रः । नं० २१ से र्य को ज । ४ से द्वित्व । २+३० से आकार को अकार । १ से प लोप । ३ से प्रगत रेफ लोप । ४ से त द्वित्व । ग्रालिखितः। नं. ६ से ख को ह । ३२ से त को द, आलिहिदो। पुनस्तत्र व-एदे क्खु तत्काल किद गोदाण मंगला चचारो भादरो विवा- हदिक्खिदा तुम्हें । अम्भहे जाणामि, तस्सि जेव्ध, पदे से तस्सि जेव्व काले वत्तामि। एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गला | न. ३२ से त को द, खनु को खु प्राकृत में अव्यय है । न.८ से त लोप । ४ से ककार द्वित्व, नं० १३ से ऋको इकार । ३१ से त को द । ६ से नकार कोणकार । चत्वारो भ्रातरः। नं. ३ से व लोप, ४ से द्वित्व, ३ से भ्रा के रेफ का लोप । ३२ से ३ को द, विवाहदीविता यूयम् । ० १६ से क्ष को ख। ४ से द्वित्व । ७ से ककार। ३२ से त को द। यूयम् का तुम्हें । अहं जानामि तस्मिन् एवं प्रदेशे तस्मिन् एव काले वर्ते । अहं का अम्महे । नं.६ से न कोण । नं० २ से तस्मिन् के अधः स्थित मकार का लोप। २ से सकार दिवा एव को जेब्व, प्रदेश नं. ३ से रेफ सोप । “ से शकार को सकार । क्लें । मात्मनेपद मे प्राकृतत्वात् परस्मैपद । नं. ३ से रेफ लोष । ४ से सकार वित्त, वसामि। पुनस्लव-एसा सपण पुरणसलिखा भगवदी भागीरही । एषा प्रसन्मपुण्यसालिखी भगवती मागरियो । न.सेको त। से से [ ६१ ] फ लोप । ६ से दोनो नकारों को णकार । नं० २ से अधास्य यकार का खोप । ४ से णकार द्वित्व । ३२ से त को द।नं. ६ से थ को हकार । भगवदी भागीरही। पुनस्तत्रैव-अग्रे दुर्मुखः-स्वगतम् । हा कधं सीदादेईए ईरिसं अचिन्तणि जं बणाववादं देवस्स कधहस्सं, अहवा णिश्रोत्रो क्खु ईरिसो मन्दभाअस्स । हा कथं सीतादेव्या ईदृशम् । नं० ३२ से थ को ध । और इसी से त को द । १ से व लोप । षष्ठी मे एकार देईए । नं. १ से दलोप । न० २+११ से ऋ को रि । ५ से श को स । ईरिसं । अचिन्तनीयं जनापवादं देवस्य कथयिष्यामि । नं०२+१८ मे यकार को ज्ज आदेश । पूर्व को संयुक्त परे होने से नं०२+३० ह्रस्व इकार । ६ से ण कार । १५ से प को व । नं० २ से यलोप। ४ से सकार द्वित्व । १२ से थकार को धकार । १ से य लोप । 'स्य' का पूर्ववत् य लोप द्वित्व । कधइस्सं । अथवा नियोगः खलु ईदृशो मन्दमागस्य । नं.६ से थ को हकार । ६ से णकार । १ से यकार गकार का लोप । खलु को क्खु आदेश । १ से द लोप । नं० २+११ से ऋ को रि आदेश । ५ से श को स । १ गकार २ से यकार लोप । ४ से सकार द्वित्व जानना। पुनस्तत्र व दुर्मुखः-कधं दाणिं अग्गिपरिसुद्धाए गब्भपरिप्फुडिदपवित्त- रहुउलसन्ताणाए देईए दुज्जणवणादो एव्वं अणज्जं अज्झवसिदं देवेश । कथमिदानीम् अग्निपरिशुद्धायाः। नं० ३२ से थ को धकार । नं० ११ से इदानीम् के इकार का लोप और अन्त्य ई को हस्त । अथवा २+३ से इकार । नं०६ से न को ण । नं० २ से अधःस्थ नकार का लोप । ४ से गकार द्वित्व । ५ से श को सकार । गर्भपरिस्फुटितपवित्ररघुकुलसन्तानाया देव्याः। नं० ३ से रेफ लोप । ४ से सकार द्वित्व। ७ से पूर्व म को ब । गन्म। नं०८ से सकार का लोप । ४ से द्वित्व । ७ से पूर्व फ को प । नं०१६ से ट को छ । ३२ से त को द ।नं. ३ से त्र के रेफ का लोप । ४ से त द्वित्व ।नं०६ से घ को ह । १ सेक लोप । ६ से न को ण । देव्याः के १ से वकार का लोप । देईए । दुर्जनवचनात् एवं अनार्यम् । नं० ३ से रेफ लोप । ४ से जकार द्विस्व । ६ से नवार को कार। से चकार का लोप ।६ से ण । पञ्चमी विभक्ति को होश्रादेशा पूर्व को वीर्ष । १ [ ६२ ] नं. २+२३ से द्वित्व । एव्वं । नं० २१ से र्य को जकार । ३ से द्वित्व, ६ से णकार | २+३० से आकार को प्रकार । अणज्ज । अध्यवसित देवेन । ०२२ से ध्य को झकार । ४ से द्वित्व । ७ से पूर्व झ को ज । ३२ से त को द । ६ से न को णकार । अन्भवसिदं देवेण । पुनस्तत्रैव उत्तररामचरिते तृतीयेऽके नवमश्लोकादनन्तरम्- सीता-हद्दी हद्दी में मन्दभाइणिं उहिसिन अामीलन्तणेत्तणोलुप्पलो मुच्छिदो जेव, हा हा कधं धरिणी पिढे णिरुच्छाहं णीसह विपल्हत्यो, भअवदि तमसेः परित्ताहि २ जीवावेहि अज्जउत्तं, ( इति पादयोः पतति) हा धिक् हा धिक् | यहां 'हद्धी-हद्धी' यह पाठ प्रतीत होता है। नं०२+३४, से अन्त्य का लोप । २+३५ से तु के परे दीर्घ । २+२३ मे धकार द्वित्व, ७ से पूर्व वकार को दकार । नं० २+३० से ह्रस्व । एवम्-हद्धी २ यह प्रतीत होता है। मां मन्दभागिनीम् उद्दिश्य आमीलन्नेत्रनीलोत्पलो मूर्छित एव । नं० १ से गकार का लोप । नं० ६ से नकार को णकार । अमि के पूर्व को सर्वत्र ह्रस्व होता है. मं उदिसिय नं. २+३६ से क्त्वा को इय आदेश । ५ से श को स । प्राकृत मे परस्मैपद शतृ प्रत्यय के स्थान मे अन्त का प्रयोग होता है। जैसे चलन्त, गच्छन्त, पठन्त । एवम्, आमीलन्त । नं. ६ से न कोण । ३ रेफ लोप । ४से तकार द्वित्व । पुनः ६ से ण । नं०८ से तकार लोप ४ से द्वित्व नं० ११ से प्रकार उकार को उकार । नं.३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व ! ७ से चकार । नं०२+३० से ऊ-को उ ह्रस्व । ३२ से तकार को दकार । एव को प्राकृत मे ज्जेव का प्रयोग होता है । हा हा कथं धरिणीपृष्ठे निरुत्साह, निःसहं विपर्यस्त। नं. ३ से थ को ध । नं. १३ से ऋको इकार | ८ से षकार का लोप । ४ से द्वित्व । ७ से टकार । पिढे। नं० ६ से णकार । २३ से त्स को छकार, ४ से द्वित्त । ७ से चकार । 'निःसहं । नं० ६ से णकार । ११ से विसर्ग लोप, इकार दीर्घ । 'विपर्यस्तः यहां भी, 'विपल्लत्यो पाठ टीक है, क्योंकि 'पर्यस्तपर्याण- सौकुमार्येषु लः' से ये को लकार ४ से द्वित्व । संभवतः प्राकृतानभिज्ञ संशोधक का दोष है, अस्तु यदि पर्यस्तपर्याण. सूत्र को वैकल्पिक माने तो नं० २१ से ये को जकार ४ से द्वित्व पनत्यो होगा, पलत्यो नहीं।नं. २+१३ से स्त को थ। से -- [ ६३ ] ६ से द्वित्व । ७ से तकार । विपल्लत्यो । भगवति। नं. १ से गलाप।३२ से दकार । परित्राहि । प्राकृतत्वात्परस्मैपद । नं० १ से रेफ लोप ।४ से द्वित्व । जीव- य। ण्यन्त होने से आप का आगम ।नं० १५ से पकार को व आदेश प्राकृत- त्वात् 'हि' का लोप नहीं होगा। आर्यपुत्रः । नं० २१ से र्य को जकार । ४ से द्वित्व । नं० २+३० से ह्रस्व । नं. ३ से रेफ लेाप । ४ से द्वित्व । अज्जउत्तं । पुनस्तत्रैव-द्वादशतमश्लोकानन्तरम्। सीता-( समन्युगद्गदम् ) अज्जउत्त ! असरिसं खु एवं वश्रणं मस्स बुत्तन्तस्स । ( सास्रम् ) अहवा किं त्ति । वज्जमई जम्मन्तरेसु विपुणो असंभा- विददुल्लहदसणं मं ज्जेव मंदभाइणि उद्दिसिय वच्छलस्स एवंवादिण अज्ज- उत्तस्स उरि णिरणुक्कोसा भविस्सं ! अहं एदस्स हिअधे जाणामि, मम एसो ति। आर्यपुत्र ! असदृशं खलु एतत् वचनं अस्य वृत्तान्तस्य । ने० २१ से र्य को जकार । ४ से द्वित्व । ३० से आकार को प्रकार १ से प लोप । ३ से रेफ लोप। ४ मे द्वित्व । असदृशं । १ से द लोप । नं. २+११ से ऋ को रि। ५ से श को स । खलु के स्थान खु अथवा क्खु अव्यय । नं० २+२६ से अन्त्य द का लोप । २+३३ से अनुस्वार । ३२ से दकार । एदं । नं. १ से च लोप । ६ से नकार को णकार । वत्रणं । इमस्स । स्य के यकार का लोप । द्वित्व । पूर्ववत् । नं. १४ से को उकार । वुत्तन्तस्स । आकार को नं० २+३० से ह्रस्व । य लोप सद्वित्व पूर्ववत् । ( सास्त्रम् ) अथवा । नं०६ से थ को हकार । अहवा । किमिति । नं. ११ से इकार लोप । किं त्ति अनुस्वार से पर होने से तकार २+२८ से नहीं होगा। द्वित्व 'त्ति पाठ होने से त आदेश। वज्रमयीं । नं.३ से रेफलोप । २ से द्वित्व । १ से य लोप। प्राकृतत्वात् अम् के पर हस्व। वज्जमई। जन्मान्तरेषु अपि । न्म को मकार । ४ से द्वित्व । नकार तकार को संयुक्त होने से नं० २+३० से ह्रस्व । ५ सेष को सकार । ११ से अपि के प्रकार का लोप । १५ से पकार को व आदेश। पुनः । ६ से णकार । ११ से श्रोकार । पुणे | असंभावितदुर्लभदर्शनम् । २०३२ से त को द । ३ से रेफ लोप ।। से वित्वं ।। सेम को ह । ५ से श को स । ३ से रेफ खोप । ६ से नकार को । [ ६४ ] णकार । हश् धातु को वक्रादि मे मान कर । २४२१ से अनुस्वार । असंभाविद दुल्लाहदंसणं । माम् एव । मां को मं । एव अव्यय को ज्जेव । मन्दागिनीम् । नं. १से गकार का लोप । ६ से नकार को णकार । प्राकृत द्वितीया के एक वचन मे हस्व । मंदभाइणिं । उद्दिश्य । नं. २+३६ से क्त्वा को इय श्रादेश। ५ से श को स । उदिसिय । वत्सलस्य । नं० २३से त्स को छकार । ४ से द्वित्व । ७ से चकार । २ से य लोप। ४ से द्वित्व । वच्चस्स । एवं वादिणे अज्ज उत्तस्स । नं० ६ से न को ण । अज्जउत्त का . साधुत्व यं को ज । द्वित्व । रेफ लोपादि से इसी प्रकरण के प्रारम्भ मे कर आये हैं। उपरि निरनुक्रोशा। नं १५ से प को व । ६ से न कोण । नं० ३ से रेफ लेप । ४ से ककार द्वित्व ।। ५ से श के स । णिरणुकोसा । भविष्यामि । भविस्सं । अहं एतस्य हृदयं जानामि । नं. ३२ से त को द । य लोप । स द्विस्ख । नं. १३ से ऋकार को इकार । १ से दकार । यकार का लोप । ६ से न को ण। अहं एदस्स हिनं जाणामि । मम एष इति । नं० ५ से ष को स । ११ से विसर्ग को श्रोकार । नं० २+२८ से इकार को तकार । मम एसो ति। अस्मत्कृते भारतविजयनाटके चतुर्थेऽके चरः- निगडियपयारविन्दा विकिएणवसणा मिलाणमुहकन्ती । चिन्तेन्ती किं पि मणसि सुदुक्खिया भारही माया ॥२॥ निगडितपदारविन्दा। नं. १ से तकार दकार का खोप । महाराष्ट्री मे अकार हो रहेगा, परं तु आधुनिक प्राकृत कवि संप्रदायानुकूल, तथा सुखबोधार्थ नं०२४२५ से प्रकार को यकार प्रादेश होगा। विकीर्णवसना । नं. ३ से रेफ बोप । २ से णकार दिल्व । संयुक्त पकार परे होने से। नं० २+३० से इकार को हस्व । ६ से नकार को णकार । म्बानमुखकान्तिः । न २७ से मकार सकार का विप्रकर्ष । पूर्ववर्ण मकार के साथ इकार का योग । नं० ६ से नकार को णकार शेख को ह । कान्ति संयोमी है अतः २४३० से प्रकार को हस्व । २+३४ से सु का खोप।२+१५ से इकार को दीर्घ । मिसाणमुहमन्ती । चिन्त- काली यन्त्र होने से शकार । चितेन्ती मिपि । नं. ११ से प्रकार का लोग।
। [ ६५ ] मनसि । ६ से न कोण। मणसि । सुदुःखिता। नं० ११ से विसर्ग लोप। ४ से ख द्वित्व । ७ से ककार । १ से त लोप । नं० २+२५ से यकार सु- दुक्त्विया । भारती माता । नं० २+२६ से तकार को हकार । १ से त लोप ! २+ २५ से यकार । भारही माया। पुनस्तत्रैव-चर:-सव्वत्थ वङ्गदेसम्मि धणलोलुवेहिं कम्मरणी-पुरिरोहि तिगुणिो करो पवडियो। सर्वत्र वङ्गदेशे। नं. ३ से रेफ लोप । ४ से वकार द्वित्व । सर्वादिक की सप्तमी के एक वचन मे स्सि, म्मि त्थ तीनों का यथेच्छ आदिष्ट प्रपोग शुद्ध होता है । अतः स्थ आदेश होने से, सन्वत्थ । वङ्गदेशे । नं० ५ से श को स । वङ्ग- देसम्मि । धनलोलुपैः। नं. ६ से न को ण । १५ सेप को व । भिस् को हिं। धणलोलुवेहिं । कम्पनीपुरुषैः। नं. ६ से न को ण । नं. २+२६ से रु के उकार को इकार, ५ से ष को स । कम्पणीपुरिसेहिं । त्रिगुणितः कर: प्रवर्द्धितः। नं. ३ से त्रगत रेफ का लोप । १ से व लोप । २+३७ से रोकार । तिणिो करो। न०३ से दोनो रेफों का लोप । नं०१ से त लोप । वृधधातु के ध को ढ, पड्डियो। पुनस्तत्रैव-चरः-तदो पवडियकरदाणम्मि असमत्था वङ्गदेसीश्र पुरिसा कम्पणी-पुरिसेहिं बहु कुट्टिया । तदो वि धणाभावेण तिगुणियकरघण अददमाणा सव्वश्रो कण्डगाइएणेहिं बिल्लदण्डेहिं एव्वं कुट्टिया जेण के वि मिश्रा, के वि मुच्छिश्रा जाश्रा । ततः प्रवर्षितकरदाने । नं. ३ से त को द । नं० ११ से विसर्ग को प्रोकार । नं. ३ से दोनों रेफों का लोप। वृषधातु केध को ढ श्रादेश। ४ से द्वित्व । ७ से प्रथम द को ड श्रादेश । १ से त लोप । २+२५ से अकार को यकार । न० ६ से न को ण। तदो पवड्डियकरदाणम्मि । असमर्थाः वङ्गदेशीयपुरुषाः। नं० ३ मे रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ७ से तकार । बहुवचन मे अोकार । नः ५ से श को स । १ से य लोप । नं. २ + २६ से उकार को इकार । ५ से ष को स । “असमत्था वङ्गदेसी पुरिसा कमणीपुरिसेहिं" इनका साधुत्व पूर्ववत् । बहु कुहिताः। नं. १ से त लोप ।नं. २ + २५ से यकार । बहु कुट्टिया । ततोऽपि धनाभावेन त्रिगुणितकरदानं। नं० ३२ से त को द । १५ से पको व । ६ से न को ण । नं. ३ से रेफ खोफ । १ से त खोप । ६ से सकार। ५ [ ६६ ] । अददमाणा, पूर्ववत् साधुत्व । ६ मे णकार । सर्वतः कण्टकाकीर्णः बिल्वदण्डैः एवं कुहिताः । नं. ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । १ से त लोप । ११ मे विसर्ग को रोकार । सवो। नं० १६ से ट को ड । ३२ से ककार को गकार । १ से क लोप । ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । नं०२+३० से ईकार को ह्रस्व । भिस् को हिं । 'कण्डगाहरणेहिं बिल्लदण्डेहिं' एव्वं कुट्टिया । नं० २ +२३ से वकार द्वित्त । नं. १ से तकार लोप | नं० २ + २५ से यकार । जस का लोप । पूर्व को दीर्घ । येन केऽपि मृताः, केऽपि मूर्छिता जाताः । नं० २० से यकार को जकार । ६ से णकार । १५ से प को व । नं. ११ से अकार का लोप । के वि । नं. १३ मे ऋ को इकार । १ मे तकार लोप । मिश्रा। नं०३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ७ से चकार । १ से त लोप । के वि मुच्छिश्रा जात्रा। तथा-अस्मत्कृत-पृथ्वीराज-राजस्खे ) रायते कालेण पक्खेवविणगुरूवो अाक्खेवमो दंसिब दुस्सरूवो । सुद्धो विसुद्धो हिरवज्जरूवोरासोवित्रासो त्थु सुहीसमाजे॥१॥ कालेन । नं०६ से न को ण। कालेण । प्रक्षेपविनष्टरूपः । नं. ३ से रेफ लोप । १६ से १ को ख । ४ से द्वित्व । ७ से ककार । १५ से पकार को व। ६ से न को ण । नं० २+१२ से ष्ट को ठ। ४ से द्वित्व । ७ से प्रथम ट को ट। १५ से प को व । २+३१ मे श्रो। "पक्खेवविणहरूवो"। आक्षेपतो दर्शित- दुःस्वरूपः । नं० १६ से क्ष को ख । द्वित्व । ककार पूर्ववत् । नं० २+ ३० से हस्व । नं० १५ से य को व । १ से त लोप । ११ से अोकार । ३ से रेफ लोप । ५ से श को स।नं० २+२१ से अनुस्वार । अक्खेवो दंसिल । दुस्सरूवो । नं. ११ से विसर्ग लोप । ३ से व लोप । ४ से द्वित्व । १५ से पकार को व । दुस्सरूवो। सुद्धो विसुद्धो निरवद्यरूपो । नं० ६ से श को स। २+३१ से प्रथमा मे रोकार । ६ से न को ण । नं० १७ से द्य को जकार । ४ से द्वित्व । १५ सेप को वकार ।"सुद्धो विसुद्धो हिरवजरूवो"रासो विकासोऽस्तु । नं० १ से क लोप । ११ से अकार बोप । नं. २+१३ से स्त को थ । ४ से द्वित्व । ७ से तकार। रासोविश्रासोऽत्यु। सुधीसमाजे । नं० ६ से ध को हकार । सुहीसमाजे इति। इस प्रकार केवल इन्ही ७० सूत्रों से पूर्णरूपेण, नाटकोक्त प्राकृत का ज्ञान [ ६७ ] हो जाता है । यह अनेक नाटकों के उदाहरण दिखा कर सिद्ध कर के निश्चय करा दिया है कि इस लघु प्राकृत व्याकरण से केवल सप्ताह मात्र मे एक घटिका मात्र प्रति दिन देखने से प्राकृत भाषा का अच्छा बोध हो जाता है। जिससे निर्बाध नाटकों के तथा जैनागम, बौद्धागमों के प्राकृत का ज्ञान हो जाता है। आशा है, प्राकृत गषा जिज्ञासु विद्वत्समाज इससे पूर्ण लाभ उठाकर इसका अादर करेगा । इति । यथा जैनागम-दश वैकालिक सूत्र जहा दुमस्म पुप्फेसु भमरो गिबहई रसं ण र पुप्फं किलामेइ सो य पीणाइ अप्पथं । यथा-नं. (२० (६ ) से जहा । द्रमस्य । नं. २ +३+ 2 से । दुमस्स । पुष्पेषु । नं. २-१४ से ष्प को फ। ४ से द्वित्व । ७ से प । ५ से ष को न । पुप्फेसु सिद्ध होगा। भ्रमरः । ३+२+३१ से भमरो । गृहाति। ३० से णकार की ऊर्ध्व स्थिति । नं. ५३ से कार, १ से तलोप । प्राकृतत्वात् ईकार, गिरहई । न च । नं. ६ से ण ! १ से चलोप । २।२५ से यकार । पुष्पं का पुप्फ पूर्ववत् । क्लामयति । नं. २८ में क्लाम का किलम, ण्यन्त से आकार एवम् एकार | नं. १ से त लोप । “स च" । पूर्ववत् , श्रोकार, च लोप, यकार । प्रीणाति । नं० ३ से रेफ लोप । १ से तलोप पीणा । आत्मानं का अप्पयं । आवश्यक सूत्र- असंजयं न वंदिजा मायरं पियरं सुश्रं सेणावई पसस्थारं राप्राणो देवयाणिय । उपसग तथा समास होने पर भी यत शब्द का श्रादित्व है। असंयतं । नं. २० से ज। 1 से दलोप, २+ २५ से य। वंदेत्, लिङ् लकार मे ज होने से वंदिजा । एवम्-मातरं पितरं सुतं तीनों में न १ से तलोप । २+ २५ से यकार । सेनापति, नं. १ से तलोप, ६ से णकार । प्रशान्तारं । नं. ३ से रेफलोप । ५ से सकार । नं. २+ १५ से थ । ४ से द्वित्व । ७ से तकार । २+ ३० से आकार को ह्रस्व ! राजानः । न. ११ से विसर्ग को रोकार । नं. १से जलप। दैवतानि । नं.२+से ऐकार को एकार नं०१ से तलोप । ६ से णकार - १ - ...
[ ६८ ] २+ २५ से यकार । देवयाणि । पूर्ववत् । चलोप । यकार | गाथा का भावाथ यह है कि सयत-पञ्चमहाव्रती साधू, यती, असंयत-गृहस्थ की वन्दना न करै पर तु व्यवहार सूत्र में आदर सत्कार के लिये प्रकारान्तर से अभ्युत्थान मात्र की श्राशा है । वन्दना की नहीं। वंदित्तादि सूत्र- णमो अरिहताणं णमो सिद्धाणं णमो पायरियाणं णमो उवज्झायाणं णमो लोए सवसाहूणं । एसो पंचणमुक्कारो सव्वपावप्पणासणो मंगलाणं सन्वेसि प्रथमं हवइ मंगल। प्राकृत मे सर्वत्र चतुर्थी के स्थान मे षष्ठी ही होती है, अस्तु । यहां सर्वत्र न. ५ से नमः के नकार को णकार। एवम्, ११ से अोकार होगा। अर्हताम्, प्राकृत मे शतृप्रत्ययान्त से नुम् अकारान्तता हो जाती है, जैसे चलन्ताणं गच्छ- ताणं अरिहताणं । अर्हन्त के, नं० २७ से रेफ हकार का वर्णविश्लेष और पूर्व मे इकार । अरिहंताणं । नमः सिद्धानाम्, उक्त सूत्रों से सिद्ध है । नमः प्राचार्याणाम् । न० २+ २० से र्य को रिय आदेश । नं. १० से 'चा' को हस्व । १ से चलोप । नं. २+२५ से यकार । ६ से णकार । उपाध्यायानां। नं० १५ से 'प' को व । नं० २२ से ध्य को क । ४ से द्वित्व । ७ से पूर्व झ को जकार । नं० २+३० से संयुक्त ज्झ पर रहने से पूर्व को ह्रस्व । उवज्झायाणं । लोके सर्वसाधूनां । नं० १ से ककार लोप। ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ६ से 'घ' को ह। लोए सव्वसाहूणं । सर्वत्र षष्ठी बहुवचन में श्राम् को णं श्रादेश जानना । एष । नं. ५ से सकार । नं. २+३१ से श्रोकार । एसो। नमस्कारः । नं० ६ से णकार । ११ से 'स' को श्रोकार । नं० २+२३ से क कार द्वित्व । नं. ११ मे विसर्ग को उकार । २+३१ से सु को प्रोकार । णमु. कारो। सर्वपापप्रणाशनः । नं. ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । १५ से वकार। ३ से प्रगत रेफ का लोप । ४ से वित्व । ६ से दोनों नकारों को णकार ५ से श को स । पूर्ववत् रोकार, सव्वपावप्पणासणो । मंगलानां च । श्राम को ण प्रादेश। प्रथमं । नं. ३ से रेफ बोप। प्रथमशिथिल्लनिषधेषु । दा ढकार पढौ । भवति । न.६ सेम को हकार । १ से तल्लोप । हब मंगलम् । से [ ६६ ] । । भगवतीसूत्र समाप्तौ- वियसिय अरिविंदकरा णासियतिमिरा सुहासिया देई मज्मं पि देउ मेहं बुहविबुहणमंसिया णिचं । विकसित नं० १ से ककार तकार का लोप । नं.२+२५ से यकार । वियसिय-अरविंदकरा, नाशिततिमिरा। नं. ६ से णकार । ५ से श को 'स' अादेश । पूर्ववत् तलोप । यकार । णासियतिमिरा । सुखासिता देवी । नं०८ से ख को ह। नं. १ से तफार वकार का लोप । २+ २५ से यकार | सुहासिया देई । मह्यम् अपि ददातु मेधाम् । नं० २२ से कम आदेश। ४ से द्वित्व । ७ से जकार, दा का दे। नं० १ से तकार लाप । ११ से अपि के प्रकार का लोप ।। से धकार को हकार । प्राकृतत्वात् अम् के परे ह्रस्व । मझ पि देउ मेहं। बुध- विबुध नमंसिता। नं०६ से 'व' को 'ह'। ६ से णकार । पूर्ववत् तकार लोप । अकार को यकार । बुहविबुहणमंसिया। नित्यम् । नं० ६ से णकार । १७ से चकार । ४ से द्वित्व । णिचं । स्थालीपुलाकन्यायेन कुछ जैनागमों के उदाहरण दिखाये हैं। ऐसे ही सब जैनागमों के प्रयोग सिद्ध हो जाते हैं। प्रायः पूर्ण रूप से अबाध प्राकृत का ज्ञान केवल इन ७० सूत्रों से हो जाता है। जिस को श्राप सयं अनुभव करके निश्चय कर सकते हैं। अब कतिपय नाटकों के पुनः उदाहरण देते हैं। स्वप्नवासवदत्ते-द्वितीयेऽङ्के- किं भणासि ? एसा भट्टिदारिश्रा माहबीलदामण्डवस्स पस्सदो कन्दुएण कोलदिति जाव भट्टिदारिश्र उक्सप्पामि । अम्मो इअं भट्टिदारिश्रा। किं भणसि प्राकृतत्वाद् वैकल्पिक दीर्घ । एषा भर्तृदारिका । नं. ५ से ष को स । न०२+१५ सेर्त को ट। ४ से द्वित्व । नं. १३ से ऋकार को इकार। १ से क लोप । एसा भट्टिदारिश्रा। माधवीलतामण्डपस्य। नं0 से धकार को हकार । ३२ से 'त' को 'द । १५ से पकार को चकार । २ से य बोप । ४ से सकार द्विस्व । माहवीबदामयावस्स । पावतः नं. ३ से रेफ वकार का लोप। ५ से श को स । ४ से सद्वित्व । नं. २+३० से संयुक्त सकार पर रहने से पूर्व 1 ७० ] को ह्रस्व । ३२ से त कोद ११ से विसर्ग को अोकार । पस्सदो। कन्दुकेन क्रीडति इति । नं० १ से क लोप । ६ से णकार । ३ से रेफ लोप । २५ से ड को ल, ३२ से तकार को दकार । नं. २ + २८ से इति शब्द के श्रादिस्थ इकार को तकार । कन्दुएण कीलदि त्ति । भर्तृदारिकाम् । पूर्ववत् टकार द्वित्व, इकार का लोप । हिदारिश्रं । उपसमि नं. १५ से पकार को चकार । रेफ लोप, द्वित्व पूर्ववत् । अहो इयं - हृदारिका : अमो, आश्चर्यसूचक अव्यय । इयं । नं० १ से य लोप । इयं । भट्टिदारिया + पूक्ति सूत्री ? साधुत्व जानना । पुनस्तत्रैव उक्कणिदकरणचूलि एण बायामसजाददबिन्दुविइत्तिदेण परित्सन्तरमणी- अदंसणेण मुहेण कन्दुएण कीलन्नी इदो एव अाअच्छांट जाव उवसप्पिस्स । उत्कर्णितकर्णचूलिकेन । नं०८ से तकार लोप।४ से द्वित्व ।३ से रेफ लोप ।४ से द्वित्व । ३२ से 'त' को 'द रेफ लोप द्वित्व पूर्ववत्। नं० १ से क लोप । ६ णकार । उक्करिण दकएणचूलिए.ण ! व्यायामसजातस्वेदविन्दुविचित्रितेन ।नं • ले से श्राद्यस्थ यकार का लोप । १ मे य लोप । ३२ से 'त' को 'द'। स्वेद-के वकार का नं० ३ से लोप। · से च लोप । ३ से रेफ लोप । ३२ से दकार । ६ से णकार । वाआमसंजादसेद बन्दुविइत्तिदेण । परिश्रान्तरमणीयदर्शनेन । नं० ३ से रेफ लोप । ५ से श को स । ४ से द्वित्व । 'न्त' को संयुक्त वर्ण परे होने से नं० २+३० से ग्राकार को अकार | नं. १ से य लोर। नं.२+२१ मे अनुस्वार ! ३ से रेफ लोप । ५ से श को स । ६ से दोनो नकारों को णकार परिस्सन्तरमणी- अदसणेण । यहां 'रमणी' 'अ' प्रयोग मे । नं० २+१६ । 'उत्तगनीययोर्योज्जो वा' इसको वैकल्पिक मानने से ज्ज आदेश नहीं। मुखेन । नं. ६ से ख को 'ह' ६ से णकार, मुहेण । उपलक्षिता क्रीडन्ती । न० ३ से रेफ लोप । २५ से ड को ल । ३२ से द । कीलन्दी । इदो एव्व प्राअञ्छदि । नं. ३२ से त को द । ११ से विसर्ग को रोकार । नं० २+ २' से वकार द्वित्व । पूर्ववत् तकार को दकार । इदो एव्व आअच्छदि । जाव उवसप्पिस्म । यावत् उपसपिष्यामि । न० २० से यकार को जकार । नं. २+३६ से अन्त्य हल तकार का लोर । न. १५ से यकार को वकार। ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्य । भविष्यत् इत्तम पुरुष मे स्सं का प्रयोग होता है । जाव उवप्पिस्सं । - शप के नि . [ ७१ ] वेणीसंहारे चतुर्थेऽङ्क सुन्दरकः-होदु । देव्वं दाणी उवालहिस्सं । हं हो देव्व ? एआरहाणं अक्खोहिणीणं णाहो जेठो भादुसदस्स भत्ता गङ्गेबद्दोणअङ्गराग्रसल्ल किवकिदवम्म अस्सत्यामप्पमुहस्स राअचक्कस्स सअलपुहवीमण्डले कणाहो महारा- अदुजोहणो वि अएणसीअदि । अण्णसीअन्तो वि गण जाणीअदि । कस्सिं उद्देमे वत्ति । सुन्द० । भवतु दैवम् इदानीम् उपालप्स्ये । प्राकृत मे वैकल्पिक होने से भोतु । नं० ६ से 'भ' को ह । ३२ से तकार को दकार हो- दु। न० २+ ७ से ऐकार को एकार । २+२३ से वकार द्वित्व । देव्वं । नं. ११ से इकार का लोप । नं० ६ से नकार को णकार । दाणीं । वस्तुतस्तु नं० ११ से बहुल ग्रहण से ह्रस्व दाणिं का प्रायः प्रयोग होता है । अस्तु । उपालप्स्ये । * • १५ से यकार को 'व' । प्राकृत मे सेट होने से, इट नं० ६ से 'भ' को ह । - वालहिस्सं । हं हो अन्यय । दैव ! नं० २+ ७ से ऐकार को एकार । नं. २ +२३ से वकार द्वित्व । देव्व । एकादशानाम् । नं. १ से ककार लोप । नं. २+८ से दकार को रेफ । २+ १७ से शकार को हकार । एआरहाणं । आम् को णं आदेश । "एअादसाणं" यह मूल पाठ अशुद्ध है । किंतु 'एबारहाणं' यह पाठ ठीक है। 'अक्षौहिणीनाम्' नं० १६ से क्ष को 'ख' आदेश कर के अक्खोहिणी पाठ है, परंतु अक्ष्यादि मे पाठ मान कर छ आदेश कर के अच्छौ- हिणी होगा। लोक मे ऐसा ही प्रसिद्ध है। नं १८ से छादेश । ४ से द्वित्व । ७ से चकार । षष्ठी बहुवचन मे णं अच्छोहिणीणं । नाथः । नं० ६ से ण । ६ से हकार । नं० २+३१ से श्रोकार । णाहो। भ्रातृशतस्य ज्येष्ठः । नं० ३ से रेफ लोप । ३२ से दोनों 'त' को 'द' । १४ से उकार । ५ से शकार को सकार । २ से यकार लोप। ४ से द्वित्व । ज्येष्ठः । नं० २ से य लोप। नं०८ सेष लोप । ४ से द्वित्व । ७ से ठ को ट आदेश । भादुसदस्स जेहो। भर्ता । नं०४ से रेफ लोप । २ से तकार द्वित्व । भत्ता । "गाङ्गेयद्रोण(णा)अगराजशल्यकृपकृत- वर्म-" नं. १ से य बोप । नं० २+३० से श्राकार को ह्रस्व । नं. ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व ।नं २ से शल्य के यकार का लोप । ४ से द्वित्व। ५ से सकार। नं० १३ से उभय कार को इकार । १४ से 'य' को व । ३२ से त को द । नं० ३ से रेफ बोप । ४ से मकार द्वित्व । गंगेश्रदोणाराअसल-किव-किदवम्म ।
[ २ ] "अश्वत्थामप्रमुखस्य राजचक्रस्य सकलपृथिवीमण्डलैकनाथो” । नं. ४ से व लोप । ५ से स । ४ से द्वित्व । नं. ८ से सलोप । ४ से द्वित्व । ७ से तकार । ३ से रेफ लोप । ४ से द्वित्व । ६ से 'ख' को ह । २ से य लोप । ४ से द्वित्व । ह से 'ख' को ह । २ से य लोप । ४ से द्वित्व । नं. १ से ज लोप । रेफ य बोप द्वित्व पूर्ववत् । सकल । नं. १ से क लोप। १४ से उकार । ६ से थ को ह । नं. २+७ में ऐकार को एकार । ६ से णकार । अस्सत्थामप्पमुहस्स । 'रायच- कस्स । सअलपुहवीमण्डलेकणाहो' । “महाराजदुर्योधनोऽपि अन्विष्यते” नं० १ से ज लोप । २१ से र्य को ज आदेश । ४ से द्वित्व । ६ से हकार । ६ से णकार । १५ से पकार को व । नं० ११ मे अकार लोप । 'महाराश्रदुजोहणो वि अरणेसीअदि' । 'अन्विष्यमाणोऽपि न ज्ञायते कस्मिन् उद्देश वर्तते इति । प्राकृत मे कर्म प्रत्यय मे भी परस्मैपद होता है। कर्म मे 'ईअ' प्रत्यय धातु के साथ आता है। एवम्-अन्वेष ईय अन्तः। अन्तः यह शतृ का रूप है। एवम् पूर्ववत् । वलोप, णकार, द्वित्व, सकार होने से अण्णेसीअन्तो वि ण जाणी- अदि । पूर्ववत् । ईय प्रत्यय । कर्म मे प्रत्यय होने पर भी ज्ञाधातु को जा श्रादेश। 'ना' विकरणागम होगा । नं० ३२ से त को द। ण जाणीअदि । कस्मिन् । नं० २ से मलोप । ४ से द्वित्व । ५ से श को स । नं० २ + १५ से ते कोट । ४ से द्वित्व । १ से तलोप । प्राकृतत्वात् परस्मैपद । नं० २+२८ से इकार को तकार । अण्णेसोअन्तो वि ण जाणीअदि, कस्सि उद्देसे वट्टइत्ति । मुद्राराक्षसे प्रथमेऽ चन्दनदासः-अचादरो सङ्कणीअो। अह ई। अजस्स प्पसाएण अखं- डिदा मे वाणिजा । अत्यादरः शङ्कनीयः। नं. १७ से 'त्य' को च । ४ से द्वित्व । ३२ से त को द। नं० २+३१ से अोकार | अच्चादरो। नं. ५ से श को स। ६ से णकार । १ से य लोप । पूर्ववत् अोकार । सङ्कणीश्रो । अथ किं । नं. ६ से थ कोह। १ से कलोप । अह इं। आर्यस्य प्रसादेन । नं० २१ से र्य को जकार । ४ से द्वित्व । नं. २+३० से आकार को प्रकार । नं० २ से य खोप । ४ से द्वित्व । ३ से रेफ लोप । १ से दलोप । ६ से णकार । अजस्स पसाएण। वस्तुतः प्रसादगत पकार को, आदिस्थ होने से दित्व नही होगा। प्रखंडिता। नं. ३२ सेत को द । अखंडिदा । मे वाणिज्या। नं. २ से यलोप। ४ से विस्व ।
[ ७३, ]. वाणिजा । पुनरग्रे. सन्तं पाई । सारअणिसासमुग्गएण विश्र पुषिणमाचन्देण चन्दसिरिणा अहिअंणन्दन्ति पकिदियो। शान्तं पापम् । नं. २+३० से नकार तकार का योग होने से प्राकार को ह्रस्व । नं. ५ से श को स। १५ से वकार । शारदनिशासमुद्गतेन इव । नं. ५ से दोनों शकारों को सकार नं० १ से दकार तकार का लोप । नं०८ से संयुक्त द का लोप । ४ से द्वित्व । ६ से णकार । इव अव्यय के स्थान मे विय अव्यय प्राकृत का है। पूर्णिमाचन्द्रेण चन्द्रश्रिया । नं. ३ से तीनों रेफों का लोप । ४ से द्वित्व । नं. २+३० से उकार को ह्रस्व ।नं० २ से श्री के वर्णों का विश्लष और पूर्व मे इकार । या को णा। पुषिणमाचन्देण चन्दसिरिणा। अधिकं नन्दन्ति प्रकृतयः। नं. ६ से ध को ह। १ से कलोप । ६ से णकार । नं० ३ से रेफ लोप । १३ से ऋकार को इकार । नं० ३२ से तकार को दकार । जस को श्रोकार । अहिलं णन्दन्ति पकिदियो । पुनस्तत्रैव-द्वितीयेऽङ्क। जाणन्ति तन्तजुत्तिं जहडिगं मण्डलं अहिलिहन्ति । जे मन्तरक्षणपरा ते सप्पणराहिवे उवअरन्ति । जानन्ति तन्त्रयुक्तिं । नं. ६ से वार | ३ से रेफ लोर । २० से जकार । ८से क लोप । ४ से द्वित्व । जाणन्ति तन्तजुनि । “यथास्थितं मण्डलं अभि. लिखन्ति" नं० २० से जकार | E से थ को ह । ८ से सलोप । ष्ठा धतु है अतः ठकार अवशिष्ट रहेगा। नं० ४ से द्वित्व । ७ से टकार । नं.२+३० से संयुक्त पर होने से हस्त्र। १ से तलोप । नं०६ से भकार खकार को हकार । जहडिनं मण्डलं अहिलिहन्ति । 'ये मन्त्ररक्षणपराः'। नं० २० से जकार । ३ से रेफ लोप । १६ से १ को ख । ४ से द्वित्व । ७ से ककार । 'जे मन्तरक्खणपरा ते.सर्पनराधिप ।नं. ३ से रेफ खोप । ४से दित्व ।६ सेणकार ।। से ध कोह। १५ से पकार । सप्पणराहिये। उपचरन्ति । नं. १५ से वकार । सेक- लोप । उवभरन्ति । इस प्रकार अनेक नाटकों के उदाहरण का साधुत्व केवल इन ७० बलों से हो जाता है यह दिखा दिया। अब पाठकों के अभ्यासाथ कुछ उदाहरण मुद्रा.
- - [ ७४ ] से ही देते हैं, साधारण भी सूत्रों का अनुगम कर के साधुत्व एवम् अनुवाद सुगमतया पाठक कर सकेंगे। मुद्राराक्षसे २ अके-आकाशे अज कि तुम भणा ( ण) सि । को तुमं चि । अज ! अहं खु बाहिरिड- ओ जिण्णविसो णाम । किं भणसि अहं वि अहिणा खेखिदुं इच्छामि त्ति । अह कदरं उण अज्जो वित्ति उवजीवदि । किं भणसि, राउलसेवको म्हित्ति, णं लेखादि एव्व अज्जो अहिणा। कहं विश्र। श्रमन्तोसहिकुसलो वालग्गाही, धमत्तो मातङ्गग्रारोहो, लदाहियारो जिदकासी रासेवनो त्ति । एदे तिरिण वि अवस्सं विणासमणुहोन्ति । पुनस्तत्रैव - पबमेऽके भागुरायणः का गदी। सुणोदु सावगो। अस्थि दाव अहं मन्दमग्गो पढमं पाटलिपुत्ते शिवसमालो रुखसेगा मित्तत्तण उवगो । तस्सि अवसले रक्खसेण गूढं विसक- या पत्रोत्र उप्पादिय धादिदो देवो पबदीसरो। रत्नावली नाटिका-द्वितीयेप्रारम्भे- सुसगता-खी हद्धी कहिं दाणि मम हत्ये सारिअपञ्जरं शिक्खिापन गदा मे पिसही सारिश्रा । ता कहिं पुण एणं पेस्सिस्स। कहं एसा खु (खु) रि उणिवा इदो जेव श्राश्रच्छदि । ता जाव एदं पुछिस्सं । पुनस्तत्रैव-निपुणिका- निपुणिका-(सविस्मयम् ) अचरिनं २ । अणएणसदिसो पभावो मण्डो देवदाए । उवलद्धी खु मए भट्टिको वुत्तंतो। ता गदुभट्टिणीए णिवेदास । इत्यादिकों का अनुवाद सुगमता से, केवल इन ७. सूत्रों का केवल अाध घंटा प्रतिदिन १० का अनुगम कर के एक सप्ताह मे ही साधारण संस्कृतज्ञ भी कर सकता है। केवल इस पुस्तक के एक सप्ताह मात्र श्राप घंश अनुगम करके बाँचने से प्राकृत मे प्रवेश हो जायगा। प्राकृतभाषाऽभिज्ञताऽभिलाषियों के लिये- मै यह बता देना आवश्यक समझता हूँ कि एक महात्मा का आशीर्वाद है कि इस पुस्तक से एक सप्ताहमात्र मे पानी-प्राकृत का पूर्ण रूप से बोष हो जायगा। इत्यलम् । इति श्रीम०म० मथुराप्रसादकृत अभ्यासार्थमनुवादप्रकरणं समातम् समाप्तवार्य प्रन्यः। म
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.