·Sri Vani Vllas Sanskrit Senes
No. B.
Achyutarayabhyudayam
OF
Sri Rajanatha
with a commentary
BY
Pandit R. Y. KRISHNAMACHARLAR,
(lblunara Bhalla Para
PART 1
Canto, 1-8
Srirangam
111112}
1907.
proput Registeret
il rits l'extret

·।। श्रीः॥ ॥ अच्युतरायाभ्युदयम् ॥ श्रीराजनाथमहाकविकृतम् । . अभिनवभट्टयाण' गन्दतालकारविद्याभूषण" बिरुद- भाजा वात्स्यचक्रवर्तिना श्रीकृष्णमरिणा विरचितया लघुपश्चिकया समेतम् । श्रीरङ्गनगरे श्रीगापिलास मुदायन्यालये ममुदितम् ।

·PREFACE
Th19 18 a rare historical Kavya not publisbed hitherto
It consists of twelve cantos and 18 composed by the poet
Sn Razanatba, the sop of frunagırınatha, who lived in
the 16th century The work treats of the exploits of
Achyuta Raya, one of the emperors of the "Never to be
forgotten" empire of Vijayanagar Achyuta Raya was
the son of Narasimha and succeeded to the throne, his
brother Krishna Raya, in the year 1529-30 More
than one Epigraphical record contains the following
geneology.
Timma
(II Devaki)
-
Igwara
(31 Bukkamma)
Narasa or Narasitaha
(Three wives)
(Usurped the throne about A.D 1498)
(By Toppamba) (By Nagamba) (By Obamamba)
Vıra Nrisimharaya Krishna Raya Achyuta Raya
131 Yaradamba)
King A D 1530-42
Chinna Venkata
There was once & krog named Timma among the
Tulaya Dynasty of kings in Vijayanagar. His wife was

·Kalahasti and Vishnukanchi Tiruvannamalat was next his brother in law to punish the Chera king Accor dingly his brother in law, the son of Salegaraja went through Madura to the shores of the Tambraparsi From there he sent his commander in chief against the Chera Aleanwhile the King of Travancore who Desaki Their son was Istars whose wife was Buk kanıma They had two 189UCA Narasimba And Timman The former le came the Emperot and captured the fort of Mana adurge and on the Nizim of that place craving his pardon, he ato bhek tho fort to thie Nizam, and then sulidded Seruigapatam Ile then biercame tho Marowa And took hold of Vidurs and sanquished Konetiraja Finalls he made Vijayanagar his capital He had three queen ench of whom gave birth ton son These three sons became kings one nfter another and the last was Achyuta Raza uhose queen was Varadambal Achyut Raja was crowned asking with his son Chinha Venka tadu as Yuvaraja After he ascended the throne the Prime Minister one day reported to him, that the Chola king had decamped from his kingdom and sought refuge of the king of Chern who had deprived the Pandyan king of his legitimate dominions The Emperor got enraged on hearing this and immediately orderod luis forces On an auspicious day he started towards the South and rencheu Chandragiri Thence he went to Tirupati sbere he stayed for some time reuched and finally Srirangam hing WAS From there he went to Here he halted and sent ·known by the title of "Tiruvadi, hearing of the expedi tion of the emperor of Vijayanagar, collected bis forces and took his stand on the shores of the Tambraparni A regular battle ensued between the two opposing forces with the result that the Vijayanagar army was victoriovs Immediately, the Chera king handed over the Chola king to Prince Salagaraja kod took refuge under him Prioce Salagaraja recognised the Chera king and gave back to the Pandyan Chief the dominions that were once his Then desiring to worship God Anantapadmanabha on bis return way, he reached the Malaya Mountain and the Bea Such is the history narrated in the first six cantos We have several accounts of the reign of Krigbpg Raya when the Empire of Vijayanagar was at its zenith but of Achyuta Raya the existing records are very few Hence this Mahakavya 19 very valuable as a contribution to History When the other six cantos also are publish ed Professor 1 Rangachariar M A Rangachariar MA bas kindly under taken to write a critical introduction to the whole work Meanwhile we commend this Part to the critical study of all Sanskrit Scholars We take this opportunity to thank Pandit T S Kuppu swamy Sastriar who first suggested to us the publication of this work In the preparation of this edition we had the help of six manuscripts, four from Tanjore, one from Adyar and another from the Government Oriental M58 library Being the fist edition the commentator ex

·IV
pericnecd bomo dificulty in choosing the best readings
from the difforent minuscripts and it is quite probable
that with all his care some mistakes might still have
crept in These
We hope to rectify in the second
edition
Srirangam
J K Balasubrahmanyam
15th Varch 1907

·॥ श्रीः॥
श्रीराजनाथकविविरचित
॥अच्युतरायाभ्युदयम् ।।
प्रथमः सर्गः।
नालीकाक्षमलीकाक्षं नागेशयमगेशयम् ।
विपुगवध्वज धाम पुगवध्वजमाश्रये ॥
।
श्रीनिवासमनुस्मृत्य श्रीकृष्णो नव्यमार्गणः ।
वालावबोधनकृते पुरते लघुपत्रिकाम् ॥
नालीकेति। नालीके कमले इव अक्षिणी यस्य तत् तथोकम् ।
अलीकाक्षभिन च। अलीके ललाटे अक्षि यस्य तत् तादृशम् । नागे
आदिशेषे शेते इति तत् तादृशम् । अगेशयभिन च । अगे पर्वते शेत इति
तादृशम् । वीना पक्षिणा पुगव श्रेष्ट गरुड स ध्वजे यस्य तत् तथोकम् ।
पुगवध्वजभिन्न च । पुगव पुमान् गौ पभ ध्वजे यस्य तत् तादृशम् ।
धाम तेज विष्णु शिव चत्यर्थ । आश्रये भने। विरोधाभास.॥
-
-

·अच्युतरायाभ्युदये अव्यादपूर्वो निधिरागमाना- माद्यो वृषाद्रे पतिरच्युतेन्द्रम् । निरीक्षितु नि स्प्रहकाशित य निरञ्जना एव जना क्षमन्ते ॥ १ ॥ अव्यादिति । अपूर्व निध्यन्तरविलक्षण । आगमाना शास्त्राणा वेदाना वा, धनागमनाना च । निधि शेवधि । आद्य सर्वजगतामादि म । आय इति निधिविशेषण वा। वृषाद्रे पति पशैलेश्वर श्रीनिवास । अच्युतेन्द्र एतत्काव्यनायक अच्युतरायम् । अन्यात् रक्षतु । निस्टहै अलिप्सुभि , वीतरागैश्च कारक्षित अभिलपितम् । य वृपादिपतिनिधिम् । निरीक्षित दष्टुम् । निरचना निध्यानमितिप्रसिद्धाञ्जनशून्या , विपयरेप रहिताश्च । जना एव । क्षमन्ते शक्नुवन्ति । अन्ये निधय सस्पृहरेव काझ्यन्ते, दृश्यन्ते च साजनैरेवत्यतोऽस्य निधेविलक्षणत्वमिति भाव ॥ रूपक व्यतिरकेश्व॥ धम्मिल्लशैवालधरा विराज- दपाशमीनाधरविद्रुमाप्ता । धन्या पितृछायतयाब्धिकन्या तन्यावन्यां श्रियमन्युतेन्दो ॥२॥ धम्मिल्लेति । धम्मिल चिकुर एव शैवाल शैवल तस्य धरा धारयित्री । विराजन् शोभमान अपात नेतान्त एव मीन यस्या सा ताशी। अवर ओष्ठ एव विद्रुम प्रवाल त आप्ता प्राप्ता । अत एव, पितृच्छायतया पितु छायेव छाया यस्या तस्या भाषेन पितृतुल्यतये सधं । धन्या कृतार्या, धनयती न । अधिकन्या लक्ष्मी । अवन्यां ·प्रथम. सर्गः। ३ भूमौ । अच्युतेन्दो अच्युतरायस्य, विष्णोश्च । श्रिय सपद, शोभा च । तन्यात् करोतु । पितृन्छाया कन्या भाग्यवतीति पत्युरश्चर्यपोपिणी चेति सामुद्रिका । रूपकं काव्यलिङ्गं च ॥ सुवर्णरूपै शुभनायकाकै रोज्ज्वल्यवद्भिर्ध्वनिमश्नुवानः । परिष्कृतादिक्षितिपान्प्रबन्धैः प्राचेतसादीन्प्रणुम कवीन्द्रान् ॥ ३ ॥ मुवणेति । मुवर्णरूप शोभनवर्णात्म, वनक्मयश्च । शुभ नायर नेता मध्यमणिश्च अङ्क चिह येपणं ते तथोक्त । औज्ज्वव्यवद्धि कात्यारयगुणविशिष्ट, प्रकाशमानश्च । ध्वनि ध्वन्याख्योत्तमकाव्यता व्यद्यमर्यादा वा, शन्द च । अश्नुवान प्राप्त । प्रनन्ध स्वस्वप्रयन्धरेव भूपणे । परिष्कृता अलंकृता आदिक्षितिपा रामाद्या नृपतय यस्लान् तादृशान् । प्राचेतसादीन वाल्मीकिप्रमुखान् । क्वीन्दान् कविश्रेणान् । प्रणुम स्तुम । णु स्तुती अदादि । समासोक्ति । कथ नु वा भुवि कालिदास- मयूरमड्सादिमहाकवीन्द्रा । पुरातनी पूमपभूमिका य. द्वेपेण धृत्वा विननत वाणी ॥ ४ ॥ कथमिति । कालिदासमयूरमहादिमाकपीन्दा । भुवि । क्यनु येन प्रसरेण । वयो वर्णयितु शश्या । वाणी सरस्वती । यद्वेषण यया कालिदासादीनां हरेण । पुरातनी प्राचीना यशसा चिरावस्थायिनी था । पूरुषभूमि पुरुपवेष पुत्वमित्यर्थ । वा । विननतं नृत्यति स्म ।

·४ अच्युतरायाभ्युदये अस्ति स्मरप्राभृतमक्षि शौरे रदक्षिण शेखरपुष्पमैशम् । अपा निधेरद्भुतनाट्यविद्या गुरुश्चकोरीकुलवन्धुरिन्दु ॥ ५ ॥ अस्तीति। स्मरस्य मन्मथस्य प्राभूत उपायनम् । शौरे विष्णा । अदक्षिण अक्षि वाम चक्षु । एश शिवसबन्धि। शेखरपुष्प अवतस कुसुम शिवन शिरसि धार्यमाण इत्यर्थ । अपा निधे समुद्रस्य । अनु तकरी या नाट्यविद्या कल्लोलोललनमित्यथ तस्या गुरु । चकोराणा कुलस्य समूहस्य वन्धु चकोरीणा कुलबन्धुरिति वा । इन्दु चद्र । अस्ति । रूपकम् ॥ प्रायेण य क्षोणिभृदुत्तमाओं पादार्पण सत्पथसेवन च । करोत्यरिश्रेणिकदर्थन च कुर्वन्तु सर्वे कुलजा गमेति ॥ ६ ॥ प्रायेणेति । य चन्द्र । सव । मम । कुलगा वशनाता । कुवन्तु मया क्रियमाण स्वयमपि आचरन्तु । इति मत्वेव । क्षोणिभृतां पर्वताना राना च उत्तमाझे शिखरे शिरमि च । पादानां किरणाना पादयो चरणयोक्ष अर्पण न्यासम् । सत्पथप आकाशय सन्मागस्य च सेवन आध्यण च। अरिश्रेण्या चक्वाक्समूहस्य शत्रुगणस्य च कदधन उपदव च । प्रायण भूना करोति । भरिशब्दस्य चस्वाचितया चस्पया याणा च चक्रवाकयोधरत्वन प्रकृते चम्वाक्परत्वम् । श्लेप उपेक्षाच ॥

·प्रथम सर्ग । सरोजभद्रासनसौमनस्या- सुधाप्रदानात्सुमनोजनानाम् । सदापि नाकाश्रयसौरदाय पुष्णाति चर्या पुस्पनयीयाम् ॥ ७ ॥ सरोजेति । य । सरोजाना पद्माना भद्रस्य विकासम्पत्य मकरस्य असने निरसने सामनस्यात् प्रीत्या । पक्ष मरोजमेव भद्रासन मिहामन तत्र सौमनस्यात् प्रियत्वात् । मुमनोजनाना देवानाम् । मुधाप्रदानात् अमृतमदानात् । उमयन तुल्यम् । सदा सर्वदापि । नाकस्य आकाशस्य आधये आश्रयण सौहदात् महात् । पक्ष सदा सर्वदा । पिनारम्य तदा व्यस्य शिवधनुष आश्रय माहदान् । पुरुषत्रयाया ब्रह्मविष्णुग्दरूपमूर्ति अयसवाधनाम् । चर्या क्रियाम् । पुष्णाति करोति । श्लेपनिदर्शने । वियुक्त्वगे विहितप्रताप सयुक्तलोके सरसप्रभाव । उदश्चितो राजपदानुकूल यो मण्डल धारयतेऽनुरतम ॥ ८॥ वियुत्तेति । य । वियुत्तवर्ग विरहिममूहे, पक्षे वयुपकारिणा शत्रू जोका गण : विहित कृत प्रताप ट तार , कोशदण्डज तेजव येन रा तथोक । सयुक्तरोके परस्परसमिलितमिथुनने, पक्षे युद्धकारिणि जने मित्रजने वा। सरम भादं प्रभाव महिमा, प्रष्टा भाव आश यच यस्य स ताश । उचित उदयमापन, पूजिनश्च सन् । राज पदय रजयनाति व्युत्तत्या नृपतिवाचकस्य राजेति शब्दस्य राज ·अच्युतरायाभ्युदये स्थानस्य वा अनुकूल अनुगुण यथा तथा । रातेति पद च नृपत्युभय वाचम्म्। मण्डल स्वविम्ब, राम च । अनुरक्त रक्तवर्ण, अनुराग विशिष्ट च । धारयत ' धारयते नु रक्तम्' इति पाठान्तरम् ।। आशाभिपूर्तेरनुरूपमेव वर्पन्प्रकर्षाद्वसुमण्डलानि । औदार्यभाजामवनीरहाणा व्यनक्ति य सोदरताविलासम् ॥ ९॥ आशेति । य । आशाना दिशा, मनोरथानां च अभिपूर्ते पूरणस्य । अनुरूप अनुगुणमेव । वसुमण्डलानि करणसमूहान् , धनराशाश्थ। प्रकर्षात आधिक्येन । वर्षन् सन् । औदार्य दातृत्व भजन्तीति तेषाम् । अवार हाणा वृक्षाणा कल्पतरूणामित्यर्थ । सादरताया सहोदरत्वस्य विलास शोभाम् । कल्पक्तरूणा चन्द्रस्य च समुद्रादुत्पनत्वादिति भाव । व्यन कि प्रवाशयति ॥ क्षेमकर कैरवससदा यो वाम हरस्येक्षणमेव नेकम् । उदीयतेऽध्वन्यजनैद्वितीय सचिन्यते चक्रकुलैस्तृतीयम् ।। १० ।। क्षेमकर इति। करवससदा कुमुदपण्डानाम् । क्षेमकर । य । दरस्य । एक वार्म ईक्षण एव न । कि नु अव या पधिका य जना ते । हरस्य, द्वितीय ईक्षण सूर्यरूप चY । उदीयत । चाकुन चश्या ·प्रथम सर्ग । । समूहै । तृतीय अग्निरूप ईक्षण नैनम् । सचिन्त्यते विचार्यते । पत्रिका चक्रवाकेषु च विषये च द्रस्य तापक्रत्वादिति भाव ! उल्लेख.॥ कय ब्रुवे यस्य कलानुपक्ता आलोकमानादपि पञ्चरीका । व्याकुर्वते कैरवपीठिकासु विद्याविशेषान्विपमायुधीयान् ॥ ११ ॥ कथमिति । कथ केन प्रकारेण । ब्रुवे वर्णयामि । चञ्चरीका भङ्गा । यस्य चन्दस्य । आलोक प्रकाश दर्शन च । आलोक एव आलोकमान तस्मादपि । कलानुपक्का कलामु विद्यासु अनुपक्का सवद्धा 1 कलामि विद्याभि अनुषक्ता युक्ता वा। पक्षे क्ले अव्यक्तमधुरध्वनी अनुपक्का सन्त । कैरवाण्येव पीटिका विद्यापीठानि तासु। स्थिता सन्त । विपमा युधीयान् मन्मथसमधिन । विद्याविशेषान् विद्याभेदान् । व्याकुर्वते विवृण्वन्ति। यस्य क्लानिधित्वम्" इति पाठान्तरम् । रूपकम् ॥ विमोहिनी यो विधुरेत्य मूर्ति सुधा दान सुमनोजनाय । अस्वप्नवृत्त्याश्रयतोऽवतार आलक्ष्यते यस्तमसो निहन्ता ॥ १२ ॥ विमोहिनीमिति । य विधु चन्द्र, विष्णुश्च । सुमनोजनाय दवेभ्य । मुर्धा अमृतम् । ददान प्रदिशन् , सुधाप्रादानायेत्यर्थ । विमोहिनी विशेषेण माहयति द्रष्टन् आश्चर्यपरवशान् करोतीति ता मोहिनीसमकन्नीरूपां च। मूर्ति स्वरूपम् । एत्य प्राप्य । अस्वमत्ते ·८ अच्युतरायाभ्युदये प्रकाशदशाया आथयत आश्रयणात्, पक्षे अस्वप्रवृतीनो देवाना आ अयत आश्रयणात् तद्रक्षणार्थमित्यर्थ । अवतार अपगतनक्षा विरल- नक्षत इति यावत् , सुप्रसिद्ध अवतारध । आलक्ष्यते दृश्यते, अवतारत्येन ज्ञायत इत्यर्थ । चन्द्र प्रकाशमाने नक्षत्राणि नातीव सन्तीति स्थिति । तथा च मुरारि । 'भूयस्तराणि यदुइनि तमस्विनीपु ज्योत्स्नीषु च प्रविरलानि तत प्रतीम ।' इति । यत् यस्मात्कारणात् । तमस अन्धकारस्य, राहोध । निहन्ता नाशक । 'अवतारमालक्ष्यते यस्तमसो नियता।' इति पाठान्तरम् । लेप, उत्प्रेक्षा रूपक वा ॥ आचारतो धर्म इवावदाता- दवाधितो हर्प इवात्मयोधात् । ततो बुधाल्यस्तन्यस्ततोऽभू- च्छम श्रुतानामिव सप्रदायात् ।। १३ ॥ आचारत इति । तत अनन्तरम् । अवदातात् परिशुद्धात् । आचारत आचारात् । धर्म इव । आत्मवोधात् आत्मज्ञानात् । अवाधित श्रेष्ठ । हर्ष आनन्द इव । श्रुताना शास्त्राणा श्रवणाना वा । संप्रदायात् । शम शान्तिरिव । तत तस्माचन्द्रात् । वुधाख्य बुधनामा । तनय पुन । अभूत् उत्पन्न ।मालोपमा । पुरूरवा पुण्यफलादतोऽभू दभूतपूर्वाभ्युदयस्य यस्य । प्रशस्तिमुद्रालिखनाद्विशाल प्रत्यर्थिवक्ष फलक किलासीत् ॥ १४ ॥ पुरुरवा इति । अत अस्मात् घुधात् । पुण्यफलात् पुण्यफलेन ।

·प्रथम सर्ग । ९ इद अत इत्यस्य विशेषण वा। पुरूरवा तन्नामा राजा । अभूत् । अभूतपूर्व पूर्व क्स्याप्यजात अभ्युदयो यस्य तस्य तादृशस्य । यस्य पुरूरवस । प्रशस्तिमुद्राया प्रशस्तिचिहास्य रखनात् । विशालम् । प्रत्यथिना शप्रूणां वक्ष उर । फरकम् । आसीत् क्लि । तदेव हि फलक, यत्र लियत इति भाव । अनेन शत्रूणा वक्षासि वाण कीलितानीति परमार्थ । प्रशस्तिमुद्रारिखनात् ,परक फरकत्वेन सभाव्य मानम् । प्रत्यथिवक्ष । विशाल वीना पक्षिणा शाला। विभाषा सेनामुरेति नपुगस्त्वमित्यये। रिखनमित्यत्र गुणाभावश्चिन्त्य । लिखतेरकुादि स्वान् । उत्प्रेक्षा। आयुस्ततोऽभूदधिभूरवन्या प्रभिद्य शक्तथा परभूभृत य । हेतुर्यशोहसविजृम्भणाना मेति प्रथा स्कन्द इवेन्दुमौले ॥ १५ ॥ आयुरिति । अवन्या भूम । अधिभू नायर । आयु तमामा राजा । इदुमाले परमेश्वरात् । स्वद मुब्रह्मण्य इव । तत पुरूरवस । अभूत् । य । शत्या बलन तदात्यायुधन च । परभूमृत शनृपति उत्कृट काँचपर्वत च । प्रमिद्य भिस्वा । यशासि हसा इव यशास्येव इसा वा यशाहसा , पक्षे यशासीव इसा , तां विनृम्मणाना विलासा नाम् । हेतु मन् । प्रयां विख्यातिम् । (स्कन्द इव) एति प्राप्नोति ॥ नाथ पृथिव्या नहुपाभिधोऽस्मा- नशे यदाज्ञाजनितावतसा ।

·१० अच्युतरायाभ्युदये वृन्दारका नो बहुमन्यते स्म मन्दारमालां मधुपात्तगन्धाम् ॥ १६ ॥ नाथ इति । अस्मात् आयुष । नहुपानिधः नहुषनामा । पृथिव्या नाथः राजा । जज्ञे जातः । वृन्दारकाः देवाः । यस्य नहुषस्य आशया जनितः सपादितः अवतसः शेसरः येषा ते तादृशाः सन्तः । मधुपैः मुहै., मद्यपायिभिश्च आत्तगन्धा गृहीतसौरभ्या, अभिभूता च । मन्दार- मालाम् । न बहुमन्वते न गणयन्ति । नहुष इन्द्रपद प्रापेति पुराणम् ॥ अस्मादभूद्विस्मयभूर्ययाति- र्भयातिरेकस्तिमिताभियातिः । कुलाधिनाथस्य कला इवान्या विधोय॑धाद्यो विशदैर्यशोभिः ॥ १७॥ अल्लादिति । अस्मात् नहुषात् । विस्मयभू: आश्चर्यभूमिः । भया तिरेकेण भयाधिक्येन स्तिमिताः स्तब्धीकृताः अभियातयः शत्रवः यस्य स तथोक्तः । ययातिः तत्रामा नृपति । अभूत् । यः ययाति.। विशदै. धवलै.। यशोभिः कीर्तिभिः । कुलाधिनाथस्य कूटस्थस्य । विधो चन्द्रस्य । अन्या । कला भागान् । व्यधात् उत्पादयामासेव ।। अजायताव्याजसुहृत्प्रजानां स धूर्वहस्तुर्वसुरुर्वरायाः । अस्य प्रतापांशुमता विचित्र- ममित्रकान्ता ज्वलिता यदन्तः ॥ १८॥ अजायतेति । जनानाम् । अव्याजसुहृत् अकृत्रिम मित्रम् । उर्व- ।

·प्रथम सर्ग ।
१
राया सबसस्याव्याया भूम । धूवह धुरन्धर । स प्रसिद्ध । तुर्वमु ।
अनायत । अस्य नुवसो । प्रताप तेन एव अशुमान् सूर्य तेन ।
अमित्राणा शत्रूणा काता स्त्रिय । पक्षे मित्रन सूयस्य कान्ता उपला
मित्रकान्ता ताद्भन्ना अमिनकान्ता चन्द्रका ता इत्यर्थ । अन्त हृदये ।
ज्वलित्ता उत्तप्ता
प्रदाप्ताश्च । आसानति यत् तत्, चिन आश्चय
भूतम् । सूर्ये प्रकाशमान सूयन्ता एव ज्वलन्तीति स्थिति ।
अमिनकान्तीज्वल्य तु विस्मयक्रमिति भार । विभावना ॥
सचारिण शौर्यरसा इवाने
नेत्राध्यनीना इव नीतिसारा ।
सजीवबन्धा इव सद्गुणोघा
सौजन्यमुद्रा इव सप्रतीका ॥ १९॥
नाभागवीप्सा नहुपानुवादा
निर्विभापा नृगमूर्तिभेदा ।
द्विरुक्तयो दाशरथेर्दिलीप
स्यावृत्तयो धर्मभुवो विकल्पा ॥ २० ॥
मदावला मासलदानकेल्या
महीभृता पक्षहत्तौ महेन्द्रा ।
ससत्त्वताया सरितामधीशा
पडानना किं च साक्तितायाम् ॥ २१ ॥

·१ ४ अच्युतरायाभ्युदये - । शेष इत्यर्थः । कुण्डलित कुण्डलनाख्यचिहविशेष प्रापितः, पक्षे मण्डलीकृतः वर्णवेटनं कृतो या । आनीदिति यत् । तत् । युक्तम् । यन लिखितस्य प्रन्थस्य वैय्यय तत्र कुण्डलना कियते इति सप्रदाय. । 'तदोजसस्त- यशसः स्थिताविमा यथेति चित्ते कुरुते यदा यदा। तनोति भानोः परि. वेपकैतवात्तदा विधिः कुण्इलना विधोपि ॥' इति नैपधे । उत्प्रेक्षा ॥ प्रतिक्षमापावलि पर्यटन्त्या वीराश्रियो विश्नमहेतुयाहुः । श्रोतिम्मभूपाजितभूस्ततोऽभू- द्यशोधनादीश्वरभूमिपालः ॥ २५ ।। प्रतिक्षमापेति। प्रतिक्षमापावलि प्रतिराजसमूहम् । पर्यटन्त्या अमन्या. । वीरश्रियः वरिलक्ष्म्याः । विश्रमस्य विश्रान्तेः हेतुभूती बाहू यस्य स तथोक्तः ! जिता भू येन स तादृशः । ईश्वरभूमिपाल. ईश्वर. नामा राजा । यशोधनात् । ततः तस्मात् तिम्मभूपात् । अभूत् ।। वृषाङ्योरीश्वरयोविभूति- मुपेयुपोरेप पर विशेपः । राजोत्तमा) रचिताघिरेक- स्तत्पादधन्यस्वशिरा यदन्यः ॥ २६ ॥ वृपेति । वृप धर्म. वृषभश्च अङ्कः भूषण चिह्न च ययोस्तयोः तथो. क्तयो.। विभूतिं ऐश्वर्य भस्म च । उपेयुषो. प्राप्तयोः । ईश्वरयो ईश्वर- राजस्य शिवस्य च । एष पर एष एव । विशेप. भेदः । एकः ईश्वरनृपतिः। राज्ञां उत्तमाझे शिरसि । रचितानि. न्यस्तपादः। अन्यः ईश्वरः शिवस्तु ।

·१२ अच्युतरायाभ्युदये - अपनपामहतिवैभवेन सुरद्रुमाणामपि सूचयन्तः। तदन्वये पुण्यफलावन्यां धन्या बभूवुर्धरणीभुजोऽन्ये ॥ २२ ॥ कलापकेन वर्णमति --- सञ्चारिण इत्यादिना । अग्रे पुरस्तात् । समारिणः सचरणशीलाः । शौर्यरसा इच । नेत्रयोः चक्षुषोः अध्वनीनाः पथिकाः नेत्रगोचरा इत्यर्थः दृश्यमाना इति यावत् । नीतिसारा इव । मजीवयन्धाः सप्राणाः । सद्गुणानां ओघाः समूहा इव । सप्रतीका' शरीरिणः । सौजन्यस्य सुजनताया मुद्राः स्वरूपाणीव (स्थिताः नाभागस्य तदारयस्य नृपते. वीप्साः । नहुपस्य अनुवादाः। निमः विभाषा । नृगस्य मूर्तिभेदाः स्वरूपभेदा । दाशरथेः रामस्य । द्विरुक्तयः । दिलीपस्य आरत्तय । धर्मभुव. धर्मपुत्रस्य । विकल्पा । अत्र वीप्सा दिशब्दा पर्यवसानगत्या सादृदयगमकाः। तथा च प्रयुज्यते । 'द्विर्भावः पुष्परतोर्विवुधविटपिना पौनरुक्त्य विकल्पश्चिन्तारत्नस्य वीप्सा तपन. तनुमुवो वासवस्य द्विरुक्ति । द्वैत देवस्य दैत्याधिपमथनकलाके- लिकारस्य कुर्वमानन्द कोविदानां जगति विजयते श्रीनृसिंहक्षितीन्द्रः ।।' इति ॥ मासल अधिक यत् दान वितरणमेव दान मदजल तस्य केल्या लीलायाम् । मासलदानकोलिरेव मासलदानकलिरिति विशिष्ट रूपक वा । मदावला: गजाः । महामृता राज्ञामेव पर्वतानाम् । पक्षा सहाया एवं पक्षाः गरुतः तेषां हृतो नाशने छेदे इत्यर्थः। महेन्दाः। सत्व सत्वगुण. सत्तानि व्यवसाया वा तान्येव सत्वानि जन्तूनि तै: राह वर्तन्त इति ससत्वा तेषां भाव. ससत्वत्ता तस्याम् । यद्वा ससस्वता गाम्भीर्यम् । सरिता अधीशा' समुद्राः । किं च । शक्तिः बलमेव शक्तिः आयुधविशेषः ·पथम. सर्ग । १३ । तत्सहितता सशक्तिता तस्याम् । पडानना मुब्रह्मण्या । अहते दानस्य वैभवन महिना । सुरद्रुमाणा कल्पवृक्षाणामपि । अपनपा लज्जाम् । सूचयन्त उत्पादयन्त | धन्या सुकृतिन । अन्ये । घरणीभुज राजान । अवन्याम् । पुण्यफलात् । तस्य तुसो अन्वये वशे। बभूवु जाता । क्रमेण उत्प्रेक्षा, उपमा, रूपकं अतिशयोक्तिश्च । नालीकिनीनायकवदहेपु नोहारभूमीधरवन्नगेषु । वलासुहद्वारणवद्गजेपु तेषु प्रतीतोऽजनि तिम्मभूप ॥ २३ ॥ नालीकिनीति । प्रहेषु चन्द्रादिषु । नालीकिन्या पग्रिन्या नायर सूर्य स इव । नगेपु पर्वतेषु । नाहारभूमीधरवत् हिमवत्पर्वत इव । गजेषु । वलस्य तदारयदानवस्य अमुहृत् शत्रु इन्द्र तस्य वारण गज ऐरावत इत्यर्थ , स इव । तेषु तुर्वमुकुलोत्पनेषु राजमु । तिम्मभूप तिम्मारयो राजा। प्रतीत विरयात । अनि बभूव ॥ निजेन दोष्णा निसिलां धरिती- मस्मिन्वहत्यगदनिर्विशेषम। तद्युक्तमीशेन तदोरगाणा कुलोद्वह. कुण्डलितो यदासीत ॥ २४ ॥ निजेनेति । भस्मिन् तिम्मभूपे । निजेन । दोष्णा भुजेन । निसिला समस्ताम् । धरित्री भूमिम् । अगदनिविशेष अदतुल्य यथा तथा। वहति सात । इंशन परमेश्वरेण । उरगाणा सपाणाम् । कुलोद्वद कुलश्रेष्ठ ·१ अच्युतरायाभ्युदये स्फुटीचकारास्य पुनर्वितीर्य शौर्य तथौदार्यमवायचर्यम् ।। २९ ।। महीति । महीपतिः नृसिंहनृपतिः । मानवनाम दुर्गम् । शकाधि- नायेन सम तुरुष्कराजेन मह । गृहीत्वा । अस्य सम्बन्धसामान्य पार्टी अस्मै इत्यर्थः । अस्येत्यस्य स्फुटीचकारेत्यत्रान्वयो वा । पुनः । वितीर्य दत्त्वा । अवार्यचर्य अनिवारितप्रक्रमम् । शौर्यम् । तथा। औदार्य दातृत्व च । स्फुटीचकार प्रकाशयामाप्त ॥ प्रायोऽर्णवे सेतुकृतोऽवतारः प्राग्जन्मसंस्कारवशादिवैपः । सेतुं विधायाम्भसि सहजायाः श्रीरङ्गपूर्वी नगरी जहार ॥ ३० ॥ प्राय इति । प्रायः प्रायेण। । अर्णवे समुद्रे । सेतुकृतः सेतु- निर्मातुः श्रीरामभद्रत्येत्यर्थः । अवतारः । एष. नरसिंहराजः । प्रारजन्म सस्कार' पूर्वजन्मवामना तद्वशादिव । सह्यजाया. कावेर्या । अम्भसि जले । सेतुम् । विधाय । श्रीरङ्गापूर्वी नगरी धीरगपट्टणम् । जहार वशी- चकार । उत्प्रेक्षा । कंसं यथा कैटभजिद्वलेन समन्वितः सैनिकमल्लहन्ता । मदप्रवृत्तं मरवं मथित्वा महीमहेन्द्रो मधुरामहापौत् ।। ३१ ।। कंसमिति । महीमहेन्द्र नृसिहभूपतिः। बलेन सैन्येन पक्षे बलरा ·प्रथमः सर्गः। मेण च । समन्वित । सनिझमलाना सन्ययु यलवतो हन्ना व्यापादक , पक्षे सैनिकमास्य चाणूराम्यस्य मादल हन्ता सन् । मदन दर्पण प्रथम युद्धाय प्रवृत्त अपथामक वा । मरव मरवजातीय तदातन नृपतिम् । कंटभजिन् कृष्ण । कम यथा क्ममिव । मथित्वा हत्वा । मधुरो पाय- राजधानी दक्षिणदेशस्था मधुरापुरीम् , पक्षे मुप्रसिद्धां मधुरानगरांम् । अहापात् हसवान् । उपमा ।। महेन्द्रलोक मरवाय दत्त्वा मध्येसमीक मधुरां स जद्दे । महीयसामेप महीपतीनां नयो विपक्षेप्वपि नान्यथा स्यात् ।। ३२॥ महेन्द्रेति ॥ म नृसिंहभूपति । मध्येसमाक युद्धमप्ये । मरयाय । महेन्द्रलोक स्वर्गम् । दत्वा । मधुरा मधुरानगरम् । जदू हृतवान् । मही- यसा अंष्टानां । महीपतीनां राज्ञाम् । एप नय सल्लखीवारपूर्वकमधिक प्रदानम्पा शति । विपक्षेपु शमुवपि । अन्यथा । न स्यात् । युद्ध मृतान वीराणां सर्गों भयप्तीलागम । कविरामाशु बद्धा पहुलजल- रयो सा विलयव दानु जीवप्राह गृहीत्या गमिति भुजयरातच राग्य सदीयम् । कृत्वा धीरहपूर्व तदपि निजयशे पहश यो रमाग कार्तिस्तम्भ निखाय निभुवनभवनस्तूयमानापदान ॥ चर चोल च पाय ताण च मधुरावयम मानभूष पार्योदप्र सुर गणपतिनानि शापि जिवा मदन्यान्। भागहामारलराप्रपमरमभूमत्तान्त नितान्त म्यान सोनी पतानां सामिव शिरमा शागन या म्यतानीत् ॥ इति श्रीकृष्णगयता- प्रशासने ऋमिहराजगनम ॥ अथान्तरन्यामः ॥

·१८ अच्युतरायाभ्युदये झुधापतन्त सह कुलरौपै. कोनेटिराज क्षुभितान्यसैन्यः । जग्राह पाणौ जगदेकवीरो जयाधिकन्यामपि जन्यभूमौ ॥ ३३ ।। कुधेति ॥ जगदेकवीर लोफैक्रो नृसिंहराप । याहुलयात् 'एक- वीर" इति साधु । यद्वा एक्षु मुख्येषु वीरयते पराक्रमते इति व्युत्पत्ति कार्या । धुमितानि क्षोभ प्राप्तानि अन्यसैन्यानि शटसेना येन तथोक्त सन् । कुजरीधै गजसमूहै सह । ऋधा कोपेन । आपतन्त यो माग च्छन्तम् । कोनेटि(रि) राज कोनेरिनामक नृपम् । जयाधिकन्या जयलक्ष्मीमपि। जन्यभूमौ युद्धभूमौ पितृगृहे च। पाणी जमाह करे गृहीत वान् , युद्धे भयेन पलायमानस्य कोनेटिरातस्य हस्तमगृलात् , अन्यत्र जयरथम्या पाणिग्रहणमकादित्यर्थ । “जन्य हहे परीवादे समामे च नपुसकम् । जन्या मातृवयवाया जन्य स्याजनके पुमान् । त्रिपुत्पादा जनिनोच नवोढाज्ञातिभृत्ययो । वरस्निग्धेऽपि' इति विश्व । तुल्य योगिता॥ प्रयाणमाशाविजयाय तस्य प्रायो गृहप्राङ्गणभूविहार । दानान्यहो पोडश विश्रुतानि जातानि दैनदिनमेव कृत्यम ॥ ३४।। प्रयाणमिति ॥ तस्य नृसिंहराजस्य । आशाना दिशा विजयाय । प्रयाणम् । प्राय । गृहस्य मागणभुवि चत्वरप्रदेशे विहार लीला, लीला ·प्रथम सर्ग । मारणमामित्यर्थ । विश्रुतानि प्रसिद्धानि । पोडश । दानानि । दन दिन दिने दिने भव, प्रतिदिवसमनुष्टीयमानमि यर्थ 1 कृत्य कर्म । जातानि । अहो इस्याधय । पोडश दानानि च "भूभ्यासन जल वन प्रदीपोऽम तत परम् । ताम्यून छगन्धाथ माय परमत परम । शाया च पादुरा गाव कायन रजत तथा।' इत्युत्तानि ।। तत्स्वातिवण तथा वुधाना पूर्णासु जाता करगुक्तिनासु । मुक्ता यशोमूर्तिजुपो निभूपा कण्ठेप्पभूवन्य कुनगनानाम || ३५ ।। तत्स्वेति ॥ तस्य म्वाना धनाना अनिवर्ष अतिशयित दानमेव स्वातिवर्ष स्वानीनक्षप्रयुक्तरोत्पमा टि नेन । युधाना विदुषाम् । करा हस्ता एव शुक्तिका मुक्कामोरा तामु । तथा । पूर्णामु गती । पाता । यशोमूर्तिजप योर्तिरूपधारिण्य । मुक्ता मुक्कालानि, तन्कीय एय मुसापयाति भार । क्कुम दिशव अाना घिय तामाम् । कम। विभूरा आभरणाान । अभूवन् । स्वातावर्ष शुकिकामु पनिता अम्युधारा मुतापलानि भवन्तीप्रिमिदि । 'स्या या मागरसूफिमध्यपनित तन्मी तिक जायते ।" इनि भर्तृहरिमुभाषितम् । “म्वाती मपनी कि तार गाण मुलगा ताना जननीति रोपात् । गा रोहिणी नीर मसून रन मृता म्पदं गौरवानपु ॥' इति श्रीकृष्णकांमृतम् । सपक उत्प्रेक्षा च॥ गौरियटव्यां गरयं प्रयाश्य पय प्रदोई प्रति याध्यमाना । .

·२० अच्युतरायाभ्युदये कूलंकपटुत्तरलैः कुमारै- प्रीडामवापुर्विमतास्तदीयाः ॥ ३६ ।। गौरिति । तदीया' नृमिहराजसवन्धिन । विमता. शत्रव । कूल- रुपया समधिक्या भुधा युभुक्षया तरलै: चशले. दुरवस्थैरित्यर्थ । कुमारः बालक. । अटव्या वने । गवय गोसदृश मृगविशेषम् । गौः इति इय धेनुरिति । प्राय गवयमानीय प्रकटय्य त दर्शयिवेत्यर्थ । पय प्रदोह प्रति क्षीरदोहनमुद्दिश्य । बाध्यमाना. मुहुर्मुहुनिंबन्धन क्लेश्य- माना सन्त । ब्रीडा लगाम् । अवापु प्राप्तवन्तः। भ्रान्तिमदलङ्कारः॥ प्रयातुमेतत्प्रतिभूपतीनां । प्राणानिलो नाक्षमताहवेपु। व्यलम्बतैपां घदनेषु तृण्यां विलोक्य किं वाहमृगोऽदसीयः ॥ ३७ ।। प्रयातुमिति ॥ आहवेषु युद्धेषु । एतस्य नरसिंहराजस्य ये प्रतिभूः पतयः शत्रुराजा. तेषाम् । प्राणानिल प्राणवायु । प्रयातु निर्गन्तुम् । न अक्षमत न शकोऽभवत् । तत्र हेतुमुत्प्रेक्षते --व्यलम्बतेति । अदसीय अमुष्य वायोः सबन्धी। वाहमृगः वाहनभूतो हरिण-। एषा शनुनृपाणाम् । वदनेषु मुगेषु । तृण्या तृणसमूहम् । विलोक्य । (रालोभेन) व्यलम्बत विलम्बमकरोस्किम् । वायोर्वाहन मृग इत पुराणेषु । अत एव पृषदश्व इति तस्य नाम । तृणदर्शनेन तद्भक्षणाय प्रवृत्तस्य स्ववाहनस्य हरि णस्य विलम्बात् न शनुपतीना बदनात्प्राणानिल' प्रचचालेति विशिष्टो- त्प्रेक्षा। युद्धेषु तृणमुखानभयार्थियो नृपतीनय ररक्षति तात्पर्यम् । अश काना मुखेन तृणपहन शरणागतिचिहामिति युद्धसप्रदायः॥ । - ·प्रथमः सर्ग । प्रसागमानाहिगि तत्प्रतापा- प्रायेण लभ्या परिभूतितापम् । पतिस्त्यिपा पङ्कजकोरकेपु कालं नयत्येप कर निधाय ॥ ३८॥ प्रकाशमानादिनि ॥ य । विपा पति मूर्य । दिशि। प्रका मानात् दीप्यमानान् । तम्य प्रतापान् कोशदण्डजलेजम । परिभूया परायेन जात य ताप तम् । लथा । (शत्यापचाराय) पनको रमेषु पप्रमुखलेगु । कर हस्त किरण च । निधाय निक्षिप्य । कारम् । प्रायेण । नयति गमयति । उत्प्रेक्षा । तदपक प्रायगति पदम् । एवमन्यत्रापि ॥ यस्योपसारत विभोर्वसूना वलाभियातेरमरानतीय । विगपुरी विम्मयभूरमुप्य विशिष्य रामोऽजनि राजधानी ॥ ३५ ॥ घम्पोकसाति ॥ अमुष्य । राद । विमाप्य विभपत । विम्म यम् आर्यस्थानम । विद्यापुरी । वसूना पनानाम् । विभी प्रभा पर्व रम्यत्यर्थ । यस्तोमगारा अलापुगे । यगभियाने इन्दस्य । अमरा यतार । राजधानी । अनि बता । नी प्रादुर्भाव इयम्मानना रि“दापतन 'हान वि। विदाये रिममिन्ययेर गृहन्ति यत्परतावगाहा ।

·२२ अच्युतरायाभ्युदये आलोक्य तन्मौलिमणीनलात- मोहेन मुञ्चन्ति पुनर्मदेभाः ॥ ४०॥ विलेशयेति ॥ यस्या. विद्यापुर्याः सेयेषु परिसासु कृतः अवगाहः प्रवेशः यैस्ते तथोक्ता । मदेभाः मत्तगजा । बिले शेरत इति बिलेशयाः सपी: तेपा ईश श्रेष्टम् । विस मृणालम् । इति अवैत्य मत्वा । गृहन्ति । पुन, पचात् । तम्य विलेशयेशस्य मौलिमणीन् फणारनानि । आलोक्य । अलातमोहेन अङ्गाररसण्डभ्रमेण । मुनन्ति विसृजन्ति । भ्रान्तिमान उदात्तं च ॥ सुधाभुजो यत्सदनध्यजेषु स्वैरं नभोलधनजादिकेषु । न जानते नन्दनवल्लरीणा- मुपनविन्यासभुव. प्रयासान ॥ ४१॥ सुधेति ॥ यस्वा सदनध्वजैपु गृहनुदण्डेषु । म्वर स्वेच्या निष्प्रतिबन्धमित्यर्थ । नभम आमाशस्य लडने तरणे जाहिकेगु जहालेषु आकाशतरणपर्याप्तेवित्यर्थः, आकाशादुपर्यपि गुदूर गरछरिखति यावत् । सुधाभुज देवा । नन्दवारीणा नन्दनोद्यानलतानाम् । उपनाना आ- अयभूतरक्षाणा विन्यासभुव. स्थापनन जायमानान् । प्रयासान् । न जानते न विदन्ति । अतिशयोक्तिः।। कपोलकापात्करिणो क्लारः लथामु यत्सौधमणिच्छटासु।

·प्रथम, सर्ग.। २ ३ मदाम्बुरेखाजुपि तत्प्रदेशे मना द्विरेफा मणयो भवन्ति ॥ ४२ ॥ कपोलेति ॥ यस्या साधाना प्रासादाना मणिच्छटामु रनपतिषु । क्लारे. परिण ऐरावतस्य। कपोलकापात् गण्डस्थलघर्षणात् । श्यामु गलि तामु सती । मदाम्बुरेखाजुपि मदजलरेखायुते । तत्प्रदेशे तस्मिन् स्थले। मना गन्धलोभेन निलीना । द्विरेफा भ्रमरा ।मणय रखानि भवन्ति ।। सयत्ननिर्यनगतिर्गवाक्ष- मार्गे यदुधैर्मणिहर्म्यरद्ध । प्रायेण पक्षद्वितये प्रवृद्धि- परिक्षयौ निन्दति नन्दतीन्दु ॥ १३ ॥ सयलेति ॥ इन्दु चन्द । यस्या उचर्मणिहम्य उन्नत समय- धनिनां वासगृह रूद्ध गमन प्रतिबद्ध । गवाक्षमार्ग वातायनपधे । सयमा शुभक्षे पदे मध्यासा निर्यमा कृष्णाक्ष लामात् निष्प्रयासा च गति गमन यस्य म तथात सन् । पक्षद्वितये शुभकृष्णपक्षयो । (मण) प्रद्धिपरिक्षया पुटिनामा । प्रायण निन्दति । नन्दति च । अन सम्भावनामात्रमिति नात्प्रेक्षा। सौधाप्रकेल्या यदणदरीपु शासार्पितप्रस्मृतभूपणासु । ऐश्वर्यवन्तस्तरव सुराणा- मौदार्यमुद्रा ध्रुवमाश्रयन्ते ॥ ४४ ॥ सौधेति ।। यस्यां विद्यमाना अदयं शादर्य लिय तामु ।

·अच्युतरायाभ्युदये सौधामकेल्या प्रासादामविहारकाले । शाखामु अपितानि लम्बितानि प्रस्मृतानि विस्मृतानि भूषणानि याभिस्तासु तथोक्तामु सतीषु । (तैर्भूषण) ऐश्वर्यवन्त समृद्धिमन्त । सुराणा तरव कल्पवृक्षा । औदार्यमुद्रा दातृत्व प्रसिद्धिम् । आश्रयन्ते भजन्ति । ध्रुवम् । उत्प्रेक्षातिशयोक्ती ।। मदावलाना कटमध्यवान्तै- मैदैनदीमातृकता प्रयावा। यन्नेतुरुकिमितुर्यशोभि- रशोभि भूराश्रितसस्यलाया ।। ४५॥ मदायलेति ॥ मदावलाना गजानाम् । कटमध्यवान्तै गण्डस्थल मध्यमारते । मदै मदजलै । नदी माता पापिका यस्या सा नदीमा तृका तस्या भाव नदीमातृकता ता जलसमृद्धिीमत्यर्थ । प्रयाता । भू भूमि । आश्रित सस्याना लास्य नर्तन अभिवृद्धि या सा तथोक्ता सती। यन्नतु यस्या नायकस्य । उकिमितु राज्ञ । यशाभ कीर्तिभि । अशाभि शोभिता। मखावतीर्णेपु महीसुराणा मरुत्सु शून्या नगरी मघोन । प्रजासमाजै परिणाहिलक्ष्म्या प्रयाति यस्या न समानकक्ष्याम् ।। ४६ ।। मखेति । मरुमु देवेषु। महीमुराणा ब्राह्मणानाम् । मखावतीर्णेषु याग प्रत्यागतेषु ससु। शून्या जनशून्या । मघान पुगै इन्द्रनगरी अमरा वती । प्रजासमान प्रजाममूहे । परिणाहिना विस्तारवती लक्ष्मी थी ·प्रथम मर्ग । यस्या तथोक्ताया । यस्या । समानवक्ष्या सशस्थिति माश्यमित्यर्थ । न प्रयाति । काव्यलिगमतिशयोक्तिश्च ॥ उपर्यध. पुष्पफलैग्दन- मुद्यानमामोद्य दिव भुव च । आवालवारिण्यनुनिम्बदम्भा- इसातल रखयतीव यस्याम् ॥ ४७ ॥ उपरीति । यस्याम् । उद्यान आगम । उपरि उपरिमागे । अध अधौमागे च । (कमेण) पुष्पाणि पानि च ते । उदप भाप्य सत् । दिव म्यगम्। भुव भूमि च । आमोद्य वामयि वा सतोप्य च । आवालवारिणि आलवा जल। अनुयिम्बदम्मात् प्रतिविम्यव्याजान् । रमानल पातालम् । रजयति रक्त करोति मतापयताय । पुष्परममृद्धिमन्तोऽयुमताच तस्या पुरि वृक्षा इति भाव । अपगुति उत्प्रेक्षा उदात्त च ॥ वियत्तरूणा व्यतिघट्टितामु शारमाध्यले मोधपताविसामु । माधयंभाजा शतमन्युपुर्या- मदण्डलास्टर ममीक्ष्यते या ॥ १८ ॥ चियदिति । यानगरी । गोधपताविकामु प्रामादध्व पदण्डे । वियत्त म्या पक्षाणाम् । शासायल गागा । निहिनामु मघर्ष प्राप्तामु गती । माधय॑भाजा माश्य प्रामया । तमन्युपुया इन्दनगयां सह । गण्डस्या दाडीलामानव हामि वायत्यय । ममास्यते मयते । उन्प्रेक्षा।। 1 1 ·२६ अच्युतरायाभ्युदये पूपोत्पलेशावपि पुष्पवन्ता वितीव यत्रोपवनी कृता । प्रवद्धर्ष चैतद्रिपुमन्तरन्ध पादार्पण न क्षमते तदीयम् ।। ४९ ॥ पूर्वति ॥ यत नगर्याम् । उपवना उद्यानम् । पूषा सूर्य उत्पलेश चन्द्र तावुभावपि । पुष्पवन्ती पुष्पसहिती पुष्पवच्छन्दवाच्यौ । इति । कृतेया ईप्यायुतेव । अत स्वा त प्रदेश । एतयो सूर्याच द्रमसो रिपु शाम् । अन्ध तम । प्रवध प्रकषण पापयित्वा । तदीय सूर्यान दम स्सवन्धि । पादार्पण चरणवियास किरणप्रवेश च । न क्षमत न सहते। “एकयोक्त्या पुष्पव ता दिवाकरनिशारो।' 'अन्ध तमस्यपि। इत्यमर ॥ स्पृशत्युदस्तेन विधावुदन पादेन यत्सौधपितामहाण्डम् । समन्तत कन्दलतीन्दुकान्त निष्यन्दसन्दोहनिभाद्दयुसिन्धु ॥ ५० ॥ स्पृशतीति ॥ विधौ च द एव विष्णौ। उदस्तेन प्रसारितेन ऊध्वा क्षिप्तेन चापादन किरणनैव चरणन। उदग्र उन्नतम् । यस्या सौध एवापता महाण्ड ब्रह्माण्ड तत् । स्पृशति सति । सम तत समन्तात् । इदुका तनि ध्यन्दनिभात् चद्रकान्तनिष्य दव्याजेन । युसिन्धु गङ्गा । क्न्दलति प्रस्रवति। रूपक अपहृतिश्च ॥ आद्यैरपि भोणिपतिप्रकाण्डे- राकाणीयस्वयशोऽवतार | ·प्रथमः सर्ग । वसन्स तस्यां वसुधापतीना कन्यामणी काश्चनपर्यणेपीत् ।। ५१ ॥ आधेरिति ॥ आद्य क्षोणिपतिप्रवाई पुरातन लनहुपरामादिमि नृपतिठरपि । आकाक्षणीय स्पृहणीय स्वयशोऽवतार निजातिप्र परो यस्य स तथोक्त । स नृसिंहराज । तस्या विद्यापुर्याम् । वसन् मन् । वमुधापतीना रानाम् । काश्चन । कन्यामणी प्रशांता कन्यका যাপী আলো। तिम्रो नृपस्येत्यभवनभीष्टा- स्तिप्पाम्यिका तासु च नागमाम्या । पट्टाभिपिता पतिदेयताना- मुत्तंसमूपामणिरोसमाम्या ॥ ५० ॥ तिन्न इति । तामु परिणीतामु राजकन्यकामु । तिप्पाम्बिका नाग माम्या । पाभिषिका महिषी । पतिरेव देवता यामा तागो पतिदेवताना पतिमतानाम् । उत्तमभूषामणि चूडामणिभूता। ओवमाम्या च । इति तिम । नृपस्य नरमिंदराजत्य । अभीटा प्रिया । अभवन् ।। तिप्पाम्यिाया द्विजमंपदेऽभू- द्विग्यातिमान्वीरनृसिंहराया। नागाम्बिकायां नरसावनीन्दो. कीयांफरोऽजायत कृष्णराय ॥ ५३॥ तिप्पाम्यिकायामिति ॥ नरमाननीय नर्गमहराजम्य । द्विजाना सामगाना गांद मपदयम् । तिप्पाम्बिकायाम् । विश्यानिमान् प्रागद ।

·अच्युतरायाभ्युदये प्रयो नीलिम्न नल्यस्य अपदेशात् व्यानात् । मुषित चौरित । कैतवापगुतिः उदरस्थितमुत्पलेक्षणाया कुलदीप कुमुदिन्यधीश्वरेण । अभिरक्षितुमर्भक विसृष्टा रजनीवाजनि रोमराजिरया ॥ ३ ॥ उदरोति। उत्पलेक्षणाया इन्दीवराक्ष्या । अस्या राश्या । रोमरानि रोमावाले । उदरस्थित कुक्षिस्थम् । कुलदाप यशप्रदीपकम् । अर्भक शिशुम् । अभिरभितुम् । कुमुदिन्या अधीश्वरण चन्द्रण। चिमण प्रेषिता। रजनी रानिरिव । अननि जाता। उत्प्रेक्षा। अवतार इति स्वय मुरारे- मदरस्थ शिशुरुत्पलेक्षणाया । वलिवैभववचनानुकूल वपुषा वृद्धिजुपा विभाव्यते म्म || ४ ॥ अवतार इति ॥ उत्पक्षणाया । उदरस्य । शिशु । वलीना निवल्या वैभवस्य गुरुत्वस्य प्रदर्शनस्योत यावत् , वञ्चनाया प्रतार णाया तदपनयनस्यत्सथ , अनुकूल अनुगुण यथा तथा । पक्षे वबयो रभेदात् बले विरोचनसुतस्य दानवस्य यत् वैभव महिमा तस्य वचना या प्रतारणाया तदपनोदनस्येत्यथ , अनुकूल यथा तथा । पृद्धि जुषते भजते इति तेन । वपुषा शरीरेण । खय आत्मना । मुरारे विष्णो । अवतार निविक्रमावतार । इति । विभाव्यते स्म अमन्यत । काव्य लिङ्गम् ॥

·द्वितीय सर्ग। ३ १ उचकोक्मुये विधाय काय मुन्म तिमौमुदीं तथाङ्गे। नियत कुलनेतुरल्यकाी- जठरस्यो जगदीगसूनुरिन्दो ॥ ५ ॥ कुचेति ॥ जठरम्य उदरस्थित । जगदीशसूनु राजकुमार । कुची स्तनाव काग चस्याका तया मुख अप्रभाग एवं वदन तस्मिन् । कारण्ये नन्यमेव दुखानित वर्ण्यम् । विधाय कृवा। तथा । मुन्श ओवमाम्बाया । अह्न । थनिमा धार यमन समुदी चद्रिा ताम् । विधाय । फुग्नेतु वशनायास्य कुलपूरस्थस्यत्यथ । इदो । नियत नुवम् । अन्वकापीन् अनुकरोति म्म । अनुक्रात प्रयागे क्मणि पी करण महार विशली। यथा अनुराति भगवना नागयगस्य' इति कादम्बरी । उपमा । प्रसमीक्ष्य पयोधर मृगाक्ष्या मुग्यत श्यामलिमानमश्नुवानम । अपि गर्भघनोदये व्यलामी- दजहत्प्रीतिरहो म राजहम ॥ ६ ॥ प्रसमीश्येति ।म । रानहम राजश्रष्टा गरसिंहभूपतिरसे हम विशए । गभस्य घन मान्द्र य उदय अभिवाद म ण्य धनादय मेधाविभावसमय वधाकार हात यावन् , तम्मिमाप । मुग्पत अप्र भागे । श्यामतिमान नैन्यम् । अनुवान आप्नुवन्तम् । पयाधर कुच मव मेघम् । समीक्ष्य विगक्य । अजहती अयाती प्रीति य म ·२८ अच्युतरायाभ्युदये बोरनृसिंहराय । नागाम्बसायाम् । कात्यांकर यशानिधि । कृष्णरायश्च । अजायत जात ॥ अनन्यसामान्यतया धरायां दानेन तौ ख्याततरावभूताम । आद्यस्तयोर्दैन्यमुपा द्विजाना- मन्योऽपि वैगुण्यपुपा परेपाम् ॥ ५४॥ अनन्येति । तयो वीरनृसिंहरायकृष्णराययो । आद्य वीरसिंह राय । अन्य कृष्णरायोऽपि । ता । (क्रमेण) द्विजानाम । दैन्य कार्पण्य मुष्णाति अपनयतीति तेन । दानेन । परपा शत्रूणाम् । वैगुण्य वि गत्य वैयमित्यर्थ , तत् पुष्णातीति तेन दु सजनवनेति यावत् । दानन छदनेन । ददातेतेश्च ल्युएट दानशब्दो निष्पन्न । अनन्यसामान्यतया असाधारण्येन । धराया भूमौ । रयाततरी अत्यन्त प्रसिद्धी । अभूताम । तात्पर्यन्त प्रायणोपनाति । क्वचिदिन्द्रवमोपेन्द्रवने अपि ॥ मणिमिव सनिभूमहीसुरागी रभिमतमर्थमिवाम्बुराशिवेला । उडुरमणमिवेयमोवमाम्या भुवनहिताय बभार गर्भभारम ॥ ५५ ॥ मणिमिति ॥ स्त्रनिभू आरभूमि । मणि रजमिव । महीमराशा ब्राह्मणाशीर्वाद 1 अभिमत इशम् । अर्थ इव । अम्बुराश समुद्रस्य वेला अम्बुविकृति । उडुरमण चन्द्रमिव । इय औषमाम्बा । भुवनस्य लोकस्य हिताय । गर्भभारम् । यमार धृतवती । मालोपमा। पुपिताना प्रत्तम ॥ इति प्रथम सर्ग ॥

·द्वितीयः सर्गः। 1 - शरकाण्डविपाण्डुना मुसेन स्तनयोरप्युपजातमेचरिना। परिणेतूमुदा सम तदासी प्रकट दोहदलक्ष्म पक्ष्मलाक्ष्या ॥ १ ॥ अय गर्भचिद्वानि वर्णयति--- शरेत्यादिना । तदा । पश्मले में क्षिणी यस्यास्तस्या पक्ष्मताझ्या ओवमाम्बाया । दोहदलक्ष्म गर्भ चिलम । शरकाण्डवत् काशगुन्छवन् विपाण्डुना गौरेण । मुखेन वदनेन । उपनात मचाममा नैन्य यस्य तन तथोक्तेन । स्तनयो कुचयो मुम्बन अप्रभागणाप । परिणतु नायक्स्य। मुदा मतापण । सम साम् । प्रक्ट व्यकम । आसीत् । अनुमानम् ।। तनयानुपलम्भसभवो यो नृपतेरेक्ष्यत नीलिमा मुग्वेन्दौ । कुचयो स युगेन कोमलाङ्ग्या मुपितश्यूचुक्नीलिमापदेशान् ॥ २॥ तनयेति ॥ तनयस्य पुत्रस्य अनुपगम्भेन अनुत्पत्या सम्भव यस्य तयाक । य । नीलिमा श्यामत्व वैवयंमिति यावत् । नृपते । मुखेन्दा मुखचन्द्र । पक्ष्यत हट । स नीलिमा । कोमराया मुकुमारगाभ्या औदमाम्बाया । कुचयो स्तनयो । युगेन युग्मन । चुचुस्या स्तना- ·३२ अच्युतरायाभ्युदये तथोक्तः सन्।व्यलासीत् विलसति स्म । अहो इत्याचर्य । हंसस्य घनोदय प्रात्याविभावो विस्मयस्थानमिति भावः । रूपकं विरोधाभासश्च ।। मुहुरुच्वसितं मुखेन तन्च्या नयनाभ्यां सह नर्तितप्रसादम् । अवलग्नमिवान्तरङ्गमासी- दवनीपालशिखामणेरशून्यम् ॥ ७ ॥ मुहुरिति ॥ अवनीपालशिखामणः राजचूडामणेर्नरसिंहराजस्य । अन्तरङ्गं मनः । तन्व्याः औषमाम्शायाः । मुखेन (सह) उच्वसितं उच्वाससहितम् । आसीत् । मुखस्य उच्छासः निश्वासः । हृदयस्य तु उन्टासः समाश्वासः संतोष इति यावत् । नयनाभ्यां तस्याः नेत्राभ्यां सह । नर्तितः अभिद्धः प्रसादः प्रसन्नता दुःखकालुष्याभावः अन्यत्र धावल्य यस्य तत्तथोक्तम् । आसीत् । (तथा) अवलम तस्याः मध्यमिव । अशुन्य वैकल्यरहितं तत्तत्कार्यविचारचतुरं पक्षे पुष्टं च । आसीत् । सहोक्तिः उपमा च। उदभूजगदद्भुतोदयाना- मुचितो गर्भमुपेयुपोऽर्भकख । महितो भुजधामविभ्रमाणां महिलारत्नमनोरथप्रचारः ॥ ८॥ उदभूदिति ॥ मगति लोके अद्भुताना आवर्याणां उदयाः उत्पत्तयः तेषाम् । उचितः अनुगुणः । गर्भम् । उपेयुषः प्राप्तवतः । अर्भकस्य शिशोः । भुजयोः यत् धाम तेजः तस्य विभ्रमाणों विलासानाम् । महितः ।

·द्वितीय सर्ग। पूजिन ते पूाजत तदनुरूप हान यावत् । यद्वा जगदद्भुतादयाना भुनधा मविभ्रमाणा रापत । महित श्रेष्ठ । महिगरमस्य श्रीरमस्य आव माम्बाया मनारथभ्य दोहदम्य प्रचार प्रसार । उदभूत् उत्पन्न । मुदती महतीपु सिन्धुमुत्ता- स्त्रनवाप्यादरमाहाजिरेषु। यमितु परसालपण्डिताना करिणा कुम्भमणीगणानकाझीत् ॥ ९ ॥ सुदतीति ॥ शोभना दता यस्या मा मुदती रानी । महता श्रेष्ठामु । सिन्धा ममुद्रात् आनीता या मुक्ता मुत्तानि ताम् । आदर प्रीतिम् । अनवाप्य अध्वा । आवानिरपु युद्धागणषु । कमिनु भनु । करवार न सान साण्डताना मस्तकस्थत दारितानाम । करिणा गजानाम् । मुगापु शिर यु विद्यमाना या मण्य माचिकान तैया गणान गमनान् । अकालीन् आमरप ॥ परनान्यजनानिटन सिञ्चि- भस्मे सोधगता श्रम विनेतुम । अलमैहत कन्धराधिरूढा श्रवणोपान्तममीरण करेणी ॥१०॥ ल्नति ॥ (सा) मीरगना प्रामादमाम्हा सनी । श्रम तदारोद णजय परिधम तदुदत स्वेदगरिमिति यावत् । परीचालकाभि वाभि चीज्यमानाना ध्यानाना तारन्ताना अनि: वात । विनतु अपनादयितुम् । विचित् पदपि । न चक्मे न -- ·३४ अच्युतरायाभ्युदये इच्छति स्म। (क्तूि) कन्धरा वरेणोगावा तत्पृष्टमित्यर्थ , अधिरूढा अधि हिता सनी । करेणो गजवघ्या । श्रवणोपान्ताभ्या कणांचलाया जाय- माने समीरणे वायुभि । श्रम अपनेतुम् । अर अत्यर्थम् । ऐहत अभ्य लष्यत् पदमर्पयितु नच प्रसून- प्रकरप्वीपदपि प्रगल्भमाना ! महिपी भृशकर्कशेपु चूडा- मणिपु द्वेपिमृगीदृशामियेप ॥ ११ ॥ पदमिति ।। प्रसूनप्रकरघु कुसुमोचयेपु (अपि) पद चरणम् । अर्पयितु विन्यसितुम् । ईपदपि विचिदपि। न च प्राल्ममाना न शक्नुरती। महियो पहाभिषिक्ता औषमाम्बा । भृशकशषु नितान्तरटिनेषु । द्वपिमृगीदृशा शनुस्खाणाम्।चूडामणिषु शिरोरत्ने । पद अपयितुम् । इयेप वाञ्छति स्म । मुकुरेऽभिमुसीकृते ससीभि- र्मुसमालोफि न मुद्रितेन्दुगर्वम् । विमतैणहशा विनीतवाचा विपुलाच्या विमले कपोल एव ।। १२ ।। मुकुर इति । विपुलाक्ष्या विशालनयनया राश्या । मुदित निय मित निरस्त इयर्थ , तादृश इन्दुगव चन्द्रमद येन तादृशम्। भुखम्। सखाभि । अभिमुखीकृत पुरतो धृत । मुकुरे दपणे । न आलोकि न दृष्टम् । (स्तुि) विनीता विनयसम्पन्ना वाक् यासा तासा तथोचानाम् । विमतैणदृशा रिपुत्रीणाम् । विमले निर्मले । कपोले गण्डस्थल एव । आलोकि पीक्षित वीक्षितुमभिलषितमिति वा ।।

·द्वितीयः सर्गः। ३५ अवधार्य नदीरतिप्रसन्ना हरिणाझ्या मुहुरालुलोकिपामीन् । परिपन्ध्यबलाश्रुवाहिनीपु प्रथमानासनयोगपट्सिलामु ॥ १३ ॥ भयधीयति ॥ अतिप्रमाना. असन्तबच्चा.। नदी.। अपघीय निरस्कृत्य पिहायेत्यर्थ. । प्रघमानन बद्धमानेन समधिौन अननयोगेन कनलगपण पहिलागु करपातु । परिपन्थिना गृणा अयलाना वीणा अवाहिनीपु नयन मलनदीपु विषये । दरिणाझ्याः राजमहिया । मुहुः । आलोरिपा भालोक्नुिमिरहा । मासीत् ।। कदली ललितोरकाण्डमाम्ये जनयामास न जातु सौमनम्यम । अदमीयविसण्डनकगोण्डा फरिशुण्डैव नृमिहकम्बुकण्ठ्याः ॥ १४ ॥ कदलीति ॥ एम्यु कट गम्या सा पम्युरी नृगिहरा पम्युरण्टी बीनस्या । ऊरयारडगाम्य ऊरदमाश्यविपर्य। रिता मनोदरा । पदला रम्भा । मामनस्य प्रीनिम् । जानु कदाचिदपि । न अनयामाग न उत्पादिनयनी । (परं तु) अदायविमानकीरा पद. रोगन्धि (अलीरमक) मपनविरये मना सामनेन वियाना या । करिधागजहाल एव । सामनस्य जनयामाम ॥ अपहाय गुमानि हामपाया. ण्यपि पादास्थरताडनारपदानि । - ·३ अच्युतरायाभ्युदये प्रमदं परमाणुमध्यमाया सुदतीगीतिसुधोचितानि तेनु ।। १५ ।। अपहायेति ॥ परमाणुक्त अतिसूक्ष्म मध्यम मध्य यस्यास्तथा 'काया राया । हासस्य स्मितस्य पानाणि गोचरभूतानि स्मितेन विका स्यमानानीसर्थ, परिहासपात्राणि च । सुमानि नक्कुमुमानि । (तथा) पादाश्चलेन पादाप्रेण या ताउन तस्य आस्पदानि विषयान् स्त्रीणा पादाघातेन पुप्यन्तीत्यर्थ , तिरस्कार्याणीति च । सुमानि अगाकपुष्पा ध्यपि । अपहाय परिसज्य । सुदतीना स्त्रीणा गीतिसुधया गानासन रचितानि परिचितानि गीतिसुधाया उचितानि अनुगुणानीति घा, गानन विनमन्तालय , उपचाराहाणि चेति गम्यते । सुमान नमरुकु मुमान्येव । प्रमद सतीषम् । तेनु च । अपहाय विद्यमानानीति योज नया त्ययुपपत्ति । महाकविप्रयोगाणामेव बहुश उपलम्मात् समानक- तत्व प्राणिमिति यर । नीणा स्पर्शनियर्षिरसति वकुल शीथुगण्डषसैकात्पादापातादशोकस्तिलक्कुरबको चीक्षणागिनाभ्याम् । मन्दारा नर्मवाक्यापिटुमदुहसनानम्पको वक्तवाताच्तो गीतानमेरु विकसति च पुरो नर्तनात्व पिकार ॥' अथ पुसवनादिक यथाव- द्विहित कर्म विशामधीश्वरेण । तनयस्य तदीयगर्भभाजो विभवस्येव नयो विवृद्धयेऽभूत् ।। १६ ।। अथेति॥ अथ अनन्तरम् । विशा अधीश्वरेण जनाधिपेन नृसिंह राजन् । यथावत् यथाशास्नम् । अर्हार्थ वत्ति । विहित अनुष्ठितम् ।

·द्वितीय सर्गः। पुसवनादिक पुमान् सूयतेऽनेनेति पुरवन नाम कश्चन सस्तार , ताप ऋति । कर्म । तदीयगर्भमाज भोवमाम्बागर्भजुय । तनयस्य सूनो । नय नीति : विभवस्य एशर्यस्येव । विबुद्धये अभ्युदयाय । अभूत् । अथ वैजनने दिने शुभयो हरिणाश्री नृपतेरसूत सुनुम् । वसुधातिभरापनोदहेतु वसुदेवप्रमदेव वासुदेवम् ॥ १७ ॥ अथेति ॥ अथ पश्चात् । वैजनने सूतिमासे। शुभ अस्यास्तीनि शुभयु सम्मिन् । दिने । नृपते हरिणाक्षी राज्ञी । यमुधाया भूम य अतिभर अधिको भार तय अपनोदय अपनयनस्य हेतु कारण भूतम् । सूनु पुनम् । मुदेवप्रमदा देवकी । (ताश) वासुदेव कृष्णमिव । असूत प्रसूतवती । उपमा॥ मुशामजनिष्ट सूतिगेहे मुत्तजन्मात्मयसूचनो निनाद । उदयत्युडुवान्धवे रिमन्धे- धृतमौसर्यविपर्यया रहर्य ॥ १८॥ मुशामिति । सूतिगहे प्रमयगृहे । गुशां बाणाम् । गुनगन्मो- रमपमूलन पत्तिमागूचर । निनाद परकता भजनिर जात । उद्यान्धवे नदे। उदयति उदयमाने मति । अन्धे समुदस्य । नय मारय ।त पारायंस्य मुसरताया पोरगाहस्येस वार्यय अभाव ·अच्युतरायाभ्युदये याभिस्तास्तधोक्ता । (भवन्ति) किम् । न भवन्त्येवेत्यर्थ । इशान्ता अवनीरमणेवितीर्णमाद्यै- रगमत्माक्तनता यशोदुकूलम् । तदिद नवमेप दाखतीति प्रमदेनेव दिशो दश प्रसेदु ॥ १९ ।। अवनीति ॥ आर्य अवनीरमणे प्राक्तनै राजभि । पितीर्णे दत्तम् । यश कीतिरेव दुकूल क्षीमम् । प्राक्तनता जीर्णताम् । अगमत् गतम् । एप उत्पन कुमार । नव नूतनम् । तदिद यशोदुकूलम् । दास्यति । इति । प्रमदेन सतोपेणेव । दश दिश । प्रसेदु प्रसन्ना बभूवु । उत्प्रेक्षा॥ अपनीतरज कमानुपगा परितोपाचभरैरिव प्रजानाम् । मरुतो व्यवलन्त मन्दमन्द नवगन्धोदयनतितद्विरेफा ॥२०॥ अपनीतेति ॥ मस्त वाता । प्रजानाम् । परितोपाश्रुमरै आन न्याप्पप्रवाहैरिव । अपनीत निरस्त रज प्रणानुपा धूलोषणसवन्ध येपा ते तथोका । नव नूतन अनाघ्रात इत्यर्थ, तादृश य गन्ध परिमल तस्य रदयेन प्रसारणन नर्तिता मादिता तापिता वा दिरेफा भ्रमरा येस्त तथोक्ताश्च सन्त । मन्दमन्दम् । व्यवलन्त वाति स्म । उत्प्रेक्षा॥ नरपालकनन्दनो रिपूणा नगरीरेप गरीयसीर्वितीर्य ।

·द्वितीयः सर्गः।
३९
३
परितोपयिता ममेति नूनं
प्रननत ज्वलनः प्रदक्षिणार्थिः ।। २२ ॥
नरेति ॥ एपः नरपालकनन्दनः राजकुमारः। गरीयमी: वृहत्तरा. ।
रिपूर्णा शत्रूणाम् । नगरीः पुराणि । वितीय प्रदाय । मम । परिपोषयिता
परिपोषक । (भविध्यति) इति । ज्वलनः अग्निः । प्रदक्षिणाः अपिः
शिखाः यस्य स तयोः सन् । प्रननत जजृम्भे । नूनं ध्रुवम् ।।
अचिरेण दिशाममुष्य जेतुः
कमलां कल्पितविभ्रमां कटाक्षे।
अपि कल्पतरूं करेऽक्षिलक्ष्यं
फरवाणीति किमम्बुधिर्जजम्भे ॥ २२ ॥
अचिरेणेति ।। अचिरेण अविलम्बम् । दिशां विजेनुः दिग्विजय
कुर्वाणस्य । अमुष्य राजकुमारस्य । कटाक्षे नेत्रान्त । कमला लक्ष्माम् ।
पल्पितः कृतः विभ्रम विलासः यया तां तथोक्ताम् । करे हस्ते । फल्प.
तक कल्पक्षमणि । अक्षिलक्ष्य दृश्यम् । करवाणि कुर्याम् । इति।सम्युधिः
समुद्रः । जम्भे जृम्भते स्म किम् । एतावता कल्पक्ष पेवल ध्रुतः,
दानशाण्डस्य तदीयहस्तस्य दर्शन नु साक्षालयतरविलोग्नमवेति भावः।
तथागोच्यते 'स्वां पश्यता मया लन्ध कलाक्षनिरीक्षणम् ।' इति ॥
निसिलोऽपि परिजियाकलापो
जगृहेऽन्त.पुरचारिणा जनेन ।
तनयोदयशंसिना तदानी
पुटफा: पुरफारस्य भूपणानि ॥ २३ ॥

·अच्युतरायाभ्युदये । निखिल इनि ॥ तदानीम् । तनयोदयशासना पुत्रोत्पत्तिनियदान । अन्त पुरे चरितु शीलमति तैन जनेन । निखिल समस्त । परिक्रिया कलाप आभरणसमूह । जगृहे गृहीत । भूषणानि । अस्य परिग्रहीतु जनस्य । पुलका रोमाचा (इव) पुस्फुरु स्फुर्रात स्म । उत्प्रेक्षा ॥ अधिगम्य गिरामतीतमूल्या श्रुतिभूपा सुतजन्मसूचकस्य । प्रवितीर्णपरिक्रियाविशेपो- ऽप्ययमात्मानममन्यताधमर्णम् ॥ २४ ॥ अधिगम्येति ॥ अय राजा । सुतज मसूचकस्य तनयोत्पत्तिनिवेद पत्य जनस्य । गिरा याचमेव । वाचादिशब्दवत् टावतो गिराशब्द । 'गीभणितिगिरा।' हात निकाण्डशप । 'ता गिरा करुणा श्रुत्वा' इति प्रयोगश्च । अतीतमूल्या मूल्यातीता अमूल्यामित्यर्थ । श्रुतिभूषा की मरणम् । अधिगम्य लब्ध्वा । प्रविताण दत्त परिकियावशेष आगर- जातिशया यन स तथोक्त सनपि । आमानम् । अधम ऋण यस्य स अधमर्ण ऋणधारी तम् । अमयत मन । सवाभरणदानमपि पुत्रात्पत्ति सूचनाया अपर्याप्तमवायममनुतेति भाव । विहितनपनो विशामधीशो वसने हसविचित्रिते वसान । अवलोकितुमर्भक प्रमोदा- दवकृष्ट प्रययावरि गेहम् ॥ २५॥ विहितेति ॥ विशा अधाश राना। विहित कृत धपन नान येन ·द्वितीयः सर्ग। 1 स तथोक्त । गिजोंऽनाविवक्षित । यद्वा विहित नपन यस्मै सः। हसेन हसासरेण चिरेन विचित्रिते विचित्रे। वमने वने । वसानः धारयन् । अर्भक शिशुम् । अवलोकितु वीक्षितुम् । प्रमोदात् सतोपेण । अवकृष्टः आश्टः सन् । अस्टिगेह सूतिकागृहम् । प्रययौ यातः ।। अमुमर्भकमङ्कसीन्नि धात्र्याः शयितं सातिशयश्रियं म पश्यन् । विभवेन विडोजसोऽनुकुर्व- अपि नेत्रैरनुकतुमादृतोऽभूत् ।। २६ ।। अमुमिति ॥ विभवेन ऐश्रयग। विडाजसः इन्द्रस्य इन्द्रमित्यर्थः । अनुकर्यन अनुरारन तत्समा इत्यर्थ । म मृर्मिहराज । धायाः उपमातुः। आइसीनि उत्सङ्गप्रदेशे। शयित शयानम् । सातिशया सविशेषा श्री. दोमा यस्य त तथोकम् । अमुम् । अभंगम् । पश्यन् विलोक्यन् । नेत्रः नयनरपि । (पिडाजम.) अनुक्नुम् । भाहत आदरवान् । अभूत् । निनिमेषमभक्मपश्यदित्यर्थ । परिवर्य स जातकर्मणा तं परिणेता धरणे: प्रमोदमानः । यमुधावियुधान्यमुप्रक- यदुधानन्दधुरन्धरानतानीन् ॥ २७ ॥ परियायेति ॥ धरणे. भूमेः । परिणेता नायक: राजा । प्रमोदमानः मनुष्यन् । त अभंगम् । जातकर्मणा जानवमांन्येन सस्कारेण । परिवर्य परिवाय, मातरममा शिशोरापति भावः। यमुधाधियुधान ।

·४२
अच्युतरायाभ्युदये
ब्राह्मणान् । वसुप्रकर्षे धनसमृद्धिमि । आनन्दधुरधरान् आनन्दभार
वाहिन । अलानीत् अकरोत् ।। २७ ।।
चरणेन समेत्य शङ्खपद्मो
मकराकेन मनोपिणा निधाने ।
उदिते तनये तदा पितृणा-
मृणमुर्तीरमणस्य रीणमासीत् ।। २८ ।।
चरणेनेति ॥ शसपनो शङ्खपनाकारौ रेसाविशेषौ निधिविशपा
च । समेत्य प्राप्य (स्थितन ) मकर मीनविशेष तदाकारा रेसा कथन
निधिश्च अङ्क चिढ़ यस्य तेन तयोफेन । चरणन । (उपलक्षिते) मनी
पिणां विदुपाम् । निधाने निधी निधिसदृश इत्यर्थ । सनये
उदिते उत्पने सति । तदा । वीरमणस्य राज्ञ । पितृणा ऋण पितृ
विषयक भणम् । रीण शून्यम् । आसीत् । पुनजननेन पितृणान्मु
तोऽभूदित्यर्थ । 'ऋण देवस्य यागेन ऋषीणा दानकर्मणा । सन्तत्या
पितृलोकाना शोधयित्वा परिप्रोत् । लेप परिकर काव्यलिङ्ग च॥
कमलाकरपीडनक्षमेऽस्मि-
त्रुदिते राजशिशौ मुदे जगत्या ।
शिथिलाजनि सागसा नृपाणा
चिरकारासदनान्धकारपीडा || २९ ।।
कमलेति ॥ कमलाया लभम्या करपीडन विवाह स्वीकरणमिति
यावत् तस्य क्षमे योग्य, कमलाकरस्य पद्मसरस पीडन उपद्रव तत्र
क्षमे शक्के च। अस्मिन् । रानशिशौ राजकुमारे, यालचन्द्रे च । 'राजा

·द्वितीय सर्ग । स्यान्नृपती चन्द्रे' इति रमग । जगत्या लोपस्य । मुदे सन्तोपाय । उदिते उदयमापने सति । सागसा अपराधिनाम् । नृपाणां राज्ञाम् । चिर यद्दो वालात् या कारासदने कारागृहे अन्धकारेण तमसा जाता पीडा उपद्रव सा शिथिला गरिता । अजनि जाता । राहामभ्युदय. काले यन्धनस्था मुन्यन्ते इति समुदाचार । न पर प्रभया नरेन्द्रसूनो रभिभूताचिररिष्टदीपिकासीत । परिपन्थिवमुन्धरापत्तीना हरिदन्तेष्वपि च प्रतापढीप ॥ ३० ॥ नेति ॥ नरेन्दसूनी राजकुमारस्य । प्रभया का त्या । भरिटे सूति कारहे विद्यमाना दीपिका दीप केम् । अभिभूता निरस्तता अचिप यया सा तथाका । नासीत् । (पर न) हरिदन्तेपु दिगन्तेषु । परिपन्थि वगुधरापतीनां शानृपतीनाम् । प्रतापदीप प्रनापामको दापोऽपि । अभिभूतार्चि आसीत् ।। मणिमश्चसमश्चितोऽय धाश्या मधुरालोरिकयाजनिष्ट हष्ट । निनदैरिव निम्नगाला फलहस फमलान्तरालशायी ॥३१॥ मणीति ॥ मणिमय सर्यो गणित भाभिन तत्र शयान त्ययं । स राजकुमार । धाभ्या उपमानु । मधुरया मनोहरया भालोरिषया बालस्वापनोपयोगिगीतिया। मधुरालायिनि पटेतु ·४४ अच्युतरायाभ्युदये तद्विशेषणम् । निम्नगाला नदीतरङ्गस्य । निनदै शब्द कमलान्तराल शायी पद्ममध्ये शयान । क्लहस इव । हृष्ट सन्तुष्ट । अजनिष्ट । जात ॥ नयतो न कदाचन न्युत स्या- दवतीर्ण स्वयमच्युतोऽयमुाम् । इति शोभनलक्षणे स जान नकरोदात्मजमन्युताभिधानम् ।। ३२ ॥ नयत इति । अय कुमार । नयत नीतित । कदाचन कदापि । च्युत भ्रष्ट । न स्यात् । अयम् । उयो भूमौ । खयम् । अवतीर्ण । अच्युत विष्णुरेव । इति । शोभनलक्षण शुभनिमित्तै । जानन् विदन् । स नरसिंहराज । आत्मज पुनम् । अन्युताभिधान अन्युतनामानम् । अकरोत् ॥ अधिमञ्चमनुक्षण जिघृक्षु कुरुविन्दस्तवक कुतूहलेन । समनह्यदय यथोदयाद्रे- स्तटशायी तपन मृगेन्द्रशाब ॥ ३३ ॥ अधीति ॥ अय अर्भक । अधिमञ्च मच्चै । कुतूहलेन अभिलाष चापलेन । कुरुविन्दस्तवक माणिक्यगुच्छम् । उदयाद्रे उदयपवतस्य । तटशायी कटके शयान । मृगेन्द्रशाब सिंहशिशु । तपन यथा सूर्यमिव । अनुक्षण क्षणे क्षण । जिवृक्षु ग्रहीतुमिच्छु । समनधत् उत्साह्वानभूत् । उदयारुणमूर्तिरोपधीशो नियत वशभुवो नृसिंहसूनो ।

·द्वितीयः सर्गः । व्यरुचद्वयपदिश्य रखगुच्छं शयनस्योपरि सन्ततावनाय ।। ३४ ।। उदयेति ॥ उदये अरुणा रक्ता मूनि यस्य म ताटशः । ओपधायः चन्द्रः । वशभुव. स्ववशजातस्य । नृसिंहसूनो. नरसिंहपुत्रस्य । सन्तता वनाय सततरक्षणाय । शयनस्य उपरि मचारिभागे । रसगुन्छ रम- स्तवरम् । व्यपदिश्य य्याजीकृत्य तयाजनेत्यर्थ: । व्यरुचत् अशोमत । नियत निधितम् । रोचते द्युतादित्वात् 'युझ्यो लहि' इति परस्मैपदे 'पुपादि-' इति सूनेण अह ॥ चलमानललन्तिकाविभूपा- वहमानद्युतिर्धिताभिरूप्यम। अवलीढमुधांगुलीलमासी- दनिदानस्मितमाननं तदीयम ॥ ३५ ॥ पलमानति ॥ वलमाना चलन्ती या ललन्तिकाविभूषा किंचित- म्यमान कण्टाभरण तस्या वहमानया प्रगरता पुन्या कान्या पर्धित भाभिम्प्य म्यरय यस्य तत् तथोक्तम् । अनिदान अनिमिन म्ति यस्य तन् । सदीय पुवगम्यन्धि । आनन ममम् । अवलीटर प्रामा मुधांमुलाला इन्दुविटामायेन तर ताशम्। चन्द्रगामित्व. । आमार। अवलम्यतया धितोऽपि धायाः करमालम्ब्य स फानिचित्पतानि । मणिनूपुरमिसिनेन फिथि- स्कृतमंन्यानि फिलारणे व्यतानीन || ३६ ।।

·अच्युतरायाभ्युदये अवलम्पतयेति ॥ स राजकुमार । धात्र्या भूमे । अवलम्बतया आधारतया । स्थित सनपि । धान्या उपमातु 1 कर हस्तम् । अवलम्ब्य अवारभ्य । माणन पुराशजितन रत्नमयपादादिशब्देन । कृता गणिता सव्या येषा तानि, नूपुरध्वनिसस्यया पादविन्याससख्या अनु- मीयत इति भाव । मानचित् । पदानि चरणविन्यासान्। अङ्कणे अजिरे । किंचित् शन शनै । व्यतानान् अकरोत् कि । समायोक्ति ॥ किमपि क्षितिपात्मजे विवक्षौ विमताना विरराम वीरवाद । सदनाङ्कणसीम्नि सचरिष्णौ चलितु दिक्षु यश शशाक नैपाम् ॥ ३७ ।। किमपीति ॥ क्षितिपात्मजे राजकुमारे । विमपि अविस्पष्टवर्णम आंचारित च किंचित् । विवक्षो वक्तुमिच्छति सति । विमताना शनू णाम् । वीरवाद वय यारा इत्येवमहकारकोलाहल । विरराम शान्त । (क्षितिपात्मने) सदनाङ्कणसाम्नि गृहचत्वरप्रदेशे । सञ्चारणौ सचरणशीले । एपा विमतानाम्। यश । दिक्षु।चलितु गातुम् नि शशाक शक्तनाभूत् ।। अजनिष्ट यदाधिवेश्म लोल्या- न्मणिदीपग्रहण महीशसूनो । परिशीलनमे पर्यणसी- त्तदहो वैरिमहोहठात्वियाया ॥ ३८ ॥ अजनिष्टेति । अधिवेदम गृहे । महीशसूनो राजकुमारस्य । ोल्यात् चालचापलात् । मणिदीपस्य ग्रहणम् । अजनिष्ट जातम् । (इति यदा इति यत् । अव्ययानामनेकार्थत्यादवमर्थ । यदा ।

·द्वितीय सर्ग । ४७ यदा याम्म वाले इति घ्याम्याय उत्तरवाक्ये तदा इत्यन्याहारण घ्याख्येयम् । तत् मणिदीपग्रहणमेव । वरिणा शभ्रूणां महस तेजस इटास्क्रियाया पगदपहरणस्य । परिशीलन अभ्यास 1 पर्यणसीत् परिणमति गम ॥ अवलम्ज्य मनै सचनमोऽभू- दररोधप्रमदागुरीदलानि । परमानशिशु प्रतानिनीना परिगृहन्निव धारपवानि ॥ ३९ ॥ अपरम्येति ॥ग । अवरोधप्रमदानां अन्त पुराणां अली दगनि पमतुल्या परशाया । अवगम्य । प्रतानिनीना सतानाम् । पालपापानि नवगिफ्यान । पारगृछन् अवलम्यमान । परमानशिशु पातपात इय । शी मदम दम् । चमेण गमनेन महित गायम । अभूत् ।। पहुशो यदशोभि रनभित्ती नृपहिम्भप्रतिविम्यसप्रदाय । परितो विमतान्भविष्यदात्म सुरणाना निरणायि पूर्वग्ग ॥ ४०॥ यारा इति ।। भिती म!ि रिम्भम्य रानामारस्य प्रतिषिम्पाना सप्रदाय परम्परा । गुनियारपरायताल्गनुपायाची सप्रदायान्द प्राने परपरानासनिक । परा गमधिधम् । भाभि शोभ्यत । इति यर । भाभीति योगयो पनि पम् । म तुसारोभने करिनि दुलंगा। राजकुमारपात्र बना ।

·अच्युतरायाभ्युदये (तत्) विमतान् परित शत्रूणा सम तात् । भविष्यता भाविना आरम स्फुरणानां राजकुमारविलसनानाम् । पूर्वरङ्ग प्राथमिस्न्यापार । निर णायि निश्चितम् । जनरिति शप । रूपरेषु प्रथमस्तव्यकृयवाची पूरा शब्द प्रकृते एवपर ॥ सुदृसामभजत्सुतोऽयमका कलिताह्वानगिरा कर प्रसार्य । वलदम्बुरहा यथा मरालो नलिनीनामलिनीविराविणीनाम् ॥ ४१॥ सुशामिति ॥ मुत राजकुमार । कर हस्तम् । प्रमाय तदभि मुख नापा । कलिता कृता आह्वानगी आग छ आगछेति वाक् यामि स्तासाम् । सुटशास्त्रीणाम् । अान् उ सङ्गात् । अङ्ग उत्सङ्गम् । मराल हस । अलिनाविराावणाना भ्रमरीझकारवतीनाम् । वलदम्बुरुहा चलखमानाम् । नलिनीना पधिनानाम् । अकात् । अयथा मध्यमिव । अभनत् प्राप्त ॥ मुसरीकृतमुग्धकिङ्किणीक महुरटकूरितकेलिरङ्कणेषु । सनुलग्नरजोभरस्तदानी मवनीधारणसाधनामतानीत् ।। ४०॥ मुखरीतेति ॥ अङ्कणयु । मुसरीकृता शब्दाय्यमाना मुग्धा मनोहरा किङ्किण्य भुपिया यस्मिन् क्मणि तद्यथा भवति तथा । मुहु पुन पुन | अङ्करिता उमिषिता कलि लीला यस्य स । (स) तदाना लीकाले । तनी शरीर लग्न सम्बद्ध रजोभर धूलिभार

·द्वितीय सर्ग ।
यस्य स तथात सन् । अवनीधारणसापना भूधरणाभ्यासम् । अता
नीन् तनोति स्मेर । गम्योत्प्रेक्षा॥
अपनीवलहन्तुरङ्कमध्ये
विहरन्व्यक्षितचापलो व्यलासीन् ।
अधिसानु यथानुकूलकेलि
कनकोणिभृत करीन्द्रशान ।। ४३ ॥
अवनीति ॥ अवनीवरह-तु भूमीन्द्रस्य नूमिहराजस्य । अरत्र
उरसस्य मन्ये । विहन् काउन् । व्यजित प्रकाटेत चापल बाललील्य
येन तथोक्त । (म) कनरमाणिभृत मेहपर्वतस्य । अघिसानु सानुनि ।
अनुकूला स्वर नियमागा कलि माडा येन स । करीन्दशाव परिक
लभ इव । व्यलासीत् विलास ॥
अपमार्य दुरक्षराण्यवन्या
रजसो विस्तृतिलक्ष्यत कुमार ।
चलदडलिनीतवर्णरेसो
व्यलिसकि स्वालनभावरेसाम् ॥ ४४ ।।
अपेति ॥ कुमार । रतस धूल्या विस्तृतिलायत प्रक्षेपप्रमारणा
दिव्यारेन । अवन्य भूमे । दुरक्षण प्रागा लिविनानि शानवे
दशानि दुगक्षराणि । अरमार्य परामयं अपनीय । वसन्नाभि प्रबल
तीभि मलामि नीता कृता वारेसा यहच्या वर्गम्वरूपसूचक
रेसाविशेषा येन तयोर मन् । सालप्रमावरेसा सपरिग्रहत्वम्
विका रेगाम् । म्पलिसत् लिलेरा रिमित्युत्प्रेक्षा |

·५० अच्युतरामाभ्युदये अथ कैश्चिदहोभिरेव विद्या- गुरुरध्यापयति स्म तं कुमारम् । मधुरुन्मिपितालिमन्जुपोपः परपुष्टं किल पञ्चमप्रपश्चान् ॥ ४५ ॥ अथेति ॥ अथ । त कुमारम् । गुरु: आचार्यः । केचित् अहोभिः कतिपयर्दिवरेव । विद्या: । उन्मिषितः उज्जृम्भितः अलीनां भ्रमराणो मजुघोष. मनोहर पनिः यस्मिन् तादृशः । मधु सन्तः । परपुष्ट को- किलम् । पञ्चमप्ररथात् किन पञ्चमतभिदानिय । अध्यापयति स्म अध्यापयामास 1 किलशब्द इवार्थक । तथा च यादवा-युदये 'निखि. सचेतन...' इति पयव्याख्याने 'आरगा. किल सरिश इय' इति दीक्षिता.॥ नृपवर्यशिशोनिसर्गजाना निखिलानामपि देशिकः कलानाम् । परमुल्लसनाय पर्यणगी- त्सवितेवाम्पुजकोशसौरभाणाम् ॥ ४६ ॥ नृपेति ॥ देशिक गुरुः । श्वर्यशिशोः राजपुनस्य । निसर्गानां खाभाविकांना जन्मान्तरवासनावशादनुवर्तमानानाम् । निखिलाना सम. स्तानामपि । कलाना विद्यानाम् । सविता सूर्यः । अम्बुनकोशसौरभाणां कमलमुकुलगन्धानामिव । उल्लमनाय पर केवलमुलासाय उदधिमात्रा. येत्यर्थः । पर्यणसीत् पर्यणमत् उपयुक्तोऽभूदित्यर्थ । 'स्थिरोपदेशा- मुपदेशकाले अपेदिरे प्रात्तनजन्मविद्याः । इति कुमारसम्भवः ।। - -

·द्वितीय. सर्ग 1
तरलीकृतसङ्गवहरीक.
मुरलीसीम्नि सम्वेटर कुमार ।
समशोमत सचलत्तरगो
जनितारत इाकरो जलानाम || ४७ ।।
नरलीझतेति ।। खुरलीयानि शस्त्रविद्याभ्यामभूभागे । तरलता
चालीकृता सर्वत स्मोरितेत्ययं सहचरी कृपाणलता येन स
पेटेन प्रतिभटसारातनिवारणार्थ धृनेन चक्राकारेण चर्मणा सहित
मरोटक । कुमार । सवलन ता ऊर्मय यस्य स । जनित
उत्पादित आवतं अम्भाश्रम येन स ताश । जलाना आवर गमुद्र
इस । समशोभन शुशुभे ॥
अधिरोपयतीन्दुवारने
मचमत्कारतया शरासने ज्याम ।
अतिचिलममिनपार्थिवाना-
मारूढाजनि सेयमंसयूटान् ॥ ४८ ।।
अधीति ॥ इन्दुवश चन्द्रकुलमेव वश वेणु तस्य स्ने मुक्तामणी
राजकुमारे । रामन धनुपि । ज्या मावीम् । गचमत्कारतया सविशे
पतया । अधिरापयति आरोपयति गाने । अमिताधिवाना सगरा
नाम् । मा इय ज्या भूमि मात्री च । अगरगन् अमशिमरान् । आ
स्टा अवतोगी । अजनि जाता। इस अतिचित्र असायम् । अस्त्र
मानवी विहाय राज्य यामागुरिति भव ॥
परिरक्षणतो वर हि शिक्षा
प्रकृतानेन रिपण्डित पटिम्ना ।

·५२ अच्युतरायाभ्युदये मणिचामरहेममानितो य द्भियते वन्दिजनेन लोहदण्ड ॥४९॥ परीति ॥ परिरक्षणत रक्षणादपि । प्रकृता प्रमाता । शिक्षा ह दपन्नव । वर मनाक प्रियम् । यत् यत । अनेन रानकुमारण । पार म्ना पटुभावन बलनेत्यथ । विस ण्डत भाजत 1 लाहदण्ड अया दण्ड । माणभि रने वामरण हम्ना खर्गेन च मानित पूनित ताक सानल्यथ । दिननन स्तुतिपाठकै धियत । तस्य सामथ्य प्रकटनाय तग सन्ति ‘लाहदण्ड रत्नादिभिवहुमा य यता वन्दिना धारयन्ति ततायर शिक्षा रक्षण दिति भाव ॥ मरुत सुहृद मदीयधाम चलनस्य ज्वलत पुरीष्वरीणाम् । निरुणद्धितरा निजान्तरित्या हितरोपोऽभिनदेप चर्मभस्रम् ॥ ५० ॥ मरतमिति ॥ अरीणा शत्रूणाम् पुरीषु नगरपु ज्वलत ज्वाल ध्यत । चतमानसामीप्ये शता। मदीयधाम मदीय तन एव ज्वलन अग्नि तस्य । सुहृद सहायभूतम् । मरुत वायुम् निजात खस्य अत प्रदशे। निरुणद्वितरा सम्यक प्रतिवनात । इति । आहित उपर राप कोपा यस्य स तथोक्त (इव) एष राजकुमार । चमभन्न अतिनभास्त्र काम् । अमिनत् भिनत्ति स्म । चमभन्नभदन महावलसाध्यम् । तचाप्यय कृतवान् । तन हतुरूपाक्षत ॥ अधिगत्य गतित्वरा हयाना मधिबाह्याल्यमुना प्रचालितानाम् ।

·द्वितीय. सर्गः। ३ परिपालयतीर भक्तिमुद्रां पपमान पदरेणुधारणेन ॥ ५१ ॥ अधीति | अधिवाद्यालि वाद्यानि पुराहिर्विद्यमाना विहारण देशा तपा आलि पदति तस्याम् । अमुना राजकुमारेण । प्रचालि ताना धाबितानाम् । हयाना अवानाम् । गतित्वरा गमनवगम् । अधि- गला अधीत्य । अविश्त्येति पाठेऽपि स एवार्थ । पवमान वायु । पदरणी पादपरागरा धारगेन । भक्तिमुद्रा भकिचिह्न गाढा भक्ति वा । परिपालयति रक्षतीर ।। अधिरोपयति स्म दृस्तिरण्ठे जनता तोपमिपेण जातमात्र । अधुना पटुतामनेकपेन्द्र व्यवृणोदित्यपि दिनु निस्मयाय ।। ५२ ॥ अधिरोपयतीति ॥ग । जातमात्र जात एच। जनता जन ममूहम् । तापमिपण गतोपय्यारेन । इस्तिक गजेोपरि। आरोषयनि म आरोपयामाम । अधुना गायनम् । अनेकताना गजाना इन्द घंट, गजगाविषय इव । पटुना तदारोशगामध्यम् । व्यवृणोत् पुदी नकार । इलेनदपि । पिरमयाय आवाय किनु । जानमात्रयान्यान्गज मान्यमारोगयत गांप्रनय गजाधिरोहग न विम्मयामिनि भाव । मतोपन्य परा पाटा लोरे गतरसन्याधिरोहामिनि प्याहियत । तथा य 'पनामानुग्रहीन । य शूरादयतार्य हाम्नस्कन्ध प्रतिपन ।'ति शान्तरम् । एतारना यसन्तमालिका इतम् ॥

·अच्युतरायाभ्युदये विद्याः समेत्य विविधा नृपतेस्तदासी- दानन्दहेतुरतिवाहितशैशवोऽयम् । यातः क्रमाद्विलसितानि यथा कलानां पाथोनिधेः किमपि पार्वणशर्वरीशः ॥ ५३ ॥ विद्या इति ॥ तदा । विविधाः समस्ताः । विद्याः । समेत्य प्राप्य अधारयेत्यर्थः । अतिवाहितं यापितं शैशवं येन सः । अय राजकुमारः।। क्रमात् । कलानाम् । विलसितानि विलासान् समस्ता: कला इत्यर्थः । यातः प्राप्तः। पर्वणि भवः पार्वणः संपूर्ण इत्यर्थः, तादृशः शर्वरीशः चन्द्रः। पायोनिधेः यथा समुद्रस्येव । नृपतेः नरसिंहराजस्य । किमपि वक्तु- मशक्यतया । आनन्दहेतुः सतोपकारणम् । आसीत् । वसन्त- तिलकं वृत्तम् ।। इति द्वितीयः सर्गः ·तृतीयः सर्गः। Kumaon- अथावनीवासयसूनुरभ्यगा- दनगराधान्तमलक्रिया तनो । वधूजनस्वान्तवशक्यिौपध वयो नय शैशववासनासहम् ।। १ ।। अथेति ॥ अथ । अवनीवास बसूनु पृथिवीन्द्रपुत्र । अनाराद्वान्त कामसिद्धातम् । तना शरीरस्य । अलकिया अलकारम् । यधूजनाना स्त्रीणां स्वातस्य मनस वशक्यिौपध वशीपरणभेषतम् । शैशववासना शिवध शिवसस्कारो वा शैशववातीपात्यर्थ , न सहत इयमहश वामनाया अराह शैशवयागनासह भनीतीशवमित्यथ । नव नूतनम् । षय तारण्यम् । अभ्यगात् उपयया। शिववागना सहत इति तादृशम् । नव धय याल्यतारण्यया साधमिति वा । रूपकम् ।। चमत्कृत यौवनशिल्पिना तदा समश्चितभूलतया मतोरणम् । अभूत्प्रवेशाईमनद्गभूपते- रद पुर पान्त्यमृतात्तसेचनम् ॥ २ ॥ चमत्तमिति ॥ सदा । गमशिता सविसमा या भूरता तया । सतोरण बदनमालिकामाहत पहिवारमाहित था। कान्त्यमोन कान्ति ·अच्युतरायाभ्युदये नरेन कान्तिसुधया वा आत्त कृत सवन यस्य तत् । योवन तारुण्य मेव शिल्पी कार तेन । चमत्कृत सविशेपरमणायीकृतम्। अद पुर अमुष्य पुर शरीरमव नगरम् । पुर नगरदहया' इति विश्व । अनङ्गभूपते मामथरानस्य । प्रवेशाहे प्रवशयाग्यम् । अभूत् । परिणाम ॥ वोऽधिदेव्या वदनाञ्चितस्थिते- तसकर्णोत्पलवर्णधोरणी । व्यराजतामुष्य कपोलमण्डले विकस्वरश्मश्रुमिपेण विम्बिता ॥३॥ वच इति ॥ वदने मुरा अधिता पूजिता स्थिति यस्यास्तस्या । वचोधिदव्या सरस्वत्या । वतस अलमारभूत यत् वापर तस्य यणधारणी कृष्णवणरेसा । विरस्यरस्य विलरात मश्रुण मिपण प्या रेन । अमुप्य राजकुमारस्य । कपालमण्डल गण्डमण्डल । विम्विता प्रतिफलिता सती । व्यराजन विरैत । सापहवात्प्रेक्षा ॥ बहत्यविन्छिन्नतयैव पणिका मणिप्रभाम्रोतसि मासलोदये । मशैवलाहूरचमत्त्रियेव त कपोलभू श्मश्रुपरन्विताभवा ॥ ४ ॥ पहतीति ॥ मांगा साद उदय अभिरक्षिः यस्य सस्मिन् । पणिक्यो वांकारया मणीनी रवाना प्रभारानसि यातिप्रवाह भविरिणतया अविरिष्दनव । याति प्रबहनि सति । इमथुपरपिता मधुष्याता का भू तस्य पाल्दा वाइरधमक्रिय, ·तृतीय सर्ग.। शैवाललेशेन जायमाना या चमकिया शामा त सहितेव । अभवत् । रूपक उत्प्रेक्षाच ॥ रिधि सरोजं व्यधित स्वमन्दिर तुपारपातोऽपि न तेन सह्यते । इतीव सानन्दममुख्य वन्धुर भुजान्तर मन्दिरमिन्दिरातनोन् ॥ ५ ॥ विधिरिति ॥ विधि ग्रह्मा । सरोन पद्मम् । स्वस्य आत्मन मन्दिर गृहम् । व्यधित कृतवान् । तेन मरोजेन । तुपारपात हिमप. तनमपि, अभियानोऽपीति च ।न सह्यते । इतीव इति मत्यर । इन्दिरा लक्ष्मी । सानन्द आनन्दहिन यथा तथा। यन्धुर मनोहर सर्व महमिति यानन् । अन्य । भुजान्तर वक्ष । मन्दिर गृहम् । अतनोत् अकुरुत । उत्प्रेक्षा॥ फणाधरेन्द्र परित्य भीषण दृढादरामसतटाधिगहणे । ग्रहीतुमस्य प्रमताविव अमा व्यरानता जानुविरम्बिनी भुजी ॥ ६ ॥ फणेति ॥ आय । जानापलाम्गनी आजानुदापी । भुजा । मारण भयारम् । पगाधरेन्द्र आदशेयम् । परिद य विहाय । असतंटे भुज शिसरप्रदेश अधिरोहणे । र निशर आदर प्रानि यस्याम्नाम् । क्षिनि भूमिम् । प्रईनु उपयोगाय दस्तावगम्यन गर्नुम् । प्रगती अत्तापिताम्बराजा सशमिताम् । परियर उप्रेक्षा च ॥

·अच्युतरायाभ्युदये - समानतादुर्विधतां जहार य- द्विभूतिमान्यस्य विजृम्भणं हि तत् ।। ११ ।। प्रमृऐति ॥ दर्पणः मुकुरः । प्रमृष्टः निरस्तः कन्दर्पमदः मन्मथस्य गर्वः येन तस्य । तस्य अच्युतराजस्य । प्रतिविम्यानां प्रतिच्छायानां सदृशानां च सम्पदं समृद्धिम् । प्रकाश्य प्रदी । समानतायां सादृश्य- विषये दुर्विधता दारिद्यम् । जहार अपनीतवान् । इति यत् । तत् । विभूत्या ऐश्वर्येण मृजागस्मना च मान्यस्य माननीयस्य मृजासंस्कारेण वैमल्यं प्रापणीयस्य च । विजृम्भण विलासः । तदेव हि विभूतेः फलं यद्दारियहरणमिति भावः । प्रतापं श्लेपः अर्थान्तरन्यासश्च ।। अतत्समानजभवः स्मरादिमा- व्यधत्त रूपव्ययलोभवानिय । तदेकरूपव्ययदुर्विधः स किं तनोति तन्न्यूनतनुश्रियोऽपरान् ।। १२ ॥ अतदिति ॥ (यः) अब्जभवः ब्रह्मा । रूपव्यये लोभवान् लुब्ध इव रूपव्ययभीहरिवेत्यर्थः । स्मरादिमान् मन्मथप्रभृतीन् । अतत्समान् । अच्युनराजस्य विसदृशानेव । व्यवत्त निर्मितवान् । सः तादृशो ब्रह्मा । तदेकरूपव्ययदुर्विधः तस्यान्युतगजस्यकस्यैव निर्माणे समुपयुक्तेन रूपव्ययेन दरिद्रः सन् । अपरान् अन्यान् । तन्न्यूनतनुधियः अच्युत. राजापेक्षया न्यूनशरीरलक्ष्मीकान् । तनोति सृजति किम् । रूपेणतन्म. दृशः कोऽपि न भूतो न भवति चेति भावः॥ करम्वितं यौवनकान्तिसंपदा कुमारमालोक्य कुतूहलान्नृपः।

·तृतीय सर्ग |
६१
अथानियायास्य विवाहकर्मणे
महीभुजा मन्त्रिमुसेन कन्यका ॥ १३ ॥
परस्तिमिति ॥ अथ। नृप नृसिंहरान यौवनवातमम्पदा तार
पयनानतशाभातिशयन । करम्बित पूर्णम् । कुमार पुनम् । कुतूहान्
अभिलाषण । आक्य । अस्य अयुतरामारस्य । विवाहम्मण परि
णयविधय । मन्तिमुपेन मा सद्वारा । मह भुजा रानाम् । यस
पुनी । आनिनाय आनीतवान् ।
करेण सूनो क्षितिपालकन्यका.
क्रानय प्रायति स्म भूपति ।
प्रकाशितारण्यरुचे पयोनिनी
प्रसूनपालीदिवसो यथा रवे ॥ १४ ॥
धरणेति ॥ अय भूमति नृसिदरात । प्रागिनी मागावती ता
रुण्यचि योवनकति यस्य तस्य । मून पुरस्य । करण हनन ।
क्षितिगालायकारान् रातामारीहस्तान् । दिवस अह । प्रकाशित
आरम्य रतिमा यया मा प्रकाशितल्या ताणी साप प्रभा यस्य
तस्य । रव सूयस्य । करेण किरणन। पयानिन प्रमूनपाल यथा पानी
पपलानी । म यति स्म प्राहयामाग !
पुरोहहाम्वर्य कुमुदतीशयो
बंधूपु देवी वरदाम्बिकाभिधा।
अमुप्य मतोपमपुष्यदान्तर
विशिष्य तारास्थिव रोहिणी विधो ॥ १५॥

·६०
अच्युतरायाभ्युदये
.
समानतादुर्विधता जहार य
द्विभूतिमान्यस्य विजृम्भण हि तत् ।। ११ ।।
प्रमृप्टेति ॥ दर्पण मुकुर । प्रमृष्ट निरस्त कन्दर्पमद मन्मथस्य
गर्व यन तस्य । तस्य अच्युतराजस्य । प्रतिविम्वाना प्रतिच्छायाना
सदृशाना च सम्पद समृद्धिम् । प्रकाश्य प्रदय । समानताया सादृश्य
विषये दुविधता दारिद्यम् । जहार अपनीतवान् । इति यत् । तत् ।
विभूत्या ऐश्वर्यण मृजाभस्मना च मान्यस्य माननायस्य मृजासस्कारेण
वैमल्य प्रापणायस्य च । विजृम्भण विलास । तदेव हि विभूते पल
यद्दारिद्यहरणमिति भाव । प्रतीप लेप अर्थान्तरन्यासश्च ।।
अतत्समानब्जभव स्मरादिमा-
न्व्यधत्त रूपव्ययलोभवानिव ।
तदेकरूपव्ययदुर्विध स किं
तनोति तन्न्यूनतनुश्रियोऽपरान् ।। १२ ॥
अतदिति ॥ (य) असभव ब्रह्मा । रूपव्यय लोभवान् हुन्ध
इस रूपव्ययभीररिवेत्यर्थ । स्मादमान् मन्मथप्रगतीन् । अत समान् ।
अव्युतरानस्य विसदृशानव व्यधत्त निमितवान् । स ताशा ब्रामा ।
तदेकरपथ्य यदुर्विध तस्यायुतराजन्यपस्यैव निर्माण समुपयुक्तन
संपव्ययन दरिद रान् । अपरान् अन्यान् । तन्न्यूनतनुश्रिय अच्युत
रानापेक्षया न्यूनशरीररक्ष्मीकान् । तनोति सृजति पिम् । रूपणतन्म
दृश योऽपि न भूतो न भवति चति भाव ॥
परम्बित यौवनकान्तिसपदा
कुमारमालोक्य कुतुहलान्नृप ।

·तृतीय सर्ग । । निमुत्तमर्यादतया विजृम्भित नवाभिरूप्य न कदापि वर्तनम् ॥ ९॥ करेति ॥ क्रारविन्दे हस्तपञ एव । कठिने अनवरतव्यायामवशान् कशे । मानस मनस्तु । न कठिनम् । भ्रवी च । च एवार्थ । कौटिल्य- भुवी भुमताभूमी । वामय वाक् तु। कौटिल्यभू कौटिल्यस्य अनार्जवस्य भू स्थानम् । न । नव नूतन आमिरूप्य रामणायकम् । विमुक्तमयी दतया यक्कादधिक्तया अतिशयेनेत्यर्थ । विज्ञम्भित उल्लमितम् । वर्तन आचारस्तु । कापि। वियुक्तमर्यादतया सकस्थितिकतयार न विनाम्भ तम् । परिसस्या॥ निरर्गलायामनिरोधवर्मना विना निदान श्रयणे विरोधिनी । इतीव रोपातिशयस्पृशोदेशो- रशोभि कोणेन विशोणिमाणिमा ।। १०॥ निरर्गलेति ॥ निदान विना निष्कारणम् । निरर्गल निष्पनिवन्ध समधिक य आयाम दर्य तस्य निराध पातबन्ध तस्य वर्मना मार्गेण स एव वनं तेनेति वा ननिरोधद्वारत्यथ । श्रवणे विरो धिनी शनुभूने । इति । रोपातिशयस्पृशा कोषाधक्यभाजोरिव । दृशी नयनयो । विशाणिम्न आरुण्यस्व अणिमा रदश । कोणेन प्रान्तेन । अशोभि अशोभ्यत । शोभयते कमणि लुइ । 'कोणेऽस्य' इति पाठा न्तरम् ॥ प्रमृष्टकन्दर्पमदस्य दर्पण प्रकाश्य तस्य प्रतिनिम्बसम्पदम ।

·अच्युतरायाभ्युदये समानतादुर्विधता जहार य द्विभूतिमान्यस्य विजृम्भण हि तत् ।। ११ ।। प्रमृति ॥ दर्पण मुकुर । प्रमृष्ट निरस्त कन्दपमद ममथस्य गर्व यन तस्य । तस्य अच्युतराजस्य । प्रतिाबम्बाना प्रति छायाना सदशाना च सम्पद समृद्धिम् । प्रकाश्य प्रदश्य । समानताया सादृश्य विषय दुविधता दारिद्यम् । जहार अपनीतवान् । इति यत् । तत् । विभूया एचर्यण मृजाभस्मना च मा यस्य माननायस्य मृजासस्वारेण वमल्य प्रापणायस्य च । विजृम्भण विलास । तदव हि पिभूत पल यहारियहरणामात भाव । प्रतीप श्लेप अर्थान्तरन्यासश्च ।। अतत्समानब्जभव स्मरादिमा- न्व्यधत्त रूपव्ययलोभवानिव । तदेकरूपव्ययदुर्विध स किं तनोति तन्न्यूनतनुश्रियोऽपरान् ॥ १२ ॥ अतदिति ॥ (य) अनभव ब्रह्मा । रूपव्यय लाभवान् लुब्ध इव रूपव्ययभारवत्यथ 1 स्मराादमान् म मथप्रभृतीन् । अत समान् । अयुतरानस्य विसदृशानद । व्यधत्त निमितवान् । स ताहरा। ब्रह्मा । तदस्पिय्ययदुर्विध तस्याच्युतराजत्यैरस्यैव निमाण समुपयुक्तन रूपव्ययन दारद सन् । अपरान्, अन्यान् । त न्यूनतनुधिय अच्युत राजापक्षया न्यूनशरीरक्ष्मीसन् । तनोति रानात किम् । रूपणतत्य दृश काऽपि न भूतो न भवति चति भाव ॥ करम्बित यौवनकान्तिसपदा कुमारमालोक्य कुतूहलान्नृप । -

·तृतीय सर्ग ।
६१
६
१
अथानियायास्य विवाहमणे
महीभुजा मन्त्रिमुसेन कन्यका ॥ १३ ॥
करम्वितमिति ॥जय । नृप नृसिंहरात योवनमान्तिसम्पदा तार
ण्यनानतशोभातिशयेन । राम्वत पूर्णम् । कुमार पुनम् । कुतूहलान्
अभिलाषेण । आलोक्य । अस्य अच्युतराजकुमारस्य । विवाहमण परि
णयविधये । मान्तमुपेन मन्त्रिद्वारा । महाभुता राक्षाम् । कन्यका'
पुनी । आनिनाय आनीतवान् ।
करण सूनो क्षितिपालकन्यका-
करानय ग्राह्यति स्म भूपति ।
प्रकाशितारण्यरुचे पयोजिनी-
प्रसूनपालीर्दिवसो यथा रवे ॥ १४ ।।
करणेति ॥ अय भूपति नृसिंहरान । प्रकाशिनी प्रमाशवती ता
रुण्यरुचि योवनकति यस्य तस्य । सूनो पुत्रस्य । परण हस्तेन ।
क्षितिपालक यकाकरान् राजकुमारीहस्तान् । दिवस अह । प्रमाशित
आरश्य रतिमा यया मा प्रकाशितारण्या, ताहशी सचि प्रभा यस्य
तस्य । रवे मूर्यस्य । करेण किरणेन । पयानिनीप्रसूनपाली यथा पधिनी
पदलानीव । प्रायति स्म ग्राहयामास ।
कुलोद्वहास्वकुमुद्वतीशयो-
बंधूपु देवी वरदाम्बिकाभिधा ।
अमुष्य सतोपमपुष्यदान्तर
विशिय तारास्विव रोहिणी विधो ॥ १५॥

·अच्युतरायाभ्युदये कुलेति ॥ अकंकुमुद्वताशयो सूर्गावन्द्रममो । कुले दामु कुलोता रिकामु सूर्यचन्द्रवशतालाविवर्य । वधूपु पनीषु । घरदाम्बिकाभिधा घरदाम्बिमानानी। देवी। अमुष्य अयुतरानकुमारस्य । विधो चन्द्रस्य । तारागु नक्षने। रोहिणी च । विशिष्य विशेषत । आन्तर मानसि कम् । सतोषम् । अपुष्यत् पुपाप । तनू भुवस्त्रीनपि तादृशश्रिय समीक्ष्य साम्राज्यपदाहलक्षणान् । अमन्यतैवान्तरदन्वदम्बरा परम्पराभोज्यतया पति क्षिते ॥ १६ ॥ तनूभुव इति । क्षिते पति नृसिंहरात । तादृशाश्रा यषा तान् । साम्राज्यपदस्य चक्रवर्तित्वस्थानस्य अहाणि याचतानि क्षणानि येषा तान् । नीन् आप तनूभुव पुत्रान् । समाश्य विलाक्य । अन्त मनसि । उदन्वान् समुद्र अम्बर बन्न यस्यास्ता समुदपयन्ता भूमिम् । परम्परा- भोज्यतया स्वपुत्रपौतपरपरया खकुलापभोगाहतया । अमन्यत मेने एव । यद्वा भाज्यता रक्षणीयता। अयण्डापि भूाम खवश्यष्ववायतिध्यत इत्समनुतेति तात्पर्यम् ॥ समेत्य साम्राज्यरमा मनोरमा विनीतिमात्वीरनृसिंहभूपति । बहिर्व्यधावन्धनमन्दिरादरी- न्धरासुरान्कि च दरिद्रताभिधात् ॥ १७ ॥ समेत्येति ॥ विनीतिमान् विनयसपन । धारनृसिंहभूपति । मनो - ·तृतीय सर्ग । रमा साध्याम् । साम्राज्यरमा साम्राज्यरक्ष्मीम् । समेत्य प्राप्य । अरीन् शन् । बन्धनमन्दिरा कारागृहात् । वहि व्यधान् चकार मुमोवेत्यर्थ । रिंच धरामुरान् ब्राह्मणान् । दरिद्रताभिधान् दारिद्रपनाम्न । बन्धनम न्दिरात् । वहि व्यधात् । अनन्तर कीर्तिधुरधरोऽदधा- त्स कृष्णराय सक्ला वसुन्धरा । अमुष्य शीर्णरभिपेक्वारिभि शशाम विद्वेपणगौर्यपावक ॥ १९ ॥ अनन्तरमिति ॥ अनन्तरम् । कार्तिधुरधर यशस्वा । म प्रासद्ध । कृष्णराय । सक्ला वसुंधरा समस्ता भुवम् । अदधात् अधारयत् शीर्ण परित काणे । अमुष्य कृष्णरायस्य । अभिषक्वारािम "अभिप करले । वद्वेषणाना शत्रूणा शायपाचा शौर्याप्त । शशाम शन्त ॥ स कोण्डबीटिप्रमुखानि सगरे महान्ति दुर्गाणि मतगजेगितु | पुरा गृहीत्वा पुटुपट्टनूपुरे न्यधादथ सम्भमसी महावल ॥ ८१ ॥ स इति ॥ महत् वल सय शक्तिवा यस्य स । स असा कृष्णराय । सगरे युद्धे । मत गशितु गनपनिराजस्य । काण्डवारिप्रमुखानि । महान्ति । दुर्गाणि । पुरा प्रथमत । गृहीवा। अथ पश्चात् । पुटुपन पुरे तनाम्नि गरे । स्तम्भ जयस्तम्भम् । न्यधात् निचखान ।।

·ur ४ अच्युतरायाभ्युदये पयोधिकाञ्चीपरिणेतृतास्पदे पदेऽभिपेक्तु तमथान्युतप्रभुम् । फुलाद्रिकूर्मोरंगकुखरामणी श्रमापहृत्यै समनाहि मन्त्रिभि ॥ २० ॥ पयोधीति ॥ अथ । पयोधि समुद्र काशी मेसला यस्यास्तस्या पयोधिकाञ्च्या भूमे परिणेतृतासदे नायकतागोचरे ! पद स्थाने भूप तित्वस्थान इत्यर्थ । अच्युतप्रभु अच्युतरायम् । अभिपस्तुम् । कुलादाणा भूभार वहता कुलपर्वताना कर्मस्य आदिकूर्मस्य उरगस्य शेषस्य कुप रामण्या गनभेष्टाना दिग्गनाना च य भूभारवहनेा जात श्रम तस्य अपहत्यै अपनोदनाय । मन्त्रिभि सचिवै । समनाहि समुयुयुजे । प्रचोदितास्तै परिचारकास्तत- स्तपाययेन स्तनयित्नयो यथा । अग्रपतीर्थार्णववाहिनीजला न्यनैपुरातासमकालमप्रत ॥२१॥ प्रचोदिता इति ॥ तत अनतरम्। ते मन्त्रिभि । प्रचादिता प्रेरिता । परिचारका भृत्ला । तपात्ययन चांगलेना प्रचारिता । स्तन यित्रवो यथा मेघा इव । अशेषाणा समस्ताना तीर्थाना प्रभासादितार्थानों अणंवाना समुदाणा वाहिनीनां वावगांदिनदाना जलात । भातासमकाल आशाक्षण एव । अग्रत पुरस्तात् । अनेषु मातय त । युवानमाजानुभुजायति ततो निशाम्य सर्वनिरचायि मन्त्रिभि ।

·८ भुजङ्गराजन्यधृतां भुव कृती भुजाद्गदीकर्तुममौ भनेदिति ॥ २० ॥ युवानमिति ॥ नत । आनानु जानुपयन्न पियमाना भुजयो आ यनि दय यम्य त तपासम् । युगान नरम अन्युनराजम् । निशाम्य विलोक्य । कृती धन्य । अमी अच्युनरान । भुतररानन्यधना गपं- रापन ताम । भुवम् । भुनाउदीकन हम्नया म्यूगकर्नुम । भवर प्रभ यत् शक्नुयात् । इनि । सचिव मन्धिमि । निरचागि निक्षितम् ॥ प्रणामलील फणिगैलगासितु कदाचिदमे करशहापारिणा । पयोधियाधीपरिणेतृताम्पदे पटेऽभिपित्त म परपगगते ॥ ३ ॥ प्रणामेति ॥ प्रणामी प्रगमनपर । ग अच्युतराम । यदा निन । पणिरालशामिनु भगवन संपायग्नायकम्य । अन पुरत । करे विद्यमानान् पनि गारितेन वारिणा जलेन । परम्परागते पुलामागन । पयोधिरावीपरिणतनास्पदे पदे भूपनिवस्थाने । अभिरत ॥ प्रणीय विधानगरी पनि मिते- रहीन्दौराधिनुवाम्य कल्पिताम । उदारवृत्तरदयुवतात्मवं विचित्सवस्त मचिया विशेषत. ॥ १ ॥ प्रीपेति ॥ हादसपिभुरा र दिगोन । निमापिताम् । विपानगम् । सितं ५ मयुरागम् । प्राय .

·turn अच्युतरायाभ्युदये नीत्वा । ते। सचिवा. मत्रिणः । उदारवृत्ते गम्भीरस्य । अस्य । उत्सवम् । विशेषत विशेषेण । विधित्सव. विधातुमिच्छवः सन्तः । उद. युजत उद्युक्ता अभूवन् । निशान्तसंदानितवैजयन्तिका- निरन्तरच्छायनिराकृतातपम् । परिष्कृतानेकविधमतोलिक पुरं विभोरेक्ष्यत पुहितोत्सवम् ॥ २५ ॥ निशान्तेति ॥ विभो पुर विद्यानगरी। निशान्तेषु गृहेषु सदानि. साना बद्धाना वैजयन्तिकाना ध्वजाना निरन्तरया निषिया छायया निराकृत निरस्तः आतप. यस्मिस्तत् तथोक्तम् । निरन्तरा छाया यम्मिस्तत् अत एव निराकृतातपमिति वा । परिष्कृताः अलंकृता. अने- कविधा: प्रतोलिका रथ्या' यस्य तत् । पुलित. वर्द्धित उत्सव. यस्मि- स्तत् तादृशम् । ऐक्ष्यत अदृश्यत । विचित्रकौशेयवितानमण्डली- विलम्बिमुक्तामणिदामचामरम् । परस्परप्रस्तुततर्कशिल्पवि. प्रवर्तितात्यद्भुतचित्रपुत्रिकम् ॥ २६ ॥ विचित्रेति ॥ इत. पर सप्तश्लोकी एकान्वया । एतारा महीपतेः मन्दिर अलक्षीति सम्बन्धः । विचित्राणां माधयंकराणी नानावनां वा कोरोयवितानानां दुकूलोलोराना मण्डल्या विलम्बीनि लम्बमानानि मुक्कामणिदामानि माफिकमारा: चामराणि च यस्मिस्तत् । परस्परंग ·तृतीय सर्ग । अन्योन्येन प्रस्तुत प्रान्त तक शिपाराविषये विवाद स्पधी या यस्ते तारी शिल्पविद्धि शिल्पिभि प्रतिता निर्मिता चिना विचित्रा पुत्रिका प्रतिमा चित्र आरेग्य पुत्रिका वा यस्मिस्तत् तयोफम् ॥ विशुद्धमुक्ताफलधूलिपालिकरा- तरगितप्राङ्गणरङ्गवहिरम् । इतस्तत क्लमहिमाम्बुसेचन प्रशान्तनाह्याङ्कणचन्द्रधूलिकम ॥ २७ ॥ विशुद्धति ॥ विशुद्धा विशदा या मुलाफ्लधूलिपालिका मास्तिकचूर्णपहत्तय तामि तराङ्गता सर्वत प्रवतिता प्राङ्कणेषु भाज. २ रहवल्ल्य भक्तिरचना यस्मिस्तन् । इत तत सर्वत । पलनेन आचरितेन हिमाम्बुसेचनन प्रशान्ता अनुस्पतन्त्य वाधारणपु वहिवत्व रेषु विकाणी चन्दधूलय पूरपरागा यस्मिस्तत् ॥ समश्चितारवधूनसाचल प्रपश्चितारावविपश्चिकाश्चितम । सफणप्रेक्षणकोहणागना. मृदङ्गसताडनभद्गिसंगतम् ॥२८॥ समश्चितेति ।। समधिताना श्रेष्टानां आरवधूना आरदेशमीण যায় না দুৰৱ্যৰ বিবিগ্ৰনষ যা বিখামা बाणा ताभि अशित मनोहरम् । सहरमणानो कटवकपनावशेषम रिताना करणाहनाना कोणत्रीणां मृदासमारनस्य मदावादनस्स भापा शोभया सगत सहितम् ।।

·un
अच्युतरायाभ्युदये
कलिङ्गसारगगालिपूर्णितो-
तरङ्गसौरभ्यकुरङ्गनाभिकम् ।
पटीरकर्पूरविमेलनाभी-
निरूढलाटीकरहाटकोत्कटम् ।। ९ ।।
कलिनेति ॥ कलिङ्गसारङ्गशा परिङ्गदेशमृगाक्षीणा आलिभ
समूह घूर्णिता मर्दिता उत्तरङ्गमौरभ्या अतिसुग धय कुरहनाभय
वस्तु रका यस्मिंस्तत् । पटारर्पूर विमेलनाभट्या चन्दनकपूरसयातरीत्या
निरूढाना कुशलाना नानीना लाग्दशस्त्रीणा करहाटकै पद्मकदै (इद
सुगा धक्न्दानामुपलक्षणम् ) ट अधिक व्याप्तमिल्सथ ॥
विराटसौराष्ट्रवधूटिकालिका-
सटावचूडीकृतचारवीटिकम् ।
निगर्वपाठीनविवर्तलोचना-
प्रवर्तितागत्रिकपात्रवर्तिकम् ।। ३० ।।
विराटेति ॥ विराट सौराष्ट्रवधूनिभि विरार दशोपामि सीराम
देशोत्पनाभिश्च स्त्रीभ कालिकाना जगमामीना साभि जगभि वाच
काभि अवचूडीकृता अलकृता ताभिर्वद्धा इत्यर्थ चारव वाटिका
सजोपकरणकानि ताम्बूलाान यस्मिंस्तत् तथाफम् । पाठीनविवतवत् मा
नोद्वर्तनवत् तरलानि लाचनान नयनानि यास ता पाठीनविवर्तलोचना
लिय यद्वा पारीनायेवता मत्स्यपरिणामा मीनसदृशानीलर्थ तादृशानि
लावनानि यासामात विप्रह, विगतपाटीनविवर्तलोचनाभि त्रिगतदेश
स्त्रीभि प्रपतिता कृता सस्कृता वा आराग्निपात्रवर्तिका नाराजनार्थी
पात्र निक्षिप्ता वर्तय यस्मिस्तत् ॥

·तृतीयः सर्गः। Gayo अचन्तिकुन्त्यान्ध्रपुरान्धिकाफरा- नुवन्धिसौगन्धिकदामदन्तुरम् । विदर्भसुभ्रूकरशिल्पवैदुपी- विकल्पजल्पाकसिताभ्रगर्भकम् ॥ ३१ ॥ अवन्तीति । अवन्तिकुन्त्यान्यपुरन्धिराणां अवन्त्यादिदेशयुवतीना करानुबन्धिभि हस्तसम्बन्धवद्धि ताभिः स्वहस्तेन प्रध्यमानैरित्यर्थ', भौगन्धिकदामभि. बहारमालाभि दन्तुर व्याप्तम् । 'पुरन्ध्रिसक्लानु- गन्धि' इति पाठान्तरम् । विदर्भमुभूवा विदर्भदेशमीणा नरशिल्पवैदुप्या. मान्यादिप्रधनविषये हस्तकौशलस्य विकल्पाना भेदाना जल्पाका निवेद- यिनार- मिताभ्रगर्भका धवलेन अधकाम्येन लोहविशेषेण क्रियमाणानि 'ताण्डा' इति द्रामिडभाषया व्यवहियमाणानि शिरोमाल्यानि यस्मिस्तत् । “जरपाकमध्रगर्भवम्' इति पाठान्तरम् । तदा ज पारमित्येतदपि मही- पतिमन्दिरस्य विशेषणम् । अदभ्रा अधिकाः गर्भका: शिरोमाल्यानि यस्मिनिति म्याग्येयम् । केशमध्ये तु गर्भक ।' इति अमर. " अपारनेपालनपालवालिका- कलापमम्पादितधूपनैपुणम् । अलक्षि मागल्यमयं फिलाग्रिलं महीपतर्मन्दिरमिन्दिरास्पदम् ॥ ३२ ॥ अपारति ॥ अपारण अधिकन नेपालपालवालियालापन नेपा- लराजकुमारीगम्हेन सपादित निवर्तित धूपनपुग अगुस्यूपाद्युत्पादनमा- मभ्य यस्मिनन् । अपारनि सम्पादनक्रियाविशेषण बा । मागन्यमय ·अच्युतरायाभ्युदये मगलप्रचुरम् । अखिल निःशेषम् । महीपते मन्दिर राजसदनम् । इन्दि- रायाः लक्ष्म्याः आस्पद निवासः । अलक्षि दृष्टम् । किलेति प्रसिद्धौ । पराकृतैरम्मदपाटवानक- प्रणादपारीणदरीप्रतिश्रुता। हरिष्यति क्ष्माभरमेप इत्यमी कुलाचलाः श्वेलनमाचरन्निव || ३३ ॥ पराइतेति ॥ इरमदस्य मेषज्योतिषः वज्राः इद ऐरम्मद यत् पाटव शब्दविषये सामर्थ्य निर्घोष इति यावत् तत् पराकृत निरस्त यस्तैपा आनकाना पटहाना यः प्रणादः निस्वनः तस्य पारीणा. पार- गता. तत्परिपूर्णा इत्यर्थ. या. दर्यः गुहाः तासा प्रतिश्रुता प्रतिध्वनिना । कुलाचला: महेन्द्रमलयादयः । एष. अच्युतराज. । माभर भूभारम् । हरिष्यति अपनेति । इति । श्वेलन सन्तोषेण सिंहनादम् । आचरन् अकुर्वनिव । उत्प्रेक्षा। समञ्चितं कञ्चुकिनां जयारवैः सहाप्तराजन्यजनेन केनचित् । अलंकृतं साग इवाङ्गजः शनै- रसावयासीदभिषेकमण्टपम् ।। ३४ ॥ समञ्चितमिति ॥ असा अन्युतरायः। केनचित् केनापि । आप्त. इट: य. राजन्यजनः सत्कुलजातक्षत्रियलोकः तेन सह । सागः मूर्तिमान् । अनज मन्मथ इव । कञ्चुक्निा सौविदलाना। जया जयघोषः । समधित शोभितम् । अलकृत परिपतम् । अभिषेकमण्डपम् । शनः मन्दमन्दम् । अयासीत् यया । 'समचित 'इत्यपि पाठः ।। ।

·तृतीय सर्ग । , अनादि नान्दीभिरनर्टि मदले रराणि वीणाभिरभाणि वेणुभि । अरेभि भेरीभिरगर्जि जझरे- रगारि शृङ्गे समकाटि पाहलै ॥ ३५ ॥ अनादीति ॥ (तदा) नान्दामि वायविशेष । अनादि शादितम् । अत्र सर्वत्र भावे लट् । माल 1 अनदि। नई शब्द वाणाभि । अ राण । वेणुभि वर्ग । अभाणि भणित शन्दितमित्यर्थ । रणभणी सन्दार्थी । भेभि दुन्दुभिभि । अरेमि अशल्दिारे दाद। जहर समामक्वांचविशष । भगजि गजितम् । गत शन्दे । वाद्यविशेष । भगारिशब्दितम् । गृ शन्दे काहले । समकालि शन्दितम् । कर दाब्द सल्यानयो । कृताभिपेर कृपया पुरा हरे म एप साम्राग्यपदेऽभ्यपिच्यत । थाम्बुरेशव्यपदेशतो मही तदाजनि स्विन्नतनुम्तदादरात् ॥ ३६ ॥ तेति ।। हरे विणा या अनुग्रहण । पुरा प्रथमत । कृताभि- पैक अभिषिक्त । एष अग्युतराम । मामाज्यादे चमनिवस्थान। अभ्यरिच्यत मभिरि ता पाभिपकाल । मही भूमि । तस्मिन् अग्युतराये आदरान् प्रीने । भषा विडाणां ये अम्युरेशा जल्यणा तेषा व्यपदेशन म्यान । विप्रा गावभाववैविना तनु मूति यस्यास्तपोला। अनि जाना । सापड्या प्रेक्षा। ।

·अच्युतरायाभ्युदये समाप्य सवा समनन्तरक्रियां नृपासनस्थो नृपतिनिरक्ष्यत । सुमेरुसङ्गीव सुरेन्द्रपादपः श्रियः ससेव श्रितभानुमण्डलः ॥ ४१ ॥ समाप्येति ॥ सी समनन्तरक्रिया समस्तमपि अनन्तरकरणीयम् । समाप्य निवलं । नृपासनस्थ. सिंहासने स्थित । नृपतिः अच्युतराज । मुमेहसगी मेरुपर्वते विद्यमान । सुरेन्द्रपादपः क्त्यक्ष इव । धित अधिष्ठित भानुमण्डल सूर्यविम्य येन स ताटश । धियः ससा लक्ष्मीपतिः नारायण इव । निरक्ष्यत दृष्टः। प्रचालितोड परिचारिकाजनै- नृपस्य नीराजनदीपिकोत्करः । दिगन्तरभ्रान्तिमिपान्नटिप्यतो दधौ प्रतापस्य स पूर्वरङ्गतां ॥ ४२ ॥ प्रचालित इति ।। (य) नीराजनीपिकाना आरानिकदीपिकाना उत्कर समूह' । नृपय । अग्रे पुरस्तात् । परिचारिकाजनैः । प्रचालित अमित । सः नीराजनदीपिकोत्तर । दिगन्तरध्रान्तिमिपात् दिगन्तरेयु भ्रमणब्याजेन । नटिष्यत नर्तिभ्यत । प्रतापस्य । पूर्वरङ्गता प्राथमिकता आरम्भकृत्यतामित्यर्थ । दधौ दधार । 'दिगन्तरे भ्रान्तिमिषात्' इति पाठे तु भ्रान्तिमिपात् दिगन्तरे नटिघ्यत इत्यपि व्याख्या शक्यम् ॥ अरालकेशीभिरनाटि मेदिनी- स्वयवरप्रेयसि शोभिते श्रिया ।

·तृतीय सर्ग.। । वलाहके दर्शितवार्पिकोदय न किं शिसिन्यो नटन विवृण्यते ॥ ४३ ॥ अरालेति ॥ मैदिन्या भूमे स्वयवरप्रेयसि स्वयकृतपती अत्युत राये । प्रिया राजलक्ष्म्या । शोभिते सति । अराल कुटिल भरिमा नित्य केश यासा ताभि धीभि । अनाटि नटितम् । भावे लु। बलाहक मेघ। दशित यारिकादय वर्षाकालिक्मपत्ति येन तस्मिन् तथोक्त सान । शिसिन्य मयूर्य । नग्न नतनम् । न विटण्वते किन दुर्वन्ति पिम् । दृष्टान्तालझार ॥ पिनीतसागन्तविधूतचामर- द्वयान्वितोऽलक्ष्यत धूर्यह भिते । तुपारहौलो पदाहतिद्विधा- पनीपतन्नायधुनीपया इव ॥ ४४ ॥ विनीतेति । यिनीत विनयसपन गाम विधूत याजित यन् चामरदय तन अन्वित युत उभयतयामराम्या वाग्यमान इयर्थे । क्षिते भूमं । धूवंद भारोह अच्युतराय । पमुशिलामु आहया सघनेन द्विधापनीपतत् द्विधा विभज्य प्रवत् नारधुनीपय गाजर यस्य तथोक्त । तुपारी हिमवपर्वत १क्ष्यत १० । पनी- पदिति पतलुगन्ताच्छता॥ मनुषमो रक्षति तत्युलभमा- पतीनितीनानुजिक्षया गनौ।

·अच्युतरायाभ्युदये अपादितप्रेतादभीशुबीचिका- कृतावलम्वैरिव गन्धवारिभिः । फराजसौवर्णघटापवर्जितै- स्तमभ्यपिञ्चत्तरलेक्षणाजन ॥ ३७॥ अपाङ्गितेति ॥ तरक्षणाजन वान । अपाङ्गित नेत्रान्तवलने प्रेक्षता प्रसरता अभीशूना कान्तीनामेव रज्जुना वीचिवाभि तरह परम्पराभिरित्यर्थ कृत अवरम्ब धारण येया तादृशरिव स्थिते । कराग्नेषु हस्तारविन्देषु विद्यमाना ये सौवर्णपटा कनरस्लशा ते अपवर्जित विसष्टै । गधवारिभि सपरिमरै जले । त अच्युतरायम् । अभ्यर्षियत् अभिषिच । - कृताभिपेकस्तुलुवक्षितिक्षिता कुलाग्रणी कुङ्कुमवारिधारया । करीव सिक्तो गिरिधातुनिईरै शशीव सायन्तनसन्ध्ययारुचत् ।। ३८ ॥ छतेति ॥ तुलुपक्षितिक्षिता तुलुवमहीपतीनाम् । कुलाप्रणी कुल श्रेष्ठ अच्युतराय ! कुमवारिधारया कुडमसहितसलिलधारया । कुता भिषेक अभिषिक्त सन् । गिरिधातुानझर गैरिक्षातुविमिङ्ग प्रवण जलै । सिक्त । रीगजइव सायतमसन्ध्यया सायकालिकसन्ध्यारामेण । सिक्त रूपित । शशी चन्द्र इव च । अरचत् अशोभत ।रुव दीप्तौ । 'शुद्भयो लडि' इति पाक्षिक परस्मैपदे पुपादिद्युतादि-' इति अझ् ।।

·तृतीय मर्ग । ७३ अलोकि लोहरिचन्दनोदक निम्मित मण्टपवेदिकङ्कणे । निरीक्ष्य कान्त नृपमागयादमा- न्भुवोऽनुरागो यहिग्द्यतो यथा ॥ ३९ ॥ भलोकांति ॥ राम जन । मण्टपवेदिकारणे अभिषेकम विद्यमानाया वितदिकाया प्रदेशे। पितृम्भिन ममुसितम् । हरिचन्द नौदक रक्तचन्दननम् । कान्त रमणीय भनारम् । नृप अग्युतरालम् । निरीक्ष्य निलाम्य । (स्थिताया ) भुर भूमे नायिकाया । अमान् अनन्नभवन् अमित इत्यर्थ । ( अन ) आशयात् हृदयात् । यहि । उद्यत निर्गत । जनुराग यथा अनुराग इस । अलाकि दृष्टम् । अनु गगा रत्तवर्ण इति मप्रदाय ॥ अधारयत्पाण्डरमम्बर क्षिते- रधीश्वर स्नानविधेरनन्तरम । समाप्तरर्पस्नपनो यथा गिरि शरन्मुये छननितम्बमम्जुदम ॥ ४०॥ अधारयदिति । क्षिते अधीश्वर अयुतराज । स्नानविध मन न्तरम् । पाण्डर धवरम् । अम्बर वधम् । शरन्मुगे शरदारम्भ । ममाप्त अवगित वर्षानपन वांकारिकनिमेचन यम्य म तादृश । गिरि पर्वत । एननितम्य आछादितकय्यप्रगम्। अम्बरेऽपि विशेषणमिद मुयोजम् । अम्युद यथा मेघमिव । अधारयन् धृतवान् ॥

·७४ अच्युतरायाभ्युदये समाप्य सर्वो समनन्तरक्रिया नृपासनस्थो नृपतिनिरक्ष्यत । सुमेरुसगीव सुरेन्द्रपादप श्रिय सरोव श्रितभानुमण्डल ॥ ४१ ॥ समाप्येति ॥ सर्वो समनतरक्रिया समस्तमपि अनन्तरकरणीयम् । समाप्य निवत्य । नृपासनस्थ सिंहासन स्थित । नृपति अच्युतराज । मुमेरुसगी मेरुपत्रते विद्यमान । सुरेद्रपादप कल्पवृक्ष इव । श्रित आधष्ठित भानुमण्डल सूर्यविम्ब यन स तादृश । श्रिय सखा लश्मापात भारायण इव । निरक्ष्यत दृष्ट ॥ प्रचालितोऽग्रे परिचारिकाजनै नृपस्य नीराजनदीपिकोत्कर । दिगन्तरभ्रान्तिमिपान्नटिष्यतो दधौ प्रतापस्य स पूर्वरङ्गता ॥ ४२ ॥ प्रचालित इति ।। (य) नीराननदीपिकाना आरात्रिकदीपिकाना उत्कर समूह । नृपय । अग्र पुरत्तात् । परिचारिकाजनै । प्रचालित श्रामत । स नीराननदीपक पर ।।दगतरभ्रातिमिषात् दिगतरपु भ्रमणव्यान नटिध्यत नतिष्यत । प्रतापस्य । पूवरङ्गता प्राथमिकता आरम्भकृत्यतामित्यथ । दधी दधार | दिगतरे भ्रान्तिमिषात् इति पाठे तु भ्रातिमिपात् दिगन्तर नाटप्यत इत्यपि व्यारयातु शक्यम् ॥ अरालकेशीभिरनाटि मेदिनी म्वयवरप्रेयसि शोभिते श्रिया ।

·तृतीयः सर्गः।
-
-
वलाहके दर्शितवार्पिकोदये
न कि शिखिन्यो नटनं विवृण्वते ॥ ४३ ।।
अरालेति ॥ मेदिन्या भूमे स्वयवरप्रेयसि स्वयवृतपतो अच्युत
राय । धिया राजलक्ष्म्या । शोभिते सति । अराल कुटिल भरिमा
निसर्थ केश यासा ताभि स्त्रीभि । अनाटि नटितम् । भावे लुड्।
वलाहके मेघ । दशित वार्षिकोदय व कालिम्सपत्ति येन तस्मिन्
तथोक्ते सात । शिखिन्य मयूर्य । नटन नर्तनम् । न विशृण्वते किन
कुर्वन्ति किम् । दृष्टान्तालड्वारः।
विनीतमामन्तविधूतचामर.
द्वयान्वितोऽलक्ष्यत धूर्वह क्षिते ।
तुपारशैलो दृपदाहतिद्विधा-
पनीपतन्नाकधुनीपया इव ।। ४४ ॥
विनीतेति ॥ विनीत विनयसपने सामन्त विधूत वोजित यत्
चामरद्वय तन अन्वित युत उभयतश्चामराभ्या वाज्यमान इयर्थ ।
क्षिते भूमे । धूवंद भारोदह अच्युतराय । दृपत्म शिलासु भाहत्या
सघटनेन द्विधापनीपतत् द्विधा विभज्य प्रवहत् नायधुनीपय गंगाजल
यस्य स तथोक्त । तुषारशैल हिमवत्पर्वत इय । लक्ष्यत छ । पनी-
पतदिति पततेर्यलुगन्ताच्छता ॥
मनुक्रमो रक्षति तत्तुलनमा-
पत्तीनिसीयानुजिघृक्षया गतौ ।

·अच्युतरायाभ्युदये प्रीति तस्य प्रस्टीक्रियाया प्राशनस्य अईया समुचितया। एतद्विशेषणद्व यमुपमानेऽपि योज्यम् । साम्राज्यपदश्रिया चक्रवर्तित्वस्थानलक्ष्या । व- दान्य दाता य. पादप वृक्षः कल्पवृक्ष इत्यर्थः । वसन्तलक्ष्म्या वसन्त- त्रियेव । अरुचत् शोभितवान् । चकार यन्गेरुमनादिमः पुमान् सुवर्णरूप सुरसंसदा वशे । सुवर्णमर स्वयमस्य सेवको महीसुरेभ्योऽदित मानवेश्वर ।। ५ ।। अकारयदिति ॥ यत् यस्मात् । न विद्यतं आदिम. यस्मात्स अनादिय. सर्वादिभूत इत्यर्थ , तादश पुमान् परमपुरुष श्रीमनारायण. । सुवर्णरूप वर्णमयम् । मेरु महामेरुपर्वतम् । सुरससदा देववृन्दानाम् । वशे अधीनतायाम् । चकार अकरोत् । (तत्) अस्य आदिपुरुषस्य नाराय णस्य । सेवक भक्त । मानवेश्वर अच्युतनृपतिः । स्वय आत्मना । महीसु- रेभ्य ब्राह्मणेभ्य । सुवर्णमेरु मेरुपर्वताकार सुवर्णम् । अदित दत्तवान् ॥ फलं यदस्याः पतिसेक्या प्रभोः फणीशपर्यवपदार्चया च यत् । चिरात्तदासीसिनवेङ्कटादिरि- त्यभिख्ययाक्ष्णोरपि दीर्घमायुपि ॥ ५१ ॥ फलमिति ॥ अस्याः वरदाम्बिकायाः । पतिसक्ष्या मशुश्रूषया । यत् फलम् । प्रभोः अच्युतराजस्य । फर्णाशः आदिशेषः पयंहः खदा यस्य तस्य फीशपर्यहस्य भगवतो भारायणस्य पदाचया चरणार-

·तृतीयः सर्गः।
।
विन्दाचनेन । यच्च पलम् । तन् पलम । चिरान् चिरकालानन्तरम,
विरात् चिरालपर्यन्तमिनि पूर्ववाश्यान्वयि वा । अक्षयोः नयनयोः ।
आयुष्यपि । दीय मत् । 'चिनवेस्टादि.' इति अभिव्यया नाना। आसीत्
अभूत् । भगवत्कृपया दीर्घायुदघांक्षध चिनवटादिनामा तनयः समुत्पन्न
इनिभावः ॥
अनेन राज्ञा चिनवेङ्कटादिर-
प्ययोजि लक्ष्मी युवराजपूर्विकाम ।
क्षमापतौ राज्यरमा सयौवन-
क्रमा च कौमारमसायसूचयन् ॥ ५२ ।।
अनेनेति । अनेन राक्षा अच्युनराजेन । चिनवेटादिरपि । युद-
राजपूर्विका युवराजशन्दपूर्विशाम् । लक्ष्मी योवराग्यलक्ष्मीम् । अयोजि
योजितः । अमी इयम् । राग्यरमा राज्यलक्ष्मीः । समापती राति
भन्युतराये । यौवनकमण यौवनाभिदा गहिता मयायनकमा परि-
पूर्णेल्यर्थः ताशी च सती । कौमार कुमारीमार युवराजगबन्ध च ।
भसूचयन न्यवेदयत् प्राप्तवति यावन् । या सयौवनामा युवराज.
गबन्धन यांवोदयमहिता मती । क्षमापती चिनवाटांनी कौमार
कुमारीमार कुमारशब्दवाच्यताम् । असूचयत् अकरोत् । युवराजः
कुमार ति म्यपदिश्यते ॥
पया जयन्तेन पुरन्दरो यया
नरोपवालो नलायरेण प।
अराजदम्याजमात्सतां सथा
चिरायुपा श्रीचिनहटाद्रिणा ॥ ५३॥

·७६ अच्युतरायाभ्युदये - । तमीशसूर्याविव धारित किम- प्यराजतामातपवारणे विभो ॥ ४५ ॥ मन्विति ॥ विभो प्रभो अच्युतरायस्य । धारित धृते। आतपवारण छन। मनुना व्यवस्थापित कम राज्यपरिपाठनरीति । तत्कुलक्षमाप तीन् तद्वशराजान् । रक्षति । तद्वशराजा मनुस्मेण परिपालयन्तीत्यर्थ । इतोच । असवकारो वाक्यालकारे । अनुजिघृक्षया अनुग्रहीतुमिन्छया । आगती। तमीशसूर्यो चन्द्रसूर्याविव । किमपि अनिर्वचनीयतया । अरानता शोभितवती: ' मत्कुलक्षमापतीनीव' इति पाठान्तरम् ॥ कलिङ्गभूमे कमिता कलाचिका मणीनिनद्धा मगधोऽस्य पादुकाम् । शकाधिपश्चामरमरीमधा- स्नय कृपाणीमपि सिहलेश्वर || ४६ ॥ कलिगति ॥ कलिङ्गभूम कमिता कलिङ्गाधिप । अस्य अच्युत रायस्य । कराचवा पतह भृङ्गारम् । मगध । मणानिबद्धा रत्नख चिताम् । पादुका उपानहम् । शकाधिप । चामरमञ्जरा स्तबकमदृश याव्यजनम् । सिंहलेश्वर मिहलाधिपाऽपि । स्वयम् । कृपाणां खाम् । अधात् उवाह॥ क्षमानुज काञ्चनपुष्पमप्रत प्रकीर्य भक्त्या प्रतिपादितोपदा । व्यनसिपुर्वशमाणं विधोस्त्वरा- विपट्टितान्योन्यकिरीटकोटय ॥ ४५ ४७॥ -

·तृतीय सर्ग.।
क्षमेति ॥ क्षमाभुत्र राजान । भक्तया। काञ्चनपुष्प हिरण्मयानि
कुमुमानि । अग्रत अने। प्रार्य अवकीर्य । प्रातपादिता उपदा
उपायनानि यस्तथोता । त्वरया सध्रमेण विघहिता पर्पिता अन्यान्य
सिटोटि परस्परमकुटाग्रभाग येषा ते तथोक्ताय सन्त. । वियों
चन्द्रस्य । पशमणि वरत्न तत्तुलश्रेष्ठ अच्युतरायमित्यर्थ । व्यनसिपु
नमन्ति स्म।
महत्तरे मानवलोकशासितु
मनोऽनुदूरला महिपीपदे तदा ।
कृताभिषेका सलगभितीशितु-
रात्मजासीद्वरदाम्बिकावधू. ।। ४८ ।।
महत्तर इति । तदा तास्मन् समय । सरगक्षितीशितु सल
गराजस्य । वरात्मजा श्रेष्ठपुत्री वरलम्धा पुती वा । मानवलोक्शासितु
अच्युतराजस्य । मनरा हृदयस्य अनुकूला रचिता। वरदाम्बिकावधू
वरदाम्बिकानाम्नी राज्ञी 1 महत्तरे प्रशस्ततर । महिपापदे देवी वसाने ।
हताभिषेका अभिषिक्ता । आसीत् ॥
प्रसूनसौभाग्यपुपा यशोभिपा-
अजानुरागप्रकीकियाईया।
स एप साम्राज्यपदश्रियारच.
बसन्तलक्ष्म्येव वदान्यपादपः ।। ४९ ॥
मसूनेति ।। स एषः अच्युतराज ।यशामिषात् कातिव्याजना प्रसू.
नाना कुममाना सौभाग्य शोभा पुष्णाति इति तया। प्रजानां य: अनुराग

·अच्युतरायाभ्युदये यथेति ॥ मता साधूनाम् । अव्या नमुहत् निर्व्याजवन्धु अच्युत राय । जयन्ता तगाना सुनेन । पुरन्दर इन्द्र । यथा (विरानते) नर आपवाह्य वाहन यस्य स नरवाहन कुचेरथ । नवरण तमाम्ना पुत्रेण । यथा (विराजत) तथा । चिरायुषा दीपायुषा । श्रीचिनवेष्य दिणा स्वसुतेन । अरातत् अशोभत । एतावत्पर्यत वंशस्थ प्रायण वृत्तम् । वाचकाचत् इन्द्रवशापि ॥ अभिमतपिकवाणीपञ्चमैरश्चितश्री रपिच वरदमाम्यावीरुदालम्यभूत । पतिरश्चदवन्या प्राप्तसाम्राज्यलक्ष्म्या शतमसपुरशासी चैवलक्ष्म्या यथैव ॥ ५४ ॥ अभिमतेति ॥ अभिमता इटा या पिक्वाण्य त्रिय तासा पञ्चमै मधुर स्वरै । अन पञ्चमशब्दा मधुरस्वरपर । अन्यत्र अभिमतामा पिसाना वोरिलाना वाणीपञ्चम पञ्चमस्वरं । 'अभिमतसुतवाणीपश्यमै इति पाठान्तरम् । अञ्चिता शोभिता श्री समृद्धि यस्य स तथाक्त । अपि च चि। वरदमाम्बा वरदाम्बानान्नी देवा सैप दीरुन् लता तस्या आलम्बभूत । अवन्या पति अच्युतराय । प्राप्ता अधिगता या साम्रा ज्यलक्ष्मी चक्रवर्तित्वधी तया । शतमखपुरशाखी इन्द्रनगरवृक्ष कल्पवृक्ष इत्यर्थ ।चैनलक्ष्म्या यथा चैनकारिकश्रियैव वस तलक्ष्म्येवेलर्थ । अरुचत् विललासैव । 'प्राप्तसाम्राज्यलक्ष्मा' इति पाठान्तरम्। मालिनी वृत्तम् ॥ इति तृतीय सर्ग'। . - ·चतुर्थः सर्गः। -04 वासरोऽथ वसुधावलद्विपो याल्भेति महिपीपदे महीम । आदरातिमभिपेक्तुमाहर नम्बुवाहमणिकुम्भमाययौ ।। १ ।। वासर इति ।। अथ । वामर दिवस । वमुधावलादप भूमीन्दम्य अच्युतरायण । वाभा प्रेयसी । इति हतो । महा भूामम् । महिपापद देवीम्याने। आदरान् प्रीया। अभिषेक्नुम् । अम्वाह जलधर राव मणिकुम्भ सम्वचितपट तम् । आहरन् आनयन् मन् । आया आगन किम् । उत्प्रेक्षा रूपकं च ॥ गौर्यमारतससस्य सनिधी कल्पितानधररप्रहे नृपे । मेदिनी पुलफजालमेदुरा नीपकुडालनिभादभासत ॥ २॥ शीयेति ॥ नृपे अच्युतराये । शायमा मारुनसम अनि तस्य सनिधी । कल्पित कृत अनघ मनोहर निष्पाप करमह विवाह राजदेयदव्यखीकारथ येन तथाभूने सति । मेदिनी भूमि । नापकमल निभात् नीपमुकुलय्याजेन । पुलकजालेन रोमाबसमूहेन मैदुरा व्याप्ता सती । अमासत मे। सापहपोस्प्रेक्षासमासोधि । 6

·अच्युतरायाभ्युदये
।
अस्य कर्तुमभिपेकमङ्गला.
रात्रिकश्रियमिवावनीभुज ।
प्रावृषाप्यजनि मेघभाजन
प्रस्तुताचिररुचिप्रदीपया ॥ ३ ॥
अस्येति ॥ प्रावृषा वर्षाकालनावि । स्त्रीलिङ्गात् काचित्रीत्यपि
गम्यते । अस्य अवनीभुज राज्ञ । अभिषेकमगले क्रियमाणस्प आराधि
वस्य नीराजनाया श्रिय लक्ष्मीम् । कर्तु भाचरितुमिव । मेष एव भाजन
दीपपात्र तन प्रस्तुत प्रकान्त उद्दीपित इति यावत् आचररुचि विद्य
देव प्रदीप यया तया तथोक्या। अजनि जातम् । भावे लुर ॥
पालिता प्रतिनवेन भूभुजा
वारिराशिरशना वसुन्धरा |
केतकीकुसुमपासकैतया
प्राक्तनान्परिजहास पार्थिवान् ॥ ४ ॥
पालितेति ॥ प्रतिनवन नूतनेन । भूभुजा राज्ञा । पालिता रक्षिता
सती । पारिराशिरशना समुदमेखला। वसुधरा भूाम । केतकीकुसुम
पासुकैतवात् कैतकधूलिव्याजेन। प्रारूनान् प्राचीनान् । पार्थिवान् राज्ञ ।
परिजहास परिहसति स्म ।।
वर्युक समवलोक्य वारिद
चातकद्विजकुलस्य हृष्यत ।
वाष्पवर्षकृतसेचना नवा-
द्वर्षतोऽजनि पुरा वसुन्धरा ॥ ५ ॥

·चतुर्थ सर्ग । पघुकमिनि ॥ वमुन्धरा भूमि । नवात् नूननात् । वर्षत यष्टे । प्रांगव । पर्युक वषिघ्यन्तम् । वारिद मेपम् । विलोक्य । हप्यत सनुप्यत । चातद्विजकुलम्य चातकपक्षिसमूहस्य । याप्पवण आनन्द बाप्पाटया कृत मेचन सेक यस्यास्तथोक्ता । अजनि जाता । अन वारिद द्विजादिपदै मघसशा युत्तरायव्राह्मणादिप्रतीत समासोक्तिः अति शयोक्तिश्च ॥ अभ्रपङ्किरकिरत्पय कणा निरोप्मणि निदापत निती। गर्भिताशनितया तदुद्भव धातुमादरवतीच सौरभम् ॥ ६ ॥ अमेति ॥ अघ्रपद्दक्ति मेघावलि, बालिका काचिनोति च । गभित अन्त स्थित अशनि वभ्र यस्यास्तस्या भावन, गार्भणीत्वेन चेति गम्यते । तदुद्भव भूम्युद्भवम् । मौरम सुगन्धम् । भानु अनुभवितुम् । आदरवती साभिलाषेव । निदापत प्राप्मेण । निर्भरोधमणि अधिकाष्ण्या याम् । क्षिती भूमी। पय कणान् जलशीवरान् । अकिरत् विरिति म । गर्भिण्या मृद्रक्षणमृत्तिकागन्धाघ्राणादिक प्रसिद्धमिति तथोत्प्रेक्षा॥ अम्बु पीतमवपत्य दुस्तरा- दम्बरादतितरामपा निधौ । प्रावृपा पवनचनयोजिता वारिदा ववमुरश्चितभ्रमा ।। ७ ॥ अमिम्यति ॥ दुस्तरात् तरिनुमशक्यान् दुरारोहात् अयुप्रतादिति यावन् । अम्बरान् आकाशात् । अवपत्य पतित्वा अवस्य च । अपां निधी ·अच्युतरायाभ्युदये समुद्रे । अतितरां अत्यन्तम् । पीतम् । अभ्यु जलम् । (कर्म) वाग्दिा- मेघाः। प्रापा वर्षाकालेन । पवनचकण मण्डलवायुना यौजिताः मलिताः, पवनचक्र सचाते चकाकारयन्नं योजिताः स्थापिताथ। अग्नितः कृतः भ्रमः गणं इतस्ततः संचारथ येषां तथोक्ताः सन्तः । वयनः इदिन्ति स्म । लोकेऽपि कूपादौ पतितः पीतजलः पुरुषः कुलालचक्रयन्त्रमारोप्य परिभ्रमणेन पीतं जलमुदायत इति शितिः । समासोक्तिः ।। अम्भसातिमवादयन्नभा- स्तापयन्हुतवहे तटिन्मये। मद्दलं मदजुषां शिखण्डिनां ताण्डवानुगुणमभ्रमण्डलम् ॥ ८॥ अम्भसेति ॥ नभाः वर्षाकालः । 'नभा घ्राणे विसतन्तौ पतद है। प्रापि श्रावणे' इति हैमः । अम्भसा जलेन । आदितं आकृतम् । अनमण्डल मेघममूहमेव । मद्दलम् । तटिन्मये विद्युपे । हुतवहे अनी । तापयन् विशेध्य तप्तं कुर्वन् सन् । मदनुपां मत्तानाम् । शिखण्डिना मयूराणाम् । ताण्डवस्य नटनस्य अनुगुणं अनुकूलं यथा तथा । अवाद- यत् चादितवान् । रूपकम् ॥ चातका: सततधारमक्षमाः पातुमम्बु,परिपीडिता.मुखे। माक्समीरशिथिले: पयःकणे: कुर्वते स्म निजकुक्षिपूरणम् ॥ ९॥ चातका इति ।। चातकाः चातकपक्षिणः । मुखे । परिपीडिताः ·चतुर्थ मर्ग । धारापातन आदता । मनतधार अविच्छिन्नपातम् । अन्यु जलम् । पानुम् । अक्षमा अशक्ता गन्त । प्राक प्रथमन । ममारेण वायुना शिधिले लघुकृत्य विगीर्ण । पय कर्ण जलग्न्दुिभि । निजकुक्षिपूरण म्योदरपूर्तिम । कुर्वत म्म अकुर्वन ॥ वारिदे शरमुचि प्रधाविनी वाहिनी निविशते स्म बारिधी। राजहह्मसदसापि दुटुवे लक्ष्यमस्ति किमु जीपनत्यजाम ॥ १० ॥ यारिद इति ।। वारिदे मेधै । कम्मिग्रन धानुष्क इत्यपि गम्यते । भार जल बाण च मुघतीत तस्मिन् शरमुचि सति । 'शरस्तु तेजन बाण दध्यने ना शर जल ।' इति विश्व । वाहिनी नदी सेना च । प्रयाविनी वेगवती पलायमाना च सती । वारिधी समुद्र । निविशते म्म प्रविण निलीना च । राजहमाना हमविशेषाणा राजश्रेष्ठाना च मदमा संघेनापि । दुवे पलायितम् । जीवन जल त्यजन्ति बिमजन्तीति जीव - नत्यज तैपा जीवनत्यना जलवर्षिणाम् , जावन प्राणान् त्यजन्ति मति ममये उपेक्षन्ने हात जावनत्यज वारा तेपा च । किमु । लक्ष्य व्याज शरथ्य च । अस्ति । नास्येवेत्य, श्लेषसकोणाऽर्थान्तरन्याम॥ अग्रत वृतगिसण्डिताण्डवो भीष्ममेप शुचिमुझिते शरैः। वञ्चयन्वलितजिष्णुकार्मुको वासरोऽर्जुनविकाममामदन ॥ ११ ॥ अग्नत इति । पप वामर वांदिवम । दलित पकित प्राप्त ।

·अच्युतरायाभ्युदये 1 जिष्णो इन्द्रस्य कामुक धनु यस्मिन् स तथोक्त । पक्ष बलित जिष्णु जयशाल च कार्मुक येन स । अग्रत प्रथमत । कृत शिखण्डिना मयू राणा ताण्डव नटन येन यस्मिन्वा स । पक्षे अप्रत कृत पुरस्तादवस्था पित य शिखण्डी तमामा द्रुपदपुन तस्य ताण्डव उत्साह युद्धाभि नयो वा यस्य स तथाक्त । उज्झिते विसृष्टे । शरे जलै बाणेश्च । भीष्म भयवर अत्युप्रमित्यर्थ । शुचि प्रीष्मम् । पक्ष, शुचि परिशुद्धम् । भीम भीष्माचार्य शन्तनुपुत्र पितामहम् । पश्चयन् शमयन् पक्षे प्रता रयन् सन् । अर्जुनाना ककुभारयवृक्षाणां विकास पत्रफलादिसमृद्धिम् । पक्षे, अजुनस्य मध्यमपाण्डवस्य विकास शोभा तसाम्यमिति यावत् । आसदत् प्राप्तवान् । आसीदतेल । आन्ध्यमन्तरभितापकन्दली मथु निश्वसितमप्ययोगिनाम् । आरचग्य विववार वारिदो धूमपावकजलानिलात्मताम ॥ १२ ॥ आन्ध्यमिति ॥ वारिद मेघ । अयोगिना विरहिणाम् । आन्न्य अन्धत्व कर्तव्यमूदता च । अन्त मनसि । अभितापस्य सतापस्य कन्द नवाकर समूह वा । अधु यापम् । निश्रासित निवासमाप । आरचय्य उत्पाद्य । धूमपावजलानिलारमता धूमाग्निजलवायुरूपवम् । विषवार विस्तवान् । 'धूमग्योति गरि मरुना सनिपान व मप इति मेघसंदेशे ॥ क्रीडया दिवि तटित्कृपाणिया वल्लिपु व्यतिहतासु वारिदै । - है ·चतुर्थ सर्ग 1 विश्लथा इव विभावसो कणा शक्रगोपनिकराश्चकाशिरे ॥ १३ ॥ क्रीडयेति ॥ वारिदै । दिवि आकाशे। क्रीडया लीलया। तटित विद्युत एव कृपाणिकावल्य लतासदृशा खगा तासु । व्यतिहतासु परस्पर सघहितासु । मेघेषु विद्युद्भि शाशनि कुर्वाणेवियर्थ । विश्लथा विकीणी । विभावसो. कणा अमिकणा स्फुलिङ्गा इव । शकगोपाना तमाम्ना प्रसिद्धाना कीटविशेषाणा निकरा समूहा । चकाशिरे भान्ति स्म । केचनानिलवशात्करोपला द्योतलात्तरलिता दिशा मुसे । नासिकाभरणमौक्तिकश्रियो नाटिका क्षणमिवाललम्बिरे ॥ १४ ।। केचनेति ॥ अनिलवशात् वायुवेगवशात् । द्योतलात् आकाशप्रदे- शात् । तरलिता चचलिता विकीणी इत्यर्थ । केचन । करोपला वोपला करका । दिशा ककुभा कासाचन स्त्रीणा च । मुखे अप्रभागे वदने च 1 नासिकाभरणमौफिकाना नासाभूषणमुक्काफ्लानां श्रिय लक्ष्म्या । नाटिका नटन तादृशमुक्तासादृश्यमित्यर्थ । क्षणमिव क्षण कालम् । आलरम्विरे आश्रयन्ति स्म । 'मौक्तिस्रज ' इति पाठान्तरम्। निदर्शना उत्प्रेक्षा च ॥ विष्वगम्बुदविधुन्तुदो रुपा चर्वति स्म रविशर्वरीविटी।

·९० अच्युतरायाभ्युदये पङ्किले किल सवलोऽभव- प्राप्तराज्य इव मारवे पधि ॥ १९॥ शश्वदिति ॥ पतिले पकभूयिष्ठ । मारवे मरुप्रदेशसम्वन्धिनि । पथि मागे । सहल शृङ्खलासहित इव स्थित हलाबद्ध इव पकात पादावुदृत्य चलितुमशक्त इत्यर्थ । अध्वगवज पधिकसमूह । वषत वृष्टे । मस्त वायुना च । (क्मेण) शश्वत् मुहुर्मुहु आदित आद्रीकृत विशोषित च अम्बर वस्त्र यस्य स तादृश सन् । प्राप्त राज्य य स तादृश इव । अभवत् । निर्जलप्रदेशमार्गे पक्षमस्य जलस्य दशन राज्यप्राप्तिरिव पन्थाना सुखाकरमभूदिति भाव । तिर्यगानतगल विपाणयो- र्दीर्णवृष्टि धृतरोमविक्रियम् । पार्श्वदेशपरिलीनतर्णक गोकुल निखिलमैक्ष्यताकुलम् ॥ २० ॥ तिर्यगिति । निखिल गोकुल समस्तोऽपि गवा समूह । तियक तिरश्चान यथा तथा आनत वकित गल क्ण्ठप्रदेश यस्य तत् । विषा णयो भङ्गयो । दीर्णा तर पतनेन विशकलिता वृष्टि धारावर्ष येन तत् । धृता रोमविक्रिया रोमविकार यन तत् । पाश्वदेश पार्श्वभाग परि लीना सलमा तर्णा वसा यस्य तत् तादृश च सत् । आकुल विहल सोपदवमित्यर्थ । एक्ष्यत दृटम् । स्वभावोक्ति । केदसिक्तमिव वर्षसेचना- त्किच कोमलखुर गवा कुलम् ।

·चतुर्थ सर्ग.1 संकुचत्तनु समप्रकम्पनं तर्णकानधिवनं तदन्वगात ॥ २१ ॥ लेदेति ॥ वर्षसेचनात् अष्टिसेकात् , इद सर्वत्र हेतु । लंदन धनूना वात्सल्यपूर्वकजिह्वालेहन निताईतया लालाजलन वा सिक्क आदितमिव । किं च । कोमला मृदव खुरा शफानि यस्य तत् । सकुचन्ती अल्पा भवन्ती तनु शरीर यस्य तत् । समन अधिक कम्पन वेपथु यस्य तत् तादृशम् । तत् । गवा कुल गोसमूह । अधिवन धन । तर्ण कान् वत्सान् । अन्वगात् अनुचकार । तर्णधर्माणा केदसिक वादी नाममापि विद्यमानवादोकुल तर्णकमहशमभूदिति भाव ॥ भानुमम्बुधरवन्धनालये तापिन चिरचयस्तपात्ययः । अस्य भूरिवसुभागसौ पुर- सब्जिनी ध्रुवममजयजले ॥ २२ ॥ भानुमिति ।। तपालय वर्षाकाल । तापयाति ताला त तापिन सन्तापकरम् । भानु सूर्यम् । अम्बुधर मेघ एव बन्धनालय कारागृह तस्मिन् । विरचयन् कुर्वन् सन् । असी आन्जिना । पुरा पूर्वम् । अस्य सूर्यस्य । वसून किरणान् वमुनि धनानि च भजतीति वमुमाव । इति एव मत्येव । अजिनी पमिनीम् । जले । अमन यत् मबयामाम ॥ अम्बुदा न परमश्चितारवा- सद्भवानि तटिनीजलान्यपि ।

·१८८
अच्युतरायाभ्युदये
शक्रगोपकरकोपलन्छला-
त्सवणा स विचकार तत्वणान् ।। १५ ।।
विवगिति ॥ विध्वट् सर्वतोव्यापी अम्बुद मेघ एव विधुतुद राहु ।
स्षा कोपेन । रवि सूर्य शर्वराविट निशानायकश्चन्द्र एतौ । चर्वति
स्म चर्वितवान् । स अम्बुदविधुतुद । शरुगोपकरकोपलच्छलात् शक्क
गोपाना वर्षापलाना च व्याजेन । तत्कणान् क्रमेण सूर्यचन्द्रलवान् ।
सृषणा ओष्टप्रान्तेन । विचार विक्रिति स्म । विष्वगिति क्रियाविशेषण
वा । सापह्नवोत्प्रेक्षा ।
अम्बरान्निपतिते करोपलै-
राहतिव्यतिकरस्प्रशोऽवने ।
शगोपवपुषा समन्ततो
विश्थ तजविग्रुपा चय ॥ १६ ॥
अम्यरादिति ॥ अम्बरात् आकाशात् । निपाततै । परोपले ।
चरकाभि । आहत प्रहारख व्यतिकर सबन्ध स्पृशति भजतीति तया ।
अवनै भूमे । क्षतजविग्रुपा रक्तबिन्दूनाम् । चय समूह । शक गोप
वपुषा शगोपशरीरेण तव्याजेनेत्यथ । विश्लथ विकीर्ण प्रस्त
इत्यथ ॥
अटिजनीप्रणयिना हिमाते-
रन्वकारि न पर निरूष्मता ।
अल्पदृश्यवपुपा पयोमुचा-
मावरीष्वपि च तत्कलात्मता ॥१७॥

·चतुर्थ सर्ग । ८९ अब्जिनीति ॥ अजिनीप्रणयिना सूर्येण । हिमयुत चन्द्रस्य । निममता पर आण्याभावमात्रम् । न अन्वकारि न अनुमृतम् । किंतु पयोमुचा मेघानाम् । आवलीपु पक्तिपु । अन्पदृश्य मिचिदृश्य वपु स्वरूप येन तन तथोकन । आननीग्रणयिना । तत्कामना चन्द्रका कपनापि च । अन्वकारि अनुकृता। फेनरञ्चकजुपो विपोलिर प्रस्तुतोर्मिपवमानप्रक्रिया । आपगा फणधरा डवाध्वगा- न्कुर्वते स्म पथि कुण्ठितमान ।। १८ ॥ फेनेति ।। फ्ना डिण्डीरा कञ्चुमा निर्मोंका इव फ्नाञ्चुका तान् जुपन्ते प्राप्नुवन्तीति ताशा । पक्षे पेनानिव कञ्चुवान् जुपन्त इति तथा । विप जल उकिरान्ति प्रवाहयन्तीति तथा । पक्षे विष गरल उचिरन्ति वमन्तीति तथा । ऊर्मिश्चमाना तरमवाता प्रक्रिया पृकारा इव ऊमिपवमान या प्रस्तुना प्रवान्ता ऊर्मिपवमानकि या याभिस्ताम्तथोक्ता । पक्ष प्रश्नुता ऊर्मिपवमानवत् फकिया येस्त। आपगा नद्य । फ्णधरा म इद । अध्वगान् पान्थान् । कुण्ठित विनित श्रम गमन गमनमो वा येपा तादृशान् । कुर्वते म्म अकुर्वत। मन्येपथ नदीना प्रवहनात्तदुपद्धनासमी पथिका आममिति भाव । प्रयाशकाले मध्येमार्ग मर्पदर्शन दुनिमित्तमिति तदा प्रस्थान न मियत इति काचार ॥ शश्वदातिविशोषिताम्बरी चर्पतोऽपि मरतोऽश्वगनज ।

·९० अच्युतरायाभ्युदये पहिले किल सशृङ्गलोऽभव- प्राप्तराज्य इव मारवे पथि ॥ १९ ॥ शश्वदिति ॥ पडिले पभूयिष्ठ। मारव मरूप्रदेशसम्बन्धिनि । पथि मागें । सहल शहलासहित इव स्थित हलाबद्ध इव पात् पादामुदत्य चलितुमशक्क इत्यर्थ । अध्वगव्रज पथिक्समूह । वर्षत धृष्ट । मस्त वायुना च । (कमेण) शश्वत् मुहुर्मुहु आदित आदींकृत विशोपित र अम्बर वस्र यस्य स ताश सन् । प्राप्त राज्य यस तादृश इव । अभवत् । निर्जलप्रदेशमार्गे पक्षमस्य जलस्य दर्शन राज्यप्राप्तिरिव पन्थाना सुखाकरमभूदिति भाव ॥ तिर्यगानतगल विपाणयो- र्दीर्णवृष्टि धृतरोमविक्रियम् । पार्थदेशपरिलीनतर्णक गोकुल निखिलमैक्ष्यताकुलम् ॥२०॥ तिर्यगिति ॥ निखिल गोकुल समस्तोऽपि गवा समूह । तिर्यक् तिरश्चान यथा तथा आनत वक्रित गल कण्ठप्रदेश यस्य तत् । विषा गया शायो । दीर्णा तर पतनेन विशकलिता वृष्टि धारावर्य येन तत् । धृता रोमविक्रिया रोमविकार यन तत् । पाश्वदेशे पार्श्वभागे परि लाना सलमा तर्णका वत्सा यस्य तत् तादृश च सत् । आकुल विठ्ठल सोपद्रवमित्यर्थ । एश्यत दृष्टम् । स्वभावोक्ति । केदसिक्तमिव वर्षसेचना- त्किच कोमलखुर गवा कुलम् ।

·चतुर्थ सर्ग । संकुचत्तनु समप्रकम्पन तर्णकानधिवनं तदन्वगान् ।। २१ ॥ क्लेदेति ॥ वर्षसेचनात् सृष्टिसेवात् , इद सर्वत्र हेतु । लेदेन धनूना वात्सत्यपूर्वक जिह्वालेहनजनिताईतया लालाजलेन वा सिक्त आदितमिव । बिच । कोमला मृदव खुरा शपानि यस्य तत् । सकुचन्ती अल्पा भवन्ती तनु शरीर यस्य तन् । समन अधिक कम्पन वेपथु यस्य तत् तादृशम् । तत् । गवा कुल गोसमूह । अधिवन बने । तर्ण कान् वत्सान् । अन्वगान् अनुचर । तर्णवधर्माणां केदसितवादी नामनापि विद्यमानम्वादोकुल तर्णक्मशमभूदिति भाव ॥ भानुमम्बुधरबन्धनालये तापिन विरचयस्तपात्यय । अस्य भूरिवसुभागसौ पुरे- सब्जिनी ध्रुवममजयजले ॥ २२ ॥ भानुमिति ॥ तपात्यय वर्षाकाल । तापयाति तापी त तापिन सन्तापकरम् । भानु सूर्यम् । अम्बुधर मेघ एव बन्धनालय कारागृह तस्मिन् । विरचयन् कुर्वन् सन् । असौ अन्जिनी । पुरा पूर्वम् । अस्य सूर्यस्य । बसून किरणान् वसूनि धनानि च भजतीति यमुभाव । हात एव मत्वेव । अजिनी पापिनीम् । जले । अमनयन् ममयामास । अम्बुदा न परमश्चितारवा. सद्भवानि तटिनीजलान्यपि । ।

·अच्युतरायाभ्युदये सेहिरे न तरजिम्भण कार्यकारणभिदा क्थ भवेत् ॥ २३ ॥ अम्गुदा इति । आयत कृत भारव गर्जित यस्त तादशा 1 अम्यु दा पर मघा बिलम् । तरण सूपथ । वनमण प्रकाशः । न सोहरे न साडवत । इतना रितु आमतारवाया। तद्धयानि मेपभवानि । तीनीगानि नदीजन्यपि । सरण नामाया । रिम्भण गमना गमनरूपम् । न सहिरे जलगातशयन नदापु नीवाना प्रचारो दुष्कर सयन इत्यथ । तदव समययत-बायात । कायकारणया भिग भेद । का भवन् न भवदवत्यथ । तुरुययोगिता श्लेष अर्थान्तरन्या सश्च" विद्युकामिन विजुम्मणासह शाणोऽपि शयनीयपन्नग । आतनोदधिपयोधि गाहन पामरेषु फणभुत्सु का क्था ॥ २४ ॥ विद्युतामिति ॥ शाङ्गिण विष्णा । शयनाप्रपन्नग मल्पभूत सप आशेषाऽपीत्यथ । विद्यता ताटताम् । बमम्मणासह (बलसन सोलुम समथ इन । अधिपयोधि समुद्र । गाहन मजनम् । आतनात चकार । पामरपु प्राकृतेषु । फ्णमासु सर्वेषु विषय । का स्था जलावगाहनविषय कि पुनवक्त यमित्यथ । उत्प्रेक्षा काव्याधापत्तिश्च !] कामिनीनिवहमानविग्रह कारमान्निवपरायितो ग्रह ।

·चतुर्थ मर्ग । । प्राद्रवत्प्रकटमम्सुद्ध किं विभिद्य भुवि कीर्णशम्बरम ॥ २५ ॥ कामिनीति ॥ कामिनाानरहस्य युवतीसमृदस्य य मान ईप्याकृत कोष तस्य स एव वा विग्रह यस्य स तथोक्त युवताना प्रणयकाप- स्वरूप इत्यर्थ । प्रद्द पिशाच । कार व माल एव माश्रिम तेन पलायित प्रदापित सन् । अम्बुभद्धर मेघमव जरपूर्ण घटम् । भुवि भूमी । कीर्ण प्रसृत शम्बर जल यस्मिन् मणि तद्यथा तथा। विभिद्य विपाट्य । प्रस्ट मुव्यत्तम् । प्राइवत् पलायामास किम् । नान्धिरण पायमाना पिशाचा सत्यापनाय अम्बुघट पाटयन्तीत स्थिति । यद्वा ताहशा पिशाचा दुश्चेष्टया मन्त्रपूत जलघट पाटयन्तीति स्थिति सवथा वांकाल मेघेषु वर्पत्सु मानिनीना मान स्वयमेव गलिन इति तात्पर्यम् । रूपक उत्प्रेक्षा च ॥ पहिला न पदवी पर नृणा घोसदामपि बभूव दुर्दिने । अन्तरा जलकणैरणूपमै- रादिते रजसि नीपनि सृते ॥ २६ ॥ पहिलेति ॥दुर्दिने मेघन्छग्ने दिने वांकाल इत्यर्थ । मृणा मनु- घ्याणाम् । पदवी पर मार्ग केवलम् । पहिला पाश्वती । न बभूव ना सीत् । किंतु, घोसा देवानामपि । पदवी मार्ग आकाशपथ इत्यर्थ । नापेभ्य कदम्बक्षेभ्य नि मते निर्गस्य कर्व गते । रजसि परागे । मणपमै परमाणुतुल्यै । जलकणं अलपिन्दुभि । अन्तरा मध्ये । आ रिते आदीकृते कदमित इन्यथं । पहिला । बभूव । भतिशयोक्ति ।

·DA
अच्युतरामाभ्युदये
शाम्यदुन्छूितपयोधरप्रिया
संकुचत्कुटजदन्तसपदा।
प्रावृपा गलितभूरिवर्षया
प्रत्यपात घनस्वरायय ॥२७॥
शाम्यदिति ॥ शाभ्यन्ती शम प्राप्ता उच्छूिताना उर्वस्थिताना
पयोधराणा मेघाना श्री सपात्त यस्यास्तया ताश्या। तथा शाम्यन्ती
उन्छूितयो उत्तुप्रयो पयोधरयो स्तनयो श्री शोभा यस्यास्तया च ।
सचन्ती विरलीभवन्ती कुटजदन्ताना गिरिमलिकानिकाना सपत्
समृद्धि यस्या तया । तथा सकुचन्ती विरला विगलिनेति यावत्
कुटजदन्ताना कुटजकुसुमसदृशाना दशनाना सपत् यस्यास्तथा । यद्वा
सकुचन्ती कुटजानि गिरिमालिकाकुतुमान्येव दन्ता तेषा सपत् यत्त्या
नयेति व्याख्येयम् । 'दन्तोऽदिकटक कुझे दशने' इति मादनी । गलित
गत भूरि अधिक वर्ष पछि यस्यास्त्रया। तथा गलित भूरिवर्ष
वर्णवर्ष यस्या सा तथोका तया । 'भूरि स्वर्णे प्रचुरे च इति हैम ।
प्राग्या वर्षाकालन, मुसपन्नपूर्वया रूपवत्या साप्रत निस्त्रया रद्धया क्या
चन स्त्रियेत्यति गम्यते । घनाना मेघाना स्वरस्य गर्जितस्य अत्यय
अभाव । घन धनरूपाभिमानेन गम्भीर साहकार इत्यर्थ तादश
य स्वर तस्य अस्यय अभावश्च । प्रत्यपद्यत प्रतिपन्न ।समासोक्ति ॥
श्वेतमानतटिदालि सकुच-
च्छातमन्यवशरासवासनम् ।
निम्नभूमिपु निलीननिर्झर
निर्मरन्दरसनीपकोरकम् ॥ ८ ॥

·चतुर्थ. मर्ग.। वेतमानेति ॥ इत पर पद्यत्रयमेकान्वयम् । एतादृश दिन क्षी- त्यन्वय । श्रेतमाना धवलीमवन्ती तरिदालि विद्युत्पुन यस्मिंस्तत् । सकुचन्ती विग्लीभवन्ती शातमन्यवस्य शतमन्युसवन्धिन न्द्रिय धारासम्य कारभ्य वासना मस्कार ज्ञान वा यस्मिस्तत् । निम्नभूमिषु नीचप्रदेशेषु । निर्गना प्रवहन्त निभेरा गिरिनय प्रवाहा इति यावत् यस्मिस्तन् । निर्मरन्दरसा मकरन्दशुन्या नोपोरका कदम्बमुकुला यस्मिस्तत् तथोक्तम् ।। विप्रकर्पचनसंक्रमं सरि- यज्यमानसिकताविजृम्भणम् । निस्वताश्रयनिपद्वरोधयं नृत्तफेलिविरमच्छिसाचलम् ॥ ५९॥ विप्रकति ॥ विप्रकर्ष विरल धनाना मेघाना सकम यस्मिस्तत् । सरिद्धि नदीमि व्यग्यमान प्रकाश्यमान सिक्ताना बालु भाना विजुम्मण विलास यम्मिस्तन् । यद्वा सरित्सु ध्यग्यमान स्वय- मेवाभिव्यक्तीमवत् सिक्ताविजम्भण यस्मिन् तत् । निम्खताश्रय दारि धाश्रय प्रक्षीण इति यावत् नादृश निषदरख पहस्य उच्चय स्तीम यस्मितत् । नृतले नर्तनलीराया विरमन्त शिखावला मयूरा यम्मिस्तत् ॥ वारिराशिशयनादुदश्चितुं व्यासतारवलनेन्दिरासखम् । पक्षि तदिनममुक्तसंशयं हसपालिभिरपाङ्गिताम्बरम् ॥ ३० ॥ सबन्ध ·0. ६ अच्युतरायाभ्युदये वारीति ॥ वारिरशी समुदे शयनात् । उदाश्चतु उत्थातुम् । ध्यलित कृत अमरलन अपरिचतन यन स न्यनिताइवान ताश हादरासख नारायण यस्मिस्तन् । वषावमानानातर शरदि शाहपाण रुदधिशयनादुतिष्ठतीलागम हमपालिभि हसपहातभि । अपाङ्गत कगक्षित अम्बर आवाश यस्मिस्तत् । अमुक्त भगत सशय वर्षाकालस दह यत्य तत् वाचालचिहाना तनापि मिश्चिदनुवर्तनादात भाव तत् । दिनम् एक्षि दृष्टम् ।। पट्पदा पदसमर्पणासहे प्रात्तने दलचये परिश्थे । कम्पवत्तनु कदम्बसन्तत कर्णिकोपरि कथचिदासत ॥ ३१ ।। पदपदा इति ॥ पम्पदा महा । पदसमपणासह मरणानक्षप सादुमक्षम । क्दम्बसतत नीपकुसुमसमूहस्य । प्राक्तन प्राचीन । दल चथ पनसमूह। परिश्लथ च्युत सात । कणिकापार बीजमाश्या उपरिभाग। कम्पवती वपमाना तनु शरीर यास्मन्कमणि तद्यथा तथा । कथाचत् प्रन्यासन । आसत आतष्ठन् । प्राक्तनेऽपि कुटजे पयोरुहा मडरेऽप्यनुपलब्धशीधव । मारदैवतमुदे मधुम्रता निश्चयान्निरशनत दधु ॥ ३ ॥ प्राक्तन इति ॥ मधुनता भृता । प्राकने पुरातने जीर्ण इत्यथ । कुटज कुटजकुसुमऽपि । पमोरहो पानाम् । रेऽपि, ध समुत्प 4y ·चतुर्थ सर्ग । ९७ प्रेषु वालेषु पद्मविरयर्थ । अनुपलब्ध अप्राप्त शाधु पुष्पासव यस्ते तथाका मन्त । मारंदवतमुदे मन्मयदेवतामतापाय । निश्चयात् दाभ्यन । निरशनबत निराहारनियमम । दधु धारयन्ति स्म आच रन्ति स्मेवेत्यर्थ । पालितासिलभुवाम्नुपर्पत प्रावृपाजनि गने प्रशान्तया । पाण्डराम्बुदपरम्परानिभा- द्भासते स्म दिवि तद्यशोभर ॥ ३३ ॥ पालितेति ॥ अम्बुवर्पत अरष्ट । पारिता पापिता आराला ममस्ता भू भूमि यया तया। प्रारपा वर्षावालेन। शनै मन्दम् । प्रशान्तया शम गतया। अजनि जातम् । तसा प्राथप यशोभर कीर्तिभार । पाण्डराणा धवगना अम्बुदाना मेघाना परम्परानिभात् पक्तिव्याजन । दिवि आकाशे स्वर्ग च। भासते म्म शुशुभे । समा सोक्ति सापह्नवोत्मेक्षा च ॥ आस्तिकस्तदनु हल्लकश्रिया नास्तिक कुटजनीपसम्पदाम् । प्रादुरास विधुभानुमत्त्विपा प्रत्यवायविगमो घनात्यय ॥ ३४ ॥ आस्तिक इति । तदनु वांकालानन्तरम् । हरकटिया रक्कबहार लक्ष्मीणाम् । आस्तिक अनुकूर । कुटजाना नीपाना च मपदा समृद्धी नाम् । नास्तिक अननुकूल । विधो चन्द्रख भानुमत सूर्यस्य च विपा 7 ·अच्युतरायाभ्युदये भामाम् । प्रत्यवायख निष्प्रकाशस्वरूपस्य पापस्य विगम अभाव निव संक इति यावत् । घनात्यय शरत्काल । प्रादुरास आविर्भूत । अस्ति परलोक शत नास्ति परलोर इति मतिरस्येति विप्रहे क्रमेण निष्पना आ स्तियनास्तिशब्दी प्रकृत सगुणत्वनिर्गुणत्वद्वारा अनुकूलाननुकूलपरी ।। पाथस समुदयन्प्रशुप्यत पद्मगर्भपरिलीनपट्पद । दृष्टगाध इव दर्शयन शये पर्दम कमलिनीगणो वभौ ॥ ३५ ॥ पाथस इति ॥ प्रगुष्यत क्षाणता गच्छत । पाथस जलात, । समुदयन् समुद्रच्छन् । पद्मगर्ने पानमध्य परिलीना निर्गना षट्पदा भ्रमरा यस्य स तादृश । मलिनीगण पद्मिनीसमूह । गाध निम्नता स दृष्ट यन स तथोक्त इव । शये स्वशय्यास्थानभूत साललाशय हस्ते च। कर्दम पकम् । दर्शयन् सन् । बभौ भाति स्म । लोक हि नद्यादिषु मन्जन् पुरुष अधस्तलदशनप्रत्यायनाय करे दममादाय उदका दुन्मगतीति तथानोत्प्रक्षितम् ।। कुण्ठितेपु कुटजादिपु स्मर कोरकेष्वयुतभेदनादिव । आददे पुनरदोव्यथाकृते हल्लकाम्बुजमुखान्छिलीमुखान् ॥ ३६॥ कुण्ठितेविति ॥ मर मन्मथ । कुटजादिषु कुटजकारकप्रतिषु । कोरपेषु कुश्चलघु । अयुताना विरहिणा दशसहस्राणा च भेदनात् ·चतुर्थः सर्गः। पाटनादिव । पिटनेषु निवीय मन्मु । पुन. । अटोन्यथाकृत अमीषा अयुताना दुग्वनिमित्तम् । हाक रक्तदार अम्बुज पा मुग्व प्रधान भूतं सपा तान् तथा कान् । शिलीमुवान् याणान् । आवंदे म्बीकृतवान् ॥ विद्युतामिन वियोगविष्टवाः फापि मौनभरिता: कमात्कृशाः । पारणेऽपि पयसः पराङ्मुसाः पाण्डिमानमवहन्पयोमुचः ।। ३७ ।। विघुतामिति ॥ पयोमुच मेघा । विधुता सटिता नायिकानाम । पियोगेन विरहेण विम्या विद्वला इत्र ! वापि कुनचित् । (स्थिता) मनिन तृष्णामांगन भरिता पूणी मानावलम्यिन इत्यर्थ । मान्। कृशाः श्राश्यमापना । पयम जलम्य । पारणे पानेऽपि । परागुवा विमुया मन्त । पाण्डिमान धारल्यम् । अवहन अपारयन् । समासोनिः उत्प्रेक्षा॥ पन्नगेन्द्रायनान्तरे पर: पूरुपः समजानिष्ट बोधवान । इत्यसंगयमपां निधि विया नाश्रयन्नवनवा नीप्रिया ॥ ३८ ॥ पन्नगेति ॥ पन्नगेन्दशयनान्तरे आदिशेषरूपाण्यामध्ये । परः पूरुषः परमपुरुषो नारायणः । मोधवान् प्रबुद्ध । गम नष्ट मनान । इति । हिया लमया। नवनवा ननना । नद्य एव प्रिया प्रेयम्य । अपानिधि भतार ममुद्रम् । न आश्रयन् न माश्यन्नि म्म। समय ध्रुवम् ।

·अच्युतरायाभ्युदये . शान्तिमेयुपि पुर समीरणे कर्दमेऽपि करकोपले सह । शारदागमसमश्चित कुतोऽ प्यस्सलदतिरभूद्रथो विधे ॥ ३९ ॥ शान्तिमिति ॥ पुर समारण पौरस्त्यवात प्रातवूल्वात च । क्दम पऽपि । करकापले करपाभि सह । शान्ति शमम् । एयुप प्राप्तवाते सात । विधे ब्रह्मण ! रथ स्वदनभूत हस हसा इत्यथ रथ अवयवच मुखमित्यथ । रथ पुमानवयव स्य दन इति मदिनी। शारद शरत्सब धी य आगम आगमन तन समाचत शाभित शारदाया सरख या आगमन समाचतव। कुताऽपि कस्मादाप कुना अस्खरती अप्रतिहता गात गगन यस स तथाक्त । अभूत् । का माद्यभाव हि रथस्य गातनिरङ्कुशति तथा वर्णितम् । शरदा रम्भात् हसा मानसाद्विनिगता इात तापयम् ।। पालनाय परिबद्धकङ्कणे प्वम्बुदेषु कृशतामपोहितुम् । अक्षमा इव भृश नमन्मुसा शालय कणिशसभृता वभु ॥४०॥ पालनायेति ॥ कणिशे मस्यमञ्जरीभ सभृता पूणा । शालय पालनाय स्वपाषणाय । परिबद्ध निबद्ध ऋण प्रतिसर पल बिदुध यैस्तषु । कमिति मातमव्यय नलायकम् । अम्बुटयु मधेषु । कृशता का यम् । अपाहितु अपनतुम । अक्षमा अशक्ता इव । भृश पातवा कलमा 1 ·Chas चतुर्थ सर्ग । । अत्यन्तम् । नमन् जानन मुख वदन अप्रभाग येषां ते तधोता । बभु भान्ति म्म । उत्प्रेक्षा ॥ सपलच्छफरलोचना स्सल- घड्नमा नववधूजना इव । अम्बुधिं पतिमशिश्रियम्छन- रापगा अमितनापदीपि ॥४२॥ संचल दिति ॥ सचरन्त तर शपरा मीना लोचनानीन यामा तास्तथापा । अन्यत्र सचलन्ति शरवस्थितानि लोचनानि यामाहा । स्वग्न चदम गमन यामा तास्तथोका । आपगा नच । नववधूतना मुग्धा ३ । शमितानि निवापितानि नीरानि कदम्ब ममानि दीपिका इस याभिस्ता । पक्षे शमिता नापानीय दीपिका याभिमा । पति भतारम् । अम्युधि समुद्रम् । शनै मन्दमन्दम् । अशि थियन् आश्रयन्ति स्म । नवैर्मणिभिरन्तिकन्युते पाशयपरिघूर्णितोज्झिते । पविण कलमत पलायय न्यस्तयेशतति शारिगोपिका ॥ ४० ॥ पक्षवरिति ॥ शारिगोपिका करमरक्षणारा ब्रिय । अन्ति ममीपे न्युत विकाण । पाशयत्रपरिघूर्णितोमित पाशयन्त्रमाराप्य अमितरन तर विक्षिप्तथ । क्षय इथुमभव । मणिभि र माक्तिर रित्यर्थ । पात्रण पक्षिण । (क्म, करमत कामेभ्य । यस्ता धावन ·अच्युतरायाभ्युदये सम्भ्रमण विरितबन्धा शतति देशसमूह यस्मिन्कमणि तद्यथा तथा । पलाययन् धावयामामु । उदात्तम् ॥ कुण्ठितोनिभरशङ्गमापगा पृलदेशदलनाद्वयरसिषु । उन्मदान्युरगभीरनिस्वन तत्पुनर्वृपकुलानि तेनिरे ॥ ४३ ॥ कुण्ठितेति ॥ आपगा ना । कुण्टितानि भन्मानि मिभरा तर- अपइक्कय एव प्राणि विषाणानि यास्मन्कमणि तद्यथा तथा । पूल देशदलनात् तीरप्रदेशपातनात् । व्यरसिषु विरता । विपूर्वादमतेर्लुट । तत् पुन कूलदशदलन तु। उन्मदानि मत्तानि । पकुठानि धूपभगणा । उर समधिक गभीर गम्भारथ निस्वन शब्द यस्मिन् कमणि तद्यथा तथा। तेनिरे अकुर्वन् ।। आत्तपमनुधावित गना मण्डलेन शनकैर्महोवसा। तूर्णमुन्नमितकर्णवालक तर्णका ववलिरे तदग्रत ॥ ४४ ॥ आत्तेति ॥ महत् पान ऊध आपान यस्य तेन । गवा धभूनाम् । मण्डलेन समूहेन । शनकै ऊधोभारान्मन्दमन्दम् । आत्त स्वाकृत हप यस्मिन्माण तत् सहर्षमित्यथ । अनुधावित पश्चाद्रतम् । तर्णका वत्सास्तु । तदप्रत तासा धनूना पुरोभागे । उनमिता उत्क्षिप्ता वणा प्रोगाणि वाला गुच्छानि च यास्मन्कमाण तथा । तूर्ण सवेगम् । वव लिरे वल्गन्ति स्म । स्वभावोति ॥

·चतुर्थ सर्ग ।
१०३
.
३
हसलोकमवकल्प्य दिक्टे-
प्वात्तचक्रमणमम्बुदात्यय. ।
विश्वदिजयविनिर्गमे व्यधा-
द्राजहंसमपि रज्यदाशयम् ।। १५ ।।
हंसेति ॥ अम्बुदात्यय शरत्काल । दिक्तटेपु दिगन्तेषु । हसलाक
हसपान्तम् । आत्त कृत चक्रमण गमन यन त तादृशम् । अवकल्प्य
कृत्वा । राजहस राजश्रेष्ठ अच्युतरायमपि, हसविशेप च । विश्वदिग्जय-
विनिर्गमे समस्तदिबिजयार्थ प्रस्थाने । रज्यन् सामिलाप आशय मन
यस्य त तादृशम् । व्यधान् अरोत् ।
एकदा तु सचिवो यथाक्रम
प्रेपितप्रणतराजराजिकम ।
प्राप्य वेङ्कटविलासमण्टपे
प्रश्रयेण निजगाद पार्थिवम् ॥ ४६॥
एकदेति ॥ एकदा कदाचितु । सचिव मन्त्री । यथाकम क्रमम-
नतिकम्य । प्रेषिता प्रहिता प्रणता विनता राजराजि नृपतिपक्ति
तम् । पार्थिव अच्युतरायम् । वेटविलासमण्टपे घेवटविलासनानि
आस्थानमण्टपे । प्रश्रयेण विनयेन । निजगाद उवाच ॥
वेत्सि कार्यमसिल विशेषतो
वेदनीयमिह ते न विद्यते ।
श्रोतुमर्हसि यदुन्यते मया
मनिधर्म इति मानवेश्वर ॥ ४७ ॥

·अच्युतरायाभ्युदये येत्सीति ॥ हे मानवेश्वर भा राजन् । अखिल कार्य समस्तमपि कर्तव्यजातम् । पेरिस जानासि । इह अस्मिन्क्र्तव्यजाते विपये । ते तुभ्यम् । विशेषत विशिष्य । वेदनीय योधनीयम् । न विद्यते नास्ति । विशेषतो वेत्सीयन्वयो वा । तथापि, मया । मन्त्रिधम सचिवकृत्यम् । इति । यत् । उच्यते । (तत्) धोतु अर्हसि । मन्त्रिधर्म इति बुध्या श्रोतुमईसीति वा ॥ म्वल्पमप्यरिकुल सुमेधसा न प्रमाद्यमिति नाथ बुध्यसे | हाससाध्यपुरसाधने किय- सगरोपकरणो न शकर ।। ४८॥ स्वल्पमिति ॥ हे नाथ । सुमेधसा सुयुद्धिना राज्ञा । स्वल्प अल्प नि मार वापि । रिकु र शत्रसमूह । न प्रमाद्य न उपेक्षणीयम् । इति । (त्वमेव) बुध्यसे जानासि । शकर परमेश्वर । हाससाध्यान] अन्ततो हासेनैव साधितानां दग्धानामित्यर्थ पुराणा पुरनयस्य साधन निर्वहणे विषये दाह इत्यर्थ । वियन्ति सगरोपकरणानि युद्धसामन्य यस्य स तथोक्त, न॥ क्वापि साम भुजधाम कुनचि कल्पते भितिप कार्यसम्पदे । कोऽपि पुष्प्यति गिरैव सुवा पादपश्चरणताडनात्पर ||४९।। कापीति ॥ हे क्षितिप राजन् । कार्यसपदे कार्यसपत्तये । क्वापि कचित् । साम सान्त्वन प्रथमोपाय । क्ल्पते प्रभवति उपयुक्त भवती ·चतुर्थ. सर्ग । त्यर्थ । कुत्रचित् चित् । भुनधाम बाहुपरामम । कार्यसपद क पते । कोऽपि पादप काश्वदृक्ष मन्दारक्ष इत्यर्थ । मुधुवा स्त्रीणाम् । गिरा नमवास्येनैव । पुण्यति विक्सति । पर अन्य । पादप यक्ष अशो वस्तु । चरणताडनात् पादाघातात् । पुष्प्यति । दृष्टान्त ॥ चारलोपविदितारिवर्तन शत्रुसाधनकृती स जायते । दण्डतोऽवगतगाधनिर्णय पाथसोऽवतरणे पटुर्यथा ॥ ५० ॥ चरेति ॥ दण्डत परस्थितया यत्र या । अवगत उपलब्ध गाधस्य निम्नताया निर्णय निधया येन तथाक्त पुरुष । पाथम जरस्य । अवतरण नयादतरणाय तत्र अवतरणे तलने वा। यथा पटु । भवति) तथा, (य) चारलाक्न प्रणिविजनेन विदित ज्ञात अरिद. मन शस्थिति येन स तथोक्त । म । शनुसाधने शनुविजये कृती ममर्थ । जायते भवति । उपमा॥ आम्लग्य क्लह मिथो स्पा प्रापयेत्पटुररीन्परामवम् । व्यञ्जयन्व्यतिहतीरदोभुवा वहिनेव पवनो वनदुमान || ५१ ॥ आकलय्येति ॥ पटु बुद्धिमान् । मिथो रुपा परस्सरकोपेन । कलह भेदम् । आफ्लाय उत्पाद्य । रुपा मिय रहास करह आकलय्येति था। अरीन् शत्रून् । पवन घायु । व्यतिहती परस्परसपटनानि ।

·अच्युतरायाभ्युदये व्यजयन् उत्पादयन् सन् । अयोभुवा ताशवृक्षात्पनन । चहिना अमिना । वनट्ठमान् काननतहानव । पराभव अवमान नाशमित्यर्थ ।प्राप येत् नया॥ साम नैव गणयेजडाशय साध्यते कृतधिया स दण्डत । राघवानुनयरोपगोचरो नीरधिर्भवति तन्निदर्शनम् ॥ ५० ॥ सामेति ॥ जडाशय मूढमना , उलयोरभेदात् जलाशय जलनि विश्व । साम सात्वनम् । नव गणयत् न बहुम येत । स तादृश जडाशय । कृताधया बुद्धिमता । दण्डत शिक्षणादव । साध्यते निय म्यते। राघवस्य रामस्य अनुनयरोपया सान्त्वनापया गाचर विपय । नीरधि समुद्र । तस्य पूर्वोक्तस्य विषयस्य निदशन रष्टान्त । भवति । अर्थान्तरन्यास ॥ आनतस्य नृपतेर्गरीयसी क्ष्मा प्रदक्षिणयत पुरीमिव । दिक्षु दिक्षु पुरतो भवेद्यशो- लाजवर्पल्टहा जयेन्दिरा ।। ५३ ।। आनतस्येति ॥ आनतस्य स्वय विनातत्य । उत्तमस्यात पाठान्त रम् । गरायसा सुविस्तृताम् । मा भूमिम् । पुरा नजनगरामव । प्रद क्षिणयत प्रदक्षिणीकुवत दिग्विजयाय निखिलामाप भुव निजनगर मिव निष्प्रयास परिभ्रमत इत्यथ । नृपते राक्ष । दिक्षु दिक्षु सवासु दिक्षु। पुरत पुरस्तात् । जयान्दरा जयलक्ष्मी । यशासि कीर्तय एव ·चतुर्थ सर्ग । १०७ लाना तामा वर्षे विकिरण स्टहा मनोटा तत्र मामिरगपति यावन् । भवत् ॥ प्रत्यनीस्थिलिमाधनेन य प्राणयेयदि पिशाचमण्डलम । आश्रयत्म परमादनाङ्कणे निर्भर निविमिनामलं यश ॥ ५४ ।। प्रत्यनीपिचलमिति ॥ य यधिन् । प्रपनाकिन सनव एव घरि उपहार तम्य माधनेन निवर्तनन । पिशाचमण्डर पिशाचसमूहम् । प्राणयेन् तर्पयेत् याद । म परम एव । जावादृा युद्धभूमौ । निर्मल विमम् । यश कौनिम् । निर्षि निपानामव । निभंग निण्याम यथा तथा। निर्भरमिति निधिविशेषण वा। आश्रयन् प्राप्नुयात् । निधिभूतम्य वलि दत्त्वा निधि उद्वान्तीत लोकस्थिति ॥ त्वय्युपेतकमलादयेऽप्यहो तोयटा इन शरदिनागमे । एघ्यदायुरिलया यथापुर नार्पयन्ति कतिचिन्नृपा सम्म ॥ ५५ ॥ त्वाति । वाय। उन प्राप्त कमात्र सन्या उदर मपान येन नस्मिन् ताशे सत्याप । मानाचन् नस । पन कमलाना पद्माना उदय यन तस्मिन् ताशे। दिनागमे पारकालाम्भ। तोयदा मंधा इव । एघ्यन् प्राम्यन् आशु मवर विलय नाश थाम्न तयाला मन्त । यथापुर पूर्वरन् । कर राजदय वाग्म् , करका च । न भर्पयन्ति न ददति । अहा इत्याश्चर्ये संदे वा ॥

·पञ्चमः सर्गः।
म ममाप्य फाल्यनियमं सकलं
जगदण्डलविजयशङ्खरवः ।
अधिम्हा याहनमहन्युचिते
नृपयु.खरोऽपि निरगानगरात ॥१॥

·पञ्चम सर्ग । इत्यादिकान् शब्दान् । प्रतिरवन्टर त प्रतिध्वनिव्याजेन । प्रतिमध्यप समन्तेपि मारपेषु । गृहदेवता अपि च । अन्वरोत् अनुचकार किम् ॥ पम्प व्यराणि पटहेन तथा श्थमूर्तय शिसरिणो निसिला । निजपनमात्रपरिभावि यथा क्थयन्ति वनमपि कामणिकम् ।। ३ ।। परपमिति ॥ पटहेन भेर्या । परुष उन अत्युचरित्यर्थ । तथा । ध्यराणि रणितम् । यथा। निसिा समस्ता । शिसरिण पर्वता । था पटहभ्यनासहनेन विशीणी मूति स्वरूप येपा ते तथोक्ता सन्त । निनपक्षमानपरिभावि स्वकीयगहतामेव तिरस्कार तन्मानच्छेदकाम- त्यय । वन अशनिमपि । कार र कृपाउम् । क्थयन्ति वदन्ति ।। पटहम्बनेन पटुना कयुभ म्फुटदद्रिवेणुविगलन्मणय । प्रथनश्रिया परिणयोऽस्य भवे. दिति लाजमर्जनमिवारचयन ॥१॥ पटहेति ॥ पटुना निर्मुरण । 'पटुस्तीणे स्फुटे दक्ष नपुरे नि दयेऽपि च' ति रुद्र । परहस्वनेन आनक्शन्देन । स्फुटन्त विभि यमाना य अदिरणव पर्वते विद्यमाना वशा तेभ्य विगलन्त विशीर्य माणा मणय माक्तिमानि यामु ता तादृश्य । फम दिश, नियम । अय अच्युतगयस्स । प्रथनधिया रणलक्ष्मया सह । परिणय विवाह । भवत् भावति । इति एव मत्वा । (तदर्थम् ) लाजाना मन शरावप्रक्षेपण तापनम् । आरचयन् अकुमिव । उन्प्रेक्षा।

·अच्युतरायाभ्युदये उन्नविग्रहतया पलायित- श्वेल्पो वसति चरसीमनि । तन्छरण्यधरणीभुजा सम शिष्य एव स चिरायुपा त्वया ॥ ५६ ।। छन्नेति ॥ छन निद्रुत विग्रह शरीर स्वरूपमित्यर्थ युद्ध च येन तस्य भावेन छनविग्रहतया। पलायित प्रदुत । चाप चेलपराज । चरसीमनि घेरराज्यभूभागे। वसति । तत् तस्मात् । स । चिरायुषा दार्घायुषा । त्वया । शरण्य तन्य रक्षकभूत य धरणीभुक् राजा चर नृपतिरित्यथ तेन सम सह । शिष्य एव शिक्षणीय एव, उभावपि वन्नीयावित्यथ । तच्छरण्यत्येक पद वा। तस्य शरण्य इति तदा अर्थ ॥ प्राक्तनानिजपदात्परिन्युत पालनीय इह पाण्ड्यभूपति । शिक्षण मदवता पुन सता रक्षण च ननु राजलक्षणम ॥ ५ ॥ प्राक्तनादिति ॥ अस्मात्पद्यात्पूर्व पस्मिनादशपुस्तक 'आश्रय नियतमप्रकाशता दीपहिवमन नसनिधी।' इति एवमद्ध परमुपलभ्यते । प्राक्तनात् कुलक्रमागतात् । निनपदात् स्वस्थानान् । परिन्युत प्रभ्रष्ट । पाण्ड्यभूपति । इह । पालनीय रक्षणाय । मदयता मत्ता दुजनाना मित्यर्थ । शिक्षण दण्डना । गता पुन राजनाना तु । रक्षण पालन च । रानलक्षण ननु राजचिह्न क्लि रापन यस्वित्यथ । काव्यलिङ्गम् । एतदत रथोद्धता वत्तम् ।।

·चतुर्थ. सर्ग । इत्युक्त. सचिवेन रागकणिकामीपदृशोरञ्चले पिभ्राणो दलदम्युजोदरदरप्राप्तासपश्रीमुपम । सरम्भेण चमूविनिर्गमकृत संदिश्य सेनापति प्रस्थातु कृतनिश्चय समजनि प्राप्रेसरो भूमुजाम ॥ ५८ इतीति ॥ इति एवम् । मत्रिवेन मन्त्रिणा । उक्त । भूभुजां राक्षाम् । प्राप्रेमर अग्रगामी थेष्ट अन्युतराय इत्यर्थ । दृशो नेत्रयो । अञ्चरे प्रान्ते । दरत विस्मत अम्बुजस्य पदस्य उदरेण मध्यभागेन दा विचित् प्राप्त अधिगत य आतप वागतप इत्यर्थ तस्य थिय शोभा मुण्णाति चौरयतीति ता तथोक्ता तादृशशाभागहशामित्यर्थ । रागणिका आरुण्यरेशम् । विघ्राण धारयन् सन् । मरम्भेण कोपेन खरया था। चमारनिगमकृते रीन्यप्रम्यापननिमित्तम् । कृते इति निमित्तार्यमव्ययम्। सेनापतिम् । सदिश्य आहाप्य । प्रस्थानु म्ययमपि विजययात्रों कर्तुम् । कृतनिश्चय ढाध्यवगाय । समअनि अभून् । शार्दूलविक्रीडितम् ।। इति चतुर्थ, सर्गः ॥

·अच्युतरायाभ्युदये 1 निजसगमानिसिलशैलदरी फलितोदये प्रतिरयात्मभने । जलधीविगाह्य जयतूर्यरवो जगदण्डदानमतनु व्यतनोत् ॥ ५ ॥ निजेति ।। नयतूपरव विजयसूर्यध्वनि रश्वित्पुमाश्च । निजसहमा स्वसवन्धेन । प्रतिरव प्रतिध्वनिरेष आरमभव सुत तस्मिन् । निखिठा ना समस्तानां शैलाना पवताना दयाँ गुहाया स्त्रीलिङ्गात्वयाचिनायिराया चेति गम्यते परित निष्पा उदय आविर्भाव यस्य सस्मिन् तादृशे सति। जलधीन् समुद्रान्। विगाह्य प्रविश्य तन निमज्ज्यत्यथ । नगदण्डाय ब्रह्माण्डाय गति स्थितेभ्य सर्वभ्योऽपील्लभ दान अभिमतवस्तुवि तरणम् , जगदण्डस्य प्रमाण्डस्य दाा शब्दाराहनतया विभेद च । अतनु अधिक यथा तथा । व्यतनोत् करोति स्म । पुत्पत्ती पिना सद्य खात्या दानमाचयत इयापार । समासोरि ॥ महिपानवेक्षितनिजागमना न्मकुटाञ्चलस्तबकिताञ्जलिकान् । विभुरन्वकम्पत म्पत विलोकनत कमलोत्करानिव करै सविता ।। ६ ॥ महिपानिति । विभु प्रभु अच्युतराय । अवक्षित प्रतीक्षित नि जागमन स्वस्य निगम यस्तात् ताशान् । मकुटाचल शिरकारी स्तबकित स्तवक्वदाचरित तर न्यस्त इत्यथ अनलि सयुती करी येषा तान् । माहपान राज्ञ । विलोकनत दृष्टया। सविता सूय । करे ·पञ्चमः सर्ग । - किरण । मलोत्करान् पद्मगणानिय । अन्वकम्पत दयते स्म अनुग्रहातवा नित्यर्थ ॥ अभिशङ्कय पङ्कजममुप्य मुस गरुतो वितत्य गगने वलत । विजहास समिथुनस्य विभा विशदातपरयुगली नृपते ॥ ७ ॥ अमिराइयेति ॥ विभा प्रभोरच्युतराजस्य । विशदा धवरा । आतपरयुगली छप्रयुग्मम् । विशदातपवेत्येव पद वा । अमुष्य अस्या च्युतराजस्य । मुस वदनम् । पज पनम् । अभिशय भ्रान्त्वा । गरत पक्षान् । वितत्य विस्तार्य । गर्गन आराशे। वलत भ्रमत । हसमिथुनस्य हसद्वन्द्वस्य । विभा शोभाम् । विजहास परिहमितवती । भ्रान्तिमान उत्प्रेक्षा च ॥ कराया प्रचोदयितुमप्रभव प्रभव स्वपाणिपरिताडनत. । तुरगान्प्रचाल्य तुमुलेऽपि मिथ- स्तुहिनाशुवशमणिमन्वगमन !! ८ ॥ फशयेति ॥ प्रभव अच्युतरायमुहद महत्तरा । कशया अक्षता इन्या । प्रचोदयितु वेगेन गमयितुम् । अप्रभव अशका सन्त । स्वषा पाणिभि पादमूल परिताडनत प्रहारेण । तुरगान् अवान् । प्रचाल्य धायित्वा । मिय परसरम् । तुमुले निबिड संघऽपि । तुहिनाववश चन्द्रान्वय एव यश वेणु तस्य मणि मौक्तिक चन्दवरा श्रेष्ठ अच्युतरायम् । अन्वगमन् अनुमनवन्त ॥ 8 ·अच्युतरायाभ्युदये विजयोद्यत विभुमवेक्ष्य भटा व्यसरन्ससिंहरयसहतय । उदित विधु निकृतये तमसा- गुदधेरिवोमिनिकरा मुसरा ॥ ९ ॥ विजयति ॥ विनयाय दिग्नयाय उद्यत उद्युक्तम् । विभु प्रभु अच्युतरायम् । अवेक्ष्य विलोक्य । भटा योधा । सिंहरवस हत्या मिह- नादसतत्या सह वर्तन्त इति ससिंहरवसहतय ताशा सन्त । तममा अन्धकाराणाम् । निकृतये परिभवाय तमाशायस्यर्थ । आदत उद्गतम् । विधु चन्द्रम् । अवेक्ष्य : मुखरा शब्दायमाना । उदधे समुद्रस्य । कमि निकरा तरङ्गपरम्परा इव । व्यसरन् परित प्रसृतवन्त ॥ अखिलेलैरनुगत विशिसा मवगाहमानमवनीरमणम । हरिणीदशोऽप्यनुययुईदयै- रवलोकनैरपि च हर्म्यजुष ॥ १० ॥ अग्निलैरिति । अखि बले रथगनतुरगपदातिरूप समस्तररि सैन्य । अनुगत अनुसृतम् । विशिसा प्रतोलीम् । अवगाहमान प्रवि शत तत्रागतमित्यर्थ । अपनीरमण भूपति अच्युतरायम् । हम्यजुष प्रासाद स्थिता । हरिणीदृश युक्तयोऽपि । हृदयै मनोग ! अवलोक्ने दृष्टिभिरपि च । अनुययु अवगच्छन् । विपणौ बलेन निबिड वलता वितति चतुष्पथपथे भजता ।

·पञ्चमः सर्गः।
११५
स्तिमितेन तोरणमुग्ये महता
म विलाइते म्म गानकैनगरीम ॥ ११ ॥
विपणाविति ॥ विपणा पण्याधियाम् । निबिड निररकाश
यथा तथा । वलना मवरता। चतुपयर्थ भाटकमागें । वितनि
विम्तारम् । भजता प्राप्नुयता । नोरणम्य यहिद्वारम्य मुगे अप्रभागे।
स्तिमितन निचलेन । महता। यलन मन्येन सह । म अच्युनगय
नगरी विद्यापुरीम् । शनः । पिलाते स्म निहितमान ॥
फचन प्रचण्डकरिपण्डमयं
कचिदप्यमहुरतुरङ्गमयम ।
कचनाद्रटायुधभटौघमयं
यलमैनि दिक्षु यदुधा विततम || १२ ॥
फचति ॥ चन अधिग्थले । प्रचण्डा तीया ये करिण गजा
नेषां पण्डमय मम्हात्मा तामहप्रचुर वा । एवमेवोत्तमापि विशार
प्राचुर्य या मयद । चिदपि । अभारा शक्तिमन्त ये नुग्गा अभा.
सन्मयम । गगन मिरप्रदेश । उटायुधाना नाशवाणां भटाना
यौपाना यः ओर गमूह समयम् । (एवम ) बर गन्यम । yि :
माधा। वितन विस्तृतम् । एक्षि एम् ।।
परिकार्णपुष्करपय.कणिका-
प्रमरायमित्तनिजपाश्रयुगाः ।
परिणो ययुः फलिफामरता
विनिवारितभमवियत्पथिका. ॥ १३ ॥

·अच्युतरायाभ्युदये परिकोणेति ॥ करिण गजा । परिकीणाना विक्षिप्ताना पुष्करप यस शुण्डास्थितजलस्य कणिकाना बिन्दूना प्रसरेण व्याप्त्या अवसिक्त आदीकृत निजपार्श्वयुगल स्वपाश्चद्वय यषा ते तथोक्ता । कदलिकामरुता धजवातेन । विनिवारितश्रमा अपनीतलमा वियत्पथिका आकाशचा रिण येषा ते तथोक्ताश्च सन्त । ययु अग छन् । भरिता रजोभिरपरि प्रसृत करिणस्तृणीकृतघनापधना । हरिदन्तगन्धकरिणा सरणी रभजन्त भूभरणतन्नवताम ।। १४ ॥ भरिता इति ॥ तृणाकृत तिरस्कृत घनस्य मेघस्य अपघन अन यस्ते तथाक्ता । परिण गजा । उपरि स्वोपरिभागे। प्रसते व्याप्त । रनोभि धूलिाभ । भरिता पूणा स त । भूभरणतन्त्रवता भूभारोद्व- हनककर्मणा भूभारोहन सिद्धान्तिना वा । हरिद तगन्धकरिणा दिगन्तघु विद्यमानाना मत्तगतानाम् । सरणी मार्गान् । अमजन्त आश्रतवन्त ।। स्मृणिकोणत शिरसि हस्तिपक प्रहरन्पुरश्चटुल्तोनिकुलम् । अपथ निनाय समद द्विरद परुपोदितेन परिधाव्य जनान् ॥ १५ ॥ सृणोति ॥ हस्तिफा आधोरण । समद मत्तम् । द्विरद गजम् । शिरसि मस्त । मणि कोणत अङ्कुशाग्रण । प्रहरन् ताडयन् सन् । जनान् । परुषेण निष्टरेण आदतेन ववसा । परिधाव्य प्रद्राव्य । पुर ·पञ्चम सर्ग । अग्रत । तीन गजतोदनदण्ड एषामस्तीति तोत्रिण चटुल चञ्चल धावदित्यर्थ तोनिणा कुल यस्मिस्तत् तादृशम् । अपय अपमान मार्ग एव यो न भवति त प्रदेशमित्यर्थ । निनाय गमितवान् । चटुलतो निकुल मिति क्रियाविशेषण द्विरदविशेषण वा ।। अवटेऽवतारितभरौघ इव द्रुतमुन्नते द्विगुणभार इव । शकट समे पथि चकर्ष धृता- धृतभूरिभार इव भद्रगण ॥ १६ ॥ अवट इति ॥ भद्रगण कृपभममूह । अवट निम्ने । पधि मार्ग । द्रुत शीघ्रम् । अवतारित अवरोपित मरीघ यस्य स तथोक्त इव । भटीय इति पाठान्तरम् । उन्नत उच्छूिते । पथि । द्विगुण द्विरुक्त भार यस्य स तादृश इव । ममे निनोरततारहिते। पथि । धृताधृत तथा भासमान भूरि अधिक भार यस्य स इव । शकट अनासि । वर्ष पनि म्म ॥ वहमानवाहलहरीनिवहे वसुधा निमज्य बलवारिनिधी । निजगाद निर्भरपरागभुजी- समनेन गाधमदसीयमिव ॥ १७ ॥ घहमानेति ॥ वसुधा भूमि । वहमान प्रवहन वाहाना अश्वानामेव लहरीणा कल्लोलाना निवह समूह यस्य तस्मिन् । बल मैन्यमेव धारि निधि ममुद्र तस्मिन् । निमज्य मना । निर्भर निविड य पराग - ·अच्युतरायाभ्युदये हस्तयुगलेन रजो रत स एव भुज तस्य उनमनेन उत्क्षेपणन । अदसीय बलवारिनिधि सन्धि । गाध निन्नताम् । निजगाद उवाचेव ॥ अभिपाति निसिलासु दृष्टिपु निवारयितुम् । अपटु शचीपतिरदृयत य- फलिता किमस्य परदारगति ॥ १८ ॥ अभौति । शचीपति इन्द्र । हस्तयुगलेन भुजद्वयेन । निखिलासु सवासु । दृष्टियु लाचनपु । अभिपाति अभिपतनशीलम् । रज धृलिम् । निवारयितु निवर्तयितुम् । अपटु अशक्त सन् , हस्तद्वयस्यैव सद्भावेन मक्लरोचनाच्छादनासभवात् देवत्वन निमीलनासभवाचेति भाव । यत् यस्मात् । अदूयत विषण्णोऽभवत् । (तत्) अस्य इन्द्रस्य । परदार गति परदारगान अह्ल्याव्यतिकर इत्यर्थ । पलिता दु खोपादनेन फलवती किम् । परदाररनिरिति पाठान्तरम् ।। निविड पतत्सु रजसा निवहे- प्वधिनन्दनोपवनमभ्रधुनौ । अभिधानमर्थवददोजनुपो. रजनिष्ट भूमिरुहपङ्कजयो ॥ १५ ॥ नियिडमिति ॥ अधिनन्दनापवन नन्दनाराम । अनधुनी गाया च । रजसा परागाणाम् । निवहेषु समूषु । नबिड निरन्तर यथा तथा। पनस्मु सत्सु । अदोलनपो । नन्दनगहासमुत्पन्नयो । भूमिमणाजयो पपयो । अभिधान नाम ! अर्थवत् भूमी रोहतानि पहाजायत इति न ब्युम्पत्तेरनुगमासाथषम । अजनिर बभूव ।।

·पञ्चम सर्ग । । फणिनायक फणनिमग्नमणी- पटलो चले परिचले प्रवले । असकृच्छिरोविनिमयादवनी वहति स्म वामनसिरालगल ॥ २० ॥ फणीति ॥ प्रयले बलीयसि । वर सैन्ये । परिचले गछति सति । फणिनायक मर्पराज । फणेषु स्फगसु निमग्नानि उपरिभारविमर्दन अन्त प्रविष्टानि मणीपर लान रत्रगणा यस्य स तादृश । वामन सकु चित मिराठ सिराविष्ट प्रव्यक्तनाडिक इत्यथ गर कण्ट यस्य स तथोक सन् । अवनी भूमिम् । अमकृत् पुन पुन । शिरसा मस्तकाना विनिमयात् परिवतनात् परिवर्तन कृत्व यर्थ । वहति स्म उवाह ।। विभुनामुना विलसता परित सकल प्रकाश्य चतुरगवलम। स्फुटविश्वरूपमहिमातिशय पुरुपोऽजनिष्ट पुनरुक्त इव ॥ २१ ॥ विभुनेति ॥ परित समन्तात् । सकरम् । चतुरङ्गवल चतुरास न्यम् । प्राश्य प्रकटीकृत्य । विषमता विराजता, वो पाक्षणि गरुड लसता व। अमुना । विभुना प्रभुणा अच्युतरायन सवव्यापिना च । स्फुट व्यक्त सर्वात इत्यथ विश्वम्पमहिमातशय विश्वम्पदश नन माहात्म्याधिक्य यस्य स तादृश । पुरुष परमपुरुषो नारायण । पुनरुक्त द्वि कथित इव अनुकृत इवत्यर्थ । अजनिष्टं जात , विनर पधारिण नारायण समस्तलोकप्रकासनेनानुचमारेत्यर्थ ॥

·१२० अच्युतरायाभ्युदये - अथ वेदिकाममरमौलिमणे- रवधूतमन्दरमहेन्द्रगिरिम् । शनकैरगाहत स चन्द्रगिरि नगरीं श्रिया हसितनाकपुरीम् ॥ २२ ॥ अथेति ॥ अथ । स अच्युतराय । अमरमौलिमणे भगवतो देवदेवस्य । वेदिका वितर्दिका स्थानभूतामित्यर्थ । अवधूती औनत्या दिना निराकृती मन्दरमहे द्रावती यया ताम् । श्रिया मपदा । हसिता परिहसिता नाक्पुरी अमरावती यया ता तथोक्ताम् । चन्द्रगिरि तना नीम् । नगरी पुराम् । शनकै मदम् । अगाहत प्रविवश ।। अखिलानि तत्र विनिवेश्य बला- न्यविलम्बित समवरह्य हयात् । हरिपादभक्तिमवलम्न्य नृणा- मधिपोऽध्यरुक्षदहिराजगिरिम् ॥ २३ ॥ अखिलानीति ॥ नृणा अधिप अयुतराय । तत चन्द्रगिरिन गरे । अखिलानि समस्तानि । बगनि मैन्यानि । विनिवेश्य स्थापयित्वा । हयात् अभात् । समवरुह्य अवतीय । हरिपादभक्ति नारायणस्य नरणा रविन्दयो मक्किम् । अवलम्च्य अधित्य । अहिराजगिरि शेषादिम् । अध्यरुक्षत् आरोह ॥ ज्वलितैर्दिवार्कमणिमिनिशि य स्फुटमोपधीभिरधिशृद्गतटम।

·पञ्चम. सर्ग । १२१ सफणामणीगण इवार्थवती- मभिधामहीन्द्रगिरिरित्ययते ॥ २४ ॥ ज्वलितैरिति ॥ य शेषाद्रि । अधिङ्गतट शिसरप्रदेशे । दिवा अहनि । ज्वलिते टीप्रै । अर्कमणिभि सूर्यकान्तै । निशि रात्री (ज्वलिताभि ) ओषधीभि ज्योतिर्लताभि । सफणामणीगण स्पटारम- सहित इव । अहीन्द्रगिरि शेषाद्रि । इात । आभिधा नामधेयम् । अर्थ- वती मार्थिनम् । स्फुट व्यक्त यथा तथा । अयते प्राप्नोति बहतीत्यर्थ । स्फुटमिति ज्वलितरित्यत्रान्वेति वा ॥ भितिपालमण्डलकिरीटमणी- परिशीलनादिव पदद्वितयम् । अयमक्षमिष्ट वृपभाद्रिशिला म्वतिकर्कशासु निजमर्पयितुम् ।। २५ ॥ क्षितीति । अयम् । क्षितिपाल मण्डलस्य नृपतिसमूहस्य किरीटम णीषु मकुटरनयु परिशीलनात् परिचयादिव । अतिर्वशासु अतिक टिनासु । पृषभाद्रिशिलासु उपभर पापाणेषु । निज खकीयम् । पद- द्वितय चरणयुगम् । अर्पयितु निधातुम् । अक्षमिष्ट शक्तोऽभूत् ॥ परिणी भितेरथ कृतस्नपन परिधाय धौतसिचयद्वितयम् । अवगाहते स्म मणिधाम हरे- रदसीयचित्तमपि भक्तहित ॥ २६ ॥ परिणीरिति । अथ । क्षिते भूमे । परिणी नायक अच्युतराय ।

·सालल लम्।दुचन्द्र । इन सूय । कुभ दिश नम आका शम् । सुमती भूमि । हात। इद आयल एत समस्तम् । पराभूत कालियमपस्य पणान नग्न नमन यम्य तस्य कालियमदन कृतवन १२४ अच्युतरायाभ्युदये कामफलद यधाभिलपितरामस्तवस्तुप्रद भगवत हारम् । अभिवन्ध नमस्कृत्य। धरणे भूमे । आधभू नेता अच्युतराय । वर्णयितु स्तोतुम्। भारभत उपचक्रमे ॥ जनिसहतिस्थितिकृते जगता श्रममेक एव न भजामि पुरा । इति किं निधैव स भवानभव द्विधिरित्युमेश इति विष्णुरिति ॥ ३१ ॥ जनीति ॥ जगता भुवनानाम् । ननि उत्पत्ति सहृति सहार स्थात रक्षण एतनिमित्तम् । कृत इयकारान्तमव्यय निमित्ताधकम् । श्रम प्रयासम् । एक एव असहाय सनव । न पुरा भजामि न भक्ष्यामि न आप्रायथ्याभ । झत इात म वा । स भवान् पूज्य स्वम् । विधि ब्रह्मा इति । उमश शिव शत। विष्णु इति । त्रिधा एव अभवत् किम् ॥ अनिलोऽनल सलिलमिन्दुरिन ककुभो नभो वसुगतीत्यखिरम् । फणभृत्फणाग्रनटनस्य विभो भवतो विभाति बहुरूपमिदम ॥ ३० ॥ अनिल इति ॥ विभा ह प्रमा। अनिल वायु । अनल म ।

·१२२ अच्युतरायाभ्युदये कृत स्नपन येन स तथोक्त सन् । धौत निर्मल क्षालितमित्यर्थ सिच यद्वितय वस्त्रयुग्मम् । परिधाय वसित्वा । हरे विष्णो । मणिधाम रन खचितम् आलयम् । अवगाहते म प्रविवेश । भक्तहित भकानुकूली हरिरपि । अदसीय अच्युतरायसम्बन्धि चित्त मन । अवगाहते स्म । वपुपा वलाहकवलारिशला- वहमानरोचिरवमानपुपा । अवतारयन्तमहिमाशुसुता- मपरा पदादमरसिन्धुमिव ॥ २७ ॥ वपुपेति ॥ इत आरभ्य चतुलाकी एकान्यया। बलाहक मेघ बलारिशिला इन्द्रनीलरत्न एतयो वमानाना प्रसरता रोचिषा कान्तीना अवमान तिरस्कार पुष्णाति क्रोताति तेन । वपुषा शरीरेण । पदात् चरणात् । अमरसिन्धु गजामिय । अपरा अन्याम् । अहिमाशुसुता सूर्य पुनी यमुनाम् । अवतारयन्त प्रवर्तयन्तमिव स्थितम् ।। नमतामिवान्ध्यहरणाय नृणा नवरोचिपाजनविशेषपुषम । जगतीमिवार्पयितुमादधत जठरेपु वन्ध्यसुदृशा नमश ॥ २८ ॥ नमतामिति ॥ नवराचिषा नूतनकाान्तविशपण । नमतां प्रणमता भक्कानामित्यर्थ । नृणां मनुष्याणाम् । आन्ध्यस्य अन्धत्वस्य हरणाय नाशनाय । अअनविशेष विशिष्ट कजल पुष्णाति सचिनातीति तम् । क्रमश क्रमण । (नमन्तीनाम्) कन्ध्यमुशा अनपत्यानां स्वीमाम् । 1 ·पञ्चमः सर्गः। जठरपु उदरेषु । अपयितु निधातुम् । जगती भुवनम् । आदधत धार यन्तमिव कुर्वाणमिव वा स्थितम् । शेषादिनाथो हि भक्कानन्धाननन्धान बन्ध्याश्च पुरवतीरनुगृहातीति सुप्रसिद्धम् ।। प्रथमानचित्कलगुरू धुतरं मुनिमानसाम्बरचरं मुदिरम् । भवताराण प्रणमतां तरणि श्रुतिशाखिकाग्रसुग्गिन शिसिनम् ।। २९ ।। प्रथमानेति ॥ प्रथमाना बर्द्धमाना प्रसिम्यन्ती वा या चित् ज्ञान नदेव फल तेन गुरु अधिर तत्परिपूर्णमित्यर्थ । गुतरु कल्पक्षम् । मुनीना मानस मन राव अम्बर आमाश तर चरतीति तादशम् । मुदिर मेघम् । प्रणमता भक्तानाम्। भवतारणिं ससारसमुद्रोत्तारिकाम् । तारणिशब्दोऽप्यस्तीति कल्पद्रुमे इष्टव्यम् । तरणिं नावम् । श्रुतिशाखि काप्रसुखिन बैदशाखाग्रे मुखेनासीनम् । शिखिन मयूरम् उनिपत्य तिपाद्यमित्यर्थः॥ अजमव्यपायमजरं जगता- मवनैकतानमनिदानदयम् । अभिवन्द्य कामफलदं धरणे- रधिभू समारभत वर्णयितुम् ॥ ३०॥ अजमिति ॥ अज अजन्मानम् । अव्यपाय अनिधनम् । अजर जरारहितम् । जगता लोकानाम् । अवने रक्षणविषये एकतान अनन्य- वृसिकम् । अनिदाना निष्पाधिका दया कृपा यस्य त ताशम् ।

·१२६ अच्युतरायाभ्युदय दयिने मुनीन्द्रहदयोदयिने हरये सुराहिततमोहरये। दरिण पयोधितनयाटरिणे भवते नमो निगमलोभवते ॥ ३५॥ दयिने इति ॥ दायन दयालय । मुनान्ददये उदयिने उदयते । मुराहिता गुरशनव असुरा एव तामि अन्धकाराणि तेपा हरये सूर्याय तमाशमाययर्थ । दर शङ्ख अस्यास्तीति तस्मै दरिण । पयो धितनयाया ममुद्रवन्यायां लक्ष्म्यां आदरिणे आदरवते । निगमलोमवते चेदलुब्धाय श्रुतिप्रियायेत्यर्थ । भवते तुभ्यम् । नम । अस्विति शप ॥ मनकादियोगिशरणाय नमो जगतीनिवासजठराय नम । निगमागमान्तनिलयाय नमो नलिनोत्पलेशनयनाय नम ॥ ३६ ॥ सनकादीति। मनमादीना सनप्रमुसाना योगिना शरणाय शरण्यभूताय । नम । जगतीनिवास लोकनिवासभूत जठर उदर यस्य तस्मै । नम । निगमा वेझ आयमा शास्त्राणि तेषां अन्ते निलय वासस्थान यस्य तस्मै । नम । नलिनात्पलेशनयनाय सूर्यचन्द्रनयनाय । मुचुकुन्दमोनद मुकुन्द जग स्त्रयमूलकन्द मुनिन्दनिधे।

·पञ्चम सर्ग ।
इति तं सुपर्णरथमेप भवा-
वकर्णधारमभिवर्णितवान ।। ३७ ।।
मुचुकुन्देति । मुचुकुन्दस्य तन्नाम्ना राज्ञ मोक्षद मोक्षदायिन् ।
मुकुन्द मोक्षप्रद । जगत्रयस्य प्रयाणा लोकानां मूलस्न्द मूलभूतकन्द-
वत्तारणभूत । मुनिन्दस्य मुनिगमूहस्य निय । इति । सुपर्णरथ गरुड.
वाहनम् । भाणवम्य मसारममुद्रस्य कर्णधार नाविरम् । त भगवन्त
श्रीनिवामम् । एप अच्युनगय । अभिवणितमान् स्तुतवान् ॥
महिमस्तवाभिनवमाल्यभृतो
मधुसूदनख मकुटादलिताम् ।
स्रजमग्रहीत्मविनयं नृपतिः
समरश्रियो वरणदामससीम् ॥ ३८ ॥
महिमेति ॥ पति अञ्युतराय । महिमस्तव वैभवस्तुतिरव
अभिनवमाल्य अम्लानमाला नत् विभर्ति धारयतीति तस्य । मधुसूदनस्य
भगवतो विष्णो । मकुटान् किरीटात् । गलिता न्युताम् । समरधिय
रणलक्ष्म्या । वरणदाम्न वरणमाल्यरा मया वयम्या तत्तुल्यामित्यर्थ ।
सा मालाम् । सविनय विनयन सह । अप्रहीत् गृहीतवान् ।।
असहायमौत्तिकमहाभरणे
विभुनार्पिते क विनुमो यदिमे ।
अनघे श्रुतिद्वयमभूषयतां
श्रुतिभूपणस्य च सुपर्वमणेः ॥ ३९॥

·१२८ अच्युतरायाभ्युदये असहायेति ॥ विभुना प्रभुणा अच्युतरायेन । अर्पित उपहारी कृते । असहायमाक्तिकमहाभरणे एकमुक्तात्मके रे भूपणे (वर्मणा) (वयम्) व विनुम कथ स्तुमि यत् यस्मात् । अनघे निदीप । इमे अस हायमौकिकमहाभरणे । (कर्तृणी ) श्रुतिभूषणस्य पदाभरणस्य कर्णाल कारस्य च । सुगर्वणा देवाना मणे रनसा देवधेष्ठस्य, सुपर्वण शोभ नपर्ववत देणा उत्पन मणि रन मात्तिकमित्यर्थ तस्य च, भगवत श्रीनिवामस्येलधं । श्रुतिद्वय धोलयुगम् । अभूषयता अलकृतवन्तौ ॥ उदिता-जमुसितचक्रमसा- वुदरस्थसर्वभुवनाभ्युदयम् । गुहतीर्थमन कुरुते स्म गिरी नरकापह नलिननाभमिव ॥४०॥ उदितेति ।। उदितानि उत्पनानि अब्जानि यस्मिस्तत् तथाक्तम् , पक्षे उदित अन्न शड्ड यस्य तम् । उल्लासतानि सवितासानि चकाणि चकवाका यस्मिस्तत् तादृशम् , पक्ष उल्लसित बिलसित चक्र चक्रायुध यस्य तम् । उदरस्थाना मध्यस्थिताना सर्वेषा सरलाना भुवनाना जलाना अभ्युदय आभगद्ध यस्य तत् , पक्षे उदरस्थाना कुक्षि स्थाना सर्वेषा भुवनाना जगता अभ्युदय यस्य तम् । नरक अपहन्ति अपनयतीति तत् , पक्षे नरक नरकासुर अपहन्तीति तम् । नलिन नाम पद्मनाभ नारायणमिव स्थितम् । गुहतीर्थम् । अब अस्मिन् शेषाद्री । कुरुते स्म अकुरुत॥ महता प्रमालिक्लयेन मही- पतिनापितेन फणिशैलपतिः।

·पञ्चम सर्ग । उपरिश्रितेन्द्रधनुरालमित हरित व्यहम्बयदियाम्युमुयम ।। ४१ ।। महति ॥ पगिरिति शेषादिनाथ । महापतिना अच्युतराजेन । भपतन दत्तन । महता गुरुणा । प्रभारयलयन यान्तिपुप्रप्ताहतेन कट केन । उपरिधितन स्वासिस्थतेन इन्द्रधनुषा उमित शामतम् । हरित नाग्म । अम्मुमुर मेघम् । ध्यउम्पयन अनुसार यो याश्या श्रवणे कथास्य मनन च मन- भरणे शिर म्ययमलयुग्त । इति पुण्डल पदयमेप हरे किमिहापयन्मणिफिरीदमपि ॥ ४ ॥ थयण रनि । अस्य हरे कथा पुग्यचारत तवम पण पी। अलारोनि भूपयति । मनन ध्यान च। मन हदय वक्ष इस्पर्ध । भनि।गरण हरिपाद । स्वयं आमना सिर । भमरस्त । इति इमि मचा | m अग्युतराय ही विनवे । साथमा मान्यतया पगार बनामरण पदक पाणम् । मशि संद नगविन मरमार ।। आरंयम् सवान् पिम् ॥ अनुलेपमास्ययसनाभरण- हरिमन्नान्धतमममहरिम। न्ययमागे परिपरनियमा स्थति चिदिनानि रमिता परणे ॥ ४३ ॥ भनुपति । भर मा पृ । मन हर दमन " ·१३० अच्युतरायाभ्युदय यत् अन्धतमम गाढान्धकार अज्ञानमिलयं तदेव इभ गज तस्य हीरे सिंह तनाशकमित्यर्थ । हरि श्रीनिवासम् । अनुलेपमाल्यवसनाभरण चन्दनमालावलभूषण । नियमात् नियन यथा तथा। परिचरन् शुभ्रू- पमाण सन् । कतिवित् दिनानि रतिपयदिवमपर्यन्तम् । न्यबसत. वसति म्म ॥ अधि अवरुह्य वेङ्कटगिरे शिखरा- दधिरुह्य वाहमतिगन्धरहम् । स गरीयसीं सकलमुक्तिकरी- मपि कालहस्तिनगरीमगमत् ।। ४४ ॥ अवरोति ॥ स अन्युतराय । वङ्कटगिरे । शिसरात् शुभात् । अवरुद्य अवतीर्य । अतिगन्धवह वायुमतिकान्तम् । वाह अश्वम् । रुह्य । गरीयसा अतिश्रेष्टाम् । सकलमुक्तिकरी सर्वेषामपि मोक्षप्रदाम् । कालहस्तिनगरा कालहस्याख्य पट्टणमीप । अगमत् प्राप ।। निकषा सुवर्णमुसरी लहरी मुखरीभवद्वितततीरदरीम् ।। कृतधाम धाम निजनामपदा कनमसीमभूम नमति स्म नृप ॥ ४५ ॥ निकषेति ॥ लहरीभि वीचिभि प्रवाहैर्वा मुखरीभवन्ती शब्दाय माना वितता विस्तृता तीरदरी फूलगुहा ठूलोपान्तस्थनिकुञ्ज इत्यर्थ यस्यास्ता तथोक्ताम् । सुवर्णमुसरी निकपा सुवर्णमुखयाख्याया नया समीपे । कृत धाम स्थान येन तत् । धाम तेज उमारमणमित्यर्थ ।

·पञ्चमः सर्ग.1 नृप अन्युतराय । निजनामपद अच्युतेति शब्द अहन चिह्न यस्य म तथोक्त , तादृश सीन अवधिभूतप्रदेवास्य भूमा बाहुल्य विस्तार यन्मिन्कमणि तयथा तया। समामान्तषिधेनिसत्वन टच् । नमति म्म ननाम, निजनामाङ्कनपूर्वक पूर्वाधिक भूमागमुपहारीकृल प्रणतयानित्ति भाव । “निजनामपदावनमामीम" इति पाठान्तरम् । तदा तेजमो विशेषण तत् ॥ द्रविणाधिपेन दृढसस्यक्ता न च भिक्षुतास्य समतक्ष्यत या । अपवारितेयमुपहारितया नरमात्मजेन नवमीमभुवा ॥ ४६॥ द्रविणेति ।। अस्य परमशिवस्य । या भिक्षुता यन भिक्षाव । इट- सर ययता अत्यन्तमुहदा । द्रविणधिन कवरेण । न च समतक्ष्यन न निवर्तिता । इय मेय भिक्षुना । नरमा मजेन अच्युतरायश । उपहारितया उपई कितया । नवमीमभुगा नूतनावधिीन भूभागेन । अपवारिता निर सिना'गायवता न च भिक्षुनाम्य ममशिक्ष्यन या'नि पाटान्तरम् ।। म विनम्य चन्दशकलाभरणं नियमअनभगिरिसंचरणम । अभिवान्छितामपि विरिश्चिमुग. हरिकाश्चिनामनगरीमगमत् ।। ५७ ॥ स इति ॥ म अन्युतराय । अपनेर्भागरिमचरण बालम्नि- गिरियास्तम्यम् । परामरण इन्दुरावतमम् । शिव पानीपनिम् , - ·अच्युतरायाभ्युदये वनम्य नमस्कृत्य । विरिधिमुर ब्रह्मादिभिर्दवशि । अभिवाञ्छिता मामलपिताम् । हरिकाशिनामनगरी विष्णुकापित्तनम् । अगमत् जगाम ।। अभिजातवैधहयमेधमग्या- न्तरजातमाधिहरमानमताम् । कुमुदारविन्दकुलनन्धुश समुदायमम्बुधिमुतालिमुदाम् ॥ ४८ ॥ अभिजातेति ॥ इदमनन्तरपद्य चैा वयम् । अभिजात रम्य यथावधि निवत्त इत्यथ य वैध ब्रह्मणा कृत हयमधमस अश्वमेध याग तस्य अतरे मध्य जात उत्पन्न आममध्याद्वपा मुखनादाय समु थितमित्यर्थ । आनमता प्रणमता भक्तानाम् । आधिहर गनोव्यथानि वतकम् । कुमुदारावन्दकुलबधुश चनसूयलाचन । अम्युधिसुताया "उभ्या आक्षमुदा ननसतोषाणाम् । समुदाय समुश्चयम् ॥ परिचर्यया प्रणवशीर्पमाण परितोष्य शाङ्गिणममुष्य पुर । अधिरूढमौकिकतुलापुरुषोऽ प्यतुलोऽजनिष्ट सदभीष्टकर |॥ १९ ॥ परिचर्ययेति ॥ प्रणवम्य शीपमणि चूडामणिम् । शाक्षिण परदरा जम्। परिचयया शुथूपया। परितोय तोषयित्वा | अमुध्य वादारस्य। पुर अप्रभाग । आधरूद्ध आरूट मौक्तिकतुलापुस्य मुक्तामय घटाया मारोपित पुरुप पुरुषप्रमाणानि मौक्तिमानीत्यर्थ सहशपुग्यश्च यस्य स तादाऽपि। सदभीष्टकर सजनाना मनारथपूरक अयमच्युतराय । अतुल नुताराहत घटाशून्य, नि समश्च । अनिष्ट जात । विरोधाभास " ·पञ्चम. सर्ग। पटहोम्माकरणमन्तवमा हलितस्वगर्वगरलोप्मभरा । निभृताः किरातनियरा नृपते- निहितोपदाश्चरणयायपतन ॥ ५० ॥ पटहति ॥ किरातनिकग व्याधममहापद पनगगणा इत्यैकदेशविय तिम्पकम । पहाना भेरी भाकरण भाशरद पवमन्त्र गठहमन्त्र सस्य यश आयत्तता तम्मात् । गलित प्रयुत नियत इत्यर्थ म्बगव वर्ष एव गरल विष तय ऊष्मभर औरण्याधिक्य येषां ते ताता। निभूता रिनाता । निदिनोपदा समपितापनाश मन्त । चरणयो । न्यपतन निपतितवन्त प्रगमुरित्ययं । शिपिपिन्टलान्छितागवण्डभरे श्रितधन्नभि मितरगटगुणै । विधति म तेरनुगतो धिनया- दधिषा नृणामरणालपुर्गम ॥ ५१ ।। शिपीति लिपिउ, मयूरय गान चिनिन नाम दत्य, शिवहर अामार मंग ने धिन गृहान धनु चाप यम । मित पर बराटगुण काकमा यममयो ति किगनं । विनयान् प्रभयंग । अनुगत अनुमन मन् । नृगा भाधर नगमायुनगय । नरमपुरी अमाननगरम् । पिशान म्म प्रविवेश भमिटानुलेपभजनेन जटा- पदलाधिपा च परिमीलनया ।

·अच्युतरायाभ्युदये अविण्ठकण्टरचिधूमतया- प्यनलात्मतामभिनयन्तमिर ॥५२॥ भनितीन इन एयप्रयान्वयम । ममितानुलेपस्य भस्मोल्न व्यय सम्ममागम्य मजनंन आश्रांगन । जटापटलाना जटाजूटानामेव अनिपा पियानाम्, अदाय पीतत्वावडिशिस्वासाश्यमिति बो ध्यम परिमारनया परिचयन तमगेश चत्यर्थ । अविकुण्ठ निगल महाध गरशभिव धूम यस्य तस्य भावनापि । अनलात्मता अभिपतनाम । अभिनयन्त सूचयन्नमिव शितम् । अरणाचरे अग्निमय शिवार हानि प्रसिद्धम् ॥ वरपागवन्धनवनाद्वशिना- मवलम्बमानमधिहत्सुपिरम । अभिवेष्टित गलमहोजतुना- प्यभिमुद्रित तममृपोक्तिनिधिम ॥ ५३ ।। चरेति ॥ वर प्रेष्ट व पाश वरस्थिता रज्जु तख यन् बन्धन रंग स्वाकरणम् , तेन वन्धन नहन च तस्य वशात् आयत्तत्वात् । वशिना जितेन्द्रियाणाम । अधिहरमपिर हृदयकुहरे। अवलम्बमान तिष्ठन्त अवलसमान च । अवलम्च्यमानमिति पाठान्तरम् । गलमहोउतुना क ण्टकान्तिलाक्षया । अभिवोरत मण्डलाकारण व्याप्तम् । अत एव, अभि मुदत अपि अभित चिहित च । अभिवेष्टितमिति मुद्रणक्रियाविशेषण वा । अमृषोलीना मत्सवाचा वेदानामित्यर्थ निधि निधानम् । निधे पाशवन्धभूरन्ध्रनिक्षेपजनमुद्रादिक सुमासद्धर्मित तथैव वणितम् ॥ - ·पञ्चमः सर्ग । १३५ अरुणाचलेशमभिवन्द्य किम प्यधार्य कार्यमथ हस्तगतम । तिरयन्नगाद्विजयतूर्यरवै. कलशीभवाधिकरण ककुभम् ॥ ५४ ।। अरुणेति ॥ एता-शम् , अरुणाचलेश अरुणगिरिनायर परमेश्वरम् । अभिवन्द्य नमस्कृत्य । अथ । कार्य स्वोदेश्यमार्यम् । हस्तगत करस्थम् । किमपि बहुभि प्रकार । अवधार्य निश्चित्य । क्लीभवाधिकरण अग स्त्यावासभूताम् । स्कुभ दिश दक्षिणा दिशमित्यर्थ । विजयतूर्यरवै जयभरीध्वनिभि । तिरयन् आच्छादयन् परिपूरयमित्यर्थ । अगात् प्रतम्थे । कदलेक्षुकेरकलमै स्वदृशो- जनितोपदान जनपदाभ्युदयान । अवलोकयन्नतिशयादयने कमिता समाश्नुत कवेरसुताम् ॥ ५५ ॥ कदलेति ॥अवन कमिता अच्युतराय । क्दल रम्भार , इक्षुभि , कैर नालिकेर , क्लमै शालिभिश्र । 'पदलश्च क्दन्यसा इति व्याडि । म्वदशो निजनेत्रयो । जनिता सपादिता उपदा उपायन येस्तान् तथो- तान् । जनपदाभ्युदयान् देशमपत्ती । अतिशयात् विशेषण । अवलो कयन् पश्यन् सन् । क्वरमुतां कविराम् । समाश्नुत प्राप्तवान् । घननालिकेरकदलीवकुल- प्रमुकाटवीजुपि तदीयतटे ।

·अच्युतरापाम्युदय । पृतना मुकुन्दनमनाभिमना निखिला न्यवेशयदयं नृपतिः ॥ ५६ ॥ घनेति । अयं नृपतिः अच्युतरायः । मुकुन्दनमनाभिमनाः श्रीर• जनाथमभिवन्दितुमुत्कण्ठितः सन् । निखिला पृतना समस्तमपि सैन्यम् । घना नियिडा या मालिकेराणाम् , कदलीनाम् , वकुलानां केसराणाम् , क्रमुकाणा पूगानां च अटवी वनं तां जुषते प्रामोतीति तस्मिन् । तदी. यतटे कायेरीकूले । न्यवेशयत् स्थापितवान् । पृथुनीतिमार्गपथिकः पृतना- पदवीश्रमापति तत्पयसि। कृतमजनादिनियमः क्षितिपः सह कैश्चिदाश्नुत स रङ्गगृहम् ॥ ५७ ।। पृथ्विति ॥ पृथुनीतिमार्गपधिकः महानीतिमार्गगामी । सः अच्युत- रायः । पृतनाया: सनायाः यः पदवीधमः मार्गम्दः त अपहरति निव- तैयतीति तस्मिन् । तत्पयसि कावेरीतलिले । कृतः रचितः मन्ननादि- नियमः स्नानादिकृत्यं येन तथोक्तः सन् । कैश्चित् कतिपयः । क्षितिपः राजभिः सह । रङ्गह श्रीरानाथालयम् । आरनुत प्राप्तः ।। अपि जागरूकमवने जगता- मधिभोगिभोगमजहत्स्वपनम् । सहजप्रसादमुखचन्द्रतया प्रथयन्तमन्तरिव भक्तमुदम् ।। ५८॥ अपीति ॥ पात्रयमेकान्वयम् । जगताम् । अवने पालने । जाग- -

·पञ्चम सर्ग ।
१३७
रूक अनिदाणमपि । अधिोगिभोग शेषशरीरे । अजहन् अविमुमत्
स्वपन निद्रा य त तथोक्तम् । महनप्रसाद नसगिंकप्रसमतावान् मुख
चन्द्र वस्नेन्दु यस्य तस्य भावेन । अन्त हृदये (स्थिताम् ) भक्तमुद
भक्तविषयक सन्तोषम् । प्रथयात प्रकटयन्तमिव स्थितम् ।।
स्वपनानुभूतिसुसमीलितयो-
रपि चक्षुपोरविरतोल्लसितौ।
स्पुटयन्तमिन्दुपुटकिन्यधिपौ
करसद्गवहररथाङ्गमिपान ।। ५९ ।।
स्वपनेति ॥ चक्षुषो नेत्रयो । स्वपनानुभूतिमुखेन निद्रानुभवान
ब्देन मीरितया मपुरितया मतोरपि । वरसगावती हस्तस्थिते य
दररथाङ्ग शहरके मिपात् तव्याजेन । इन्दु चन्द्र , पुरविन्यधिष
कमरिनीपति सूर्य एनी । आपरतोमिता नित्योदयी सदा प्रकाशमा
नावि यर्थ । स्फुटयन्त सम्यक् प्रशयन्तम ॥
क्लगाम्बुरागिदुहितु करयो-
निजपादपस्वयुगान्निहितात ।
अजहद्विलासकमला कमला-
मिव कल्पयन्तमनमत्स हरिम || ६०॥
कलशेति ॥ कलशाम्युराशिदुहितु क्षीरसागरपुत्र्या लक्ष्म्या ।
परयो हस्तयो । निहितात् निक्षिप्तात् । निरपादपाययुगात् म्बकीय
चरणविमलययुगात् । कमला लक्ष्मीम् । अजहत् अमुशत् विलासकमर
लीवारविन्द यो ता तथोलामिव । कल्पयन्त कुर्वाणमा हरि नाथम् ।
म अच्युतराय । अनमत् प्रणतवान् ।

·१३८ अच्युतरायाभ्युदये मुकुलीकृतेन मुहुरुल्ललना- कलकणारवकलापवता । शयपद्यकोरकयुगेन शनै- रचितोरुपीडनविधि रमया ॥ ६१ ॥ मुकुलीकृतेनेति ॥ पद्यद्वयमैरान्वयम्। रमया लक्ष्म्या। मुकुलाकृतन काशाकृतेन प्रत्येकमूखंभागे अधोभागे च निक्षिप्तेनेत्यथ । मुहु अभीक्ष्णम्। उल्ललनया चलनेन कल मधुर य कङ्कणारव वलयध्वनि तस्य कलाप सतति स एव कलाप भूषण वा अस्यास्तीति तेन । 'यङ्कणारवकला वहता' इति पाठान्तरम् । शयपद्मकोरक्युगेन हस्तपद्मगुकुलद्वयेन । शन मन्द मन्दम् । रचित कृत ऊरुपीडनविधि ऊरुसवाहन यस्य त तादृशम् ॥ अजमव्यपायमजर जगता- मवनकतानमनिदानठयम । अभिवन्द्य कामफलद धरणे- रधिभू समारभत गन्तुमित ॥ ६२ ॥ अजमिति ॥ अपम् । अव्यपायम् । अतरम् । जगताम् । अवनैक तानम् । अनिदानदयम् । कामफलद हरिम् । अभिवन्द्य । धरण आधभू अच्युतराय । इत श्रीरङ्गनगरात । गन्तुम् । आरभत ॥ नलिनेक्षणाश नरपालमणे क्षितिमण्डले तव किमस्ति सम । अभिगम्य एष हि मयैव विभो रणकर्म राजति न चासमयो । ६३ ।।

·पश्चम सर्ग.। नलिनेति ॥ इद पद्य सलग्नृपोक्ति । हे नलिनेक्षणाश विष्णारशभूत । 'नाविष्णु पृथिवीपति' इति स्मरणादिति भाव । नरपारमणे राजरन । क्षितिमण्डले भवलये । तव । सम तुल्य । अस्ति कि नास्त्यवेत्यर्थ । हे विभा हे प्रभो । एष चेरराज । मयव हि मयेव खलु, न तु भवतेत्यर्थ । अभिगम्य अभियातय्य । असमया अनुरययो भवत चरराजस्य च द्वयोयुवयोरित्यथै । रणक्म युद्धक्रिया । न च राजति न शाभते। नकि समयो ' इति पायान्तर तु समया मम चरस्य चेति व्याख्येयम् ।। प्रेम्ण पात्रीकुरष्य प्रियरमण भुव प्रेषणादेप दोभ्या नेध्ये प्रेप्य हि गर्वमहिलमिह जवाहप चरमीम्न । प्रस्थाप्येत्युक्तरन्त सलगनृपमुत पद्मनाभान्तरङ्गं रड्ने भक्त्युत्तरग कति चन दिवसास्थातुमैच्छन्महार ॥ प्रेम्णेति ।। भुव प्रियरमण हे भूपते । ( माम) प्रेषणात् प्रस्थापन प्रम्ण भासहस्य । पात्रीवरुष विषयाकुर । प अयमाम् । गम दिल मदरलपम्प्रेष्यं मृत्यभूतम् । चेयरम । चरमीन चरभूभागान् । जवान वेगन । इद भवनिकट । दोभ्यो भुजाभ्यां भुजयनर । नय आध्यामि । इति एव प्रयारण। उत्त पन्त पधब नम। मगनमुन सगराजपुम यस्य स्यालम् । प्रस्थाप्य सप्रेष्य । मह ए माय अन्यु सराय । भारसा उत्तरा अधिक पारपूर्णमासम्मवय पानाभाय धौरहनायस्य भगवत पणामहायस्य अन्तरअन्नाद्रमामयसमभीर इत्य धागानाम दिव्य देशे। निचन दियमान मियाचिदिनान विपरमिस स्थातु वानुमा अभिशापाम्रग्धरासम। इति पशम.मग.॥

·पष्टः सर्गः। प्रहित पयोधिरशनापतिना सलगेन्द्रसिन्धुरमणेन्दुरयम् । अगमाद्विलद्ध्य मधुरा महती- मथ ताम्रपर्ण्यभिहिता सरितम ॥ १ ॥ प्रहित इति ॥ पयाधिरशनापतिना ममुद्रमेखलाया भुव पल्या भच्यु तरायेण । प्रहित प्राषत । अयम् । सलगन्द्र सलगराज एवं सिन्धुर मण नदीश समुद्र तम्य इन्दु चद्र सलगनृपपुग्न इत्यर्थ । महती गुर्वीम् । मधुरा मधुरापुरीम् । पिलङ्घय आतक्रम्य । अथ । ताम्रपण्य भिाहता ताम्रपणी इत्यभिधानवतीम् । मरित नदीम्।अगमत् प्राप्तवान् ।। प्रथुमौक्तिकोपलचर्यलहरी- भरपाशयन्त्ररभसोचरितै । अमितो मृगीशुककुलाक्रमणा दभिपालितान्तिकमहीकलमाम् ॥ २ ॥ पृथ्विति ॥ इदमन तरपद्य च पूर्वश्लाकस्थसरितो विशेषणपरम् । आभत्त समतात् । लहराभरा ऊम्यतिशया एप पाशयत्राणि शिलादि प्ररणाय रज्जानमितानि यन्त्रण तै रभसन वगन उचलित विक्षिप्त । पृथुमौक्तिकापलचर्य महता मुक्ताफलानामव शिलाना समूहै । मृगीशुक ·पष्ट सर्ग । १४१ - कुलाक्रमणात् मृगीणां शुकाना च समृहस्य आक्रान्ते । अभिपालिता राक्षता अन्तिकमहीपलमा सनिकृषोदारशालय यया ताम् । ताम्र पर्यो मुकाफ्लोदय इति प्रासद्धम् ॥ समासोक्ति रूपक च ।। निविडोमिकापवनशोधनया नियत पय पृपतसेचनत | शुचिमौक्तिकोपकुसुमप्रकर स्वसमागमाईमुपचारकरीम ॥ ३ ॥ निबिडेति ॥ निविताना निरन्तराणा ऊर्मिकापवनाना तराराताना शाधनया मार्जनेन, सरगयातक्तृकावररायपनयनेनेत्यर्थ । निविद्वानां ऊ मिळाणा पवने मरण शाधनयेति वा। नियत निश्चित मम्यागत्यर्थ । पय पृपते जगयन्दुभि सेयत मेचनान् । गुनि निमंगनि यानि मौक्ति कानि मुक्ता सान्यव कुमुमप्रकरा पुपविमरा तम। बसमागमाई स्वागमनस्यानुगुण यथा तथा । उपचारकरी म कार चांणाम् । एता सरितमगमदिति सम्बन्ध । अभिशक्य हासिकरालतो निजभवन निक्टभूमिरह । प्रतिविम्यसपदवलम्बनत प्रविशन्ति यत्र भयवन्त इव ॥४॥ भभिशपेति ॥ निकम्भूमिरह भागमा रक्षा । शास्तिकस्य गर समूहस्य करायलत प्रग 1 निजभान व भामआभशार रामप्य । भयपन्त भीता इ । प्रतिविम्यसपदय सम्बनत प्रतिगाया ·अच्युतरायाभ्युदये मपत्याश्रयणन प्रतियमय्याजेनति भाव । यत्र यत्वा ताम्रपण्याम । प्रविशन्ति ॥ नभस प्रसादमवलुण्टयितु लघु चालितालहरिभोगिमुसान् । अवपातित किमभितो वरण- रनुबिम्धनै स्फुरति याम्बुमुचाम ॥ ५ ॥ नभस इति ।। या ताम्रपर्णी। नमस आकाशस्य । प्रसाद ने- मम्यम् । अवलुण्टयितु चारयितुम् । लघु ठतम् । चालतार उपयुक्तात् । लहरि वाचरव भोगिमुख उरगास्य नाम किंचिचोयसाधनमायुध तस्मान , ना प्रयोगेणत्यर्थ । अभित सम तात् । अवपाततै विशकालि तत्वात्पातिते । वरण किं प्रापारा क्मिने इत्युत्प्रेक्ष्यमाणं , तद्वस्थितरि त्यर्थ । अम्बुमुचा मेघानाम् । अनुबिम्बनै प्रातविम्य । स्फुरति शोभते ।। सलिलभ्रमाविरतजृम्भिकया तदमृत्तिकाहरणदोहलत । अपि फेनसण्डसितगण्डतया विवृणोति सत्यमिव या विधृतम् ।। ६ ।। सलिलेति । सरिलभ्रम जलावर्त रान आवरता सतत्तप्रात्ता म्भिका मुखव्यादान तया । तटगृत्तिकाया तारमृद हरण कर्षणमव मृत्तिकाया आहरण आहार तज दोहलत अभिलाषण । पनखण्डासत गण्डतया फेनसण्ड डिण्डोरांपण्ड एव सित शुभ्र गण्ड क्पाल यस्या स्तस्या भावेनापि । या ताम्रपणी । विधृत भ्रतम् । सत्व जन्तु गर्भमि ·पष्ठ सर्ग । त्यर्थः । विगणाति प्रमाशयतीव । मत्त्व विटनमिव विकृणातीत्यन्वया था। गर्भिणीचिहाना जम्मादीनां विद्यमानत्वादियमपि गर्भिणीव भानीति भाव ॥ अवलोक्य यत्पयामि वारिमुचा- मनुनिम्यमापलितपधिय । अवगाहनाय पदमर्पयितु चकिता भयन्ति मदपेचकिन ॥ ७ ।। अपलोक्येति ॥ मदपकिन मत्तगता । यम्या ताम्रपया पर्याय जले । वारिमुर्चा मेघानाम् । अयम्य प्रतिविम्यम् । अवरोषय दृष्ट्वा । आकलिता जनिता पारधी कर्दमयुद्धि पश्रम इत्यर्थ येषां ते ताशा गन्त । अवगाहनाय अवतरणाय ममनाय । पद चरणम । अगायन निधानुम् । चविता भाता । भवन्ति । भ्रान्तिमान् । अलिनां निशम्य मलगानमुधा- मरविन्दमन्ततिपु पन्दलिताम् । प्रमदेन या विवृणुते पुलगा- न्धमानवलपलाश मिपान ॥ ८ ॥ अलिनामिति ॥ या सारी | भरविन्दगन्ननिगु पपरार । बदलिता सियाम । अनि मायाम् । "गानगुधा मधुगानागतम्। निशम्य धुरवा । प्रपमानभवनालासमिपा ६१ प्रकटीभानानां दना सारा जलना नो माझेन । मदन गागा पुनान गमागान् । गिरते प्रमाण मापदपारप्रेक्षा।

·१४४ अच्युतरायाभ्युदय अधिवारिजातमुसमर्पयितुं मधुपैणनाभितिलक महितम । प्रतिविम्बितद्युमणिविम्बमिपा- द्वहतीव या मुकुरमूर्मिकरे !! ९॥ अधिवारीतिया। अधिवारिजातमुख पद्म एव मुख। महित भ्रष्टम्। मधुप श्रमर एव एगनाभितिलक. कस्तूरीविशेषक तम् । अर्पयितु न्य- सितुम् । प्रतिविम्बितामणिविम्यामिपान प्रतिफलितसूर्यमण्डलम्याजेन । ऊर्मिकरे तरङ्ग एव हस्ते । मुकुर दर्पणम् । वहति धारयतीव । रूपकं उत्प्रेक्षा समासोक्तिच॥ पतदुत्पतज्जलपतद्बुटिका- विहतिव्यपाहृतनिमेषतया । अभिवृद्धमश्रु किल या भजते मकरन्दविन्दुमरविन्दवशि ॥ १०॥ पतदिति ॥ या। पतन्त अवतरन्तः रत्पतन्त उयमानान ये जल पतन्त. जलपक्षिण त एवं गुटिका गोलका ताभि या विहति विहार तया व्यपाहृत निरासित निमेषः नेत्रस्पन्द. यस्यास्तखा भावेन । अर- विन्दशि पनरूपे नयने । अभियुद्ध प्रद्धम् । अव फिल नेत्रजलमिव । मकरन्दबिन्दु मधुकणम् । भजते प्राणोति । मकरन्दबिन्दुमेव अधु भजते किलेति वा ॥ रूपकं उत्प्रेक्षा च ॥ शरधारयैव चकचामरव- त्कुटिलोमिचापकुहरोद्तया । ।

·यष्ठ सर्ग । । - प्रतिथूलभेदनकरी प्रथते एफुटवाहिनीविलसिता भुवि या ॥११ ।। शरेति वक वांव चामर अस्यास्तति वक्चामरवान् कुटिल चक्रीकृतश्च य ऊर्मिचाप तरह एव धनु तस्य कुहरान रन्मात् मध्या दिति यावत् उद्तया निर्गतया । शरधारया जलप्रवाहणव वाणवर्णन, वाणाणेति वा । प्रतिाल सर्वस्यापि तस्य भेदनमय भदिका, प्रात कूलाना शत्रूणा भेदनारी भनी । या ताम्रपणी । पुट व्यक्त वाहिनी चिरमिन नदीविराम सेनाविपराध यस्या सा तोमा गती । भुवि भूलोके । प्रयते प्रमिद्धा भवात ॥ कुटिलभ्रमालिलगुडभ्रमणा- मछफरीपाणशतचालनत । अवगर्जनान्नरपते सुभटा. ननुयाति पत्रिभरणादपि या ॥ १२ ॥ कुटिलेति ॥ या । कुटियना वाणा गण्डलाकाराणामित्वर्थ भ्रमाणा आवर्ताना आलि पद्दतिरेव एगुइनमण यटिभ्रमण तस्मान् । शपथ मस्यविश्वा एव कृपाणा सजा पा शतस्य चारनत भ्रमणात् । अवगन्नान् साठलभ्वने मिहनादाच । पत्रिणा पक्षिणा वाणाना च भरणान् पोषणात् धारणाद। नरपत राज्ञ । मुमगन् समाचानान् योधान् । अनुयाति अनुकरोति । उपमा ।। अदमीयरोधसि निवेशमसा- यवक्रय दर्पमरितम्य रिपा ।

·अच्युतरायाभ्युदये व्यसृजद्विमाथकरणाभिमना: पृतनापति स पुरतो तृपतिः ॥ १३ ॥ अदसीयेति । सः अमो नृपति. मलगराजकुमारः। अदसीयरोधमि ताम्रपणीकूले । निवेश सेनाधिवेशनम् । अवकल्प्य कृत्वा । दर्पभरितस्य गर्वपूर्णस्य । रिपोः शनोः । विमाथकरणे नाशने अभिमनाः उत्कण्ठितः सन् । पुरतः पुरस्तात् । पृतनापति सेनापतिम् । व्यसृजत् प्रेषयामाम ।। अथ निर्ययौ मतिविपर्ययतो गिरिदर्यमेयजयतूर्यरवः । स च सगराय चतुरङ्गबलै- स्तिरयन्दिशस्तिरुवटिक्षितिपः ॥ १४ ॥ अथेति । अथ अनन्तरम् । सः तिरुवटिक्षितिपः तिरवटिराजश्च । अनन्तशयननृपतीनां 'तिरुवटि' इति विरुदनाम। गिरिदरीषु पर्वतगृहासु अमेयः मातुमशक्य जयतूर्यरवः जयभरीध्वनि यस्य तथोक्त.। चतुरङ्ग- बलै रथगजतुरगपदातिरूपैः चतुर्विय सैन्यै । दिशः काष्ठा । तिरयन् आवृण्वानः सन् । साराय युद्धाय । मतिविपर्ययतः युद्धिव्यत्यासात् । निर्ययो निर्गतवान् ॥ उभयो~राजदुरुसैनिकयोः क्षणमन्तरालवसुधा वितता । विहितोऽवकाश इव वीररमा- विबुधीम्वयंवरविहारकृते ॥ १५ ॥ उभयोरिति ॥ उभयो द्वयोः। उसैनिकयोः महतो सैन्ययो ।

·पष्ठ सर्ग । १४७ वितता विस्तीणां । अन्तराखसुधा मध्यभूभाग । वीररमा वीररक्ष्मी वियुभ्य देवाघ्रय चरणार्थमागता अप्सरम इत्यथं तामां स्वयवरविहा स्कृने स्वयवरलीनिमित्तम । 'स्वयबर विवाहते' इति पाठान्तरम् । विहित कल्पित । अवमश प्रदश हर । क्षणम् । व्यराजन् शुशुभे ॥ पृथगासिका पृतनयी श्रेितयो. रयकाशभूरजनि या महती । युतयोमिथो युगपदाममितु चक्तेिव सा चरमभागमगान ॥ १६ ॥ पृथगिति ॥ नयो उमयोचि मेनया । पृथगागिवां पार्थक्ये नावधितिम् । धितयों प्राप्तयो सम्बभागावस्थितयो सयोरित्यर्ध । महती विशालामा अवराशभू मायभूमि अजान जाता। मामाम । पृतनी । युगपत् एकमाते । मिय परसरम् । आमिनु प्रधापनम् । गुनयो गगतया गरयो । पाता भतिद । चरमभाग पानागम् । अगान् गता। उत्प्रेक्षा अविमुण्ठवेगहयमण्डलिका- गुरपण्डताण्टयितमुण्डनतप । भुजदण्डयुण्डलितचण्डधनु- पच्युतकाण्डहिण्डितविमुण्डगजम ॥ १७॥ अयियुण्टेति ॥ इन पचतुटरमेशन्वयम् । लाश जन्य अजनिटरयुत्तरेणान्यय 1 भविश्वगाना अप्रतियदरयाणां माना अभाना मारिवाया पाप्रमणे गुरपान दरममूहन तहानानि मानवानि दुग्न सिनालयं मुनानि मानतातानि यमिारता ·अच्युतरायाभ्युदये भुजदण्ड वाहुदण्ड कुण्डलितेभ्य चश्तेिभ्य आरोपितमायिभ्य इत्यय चण्डभ्य रेभ्यध धनुर्य चापेभ्य न्युत निगते काण्ड याण हि ण्डिता दूरतो निरस्ता विशुण्डा छिनकरा गजा यस्मिस्तत् तथोक्तम् ।। मदधन्यसामभवसैन्यकरो- परिनुन्नदन्तविधृतान्यभटम् । शरपातवीतगुणयोधधनु- स्त्वरिताधिरोपितसिराततिकम् ।। १८ ॥ मदेति ॥ मदधन्या मत्ता ये सामभवा गजा तेपासन्येन सेनया तत्समूहेनेत्यथ करै शुण्डाभि उपरिनुना ऊवं क्षिप्ता दन्तविकृता दन्तस्यूताच अन्यभना शत्रुयाथा यस्मिस्तत् तादृशम् । शरपातेन याणपतनन वीतगुणानि विगतमौर्वी माणि यानि योधधनूपि भटचापा वरित रावेग यथा तथा अधिरोपिता मौवीलेन उपयोगिता सिरा तति नाडीसतति यस्मिंस्तत् तथाकम् ।। पिशितस्पृहोत्तरलगभगर- पवनप्रबुद्धशरमुग्धभटम् । इतरेतरासिहतवीरकृत- गुचरीकरग्रहपुन कलहम् ॥ १९ ॥ पिशितेति ॥ पिशितस्पृहया मासलाभेन उत्तरलाना ऊ- बलता गृध्राणा पक्षिविशयाणा गरुत्पवनेन पक्षवातेन प्रयुद्धा चेतिला शरमुग्धा पूर्व शरपतनन मूर्छामधिगता भा यस्मिंस्तत् तादृशम्। इतरेतर परस्पर इतरेतरस्य परस्परस्य वा असिना खड्न हता ये वीरा ते कृत आरब्ध शुचसकरमहे एवस्या अप्सरसा विवाहविषय पुन कलह यस्मिस्तत् ॥

·पष्ठ सर्ग ।
१४०
अविचारितवपरयोयमना
हतजीवमस्थिरजयापजयम् ।
अजनिष्ट जन्यमनयोल्यो
रपि नारदेन यदद्दष्टारम | ॥
भविचारितेति ॥ अविनारिनस्त्रपरयाध अनागचितम्वपक्षर
भनम् । अनात नीर अगाणतप्राणम् । अस्थिर। जयापजयां यस्मि
मन् । 'रय युटम् । अनया । यया मैन्यया । अजनिष्ट जातम् ।
यन् युद्धम् । नारदना । अ'टचर पूर्व न दम् ।।
अपर सरोपमहितेन हत
पतितोऽपि युम्भपर कात्यारिण ।
अविलम्बमम्बरचराम्युनद-
पपुचपुम्भिकुम्भमपरम्बितवान || 0१॥
अपर इति । मराप का माह 1 हिनन शत्रुणा। हन । भर
स्य पाना भर करिण गाम्य दुम्मारमान परममा
मासान् । पतित गरि। भनिम्म्य मम्वरम् । भम्बरचराम्युजन
वाप्रय पुन स्वामिभाम्भ गजमस्तक नम् । अवलम्बन
इन् आगतवान् ।।
रिपुणा निधनमुन ण्य परी
न्यपन स्यपानितपराश्मत ।
अमादा क्षणमधी भ्रमणे
म मुजी ररभ युधि नसायिनम ॥ २ ॥

·१५० अच्युतरायाभ्युदये रिपुणेति । पर अन्य कश्चित् । रिपुणा शत्रणा। निकृत्तभुज छिन्नवाहु समेव । न्यातत् पतितवान् । स भुन खण्डितो बाहु । धनु चापम् । अनहत् अमुयन् सन् । अध भूमी । भ्रमणै वने । युधि युद्ध रणभूमावित्यर्थ । शयित पतितम् । त भटम् । स्वपातित स्वे न सण्डित य पर रानु तस्य आक्रमत आक्रमणात् । क्षणम् । रक्ष पालितवान् । स्वपातिपतदाक्रमत ' इति पाठ तु स्वपातिना पति तोपरि अवतरता पतता पक्षिणा आक्रमत इति व्यारयेयम् ॥ महतो मदेभशिरसो दलिता न्मणिभिइन्युतै सिकतिले फलके । परदारणात्महरण मसूण समराय कोऽपि समशातयत ।। २३ ॥ महत इति । काडाप वार । दलितात् विदारितात् । महत बृहत । मदभशिरस मत्तगनकुम्भात् । च्युते गलित । मणिमि मौक्तिक । सिकतिल वालुकावात । परके चर्मणि । परदारणात् शभुखण्डनात् । मसूण कुण्ठितधारम् । प्रहरण आयुधम् । समराय युद्धाय । समशातयत सम्यगुत्तजितवान् । करकुन्तकोटिदलितात्करिण क्षतजेन कुम्भफलकारक्षरता । अपरो व्यराजदभित स्नपितो विहिताभिषेक इव वीरपदे ॥ २४ ॥ करेति ॥ अपर अन्य कश्चित् । करकुन्तकोटदलितात् हस्तस्थि तस्य प्रासख अप्रेण विदारितात् । करण गजस्य । कुम्भपलकात् पलकस

·पष्ठ सर्ग ।
दृशात् मस्तकात् । कुम्भयुगरादिति पाठान्तरम् । क्षरता प्रयहता। क्षतजेन
रक्तेन । अभित समन्तात् सर्वावयवावच्छेदेनेत्यर्थ । स्नपित मजित
सन् । वीरपदे वीरस्थाने । विहित कृत अभिषेक पहाभिर यह स
तथोक इव । ध्यराजत् राजति स्म ॥
समतासहं शशिकुलेशयल
युधि फेरलस्य युगपत्तनाम् ।
प्रसितुं समेहत मदमहिला
प्रलयाम्युराशिपरिभाविरवम् ।। २५ ॥
समतेति ॥ समतासह सादृश्यमसहमान अनुपममित्यथ । प्रत्या
म्युराशिपरिभाविश्व प्रयकालममुद्रतिरस्तारिगनित च । शशिकलशयल
चन्द्रवशाधीशरताच्युतरायख सैन्यम् । युधि युद्धे । महिला दाउ
पाम् । ररस्य चरराजस्य । पृतना सन्यम् । युगपत् एकदेव । अमित
भक्षपिनु नाशयिमित्यर्थ । ऐहत नाते म्म इंप वा।
कति चित्रालकरवालिकया
पत्तिचिग पुन्तलतया शितया ।
विशि. परे शितमुपैरभव.
विभुमेनया पिदीलता विमता || ॥
पतीति ॥ विभुमेनया भच्युतरायसन्यन । कतिचिन कतिपय । वि
मतदारय । करालसा भयकरया। करवातिश्या मान वितरिता
राण्डिता । अभयन् । कति दिए । सिनया मापा। कुन्नर या प्रा
गया। विदलिता अभान्। परे अन्ये कंचन सितमुख नापार ।
विशिी पारी । विपिता अभएन् ।
।

·अच्युतरायाभ्युदये अवकीर्णकर्णकनकाभरणा हननाजत्किणगणासतटा । करतो विनिर्गल्तिसङ्गधनु - परिघादिमप्रहरणप्रकरा || २७॥ अपकीर्णेति ॥ पद्यद्वयमा वयम् । अवीणानि परिव क्षिप्तानि कणकनकाभरणानि कनकमयानि कर्णभूषणान येा त तथोक्ता । हन नन प्रहारेण अनह िकणगणान अविगतगत चिह्नसमूहानि असतटानि भुनशिवरप्रदेशा येषा तथोक्ता ( करत हस्तभ्य । विनर्गलितानि -युतानि खा धनु परिघ लोहवसा गुडभर एतदादिमानि प्रहरणानि आयुधानि यषा ते तथोक्ता ।। थमौलिटनदुकूलशिखा स्तरणे रणे कुणपभुक्छरणे । विपुलासकूटविगलदल्या- श्विरमस्वपन्सपदि घेरमटा ॥२८॥ अथेति ॥ विपुलात् विशालात् असकूगत् असाशखरात् विगलत् यवमान वलय अगद यपाते तथाकाश्च स त । 'विलसद्लया इति पाठातरमू । चरभग चररानयाधा श्लथाना शिथि व घनानायव मानाना मौलवटनदुकूलाना उर्ण पभूतक्षामाणा शिखा अञ्चलान्यव आस्तरणाान चिसकम्बलानि यस्मिस्तस्मिन् तथ क्त । शिखाभि आस्त रण आच्छादन यस्पति वा । कुगपभुजा शवभोविना ग्रनगामायुप्रभूताना पिशाचादीना वा शरण रक्षितरि गृह पा र रणे युद्ध । चिर दीघकालम् । अखपन् सुप्तवन्त मृता इत्यध ।

·पठः सगः। निहतावशिष्टसुभटानुगतो विजयिष्णुसैन्यमधिजन्यममुम । अभिगम्य चोलपतिनानतवा- नपरावतारममरेन्द्रतरोः ॥ २९ ॥ निहतेति ॥ (चरराज ) । निहतावशिष्ट. हतशेपं. मुभटे अनुगत अनुयात. सन् । अधिजन्य युद्धे । वियिष्णुमैन्य जयशील. सन्यम् । अमरेन्द्रतरो. कलक्क्षरा । अपरावतार मूर्त्यन्तरमिच स्थित महावदान्यमित्यर्थः । अमु सलगनृपतिम् । चौलपतिना चोलराजेन मह । अभिगम्य प्राप्य । आनतवान् प्रणतवान् । अयमर्पितस्तव पदाम्बुजयो- रधम. स तिटिरधर्मपरः । इति तं निगन्य समदाद्विरदा. नुपदीचकार रयगांस्तुरगान ।। ३० ॥ अयमिति अरमपर अधायक । अधम नाच । अय स.तिवैटि: तिरवाटराज । तव । पदाम्युजयो. पादपायो । अर्पितः खा शरण गन इत्यर्थः । इति । त गलगनरनिमुनम् । निगय उना । समदान् मतान् । द्विरदान गनान् । रयगान् वैगेन गरउन । तुग्गान् भार उपदी चार उपायनीश्तवान् ।। अनुगृह्य नम्रममुरक्षणतः स्थितिमानये तिरवटिभितिपम ।

·१५४ अच्युतरायाभ्युदये अपि पाण्ड्यभूपमदसीयपढा- भ्यधिकप्रतिष्ठमतनिष्ट नृप ॥ ३१ ॥ अनुगृहाति ॥ नय नातमार्ग। स्थितिमान् निष्ठावान् । नृप सरगरानकुमार । नम्र विनतम् । तिध्वनिक्षातपतिस्वरानम् । असुर क्षणत प्राणरक्षया। अनुगृह्य । एण्यभूप पाण्यरातमाप। अदसीयपदान् तिवारनृपसबधिन म्यानान् अभ्यधिक प्रतिमा स्थिति यस्य तम् थतनिट अकुरुत ॥ शयने शयानमुदधि समया पदसौरभोर्मिपरिणावति । अथ नन्तुमन्युतमगादवने रधिभूरनन्तशयनाभिमुसम् ॥ ३२ ।। शयनेति ॥ अथ । अवने आधभू पृथ्वीपति । उदधिं समया समुद्रसमीप । पदाना शब्दाना यत् सौरभ परिमल सौशब्द्यमिति यावत् तस्य ऊर्म गा वीचाना सपत्तीनामित्यय परिणाह आभोग अस्यास्तीति तस्मिन् । शयन आदिशेष आदशषस्य पतझालरूपेण शब्दमाधुवान णायक वादिति भाव । शयानम् । अयुत पद्मनाभम् । न तु वा दतुम् । अन तशयनाभिमुस अन तशयननामनगर अभिमुसील तदुद्दिदये त्यथ । अगात् गत । एताव पय त प्रमिताक्षरा उत्तम् ॥ आवासभूश्चुलकदनमहाम्बुराशे रन्तर्मुखख यरत्नखनि सुमेपो ।

·षष्ठ सर्ग । १५५ साम्राज्यभूरगरचन्दनवाटिकाया मार्गेऽजनिष्ठ मल्याहिरमुप्य दृष्ट्यो ॥ ३३ ॥ आवासभूरिति ॥ चुस्दन्न चुराप्रमाणक महाम्बुराशि महाम मुद्र यस्य तस्य । 'पुरवितोदमहाम्बुराश इति पाटान्तरम् । अयमेव च पाट माधीयान् , द्वयमज्दप्रचारूधमान एव विधानात् । चुक्तिोद चुलकीकृत नल महाभ्युराशि यस्यात ता व्यायेयम् । अन्तर्मुग्यस्य योगिन अगस्त्यमहर्षरित्यर्थ । आवासभू निवासस्थानम् । मुमपो मन्मथ वाहमरन अनिष्ठ दक्षिणवात स एव रमतस्य पनि आकर दक्षिणा निलज मभूमिरित्यर्थ । अगाणां कागगरूणां च दनाना पीराणां च वादिराया परक्त । राम्राज्यभू चश्यति वस्थान तदुपत्तिरपतिभूमि रित्यर्थ । मयादि मल्यश्वत । अमुष्य अस्य राज्ञ एटचा नयनयो । मार्गे पथि । म पनि जात हट इस्पथ । यसन्ततिलपम् ॥ धीमीप्नम्युरदा विहारनिरता विक्षिप्य धूलीभर ताम्राया सररोमिकाविरचितमेनोरिकालिया । लक्ष्यारश्यरदा पय पपमिपाटम्याल्या पट्पदै सेनाधान्तिमपारन्ति शिशव श्रीगण्डशेलानितरा ॥३॥ पीपीयिनि शिशव अभंग । हालानिग भन्दनाद्रम मारा मययातपोता त्वर्थ । गरदन पालन्तरम् । अ म्यादा पमानाम्। पीपा पार वरममुमा विहार निस्ना गया गत । पूतीमर रजपुशम् । विक्षिप्य शियं । सामाया तामा ध्याम् । तर पनि अगामि अभिकमि वाभि विनिता रता महारकारे मागविहार या ते नपा समय पूर्णभर ·१५६ अच्युतरायाभ्युदय विक्षिप्यति वा । पय क्णमिपात् नलयि दुव्याउन । लक्ष्यालक्ष्यरदा दृश्यादृदयदता । षटपद भ्रमरै । लम्बालस उम्बमानचूणकु त गब सन्त । सनाधाति सैयाना श्रमम् अपाहर त अपनया त । रूपक परिकरश्च । शार्दूलविक्राडित वृत्तम् ।। मैनाकप्रमुखैमहीधरकुलैमर्माहेन्द्रभीत्याकुलै मत्वा शोपमपामपाङ्गितचमूराजीरजोमण्डलै । अभ्युत्थानमिवाचरन्तमसकृत्प्रेसत्तरगन्छला दद्राक्षीनिधिमम्भसा स नयनायाम मिमान किल ॥३५॥ मैनाकति ॥ स नृपति । अपालित दृष्ट चमूरानारतामण्डल सन्य समूहो थापितधूलापटा यस्तस्तथा । अपा जलानाम् । शापम् । मावा विचाय । माह द्रभीत्याकुले इन्द्रागतन भयन व्याकुले । मनाक प्रमुख मैन प्रभृाताभ प्रभाताभ । महाधरकुले पर्वतसमूहै सह । महाघरकुले अपा शाप म वतिया। असकृत् मुहुमुहु । प्रहत्तर छात् चठता तरगाणा व्या न । अभ्युथान भयन गमनाय उपवनम् । आपरत कुवाण मव स्थितम् । नयनायाम दशन शाक्तय खनपुल्य वा। मिमान फिल परमातमिव च स्थितम् । अम्भमा निधि समुद्रम् । अदाभीन् अपश्यत् । नयनायाग ममान कित इति पागतरम् । उत्प्रक्षा । शार्दूलविकाडित गृप्तम् ।। इति पष्ट सर्ग ॥

·. परिप्कृतिनिवेदनम् । महाशयाना नैतदाश्चयम् , यदमुद्रितस्य प्रथम्य प्रत्यादशउख प्राय नादगुदीना सदगुद्धिपरिहारपूर्वक समीचान पाठमुनयता तदसायत्त मानसानां व्याख्यातॄणा भूयसा मभवान्त तन तताक्षरत पदता याजना नाऽथता भावतो पाराद्धरणतश्च प्रमादा इति तादृशऽम्मिन्नच्युतराया भ्युदयाप तत्र तत्र पतिताने स्खलितानीति । पर तु पुन परिशील नाया यानि नाम साप्रतमस्फुरन् तानीदाना पाराहयते । पद्दति परिष्कृतम् पुट पाक पारष्कृतम यत्तमसो १२८ ។ रायण १ भयार्थिना अस्कृतवती क्रीडा यय सिता मरियमा प्रत्यन विचलाति थापा १३ नसाम चालप चालराज | १३९ चाप १३ भूपति । १४ चारपम् । सवधिनम् ।गाध 11 विदुाम मचनत तपर्श १४४ १. पत प्रथमसर्ग १० पध या विधु बिमाहिनी मूर्तिमत्व मुमनामनाय समन्वया वा। द्वितीय सर्गे १० पद्य प्याभ्यान चरित्यन नर अप ह पयारभ्य पहन इत्यत्त प्रमादपतित तताऽपनयम् । २६ पा स्याम्यान अनुकतुम् । भारत माभिलाष । अभूत् । पुत्रदशनाय नि नमाग ननगहाण्यामलापत्यथ इति म्याभ्ययम् । ४. पच' नियम गरमा इति पाठशान मुपरन्थ । मपदा अगाभितियन । अमा इनि प्यार ययम् । भनाभन भाव लुत्। चतुथम, 1.7 अमुकरशयम् बात अतिाकयाविशेषण वा । पगममा प्रमालयन यानि निमि-भरया पहियमान प्रभा HERE नियास्येपम् । यस • पर उस्मनिया महागय । उभमा मपादपा र प्याययम् ।