·समर्पणम् विद्यासरः मुदिव यमन्चमात्यांमुरेरितः प्रभृति । यस्याऽवदातमेग धानीराऽऽधाद्विवेकपरिपोपम् ॥२॥ यस्याऽऽवाल्यात्मीतिः प्रातते इन्त देरभारत्याम् । आर्याऽऽचारपिचारप्रगुणायां सस्कृतौ च भारत्याम ॥२॥ वेङ्कटमाधवविरचितमृग्वेदस्यातुलं भाप्यम् । सम्पादयिता विशदं बहुतरभाप्यान्तरोद्धरणः ॥३॥ वेचा बहुभापाणां परमार्थरहस्यविनिरक्तगिराम । सस्कर्ता चोद्धर्ता निरुक्त शास्त्रस्य यस्तरीस्तस्मै ॥४॥ एम्.ए., डी. फिल., आफिसर एकेडमीत्याधुपाथिभूपाय । पञ्चापविनविद्यालयस्य सस्कृतविभागमुरयाय ॥२॥ सस्कृतसाहित्यस्याचार्याय दिगन्तकान्तकीविनुपे । पाकतत्त्वेपनुसन्या मयुञ्जते तत्कृता सहायकने ॥०॥ दीनोतिव्यसनिने दयासमुद्राय दानशीलाप । सत्ये धृतरताय श्रीलश्रीलक्ष्मणस्वरूपाय ||७|| नलोत्साहितमनसा तद्गुणगणात्तचित्तेन । श्रीहारिवानपीताम्बरबुधकृतया प्रकाशिफया ॥८॥ प्रणिहितशोभा गाथासप्तशती यत्नतः मुसम्पाय । उपहियतेऽतनुविनय मयका जगदीशविण ॥१॥ "

·Published by
Pr. Jagdish Lal, Shastri, NA, NOL,
Hoiu Singh Road, Sant Nagar,
Lahore.
Reprinted from the Oriental College Magazine,
Vol 18, No. 68, February, 1942.
Printed by
Pt Shri Krishana Dixit
at the Bombay Machinc Press,
Mohan Lal Road, Lahore.

·समर्पणम् विद्यासङ्गः मुहदिव यमन्यगात्पांमुकेलितः प्रभृति । यस्याऽवदातमेथा धात्रीवाऽऽधाद्विवेकपरिपोपम् ॥शा यस्याऽऽवाल्यात्प्रीतिः प्रवर्तते हन्त देवभारत्याम् । आर्याssचारविचारमगुणायां संस्कृतौ च भारत्याम ||२|| वेङ्कटमाधवविरचितमृग्वेदस्यातुलं भाष्यम् । सम्पादयिता विशद बहुतरभाप्यान्तरोदरणः ॥३॥ वेत्ता बहुभाषाणां परमार्थरहस्यविनिरुक्तगिराम् । संस्कर्ता चोद्धर्वा निरुक्तशास्त्रस्य यस्तरीस्तस्मै १४॥ एम.ए., डी. फिल., आफिसर एकेडमीत्याधुपाधिभूपाय । पञ्चापविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागमुख्याय ॥५॥ संस्कृतसाहित्यस्याचार्याय दिगन्तकान्तकीर्तिजुपे । प्राक्तत्त्वेष्वनुसन्यां प्रयुञ्जते तत्कृतां सहायकृते ||६|| दीनोद्धृतिव्यसनिने दयासमुद्राय दानशीलाय । सत्ये धृतवताय श्रीलश्रीलक्ष्मणस्वरूपाय ||७|| तत्मोत्साहितमनसा तद्गुणगणानचितेन । श्रीहारिताम्रपीताम्बरबुधकृतया प्रकाशिकया ||८|| मणिहितशोभा गायाससमती यत्नतः मुसम्पाय । उपहियतेऽतनुविनय मयका जगदीशविप्रेण ||२|| ·INTRODUCTION. This edition of Pitambara's commentary on Gáthásapta. s'ati(S'atakas IV-VII) is based on a single ms, preserved in the Panjab University Library. I have designated this ms. as P. Unfortunately this ms. is incompletc. It begins from folio 118r and ends with folio 1796. This compriscs the Inst 15 Gathûs of the fourth, 100 Gathis of the fifth, 55 of the sixth and 98 of the seventh s'atakas. The Icaves from 1181 to 179v constitute a continuous wholc. Leaves 17 to 117v must have bcen missing in the original ms. on which the present ms, is based. The scribc scems to be aware of the incompleto nature of the basic ms. He remarks on the left hand margin on folio 149v gara eta xxls. The number of the missing stanza as given by the scribc is however incorrect. It should be 43 and not 44. The number of the verse me to fa 1 (P.92). is also not given. The following verse is however numbered as 632. Obviously one verse between 629 and 632 is omitted. Further the ms, assigns the figure 670 to verse gazit (P. 110) although the number 669 is not assigned to any verse. The scribe of the ms. is thus conscious of the omission of the versc 6694. Description of the ms. is the following: Size: 10" X4!". No. of leaves: 62. No. of lines per folio: 11. Material: Paper. Characters: Devanagari. No date is given. The name of the scribe is not known. The ms. looks about 200 years old. It is incomplete. It begins 1. For the fidelity of the scribe see P. 98. L. 15. A passage is quoted but the quotation is not completc. The scribe could have easily filled up the gap in the quotation by having recourse to the work from which the passage is quoted. But he did not do so and left the quotation incomplete, ·6 from folio 118r which has preserved the last few lines of the commentary on stanza 388. Folio 1213. L. 4 ends the fourth S'ataka. The colophon of the fourth S'ataka runs thus: yra ElfaiaeftaETCHARTI THTATZT Frage and I Fifth S'ataka begins from folio 121v. L. 5 with words: quafi ya HAR The fifth S'ataka ends on folio 1451. L. 4 with the colophon: za gitare- पीताम्बरकृताया सप्तशत्याप्टीकाया पश्चम गाथागतम् । Sixth Sataka begins from folio 145r, L. 4 with words बहुविनाइया यष्ठशतोपक्रमे तद्वारणाय भगवतो HEHET CE Tanga 7HFTITN2141E I It ends on folio 157r, lines 10-11 with the colophon at Ulangan HATT PATU7141 98 TL Seventh S'ataka begins from folio 157r, L. 11 with words FATTET AFZIATT ATA1E I It ends in the middle of folio 179v without any remarks. Authorship of Gathāsaptas ati. collectim of Gāthāsaptas'ati is an anthology in old Mahārāstrī dialect. It consists, as the title implies, of 700 Gạthas in the Arya metre. The compilation was made by king Hala. It contains a number of verses of his own but the greater portion of the work represents the labour of other lyrical poets of the age. But Dr. Keith tłıinks it possible, even probable, that in its origin the Sattasai was no mere anthology, but a careful collection of verses largely his own or refashioned by himself on the basis of older verses, and that in course of time by interpolation and change the collection lost much of its individuality.'. The author himself admits that the seven centuries of embellished verses were arranged from among a crorc by him. We know from Gathāsaptas'atī' that the person who arranged these verses was one Hila, beloved of 1. History of Sanskrit Literature, 1928 P.224. 2. 48 mit #f49a 0124 a forrada em RM 174774 11 1.3. 3. See note 2. on this Page.

·7 the pocts The versified colophon' at the end of the fifth Sataha speaks of a ccrtun king Sclavshann who compiled this anthology of verses Morcover a vcrsc' attributed to Prtlivin itha eulogizes the king Slavshana The names Hila and S slavahana occuring in Gathesaplas ati refer to one and the samc person This is borne out by the testimony of Haiminekurtha' and Trikindas c'anck ertha' Kos'as Salavahana or S alwahana ? Our ms reads Suwilinna, instead of Suliviliana throughout The Sunskrit form Sulavshana' corresponds to the prakrit form Sulthana Morcover the form Sulavaliana occurs in Haimahos a and its commentary Anchirthakairaviharakaumudi' and the Abludhinicint imanı', a common tary on Harnan imam ili Bcode, thc forin S avshana is morc akın to Stay ihanı Hemacandra identifies Sulav thana witli Sitavuliana Salavahana or Satavahana~a dynastic name Salavahana or Sitavahina is not the name of a particular king but it is a dynastic name The origin of this title in relation with the first king of Sstavlını is explained in Somadeva's Kathasarits agara° -- गाथाशन इह पञ्चम ममायन मुलिनपदवणमुन्दर मरणम् नराधिपशालवाहनानिमित रोप । 2 आवणाइ कुराइ दो चित्र जाणात उष्णइ णेर्ड। गोरीभ हिअदइओ अहवा मालाहणणरिंदो। V 469 3 शालो हारे मस्यभदे' 'हाल पानवाहन- पार्थिव' 1 4 'शालो हारनृपेऽपि च । 5 Githtsaptas ati, verse 469, Des in imamala सालाहम्मि हाले। 6 'गालो हाले मस्यभेदे'17 गलति साल । यति वा । सामाश्या इनि र । हाल मात- वाहननृप । तर यया 'जन्ने शालमहीपाल' प्रतिधानपुरे पुरा।' इति । यथा-दिव गर्ने हारय मुधराधिपे ।' 8 'हलत्यरातिहृदय हाल । जलादित्वाग्ग । सान दत्तमुस वाहनमस्य सात- वाहन । सालवाहनोऽपि ।' 9 'शारो हाले मस्यभेदे' हाल सातवाहनपार्थिव' Harmone Lirtha 10 सातेन यस्मादोऽभूत्तत्मात्त मानवादनम् । नाना नकार कान राज्ये चन न्यवेशयन् ।

·c- Salavızhana kings and the author of Gathasaptas ar The Satavıhanas of Kashmir are distinct from the Satav ihanas of South These latter have been identified with Andhrabhrtya kings'. The reign of the Sıtavahanas or Andhrabhrtyas lasted from B C 73 to about A. D 218 The list of kings under the given period varies in different Puranas. Vayupu Matsyapu Visnupu. Bhagavatapu सिन्धुक शिशुक शिप्रक वृपलो राजा कश्चित् कृष्ण कृष्ण कृष्ण कृष्ण माणि श्रीशातकर्णि शान्तकण पूर्णोत्सङ्ग पूर्णोत्सा पौणमास स्कन्धस्तम्भि शातकर्णि शातकर्णि शातवर्णि लम्बोदर लम्बोदर लम्बोदर अपीलव अपीतक इवीलक हिविलक मेघस्वाति मेघस्वाति मेघस्वाति स्वाति स्कदस्वाति मृगेन्द्रस्वातिकर्ण कुन्तलस्वाति पटिमावि पुलोमा वे पटुमत् अटमान नेमिकृष्ण गौरकृष्ण or अरिष्टकर्मन् अनिष्टकमन् नौरिकृष्ण हालेय हाल हाल हाल सप्तकor मण्डलक मण्डुलक पत्तलक तलक पुरीन्द्रसेन प्रविल्लमेन पुरीपभीर शातकर्णि सुन्दर स्वातिकण सुनन्दन चकोर शातकर्णि चकोर स्वातिकर्ण चकोर चकोर शिवस्वाति शिवस्वाति शिवस्वाति शिवस्वाति गौतमीपुत्र गौतमीपुत्र गोमतीपुत्र गोमतीपुत्र 1. Early History of the Dekkan, R G Bhandarkar, Bombay 1884, Sections VI-VII. पुरीकर्षण ·9 पुलिमत् पुलिमत् पुरीमान् (मए) शिवश्री शिवश्री मेदशिरम् शिवस्कन्द शिवस्वन्ध शिवस्वन्द यशश्रीशातकर्णि यज्ञश्रीशातकर्णि यज्ञश्री यज्ञश्री विजय विजय विजय विजय दण्डश्री शावकर्णि चण्डश्री शातकर्णि चन्द्रश्री चन्द्रविज्ञा पुलोमवि पुलोमवित् पुलोमार्चि सुलोमषि Sātavāhana of Gāthīsaptas'atî has been identified with S'atakarņi, the third in the list of Vāyupurāņa and placed in the first century of the Christian era. This view is based on the reading of the colophon of a ms. of Gūthūsaptas'ati described by Dr. Peterson'. According to this colophon', the author of Gathāsaptas'ati is king Hāla Sitavāhana of Pratisthanapura in Kuntalades'a. He is described as the son of S'atakarņa Dvipakarna, the husband of Malayavati, the patron of Sarvavarman, Gunadhya and other poets. The reference to Malayavati in relation to Hāla Sätavähana, the son of S'atakarna Dvipakarna brings in collaboration the following statement of Vatsyāyana : कर्नया कुन्तलः शातकर्णिः शातवाहनो महादेवीं मलयवती जघान. Yet according to Dr. Bhandarkar it is possible to identify the compiler of this anthology with hing Häla (the 7th in the list of Vāyupurāņa). One is apt to believe that the mention of Hāla S'alavāhana in some of the verses in the text favouring Håla's identification with the author of this work is a 1. Third Report P. 349. 2. गाथासप्तशतीपुस्तके-राएण विरइआए कुतल- जणवअइणेण हालेण । सत्तमई अ समत्त सत्तममञ्झास एअ ।' इति सप्तम शतकम् । इति श्रीमकुन्तलजनपदेश्वर-प्रतिष्ठानपत्तनाधीश-शतकर्णोपनामा-दीपिकात्मज मलयवतीप्राणप्रिय- कालापप्रवर्तकशर्यवर्मधीसत्र-मलयवत्युपदेशपण्डितीभृत-त्यक्तभापात्रयस्वीकृतपैशाचिकपाडितराज- गुणाश्यनिर्मितभस्मीभववृहत्कथावशिष्टसप्तमाशावलोकनप्राकृतादिवाक्पश्चकप्रीतकविवत्सलहाला- झुपनामक-श्रीसातवाहननरेन्द्रनिर्मिता विविधान्योक्तिमयप्राकृतगोगुम्फ्तिा सुचिरसप्रधाना काव्यो- तमा सप्तशत्यवसानमगान्।

·10 ms stronger cvidence than that of the colophon of a of Gathasaptas ati in support of Satakarni s authorship of this text But this is far from truc The colophon distinctly states that king Satakarnı Sitavahana was also called Hala It is safe to assert, therefore, that the king Satakarni Hala (the third in the list of Vayupu ) was the compiler of this anthology But Dr Keith regards such like methods (Cf EHI P 220, EI XII 320) of arriving at the probable date of Gathasaptas atı as mechanical and fallacious Dr Keith relies upon the evidence of the Prakrits in the ascertainment of the date of this anthology Judging from the evidence of the Prakrits of As vaghosa and the inscriptions he holds that the weakening of consonants which is the dominant feature of Mahir istri cannot have set in as is found in Hila until about A D 200 This makes it likely, he says, that the poetry was produced in the period from A D 200 to AD 450 But too much stress must not be laid on the evidence of the Prakrits If we believe that the order in which the poets are arranged in the introductory verses of Bana s Harsacarita is chronological, an old date for our poet is unavoidable According to this order our poet is earlier than Bhusa and Kalidasa He is popular in subsequent literaturet for his 1 Keith History of Sanskrit Literature P 223 224 2 Cf Luders Bruchstucke Buddh Dramen, P 64, Jacobi, Ausg Erzahlungen in Māharastrı, (PP XIV ff) 3 The verse wherein Satava- Thana is referred to is the following -अविनाशिनमग्राम्यमरोए सातवाहन । Bryusafir og vaſta gamland II 4 The following is attrbuted to Rijas chhara-* 1797 211771777971 ITS HET PTFLICHTET ATT qorr | The following two verses are found in Ramacantamahikivya of SriAbhinanda, the son of satananda ·11 literary taste But he is certainly later than king Vihrami. ditya of the first century BC, since a versed in the Gathasaptas'ati refers to king Vikramiditya! Pitambara, the con. mentator, calls this Vikramaditya as Sahas inka This cpithet Sahasanka m 13t b: distinguishai fron Navasahasīnka which applies to Sindhularaja, the father of the king Bhoja of Dhiri who reigned in the lith century A D The locality The king s alavahana belonged to Pratisthānapura in the Kuntalades'a The Kuntala country comprise, the territory between Kāmagırı and Dvaraka? Prabandhako.'a of Rajasekharasuri speaks of the domin101, of king Slav hanı to the south of Godavarı river From the Kathāsarits agarawe know that Pratisthanapura is in the south The Maharastri Prakrit which is the language of the verse, confirm, the view that the Sattasai was composed and arranged in Mahārāstra, the region where Mrhürüstri in spoken Characteristics of Pitambara's comm'ntary on Gathasablas ali Certain verses of Gith usaptas atı are quoted in the Sarasvatikanthabharana of king Bhoja For example, the verse fait euc (N) 393 ) is cited in Sk as an instance of श्रीहारवाय येन हालादनन्तरम् स्वकोष कविकोषाणामाविर्भावाय सम्भृत | and हालेनोत्तम पूजया कविवृष' श्रीपालितो ललित ख्याति कामपि कालिदासक्चयो नीता शकारातिना । श्रीहर्षी विततार गद्यकवये वाणाय वाणीपल सद्य सलिययाभिनन्दमपि च श्रीहारवर्पोऽप्रहीत् ।। i Găthāsaptas'atı V. 466 --Tavaratallada en na 7 sent tota faxanala TT 2 Cf S'altisamgamquoted by M M Durgāprasīda in his introduction to Gathasaptas'atı -“ कामगिरि समारभ्य द्वारकान महेश्वरि । श्रीकुन्तलाभिधो देशो हूणदेश शृणु प्रिये !” 3 सच भण गोदावरि पुव्वसमुद्देण साहियासती । सालाहणकुलसरिसं जइ ते वृले कुल अत्यि ॥ उत्तरओ हिमवतो feur zit al T3T I HERCHED AT I TOUT TETTU 4. VI. 38. 108. सोऽह दरिद्रो वित्तार्थी प्रयातो दक्षिणापथम् । प्रान' पुर प्रतिष्ठान नरसिंहस्य भूपते ॥ atantra as ·12 Väsakasajja. But according to Pitambara this verse is an example of Vipralabdhà heroine. It is clear, therefore, that at times Picămbara differs from the authority of Sk. Pitambara is aware of textual variations of the Gathasaptas'ati. He cites and interprets some important variations. Sometimes he finds fault with some variations without assigning any reasons. While commenting on stanzas Pitambara does not read the Prakrit text. He merely cites the Prakrit Pratika of each verse. He hönever gives the S173krit paraphrase, but sometimes omits the Sanskrit piraphrase toos Pitambara is well-versed in Poetics or rhetorics and has expounded the various poetical ornaments in the stanzas of the Gāthis. He is a scholarly commentator and avoids rcpetitions. Pitambara's Sanskrit paraphrase of the original Prakrit text is not always given. Moreover Parimbara's Sanskrit paraphrase differs considerably from the original Prakrit text of the verse as edited by Weber; whereas the Sanskrit paraphrase as edited in the Kivyamila series edition of Gith isaptas'ati' generally corresponds with Weber's Prakrit text. I have generally followed the Sanskrit paraphrase as given in the Kavyamáli series edition. Variants of Pitambara's Sanskrit text have been recorded in footnotes. This will enable the reader to construe Pitămbara's entire Sanskrit text of the verses of Gathāsaptas'atı. But in Pitambara's Sanskrit paraphrase of a verse has greater corresrare cases 1. eg. P. 14. Lines 13-14. 2. P. 45. Lines 15-16: 3/4 W F719, y enfraTHAI 3. Cf, note 9 on P. 16. V. 419. 4. c.g. P. 17. Lines 1-9. 5. P. 98. Lines 3-4: *124*76789144 MYTRIP. 122.Lines 16-17. TITUIT ESTIM941.3TUTTATUT INI ·13 pondence with Weber's Prakrit tart of that versc. In such cases Pitambara's Sanskrit tort has been adapted in preference in thc rcadings of the Kivyamila edition, and Kivyamili cdition's readings of the Sanskrit tere have been given in the footnotes.' It is remarkabic to note, that somctimci Pitimbara's comincntary docs not agree with Prambara's Sanskrit para. plırasc of the verse. Picimbara is inconsistent in thic mcthod of assigning marks of cnumcration to the versc3. Ilc do not count four verscs at the end of thic fourth Satala, bccausc thcy crcccd thic fourth century. Of thcsc thc first threc arc Githis and lic assigns reasons for commenting upon them; the fourth veric is a vcrsificd colophion of the fourth S'atala. Pitimbar. doc3 not also count the last versc3 of the fifth and seventh S'atakas. Thesc two are also versificd colophions. But he counts the last versc of the sixth S'atala which too is the vcrsifica colophon. This is necessitated by the fact that the scrsc ( 745 * *4t) at the end of the sixth Satakı complctc: the sixth S'atsha, while the yersiſicd colopio; at the cal of the fourth, fifth and scienth S'ata has crcccd those respectisc conturics. But this docs not agree with the methodicil arrangement of the text into S'atakas. Following the practicc of not counting the versificil colophors at the end of the fourth, fifth and seventh S'atalas, Pitimbara should no: hrvc, as a rulc, countcd the vcrsified colophon at the art of the sixth S'atıkı as wcll. 1. Ci. notes 3, 4, 9, 3, on Pages 33, 31, 67 and 83 respectively. ? Ci notc l. 07 Paçc 85. 3. P. 8. L 12:57 माध्यान उमा साविकमर पर।

·14 A noteworthy trait of Pit imbara's commentary is that it supplies names of several lyrical poets who e verses are cited in the Gathasaptas ati and about whose identity hitherto nothing was known from other commentaries on Gathusaptas atı The extant commentary of Pitambara has supplied for the first time the correct names of the poets of the following lyrics 388, 390, 391, 395, 398, 402, 403, 405, 406, 413, 415, 417, 418, 422, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 430, 431, 432, 435, 436, 437, 438, 439, 440, 441, 442, 443, 444, 445, 446, 417, 418, 449, 450, 452, 453, 454,455,456, 457, 458,460,461,462,463,464, 465, 466, 458, 459, 470, 472, 473, 474, 475, 476 477, 478, 479, 480, 481, 482, 483, 484, 485, 486,497,488,483,490,491,492, 493, 494,495,496,497,498,499, 590, 501, 502, 503, 504, 505, 506,503, 509, 510, 511, 513, 514, 515, 516, 517,518,519,520,566,567,568, 569, 570, 571, 572, 573, 574,575, 576, 577,578,579,580,581,582, 583, 584, 585, 586, 588, 589, 590,591,592,593,595,596,597, 598, 599, 601, 602, 604, 605, 606, 607, 608, 609, 610, 611, 612, 613, 614, 615, 616, 617, 618, 619, 620, 621, 622, 623, 624, 625, 626, 627, 628,629, 630, 632, 633, 634, 635 Another characteristic of Pitambara's commentary is its reference to other works The commentary is rich in citations from and references to different works As many as 17 works are found quotel in the portion of the commentary now available (1) Astadhy`yi of Pinini, (2) Natyas' istri of Bharata, (3) Bhagavadgita, (4-6) Abhijnana Sakuntala, Meghaduti and Kumırasambhava of Kalıdısa, (7) Dindin's Kuvy idars'a, (8) Kavyaprak is a of Mammati, (9) Sarasvatikanth abharana of Bhoja, (10) Mudrar såsasa of Vis khadatta (11) Vararucis prakritaprak as a, (12) Ratirahasya, (13) Upasargavetti, (14) Amarahos a, (15) Ifediniko, a, (16) Vi valo, 2, (17) Duaranı hos'a Theic are a few citations which are not ascribed to any ·15 ptas ati author or work and arc untraceable Passages seem to live becn quoted from memory with the result that quotations arc not always identical with their original texts' Therc arc undoubtedly scribil crrors in the quoted passages but all variations cannot be attributed to scribal irresponsibility A slight textual vrriation in these citations docs in no way stand against assigning them to their particular texts Here and there a passage from one work is wrongly ascribed to another Pitambara s reference to other commentaries on Gathasaplas al There are more than thirteen commentaries on Githusa- Aufrecht in his catalogus catalogorum mentions the names of only six commentators (1) Kulanātha, (2) Gangdhara, (3) Pitambara (4) Premarija, (5) Bhuvanap la, (6) Sidharinadeva, (7) A commentary by an unknown author is also mentioned by him Besides this list therc is another commentary called (8) Titpiryadıpık. by Midhavayajva. mis ra (vide cataloguc of Miss P U Library Nos 4302, 8243) Pitambara in his commentary refers to five other commentators, uz (9)Kulupits, (10) Bhattaraghava, (11)Caitanya,(12)Bhatta, (13) Bhojarija 6 Besides, he refers to the views of a fesy other commentators without mentioning their names 1 C P 1 Lines 10 12 , P 3 Lines 5 6, 17 18, P 6 Lincs 7-8, P 19 Lines 7 8 ctc 2 P 16 N 3, P 17 N 11, P 19 N 4, P 21 N 4, P 24 N 3, P 30 notes 13 14 , P 53 N. 4 3 Cf P 57 N 4 4 P 12 N 2 5 P 72 L 20 for a 97891 fifafa yf-177914 IP 75 L 10 Toplaft 744t- Siftar esta 264h I P 6 L 15 ofera aus TET 1 P 17 L 15 37 24H 1411 IP 53 L 18 3737157 fa portati P 62 L 16 FAMOSTETHETRIHET TI I P 82 L 5 174 fraft PET, P 82, lines 19 20 45 Pfifa UTH IP 81 L 10 fagfa sitt fald ***TERTA! 6 P 26 L 5 stelle7 Fulfamartaraf ETHICIP. 36 lines 20-21 tema qanual viteza 317 finit IP 40 L 21 22 h IP 68 lines 13 14 7 1797 Ti TT 411 I P 72 L 19 3 ·16 one Pıtımbara distinguishes between Bhatta and Bhattaraghava It appears likely at first sight that the name Bhatta refers to the commentator Gang idharabhatta whose commen tary is published in the Kavyamala series edition But almost all the passages ascribed to Bhatta by Pitambara do not exist in the published edition of Gangadharabhatta's commentary on Gathasaptas ati Pitambara quotes Bhatta 7 times Only citation can conjecturally be said to belong to gadh bhatta The chief distinguishing feature of the commentary is its originality of interpretation Vis vanatha's dictum that 'addiction to good poetry produces sagacity in regard to merit, wealth, enjoyment and liberation, has been quite an enigma to the world How could a poem the veterans asked, which described in detail the physical charms of a young lady could lead to merit धर्म or liberation मोष ? Pitambara has answered this question well In common with Gangadhara bhatta, he explains, first of all, the highly erotic verses of Gathasaptas ati in relation to their æsthetic taste ##. Then he proceeds to interpret the same with regard to the spa and Hite (merit, wealth and liberation), Take, for instance, the following verse from Gathasaptas ati कस्स झरिसित्ति भणिए को मे अस्थिति जपमाणीए। उबिग्गरोइरीए अम्हे वि आविआ तीए ॥ ३११ ॥ (P 5) “When she was questioned 'of whom thinkest thou ?' she replied, 'who is mine? Looking sad in tears she caused us too to burst forth into tears Herein a lady-messenger describes before her master the foran frafrath lifa Starit 1 P 82 L 5 feat fotot (1) faztafet fa TRW I P 99 L 5 h 42177471 P 114 L 15 JETA E Info EDIFTI ·'Wecp not' is the dictum enjoined by the S'istras (156). 17 miserablc state of her mistress. Her husband's neglect has made her an object of the on-lookers' pity. It suggests that the husband's attention is diverted to some other lady. This is the erotic aspect of the verse. But there are other aspects. The lady is in distress. Her grief incites grief in the beholder. To share the grief of others is meritorious. Thc lady when asked by her lady-friend as to whom she thought about said that she had none to think about. Her sympathiscrs might simply find a clue to her sorrow in her measured words. The common folk can guess nothing. The lady was wise cnough not to express her secret directly since it is a political maxim that a person should not express his or her secret to those who do not partake of his or her joys and sorrows. The fourth view is that sympathetic persons who shared her grief shed tears. Sympathy is an essential requisite of those seeking liberation. On another occasion a lady has been slightly offended by her husband who is solcly devoted to her. She is angry. She bursts forth into tcars, but a female friend of hers administers her an admonishing rebuke: किं रुअसि ! किं व सोअसि ? किं कुपसि ! सुअणु । एकमेक्स्य ? पेम्म विसं व विसम साहप्तु को रुधिउँ तरइ ॥ Why weepest thou ? What pinest thou for? Why art thou enraged, O fair one! You are the very object of your lord's love. Love's course is as sharp as poison. Say who can stay it?' The lady-friend reasons with the offended lady that her gricſ is a sheer waste, since her lord sincercly loves her. Love's course is uncheckable. None, therefore, can wean her lord away from her side. This interpretation of the verse pertains purely to Kama. Pitămbara's interpretation of this verse in relation to Dharma, Artha and Molsa can be stated thus :

·18 Love should not lose itself in sands-is the political maxim (fat Aa:). Weeping is futile; disintegration from such emotions as grief etc., is a sure way to liberation ( ghat yiti:). A lady dwells upon the unsteadiness of her lord in the following :-- कमळेसु भमसि परिमलसि सत्तल मालइ पि णो मुअसि । तरलत्तण तुह अहो महुअर ! जइ पाइला हरइ ।। ६२२ ॥ Around the lotuses thou rovest, borderest upon Jasmine, leavest thou not even Mälati. I wonder, if thine unsteadiness, o bee, the rose can take away'. Herein by the rose is meant a fair lady. The speaker invites the attention of a frivolous lover to this fair lady and bids the lover to be steadfast Pitambara's interpretation of this verse in relation to Dharma is that a person should not let the public know where he has or has not done this or that particular act. The unsteadiness of the bee in this verse is self-exposed and hence the bee stands condemned. Pitambara draws out of this verse - another maxim in relation to Polity: A devotion directed to a single person always bears fruit. According to Pitāmbara the verse also teachs that a diversion of attention to many directions is an obstacle to steadfastness A lady in the following verse intends to suggest the traveller's doing the reverse of what she says :- एत्य णिमबह अत्ता एत्य अह एत्य परिअणो सअलो। पथि रत्तीअधा ! मा मह सअणे णिमनिहिसि ॥६७१।। 'My respected mother-in-law lies here; here I myself and here the attendants. Do not, -o traveller, since you get blind at night (like other people afflicted with night-blindness) lic down upon my couch, (mistaking it for your own). (1) The erotic sense of the verse is self-evident. (2) The holy law forbids that one should lic on another's bed. (ata vå:). (3) An enterprising person would not lie down on ·19 couches in a liousc abounding in fair sov (17 #ft:). (4) A Yogi should not slccp at night cxccpt at a specified time (aft ogle:). It is not only that Pitimbara interprcts predomi. nently crotic versc with rcfcrence to merit, wealth and liberntion but he also interprets a predominently religious versc with regard to its csthetic tastc. Acknowledgment of obligation. It is my pleasant duty to put on rccord my sinccrest gratitude to my revered professor Dr. Lakshman Sarup, M. A. (Punjab), D. Phil. (Oxon.), oſſicier d' Academic (France), Head of the Sanskrit Department and the professor of Sanskrit Litcrature at the University of the Panjab, Lahorc, under whosc benign patronage and skilful guidance I have the privilege to work and who has taken an exceptionally kccn interest in the preparation as well as the publication of the present volume. To him I am indebted for his litcrary and material help to a degree for which no amount of thanks would sufficc. I am obliged to all my predecessors who have worked in the field and particularly to Dr. Bhandarkar who has thrown a considerable light on the vexed problem of the identification of Satavihanas with Andhrabhrtyas. I have to thank Pandit Bilīsahiya Shastri, of the Punjab University Library, Sanskrit Section, who has been a source of constant inspiration and cheerfulness throughout my working hours in the Library. Dated 10th January 1942. Jagdish Lal. 1. Cf. verses 401, 469.

·GATHASAPTAS'ATĪPRAKAS'IKĀ.

·IV. 369. ... अप्रकागितपूर्वा हारिताम्रपीताम्बरविरचिता गाथासप्तशतीप्रकाशिका वसणम्मि अणुबिग्गा विहवम्मि अगच्चिा भए धीरा। होति अहिण्णसहाया समेझ विसमेस सप्पुरिसा ।। ३८८ ॥ प्यसनेऽनुद्विमा विभऽगविता भये पौराः । भवात्यभिप्तस्वभावाः समेपु विपमेषु सत्पुरुषाः॥' घसणम्मीति'। तथैव फाले न्यसनं न मोहयेत् । सुखं च दुःसंघ तथैव मध्यमे निषेवते य: सतु सत्तमो नरः ।। इति । सत्पुरुपत्वं च लोकद्वयसाधनमिति धर्मः । विभवक्षयेऽपि धैर्यमव- लम्बनीयमिति नीति: । योगिना मुसदुःसयोरनुहिमेन भवितव्यमिति युक्तिः । प्रता. नस्य ।। ३८८ ॥ अज्ज सहि ! केण गोसे के पि मण्णे वल्लहं मरतेण। अम्हं मभणसराहअहिअअवणप्फोडणं गीरं ॥ ३८९ ॥ अद्य सखि ! केन प्रातः' फामपि मन्ये वल्लमां स्मरता। अस्माकं मदनशराऽऽइतहृदयरपस्फोटनं गीतम् ॥ सहि भनेति । नापि गीतं गानं फूतमित्यर्थः । मदनशराणामाइतेनाऽऽइन. नेन हृदये यो व्रणः उत्तं तस्य स्फोटकं प्रकाशकं गीतम् । अयमभिसन्धिः-यथाई प्रियस्य स्मरन्ती ताम्यामि तथा सोऽपि मम स्मरन् ताम्यतीति । प्रमाते गोनशब्दः । प्रादो मुहूत्ते धर्मादि स्मरणीयमिति धर्मः । दुष्टं च प्रणं स्फोटनीयमिति नीतिः । शानिना सुख दुःखं वा न स्मरणीयं धर्म एव स्मरणीय इति युक्तिः। शवय ॥३६॥ 8. Supplied by the Editor. २.P. reads ||Res for ||३८६) ५. अन्न 8. Missing in P. । ४. P.reads प्रमाने for प्रातः, सहोति is suggested. ६.'a' is supplied by the Editori ·IV. 390. उटुंतमहारंभे यणए दह्ण मुद्धबहुआए । ओसण्णकवोलाए णीससिअं पढमघरिणीए ||३९०|| उत्तिष्ठन्महारम्भौ स्तनौ दृष्ट्वा मुग्धवध्वाः । अवसन्नकपोलया नि:श्वसितं प्रथमगृहिण्या | अतीतयौवनया सपत्या सपत्न्याश्च स्तनौ महारम्भौ दृष्ट्वा स्वगौरवव्यतिरेक- माशङ्कमानया दीर्घ निःश्वसितमित्येकाऽपरस्य कथयति-उर्दुतेति । उत्तिष्ठमानौ प्रवृद्धि गच्छन्तौ महाभोगी स्तनौ । रोपादवस्विद्यत्कपोलया वा । परेषां सम्पदि पेनाप्युप- तापो न कर्तव्य इति धर्मः । वास्येनाग्निरिवाल्पोपि शत्रुर्न रक्षणीय इति नीतिः । संसारोऽयं नित्यमेव दुःखहेतुरिति युक्ति: । कण्ठाभरणे नायिका पश्चादूढा कनीय- सीयमिति नीलमानोः।।३१०॥ गरुअछुहाउलिअस्स वि वल्लहकरिणीमुहं मरंतस्स । सरसो मुणालकवलो गअस्स हत्थे चित्र मिलाणो ॥३९१॥ गुरुकक्षुधाकुलितस्यापि वल्लभकरिणोमुखं स्मरतः । सरसो मृणालकवलो गमस्य हस्त एव म्लानः ।। गरुनछुहेति । वल्लभा चासौ करिणी चेति तस्या मुखम् । पशुजातीनामीदृशः प्रेयसीविषयेऽनुरागो भवति । त्वद्विधाश्चेतनाः कथमुदासत इति तात्पर्यम् । भर्तरि विनीताया एव वल्लभाया लोकद्वयमुज्ज्वलमिति धर्मः । अनुवूला अपि पुत्रकलप्रादयो- अनुकूलनीया इति नीतिः । तत्त्वज्ञानामा' (१) वितान्तःकरणस्याहारादिरसो न भवतीति युक्तिः। गजेन्द्रस्य ।। ३६१ ॥ पसिअ पिए ! का कुविआ ? सुअणु ! तुम परअणम्मि को कोको ? को हु परो? णाह ! तुम कीस अउण्णाण मे सत्ती १॥ ३९२ ॥ प्रसीद प्रिये ! का कुपिता ? सुतनु ! त्वं परजने क: कोपः १ कः सलु परो ? नाथ ! त्वं किमित्यपुण्यानां मे शक्तिः ? १. P. reads उत्तिष्टमहा0 for उत्ति- । ३. वस्तुनः for म्लानः P. ठन्महा०. ४. साविता० is suggested for २. Calcutta Edition 1883. माविता P.345. ५. P. reads कीस for किमिति.

·IV. 394. कश्चिन्नायको गृहीतमानां कामप्यनुनयमानस्तयोरुत्तरप्रत्युत्तरेगा स्वविषये सानु- कम्पो दृढानुबन्धश्च क्रियते-पसिन इति ।गाथेति कृत्वा त्वं मां ससम्बोधनमभिदधासि । तत्र मम अपुण्यानां पापानां कोस' किं शक्तिरपि तु न शक्तिः। ममापुण्यस्येति वा, यथाई तब नाथो भवामि तथा न मम शक्तिरित्यर्थः । कीस प्रश्ने । नायिका चेयमुत्तमा । तदुक्तम्- दोपानुरूपकोपाऽनुनीता च प्रसीदति । रज्यते च मृशं नाथै गुणहार्योत्तमेति सा॥ इति । रप्टेपि प्रिये उत्तमा नायिका गौरवं न त्यजतीति ध्वनितम् । सत्यपि कोपे पत्यं न वक्तव्यमिति धर्मः । अतिस्निग्धस्य किमपि व्यलोकं न कर्तव्यमिति नौतिः । अधर्मात्तत्वज्ञान नोस्पद्यत इति सन्न कर्तव्यमिति युक्तिः । फुविन्दस्य ॥३९॥ एहिसि सुमं ति णिमिसं व जग्गिअं जामिणीभ पढपढे । सेस संतावपरन्बसाइ परिसं व बोलीणं ।। ३९३ ।। एष्यसि त्वमिति निमिपमिव जागरितं यामिन्याः प्रथमार्द्धम् । शेष सन्तापपरवशाया वर्षमिव व्यतिक्रान्तम् ।। फस्याधिद्विपलब्धायाश्चरितं दूती नायके वर्णयति । नायिकैर वा प्रातरनागतं पति- मुपालभते-एहिसीति । सुखं स्यादिति बासनया यामिन्या. प्रथमा निमेपमिव शेपमपराई भवदनागमनाडुखोत्पत्तेरल्पोपि समयो वत्सरायितः ॥ विपलब्धेयम् । तदुक्कम् - प्रोप्यदूती स्वयं गत्वा सङ्केतं नागत: प्रियः । यस्यास्तेन विना दुस्था विप्रलब्या तु सा यथा । इति । कृते यस्मिन् कर्मणि पश्चात्तापो भवति तत्कर्म नाचरणीयमिति धर्मः । सुससनान्यमनस्कतयाऽतीतोऽपि कालो न ज्ञायत इति तन्न विधेयमिति नीतिः । एकमेव वस्तु अवस्थाभेदेन सुखकर दुःखकरं चेति विचिन्त्य संसारस्यानित्यतामिति च योगिना तत्र योगिनोदासीनेन भवितव्यमिति युक्तिः | फपठाभरणे बासक- सज्जेयम् । अल्लस्य ।। ३६३ ॥ अवलंघह! मा संकह ! ण इमा गहलंधिया परिभयह । अत्याकगजिउभंतहित्यहिअभा पहिभनाभा १३९४॥ १. कोश for कीस P. ४. वशाय for वशया P. २. One syilable is too short | ५ योगिना is redundant. in the first Päda. ६. P. B47. ३. पे is supplied by the Editor.

·IV.395. अवलम्बध्वं मा शङ्कध्वं नेयं ग्रहलहिता परिभ्रमति' । आकस्मिकगजितोद्भान्तत्रस्तहृदया पथिकजाया । सखी विरहिण्याः सप्तमीमुन्मादावस्यां नायकं श्रावयति-श्रवलंबहेति । है- रविप्रभृतिभिर्लविता प्रतिक्रान्ता ये भवन्ति तेपामियं दशा भवति नान्येषां तेनास्या प्रहदोषोपि नास्ति । हित्थेति पाठे शून्येत्यर्थः । नित्यं संकस्वकेन (2) भवितव्यमिति धर्मः । तत्त्वापरिज्ञाने यत्र कुत्रापि शङ्का न कर्तव्येति नीतिः । मुमुक्षुणा विकले दीने च नित्यं दयापरेण भवितव्यमिति युक्तिः । कण्ठाभरणे" प्रेमपुष्टिषु उन्मादोयमिति । दुर्द्धरस्य ।। ३६४ ॥ सररअविच्छड्डे मरंदो होइ जेत्तिओ कमले। जइ भमर ! तेत्तिओ अण्णहिं पिता सोइसि भमंतो॥ ३९५।। फेसररजोविस्तृते" मकरन्दो भवति यावान्कमले । यदि भ्रमर ! ताशनन्यत्रापि तदा शोभसे भ्रमन् ॥ अन्यासक्तं नायकमुचितानुनयेनात्मसात्कर्तुमधिकवयस्का काचिदाह-केसररथ इति । केसरः किञ्जल्कस्तस्य रज इव विस्तीर्णोऽधिको मकरन्दः पुष्परसो यावान् कमले भवति तावान् यदि भ्रमर ! अन्यस्मिन् तदा भ्रमन् त्वं शोमस इत्यन्वयः । मकरन्दं लह इति पाठे यावन्तं मकरन्दं लभसे तावन्तमन्यत्रापि यदि लभत इति योज्यम् । तथाहमेव भादनुरागभाजनं नान्येत्यभिसन्धिः । विछडडं विस्तृते देशी । अधिकारले कर्मणि प्रवृत्तिः कर्तव्येति धर्मः। अधिकलाभं विना स्थितिलाभपरित्यागो न फर्वव्य इति नीतिः । योगिना एकत्रैवोपदेशमहणं कर्तव्यमिति युक्तिः । तस्यैव ॥ ३६५॥ पेच्छंति अणिमिसच्छा पहिआ हलिअस्स पिट्ठपंडुरि । घूअं दुद्धसमुद्दत्तरंतलछि विअ सअह्ना ॥३९६।। १. भवति for परिभ्रमति P. २. अकस्माद् for भाकस्मिक P. ३. हत for प्रस्तP. ४. The reading is doubtful. ५, P.339. ६. रजो विस्तीर्णः for रजोविस्तृते P. ७. नन्यस्मिन्नपि for oनन्यत्रापि P. ८.भ्रमरं for भ्रमन् P. ६. P. reads ३६४ for ३६५.

·- IV. 898. प्रेतन्तेऽनिमिषाताः' पथिका हलिकस्य पिष्टपाएदुरिताम् । दुहितरं दुग्धसमुद्रोत्तरात्मीमिय सतृभ्याः ।। कस्यचिद् गृहस्थस्य मुतां रूपयौवनसम्पन्नां पिष्टातकणाकीगाँ फेचित्प- थिकाः सविस्मया अनिमिपाक्षा निरीक्षन्त इस्येकापरस्याः कथयनि-पेच्छनीति । अनिमिपाक्षं यथा स्यादेवम् । यथाऽनिमिपाता देवा दुग्धसमुद्रादुत्तरन्ती लक्ष्मी प्रेक्षन्ते तथेत्यर्थः । धूदा सुतायाम् । पिष्टं पिष्टातकं तएदुलकगादिसाधितं पलपास इति ख्यातम् , दुग्धसम्बन्धात् पाएदुरिता लदमीरपि, 'निसर्गरमणीयानां विकृतिरपि रमणीयेति दर्शनम् । तदुक्तं कालिदासेन 'किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् । इति। नित्यमेव थियोऽभिलपणीया. 'श्रामृत्योः श्रियमन्विच्छन्' इति धर्मः । नीतावप्येवम् । सकलेन्द्रियाणामार्पणो तृष्णा योगिना हेयेति युक्तिः । सुरमि- वत्सस्य ।। ३६६॥ कस्स झारिसि ति भणिए को मे अत्यि त्ति जपमाणीए। उचिग्गगेइरीए अम्हे वि रुआविआ तीए ॥३९७ ॥ फस्य स्मरसीवि भगिते को मेऽस्तीति जल्पमानया । उद्विमरोदनशीलया वयमपि रोदितास्तया ॥ वार्ताकरणाय प्रहिना कापि नायिफाया अवस्यां सूचयन्ती तत्प्रियमाद- फस्सेति । उद्वेगेन रोदनशीलया । कस्येत्यधीगर्थेत्यादिना कर्मणि पष्ठी । कं स्मरसी- स्यर्थः । धार्मिकाः परदुःखदुःसिता भवन्तीति धर्मः । अस्निाधे सुखदुःसादि न प्रकाश्य- मिति नीतिः । कारुणिका एव मुक्तपधिकारिणो भवन्तीति युक्तिः । वस्यैव ॥३६॥ पाअपडिअं अहव्ये ! किं दाणि ण उठ्धेसि भत्तारं । एवं चित्र अवसाणं दुरं पि गअस्स माणस्स ।।३९८॥ पादपतितमभव्ये ! किमिदानी नोत्यापयसि भारम् । एतदेवावसानं दूरमपि गतस्य मानस्त्य ।। १. ०ऽनिमिपाक्षं P. ५. अनिमेपाता for अनिमिपाक्षा P. २. हालिकस्य for हलिफस्य P. ६, Sak. I. 18. ३ सुता for दुहितरं P. ७. हेयमिति for हेयेति P. ४. ०द्रमुत्रन्ती लक्ष्मी० for द्रोत्तर ८. उद्वेग for उद्विग्न P, लक्ष्मी० P. ।

·IV.399. काश्चिद् गृहीतमानां चरणप्रणामेनापि प्रियेयानुनीयमानामप्यपरितुष्टां निवार- यन्ती सखी मध्यमानायिका सनिन्दमिदमाह-पाअपडिअमिति । दूरमुत्कर्ष गतस्यापि मानस्य एनदेव पतनमेवावसानमन्तो भवति अनन्तरं न वर्द्धव इति । कृतापरावस्यापि पतितस्य क्रोधो न कर्तव्य इति धर्मः । भर्त्सनवचनेनापि हितैपिणाऽकार्यात्स्वामी निवारणीय इति नीतिः । सर्व सावसानमाकलय्य योगिना व्यवहर्तव्यमिति युक्तिः । मध्यमा चेयम् । तदुक्तम्- दोपे स्वपेपि कोपं' धचे कटे न तुष्यति । प्रयाति कारणाद्रागं मध्यमा सा यथा ॥ इति । शालवाहनस्य ।। ३६८।। सिकरिअपणिअमुहवैविआइ धुअहत्यसिजिअव्वाइ । सिक्खंतु चोडहीओ कुसुंभ ! तुम्हें पसाएण ॥ ३९९ ॥ सीत्कृतमणितमुखवैपिनानि धुतहस्तशिञ्जिवव्यानि । शितन्तु फुमार्यः फुसुम्भ ! "युष्मत्प्रसादेन ॥ कापि प्राम्यस्त्री कुसुम्भवाट्यां विदग्धनायफेन सहानुभूतसुखा कुसुम्भस्तुति- व्याजेन तमेव नायकं स्तौति । सिकति मणितं कण्ठकूजिते' भट्टटीका । वोडही पामयाँ देशी, सैव शिजितमन्यतशब्दे । शिजि अव्यक्त शब्दे धातोरनुसारात् । फुसुम्भ- पुप्पावचयेऽप्येते विकारा जायन्ते व्युत्पन्ननायकसमागमेनापीति भावः । धार्मिण पापानां संसर्ग: परिहरणीय इति धर्म. 1 पुरुषविशेषाश्रयणाद् गुणातिशयो जायत इनि नीतिः । 'पडेते गुरवः समाः' इति न्यायेन चेतनेप्युपदेशो मोताय दातव्य इति युक्तिः । नन्दिपुत्रस्य ।। ३६६ ।। जेतिअमेत्ता रच्छा णिअम्ब ! कह तेतिओ ण जाओ सि । जेण छिविज्जइ गुरुअणलज्जोसरिओ वि सो मुहओ ॥४००॥ यावत्प्रमाणा' रथ्या नितम्ब ! कथं तावन्न जातोऽसि । येन स्पृश्यते गुरुजनलञापसृतोऽपि स मुभगः॥ 8. One syllable is too short 8 frafa 914: for farging in the first Pida. घुमार्यः P. २. One syllable is too short ५. युष्माकं for युप्मत् P. in the fourth Pida. ६. यान्मात्री for यात्प्रमाणा P. ३. रे for P. ७. त्वं तावत्प्रमागोन lor कसा P. ८ यथा झुम्यते lor येन स्पृश्यने P.

·iv.406. गुरुजनलज्जया पथ्यपमृत्य गते प्रिये काप्यलब्धतद्गसंश्लेपा निवम्बमुपा- लभते-जेत्ति इति । त्वं चेन्नितम्य ! बृहत्प्रमाणः स्यास्तदा वाटस्य संघटतया वल्लभस्य मम स्पर्श एव स्यादिति भावः ॥ छुप्यते स्पृश्यते । छुप स्पर्शने धातुः 1 काम- व्याकुलितचित्ता अचेतनेऽपि मार्थनां कुर्वन्तीति भावः । गुरुजनसन्निधौ स्त्रिया सहलाप- स्पर्शादि निपिद्धमतस्तन्नाचरणीयमिति धर्मः । समयबशादुपगतफलस्यानुपभोगे पर- सन्तापः स्यादिति नीति: । कागजनकस्य वस्तुनः सन्निधानं योगिना वर्जनीयमिति युक्तिः । पालितस्य ।। ४०० ।। मरगअसूई विद्धं च मोति पिइ आयअग्गीवो । मोरो पाउसआले तणग्गलग्ग उपअरिंदु ।। मरकतसूचीविद्धमिय मौक्तिकं पिवत्यायतपीवः । मयूरः पाकाले तृणामलममुदफाबिन्दुम ॥ कस्मिंश्चिनियुञ्ज वर्षाकाले सुरतासका काचिद्दीर्घरमणार्थ प्रियस्यान्यचित्तता कुर्वन्ती वदति-मरगम इति । मयूरः उदकविन्दु पिवतीत्यन्वयः । यहुजलेऽपि मयूर- स्तृणायलममेव जलं पिबतीत्यनेन निवृत्तिरेव परं धर्मसाधिकेति धर्मः । दूरस्थमपि कार्य कुशलाः साधयन्तीति नीतिः । दुर्लक्षतामहणाय योगिना एकचित्तता विधेयेति युक्तिः । पालितस्य ॥ अन्जाइ णीलकंचुअभरिउबरिभ विहाइ थणव । जलभरिअजलहरंतरदरुग्गरं चंदविवं व ॥ पार्याया' नीलकचुकभूतोर्वरितं विभाति स्तनपृष्ठम् । जलभरितमलधरान्तरदरोद्गतं चन्द्रविम्बगिव' वेश्यामाता कामुकान लोभयितुं दुहितुः स्तनाभोगस्योत्प्रेतां करोठि-अजाइ इति । स्तनपीठमुञ्चत्वात् । पटो राजादिशासनान्तरसोठयोरिति मेदिनी"। प्रदोषाभि सारिकायास्तत्कालोचितनीलकञ्चकादिवेशप्रहणं सूचयन्ती दूती जारमानन्दयति वा । दृश्यः किश्चित्पवनवलचीनांशुकतया कुचामोगः स्त्रीणां हरति न तयोन्मुद्रितवपुः इति बा सूचितम । दुष्परिच्छेयोप्युत्तमपुण्यः शोभत इति धर्मः । यदाश्रयेयोत्कर्पो भवति १. नवयुवतेः for आर्यायाः P. %. Edited by Jivananda Vidya- २. तोद्धृतो for तोर्वरित P. Sãgara Calcutta 1872. P. 46 ३.०पट्टः for ०पृष्ठम् P. verse 22. ४. This line is missing in P.

·5.401. स मलिनोऽप्याश्रयणीय इति नीतिः । स्त्रीसङ्गो योगिना सर्वथा वारणीय इति युक्तिः । मीनस्वामिनः॥ राअविरुद्धं वा कई पहिओ पहिअस्स साइइ ससंकं । जत्तो अम्वाण दलं तत्तो दरणिग्गरं किं पि॥ राजविरुद्धामपि कथां पथिकः पथिकस्य कथयति सशङ्कम् । यत आम्राणां दलं ततो दरनिर्गत किमपि ।। प्रियगमननिषेधाय कुसुमितसहकारसकाशात् पथिकानां भयं दर्शयन्ती कापी- दमाह-राअविरुद्धमिति तत आनदलादरेपनिर्गत किमप्यनिर्वचनीयं भयमिति मागच्छति निषेधोक्तिः । विरहिणो माघमञ्जरीदर्शनं परमसन्तापकारि स्यादतः पथिकस्य सशक्षं दर्शनम् । राजविरुद्वा कथा लोकविरुद्धेति सा न कर्तव्येति धर्मः । येन स्वपतो जायते वदाशङ्कय व्यवहरणीयमिति नीतिः । चित्तोन्मादको वर्जनीय इति युक्तिः । वलणस्य ॥ मूले टीकान्तरे च व्याख्या दृष्टमतः शताधिकमपि व्याख्यातम् । एत्थ चउत्थं विरमइ गाहाण सभं सहावरमणिज्ज । सोऊण जंण लग्गइ हिअए महुरत्तणेण अमिश्र पि॥ अत्र चतुर्थ विरमति गाथानां शसं स्वभावरमणीयम् । श्रुत्वा यन्न लगति हृदये मधुरत्वेनामृतमपि । चतुर्यशतसमाप्तौ गाथामाह-एत्येति । किमप्यनिर्वचनीयम् ।। इति हारितानश्रीपीताम्बरकृतायां सशत्याष्टीकायां चतुर्थ शतम्॥ अपहुप्पंतं महिमण्डलम्मि णहसंठिअं चिरं हरिणो । ताराउप्फप्पअरंचि व तइशं परं णमह ।। ४०१ ॥ १. स्वीनस्वानः for मोनस्वामिनः P. these four verses as parts of २.०मिव for oमपि P. the Gathasaptas'ati. 3. P. does not put figures of ४. समाप्यते for विरमति P. enumeration after this as, ५. गीतानां for गाथानां P. well as the following und) ६. यद्विगलति tor यन लगति P. preceding two stanzas It, ७. मधुरत्वं किमपि for मधुरत्वेनास्त. thus does not recognise मपि P. - ·(६) V.403. अप्रभवन्महीमण्डले नभासस्थितं चिरं हरेः । तारापुष्पप्रकरावितमिव तृतीयं पदं नमत ना पञ्चमशतोपक्रमे पुनर्मगलमारभते-अपहुत्तमिति । हरेषिविक्रमरूपं तृतीयं पदं नमतेति सम्बन्ध. 1 अप्रभवद् अमायन ताराः पुष्पालीचेति रूपकम् । प्रकर: समूहः । नमस्करणीयानां नविर्धर्मः । उन्नतिमन्तो नमस्करयोया इति नीतिः।हरेः स्मरणं मुक्तिजनकमिति युक्तिः । अथ च संकटे सङ्केतस्थाने त्रैविक्रमपदेनारब्धसुरततृप्ता नायिका विदाधजनस्य नमस्यतामन्यापदेशेन सखीमाह ।। ४०१ ।। धण्णा ता महिलाओ जा दइअं सिविणए वि पेच्छंति । पिद चिन तेण विणा ण एइ का पेच्छए सिविणं ॥४०२॥ धन्यास्ता महिला या दयितं स्वमेऽपि प्रेक्षन्ते । निद्रेव तेन विना नैति का प्रेक्षते स्वप्नम् ।। सखि स्वपिहि, स्वरोऽपि प्रियसमागमेन विरहिण्यो विनोदमनुभवन्तीति वदन्ती सखी कापि विरहिणीमाइ-धएगा इति । तेन कान्तेन एवि आयाति । प्रोपित- पतिकानां दिवा निद्रा निपिद्धति धर्म. । यत्र कारणं दुर्लभं तत्र कार्य प्रत्यनास्या न कार्येति नीति: । स्वप्नावस्थापर्यन्तं संसारिता, त_ सुपुप्ति , सैव तत्त्वज्ञानसदृशीति युक्तिः । मलयशेखरस्य ।। ४०२॥ मज्झरहपत्थिअस्स वि गिम्हे पहिअस्स हरइ संतावं । हिमअद्विअजाआमुहमअंकजोगहाजलप्परहो ॥४०३॥ मध्याहप्रस्थितस्यापि प्रीष्मे पथिकस्य हरति सन्तापम् । हृदयस्थितजायामुखमृगाकन्योत्लाजलप्रवाहः ।। खरतरसूर्यकिरणे समये कथमयं पथिको गच्छतीति वदन्ती फापि निपुणेदमाह- मज्मरहेति । हृदयस्थिता भावनोपनीता जाया तस्या मुखं मृगाङ्कमिव तस्य ज्योल्ला सैव जलपवादः पथिकस्य विरहियः सन्तापं हरतीत्यन्वयः । समीचीनं फलं हदि निधाय यदुःखरूपं पुण्यं फर्म प्रारब्धं तत्र दुःखबुद्धिर्न भवतीति धर्मः । कार्यद्वारतोऽपि विज्ञाः कारणं फल्पयन्तीति नौतिः । हृदि घ्यायवां बाह्यलशो न बाधत्त इति युक्तिः । १.अभव० for थप्रभव०P. ४. अभवद् for अप्रभवदुः P. २. सं is missing in P. ५. पश्यन्ति for प्रेक्षन्ते P. ३. राdिo for चितP. ६. मध्याहे for मध्याह्न P. - ·V. 401. (८) स मलिनोऽप्याश्रयणीय इति नीतिः । स्त्रीसङ्गो योगिना सर्वथा वारणीय इति युक्तिः । मीनस्वामिनः॥ राअविरुद्धं वा कई पहिओ पहिअस्स साहइ ससंकं । जत्तो अम्वाण दलं तत्तो दरणिग्गरं किं पि ॥ राजविरुद्धामपि कथां पथिक: पथिकस्य कथयति मशहम् । यत आम्राणां दलं ततो दरनिर्गत किमपि ॥ प्रियगमननिषेधाय पुसुमितसहकारसकाशास पथिकानां भयं दर्शयन्ती कापी- दमाह-रामविरुद्धमिति । तत आनंदलारेपनिर्गत किमप्यनिर्वचनीयं भयमिति मा गच्छति निषेधोक्तिः । विरहिणो माधमञ्जरीदर्शनं परमसन्तापकारि स्यादतः पथिकस्य सश दर्शनम् । राजविरुद्वा कथा लोकविन्द्धति सा न कर्तव्येति धर्मः । येन स्वपक्षो जायते वदाशङ्कय व्यवहरणीयमिति नीतिः । चित्तोन्मादको वर्जनीय इति युक्तिः । वल्लयस्य ॥ मूले टीकान्तरे च व्याख्यातं दृष्टमतः शताधिकमपि व्याख्यातम् । एत्य चउत्थं विरमइ गाहाण सभ सहावरमणिज । सोऊण जे ण लग्गइ हिअए महुरत्तणेण अमिअंपि।। अत्र चतुर्थ विरमति' गाथानां शतं स्वभावरमणीयम् । श्रुत्वा यन्न लगति हृदये मधुरत्वेनामृतमपि ।। चतुर्यशतसमाप्तौ गाथामाह-एत्थेति । किमप्यनिर्वचनीयम् ॥ इति हारिताप्रश्रीपीताम्बरकृवायां सप्तशत्याप्टीकायां चतुर्थ शतम्।। अपहुप्पंत महिमण्डलम्मि णहसंठि चिरं हरिणो । ताराउप्फप्पअरंचि व तइथं परं णमह ।। ४०१ ॥ । १. स्वीनस्वानः for मीनस्वामिनः P. these four verses as parts of २. मिव for oमपि P. the Gathāsaptas'ati. ३. P. does not put igures of | ४. समाप्यते for विरमति P. enumeration after this as 4. vitarai for 79171 P. well as the following and, ६. यद्विगलति for यन्न लगति P. preceding two stanzas It ७. मधुरत्वं किमपि for मधुरत्वेनामृतthus does not recogoisel मपि P.

·(8) V.403. अप्रभवन्महीमण्डले नभःसंस्थितं चिरं हरेः । तारापुष्पप्रकाश्चितमिव तृतीयं पदं नमत । पञ्चमशतोपक्रमे पुनर्मङ्गलमारभते अपहुत्तमिति । हरेत्रिविक्रमरूपं तृतीयं पदं नमतेति सम्बन्धः । अप्रभवद् अमायन् ताराः पुष्पालीयेति रूपकम् ।प्रकर: समूहः । नमस्करणीयानां नतिधर्मः । उन्नतिमन्तो नमस्करणीया इति नीतिः । हरेः स्मरणं मुक्तिजनकमिति युक्तिः। अथ च संकटे सङ्केतस्थाने त्रैविक्रमपदेनारब्धसुरततृप्ता नायिका विदग्धजनस्य नमस्यतामन्यापदेशेन सखीमाह ॥ ४०१ ॥ धण्णा ता महिलाओ जा दइअं सिविणए वि पेच्छंति । णिद्द चिभ तेण विणा ण एइ का पेच्छए सिविणं ॥४०२॥ धन्यास्ता महिला या दयितं स्वप्नेऽपि प्रेक्षन्ते । निद्रेव तेन विना नैति का प्रेक्षते स्वप्नम् ।। सखि स्वपिहि, स्वप्नेऽपि प्रियसमागमेन विरहिण्यो विनोदमनुभान्तीति वदन्तो सखी कापि विरहिणीदमाह-धएगा इति । तेन फान्तेन एति आयाति । प्रोपित- पतिकानां दिवा निद्रा निपिद्धति धर्म । यत्र कारणं दुर्लभं तत्र कार्य प्रत्यनास्था न फार्येति नीति: । स्वप्नावस्थापर्यन्तं संसारिता, सदू_ सुषुप्ति , सैव तत्त्वज्ञानसदृशीति युक्ति: । मलयशेखरस्य ।। ४०२ ।। मज्झण्डपस्थिअस्स वि गिम्हे पहिअस्स हरइ संतावं । हिअभडिभजाभामुहमभंकजोगदानलप्परहो ॥४०३|| मध्याह्नपस्थितस्यापि प्रीष्मे पथिकस्य हरति सन्तापम् । हृदयस्थितज्ञायामुखमृगाङ्कज्योत्स्नाजलप्रवाहः ।। खरतरसूर्यकिरणे समये कथमयं पथिको गच्छत्तीति वदन्ती कापि निपुणेदमाह- मन्मएइति। हृदयस्थिता भावनोपनीता जाया नत्या मुखं मृगाकमिव तस्य ज्योल्मा सैव जलप्रवाहः पथिकस्य विरहिणः सन्तापं हरतीत्यन्वयः । समीचीनं फलं हृदि निपाय यदुःखरूपं पुण्यं कर्म प्रारब्धं तत्र दुःखवुद्भिर्न भवतीति धर्मः । कार्यद्वारतोऽपि विज्ञाः कारणं फल्पयन्तीति नीतिः । हदि ध्यायतां बाह्यतशो न बाघत इति युक्तिः । १. अभव० for अप्रभव०P. ४. अभवद् for अप्रभवद् P. २. सं is missing in P. ५. पश्यन्ति for प्रेक्षन्ते P. ३. राचिंतfor राश्चित P. ६. मध्याहे for मध्याह० P.

·V.404. (१०) विप्रलम्भचेष्टासु प्रयासोऽयमिति फरठाभरणे । मंगलफशीलस्य ॥ ४०३ ॥ भण को ण रूसइ जणो पथिनंतो अदेसआलम्मि । रइबावडा रुवंत पिपि पुत्तं सबइ माआ ॥ ४०४ ॥ भण को न रप्यति जनः प्रार्यमानोऽदेशकाले। रतिव्यापृता रदन्तं प्रियमपि पुत्रं शपते माता ॥ फाधित्सुरसासर्या स्त्रियं रप्यन्ती प्रियमपि पुत्रं शपन्ती श्रुत्वैकापरस्याः कथयवि-भयोति । व्यापृता प्रसक्ता । शपते आकुश्यति । पुत्रादपि प्रियसम्भोगो नारीणामपेक्षित इति । अधिभ्यः कोपो न पर्तव्य इति धर्मः। प्रदेशकालेऽपि प्रभुनार्थ- नीय इति नीतिः । व्यवस्थितमेकं यस्तु संसारे नास्तीति उद्धेयमिति युक्तिः । अर्थान्तर- न्यासोऽयमलङ्कारः । तदुक्कं दण्डिना- ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासो यस्तु प्रस्तुत्य किश्चन । तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः ।। महोदधेः ॥ ४०४॥ मुअणो ण दीसइ चिम खलबहुले डड्ढनीअलोअम्मि । जह कासंकुला तह ण हंसपरिवारिआ पुइवी ॥४०५॥ सुजनो न दृश्यत इव खलयहुले दग्धजीवलोके । यथा काफसंकुला तथा' न हंसपरिवारिता पृथ्वी ॥ खलस्वभावेन नायफेनोपतप्ता काचित्तमेवोद्दिश्य पदति । फेनापि दुर्विदग्धेन घश्चिता कापि नायिका सनिर्वेद सखीमाह-सुअणो इति । जीवलोकः प्राणिलोकः । यथा काकैः संकुला पृथिवी, काका दुर्जनाः, हंसाः सत्पुरुपाः । तथा चाहे दुर्जनश्चिता न पुनर्मया सुजनः प्रार्थ्यत इति भावः । सुजनसन्निधानमेव लोकद्वयसाधकमिति धर्मः। खलस्य बहुत्वात्सदैव ते वारणीया इति नीतिः । एवं परित्याज्ये संसारे किं विचार- णीयमिति युक्तिः । दृष्टान्तोतिरिय साम्यभेदः । तदुक्तं कएठाभरणे". १. P.314. ६. ०वर्गे for ०बहुले P. २. P. adds पिafter काले। ७. दुग्ध is missing in P. ३. P. substitutes वराकी for |८. लोकमध्ये for लोके P. रुदन्तम् . ह.न तथा for तथा न P. ४. II. 169. १०. P.209. Verses 34-36. ५. एव for इवP.

·V.107. द्वयोर्यप्रोफिचातुर्यादौपम्यार्योऽवगम्यते । उपमारूपकान्यत्वे साम्यमित्यामनन्ति तत् ।। सदानन्त्येन मेदानामसंख्यास्तस्य सूक्तयः दृष्टान्तोतिः प्रपश्योक्तिः प्रतिवस्तूक्तिरेव च तवादेः प्रयोगेण दृष्टान्तोकि प्रपत्तते ॥ इति । कुमारस्य ॥ ४०५॥ डन्झसि उज्झनु कुत्यसि कुत्या अइ फुडसि हिम! वा फुडल। तह वि परिसे सिओ शिअ सो खु मए गलिअसम्भावो ॥४०६।। दह्यसे दह्यस्व फय्यसे' कश्यस्व अथ स्फुटसि हृदय ! 'सत्स्युट । तथापि परिशेपित एव स खलु मया गलितसनावः ।। काचिन्मानिनी कृतापराघस्यापि प्रियस्यानुनयकाक्षिणी हृदयसन्सापं सूच- यन्तीदमाह-डम्मसि । यधपि हृदय ! स्वमेवंविधस्तथापि गलित: सदावः प्रेम यस्मिन बादशोऽपि प्रेयान् परिशेपितन्यः परिच्छिनः कर्तव्य' । दाहादियुक्ताद् दयादित्यार्थम् । फुतापगऽधोपि मढ़ दये वसत्येवेति तात्पर्यम् । दास इत्यादो कर्तर्यात्मनेपदम् । यदेव कर्मणि सग क्रियते तदेव लोकद्वयसाधर्फ भवतीति धर्मः। यत्र कायें दृष्टादृष्टयोविरोधो भवति तत्र पश्वाचापः स्यादतस्तन्न करणीयमिति नीतिः । अज्ञावपरमार्यो नित्यमेव सांसारिफेण तापेन दह्यत इति युक्तिः । शालवाहनस्य ॥ ४०६ ॥ दहण रुंदतुंडग्गणिग्गों णिभमुअस्स दादग्ग । भोंडी विणावि कज्जेण गामणिअडे नवे चरइ ॥४०७॥ दृष्ट्वा बृहत्तुएडापनिर्गवं निजमुतस्य दंष्ट्राप्रम् । सूफरी विनापि कार्येण प्रामनिकटे यवांश्चरति ।। फस्याश्चिद् प्रामसन्निहितयवक्षेनं सङ्केतस्थानमासीत्तत्राहं गता वन्न गत इति ल्यापयन्ती कापि कामपि लक्षीकृत्य पदति । अन्धकाराभिसारिकानेत्रगमननिपेयाय सूकरभयं श्रावयति वा-दट्ट गारूंदेति । भोंडी सुफरी चरति सादति । वृहचएडाप्रमनेन सूकर्या अपत्यानामवेक्षा कर्तव्या नास्तीति सूचितम् । शुझाभयेन पन्यवमत्त सूक- रेण फ न शक्यत इति कृपीवजस्य तत्र नेत्रे गमनं नास्तीत्यपि ध्वनितम् । अयन. १. कष्टायसे for कथ्यते P. ४. रोपित योद्य for शेपित एवम २. कष्टायस्व for कथ्यस्व P. खनु P. ३. ततः for at P.

·. V.408. ( १२) सुलमे सत्यपि फन्दे मूले घ प्रामनिकटानां यवानां भक्षणे कार्यव्यतिरेकोऽवगम्यते । अकार्यमकृत्यमेव भवनि, यतः कृपीवलानामातडनादिशहाप्युदेति यवमतणश्च न सेत्स्य- सीति तात्पर्यम् । योग्य. पुत्रो लोकद्वयसाधको भवतीति धर्मः । ससहायोऽशक्तोऽपि गर्वायत इति नीति: । दृष्टपुत्रादिसमृद्धेः सांसारिकस्य तत्त्वज्ञानं नोत्पद्यत इति युक्तिः । विग्रहराजस्य ॥ ४०७॥ एएण चिअ केल्लि ! तुज्झ तं ण त्थि ज ण पज्जतं । उवमिज्जइ ज तुह पल्लवेण वरकामिणीहत्यो ॥४०८ ॥ एतेनैव फर्केले' तव समास्ति यन्न पर्याप्तम् । उपमीयते यचव पल्लवेन वरकामिनीहस्तः ॥ काचिन्नायिका शोकव्यागेन फमपि नायकं स्तुवन्ती अशोकमुदिश्य वदति- एएण घिस इति । फोलिरशोकः । एतेनैव पल्लवेन तत्प्रमेयं नास्ति यचा न पर्याप्तं परिपूर्णम् । एतदेवाह-यत्तव पल्लवेन वरकामिनीनां हस्त उपमीयत इतः परा तव काधिका काठेति भावः । सत्पुरुपेण तदेव कर्माचरणीयं येन सतां सादृश्यविषयो भवतीति धर्मः । येन फेनापि गुणेन लोके प्रकर्पो जायते स एवादर्तव्य. । नतु तत्र खेदः फर्तव्य इति नीतिः । एफेनैव तत्त्वज्ञानेन सर्व परिपूर्ण किमपरेणेति युक्तिः । फठुिलस्य - - । ॥४०८॥ रसि! विअह ! विलासिम समअण्णुअ! सच्चों अमोओ सि। वरजुवइचलणफमलाहओ विज विअससि सअहं ॥४.९॥ रसिफ ! विदग्ध ! विलासिन्समयज्ञ ! सत्यमशोकोऽसि । वरयुवतिचरणकमलाहतोऽपि यद्विफससि सतृष्णम् ॥ नायिफाया:प्रणयरोपवचसा कुपितस्य नायकस्य मनोवृत्तये निपुणा सखी सानु. रागमशोकं वर्णयति-रसिश्र इति। सतृष्णं साकाक्षं यथा स्यादेवं वरयुवतिचरणकमला. हतोपि यद्विकससि। अशोकस्य पुष्पोद्गम एव काक्षा | अपिर्विरोधे । यस्त्वाहतो. उपमानितो भवति स च विकस्वर: सहर्षो न भवतीति । पूर्वगाथाया अवसानमत्र । कश्चिन्मानी पुरुपः प्रियया कृतकलहः पश्चात्तापगृहीतोऽशोकं स्तौति वा । समयज्ञ ! विदग्धाचारवेदिन् । सत्यमशोकस्त्वं वयं मानगृहीता अविदग्धा एवेति तात्पर्यम् । सम्यज्ञतादयो गुणा लोकद्वयसाधका इति धर्मः। कालवशेन परचरणोपासनेनापि स्वसमृद्धिश्चिन्तनीयेति नीतिः । योगिनः सति तत्त्वज्ञानेऽधिकं सहर्पा भवन्तीति युक्तिः । 'तृष्णा स्यातर्पलिप्सयोः'। मेदिनी । ब्रह्मचारिणः ॥ ४०६ ।। १. अशोक for कथेल्ले P. । २. Cf, Amara l. 7. 28.

·(५) V.412. विज्झारिजइ नलणो गहाइधुभाइ वित्यमसिहो कि । अणुमरणपणालिंगणपिअप्रमगृहसिजिरंगीए ॥ ४१०॥ निर्वाप्यते' ज्वलनो गृहपतिदुहिना' पिस्तृतशिखोऽपि । अनुमरगायनालिगनमियतममुखम्वेदशीलामाया ॥ फस्याश्चिद् गृहपतिसुनाया अनुमरणं पुर्वन्त्यास्तम्यागपि दशायां प्रियालिङ्गनेन स्विनागपा अनुरागातिशयमेकाऽपरस्याः कथयनि-निमाविना इति । विमाप्यते निर्वाप्यते । स्वेदस्य इयानुत्कयों येन तारशोऽमिनियापित इति । अनुमरगारसिकानां स्त्रीयां धर्मपरतया मरणमपि सुसायेति धर्मः । अनुरागोपदर्शनं साग फर्तव्यमिति नीति: । मनस्यारोपितपरमानन्दमुखा बाह्यसोशं न गणयन्तीति युक्तिः ।। ११० ॥ जारमसाणसमुन्भवभूहसुहप्पंससिन्निरंगीए । ण समप्पइ णयकाबालिणीभ उदलणारंभो ॥४११॥ भारश्मशानसमुनवभूतिसुसम्पर्शस्वेदशीलागया:" न समाप्यते नवकापालिन्या उद्धृलनारम्भः ॥ अन्यापदेशेन कामु कान्तरेणापि नायिकायाः स्थिरोहतां प्रतिपादयन्ती दूतीद- माह-जारेति । भूतिभस्मनि ! भूते: मुपस्पर्शन स्वेदशीलान्यद्गानि यस्याः । प्रथमा नवा फापालिनी कपालत शरिणी। उधूलनसमालम्भनमनुलेपनम् । अनुमरयादि फपालमतं स्त्रीयां श्रेय इति धर्मः । निद्वतोपि भावोऽभिरिहितेन गायत इति नीतिः। प्रथम प्राणायामायभ्यासे स्वेदाचपद्रवो भत्रनीति तन्मय यत्नः कार्य इति युक्तिः । शालवादनस्य ।।४११।। एक्को पहुअइ थणो वीओ पुलएइ णमुहालिहिभो । पुत्तस्स पिमअमस्स भ मज्झणिसपणाइ घरणीय ॥१२॥ एक: प्रस्नोति स्वनो द्वितीयः पुलकिडो भावि नसमुसालिरितः । पुत्रस्य प्रियतमात्य ' मध्यनिएएगाया गृहिण्याः ।। १. विध्माप्यते for निर्माप्यते P. ७. उधूननाs for लिना० P. २. सुनया for दुहिया P. e. For this line P. reads एक ३. आविनo for विस्तृत P. प्रमूतौ स्ठनं सृतीयं प्रलोको नस- ४.० लिन for लिहित P. मुग्यासिटम। ५. ०स्विद्यदनगा for स्वेदशीलागपा P.६.'' is missing in P. ६. प्रथम० for नव० ·V.413. - नायिकाया आगमनासामर्थ्यमुपनायके सूचयन्ती दूतीदमाह-एकमिति । एकं स्तनं प्रस्नौति प्रस्तावयति पुत्रोऽर्थात् प्रियतमः नसमुखेनाश्लिष्टमद्वितम् । एतदेव प्रियतमस्यावलोकने कारणम् । एको इति पाठे एकः पुत्रः, द्वितीयः प्रिय इति । सुभग- पुत्रवती भवतीति नाल्पस्य पुण्यस्य फलमिति धर्मः । एफेनापि यथाशक्यं परार्तिहरणं फर्तव्यमिति नीतिः । संसारस्य नानरूपं दर्शयन् योगी शिष्यं वैराग्यमाहेति युक्तिः । तस्येव ॥४१२॥ जं मुच्छिआइ ण मुओ कलंवगंधेण तं गुणे पडि। इअरा गजिअसहो जीएण विणा ण वोलतो ॥४१३॥ यन्मूतिया न श्रुतः कदम्यगन्धेन तद् गुणे पतितम् । इतरया गणितशब्दो जीवेन विना नाविकान्तः' । दूती विरहिण्या अवस्थावर्णनं फरोतीति- मुच्छिाइ इनि । फदम्यस्य कदम्बकुसुमस्य गन्धेन मूञ्छितया गर्जितरूप: शब्दो न श्रुतः, तेन तदश्रवणं गुणे पतितं वृत्त, व्यविक्रान्तो लहितो न स्यादिति।'त से गुणम्मि पडिअं फडंयगंधैन जं गा मोह' इति पाठान्तरम् । तत्रास्या गुणे पतितं कदम्पगन्धेन यद्गता मोहम्' इति विवरणम् । प्रसङ्गेनाप्यापतितं वारणीयं वारणीयमिति धर्मः । धुद्धिमतामल्पेनैवायासेनापात- सन्तरणीयं भवतीति नीतिः । सर्वेषु विपयेषु शब्द आकर्षक: सच रागजनको योगिना वारणीय इति युक्तिः । पालितस्य ॥ ४१३ ।। एत्ताइ चिम मोहं जणेइ वालत्तणे वि वदृती। गामणिधूआ विसलभन्न वड्ढीआ काहिह अणत्यं ॥४१४॥ एतावत्येव मोहं जनयति घालत्वेऽपि वर्तमाना । प्रामणीदुहिता विपलतेव वर्द्धिवा करिष्यत्यनर्थम् ।। काप्यल्पवयस्कामेव नायकानुरञ्जनक्षमां दृष्ट्वा युक्तीकाऽपरस्याः कथयति- एत्ताइ चित्र इति । एतावत्येव वा । प्रामणीसुता मामप्रधानदुहिता । आपातसुकुमार फर्म पापजनकं वर्द्धमानं कटु भवतीति वन्न विधेयमिति धर्मः । लोके नापि परिणाम- विरसं कर्तव्यमिति नीतिः । सर्वेभ्यो विषयेभ्यः परं व्यामोहिका स्त्री भवतीति तत्सम्पको वारणीय इति युक्ति. ॥४१४|| ३. सुता for दुहिता P. १. व्यतिकान्तः for नातिकान्तः P. २. इदानीमेव for एतावत्येव P.

·V.416. मुप्पउ तइमोवि गओ जामो ति सहीउ ! कीस मं भणह । से हालिआण गंधो ण देइ सो मुहअ तुम्हे ।। ४१५ ॥ सुप्यतां तृतीयोऽपि गतो याम इति सत्यः ! किमिति' मा भणथ । शेफालिकाना गन्धो न ददाति स्वप्तुं स्वपित यूयम्॥ दोघेरात्रिजागराद् गावा (१था) पाठ (ट) वमाशङ्कमानाभिः सखीभिर्विश्रामायोक्ता विरहिणी सनिवेदमिदमाह-सुप्पर इति । शेफालिका सेदारिरिति ख्याता वस्या अपि पुष्पं शेफालिकानां मनोद्दीपकत्वात् । अपि तु कथं समर्थास्मीति भावः । रात्रौ जागरणं दिवा च शयनं निषिद्धमिति धर्मः । प्रौढे कार्यविधाते सति उद्या कार्य न सिव्यतीति नीतिः । प्रौढशीलो योगाधिकारी भवतीति युक्तिः । श्रीशक्तेः ।।४१५।। कह सो ण संभरिजइ जो मे तह संठिाइ अंगाई। णिन्यत्तिए वि मुरए णिज्झाइ सुरअरसिओ व्य ॥४१६॥ कथं स न संस्मर्यते यो में तथा संस्थितान्यङ्गानि । निवर्तितेऽपि सुरते निध्यायति सुरवरसिक इव ॥ सानुरागा विरहिणी सखीमिदमाह-कह सो इति । तथा संस्थितानि सुरतायास- निस्सहानि । निर्वर्तिते रागे गजिते सुरतरसिको यथा निर्ध्यायति तथेत्यर्थः । नच रकं विरागयेदित्याचाराद् अनुरक्त वैराग्यं नाचरणीयमिति कामो धर्मश्च । उपचाराविशयेन वशीकृता बन्धुवचनमप्युमत्य तद्गतहृद्या भवन्तीति नीतिः । संसारस्य एतादृश एव क्रमो यदुपभुजे (के) पि विपयेऽधिकाकाङ्क्षा भवतीति युक्तिः । शङ्करस्य १४१६॥ मुक्खेतबहलकदमघम्मविसरतकमहपाढीणं । दिहें अइहउव्वं कालेण तलं तडाअस्स ॥४१७॥ शुष्यबहलकर्दमधर्मखिद्यमानकमठपाठीनम् । दृष्टमदृष्टपूर्व कालेन वलं तडागस्य ॥ १. इति is wanting in P. २. शेफालिकायां ior शेफालिकानां P. ३. स्वपितुं for स्वप्तुं P. ४. स्वप्त for स्वपित P. ५. सं is missing in P. ६. मे for मम P. ७. P. adds इति after अगानि ८. अपि is missing in p. ६. निर् for नि P.

·V.118. सदागनिकटानदेशातसनाई सत्र गता 'त्वं तु न गत' इति जनाकीणं एत्र सा प तस्य कथयति-वाप्रीति'। गुप्यना यहलेन कर्दमेन धर्गेण वाऽऽनपेन च खिद्य- गाना: कमठा: फच्चपाः पाठीना याोर इति ख्याता मत्स्या यत्र तत्तलम् । तादश सहागस्य तलं कालेन अदृष्टपूर्य पूर्व न दृष्टम दृष्टम् । फालेन मृत्युना । तल स्वरूपम् । 'सलं स्वरूपानुर्ध्वयोः' श्रमरः । रिपगतेषु प्राणिषु नित्यं दया कर्तव्येति धर्मः । विभूत्या गर्यो न पर्तव्य इति नीतिः । सर्वमेतदनित्यमिति युतिः। शालवाहनस्य ॥४१७|| चोरिअरअसद्धालुणि! मा पुत्ति ! भम्ममु अवभारम्मि । अहिअर लक्खिज्जसि तमभरिए दीयसीह व्य ॥ ४१८॥ पौर्यरतश्रद्धालुफै! मा पुत्रि! भ्रमान्धकारे । अधिकतरं लदयसे तमोभृते दीपशिसेव ।। फापि गोत्रजरती कान्तेहग्ज्वलता पर्णयन्ती सपरिहासं कामप्यन्धकाराभि. सारिकामाह-चोरिअरब इति । तमसा घृते च्याप्ते । यथा दीपस्य शिसाऽन्धकारेऽधिकं लक्ष्यते तथेत्यर्थः । धार्मिफेयोग्यलगुणेन दुश्चेष्टा न फर्तव्येति धर्मः । अकार्यायो- पदर्शनेनापि अनुजीविना स्वामो वारणीय इति नीतिः । संसारान्धतमसे तत्त्वज्ञानं प्रदीपवद् योद्धव्यमिति युक्तिः । ब्रह्मदत्तस्य ॥४१॥ वाहित्ता पडिवअणं ण देह रूसेइ एक्कमेक्कस्स । असई कज्जेन विणा पइप्पमाणे णईकच्छे ।। ४१९ ॥ 'व्याहृता प्रतिवचनं न ददाति रुप्यत्येकैकस्य । असती कार्येण विना प्रदीप्यमाने नदीकच्छे ।' काचित् फुलटा नदीसन्निहितनिकुञ्जदेशे दह्यमाने दोपं विनापि स्वामिने प्रत्यु- त्तरं न ददातीत्येक: परस्याः कथयति । स्थानान्तरान्वेपणाय फुट्टनी जारं श्रावयति- वाहित्ता इति । व्याहृता प्रतिवचनं न ददातीत्यन्वयः । प्रतिवचनमुत्तरम् । प्राणिनां वधान्महदिदमधर्महेतु यद्वदनदहनमिति धर्मः। दुःखिते मनसि सर्वमसह्यमिति नीतिः । १. P. reads त्वनुगत for त्वं तु न गत. ५. P.adds ब्रज after मा. २. सुक्खंतेति is suggested. ६. भ्रम is missing in P. अधःस्वरूपयोरस्त्री ७. ०वृते for भृते P. सलं स्यात्" ८. दीप• for दीपक P. ४. चोरिकारतश्रद्धालो for चौर्यरत- ६. The text is missing in P. श्रद्धालुफे P. " ३. III. 3. 2.

·( १७ ) V. 421. क्रोधादयश्च शत्रवः शरीरे हेया इति युक्ति । प्रतीयमानेगितलक्षणः सूक्ष्ममेदोऽयम् । तदुक्तं कराठाभरणे- इगिताकारलक्ष्योऽर्थः सूक्ष्मः सूक्ष्मगुणातु या । सूचमात्प्रत्यक्षतः सूचमोऽप्रत्यत्त इति भिद्यते ॥ वाच्यः प्रतीयमानश्च सूक्ष्मोन द्विविधो मतः । इशिताकारलक्ष्यत्वं लक्ष्यसामान्यमेतयोः॥ अन इति वचनाप्रदानपरिजनकोपाभ्यां दीप्यमाने नदीकच्छे इत्यनेन प्रत्याय्य. मान. संकेतहदाहोद्भवो वधूजनमनस्तापो वाक्यार्यत्वेन लक्षित इत्ययमिद्भिवलक्ष्यः प्रतीयमानः सूदमभेद इति । रोलदेवस्य ॥ ४१६ ।। आम असइ म्ह ओसर पइन्चए । ण तुइ मइलिभं गोतं । कि उण जणस्स जाअन्च चंडिलं ता ण कामेमो ॥४२०॥ श्राम असत्यः स्मः अपसर पतिव्रते ! न ते मलिनि गोत्रम् । किं पुनर्जनस्य जायेव नापितं तावन' कामयामहे ॥ प्रतिवेशिन्या उपालब्धा तदु.खशीलतां प्रकटयन्ती काप्यसतीदमाह । परस्परं कलहायमाने वा द्वे कुलटे वदतः-आमेति । 'आम सेानुमतौ' भट्टटीकायाम् । असत्यः स्मो वयम् । पतिव्रते इति सोपालम्भं सम्बोधनम् । तव न मलिनितं गोगम् । मम दुश्चरित. रित्यर्थात्, किं पुनर्जनस्य जायेव त्वमित्यभिप्रायः । श्राम निधये धा । आं ज्ञाननिश्चय- स्मृत्योरिति मेदिनी"। गोत्र नाम्नि फुले कोपः" । पन्दिल्लो नापिते देशी। मर्मच शबोरपि नोद्घाटनीयमिति धर्मः । सदाचारानुरोधाद्यो यथा प्रवर्तते स तथा प्रवृत्तः स्यादिति नीतिः । कुलमलिनत्वादिनिरपेवास्तत्त्वज्ञानिनो भवन्तीति युतिः । पालिवस्य ॥ ४२० ॥ णि लईति कहिअं मुणति खलिअक्सर ण जपति । जाहि ण दिह्रो सि तुर्म ताओ चिभ मुहम ! मुहिआओ ॥१२॥ १. P.155 Verses 21-22. ७. जनस्य is missing in P. २.SK.readsस: for य: ८. चन्दिलं for नापि P. ३. SK. reads सूक्ष्मः प्रत्य० for .. ततो न for तावन्न P. सूक्ष्मात्प्रत्य० १०. P.251. V.50 ४. प्राम 13 missing in P. ५. विरम for भपसर P. ११. Cf. Amara III. 3 181. 'गोत्र ६. for नसे P. तु नाम्नि च। चात् शैलफुलयोः ।

·V.422. निद्रा लभन्ते फथितं शृण्वन्ति स्पलितातरं न जल्पन्ति । याभिर्न दृष्टोऽसि त्वं ता एव सुभग! मुसिताः ॥ अन्यासां सुसकथनद्वारेणाऽऽत्मनोऽनुरागातिशयं सूचयन्ती प्रियमाह-समन- गुणोपेतं नायकमाप्नुवन्ती काचित्प्रसङ्गेन सति तदर्शने तमुद्दिश्य वदति-णिमिति । भवदर्शनेन फरणापाटवात्स्सलितासरत्यम् । स्सलितमययास्थानकरणाभ्यामुश्चारितम् । वयं तु त्वदर्शनात् सुसितहदया न सुखिताः। तब दुर्लभत्वादिति भावः । कमनीयारते- दर्शनमात्रादेव निद्राच्छेदादयो विकारा जायन्त इति सूचनम् । यत्सुखेन फालो यावि तच्च सत्कर्मफलमतो धर्ममावरणीयमिति धर्मः। कार्यन्यापूतानां निद्रात्यागोऽसिसमुचित इति नीतिः । यः परमात्मा न दृष्टस्त एव निद्रादिसुखयोगिनो भवन्तीति युक्तिः । देवदेवस्य ॥ ४२१॥ बालअ ! तुमाइ दिपणं कण्णे काऊण योरसंघाडि । लज्जालुइणी वि बहू घरं गआ गामरच्छाए ॥४२२॥ घालफ ! त्वया दत्तां' फर्णे कृत्वा बदरसंघाटीम् । लजालुरपि वर्गृह गता प्रामरथ्यया ।। फापीश्वरसुता कस्मिन्नपि जातानुरागा गता तदत्तं बदरयुगं कणे विषाय रथ्यां गतेत्यनुरागातिशयं तस्यास्तस्मिन् प्रौढा ससी निवेदयति । कस्याश्चिचदनुरागं प्रत्य- कृतसम्प्रत्ययमुपनायकं दूती सरोपं वा प्रत्याह-चालन इति । वालक ! अनुरागलिङ्गा- नभिज्ञ ! सङ्घातो युगलपरोऽर्थात् । अन्ना ईश्वरसुता । लजालुरपि वधूरिति वा । धारयेदपि तदत्तं कर्णे कृत्वा वदनसवात यत्किश्चिदपीत्यनुरागलिङ्गं पालयन्ती स्वानुरागं सूचयन्ती दृश्ये स्थाने वनधारणालोकेभ्योपि न लजिता प्रामरथ्यया गतेति भावः । कापि पतिव्रता दुर्गतस्य स्वामिनोऽरुपदानेनापि भावयन्ती प्रियप्रियमाचरित- वतीति धर्मः । इशिवानभिज्ञस्य नीतिमन्तो निन्दा फुर्वन्तीति नीतिः । स्त्रीणां च स्वभावोऽयं यत् क्षुद्रचेष्टायामप्यनुराग प्रकाशयन्तीति तासां सन्निधानं वर्जनीयमिति युक्तिः । कण्ठाभरणे' नायिकासु पाणिगृहीतासूढेयम् इति । तुङ्गकस्य ॥४२२॥ अह सो विलक्खहिअओ मए अहवाइ अगहिआणुणो। परवज्जणचिरीहिं तुम्हेहि उवेक्खिओ णितो ॥४२३|| १. दत्तं for दत्तां P. २. बदनसतात for बदरसंघाटीम् P. 3. og for atfe P. ४. The verse is not quoted in SK.

·V.424. अथ स विलक्षहृदयो मयाऽभव्ययाऽगृहीतानुनयः । परवाद्यनर्तनशीलामियुष्माभिरुपेक्षितो निर्यन् ।। काचिद् गृहीतमानाऽनुनीतानुनयं गृहीतवती ततः प्रिये विलक्षे गते स्वयमेव गलितमाना सखीमिरुपालभ्यते-अह सो इति । थमन्यया मन्दया । परवायेत्यादिनाऽ- नास्ताभिधानम् । यतो नर्तनेऽपि स्ववाद्यासन्निधानमनपतितम् । निर्यन् निर्गच्छन् । इण शत् । इणो यण । नायिका चेयमसन्निहिता । तदुक्तम्- निरस्तो मन्युना कान्तो नमन्नप्रियया पुरा । दुःस्थिता विना सातिसग्निहिता तथा ॥ इति । अथ प्रश्ने, मद्गले प्रश्ने इत्यमरः । अधर्महेतुः क्रियाऽनुरोधेनापि न कर्तव्येति धर्मः कामादिवशादकार्ये प्रवर्तमानः स्वामी सन्तप्तो भूत्येषु दोपमावर्षयतीति स तत्र वरिणीय इति नीतिः । वीणामधीरणया निवेदो भवतीति युक्तिः । शालवाहनस्य ।।४२३ ।। दीसतो णभणमहो णिव्युडिजणणो करेहि वि छिवंतो। अन्मस्थिओ ण लम्भइ चंदो व्च पिओ कलाणिलओ॥४२४|| दृश्यमानो नयनसुखों नितिजननः कराभ्यामपि स्पृशन् । अभ्यर्थितो न लभ्यते चन्द्र इव प्रियः फलानिलयः ।। सरलगुणाधारे नायके काचिनातानुरागा तत्सकाशं प्रहितदूत्या तस्वीकारे कथिते दूत्या घोक्त कीदृशि प्रेयसि जाताभिलापा वर्तस इनि ससी नायिका सबाटुप्रियं वर्णयन्ती माह-दीसंतो इति । न फेवलं दृश्यमानो नयनसुख. करैरपि स्पृशन् । नितिः सुखं तजननः । कलानां चतु.पष्टीनां निलय आधारः । यथा चन्द्रो दृश्यमानो नयनानन्दः फेवलं न करैः किरौरस्पृरान सुखमननः । अभ्रमाकारां तरन्तः । कला तु पोडशो भागस्तदाधारस्तधेत्यर्थः । चिन्तेयं द्वितीया कामावस्था । श्लेपोपमेयम् । जन्मान्तरीय- पुण्यं विना प्रार्थितमपि न लभ्यत इति धर्मः। यथाशक्यं लायवकरी याचना न कर्त- - १. अगणिवा for अगृहीता P. ४. Cf. मगलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्य- २. . नास्था० is suggested for sut 79 Amara III, 3. 247. नास्ता ५. सुसनिवृतिofor सुलो निर्वृति P. ३. Two syllables are too short | ६. करैरपि for कराभ्यामपि P. in this Pida.

·V.425. म्येति नीतिः । शून्ये विभने स्थितेन योगिनाऽनन्दो लभ्यत इति युक्तिः । रामरसि- कस्य ।। ४२४॥ जे लीणभपरभरभग्गगोच्छ आ आसि गइअडुच्छंगे। कालेण पंजुला पिअवअस्स ! ते खण्णुमा जामा ॥४२५॥ ये लोनभ्रमरमरमानगुच्छका आसन्नदीतटोत्सझे। कालेन वञ्जलाः प्रियवयस्य' ! ' स्याणवो जाताः ॥ कुलटा पूर्वसतिभद्गमुपनायकं श्रावयति-जे लीणेति । लीना श्राश्लिष्टा. 1 स्याद् गुच्छास्तु स्वयक इत्यमरः । पंजुलो वेतसोशोको वा । पंजुलः पुंसि विलिसे वेतसाशोकयोरपीति मेदिनी । कालः समयो धर्मस्य कारणमिति धर्मः । नीतावप्येवम् । सर्व चेदमनित्यमिति युतिः। दशरथस्य ॥ ४२५ ॥ खणभंगुरेण पेम्मेण माउआ मिम म्हि एताहे। सिविणअणिहिलभेण व दिपणतुण लोअम्मि ॥४२६॥ क्षणभङ्गुरेण प्रेम्णा मातृप्वसः" दूनास्मि' इदानीम् । स्वप्रनिधिलम्भेनेव' दृष्टप्रनष्टेन लोके ॥ काचित्सारी नायिका मानानिषेधयति । सणेदि-लोके क्षणभङ्गुरेण एतावतैव प्रेम्णा उपतप्तास्मीत्यन्वयः । माउथा मातृष्वसरि देशी। अस्थिरस्नेहे पुंसि नित्यमुद्वेगो भवतीति क्षणभङ्गयौवनादि दृष्ट्वा धर्मे मन' कर्तव्यमिति धर्मः । प्रेमबलं ज्ञात्वा सेवकेन प्रमौ न विश्वसनीयमिति नीतिः । सर्वमनित्यमिति युक्तिः । सरणास्य ॥४२६।। चाओ सहावसरलं विच्छिवई सरं गुणम्मि वि पडतं । कस्स उज्जुअस्स अ संबंधो किं चिरं होई ॥४२७|| चाप: स्वभावसरलं विक्षिपति शरं गुणेऽपि पतन्तम्"। वक्रस्य ऋजुफस्य च"सम्बन्धः किं चिरं भवति" १. प्रियवयस्ये for प्रियवयस्य P. ७. एतावतैव for इदानीम् P. २. एते for P. ८.० लाभेनैव for लम्भेनेव P.. ३. P83.V. 16. ६. विच्छुहइ for विच्छिवइ Weber. ४. P.210. V. 129. विनिशे for १० शरं is missing in P. तिलिशे is correct. ११. वर्तमाने for यवन्तम् P. ५. मातृघुस for मातृष्वसः P. १२. अपि for च P. ६. उपतप्तास्मि for दूनास्मि P. १३. विष्ठ for भवति P.

·- V.180 ( २२ ). काश्चिन्मनस्विनी सौभाग्यदृप्तां प्रत्युदासीनं कञ्चित्पुरुषमुपालभ्य सां निवारयन्ती निग्मा ससी वदति-मालइकुसुमाइ इति॥मुनुक्ति काठणा इति पाठे मानानिमत्वेत्यर्थः। निर्गुणानामपि तत्सम्पत्तीनां सौभाग्यसम्पत्तिः कर्तव्यास्तीति मा रमा सातारा भवेति । पापक्रियारब्धाऽनेकामपि पापकियां जनयतीत्यतस्तत्प्रसङ्ग एव त्याज्य इति धर्मः। कृतापराधे प्रतीतिर्न कार्यति नीतिः । संसारवैचित्र्यं दृष्ट्वा व्यवहर्तव्यं बुधैरिति युक्तिः । नय निर्गुणानाम् अत्यर्यगुणानाम् । निर् इत्युपसोऽत्ययनिपेयबहिष्करणनिश्चयेषु वर्तत इत्युपसर्गवृत्तिः । मृगालदम्याः ॥४२॥ तुंगाण विसेसनिरंतराण सरसवणलद्धसोहाणं । कअकजाण भडाण व थणाण पडणं पि रमणिज्ज ॥४३०॥ तुहयोविशेपनिरन्तरयोः सरसमणलब्धशोभयोः । कृतकार्ययोर्भटयोरिव स्तनयोः पतनमपि रमणीयम् ।। कोऽपि सामिलापो मध्यमयौवनायाः स्तनावालोक्य सपरिहासमाह-स्वस्तनयोः पतने विमनस्कां नायिका सम्योधयन्ती ससीदमाह वा-तुंगाणेति । तुझाचमहान्तौ। विशेषोऽतिशयः । निरन्तरयोनिविडयोः । तटपते-सम्मुखयोः सरसत्रणैर्नखक्षतैः घातजैश्च लब्धशोभयोः । कृतं कार्य युवमोहनं प्रहारश्च याभ्यां तयोः ईदृशोः । कृतकार्य- स्वादेवानयोः पतनं रमणीयम् । कृतपरोपकारस्य पतनमपि श्लाघ्यम्- दानं वित्ताहतं वाचः कीर्तिधौं सथायुपः । परोपकरणं फायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥ इति धर्मः । सुमीत्वं सर्वकार्यसाधकमिति नीतिः । संसारस्यानित्यत्वप्रतिपादने कश्चिच्छिष्यं बोधयतीति युक्तिः । श्लिष्टोपमेयम् । लक्ष्मणस्य ॥४३०॥ परिमलणमुहा गुरुआ अलद्धविवरा सलक्खणाहरणा। थणा कव्वालाअन्य कस्स हिअए ण लग्गति ॥४३॥ परिमलनसुसा गुरुका अलब्धविवरा: सलक्षणाभरणाः स्तनकाः काव्यालापा इव' कस्य हृदये न लगन्नि। १. ०लब्धo is missing in P. ६. भरणौ for ०भरणाः P. २. भटयो is missing in P. ७. स्तनको for स्तनकाः P. ३. सहौ for •सुसा P. ८. ०लापवत् for 0लापा इव P. ४. गुरुको for ०गुरुका P. ६. लगत: for लगन्ति P. ५. ०विरलौ for विवराः P.

·(२३) V.433 फस्याविनायिकाया: सुखसाध्यत्वेन सर्व मनोपभोग्यता सूचयन्ती सखी स्तनयोः सप्रर्ष वर्णनमाह -परिमलयेति । परिमलो पीडनमद्वौ । गुरुकावुस्थिरी । दूषणरहिती विवरे विनायकाशौ । सन्जयो सौभाग्यादिसूचकचिहौ । भरतोळपट- त्रिशतकान्यलक्षणोपेतौ । यया काव्यालापा: काव्यानामामापणानि सर्वेषां हृदये लगन्ति स्तनावपीशी लगतः । श्लेपोपमेयम् । यत्कर्म मर्वेषां मनोहारि तदेव कर्तव्यमिति पर्मः। तदेव वक्तव्यं यत्सर्वा हृदयगतं भवानि नीतिः । काव्यालाप: संसारिहदयमान्यते नतु तत्त्वज्ञानिनामिति युक्तिः । पोटिसस्य ॥४३॥ खिप्पड हारो षणमंडलाहि तरुणीहि रमणपरिरंभे । अचिभगुणा वि गुणिणो लइति लहुअत्तणं काले ॥४३२॥ . तिप्यते हारः स्तनमएडलात्तष्पीभी' रमणपरिरम्म । प्रचितगुप्या अपि गुणिनो लभन्ते लघुकत्वं काले ।। गृहकार्यत्वरया काचित् सहासम्भाषणाद् विमनस्कमुपपनि मम्मोधपन्ती दुनीमाद । कृतादरेष्यपि सम्पनशा अनादर: स्यादिनि दृष्टान्त कोऽपि कमपि शितयन् माह-सिप्पा इति । तिप्यते अन्यत्र नीयते । पूर्वोक सदष्टान्तगर्यान्तरन्यासमाह- अपितेत्ति अर्पितः पूजितः अपः पूजाविधो मूल्ये मेदिनी धार्मिकैः सदा स्थिरंभविवन्य- मिति युक्तिः । अभिमतोचितकार्यविरोधिनो गुग्णयन्तोऽपि विपश्चिता अवमान्यन्त' इति मोतिः । तत्वज्ञानिनामवमानादि न भवतीति युक्तिः । मकरन्दस्य ॥४३२॥ अण्णो को वि मुहावो मम्महसिहिणो इला हआसस्स । विज्झाइ गीरसाणं हिभए सरसाण पजलइ ॥ ४३३ ।। अन्यः कोऽपि स्वमावो मन्मथशिसिनो हला' निति नीरसानां हृदये सरसानां प्रज्वलति । कापि मुग्धवधूः प्रियस्य निःस्नेहतामात्मनश्वानुराग सूचपन्ठी ससीमिदमाइ- अएगो को वोति श्रन्योऽसाधारणदाहकत्वान्मन्मयः शिखीव हले! ससि! निर्वाणमस्त १. ०त्तरगया for तरणीभी० P. ६. मकरन्यस्य for मकरन्दस्य P. २. अर्पितfor अचिंत P. ७. इले for हला P. ३. लघुत्वं for लघुकत्व P. ८ हृदये is missing in P. ४. P.34. Verse 2. 8. P.adds मटिdि after नीरसानाम् । ५. भवमनस्यन्त for अवमान्यन्त P. हताशस्य ।

·V.434. (२४ ॥ गच्छति । अन्यस्यामेरे स्वभावो न भवतीति भावः । नित्यं नीरसे धर्मकृत्ये प्रवर्तनीय- मिति धर्मः। कार्यव्यप्रा नैकस्वभावा भवन्तीति नीतिः । श्रने स्वभावं सांसारिक सुखमन्यत्तु विलक्षणमिति युतिः॥४३३।। तह तस्स माणपरिवढिअस्स चिरपणअबद्धमूलस्स। मामि ! पडतस्स मुओ सद्दो वि ण पेम्मरुक्खस्स !॥४३४॥ तथा तस्य मानपरिवर्द्धितस्य चिरप्रणयबद्धमूलस्य । मातुलानि' ! पततः श्रुतः शब्दोऽपि न प्रेमवृक्षस्य ।। पेनचिभीष्टेन सह प्रेमभङ्गात् कापि सद्भावान्मातुलानीमिदमाह-तह तस्सेति। प्रेमवृक्ष इव । पततः अपसरतस्त(१) मामि !मातुलानि!शब्दोऽपि न श्रुतः । तथा तेन प्रकारेणायासेन परिवद्वितस्य प्रेमवृक्षस्य न चिरं व्याप्य प्रणयेनाभ्यर्थनेन बद्धं मूलं येन तस्य । अन्यस्य एतारशस्य पततः श्रूयत एव । केनचित्सलेन प्रेमवृक्षस्य कर्वनं कृतं पतनशब्दोपि न श्रुतः । प्रियस्य परुषं वचनमपि न श्रुतमेवमेव प्रेमापगतमिति भावः । प्रायः प्रेम्णि याचनायां मेदिनी' । क्षीणपुण्यानां विनिपातो भवतीति धर्मः। उपचारेगा विना कार्यभने सन्तापो भवतीति नीतिः । प्रेमादीनामनित्यताप्रतिपादनेन युक्त्युक्तिः । शालवाहनस्य ।। ४३४ ॥ पाअपडिओ ण गणिओ पि भणंतो वि अप्पिरं भणिओ। वचतो वि ण रुद्धो भण कस्स कए कओ माणो ॥४३५॥ पादपतितो न गणित: प्रियं भगन्नप्यप्रियं भणितः। प्रजन्नपि न रुद्धो भण कस्य कृते तो मानः ।। अतिमहिला मानिनी सखी सपरिहासमिदमाह-पाअपडिअो इति । पादपवितः पतिराद् यत्सन्निधाने मानः कृतस्तस्य गमने मानेन किं फलमिति भावः । यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः परः। तस्मात्कोपो न कर्तव्यः' इति धर्मः । रोपिणामुचितकर्वन्यज्ञानं न स्यादिति नीतिः। तत्त्वज्ञानिना मानो न कर्तव्यः । निर्मानमोहा जितसङ्गदोपा" इत्यादेः । मानस्य ॥४३॥ १. मामि for मातुलानि P. अम्भयोरपि. P. 161. Verse 68. २. सस्य for a is suggested. ४. विप्रियं for अप्रियं P. ३. Ct. प्रणयःप्रश्रये प्रेम्यिा याच्यावि•. Bhagavadgita 15. b.

·V.438. । २५) पुसइ खणं धुअइ खणं पप्फोडइ तक्खणं अआणती। मुद्धवह थणव? दिण्णं दइएण णहरवों ॥ ४३६॥ प्रोम्छति क्षणं धावयति' तयं प्रस्फोटयति 'तत्क्षणममानती । मुग्धवधूः स्तनपट्टे दत्तं दयितेन नखरपदम् ॥ कापि नवोढा प्रियदत्तं नखपदं लोहितं दृष्ट्वा किमिदमिति सम्भ्रान्तां बहुविधां चेष्टामाचरन्तीं दृष्ट्वाऽपरस्याः कथयति-पुसइ इति । धापयति प्रहालयति । प्रस्फोटयति उत्सनति ! 'नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ' अमरः । स्तनपढें प्रोञ्छतीत्यन्वयः । नस- पदमजानती । अज्ञानास्कृतमशौचं नाशौचहेतु भवतीति धर्मः । ज्ञाते तत्त्वे बहुभिरुपाय- नुसन्मानं फव्यमिति नीति- दिनोपदेशं हरवज्ञान भवतीति युक्तिः । पालितस्य ॥ ४३६ ॥ बासारने उष्णअपमोहरे जोवणे ब वोलीणे। पढमेक्ककासकुसुमं दीसइ पलिअंच धरणीए ॥ ४३७॥ वरात्रे उन्नतपयोधरे यौवन इव व्यतिक्रान्ते । प्रथमैककाशकुसुमं दृश्यते पलितमिव धरण्याः ॥ शरद्वर्णनेनासती सङ्केतस्थानमाह-यासारत इति । उन्नताः पयोधरा मेघा यत्र । वर्षाकाले व्यतिक्रान्ते धरित्र्याः प्रथममेकं काशस्य कुसुमं दृश्यते । पयोधरी मेघस्तनौ । धरित्र्याः पलितमिव । जरसा शौक्ल्यमित्यनित्यता समयस्याकलय्य धर्मश्चिन्त- भीय इति धर्मः । यावदेव यौवनादिसामर्थ्य विद्यते तावईव कार्यक्षमतेति नीतिः । भूमे- रपि यौवनं क्षणिक, मुक्तौ यतनीयमिति युक्तिः । वस्यैव ।। ४३७ ।। काय ग रइविंय कस्य पणडाउ चंदताराउ । गमणे वलाअांति कालो होरं व फठेइ ।। ४३८ ।। पुत्र गतं रविवि कुत्र प्रनष्टाश्चन्द्रवारकाः। गगमै घलाकापक्ति कालो' होरामियाकवि ।। १. घावति for धावयति P. ६. II. 6.83. २. वत् is missing in P. ७. P. puts इव before यौवने. ३. अमानन्ती for अजानती P. ८. कुन प्रनष्टा is missing in P. ४.०पटे for ०पट्टे P. है. काले for कालो P. 4. tis misslag in P. १०. ०मि for oमिवा. P.

·V.439. ( २६ ) फाचिदसतीमभिसाराय प्रोत्साहयन्ती दूती समयस्य नियोतिष्मतां वर्णयति । विरहिणी वर्षासु अनागतपतिका सम्प्रति शरयागमिष्यत्येवेति समाश्वासयन्ती दूती वा प्राइ-फत्य गभं इति । प्रनष्टा अदृश्यतां गताः । चलाकां फामुकी वकीं च । कालो वो ए३ । यथा काल: समयः सूर्यादिप्रहमतिसन्धानाय होरा शठिन्यादिकृतां कति तथेत्यर्थः । सापि रेसा घाला। होराशास्त्र ज्योतिश्शास्त्रमिनि टीकान्तरे। 'होरा. लपि राश्यर्द्ध रेखाशास्त्रमिदोरपि ' इति मेदिनी' । होरयापि रविचन्द्रताराणाम् उद- यास्तमयादि निग्गीयते । कालच सर्व...मतो रविचन्द्रागितिधर्मपरैरन्येष्टव्यमिति धर्मः । विपदि सेवकैः स्वामिनोऽनुनेया इति नीतिः । रविचन्द्रादयोप्यनित्या इति यन्न आस्थेयो मुक्ताविति युक्तिः । शालवाहनस्य ॥ ४३८ ॥ अविरलपतणवजलपारारज्जुपडि पण । अपहुनो उक्खेत्तुं रसइ व मेहो महिं उअह ॥४३९॥ अविरलपवनवजलधारारज्जुघटितां प्रयत्नेन । अप्रभवन्नुत्तेप्तुं रसनीव मेघो महीं पश्यत ।। चिररता सभयं सत्वरतरं आरमाकलय्यान्यमनस्क फतु मेघानामतिवर्पणेन न फोऽप्यायास्यतीति सूचयन्तीदमाह-अविरलैति । प्रयत्नेन मेघो महीमुत्क्षप्तुमुत्तो- लयितुम् असमर्थ इव रसति शब्दं करोतीत्यन्वयः । अविरलमविरतं पतन्त्यो या नवजलधारास्ता एव रजवस्तघटितामुप्रथितां महीम् । अन्यदपि रज्जुभिरत्तोल्यते । पतिधानामुद्धारः कृच्छ्रेणापि कर्त-य इति धर्मः। 'अशक्यारम्मवृत्तीना फुतः लेशाहते फलम्' इति नीतिः । क्रमशः सर्वमभ्यसनीयं तेन मुक्तिरपि सुखेन भवतीति युक्ति. । कहि- लस्य ॥४३६॥ ओ हिअअ ! ओहिदिअहं तइआ पडिवजिऊण दइअस्स । अत्यनाउल ! बीसंभघाइ ! किंमइ समारलं ।। ४४०॥ हे हृदय! अवधिदिवस तदा प्रतिपद्य दयितस्य । अकस्मादाकुल ! विनम्भघातिम् ! किं त्वया समारब्धम् ॥ १.P. 176. V. 102. ५. व्यटित for घटितां P. २. Space left blank in P. ६. असदमान for अप्रभवन P. ३. अन्वेष्टव्या for अन्वेष्टव्यम् Is ७. ओ हृदय सं तथा for हे हृदय P. suggested. ८ कि...मारब्धम् for किं त्वया समा- ४. उक्खिविउँ for उक्खे Weber. ब्धम् P.

·( २७ ) V.442. फापि प्रियकृतावधिदिममप्रतीक्ष्य सन्वता वृदयनिर्भसनं कुर्वतीदमाह-ओ हिश्रम इति । ओ दु.खसूचने । हे हृदय ! किं त्वया समारब्धम् इत्यत्ययः । प्रतिपय स्वीकृत्यावुलं यथा स्यादेवम् । विनम्भो विश्वासस्तद्वासिन् । हे हृदय ! मा त्यस्तुमईसोनि भावः । यस्त्वन्यथा करोति स एवं विश्वासपातको भवति । स्वीसलापरिपालनमधर्मस्तथा चतम विधेयमिति धर्मः । अविश्वसनीये विश्वासो न विधेय इति नीतिः। दृदयदोपरपि सांसारिकदु.खानुभुक्तिः । 'समौ विसम्मविश्वासौ' । अमरः' । उल्लोलस्य ॥४४०॥ जो वि ण आणइ तस्स वि कहेइ भग्गाइ तेण वलआई। अइउज्जुआ राई अहव पिओ से हआसाए ॥४४१॥ योऽपि न जानाति तस्यापि कथयति भन्नानि तेन वलयानि । अतिजुफा वराकी अथवा प्रियस्तात्या हताशायाः ।। नायफेन पेनापि भानवलयां वलयभङ्गमितस्ततः ख्यापयन्ती फामपि दृष्ट्वा एकाऽपरस्याः कथयति । स्वनायझेन कस्याश्चिद् व्यवहारमाशङ्कमाना कापि सचकित या प्राह-जो वीति । तेन प्रियेण भमानीव कथयतीत्यार्थम् । अथवा संशये असो वा हताशाया एव अस्था एव पति जु' अतिऋजुत्वात् किमज्ञातं करोति प्रियत्वादनु- रागेण वेति भावः । तेनैव भग्नेन वलयेन तस्यार्जवत्वं स्फुटम् , संगोप्यस्य रतस्य प्रकाशनात् । तथा च कर्म फर्तव्यं ययाऽपमानादिन भवतीति धर्मः।नीचा:स्वसम्भावनाये ईश्वरादिकृतं पुरस्कारमाविष्कुर्वन्ति तमोत्तमैन विधेयमिति नीतिः । गुरुणा यदुपदिष्टं रहस्यं तत्कस्यापि योगिना न प्रकाश्यमिति युक्तिः । भट्टराजस्य ।।४४१॥ सामाइ गुरुअजोवणविसेसभरिए कबोलमूलम्मि । पिजइ अहोमुहेण व कणसेण लावण्णं ॥ ४४२॥ श्यामाया गुरुकयौवनविशेषमरिते" कपोलमूने । पीयतेऽधोमुखेनैव कर्णावसंसेन लावण्यम् ।। अतिसुन्दर्या नायिकायाः कपोलेऽधोमुसं कर्णावतंसकं दृष्ट्वा तदुत्प्रेक्षमाणा काचिपास्याः कथयति । स्वयंदूतो नायकः स्वाभिप्रायं वा नायिकां भावयति । सामाइ इति । तस्या. श्यामाया लावण्यं सौन्दर्य कर्णावतंसेन पीयत इत्यन्वयः । १. 1.8.23. ५. पतिरस्या for प्रियस्नस्या P. २ तस्या थरि for तस्यापि P. ६. गुरु० for गुरुक०P. ३. सव for तेन P. ७. भृते for oमरित P. ४. अथ for अति P. ट पिण्यम् is missing in P.

·V.448. विशेष उत्कर्षः। भृते पूर्ण । द्वितीयामासे अहमपि त्वलावण्यमुपभोकुमिच्छामीति भावः । शीते या चोष्णगाना स्यादित्यादिना लक्षणवती सा। " उत्तंसावतंसौ नौ कर्णपूरे च शेखरे " कोपः' । फर्णपदोपादानं सान्निध्यादिस्याफ्नाय । ठदुकं काव्य- प्रकाशे-“कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । सान्निध्यसूचनाय तेन पार्थो- त्कर्षः प्रतीयते । यथा एवतंसः lसन्निहितो भूपादेतुर्न तथाऽन्यत्रस्थ इति। उत्प्रेक्षेयम् । तरुण्यो नित्यं रक्षणीया इति धर्मः । उत्तमे वस्तुन्यचेतनोऽपि सामिलापो भवतीति नीतिः । स्त्रीसन्निधिर्वर्यत इति युक्तिः । माधवस्य ॥ ४४२॥ सेउल्लिअसव्वंगी गोत्तग्गहणेण तस्स मुहअस्स । दुई अप्पाती तस्सेअ घरंगणं पत्ता ॥ ४४३ ॥ स्येदादितसर्वानी गोत्रप्रहणेन तस्य सुभगस्य । दूतीमध्याप्यमाना तस्यैव गृहागणं प्राप्ता ।। नाइमेका तस्य सुभगस्य गुणेन वशीकृता, अन्यापि तद्गुणवशीकृता एवं कृत- पतीति कापि सती माह । किं वा गाथास्तमेव कापि कस्याश्चित् कथयति-सोपोन्मित्र' इति । काचित्तस्यैव सुभगस्य गृहागणं प्राप्ता... तं नाम । अध्यापनमत्र सन्देशकथन- रूपम् । अस्तु तावदर्शनालिङ्गनसम्भापणादिकं तस्य नामप्रहणादेव स्वेदादयो विकारा जायन्त इति कामप्यलन्धसुरतामुत्कण्ठयति था। धात्रि* । धातृपुण्यकथयैव पुलकिता भवन्तीति धर्म: । फार्यिणा स्वकार्यमपेक्ष्य लाघवगौरवे नापेक्षणीय इति नीतिः । वासि- तान्त:करणा बाह्मनिरपेक्षा भवन्तीति युक्तिः । कण्ठाभरणे विप्रलम्भपरीष्टिपु अमि- योगतो दूतसंप्रेषणेन प्रेमपरीक्षेयम् । खरप्रहस्य ॥ ४४३ ।। जम्मंतरे वि चलणे जीएण सु मअण ! तुज्झ अचिस्सं । जइ त पि तेण वाणेण विज्झसे जेण ह विज्झा ॥४४४॥ जन्मान्तरेपि" चरणौ जीवेन खलु मदन! 'तवार्थयिष्यामि। यदि तमपि तेन बाणेन विध्यसि" येनाई विद्धा ।। १.Amara. III. 3. 227. ६.P.818. 8. VII. 59, KP.reads afamife: 1. P. reads featara for fo. बोधार्थम् for सानिध्यसूचनाय. ८.चरणं for चरणो P. ३. सोओन्मिअ for सेउल्लिअ P. ६. मदन for तब P. 8. A few syllables are miss. p. osilgo for osfer P. "ing in P. ११. विध्यसे for विध्यसि P, ५. धात्रि is redundant ·(२६) V. 448. काचित्प्रोपितपतिका कामबाणविदा मदनमेवोदिश्य मियस्य शीमागमनाय सकाकु प्रार्थयते-जम्मतरेति ! चरण मदनस्यैव प्रकरण्यात । द्वितीये जन्मनि जन्मान्तरेपि । जम्मांतराइ वीसवीति पाठे विंशतिजन्मान्तराण्यपीत्यर्थः । तं कान्तम् । तथा चार्य विद्वश्चास्मत्पीडा ज्ञास्यतीति भावः । जन्मान्तरकृतस्य कर्मणः फलं भुज्यत इति धर्मः। सेवा पलत्येवेति नीतिः । कृतं कर्म धर्म भवतीति युक्तिः । मुग्धस्य ॥४४॥ कुणाहो विष पहिओ दुपिज्जइ माहवस्स मिलिएण। भीमेण जदिछाए दाहिणवाएण छिप्पंतो ॥४४५॥ फुरुनाथ इव पथिको दूयते माधवस्य मिलितेन । भीमेन यथेच्छया दक्षिणवातेन स्पृश्यमानः ।। वसन्ते कान्तस्य निवारणार्थ कापि पथिकस्यावस्थां वर्णयति -- फुरुणाहो इति । . भीमेन यदृच्छया स्वाछन्ोन स्पृशता दक्षिणपवनेन मलयानिलेन । माधवस्य वसन्तस्य मिलितेन । पथिको दुर्मनायते विमनस्को भवति । यथा फुरनायो दुर्योधनो भीमेन वृकोदरेगा दुर्मनायते तथेत्यर्थः। कृष्णस्य मिलितेन दक्षिणस्य पवनेन तारगा। दक्खि- यावाएपेति पाठे दक्षिणवातेन । अपरम्राकारप्रश्लेपाद अदक्षिणेन पातेन वादेन भापयोन स्पृश्यमानः । कुरुनाथ. । दुर्मनस्कत्येऽयमेव हेतु । सन्धावघामल्लोपरिशेषा इत्यकारस्य लोपः। सर्वात्मना श्रीवासुदेवमिलिनेन भरितव्यमिति धर्मः । शत्रुमिलितो विपक्षोऽतिदुः- सदो भवतीति नीति: । संसारी वातेनापि दुःखितो भवतीति युक्तिः। गजेन्द्रस्य ।।४४।। णिअबक्खारोविअदेहभारणिउणं रसं लहंतेण । विअसाविऊण पिजइ मालइकलिआ महुअरेण ॥४४६।। निजपक्षारोपितदेहमारनिपुणं रसं लभमानेन । विकास्य पीयते मालतीकलिका मधुकरेण"। कश्चिन्नवीनं सुरततत्त्वानभिज्ञं नूतनप्प्रेयसीके नायकं भ्रमरन्याजेन फाचिच्छित. १. पश्चात्सत् for श्वास्मत् P. ६. ०पवनेन for वातेन P. २. तस्य for तस्य P. ७. स्पृशता for स्पृश्यमानः P. तस्यैव is suggested. लिहता for लभमानेन P. ३. धर्म......क्ती P. है. विकाश्य for विकास्य P. ४. दुर्मनायते for दूयते P. १०. P. adds पीयते after कलिका ५. यदया for यथेच्छया P. ११. मधुकरण is missing in p.

·V.447. यति-विभपखेति । निजे पते पतत्रे आरोपितो दत्तो देहस्य भारो गौरवं तेन निपुणं । यथा स्यादेवम् । कलिकामेव विकाश्य रसं मकरन्दमास्वादयता भ्रमरेण । त्वमप्यप्रौढा- थामुचितेन धन्धेन एनां भुड्दति भावः । 'सुमना मालतीजातिः' अमर': । निजे स्वीये पतेऽनुफूले धर्म यथारोपितशरीरमारो भाति स एव रसमनुरागं लोकेऽादास्वाद याति प्राप्नोतीति धर्मः । निजे पते य एव तिष्ठति स एव परं रसमास्वादयतीति नीतिः । खिनेन परं रसोऽनुभूयते न पुनर्योगिनैति युक्तिः । 'पतः पतत्रेऽनुकूले विश्वः । रसो रागे वे' मेदिनी' । तस्यैव ॥ ४४६॥ जाव ण कोसविआसं पावइ ईसीसमालईकलिआ। मअरंदपाणलोहिल्ल भमर ! ताव चिअ मलेसि ॥४४७|| यावन्न फोपविकासं प्राप्नोतीपदीपमालतीकलिका । मकरन्दपानलोभिल' भ्रमर ! तावदेव मर्दयसि ।। अप्राप्तयौवनामत्यन्तकोमलाङ्गोमेव कामयमानं विरसं कमपि पुरुपं निषेधयन्ती कापि वदति । अनुगगाकृष्टहृदया उपभोग्येऽपि वस्तुनि स्यहां दर्शयन्तीति भावः । कलिकामङ्गोऽतिनिषिद्ध इति धर्मः । अकाले कार्यमारममाण उपहसनीयः स्यादिति नीतिः । तत्त्वज्ञानिनामेवोपदेशो विमर्दसहः स्यादिति युक्तिः । जोजदेवस्य ।।१४।। अकअण्णुअ ! तुज्झ एक पाउसराईसु जं मए खुणं । उपेक्खामि अलज्जिर ! अज वि तं गामचिक्खिलं ॥४४८॥ अकृतज्ञ ! तव कृते प्रावृडरात्रिपु यन्मया क्षुण्णम् । उत्प्रेते अलज्जाशील ! अद्यापि त प्रामकर्दमम् ।। कापि मन्दस्नेहं क्रमेण स्त्र्यन्तरासक्तं नायकमुपालभते-अपएणुअ इति । तुण्णं प्रामकर्दमम् । अद्यापि पश्यामीत्यन्वयः । वर्षासु मम कर्दमसंकुले मार्गे संचरण- केशं मदीयं न स्मरसि येन त्वमस्मदप्रियमाचरीति भावः । खुनमिति पाठे भनम् । एकाकिनो वर्षासु प्रान्तरावस्थानं निपिद्धमिति धर्मः । अक्लेशोपमर्दनेन मन्दस्नेहः १. णिअवखेति is suggested. तीपदीपन्मालती० P. २. II.4.72. ६. लोभिष्ट for °लोमिल 3. CE P. 182. Verses 5-6. ७. भ्रमर is missing in P. ४. Cf. P.23J.V.9. ८.P. adds कलिकामेव after मर्दयसि. ५. प्रामोति मनागपि मालती० for प्राप्नो- [६. मया is missing in P.

·V.451. प्रमुग्नुकूलयितव्य इति नौतिः । अजितेन्द्रिया विजने नित्यमुद्विमा भान्तीति मुफि केशोराय ।। ४४८॥ रेहद गलंतकेसरखलंतकुंडलगलंतहारला। अदुप्पइआ विजाहरि व्य पुरुसाइरी वाला ।। ४४२॥ रामते गलत्पेशस्सलपुरडलगलवारलता। श्रद्धोत्पतिता विद्याघरीव पुरुषायिता' याला || विपरीतरतासवां फामपि दृष्ट्वा एकाऽपरस्याः कथयति-रेहइ इति । गावि अधः पतति पेशे स्पलत प्रतिहतं भवत् पुण्डलं यस्याः सा, गलन्ती अध:पतन्ती हारलता यस्या: सा, पश्चात्फर्मधारयः । पालाप्योत्पतिता विद्याधरी धोत्पतिता पूर्वोक्तविशेषणवती भवतीति । पत्युरभिमतं पुर्वती स्त्री विद्याधरीव स्वर्गस्था शोमत प्रति ध्वनितमिति धर्मः । कायें दत्तावधाना पेशादिस्यलनमपि न जानन इति नीतिः । तत्वज्ञानशसितान्तःकरणा वाह्यनिरपंदा भवन्तीति युक्तिः । शालवाहनस्य ॥४४६।। जइ भमसि भपसु एमेभ कण्ह ! सोहग्गगन्चिरो गोहे। पहिलाणं दोसगुणे विआरि जइ खमो सि तुमं ।।४५०॥ यदि ध्रमसि भ्रम एवमेव कृष्ण ! सौभाग्यचितो गोहै। महिलानां दोषगुणो विचारयितुं यदि शमोऽसि त्यम् । फाचित्सौभाग्यदर्पिता गोपी सर्वगुणसम्पूर्ण कृष्णमुद्दिश्य पति-जा ममसोति । पार्मिपेण कृष्णानुसन्धानपरेय भवितव्यमिति धर्मः । स्रोपु विश्वासो न कर्तव्य इति नीतिः । यस्तु तत्वज्ञानां स व स्त्रीणां गुणदोपो न तीठि युतिः । सस्पेन 2011 संझासमए जलपूरिअंजलि विहडिएकवापरं । गोरीम कोसपाणुज्जों व पमहाहिवं णमह ॥ ४५१ ।। सन्ध्यासमये जनपूरिताञ्जलि विपटिकवामकरम् । गौय कोपपानोद्यतमिव प्रमथाधिपं नमः ।। १. कैश for फेश P. २. पुरुषायितशीला for पुरुषायिता P, १. भ्रमस्व for भ्रम P. ४. इस्थम् for एवमू. ५. P. reads oगुणविचारणतमोऽधादि न भवसि for oगुग्यौ विचारयितुं यदि धमोऽसि त्वम् १.गौय: for गौ3 P.

·V.452. फश्चित्कामपि प्रेयसी दुर्लभां प्रतियियासुरभीष्टदेवतां नमस्करोति-संझासमए इति । फोपो गएडूपः । प्रथम सन्ध्यासमवे जलेन पूरिताञ्जलिः प्रमथाधिपोऽनन्तरं कामपि कामिनीमयमुपास्थ इति गौर्या सेय॑मवलोकितो विघटित एको वामः फरो येन स प्रमथाधिपो, दक्षिणेन करेण गएपपानयोग्येन गएडूपं विधाय गौर्याः कोपपानायो- यतमिव तम् । अन्यस्या उपास्तये मयेदं न कृतं किन्तु भवत्या ए३ गएडूपदानायेत्य- पराधमार्जनाय भगवतैवं कृतमिति भावः । सन्ध्योपासनं धर्मः। सर्वेषां नति: फर्तव्येति नीतिः । ज्ञानं तु शङ्करादिच्छेदिति मुक्त्युपायस्य तत्त्वज्ञानहेतोः श्रीभगवतो महादेवस्य नतिः कर्तव्येति युक्तिः ॥ ४५१ ॥ गामिणिणो सबासु वि पिआमु अणुमरणगहिअवेसासु । मम्मच्छेएमु वि बल्लहाइ स्वरिं वलइ दिही ॥ ४५२ ॥ प्रामण्याः सस्विपि प्रियास्वनुमरयगृहीतवेपासु । मर्मच्छेदेष्वपि वल्लभाया उपरि चलते' दृष्टिः॥ कस्यचिद् प्राममुख्यस्य शेषदशापन्नस्यानुमरणोद्यतबहुपत्नीकस्य तस्यामपि दशायां प्रेयसी निरीक्षमाणस्य भावमेकाऽपरस्याः कथयति-गामिणिणो इति । ग्रामणी- मिमुख्यः, वेपस्तत्कालमाभरणम् । प्रकृते मर्मच्छेदो मरणमेव । सौभाग्योदाहरणमिदम् । अनन्तरभाविमरणे दुर्लभदर्शनत्वादिति भावः । यो वा यत्र रसिकः स तद् मई मरणेऽपि न मुश्चतीति । स्त्रीणामयं महान धर्मो यदनुमरणं नामेति धर्मः । अभिमतं साधयवो विपद्यपि युद्धि पगच्छतीति नीतिः । मरणसमयेऽपि ज्ञानान्मनो विपयैरामप्यते न पुनर्योगिनामिति युक्तिः । कुमारिलस्य ।। ४५२ ॥ मामि ! सरिसक्खराण वि अस्थि विसेसो पपिअव्वाणं । णेहमइआणं अण्णो अण्णो उपरोहमइआणं ॥ ४५३.॥ मातुलानि ! सदशाक्षराणामप्यस्ति विशेषः प्रजल्पितव्यानाम् । स्नेहमयानामन्योऽन्य उपरोधमयानाम् ॥ काचिद् गृहीतमाना प्रियेणानुनयता बहुविधमुक्ता सख्या च ततोऽप्यपरितुष्टा सा सखी सम्बोध्य पदवि-मामीति । सदृशं योग्यम् । उपरोध उपाधिः । तथा चार्य पद्वदति तच न साहजिकेन स्नेहेन किं पुनरुपाधिनेति भावः । जल्पनमसङ्गतमापणं न विषेयमिति धर्म:। स्नेहेन वकयमवचनीयमपीति युक्तिः । तस्यैव ॥ ४५३ ।। वलति for चलते P. ३. मलिनानाम् for oमयानाम् P. २. अपि is missing in P.

·a ( ३३ ) V.4.6. हिअआहितो पसरंति जाइ अण्णाइ ताइ बभणाइ । ओसामु किं इमेहिं अहरंतरमेनमणिएहिं ॥ ४५४ ।। हृदयात् प्रसरन्ति यान्यन्यानि तानि वचनानि । अपसर किमेभिरधरान्तरमात्रभणितः ।। काचिन्मानिनी प्रियेणानुनीयमाना तमेवोद्दिश्य वदति-हिथाहिंतो इति । यानि तानि असङ्गतानि वचनानि अर्थात्तत्र हृदयात् प्रसरन्ति बहिर्मरन्ति अतस्त्वम् अपरमस्व अस्मादेव वचनाद भ्रष्टो विरतो भव। श्रधर ओष्टस्तस्यान्तामवकाशस्तन्मात्रे यानि भणितानि तोते कि निकलैरित्यर्थः । प्रयागभिसन्धिः-हदयेनान्यन्मुगनान्यद् विसवादियचनमभिदधास्यतस्त्वं विरतो भवेति । विसंघादिवचनं न वाच्यगिति धर्मः । धीरेपु थसंवायेपु वचनमभिवानीयमिति नीतिः । तत्वज्ञानप्रतिपादन वाम्येन शिघ्या योपनीया इति युक्ति: । चारदत्तस्य ।। ४५४ ।। कह सा सोहागुणं मए समं वहइ णिग्विण ! तुमम्पि? जी हरिजह णाम हरिऊण अ दिजए मज्झ ।। ४५५ ।। कथं सा सौभाग्यगुणं मया समं वदति निर्गुण ! त्वयि ? यस्य द्वियते" नाम हत्वा घ" दीयते मह्यम् ।। काचिनायिका सपन्नीनामा प्रियेण प्रसाद्य व्याडूना तत उपतमा सती गोत्रस्त लितापराधिन नायक किमपि सोपालम्भमाह-कह इति । क्रियते गृह्यते । कृत्वा गृहीत्वा दीयते तन्नामारोपा मयि क्रियते 1 अन्यस्याः फल्या अन्यस्मै दानं निपदमिति धर्मः। वचनसंवरण यत्नेन कर्तव्यमिति । तदुक्म्-- रक्षितव्यं सदा वाक्य वाग्याइवनि नाशनम् । इंसाम्यां नीयमानस्य कर्मस्य पतनं यया ।) इति नीतिः। संसारिणोऽनात्मन्यात्मसंजया व्यवहरन्तीनि युक्तिः विष्णुराजस्य । सहि ! साहसु सम्भावेण पुच्छिमो कि असेसमहिलाणं । वइति करवा चिअ वला दइए पउम्मि ४५६|| १. अपरमस्त्र for अपसर P. ५. नियते for द्वियो P. २. एतैः for एभिः P. ६. फत्या for इत्या P. ३. रघरोत्तर० for धरान्तर० K. ७. 'च' is missing in P. ४. यस्या; for यस्य P.

·V.457. ( ३४ ) ससि! कथय सद्भावेन पृच्चाम:' किमशेषमहिलानाम् । वर्द्धन्ते करस्था एव वलया दयिते प्रोषिते ॥ फाचिन्मुग्धाऽननुभूतप्रियविश्लेपा दुर्मनायमानाऽऽत्मनो दौत्यमाकलयन्ती ससी पृच्छति-सहि ! इति । अतकर्मणा कृतकर्मागो नित्यं प्रष्टव्या इति धर्मः । अज्ञा औदार्येण प्रयोजनं साधयन्तीति नीतिः। न वा रत्तशिष्याः परान पृच्छन्ति उपदेष्यन्ति ते ज्ञानम् इतरदिति युक्तिः । फजज्ञराजस्य ।। ४५६ ।। भाइ परिदो विसरह उक्खिविउं से कर पसारेइ । करिणो पंकवसुतस्स णेहणिअलाइआ करिणी ॥४५७|| भ्रमति' परितः खिद्यने उत्क्षप्तुं तस्य फर प्रसारयति । फरिणः पटोस्तिप्तस्य स्नेह निगलायिता फरिणी ।। फश्चिद्विपत्पतितनायकः सधनामुदासीनां नायिकामुद्दिश्य पशुजातीयानामपि चेष्टामुपदर्शयन् आत्मनि सकरुणां करोति-भमइ इति । पट्कोत्क्षिप्तस्य ममस्य करिणः उत्तेन्तुम् उत्तेपणं कर्तु परितो भ्राम्यति क्रुध्यति । स्नेहन निगालयिता' बद्धा निकटीकता वा । विपत्पतिनस्य प्रियस्य यथासामर्थ्य परिचर्या कार्येति धर्मः । स्वामि- विपत्तौ सेवकेन कौशलं दर्शनीयमिति नीतिः । तत्त्वज्ञानार्थमविद्यापङ्कममेन पुरुपेगा प्रयतनीयमिति युक्तिः । दुर्गराजस्य ॥ ४५७ ॥ धावइ पुरओ पासे भमइ दिट्ठीपहम्मि संगइ। पवलइकरस्स तुह हलिअउत्त । दे पहरसु वराई ॥४५॥ धावति पुरतः पार्श्वयोर्धमति दृष्टिपथे सन्तिप्ठते । नवलताकरस्य तव हालिकपुत्र ! दे प्रहरस्व' वराकीम ।। हालिमुतकरकृतलताताडनाभिलापिण्या: कस्याश्चित्पुरतोऽनुरागमाकलय्य विद- ग्या हालिकपुनमिदमाह-यावइ इति । हालिपुत्र! तर पुरतो धावतीत्यादि योज्यम् । प्रजहि हननं कुरु वराक्या: । नपलतयवेत्याद्य धावनादिपरिश्रमेणाप्यभीष्टासिद्धौ सिन्न- १. पृच्छामि for पृच्छाम. P. ६. निगलायिता for निगालयिता is २. भ्राम्यति for भ्रमति P. suggested. ३. मुध्यति for खिद्यते P. ७ तव is missing in P. ४. पकनिमग्नस्य for पङ्कोत्तिप्तस्य K. ८. हे for दे P. ५. निगालयिता for निगलायिता P. ह. प्रनहि for प्रहरस्व P.

·V.464. "वैराग्यस्य व मोक्षस्य पएण मग इति स्मृतिः । तस्यैव ।। ४६२ ।। उअ संभमविक्खित्तं रमिअन्वअलंपडाइ असईए । णारंगभं कुडंगे धनं व दिण्णं अविणअस्स ॥४६॥ पश्य सम्ध्रमवितित रमितव्यकलम्पटयाऽसत्या। नवरङ्गक निबुझे ध्वजमिव दचमविनयस्य ।। कयाचिदसत्या निकुञ्ज सुरतासकया सुरतत्वरया नवरङ्गकं निकुअवृक्षोपरि तिप्त- मपरामशेण तद् दृष्ट्वैकाऽपरस्याः कथयति । किं सा प्रथममागता न वेति तर्कयन्तं जारं हर्षयन्ती कुट्टनी दर्शयति वा-उन इति । संभ्रमोऽपरामर्शः । रमतन्यं सुरतं तत्र लम्पटया लुब्धया । नवरङ्गक सिन्दूरिकावन्नम् । अत्रोत्प्रेक्षते-अविनयस्याकृत्यस्य दत्तं ध्वमिव नवरङ्गकम् । अनुरागाकृष्ठहृदया योपितः फुलफल ङ्कमपि न गणयन्तीति भावः। ध्वनो 'न स्त्रियां तु पताकायां सट्वाङ्गे मेचियोः' इति मेदिनी । उचितमार्गत्या- गादेवाविनयः स च न त्याज्य इति धर्मः। सम्भ्रमेणोत्तरलतया कर्महानिर्भवतीति नीतिः। कामो विनयं जनयत्यतः काम: सर्वात्मना मुमुक्षुणा त्याज्य इति युक्तिः । शालवाहनस्य ॥४६३॥ हत्यप्फंसेण जरग्गवी वि पण्हइ दोहअगुणेण । अवलोअणपण्हुइरि पुत्त ! पुण्णेहि पाविहिसि ॥४६|| हस्तस्पर्शन जरद्व्यपि प्रस्नौति दोहकगुणेन । अवलोकनपस्नवनशीला पुत्रक! पुण्य प्राप्स्यसि ॥ गतवयस्कां पामय मानं कचिन्नायकं दृष्ट्वा फुट्टनी स्वताविपये तं प्रवर्तमाना तमेवोद्दिश्य वदति । पूर्ववल्लभाया माता कश्चिदन्यानुरक्तं नायकमन्यापदेशेनोपालमते वा-हत्यप्पंसेरोति । प्रथमाभासे स्फुटोऽभिसन्धिः । कायमस्यास्यापि धर्मो विधेय इति धर्म । कोशलेन कठिनमपि कार्य प्रसाध्यमिति नीति: । उपदेष्वर्गुणेनाबुधोऽपि सन्मागे प्रवर्तत इति युक्तिः । रेयायाः ॥ ४६४॥ - 467 1. C. Sabdakalpadruma, P. वैराग्ययोश्चैव परयां भग इनीगना ।। The full quotation | २. 'क' is missing in P. is the following:-ऐश्वर्यस्य ३. P. 40. V. 11. समप्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः। ज्ञान- | ४. पुण्येन for पुण्यैः P.

·V.465. मसिणं चंकम्मती पए-पए कुणइ कीस मुहभंग । गृणं से मेहलिआ नहणगभं छियइ णहति ॥४६५|| मसृणं चकम्यमाणा पदेपदे करोति किमिति' मुखभङ्गम्। नूनं तस्या' मेपलिका अधनगतां स्पृशति नरूपतिम् ।। फाचिन्नायिकां गच्छन्ती दृष्ट्वा प्रतिपदं च मुससंकोचं कुर्वतीमाकलय्य काचिदाइ- मसिणमिति । ममृणं मृदु यथा स्यादेवं चत्रम्यमाया फुटिलं गच्छन्ती । मुखस्य भङ्गं वक्रत्वं नसलतरीडावशादेव । अनोत्प्रेक्षते-नूनं नसाइक्ति जघनगता मेसलिका जुद्रा मेखला छुपति स्पृशति । मसृणोऽकर्कशे स्निग्धे । नित्यं कौटिल्यं गता वितिर्यङ् चंक- म्यमाणेति । छुप स्पर्शने धातुः । सुखदुःसाभ्यां कार्याभ्यां कारणपुण्यापुण्ये अनुमा- तव्ये इति धर्मः। अनाकलित रभसेन यन् क्रियते तत् पश्चात्तापं जनयतीति नीतिः । मुख- हेत्वपि प्रमेयं दुःखाय भवतीति युक्तिः । तस्या एव ॥ ४६५ ।। संवाहणमुहरसतोसिएण देतेण तुह करे लक्ख । चलणेण चिक्सपाइयचरि अणुसिक्खि तिस्सा ॥४६६|| संवाहनसुखरसतोपितेन ददता तब करे लानाम् (लक्षम् )। चरणेन विक्रमादित्यचरितमनुशिक्षितं तस्याः ।। द्वितलसुरतकरणात्करसङनान्तलाक्षारसं प्रियमालक्ष्य सण्डिना नायिका प्रियं सहासोपालम्भमाह-संवाहणे त । तस्याश्चरणेन विक्रमादित्यस्य साहसाङ्कस्य चरितम् अनुवर्तितं सदृशं नम । संवाहना परिचरणं मर्दनादिस्तया य सुखरसस्तेन तोपितैन तव करे लाक्षामलक्तकं ददता चरणेन । विक्रमादित्योऽपि सेवापरितुष्ट सेवकस्य फरे लक्षसंख्या धनं दत्तवानिति । तेन समं शाब्दं साम्यम्। 'संवाहन वाहने स्याद्वारादे. रङ्गमर्दने' मेदिनी । भित्तिगप्रियकरस्थसुन्दरीपादयोतिजसंज्ञाक रतं मतमिति भरते । कुतश्चिनागतो यस्या उचिते वासके प्रियः। तदनागमसन्तप्ता सण्डिता सा मता यथा। इति । सन्तुष्टेन यहीयते तदेव परं पुण्यदमिति धर्म । इङ्गितदर्शनेन निपुणाः सालं कार्यमुत्सहन्त इति नीतिः । संवाहनादिना गुरुरुपचरणीय इति युक्ति. । पावश- वर्तिन ॥४६॥ १. कीस for किमिति P. २. अस्या for तस्या P, ३. छुपति for स्पृशति P. ४. Medini P 66.V.70. ५. व्यर्तितं for oशिक्षितं P. ६. Medini P. 132 V.210.

·V.469. स्वात् पापाननया पराकीत्यभिराम इभिापरिज्ञाना । हानिफनत्यनितमम्पो- धनम् । देशनः सानुनयसम्मोधने । अभिमनमियस्य ताडनमपि मुग्पावमिति ध्वनितम् । पपोद्यगमानेगापि पदोयो भवति । अतस्नानुलो व्यापारोम' विधेयः। तदुष्म- उद्यतश्चैदहत्यापि' इति धर्मः। सिनस्यातिशयेनोपचारेगामिमतं सम्पायमिति नीमिः। पान्तरेणोत्पनेन सरवमानेन नानाविधाश्चेष्टा मान्तीति युग्छि । वसन्तस्य ॥४॥ पारिममाणंदर भामिजत बहूभ सदिमाहि । पेच्छद कुमारिजागे हामुम्मिसेहि अच्छीहि ॥ ४५९ ।। निगमानन्दपटं भ्राम्यगाणं यध्या ससीमिः। मेहते'युमारीमारोहासोनिमाभ्यामतिभ्याम् ।। यस्याधिकौगारमन्धक्या यौवनमलभमानाया विवाह मेव रवनस्य हविजोकर- पुगारमार सासं दृष्ट्वा माऽपरस्याः कथयनि-कारिममावडमिति । भानन्दपटः प्रथगरजस्वलावस्त्रं तत्तु पत्तिम न स्वाभाविकम । सुरनायामानानं पहला यन दर्य रजस्वले ति मनि । तत्वतो मेयं रजस्वलेति हासोम्मिश्रनयनत्वम् । रूपगुणामपित्ता' कुमारी मनमाना निपिद्धत्यारसजिनिवार्यन्त इति धर्मः । प्राकाविशेष दिनमा- जन्दमप्यारान्तोति गोनिः । तानेन परमानन्दः कर्तव्यो नान्येनेति युधि 11:४६॥ सणिों सणिभं ललिभंगुलीम मणवटलामणणिहेण । संघइ धवलाणा व वणिभाहरे तरुणी ॥ ४६० ॥ शन शनललिताइगुल्या मदनपटनापन निमन। पन्नानि धवलपणापट्टमिव प्रगिलायरे तगी। शिशिरममये तोनार मदनपटेन शिशिरसायने सर कोऽपि सायदिश्य पदनि-मणिप्रमिति । निकायर इति पाठान्नाम । हाली- भागितेऽपरे शरैः शनभिनयाला नो यो प्रयपट्टी अगान्धिपग्यं यत्रं सं पन्धयनि ददातीव । मदन मियालेन मिरिनो र पटम्नस्य लायन संयोजन सय न' is supplied by thrty The reading is doubtfal ५ शनैशन for गन:सनल... २. पन्भुमि for सीमि P. रहावनs for सारन. ३. प्रेक्षन्ते for मेशने P. ७. पन्पप for नाति P. १ Editor.

·V.462. निभेन व्याजेन । प्रणितत्वमेव शनस्टर हेतुः । मदनः स्मरवसन्तदुभिदत्तूरसिस्थके- मेदिनी । पटश्चित्राटे बस्ने मेदिनी पट्टः पेरगापापाणे प्रणादीनां च वन्यने-मैदिनी । अन्यापदेशेनापि सन्तः सत्कर्माचरन्तीति धर्मः । कुरालाधनेनापि कार्यमुद्धरन्तीति नीतिः । त्रियो नानाविधैरुपचारैविमोहन्तीति दूरतस्त। मुमुक्षुणा त्याज्या इति युक्तिः । घुलोतस्य ।। ४६० ॥ रइविरमलजिआओ अप्पत्तणिभंसणा सहसत्ति । दकंति पिप्रअमालिंगणेण जणं कुलबहूओ ॥४६१।। रतिविरामलजिता अप्रामनिवसनाः सहसेति । आच्छादयन्ति प्रियतमालिङ्गनेन जपनं फुलवध्वः॥ रतिसमये अपहृतवसनाः फुलखियो रतिविरामे सति लजावशात् प्रियालिङ्गनेन जघनदेशमाएवन्तीति तन् कुर्वती दृष्ट्वा तत्त्वज्ञे कारस्याः कथयति-रविरमेति । यतोऽ- प्राप्तवत्रा इतीव सहसा जघनमायएवन्ति । 'पश्चानितम्बः स्त्रीकठ्याः लोपे तु जघनं पुरः' इत्यमरः । पत्युरपेक्षिताचरणं स्त्रीणां व्रतमिति धर्मः । निपुणा उपायेन" कार्यसंवरण- माचरन्तीति नीतिः । विरामे विरसा विपया इति नीतिः । तस्यैव ॥ ४६१ ।। पाअडिअं सोहग्ग तवाए उअह गोठमज्झम्मि । दुबुसहस्स सिंगे अच्छिउहं कंडुअंतीए ।।४६२।। प्रकटितं सौभाग्यं ताम्रया पश्यत गोष्ठमध्ये । दुवृषभस्य शृङ्गे अक्षिपुटं करडूयल्ल्या'। गोधनिफ्टनिकुञ्ज सुरतासक्ता काचिदसती दीर्घरमणार्थ पुरुषस्यान्यचित्ततां पुर्वतीति वदति-पाअडिअमिति । ताम्रा तरुणा गौः प्रोहाने वृषभासक्ता गौरुच्यते इति टीकान्तरे । दुष्टोऽनाक्रमणीयः, न सर्वगोसाधारण इति वा । दुष्टस्यारि पत्युरुपासना स्त्रिया कर्तव्येति धर्मः । परानुवृत्त्यापि सौभाग्यमर्जनीयमिति नीति. । गोष्ठादौ पुण्यदेशे शोभनो गो ? ( यो ) गोमोक्षस्तस्य भाग: सौभाग्य प्रकटनीय मुपार्जनीयमिति युक्तिः । १. ०द्रुमे for Medini, २.P.120.V.103. ३. P.48 V.20. ४. p.46. V.22. ५. श्रावृष्वन्ती for आबादयन्ति P. ६. II.674. ७. उपसा येन for उपायेन P. ८. पश्यत is missing in P. ६. कण्डूयमानया for कण्डूयन्त्या P.

·V.46. पाभालणाण मुद्रे! रासबलामोडि विभग्नाण। दसणमेतपसणे गुमा सि सुहाण पहाणं ।। ४६७॥ पारवननानां मुग्ध ! रममजाकारयुगनानार । दर्शनमात्रप्रसन्ने प्रणामि सुपाना या मनाम । मनापामपि पियालोक्य म्यदादिविधरमासन्ती नायिका निन्दनी गमी. एमाद । मानिनी मोपदेश मसी या पाह-पायजगायो । प्रमने या! . गालगन्य समेगा कान्तानुरोपः साधीयान न पुनरयं स्वरयेनि माः । सुग्गना महागा- दित्यार्थम् । च्यासे भ्रष्टा ममि । घुर गती । मान्यानां पादपतन धर्म मनमिति धर्म । भल्पनामदेतोटुलामहानिने करगी येति नीतिः । गौमारिकपुरसतोयगाशियय दु.पष्टपपान इति मुक्ति: । शाल वाहनम्य ॥ण्ठाभरणे गन्गी पेस्यको मानो. শ। স্বল্প মনি তুয়ালিশি বানীঃ ফর্থিকসিডিযৰি ঘনিষ মান নি । सहि प्रेयांसमस्या: पारपतनापिपूभायां प्रयोमयतीति ॥ ७॥ दे मुभणु ! पसिभ एहि गुणो वि मुला सिमच्याई । एसा मारछ ! मभरणुजला गला रणराई ॥४६८॥ " मुतनु ! प्रमादानी पुनरपि मुलमानि 'रोपितम्यानि । परामाशि! मगलादनोगाला गलति पगारानि ॥ कामिदुसमनायिका उत्सदियौ नियापराधं ममुपलभ्य घेदाध्यमातम्यपिता- मन्तरं प्रियस्थान मनुवाति- मुअणु पनि । इति सानुनय भ्यने । रूपन रोप । उगवला दीमा हादीपिका पा। गलनि विरम । उप उत्सालयो. जिका गमिः । सप्रयोधनमिति धर्महंतु । नाम- शम ननि य मुदान स्वर्ग-नस्गालकं फलम। इति धर्म। गुलनिमित्तेन दुर्लभामाष्टमिट्रिनोंचगीयेति भौति । मामिद नरयायत विचिन्त्य मानाय यतनीयमित गुधिः पोटिंगस्य या { "grit' is missing in P. एनुसाते. २..स्वेदनशीले for oप्रमझे . 1.P.321-322. 4. Cuth for trefa P. ५.tior है. ४. पनाम for पदुकानाम P. Sms for ita F. ५. हटिरपने is suggested. for ·V.471. (४०) आवण्णाइ कुलाई दो चिभ जाणंति उण्णई णे। गोरीअ हिअअदइभो अहवा सालाहणणरिंदो ।।४६९।। पापनानि' कुलानि' द्वाय जानीत उन्नति नेतुम् । गौयों हृदयदयितोऽथवा शालवाहननरेन्द्रः ।। कस्यचिद्दरिद्रस्य कान्तया सहकान्ते फेन प्रकारेण दारिद्रयापगमो भवतीति प्रस्तावे कान्तमुद्दिश्य काबिद्वदति । शालवाहननृपं महेश्वरसदृशं रूपयित्वा कश्चिद्वन्दी श्लाघते वा-आवरणाइ इति । गौरीहृदयदयितो हरः । पक्षे श्रावएगाइ आपनि अपर्णा पार्वती तस्या एतानि तत्सम्बन्धी नि फुलानि हर उन्नति नेतुं आनाति दरिद्रा. णामर्थात् । आपद्गतानि शालवाहननरेन्द्र उन्नति नेतुं जानातीत्यन्वयः । हरशालवाहनयोः सेवां फुर्विति भावः । आपद्गतोद्धरणमतिपुण्यतिरिति धर्मः । फलोन्नतिर्यथा भवति तथा व्यवहर्तव्यमिति नीतिः । संसारबन्धापगतस्य हर एव निस्तारहेतुरिति युक्तिः । पृथ्वी- नाथस्य ॥ ४६॥ दुक्कंधेदुरारोह पुत्तम ! मा पाडलिं समारुहम् । आरूढशिवडिआ के इमीअ ण का हासाए ? ॥४७॥ दुष्कन्धदुरारोहा पुत्रक ! मा पालि समारोह । प्रारुढनिपतिताः फे अनया न कृता हताशया ?" काचिद्धितैपिणी वेश्यासमागमात्कमरि स्नेहविषयं निवेदयन्ती वदत्ति-दुकंधेति । दुष्कन्धदुरारोहा दुःखेनारोहणमुपरिंगमनं यस्याः । पुनरपि अनारोहे हेतुमाह- इह प्रामे । पुत्रक! वत्स! पाटली स्त्रियं मा समारहस्व सत्सङ्गतो मा भव । अत्र हेतु:- दुरवस्थो यः स्कन्धो वेश्याप्राह्यः परयः तेन दुरारोहाऽसम्भोग्या । श्रारूढपतिता इह मामेऽनया के न कृता इति । स्कन्धो वेश्याग्राह्यः परय इति टीकान्तरे । परस्त्रीगमनं निपिद्धमतस्तन्न विधेयमिति धर्मः। यत्र कर्मणि पतनयोग्यता तन्नाचरणीयमिति नीतिः। जन्तूनां जन्मनिपातादि दृष्ट्वा तत्त्वज्ञाने यतनीयमिति युक्तिः । तस्यैव ।। ४७० ।। गामणिवरम्मि अत्ता! एक चित्र पाडला इहग्गामे । बहुपाडलं च सीसं दिअरस्स ण सुंदरं एअं॥ ४७१।। १. आपद्तानि for आपन्नानि P. ४. शालिक for शाल. K. २. P.adds द्वारे after कुलानि. 4. fpatit for a Weber. ३. गोरीfor गोर्या P. ६. The verse is missing in P. - ·( ४ ) V.473. मामणिगृहे श्वभु ! एकैव पाटला' इह प्रामे । बहुपाटलं च शीपै देवरस्य न सुन्दरमेतत् ।। देवस्य प्राममुख्यमहिलाप्रसक्ति काचित्सूचयन्ती श्वश्रमिदमाह-शामणिपर- म्मीति । अनेन लिङ्गेन लोकस्तद्वनिताप्रसक्तं कलयिष्यतीति । अयं च तद्वनितायाः प्रीतिभाजनमतः सा तस्मै तत्कुसुमं ददाति । तथा चायं तत्र निवार्यतामिति भावः । बहिर्माल्यधारामनाचर इति धर्मः । अष्टमश्रुतमभ्यर्थमज्ञा लिङ्गेनोनयन्तीति नीतिः । सुगन्धिपुष्पादिधारणं चित्तान्मायकर कमतस्तनिवारणीयमिति युक्तिः ॥ ४७१ ।। अण्णाण वि होति मुहे पम्हलधवलाइ दीहकसणाइ । णभणाइ मुंदरीणं तह वि हु दुर्दु ण आगंति ॥ ४७२ ॥ अन्यासामपि भवन्ति मुखे पक्षमलधवलानि दीर्घकृष्णानि । नयनानि सुन्दरीयां तथापि खलु द्रष्टुं न जानन्ति ॥ कश्चित्कामी कामिनीनेत्रविभ्रमाकृष्टचित्तस्ता प्रशंसन् वदति-अण्णाण वीति । अन्यासां सामान्यानां सुन्दरीया पक्ष्मलानि पक्ष्मातिरोम तत्रास्ति तत् पदमलम् । लक्षणमिदं स्त्रिया: । तथा चेय विकटायितविलोकिवं आनातीति भावः । सत्यपि द्रव्ये दानादिविनियोग कोऽपि जानातीति धर्मः । द्रव्यविनियोगः सत्पथेन कर्तव्य इति नीतिः । पिशिवलोचनानां तत्वसाक्षात्कारो न जायते किन्तु तत्त्वज्ञानिनामिति युक्तिः । बुलेतस्य ।। ४७२।। हैपेहि व तुह रणजलअसमप्रमअचलिअविहलवखेहि । परिसे सिअपोम्यासेहि माणसं गम्मद रिजहिं ।। ४७३ ॥ इंसैरिव तव रणजलदसमयभयचलित विठ्ठलपक्षः। परिशेषितपद्माशेर्मानसं गम्यते रिपुभिः । १. P reads प्रामप्रधानगृहे हे वधूःएक is suggested. एव पाटलावृते for प्रामधिगृहे । ५. 'ल' is missing in P. श्वव! एकैव पाटला. १. न जानन्ति द्रष्टुम् for द्रष्टुं न 2. T is missing io P. जानन्ति P. ३. इदम् for एतत P. ७. रमग for रण०P. ४. चित्तोन्मायक for चित्तानमाधक.

·। V.174 .( ४२ ) युद्धमवीरं निजशāवन्दी विद्या १ ( विद्वत्तया) वर्णयति-ईसेहि इति । तव रिपुभिर्भयादर्थात् तव मानसं चित्तं गम्यते सावष्टम्भं क्रियते । परिशेपिता त्यक्ता पन्ना लक्ष्मीस्तस्या पाशा येस्तै रिपुभिः । तब रमण एवं जलदसमयस्तस्माद् भयेन चलिताः पलायिता विकलाः पता अनुकुलाः सैन्यादयो येषां तैः । यथा हंसर्गम्यते तथेत्यर्थः । रणः शब्दो जलइसमयस्तस्माद्भयेन चनिता विलाश्च पता येषां तैः । पद्मं कमलम् । प्रोपितपतिका काचिदुपस्थितं वर्षासमयमुद्दिश्य वदति । हसैनिभिर्धार्मिकैः। परिरोपिता विरलीकृता पद्मायां लक्षम्यामाशा यःमानसं चित्तमर्थात् परेपामगाह्यत इति धर्मः। येषां रिपको गाथोक्तार्थविषया भवन्ति त एव परं राजश्रियमुपभुञ्जत इति नीतिः । इंसोगिमिः परिशेपिता त्यक्ता पनाया श्राशा येस्तैर्मानसं सरस्तीर्थभेदस्तत्र गम्यत इति युक्तिः । 'हंसो मानसोकसि । निर्लोभनृपविष्एव परमात्मनि मत्सरे । योगिमेरे इति मेदिनी वस्येव ।। ४७३ ।। दुग्गअघरम्मि घरिणी रक्खंती आउलत्तणं पइणो पुच्छि अदोहलसद्धा पुणो वि उअ विभ कहेइ ।। ४७४ ।। दुर्गतगृहे गृहिणी रक्षन्ती आकुलत्वं पत्युः । पृष्टदोहदश्रद्धा पुनरप्युदयमेव कथयति ॥ सगर्वदरिद्रवधूयॊइदाय पृष्टा सा च जलमेव याचत इति काप्याह-दुग्गघरम्मीति । कस्मिन्दोहदे तवाभिलाप इति पृष्टा दोहदे श्रद्धा यस्याः साऽनुवध्यमानापि पुनः पुनरुदकमेव कथयति । अन्योऽन्यानुरागो दानादिसमीहां करोतीति भावः । एकान्त- पतिव्रता पत्युराकुलत्वं न सहत इति धर्मः । यद्वा गुविण्यै दोहदमवश्यं देयम् , अन्यथा गर्भवैरूप्यं स्यादिति धर्ग एव। अनुकूला: स्वामिनोऽनाकुलत्वमेव चिन्तयन्तीति नीतिः । योगिनश्च ये सन्तोपशीलास्ते उदकेनापि तुष्यन्तीति युक्ति: । मुकुन्दस्य ।। ४७४ ।। आअंबलोभणाणं ओल्लंसुअपाअडोरुजहणाणं । अवरणहमज्जिरीणं कए ण कामो वहइ चावं ॥४७५॥ आताम्रलोचनानामाद्रशुकप्रकटोरंजघनानाम् । अपराहमजनशीलानां कृते न कामो वहति चापम् ॥ १. P. repeats लक्ष्मी. ४ अनाकुलत्वम् for आकुलत्वम P. २. P. repeats रमण एव. ५. ०रप्युदंवमे for oरप्युदकमेव P. ३. P.233. V. 12-13. Medini | ६.०प्रकटितोरु० for प्रकटोर०P. adds स्यात् after हंसो. ७, धनु: for चापम् P. . .

·(४३ ) V.4m. अपराधमजनशीला: कामिनीः सामिलापमालोकमानः परिचादिदमाह- प्राधवनोअगाणं इति । आगांचकेन पस्नेय प्रकटितमू जपनं यासाम, एतारशीना कृते कामो धनुर्वतीत्यन्वयः । स्वन एता लोकानां मन उन्मभन्दीनि मद्रनुःकार्य प पुर्वन्ति । अतस्ता सुधनुर्वइन्तीति । यास्तु स्वयं न मोदयन्ति तासामेव पते लोका- न्मादयितुं धनुर्वनीति भावः । मजन चाने गुणवदुगम्- गुणा दश स्नानपरस्य जन्तो रूप घ दृष्टिश्च यलं प तेमः। श्रायुप्यमारोग्यमलोलुपत्वं दुःस्वानाशरच यलं च तेगा' ।। इत्यगानां वैशिष्टयात स्वामिन उद्युक्ता भवन्ति, नए स्नानादिसाध्यमिति नीतिः कामिन्य एतादृश्यश्च मानसमाहरन्तीति ता बनीया इति युक्तिः । काठाभरणे' उद्दीपनविभायेषु माझ्यादिस्नानमिदम् । अनङ्ग कस्य ॥ ४५५ ।। के उच्चरियो ? के इह ण खंडिआ? के ण लुत्तगुरुविधा ? णहराइ वेसिणीओ गणणारेहार व वहति ।। ४७६ ॥ के उर्वरिता:" के इन सण्डिताः १ फेन लुमगुरुक्मिवाः १ नसराणि येश्या 'गणनारेखा इस वहन्ति ।। धारविलासिनोनां देहनतरेखां दृष्ट्वा फश्चित्सलाय पति-फे उपरिश्रा इति । भरपदानि रेखा इवैति वा सण्डिनेम्यो लुमगुरुविभोभ्यः के उद्धृता यहिभूता अपि तु न पेऽपि । मया व सर्व एव एवं कृता इति भावः । श्रर्यादमीषां गायापूर्वादोक्तानां गणानार्थ रेसा इव नसपदानि वेश्या वहन्तीवैत्युरप्रेक्षा । पश्यामिलायानिवारयितुं फरियाद्वितपी वयस्यं वदति वा । वेश्याः श्मशानसुमना इव पर्जनीया इति धर्मः । विशिष्टगुणयुका सर्वानेव व्यामोहयन्तीनि नीति. 1 सन्निहितारच नार्यो मदयनीति मुमुक्षुगा तत्समाल. स्त्याज्य इति युत्तिः । गुणाव्यस्य ।। ४७६ ॥ विरहेण मंदरेण व हिअभं दुद्धोअहिं व महिऊण । उम्मूलिआइ अन्चो अम्हं रअणाइ व मुहाई ।। ४७७ ।। १. 'बलं च तेज' occurs trice in३. उधरिया P. this verse whichis obviously: ४. उद्धृता: P. wrong. ५. P.adds गति after se २.P.305. ६. वेश्याधाना for वेरपा गयाना P.

·V.478. ( ४४ ) विरहेण' मन्दरेणेव हृदयं दुग्धोदधिमिव मथित्वा । उन्मूलितानि' फष्टमस्माकं रबानीव सुखानि ।। फाचिद्विरहिणी प्रियानयनाय त्वरयन्ती स्वावस्था वर्णयन्ती सखीमिदमाह - विरहेणेतिहदयं मयित्वा विरहेण अस्माकं सुखान्युन्मूलितानीत्यन्वयः । यथा मन्दरेण दुग्धोदधि मथित्वा रत्नान्युन्मूलितानि तथे.यर्थः । अथो दुःसमूचने । निष्पापत्वेन शुरूत्पेन हदयदुग्धोध्योः साधर्म्यम् । भर्तुरसंसर्गे सतीनां विशिष्टभोजनाद्यपि न सुखा- येति धर्मः । पुशलाश विमृश्य सारमुद्धरन्तीति नीतिः । संसारिणां निष्परिपन्थीनि सुसानि न सम्भवन्तीति युक्तिः । अनेफेयेयमुपमा । शालवाहनस्य ।। ४७७॥ उज्जुअरए ण तूसइ वैकम्मि वि आअमं विअप्पेइ । एत्य अहवाइ मए पिए पिभं कह शु काअव्वं ।। ४७८ ॥ ऋजुधरते न तुप्यति वक्रेयागमं विकल्पयति । अनामन्यया मया प्रिये प्रियं कथं नु कर्तव्यम् ।। काचित्पुलस्त्री व्युत्पन्ना चतुरा सुरतेनापरितुष्टाऽऽत्मानमेवोगलभते-उजुअरए णेति । जुफेन बन्योक्व्यितिक्रमेण तुष्यति प्रिये विकारिणी विसम्बद्धा विकल्पयति प्रिये मयाभव्यया कथं नु प्रियं कर्तव्यमित्यन्वयः । नु प्रश्ने कर्तव्यमेवेत्यर्थः । ऋजुनैव व्यवहारेण धर्मोपचय इति धर्मः । दुर्विदग्धः सर्वथा रचयितुमशक्यः । तदुक्तम् - अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥ (इति नीतिः) मुमुक्षुणा संमारानपेक्षण व्यवहरणीयमिति युक्तिः। अन्धलदम्याः॥४७/ बहुविहविलासरसिए सुरए महिलाण को उवज्झाभो ? सिक्खइ असिक्खिआइ वि सब्बो हाणुबंधेण ।। ४७९ ।। बहुविधविलासरसिके सुरते महिलानां क उपाध्यायः ? शिदयते अशिक्षितान्यपि सर्व. स्नेहानुबन्धेन । १. P. adds इव after विरहेण. २ अन्यथो for उन्मूलितानि कष्टम् P. ३. अयो for अथो P ४.०ऽधिकारिणी for प्यागमम् P. ५. Supplied by the Editor. ६. भृते for रसिके P. ७. सुरते is missing in P. ८. शिक्षिते for शिक्ष्यते P. ६. P. adds खलु before सर्वः ·(४५) V. 481. कयाचित्कापि पृष्टा स्त्रीणां सुरते क उपदेष्टेति सा तां वदति-बहुविहेति । मृते पूर्ण । महिलानां स्त्रीणाम् । अत्र हेतुमाह-खलु निश्चये स्नेहस्यानुबन्धेन सम्बन्धे- नाशिक्षितान्यपि सर्व: शिक्ष्यते उपदिश्यते । अत्र च स्वाभाविक एव स्नेह उपदेष्टेति भावः । सुरतवैदग्ध्यात् पत्युरात्मनो बहुचारिणोत्वशङ्कानिरासार्थमात्मनोऽनुरागं च सूचयन्ती कापीदमाह । धर्माधर्मयोपदेष्टाऽन्यो न भवति किन्तु जन्मान्तरीय एवाभ्यासस्तद्धेतुरिति धर्मः । तात्पर्यविशुद्धयव धीमन्तः सकलमर्थ जानन्तीति नीतिः । बहुधाप्युपदेशविस्मर्तारं शिष्यमुपाध्याय आहेति युक्तिः । कहिलस्य ॥ १६ ॥ वण्णसिए विअत्यसि सच्चे चित्र सो तुए ण संभविओ। ण हु होति तम्मि दिहे सुत्थावत्थाइ अंगाई ।। ४८० ।। वर्णवशिते विकत्थसे सत्यमेव स त्वया न सम्भावितः। न खलु भवन्ति तस्मिन् दृष्टे स्वस्थावस्थान्यदानि ॥ सखि ! तव नयनानन्दकरः प्रियंगुश्यामः प्रियतमो मयाय दृष्ट इति वदन्ती ससरी कापि सानुरागमिदमाह-वएणवसिए इति । मया स दृष्ट इत्येव विकत्यसे आत्मश्लाघां फरोपीति तात्पर्यम् । अदर्शने हेतुमाह -न खल्वित्यादि । वर्णमात्रे तव स्पृहा भूता न तेन सममालापादिरभूदिति भावः । अरण्यरसिके वर्तस इत्येवं कापि, स चासाधी- यानिवावभाति । परेषां गुणदोपविकत्थना न कार्येति धर्मः । श्रसति कार्ये कारण- वैयथ्य कल्पनीयमिति नीतिः । विषयपरवशो मनागपि न स्वस्थायते इति युक्तिः । वराहस्य ।। ४८०॥ आसण्णविवाहदिणे अहिणवबहुसंगमुस्मुअमणस्स । पढमघरिणी सुरअं वरस्स हिभए ण संठाइ ।।४८|| आसन्नविवाहदिने अभिनववधूसतमोत्सुकमनसः । प्रथमगृहिण्याः सुरतं वरस्य हृदये न सन्तिष्ठते॥ सनिकृष्टविवाहस्य कस्यचित् प्रथमवधूरतं न हृदयङ्गम भवतीत्येकाऽपरस्याः कथयति । यथानुपमुक्ता कान्ता समुत्कराठयति न तथोपभुक्तेति फोऽपि सखायमाह वा- आसन्नेति । अधिविनायामिदं न विधेयमिति धर्मः । 'कृतसापन्निकाऽध्यूढाऽधिविन्नाथ स्वयंवरा, इत्यमरः । स्वरूपमज्ञात्वान्यस्मिन् प्रीतिं विधाय पूर्वस्मिन् प्रीतिभाजनेऽर- १. ०वशीकृते for यशित P. ४. सुस्था० for स्वस्था० P. २. दृष्टः for सम्भावितः P. ५ अभि is missing in P. 2. P. adds a before e. ६. II. 6.7.

·V.482. धीरणा न कर्तव्येति नीतिः। मुमुक्षयः कृतमपि विपयोपभोगमतमेव मन्यन्त इति युक्तिः । सेनेन्द्रस्य ।। ४८१ ॥ जइ लोकणिदिलं जड़ अमंगलं जइ विमुक्कमज्जा। पुप्फवइदंसणं तह वि देइ हिअअस्स णिनाणं ॥४८२॥ यदि' लोकनिन्दितं यद्यमानं यदि 'विमुक्तमर्यादम् । पुष्पवतीदर्शनं तथापि ददाति हृदयस्य निर्वाणम् ।। अविहितेऽपि दिने प्रेयसीसमागमो...ह्येक प्रेयस्या वा निरतो वदति-जइ इति । भिन्ना त्यक्ता मर्यादा धार्मिकाणां येन तद्दर्शनम् । पुष्पवती रजस्वज्ञा । निर्वाणं सुसम् । यश्व यशानुरक्तः स पापेऽपि न निवर्तते । तदुक्तम्- आने तपसो वीर्य सा चाला परवतीति मे विदितम् । नच निम्नादिव सलिलं निवर्तते मे ततो हृदयम् ।। अस्यां च दृढसौहृदं कान्त आह । ऋतुदर्शनादि पापजनकमिति धर्मः । पापीयसा सममतिप्रसङ्गो न विधेय इति नीतिः। अकृत्येऽपि मनश्चलते, तेन तनियमयेदिति युक्तिः । निःसहस्य ॥ ४८२॥ ण वि तह अइगरुएण वि तम्मइ हिअए भरेण गम्भस्स । जह विवरीअणिहुअणं पिअम्मि सोण्हा अपार्वती ॥४८३॥ नापि तथातिगुरुदेणापि ताम्यति हृदये भरेण गर्भस्य । यथा विपरीतनिधुवनं प्रिये स्नुपाऽप्राप्नुवती ।। इयं गर्भभारेणातिलिष्टेति वदन्ती काञ्चित् परिहासिनी रतितन्त्रपरिण्डतात्व. मात्मन सूचयन्ती कापीदमाह ह-ण वि सहेति । अप्राप्नुवन्ती ताम्यतीत्यत्राप्यन्ये. त्यावृत्त्या गर्भवती ऋतुमती। क्षीणादीनां धर्मशाने कामशाखे च रतिनिषेध इति धर्म । आत्मीयेनापि शेन प्रमोराराधनं विधेयमिति नीतिः । गर्भादिलशं विचिन्त्य संसार- बन्धच्छिदाय यतनीयमिति युक्तिः । तस्यैव ॥ ४८३ ॥ अगणिअजणाववाअं अवहथिअगुरुअणं वराईए । तुह गलिअदसणासाइ बलिउँ चिरं रुरणं ॥ ४८४ ॥ १. यद्यपि for यदि P. ५. Abhi. Silk. III.2. ८ यदि वा for यदि P. ६. ति is missing in P. ३. यद्यपि for यदि P. ७. हृदयभारेण for हृदये भरेय P. ४. भिन्न for विमुक्त P.

·v.486. अगणितजनापवादमपहस्तितगुरुजनं वराया। तत्र' गलतदर्शनाशया वलितं चिरं रदितम् ॥ महतापि अमेगालब्धदर्शनायाः कस्याश्चिदनुरागातिशयं चैलव्यंच प्रतिपादयन्ती दूती नायकमाइ-अगणित्र इति । श्राद्यमुमयं वाक्यं क्रियाविशेषणम् । गनिनया- र्णया । वलितुं गन्तुं, बलवदधिकमिवि वा क्रियाविशेषणम् । वजित्वा गत्येति वा । अनुरागाकृष्टहृदया गुरुजनमपि नापेक्षन्त इति रहस्यम् । जनापपादो गुरोस्तिरस्कारश्य वारणीय इति धर्मः । पाशाभगो न कर्तव्य इति नीतिः । रोदनादिकष्टं दृष्ट्वा संसारे विरक्तन भवितव्यमिति युक्तिः । हरिराजत्य ॥ ४-४ ॥ हिअभं हिअए णिहिलं चित्तालिहिअन तुह मुहे दिही। आलिंगणरहिआई गवरं खिजति अंगाई ॥ ४८५ ॥ हृदयं हृदये निहितं चित्रालिखितेव तत्र मुसे दृष्टिः । आलिङ्गनरहितानि वलं तोयन्तेऽङ्गानि ।। फमनीयनायत्रस्य लब्धदर्शनमुसालिगनादिकमभिलपन्तो काचित्सन्दिशति- हिय अमिति । निहितमारोपितं हृदये तव । चित्रे लिखितं यथान्यत्र न याति तया दृष्टिस्तव मुखे स्थिता । अपरशरीरायां सम्बन्धरहिवानामालिग दुःस्थितम- वस्थानमतस्तानि क्षीयन्ते कृशानि जायन्ते । सिजन्तीति पाठे शोर्यन्त इत्यर्थः । महानुभावा यथाभिज्ञपितसम्पादनेन अर्थिजनं दोपयन्तीनि धर्मः । परेपो हृदयसन्तोषः कर्तव्य इति नीति: । सांसारिकी दुरवस्थामालोक्य मुक्तौ यतनीयमिति युक्तिः । अस्यां गाथायां पूर्वगाथार्थावसानमिति । विदग्धस्य ।। १८५ ॥ अहभं विभोअतणुई दुसहो विरहाणलो चलं नीअं । अपाहिजउ किं सहि जाणसि तं चे जं जुत्तं ।। ४८६ ।। अहं वियोगतन्वी दुस्सहो विहाननश्चलं जीवम् । अभिधीयतां किं सखि ! मानासि त्वमेव यद्युक्तम् ॥ १. उदOfor त P.. २. मि. for सि. Weber. ३. दु:स्थितानि for रहितानि P. ४. P. reads नई for दुः०. ५. चलो जीव: for पलं जीवम् P. ६, सन्दिश्यताम् for अभिधीयताम् P. ७. वयस्य for ययुक्तम् P.

·V.487. (४८) दशमीमवस्थां गन्तुस्सहमपि किं त्वया प्रियस्य सन्देष्टव्यमिति सख्या भणिता सातामाह-अहमिति प्रार्थनाभनभयेन स्वामवस्थामेव निवेदयन्तीन पुनरात्मामिलार्ष प्रकाशते इति स्वमेव युक्तं वदेरिति वात्पर्यम् । सन्त श्रापद्रवस्य विमृश्य स्वयमेव निस्तारं चरन्तीवि धर्मः । निसृष्टार्थ दूते कार्यमानोदेशे फनै तत्साधनोपायं स एव आनातीति नीतिः । जीवादीनामनित्यता प्रतिपादयन् फश्चिच्छिम्यं वोधयतीति युक्तिः । अजयस्य ॥४६॥ तुइ विरहुज्जागरओ सिविणे वि ण देइ दसणनुहाइ । वाहेण पहालोअणविणोमणं से होते पि ॥ ४८७ ॥ तब विरहोजागरक: स्वोऽपि न ददाति दर्शनमुखानि । घापेण पथालोकन विनोदनं सस्या हतं तदपि । कस्य कृते कस्याश्चिन्नायिकायाः सखोदूनी अनुरागातिशयं निवेदयति-तुह इति । उज्जागरणं फर्तृ स्वप्नेपि दर्शनसुखानि न ददाति जागरणे स्वप्नाभावात् । एवं येन पथा स्वमवलोक्यसे तत्पथाजोकनेन यद्विनोदनं सुसं तदस्यास्त्वयि बाप्पेण हवं दूरीकृत- मित्यन्वय । फलहान्तरितेयम् । क्रोधपरायां सर्वप्रकारेण हानिर्भवतीति । तदुक्तम्- 'यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः परः' इति ॥ रोपाद्विधेयमप्यवधीर्य दु.खमनु- भवन्तीति नीतिः। स्वप्नसुरववजागरणसुखं ज्ञानिनो मावयन्तीति युक्तिः। महादेवस्या४८५॥ अण्णावराहकुविभो जब वह कालेण गच्छइ पसा। वेसत्तणावराहे कुविअं कह तं पसाइसें ॥ ४८८॥ अन्यापराधकुपितो यथातथा कालेन गच्छति प्रसादम् । द्वेष्यत्वापराधे कुपितं कथं त प्रसादयिष्यामि ।। काचित् पुरुपान्तरप्रसङ्गेन कृतापराधाऽननुरक्तं नायकमनुकूलयन्ती सोपालम्भ स्वयमेव विमृश्य वदति-अरणावराहेति । अन्यः साधारणः। अहं तव द्वेष्येति बद्ध- मूलापराधेन कुपितम् । 'अनुरक्तं न विरागयेत्' इति धर्मः । निपुण्मतयो यत्र कार्य- सिद्धिं नाकलयन्ति तत्रोद्यमं न कुर्वन्तीति नीतिः। वापराधेऽपि तमाशीला मुक्ति- भाजो भवन्तीति युक्तिः । वनगजस्य ।। ४८८ ॥ १ दुःख० for दुस्सह० P. ५ पसाएमि for पसाइस्सं W. २. विरहे उजागरण for विरदोजागरक.P. ६ ० प्रकुपितो for 0 कुपितो P. ३. अस्या for सस्या P. ५.०पराधo for oपराधे P. ४. स्वयि for तदपि P.

·( ४६ ) V. 491, दीससि पिआइ पसि समारो मुहम! एतिभो चेम। फालेइऊण हिअ साहमु को दावए कस्स ॥ ४८९ ॥ दृश्यसे' प्रियाग्यि जल्पसि सहावः मुमग! एतावानेव । पाटयित्वा हृदयं कथय को दर्शयति' यस्य ।। फाविद हृदयविसंवादिन नायकमुपालमते । विमनम्फनायकस्य प्रयोधं कुती वा काचिद्वदति-दीससीति । अपि तु न कोऽपीति शेषः । स च पायोपचारेण धलि. ताऽहै, न पुनम्तव दुष्टाशयत्वं ज्ञातमिति भावः । प्रियमेव सर्वदा वक्तव्यम् , तदुष्म्- सत्यमभ्यहितं यस्माद् ' इत्यादि । अविसंवादेन व्यवहारः प्रवर्तनीय इति नीतिः। प्रहाद्वैतानन्दरसो वा न शक्यते विमावयितुमिति युक्तिः । राघवस्य ।। ४८६ ।। उअभं लहि उत्चाणिआणणा होति के वि सवितेसं। रित्ता णमंति मुहरं रघडिअ ब कापुरिसा ।।४९०॥ उदकं लन्धुमुत्तानितानना भवन्ति केऽपि मविशेषम् । रिक्ता नमन्ति सुचिरं रहघटिका इव कापुरपाः ।। काचिदुत्तमा विलासिनी सधनेन मेन पुरुचेगा सद्गता नव पौरणेनोपतमा मही- भणित्या निन्दन्ती तमेवान्यापदेशेन वदति-अअमिति । उदयमुपनयम् । उत्तानमाननं पां ताशा मन्ति रिका सन्तः सुचिरं नमन्ति फैऽपि फापुरुमः । यथा रहपटिका पदक लका उत्तानानना भवन्ति रिक्ताश्च नमन्ति तथेत्यर्थः । सत्पुरुषाश्च मता मन्तीति धर्मः । नतिः कर्तव्येति नीतिः। संसारावधारणापरेण योगिना भवितव्यमिति युक्तिः । तस्येव ॥ ४६॥ भग्गपिमसंगम केत्ति व जोण्डानलं गइसरम्मि । चंदअरपणालणिज्झरणिवहपडतं ण गिहाइ ॥ ४९१ ॥ ममप्रियसङ्गमं कियादिव ज्योत्स्नानलं नमःसरसि । चन्द्रकरप्रणालनिरनिवह पतन निस्तिष्यति ॥ १. दृश्यसे is missing in P. | phrases it as उपचयम् . २. दर्शयते for दर्शयनि P. ५. कियदेव for रियदिव P. ३. उत्तानानना for उत्तानिनानना है. ६. प्रगाड for प्रपाल P. ४. P. reads उदयम् for उदयम् in ७. एव वलन्न for अनिवहपतन P. the commentary and para- fafazla far falazia P.

·V.492. . ( ५० ॥ काचिजनप्रियसमागमा सन्तप्यमाना कामपि सरसी लक्ष्यीकृत्य वदति । अन्ध- फाराभिसारिका कापि ज्योत्स्नाद्वेपाती सनिवेदमाह-भग्नेति । भग्न प्रियसङ्गमो येन तत् । ज्योत्स्नैव जलं कर्तृ। नभ एव सरस्तत्र । न निविष्ठति निष्ठां समाप्ति न गच्छति किन्तूपचीयत इत्येवा चन्द्रस्य कर एव प्रणाडस्नस्मानिरनिवहेन बनत पनज्योत्स्ना- जलम्। नियंतीति पाठे नाशं न यातीत्यर्य ।स्वकार्यपरा:पापीयांस उपकारिग द्विपन्तीति धर्मः । सति स्वकार्यविरोधेऽनुकूलिनमपि नीतिमन्त परिहरन्तीति नीतिः । तत्त्वज्ञाने- नाप्यविद्याप्रपञ्चजनितो मोहो नाशयितुमशक्य इति युक्ति: । दूरमानस्य ।।४६१॥ इंदरजुभाणजणसंकुले वि तुह दसणं विमग्गंती। रणे न्च भाइ दिही वराइआए समुचिग्गा ॥ ४९२ ॥ सुन्दरयुवानसकुनेपि तव दर्शनं 'विमार्गयन्ती। अरण्य इव भ्रमति दृष्टिर्वराकिकायाः 'समुद्विमा ॥ कान्ते कस्या अपि तदर्शनसतृष्णाया अनुरागातिशयं निवेदयन्ती ससी वदति- सुंदरेति । विशेपतो मार्गयन्ती अनुसन्धाना। अरण्ये निर्मानुष इव । पराकिकाया दीनायाः ।अनुद्विमा त्वदर्शनप्रत्याशयाऽत्रस्वाऽविदितखेदा।'ओविजी भयचलनयोः' इति पातुः । धार्मिका अधार्मिककुलेऽपि धर्मेकदृष्टयो भवन्तीति धर्मः । स्वेष्टसिद्धपकृतोधमा अनायासं न गणयन्तीति नीतिः । अन्तःप्रमोदयुक्तानां दृष्टिश्च शून्येव भ्रमतीति युक्तिः । विरहविलासस्य ॥ १२॥ जइ ण छिवसि पुप्फवई पुरओ ता कीस वारिओ ठासि । छित्तो सि चुलचुलंतेहि धाविऊण अम्ह इत्थेहि ॥१९॥ यदि न स्पृशमि पुष्पवती पुरतस्तत्किमिति वारितस्तिष्ठसि । स्पृष्टोसि चुलचुलायमानैर्धावित्वाऽस्माकं हस्तै.' ॥ पुष्पवत्या. स्पर्श वारितोऽपि प्रियो हस्तौ च प्रसार्य स्वयं स्पृष्टः समुद्विमस्त्वया भद्रं न कृतमिति वदन्तं तमेव काचिद्वदति-जा इति । चुरचुरायमाणाभ्यां स्पर्शकण्डू- युक्ताभ्यां हस्ताभ्या स्पृष्टोसि न मयेति शेपः । धावित्वा गत्वा । निषिद्धं दूरत एव परि- १. युव is missing in P. ५. चुरचुरायमायणाभ्याम for चुलचुलायa fa is missing in P. मानैः P. ३. अनु० for समु० ६. स्मद्धस्ताभ्याम् for स्माकं हस्तैः P. ४. इति is missing in P.

·V.495. तिव्यमिति धर्मः। अकार्ये निवारितो यो न तिष्ठति सोऽसत्फलं भुनक्कीति नीतिः । निपेन्यमाणो मारोऽधिकाधिकामाकाडक्षां जनयतीति योगिना परिहर्तव्यः स इति युक्तिः । प्रवरसेनस्य ॥ ४९३ ॥ उजागरअकसाइअगुरुअच्छी मोहमंडणविलक्खा । लज्जइ लज्जालुइणी सा मुहम ! सहीण वि वराई ॥४९४|| उजागरफकपायितगुरुकाती मोघमण्डनविलक्षा। लगते लन्नाशीजा सा सुभग ! सखीभ्योऽपि वराको । कृतमण्डनायाः कान्तागमनमाकाङ्क्षन्त्याः प्रियो नागत इति सरिडताया अवस्था दूतो नायकमाह-उजागरेति । उजागरणकपायिते लोहिते गुरे अत्तियों यस्या' । मोघेन प्रियानागमनान्निष्फलेन मण्डनेन विलक्षा उद्विमा । 'फपायो रसमेदे च सुरभौ, मोहिते त्रियु' मेदिनी' । 'मोषा स्त्री पाटलायां स्यादीननिष्फलयोस्त्रिषु।' मेदिनी" । सरिडतेयम्। कुतश्चिनागतो यस्या उचिते वासके प्रिय.। तदनागमसन्तप्ता खण्डिता सा मता यथा ।। इति । प्रारब्धं धर्मकर्म सर्वथा निर्वामिति धर्मः । स्वामिना कृतोऽपमानः सन्तापहेतु- रिवि नीतिः । अप्राप्तब्रह्मोपदेशस्य वेशादिग्रहणं लजाकरमिति युक्तिः । दुर्लभराजस्य ॥४६४॥ अइकोवणा वि साय रुआविआ गवईअ सोण्हाए । पाअपडणोणाए दोमु वि गलिएसु वलएम् ।।४९६॥ अतिकोपनापि श्वयू रोदिता गतपतिकया स्नुपया। पादपतनावनतया द्वयोरपि गलितयोवलययोः॥ प्रोपितपतिकायाः स्नुपाया: श्वश्राश्चरणवन्दनं कुर्वत्या अवनतयोईस्तयोश्च्युतयोः कोपनापि सा श्वश्रू रुदितेत्येकाऽपरस्यै कथयति-अइ इति । इयमेतादशी मत्सुवस्य विरहे तामा यतः करयोर्वलयभ्रंशो भवतीति रोपत्यागात्कारण्येन रोदनमुक्तम् । १. 'क' is missing in P. २. लज्जालुः for लग्नाशीला P. ३. सखीनाम् for सतीभ्यः P. ४. P. 159. V.77-78. ५. P. 84 V.4. Medini reads मोघोऽस्त्रो for मोघा स्त्री. ६. गृहपति० for गतपतिश्या P. ७. ० वनता for o वनतया P.

·V,496 वजयशेरिति सप्तमीयम् । विपद्नेनापि मान्याना माननाऽवश्यमेव विधेयेति धर्म । सेवालोशेन रुष्टस्य मनो द्रवतीति नीति | सजातमपि कोपमुत्सृज्य योगिना दयादिकमेव विधेयमिति युक्ति । विदग्धस्य ॥ ४६५॥ रोति व्च अरण्णे दूसहरइकिरणफससंतत्ता। अइतार झिल्लिविएहि पाभवा गिम्हमज्झण्हे ॥ ४९६ ।। रुदन्तीगरपये दुस्सहरविकिरणस्पर्शसन्तप्ता । अतितारमिजीविरुतै ' पादपा ग्रीष्ममध्याहे ॥ काचिदसती जनाकीर्ण एव स्थाने भाराय स्वीयमरण्ये सङ्केतगमन निवेदयन्ती वदति-रोवति नेति । पाल्पा रुदन्तीवेत्यन्वय । श्रोशम्दो दु खसूचने । झीरुक झिकरुआ इति प्रसिद्ध कृमिभेद । ग्रीष्ममध्याह्न सरतररविकरस्पर्शज सन्ताप एवं पादपाना रोदने हेतुरुत्प्रेक्षा । मध्याहसमये तत्रातपादिविरहात् पादपतलेऽमिसारस्थान मतिसाधीय इति सूचनम् । महताऽधर्मेण स्थावरा जायन्त इति धर्म ।सेवकै स्वपरिश्रमेय स्वामी बोधनीय इति नीति । स्थावरा अपि सुखदु सज्ञा , किमुत मानुपा इति युक्ति । दुर्लभराजस्य ॥ ४६६ ॥ पढमणिलीणमहुरमहुलोहिल्लालिउलबद्धझंकार । अहिमअरकिरणणि उरवचुविरं दलइ कमलवण ॥ ४९७ ॥ प्रथमनिलीनमधुरमधुलुब्धालिफुलबद्धमक्कारम् । अहिमकरकिरणनिकुरुम्बचुम्वित दलति कमलवनम् ।। कमलवर्णन याजेन सहतसरस्नागमनमात्मनो जारे श्रावयन्तीदमाह- पढमेति । निकुरम्य समूह । 'निकुरम्ब कदम्बकम्' अमर । चुम्बित स्पृष्टम् । दलति विकसति । प्रातर्धर्मकरणसमयविज्ञापनमिदम् । तदुक्तम् - उपस्युपसि यत्स्नान किश्चिदभ्युदिते रवौ। प्राजापत्येन तत्तुल्य महापातकनाशनम् ॥ [इति धर्म ] कस्याप्युपचय कस्याप्यपचय इति नीति । रविकिरणवनिमल- ज्योति स्वरूपज्ञानस्पर्शेन हृत्पद्मप्रकाशो भवतीति युक्ति । परमेश्वरस्य ।। ४६४।। १ मीरारुतै for oमिलीविस्तै P. ४ ०रु for o रम्य०P लोमिष्ठा for oलुब्धा० P. 2% is missiog in P. & Supplied by tlie Lditor । ५P 129 V50 .

·V.499. गोत्तखलणं सोऊण पिभअमे अन्ज तीअ खणदिअहे। वज्झमहिसस्स माल न मंडणं उअह पडिहाइ ।। ४९८ ।। गोत्रस्खलनं श्रुत्वा प्रियतम अद्य तस्याः क्षणदिवसे । वध्यमहिषस्य मालेव मण्डनं पश्यत प्रतिभाति ।। सख्या; सौभाग्यं सपल्या मनोदुःखं व्यञ्जयन्ती कापीदमाह-गोप्रेति । गोत्रं नाम । नाम गोत्रं पुलं गोत्रमिति धरणिः । क्षण उद्धय उत्सव इत्यमरः । वध्यमाहि- पस्य महाष्टस्या"...माला यथा शोभते तथा अस्या अपि। अन्यस्या नानिमायेऽन्यत्या नामप्रहै मण्डनं न शोभत इति, यतः 'प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता' इति कालिदासः । वल्यर्थक पशुरादि १ ( है ) इति धर्मः । इदयस्वास्थ्यजनक्रं कर्मा- चरणीयमिति नीति: । सांसारिकसुम्वविरक्तस्य मण्डनादि न धृतिमुत्पादयतीति युक्तिः । दुर्द्धरूढस्य || ४६८॥ महमहइ मल अवामो अत्ता वारेइ में यराणिति । अकोल्लपरिमलेण वि जो खु मुओ सो मुओ वेध ॥४९९॥ महमहायते मलयबात: श्वश्रूवरियति मां गृहानिर्यान्तीम् । अंकोल्लपरिमलेनापि यः खलु मृत: स मृत एव ।। यसन्ते काश्चित् प्रोपितपतिकामन्यत्र नीयमानां काचिज्जरती वारितवती तस्यै सा वदति। कापि विरहोत्कण्ठिना सख्यामात्मावास्यां वा कथयति-महमहद इति । महमहायते नानाकुसुमसौरभयुक्तो भवति । अकोलोऽशोक इति भट्टटीका। अंकोठ इति टवर्गीयद्विलीय. पाठः। मलयमारुतसम्पर्क"...शयसन्तापमाकलव्य गृहेभ्यो निर्गच्छन्ती मां विफलं श्वधूनिवारयति यतो गृहोपान्तस्थिताशोकपरिमलोपि मम दुस्सहस्तेन चेन्न मृतास्मि नदा मामकममग्णमिति भावा सत्यपि नाशहेतौ सत्यो दुश्चारिण्यो नभवन्तीति १. तस्या अद्य for अद्यतस्याः P. ६. Kumara v.1. २. छगा for खण.Weber ७. वारयति is missing in P. ३. पश्यनः for पश्यत P. ८. P. reads गृह.......for गृहानि- ४. Cf कम्पोऽथ क्षण उद्धपों मह उद्धव यन्तिीम् । उत्सव: I.7.88. है. योन for या सलु P. %. The reading is corrupt.A few pa. A few syllables are missing here, syllables are missing here.

·- VI. 500 ( ५४ ) धर्मः । एवेनोपायेन साध्ये कार्ये आयान्तरापातो न दोपाय, उपायस्य उपायान्तरा- दूपकत्वादिति नीतिः । अनियतं सांसारिकसुसं हेयमिति युक्तिः । माधवस्य ||४६६|| मुहपेच्छओ पई से सा वि हु सविसेसदसणुम्मइआ । दो वि कअत्या पुहई अमहिळपुरिसं व मपणंति ॥५००॥ मुखप्रेक्षक पतिस्तस्या ' मापि सलु मविशेषदर्शनोन्मत्ता ! द्वारपि कृतार्थी प्रथिवीममहिलापुरुषामिव मन्येते ।। फयोश्चिन्मिथुनयोरन्योन्यानुरागं सूचयन्ती तत्कान्वाया असाध्यतामाह मुइति । महिला स्त्रीजगति नान्यन्मिथुनमस्तीति भाव | सौदाम्पत्यं लोकद्वयसाधकम् । तदुत्तम- परस्परानुरागश्च दम्पत्योरतिदुर्लभः । स्वोऽपि यत्र धोऽपि निवर्गश्च प्रवर्तते ॥ इति (धर्मः) । स्वामिसचिवयोरन्योन्यानुरागो वृद्धि हेतुरिति नीतिः। रागो बन्धहेतु', सच सर्वात्मना त्याज्य इति युक्तिः। कराठाभरणे प्रथमानुरागानन्तरे सहार्थान्वयोऽयम् । रागोऽनु सह वेत्यनोऽत्र पूर्वार्दै रञ्जयत्यर्थः । प्रथमानुरागे सहभावेन सिद्ध. तदनन्तरेऽपि तथैवानुवर्तत इति । शालवाहनस्य ॥ ५०० ॥ इह पञ्चमं समाप्यते सुललितपदवर्णसुन्दरं सरसम् । गाथाशत नराधिपशालवाहननिर्मिते कोपे ।। पश्चमशतसमाप्तिगाथामाह-इहेति । इह पञ्चमं गाथाशतं समाप्यत इत्यन्वयः । इति हारिताम्रश्रीपीताम्बरकृताया साशत्याप्टीकाया पञ्चमं गाथाशतम् ।। रइकेलिहिअणिसणकरकिसलअरुद्धणअणजुअलस्स । रुदस्स तइअणअणं पव्वइपरिविअंजअइ ।। ५०१॥ रतिलिहतनिवसनकरक्सिलयरुद्ध नयनयुगलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयन पार्वतीपरिचुम्बित जयति ।। १. अस्याः for तस्याः P. ६. P.325. SK adds उत्तरार्धे रान. २ सs missing in P. त्यर्थ. before प्रथमानुरागे and OFO is wanting in P. Space reads सहसिद्धभावेन for सिद्धis left blank भावेन 8. vaqtio for coto P. ७ ०कृत० for व्हृत०P. ५. Supplied by the Editor. ८. किशलय० for फिसलय०P.

·( ५५ ) VI. 503. बहुविनशकया पाठरातोपत्रमे तद्वारणाय भगवनो महेश्वरस्प स्तुतिमुखेन नमस्कारगाथामाह-रहफेलीति । निवसनं वस्त्रम् । नयनयुगकपोलं दन्तवासो मुसान्तः स्तनहृदयललाटं घुम्बनस्थानमाहुः । इति । नमत्रीदर्शनं निपिद्धं तन्नाचरणीयम् । तदुक्तम्- अरं भुडते चिरं नाति दत्तं पुष्पं न जिप्रति । न पश्यति बियं ननां मत्प्रियास्तेन साधवः ।। इति धर्मः ।। उत्पन्नमतयः कदापि नावसीदन्तीति नीतिः । काप्पवरोधः कापि तद्विरह इति संसारावस्यां विमृश्य सहिदास्तव्यमिति युक्तिः । शालवाहनस्य ।।५०१॥ आउच्छणविच्छाभं जाआइ मुहं णिअच्छमाणेण । पहिएण सोअणिअलाविएण गंतुं चिअ ण इदं ॥५०२॥ आपूछनविश्छायं जायाया मुखं निरीक्षमायेन । पथिकेन शोकनिगडायितेन गन्तुमेव नेष्टम् ॥ प्रवासगमनोद्यतः कोऽपि प्रेयसीसंवादा ..स्याश्च मुखं दृष्ट्वा गन्तुमेव न शको- सौत्येकाऽपरस्य कथयति । काञ्चिदभिलपतो नायकस्य प्रत्याख्यानार्थ तत्पत्युरागमन वा दूती वर्णयति-आउच्छणेति । कारुणिका ..'हमानाः स्वकार्यमुपेवन्त इति धर्मः । निग्धानां दुःख कार्यान्तरवैमुख्यं कारयतीति नीतिः । संसारिणां स्नेह एव महानिगह- बन्ध इति युक्तिः । तस्यैव ।। ५०२।। सईवेदे मुसलं विच्छुहमाणेण हड्दलोएण। एकग्गामे विपिओ समेहि अच्छीहि विण दिहो ॥५०३॥ सूचीवेधे मुसलं विक्षिपता दग्धलो फेन । एकमामेऽपि प्रियः समाभ्यामतिभ्यामपि न दृष्टः । उपपतौ जातानुरागा कापि फुलटा जनवादभियाऽवलोकनैपि स्वाच्छन्धमलम- माना कामप्यास्था लक्ष्योकृत्य वदति-सूईवेहे इति । सूचीवेधे मुसलं विधिपता १. श्राश्न for आपृच्छन. P. out is missing in P. ३. P reads निरीक्ष्य for निरीक्षमाणेन ४. स्नेह० for शोक. P. ५. न तीयम् for नेष्टम् P. 4. A few syllables are missing here ७. This verse is missing in P.

·। VI. 504 ( ५६) । दग्धलोकः संशयमुझावयति । अल्पमपि दुश्चरितमतिप्रकाशं यातीति तन्न कार्यमिति धर्मः । गद्गितेन कार्य साध्यमिति नीतिः । अयोग्योप्यभ्यासवशेन मुक्तौ प्रभवतीति युक्तिः । विक्रमभानोः ॥ ५०३ ॥ अजं पि दाव एक मा में वारेहि पिअसहि ! रुति । कलिं उण तम्मि गए जइ ण मुआ ता ण रोइस्सं ॥५०४॥ अद्यापि तावदेकं मा मो' धारय प्रियसखि ! रुदतीम् । कल्यै पुनस्तस्मिन्गते यदि न मृतो तदा न रोदिष्यामि ।। भा'...से प्रियेण प्रवासयाना कर्तव्येति श्रुत्वा कयाचिदुदितं सा च सख्या निषिद्धा सा सखीमेवोद्दिश्य वदति-अनं पीति । एक दिनमित्यार्थम् । वारणफलम- रोदनं तम हेत्वभावादेव न भविन्यतीत्यलं रोदनेनेति भावः । मृत्योनित्यत्वमाकलय्य 'गृहीत इत्र फेशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्' इति धय धर्मत्वरया विधेयमिति धर्मः । द्विमः कार्यासमर्थो भवतीत्युत्साह आहार्योऽपि कार्यिणा कर्तव्य इति नीतिः । जीवनानित्यता फश्चिच्छिध्ये प्रतिपादयतीति युक्तिः । सम्भोगेषु विप्रलम्भजायां प्रेमपुष्टी मरणमिति कराठाभरणे। सर्वसेनस्य ।। ५०४ ॥ एहि त्ति बाहरंतम्मि पिअअमे उअह ओणअमुहीए । विउणावेढिअजहणत्यलाइ लज्जोण हसि ॥५०५॥ एदीति व्याहरति प्रियतमे पश्यतावनतमुख्या । द्विगुणावेष्टितमधनस्थलया लज्जावनतं सितम्। कस्याश्चितुमत्या लज्जावतीत्वं वैदाध्यं च सखी वर्णयति-एहि तीति । उत्सवदिने मत्समीपमागच्छेति प्रेयसि वदति । एतहि एतस्मिन्नवसरे । रजोयोगा- व्यभिचारिनितम्वे वाससा द्विगुणावेष्टनमिति स्त्रीणां विचारः । पापे प्रवर्त्तमानः स्वामी सत्कारेणानुजीविना पारणीय इति धर्मः। अनवसरं कुशला इङ्गितेन प्रकाशयन्तीति १. मां मा for मा मां P. in P. २. ०सखी for ससि P. ७. एलहिँ for पश्यत P. ३. कल्ये पुनः is missing in P. ८P. reads द्विगुणावेप्टो नितम्यस्य ४. कस्मिन् for तस्मिन् P. for the second half of this ५. मरिष्ये for मृता P. €. A few syllables are missing verse.

·VI 507. । नोति । विषयेभ्य सत्पुरुपा श्राकृष्यमागा अपि (मनो) निवारयन्तीति युक्ति । तस्यैत्र ॥५०५ ॥ मारेसि कं ण मुद्धे ! इमेण रत्वंततिक्खविसमेण । भुलआचावविणिग्गअतिरखअरद्धच्छिभल्लेण || ५०६ ।। मारयसि क न मुग्धे । अनेन 'रतान्ततीक्ष्णविपमेण। भूलताचापविनिर्गततीचचत्तराधिभनेन ।। कामपि स्वरूपा युवती कटाक्षेण निरीक्षमाणं कोऽपि कलाकुरालस्तामुद्दिश्य वदति-मारेसि क ण मुद्ध इति । अक्षि एव भन्नमस्त्रविशेपस्तेनानेन हे मुग्धे फन माग्यसि । अपि तु सर्वमेव मारयसि । वक्तस्य मुखस्य अन्ने अन्तिके एकदेशे तीक्ष्णेन विपमेण भान्जेन । धूलतामय तत्स्वरूप यहाप ततो विनिर्गतेन भन्नेन । 'अन्त स्वरूपे नाशे ना(न)स्त्रीशेपेऽन्तिके निपु मेदिनी । येन कर्मणा परिवेदना नोत्पद्यते तदेव कर्म फर्तव्यम् न फश्चिन्मर्मणि स्पृशेदिति धर्म । कुलटा फटाक्षमाणैव पर मारयन्तीति नीति । हरति हि हरिणाक्षीमित्यादिदर्शनेन योपिता सन्निधान वर्जनीयमिति युक्ति । महिषासुरस्य ॥५०६॥ दिहाइ जण दिहो सरलसहावाइ जं च गालविभो । उवभारो जण कमो त चित्र कलिअं छइल्लेहिं ॥५०७॥ दृष्टया या दृष्ट सरलस्वभावया यच्च मालपित । उपचारो यन्न वृत्तस्तदेव कलित विदग्धै ॥ बहवो विदग्धा एकत्त्या स्थानमुपगतास्तत्रैकस्तस्या अनुरागविषय , स च तया दर्शनादिविपयो न तोऽन्येऽनुसम्भाविता एव येपा विकल्पो जायत इति तस्या सखी तामुद्दिश्य वदति-दिवाइ इति ! यन्न दृष्टस्त्वयेत्यार्थम् । उपचारोऽभ्यागतानुरूपपूजनम् । घडल्लेविदाधैराकलितम् इयमस्मिन् प्रवृत्तेति । यत एवमाकारेण लोकाकलनभयात्तया तस्मिन्न रूपदर्शनादेरपहव कृन इति भाव । उचितक्रियाया अकरणे लोक शङ्कत इति धर्म । अपायमपरिभाव्योपायचिन्ता कार्यनाश करोतीति नीति । दृष्टयादिविशेषज्ञानी जायत इति युक्ति । अपिहिताख्य मीलितमिदम् । तदुक्त फएठाभरणे- X P 11 V 2 Medını reads १ वक्त for रक्ता० । २P adds मय after Vलता अन्त for अन्त and adds न ३ विनिर्गतेना for विनिर्गतbefore स्त्री तीक्ष्यातरार्धा । [५P.177 ·VI. 508. वस्त्वन्तरतिरस्कारो वस्तूना मीलितं स्मृतम् । पिहितापिहित चैव सद्गुणातद्गुणे च तत् ।। [५०५] तुह दंसणे सभण्हा सई सोऊण णिग्गा नाई। तइ वोलीणे ताई पआइ वोढन्या जाआ ॥ ५०८॥ तव दर्शने सतृष्णा शब्दं त्वा निर्गता यानि'। त्वयि व्यतितान्त तानि पदानि वोढव्या जाता ॥ अत्र यदृष्टया न दृष्ट इत्यादिना तदनुरागात्तदर्शनाकामक्षिणी तेन तद्गृहनिकटे गच्छता किमपि भाषितं तच्छ्रुत्वा गृहाचिन्निर्गताऽनन्तरं सा यावन्ति पदानि गता ताव- न्त्यन्येन नीते ते तस्या अनुरागातिशयं पुरुपस्य पृते तत्सखी नायिकाया अवस्थया सपनायकमुत्तरलयति-तुइ दसणे इति । यानि पदानि' पदवीनिर्गता तान्ति पदानि वोढन्या उद्वहनीया जाता। अन्येपामित्यार्थम् । त्वदर्शनाला जातमोहादेवमिति भाव । प्रत्यक्षेण देवतादिदर्शनार्थमुद्यतस्य तदसम्भवे मनोदुःखं भवत्येवेति धर्म. । कार्या- रम्भे तद्वैफल्यमिति नीति. । तृष्णया सर्व एषाकृप्यतेऽत: सा न विधेयेति युक्ति । श्रीमाधवस्य ॥ ५०८॥ ईसामच्छररहिएहि णिन्विआरेहि मामि ! अच्छीहिं । एहिं जणो जणम्मिय णिअच्छए कुह ण झिज्जामो ॥५०९॥ ईमित्सरहिताभ्या निर्विकाराभ्या मातुलान्यक्षि याम् । इदानीं जनो जनमिव निरीतते कथं नक्षीयामहे ॥ अनुदिन दुर्वलायमाना नायिका कथ त्व दुर्बलेात सख्या पृष्टा सा तामाह--- ईसामच्छरेति । ईयेत्यागोदास्यमात्रप्रतिपादक जनमुदामीनमिव, तथा च स साफूर्त न मामवलोकतेऽत: कथ न क्षीणा भवामीति भाव 1 ईयादि न कार्यमिति धर्मः । निपुणा दृष्टिविकारेणैव वैरस्यमाकलयन्तीति नीति । मुमुक्षव. सर्वत्र समाना एवं भवन्तीति युक्ति । रेखाया || ५०६ ॥ १. नि 1s missing in P Rag is missing in P ३ पदानि 1s supplied by the Editor. ४ मात्सर्य for मत्सर P. X P. adds Arafat after fea1-414. ६ मातुलानि Is missing in P. ७ ०क्ष्य० for ०१०P. ac for a P.

·VI.612. - 4 अण्णं पि किं पि पाविहिसि मूह! मा तम्म दुक्खमेचेण । हिअ ! पराहीणजणं महंत तुइ केत्ति एवं ॥५१२॥ अन्यदपि किमपि प्राप्स्यसि मूड ! मा साम्य दुःखमात्रेण । हृदय ! पराधीनजनं महत्तव कियदेतत् ।। निमनितापरतन्न कमा नायफमनुकूल यतुं सूचयन्नी कापि हृदयमुपालमने- श्रएणं पीति । हे हृदय ! मूढ ! दुःखमात्रेण मा ताप मा ग्लानि गच्छ । अन्यपि अनिर्वचनीयमनिष्टं प्राप्स्यसि । पराधीनं जनं गद् इञ्छत् है हृदय ! तब कियदेवत् ? अपि तु न फिमपि, यनोन्यवश्यस्यात्मसात्करणं दुःखसाधनमेवेति भावः । तमु आनो 'शमामष्टानां दीर्घ.' १ श्यनि मध्यमपुरपैकवचने रूपम-ताम्येति । महदिति सम्बोधने पेति शतृ । 'मानं कात्स्न्येऽवधारणे' धरणिः । अशक्यारम्भो दु समात्रफ्लो न कर्तव्य इवि धमः । अन्यदीयस्यार्पणं दुःखेनैव भवतीति नीतिः । सांसारिक सुखं हेयमिति युक्ति: ।। ५१२॥ वेसोसि जी पंसुल । अहिअअरं सा हु पल्लहा तुज्झ । इअ जाणिकण वि मए ण ईसिभ दडपेम्मास ॥ ५१३ ।। द्वेष्योऽसि यस्याः पांसुल' अधिकता' मा सलु वल्लभा तव । इति ज्ञात्वापि मया न ईष्यित दायप्रेग्या. ।। चेसो इति । हृदय ! उत्तानाशय! दग्धस्य ईदशस्यानपेक्षितस्य प्रेम्णः कृते मया न ईव्यितम् । ईययकोपस्य विशेषो न कृतः । यन ईदशेऽपि त्वयि चिन्तां करोमीति तात्पर्यम् । यद्वा न ईशितं प्रभुत्वेन न व्यवहतम् । रागाहपहृदया दोपं जानन्तोपि तत्परित्यागं फर्तुमसमर्था भवन्तीनि धर्मः । अमीष्टस्यानपराधो नीति. । शानिना स्वहृदयेऽपि न विश्वमनीयमिति युक्तिः । रमिलस्य ।। ५१३ ।। सा आम मुहअ ! गुणरूअसोहिरी आम णिग्गुणा अ अहं । भण ती जोण सरिसो किं सो सन्चो जणो मरउ ॥५१४|| १. पाशुल tor पांसुल P. २. इदय for अधिकतरम् P. ३. मा lor सा P. ४. आनन्त्यापि for ज्ञात्वापि ५. तथा for मया P. ६. ईपितम for प्यतम् P.

·1 VI.516 सा श्राम सुभग । गुगारूपशोभनशीला आम निर्गुणा चाहम् । भण तस्या यो न सहश किं स सर्वो जनो म्रियताम् ।। अन्दा वनिता च स्तुवन्तं कान्तं कापि सेोालम्भमाह-सा आमेति । श्रमा सेानुमलावित भट्टटीका । असमोऽसाधारणो यो गुणस्तेन शामिनी, तस्या अपमो जनो जीवत्येवेति ईयोक्ति । महता सर्वेषामंत्र परितोप कर्तव्य इति धर्म । परहृदयानु- वर्त्तनेन स्वहानिमप्यूरीकृत्य स्वकार्य चिन्तनीयमिति नीति. ! योगिनस्तु नियन्ते नतु कामचिन्तका भवन्तीति युक्ति. । यश.सिंहस्य ॥ ५१४ ।। संतमसंत दुवं सुहं च जाओ घरस्त जाणंति । ता पुत्तम ! महिलाओ से साउ जरा मणुस्साणं ॥५१५॥ सदसदुस सुखं च या गृहस्य जानन्ति । ता. पुत्रका महिला. शेपा जरा मनुष्याणाम् ।। वेश्याभिलापात्पुत्रं वारयन्ती कापि फुलवधूप्रशसामाह । स्वसुताया अवकाशार्थ सघनं कमपि पुरुषमाइरन्ती फाचित फुट्टनी वा शिक्षति-संतमिति । गृहस्य गृह- पत्तेरिनि प्राचीना टोका। तासुखदु सज्ञानात्ता एवं महिला , शेषा सुखमात्राभिलापिण्यः जयमानहेतुत्वामरा एव मनुष्याणाम । यथा जरा क्षयहेतुरेकस्तथा ता अपीत्यर्थः । गृहाश्रमात्परं नास्ति पुसा स्वर्गस्य साधनम्। शीलशौचगुणोपैता यदि भार्या वशानुगा इति धर्म । सम्पत्तौ च विपत्तौ च मरणे च न मुह्यति । सा स्वीया हा प्रति प्रेम जायते पुरयकारणम्" इति । समदु खसुखो यो न भवति तत्रानुवन्धो न कर्तव्य इति नीति । समदु खसुखो युत्पधिकारी भवतीति युक्ति । बहुरलस्य ॥ १५ ॥ हसिएहि उवालंभा अच्चुवआरेहि खिजिअव्वाई। अंमूहि भंडणाई एसो मग्गो मुमहिलाणं ।। ५१६|| १P adds असम before गुया 39 is missing in P ३ शोभिनी for शोभनशीला p ४. स 15 missing In P. ५ वा for P.

·VI517 हसितैरुपालम्मा अत्युपचार खेदितव्यानि । अशुभिर्भण्डनानि एप मार्ग 'सुमहिलानाम । काश्चिद् मा रूपयोवनसम्पन्ना प्रियापराधलेशेन रुक्ष वदन्ती काचिद्धितैपिणी फुलवधूच शिक्षयन्ती सोपदेशमिदमाह--हसिएहि इति । उपालम्भो नैव परुपोक्तया किन्तु हसितै । अत् पचार खेदितव्यानि नतु गृहकार्यपरित्यागात् । भएडन कलह खलीकार सचाश्रत्यागानतु विरुद्धवाक्य । इति । ' भए न कवचे युद्धे खली कारेपि न यो ' इति मेदिनी । अय च कुलस्त्रोणा धर्म इति धर्म । कुशला कृतेऽप्यपराधे कार्यबुद्धया सत्कट कोप न कुर्वन्तीति नीति । सर्वसहिष्णुता मुक्तिरिति कश्चिच्छिष्यमुपदिशतीति युक्ति । फण्ठाभरणे श्लाघनीयमाना ललितेय नायिका । कुमारिलस्य ।।५१६।। उल्लायो मा दिजउ लोअविरुद्ध त्ति णाम काऊण । समुहावडिए को उण वेसे दिहि ण पाडेइ ॥५१७॥ उल्लापो मा दीयता लोकविरुद्ध इति नाम कृत्वा । सम्मुखापतिते क पुनद्वेष्ये दृष्टिं न पातयति ।। प्रेयसापमानिताया वृत्चेपि तदर्शने चातुरस्क न वृत्तमिति साऽन्यामुपालभमाना वदति। जनापवादभयादकृतसम्भाषणेपि कान्तेऽलमुद्वेगेनेति वदन्ती सखी काप्यतीद सरोप वा प्राह-उल्लायो इति। उल्लापोऽध्यवसायवाक्यमिति भट्टटीका । नाम क्रोधे। 'नाम कोपेभ्युपगमे विस्मये स्मरणेपि च ' इति मेदिनी । नामेति स्थाने । श्रामेति ईर्ष्यानुमतौ। पातयति ददाति । विपद्गनोऽलीकाश्वासनेनाप्याश्वासनीय इति धर्म । कार्यदत्तहृदया हितैपिणामपि शिक्षाया अध्यन्तीति नोति । मुमुक्षवो लोकैपणा नापे- क्षन्ते इति युक्ति । मन्मथस्य ॥ ५१७ ।। साहीणपिअअमो दुग्गो वि मण्णइ कअत्यमप्पाण । पिअरहिओ उण पुहवि पि पाविउ दुग्गओ चे ॥५१८॥ स्वाधीनप्रियतमो दुगतोऽपि मन्यते कृतार्थमात्मानम् । प्रियरहित पुन पृथिवीमपि प्राप्य दुर्गत एव ।। १ स्व० for सु०P २ P 120 V 100 ३ P 846 ४ विरुद्धमिति for विरुद्ध इति P ५ कायलीकम् 1s suggested for काप्यतीदम् ६ पिया for प्रिय P ७ लब्ध्वा for प्राप्य P ·VI.520. वृदयगमकान्तरहितः फश्चिदनेश्वर: सानुनापमिदमा६ । अनी कमपि वा कापि कामिनी मुत्कर्पयन्नी वा वदनि साहोणेनि । स्वाधीना प्रियतमा यस्येति स्वाधीन- प्रियतमः । अतिमान्तसङ्कनसमयो नायिकामुपालभमानो नायक; मरोपमिदमाह या। सौदाम्पत्यमेव सर्वत्मालोकद्वयसाधनमिनि धर्म. । वचनकरः प्रभुः सुग्यमुत्पादयनीति नीतिः । प्रायत्तरतिपुरुषपरिचयेन कृतार्थता भयनीति युतिः । ईश्वरस्य ॥१८॥ किं रुसि किं व सोमसि कि कुपसि सुअणु । एकमेकस ? पेम्म विसं व विसमें माहमु को कैघि तय ।।५१९।। किरोदिपि किं वा शोचसि' किं पुन्यसि मुतनु ! एकैफस्। प्रेम विपमिव विपमं कथय को रोढुं शक्नोति ।। एकभार्यस्यापराधनेशमवाप्य कृतकोपरोदना कान्ता कयाचितिपियोपदिश्यते- किं रमसीति । प्रतिपक्षाभावादेत्यभिधानम् । यथा विर विसर्पद रोटुं न शक्यते तपा प्रेमापोत्यर्थः । प्रेम चेदस्ति तच विक्रस्परं ततः किं रोदनादिनति भागः15ः शमोत्यपि तु न फोपीत्यर्थ. रोदनादि निपिदं नाचरणीयमिति धर्म.। प्रेम्णोऽवरोधो मङ्गो नकर्तन्य इति नीतिः । संसारेऽलं रोदनादिना तद्विपटनाय या कर्तव्य इति युतिः। तत्पर ॥५१६॥ ते अ जुआणा ता गामसंप तं च अम्द तारुणं । अपखाणभं व लोओ कदेहि अम्हे वि तं मुणिमो ॥५२०॥ ते च युवानस्ता प्रामसम्पदस्तपस्माक वारण्यम् । ओख्यानकमिव लो कपयति वयमपि तन्णुम ॥ गतयौवना काचित्स्वीयं तारण्यं लोकमुपादायनी साश्चर्या वदति । वार्द्धके तरुणानामधारणान् कापि फुलदा सनिर्वेद का इद प्राइ- अजुभाया इति । पाख्यान पुगत्तम् । काचिदनभ्युपगच्छन्तोमनी कारयितुं फुटनी योजनानित्यत्वमाह । किं करिष्यति मन्दात्मा समन न यत्कृतम्' इति धर्म. । कालवशेन यदुरपयने तत्पर एवेति नीति । सर्वमिदमनियमिति युक्तिः । शालवाहनम्य ॥२०॥ १. किमु शोचसे for किंधा शोधसि P.४ P.adas , alter वा.. २. एका एकस्य for एकैस्मै P. ५ भरल्यान for भादयान P. Yt is missing in P.

·VI.521. वाहोहभरिभगंडाहराइ भणि विलक्खहसिरीए । अज्ज वि किं रूसिज्जइ सवहावत्थं गधे पेम्मं ॥५२१॥ पाप्पौषभरितगएडाधरया भणित विलक्षहसनशीलया। अद्यापि कि रष्यते शपथावस्थां गतं प्रेम। काचित्सौभाग्यहप्ता प्रियापराधमुपालभ्य गृहीतमाना प्रियेगणानुनेतुमारब्धा । स्वदन्या न मम प्रेयसीति शपथेन प्रत्ययं कारयदा प्रियेणानुनीयमाना सोपालम्भ- मिदमाह-वाहोहेति ।। ५२१ ।। ण वि तह अणालवंती हिअभं दमेइ माणिणी अहि । जह दूरविभिभगुरुअरोसमज्झत्थभणिएहि ॥५६५॥ नापि तथानालपन्ती हृदयं दुनोति मानिन्यधिकम् । यथा दूरविजृम्भितगुरुकरोपमध्यस्थमणितैः ।। ...न्ये संज्ञापमिदमाह-न वितइति । अधिकं यथा स्यादेवम् । दूरमत्यर्थ विम्मितो गुरुरोपो यत्र । एतादृशेर्मध्यस्थाना भणितैर्यथा हृदयं तापयति न तथानाल- पन्ती तापयतीत्यन्वयः । मध्यस्थ्ये ? (स्था) दूतो । हृदयकालुष्येण क्रिया न कर्तव्येति धर्मः । स्निग्धस्य मध्यस्थवचनमपि सन्तापकारि स्यादिति नीतिः। मानरोपादयः शरीरजाः शत्रवो नित्यं जेतन्या इति युक्ति । तस्यैव ।। ५६५ ॥ गंधं भग्याअंतभ पककलंबाण वाहभरिमच्छ ! आसमु पहिअजुआणा ! घरिणिमुई मा ण पेच्छिहिसि ॥५६६॥ गन्धमाजिप्रन्पककदम्बानां वाष्पभृतात! श्राश्वसिहि पथिकयुवन् ! गृहिणीमुवं मा न प्रेतिप्यते ॥ १. मृत for oमरित.p. is missing in P. The Ms २. विल हसन्त्या for विजतहसनशी adds on the margin: लया P. त्रुटिरत्र श्नो० ४४/४. ३. नविभाव्यो for रुप्यने P. ६. तापयति for दुनोति P. ४. प्रेम is missing in P. ७. Pitambara's commentary on ५.Pitambara's com nentary perse 565 begins frou bere. on this as well as on the ८. संज्ञापयन् is suggested for संज्ञापम्. following forty-three verses है. पान्य for पथिक P.

·VI.563. वर्षासु प्रियतमाविनाशमाशय जाताओं पथिकं कारि समाधासयति । फापि फेनापि पथिकेन सह जातानुराणा तं वदति-गन्यमिति । त्वदागमनबद्धाशाया मुख प्रेक्षिष्यस इति मावः । प्राशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां सयपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ।' इति ।व्याकुलहृदया महात्मभिराधसनीया इति धर्मः । श्राशया प्राणाधारणमिति नीतिः । गन्धोपि विपयसमाफको भवतीति स च धारणीय इति युक्तिः। प्रवरसेनस्य ॥४६॥ गन्ज महं चित्र उवरि सव्वत्यामेण लोहहिअअस्स । जलहर ! लंबालइ मारे मारेहिसि बराई ॥५६७|| गर्न ममैवोपरि सर्वस्थाना लोहहृदयस्य । जलधर ! लम्बालकिकां मारे मारयिष्यसि वराकीम् ।। कोऽपि स्वामिनियोगाद् गृहमागन्तुमसमर्थः सन् जलधरं सकोधमाद-गनेति । स्थाम बलम् , सर्वबलेनेत्यर्थः।रे नीच!सम्बोधनम् । लम्बोऽलको यस्यास्ताम् । वराकी मा मारयिष्यसीत्यन्वयः । पुंसो विक्रमः स्त्रीपु न शस्त इति धर्मः । कार्यमात्मपीडयापि रक्षणीयमिति नीतिः । स्त्रीहेतुकमिदं संसारदुःखमित्यतो हेयमिति युक्तिः। फलशस्य 1 पंकमइलेण छीरेक्कपाइणा दिण्णजाणुवडणेण । आणदिजइ हलिओ पुत्तेण व सालिछेत्तेण ॥५६८॥ पलमलिनेन क्षीरेकपायिना दत्तजानुपतनेन । आनन्द्यते हलिकः पुत्रेणेव शालिक्षेत्रेण ॥ आमन्नफलोदयः कृतले शो हतिशयं जनयतीति प्रतिपादयन् कश्चिद्धालिक निदर्शयति । शालिक्षेत्राणामासन्नच्छेदादभिसारस्थानान्तरं फुलटा जारे यावयति वा- पंकमइलेनेति । शालिक्षेत्रेण हालिक अानन्द्यत इत्यर्थः। पङ्कमलिनेन क्षेत्रेण दीरमेक- मर्थात् पीठं वाल्येन यत्र तेन क्षेत्रेण । हीरमानं पीतमस्ति नतु पाकादिनिर्वाहो धान्या- नाम् । दत्तं भानुपतनमिव पतन शालिक्षेत्रेण । यथा कश्चित्पुत्रेणानन्द्यते तथेत्यर्थः । पकमलिनेनेत्यादि तत्रापि विशेषणम् । उत्पत्तिमात्रेण पुत्रो लोकद्वयसाधको भवति । तदुक्तम् -पुन्नान्नो नरकात्त्रायत इति पुत्र इति धर्मः। आसन्नफनोदयः केशो हतिशयं १. Kalidasa's Meghadata 1. 10. ३ व्हालिक: for हलिकः P. २. माश्यसि for मारयिष्यति P..

·VI.569. जनयति । तदुक्तम्-'सोशः फलेन हि पुनर्नवता विपत्ते' इति नीति पुन क्षेत्रादिसंसा- रिणामानन्दकरो नतु मुमुक्षुणामिति युक्ति । यहुगुणस्य ॥ ५६८॥ कह मे परिणइआले खलसंगो होहिइ चि चिंततो। ओणअमुहो समूओ रुबइ व साली तुसारेण ।। ५६९ ।। कथ मे परिणतिकाने सलसङ्गो' भविष्यतीति चिन्तयन् । अवनतमुस सशूको रोदितीव' शालिस्तुपारे । सनिवेशविशेपेण शालीनां रोदन कश्चिदुत्प्रेतते । शालिक्षेत्रे पाकात्सङ्केनभन भार वा फापि श्रावयति-फह मे इनि । पाकवर्द्धफे परिणती। सल खरिहान इति प्रसिद्ध दुर्जनश्च । ससूत्रो सशोक इति च । दुर्जनै सम सङ्गो लोकद्वयविरोधी । तदुक्तम्- निश्वासोद्गीर्णहुतभुग्धूमधूधीकृतानने । घरमाशीविषै सग कुर्यात्रत्वेव दुर्जनै ॥ इति धर्म । दुर्जनै सम सगो न विधेय इति नीति । भाव्यपि दु ख हेयमिति युक्ति । शालवाहनस्य ||५६8 11 संझाराओत्यइओ दीसइ गमणम्मि पडिवआचंदो । रत्तदुऊलंतरिओ थणणहलेहो ब पववहुए ॥ ५७० ॥ सन्ध्यारागोत्स्थगिनो दृश्यते गगने प्रतिपञ्चन्द्र । रक्तदुवूलान्तरित “स्तननखलेख इब नववध्वा ।। फापि कुनवध्वा नखाघात दृष्ट्वा कथयति । उपपतिसमीपगमनाय चन्द्रस्य क्षीण- तया ज्योत्स्नाया अभाव वर्णयन्ती दूनी कुला त्वरयति वा-सझेति । उत्स्थगित पिहित 'स्थगे सवरणे' इति धातोरनुमारात् । सन्ध्यागमो योग्नीयो धार्मिकेन इति धर्म । अवस्थाभेदेन महान्तोऽपि लघो साश्य यान्तीति नीति । अविद्यान्तरितज्ञानोत्प्रेक्षय कस्यचिच्छिष्य बोधयितुमिति युति । चामीकरस्य ।। ५७० ।। अइ दिअर ! किंण पेच्छसि आआस किं मुहा पलोएसि ? जाभाइ बाहुमूलम्मि अद्धअदाण परिवाडिं ॥५७१।। १ Kalidasa's Kumara v.56 ४. स्दतीव for रोदितीव P ० सयोगो for ०सङ्गो ५ नववध्वा नसनिपात इव for स्तन- ३ भवतीति for भविष्यतीति P नसनेख इव नववध्वा P २ ·। ( ६७ ) VI.573. अयि देवर !'' प्रेतसे श्राफाशं कि मुधा प्रलोकयसि । जायाया पाहुमूमे चन्द्राणां परिपाटीम् ।। फापि देवरं सपरिहासेय॑माह-बइ दिअरेति । विजोली पति वा । 'मुधा निरर्थक व्यर्थम् एवममरः । जायाया बाहुमूलेऽर्द्धचन्द्रपरिपाटि" fन प्रेक्षस इत्यन्वयः। नवश्चन्द्रोऽवश्यं नमस्करणीय इति धर्मः । समत्सरा. परिहासनापि परे रहस्य प्रकाश• यन्तीति नीतिः। प्रथमत एव शून्यध्यानासस्य मोपारम्मोपदेशोमिति युक्तिः । फराठाभरणे हेलादीत्यादिप्रहणेन भावादयो गृह्यन्ते तत्र परिहाम: नियामयमिति । अर्जुनस्य ।। ५७१॥ वाआइ किं भणिज्जउ केत्तिअमेत्तं व लिखए लेहे। तुह विरहे जं दुक्खं तस्स तुमं चेअ गहिअत्यो ॥५७२।। बाची भएयता कियन्मानं वा लिख्यते लेसे। तय विरहे यदुःसं तस्य त्वमेव गृहीतार्थः ।। ससि सन्दिशेति फाप्युक्ता सती प्रोपिनमुद्दिश्य वदति -वामा इति । गृहीती ज्ञातः लेसादपि । मन प्रसादेन यत्क्रियते तदेव कर्म फर्वम्यम् । मन पूतं समाचरेदिति धर्मः। हितैपिणाऽभिमतेनानुनीयमानेन लि(ले)पनादि नाऽपंक्षणीयमिति नीतिः । एतादर्श सांसारिकं दृष्ट्वा योगिनोदातीनेन भवितव्यमिति युक्तिः । चारुदत्तस्य ।। ५७२ ॥ मअणग्गिणो व्व धूमं मोहणपिच्छि व लोअदिट्टीए । जोवणधों व मुद्धा वहइ मुअंधं चिउरभारं ।। ५७३ ।। मदनाप्रेरिव पूर्म मोहनपिच्चिकामिव लोकदष्टे । यावनध्वममिव मुग्धा वहति सुगन्धं चिकुरभारम् ।। १. चिन्नु for किं न P. ७. ०पाटीम् for oपाटिम issuggested. a fii is tuisstag in P. ८.P.309. ३. प्रलोकयसे for प्रलोकयसि ? ६. वाचया for वाचा K. ४ ०पाटिम् for oपाटीम् P. १०. किमु for किम् P. ५. The plurase'विंजोली पति वा' ११. तां 1s missing in P. is out of place here Its pro- १२. मे ममिव for मेरिव धूमम् P. per place is in the coumes. tary on stanza576. १३. पिच्छ० for पिच्छिका. P. ६. cf.'व्यर्थ तु वृथा मुधा' III. 3.4. १४. लोकः दृष्टीनाम् for लोकदष्टः P.

·VI. 574 फस्याश्चित्सौन्दर्यातिशय रूपापयन्ती कापि कमपि युवान प्रबोधयति-मश्रण- ग्गियो इति । पिच्छिकामयूराणामैन्द्रनालिफेन व्यामोहनी क्रियते । 'चिकुर फुन्तलो घाल. कच केश शिरोरह' इत्यमर' । दुर्वहमप्युचम वहनीयमिनि धर्म । सगुण एव बहूना रखनं करोतीति नीति । अस्तु तावदन्यचिकुरामार एव स्त्रीया व्यामोहक इति वा योगिना दूरत परिहर्तव्या इति युक्ति । तस्यैव ॥ ५७३ ।। गिरिसोत्तो ति भुग महिसो जीहाइ लिहइ संतत्तो। महिसस्स कण्हपत्थरझरो ति सप्पो पिअइ लालं ॥ ५७४ ।। गिरिस्रोत इति भुजङ्ग महिपो जिह्वया लेढि सतप्त । महिपस्य कृष्णप्रस्तरझर इति सर्प पिबति लालाम् ॥ दीर्घरतार्थ पत्युरन्यचित्तता फारयितु कापीद दर्शयितुमाह-गिरिसोत्तो इति । लेढि आस्वादयति । लाला लार इति ख्याताम् । महिपस्य लालामित्यन्वय । महिप- सर्पयोर्यथाऽविरोषस्तथाऽविरोध सर्वे सम विधेय इति धर्म । विरुदैरपि मलिन न विधेय- मिति नीति । रोपादि प त्यक्त्वा योगाभ्यासो विधेय इति युक्ति । इय च गाथा टीकान्तरे न प्राप्ता (1५७४ ।। रु सिह चित्र से असेसपुरिसे णिअत्तिअच्छेण । वाहोल्लेण इमीए अपमाणेण वि मुहेण ।। ५७५ ॥ रूप शिष्टमेव तस्याशेषपुरुपे निवर्तिताक्षेण । बाप्पाणास्या अजापतापि मुखेन ॥ अनुरागानुनय सख्या कस्मिश्वित्ससी समुन्नयति-रुअमिति । एतस्या मुखेन तस्य रूप कथितमेवेत्यन्वय । अशेपे पुरुपे निवर्तिते अक्षिणी येन तादृशेन मुखेन। मुख- क्रमेणैवधार्मिकोऽधार्मिकच ज्ञायत इति धर्म । इद्गितेनैवाभिज्ञा परेपामभिप्रायमाकलयन्तीति नीति । मुखप्रसाद एवायो (एव सद्यो) योगप्रतिपादक इति युक्ति 1 देहलस्य ।।५७॥ रुदारविंदमदिरमअरदाणदिआलिरिज्छोली । झणझणइ कसणमणिमेहल व्व महुमासलच्छीए ॥५७६॥ १ 1695 ५ वास्या० for वाष्पा०P २ भुजग for भुजङ्गम् । ६०तस्या for oणास्या P ३ सर्पोऽपि for सर्प P ७ अजरुपमानेनापि for अजल्पता ४. कथितमेन for शिष्टमेव P - ·VI.578. .. वृददरविन्दमन्दिरमकरन्दानन्दितालिपतिः । भणझणायते कृष्णमणिमेसलेव मधुमासलदम्याः ।। बसन्ते प्रभूतकमलरसपानानन्दित्तमधुकरपङ्क्तिवर्णनेन मधुपानमभिलपन्ती काचिन्नायकमिदमाह-रंदारविंदेति । वृहदरविन्द मन्दिरमिव तस्य मकरन्दनानन्दि- तालिनो भ्रमरस्य पतिः सा । मणमणायते अव्यक्तं शब्दमनुकरोति । अत्रोत्प्रेतते- मधुमासो वसन्तः तस्य लक्ष्म्याः । कृष्णमणिरिन्द्रनीलस्तद्घटिता मेखला तुपण्टिके- वेति । रंदै बृहदिति । विजोली पछताविति देशी। श्राश्यत्वेन मन्दिरनिरूपणम् । प्रभातसन्ध्याप्रकाशनेन धर्मः । सेन्यस्य सेवकेन सदा शोमेव कार्येति नीतिः। मदजन- कतया मधुपानादीनां योगित्वमिति युक्तिः । इन्द्रराजस्य ।। ५७६ ॥ कस्स करो वहुपुण्णप्फलेक्कतरुणो तुहं विसम्मिहइ । थणपरिणाहे मम्महणिहाणकलसे व पारोहो ॥५७७॥ फस्य करो यहुपुण्यफलैकतरोस्तव विश्रमिष्यति । स्तनपरिणाहे मन्मथनिधानकलश इव प्ररोहः ।। तव स्तनपरिणाहे यस्य हस्तो लगिष्यति स एव पुण्यवानिति सखी नायिका वर्या यति--कस्सेति । यहूनि पुण्यान्येव फलानि यस्य एक्स्य तरोरिव कस्य करः प्ररोह इच पिधानमिव तव स्तनपरिणाहे निसंमास्यति व्याप्य स्थास्थतीत्यन्वयः । मन्मथस्थ निधान निधिस्तस्य कलशे इव स्तने । वृत्तिच्छन्नस्यान्वयोऽत्र । यथा घटादि मुखे पिधानं व्याप्य तिष्ठति तथेत्यर्थः । विना पुण्यं विशिष्टं नोदेतीति धर्मः । पौरुपमपि पुरयेनैव फनतीति नीतिः। फलमभिमन्याय पुण्याचरणं बन्धहेत्विति युक्ति: नायिका अन्दा कुमारीयमिति कण्ठाभरणे । अनुरागस्य ।। ५७७ ।। चोरा सभअसतण्डं पुणो-पुणो पेसति दिट्ठीओ। अहिरविखणिहिकल से व्व पोडवइआथणुच्छंगे ॥५७८।। चोराः समयसतृष्णं पुनःपुन: प्रेपयन्ति दृष्टी.'। अधिरक्षितनिधिकलश इस प्रौढपतिकास्तनोत्सङ्गे।। । १. न समास्यति तव for तव विश्र. ३. धन...for पुन.पुन: P. मिष्यति P. ४. दृष्टाः for रष्टी: p. २. P.345.

·। VI-579. (७०) फमनीयवनिता वशीकृना दोपं न गणयन्तीति सूचयन्ती दूती जारमुत्साहयति- चोरा इति । प्रौढः प्रवीरः । यो यत्रानुरक्तः स तत्पापादपि मनो निवर्तयितुं न शक्नोतीति धर्मः । कार्यसताः प्रत्यवायं न गायन्तीति नीतिः । तृपामयादिकं मुमुक्षुभिहेंयमिति युक्तिः । समर्थस्य ॥ ५७८ ॥ उव्यहइ णवतणंकुररोमंचपसाहिआइ अंगाई। पाउसलच्छीअ पोहरेहि परिपेल्लिओ विंझो ॥५७९॥ उद्वहति नवतृणाकुररोमाश्वप्रसाधितान्यङ्गानि । प्रावृट्लदम्या पयोधरैः परिप्रेरितो विन्ध्यः । कस्याश्चिन्नायिकायां स्ववैदग्ध्यं प्रकाशयनागरः कामुकर्म विन्ध्ये समाधानः प्रावृपं वर्णयति । विन्ध्यनिकुञ्ज कृतसङ्केतं त्वन्न गोऽहं गतैवेति पुरुष कापि सोपालम्भं वइति वा-उञ्चहइ इति । नवनृयाकुरा एव रोमाञ्चास्तैः प्रसाधितानि शोभितान्य- गानि । विन्ध्यस्यापि कामुकसमानवणेन प्रावृषोऽत्यन्त कामोद्रेककारिता ध्वनिता । पयोधरौ स्तनो' । पुण्यवानेव महालक्ष्म्या आलिगित इति धर्मः । अचेतनोऽपि स्त्रीसहितो विकारवान् भवतीति नीतिः । स्त्रीणां परिष्वङ्गोऽचेतनानामेव व्यामो- हनो न पुनः सचेतसामिति युक्ति: । गौणनायकप्रतियोगिनि रतिरूपेणैव रसप्रकर्षस्य द्वासोऽयमिति कण्ठाभरणे । इन्दीवरस्य ।। ५७६ आम वहला वणाली मुहला जलरंकुणो जलं सिसिरं । अण्णणईण वि रेवाइ तह वि अण्णे गुणा के वि ॥५८०॥ आम बहला वनाली मुखरा जलरङ्कवो जलं शिशिरम् । अन्यनदीनामपि रेवायास्तथाप्यन्ये गुणाः केऽपि ।। कस्याश्चिन्नायिकाया. सखी स्वसख्यान्यतो पैलक्षण्यं सूचयन्ती कमप्युदिश्य वदति-श्रामेति । एवमित्यर्थे आम, अनुमतो निश्चये का। 'आं ज्ञाननिश्चयस्मृत्यो.' इति मेदिनी ! जनरङ्कवः पतिषिशेपाः । अन्यनदीनां मध्येऽपि अन्ये इव गुणाः फलविशेष- जनकत्वनैव नदीनां गुण्यागुणत्वकथन धर्मः। सर्वत्रानुभूतो गुणो विशेष जन्यनीति नीतिः । परमार्थोऽनिर्वचनीय इति युक्ति । पालितस्य ॥ ५८०॥ - . १. प्रति० for परि०P. २. स्तनयित्ते for स्तनो P. ३. P.278. ४. अन्यनदीष्ठेव for अन्यनदीनामपि P. ५. अन्ये for तथाप्यन्ये P. ६. P. 251. Y.50.

·VI.582. । । एह इपीअ णिअच्छह परिणश्रमादरसच्छहे थणए । तुंगे सप्पुरिसमणोरहे च हिभए अमाते ।। ५८१ ।। एन एतस्या निरीक्षवं परिणतमालूरसदृशौ स्तनौ । तुंगो सत्पुरुषमनोरथावित्र' हृदये अमान्ती । नायिकाया: पद्मिनीत्वसूचनेन फुट्टनी कामुकान् लोभयन्ती साकूनमिदमाह--- एहेति । एत आगच्छन । 'विस्रे शादित्यरोल्पमालूरश्रीफलात्र प' इत्यमरः । तस्य फलं मालूरम् । यथा सत्पुरुषाणां हृदये मनोरयो न सम्माति तथेत्यर्थः । सत्पुरुर्म- नोरथो न कार्य इति धर्मः। हृदयविसंवादेन क्रियमाणं कार्य महतां हृदये न प्रविशतीति नीतिः । सर्वावयवात्स्तनावैव व्यामोह कावित्यतस्तत्सनिधिर्मुमुक्षुणा परिहर्तव्य इति युक्तिः पद्मिनीलक्षणम्-'स्तनयुगलमजयश्रीफलश्रीविलम्बि' इत्यादि । अनुत्साकस्य ॥५८१॥ इत्याहस्थ अहमहमिआइ वासागमम्मि मेहेहिं । अन्बो कि पि रहस्सं उग्गं पि हंगणं गलइ ।। ५८२ ।। हस्तादस्ति अहमदमिया वर्षागमे मेघः। अन्धो किमपि रहस्य छन्नमपि नमोऽङ्गणं गलति ।। कस्याश्चिनायिकाया:प्रोपित्रपतिकाया. प्रियविनेपेणोपतमाया वर्षास्वप्नागतम- भायाः सखी सखीमुद्दिश्य वदति-हत्थाहथिमिति।हस्तैश्च इस्तैश्च गृहीत्वा हस्ताहस्ति । मेछन्न परिवृतमपि नभोगनं गलति ।अहमइमिकया हङ्कारेण। अजो साश्चर्यदुःयमूचने देशी । किमपि रहस्यमनिर्वचनीयम् । विरहिणीषु मेपोदयो न प्रकाश्यो भवतीति मावः । कापि याला विरहिणी पाडारम्भस्य कामोत्तेजनया किमपि रहस्यं वर्णयन्ती कर्य प्रियेण विना स्थातव्यमिति सूचयन्ती सखीमिदमाह वा । एवम्भूतवांगमे कथं गन्तु. मिच्छतीति प्रियं प्रवासगमन द्वारयति वा-हस्ताहस्तीति । स्वराख्या अहमहमिरेत्यादिना मेपानाम । वर्षाकाले दृष्टविरोधादेव तीर्थयात्रागमनं निपिद्धमिति धर्मः । आच्छादितमपि - १. पश्यत for निरीक्षध्वम् P, २. मनोरयवर for oमनोरथाविव P. ३. अमानौ for अमान्नौ P. ४. Amara II. 4 32. Amara reads शेलूयौ for शैलूप * Ratirahasya Labore edition, P. 6, V.11. RR reads. मनध्य for oमलया and ofatias for cfaafiao. ६. मयि for किमपि P.

·VI.683 ( ७२ ) रहस्य गलत्यद सुगुप्त कार्य कर्तव्यमिति नीति । अविद्याप्रपञ्चेश्छन्नमपि ज्ञानमभ्यासेन स्पुट स्यादिति युक्तिः । शालवाहनस्य ॥ ५८२ ॥ केत्तिअमेत्तं होहिइ सोहगं पिअअमस्स भमिरस्स । महिलामअणडुहाउलकडक्खविक्खेरचेप्पंतं ॥ ५८३ ॥ कियन्मान भविष्यति सौभाग्यं प्रियतमस्य भ्रमणशीलस्य । महिलामदनक्षुधाकुलकटाक्षविक्षेपगृह्यमाणम् ।। काचित्सौभाग्यसौन्दर्यादिगुणगर्विता चलवृत्त कान्तमुद्दिश्य सम्वी सम्बोध्य वदति। प्रियस्यागमने किमित्युपचार न करोपि कथमस्य सौभाग्य मन्दीभूतमिति वदन्ती सखी नायिका सचाटूपालम्भमाह-पेत्ति इति । मदनक्षुधाकुलानामातुराणा सतप्ताना या महिलाना ये कटातविक्षेपास्तैर्गृह्यमाण सौभाग्य कियन्मानमधिकतर भविष्यति । ताभिरे- वाधुना विभज्यास्य सोभाग्य गृहीत किं ममोपचारेणेति भाव । कार्यान्तराष्टमनसोऽल्प समय एव धर्मकृत्य श्रादो भवतीति धर्म । अस्थिरस्य कुत्रापि कार्यसिद्धिर्न स्यादिति नीति । स्त्री फटाक्षाकृष्टहदया न मुच्यधिकारिण इति युक्ति । नारायणस्य ॥५८३॥ णिअधणिों उबऊहमु कुक्कुटसन झत्ति पडिबुद्धो । परवसहिवाससंकिर णिभए वि घरम्मि मा भासु ॥५८४॥ निजगृहिणीमुपगृहस्व बुक्कुटशब्दन झटिति प्रतिबुद्धा। परवमतिवासशविन् । निजऽपि गृहे मा भैपी । परस्त्रीनिरत निजगृहसुप्त रानिशेपेऽपररतिकुक्कुटशब्देन सातकप्रबुद्ध कमपि फापि सोपालम्भमाह-णिअणिमिति । धणिया निजवनिताया देशीत टीका-तरे। धणि धन्य यथा स्यादेवमिति फुलपतिटीकायाम । धन्य समीचीन दृढमिति यावत , न भयमिति भाव । परस्य वसतौ यो वासस्तन शकिन् । समय । असत्कर्माण सदासभया भवन्तीति धर्म । अतथ्येपि तथातथा प्रत्यय कुर्वाणा उपालभ्या एव भवन्तीति नीति । अतिप्रसक्ति कामे वर्जनीयति युक्ति । चुलोहस्य ॥ ५८४ ॥ खरपत्रणरअगलत्यिअगिरिऊडावडणभिण्णदहस्स । धुक्काधुक्कइ जीभ व विज्जुआ कालमेहस्स ॥५८५॥ १ विक्षेपास्तैगृह्य for वितेपगृह्य० ॥ शङ्कनशील for o सकिन् P. २. निजजायामपगृहस्व रे for निजगृहि-४ यथातथा is suggested for णीमुपगृहस्व P तथातथा ·VI.587. खरपवनरयगलहस्तितगिरिफूटापतनभिन्नदेहस्य । घुमधुकायते जीव इव विद्युत्कालमेघस्य ।। कामपि प्रोपतपतिक्रां मेघदर्शनोपततां नायिकां न वमेघोऽयमिति कापि सही बोध्यति-वरपवनेति । सरपवनरयेण प्रेरितचासो गिरिकूटावपतनादिनदेहोति । तस्य मेघस्य । जीवमिः । विद्युत् । धुकधुकायन इन संधुक्षत छ । गलत्यल इति पाठे गलहस्तितमित्यर्थः। अन्यस्यापि भिप्रदेहस्य जीवो धुरधुकायते क्रमेण सुस्य (स्यो) भवति । वर्षामेवफथनेन प्रियागमननै कट्यं ध्वनितम् । सती विपद्गतमपि स्वामिनं न त्यजतीति धर्मः । बलीयसाभियुक्तानां विपत्तिरवश्यं भवतीति नीतिः । देहबन्योऽस्थिर इति युक्तिः । जीवदेवस्य ॥ ५५॥ मेहमाहिसस्स णज्जइ उअरे मुरचावकोडिभिण्णस्स । कंदंतस्स सविअणं अंतं व पलंबए विज्जू ॥ ५८६ ।। मेघमहिषस्य ज्ञायते" उदरे सुरचापकोटिभिन्नस्य । कन्दतः सवेदनमन्त्रमिव प्रलम्क्ते विद्युत् ।। सुरतासक्ता काचिदीर्घरतार्थ प्रियस्याऽन्यचित्ततां कुर्वती वदति । प्रिययात्रा- विघातार्थममगलं सूचयन्ती कापि निदर्शयति-मेहमहिसस्सेति । सुरचापस्य कोट्या- sभ्रेण भिन्नस्य । मेयो महिप इव तस्य । सवेदनं यथा स्यादेवं अन्दतः विद्युदन्यमिव अलम्बत इति नीयते ज्ञायते । पुजइ इति पाठे शोमते। गन्नइ इति पाठे ज्ञायते इत्येवा। श्रापद्यपि सद्य स्वामिपरायणा भवन्तीति धर्मः । सकलमनोपकारकस्यान्त्रपतनमपि शोभत इति नीतिः । संसारियां सर्वबन्धात् स्त्रीबन्धो दुरुच्छेदो भवतीति युक्तिः । सम्मायाः॥५८६॥ णवपल्लवं विसण्णा पहिमा पेच्छंति चूअरुक्खस्स । कामस्स लोहिउप्पंगराइभ इत्यंभल्लं व ।। ५८७ ।। नवपल्लवं विपएणा. पथिकाः पश्यन्ति धूतवृक्षस्य । कामस्य लोहितपुखराजित हस्तमलमिव ।। १. प्रेरित for oगलहस्तित०P. २. ०कूटारपतन० for फूटापतन०P. ३. जीवमिव for जीव इव P. ४. कृष्ण for o काल P. ५. नीयते for ज्ञायते P. ६. विदग्धाः for विषाणा: P. ७. पतिका for पथिका: P. ८ प्रेक्षन्ते for पश्यन्ति P. ६. लोहितोप्पंक for लोहितस० P.

·- VI. 688. ( ७४ ) वसन्तसमये प्रियाविश्लिष्टं नायकमुद्दिश्य कश्चिदुत्प्रेक्ष्य वदति । वसन्तोपक्रमे प्रवासो दुःसह इति सूचयन् कश्चित् पथिकान दर्शयति वा-गावपल्लवमिति । विज्ञोला इति, विकला इति वा । लोहितः उप्पंकः समूहीभूतः राजितश्च तत् । हस्तमनमिव हस्तकाएड इव । लोहपुंसखराइअमिति पाठे लोहपुंसं तीक्ष्यीकनमित्यर्थः । अधुना मदनो धनुर्महं चूतकुसुमैरेव स्वकार्य साधयतीति भावः । स्थिरीभूय कर्म कर्तव्यमिति धर्मः । नीवावप्येवम् ।। ५८७ ॥ महिलाणं चिअ दोसो जेण पवासम्मि गधिा पुरिसा । दो तिणि जाव ण मरंति ता | विरहा समपति ।। ५८८ ।। महिलानामेव दोपो' येन प्रासे गर्विवाः पुरुषाः । द्वे तिम्रो यावन्न म्रियन्ते तावन्न विरहाः समाप्यन्ते ।। यो काश्चिद्विरहासहिष्णु: सामर्ष सखीमुद्दिश्य वदति। विरहिणोदुःखसन्धुक्षणेऽपि पुनर्गन्तुमिच्छतः प्रियस्य निवारणार्थ कापीदं वा प्राह-महिलाणं चित्र इति।महिलानां स्त्रीणां प्रवासे स्थातुं वयमेव शक्ता इति गर्वः द्वे तिस्रो गवपतिका इत्यार्थम् । महान्तो दोपदर्शनादकायें न प्रवर्तन्त इति धर्मः । सत्पुरुषा बहूनामर्थे प्राणनिरपेक्षा भवन्तीति नीतिः । विरक्ताः स्रीणां दुःखे न विक्रियन्त इति युक्ति: । शेखरस्य ॥५८८) बालअ । दे वच्च लहुँ मरइ वराई अलं विलंयेण । सा तुज्झ दंसणेण वि जीवेजइ णस्थि संदेहो ॥५८९॥ बालक ! हे आज लघु म्रियते पराकी अलं विलम्बेन । सा तव दर्शनेनापि जीवे यदि नास्ति सन्देहः ।। कस्याश्चिन्नायिकाया: सखी स्वसल्या नवमी दशां नायकस्य को निवेदयति- बालभ इति । बालक ! परवेदनानभिज्ञ ! देशब्दः सानुनयसम्मोधने । लघु शीघं यथा स्यादेवम् । उत्तमविपद्दतोऽवश्यं प्रतिकरणीय इति धर्मः । प्रतिकरणीयं यत्रापि प्रति- कार्यमिति नीतिः। मृत्योनित्यत्वं विज्ञाय संसारे औदास्प विधेयमिनि युक्तिः । तस्यैव ॥५६॥मुग्धारिगास्य ॥५८|| । - १. P. adds u after दोपः. ४. मात्र for नास्ति P. २. प्रवासगर्वशीला: for प्रवासे गर्विताः P. ५. The portion'तस्यैव ॥५६॥ is ३. सलु जीवत्येव for जीवेद् यदि P, out of place bere. - ·VI.592. अविरअपहरिबहुअवहनालोलिपलीविए वणामोए। किमुअवणं ति कलिऊण मुदइरिणो ण णिकमइ ॥५९०॥ अविरतप्रस्ठहुतवइण्याज्ञावनिप्रदीपित बनाभोगे । किंशुकवनमिति कलयित्वा मुग्धहरिणो न निष्कामति ।। पननिकुखे सुरतासका काचिदीर्घरमणार्थ प्रियस्य रसान्तरासकचित्तमा पदतीति। हरिणस्य दुःखमाकजय्य कशिरापरो वा इदमाह-अभिसारस्थानदाइन दुखिता कुलटा जारमन्यापदेशेन का भावयति -अविरलेति । अविरल प्रसूतो विस्तृतो यो हुसक्हो बतिस्तस्य ज्वाजानां या आपली परम्परा तया प्रदीपिते पनामोगे। कलयित्वाऽ- पहिर्भावाद्वनतो हरियाना मुग्धत्वम् प्रशत्वम् । मिरपसरिश इति पाठयन्तरम् । शाल्मलीतूलमिति भट्टराघवचैतन्ययोप्टोकाया देशीति व्याख्यातम् । विपद्त प्रतिकर्तुम- समर्थो दयापरोऽनुतापमेव फरोतीति धर्म । अपाययगुलमपि निम स्थान न त्यान्यम् । सोपवापि सुभगा सलु जन्मभूमिरिति नीति । मुमुक्षव समुदु ससुसा मवन्तीति युक्ति. सारस्य ।। ५६०॥ णिहुअणसिप्पं तह सारिआइ उल्लाविरं म्ह गुरुपुरओ। जह तं वेलें माए ण आणिमो कत्य वचामो ।। ५९१ ॥ निधुवनशिल्प तथा शारिकयोलपितमस्माकं गुरुपुरुतः। यथा ता वेला मातर्न जानीम. पुत्र प्रजाम ॥ कापि कलाभिज्ञा स्त्री रानो सुरतसमये सुरतव्युत्पनी दर्शयन्ती वस्मिन् गृह- सारिफ्योलपित तस्या श्वश्रूणामप्रे लजमानाऽन्यत्र गत्वा सख्या कथयन्ती पदति-- गिहुअगासिप्पमिति । निधुवनं सुरतम् । शिल्प व्युत्पत्तिम् । उपित प्रकाशितम् । योपिता सतीना लन्नेव भूपणमिति धर्म । गुरोनिकटे पाटर्ष न विधेयमिति नीतिः । ससारे लज्जादिरवधेयो निरयमिति तदानाय यतनीयमिति युक्तिः । तस्यैव ॥५६१ ॥ पञ्चागुप्फुल्लदलुल्लसंतमभरंदपाणलेलभो। तंजयि कुदकलिआइ ज ण भमरो महइ काउं ॥५९२॥ - १. सम्मिर ( ताम्र) for अविरप्र५. सारि० for शारिक P. Veber. ६ तस्या वेलायाम् for ता वेलाम् P, २. अविरतप्रसूत० for अविरतप्रसता ७. जानामि for आनीम P. to for safe. P. ८. ग्रामि for नाम P. ४ दीपिधवना for दोषिते वना0 P.

·VI.593. (७६) प्रत्यग्रोत्फुजदलोल्लसन्मकरन्दपानलोलुपः । तन्नास्ति फुन्दकलिकाया यन भ्रमरो महति कर्तुम् ।। नवोढामत्यन्तकोमलागी कामपि स्त्रियं सर्वप्रकारेण यथेच्छरमणार्थ कमपि पुरुपमन्यापदेशेन लक्ष्यीकृत्य कस्याश्चित्कृते कापि कथयति । फस्याश्चिन्नवयौवनायाः सौभाग्यं ससी व्याजादर्णयति वा -पञ्चग्गेति । प्रत्यप्रमभिनवं तद्वेल्लदिफसबद्दलं तत्रोल- सन् विकसन यो मकरन्दः पुष्परसस्तस्य पाने लोभिष्ठो महत्यभिलपति । स्त्रीवल्यौ लते। खिड्गपट्पदी भ्रमरौ। अभीष्टस्य पुण्यस्य सिद्धय बहुता उपचारः कार्य इति धर्मः। अनुजीविना सेव्ये घहुकायें साध्येऽनेक उपचारः कार्य इति नीतिः। तत्त्वज्ञो लोकस्या- दरविपयो भवतीति युक्तिः । तस्यैव ॥ ५९२ ॥ सो को वि गुणाइसओ ण आणिमो मामि ! कुंदलइआए। अच्छीहिं चित्र पाउं अहिलस्सइ जेण भमरेहिं ॥१९॥ स कोऽपि गुणातिशयो न जानीमो मातुलानि' ! फुन्दलतिकायाः । अतिभ्यामेव पातुमभिलप्यते येन भ्रमरैः । कामपि सकलगुणोपेतां चतरागादियुक्तामखिन्नपुरुषामदृष्ट्वाऽन्यापदेशेन कस्याः फूते कापि वदति । नायिकाया गुणातिशयं वर्णयति-सो को वीति । कोऽप्यनिर्वच- नीयः । लते व्रततिवनिले । भ्रमरौ खिड्गपट्पदौ । गुणातिशयेनात्मा उत्कर्पगीय इति धर्मः । गुणविशेषो बहूनां वल्लभवां फरोतीति नीतिः। तत्त्वज्ञो लोकस्यादरविपयो भवतीति युक्तिः । कुमारस्य ।। ५६३ ।। एक चिअ रुगुणं गामणिधूभा समुच्चहइ । अणिमिसणअणो सअलो जीए देवीको गामो ॥५९४॥ एकैव रूपगुणं मामणीदुहिता समुहहति । अनिमिपनयनः सकलो यया देवीकतो प्रामः॥ कयाचिद् गृहपतितया कस्यचिन्नायकस्य सखी दूती प्रहिना सा च तेन नायकेन पृष्ठा कीदृशं तस्या रूपमिति नायकस्य कृते वदति ।नायकस्य महिलान्तरवर्णनप्रसहमाना १. वेलदोजन्म for oफुजदलोल- ४. मातुलि for मातुलानि P. ५. भ्रमरेण for भ्रमरैः P. २. ० लम्पट: for o लोलुपः P. ६. एकैच दुहिता गृहपतेमहिलात्वं for ३. वाञ्छति for महति K. एकैर रूपगुणं ग्रामणीदुहिता P. सन्म.P.

·VI.196. दूती गृहपतेर्दुहितुः सौन्दर्य वा वर्णयति-एक चित्र इति । एका श्रेष्ठा । महिलात्वम् असाधारणलीधर्मवत्त्वं स च धर्मो रूपादिः । प्रदेव एव देवः सुरः कृतः । अभूततजावे चिः । लक्षणया प्रामो प्रामस्थो जनः । यत्र धार्मिक प्रतिवसति तत्रस्यो जनोऽपि धर्मपरायणो भवतीति धर्मः । गुणातिशयो बहूनां विस्मयमादधात्येवेति नीतिः । वनिता चात्यन्तमाकर्पिका ततस्तत्सन्निधानं योगिना वय॑मिति युक्तिः। कएठाभरणे प्रेमप्रकारेषु निर्धारितव्यक्तिविशेपवानयमिति । अनङ्गस्य ॥ ५६४ ॥ मण्णे आसाओ चिभ ण पाविओ पिअअमाहररसस्स । तिअसे हि जेण रअणाराहि अमरं समुद्धरि ॥ ५९५ ।। मन्ये आस्वाद एव न प्राप्तः प्रियतमाधररसस्य । त्रिदर्शयेन रत्नाकरादमृतं समुद्धृतम् ।। कामिगोष्ठयां प्रियतमाधररसस्यामृतादप्युत्तमा ख्यापयन् फश्चित्कस्यापि कृते वदति-मएणे इति । मन्ये उत्प्रेक्षायाम् । अमृतादप्यधरः' इति धर्मः । निक'... हितलामे दूरं न गन्तव्यम् । तदुक्तम्-' चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं प्रजेत् ' इति नीतिः । वनिताधररसेनाकृष्टा अमृतमप्यवधीरयन्ति, ततः संसारस्त्याज्य इवि युक्तिः । तस्यैव ॥ ५६५॥ आअण्णाभडिअणिसिअमल्लसम्माहआइ हरिणीए । अईसणो पिओ होहिइ ति वलि चिरं दिवो ॥ ५९६ ॥ आफष्टनिशितभालमर्माहतया हरिएया। अदर्शनः प्रियो भविष्यतीति वलित्वा चिरं दृष्टः ।। प्रियेण सह काचित्सङ्केतस्थानमागता शरमिन्ना हरिणीं दृष्ट्वा तच्चेष्टया कान्तं रसान्तरासकं कर्तु वदति । हरिणीचरितवर्णनेन स्त्रीयां दृढसौहार्द का कापि वर्णयति- भाषणेति । न विद्यते दर्शनं यस्यासौ प्रियः । वलित्वा व्याघुट्य । पशुजातीयाना- मप्येवं रसावेशः किं पुनः सचेततामिति भावः । सत्यो वरमात्ममरणं समोहन्ते नबु १. रस is missing in P. 8. A few syllables are missing २. उत्तमताम् is suggested for here, Firenz is suggested अत्तमाम् P. for निक. ३. उत्तमः seems to be missing | ५. ०वर्णने for आकृष्ट P. here.

·VI. 597. पत्युरिति धर्मः सत्यामपि विपतौ परोपकारः कर्तव्य इति नीतिः । प्राणे यात्यन्यनु- सरला मुक्मिानो भवन्तीति युक्तिः । पोटिसस्य ॥ ५४६ ॥ विसमहिअपक्के कंवदंसणे तुज्य सत्तुपरिणी । को को ण पत्थिो पहिआणं डिंभे रुअंतम्मि ॥५९७॥ विषमस्थितपर्ककाम्नदर्शने तव शत्रुगृहिण्या । क: को न प्रार्थितः पथिकानां हिम्मे रदति ।। फस्यापि राज्ञः सौन्दर्यवती कापि सेवाकुशला स्त्री रामानमुद्दिश्य वदति- विसमेति । विपमे दुगें उपस्थितमात्रफलं सत्प्राप्तय प्रार्थितः, पथिकानां मध्ये सर्व एवं प्रार्थित इत्यर्थः । एवं हिं तासां भवत्प्रतापादसन्निवेशो वृत्त इति भावः । अधर्मादेवं भवत्यतो धर्म श्राचरणीय इति धर्मः। पुटुम्ब सति स्थाने निवेश्य युद्धादि विधेयमिति नीतिः । बाहों सुख मनित्यमिति युक्तिः । भीमस्वामिनः ।। ५६७।। मालारी कलिउल्लुलिभरादुमूलेहि वरुणहिसआई। उल्लरइ सज्जुल्लूरिआइ कुमपाइ दावती ॥ ५९८ ॥ मालाकारी ललितोललितबाहुमूलाभ्यां तरुणहृदयानि । उल्लुनाति सद्योऽवलूनानि' कुसुमानि दर्शयन्ती॥ कश्चिन्मालाकारिकायाः सौन्दर्येयाकृष्टहृदय इदमाह-मालारीति-मालाकारी सरणहृदयानि ललितं सुन्दरमुललितमुत्तोलितं यद् बाहुमूलं ताभ्याम् । उल्लुनाति लुएड- यत्यपहरति । सम्झी साजीति ख्याता। सनी देशी । देवाधर्थ कुसुमावचयो धर्मावह इति धर्मः। सौन्दर्य न जातिविशेषमपेक्षत इति नीतिः । अनित्यं वनिवादि त्याज्यमिति युक्तिः । शालवाहनस्य ॥१८॥ मालारीए वेल्लहलबाहुमूलावलोधणसअण्हो । अलिअंपि भमइ कुसुमग्यपुच्छिरो पंमुलजुआणो ॥५९९॥ मालाकार्याः सुन्दरबाहुमूलावलोकनसतृष्णः । अलीकमपि भ्रमति कुसुमाप्रमशीला पासुलयुवा ।। कामपि रूपादिमती मालाकारस्त्रियं पश्यन् कोऽपि लम्पटः पुरुषः कयाचिदू १. बालके for डिम्भे P. ३. बेल्लाfor सुन्दर० P. २. सजीस्थापितानि for सधोऽवलू-१. अलीकम् for मलीकमपि P. नानि P. ५. पांशुल for पांसुल.P ·- ( ७६ ) VII. 602. रष्टः, सापरल्या. कथयति-मालाबारीति । बेलहणं सुन्दरे देशी । अलीक क्रयं विनापि । अर्थो मूल्यम् । पांशुलः परस्त्रीलम्पटः । यूना कर्मधारयः। 'अर्घः पूजाविधी मूल्ये" । वीरक्रयेण मूल्यं दत्त्वा क्रेतव्यं नतु मूल्यादि प्रष्टव्यमिति धर्मः । सुज्ञाश्चेष्टा- विशेपेणाशयमालयन्तीति नीतिः । सांसारिकरसाटो मुक्तावनाधिकारीति युक्ति । तस्यैव ।। ५६६ ॥ पाठं शवं समाप्यते मनोहरानापरचनरमणीयम् । सातिशयं सप्तशत्यां फोपे कविहृदययितायाम् ॥६००॥ पष्ठगाथाशतान्तगाथामाह-पढें समिति । मनोहरो य पालापस्तस्य याचन फरयां तेन रमणीयम् । शतम् । सातिशयम उत्कृष्टम् । सप्तशत्यां कोपे । कोपरूपे कान्य इति ॥ ६००॥ इति हारिवानीपीताम्बरकनायां सप्तशत्याप्टीकायां पठं शतम् ।। पच्चूसाग ! रजिअदेह । पिभालोभ ! लोअणाणंद ! अण्णत्तखविअसवरि ! णहभूसण ! दिगइ ! णमो दे ॥६०१॥ प्रत्यूषागत ! रक्देह ! प्रियालोक' ! लोचनानन्द ! अन्यत्रतपितशरीक ! नभोभूषण ! दिनपते ! नमस्ते । सप्तशतोपक्रमे मङ्गलात्मिकां गाथामाह-पचूमाग अ इति । अनुरतो लोहितः । अन्यत्र लोहिवालोकपावें सूर्यनमस्कारेण स्फुट १३ । अथ च काचित्सुभाषिणी सकलाभिज्ञा खण्डिता नायिका प्रभातागतकामिनीकरजाताङ्कितनतुं पतिमालोक्य तमुपालभमाना वदति तत्र कुङ्कमादिलोहितदेहनीलोचनानन्द! नखभूपण!अन्यत्रीस्थाने ज्ञपितशरीक!दिनपतरानावन्यस्याः पतिस्त्वं दिने मदीय रानावन्यनीक डया स्थित्वा प्रत्यूपे उपागतनमस्ते नमस्करणीयोऽधमाकम् , भगवतः सूर्यस्य साधर्म्यमुपागतोऽसि यत इति काम. 1 यथा सर्वेषां श्लाघ्यो भवति तथा कर्तव्य मति नीतिः । रात्री योग- बलेन आनन्दस्य ब्रह्मणः साक्षात्कारो विधेय इति युक्तिः। शालवाइनस्य ।। ६०१ ॥ अकअण्णुभ! घणवणं घणवणंतरिअतरणिभरणिभरं । जइ रे रे वाणीरं रेवाणीरं पि णो भरसि ? ॥६०२॥ १. Medini P. 84. V.2. not found anywhere else. २. This verse 1s peculiar to ३. P.adds अनु before रक्त. Pitambara's text and is , ४. त्रैलोक्य for प्रियालोक P. - ·VII. 608. (८०), अंकृतज्ञ! धनवणे धनवर्णान्तरिततरणिकरनिकरम् । थदिरे रेवानीरं रेवानीरमपि नो स्मरसि॥ कापि कस्मिन् प्रथमानुरका तेन च समं रमिता वस्यामनन्तरं स च शिथिलादरो वृत्तः । सा तं प्रत्यासत्या साक्षेपं सोपालम्भं च प्राह-अकअण्णम इति ।रे रे साक्षेप- सम्बोधने । यदि वानीरं वंजुलं वेश इति ख्यातं कृतसङ्केतस्थानं न स्मरसि तदा रेवाया नर्मदाया अपि नोरं जलं न स्मरसोत्यन्वयः । घनो मेयस्तद्वर्ण रेवानीरम् । पनं निविडं यत्पर्ण तेनान्तरितो व्यवहितस्वरणेः सूर्यस्य करस्य किरणस्य निकरः समूहो येन त पानीरम् । रजनिकरनिकरेति पाठान्तरम् , तत्र रजनीकरश्चन्द्रः । अकृतज्ञतानिन्दता न फायति धर्मः । श्रमस्य स्मरणे कृतायासानां मनोदुःखं भवतीति नीतिः । कामिनीस्मरणं मनसो विकाराय भवतीति युक्तिः । मकरन्दसेनस्य ॥ ६०२ ॥ मंदं पि ण आणइ हलिअणंदणो इह हि डड्ढगामम्मि । गहवइसुआ विवज्जइ अवेज्जए कस्स काहेमो ? ॥ ६०३ ।। मन्दमपि न जानाति हेलिकनन्दन इह हि दग्धपामे। गृहपतिसुता विपद्यतेऽवैद्यके कस्य कथयामः ॥ जारसङ्गमनाय नगरगमनाभिज्ञापिण्याः कस्याश्चिद्विदिताभिप्राया सखी सोद्वेग- माह-मंतमपीति । मन्त्र मन्त्रणां न जानाति । मन्दमिति पाठे मन्दमल्पं किमपि न जानातीत्यर्थः । फोपीत्यत्र इइ होति पाठे प्राम इत्यस्य विशेषणम् । सवैद्यके नगरेऽपि तद्गृहे नीयतामिति भाव । कापि गृहस्थसुता शङ्कया कलुपिता वृत्ताहालिकसुतानुरक्ता च । तथाविधां दृष्ट्वा काचिद्धालिकपुत्रमुपालभते वा । अवैद्यके स्थाने न वस्तव्यम् । तदुक्तम- धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ इति धर्मः ॥६०३ ॥ १. अ is missing in P. ८. विद्य के for वैद्यके P. २. ०पर्णा for oवर्णा P. 8. Pitambara does not ३ मन्त्र० for मन्द० P. plain this stanza in relation ४. P. adds हि after जानाति. to नीति and युकि. Perhaps ५. हाo for ६०P. this explanatory portion ६. कोऽपि for इह हि P. has escaped the scribe's ७. विद्यते for विपद्यते P. ken, । ex.

·VII. 606. एक्कमपरिरक्खणपहारसमुदे कुरंगमिहुणम्मि । चाहेण मण्णुविअलंतवायोअंधणुं मुक्छ । ६०४ ॥ परमपरिचयापहारसमुसे' पुरङ्गमिथुने । व्याधेन मन्युविगजयाप्पीतं धनुर्मुरुम ।। एकापामेति । एकैकं परस्परं यः क्रमस्तेन परिरक्षणं यत्र प्रहारे सन सम्मुने पुरङ्गमिथुने सति । व्याधेन मन्युना फरणया विगलयाप्पेण धौठं च धनुर्मुकम् । मृगाय महारे क्रियमाणे मृगो अन्तरयति,तस्यां च तत्र क्रियमाणे सोऽन्तस्यतीति न्याजातीया- नामप्येवं स्नेहे भवता कान्तेन सचेतसापि कथमोदास्यमेव लम्ब्यत इति भावः। अन्यो- न्यानुरागप्रयुक्त दाम्पत्यमुभयलोकसाधनमिति धर्म; उपचारविशेपेण हिंसकम्यापि मनः प्रत्येतीति नीतिः । दयालुः सर्वत्रैवाधिकारी भवतीति युक्तिः। पुलोहस्य ॥६०|| ता मुह ! विलंघ खणं भणामि की विकएण अलमहवा । अविभारिअफजारंभारिणी यरउ ण भणिसं ॥ ६०५॥ तत्सुभग! विनम्बस्व क्षणं भवामि कस्या अपि कृते नालमयवा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी नियता न भणियामि ॥ फापि कस्मिन् जातानुरागा तस्यां सच मन्दादरस्तेन सा विकला तत्सलो उदासीनं तं वदति । कापि निसृष्टार्था दूनी नायिकाया नवमी कामदशां सूचयन्ती नायकं सोपालम्भ वा पाहता सुहम इति । अभ्यर्थनामद्गमवादलं निप्पले वामायणम् । व्यामोहातिशयादविचारितकार्यारम्भकारियो । स्त्रीधोऽनिगहितो ने कार्य इति धर्मः। अविचारितार्यप्रवर्तनपराः सदा दुःखमनुभवन्तीति नीतिः । अविचारितसुन्दर पर संसार इति युक्तिः । तस्ये ॥६०५॥ मोइमिदिययपदेणअचरिखमस्सिरिखमो इलिअउनी। एचाहे अण्णपदेणाण छीवोल्लंअं देइ ।। ६०६ ।। भोगिनीदत्तप्रायाकास्वादनदुशिक्षितो 'हलिकपुत्रः । इदानीमन्यप्रणानां स्पर्शाल्लापं ददाति ।। १. एक for एक. P. २. प्रति- for परि० P. ३. सम्मुखे for समुसे P. ४. स्व is missing in P. ५. मणिप्ये for भपिप्यामि P. ६. धित्वोजfor छोयोक्ष P. ७. का is missing in P. ८हा for ह.P.

·VII. 607. ( ८२ ) फापि भोगिनी पर्वदिने पुरुषाय वायन प्रहितवती । अन्यामिरप्युवमैन वस्तुना चास्मै वायनकं प्रहितम् । भोगिनीप्र हितं च स्वादिष्ट माकलय्यान्यायनकानां कृते वैरस्यं विभावितमिति काप्यपरस्याः कथयति । कापि पत्यो प्रामप्रधानवनिताया अनु- रागमन्यापदेशेन सूनयन्ती सेयं सखीमिदमाह-भोइणि इति । स्पर्शोल्लापं निन्दा- वचनमिति भट्टटीका । छित्वोल मुखविद्वनणं विज्ञानविशेष इति टोकान्तरे । विलम- मानपिष्टकताम्बूजादी पहेया देशी। प्रतादावश्यं वायन विनमनीयमिति धर्मः। परेषां निन्दा न कार्येति नीतिः । योगिनां फान्दर्षिकद्रव्योपयोगा निपिद्धा इति युक्तिः । तस्यैव ।।६०६ ।। पच्चूसमऊद्दावलिपरिमलणसमूससंतवत्ताणं । कमलाण रमणिविरमे जिअलोअसिरी महम्महइ ॥६०७॥ प्रत्यूपमयूखाबलिपरिमलनसमुच्छ्यसत्पत्त्राग्याम् । फमलानां रजनीविरामे जितश्लोकश्रीमहमहायते ॥ निभृतदेशं कमलवनं सङ्केतस्थानमहं गता त्वं न गत इति पुरुष फाप्यन्यापदेशेन बोधयन्ती वदति । वासगृहे प्रियेण सह क्रीडाभरणाविदितमभाता चोधयन्ती वा सखी- दमाह-पच्चूसेति । प्रत्यूपमयूखावलिपरिमलनेन सम्बन्धेन समुजसत् पत्रं येषां तेषा कमलाना रजनीवि आमोदश्रीमहमहायते । कमलानामामोदश्रीः सौरभसम्पत् महमहायते प्रसारिणी भवतीत्यन्वयः।प्रत्यूपोऽहर्मुखं तत्र या मयूखावलिस्तम्याः परिमलनेन सम्बन्धेन समुल्लसत् पत्रं येषां तेषां कमलानाम् । जिलोअसिरीति पाठे जीवलोकानां प्राणिनां श्रीजन्मफलं सम्पद वा प्रसारिणी भवतीत्यन्वयः । पच्चूमः सूर्ये देशीति भट्टभोजराज- टीकयोयाख्यानम् । सन्ध्यायुपासनाय कश्चिच्छिध्यं प्रातर्बोधयतीति धर्मः। कस्मिन्नपि फाले कस्याप्युद्भवो भवतीति नीतिः । हृत्कमलविकाशे जीवितसाफल्यमिति युक्तिः । दुर्लभराजस्य ।। ६०७॥ बाउव्वेल्लिअसाहुलि ! थएसु फुडदंतमंडलं जहणं । घडुआरों पई मा हु पुति ! जणहासिभ कुणा ॥६०८॥ - १. The word is ambiguous. २. विलमनीयम् for विलममनीयम् P. ३. This verse is missing in P. ४. रजनीविरामे is suggested for रजनोवि P.

·(८३) VII 610. वातोद्वेलितबम्।' स्थाय स्फुटदन्तमण्डल जपनम् । घटुकारक पति मा ग्वनु पुनि जनहासित कुरु ।। फस्याश्चित्पवन क्षिप्तोरदेशाया उरदेश दन्तमण्डलचिहित दृष्ट्वा काचिद्वितैपिणी प्रतिष्ठिता सामुद्दिश्य वदति-चाइन्वेलिअ इति । स्थगय आणु । साहुलि वस्त्रावले देशी। तत्त दन्तक्षत अपने दृष्ट्वा तव पत्युरपहास करिष्यन्ति जना इति भाव । साध्न्या पत्युबहुमान लोके रक्षणीयमिति धर्म । रहस्य यत्नेन गोपनीयमिनि नीति । योगिनो रतादि लोकस्य प्रहासमिव मन्यन्त इति युक्ति । शालवाहनस्य ॥६०८॥ चीसत्यहसिअपरिसक्किाण पहमें जलंगली दिण्णो। पच्छा वहअ गहिओ कुड़वभारो णिमजतो।। ६०९ ॥ विनयमितपरिक्रमाणा प्रथम जलाञ्जलिर्दत्त । पश्चाध्या गृहीत फुटुम्भारो 'निमजन् ।। फस्याश्चिद्वध्या प्रथम चलचित्तायाश्चरितमेकस्या कथयति-वीसत्थेति । विध- स्तेत्यादीना त्यागपूर्वक कुटुम्मरक्षणादिभाव तया कृत इत्यर्थ । निमन्जन देण्य गच्छन उद्धृत इत्यर्थ । वध्वा असाध्यत्व वा दूती प्रतिपादयति । घुटुम्मरक्षापोपणा- घेव पुण्यहेतुरिति धर्म । प्रधानविरुद्धचेष्टायां वधूवर्गो रिप्लुत एव भवतीति नीति । परिहासबहुले ससारे निममेन न भवितव्यमिति युक्ति । तस्यैव ॥६०६॥ गम्मिहिसि तस्स पास मुदरि ! मा तुरअ वड्ढउ मिअको । दुद्धे दुद्ध मिअ चदिआइ को पेच्छइ मुह दे॥६१०॥ गमिष्यामि तस्य पाव सुदरि। मा त्वरस्व वर्धता मगाङ्क । दुग्धे दुग्धमिव चन्द्रिकाया क प्रेक्षते मुस ते ।। काचित्सर्वगुणोपेता नायकस्यान प्रदोपे जिगमिपु सख्या निपिध्यते । चन्द्र- प्रदोषाभिसारिका सानुनय वा कापि प्राह-गम्मिहिसीति । वर्द्धता परिणति यातु हीनतेजा भवतु इति द्वितीयामासऽर्थ । अभिसारिययम् । तदुत्तम्- या निर्लज्जा कृता वाढ मदन मदनेन वा । अभियाति प्रिय साभिसारिकाभिमता यथा ॥ इति ।। । १०वस्त्रानले for oवस्ने P २ सलु is missing in P ३ व्हास्य for oहासितK ४ कुरुष्व for कुरु । ५ अलि दत्त for खलिदत्त P ६ नि 1s missing in P ७ 'न's supplied by the Editor.

·VII. 611. फर्तव्ये कर्मणि त्वरा न कर्तव्येति धर्मः । समानगुणरूपो दुर्लदयः स्यादिति नीतिः । प्रकृतौ दुग्धे दुग्धमिवात्मश्लिष्टो (श्नेपो) दुरधिगम इति युक्तिः। महिपासुरस्य ॥६१०, जइ नूरइ जूरउ णाम मामि ! परलोअवसणिो लोओ। तह वि बला गामणिणदणस्स पणे वलइ दिट्ठी ॥ ६११॥ यदि सियते' खिद्यतां नाम मातुलानि !' परलोकव्यसनिको लोकः । तथापि बलाद् प्रामणीनन्दनस्य वदने वलते दृष्टिः । काचिद् प्राममुख्यमुतानुरक्ता हितैपिण्या वारं वारं निषिद्धा सती बदति-जइ इति । परेपां व्यसनेन निर्वृत सुसितः । स्नेह एव तादृशस्तेन समुत्पन्नो येन बलादेव दृष्टिस्तस्मिन बलते तदन किं करोमीति भावः । कापि प्रामपानपुत्रं प्रति सानुरागा समानमुपदृष्टया मातुली वा प्राह । सिद्यति क्रुध्यतीति विज्ञानं भट्टटीकायाम् । धर्मनिर- पैता स्त्री धर्म न काजतीति तद्धर्मः । अनुरागपराधीनानां लोकापेक्षा न भवतीति नीतिः । परलोकव्यसनिवया मुक्तिन भवतीति युक्तिः। पोटिसस्य ॥६११॥ गेई व वित्तरहि णिज्झरकुहरं व सलिलमुण्णइभं । गोहणरहि गोष्ट व ती वअणं तुह विओए ॥६१२ ।। हमिय वित्तरहितं निमरकुहरमिव सलिलशून्यीकृतम् । गोधनरहि गोष्ठमिव तस्या वदनं तव वियोगे। कस्याश्चिदनुरागातिशयं कस्यचित्युरुपस्य कृते कारि सखी वदति --गेहमिति । नि:रयोग्यं निमरकुहरम् । सत्या पतिविच्छेदै प्रसाधनादिकं न कर्तव्यमिति धर्म । शोमासम्पादकं वस्तु मनो हर्पयतीति नीतिः । गृहादिशोभा सर्वत्रैवानित्येति युक्तिः । पालितस्य ।। ६१२।। तुह दसणेण जणिओ इमीअ लज्जाउलाइ अणुराओ । दुग्गअमणोरहो विष हिअअ चिम जाइ परिणाम ॥६१३।। तव दर्शनेन जनितोऽस्या लजालुकाया अनुरागः । दुर्गतमनोरथ इव हृदय एव याति परिणामम् ॥ यस्याश्रिलजापरवशाया:स्वयम्भाशविकरणममाया अनुराग सूचयन्ती दूतो- १. सिद्यति for सिद्यते P. ४. परलोकस्य for परलोक p. २. विद्यतु विधता " यसनितो kar दसनिको . ३. मातुज्ञि for मातुलानि P. ६ प्लोरनु० for लुकाया अनु० P.

·VII. 615. एमाह-वह दंसगो त । यथा दुर्गतानां दरिद्रायां मनोरयो हृदय पत्र फजसम्पत्त्यमावात् परिणामं विलयं याति तथाऽस्या अनुराग इत्यर्थः । अर्थो हि सकलपुरुषार्य इनि पर्म: उपायं विनाऽभीष्टसिद्धिर्न भनीति नीतिः । मुखदुःपयो दयमेव प्रमाणमिति युक्तिः । पूर्वगाया अप्रायसानम् / चन्द्रोदस्य ॥१३॥ जं तणुआअइ सा तुह करण किं जेण पुच्छसि इसंतो। अह गिम्हे मह पमई एवं भणिजण ओरुण्णा ॥ ६१४ ॥ या तनुशायते सा तय कृतेन कि येन पयसि हसन् । अर्थ प्रीष्मे मम प्रकृतिरेय भणित्वायरदिता ।। प्रवासादागतेन प्रियेण पृष्टदचित्यकारणाया निसर्गस्नेह मुग्धात्वं च वर्णयन्ती ससी सत्यन्तरे कथयति- तणुप्राइ इति । तनुकायते तन्वी फुशा भवति । कुनैन हेतुना । ओ दुःससूबने । रविसम्प्रयोगे मिथ्यावादोऽधमंहेतुर्न भवनीति धर्मः । सोश- पर्नुरुपहासे सन्ताप: स्यादिति नीति: । देहदौर्बल्येन परमार्थानि भवतीति युषिः। भीमस्वामिनः।।६१४॥ वष्णकमरहिअस्स वि एस गुणो णवरि चित्तकम्मस्स । णिमिस पि जं ण मुंचा पिओ जणो गाढमुबऊहो ॥६१५|| वर्णक्रमरहितस्याप्येप गुणः पेवलं चित्रकमणः । निमिपमपि यन्त्र मुख्याति प्रियो जनो गाढमुपगूढः ।। काचिद्विदग्धा गृहिणी विरतासहिष्णुरनुरागातिशयोभूतस्य पुरुषस्य प्रकृति- मात्मालिङ्गिता पटलिखितां दृष्ट्वाऽऽत्मविनोदनं कुर्वती कामपि लक्ष्यीकृत्य वदति । द्विमादिवहीनगमनाम्जुगुप्सन्ती मातुली नवानुरता चित्रन्याजेन प्रियस्यात्मा- धीनता सूचयन्ती प्रियेण सहाविरतमालिशनमिच्छन्ती या चित्रत्र्याजेन दर्शयति-- पएगाकमेति । क्यों हरिलालादिजन्यस्तत्ममरहितस्यापि चित्रकर्मण आलेल्यक्रियायाः पेवलं नैप गुणाः, किन्तु तस्यैव स गुणो यदुपगूढ़ः स एव प्रियो न मुच्यत इति । उपगृहनसुखाभिलापिएय. रियो होनवर्णमपि पुरपभिलपन्तीत्यनो नित्यमेव खियो %. Missiug in P. २. रेतादशी for रेवं P 3. 'a' is missing in P. ४. P.adds 'a' after गुणः. ५. निमेष० for निमिप० ६. मुच्यते for मुद्धति P. ७. प्रिया for प्रियो P. ८ गाढोप० for गाइमुप० ·VII.616. (८६) रक्षणीया इति धर्मः । अनेकगुणामावेऽपि विशिष्टो गुणो रअको भनीति नीतिः। एक- चित्तेन यदभ्यस्यते तत्सर्वमेव माधु भवतीति युक्तिः । तस्यैव ।।६१५।। अविहत्तसंधिबंधं पढमरमुन्भेअपाणलोहिल्लो। उब्वेलिडं ण आणइ खंडइ कलिआमुई भमरो ॥६१६।। अविभक्तसन्धिबन्धं प्रथमरसोदेदपानलोमिष्ठः । उद्वेलितुं न जानाति सएडयति कलिकामुरगं भ्रमरः ।। फाञ्चित्कोमलाङ्गीमेव नवोढा रमयन् फश्चिन्नायक: कयाचिदन्यापदेशेन कम- प्युद्दिश्योच्यते । बाला सुरताभिज्ञं दुर्विदग्धमुपहसन्ती कमपि व्यानादिदमाह-अवि. सतेति । अमुश्चन अत्यजन् सन्धिः सन्धन संयोगभेदस्तस्य पन्धो यस्य सत्कलिका- मुखम् । अविभक्तति पाठान्तरम् । प्रथमं यो रसो मधु वस्य य उद्भेदः प्रागभावः तत्रैव पानलोभिष्ठो भ्रमरः । उद्वेलिजतुं प्रकाशयितुम् । फलिफा कुडमलस्त्रियौ ? (फुड्मलो. ऽस्त्रियाम् ) ।' 'भ्रमरौ खिद्गपट्पदौ । पक्षे बन्यो भरतोक्तः, रसः शृङ्गारश्च। अजातातवा नोपगम्येति धर्मः। प्रज्ञा उपायमजानन्त एव यथातथापि फलममिलपन्तीति नीतिः । अज्ञस्य ध्यानादि विझलमिति युक्तिः । मुग्धराजस्य ।। ६१६ ।। दरवेविरोरुजुअलासु मउलिअच्छीसु लुलिअचिहुरासु । पुरिसाइरीमु कामो पिआसु सज्जाउहो वसह ।।६१७।। दरवेपनशीलोरुयुगलासु मुकुलिताक्षीपु लुलितचिकुरासु । पुरपायितशीलासु काम. प्रियासु सजायुधो वसति ॥ विपरीतरतासत्ता स्त्रिय दृष्ट्वा काचित्सखीमुद्दिश्य वदति । पिपरीतरतमाचरन्त्या हृदयरञ्जना नायकः सतोपं वा इदमाह-दर इति । दरेपद्वेपनशीलमूरुयुगलं यासा तासु । सनो धृतः। दरोऽस्त्री साध्वसे गलें कन्दरे च दरी स्मृता । दराव्ययं मनागर्थे'- मेदिनी' । विपरीतरतावनपत्यापत्तेस्तन्निपंप इति धर्मः । अपेक्षितमेव मनोहारि भवतीति नीतिः। योगिना फामस्त्याज्य इति युक्तिः । प्रथमानुरागानन्तरे पुरुपायिनमिति कण्ठा- भरणे । मेघचन्द्रस्य ।। ६१७ ।। जं जं ते ण सुहाभइ तं तं ण करेमि जं ममाम । अह चित्र जंग मुहामि मुहम ! तं किं ममाअतं ॥१८॥ १. अमुश्चनत्सन्धिofor अविभक्तसन्धि०P| २. मुकुलित० for लुलित० P. But the com. in its Pratika reads 'अधिनत' for 'अविभक्त' as ३. सन्चासु अधो for सनायुधो P. well; although in the explana-४. P. 170. Verses 46-47. tion this reading is altogether ५. P.B17. ignored.

·VII.620. ययते न मुसायते' तान फरोमि याममायराम' अहमेव या सुपाये मुग! ततिक गमायत्तम् ।। फाचित्ली चलचितं नायकमुद्दिश्य वदति- मिति । अपि तु तरादायत- मिति भावः । सह जानुरका नायिकाऽनुरक्तं नायकं सबापालम्ममा । अन्योन्यानु- राग पर त्रिवर्गसाधको भवतीति धर्मः । येन कर्मणा स्वामी दुष्टो गति तदेव फल- मिति नीतिः । अभ्यासादिना योगं फुर्यादिति युक्तिः । तस्येव ।। ६१८ ।। चावारविसंवा सअलाव अवाण कुणइ हमलना। सवणाण उणो गुरुसंणि विण गिरंझइ णिोभं ॥६१९॥ व्यापारविसपा कलाश्यवान फरोनि हतलजा । श्रवणयोः पुनर्गुस्सन्निधावपि न निरुणद्धि नियोगम् ।। गुरुसानिधारपि फान्तवचनं एवन्नी कापि लजावशादिदंकर्तव्यताविमूहा मी सभ्योध्य बदति । गुरुजनसान्निध्यात्सम्भाषणावमानन्दित , किन्तु वचनप्रयग्रेन प्रमा प्रीतिरुत्पन्नति कान्तस्य चित्तत्तिमे कान्ले वापि सन्दिराति-पायारेति । हता त्यता लन्ना यया सासकलानामवयमानां करचरणादीनां व्यापारस्य पलनार्विवाद- मन्यथात्वं करोति । श्रमणयोः फर्णयोनियोग व्यापार न निस्पति नान्यथयति । फान्तवचनं शृणोत्येवेत्यर्थः । पुरागादिश्रवणेनापि पुण्योत्पत्तिर्भवतीति धर्मः । पुराला एकचित्तीभूय व्याजेन इसन्तीति नीति । गुरोः सन्निगाने बहु न विमर्शगीयं किन्तु सचनमवधानेन श्रोतव्यमिति युक्तिः । वास्पतिराजस्य ।। ६१६ ।। कि भणह मं सही भो मा मर दीसिहइ सो निभंतीए। कजालाओ एसो सिणेहमग्यो उण ण होइ ॥ ६२०।। कि भाथ मां सस्यो मा नियस्व 'इन्दयते स जीवन्त्या । फार्यालाप एषः स्नेहमार्गः पुनर्न भानि ॥ काचिद्विरहिणी प्रियवियोगेन विकलां दशामानमाया सीभिः अयोधिता 'श्रागतस्ते पतिर्मा नियस्व' इत्यादिवचन ,मा सीपचने वदति। मरणाय व्यवम्यसि १. सुसयति for सुसायते P. ४ भणन for मयाथ P. २. The portion beginning |५. मा त्रियस्व is missing in P. with यन्ममायत्तं and ending/६. रदयने lor द्रक्ष्यते P. with सुभग 1s missing in P. जीवन्त्याम् for जीवन्त्या P. 3. coast for equaly P.

·VII. 621. जीवने सति प्रियसम्भोगः पुनरपि भविष्यतीति वदन्ती सखों कापि विरहिणी स्वनीवन- निरपेतं वा इदमाह-किं भणहेवि । स्नेहमार्ग एवेति वा सप्रियो भातीभिः फायेंणो- पाधिना स्नेहेनेति यावत , एष पालापः क्रियते, न पुनः सतीनामयं स्नेहमार्गो भवतीति भावः । जीवतामेव धर्मो भवतीति धर्मः। ईप्सितेऽयं दृढं मनो न निवर्तते । तदुक्तम्- 'कईप्सितार्थस्थिरनिश्चयं मनः' इति नोतिः। स्नेहादि त्यक्त्या कार्य मुक्तिरूपं चिन्त- नीयमिति युक्तिः । तस्यैव ।। ६२०॥ एकल्लमओ दिट्ठी मइअ तह पुलइओ सअण्हाए । पिअनाअस्स जह घणुं पडिभ वाहस्स हत्याओ ॥६२२॥ एकाको मृगो दृष्टया मृग्या तथा प्रलोकित: सतृष्णया । प्रियायस्य यथा धनुः पतितं व्याघस्य हस्तात् ॥ कापि स्वामिने हरिणीचेष्टितं निवेदयन्ती तस्मिन्ननुरागदाढर्यायान्यापदेशेन तमेव वदति- एकोल्लेति । एक इति स्नेहासाधारणविषयः । प्रियमाया यस्य सः । एकोलेति । इल्लउली स्वामि...मृगीचेष्टितं दृष्ट्वा सद्भन्तुरपि व्याधस्य दयापरस्य स्वजाया- स्मरयापरवशस्य चेत्कराभ्यां धनुः पतितं तदा भवान् मय्यप्यसाधारयामेव प्रेम विधातुमईतीति भावः । सतीपालनम्...एवेति धर्मः। सस्नेहं सर्वैः समं व्यवदर्तव्यमिति नीतिः । सांसारिफमेवं व्यवहारं दृष्ट्वा योगिनोदास्तव्यमिति युक्तिः । तस्यैव ॥६२।। कमलेर्मु भमसि परिमलसि सत्तलं मालई पि णो मुअसि । तरलत्तणं तुह अहो महुअर ! जइ पाडला इरइ ॥२२॥ कमलेपु भ्रमसि परिमलसि सप्तला मालतीमपि नो मुश्चसि । तरलत्वं तवाहो!" मधुकर! यदि" पाटला हरति । काचित् कमप्यनुरागविषयं त..पतिमुद्दिश्यान्यापदेशेन वदनि । कस्यचिन्नायकस्य १.Kumāra v.5. 9. A few syllables are missing २. एको for एकाकी P. in P. ३. ष्टो for Eष्टया P. लिणीसु for फ्मलेसु Weber. ४ प्रलोफितः is missing in P. है. मालतीम०is missing in P. ५. ०जायास्य for oजायस्य P. १०. तव पुनर for सवाहो P. ६. च्याघहस्ताभ्याम् for ११. यथा for यदि P. व्याधस्य हस्तात P.

·VII. 625. बहुस्त्रीवल्लभतामन्यापदेशेन सूचयन्ती वा कापीदमाह-कमलेसु इति । परिमलसि परिमर्दयसि । दक्षिणोऽयं नायकः । तदुतम्- यो गौरयं भयं स्नेह प्रेमसज्ञापूर्वकम् । न मुञ्चत्यन्यचित्तोऽपि ज्ञेयोऽसौ दक्षिणो यथा ।। 'सुमना मालती जाति: ' इत्यमरः । सप्तला नवमालिका । तत्रैव नेवारिरिति ख्याता । यथा मधुकरस्य पाटलायामेवास... ...वस्तथा तवापि मय्यासने न स्यादिति भावः । इदं कृतमिदं न कृतमित्यादि न प्रकाश्यमिति धर्मः। एकनिष्ठा सेवा फलवती भवतीति नीतिः। नानाव्यतिध्यानेन स्थैर्य न भवतीति युक्तिः । शालवाहनस्य ॥ ६२२॥ दोअंगुलभकबालअपिणद्धसविसेसणीलकंचुइभा । दावेइ थणत्थलवण्णि व तरुणी जुअजणाणं ।। ६२३ ।। द्वषडगुलककपाटपिनद्वसविशेषनीलकचुकिका । दर्शयति स्तनस्थलवर्णिकामिव तरुणी युवननेभ्यः ।। नीलकम्घुकधारिणी काचिद् यूनामात्मानं दर्शयन्तीमेका दृष्ट्वाऽपरस्याः कथयति-दोअंगुलश्रेति । षड्गुलिका द्वयड्गुलरमाणा करालिता तुगीकृता पिनद्धा परिहिता नीला श्यामा कम्चुलिका यया सा तरुणी युक्म्यः धनां निबिडां स्नने वणि फामिर दर्शयतीत्यन्वयः । नानावेष्टनेन कञ्चुलिकायाः स्थौल्येनावरक्त्वमुक्तम् । नीलिन्ना धनां निरिडा स्तने वर्णिकामिव दर्शयतीत्युत्प्रेक्षा। प्रदक्षिणादिशि स्त्रीयां फचुलिका दृश्यते । साध्यत्वं त्वस्या उपदर्शयन्ती नायकमुत्तरलयति । स्तनायवय- वास्वया फुलस्त्रीभिरावरणीया यथा परैर्न दृश्यन्त इति धर्मः । विज्ञा एकदेशदर्शमेनेव भद्रत्वमभद्रत्वञ्च जानन्तीति नीतिः । बाह्यं किञ्चिलक्षणं दृष्ट्वाऽऽन्तरो भावो लक्षणीय इति युक्तिः। अनुरागस्य ।। ६२३ ।। अमभं चिथ दिअभं हत्या तण्हाहरा सभण्हाणं । चंदमुहि ! कत्य णिवसइ अमित्तदहणो तुह पायो ? ॥२४॥ अमृतमेव हृदयं हस्ती तृष्णाहरौ सतृष्णानाम् । पन्द्रमुखि ! कुत्र निवसति अमिनदहनस्तव प्रतापः १ ।। १. 11.4.72. 8. of for cft P. २. A few syllables are missing| ५. युरभ्यः for युवजनेभ्य. P. ६. ०मुस for oमुसि P. ३ रालित for कपाटक.P. here. ७. दहनोद्गतरह: for दहनस्तव P.

·vi1.628, ( 1.). सुन्दरं समतापं राजानं सेवाकुशला काचिदुत्तमा नायिका स्तुवन्तो वदति- काश्चिद्विदग्धनायिकामभिमुखीकर्तुं दूती नायगुणं सचाटु वर्णयति वा । तां प्रति तब रागितेति सूचयन्ती फस्याश्चिलब्धसुरतायाः ससी चाटूक्तिभिर्नायकमुपालभते वा- भमअमिति । परनिवृत्तिक्त्वादमृतमेव हृदयम् । अर्थिजनाभीष्टप्रदानात् तृष्णाहरौ हस्तौ। आहादफत्वाचन्द्रसमं मुखम् । अमित्रं शत्रु दहति अमित्रहनस्तव प्रवापः । सरक; त्यागशौर्याणि महागुणास्नयो धार्मिकमेवाश्रयन्ते इति धर्मः । कमनीयाकृतेः कोपोऽपि दुर्लक्ष्यत इति नीतिः । एवंविधो हि पुरुषो मुक्तयधिकारीति युक्ति: । शालवाहनस्य. ॥ ६२४॥ मा गच्छह विसंभं पुत्तम ! चडुआरओ इमो लोओ। सइवेहो कण्णस्स पेच्छह कि णिजद एमाणं ॥ ६२५ ॥ मा गच्छत विनम्भं पुत्रक' ! चाटुकारकोऽयं लोकः । सूचीवे: कर्णस्य पश्यत कि नीयने प्रमाणम् ॥ काचिद्धितैपिणी स्त्री समागमात्कमपि पुत्रादिकं निवारयन्ती वदति । इङ्गित. गोपनार्थ वा दूती नायकमाइ-मा गच्छति । विस्रम्भं विश्वास मा गच्छत ।, स लोकः स्त्रीलोकः घाटुकारकः प्रियवक्ता, परं नतु हृदयपूर्वकं त्वत्समीहितका । अत्रार्थान्तर- मुपन्यस्यति । स चाटुकारकः प्रकरणान् कर्णस्य सूच्या वेषो वैपकर्ता, स च प्रमाणे प्रमातृत्वेन सत्यवादित्वेन किं नीयते ज्ञायते । परिणामे तद्वचनं सूचीवेध इत्र दुस्सहमिति तत्र विश्वासो न कार्य इति भावः । वेव इति कर्तरि पचाद्यच् । 'प्रमाणं हेतुमर्यादा- शास्त्रषु सत्यवादिनि ' इति मेदिनीकारः । सदाचारयता मिथ्या चाटु न वक्तव्यमिति धर्मः। बादतौ विश्वासो न कर्तव्यः। तदुक्म्- किववायं प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति योषितः । चारणा यं प्रशंसन्ति त्रिप्रशस्तो विनश्यति ॥ इति नीतिः। अभ्यासेन सूक्ष्ममपि परमाएवादि प्रत्यक्षं भवति किं पुनर्मोति युतिः। पालितस्य ।। ६२५॥ रक्खेइ पुत्तभं मत्यएण ओच्छोभ पडिच्छंती । अंहि पहिअघरिणी ओल्लिज्जत ण लक्खेइ ॥ ६२६ ॥ १. 'क' is missing in P. २. P.adds खलु after अयम् ३. नीयत for नीयते P. ४.P.65.V.63.

·(१) VII. 828. रतति पुन मस्नकेन अच्छोदक' प्रतीच्छन्ती। अभिः पथिगृहिणी भाद्रीभवन्तं न लक्षयति ।। गृहवार्ता करणाय प्रियेण प्रहिते सहचरे नायिकाया प्रत्यन्तविमनस्कता ससी दर्शयति-रखेह इति । अर्थात् पुनस्यैव मस्वकेन नयाभ्रस्य नवमेषस्य उदकं प्रतीच्छन्ती पुत्र घालपुत्रं रक्षतीत्यन्वय. 1 आद्रीभवन्तं पुत्रकं न लत्यति न पश्यति । नयनयो- रावरयात् पुनकमित्यल इति कन् । श्रोकोहअमित पाठे ओकोदकम् श्रोकोगृहं सस्य उदकं प्रतीच्छन्ती गृहमेतादृशं येन ततो जलं बालपुत्रस्य शिरसि पततीत्यवस्थेयं तस्या इति भावः । छोप्रअमिति पाठे अपगतं यच्छदन पटलं चाहिरित्ति प्रसिद्धं तस्मादाग- लजलमित्यर्थः । अवश्यंभावि भवत्येव, नामुक्त क्षीयते कर्मेति धर्मः। अन्यमनस्कतया प्रारब्धमन्यभोगेन विनश्यतीति नीतिः। अन्यत्र कृतचित्ता वाह्यासंवेदना भवन्तीति युक्तिः । शालवाहनस्य ।। ६२६ ॥ सरए सरम्मि पहिआ जलाइ फंदोहारहिगंधाइ । धवलच्छाइ सअण्हा पिअंति दइआण व मुहाई ॥६२७|| शरदि सरसि पथिका जलानि कन्दोदृसुरमिगन्धीनि । धवज्ञाच्छानि सतृष्णा. पियन्ति दयितानामिव मुसानि ॥ शरदि सरोजलं पिरत: पथिकान् दृष्ट्वा कस्याश्चित्मोपितपतिकायाः संकुर्वती काचिदुत्प्रेचमाया वदति । वर्षास्वनागत: शरद्यपि नागमिष्यतीत्युपतप्तां विरहिणी सखी वा साश्वासयति-सरए इति । कन्दोर्ट नीलोत्पले देशी। धवलानि तानि अच्छानि चेति । यथा दयनानां मुखानि नवनीलोत्पलानीव सुरभीनि घर जानि सुन्दराणि अधानि निर्मलानि पिबन्ति तथेत्यर्थः । 'घाला गवि । घृपे श्रेष्ठे पुमान् वायलितः शुकऽय सुन्दर, इति मेदिनी। धवलाक्षाणि धवललोचनानीति वायतस्तवापि पतिरेक- विधचेष्ठ एवागतमायो मा संतप्तो भवेत्यर्थः। शरदि तीर्थयात्रार्थ कश्चिदाहेति धर्मः। शरदि सरोजलं पेयम् , शरदि नादेयं नादेयं पानीयं पानीयमिति नीतिः । वसन्त एव सद्बुदि विहाय सांसारिका श्रात्मानं मुञ्चन्तीति तम विधेयमिति युक्ति: । त्तस्यैत्र ॥६२५॥ अभंतरसरसाओ उरि पच्याबद्धपंकाओ । चकम्मतम्मि जणे समूससंति व रच्छाओ॥ ६२८ ॥ १. नवाघ्रोदकम् for अच्योदकम् P. २, ०लिमानि for oगधीनि P, ३. P. adds इव after मुसानि, ४. P. 207. V.99-100.

·VII.629. (१२) अभ्यन्तरसरसा उपरि प्रवातवद्धपक्षाः । पक्रममाणे जने' समुच्छ्वसन्तीव रथ्याः॥ शरदि रथ्याया यात्रायोग्यतां कश्चित्सखायं प्राह-अभंतरेति । चक्रममाणे शिथिलं गच्छति जले रथ्याः समुच्छ्सन्तीव उच्छवासमुद्भेदं व्यक्ततां यान्तीय । पम्वारे- तीपछुटके देशी। कर्दमभयेन नागच्छनो जनस्य शङ्कानिरासाय रथ्यानां किञ्चिन्छुष्कता वाप्राह कश्चित् । 'रथ्या प्रतोली विशिखा' इत्यमरः । राजमार्गेऽयं शब्दः । शरदि यात्रा विधेयासंन्यासिप्रभृतिभिरिति धर्मः । अनुरागविशेपोऽध्यवसायहेतुरिति नीतिः । श्रा... बालिङ्गायत इति युक्तिः । पालितस्य ।। ६२८ ।। मुहपुंडरीअछाआइ संठिए उअह राअईसे व्य। छणपिटकुदृणुच्छलिअधूलिधवले धणे वहइ ।। ६२९ ।। मुखपुण्डरीकच्छायायां" संस्थिती पश्यत राजहंसाविव । क्षणपिष्टकुट्टनोच्छलितधूलिधवलौ स्तनौ वहति । काश्चिदुत्सवदिवसे पिष्टातकाकीर्णो स्तनौ बहन्ती दृष्ट्वा एका सखो अपरस्याः कथयति । पिष्टातफप्रथाङ्गी सुरतसुखातिशयमुत्पादयिष्यति । तदय ता उत्पार्धमान- यिष्यामीति सूचयन्ती दूती नायिकायाः स्तनयोरुत्प्रेक्षां वा करोति-मुहपुंडरीअ इति । मुखं पुण्डरीकं सिताम्भोममिव तस्य छायायां संस्थितौ राजहंसावित्र स्तनौ वहति, कापोत्यार्थम् । क्षणे पिष्टस्य पिठान इति ख्यातस्य फुटः कुट्टनं तेन उच्चलिता या क्षण उद्धव उत्सवः अमरः । उत्सवदिने पिष्टातका- दिना देवताराधनं कर्तव्यमिति धर्मः। यो भवति स तं येन फेनापि स्तौतीति नौतिः। अविद्यामस्तोऽसत्स्वेव सद्बुद्धिं करोतीति युक्तिः । रोहायाः ॥ ६२६ ।। तह तेण वि सा दिहा ती वि तह तस्स पेसिआ दिही। जह दोण्ह वि समभं चिअ णिचुत्तरआइ जाआइ ॥ ६३० । १ धूलिस्तया धवलौ स्तनौ। १. किश्चिच्छुष्क० for प्रवात P. २. जमे for जने P. ३. II. 2.8. ४. A few syllables are missing here. ५. यां is missing in P. ६. संस्थितौ is missing in P. ७. दृश्यते for पश्यत P. 5, oato for onto P. 8. I.6.39. १०. P. does not givefigures of enumeration at the end of ·VII.838 तथा तेनापि सारणा तयापि तथा तस्य प्रेपिता दृष्टिः। यथा द्वावपि सममेव निर्वृतरतौ बातो।। दूनी सव्यापार शैथिल्यं सूचयन्ती अन्योन्या..यनि-तह तेणेति । निवृत्त निव्यूढं रतं सुरतं ययोस्तादृशो जातौ । कर्मणि अध्यवसाय एव निप्पत्तिहेतुरिति धर्मः । रष्टिविशेपेयोव कार्यमुन्नयन्तीति नीतिः । प्राप्ततत्वो दृष्टिभेदेनैव ज्ञायत इति युक्तिः । माधवस्य ।। ६३०॥ वाउलिआपरिसोसण! णिजपत्तलणसुलहसंकेअ ! सोहग्गकणअकसवट्ट ! गिम्ह ! मा कह वि झिन्जिहिसि ।। ६३२ ।। यापिकापरिशोषण ! निकुञ्जपत्त्रकरणसुलभसङ्केत! सौभाग्यकनकपप? ! प्रीष्म ! मा कथमपि क्षीणो भविष्यसि ॥ काचिदसती सुलभसङ्केतं प्रोप्ममुद्दिश्य वदति। जारं वा सङ्केतस्थानं श्रावयति- पाउलिया इति । अल्पशासालतिकायां वाउलिया देशी। अल्पा शाखा यस्यास्तस्या लतिकाया लतायाः शोपण! शोपजनक! हे प्रीष्म! पुडुंगो निकुञ्ज देशी तस्यप्र...जात- परक ! हे प्रीष्म ! सौभाग्यमेव कनकं तस्य कपणं निष्कर्षस्तस्य पट्टक! हे प्रीष्म ! लतायाः शोपको नतु छायाप्रधानतरूणामिति भाः। प्रीष्मे शोर्यानि पलायि फन्द- रादौ पतन्ति । सौभाग्यस्य दुष्प्रापकत्वात्कनकेन साधर्म्यम् । एकाकिन्यः खियो पोष्मे न प्रहया इति धर्मः । दुःखदोऽप्यनुकूलकारी अपेक्षितो भवतीति नीतिः । ध्यानार्थ स्थानविशेपो ध्वनित इति युक्तिः । विदग्धस्य ।। ६३२॥ जह चिंतेइ परिअणो आसंकइ जह अ तस्स पडिवक्खो। बालेण वि गामणिणंदणेण तह रक्खिा पल्ली ॥ ६३३ ॥ यथा चिन्तयति परिजन आशङ्कते यथा च तस्य प्रतिपनः । घालेनापि प्रामणीनन्दनेन तथा रक्षिता पनी ।। this verse. It puts the | २. पाउलिo for वापिका P. enumerative mark of the ३. P.adds ल after पत्त्र. next verse as t32. It thus ४. करण is missing in P. obviously omils one verse ५. P. adds a after पट्ट. ६. मा कथ is missing in P. between 629 and:32. ७. न for RP. $. A few syllables are missi og bere, ·VII. 631. । काचित्पल्ल्यन्तरपुरुपेण जातानुरागा, सा च तत्स्थानं गच्छति । ततस्तेन सा गदिताऽहमेव तव स्थान राबावामिभ्यामीति सा तं निपेययन्ती वदति-तह इति । परिजनो भृत्यस्तथा चिन्तयति यया तस्यार्थात्स्वामिनः प्रतिपतः शत्रुन आशङ्कते न तर्फयति । निभृतेनैव क्रमेण सर्व चिन्तयतीति भावः। परिजनचिन्नामे दृष्टान्तमुखेनाह । वालेनापि प्रामणीनन्दनेन प्रामाधिकृतपुत्रेण वथा पक्षी पालिरिति ख्याता रक्षिता । अथ च रात्री प्रामणीनन्दनः पल्ल्शं भ्रमति तेनैव मया चिन्तितं तनिकटमेवाहमाग- ध्यामि न पुनस्त्वमागमिष्यसीति भावः । रक्षणं धर्मजन कमिति धर्मः । शत्रुर्यथा न जानाति तथा चिन्त्यमिति नीविः । रागादि त्यक्त्वा तथा ध्यानादिविधेयो येन प्रति- पक्षस्य रागादे दो न भवतीति युक्तिः । शालवाहनस्य ।। ६३३ ।। अण्णेच पहिअ ! पुच्छसु वाहअपुत्तेसु पुसिअचम्माई । अम्हं वाहजुआणो हरिणेमु धणुं ण णामेइ ।। ६३४ ॥ अन्येपु पथिक ! पृच्छ' व्याधकपुत्रेषु' पृषतचर्माणि । अस्माकं व्याधयुवानः हरिणेषु धनुर्न नमयन्ति । फेनापि .वीरपुरुपेण पत्त्यन्तरास्थितस्त्रीसमाकृष्टचेतसा निष्क्रममवेशमिज्ञा- सार्थ घरफत्वेन पथिकवेशधारी कश्चित्पुरुषः प्रहितः, स च हरिणचर्मजिज्ञासाव्याजेन तस्यां पाल्यां भ्रमन् कामपि दृष्टवान् , सा च तत्त्वज्ञा तस्याः पल्ल्या दुर्गमत्वं रुयाप- यन्ती वदति । पत्युविक्रमगुणं स्त्रीपु व्यासक्ति वा कापि सूचयन्ती पथिकमाह- अण्णेसु इति । अन्येषु व्याधानां फुटुम्वेषु । पृषतानां हरिणानाम् । हे पथिक ! पृच्छस्व अनुसंधत्स्व । अस्माकं च ये व्याययुवानः ते च हरिणेषु धनुर्न नमयन्ति । वीरपुरुपेष्वेर धनुर्नमयन्ति । कामासत्ताः क्षीणवला हरिणवधेऽपि समर्था न भवन्ति । मृगाय वधाभावात्कुतधर्मसम्भवः । बहवश्वात्र व्याधास्तेनानेकवीरपुरुपरक्षितेयं पली, ततो नावागन्तव्यमिति मायः। पृपन्मृगे पुमानिन्दौन द्वयोः पृफ्नोऽपि ना। अनयोश्च त्रिषु श्वेतविन्दुयुधेऽप्युभाविमौ । इति मेदिनी", अनुरक्तानां योपितः स्वपतिपक्षपातं कुर्वन्तीति धर्मः। नरि यथार्थ- १. P.adds स्व after पृच्छ ५ पुमान्विन्दौ for पुमानिन्दौ P. २. व्याश्कुटुम्नेषु for व्यायापुत्रेषु P. ६. भावधि for oमाविमौ P. ३. '' is missing in P. ७. P.85.V.135, ४. नामयन्ति for नमयन्ति P.

·VII. 636 मेवोपन्यमनीयं ननु प्रपशनीयमिति नीतिः । हरियोपुण्याशनामपि धाय पनुरोगा- पारे शान्तिरति युधिः । तस्येव ।। ६३४॥ गबहुयेहच्यभरो पुचो मे एघडविणिवाई। तह सोहाइ पुलइओ जह फैटयांअं वह ॥३३५) गायधूपैकयारा पुनोगे एकमाएडविनिपाती। क्षया' स्तुपया प्रलोफितो यथा कापडसमूई पहति ॥ फस्यचिद् व्याधस्य गाता पुत्रगुपालमगाना कामपि प्रतिनैशिनीमुदिश्य पति-गम इति । गणवस्तिनी सत्या पत्र्यको गमहन्ता। एनेय कापडेन विनिपातयितुं शीलं यस्य स गम पुनः। फाएडस्य परएड समूई यति । कापडाना विनितेऽसमस्यादेवम् । स्नुपायामेरास्यासहाय ! या रियलित इति पाठे विनतो. म्ययात्व स्वभावाद्गगित इत्यर्थः । 'परण्डाप्यन्त गरेको समूहो मुघरोगयोः' इनि मेदिनी'। पलं च एतादृशं धर्मप्रभवति धर्ममाचरणीयमिति धर्मः। तया प शराम्यासो विधयो येनैफे फाएदनिपातेनारपः पतन्तीति नीनिः । एकदेव पक्षामने दृष्ट्वा संसारे उदास्त- म्यमिति युधिः । योहायाः।। ६३५ ॥ विशाहहणालावं पल्ली मा कुणउ गापणी ससइ । पच्चुजीविओ जइ कह वि मुणइ ता नीविरं मुभा ॥६३६॥ विध्यारोहणालापं पली मा करोतु प्रामणी: श्वसिति । प्रत्युचोरिनो यदि कथमपि शृणोति सनोदित' मुवति ।। गनस्विनि पालीवीरे आनापाटयेनात्यो दशामापसे इस सति विसवमोभिवायो पल्या पक्षीमनेषु विन्ध्यारोहयोन्मुरोपु सत्त्यनन्तरं तस्य च पुनः सदि पाटो पत्त्या सति प समाधासे पक्षीपतेरेव पन्धुः पालीवासिविदमाइ-तिमादणेनि । यिभ्यारो. हो य पालापो विन्ध्य प्रारोहयीय एषमाधारक: नम्, सध्या पलीस्यो अनो मा करोतु पतो प्रामण प्रामाध्यतः श्वासति जीवति । मभ्येव स्थिता मराजनीया विन्ध्यमारोपन्तीति जीवितत्यागे हेतुरभिसन्धिनि । मनायो चसमामो १. ६० for नया P. ६.P.57 V.03. २. पायो for प्रलोपितो P. ५. प्रामसी tor मामयी: P. ३. पारfor समूई P. ८ पाटो for प्रत्युनोतियो P. ४. पाण्डो पराडा Medini. १. तो आदि for तत्रीवितम् P. १. समूहमुख० for समूहो मुस० १.

·D.Est. (१) यत् पुनर्जीवति तच पुण्यफलमेवेति धर्मः । विन्ध्यारोहणं जीवितसंशायकमतस्तन कार्यमिति नीतिः । एवं सन्दिग्धजीवने संसारे उदास्तव्यमिति युक्तिः । इतस्तु कविनाम टोफासु न लब्यमिति ।। ६३६ ।। अप्पाहेइ मरतो पुत्तं पल्लीवई पत्तेण । मह णामेण जह तुम ण लज्जसे तह करेजामु ॥ ६३७ ॥ "शिक्षयति त्रियमाणः पुत्रं पल्लीपतिः प्रयत्नेन । मम नाम्ना यथा त्वं न लजसे तथा करिष्यसि ॥ अनाचार एवासतीत्वम् । त्वं चेत्साध्वी तदा मम नाना सलज्जा भविन्यसीत्य- वस्तवापि सद्वपापारे सति साम्ये कुतो लज्जा स्यादिति भावः । पुत्राध्यापन कार्य यने- नापीति धर्मः । पुत्रेण च तथा कर्म कर्तव्यं येन पितुरप्युत्कों भवतीति नीतिः। लज्जादिहेतुर्फ फर्म संसारे दृष्ट्वा तत्र च योगिना उदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६३७ ॥ अणुमरणपत्थिआए पञ्चागजीविए पिअअमम्मि । वेहव्वमंडणं कुलवहअ सोहग्गभं जायं ।। ६३८ ॥ अनुमरणप्रेस्थितायाः प्रत्यागतजीविते प्रियतमे । वैधव्यमण्डनं कुलवध्याः सौभाग्यकं आतम् ।। फाचित्प्रतिष्ठिता स्त्री प्रोपिवपतिका स्वसुतामविचञ्चला तत्स्वामिनं समागव- कल्पं श्रुत्वाऽलङ्कारकरणे चाञ्चल्ये च निषेधयन्ती तमन्यापदेशेन वदति-अनुमरयोति वैधव्ये यन्मएडनं तत्कुलकन्याः सौभाग्यकं जातम् । प्रियतमे प्रत्यागतजीविते सति अनुमरयाय प्रस्थितायाः फुलवध्वाः प्रोपिते पत्यौ त्वमपि निरुत्साहचिह्ना धैर्यवती भव, तेन त्वाम् अविश्लेपचिह्नधारिणी दृष्ट्वा त्यामधिकसुभगां करिष्यतीति भावः। पत्यो परासौ वीणामनुमरणमिति धर्मः । यस्मिन्समये यद्विधेयं वचदा फतव्यमिति नीतिः । क्षणादेव जीवनं मरणं संसारे विमृश्योदास्तव्यमिति युक्तिः । कोठाभरणे करणा- नन्तरोऽनुभावोयम् । अथ यथेयं मत्प्राणभूतेत्यमस्या अहमपि जीवितमेवेति पत्यु. विसम्भोऽनुरागः, पत्न्याः पुनः प्रेत्यापि यत्सगमोऽभिज्ञपितः सोऽयं जीवत्येव जीवेश्वर समासादित इति विश्रम्भादिति सुसमेवान्वभूयतेति ॥ ६३८॥ महुमच्छिआइ दहें दखूण मुहं पिअस्स मूणोडें । ईसालुई पुलिंदी रुक्खरछाअंगमा अण्णं ॥ ६३९ ।। ३.P.324. This verse is missiog in P. १. प्रति for ot०P.

·३ (१) Vit. 641. मधुमहिम्या दष्टं दृष्ट्वा मुखं प्रियस्य शून्योष्टम् । ईर्ष्यालुः पुलिन्दी' वृतच्छायां गतान्याम् ॥ याचित्पुलिन्दस्त्री मधुमक्षिकया दष्ठोष्ठं पतिमन्यकामिनीदष्टोठमाशङ्कत इति तदीयमखी तचेष्टां स्वसख्याः कथयति-महुमच्छिाइ इति । शून्यो निर्मापार पोष्ठो यत्र तन्मुखम् । उच्छलोमिति पाठे उछलदोष्ठं यथा स्यादेवम् । ईयायिता कुपिता, पुलिन्दो व्याघस्तस्य वधूः । तपस्विनां वृक्षच्छायाश्रयणं धर्मः । अवमानना न सोढव्यति नीतिः । मधुमतिका "नाश्रये वनादौ मुमुक्षुणा योगाभ्यासो विधेय इति युक्तिः ॥ ६३६ ॥ धण्णा वसंति णीसंकमोहणे बहलपत्तलवइम्मि। वाभंदोलणओणविअवेणुगहणे गिरिग्गामे ॥ ६४०॥ धन्या वसन्ति निशिवमोहने बहलपत्रलवने । वातान्दोलनायनामितवेणुगहने गिरिप्रामे ।। कलाविहामिमतपुरुषेण यथेच्छसुरतमभिलपन्ती गिरिवासप्रशंसां कुर्वती कापि सखीमाइ-~-धएगा इति। गिरिमामे वनमये तादृशं यत्र स्वच्छन्दं मोहन निर्वहति । रेणुमिच्छणत्वाभिधानं परेपामलदयस्वाभिधान तमाम इति पाठेऽयश्चित्त्यः । सिध्मा- दित्वान्मत्वर्थीये सति पत्रल इति । गिरिमामे गिरिसमूहे वा । यदा यत्र गिरी वासवासना चदानी वस्य स्वच्छन्दत्वाभिधानाय तदभिधानवैखानसा एवं धार्मिका वने वसन्तीति धर्मः। तथा च नीतिमता व्यवर्तव्यं यथा वनेऽर्थादारामे वस्तव्यमिति नीतिः। योगा- भ्यासपरेण योगिना गिरावर वस्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६४०॥ पप्फुल्लघणकलंचा गिद्धोअसिलामला मुइअमोरा । पसरंतोज्झरमुहला ओसाहने गिरिग्गामा ॥ ६४१ ।। प्रोत्फुजघन कदा निधीतशिलातला मुदितमयूराः । प्रसरनिर्मरमुखरा उत्साहयन्ति गिरिमामाः । १. पत्यु: for प्रियस्य P. ६. रेणु० for वेणु० P. २. ईयायितपुलिन्दी for ईयांलुः ७. प्रफुज० for प्रोत्फुज P. पुलिन्दी P. ८.०कदम्ब for कदम्बा P. ३. A few syllables are missingle. मुदिरo for मुदि६० P. १०. प्रसव for प्रसर P. ४. निरrt is micsing in P. ११. उपशोभन्ते for उत्माश्यन्ति P. ५. न चल for नावमामित P. १२ च्यामा: for oमामाः P. here.

·. VII.642. (६८) अमिमगाथायां पूर्वगाथाया एवाभासः । पप्फुजेति । अपुल्लेनैः कदम्यैः कदम्ब- मुफुलैनिधीतं पविनितं सम्पम् शिलातलं येषु ते गिरिमामाः। प्रसरता निर्मरेण मुखरा: सशब्दा गिरिपामा उपाधिकं शोभन्ते । 'उपोधिक च' इति पाणिनिः । अर्थद्वयमन्यत् , पूर्वगाथार्यद्वयेन तुल्यन् । नीती-गिरयो प्रामाश्च यथा परेपा निमित्य गृहीताः स्वस्मिन् शोभन्ते तथा विधेयमिति विशेषः ।। ६४१ ॥ तह परिमलिआ गोवेण तेण इत्यं वि जा ण ओल्लेइ । स चिभ खडणा एहि पेच्छह कुडदोहिणी जाआ॥६४२॥ तथा परिमलिता' गोपेन तेन हस्तमपि या नायति । सैव खलना इदानी प्रेक्षध्वं पुटदोहिनी जाता। काचित्रवोढा प्रेयसि प्रथममत्यन्तरिक्ता आसीदनन्तरं समाधासेनाल्पकाले- नैव अत्यन्तानुरागवती बभूवेति तां ज्ञात्वा तत्ससीपु सख्या अन्यापदेशेन तश्चेष्टितं कथयति-तह इति । या धेनुः पूर्व हस्तमपि नाईयति सैवेदानी तेन गोपेन तथा परि- मर्दिता सती घटदोहिनी जातेत्यन्धयः । विमिलिता सुवदोहा कृता । हस्तमपि नाईयति किमुन घटसंख्यदुग्धदानम् । खलना नाडिरिति प्रसिद्रा । देश्यो कुटो घटः, तन्मानम् अर्थात्पयो दुह्यते यस्यां तादृशी । 'कुटः कोटे पुमान् । स्त्री तु घटे...सयोहे"। गौः स्वर्गस्तत्पानि (इति) गोगो धार्मिकस्तेन तथा परिमलनं विमोऽभ्यासोऽर्थाद् धौ फुतो यथा सुजेन स्वर्ग ज्ञाभो भवतीति धर्म. । सलास्तु तथा कुर्वते यथा हस्त... उपकारे न सइन्त इति नीतिः । सांसारिकमस्थैर्य मेतादृशं यदेकस्यामेव गवि नानावस्था तेन तत्र संसारे उदास्तव्यमिति युक्तिः ।। ६४२ ।। धवलो जीभइ तुह कए धवलस्स कए जीति गिट्टीभो। जीम तये ! अम्द वि जीविएण गोहें तुमा ।। ६४३॥ धवनो जीवति तब कृते घवज्ञस्य कृते जीवन्ति गृष्टयः । जीव तान्ने ! अस्माकमपि जीवितेन गोत्वदायत्तम् ।। १. परिमिलिता for परिमलिता P. २. प्रेक्षस्व for प्रेतध्वम P. ५. गोष्टय. for गृष्टयः P. ३. A few syllables are missing६, जीविते for जीप ठाने! P. here, ७ अपि is missing in P. ४. Medini reads 'पटे स्त्रीसयो• ८ न गोस्वा is alssing in P.. - ३ ·- (६६) VII. 645. काप्युत्तमाहना केनापि पुरषेण सकृत्याप्तसमागमाधिस्वरं जातानुरागा सत्तो गुरुमनमयोपादप्राप्ताकाशा तद्विरदयान्तिमा दशामापना इति ज्ञात्वा तदीयहदयाह- मैनानुरक्षेन समावास्य काचिनिपुणा दूतो प्रहिता सा च जनाकीर्ण एवं देशे सामाश्वास- यन्त्यन्यापदेशेन वदति-धवलो इतितधवश पण्ड.1 घाला वि पे श्रेष्ठ पुमान्' इति । तव ते त्यदेतोः गोठयोऽर्थाद्वमेव सभा: 1 तंबा धेनुरिति प्राचीनटीकायाम् 1 वजः येष्ठो पार्मिको जीपतीति धर्मः। परेपानुपकाराय जीवनापि नगणनीयमिति नीतिः । अन्योन्यक्रियासु उपाधिसम्मेवदर्शनालोमं विमृश्य तद्धानाय योगिना यनीयमिति युक्तिः ॥ ६४३॥ अग्याइ छिवह चुबइ थवेइ हिअम्मि जनिअरोमंचो। जाभाकवोलसरिसं पेच्छह पहिलो मद्द अपुप्फ ॥ ३४४।। प्राजिप्रति स्पृशति' चुम्नति स्थापयति हृदये जनितरोमानः। जायापोलसदृशं पश्यत पथिको मधूकपुष्पम् ॥ प्रियपादिागतः कश्चिचरितवर्णनेन तज्जायां तोषयनिद माह । मधूश्यक्षसकेत- स्थानमहं गता त्वन गतस्तत्रेति जनाकीर्ण एव स्थाने नायकं लक्ष्यीकृत्यान्यापदेशेन काचिद्वदति -~आघाइ इति । प्रियावयवतुल्यं च वस्तु मनोविनोदाय भवतीति भावः । पुष्पारगामेव प्रत्यवयव स्पर्शेन धर्मः। यो यानुरक्तः स तवयक्सदशेऽपि पनि यहां फरोतीति नीति. । अयस्याभेदादेकं वस्तु नानावस्थमापनमिति विचिनस्य संमारे उदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६५४॥ उभ भोल्लिनइ मोहं भुभंगकितीभ कामलगाइ । ओझरधारासद्धालुएण सीसं वणगएण ।। ६४५ ॥ पश्याक्रियते मोघं भुजङ्गकृतौ कटकलगनायाम् । निरधाराश्रद्वालुक्न शीर्ष वनगजेन ॥ काचित्रतासका दीर्घरमणाथै वनभस्यास्यचित्तवां पुर्वती या बदतिउन्न दति । मोघं निरर्थक कटके पर्वतकदेशे लग्नायां फत्तौ धर्मणि कनके शोर्पम् श्रोडिजर १. Medini P.207.V.09-100. २, स्पृशति is missing in P. ३. P.adds before स्थापयनि. ४. मेचते for पश्यत P. X. P. adds are not after पुष्पम् ६. पश्य दीयते for पानीक्रियने P. ७. श्रद्धालुनी for ०प्रद्वालुक्न P.

·(१००) VII.648. दीयते । निमरे या धारा तत्र श्रद्धालुना श्रद्धास्ता निर्मरोऽयमिति कृत्वा कनुके शिरोदानं निरर्यकम् । एवं शीर्षे कञ्चकस्पों निषिद्ध इति धर्मः संध्यादौ गुणे नीतिमता श्रमो वारणीय इति नीतिः। यथा भुजङ्गमेन इत्तिस्त्यज्यते तया मिथ्याज्ञानहानाय योगिना यवनीयमिति युक्तिः ॥ ६४५॥ कमलं मुअंतमहुअर ! पिक्ककइत्याण गंधलोहेण । आलेक्खलइडभं पामरो ब्व छिविऊण जाणिहिसि ॥६४६ ॥ कमलं मुश्चन्मधुकर ! पककपित्यानां गन्धलोभेन । आलेख्यलड्डुकं पामर इव स्पृष्ट्वा ज्ञास्यसि ।। कमपि युवानं दयितामुत्तमामपहाय पामरीरताकाक्षिणं ज्ञात्वा कापि प्रतिष्ठिता सत्स्नेहोपदेशेन सं निषेधयति-फमलं मुअंवमहुअरेति । पकानां कपित्थानां कएथ इवि प्रसिद्वानां वृत्तविशेषफलानां गन्धस्य लोमेन मधुकर कमलं मुश्चन् ज्ञास्यसि । पामरो यथा आलेख्यलडुकं मुञ्चन् न जानाति तथेत्यर्थः । यथा चित्रस्य लडकमकिञ्चित्कर ज्ञात्वा पामरो निवर्चते तथा त्वमपि निर्गुणां त्रियं त्यक्ष्यसीति भावः। सायुपरिहारोऽमजन- समहोऽधर्मजनक इति धर्मः । वस्तुतत्त्वं प्रतिसन्याय प्रवर्तनीयमिति नीतिः । संसारमूलं त्रियस्तेन ता विहाय योगाभ्यासो विधेय इति युक्तिः ॥ ६४६ ॥ गिर्जते मंगलगाइआहि वरगोत्तदिपणअण्णाए। सोड व णिगओ उअह होतबहुआइ रोमंचो ॥ ६४७ ॥ गीयमाने मङ्गलगायिकाभिरगोत्रदत्तकायाः । श्रोतुमिव निर्गतः पश्यत भविष्यद्वधूकाया रोमाचः॥ रतासका काचिन्नायिका दीर्घरमणार्थ वजभस्यान्यचित्ततां कुर्वती वदति-गिजंत इति । भविष्यन्ती या वधूस्वस्या रोमो मङ्गलगायनीभिगीयमानानि श्रोतुमिव निर्गतः । प्रतिवेशिनी कामपि कुमारीमभिसारिका ज्ञात्वा तामुपहसन्त्री स्वसख्या इदं वा कथयति। मर जार्थ मालगीतं श्रोतव्यमिति धर्मः । उत्साहे अनुत्साहे च हर्षः प्रकाश्यो निगी- पुणेति नीतिः । योगिना रोमाश्चादि दृष्ट्वा निर्गन्तव्यं वत्र न स्यातव्यमिति युक्तिः ॥६४७॥ १. ०लड for लड्डुकम् P. गीयमानानि for गौयमाने P. ३. गायनो0 for oगायिका P. ४. सध्या for द्वयूकाया P.

·1415 (११) VII.E0. मणे आअण्णंता आमण्णविवराहपंगलुग्गी । तेहि जुआणेहि समं मंति मं वेभसकुडंगा ।। ६४८ ।। मन्ये श्रामगंगन्त' प्रामविगहमालोट्रोना। युभिः समं हमति मा यमनिया" कापि कोमार येन सममासरा स प वर स्वेन तस्या गुममा गाभ्या- पितोऽनन्तरं स्वविहसमये महलानि अन्धा स्वयं समेटिने समस्याः कथयति- मपणे इति । मन्ये उत्ते। प्रामाविमाइमझलोहोरमायापतो येनिमाम्नेर पूना समं मामुपहमन्ति । असमरट ए। मूनो रमणं गृतमनन्तरं तयोः परियाय इतिहास भीजम् । रियाहे महलोद्रीत श्रोतव्यमित्यापार इति धर्मः । अयुगकारी सोपहरपव इवि सन्न विधेयमिनि नीति.। भचेतना अक्षा अपि सतीय पुरुषार्थमुपदमन्तीति सप धर्मनीय इति युक्तिः ॥ ६१८॥ भगमच स्थिमंगलहोंतविमोभसविसेसलागेहि। तीभ परस्स अ सेभंगुएहि रुणं व हत्येहिं ।। ६४९ ।। ভাৱffল বিষযমুহিত্য। वस्या परम्य प स्पैदाशुभी रुहितामा हस्ताभ्याम् || फयोधिद्वधूवरयोग तुर्थी धमणि नियमाग्रे हस्नसंयोगमावविधा होगी। जाने काचिदन्या कमप्युरिश्प समुत्भेक्षमाणा यनि-प्रगम इनिन शुरू पहले एर मविश्यता वियोगेन रिरहेगा मविशेष समायो त्या वरम्य प हस्ताम्या स्पैदावमी रुदितमित्युत्प्रेक्षा । विवाहानन्धरम चनुरी हि धर्मः । पन्यु. शिजेपे भ्रत्याग एवेति नीतिः उत्ताइसमनन्तरमेव विशदोपनिनाममारे सधो. स्तन्यमिति युपिः॥ ६४६ ॥ णम दिहिं गैड मुई गम छिवि देइ गालवर कि पि। ता विहु कि पि रहस्सं पाहुपंगो पिभो होइ ।। ६५०॥ न परष्टिं नयति मुसंन पाष्टुं पदानि नलतिनिरि वापि रानु हिमपि रहस्य नसयूमः मिले माति । कधिमारो नमधूनो समिम गदिश्य वात-दिद्विमिति। नव नै। किमयनिपनीयं रहस्य गोयम् । नाप्नामरमर माइनिधन १. मार्यपन्ति for आर्णयन्ते P. ३. कमपि or मिनि द. 3. da qat for tj vfar: P. ४. सार्पः सः?.

·। । VII. 651. ( १०२ ) धर्मः । सार्थ: सर्व एव प्रियो भवति तथा नीतिमता विधेयमिति नीति: । कामिनां स्त्रिय आदरणीया नतु योगिनामिति युक्तिः ॥ ५० ॥ अलिअपयुत्तवलंतम्मि णववरे णववहा वेतो । संवेल्लिओरुसंजमिभवत्यगण्ठि गमो हत्यो ॥ ६५१ ।। अलीकप्रसुप्तवलमाने नववरे नपयवा वेपमानः । 'संवेल्लितोरसंयमितवस्त्रप्रन्थि गतो हस्तः ।। काचिन्नवोढाऽजीकप्रसुप्तं प्रियं परात्य वनमाकटुकाममगन्य सम्पचलदूरु- वनमन्थि हस्तेन धृतवतीत्येकाऽारस्याः कथयति-अलिअ इति । वलनि पराव-माने । संवेक्षितौ अर्थाद्वरेण प्रकाशितौ यापूरू तयोः संयमितं संस्थापितं यद्वखं तस्य प्रन्यि इस्तो गत इति । स्त्रीणां लज्जैव भूपणमिति तासां धर्म इति धर्मः । स्त्रीभिश्च लज्जैव विधेयेति नीतिः । सर्वमेतदलीकमगम्य उदास्तव्यं संसार इति युक्तिः ॥१५॥ पुच्छिज्जती ण भणइ गहिमा पप्फुरइ चुंविआ रुभइ । तुहिया गयवहुआ कावराहेण उवऊहा ॥६५२॥ पृच्छयमाना न भणति गृहीता प्रस्फुरति चुम्बिता रोदिति । तूष्णीका नववधूः कृतापराधेनोपगृहा ।। तापराधेन प्ररनादिनाऽनुनीयमानायाश्चेष्टामपरस्याः कापि कथयति-पुच्छि- ज्जंती इति कृताराधेन कान्जेन उपगुहा नववधू रोदिति । प्रस्फुरति प्रकण सञ्चरति । स्फुर सञ्चलने धातुः । तूरणीका मौनमापन्ना । नववधूनामयमेव धर्म इति धर्मः। फूतापराधै न विश्वस्तव्यमिति नीतिः । एवं संसारे नानावस्यां विचिन्स्य योगिना ध्यवर्तव्यमिति युक्तिः ॥६५२॥ तत्तो चिज होंति कहा विभसंति तहिं तहिं समप्यति । कि मण्णे माउच्छा एलजुआणो इमो गामो ॥६५३॥ तत एवं भवन्ति कथा विकसन्ति तत्र तन समाप्यन्ते । किं मन्ये मातृष्वस' एकयुवकोऽयं मामः।। १. प्रसुप्ते पलपति for प्रसुनवलमाने P. ६. विकासन्ति for विकसन्ति P. २. नव is missing in P. ७. तव for P. ३. परिस्फुरति for प्रस्फुरति P. C, OFgH for atan P. तर for तत एव P. ६. एकोऽसौ for एकयुवकोऽयम् , १. निर्गच्छति for मन्ति P. .. - ·- vti,656. काचित्स्थानान्तरादागता युग्रामं निन्दन्ती मातृस्वसारं चलवृत्ता वदति-तत्तो चित्र इति । तत्रैव प्रामे निर्गच्छन्ति यहिर्भवन्ति । किं मन्ये फिमगच्छामि । धर्मकथा धार्मिक एव समाप्यत इति धर्मः। एवं मन्त्रयितव्यं यथाऽन्यो नागाछनीति नीतिः। तत्रैव प्राणि सर्व समाप्यत इति युक्तिः ॥६५३|| जाइ वाणाइ अम्हे वि जंपिमो ताइ जंपर जणो वि। ताई चिन तेण पपिआइ हि अभं सुहाति ॥६५४॥ यानि वचनानि वयमपि जल्पामरतानि जल्पति जनोऽपि । तान्येव तेन प्रजाल्पितानि हृदयं सुखयन्ति ।। कापि कमपि युवानमुद्दिश्य स्वीयमनुरागं सख्याः कथयति-जाइ इति । जनः कान्त एष, तेन कान्तेन तान्येव प्रजापितानि हृदयं ममार्थात् मुखयन्तीति । यान्येव पुराणादीनि व्यासादयो जल्लन्ति तान्येव लोको जाति तेनैव व्यवहरतीति धर्मः। ईधरेण च तथा वक्तव्यं यथा सेवकोऽपि तदनुवर्तत इति नीति. । एकमेवाद्वितीयं प्री- त्यादि हृदयं सुखयतीति युक्तिः ॥ ६५४ ॥ सव्वारेण मगह पिनं जग जइ मुहेण वो कर्ज । जं जस्स हिअभदइरं तं ण मुई जं तहिं पत्थि ॥६५५|| सर्वादरेण मृगयध्वं प्रियं जनं यदि सुखेन वः कार्यम् । ययस्य हृदयदयित उन्न सुसं यत्तत्र नास्ति । काचिनायिका कमपि नायकमुद्दिश्य स्वकीयानुराग सख्याः कथयति-सन्दा- अरेणेति । मार्गयत प्रार्थयत । यद् येषां हृदयदयित तत् तत्र नास्ति अपि वस्त्येव यत्सुखं तत्तत्र मियेऽस्त्येवातस्तं सर्वथा मार्गयति यदि सुखेन कार्य तदा विं प्रकरणाद्धर्ममन्वेपयतेति धर्मः । प्रियो जनः संवर्द्धनीय इति नीतिः । येषां सुखेन सांसारिफेण कार्य ते नियंजनम् अनुसन्दयतु, नतु योगिनामिति युति १६५५३॥ दीसंतो दिद्विमहो चिंतित मणवल्लहो अत्ता। उल्लातो सुइसुहो पिओ जणो णिचरमणिज्जो ॥६५६॥ १. यानि is repeated in P. जल्पामस्तानि P. २, वयं प्रसवपामहे शान्येच for अयमपि ! ३. मार्गयत for सुगयध्वम् P.

·vit.657. 1 दृश्यमानो दृष्टिसुसश्चिन्त्यमानो मनोवल्लभः श्वश्रु । उल्लप्यमानः श्रुतिसुसः प्रियो जनो नित्यरमणीयः ।। काचिदुत्तमा दयिते स्वानुरागातिशयं भगिनी वदति-दीसंतेति । दृश्यमानश्चासौ दृष्टिसुभगश्चेति फर्मधारयः। अन्यत्राप्येवम्। उल्लाप्यमानः श्रुतिसम्भाष्यमाणः ।चिन्त्यमानो धर्मः प्रियो भवतीति धर्म: 1 जनो यथा नित्यं प्रियो भवति तथा विधेयमिति नीतिः । आनन्दरूपत्वाद् ब्रह्मणश्चिन्तनं श्रुतौ वेदे सुखं सुखहेतुत्वेनोपन्यस्तमिति युक्ति: । 'वैदे अवसि च श्रुतिः' इति कोपः ॥६५६।। ठाणभट्ठा परिगलिअपीणा उण्णईअ परिचत्ता । अम्हे उण ठेरिपओहर व उअरे चित्र णिसण्णा ॥६५७॥ स्थानभ्रष्टाः परिगलितपीनका उन्नत्या परित्यक्ताः। वयं पुनः स्थविरा. पयोधरा इवोदर एव निपएणाः ॥ कस्यापि द्वे भायें तत्रैका प्रौढा सुभगा सगर्वा चापरा बाला । तत्रेत्थं क्रमेणाप- मानिताऽतिकृशाऽऽत्मानं लक्ष्यीकृत्य वदति--ठाणेति । स्थानादादुचितस्थानाद् भ्रष्टाः । परिगलित: पीनकः पीनत्वं पुष्टत्वं यासा ता वयम् । उन्नत्या मानेन परित्यक्ता एतादृशा वयं पुनरुदरेऽभ्यन्तरेऽर्थाद् गृहादेव निपएमा निर्व्यापारा उपविष्टा ,यथा स्थविरा जरन्तः पयोधरा उदरे जठरे एव निपएणा भवन्ति तधेत्यर्थः । उन्नतिरत्रोच्छाय ऊर्ध्व- स्थितिः । स्वार्थे कनि पीनयेति । धार्मिका: स्थानादाश्रमात् परिभ्रष्टाः कृशाः सन्तो धर्ममाचरन्तीति धर्मः । स्थानभ्रंशो यथा न भवति तथा विधेयम् । तदुक्तम्-'स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नरा.' इति नीतिः । स्थविरा वृद्धाः स्थानाभिजाश्रमाद् भ्रष्टा उदरे पर्वतादेध्यानार्थ निपएणा भवन्तीति युकिः ॥ ६५७ ।। 1 ·( १०५ ) VII.660. विपरीतसुरतलम्पट ! पृच्छसि मम किमिति गर्भसम्भूतिम् । अपवृत्ते कुम्भमुखे अललक्कणिकाऽपि कि तिष्ठति ।। काचित्केनापि पृष्टा त्वमसि खिन्नति सा तद्वचने वदति-विवरीय इति । अव. लम्बिते अवनीकृते । उक्चे इति पाठे तत्र अपवृत्ते अधोमुखीकृते इत्येवार्थः। सम्भूति- स्त्पत्तिः ।(१) सत्यैवाहमतः क्रियमाणे विपरीतरते गर्भभ्रंश एव स्यादिति भावः विपरीत रतनाचरणीयं तत्र कीवोत्पत्तिस्यादिति धर्मः। उतैश्च तथा विधेयं यथाऽवनतिन जायत इति नीतिः । मुमुक्षुः कथं गर्भवाती पृच्छति, गर्भहानाय परं यनते इति युक्तिः ॥६५८।। अचासण्णविवाहे समं जसोआइ तरुणगोवीहिं । वड्ढते महुमहणे संबंधा णिहुविनंति ॥ ६५९ ॥ श्वत्यासनविवाहे समं यशोदया तरुग्णगोपीभिः । वर्धमाने मधुमथने सम्बन्धा नियन्ते ॥ वर्धमाने भगवति कृष्णे तरुणीभिर्गोपीभिः फष्णलोभेन यशोदया समं सम्बन्ध- गोपनं क्रियते इत्येकाऽपरस्याः कथयति-अञ्चासगणे इति । यशोदाया गोपीनाश्च फुले- त्यासनेऽव्यवहितेऽपि सम्बन्धा नियन्ते । यैः सम्बन्धैः श्रीकृष्णः स्वामी भवितुं नाईति सत्प्रकाशने श्रीकृष्णाः पतिरेव न स्यादिति भावः । अत्यासन्नकुलयोः सम्बन्धगोपन निषिद्धमतस्तन्न विधेयमिति धर्मः । सन्ध्यादौ पाड्गुण्ये विनिहवोऽलापः कर्तव्यः । तदुक्तं मुद्रायां 'धन्या फेयम्" इत्यादि नीतिः । मधुमथने श्रीकृष्णे सम्बन्धाः सम्यञ्चो- अतिशयिता बन्धाः सांसारिका नियन्तेऽपज्ञप्यन्त एव यतस्ते न तिष्ठन्तीति युक्तिः ॥६५६॥ जं जं आलिहइ मणो आसावट्टीहि हिअअफलअम्मि । तं तं वालो व्य विही णिहुअं इसिऊण पम्हुसइ ॥ ६६० ॥ यद्यदालिखति मन" श्राशावर्तिकाभिर्हृदयफलके । तत्तद बाल इन विधिनिभृतं इसित्वा प्रोञ्छति ।। फाचिरकमप्यनुरागपात्रं प्राप्तुं यन्मनोरथं कृतवती नदेवयोगेन यमामुपलभ्य १. ०लुब्धक for लम्पट P. ५. सम्बन्धानिह लूयन्तै for सम्बन्धा २. मम is missing in P. नियन्ते P. ३. अवलम्बिते for अपवृत्ते P. & Mudrāraksasa 1. 1. ४. अत्यासन्नेपि फुले for अत्यासन्न- विवाहे P. ८ अतिमि० for वर्तिकामि० P. ७ जन for मन P.

·vit. 657. (१०४) दृश्यमानो दृष्टिसुखश्चिन्त्यमानो मनोवल्लभः श्वश्रु । उल्लप्यमानः श्रुतिसुखः प्रियो जनो नित्यरमणीयः ।। काचिदुत्तमा दयिते स्वानुरागातिशयं भगिनीं वदति-दीसंतेति । दृश्यमानश्चासौ दृष्टिसुभगधेति कर्मधारयः। अन्यत्राप्येवम्। उल्लाप्यमानः श्रुतिसम्भाष्यमाणः। चिन्त्यमानो धर्मः प्रियो भवतीति धर्मः । जनो यथा नित्यं प्रियो भवति तथा विधेयमिति नीतिः । आनन्दरूपत्वाद् ब्रह्मणश्चिन्तनं श्रुतौ वेदे सुखं सुखहेतुत्वेनोपन्यस्तमिति युक्तिः । 'वैदे श्रयसि च श्रुतिः' इति कोपः ।।६५६॥ गणभट्ठा परिगलिअपीणा उण्णईअ परिचत्ता। अम्हे उण ठेरिपोहर व उअरे चित्र णिसण्णा ॥६५७|| स्थानभ्रष्टाः परिगलितपीनका उन्नत्या परित्यक्ताः। वयं पुनः स्थविराः पयोधरा इवोदर एव निपण्णाः ॥ कस्यापि द्वे भायें तत्रैका प्रौढा सुभगा सगर्वा चापरा बाला । तत्रत्यं क्रमेणाप- मानिताऽतिकशाऽऽत्मानं लक्ष्यीकृत्य वदति-ठाणेति । स्थानादादुचितस्थानाद् भ्रष्टाः । परिगलितः पीनकः पीनत्वं पुष्टत्वं यासां ता वयम् । उन्नत्या मानेन परित्यक्ता एतादृशा वयं पुनरुदरेऽभ्यन्तरेऽर्थाद् गृहादेव निपएणा निर्व्यापारा उपविष्टाः,यया स्थविरा जान्तः पयोधरा उदरे जउरे एव निपएणा भवन्ति तधेत्यर्थः । उन्नतिरत्रोच्छाय ऊर्च स्थितिः । स्वाथै फनि पीनोति । धार्मिका: स्यानादाश्रमात् परिभ्रष्टाः कृशाः सन्तो धर्ममाचरन्तीति धर्मः । स्थानभ्रंशो यथा न भवति तथा विधेयम् । तदुक्तम्-'स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः' इति नीतिः । स्थविरा वृद्धाः स्थानानिजाप्रमाद् अयाजदरे पर्वतादेयतार्थ निगा श्वन्दी ति युतिः ॥ ६५७.॥ विवरीअनुरअलेहड ! पुच्छसि मह कीस गम्भसंभुई। ओअत्ते कुम्भमुहे जललवकणिमा वि किं ठाइ॥ ६५८ ॥ १. दृश्यमान० for दृश्यमानो P. २. सुभग० for oसुख० P. ३. धिन्त्यमान• for oधिन्त्यमानो P ५. तन्नाप्पश्रुति० for उल्लप्यमानः श्रुति०P. ६. Amara III. 1.73. ७. स्थविरo for स्थविराः P. + एष is missingin?. १. भगिनि for NP.

·VII.860. विपरीतसुरतलम्पट ! पृच्छसि मम किमिति गर्भसम्भूतिम् । अपत्ते' पुम्मगुसे मललवकणिकाऽपि कि निष्ठति ।। काचित्येनापि पृष्टा त्वमसि पिनेति सा तद्वचने वदति-विवरीमइति । अय. लम्बिते अपनी कृते । वो इति पाठे वन अपवृत्ते अधोमुसीकृते इत्येवाः। सम्भूति- रूपत्तिः (१) सत्वैवाहमतः क्रियमाणे विपरीतरते गर्भभ्रंश एस स्यादिति भारः विपरीतं रतनाचरगयीयं तत्रलीयोत्पत्ति:स्यादिति धर्मः। उतध तथा विधेयं यथाऽवनतिन जायन इति नीतिः । मुमुक्षुः कथं गर्भवात छति, गर्भदानाय परं यतते इति युक्तिः ॥६५८।। अचासण्णविवाहे समं जसोआइ तरुणगोवीहिं । बढ्दते महुमहणे संबंधा णिहुविजंति ।। ६५९ ॥ अत्यासन्नविवाहे समं यशोदया तरुणगोपीभिः । वर्धमाने मधुमयने सम्बन्या नियन्ते ॥ वर्धमाने भगवति कृष्णो तरुणीभिगोपीभिः छप्यालोमेन यशोदया समं सम्यन्य- गोपनं क्रियते इत्येकाऽपरस्याः फययति-अघासणे इति । यशोदाया गोपीनाथ मुले- प्रत्यासन्नेऽव्यवहितेऽपि सम्प्रन्या नियन्ते । यः सम्बन्धैः श्रीकृष्णः स्वामी मवि नाईति सरप्रकाशने श्रीकृष्णः पतिरेव न स्यादिति भावः । प्रत्यासमालयोः सम्बन्धगोपन निषिद्धमतस्तन विधेयमिति धर्मः। सन्ध्यादौ पाट्गुण्ये विनियोऽलापः कर्तव्यः । तदुकं मुमायां 'धन्या पेयम्" इत्यादि नीतिः । मधुमयने श्रीकृष्णणे मम्बन्पा सम्पयो- ऽतिशयिता बन्धाः सांसारिका नियन्तेऽपज्ञप्यन्त एव यतस्ते न निष्ठन्नीति युतिः ॥६५६।। जंजं आलिहइ मणो आसावट्टीहि हिअसफलअम्मि । तं तं पालो न विहीं णिहुभं हसिऊण पम्हसइ ॥६६० ।। पपदालिखति मन आशावनिकामिदयफलके । तत्तद पाल इव विधिनिमृत हसित्ता प्रोन्यति ॥ फाचिरफमप्यनुरागपात्रं प्राप्तुं यन्मनोऽयं नसी नौययोगेन घमामुपजम्म 1. OT7% for ATT P. २. मम is missingin P. नियन्ते P. ३. अवलम्यिते for अपचे P. ४. प्रत्यासपि कु for अत्यासल. विवाहे P. ५. सम्बन्धानिद सूपन्ते for सम्बन्धा Mudrăriksasa i. 1. ७ जन for मन P. मामिल for aaतिहामि .

·VII. 661. ( १०६ ) दैवमेवोपालभमाना वदति-जं जमिति । आशा प्रत्याशा तस्याः पङ्क्तिभिः परम्पराभि- ईदयं फलकमिव । फलकं चित्रकम् । फलकं यत्प्रमेयमालिखति तत्तन्निभृत हसित्वा विधिः प्रोञ्छयति । यथा चाल: शिशुर्यद् यत् फलकादौ लिसति तत्तन्निभृतं हसित्वा प्रोञ्छति तथेत्यर्थः । तदुक्तम्- हृत्पडके यद्यदहं लिसामि तत्तद्विधिः प्रोञ्छति मावधानः । अत्यन्तलोपान्मसणे विदानी लेखापि नोदेखि मनोरथस्य । इत्येवं सति यथा सन्तुष्टो भवति तथा धर्मोऽर्जनीय इति धर्मः । क्रियायां प्रतिकूले विधी मनोरथोऽपिन विधेय इति नीति:।संसारे मनोरथोऽपि योगिनान विधेय इति युक्तिः।।६६०॥ अणुहुत्तो करफंसो सअलअलापुण्ण ! पुण्णदिअहम्मि । वीआसंगकिसंग ! एण्हि तुह वैदिमो चलणे ॥ ६६१ ॥ अनुभूत.' करस्पर्शः सकलकलापूर्ण ! पुण्यदिवसे । द्वितीयासगमशाग ! इदानी तव वन्दामहे चरणौ ॥ अन्यनायिकासक्तमन्यनायकमुद्दिश्य कापि नायिका तमेव नायक करेण स्पृशन्तं चन्द्रापदेशेन वदति-अणुहुत्तो इति । अनुभूतः करस्य हस्तस्य स्पर्शो यस्य स त्वम् ! वीतस्त्यत आसङ्गोऽर्थान्मयि यस्य ताश हे कृशाङ्ग ! तव चरणौ पूर्ण दिवसे धन्दा• मीत्यन्वयः । सकला सम्पूर्णा या कला तया पूर्णम् । पुण्यसमये नमस्कारादे रतिफल- जनकत्वम् इति तदुक्तम् । इदानी नमस्करणीयोसोति सोन्मुग्धं सम्बोधनम् । चन्द्रपने- पूर्णिमादिवसे । सकलकलापूर्ण! अनुभूतवीतस्समाप्त: श्रा समन्ततः सङ्गो यत्र स कृष्णपक्षस्तत्र कृशाङ्ग! हे चन्द्र ! तव चरणौ वन्दाम इत्यन्वयः । देवस्य चन्द्रादेन- मस्कार इति धर्मः। बलीयसो नतिरेव कृत्य करीति नीतिः । वीतासङ्गत्वेन...रिकबन्ध ! तव चरणौ वन्दाम इति कोऽपि योगिनं नमस्करोतीति युक्तिः ।। ६६१ ॥ दूरंतरिए वि पिए कह वि णिभत्ताइ मज्झ णप्रणाइ । हिअ उण तेण समं अज वि अणिवारिअं भमइ ॥६६२|| दूरान्तरितेऽपि* प्रिये कथमपि निवर्तिते मम नयने । हदयं पुनस्तन सममद्याप्यनिवारितं भ्रमति ॥ १. ०तकर० for ot:फर०P. here. २. वीज... for द्वितीयासग कृशान P. ५. पिHिis missing in P. ३. चन्दामस्तव for तव वन्दामहे P. ६. निवृत्ते for निवनित P. ४. A few syllables are missing | ७. अस्माकं for मम P.

·( १०७ ) VIT, 664. फाचित्प्रवासयातायां गरदन्त पनिगुदिश्य सरसीमपविश्यम्पामस्या निमेश्यन्ती पदनि दुरंतरिए इति । दूरमन्तरित व्यवहिने । दा परम्परानुरागो पमावि मतीति धर्मः। नीतिमना घ तथा व्यवहर्तव्यं यया सति यादिभिः मम हदयं सात मनीति भौतिः। प्रिये प्रानन्दरूपे व्यवहितेऽपि हृदयं योगिनां तत्रैवानिगरित तितीनि युतिः तस्स कहाकण्टइए सहाअण्णणसमोसरिजकोये। समुहालोअणकंपिरि ! उबऊहा कि पाजिहिसि ॥६६३ ॥ तस्य कथाफएटकिते शब्दानसमपातकोपे। सन्मुसालोकनकम्पनशीले उपगृहा कि प्रपत्स्यसे ।। फामपि कामिनी मालिनीमुद्दिश्य सस्या एव ससो गुमा प्रियंदा पति- वस्सेति । अपि तु न भविष्यसीत्यर्थः । फयाकपटफित इत्यादि श्रयं सम्बोधनान्तं सारशि है । उपगला प्रालिगिता कि विलायिष्यसि विजीना भविष्यसि । रिलीनानारिलाऽ- सम्बद्धा कि भविश्यसि । अपि तु न भविश्वसीत्यर्थः । यौत्युपता विशेषवयन इति दानेषु वर्तत इत्युपसर्गचिः । नत्रयों विपुग्णो व्यगः गुग्णशून्य इत्यर्पः, सेन प्रश्तेऽप्यारक्षेपशून्येत्यर्थः । कण्टको रोमहर्षे तुमाने इति विश्व | शब्दस्य त्वत्- स्याक... समपसतोऽपात: कोपो यस्यास्तादशि हे सम्मुख्यालोकनेन कम्पनीले ! यस्या ईरशो मान्मधिको विकारो रयः सा कयमसम्बदा मनी म्यास्यत्रीति मायः । स्वामिनि भाषाविष्करणं स्त्रीणां धर्म एवेति धर्म: । प्रथम विरकोनन्तरमानिसिनः सुप्रीत एव मनीति नीतिः । पस्या रोपटोपी रष्ट्र संसारेऽनित्ये उदास्सम्वमिति युक्तिः।। ६१३॥ भरणमिमणीलप्साहगखलिअचलणद्धविहुभवपखवहा । तरुसिहरेसु विहंगा कह-कह वि लांति संठाणं ।। ६६४ ॥ भरनमितनीलशाखामसलियायाविशुनपटाः। तरुशिखरेषु विहङ्गा कय कथमपि सम ते सध्यानम् ॥ १. is missing in P. पदोग्योः । रोमाञ्च माझे २. पन- tor oम्पन-p. पएटको मपि धP.13.V.135. ३. विलारिष्यसि for प्रपत्स्य P. X. A lex syllables are missing here, ४. Cl. काटकर शुद्धरात्रौ च कर्ममान- ·VII. 665. कस्मिन्नपि निकुञ्ज सुरतासक्ता काचिदीर्घरमणार्थ प्रियस्यान्यचित्ततां कुर्वती सुरतविशेषमुपदिशन्ती वदति-भरणमिश्र इति । तरूणां शिखरेपु अग्रेषु कथं कथमपि विहङ्गा संस्थानमवस्थिति लभन्ते । अत्र हेतुमाह-भरेणाऽर्थात् पक्षिणामेव गौरवेण नमितं नीडं फुलाय: खोंधा इति ख्यातं यत्र ताशि शाखाले स्खलि प्रतिहतमन- वस्थित चरणाई येषां ताशा विधुता विभका: पक्षयोः पुटाः सम्बन्धाश्च येषामिति कर्मधारयगर्भो बहुव्रीहिः। अन्यचित्तताकरणप्रसङ्गे कामशास्त्रं कल्लोलिनीकाननकन्दरा इत्यादि । विगाः खेचरा यत्संस्थानमवस्थानमवस्थिनि लभन्ते तद्धर्मादेवेनि धर्मः। यथा समीचीनं स्थानं लभ्यते तथा कर्तव्यमिति नीति: । तरुपधानेपु शिखरपु योगिन एव स्थानं लभन्त इति युक्तिः ॥६६४॥ अहरमहुपाणपोरिल्लिआइ जं च रमिओ सि सविसेसं । असइ अलजिरि बहुसिक्खिरि ति मा णाह ! मण्णिहिसि ॥६६५।। अधरमधुपानलालसया यच रमितोऽसि सविशेषम् । असती अलज्जाशीला बहुशिक्षितेति' मा नाथ ! मंस्थाः ॥ असती निन्दयता केनापि पुरुषेण सह सङ्गता काचिद्वारस्त्री असतीमुत्कर्षयन्ती तमेव पुरुषमुद्दिश्य वदति-अवेति । अथ कारस्न्येऽवधारणे । तेनात्यथै मधुपाने लाल- सया सविशेपमेवासाधारणमेव यथा स्यादेवं यद्रमितोऽसि तेनासती निर्लज्जा, बहुधाष्र्था- दिवच्छिक्षणशीला इति नाथ ! मा भविष्यसीत्यन्वयः । 'मङ्गलानन्तरारम्भप्रभार्येष्व- थोऽथ' इत्यमरः । वा स्याद्विकल्पोपमानयोरेवार्थे वा समुच्चय इति विश्व " । मकरन्दपान- लालसातिशयविशेपरमितः असती लज्जारहिता सृष्टि रति मा नाथ ! ज्ञास्यसीति पाठा- न्तरम् । अवार्थस्तु घटक एव । धार्मिरेण मधुपानादि न विधेयमिति धर्मः। जिगीपुणा मधुपानादि न विधेयमिति, तदुक्तं र...मृगयाभिरतिरित्यादि ( इति नीतिः । एवंविधा चर्चा योगिना न विधेयेति युक्तिः ।।६६५।। खाणेण अपाणेण अतह गहिओ मंडलो अडअणाइ । जह जारं अहिणदइ भुक्कड घरसामिए एते ॥ ६६३ ॥ ata for otro P. ६ III 3.247. ७ P. 189. V.40. Vis'va rends २. थथवा for अधर०P ल्पोपमयो० for cल्पोपमानयो० ३. यद् for यज्ञ P. and पि for second वा. ४. शिक्षणशीलेति for oशिक्षिाति P 5 A few syllables are missing ५. भविष्यसि for मंस्थाः P. here, probably 'रतिरहस्ये? . , ·। ( १०६ ) VII. 667. खादनेन च' पानेन च तथा गृहीतो मण्डलोऽसत्या । यथा जारमभिनन्दति मुक्कति गृहस्वामिन्येति ।। फयाचिदसत्या श्वा तथा शिक्षितो मतमोज्यादिदानेन यथा जारमभिनन्दयति गृहस्वामिन्यागते शब्द फरोतीत्येकाऽपरस्या कथयति । पुक्कुरभयेन शिथिलोद्यम फामुकमुत्साहयन्ती कुट्टनीदमाह घा-खाणेणेति । खादनेन नानाभक्षणदानेन । मण्डल: फुक्युरे देशी। अभिनन्दयति तदाऽऽगमनसमय एव भक्ष्यदानाद् । भुकति शब्दायते स्वा- मिन्यागच्छति तदा भयामावादिति भाव. । होनेष्वपि प्रासो देय इति धर्मः । अभीष्ट- कार्यसम्पादनहेतोहीनजन्मनोऽप्यधोना भवन्ति । उचितकार्यमपि प्रासमानस्य लाभा- धनतस्ते उपेक्षन्त इति नीतिः । योगिना तथा प्रहोऽभ्यासो योगे विधेयो येनानन्दस्य ज्ञानं भवतीति युक्ति । 'मएडल निप्रहे बिम्वे त्रिपु पुंसि तु फुक्कुरे इति मेदिनी ॥६६६|| कंडतेण अकंड पल्लीमज्झम्मि विअडकोअंडं । पइमरणाहि वि अहिअं वाहेण रुआविआ अत्ता ॥६६७॥ करडूयता अफाण्डे पल्लीमध्ये विकटकोदण्डम् । पतिमरणादयविक व्याधेन रोदिता श्वनः । फश्चिद व्याधपुत्रोऽसमर्थः, सोऽपि कय जीविष्यतीति चिन्तया तन्मात्रा रुदित- मिति ज्ञात्वा काऽपि कस्याश्चित् कथयति-कच्चतेयोति । फर्षता उत्कर्षता पनी म्लेच्छ- निवास , पालिरिति ख्याता पतिमरयादप्यधिक यथा स्यादेव व्याधेन मावा रोदिता । अस्मत्पुत्रस्यायं धनुराकर्परूपो व्यापारो वैराग्याय स्यात् तेन वजीवित संशयालुर्माता दितेति भाव । श्वभूरिति पाठे दुहितु. सोभाग्यस्यानाकलनात्सा रुदितेति भावः । फोदएडधन्वशरासनकार्मुकमित्यमरः । अनाकृष्टस्य धनुप आकर्षण शूराणा धर्मः इति . १ व is missing np कुक्कुरे। २. भिनन्दति जारम् for भारम- ५. फर्पताऽनाकृष्टम् for फएडूयता मिनन्दति P. अकाएडे P. ३. न्यागत for न्येति P. ६ प्य 15 missing in P. ४P.209 V. 121. The full ७ माता for वधू P. quotations the following.- See Weber कडतेण मण्डल परिधौ कोठे देशे द्वादशराजसु। ६. CE II 8 83 'धनुश्वापौ धन्वशरा- कीबेऽय निवहे विम्ये त्रिपु पुसि तु सनकोदण्डकार्मुकम्' ·VII. 668. ( ११० ) धर्मः सतां पल्लीमध्ये रोदनमेव भवतीति तैस्तन न वस्तव्यमिति नीतिः । यत्र संसार गुणोऽपि दोषायेति तत्रोदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६६७ ॥ अम्हे उज्जुअसीला पिओ वि पिअसहि ! विआरपरिओसो। ण हु अण्णा का वि गई वाहोहा कह पुसिजंतु ? ॥६६८॥ वयमृजुकशीला: प्रियोऽपि प्रियसखि ! विचारपरितोपः। न खल्वन्या कापि गतिष्पिौषः कथं प्रोञ्ज्यताम् ? बहुवनितोपमुक्तरसं विदग्धकान्तं रमयितुमसमर्था काप्यनुनयन्ती सखीमाह- अम्हे इति । विचारेण परितोपो यस्य स प्रियः । श्रागतोऽपि प्रियो मयि विरक्त इति भावः । ततो वाष्पौधाः प्रसरन्त एव वर्तन्त इति । सत्यश्च विरतेऽपि प्रियेऽनुरता एवेति धर्मः। अनन्यगतिकायां पत्युविद्वेषात्सन्तापो जायत इति नीतिः । योगिनां विरक्तानामेव याप्पौषप्रोन्छनत्यागो भवतीति युक्तिः ॥ ६६८ ॥ धवलोसि जइ वि सुंदर ! तह वि तुए मज्झ रजिअं हिअरं। राअभरिए वि हिअए मुहम ! णिहितो ण रत्तो सि ॥६७० धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर ! तथापि त्वया मम रञ्जितं हृदयम् । रागमृतेऽपि हृदये सुभग ! निहितो न रकोऽसि ।। काचित्कान्तेऽत्यन्तानुरागिणी तत्कान्तस्तस्यां विरक्तोऽन्यत्रासकश्च कान्त- मेवोपालभते-धवलोसीति । श्लेपोक्तिरियम् । वृषश्रेष्ठ सुन्दरे च धवल इनि मेदिनी । सुशोभनो भगो धर्मो यस्य तेन हृदयमनुरज्यत एव । ऐश्वर्यस्य समस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । वैराग्यस्य च मोक्षस्य पराणां भग इति स्मृत.।। इति धर्मः। यथा मनोरञ्जनं जायते तथा विधेयमिति धर्मः । भ्रान्तिभाजः कस्यापि विवेको न भवतीति नीति । भ्रमराणां खिड्गानां कुलं गन्धेन कस्तूरिकादिभवनान्धं सद् भ्रमति नतु योगिषुलमिति युक्तिः ।। ६७० ॥" - १. प्रिय is missing in P. २. विकारo for विचार०P. ३. अपि for कापि P. ४. असि is missing in P. ५. सुभग for सुन्दर P. ६ CE. P207. V99-100. v P. assigus the bgure 670, instead of 669, to tals verse It thuis obviously omits the verse 669.

·VII.67B. । ( १११ ) पत्य णिमन्जइ अत्ता एत्य अहं एत्य परिअणो सअलो। पंधि ! रत्तीय ! मा मह सबणे णिमन्जिहिसि ।।६७१।। अत्र निमजति' श्वश्रूरत्राहमत्र परिजनः सकलः । पथिक ! रात्र्यन्धक ! मा मम शयने निमदयसि ।। काप्यसत्यप्रसम्प्रतिपेधं पुर्वाणा स्वाशयं पथिकयूने प्रकाशयति-पत्य इति । निपीदतीति स्थानत्रयेऽन्वयि । मम शयने शय्यायां मा निपीदयिष्यसि । काका निषएगा एव भविष्यसि । अन्यशय्यायामन्येपां शयनं निषिद्धम, 'श्रासनं वसनं शय्या' इत्यादि- श्रुतेरिति धर्मः । यस्तु विजिगीपुः स च शयनसुन एव न स्थास्यतीति नीतिः । रात्री अनुक्तसमये योगिनामपि (शयन) निषिद्धम् इति युक्तिः ॥ ६७१ ॥ परिओसमुंदराई सुरपस लईति जाइ सोरखाई । ताइ चिअ उण विरहे खाउन्गिण्णाइ कीरंति ॥ ६७२ ।। परितोपसुन्दराणि सुरतेपु लभन्ते यानि सौल्यानि । तान्येव पुनर्विरहे खादितोद्गीर्णानि कुर्वन्ति ।। संश्लेपे बहुतरदुःसं भुज्यते। विरहे महद् दुःसमित्यनुमूनमुपदुपा काचित्सख्याः पुरतः स्वाभिप्राय प्रकारय समाधत्ते-परिओसेति । परितोपेण मुन्दराणि समीचीनानि प्रथमं सादितानि अनन्तरमुद्गीर्णानि वान्तानि नियन्ते । पान्येव सुग्पानि पूर्वमनुभूतानि तान्येवाने दुःखानि जायन्त इति भावः । थसन्तुष्टा द्विजा नष्टा इति सर्वत्र सन्तोष पत्र विधेय इति धर्मः । सन्तोपात्सुखं लभ्यत्त इति नीतिः । एतादृशी सांसारिकोमवम्यां दृष्ट्वा योगिभिरुदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६७२ ॥ पगं चित्र अलहतो हारो पीणुष्णाण यणआण। उब्धिगो ममइ उरे जमुणाणइफेणपुंनो मार्गमिवालभमानो हारः पीनोन्नतयों, स्ननयोः । अहिप्नो भ्रमत्युरसि यमुनानदीनपुञ्ज इव ॥ - च ।। ३७३ ॥ १. निपीदति for निमज्जति P. २. निपीदयिष्यसि for निमड्क्ष्यसि P. ३. पुis missing in P. ४. लम्यन्ते for aमन्ते P. ५. एक is missing in P. ६. दी० for oदी P. क्रिपन्त for पुर्वन्ति ।. ८ मेत्र वा for ofमवा० १. ६. P.adds at beforear: १० जनानाम् for भयो?, ११. स्तनाना for ननयोः P.

·VII. 668. ( ११०) धर्मः सतां पल्लीमध्ये रोदनमेव भवतीति तैस्वन न वस्तव्यमिति नीतिः । यत्र संसारे गुणोऽपि दोपायेति तत्रोदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६६७ ॥ अम्हे उज्जुअसीला पिओ वि पिअसहि ! विआरपरिओसो। ण हु अण्णा का वि गई वाहोहा कह पुसिजंतु ॥६६८॥ वयम्जुकशीलाः प्रियोऽपि प्रियसखि! विचारपरितोषः। न खल्वन्या कापि' गतिष्पिौधः कथं प्रोन्यताम् ! बहुवनितोपमुक्तरस विदग्धकान्तं रमयितुमसमर्था काप्यनुनयन्ती सखोमाह- अम्हे इति । विचारेण परितोपो यस्य स प्रियः । आगतोऽपि प्रियो मयि विरक्त इति भावः । ततो बाप्पौघा: प्रसरन्त एव वर्तन्त इति । सत्यश्च विरक्तेऽपि प्रियेऽनुरक्ता एवेति धर्मः। अनन्यगतिकायो पत्युर्विद्वेषात्सन्तापो जायत इति नीति: । योगिना विरकानामेव वाप्पौषप्रोञ्छनत्यागो भवतीति युक्तिः ॥६६८।। धवलोसि जइ वि मुंदर ! तह वि तुए मज्झ रंजिअं हिअर्थ । राअभरिए वि हिअए मुहम ! णिहित्तो ण रत्तो सि ॥६७०॥ धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर ! तथापि त्वया मम रचितं हृदयम् । रागमृतेऽपि हृदये सुभग ! निहितो न रक्तोऽसि ।। काचित्कान्तेऽत्यन्तानुरागिणी तत्कान्तस्तस्यां विरक्तोऽन्यत्रासक्तध फान्त- मेवोपालभते-धवलोसीति । श्लेपोक्तिरिया । वृपश्रेष्ठ सुन्दरे च धवल इति मेदिनी । सुशोभनो भगो धर्मो यस्य तेन हृदयमनुरज्यत एव । ऐश्वर्यस्य समप्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । वैराग्यस्य च मोक्षस्य पण्णा भग इति स्मृतः ॥ इति धर्मः। यथा मनोरञ्जनं जायते तथा विधेयमिति धर्मः । भान्तिभाजः कस्यापि विवेको न भवतीति नीति.। भ्रमराणां खिड्गानां कुलं गन्धन कस्तूरिकादिभवेनान्य सद् भ्रमति नतु योगिकुलमिति युक्तिः ॥ ६७० ॥" १. प्रिय is missing in P. २. विकाto for विचार P. ३. अपि for कापि P. 8. fe is missiog in P. ५. सुभग for सुन्दर P. ६ Cl. P 207. V 99-100. ७ P. assigns the figure 670, instead of 669, to this verse It thus obviously onits the verse 609.

·VIT.678. । एत्य णिमज्जइ अत्ता एत्य अहं एत्य परिअणो समलो। पथिभ ! रत्तीभंध ! मा मह सभणे णिमजिहिसि ॥३७१|| अन निमन्नति' श्वश्रूरताहमा परिजन सफल. । पथिक गन्यन्धक मा मम शयने निमदयसि ॥ काप्यसत्यप्रसतप्रतिपंध दुर्वाणा स्वाशय पथिकयूने प्रकाशयति-एत्य इति । निपीदतीति स्थानत्रयेऽन्वयि । मम शयने शय्यायां मा निपीदयिष्यसि । काका निपल्या एव भविष्यसि । अन्यशय्यायामन्येपा शयन निषिद्धम , 'यासन वसन शय्या' इत्यादि- श्रुतेरिति धर्म । यस्तु विजिगीषु स च शयनसुप्त एव न स्थास्यतीति नीति । रानी अनुक्तसमये योगिनामपि (शयन) निषिद्धम् इति युक्ति ।। ६७१ ॥ परिभोससुंदराइ सुरएसु लहंति जाइ सोक्खाइ । ताइ चिअ उण विरहे खाउरिगण्णाइ कीरति ॥ ६७२ ।। परितोपसुन्दराणि सुरतेपु लभन्ते यानि सौख्यानि । तान्येव पुनर्विरहे खादितोद्गीर्णानि कुर्वन्ति । सरोपे बहुनरदु स मुज्यते। विरहे महद्दु समित्यनुभूतमुखदु सा काचित्सरया पुग्न स्वामिमाय प्रकाश्य समाधत्ते परिश्रोसेति । परितोपेण सुन्दराणि समीचीनानि प्रथम खादितानि अनन्तरमुद्रीर्णानि वान्तानि क्यिन्ते । यान्येव सुखानि पूर्वमनुभूतानि तान्येवाने दुखानि जायन्त इति भाव । असन्तुष्टा विजा नष्टा इति सर्वत्र सन्तोष पत्र विधेय इति धर्म । सन्तोपात्सुख लभ्यत इति नीति । एतादृशी सासारिकीमवस्या दृष्ट्वा योगिभिरुदास्तव्यमिति यक्ति ॥ ६७२ ॥ मग्ग चित्र अलहतो हारो पीणुण्णआण थणआण । उविग्गो ममइ उरे जमुणाणइफेणपुजो व्य ।। ६७३ ।। मार्गमिवालभमानो हार पीनोन्नतयों स्तनयों उहिमो भ्रमरपुरसि यमुनानदीफेनपुञ्ज इत्र ।। १ निपोदति for निमजति । ७ नियन्ते for कुर्वन्ति P. २ निपीदयिष्यसि for निमइपयसि ? ८ मेव वा for .मिवाद ३ पुis missing in P P adds a before it ४ लभ्यन्ते tor लभन्ते P 1० नतानाम् for नतयो p. ta is missing in P ११ स्तनानाम for स्तनयो । ६ ०दी for oद्रीयो० ॥

·VII. 674. ( ११२ ) यमुनानदीतटमहं गता त्वं न गत इति कापि सूचयति-मग्गं चित्र इति। पीनो- नवस्वनानां कृते मार्गमेवालभमानो हार उद्विग्न ऊर्च विनश्चलितः सन् उरसि भ्रमति । अर्थाद् यमुनानदीफेनपुञ्ज इव हारः । कालिन्दीजलश्यामत्वेन भासमानस्य उपरि श्वैत्य- मधिकमुपलभ्यते इति तत्राभिसन्धिः। श्रो विजी भयचलनयोः के उद्विग्न इति । धर्ममार्ग- मलभमानो धार्मिक सद्विमो भवतीति धर्मः । यस्तु नीतिमान् स च सर्वेपामेव हृदये भ्रमतीति नीतिः । उद्विग्नानां प्रबन्यव साधीयसी, यतो यदहरेवोद्विजेत्तदहरेव प्रव्रजेतेति युक्तिः ॥ ६७३ ।।. एक्केण वि पडवीभंकुरेण सअलवणराइमज्झम्मि । तह तेण कओ अप्पा जह सेसदुमा तले तस्स ॥ ६७४ ॥ एफेनापि वटबीजाड्युरेण सकलवनराजिमध्ये । तथा तेन कृत आत्मा यथाऽशेपदुमास्तले तस्य । एकोऽपि प्रौढः सुजात: सर्वमेव स्वाधीनं करोतीत्यन्यापदेशेन कापि वटवृक्ष- स्थानं सूचयति- एकणेति । तथा वटवृत: प्रवृद्धो यथाऽन्ये तत्तलेऽध एव स्थिता इत्यर्थः । तथाऽऽत्मा संस्कर्तव्यो यथाऽन्येऽध.कत्यतां यान्तीति धर्मः । नीतिबीजाकु- रस्तथा चोदनीयो यथा तैनान्ये विपक्षा अध.स्थिता भवन्तीति नीतिः। तपोवनमध्ये तथाऽऽत्मा रागादिविरक्तो विधेयो यथा अशेपाः सासारिका अधःकक्ष्यतां यान्तीति युक्तिः ।। ६७४ ।। जे जे गुणिणो जे जे अ चाइणो जे विअड्ढविण्णाणा । दारिद्द ! रे विअक्खण ! ताण तुमं साणुराओ सि ॥६७५।। ये ये गुणिनो ये ये च त्यागिनो ये विदग्धविज्ञानाः । दारिद्रय ! रे विषक्षण ! तान् त्वं सानुरागोऽसि ।। काचिद्वारखी केनापि धनिकैन कृपणेन सह सङ्गता तत्सकाशात् किमन्यप्राप्नु- वन्ती मा च सात्त्विकं नायकं दातारं स्तुवन्ती वदति-जे जे इति । रे दारिद्रय ! तान् गाथापूर्वार्दोक्तान् प्रतीत्यर्थम् । अनुरक्तोसि तेषु त्वं तिष्ठसि, नतु कृपणेषु तिठसीत्यर्थः । तेषां दारिद्रयानुपलब्धेः । समीचीने स्थानेऽवस्थितिरिति विचक्षणता । अथवाकार- प्रश्लेपणाविचक्षणेत्ययमप्यर्थ आयाति । ये च त्यागादियोगिनस्ते साधर इति धर्मः । ये च गुणिनस्त्यागिनस्तेषु जनानुरागो भवत्येवेति नीतिः । योगिनस्तु दरिद्रा एव भवन्तीति युक्तिः ।। ६७५ ॥ १. च is missing in P. ये पर्याप्त for विदग्धo P. - ·( ११३ ) VIL.678. जह कोतिओ सि सुंदर ! सअलतिहीचंददसणमुहाणं । ता मसिणं मोइज्जतकंचु पेक्ख मुहं से ॥६७६।। यदि कौतुकिकोऽसि' सुन्दर' ! सकलतिथिचन्द्रदर्शनसुखानाम् । तन्मसूण' मोच्यमानकञ्चुकं प्रेक्षस्व मुखं तस्याः । काप्युत्तमा नी कमप्युत्तमं पुरुष प्रति साभिलाषा स्वसखी दूती प्रहितवती, तेन दूनी पृष्टा कीदृशं तस्या रूपमिति,सा दूती तामुद्दिश्य वदति-~जइ इति । कला:पोडशार्थात्तामिः सह वर्त्तते या तिथिः सा पौर्णमासी तस्यां यचन्द्रदर्शनं तजन्यानां सुखानां यदि कौतु- किकोसि तदा स्तनमस्याः प्रेक्षस्व । मसगाम् अमुक कञ्चुकं यत्र तं स्तनमिति। चन्द्रदर्शनेन धर्म एवेति धर्म: 1 नीतिमता शनाकपि चन्द्रमालादक दर्शन विधेयमिति नीतिः । यदि त्वं मुमुक्षुर्नासि तदा स्तनदर्शनमनुभूयताम् (इति) गुरोः शिष्ये उपालम्भ इति युक्तिः ॥ ६७६ ॥ समविसमणिन्विसेसा समंतभो मंदमंदसंचारा। भइरा होहिंति पहा मणोरहाणं पि दुल्लंघा ॥६७७॥ समविषमनिर्विशेषाः समन्ततो मन्दमन्दसखाराः । अचिराइविष्यन्ति' पन्थानो मनोरथानामपि दुर्लयाः ॥ किमिति वर्षासु प्रियो नायातीति कामपि मुग्धां वोधयति-समविसमेति । अर्यात्तव प्रियस्य पन्थान; समे विषमे च निर्विशेषाः सहशाः । कर्दमादिवशात् समन्ततो मन्दं मन्दं सवारो यर पन्थानः मनोरथानामपि दुर्लवथा अनतिकमयीया एखादशा भचिरादेव भवन्ति भविष्यन्ति। अतो मा विपीदस्वेत्यार्यमा धार्मिकाणामेवमेव भवन्तीति धर्मः । नीतिमनोऽपि मन्दमन्दसञ्चारा अविमर्शया त्वरया न किञ्चिदाचरन्तीति नीतिः । योगिनोऽपि समविषमनिर्विशेषा भवन्तीति युक्तिः ॥६५॥ अइदीहराइ बहुए सीसे दीसंति वैसवत्ताइ । मणिए भणामि अत्ता ! तुम्हाण वि पण्डरा पुट्टी ॥६७८॥ श्रनिदी_णि काशी श्यन्ते वंशपत्वाणि । मणित भणामि श्वश्रु! युष्माकमपि पाण्डुरं पृष्ठम् ।। १. सकौतुकोऽस्ययेव kor कौतुकिकोऽसि । ४. अस्या: for तस्याः P. ५. मन्दामन्द० for मन्दमन्द० P. २. योन्मुच्य० for of मोध्य० P. ६. गवन्त्येव for द्रविष्यन्ति P. ३. प्रेक्ष्य for प्रेचस्व P. ७. मात: for P. सुन्दर P.

·VII. 679. ( ११४ ) गृहस्थस्य कस्यापि वधूः स्नुषा चासत्यौ, वंशनिकुञ्ज नियूंढसुरतायाः शिरसि दीर्घाणि वंशपत्त्राणि दृष्ट्वा गृहस्थवध्वा भणितम् ,तया च तस्याः कृते भणितमित्यर्थ गाथा प्राह-अइ इति । गाथाप्रथमार्थोकान्यर्थात् त्वया भणिते हे मातर्भणामि योष्माकमपि पाण्डुरं पृष्ठं जातमित्यावयोः समाधि:, मोपहासयोग्योहमित्यर्थः। प्रथमं न भणामि गौर- वादनन्तरमुचरे न दोप इत्यभिसन्धिः । रमणेन धूलिधुसरं पृष्ठं जातमित्यर्थः । योमा त्वदीयम् । वधूभिर्लजा विधेयेति धर्मः । उपहासवचनं न सोढव्यमिति नीतिः । ईदृशे स्त्रीणां सांसारिके व्यवहारे योगिना उदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६७८ ।। अत्थक्करूसणं खणपसिज्जणं अलिअवअणणिबंधो। उम्मच्छरसंतावो पुत्त ! पअवी सिणेहस्स ॥६७९|| आकस्मिकरोपकरणं ज्ञणप्रसादनमली कवचननिर्यन्धः । उन्मत्सरसन्तापः पुत्रक ! पदवी स्नेहस्य ॥ कस्यचिन्नायकस्य कयाचिन्नायिकया अनुरागविषयस्याकस्मिकरोपेणालीकवचन- निबन्धेन प्रतिकूलवचनेन च प्रकोपो जनितस्तेन औदास्यमुपलक्ष्य काचित्प्रतिष्ठिता स्त्री तं नायक प्रबोधयन्ती वदति-अत्थक्केति । पुत्रक रोपणादिः स्नेहस्य पदवी पन्थाः । उन्मूर्छनसन्तापः । उन्मूर्छनं प्रतिकूलवाचा प्रकोपनमिव (इति) प्राचीनटोका । स्त्रीणां स्नेहगत्या चायमेव धर्म इति धर्मः। जिगीपुग्णालीकवचनादिनाप स्नेहोऽर्जनीय इति नीतिः । रोपादीन स्नेहस्य पदवीं दृष्ट्वा योगिना संसारे उदास्तव्यमिति युक्तिः। कण्ठा- भरणे स्त्रीपुंसयोः सङ्गतयोर्मानोऽयम् । अत्र प्रेमगतेः स्वभावकौटिल्या तुमन्तरेयोप. जायमानो निहेंतुरुच्यते इति ।। ६७६ ॥ पिअइ कण्णंजलिहिं जणरवमिलिअं वि तुज्झ संला । दुई जलसंमिलिभं सा वाला राअहंसि च ॥ ६८०॥ पिबति कर्णाञ्जलिभिर्जनरवमिलितमपि तव संलापम् । दुग्धं जलसम्मिलितं सा वाला राजहंसीव ।। स्वदेकचित्ता स्वय्यनुरक्ता इति कापि सख्या अनुरञ्जनं तत्कान्ते कथयति- पिइ इति । सा वाला तव कान्तस्य संलापं समीचीनमालापं श्रवणं थोत्रमअतिरिव तै: पिबति शृणोति । जनानां रवस्तेन मिलितमालापम्, यथा राजहंसी जलेन सम्मि- १. अकस्माद्रोपणम् for आकस्मिकरोप- ३. श्रवणाo for क० P. 4. grato for ato P. २. उन्मूर्धन० for उन्मत्सर० P. करगाम् P.

·VII.683. लितं दुग्धं पिबति सधेत्यर्थः । धार्मिकैः समीचीन पालापो वेदादः श्रोतव्य इति धर्मः । नीतिमता सर्वविध बालापः श्रोतव्य इति नीतिः। यथा रामहंसी विविच्य दुग्धं पियति तथा योगिना विविच्य सदुपदेशः श्रोतव्य इति युक्तिः ॥ ६८०॥ अइ उज्जुए ण लज्नसि पुच्छिज्जती पिअस्स चरिआई। सवंगमरहिणो मरुवअस्स किं कुसुमरिद्धीहि ॥ ६८१ ॥ अयि' ऋजुके ! न लग्जसे पृच्छन्ती प्रियस्य चरितानि । सर्वाङ्गमुरझमरुवकस्य किं कुसुमर्दिभिः ॥ कापि प्रियस्य पृष्टा सती कान्ते समादरं कुर्वाणा पत्यावनुरागातिशयं कथयति- श्रइ इति । सवैरङ्गैः सुरभिणो मरवकस्य कुसुमानां समृद्धपा उपचयेन किम् अपि तु न किमपीत्यर्थः । अन्येषां कुसुमद्वारकं सौरभमुपलभ्यते । मस्बास्तु स्थत एव सुरभिः । . तथा च तस्य कान्तस्य चरितं स्वत एव प्रकाशं नान्यद्वारेत्यर्थः । तथा च धर्म कर्मा- परणीयं यथा प्रसिद्धिरुपजायत इति धर्मः। अत्यावं छुटिले न विधेयमिति नीतिः । योगिनां कुसुमादेविषयस्य समृद्धिरप्रयोजिकेति युक्तिः ॥ ६८१ ॥ मुद्धे अपत्ति अंती पवालअंकुरअणिदलोहिअए । णिद्धोअघाउराए कीस सहत्थे पुणो धुअसि ? ॥६८२ ॥ ग्धेऽप्रत्ययन्ती प्रवालाइकुरस्निग्धलोहितौ । निधींतधातुरागौ किमिति स्वहस्तौ युनवियसि ? ॥ नायिका काश्चिदुत्तमा सुकुमाराङ्गी सुकुमारी हस्ती लोहितेन रागेणाको धार- यन्तीं दृष्ट्वा कश्चिदुत्तमो नायकोऽतिसामिलापो वदति-मुद्धे इति। अप्रतियती प्रत्यय- मगच्छन्ती अत एव मुग्धे अहे हे ! प्रवालाइकुरस्य यो वयः स इव निधीतः यो वर्ण- स्तेन शोभितो हस्तौ । क्षालितो धातोगरिकादं गणो ययोस्तौ । धावयसि क्षालयसि । लौहित्यमेव भ्रमवीजम् । विहितेतरं हस्तादेः क्षाल्नं न विधेयमिनि धर्म. । भयवना विशिष्य भ्रमो बारगीय इति नीतिः । संसारे तस्मिन्नेव तद्विरुपजायते अतः सच हातव्य इति युक्तिः ॥ ६८ ॥ उअ सिंघवपव्य असच्छहाइ धुअतूलपुंजसरिसाई। सोहंति मुअणु ! मुक्कोअआइ सरए सिमभाई ॥ ६८३॥ । १. अति. for अयि P. २. P.adds मम after धन्ती. ३. सुरमियो for °सुरभे० P. ४. कुसुमसमृद्धया for कुसुमद्धिभिः P. ५. अप्रतियती for अप्रत्ययन्ती P. ६. शोभितौ for oनिघलोदितौर ·- VII. 684. ( ११६ ) पश्य सैन्धवपर्ववस्वच्छकानि' धुततूलपुञ्जसदृशानि । शोभन्ते सुतनु ! मुक्तोदकानि शरदि सिताभ्राणि ।। फस्मिन्नपि सङ्केतस्थाने सुरतासत्ता काचिदीर्घरमणाथै प्रियल्यान्यचित्ततां फुर्वती वदति-उअ इति । वसुबाशब्दः शुष्क वर्त्तते देश्याम् । अभ्रं मेघः । अयं च समयधर्मो यदेको मेघो नीलो जायते सितश्चेति धर्मः। शरदि जिगीपुणा प्रयासादि विधेयमिति नीतिः । एकमेव वस्तु नानाविधं संसारे दृष्ट्वा उदास्तव्यमिति युक्तिः ॥६॥ आउच्छंति सिरेहि विवलिएहि उअ खडिएहि णिजंता । णिप्पच्छिमवलिअपलोइएहि महिसा कुडंगाइ ॥ ६८४ ॥ आपृच्छन्ति शिरोभिर्विलितैः पश्य खड्गिीयमानाः । नि:पश्चिमवलितप्रलोकितैमहिपाः फुडंगानि ।। पूर्वक एवाभासः । आउच्छंतीति । महिराः कुडंगानि निकुञ्जान् पापृच्छन्तीय संवदन्तीव । पश्येत्यन्वयः । शिरोभिर्लक्षिता महिषाः । वलिवैनम्नै. शिरोमिः । खटकैः, खटका धनु दास्तदाकाराभिर्गतिमिनीयमानाः प्राप्यमाणा महिपाः । तिर्यगवलोकने खटकाकाराभिरवगतिभिर्वहति । खटका छटका इति प्रसिद्धिः । निज्ञास्यमेतत् । सुहृदा परम्परासंवाद एव धर्म इति धर्मः । रतिरेव सर्वत्र विधेयेति नीतिः । गुरुभियोगोपदेशाय शिष्या निभृतस्थानं नीयन्त इति युक्तिः ॥ ६८४ ॥ पुसम मुहं ता पुत्ति ! अ वाहोअरणं विसेसरमणिज । मा एवं चिअ मुहमंडणं ति सो काहिइ पुणो वि ॥ ६८५॥ प्रोञ्छस्व मुखं तत्पुत्रि!च' बाष्पोपकरणं विशेषरमणीयम् । मा एवमेव मुखमण्डनमिति सा करिष्यसि पुनरपि ॥ काश्चिन्नायिका सुन्दरी रुदती कोऽपि नायकः साभिलापो वदति-पुमसु इति । १. सहशानि for स्वच्छकानि P. ८. प्रोग्य for प्रोज्छस्व P. २.शुष्यन्तीव for शोभन्ते सुतनु P. ६. तावत्सुन्दरि for तत्पुत्रि च P. ३. P. adds ति before शरदि. १०. बाप्पौधवलन, for याप्पोपकरणाम् P. 8. orata for of a P. ११, ०णीय for ०णीयम् P. ५. वि is missing in P. १२. मुस is missing in P. ६. खटकैः for खड्गिः P. १३. शोयिष्यसि for सा करिष्यसि P. w.ofo for oto P.

·VII.687. वाष्पौषस्य वलनेन सम्बन्धेन विशेषामुद्रणीय मुखम् । एवमेव वाष्पौपादेव मण्डनमिति कृत्वा पुनरपि मा शोकयिष्यसि शोकं जनयिष्यसि । अर्थादस्मदादीनां द्वादशैते मला नृणामित्यनुसार सम्बन्यो न पर्तव्य इति धर्मः शोकस्तु विवकिना न विधेय इति नीतिः। पुनरपि जन्मान्तरेऽपि यथा शोको नोपाते तथा विधेयमिति युक्तिः ॥६॥ मझे पमणुअपकं अवहोवासेसु साणचिक्खिल्लं । गामस्स सीससीमंत व रच्छामुई जाअं ।। ६८६ ।। मध्ये प्रतनुरूपङ्कनुभयोः पार्श्वयोः श्यानकर्दमम् । प्रामस्य शीर्षसीमन्तकमिव रथ्यामुखं भातम् ।। समभ्रमोपपविसम्भोगे पाकुलितफेशपाशाया: केशविन्यासार्थ शरदि रथ्यामुखं वर्णयन्ती सखीदमाह-मम इति । साम मनागये देशी। रथ्यामुखानां शोभावर्णनेनं शंसासूचको गाथार्थः । सीमन्तकरगोन मुखस्य या शोमा सा स्त्रोगामेव धर्म इति धर्मः। जिगीपुयामीटशी शरत्प्रशस्तेति नीतिः । यथा ग्थ्यामुखं तथैव सीमन्त इति विरताना मतिरिति युक्ति: 11६८६) अबरण्डागअजामाउअस्स विवणेइ मोहणुकंठं । बहुभाइ घरपलोहरमज्जणपिमुणो वलअसदो ।। ६८७ ।। अपराहागतमामातुर्दिगुणयति मोहनोत्कण्ठाम् । वध्वा गृहपलोदरमजनपिशुनो वलयशब्दः॥ कस्याश्चिद्वध्वा नाभिगृहावस्थितायाः स्वामी अपराइसमये तदीयस्थानं गतस्त- मागतं दृष्ट्वा तद्वध्वा गृहपश्चादेशे स्नातुमारब्धं व तस्या वलयशब्दो वृत्तस्तेन प शब्देन तस्याः स्वामिनो द्विगुणा सुरतोत्कण्ठा जातत्येकाऽपरस्या: कथयठि-श्रव- ररहेति । जामाता स्वामी, मोहनं सुरतं गृहस्य पलोहरं पश्चादागस्तत्र मजन स्नान मार्जनमगसंस्कारो वा तेन मुखरोऽधिको क्लयशब्दः रतौकण्ठ्यं द्विगुगायत्यधिको फरोतीत्यन्वयः । प्रत्यासन्ने सम्भोगे मन्मथोऽधिक एव भवतीति । तथा च 'तोत्रः स्मरसन्तापो न तथा दूरे यथासने ' इति । पलोदरशब्दो गृहपश्चादागे देश्याम् । चिरेण प्रवासादागते स्वामिनि स्त्रीयामेवमेव धर्म इति धर्मः । बाह्योपचारेणैवानुरागविरागी लक्ष्यन्ति निपुणा इति नीतिः । कामिसंसर्गश्च कामहेतुरतः सयोगिना वर्जनोय इति युक्तिः ।। ६८७ ॥ १.०पकम for पङ्कम् P. ३. ईपत् for श्यान P. २. भयपा. for भयो पा. p.

·VII. 688. ( ११८ ) मा वञ्चह वीसंमं इमाण बहुचाडुअम्मणिउणाणं । णिव्यत्तिअकज्जपरम्मुहाण मुणआण व खलाणं ॥२८॥ मा बजत विनम्भमेपा' बहुचाटुकर्मनिपुग्णानाम् । निर्वतितकार्यपराङ्मुखाणा शुनकानामिव खलानाम् ।। फमपि सलप्रकृतिमनुरक्ता काचित्तमुद्दिश्योपतप्ता वदति-मा वाहेति । प्रती- त्यार्यम् । विनम्मं विश्वास मा ब्रमतेस्यन्वयः। चटु चाटु प्रिय वाक्यममरः । तत्र निपुणान् कुशलान् । निर्वर्तिते नियूंढे कायें पराड मुखान् । यथा श्वानो नियूंढे कार्ये पराङ्मुखा भवन्ति तथेत्यर्थ । चाटौ पिचिण्डे कुक्षिनिमित्त निपुणान् कुशलान् । चटुश्चाटौ पिचिण्डे चेति मेदिनी । चटुचाटुशब्दौ पर्यायावेव। खलाना विषये विश्वासो धार्मिकेण जिगीपुणा वा न कर्तव्य इति युक्ति ॥ ६॥ णिप्पण्णसस्सरिद्धी सन्छंदं गाइ पामरो सरए । दलिअणवसालितडलधरलमिअंकामु राईसु ॥६८९।। निष्पन्नसस्यद्धिः स्वच्छन्द गायति पामर शरदि । दलितनवशालितण्डुलधवलमृगाढासु रात्रिषु ।। कामपि विरहिणी वर्षासमयेऽनागतपतिका समाश्वासयन्ती काचित् सखी वदति-णिप्पएणेति । यत पामरोऽपि कृतकार्य शरदि स्वच्छन्दो वृत्तस्ततस्तवापि पति: कृतकार्य प्रागतप्राय इति सुस्था भवेत्यर्थ । अपरराने सामादिवेदगान फर्तन्य- मिति धर्मः । शरदमासाद्य नीतिमताऽऽनन्द एव विधीयते, किं वाल्पलाभेनापि नीचाना गर्यो भवतीति नीतिः । कदापि वैराग्य कदापि हर्षे दृष्ट्वा ससारे उदास्तव्यमिति युक्तिः ॥८६॥ अहिलिज्जड़ पंफअलेहलालिवलपण कलमगोवीए। केआरसोअभणतसहिअफोमलो चलणो ।। ६९०॥ १. हुमान for एपाम् । २ कस्य निपुणान् for कर्मनिपुणा- ५ Cf अस्त्री चाटु घटु श्ज्ञाधा प्रेगा। मिथ्यावियत्थनम् I 6. 17 & P 45 V. 14 Medımı reads अथ forच ७ समृद्धि, for द्धिः । नाम P ३. सान् for ०साणाम् P. ४. शुन इव सलानिमान् for शुनकाना मिव सलानाम् P.

·दिवसे शुष्यत इत्यन्वयः। सङ्केतक सङ्केतस्थानं तस्य भङ्गेन पद्धिताऽधिकायमानाऽऽशङ्का दिवसे दिवसे शुष्यति आपाण्डुरायनतमुराश्च भवति तथेत्यर्थः । समोपमेयम् । उपवासादि- बती ना दिवसे दिवसे शुध्यत पोति धर्मः । नीतिमाऽवनतिः फतेउति नीतियोगेन VII. 692. अभिलप्यते पकमलोलुपालिवलयेन कलमगोयाः । फेदारस्रोतोवरोधतियस्थितः कोमलचस्याः ।। फस्याश्चित्कलमगोप्याश्चरयौ सुकुमारौ लोहितौ दृष्ट्वा कमलभ्रमण भ्रमरैर- भिलष्येते इति काऽप्यपरस्याः कथयति-अहिलिनद इति । पङ्कजलुब्धेनालीनां वलयेन समूहेन फलमगोप्याश्चरणोऽभिलप्यत इति सम्बन्धः । फेदारे किया इति ख्याते क्षेत्रभेदे यः स्रोतःप्रवाहस्तस्यावरोधे प्रतिबन्धे तिर्यामूत्वा स्थित धरणः । अत एव कमलभ्रमोऽप्युपपनों भवतीति । गुरूणां चरणः सेवार्थमाकाक्षणीय इति धर्मः । लुब्धेन राज्यादेः परचरयासेवयापि तदुपार्जनीयमिति नीतिः । कमलचरणयोरेवं भ्रमे- ऽवगते ध्रममूलकः संसार: परिहर्तज्य इति युक्तिः । 'केदारस्तीभेदे स्याद् घोहादि- प्रभवेऽपि च' इति मेदिनी ॥ ६॥ दिअहे-दिअहे मुसइ संकेअअभंगवडिआसंका । आवंडरोणअमुही कलमेण समं कलमगोवी ॥६९१।। दिवसे दिवसे शुप्यति सङ्केतकभगवर्धिताशङ्का । आपाण्डरावनतमुखी कलमेन समं कलमगोपी ।। कस्यानिटकलमगोप्या: शालिक्षेत्र सङ्केतस्यानमासीत् , कलमस्य च पाफेन सा दुर्बलायमाना फयाऽपि दृष्टा साऽपरस्याः कथयति-दिअई इति । कलमगोपी दिवसे यस्याः सा कलमगोपी ! श्रापाण्डुमिवनतमुखं यस्याः सा । कलमेन समं, यथा कलमो देहदानं विधाय युतिर्विधेयेति युक्तिः ।। ६६१॥ णपकम्मिएण उअ पामरेण दगुण पाउद्दारीओ। मोत्तव्वजोत्तअपग्रहम्मि अवहासिणी मुक्का ।। ६९२ ।। भूमिमेदालवालयो:।' P. 180.. 143. १. लुब्धा० for लोलुपा० P. २. कलमेन गोयाः for कलमगोप्याः P. ३. वरोधे for oरोध P. ४. Ct. Medini: केदारोद्रो शिव क्षेत्रे ५, गुप्यने for Bष्यति P.

·VII. 693. ( १२० ) नवकर्मिणा पश्य पामरेण दृष्ट्वा भवहारिकाम् । मोक्तव्ययोक्तप्राहे अवहासिनी मुक्ता ॥ काचित्सुरतासक्ता दीर्घरमणाथै पत्युरन्यचित्ततां करोति-गवेति । पाउहारी भवहारीति देश्यां प्रसिद्धा । नवेन कर्मिणा पामरेण भक्तहारिकां दृष्ट्वा योक्वरूपे प्रग्रहे अवहासिनी मुक्ता ! भक्तहारिकां दृष्ट्वा जातव्यासनेनावहासिन्येव मुक्ता न पुनर् योक्त्र- प्रमहो मोचितः । अवहासिनी नस्यायां नाथ इति प्रसिद्धायां देशी । योक्त्रं योत इति ख्यातम् । कर्मिया धार्मिवेण भक्तस्य सेवकस्य हारिकां भक्तिं दृष्ट्वाऽवहासिनी मुक्तेति धार्मिकाणां धर्मः । कर्मिणा नीतिमतावहास: केषामपि न कर्तव्य इति नीतिः । ईदृशी- मन्यचित्ततां संसारे विमृश्य योगिना च तत्रोदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६६२|| दहण हरिभदीहं गोसे णईजूरए हलिओ। असईरहस्समग्गं तुसारधवले तिलच्छेचे ॥ ६९३ ।। दृष्ट्वा हरितदीर्घ प्रात तिखिद्यते इलिक। असतीरहस्यमार्ग तुपारधवले तिलक्षेत्रे ।। फस्याश्चित्तिलक्षेत्रं सङ्केतस्थानमासीत् , सा च जारेण समं तत्र क्षेत्रे रमिता, क्षेत्रस्वामिना च वृषभदोपः कृतः । स च वृषभानिन्दति स्मेति कथयति-दट्टणेति । हालिको गृहस्थ: प्रातः पण्डान् क्रुध्यति । चरणन्यासेन तुषारापगमात् । हरित घ तद्दीर्घ चेति हरितदीर्घम् । असत्या रहस्यस्य एकान्तस्य मार्ग दृष्ट्वा । देश्यां गोसे प्रातः । क्रुधेरिति प्राकृतसूत्रम् । कयाचिन्नीहारनिशाभिसारिकयाऽऽत्मना लब्धसुरत- सुखं सूचयन् विदग्ध इदमाह वा । असत्या मार्ग दृष्ट्वा धार्मिकः कुप्यत्येवेति धर्मः । सदा कृतापराधेष्वन्यकृतेपि दोपे शङ्का स्यादिति नीति. । क्षेत्रे शरीरे धवो परिणते सति मुमुक्षुरसतीमार्गे बुध्यतीति युक्ति: ।। ६६३ ।। संगल्लिओ व णिज्जइ खंड खंड को व्च पीओ व्व। वासागमम्मि मग्गो घरहुत्तसुहेण पहिएण ॥ ६९४ ॥ सङ्केलित इव नीयने खण्ड खण्ड कृत इव पीत इव । वांगमे मागों गृहमविष्यत्सुखेन पथिन । ?. Furto for W5o Weber. ४ तब for तुपार०P. २. प्रात.पण्डान् क्रुध्यति for प्रातर्नाति- ५. ज्ञायते for नीयते P. सिद्यते P. ६. गृहाभिमुसमनसा for गृहमविश्य ३. हालिकः for हलिकः P. त्सुखेन P.

·( १२१) VII.896. कामपि प्रोपितपतिको वास्वपि नागच्छति पतिरिति विषादं गच्छन्ती तत्सखी समाश्वासयन्त्याइ-संगेलिश्रो व्य इति ।गृहाभिमुसं गामि मनो यस्य तेन पथिकेन मार्गो गापापूर्वाद्रोकार्थविषयी ज्ञात: । शरदि अवश्यमेवामिप्यनीति भावः । संगिलितो भ्रष्टः पथिकेन । संन्यासिना वर्षासुन कापि गन्तव्यमित्यन्यदा फीटवत् पर्यटे""तिरि- स्युक्तमतो मार्गो गिलित एव (इति)धर्मःवर्षासु नीतिमता सवारो न विधेय इति नीतिः । यः कश्चन सांसारिक पन्थाः स च योगिना प्रस्त इव ज्ञायत इति युक्तिः ॥ ६६४ ॥ अहस भइ दिण्णपडियक्ष अणा पसि हिलेहि अंगेहि । शिवत्तिअसुरअरसाणुधमुहणिभर बहुभा ॥ ६९५ ॥ अयं स्वपिति दत्तप्रतिपक्षवेदना प्रशिथिलैरङ्गैः। निवर्तितसुरलरसानुबन्धसुपनिर्भरं वधूः ॥ कामपि सुरतखेदसुमा विज्ञाय एकाऽपरस्याः कथयन्ती निद्रुतमपि सुरतं प्रकाश- मानाऽनुगानिकं ज्ञानं वलीय इत्याह-अवस्वप इति । वधूग्वस्वपिति असामस्त्यन रोते । दत्ता प्रतिपक्षे सपल्या वेदना पीसा यया सा वधूः । प्रशिथिलैरङ्गैलेदिता । निर्वतितं निर्वाधितं यत्सुरनं तत्र यो रसम्तस्य शृङ्गारस्यानुषन्धः सम्पन्धस्तेन यत्सुरई तेन निर्भरं यथा स्यादेवम् । अव इत्युपसर्गो निश्चयासा स्यानादरेषु वर्तन इत्युपसावृत्तिः। मनिनां महाचरणेन प्रशिथिलमॉ भवतीति धर्मः । सन्ध्यादिभिः प्रशिथिलः सनिजि- गोपूर्ण सावधानता न भवतीति नीतिः । यमादीनां योगागानामधान विधेयं योगि- मेति युक्ति । निद्राजनितं मुममिन्द्रियाणां निमोनम तपेण रसस्य प्रयोऽयमिति काठाभरणे ॥६६५॥ चोराण कामुआण म पामरपदिमाण कुकुडो बड़ा । रे रमह वहह वाहयह एत्य तणुआभए रभणी ॥६९६।। चौगन्कामुकांच पामरधिका कुक्कुटो वाति । रेरमा वहत शयत मन सनुभयते राजनी॥ १. A few syilables are missing | ४. पयिकानां कामुकानाम् for पोर फामुग P. २. अवस्वपति tor स्वपिति P. ३. P. 201. SK reads निद्रादिजनितं ६ कययति for वदति P. सुन चाहन्द्रियनिमोलनम् for निद्रा- बहन रमत for रमन बहन P. अनि मुममिन्द्रियाणां निर्म लनम् P. ८ अ is missing in P, liere. ५.पामा पोळifornमरसयिकांच ·VII. 697. ( १२२ ) कश्चित्कुलवध्वा समं रात्रि व्याप्य रतासक्तस्तं च तस्य सखा रमणं विधाय स्वरया स्वस्थानं गम्यतामित्यन्यापदेशेन बोधयति-पहिआयोति । रजनी तनुकायते अल्पायते । अतः रे सम्बोधने यूयं पथिका वहत पथि गच्छत, कामुका रमत पामरा वाहयत वृपान् अर्थात् चोराः पलायत । फुक्कुटः पयिकादीनामेव कृते कथयति । परेपां विपत्ति ज्ञात्वा धार्मिफेण सदुपदेशो देय इति धर्मः। आपातसुखहेतौ क्रमेण ज्ञायता विपदि नीतिज्ञेन तत्रोदास्तव्यमिति नीतिः । सांसारिकं कार्य क्रमेय परिणामविरसं ज्ञात्वा मुमुक्षुणा परिहरणीयमिति युक्तिः ।। ६६६ ॥ संझागहिअजलंजलिपडिमासंकेतगोरिमुहकमलं । अलिअं चिअ फुरिओह्र विअलिअमंत हरं णमह ॥ ६९७ ॥ सन्ध्यागृहीतजलाञ्जलिप्रतिमासक्रान्तगौरीमुखकमलम् । अलीकमेव स्फुरितीष्ठं विगलितमन्त्रं हरं नमत ।। अलीकरोपोद्गमो देवानामपि भवति किं पुनर्मानुपस्येति प्रणयरोपमसहमानं कमपि युवानं कापि सकलकामकलाभिज्ञा प्रतिष्ठिता बहुतरानुनयनप्रकारं स्नोबोधयन्त्याह। प्रन्थान्ते नमस्कारगाथा या प्राह-संझेति । हरेणेव प्रफरणासन्ध्योपासनार्थ गृहीतो यो जलाञ्जलिस्तत्र प्रतिमया सहकान्तं गौरीमुखकमलं यस्मात हरम् । अनर्थक वृथैव यथा स्यादेवं स्फुरित अोष्ठो यस्य तं हरं नमतेति सम्बन्धः। पसुवइणो इत्यायगाथाया- मेवार्थत्रयमपरमुक्तं वेदितव्यम् ॥ ६६७ ।। जुज्झचवेडामोडिअमज्जरकण्णस्स जुण्णमल्लस्स । कच्छाबंधो चिअ भीरुमल्लहिअअं समुक्खणइ ॥ ६९८ ॥ युद्धचपेटामोटित मर्जरर्णस्य जीर्णमल्लस्य । कत्तावन्ध एव भीरुमल्लहृदयं समुत्सनति ॥ कस्यचित् प्रतिष्ठितमलस्य वधूस्तदीयवधूपक्रमे सन्तप्ता उत्तानं चरणमवतंसयन्ती कामपि वदति-जुन्झनि । युद्धे चपेटेन मोटितो जर्जर कर्णो यस्य तस्य जीणमलस्य कक्षाबन्ध एव भीमलानां हृदयानि उत्खनति । 'कच्छावो' कक्षावन्धः । स एव भीरूणां मलानां हृदयानि उत्पनति उन्मूलयति, पूर्वावस्थातोऽवस्थान्तरं भीतिसहितं १. व्यलीक० for अलोक०P. ४. जीर्ण is missing in P. २. स्फुरितोष्ठं for स्फुरितीष्ठम् P. ५. ०मल्लहृदयानि for oमझदयम् P. ३. ०मन्युम for oमन्त्रम् P. ६. सनति for समुत्खनति P. - ·( १२३ ) VII. 700. जनयति । तथा च तव पति मलं सफछबन्धमैव दृष्ट्वाऽन्ये मल्ला विम्यति किं पुनयुद्धा- दिभिरित्यभिसन्धिः । एष एव धो यत्पौहामन्तराज्यभिमत्तसिद्धिरिति धर्मः । तथा प नीतिमता व्यवहर्तव्यं यथा शत्रयो बिभ्यतीति नीतिः। एकस्य मञ्जस्यावस्थाभेदमाफलय्य योगिना संसारे उदास्तव्यमिति युक्तिः ॥ ६६८ ॥ सचं साहस देअर । सह-तह चहुआरएण मुणएण। णिवत्तिअज्जपरम्मुहत्तण सिविरवों कत्तो ।। ६९९ ।। सत्यं कथय देवर ! तथा तथा' चाटुकारयेगा शुनफेन । निर्मितकार्यपराङ्मुखत्वं शिक्षितं कस्मात् ॥ कश्चिदशिष्टभ्रातृजायायामनुरक्त: प्रथमं कार्य सिद्धिपर्यन्तं तद्विपये मम्मुख श्रासीत् । सिद्धे च कार्य पराङ्मुयो वृत्त इति तमुद्दिश्य भ्रातृभायायै वदति । किंवा पुनः सुरतविमुखं देवरमनुकूमयन्ती काप्यन्यापदेशेनाह-~सममिति । यस्तु प्रथममेवं भियं करोनि स कथमप्रियमाचरतीति भावः । अनुरकचित्ताः स्कहानिमाकलयन्तोऽपि पराङ्मुखत्वेयर्थयन्त इति धर्मः । किंवा विदग्धा अस्थिास्नेई व्याजादुपइसन्त्येवेति नीतिः । एकत्रैव सम्मुखत्वं पराड्मुखत्वं विज्ञाय योगिनोदास्तव्यमिति युक्तिः ॥६ESH मा मा मुभ परिहास देअर ! अणहोरणा वराई सा। सीयम्मि वि पासिजइ पुणो वि एसिं कृणम छायं ।।७००॥ मा मा मुश्च परिहास देवर ! अप्रावरणा राकी सा। शोतेऽपि प्रस्विद्याति पुनरपि अस्याः कुरु छायाम् ।। युवयोरन्योन्यरागो मया लक्षित इति प्रतिपादयन्ती कापि देवरमाह-मा मा इति । मा मा सम्भ्रममनिषेधे। परिक्षामं मुश्च स्थन । त्वमम्बन्धिनीयं वराको अपावरणा अनाच्छादना नस्मात्स्वदेहेनैवास्या आच्छादनं पुर्विनि गावः । नायिकाया अनुराग ज्यञ्जयन्ती प्राह-शोतेति । स्वदच्छायाजाभादिति भावः । प्रस्वेदात सात्विक न नायकच्छायामपन्यादेव । तिन शीतादिलेशं न गणयन्तीनि धर्मः । शीतानां परिहासेनाप्युपद्रवो न विधेय इति नीति: । निरावरणा एव योगिनः परिहासशून्या मना न्तीलि युक्तिः ॥ ७००॥ ४. ते for सा P. १. तत्तथा for तथा तथा P. २. भुनन for शुनरेन P. ३. पुत: for कस्मात् P. ५. पुरुयाय तस्या: for अस्याः पुरु छायाम् P.

·( १२४ )
विरचयति सप्तशतेपु गाथानां शतं यच्छ्रुत्वा कवयः ।
उन्नतभ्रूलताधूनितशीर्ष यथा स्यादेवं चमत्कुर्वन्ति' ।
सप्तशतान्त गाथामाह-विरआइ इति । सप्तशतेषु मध्ये गायानां शतं विरचयति,
विरचितवान् कृतवान् अर्थात् शालवाहनः । यद्गाथानां शतं श्रुत्वा कवयश्चमत्कुर्वन्ति ।
उन्नता भ्रूलता यत्र तादृशं धूनितं कम्पितं शीर्प यथा स्यादेवं चमत्कारयन्ति चमत्कार
जनयन्ति । 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति भूते ॥
इति हारिताम्रश्रीपीताम्बरकृतायां सप्तशत्याप्टीकायां सप्तमं शतम् ।।
समाप्तोऽयं प्रन्थः ।।
fouod anywhere else.
8. This verse is peculiar to
Pitambara and is not

·697. अइलीहराइ यहुए 500. ( १२५ ) पीताम्बरव्याख्यातानां गाथासप्तशतीप्राकृतार्याणा- मकारादिवर्णानुक्रमेण सूची। P.=Page V.=Versc. अमर्थ पित्र विप्र-शालवाइनस्य 624. अह उज्जुए गा लजसि 681. अन्ई उग्जुश्रसीला पियो 609. प्रइकोपया विसासू-विदग्धस्य 495. अनिअपमुतवलंतरिम 651. थइ दिर! किण-अर्जुनस्य 571. यवरागमनामाउअस्म 678. अवलंमद ! मा संह-दुदरस्य 394. अकभएणुश्र! पावरणं-मकरन्द अविरअपसरिश्र--सारस्य सेनस्य 602, अविरतपरययनलपारा-पहिलस्प139. সন্ধসঙ্গে ए-फैशोरस्य 448. विदत्तसंधिपंध-गुगभराजस्य CIG. अगणिप्रजणाययाय-हरिरातत्य 48. अद विश्रोमठाई- 486. अग्याइ शिवइ चुंबद 644. মােগা মা 685. श्रयासएगाविवाहे 659. অং যুগৰ হিয়া 695. अर्ज वि दाव पर सवसेनस्य 501. छह सो विशम्स-शाजवाइनस्य 23. अन सहि ! फेण-फेशवस्य 389. अहिलिना पंकन 600. अबाइ गोलकंचुभ-मीनस्वामिनः P.7. आसोप्रयाग-प्रनहास्य 475, आपण्याअद्विश्र-पोटिमम्य 696. अगुमरास्थि पाए 63S. प्राच्यति सिरेदि 635. अणुहुत्तो फरफंसो 661. आउधाणविधा जवाइनस्प 502. অন্য ঘি »ি বি b12. माम असद म्ह प्रोसर-पाक्षिAR 420, अएगाय पिहोति-झोतस्प भाम! पहला ययाजो-पाक्षिनग 550. भएपणाराहाविमो-धनगमस्य 4$8. पाएगाइ पुनाई-पृथ्वीनायम्य 489. भए पहिम!-शालाइनत्य 631. प्रासपणवियाह दिग-सेनेन्दम्य 481. अएगो को वि मुहावो 433 { पमं समान्यने अत्यमहसणं पणपसिना 679. P.5t.] অথঃশন মমিষধান 401. अप्पाईइ मरतो पुत्तं इंसामधारहिद-माया 637. 109. उप्रभलादि-रामसम्य अन्तरसरमामो उरि-पालिनस्य Ges. 490.

·उअयोलिन्नइ मोह 645. वाहनस्य 622. उअगअचउत्थिमंगल 649. कस्स करो बहुपुराण -अनुरागस्य 577. असंममविक्खित्तं-शालवाहनस्य 463. कस्स झरिसि ति भगिए-सुरमि- उप्र सिंधवपवनसच्छहाइ 683. वत्सस्य 397. उजागरभकसाइयगुरुअच्छी-दुर्लभ कहमे परिणइआले-शालवाहनस्य 669. राजस्य 494. कह सा सोहग्गगुणं-विष्णुराजस्य 455. उज्जुअरए ण तूसइ-अन्धलदम्या: 478. कह सोण संभरिजइ-शङ्करस्य 416. उटुंतमहारंभे थणए-नीलभानो: 390. फारिममाणंदवडं 459. उल्लावो मा दिजउ -मन्मथस्य 517. किं भणह में सहीरो-वास्पति- बहइ गावतणंकुर-इन्दीवरस्य 579. रामस्य 620. एएण शिअ फंकैलि ! कठिल्लस्य 403. कि असि किंव-ईश्वरस्य 519. एककमपरिरक्खण-चुल्लोहस्य 604. पुरुणाहो विह पहिओ-गजेन्द्रस्य 445. एक शिष रूपगुणं-अनङ्गस्य 674. के मुवरिया के इह-गुणान्यस्य 478. एक्ल्लमो दिट्टी-वाक्पतिराजस्य 621. फेत्तिअमेत्तं होहिइ-नारायणस्य 583. एकेण वि बडबीअंकुरेण 674. केसररअविच्छडे दुर्द्धरस्य 395. एको पणश्रइ-शालिवाहनस्य 412. सणभंगुरेण पेन्मेण-सरणास्य 426. एत्ताइ विथ मोई 414. खरपघारगलत्यि-जीवदेवस्य 585. एत्थ चउत्थं विरमद P 8. रोग प्र पारेण अ 666. निप्पइ हारो थामकरन्दस्य 432. एत्थ गिमजई भत्ता 671. गंधं घातभ-प्रवरसेनस्य 666. एह इमोश्रणियच्छह-अनुत्साह , गमबहुवेइबरो पुत्तो-वोहाया: 635. कस्य .581. गञ्ज महं चित्र उरि-कलशस्य 567. (एहि त्ति वाहतम्मि-सर्वलेनस्य 500 गम्मिहिसिलास पासं महपासुरस्य 610. । पहिसि तुमं त्ति-अल्लस्य 503. गरु प्रदुहाउलिअस्स -मत्तगजेन्द्रस्य 391. 471. श्रो हिअश्रोहिदिन-उल्लोलस्य 410. गामणिधरम्मि अत्ता कंडनया अकंडं पल्लीमझम्मि 607. गामणिणो सम्घासुवि-फुमारलस्य 452. कत्थ गइपियं-शालवाहनम्य 3438 गिजने मंगनगाइमाहि 617. 674, कमलं मुअंतमहुअर! गिरिसोतो त्ति भुधां 646. गेई व वित्तरदिअं-पालितस्य 612. फमलेसु भमसि परिमलसि-शाल- ·বীয়ে কানুগান্য ঈ (. १२७ ). बरेचकसलणं सोऊण दुष्ठस्य 498. ण वि तह अारएण-निसहस्य 483. चाओ सहावसरलं-कहतुङ्गस्य 487. णा वि तह अयालवंती 565. 696. पिअधणि उवहसु-चुल्लोहस्य 684. चोरा समप्रसाई-समर्थस्य 578. पिअवस्खासेविअाजेन्द्रस्य 446. फोरिअरप्रसद्वालुगिा ! ब्रह्मदत्तस्य 418. णि लहंति कहिय-देवदेवस्य 421. जज आलिइ मयो 660. णिप्पणमस्सरिद्धी 689 अंजे ते ण सुहाइ-मेषचन्द्रस्य 618. गिहु प्रसिप्पं तह-सारस्य 591. जं सणुप्राथइ सा-भीमस्वामिन. 614. तत्तो विय होति कहा 653. मुच्चिाइ ग सुनो-पाजितस्य 413. तस्स कहाकंटइए 663. अकोतियो सि 676. तह तस्स मागपरिवदिस्स- अई जूरइ नाउ शाम -पोटिसस्य etl. शालवादनस्य 434, जइण विवक्षि पुष्फवई -प्रवरसेनस्य 493. वह तेया वि सा दिवा माधवस्य 630, भइ भमसि भमसुशालवादनस्य 450. तह परिमलिया गोषण 642. शाई लोकरिदिन जइ-नि सहस्य 482. ता सुश्र! विलंब-चुलोहस्य 605. जम्मतरे विचलणे -मुग्धस्य 444. तुंगाण विसेसनिरंतराम-लक्ष्मणस्य 480. जह चिंतेइ परिश्रयो-शालवाहनस्य 633. तुइ दंसगोण अगियो-चन्मोहस्य 613. এছু না । 654 सुइ दंसणे सश्राहा--श्रीमाधवस्य 508, जारमसायसमुज्मय-शालशहनस्य 411. तुह विरटुजागरो-महादेवस्य 487. जाव या कोसविसास-जोजदेवस्य 447. ते अजुपाया सा-शालवाहनस्य 620. झुम्मचडामोडि 60s. दण रंदतुंडगिरगनं -विम- जे जे गुग्यिायो जे जे 675. राजस्य 407. जेतिअमेचा रच्छा-पाक्षितस्य 400. दटूण हरिप्रदोई 693 मे लीयामारभर-दशरथस्य 425. दरवेविरोम्जुअलामु-मेघ चन्द्रस्य 617. जो विश भाणइ तस्स-अट्टराजत्य 41. दिअई-दिअहे समइ 691. टाणमा परिगलिश्रपोगमा 657. दिट्ठा जण दिवो 507. डझसि डमनु-शालवाहनस्य 408. दीसतो पणमहो--राजासिकाय 424. राम दिट्टि गोइ मुई 650. दोसंतो दिद्विमुद्दो 656. यावऋम्मिएय पाया 692. दीससि पिआइ जमि-राघवस्य 489. यावल विसरमा 687. दुक्कंधदुरारोई पुत्र! पृथ्वीनापम्य 470.

·धवलो जीआइ तुह ( १२८ ) दुग्गअघरम्मि घरिणी-मुकुन्दस्य 474. यहुविहविलासरसिए -कहिलस्य 479. दूरंतरिए वि पिए 66. घाला! तुमाइ दिएणं-तुङ्गकस्य 422. दे सुअा ! पसिन-पोटिशस्य 468. घालश्र दे वश-मुग्धहरिणस्य 689. दोअंगुलअकघालअ-अनुरागस्य 623. भग्गपिनसंगम केत्तिभंव-दूरमानस्य 491. घण्णा ता-मलयशेखरस्य 402 भय कोण रूसइ-महोदधेः 404. धण्णा यसति गीसंक 640. भमइ परिदो विसूरइ-दुर्गराजस्य 457. 643 भरणमिणोलसाहाग 664. धवलो सि अइ वि 670. भोइणिदिएणपहेगा-चुलोहस्य 606. धावइ पुरओ पासेसु-घसन्तस्य 468. मंदं पि ण आणइ 603. पंकमइलेण छोरेक -बहुगुणस्य 568 मश्रणाग्गियो व्वधूम-धारुदत्तस्य 573. पञ्चग्गुप्फुजदलुलसंत 1-सारस्य 692. मग चिप अलइंतो 673. पञ्चसमउहालि-दुर्लभराजस्य 607. मज्मएहपत्थिस्स वि-मङ्गलफ- पचूसागध! रंजिध-शालवाहनस्य 601. शीलस्य 403. पढमं वामणविहिणा-पालितस्य 428 मझे पअणुअपंकं 686. पढगणिलीणमहुरमहु-परमेश्वरस्य 497. गएणे पापण्णता 648. पप्फुल्लघयाकलंबा 641. मएणे यासाओ चिअ-अनङ्गस्य 595. परिओससुंदराई सुरएसु 672. मरगअसूई विद्धं -पालितस्य परिमलणसुहा गुरश्रा -पोटिसस्य 431. मसिणं चंकमंति-रेखाया 465. पसि प्र पिए ! फा-कुविन्दस्य 392. महमहइ मल अवाओ-माधवस्य 499. पाअडिअंसोहागं तंबाए-घुझोतस्य 462, महिला चिअ दोसो-शेखरस्य 58K. पाप्रपडिअं अव्वे ! शालवाहनस्य 398. महुमच्छिमाइ 639 पाअपडिओ ण गणि प्रो-मानस्य 135. मा गछह विसभ पुत्थ-पानितस्य 65. মানুযাখা মুষ্ট 467. मा मा मुश्र परिहासं 700. पिअइ कएणंजलिहि 680 मामि सरिसासरागा--कुमारिलत्य 453. पुच्छिन्नंती या भगइ 652. मारेसि कंण मुद्ध-महिषासुरस्य 506 पुमइ सणं धुश्रा खणं- पालितस्य 436. मालइयुसुमाइ धुलुंचिका--मृगान- पुससु मुहंसा पुत्तिय 085. लक्ष्म्या 429. पेच्छति अणिमिसच्छा-मुरभि मानारीए ऐसहल-शालवाहनस्य 699 वत्सस्य 390. मालारी ललिपलु-शालवाहनस्य 108. P.7.

·লিছি-হালয়ান रकरोइ पुत्त-शाजवाइनत्य (१२६) मा बघा वौसम 688. [विरचयनि सप्तशतेयु P 124.] मुद्धे अपत्तिप्रति 682. . मुहारीप्रधानाइरोहायाः 629. विरहे मंदरेगाव-शालवाहनस्य 477. मुहपेच्छयो पई से-शालवाहनस्य 500 विवरीअसुरअलेहड ! पुच्छसि 668. मेहमहिसस्स-मैग्माया: 586. विसमट्टिअपका--भीमस्वामिनः 597. 501, बीसत्यहसमपरिसशिपाय-शाल- रहविरमलनिश्राओ-झोतस्य 461. वाइनत्य 609. 626. वैसोसि जीन पंमुल!-रमिलस्य 513. रसिय! विभइह विलासिप्र!-प्रझ- [पष्टं शवं समाप्यते 600] चारिय. 409. संगेनिओव्य गिन 694. মমি ব ক্ষম P. 8. संमोगहिजलंगलि 097. V. संझारापोत्यायो-धागोकरस्य 670. रुदारपिंदमंदिर---इन्द्रराजस्य 576. संझासमए अलपूरिअंजलि 461. रुसिटुं चित्रसे-देहलल्य 575. संतमसंत दुक्एं-बहुबलस्य 516. रेइइ गलतकेस-शालवाहनस्य 449. संवाहणसुदरसनोसिएण-पादयश- रोति व अरपो-दुलंभराजस्य 498. वर्तिनः 466, यएगापामाहिस्स-भीमस्वामिनः 616. सपं साहसु देभर! 699. वएणवसिय विप्रथसि-वराहस्य 480. सधि सणि ललिअं-झोतस्य 460. क्याम्मि अणुठिवागा-प्रनानस्य 388. समरिसमणिजिससा 677. पामाइ कि भगिन3-पादत्तस्य 572, सरए सरम्मि-शालवाहनस्य 627. चाउसिवन-पेशवस्य 510. सम्यापरेण मागह 655. पाउलिभापरिसोसण-विदग्धस्य 633. सहि ! साहसु-निलरामम्य 165. वाझलिअसाहुलि -शालवाहनस्य 603. सा आम सुख!-यश.सिंहस्य 514. पावारविसंवा-वाक्पतिराजस्य 619. सामाइ गुरुपोषण-माधवस्य 44, कासारखे उएणपोहरे-पाजितस्य 437. माहोपरिप्रमो-रत्य 518. वाहिता पडियअण्ण-गोलदेवस्य 410. सिफारिश्रमणिप्रमुइ- नन्दिपुत्रस्य 399. আহামযিয়ান্ত 521. मुंदरजुप्राण-विरइवितास्य 49. विझारणालावं पल्ली 696. सुमणो ण दौसा-कुमारस्य 105. विमाविजद अलयारे 410. मुसंतबलरम-शालवाइनस 417.

·( १३० )
सुप्पउ तइनोवि-श्रीशक्त 415. हत्थाहत्यि अहमह-शालवाहनस्य 682.
सूईवेहे मुसलं-विक्रमभानोः 503. हसिएहि उपालंभा-कुमारिलस्य 516.
सेउल्लिअसव्वंगी-खरग्रहस्य
443. हिश्रयं हिआए णिहिरं-विदग्धस्य 485.
सो को वि गुणाइसमो-फुमारस्य 593. हिअम्मि वससि-रोलदेवस्य 511.
हंसेहि व तुह-चुलोतस्य 473. हिअाहितो पसरंति-चारुदत्तस्य 454.
हत्यफसेण जरग्गवी-रेखायाः 464.