·PR A T A 3
COL
SRI
C
his
LIBRARY
Class Ve
23
Book No.
EVT
Accession
Vo
1792

·No text on this page.

·No text on this page.

·99999999999999999999999999999999999999,
VASAVADATTA.
S.
BY
SUBANDHU
With an exhaustive commentary,
EDITED AND PUBLISHED BY
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A.
Superintendent, l'rec Sanskrit College, Calcutta.
SEEEEEESEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEFEEEEEEEEESEEEGEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE EEEEE
SECOND EDITION.
CALCUTTA.
PRINTED AT THE GOBARDHAN PRESS.
1907.
REEEEEE
SEEEEEEEEEEEEEEEEEGEESEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
To be had from Pandit Jibananda Vidyasagara. B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College.
No. 2, Ramanathu stiujumdara's Street, Harrison-Road P.O., Calcutta.

·No text on this page.

·वासवदत्ता।
महाकवि सुबन्धुविरचिता ।
विस्तृतव्याख्यासहिता।
पण्डितकुलपतिना
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
संस्कृता प्रकाशिता च ।
हतीयसंस्करणम्।
कलिकातानगरे
गोवहनयन्त्र
मुद्रिता।
चाव संसात पुसमापन

·প্রকাশক-জীবানন্দ বিদ্যাসাগর বি, এ
২ন রমানাথ মজুমদারের স্ত্রীট কলিকাত।
প্রিন্টার—এগােবর্ধন পান,
৪৩ নং কটন্ ট কলিকাতা।

·वासवदत्ता। भुवनतलं यत्पसादतः कवयः। करबदरसदृशमखिलं पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी । खिम्रोऽसि मुञ्च शैलं विभूमो वयमिति वदत्म शिथिलभुजः। भरभुम्नविततबाहुषु गोपेषु हसन् हरिर्जयति । कठिनतरदामवेष्टनलेखासन्देहदायिनो यस्य । राजन्ति वलिविभङ्गाः स पातु दामोदरो भवत: । प्रारमितस्य निरन्तराय परिसमाप्तये ततं मलं शिष्यथिचार्य निबनाति। कर- - बदरीति । यत्प्रसादत: सूममतयः कवयोऽखिलं समस्त भुवनतल भुवनस्वरूप करे बदरं बदरीफलम्। फले लुगिति लुक् । तमश पश्यन्ति । सा सरखतौ देवी वामधि- देवता जयति सर्वोत्कर्षण वत्तते। स्वरूपानई योस्तलमिति रुद्रः। अधःखरूपयोरस्त्री- सलमित्यमरः । पार्यावृत्तम्। लसतत् सप्तगणा गोपता मवति नेह विषमे जः । षष्ठोऽयं नलघू वा प्रथमेऽधैं नियतमा-या: । षष्ठे हितोयलात् परके नखे मुखलाच सयतिपदमियमः। घरमेऽध पचमके तस्मादिह भवति षष्ठो ल: इति खचणात् खिन्नोऽसौति। १ कप खिद्रोऽसि । गोवईनधारणादिति भावः । शैल' गोवईन' मुख वय विभम इति गोपेषु वदम् शिथिलभुजः अथवाः। भरण गिरिभरण भुना: कुटिला वाइवो येषां तादृशेषु सनु इसन परिः पो नयति । भुजो कौटिल्ये। भोदितयेति निष्ठानत्वम् । यस्य च भावेन भावखचरमिति गोपवित्यव सप्तमी। एवम त्वयेद घृत किमयामिन धार्यत इति सगर्ववया बयमिति बावचनाभिधानमहोपन- विभावः। तथा मथा च भरतः। विपरीतालसारैविकताचाराभिधानवमेव । इति। भुव- ·२ वासवदत्ता। स नयति हिमकरलेखा चकास्ति यस्योमयोत्स काबिहिता। नयनप्रदीपकज्जलजिक्षया रजतशतिरिव ॥ भवति सुभगत्वमधिकं विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य । वहति विकासितकुमुदोदिगुणरुचिं हिमकरोद्योतः ॥ विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदन्ति विहांसः । कौटिल्यमनुभावः। तथा च भरतः । विकृताकारर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विक्तवषेश । इति । विकासितकपोलान्तमुत्फुल्लाननलोचनम्। किञ्चिल्लनिसदन्ताये हसित तहिदी विदुः ॥ इति भरतः । कृणविषयकरतिरूपभावस्य हास्यरसोऽङ्गमिति रसवदलद्वारोऽव । कठिनेति । कठिनतर यद्दामवेष्टन तेन लेखा रेखास्तासां सन्देहदायिनो यस्य वलि. विभङ्गास्त्रिवलिपङ्कयो राजन्ति। स दामोदरो भूतपूर्वगत्या दामोदरता। भवतो युमान् पातु। वलिस्विवलिदैत्ययोरिति विश्व: । दामोदरविषयरतिरूपभावस्य पराङ्गत्वात् प्रेयोऽलङ्कारोऽव। स इति । उमयोत्म कादौत्कण्यात्। नयन भालनेव तदेव प्रदीपो दीपस्तस्य कज्जलजिवृक्षया तदीयकजलग्रहणेच्छया रजतशुक्तिरिव रौप्य शुक्तिरिव । कजरवटा इति भाषायाम्। निहिता स्थापिता । यस्य हिमकरलेखा चन्द्ररेखा चकास्ति स शिवो जयति । विशेषणहारा विशेष्यप्रतिपत्तिरिति हरो लभ्यते । श्रव सुधर्मिता गुणः । यव विशेषणहारा विशेष्यलाभः सा सुधर्मितेत्यलगारेश्वरः । उत्सक शब्दोऽव भावप्रधान: । यहा। अन्तति बनातीत्यन् । उत्सुक स्यानुत्सुकान उत्कण्ठितबन्धनकवौँ । पत्य त्कण्ठोत्पादिकेति यावत् । पति अदि बन्धने। क्विप्। हिमकरलेखाविशेषणम् । ग्रह उपादाने। सन्। अप्रत्ययादित्यकारप्रत्ययः । असाम्प्रतिक इति तु जगइरस्य प्रमाद एव । श्रीत्सु क्यमव राङ्गाररसस्य व्यभिचारिभावः। उन्मुखा निहितेति क्वचित् पाठ: । परोपकसये सर्वथा यतनीयमिति खलान् प्रत्याह। भवतीति । विस्तारिता पने- केषां श्रुतिपथ नौता: परेषां स्वातिरिक्तानां गुणा: सरखतौलमीक्षमादिजनिता येन तस्य सुजनस्य सुभगत्व सौभाग्यमधिकं भवति। अनुपनत्यवस्थापेक्षयेत्यर्थः । विका- शितानि कुमुदानि येन सादृशः । शरत्कालिक इत्यर्थः । हिमकरोद्दोतचन्द्रातपो विगुण- कचि वर्षाकालिकापेक्षयाधिको कान्तिं वहति । पर्थान्तरन्यासोऽलडारः। उकिरा- तरन्यासः स्यात् सामान्यविशेषयोः। प्रकाशो द्योत पातप इत्यमरः। विषधरत इति । विषधरतोऽपि सांदपि खलो दुञ नोऽतिविषमोऽतिक र इति विद्वांसः पखिता मषा ·वासवदत्ता। ३ यदयं न कुलद्देषी सकुलद्देषी पुन: पिशुन: ॥ अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः । तिमिरे हि कोशिकानां रूपं प्रतिपद्यते चक्षुः । विध्वस्तपरगुणानां भवति खलानामतीव मलिनत्वम् । अन्तरितशशिरुचामपि सलिलमुचां मलिनिमाभ्यधिकः ॥ हस्त इव भूतिमलिनो यथा यथा लयति खल: सुजनम् । दर्पणमिव तं कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ॥ मिथ्या न वदन्ति अपितु तथ्यमेव । यद्यतोऽय सर्पः न कुल' इष्टु शीलमस्य तादृक् । ययास्यापराधी समेव दशति न तु तत्कुलद्देष्टेत्यर्थः। पिशुनों दुर्जनः पुनः सकुलद्देषो । योऽस्य देषविषयस्तस्य सकुलस्वाय हेष्टेत्यर्थः । पने नकुलो देषी देष्टा शवर्यस्य । स प्रसिद्धः पिशन: कुलद्देषी व कुलद्देष्टा। पिशुनो दुर्जनः खलः । आशीविषो विषधर इति यो- रमरः। सभाले पार्थान्तरन्यासयोः सङ्करः । सामान्य वा विशेषो वा तदन्येन सम. ये ते। यव सोऽर्थान्तरन्यासः। अवियान्तिजुषामात्मन्य गाङ्गित्वे तु सद्धरः ॥ अति- मलिन इति। खलानां पिगनानां धीवुद्धिरतिमलिने सतामनुपादेये कर्तव्ये कार्य- ऽतीवात्यन्तं निपुणा स्वविषयग्रहणपटुर्भवति । हि यतस्तिमिरेऽन्धकार कौशिकानामुलू- कानां चतरूपं स्वविषय प्रतिपद्यते ग्रहाति। यहा। रूपं विषययाहकत्वरूप' स्वभाव प्रतिपद्यते प्राप्नोति । रूप स्वभावे सौन्दर्य शुक्लादिपगुभेदयोः । इति विश्वः। अती. वेत्यव्यय समुदायोऽतिशये। महेन्द्रगुग्गुल्लूकव्यालग्राहिषु कौशिक इत्यमरः । लिङ्गमलकारः। समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिङ्ग समर्थनम्। विश्वस्त ति। विध्वस्तपर. गुणानां खलानामतीव मलिनत्व भवति । अव्ययानामनेकार्थत्वादपि हेतौ। अपि यतोऽन्तरितशशिरुचा छादितचन्द्रकान्तीनां सलिलमुचाम्। हेतुगर्भम्। वर्षाकालिक- मेघानां मलिनिमा। इमनिजन्तः । मालिन्यमधिक भवति । परिकरालङ्कारः। अल- कारः परिकरः साभिप्राय विशेषणे । दुर्जनोऽन्यान् खोत्कर्षार्थ निन्दति तस्याभिनिवेश व्यर्थ एवेति प्रदर्शयन्नाह। हस्त दुवैति । खलो भूतिमलिनो हस्त इव यथा यथा सुजन सत्यत्युनहुन्यति । पचे। घर्षयति । तं सुजन' दर्पणमिव तथा तथा निर्मलच्छाय- सञ्चलकान्तिं कुरुते। भूतिर्भपनि सम्पदि। दर्पणे मुकुरादर्शी। छाया सूर्यप्रिया कान्तिरिति विष्वमरः । पूर्णपमा। साधर्म्यमुपमा दे। वर्तमानकालिकान् नृपतीन काव्य- - ·20 वासवदत्ता। सा रसवत्ता विहता नवका विलसन्ति चरति मो कं कः। सरसीव कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये । प्रविदितगुणापि सत्कविभणितिः कर्येषु वमति मधधाराम् । अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ॥ गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्तिः परत एव सम्भवति । स्वमहिमदर्शनमक्ष्णोर्मुकुरतले जायते यस्मात् ॥ खस्तवनायोग्यान ध्वनयन विक्रमादित्य स्तीति। सारसति । विक्रमादित्ये राजनि सर- मौव सरोवर इव कौतिशेष गतवति विगम प्राप्न सति भुवि पृथिव्यां सा पुरुषान्तरे- ऽनुपलभ्यमाना वीर्यवत्ता विहता नष्टा। नवका: कुलित इति कन। कुत्सितनवराजा विलसन्ति विलासं कुर्वन्ति। पतः कः सबलः कं निवलं नो चरति न भवति। पत्य पौड़यतीति यावत्। पराजन्वत्त्वादिति भावः। यहा। नवका पत्रात इति कन्। अज्ञातनामगोवगुणा राजानो विलसन्ति। पत: को नन: के व्यवहार' मो चरति न करोति। हेतुस्तक एव। यहा। सा रसवत्ता सखारादिरसवत्ता गुणवत्ता वा धनी साभिलाषता वा विहता। पतो नवका पनुकम्पायां कन् । पनुकम्पितमवीनकवयो विलसन्ति । गुणगौवभावबापदादौना प्रचारराहिन्ये नेति भावः । पत: कस्ताहक पण्डितम्मन्यः कं मूनि नो चरति गछति मारोहति। पपित्वारोहत्यद। पचे। सा रसवत्ता जलवाता विहता पतएव वका: कहा भाषायां बकुला इति ख्याता विलसन्ति । को लोहपष्ट: ककहर रति स्शाती मो चरति । यहा। सारसः पचि- विशेषसहत्ता। कमलवत्ता वा। सहारादी विषे वीय गुणे रागे द्रवे रसः। पय वक: काः पुष्कराहस्त सारस:। खोहपृष्ठम्न करः स्यात् । कासार: सरसो सरः। के शिरोऽम्बुनोः। सारस सरसौगहम् । इति षट्समरः । पर मतिभन्नमयोः । सभामा श्रेषयोः संसष्टिः। सष्टा संसष्टिरेतेषां मेदन यदि स्थितिः। पविदितेति । पवि. जाता गुणा पोज: प्रसादमाधुर्यरूपा यस्यास्ताहण्यपि सत्कविमगिति: कोष मधुधार्ग चौद्रधारा बमत्य हिरति । यथा सौद्रधारामासनासखमेव सत्कविभणितिषणात कर्षयोः सुखमित्यर्थः । हि यतोऽनधिगतपरिमलापि मालतीमालाहयमनुवातस्थितस हष्टिं हरति । मुपिनामिति । गुपिनामपि निजापप्रतिपत्ति: सरूपज्ञान परत एक परमादेव सन्भवति । तेन निर्गुणाना खरूपधान परमादव किमार्थम्। यमा ·वासवदता। ५ सरस्वतीदत्तवरप्रसादश्चक्रे सुबन्धुः सुजनक बन्धुः । प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धविन्यासवैदग्धानिधिविन्धम् ॥ अभूदभूतपूर्बा सर्वोर्वोपतितक्रवार लूड़ामणि गाण कोणकषणनिर्मलोक्कृतचरणनखमणिनृसिंह इव दर्शितहिर मुजनक बन्नः द्यतोऽक्षणोः स्वमहिमदर्शन' स्वविवारदर्शन मुफुरतले जायते। सर्व प्रकारची स्वमहत्त्वदर्शन दर्पणाधीनर्मवंचयः। सरखतातति । प्रगतः मालोरोति प्रसादः । सरस्वतीदत्तेन वरेणातीप्टेन प्रमादो विगतक... सीयाद्भुतीकि नानानन्द वादित्यर्थः । यहा। सरस्वतीदत्तवरेण प्रसादः प्रसन्नता यस्य सः। सवाल का ! कृतिरिति प्रसन्नताविशिष्टत्वम् । अमुमैवार्थमभिसन्धाय बाणेनाप्यभाणि । के नाम हो नन वासवदत्तया। शक्तये व पाण्ड पुवाणां गतया कर्णगोचरम् ॥ इति । प्रमः । प्रसन्नतेत्यमरः । वगेऽभीष्टो देवतादेर्वरो जामापिड्गयोः। श्रेष्ठ ऽन्यवत् परिव्रतो । प्रमादोऽनुग्रहे काव्यप्राणम्वास्थ्य प्रमनिषु । इति इयोर्विश्वप्रकागः । सज्जनानामद्वितीयो भाता। प्रत्यक्षरयषमयो यः प्रबन्धन्तस्य विन्यासे रचनायां वदग्ध नैपुण्य तस्य निधि: सुबन्धुम्तन्नामकः कविर्निबन्ध चक्र। व्यापारान्तराविष्टमनसो ममाम्। निर्माणे प्रवृत्तिन त्वन्यवन्मनःप्रणिधानपूर्व कर्मवेति मुकरतां ध्वनयितु लिटः प्रयोगः । उपजातिवृत्तम्। अनन्तरोदीरितलाभाजी पादौ यदीयावुपजातयम्ला: । इति लक्षणात् । अनुप्रासेनाह। अभूदित्यादि। चिन्तामणि म राजाभूदित्यन्वयः। पूर्व भूतो भूतपूर्व मुपसुपेति समासः । भूतपूर्व चरडिति निर्देशाङ्क तशब्दस्य पूर्वनिपातः । पयानत्र समाम : । अमृतपूर्वः । तादृक् पूर्व कोऽपि नाभूदित्ययः। सर्वेषामुवीपतीनां चक्र समूहस्तव चारुचड़ामणिश्रेणी पद्भिः सैव शाणी निकषम्नस्य कोणोऽयं तस्मिन् कपगेन निर्मलीकृतथरणनखो भणिरिवेत्युपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोग इति ममामी व्याबाद- राकृतिगणत्वात्। स यस्य सः । ननावने समूह च दम्भे भदग्थाङ्गयोः। शवभेद च सेनाणं चक्र चापि विहल्के । इति रन्तिदेवः। चूड़ामणि: शिरोरत्नम्। वीयान- रावलिः पतिः थेणी। निकषः कष इति विष्वमरः । थेणिरिति इस्वपाठन अग्र- भागे च पङ्तौ च श्रेणिरता मनीषिभिः । इति विश्व:। छेकानुप्रासः । स्चात् पादपदवर्णानामावत्ति: सयुतायुता । पतत्पदः स्वाच्छेकानाम् । इति । ओजो गुरतः । भोजः समासभूयस्त्वमिति। वैदर्भी रीतिः । एका भूयः समासा स्यादिति विष ·वासवदत्ता। कशिपुक्षेत्रदानविस्मयः करण इव कृतवसुदेवतर्पणो नारायण इव सौकर्यसमासादितधरणिमण्डल: कंसारातिरिव जनितयशोदा नन्दसमृधिरानकदुन्दुभिरिव कृतकाव्यादरः सागरशायीवानन्त- वाग्भटालडारः। काव्यप्रकाशरीत्या वृत्त्यनुप्रासः। एकस्याप्यसकत पर इति । काव्यादरीत्या वत्यमाणा: समानोपमाः । सरूपशब्दवाच्यत्वात् सलमानोपमा मता। मालेवोद्यानमालयं सालकाननशोभिनी। इति। पलडारशेखररीत्या घोपमेयम् । पदने षनिबन्धन साम्य वेषोपमा। उनमेवोदाहरण मतान्तरे। षोपमासडर- वाह। मृसिंह एव दर्शितो हिरण्यकशिपोदत्यस्य चेवदानेन शरीरखण्डनेन विस्मयो येन सः दोऽवखण्डने। परे हिरण्य सुवर्ण कशिपु जनाछादने चेवं केदारस्तेषां दानेन वितरणेन शेष प्राग्वत् । एवमग्रेऽपि। कशिपुस्त्वनमाजादन हयमित्यमरः पनवम्बदक्षिणाप्रद इति भावः । क्षेत्र शरीर केदारे सिद्धरयानकलवयोः । इति विश्वप्रकाश: । वाच्यभेदेन भिन्ना ययुगपढाषणस्प शः। लिष्यन्ति शब्दा: श्वेषोऽसाव- धरादिभिरष्टधा॥ कण इव लत वसुदेवस्य तर्पणं हप्तौ रक्षण वा येन वरुणाद वा कंसाद वा धानूनामनेकार्थत्वाद रक्षणार्थस्वपि: तर्पण प्रौणनावनमित्यमरः। पचे लत वसभिद्र व्यैदेवानां सर्पणं प्रीणनं येन । यहा कृतं वमूनां ध्र वादीनां देवानां च तर्पण येन। ध्र वो धरय सोमश प्रापय वानिलोऽनलः । इत्यष्टी वसवः स्मृताः । नारायण इव सीकरण सूकरभावेन समासादितमुद्धृतं धरणिमहल येन । ब्राह्मणादित्वाहावे प्यत्र । तालव्या पपि दन्ताः स्युः शम्ब- मकरपासवः । इति शकारभदः । पक्षे सौकयेणानायासेन समासादितमा- कान्नम्। सौक- स्वादनायासे क्रियायां सूकरस्येति विश्वप्रकाशः। कंसारातिरिव ननिता यगोदानन्दयो: समडिऋ डेराधिका येन। यशोदाया पानन्दसमद्धिर्वा येन । पक्षे प्रानन्दकारिणी समृद्धिः शाकपार्थिवादिः । जनिता यशोदा कीर्तिप्रदानन्दसमद्धि- येन। षष्ठांशातिरिके निर्लोभ इति चनिः। पानकदुन्दुभिरिव कृतः काव्यायाः पूतनाया: दरस्वामो चैन । यहा। कृतकावी तत्पुवी तयोरादरो यस्येति गुरुचरणा:। वसुदं वोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः । इति विषाप्रकरणेऽमरः । दरस्वासो भौति रिति च । काव्यं गये पुमान गुर काव्याला पूतना मता। प्रति विश्वः। पत्ते ततः काव्ये खोकोत्तरवर्णन कर्मस्यादरी येन । काव्यानां कवीनामादरो यस्मात् । यथासी मर्माभिशतया कवीन मानयति सथा मान्य प्रत्यूषय प्रभाव ·वासवदत्ता। भोगिचूड़ामणि मरीचिरञ्जितपादपद्मो वरुण दूवाशान्तरक्षणो- ऽगस्त्य इव दक्षिणाशाप्रसाधको जन्ननिधिरिव वाहिनीशतनायकः समकरप्रचारश्च हर इव महासेनानुगतो निवर्तितमारश्च मेरु- रिव विबुधालयो विश्वकर्माश्रयश्च रविरिव क्षणदानप्रियश्छाया- सन्तापहरथ कुसुमकेतुरिव जनितानिरुडसम दतिसुखप्रदश्व वरुण इव। इति भावः। सागरशायीव । नारायण इव । अनन्तभोगी पोषस्तस्य चडामगिामगे- चिभी रत्रिसपादपद्मः। शेषोऽनन्तः इत्यमरः। पनन्ता अनेके भोगिनो विनासिनः । न केवल स्वभृत्य : सेव्योऽपितु समईः पौररपीति भावः । श्राशा पश्मि- दिक् तदन्ते रक्षण यस्य । दिशस्त ककुम: काष्ठा प्राशाय त्यमरः । पक्षेऽशान्तमविरतं रक्षण प्रजापालन यस्य । अगस्त्य इव दक्षिणाशा दक्षिणदिक तस्याः प्रसाधकोऽलड़ता। पचे दक्षिणाया आशा तृणा । पाशा तृष्णादिशोः प्रोक्तति विश्वप्रकाश: । यहा दति- णानां कुशलानां परच्छन्दानुवर्तिनां वाशाप्रसाधकः । दक्षिण: सरलेऽवामे पर कन्दानु. बर्ति नि। वाच्यबद्दत्तिणावाची यज्ञदानप्रतिष्ठयोः । इति वियप्रकाश: । जलनिधि- रिव। वाहिनीशतस्य नदीशतस्य नायकः । मकराणां जलजन्तुविशेषाणां प्रचारण सहितस्ताहा। श्रथ यादांसि जलजन्तवः। तदा: शिशुमारोद्रशङ्वो मकरादयः । इत्यमरः। पचे वाहिनीशतस्य सेनाशतस्य नायकः प्रभुः । समोहिताहितसाधारण: करस्य राजग्राह्यभागस्य प्रचारो यस्य । यहा समः सलमौकः करस्य हस्तस्य प्रचारो यस्य । तरङ्गिण्यां च सेनायां वाहिनी परिकीर्तिता। इति विश्वः। वलिइस्तांशवः करा इत्यमरः। हर व महासेनेन कार्तिकेयेनानुगतः । निवर्त्तितो मारः कामो येन। कार्तिकेयो महासनः। मदनो मन्मयो मार इत्युभयवामरः। पर्ने महत्या सेनवानुगतः। निवर्तितो मारयतौति मारो विघ्नो येन। मृङ् प्राणत्यागे णिजन्तादच । मेरुरिव विबुधानां देवानामालयः । विश्वकर्मा सूर्यों देवशिल्यो वा तदाश्रयः। विश्व- कर्मा देवशिल्पी विश्वकर्मा दिवाकरः । इति विश्वः । पत्ते विबुधानां परिडतानामालयः । विशेषां जनानां कर्म शिल्यादि तदाश्रयः। रविरिव क्षणदा राविन प्रियेष्टा यस्य । छायाया निजस्त्रियाः सन्तापहरय । न प्रियेत्यव नकधेत्यादिवनिषेधार्थको न शब्दः । पचे पणेषसर्वेषु दानं प्रियं यस्य । छायया खकान्तया सनापहर: । एतन्नावण्यस्याद्रादजनकत्वा- दितिभावः । पथ पण उह! मह उद्धव उत्सवः । छाया यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमना- ·८ वासवदत्ता। विद्याधरोऽपि सुमना धृतराष्ट्रोऽपि गुणप्रियः समानुगतोऽपि सुधाथितो वृहन्नलानुसावोऽप्यन्तःसरलो महिषासम्भवोऽपि वृषोत्पाद्यतरलोऽपि महानायको राजा चिन्तामणि म्। यत्न च शासति धरणिमण्डलं छलनिग्रहप्रयोगो वादेषु नास्तिकता कमः । इति योरमरः। कुसुमकेतुरिव काम इव जनितानिमडस्योषापते: सम्पद्येन । रतेः प्रियायाः सुखप्रदश्य। कन्दर्पः पुष्प केतनः। अस्यैव प्रकरणे रतिः प्रिया मुतो- ऽनिरुद्ध मृष्य उषेश इति विष हेमः । पन जनितानिमहानिवारिता सम्पत्तियन । रती सुरतेऽनेककामतन्त्रकलाभिजतया सखप्रदः। विरोधाभासेनाह । विरोधाभासेनाह। विद्याधरोऽपि देवयोनिविशेषोऽपि सुमना देव इति विरोधः। विद्याधरोऽभरोयतरसोगन्धञ्च किन्नराः । पिशाचो गुह्यक: सिहो भूतोऽमी देवयोनयः ॥ सुपर्वाण: ममनसम्विदिवेशा दिवी. इति इयोरमरः । विद्याधरो यादगविद्यानिधिः । सुमनास्विविधमानस- पापरहित इति परिवारः। तानि चोकानि मनुना। पग्ट्रव्येष्वभिध्यान मनमानिष्ट- चिन्तनम्। वितथाभिनिवेशय विविध मानस स्मृतम् ॥ इति। आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास दृष्यते। काव्यप्रकाश त्वयमेव विरोध इति व्यवहतः । विरोधः सोऽवि- रोऽपि विरुद्धत्व न यहचः । इति एवमग्रेऽपि। अपि सपततो विरोधस्य द्योतकः । पक्षान्तरेऽनेकार्थत्वात् समुच्चयस्य । धृतराष्ट्रोऽपि पाण्डोरगजोऽपि गुणप्रियः। भीमप्रिय इति विरोध:। मुणोऽप्रधाने शुक्लादी गुण: सूदे वृकोदरे। इति विश्वः । धृतराष्ट्रो धृतराज्यः । गुणप्रियः सन्धिविग्रहादिषड् गुगाप्रिय इत्यविरोधः। सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं धमाश्रयः। घट्गुणा इत्यमरः। समानुगतोऽपि पृथिव्यनुगतोऽपि सुधर्मा- श्रितो देवसभाश्रित इति विरोधः । नमा शान्ति: समा धरेति विश्वः। स्यात् सुधर्मा देवसमेत्यमरः । चमानुगत: शान्तियुक्तः सुधर्माथितः शोभनधर्माश्रित इस्यविरोधः । द्वइन्महान् यो नडस्व णभेदस्तस्येवानुभावो यस्य । यथा यवानपेक्षः सोऽभिवर्धते तथा- यमपौत्यर्थः । तादृशोऽप्यन्तर्मध्ये सरलो ग्रन्थिरहित इति विरोधः। वह डानुभावो- जुमानुभावोऽन्तःसरल इति परिहारः । ब्रहन्नडो गुड़ाकेशे नले शौशिक नन्दने । इति विनः । मरिष्याः सम्भवो यस्य तादृशो महिषो वषोत्पादी वृषभजनक इति महोत्यास प्रति विरोधः। महिण्याः कृताभिषेकायाः सम्भवो यस्य वयोत्पादी धर्मजनक इति परिहारः । वामिषका महिषौ भोगिन्धोऽन्या नृपस्वियः। पुण्यश्रेयसी सुकतं वृष इत्य भयवामरः ।

·वासवदत्ता। J चार्वाकेषु कण्टकयोगो नियोगेषु परीवादो वीणासु खलसंयोगः शालिषु दिजिह्वसङ्ग होतिराहितुण्डिकेषु करच्छेदः क्लृप्तकरग्रहणेषु नेत्रोत्पाटनं मुनीनां हिजराजविरुद्धता परजानां सार्वभौमयोगो दिम्मजस्याम्नितुलाशुद्धिः सुवर्णानां सूचीभेदो मणीनां शूलभङ्गो ट हारमध्यग इत्यमरः । अत. पतरलोऽपि हारमध्यमणिभिन्नोऽपि महानायको हारमध्यमणि रिति विरोधः। तरलो नायको नेतरि णठे हारमध्यमणावपि। इति विश्वः । रतो धीरो महान् नायको नेता महानायक रति परिहार:। परिसययाह । काव्या. दश नियमशेषोऽयम्। यव चिन्तामयी। कलो वाक्लो निग्रहः प्रति जाहान्यादि- सेषां प्रयोगो वादेषु । पक्षे छल कपट: । निग्रहो बन्धनम्। ताहगन्धव्यपोहाय परि- सद्या तु सा स्मृता । नास्तिकता परलोकामावज्ञानवत्त्व चार्वाकेषु चौडविशषेषु । भावे सल्। पस्तिनास्ति दिष्ट मतिरिति ठक्। तावानेव हि लोकोऽयं यावानिन्द्रियगोचरः। इति सत्सिहान्तः। मिथ्यादृष्टि स्तिकतेत्यमरः। पक्षे नास्तिकता दरिद्रता। कस्टक पनेनेदं मुन्नमिति तत्स्वामिनि कथकस्तस्य योगो नियोगेषु। मोहासिबा इति भाषा- याम् । कण्टकः शुद्रशवः । कएक: तुद्रशवी च कर्मस्थानिकषग्ये । इति विश्नः परीवादो वीणावादनवस्तु । पचे परीवादोऽपवादः परीवादोऽपवाद स्याहीणावादनवस्तुनि। इति मेदिनी। खलं धान्यमर्दनभूमिः। खलं भूस्थान कल्कषु रे नौऽधर्म खलः। इति विश्वप्रकाशः । पई खलः पिशनः । पिगुनो दुर्जम: खख इत्यमरः। प्राहितुण्डिकेषु त्यालगादिषु हिनिहस होतिः सर्पसङ्गहः । याधारितुहिक इत्यमरः । पर दिजिहः खलः । हिमिह: पत्रगे पुमि खले स्यादन्य- लिङ्गकः। इति रन्तिः। पहितुण्ड् न दीव्यति। तेन दीव्यतीति ठक्। कप्तकर- यहथेषु रामग्राघभागेषु करच्छेदस्तस्यैव न्यूनीकरणम् । पूर्वनियितादपि प्रार्थनादिना यूनग्रहणमित्यर्थः । पर्च करच्छेदो हरूछेदः। वलिहस्तांशव: करा इत्यमरः । विरोधाभासपरिसमासररेणाह। मुनौनां यतीनां नेवमति। पचे मुनौमां वर- विशेषाणां नेवोत्पाटनं मूलोत्पाटनम्। तरुमुखाविवस्त्रेषु नेवमर्थिगुणे रथे। मनि- यंतौडदौचूतप्रियालागस्यकिंग ॥ इति इयोर्विश्वः पडमानां कमलानां हिजरान- सन्दस्तहिडता। हिजरानः शशधर इत्यमरः । पर्च हिजा ब्राह्मणाः पचिसो वा ते च गवानस। दन्तविप्राथना हिजा इत्यमरः । सार्वभौमो रूढ़ः सार्वभौमशब्दस्तयोगो दियमनम। सर्वभूमिपथिवीम्यामिति व्युत्पनस्य त्वेतद्वानमिन्ने नास्ति प्रयोग इत्यर्थः । व्याल.

·१० वासवदत्ता। युवतिप्रसवे दुःशासनदर्शनं भारते करपत्रदारणं जलजानाम् । महावराहो गोत्रोहरणप्रवृत्तोऽपि गोत्रोहलनमकरोत्। राघवः परिहरबपि जनकभुवं जनकभुवा सह वनं विवेश । भरतो रामे दर्शितभक्तिरपि राज्ये विराममकरोत्। नलस्य दमयन्त्या मिलितस्यापि पुनर्भूपरिग्रहो जातः । पृथुरपि गोत्रसमुत्सारण- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते। अनुक्तिमिव जानं सर्व शब्द न भासते ॥ इति बहुवचनान्तपाठे तु पक्षेऽर्थपरत्व' रानपर्ने पूर्ववच्छब्दपरत्वम् । सार्वभौमस्तु दिङ्नागे सर्वपृथ्वीपतावपि। इति विश्वमेदिन्यौ। पुष्पदन्त: सार्वभौमः सुप्रतीकश दिग्गजाः । इत्यमरः । अग्रिना तुलया च द्धिवर्णोन्मानयोर्जानम् । सवर्णानाम् । व्ययभिप्रायेण बहुवचनम्। तादृशगुद्धियोग्यानामन्येषामभावादिति भाव: । सूची लीहं सीवनमाधर्म तन भेदो मशीनाम्। न तु सूची कराद्यभिनयस्तस्य भेदः । सर्वेषां नर्तककीर्तकानां परिनिष्ठितत्वादिति भावः। यहा सूची नारीणां करणान्तर' गौतार- हारवेशकिया। तस्या भेद इति भावः। एतेनास्य राज्ये सपनोन्यष्ठाक निष्ठाव्यवहारा- भावो ध्वनितः। करणं साधनं चेवे कायकायस्थ कर्मसु । गौताङ्गहारसंवेशक्रिया- भेदेन्द्रियेषु च ॥ इति विश्वप्रकाशः । सूची कराद्यभिनये नारीणां करणान्तरे। सूची सौवनद्रव्य इति च । शूलिनोदरपौडया मनामर्दः भनो पामर्दने । न तु शूलेन दुष्टप्राणिबधीपायेन भङ्गः। तादृशापराधिनोभावादिति भावः । यहा शूल: केतनं मृत्यौ प्रहरणे शून: केतने योगरोगयोः। इति विश्वप्रकाशः । दुःशा- मानस्य धातराष्ट्रस्य दर्शनं ज्ञानम्। न तु दुष्टशासनस्य निरीक्षणम्। करैः सूर्यकिरण: पत्रदारणं दलानां विकासनं पङ्कजानाम् । न तु करपवेण क्रकचेन दारणम्। क्रक- चोऽम्बी करपवमित्यमरः । करवत इति भाषायाम् । विरोधाभासनाइ । महावराहो गोवोहरणाय पृथिव्युद्धरणाय प्रवृत्तोऽपि गोवोद्दलनमकरोत्। यदुद्धरणाय प्रहत्तस्तस्यैवो- हलनमनुचितम् । गोवः पर्वत इत्यर्थान्तरेण परिहारः । एवमयेऽपि। अनकभूः पिट- भूमिः । पर्व जनकभुवा सौतया। विरामो रामाभावो वैराग्यं च । मिन्नितस्यापि नलस्य पुनर्भपरियहः पुनढ़ापरिग्रहः। पुनरक्षतयोनित्वादुद्यते या यथा- विधि। सा पुनर्भः मा पुनर्भः। पर्च पुनर्दितीयवार' भूपरिग्रहः पृथ्वीपरियाः। गोवा स्वगोवजाना खवंशजविरोधिताविरोधः। गोवाणां पर्वतानामिति परिहारः। प्रत्य ·वासवदत्ता। ११ ८ विस्तारितभूमण्डलः। इत्य नास्ति वागवसर: पूर्वतरराजेषु । स पुनरन्य एव देवो न्यक्क तसऊर्वीपतिचरितः। तथाहि स पर्वत: कटक सञ्चारिणो गन्धर्वान् दर्शितशृङ्गोन्नतिः सुखयन् न विरराम । स हिमालयो नावश्यायोच्छलितो नो मायाजन्मने हितश्च। स हि मानी गिरि स्थितो वृषध्वजः। असौ सदा- मणिदेवो राजा। विशिष्ट एव । - शृद्ध- वर्णितविरोधाभासात् पूर्वष महाराहादिषु वाग व मरः स्तुतियोग्यत्व नास्ति । चिन्ता. यदव वनत्यं तद दश कुमारभूषण ट्रष्टव्यम्। वर्णितेभ्योऽन्यगुण- अत एव न्या तमवो वापतिदरितः। भदकातिशयोक्तिरलङ्कारः। ॐद. कातिशयोनिस्तु तस्यैवान्यत्ववर्णनम् । इति लक्षणात् । पुन: श्वे घेणाह। पर्वत उत्- सववान्। कटकं सैन्यम् । गन्धर्वा प्रश्वा: । प्राधान्यम् । पते कटको नितम्बः । गन्धर्वा हाहाहहप्रभृतयः । 2 शिखरम् । तप् पर्वमरुभ्यागिति मत्वर्थीयस्तप । वाजिबा हार्वगन्धर्व इति। कटकोऽस्वी नितम्बोऽद्र रिति। Vा प्राधान्य सान्वीति विष्वमरः। सध्यतिरकं तमाह। स हि मालयो लमीयहम् । अवश्यायो गर्वः । माया कपटम् । जन्मने हितः। हितधोग चेति चतुर्यो। पक्ष स हिमालयः । अवश्यायो हिमः। उमायाः पावत्याः। प्रवश्यायो हिम गर्व इति धरणिः । संघमाह। स हिमानी हिमसंहतिरूपा गिरिः पर्वतस्तव स्थिती वृषध्वजः। पच । स हिमानी चित्तौनत्यवान् । गिरि वचने । वृषध्वजः धर्मध्वजो। पुण्यश्रेयसौ सुक्तं ष इत्यमरः। सतां साधनामासाकल्येन गतिर्निवाही यस्मात् । येषां क्वापि गति- नास्ति तेषां वाराणसी गतिः। इतिवत्। अवधृता: कम्पिता दूरौलता वा कान्तारा दुर्गमार्या दुर्भिक्षा वा यैन । पावकानां पविवकर्तृ णामग्रेसरः । तथा च मनुः । अग्रिचित् कपिला सवौ गजा भितुमहोदधिः । दृष्टमावाः पुनन्तयते तस्मात् पश्यंत नित्यशः ॥ इति । इति। पावकोऽयो मदाचार इति विश्वप्रकाश:। नभोगेषु देवेषतसुकः । न भोगेषु स्वयादिसखेषतसुकः । उकं च । मृगयातास्तथा पानं गहितानि महौचिताम्। दृष्टास्तेभ्यस्तु विपदः पाण्ड नैषधहरिणषु ॥ इति। सुमनस: पण्डितान हरति गुणयहणवित्राणनाभ्यां खवशीकरोति । पचे सदागतिर्वातः। अवधूताखिल- कान्तार: कम्पिताखिलकाननः। पावकाग्रेसरी वनिसहायः । नभोगेषु मेघषत्मक उल्लेखितः । तथा च कालिदासः । मरुतसखस्येव वलाहकस्येति। समनसः पुष्पाणि यहा।

·१२ वासवदत्ता। गतिरवधुताखिलकान्तारः पावकाग्रेसरो न भोगोत्सुक: सुमनो- हरश्च। स रत्नाकरोऽनहिमयः कथमगाध: समर्यादो नोद्रो- कोऽप्यस्य विस्मयः सदा हिमकराश्रयोऽमृतमयः सपोतस्तस्या- चलो नक्रोधो महानदीन: समुद्रः। स चन्द्र इव क्षणदानन्द- करः कुमुदवनबन्धुः सकलकलाकुलग्यहं नतारातिबलः। मित्रो 1 तथा हरति सादृशः । तथा च कालिदाम:। हन्तवथं हरति पुष्पमनीकहानामिति सुमना: पुष्पमालत्यो स्विदो कोविदेऽपि च । इति विश्वप्रकाश: । स्त्रियः सुमनसः पुष्पमित्यमरः। कान्तार: कानने चेसी दुर्भिच दुर्गवम नि इति विशः । रवानामुत्तम- वस्तनामाकरः । रख स्वजातिथेहेऽपौन्यमरः। अहिरिवाहिः खलक्षन्मयो न भवती- व्यनहिमयः । कयम् । अगाध: गभीराशयः । यहा। लिसारहितः । गर्धालिस त्यमरः । समर्याद उचितानतिक्रमणशील: । उद्गत उत्थितराकादौप्तिर्यस्य मः। रुच दीप्ती। घन । इत्यप्यस्य न विस्मयः। अलुब्धत्वादस्य दीप्तनं नाश इति भावः । चोकम्। देहीति वचनहारा देहस्थाः पञ्च देवताः । तत्क्षणादव नश्यन्ति धौधौही. कान्तिकौत्तयः । इति । किच्च । स पार्थः पार्थिवान् सर्वान भूमिष्ठोऽपि रथस्थितान् । एकी निवारयामास लामः सर्वगुणानिव ॥ इति । इति। यहा। पस्योट्र इति न कोऽपि विस्मयः। जलाखेटशीलस्यास्योट्रसङ्गाइकत्वादिति भावः । सदा हिमकरवचन्द्रतुख्य पाययो ग्रह यस्य । अमृतमयः । पाद्वादकरूपवत्त्वात्। सपोत: सवालकः। पोत पाकोऽर्भको डिम्भ: पृथुक शावक: शिशः । इत्यमरः । तस्य क्रोधाऽचला म प्रपिपासायन- पनेयो न भवतीति भावः । महान् श्रेष्ठः। प्रदीनः । समुद्रः । मुद्रा राजचि तत. सहितः । पोऽगाधस्तलस्पर्शरहितः । मर्यादा सौमा प्रस्थोट्र इति न कोऽपि विस्मयः । उद्रो जलमाचार:। सदा हि निश्येन मकराणां जन्नमन्त मामाययः । यहा हिमवर. सन्दः । पमतं सुधा जलं वा। पय: कौलालममतम्। पौषममतं सुधा। इत्युभयचा- मरः । पोतो यानपात्रम्। यानपावं तु पोतोऽधिभवे विषु समृद्रियम्। इत्यमरः । तस्याधाऽचला मैनाक: । नक्र: कुम्भौरः नक्र: कुम्भौरः। नक्रस्तु कुम्भौर इत्यमरः । स चन्द्र:। चदि पाहाद। पायितचिवञ्चौति रक् । क्षणढाना सखप्रदानामानन्दका। खहिते रतान सम्तोषयतीत्यर्थः । यहा। चण्द उत्सवप्रदयासावानन्दकरस। सदा- बर्म मुदवन' की: पृथिव्या मुदवनं तेन बन्धुरिव बन्धुः । यथा च कालिदासः । तेनार्यवाहोमपरामुखेन तेन प्रबा विनमय क्रियावान। विनास टक:

·वासवदत्ता। १३ दयहेतुः काञ्चनशोभा बिभ्रदचलाधिकलक्ष्मी: सुमेरुरिव । यस्य च रिपुवर्ग: सदापार्थोऽपि न महाभारतरणयोग्यः । भीष्मोऽप्य- शान्तनवेहित: सानुचरोऽपि न गोत्रभूषितः। अपि च विशङ्ख- रिव न क्षत्रपथस्खलित: शङ्करोऽपि न विषादी पावकोऽपि न कृष्णवत्रियाशोऽपि न दहनो नान्तक इवाकस्मादपहृत- जीवनो न राहुरिव मित्रमण्डलग्रहणविवर्धितरुचिर्न नल इव कैरवम्। मिदं महत् । पई यस्य तथाच पिठमान् विनवा तेनैव शोकापनुदेन पुवी ॥ ग्राम आगत इतिवत् कोस्तस्यैषपचारः । कलायतुःषष्टिकलाः । नतनरातिबल यस्मात् । पचे क्षणदा रावि: । कुमुद कला: षोड़श कला: । न तारा नक्षवाण्यतिबला यस्मात् । किच। चकारो वाथ। चकारो वाथ। कां वा शोभा न विधत् । अचला स्थिराधिका लक्ष्मीर्वस्य । पचे मिव: सूर्यः । काञ्चन सुवर्णम्। अचलेभ्यः पर्वतेभ्योऽधिका लक्ष्मीर्यव। अथ मिवं सखा सुहत् । मणिम्तरणिमिव इत्युभयवामरः । पुनर्विरोधाभास नाह। पार्थोऽर्जुनस्तस्त्र महाभारत-रण-योग्यतानिषेधोविरोधः । एवमग्रेऽपि। रिपुवर्गो महतो मारस्व तरणे योग्योऽपि न । श्रतएव सदा सर्वकाल पार्थः । पपगतोऽर्थः प्रोजनं यस्व । गौमोऽपि शन्तनुपुवोऽपि । अशान्तन पिट- भिन्नाय हितः। पिवे न हित इति विरोधः। भौग्मो राजगुणर्भयानकः । कालिदासः भीमकान्तै पगुणैः स बभूवोपजीविनाम्। अधृष्ययाधिगम्यश यादो. रवी रिवार्णव: । इति । दारुण भीषण भीम घोर' भीम भयानकम् । इत्यमरः। पशान्तमनस्तमितं नवं स्तुत्यमीहितं चेष्टित यस्य । णू स्तवने। ऋदोरम्। यहा । नवं नवौनमन्येभ्यो विलक्षणम्। शन्तनुवाचक: शब्दो दीर्घादिः शान्तनुरित्यप्यस्ति : तथाच विविक्रमभरः। शान्तनुतनयः इति । तव शान्तनोस्तनयः शान्तनुतनयः इत्ये कोऽर्थः। पचे शन्तो नुतो नयो यखेति । सानुषु शिखरेषु चरति तादृशोऽपि न गोवभूमी पर्वतभूमावुषितः स्थित इति विरोधः। अनुचरैः सेवकः सहितः । गोवेर्गावजर्भषित इति परिहारः । स्वयमेव तेषां भूषक इत्यर्थः । नत्रर्थक नशब्द न सपमुपैति समास: । विशङ्करिव नक्षवपथस्खलित: । नक्षत्रपथ श्राकाशे । पचे क्षवपथात् शहरः शिवो विषादी विषभचको नेति विरोधः। शहरः सुखकरः न विषादौन दुःखीति परिहारः। पावकोऽनिरपि न समयावा मानिरिति विरोधः । पावकोऽन्येषां पक्विकर्ता म हाथवर्मा न दुराचार रति परिहारः। बहि: एमा न २ ·१४ वासवदत्ता। कलिविघटितो न चक्रीव शृगालबधस्तुतिसमुजसितो नन्दगोप इव यशोदयाश्रितो जरासन्ध इव घटितसन्धिविग्रहो मार्गव इव सदानभोगो दशरथ इव सुमित्रोपतः सुमन्त्राधिष्ठितच दिलीप इव सुदक्षिणानुरतो रक्षितगुश्च राम इव जनितकुशलवयोरूपो- छायः । तस्य च पारिजात इवाश्रितनन्दनो हिमालय इव कृणवत्मा। कृशानु: पाव कोऽनल इत्य भयवामरः । कणवमा हुताचे स्थाडुराचार विधुन्तुदे । इति विश्वप्रकाश:। प्राथयाशोऽपि वनिरपि न दहनो न वहिरिति विरोध: आथयाणामाशा तृष्णा यस्मिन्नाश्रयाश: । न दहनो नेष्टानां सन्तापक इति परिहारः। पायघाशो बहहानुः दहनो हव्यवाहन इत्यु भयवामरः नान्तक व यम दवाकस्मात सहसापहत जीवनं जीवितं येन। पने जीवन नौविका। करणे. लगुट्। न राहुरिव मिवमण्डलग्रहणेन सूर्यमणलयहणेन विवर्जिता रुचिर्दीप्तिर्यस्य सः। पत्ते मुहद्राज्यग्रहणे विवड़िता रुचिरिछा येन । न नल इव कलिना युगविशेषेष विघटितो व्याप्तः। पक्षे कलिः कलहः। न चक्रीव कण व एगालस्य राजविशेषस्य बधेन मारणेन स्तुत्या समुल्लसितः । पचे एगाल: कातरः । एगालो जम्बुके भौरुरी वै पार्थिवान्तरे इति विश्वः । कोशे दानवान्तर इति पाठत्त्व शुद्ध एतन्मूलक एव जग. इरभमः। नन्दगोप व यशोदया तबामनिजस्त्रियान्वितः । पने यशसा दयया च । जरासन्ध इव घटितसन्धिर्विग्रह: शरीर यस्य । घटिती सन्धिविग्रही येन। भार्गव इव शुक्र इव सदा सर्वदा नभोग पाकाशगामी पसे दानभोगाभ्यां सहितः। दशरथ व सुमिवया लक्ष्मणजनन्योपेतो युक्तः । समन्वसत्र जकसारथिनाधिष्ठित पाश्रितय । पक्षे सुमिवेणोत्तमसहदा समन्त्रेण शोभनगुप्तवादन। दिलीप व सदक्षिणायां तबाबा स्त्रियामनुरक्त पासक्तः। रक्षिता पालिता गीर्वासिष्ठी येन सादृशष । पक्षे सुदक्षिणाय पावे दानव्यये रक्षिता गौः पृथ्वी वाणी वा येन । खगेषुपशवाग्वचदिनेवगिभूजले । सत्यदृश्योः स्त्रियां पुमि गीः इत्यमरः । राम व अमित: कुशलवयोः रूपस्य मौन्दर्यस्योक्राय मौनत्य' यस्मिन् । पचे रामे यथा पोचायतथा अनितकुशलवयोः विभक्त्यन्न षोऽयम्। नौलोत्पलस्पर्धिनी नेवे तनुर्वा रेरितिवत्। तथा च कालि- दासः। रूपं तदोजस्ति तदेव वीर्य सदेव नैसर्गिकमुव्रतत्वम्। न कारणात वादवि भिद कुमारः प्रवर्तितो दौप इव प्रदीपात ॥ इति । तस्य पुवः कन्दर्पकतुमिति ·वासवदत्ता। १५ जनितशिवो मन्दर इव भोगिभोगाशितः कैलास व महेश्वरोप- भुक्तकोटिर्मधुरिव नानारामानन्दकरः क्षोरोदमथनोद्यतमन्दर इव मुखरित भुवनो रागरज्जुरिवोल्लासितरतिरोशानभूतिसञ्चय इव सध्योच्छलित:) शरन्मेघ इवावदातहृदयो विष्णुपदावलम्बी च पार्थ इव समरसाहसोचितः कंस इव कुवलयापीडभूषित- सम्बन्धः। पारिजातो दैववचः। पञ्च ते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः इत्यमरः । पाथितं नन्दनमिन्द्रवन येन। नन्दनं वनमितौन्द्रप्रकरणेऽमरः । पत्त पाश्रितान नन्दयति तादृशः। हिमालयो हिमवान्। ननितोत्पादिता शिवा गौरी येन। शिवा मवानी रुद्राणीत्यमरः । पचे शिवं सुखम् । वः यस शिवं भद्रमित्यमरः । मन्दर इन्द्र कौलः । भोगौ सर्पः। भोगः शरीरम्। पक्षे भोगी सुखौ। भोग: स्वयादि- सहाहः । उरग: पन्नगो भोगी। भोगः सुखे स्वादिभृतावहेय फणकाययो: इति चतुल मरः । कैलास: पर्वतः। महेश्वरः शिवः । कोटिरग्रम्। कोटिरग्रे प्रकष चेति धरणिः। रजताद्रिस्तु कैलासोऽष्टापदः स्फटिकाचलः। इति हेमः । गूली महेश्वर इत्यमरः। पचे महेश्वरमहाराजैरुपभुक्ताः कोटयस्तत्सकाकानि धनानि यस्य । कोटि: स्त्री धनुषोऽगे स्यात् समयभेदप्रकर्षयोः। इति विश्वः। मधुर्वसन्तः । मानारामा पनेकोपवनानि तेष्वानन्दकर्ता । पाराम: स्यादपवनं कृविम वनमेव यत् इत्यमरः। पथ पुपरसे मधु । दैत्य वे वसन्ते च मधुरिति विश्वः। पचे रामाः स्त्रियः। सन्टरी रमणी रामेत्यमरः। चौरीदः दौरसमुद्रः उदकस्योदः सब ज्ञावा- मित्य दकस्योदादेशः। रवाकरो नलनिधिर्यादसां पतिरप्पतिः। तस्य प्रभेदाः दौरोदो खवषोदस्तथापरे। इत्यमरः । मन्दरो मन्याचलः । सुखरित' शब्दायमान भवन बलं येन। पयः कौलासममत जीवन भुवनं वनम्। इत्यमरः। इन्द्रकौलस्तुमन्दर इति हेमचन्दः। पर्ची भवन अगत्। विष्टपं भुवनं जगदित्यमरः । पस्मिन् पचे वयशब्दघोषणयेति शेषः। रागरज : कामः । कन्दर्पो दर्पक: काम: शिखिमृत्यु जया- वरः। सर्वधर्ममनोहारी रागरच : प्रकीर्तितः ॥ इत्युत्पलिनी। रति: कामस्त्री। पर्व रतिरनुरागः । शानः शिवः । पर्व ईशानः शहर इत्यमरः । भूतिभस्म । भूति पनि सम्पदीत्यमरः । सन्धयाम्च्छखितः पचे सम्यग्धाायतीति सन्धयाः। पात.

·१६ वासवदत्ता। स्ताय व विनतानन्दकरः सुमुखनन्दनश्च विष्णुरिव क्रोडी- ततसुतनुः शान्तनव इव खवशस्थापितकालधर्म: कौरवव्यूह इव सुशर्माधिष्ठित: सुबाहुरपि रामानन्दोसमदृष्टिरपि महेखरो गोपसर्ग इति कः। सन्धाः सम्यग्विचारकर्ता। एवाछलितः नापि कलितुमशक्यः । तदस्य सनातमिति छलशब्दादितच । शरत्कालिकमेघ इवा- वदातहदयः । नलसम्बन्धप्रतिमासमान ल्धरहितान्त:प्रदेशः । विएपदावलम्बी। प्राकाशावलम्बी। वियहिणुपदं वा तु पुस्याकाशविहायसी। इत्यमरः। पचे. ऽवदातहदय: प्रान्तःकरण:। उदयं खातं हन्मानस मन इत्यमरः । दैप शोधने तः। पादच इत्यात्वम्। विष्णपद' हरिचरणम् । पार्थोऽर्जुनः समरे संग्राम साहस तवोचिती योग्यः। पक्षहये समोऽर्थः। यहा रसोऽनुरागः । पाहसः स्मितम्। पाडीषदथे । समाभ्यां सर्वजनतुल्याभ्या रसाइसाभ्यामुचितो योग्यः । धर्मराज इव समवर्तीत्यर्थः। अथो इसः । पथो इस:। हासो हास्य चैत्यमरः। कसतनामा दैत्यः। कुवलयापौडस्तजस्तौ। पने कोर्वलय वापौड इव कुवलयापीड: पृथ्वीमण्ड- नायमान इति यावत् । तादृशेन भूषितः । यस्थाचीरथिकुरनिकरः कर्णपूरो मयगे भामो हास: कविकुलगुमः कालिदामो विलास:। हाँ हाँ हृदयवसतिः परमाणस्त बाण: कैषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ॥ इति वत्। कटको वलयोऽम्बियाम । शिखाखापौडीवरावित्युभयवामरः । सायों गरुडो विनता तन्माता सदानन्दकरः। गरुत्मान गरडम्तायो वैनतेय इत्यमरः। पक्षे विनतानां मयाणामानन्दकरः समुखाः पण्डितास्तेषां हर्षकर्ता। पक्षे मुमुखो गरुडपुवः स नन्दम: पुवो यस्य सः। विशु- रिव कोडीलता एकरीक्ता गोभमा तनुः शरीर' येन। छान्नः क्रोडशब्दः। कोड: राकरमातायोरिति विशप्रकाशः । स्त्रियां मूर्तिम्सनुम्तन रित्यमरः पचे कोडीलतो- मतता सुतनुयन। भाग्रौधवत् तातस्थात् ताकदाम्। उमप्रयकरी क्रीडाविति पादनोकाधिकारनेकार्थध्वमिम वरी। यहा कोडौतालिब्रिता सुतनयन। पालिान परिष्याः संश्लेष उपगृहनम्। पापालि: परीरम्भः कोडोलसि: । इति मः। शाम मवो भीष्मस्तहत् ववश स्थापितः कालधर्मो मृत्यु येन। स्वात् पसता कालधर्मों दिष्टान्त: प्रलयीऽत्ययः । इत्यमरः । पचे कालस्य धर्मः । तथाच व्यासः । कालोबा कारण राशी राजा वा कालकारणम्। इति ते संशयो माभूटाजा बालसवारणम् ।

·वासवदत्ता। १७ मुक्तामयोऽप्यतरलमध्यो जलद इव विमलतरवारिधारावासित राजहंसो वंशप्रदीपोऽप्यक्षतदशस्तनयः कन्दर्प केतु नः ।। येन च चन्द्रेणेव सकलकलाकुलग्रहण शर्वरीतिहारिग दलित- करवेण कुमुदवनबन्धुना प्रसाधिताशेन विलोकिता जन्नधय इवोल्लसितगोत्रा: सुदूरविवर्डितजीवनाः प्रसन्नसत्त्वा. सन्त: परां राक्षसः। राजा धर्मस्व कारणमिति मृतिः। कौरवव्य हे सुशमा नाम योडा। पचे सुशर्मणाति- सुखेनाधिष्ठितः। शमशातसुखानि चेत्यमरः पुनर्विरोधाभासेनार, । सुबाहुस्तकामको रामो दाशरथिः । सुवाहुराक्षसस्य रामानन्दकर्तृत्व विचः। अवापिना- पाततो विरोधः। पचान्तरण परिहार: पचान्तरण परिहारः। सुबाहुः शोभनभुजः । सुबाहुः शोभनभुजः। रामा: स्त्रिय पान- न्दयति तच्चील इति परिहारः। भुजबाइ प्रविष्टो दोः। सुन्दरी रमणी रामेत्य भयवा- मरः। समदृष्टि: भविषमहष्टिः। महेश्रर: शिवः । शिवः शूलौ महेश्रर इत्यमरः । शिव: समदृष्टिरिति विरोधः। पर्व समदृष्टि सर्वजनेषु समानदर्शन: महेशूरो महा- राजः । स्वामी त्वौश्वरः पतिरोशितेत्यमरः। मुक्तामयो मौक्तिकप्रचुरः। तत्प्रकृतवचने मयट। अतरलमध्यः । तरलो हारमध्यमणिस्तद्रहितो मध्यो यस्य । हास्यातरलमध्यता विरोधः। तरलो हारमध्यग इत्यमरः । अव मध्यशब्दप्रयोगस्तु येभ्यो निवापाञ्जलयः पितृणामित्यादिवदवोध्यः । वस्तुतस्तु मध्यशब्दरहितः पाठः । मुक्तामयो नौरोगः । अत- रलो धौर इति परिहार: । पराङ्गनासु पराङ्मुख इत्यर्थः । रोगव्याधिगदामया: । चञ्चलं तरल चैवेत्युभयवामरः । जलदो मेघः । विमलतरयातिखच्छया वारिधारया वासिता राजहंसा येन। राजहंसास्तु ते चञ्चु चरणोहितैः सिताः । इत्यमरः। उपलचणे हतीया। पचे विमलस्तरवारिः खनस्तदीयधारया वासिता राजान एव हंसा येन । करवालनिस्विंशक्तपापखातरवारिकौचेयकमण्डलायाः । इति हेमः। खदादीनां च निमितमुखे धारा प्रकीर्तिता। इति विश्वः वंशप्रदीपः । वंश वेणी प्रदीप: पाकाश- दोपः। अवसादग्धा दशावर्तिर्यस्य दीपस्थादग्धवर्तिता विरोधः । पच वंशप्रदीपः। कुलदीपः। पक्षतामष्टा दशावस्था यस्य । दशा वर्तिर्दशा वय इति हारावली। ही क्यो छलमस्करी। दशावस्थानेकविधा इत्युभववामरः । श्रेषेणाह। येन कन्दर्प- कैतुना चन्द्रेणेव सकखकलाकुलग्रहेण पुनरुक्तोऽसौ ग्रेषः। शर्वरीतिहारिणा शर्य्या पवेरीतिरिवेतिदुःखदत्वात् तमस्तकारिणा तनाशकेन। दलितकरवेण विकासित- - ·१८ वासवदत्ता। हहिमवापुः । यस्य च जनितानिरुद्धलीलस्य रतिप्रियस्य कुसुम- शरासनस्य मकरकेतोरिव दर्शनेन वनिताजनस्य हृदयमुल्ललास यस्तै चानुगतदक्षिणसदागतये श्रुतिसुखदकोमलकोकिलरुताय विकासितपल्लवाय कतकान्तारतरङ्गाय सुरभिसुमनोऽभिरामाय सर्वजनसुलभपद्माय विस्तारितकनकसम्पदेऽतिक्रान्तदमनकाय वसन्तायेव वनलता इवोत्कलिकासहस्रसङ्गुला भ्रमरसङ्गताः लड़तय। कुमुदैन। प्रसाधिता पलङ्ग ता पाश दिणे येन तादृशेन विलोकिता दृष्टा जलधय व समुद्रा इवोल्लसितगोचा उल्लमितपर्वता: सुदूरविवर्धितगौवना दूप्रहाडजला: प्रसन्न- सत्त्वा प्रसन्नजन्तवः सन्तः परामुत्कृष्टां वृहिमवापुः सत्त्वोऽस्वौजन्तुषु कौवे व्यवसाय पराक्रमे। इति वैजयन्ती। पथ शर्वरी निशा निशीथिनी राविः। प्रसाधितोs- पाथाय हरितय साः। सिते कुमुदकरवे। पद्रिगोवगिरिगावा। जीवन भुवनं वनम्। कवन्धमुदकं पाथ रति षट्समरः। पर्थान्तरे शर्वस्य शिवस्य रीतिः सम्प्रदायम्तेन हारी मनोहरः। दलितानि नाशितानि करवाणि शववो येन। प्रकरण साधिता पाशा पर्थिनामभिलाषा येन। साध संसिही। उल्लसितगोत्राः । बंशाः। सुदूरमायत विशेषेण वर्धित जीवन्तानेनेति जीवन जीविका येषाम्। प्रसन्न सत्त्वाः प्रसन्नखभावाः । सन्त: कोविदा:। कैरवी चन्द्रिका प्रोक्ता करवं कुमुद हिषि । सत्वगुणे पिशाचादी बले द्रव्यखभावयोः ॥ इत्य भयवापि विश्व: । सन् सुधी: कोविदो बुध इत्यमरः। यस्य कन्दर्पतोनितोत्पादितानिरहस्योषापीला विलामो येन तस्य दर्शनेन वनिताजनस्य हृदयमुल्लालासोल्लास प्राप्तम्। पनिरुद्ध उपापतिः । लीला बिलासक्रिययोरिस्य भयवामरः । पर्ने अनितानिरुद्धलीलस्योत्पादितानिवारितविलासस्य । रसिप्रियस्य पनुरागवल्लभस्य । कुसुमशरं काममस्यति चिपति पतिसुन्दरत्वात् साहशस्य । पसु चेपणे। स्त्रीणां विलासविबोकविधमा ललित तथा। हेला लोलेन्यमी हावा: कियाः शनारमावजा: । इत्यमरः इत्यमरः । नेपोपमासकरणाह। बसन्तायेव या तरुण्यः स्प ड्याचक रिति सम्बन्धः। स्प हेरीप्सित प्रति सम्प्रदानसत्रना। अनुगतो दविका सदागतिर्दचिवमारुतो य सम्म । अतिसुखदं कोमल कोकिलकतं पिकशब्दो यव तस्य । कृतः कान्तारस्य काननस्य सरहः कम्पनं येन। विकासिता: पल्लवा किसल- यामि यन। सर्वजनानां सुलभ पन यव । विस्तारिता कनकस्य धत्तूरस्य पम्पकस्व ·वासवदत्ता। १८ प्रवालहारिण्यो विलसहयसस्तरुण्यः स्पृहयाञ्चक्रुः। यस्य च समरभुवि भुजदण्डेन कोदण्ड कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्ते- नापि भूमण्डलं तेन चाननुभूतपूर्वो नायको नायकेन कीर्तिः कीर्त्या च सप्त सागरा: सागरैः कृतयुगादिराजचरितस्मरणमनेन च स्थैर्यममुना च प्रतिक्षणमाश्चर्यमासादितम्। यस्य च प्रतापानलदग्धानां रिपुसुन्दरीणां करतलताड़नभीतैरिव मुक्ता हारैः पयोधरपरिसरो मुक्तः। यस्य च निशितनाराचजर्जरित- सम्पद्येन। अत एव सुरभयः सुगन्धयः सुमनस: पुष्पाणि ताभिरभिरामः सुन्दरः । पतिक्रान्तो दमनक: पुष्पविशेषो येन । शिशिरजत्वात् तस्यातिक्रम इति भाव: । वन- लता इवोत्कलिकासहस्रेणोद्गतकोरकसहस्रेण समाकुला व्याप्ता:। धमरमधुपैः सङ्गता: प्रबालेन नवपल्लवेन हारिण्यो मनोहरा: । विलसहयसो विलमत्पक्षिण:। वायुर्मात. रिश्वा: सदागतिः अति: स्त्री यवणं श्रवः। कोकिल: पिक इत्यपि। तिरयां वामितं रुतम्। पल्लवोऽस्वी किसलयम्। वा पुसि पद्मं नलिनम्। धत्तर: कनकाहयः। सुरभिर्माणतर्पणः। इष्टगन्धः सुगन्धि: स्यात् । स्त्रिय: मुमनसः पुष्पम् । कलिका कोरक: पुमान् । षट्पदधमरालय: प्रवालमरेऽप्यस्त्री। खगवाल्यादिनोवयः। इति चतुर्दशवमरः ॥ कान्तार: कानने चेची। कनकं चम्पके हेखि धत्तरेऽपि निग- यते। इत्यु भयत्र विश्व:। दमनो वीरपुष्पयोरिति धरणि: पक्षेऽनुगतानां दक्षिणाना- सदाराणं सदा सर्वदा गतिरागमनं तम्म तादथ्य चतुर्थी। यहानुगता: सेवका दचिणा व्यवहारकुशलाः सन्तय तेषामागतिरा साकल्येन गतिर्निर्वाहो यस्मात् । विविधस्यापि जनस्य पालनकतत्यर्थः। श्रुतिसुखद कोमलं कोकिलवद्रुतं शब्दो यस्य तम । र शब्द कः। कृतः कान्तानां स्त्रीणं रतरङ्गः सुरतरङ्गो येन। अतएव विकासितः पल्लवः सङ्गारो येन । पतएव सुरभिसुमनोभिः सुगन्धिपुष्परभिरामः । यहा सुरभयः ख्याता: सुमनसः पण्डितास्तैः सर्वजनानां सुलभा पद्मा लमौर्यस्य । विस्तारिता कनकस्य सुवर्णस्य सम्पद्येन। पतिक्रान्ता दमनका दौरा येन। यहा दमय- तोति दमनः शवः। उत्कलिका उत्कण्ठास्तासां सहस्रेण सहलाः। धमरैः कामुके- ललाटालकर्वा साताः । प्रबालो विद्रुमः । हारो मुक्तावली। ती स्तो यामां ता: । यहा प्रकष्टा बालाः केपास्तारिण्यो मनोहरा: विलसहयो यौवन' यासां ताः। दचिणे ·२० वासवदत्ता। मत्तमातङ्गकुम्भस्थलविगलितमुक्ताफलनिकरदन्तुरितपरिसरे पत- त्पत्ररथे रक्तवारिसञ्चरदनेकच्छायोत्पलपुण्डरीकवाहिनीशत- समाकुले नृत्यत्कबन्धे सुरसुन्दरीसमागमोत्सुकचारुभटाहकार सम्भारभीषणे समरसागरे भिन्नपदातिकरितुरगरुधिरा जय- लक्ष्मीपादालतकरागरञ्जित इव खङ्गो रराज। अथ कदा- चिदवसबायां यामवत्यां दधिधवले कालक्षपणकग्रासपिण्ड इव निशायमुनाफेनपुन इव मेनकानखमार्जनशिलाशकल इव इति शाश्वतः । सरलोदारी। मैथुन निधुवन रतम्। लो: पद्मालया पना। वर्ष सुवर्ण कन- कम्। उत्कण्ठोत्कलिके समे। पय विद्रुमः पुसि प्रवाल: पुनपुसकम्। चिकुर: कुन्तलो वालः । हागे मुक्तावली। इत्यष्टखमरः पल्लव: स्यात् किसलये पिङ्गङ्गा- रयोरपि। मुरभिः सौरमै ख्याते वसन्ते पवितेऽपि च धमरः कामुके भाललाटान्नकयो- रपि। इति विषु विश्वः। वयो बाल्यादिपचौ च यौवन च क्वविदयः । मानादीपकैनाह। यस्य कन्दपकसोः समरभुवि रणाहणे भुजदण्ड न कोदण्ड धनुः समामादितम्। भव यथायथं लिहाव्यत्ययो वचन व्यत्ययश। शरासनकोदण्डकामुक- मित्यमरः । पूर्व नानुभूतोऽननुभूतपूर्वताहशो नायक: कन्दर्पकेतुः । कृतयुगादिराजाना प्रियव्रतमगरादीनां चरित ख नैव तेजसा लोकप्रकाशनादि तत्स्मरण स्मरणेन स्थैर्य स्थैय्यणाययम्। अरणस्याविनाशित्वात् । मालादीपकमाद्य द्यथोत्तरगुणावहम् । यस्य कन्दपकेतोः प्रतापानलदग्धानां रिपुसुन्दरीणां करतलेन ताड़न' पन्य मरणोत्तरमुर- स्नादन तेन भीतैरिव मुक्ताहारः पयोधरपरिसरो मुक्तः। उत्प्रेक्षालङ्कारः । सम्भावना स्वादुत्प्रेचेति लक्षणान। पर्यन्तभूः परिसर इत्यमरः । यस्य कन्दर्पकैतोः समर एव सागरस्तस्मिन खड्डो रराजत्यन्वयः। मिशितनाराचैस्तीखवानजरितानि मिथिलावयवानि यानि मत्तमातङ्गाकुम्भस्थलानि तेभ्यो विगलितैः सस्तेर्मुक्ताफलनिकर्दिन्तुरितो दन्तुरवदाच- रितः परिसरो यस्य तस्मिन् । दन्त उन्नत उरच् । उनता दन्ना पस्य दन्तुरः । पया दाचार क्विप । त: पद। यहा दन्तुर विषमान्तर तहदाचरितम् । दन्तुर वाय वविद्याहन्तुरे विषमान्तरे। पति वियप्रकाशः पतत्पवरथे पतदवाणे। रतमिव वारि मल तव सवरदनेकच्छायमनेककान्ति उद्गत पल मांस यस्यात् उत्पल मांसशून्य सच पुखरौक सितच्छवं च यत्र साह यहाहिनीपत सेनाशत तेन समाकुले । अन्यत - ·वासवदत्ता। २१ मधुछत्रछायमण्डलोदरे पश्चिमाचलोपधानसुखनिलोनशिरसो राजतताटन इव शेषमधुभाजि चषक इव विभावरीबध्वा अपर- जलधिपयसि शडकान्तिकामुके मज्जति कुमुदिनीनायक - - कबन्ध नृत्यच्छिन्नमस्तकौर। सुरसुन्दरीणामप्सरसा समागमोत्सकानां चारुभटानां योधा- नामहहारोऽहमहमित्यस्व सम्भारस्तेन भोषणे । वषटकार इति निदेशात् समुदायादव कारः। यहाहारस्य गर्वस्य सम्भारेण भौषणे । भटा योधार योद्धारः। कबन्धोऽस्वी क्रियायुक्रमपमूध कलेवरम् । इति योरमरः । तरङ्गिण्यां च सेनायां वाहिनी परिकी. र्तिता। इति विश्वः। उत्पलं कुष्ठभूरुहै। इन्दीवरे मांसशून्य इति हैमः। पुण्डरीक सिताम्भोजे सिलच्छव च भेषने। इति विश्वप्रकाश: । पवरथो बाणपक्ष इति धरणिः । पचे पवरथः पत्तौ। उत्पलमिन्दीवरम । पुण्डरीकं सिताम्भोजम्। कबन्ध जलम् । वाहिनी नदी। कबन्धमुदक' पाथ इत्यमरः । सुरसुन्दरी मत्स्यभेदवारुभटोऽपि । केकानु- प्रासायपमानेषरूपकोदालङ्काराणां यथासम्भव सङ्करसंसृष्टी। ओजो गुणः । वदता रीतिः। अथानन्तरं स इति शेषः । कन्दर्पकेतुः कदाचिदवसबायां समाप्तायां रजा मटादशवर्षदेशीयाम्। इषदसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीयर इति देशीयः । ईषदसमाप्ताटामा वर्षा कन्या स्वप्रेऽपश्यनित्यन्वयः । प्रवसन्नायामित्यनेन खप्रस्य शीघ्रफलदत्व ध्वनितम् । तदुक्तं गुरुणा। अरुणोदयवेलायां दशाहेन फलं भवेत्। इति। एतादृशे कुमुदि- नौनायक चन्द्रपरजलधिपयसि पश्चिमसमुद्रजले मञ्चति सतीत्यन्वयः । कस्सस्स दधिधवले ग्रासपिण्ड इव । चपणकस्य भक्षणार्थ दधिधवलः पिण्डो दीयत इति प्रसिद्धम्। निशा गवि: सैव यमुना तस्याः फेनपुन दुव। मेनकानखक्षालनार्थ मिलापकरी झावा पति भाषायाम्। मधुच्छवस्य छाया मधुच्छनच्छायम्। विभाषा सेमेति कौवस्वम्। सहन्मण्डलोदर मण्डलमध्यो यस्य सम्मिन्। पश्चिमाचलोऽस्ताद्रिः । स एवोपचान' शिरोऽवलम्बन तब सुखेम निलीन स्थित शिरो यस्यास्तस्या विभावरौबध्वा राविस्त्रिया राजतताटर व रौप्यकर्णभूषणविशेष इव टेंढी इति भाषायाम् । तस्या एवं शेषमधुभाजि पीतशेषमासहित चषके पानपाव इव। शजकान्ते: कामुकेऽभिलाषुके तुक व। चषकोऽस्त्री पानपावम्। उपधान तूपबईः। कामुक कमितानुक इत्य- मगम्निम्। उनमेघालसरः। शिपिरीण तुषारण कईमितः कईमवदाचरितः कुमुद धूलिममध्ये बहाररणा येषां वाहशेषु षट्चरणेषु धमरेषु । शिशिरः स्याहतोभदे तुषारे काल एव क्षप- ·२२ वासवदत्ता। शिशिरकर्दमितकुमुदधूलिमध्यबद्धचरणेषु षट्चरणेषु कलप्रलाप- बोधितचकिताभिसारिकासु सारिकासु प्रवुद्दाध्ययनकर्मठेषु मठेषु विभासरागमुखरकार्पटिकजनोपगीयमानकाव्यकथासु रण्यास सकलनिपीतनिशातिमिरमतितनोयस्तया वोढुमसमर्थे- ष्विव कज्जलव्याजादुहमत्स्तिव कामिमिथुननिधुवनलीलादर्श- नार्थमिवोदग्री विकाशतदानखिन्त्रेषु विविधबन्धरतक्रोडासाक्षिषु शरणागतमिवाधोलीनं तिमिरमवत्स दुर्जनेष्विव दग्धरोहतया मन्दिमानमुपगतेष्वतिद्धेष्विव दशान्तमुपगतेषु विपतसदीखरे- ष्विव पात्रमात्रावशेषेषु दानवेष्विव निशान्तमध्यचारिष्वस्तगिरि- शीतलेऽन्यवत्। इति विश्वप्रकाश: । षट्पदधमरालय इत्यमरः। कलप्रलापोऽव्यक्त- मधुरध्वनित न योधिता पत एव चकिता पभिसारिका याभिस्तास सारिकासु कान्तार्थिनी तु या याति सरतं साभिसारिका। इत्यमरः। सारिकाशब्दस्तालव्यादिर्दन्त्यादि। तदुक्तमूभभद। स्त्रीलिङ्गोऽयं शारिः शकुनिविशेषे तु दन्तातालव्यः । इति। प्रबुद्धा अध्ययनकमंठा अध्ययनशीला येषु सादृशेषु मठेषु छावादिनिलयेषु। कर्मणि घटोऽउ. जित्यउच्प्रत्यय: कर्मशीलस्त कर्मठ: मठ छावादिमिलय इति योरमरः विभासन रागविशेषेण मुखरितकार्पटिकजनर्वस्तयाचकभिक्षुभिः कपड़िया इति भाषाप्रसिईरुप- गौयमाना काव्यकथा यास तादृशीषु रण्यास प्रतोलौषु। गानेऽनतिपाटवं वनयितु मुखरशब्दप्रयोगः । रच्या प्रतोली विशेखेन्यमरः । यमकालजारः। प्रदीपेष्व वं विधेषु सखित्यन्वयः। पतितनीयस्मयातिकशत्व न सकलं निपीतं निशातिमिर तहोटु. मसर्भेष्विव । निधुवनलीला सुरतक्रीडा। मथुनं निधुवनं रतमित्यमरः उनीविका यौवोनममक्रिया तस्याः शतं सदानं विधानम्। विविधयन्धी मयादिबन्धी यव ताडयत. क्रीडाना साचिषु साचादृष्टषु । शरणागसमिवाधोलोनमधताहीन तिमिरमन्धकारमा वत्सु रक्षा । तथाच वराहः। नार्ता न भौता न हवामनाय विमुकशस्वा विपलाय. मामाः। चौणायुधा वाजिगतावतीर्णा व ते न बध्या न प पौडनीयाः। कलकतन्तः शरणामतो वा ताम्रलियं वदेत तवास्मि । इति उत्तरमोके वध्या इत्यादी वचन. वपरिणाम: शरण ग्रहरचित्रोः तमिस्र तिमिर तम तिच्योरमरः। उत्प्रेवालबारः । दुर्लनेष्विव दग्ध हतया नष्टप्रेमत्वेन मन्दिमान' सत्कर्मवि विधिलताम्। केहोऽनु.

·वासवदत्ता। २३ शिखरेष्विव पतत्पतङ्गेषु प्रदीपेष्वनवरतमकरन्दबिन्दुसन्दोह लुब्धमधुकरनिकुरुम्बझङ्कारमुखरितेषु म्लानिमानमुपगच्छत्स वासागारकुसुमोपहारेषु विगलत्कुन्दैरलकैः प्रियविरहशोका- हाष्पबिन्दूनिवोत्सृजतोषु प्रियतमगमननिषेधमिव कुर्वतीषु वाचालतुलाकोटिभिश्चरणपल्लवै रजनिशेषसुरतभरपरिश्रमवि- गलितकेशपाशदरदलितमालतीमालापरिमललुब्धमधुकरनिकर- पक्षानिलनिपीतनिदाघजलशोकरासूहेल्लड्डुजवल्लिकझणझणत्कार- रागकण्य तैलेऽपि च निगद्यते। इति धरणिः इति धरणिः। प संहत लम्। मन्दिमान- मल्पतेजस्तम्। पतिहदेष्विव दशान्तं वयसोऽन्तमुपागतेषु पक्षे दशान्तं वर्तिकान्तम् दशा वर्तिर्दशा वय इति हारावली। विपनसदीवरेष्विव सर्वस्वदानादिना प्राप्तदारिद्राष्विव । एतच्च सत्पदेन ध्वनितम्। पावमावावशेषेषु देहमावावशेषेषु तथाच कालिदासः । शरीरमावेण नरेन्द्र ! तिष्ठनाभासि तीर्थप्रतिपादितद्धिः । तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितद्धिः। भारण्यकोपात्तफलप्रतिः स्तम्बन नौवार दवावशिष्टः॥ इति । पावं तु भाजने योग्य देह तौरयान्तर। रति महौपः। यहा पावममात्यः। पाव स्रवादी पणे च राममन्विणि चेष्यते নি विश्वप्रकाशः। पर्च पाव भाजनम्। दानवेष्विव निशा राविस्तस्या अन्तमध्ययोशरण- शैलेषु पई निशान्तं ग्राइं तन्मध्यचारिषु । निशन्तपस्त्यसदनमित्यमरः । पस्तगिरिरसा- चलस्तच्छिखरष्विव । पतङ्गः सूर्यः। पने पतङ्गाः शलभाः पचे पतङ्गाः शलभाः । पतङ्गः शलभादित्याविति विश्वः । अस्तस्तु चरमः प्रादिन्यमरः । एतादृशेषु वासागारकुसुमोपहारष्वित्यन्वयः । अनवरतं मकरन्दबिन्दु सन्दीह: पुष्परमसमूहस्तव लुब्धमधुकराणामभिलाषुकधमराणां निकुरुम्ब यूथं तस्य झारण रवविशेषण मुखरितेषु शब्दायमानेषु । सन्दोहविसरव्रजाः । लुब्धोऽभिलाषुकवणक्। निकुरुम्ब कदम्बकमिति विष्वमरः। एतादृशीषु प्रियमा- खित्यन्वयः । विगलत्कुन्दैः पतत्कुन्दकुसुमैरलकैः । करणे हतीया ! प्रियविरहेण भाविप्रियविरहेण शोकस्तस्मादायविन्दुनिवोत्सृजतीषु । अनेन दृष्टि@ निता । प्रियगमननिषेधमिव कुर्वतीषु । तदाइ नारदः । प्रकालजेषु नृपतिर्विद्युद्गर्मितहष्टिषु उत्पातेषु विविधेषु सप्तराव तु न व्रजेत् ॥ इति। प्रवन्मात्पतिका नायिका प्रवत्माति प्रियतम प्रवन्मात्पतिकेष्यते । इति रसरबहारः। अवोत्यसयो: सारः। वाचाला. स्तखाकोटयो येषु नाशेयरणपलवरूपलचितास। उपलवयं बतौया । स्तनितमनेन अत एव ·२४ वासवदत्ता। मुखराम नवनखपदसंसक्तकेशनिर्मोकवेदनाकतसीत्कारविनि- गतदुग्धमुग्धदशनकिरणच्छटाधवलितभोगावासास पुनर्दर्शन- पृच्छाविधुरसखोजनानुक्षणवीक्षामाणप्रियतमासु क्षगादागत. वैयात्यवचनशतस्मारकरहशुकचाटव्याहृतिक्षणजनितमन्दाक्षासु शरवासरलक्ष्मी विव नखालङ्गतपयोधरावासबमरणाखिव स्याजल्पाकम्त वाचालः। पादादं तुलाकोटिमनोगे नूपुरोऽस्त्रियाम् । इति योरमरः । रजनिशेष: पद्मविकासकालम्व सुरतमरस्तेन परिशमस्त न विगलित: केशपाश: केशकलापम्तव दरद तानामौषदिकसितानां मालतीनां मालास्तासां परिमलो जनमनोहरो गन्धस्त धनधुकरनिकरपचानिलेन निपीता: शोषिता निदाघजवशीकरा अम्बुकणा यासां ताए। पद्मिन्य: स्विय इमाः । यत्तु। प्रभाते मैथुन निद्रा सदाः प्राणहराणि पट । इति तच्चिविण्यादिविषयम् । पाश: पक्ष हस्तस्य कलापार्था: कचात परे। ईपदर्थ दरोऽव्ययम् विमर्दोत्ये परिमलो गन्धे जममनोहरे। स्तोमाव- निकरवात चतुर्व मरः। उद्देल जवल्लिकणस्य झगत्कार: सिनितं तेन मुखरास । अनेनापि स्तनित ध्वनितम् । नवनखपद' राविजात नखचत तव संसक्र: केशम्ननि- मोको निर्मोचन तेन वेदना तया कृतः सीत्कारस्तस्मादिनिर्गताभिदुग्धमुग्धदशनकिरण- कटाभिर्धवलितो धवलीततो भोगावासी वासरह' याभिसास। दशनकिरणच्छटा-: भिस्तडिइनिता। मुग्धौ वर्ष रसुन्दराविति विश्वः। भोगावासो वासराहमिति हारा- वली। प्रियतमाः प्रेयांस: । क्षण कामोत्सव ददासीति क्षणदा राविस्तगत वैयात्य- वचनशत धृष्टतावलनानि तत्स्मारकग्रहणुकस्य चाटुव्याहृतिभिः तण' षणमाव नमित मन्दाक्ष लज्जा यास तादृशीषु । तथा च माघ: । अन्यदा भूषण पुसः चमा लज्ज व पराक्रमः परिभवे वयात्य मुरतेष्विव । इति । चटु चाटुपिये वाक्ये। वैवात्य धृष्टता मतेति हारावली । मतति हारावली। कलाविशेषोलवयोः क्षण: । कलाविशेषोल वयोः क्षण:। मन्दाक्ष होस्वपा द्रौडा। व्याहार उनिलपितमिति विष्वमरः । शरचरहतः । न खेनाकानालवृताः पयोधरा मेधा यास। मगडन मगडनानामिनियदाकाशभूषणानामाकाशस्यैव भूषवत्व- वर्णनम्। यहा न खेलता भूषिताः सजला प्रतिनीला इति यावत् । तादृशाः पयोधरा मेघा यासु । शरत्काले निर्जलत्वादनलमृतत्वमित्यर्थः । पचे। मखेन तनवत सत्यते तेनालङ ता: पयोधराः सना यासा तादृशोषु। स्वीस्तनाब्दी पयोधरावित्यमरः ।

·वासवदत्ता। २५ जीवितेशपुराभिमुखीषु वसन्तवनराजिविवोत्कलिकाबहुलासु प्रियरालिङ्गयमानास कामिनीष्वान्दोलितकुसुमकेसरे केशरेणुमुषि रणितमधुरमणीनां रमणीनां विकचकुमुदाकरे मुदाकरे सङ्गभाजि प्रियविरहितासु रहितासु सुखेन मुर्मुरमिव वर्षति समन्तादर्पके दर्पकेषुदहनस्य दूरप्रसारितकोकप्रियतमारुते मारते वहति नघनमदनपुरतोरणेन मदननगरमहानिधिकनकप्राकारेण रोमा- वलीलतालवालेन जघनचन्द्रमण्डलपरिवेषेण त्रिभुवनविजय- - पचे। नौविसेशो यमसम्य पुर' संयमनौ। पचे । जीवितेशः पतिः। तत्पर शरीरम् । वनभे धर्मराजे च जीवितेशो धनागमे। पुर पुरि शरीरे च गुग्गुली कथित: पुरः । इत्युमयव विश्वः। वनराजिनपरम्परा। उत्कलिकोट्सतकोरकः। कलिका कोरक: पुमानित्यमरः। उत्कलिकोत्कगठा। उत्कण्ठोत्कलिके समे इत्यमरः । यमकेनाह। एतादृशे वाते वहतीत्यन्वयः । घान्दोलितकुसुमकेसरे कम्पितपुष्प किञ्चक । रणितेन मधुरा मणयो यासां तादृशीनां रमणीनां कैशरण मुषि केशपदेन तत्स्थानि पुष्पाणि लक्ष्यन्ते तट्रजोहारके। विकचानि विकसितानि च तानि कुमुदानि च कैरगणि तेषामाकरे। एतादृशे सरसि सङ्गभाजि। अत एव मुदाकरे हर्षकारक । मदेत्यव भागुरिमते टा। एतेन विशेषणहवेन शीतमन्दसुगन्धित्व ध्वनितम्। प्रिय. विरहितास। अत एव मुखेन रहितास। समन्तात्। परितो दर्पकेषुदहनस्य काम- बाणाग्रपके समर्पके। अत एव मुर्मुरमिव तुषानिमिव वर्षति। मुमुरस्तु तुषानल इति वैजयन्ती। कोकप्रियतमा चक्रवाकी। केसरे केशरे इत्यव खभेदयमकम् । मोजराजेनोदाहतं च। शालंवहन्तीसुरतापनौयंसालं तडितासुरतापनीयम् । रघो- भरचीभरसत्रिकूटा बहाकलहाकलिकाट्रिकटे ॥ इत्यव शाल सालमिति खमेदयमका मिति वर्णितम्। इदं स्थूलमव्यपेतयमकम्। कैशर इति तालव्यमध्यपाठे विदमेव यमकप्रमाणम्। पथ सत्यर्थमित्रानो पदानां सा पुनः मृतिः। यमकम्। कसरी बकुले सिंहसटायां पुष्पमध्यगे। इति विश्न: किचल्क: केसरोऽस्त्रियाम्। रपईयोः त्रियां धषिः। मनोति: प्रमदो हर्षः। व्याकोशविकच स्फ टा: । फुलचते विकसिते । सिते कुमुदकरवे। कन्दपो दपकोऽमनः। पवौ रोप डईयोः । कोकचक्ररक्रवाक इत्यष्टखमरः। मेखलादाचा काचौदावा परिवतजधनस्थलौमित्यन्वयः। नानपदेसि औष। तोरणेन बहिहरिण। प्राकारेण वरणेन। पालवालेनावाखेन । धाला ३ ·२६ वासवदत्ता। प्रशस्तिरोमावलोकनकपत्रेण संकलहृदयवन्दिनिवासपरिखा- वलयेन जगलोचनविहङ्गममालालासकशलाकागुणेनेव मेखला दाना परिहतजघनस्थलोमुत्रतपयोधरभारान्तरितमुखचन्द्रदर्शना- प्रानिजनितखेदेनेव गुरुनितम्बबिम्बपयोधरकुम्भपीडाजनिताया- मेनेव गृहीतगुरुकलनानुशयेनेव विधातरतिपीडयतो हस्तपाश- बनितायासेनेव मम मूर्धजयोरियत्पमाणयोः स्तनकलशयोः कथं मय्येव निपातो भविष्यतीति चिन्तयेव क्षीणतरतामुपगतेन मध्यमागेनालङ्कृतामनुरागरत्नमयकनकरुचकाभ्यां चूचकमुद्रा सनाथाभ्यामतिगुरुपरिणाहतया पतनभयात् कोलिताभ्यामिव वरखशाल:। इति भाषायाम्। परिवेषेण परिधिना। प्रशस्ति: प्रशस्तिवर्णः। सव रोमावलौ तस्याः कनकपवेण कनकचित्रेण पवेष शाकपार्थिवादिः। यहा। सामपववत् कनकपवम् । सकलानां हृदयान्येव वन्य: प्रगहालेषां निवास: कारा तत्परिखावलयेन। खाई रति भाषायाम् । सर्वेषां दयामि तवैव निवसन्तीति भावः। जगलोचनानि सर्वजननेवादि तान्येव विहङ्गमाः पचिणस्तेषां माला पतिस्तस्या लासकशलाकागुण: कांपा इति भाषायाम्। सर्वेषां खोचनाकर्षणेति भावः। तोरणोऽस्त्री बहिरिम्। प्राकारो स्यादालवालमावालम् । परिवेषस्तु परिधिः। प्रयहोपयो बन्यो कारा स्यादबन्धनालये। खेय' तु परिखा। खगे विद्याविहमविहङ्गामविहायम: । नौकट्या मेखला कामौत्यष्टस्वमरः। गमे: सुपि वाच्य इति खम् विहायसो विह प्रति वार्य खच च डिहा वाच्य रति विज्ञायसो विहादशे खित्यनव्ययस्येति समागमः । खनु पवदारण। पन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति डः । परितः खाता परिखा। उचयाह। मध्यमार्गमावलग्रेनालवृतामित्यन्वयः। उव्रतपयोधराभ्यामन्तरितो व्यवहितो यो मुख- चन्दस्तद्दर्शनाप्राप्तया अनितखेर्दनेव। गुरुमहान् नितम्वविम्यो नितम्बमहल' पयोधर. कुश्मः स्तनकलयस्ताभ्यां पौड़या अनितायासेनेव। रहोतो वहत्कलवस्य पृथुपोषि- मखलस्यानुभयो दौघं हेषो येन । विधातुर्वणः। मूशब्द मोर्धदेयो सत्यते । वोत्पत्योः सनकलययोमय्येव पातो मविष्यतीति चिन्ता चौषताहेतुः। मध्यम चाव- पाच मध्योऽस्त्री कलवोधिभार्ययोः। पनुभयो दोपदेषानुतापयोरिति विश्वमरः । कलवपदैन युवतीपतः पौगई वयसि वर्तमानस्य उत्तानोऽपि प्रतीयते। गुरु ·वासवदत्ता। २७ चूचुकच्चलेन गिरिसारण सकलावयवनिषिक्तशेषलावण्यपुष्ता- च्यामिव हृदयतडागकमलाम्यामिव हृच्छयकपोलचातुरिका- विचमाभ्यां रोमावलीलताफलाभ्यां कन्दर्पदर्पवर्धनवशीकरण- चूर्णपूर्णसमुहकाभ्यामशेषजनहृदयपतनसञ्जातगौरवाभ्यां संसार महातरुफलाभ्यां यौवनमहापादपप्रसवाभ्यां हारलतामृणाल- लोभनीयचक्रवाकाभ्यां हारलतारोमावलीसङ्गमव्याजप्रयागतरु- फलाभ्यां त्रिभुवनविजयपरिश्रमखिन्नस्य मकरकेतोविजनवास- गृहाभ्यां पयोधराभ्यामुद्भासमानां मुखचन्द्रसब्रिहितसध्यारागेस कलवानुशवेनेति पाठवयुक्तत्वादुपेचितः। पयोधगभ्यामुडासमानामित्यन्वयः । पनुराध एव रख सत्प्रचुरौ कनकरुचको गुलिकामणि रवमये गुलिके यतोऽतचुके एव मुद्र बतुमये नामावरास्तेि मुद्रे ताभ्यां सनाथाभ्यो सहिताभ्याम् । रुचको मालट्रव्ये यौवाभरणदन्तयोः। इति विश्वप्रकाशः। रुचको गुलिकामणिः। प्रतिगुरुपरिणा- हतया विशालतया पतनभयाडेतोय चकचलन मिषेण गिरिसारण लोहकौन कौलिताभ्यामिव । सकलष्ववयवेषु निषितस्यातएवावशिष्टस्स लावण्यस्य पुनाभ्यामिव । मुनाफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदा षु सल्लावण्यमिहोच्यते । इति मेदिनी। हृदयतडागकमलाभ्यां कमलकोरकाच्यामित्यर्थः । इच्छय: कामः । कपोल- चातुरिका गालमसरिका इति भाषायाम्। रोमावलीलता तत्फलाभ्याम् । कन्दर्य: वामस्तस्य दर्पस्तदर्धनं सइयीकरणचर्ण तेन पूर्णसमुहकाभ्यां सम्पुटाभ्याम्। स्तनदर्शना- देव कामाविर्भानो यूनामिति भावः । पशेषाणां सर्वेषां बनानां दृदयस्य मनस: पतन तेन सघातगीरवाभ्याम्। यथा कठिनद्रव्यान्तराभिधाताच्छरौरयन्थिसम्भवस्तधंसहम युवमनसा पातात् पयोधरसम्भवः। एतेनेतच्छरौरमार्दवं कुचयो: काठिन्य च बर्षितम् । संसारमहातरफलाभ्याम्। संसारस्वेदमेवेक' भावः। यौवन तारुण्य तदेव पादों इचप्रसवायां पुपाभ्याम्। तारुण्य यौवन' समे। विटपौ पादपस्तकरित्युभयवा- मरः। पूर्व प्रसून समन: प्रसवय मणीयकम्। इति इम: । विभुवनविजयपरि• श्रावस्येत्यनेन सौषनिवासी चवितोऽतएव विजनवासएडाभ्यां पटमण्डपाध्यामित्यर्थः । बदाकारानुकारित्वादिति भावः । मनरादित्यवर्णनात् स्पन्दरहितत्व पनितम्। उन्- प्रेचया प्रोटोच्या चाह। पथरपनवेनाधरोष्ठकिसलयेनोपशोभमानामिति सम्बन्धः । पागोऽस्त्री किसखयमित्यमरः। मुखचन्द्रसनिहितस्तममीपवर्तीसन्धयारामतात्कावि- ·२८ वासवदत्ता। दन्तमणिरक्षासिन्दूरमुद्रानुकारिणा निःसरता उदयानुरागणेव रवितेन रागसागरविट्ठमनवपालवेनेवाधरंपल्लवेनोपशोभमानां तरुणतरकेतकदलद्राधीयसा पक्ष्मलचटुलालसेन हृदयवासटहा- वस्थितहच्छयविलासिनो गवाक्षशङ्कामुपजनयता मरागेणापि निर्वाण कुर्वता गतिप्रसररोधकत्रवणकतकोपेनेवोपान्तलोहि- तेन धवलयतेव जगदशेषमुत्फुलकमलकाननसनाथमिव मगनं कुर्वता दुग्धाम्भोधिसहस्राणीवोहमता कुन्दनीलोत्पलमाला- लमोमिवोपहसता नयनयुगलेन भूषितां दशनरत्नतुलादरहेन कलौहित्यविशेषः। दन्तमणीनां रचा कान्तिविशेषसंरक्षणम्। तदर्थ या सिन्ट्रमुद्रा बदनुकारिणा। निःसरता दृदयानुरागेण रश्रितेनेव कोर्ता भीत्यवदनुरागे लौहित्य- वर्णन कविसम्प्रदायः। तथाच माषः। छादितः कथमपि वपयान्नयः प्रिय प्रति चिराय रमण्या। वारुणौमदविशडमथाविपरषोऽभवदसाविव रामः । इति । राम- सागरोऽनुरागसमुद्रमतत्सम्बन्धिविद्यमस्य प्रबालनरोनवपल्लवेनेव। पर प्रोटोतिरपि। प्रौढोक्तिमत्कर्षाहिती सडेतुत्वप्रकल्पनम्। विद्रुमः पुसि प्रकालः पुनपुसकमित्यमरः । मयनयुगलेन भूषितामित्यन्वयः । तरुणतरकेतकदलद्राधीयसा सहोघण। यसमि प्रियस्थिरत्यादिना दीर्घशब्दस्य द्राध्यादेशः दस पर छदः पुमानित्यमरः। पजत पत्नयुक्त चटुल चञ्चलमलस' मन्द तादृशेन । दृदयमेव वासरई तबावस्थितस पृच्छयविलासिनः। कामविलासिनो गवावी वातायनराशामुपजनयता। दाता यन गवाच इत्यमरः। सरागेश सानुरागण निर्वाच मोष कुर्वतेति विरोषः। मुशिः कैवल्यनिर्वाणमित्यमरः। परिहारस्तु निर्वाण नितिः। एतदर्शनाजनानो पदार्चा न्तरेभ्यय तसो नित्तिरिति भावः । निर्वाणोऽवात इति मिपातः। मतिश्सररोधक- पवणकृतकोपेनेव। पन्तस्य समीपमुपान्तं प्रान्तदेशस्तव खोहितेन रकम उपास मिति विभक्तीत्यादिना सामीप्येऽव्ययीभावः। रोहितो लोहितो रक इत्यमरः। इष्टि मचारजन्य विशेष वर्णयबाद। धवलयता पवल कुर्वता जगदयेषम्। उनहानि ग्याकोयानि कमलानि तेषां कानन तेन मनाथ गगनमारि कुर्वता। प्रफुलोक फुनसम्फु अव्याकोशविकचा टा: । नभोऽनरिच मगनमित्य भयवासरः। दुष्पाभोषि- मानमिवोहमतोद्विरता। टुवम उहिरये। कुन्दनोलोपलमालालोमियोपासता। नदधिकयोभनलादिति भावः । नासावंशेन परिषता मूषितामित्यन्वयः। भूषिता ·वासवदत्ता। २८ नयनसमुद्रसेतुबन्धेन यौवनमन्मथमत्तवारणयोवरण्डकेनेव नासा वंशेन परिष्क तां विलोचनेन्दीवरभ्रमरपतिभ्यां मुखमदन- मन्दिरतोरणाभ्यां रागसागरवेलाभ्यां योवननर्तकलासिकाभ्यां भूलताभ्यां विराजमानां धनसमयाकाशलक्ष्मी मिवोल्लसच्चारु- पयोधरां जयशब्दघोषणापन्नजनमूर्तिमिवोल्लसत्तुलाकोटिप्रति- ष्ठितां सुयोधनतिमिव कर्णविधान्तलोचनां वामनलीलामिव दर्शितवलिविभङ्गां वृश्चिकराशिरविस्थि तिमिवातिक्रान्तकन्या- परिष्क त इत्यमरः । दशनरवानि दन्तरवानि तेषां तुलादण्डे न। नयनसमुद्रस्य सेतु- बन्धेन। सेतुराली स्तियां पुमानित्यमरः । यौवनमनाथावेव मत्तवारणौ मत्तगजी तयोर्वरण्डकैन। भित्तेरुभयपायें ही स्थापयित्वा मताजी। योधयन्तीति प्रसिद्ध भित्तिः सा तु वरण्डकम् । अगड इति भाषायां प्रसिइम् । कुञ्जरो वारण: करीत्य- मरः। रूपकातिशयोक्त्याह। भुलताभ्यां विराजमानां शोभमानामित्यन्वय: । तिलो. चनेन्दीवरस्व नेवनीलोत्पलस्य भ्रमरपतिभ्याम् । इन्दीवर च नौलऽस्मिन्निति कुमुद प्रकरणेऽमरः । मुखमदनमन्दिरस्य तोरणाभ्यां बहिदाराभ्याम् । तोरणोऽस्त्री बहिर्दार- मित्यमरः । गगसागरोऽनुरागसमुद्रस्तई लाभ्याम् । अन्याम्बुविकृती वेला कालमर्या- दयोरपि। इत्यमरः। यौवननर्तकलासिकाभ्याम । नर्तकीलासिके समे इत्यमरः । वेषेणाह। घनसमयो वर्षाकालस्तस्य लक्ष्मी: शोभा तामिवोल्लसच्चारुपयोधराम् । स्त्रौस्तनाब्दी पयोधरावित्यमरः । जयशब्दस्य घोषणामापन्ना प्राप्ता या जनमूर्तिस्तामिवो- लसत्तुलाकोटौ प्रन्फरमाणतुलाये प्रतिष्ठितां स्थिताम् । परीक्षासमये शुद्धीमवन सर्वेर्मयजयेत्य च्यते। उच्र्युष्ट तु घोषणेत्यमरः पचे। उल्लसत्तलाकोटिना शोम- मानपादाङ्गदैन प्रतिष्ठिता प्राप्तप्रतिष्ठाम्। सदस्य सनातमिति तारकादित्वादितच । पादाद तुलाकोटिरित्यमरः । सुयोधनी दुर्योधनम्तम्य धृतिधर्यमिव कर्णविधान- लोचना ताम्। यावत् कणं पश्यति तावत् तस्य धृतिरिति भावः । पचे। कर्णयोः श्रीवयोर्वियान्ते लोचने यस्यास्ताम् । कर्णशब्दग्रही श्रीवमित्यमरः । वामनलौलामिव वामनावतारविणुलीलामिव दर्शितो वलस्तवायो दैत्यस्य विभडो यस्वा ताम्। पक्षे । दर्शितो वलौनां विवलीनां विभङ्गो यस्यां ताम्। वलि: प्राण्य गजे स्त्रियामित्यमरः । यिकराशी रविस्थितिमिवातिक्रान्ते कन्यातुले सन्नामकरायौ यथा ताम्। तयोस्तपूर्व- ·३० वासवदत्ता। तलामुषामिवानिरुहदर्शनसुखां शचीमिव नन्दनेक्षणरुचि पशपतिताण्डवलीलामिवोलसच्चक्षुःयवसमटवीमिवोत्तुङ्गश्यामल- कुचो वानरसेनामिव सुग्रोवाङ्गदोपशोभितां भाखतालङ्कारण चन्द्रेण वदनमण्डलेन लोहितेनाधरपल्लवेन सौम्य न दर्शनेन गुरुणा नितम्ब बिम्बेन विकचेन नेत्रकमलेन शनैश्चरेण पादेन त्खादित्यर्थः । पो। प्रतिक्रान्ता कन्यानां तुला तुलना यया ताम्। उषा वाणासुरस्य कन्या तामिवानिरुद्धस्य दर्शनेन मुख' यस्याः । पचे। पनिरुद्धमनिवारितं दर्शनमुख यस्याताम् । शचीमिबेन्द्राणीमित्र नन्दनस्येन्द्रवनखेक्षले मचिर्यस्खास्ताम् । पुलोमजा शचौ- न्द्राणी। नन्दनं वनमितीन्द्रप्रकरणे इयोरमरः । पञ्। नन्दयतीति नन्दना। नन्द्यादि. त्वात् कर्तरि ल्युः । पजादित्वाद्वाप् । तादृशीक्षणचिनवकान्तिर्यस्यास्ताम् । ईचण' चक्षु- रचिणी इत्यमरः । पशुपते: शिवस्य ताण्डवलीलामियोलसञ्चचःयवसमुलसमाम् । ईशः पशपति: शिवः । ताण्डवं नटनं नात्यम्। चलःश्रवाः काकोदरः फणीति विष्वमरः । पक्षे। उनसचतुःश्रवसं शोभमाननेवकर्माम् पटवौमिवारण्यमिवो उच्चः खामो सकुचो यस्यां ताम्। लकुचो लिकुचो डहुरित्यमरः बडहर इति भाषायाम्। पटव्य- र विपिनमिति च। पचे। उत्तगौ श्यामलो कुचौ स्तनौ यस्यास्ताम्। दग्ध: पट इतिवदवयवधर्मस्य समुदाय समारोपात् कुचयोः श्यामलतावर्णनम्। कालश्यामलमेचका इत्यमरः । वानरसेनामिव सुग्रीवेणादेनोपशोभिताम् । पचे। शोभमा गौवा यस्याः मा चासावन्दन कैयरेणोपशोभिता । केयूरमहद तुल्य इत्यमरः । रवावलोशेषाभ्यामाह। सहमयौमिवेत्यन्वयः । भास्वता शोभमानेनालारण भूषणेन। परे। माखान सूर्यः । मास्वहिवन सप्ताश्त्यमरः । चन्द्रेणावादकेन। चदि पाहाद। पायितीति रक बदनमणलेन। पक्षे। चन्द्रेण चन्द्रमसा। हिमापसन्द्रमासन्द इत्यमरः। लोहितेन गजेनापरपल्लवेन । रोहितो लोहितो रक्त इत्यमरः। पोलोहितेन भौमेन । कुजो भीमी मोहिताजो महीमत इत्यमरः। सौम्येन मनोहरण दर्शनेन विलोकनेन । पचे। सौम्येन राधेन। गौक्षिणेयो बुधः सौम्य इत्यमरः । गुरुण महता नितम्वविम्बेन । पचे। मुरुषा हस्पतिना। गौपतिर्धिषको गुरुरित्यमरः। विकीन विकसितेन विलोचनोत्पलिक मदीपलमा परे। विगतः कची पतिपुवो यबारिकपः एकः। एक तीक विकचे उत्साह व निगुदाते। इति विश्वः । शनैर्मन्द चरति गति बाहरीन पार्दन । मस्खा गनमामिलयेति भावः । पठे। गनेशरः सौरिः समी सौरिखमेसरादित्यमरः।

·वासवदत्ता। ३१ तमसा केशपाशेन ग्रहमयीमिव संसारभित्तिचित्रलेखामिव त्रैलोक्यसौन्दर्यसकतभूमिमिव रसायनसिद्धिमिव यौवनमहा- योगिनः सङ्कल्पभित्तिमिव शृङ्गारस्य निधानमिव कौतुकस्य त्रिभुवनविजयपताकामिव मकरध्वजस्याविभूतिमिव मनसो- ऽभिभूतिमिव मदनस्य स्तम्भनचूर्णमिनेन्द्रियाणां मोहनशक्ति मिव मन्मथस्य विहारस्थलीमिव सौन्दर्य स्यैकायतनशालामिव सौभाग्यस्योत्पत्तिस्थानमिव लावण्यस्याकर्षणसिद्धिमिव मनस- सम व तमम्तादृशेन केशपाशेन मार्दवदेय सानतादिगणेन । अन्यपदायें चचगतिप्रति- रोधकत्वादिति भावः। कच: केश: शिरोरुहः । पाश: पक्षय हस्तश कलापायाः कचा पर इत्यमरः । पक्षे । तमसा राहणा। तमस्तु राहु: स्वर्भानुरित्यमरः । सर्वचोपलक्षणे वतीया। राहुकेत्वोरकत्वात् शुक्र केतौ च विकच इति विश्वकोशाहिकचशब्द न वा तोरपि संग्रहः। क्रमिक प्रक्ताधीनां न्यास रबावली विदुः। संसारभिनिचिवलेखा- मिव । चिवलेखवेयं शोभिकति भावः। यौवनस्य रसावनसिद्धिमिव । जराव्याधिजिन सद्ययमत्कृतिकत् स्वर्णरौप्यजनको वौषधिविशेषो रसायनम् । शङ्गारस्य सङ्कल्पभित्ति- मिव । सङ्कल्पः कर्म मानममिन्यमरः। कौतुकस्य कौतूहलस्व निधीयन्तेऽस्मिन् निधान- माययः । कौतूहलं कौतुकं चेत्यमरः। मकरध्वजस्य कामस्य विभुवनविजयपताकामिव । हनुमत्पताकादिवदिति भावः । पुष्पधन्वा रतिपतिर्मकरध्वज इत्यमरः । मनस प्रावि. भूतिमिव। मदनस्वाभिभूतिमिव । अभिभवकारणमिवेत्यर्थः। इन्द्रियाणां धौन्द्रिय- कमेन्द्रियाणां स्तम्भनर्णमिव । एतद्दर्शनादेव स्तम्भनरूपसात्त्विकभावाविर्भाव इति भावः । मन्मथस्य मोहनशक्निमिव । मदनी यया जगन्मोहयति सैवेद्य मूर्तिमतीति भावः । सौन्दर्यस्थ विहारस्थलौमिव । विहार: क्रीड़ा तदर्थ स्थली पुरुषेणासंस्कता भूमिस्तामिव । एतेनेयमलहारादिपुरुषसंस्कारहीनापि रम्यैवेति खाभाविकसौन्दर्यातिशयो ध्वनितः । तथाच कालिदासः । सरसिजमनुविई शैवलेनापि रम्य मलिनमपि हिमांशोलन ली तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि सन्वौ किमिव हि मधुराणां मण्डन नाकृती- नाम् । इति सौभाग्यख सुभगनाया एका प्रधानायतनशाला चैत्यशाला तामिव । एको. बाचे प्रधाने च प्रथने कैवले तथा। चैत्यमायतन तुल्य इत्यमरः । लावण्यस्योत्पत्ति- स्थानमिव। मुनाफलेषु शयायासरखत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदषु सल्लावस्यमिहो- पते । ति मेदिनी। मनुस पावर्षपसिद्धिमिव । सकर्षपभैरवादिसिद्धिमिवेत्यर्थः ·३२ वासवदत्ता। वसुन्धमिव मम्मथेन्द्रजालिनस्त्रिभुवनविलोभनसृष्टि मिव प्रजा- पतेः कन्यकामष्टादशवर्षदेशीयामपश्यत् खन। अथ तां प्रीति- विस्फारितेन चक्षुषा पिबन्त्रिव जनितर्थ येव निद्रया चिरसेवितया मुमुचे। विवुद्धस्तु विषसरसीव टुर्जनवचसीव निमग्नमात्मान धारयितु न शशाक। तथाहि क्षणमाकाशतलमालिङ्गन् प्रसारितबाहुयुगल एढेहि प्रियतमे व गच्छसौति दिक्ष लिखि- तामिवोत्कीर्णामिव चक्षुषि निखातामिव हृदये प्रियतमामाज- हाव। ततस्तत्रैव शय्यातले निमीलितनयनो निषिद्धाशेषपरि- मनो दत्तकपाट: परिहतताम्बूलाहारादिसकलोपभोगस्तद्दिन- यत्। तथैव निशामपि स्वप्नसमागमेच्छाभिरनैषीत्। अथ तस्य प्रियसखो मकरन्दो नाम कथमपि लब्धप्रवेशः कन्दर्प- मन्मयेन्द्र जालिन इन्द्र नानविद्यानिपुणस्य घसुर्वन्धमिव । प्रजापतेब्रह्मणस्त्रिभुवनविलो- भनमृष्टिमिव । अथ स्वप्रदर्शनोसरं प्रीतिविस्फारितेन विकसितेन चक्षषा तां पिवनिव। प्रत एव चिरसवितया निद्रया अनितर्ययेव। मयि विदानानायां मत्सम्बन्धात् प्राणाया- मत्यामकिरस्यति मात्वम् । सतां माने माने मरणमथवा दरगमन मिति । मुमुच्चे मुक्तः । म इति शेषः । विबुद्धम्त जागरितस्त विषमरसीव दुर्जनवचसीव निमग्रमात्मान' धार- वित सावधानतया व्यवहार प्रवर्तयितुं न शशाक । चतुःप्रीतिरित्यादिदशावस्थास उम्पादावस्था वर्णयति । क्षण तावत्काबमाकाशतलमालिङ्गन् । प्राकाशतलालिगनेन मोहवशात परितो दृश्यमानाया: प्रियतमाया पालिङ्गन' लस्यते। अतएवाये क गच्छसि प्रियतम इत्यादयतम्। प्रसारित माहुः । एह्य हीति सभमे हित्वम्। प्रियतम क नछ। मोति दित्त लिखितामिव। चत्तष्युत्कीर्णमिव विक्षिप्तामिव । क विक्षेपे । हृदये निखाता. मिव प्रियतमामाजहाव । ततस्तवैव शय्यातले निमीलितनयनो निषिद्धाशेषपरिजनो निवा- रितसकलसेवकवर्गों दत्तकपाट:। परिहतताम्बूलादिसकलोपमोगः । व्यगत्वादिति तथा च भारविः । पासपे धृतिमता सह बवा यामिनीविरहिणा विहगेन सेहिर न किरणा हिमरश्म दु:खिते मनसि सर्वमसद्यम् । इति तहिवसममयत् । कपाट मरर तुल्ये इत्यमरः। तथैव पूर्वोतप्रकारेणैव तस्याः स्वप्रे समागमसस्येशाभि- शिमप्यमयत्। पथ सादृगवस्थोत्तर तस्य कन्दर्पकतोः प्रियसखो मकरन्दो नाम कथमपि कपाटविघटनादिमडास मानन्धप्रवेशः । कन्दर्पसायकपूरक्शाम्तःकरण बावर्ष - भावः।

·वासवदत्ता। ३३ सायकप्रहारपरवश कन्दर्पकेतुमुवाच । सखे ! किमिदम साम्प्रतमसाधुजनोचितमध्वानमाश्रितोऽसि तवेतचरितमालोका वितर्कदोलासु निवसन्ति सन्त: खला: पुनस्तदनिष्टमनुचित मेवावधारयन्त्यनिष्टोद्भावनरसोत्तर हि खलहृदय को नामास्य तत्वनिरूपण समर्थ: तथाहि भीमोऽपि न वकद्देष्याश्रयाशो- ऽपि मातरिखातिकटुरपि महारस: सर्षपरोह इव करयुगल- लालितोऽपि शिरसा धृतोऽपि न कटुत्वं जहाति तालफलरस इवापातमधुरः परिणामविरसस्तिक्तव परिणामविरसस्तितश्च पादपराग इवावधतो मूर्धान कषाययति विषतरुप्रसव इव यथायथानुभूयते तथा भाग्यायो केतुमुवाच । प्रियसख इत्यत्र राजाह:सखिभ्यष्टाजति समासान्तष्टच्। सखे! किमिद- मसाम्प्रतमनुचितमसाधुजनोचितमध्वानं व्यवहारमाथितोऽसि । सन्तम्नव प्रजासत्त्वयो- रतिभूमेरेतचरितमालोक्य वितर्कदोलामु संशयदोलासु निवसन्ति । संशयिता भवन्तीति भावः। काव्यलिङ्गन्नाह । खला: पुनस्तदनिर्वाच्यमनिष्टमेवावधारयन्ति नियिन्वन्ति । पनिष्टोहावनेऽनभिमतप्रकाशने यो रसोऽनुरागस्तदुत्तर प्रधान यस्व तादृक्। अस्य खखस्य। भौमोऽपि युधिष्ठिरानुजोऽपि वकषी वकद्देष्टा नेति विरोधः। भीमो भया. नकोऽपि नवकान स्तुत्यान् इंष्टि तादृक् । अपिश्चाथ। इत्यविरोधः। णू स्तवने । पाश्व- यारो बाहिरपि मातरिशा वायुरिति विरोध: । असन: स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः । इखमरः । पाययमत्राति तादृशः । यमाययति तस्यैव भक्षक इत्यर्थः । इतवः भवेदाप्रयनाशके। रति विश्वप्रकाश | मातरि जनन्यां सत्महशे पोषके । श्रा कुरः। पनुचिताचरहत्वात् सत्सदृश इति भावः । इत्यविरोधः। अतिकटमह- रसः। पतिकटोमहारसत्व विरोधः। पतिकटरतिकटुप्रकतिर्महायासावरम ति महा रसः। सर्षपसह इव करयुगललालितोऽपि शिरसा धृतोऽपि पादप्रणामादिना। पचे ! अधिकरणस्य करणनेन वर्णनम्। शिरसि धृतोऽपि कटुत्व न जहाति। काटवमिति पाठखसभ्यधारकत्वादपेक्ष्यः । सालफलरस इवापातमधुरो भोजनप्रारम्भ एव मधुर: परिणामविरसस्तिकया। पचे। पातो दोषस्तमभिव्याप्यापात' मधुरः। हितामामाचरणेन मधुरः। परिणाम दोषत्रानोत्तर विरस उदासीनः । तिन: प्रतिजन मर्मप्रकाशकः । पादपराग इव चरपरसरिवावधूतः चिप्तस्तिरस्कृतम। मूर्धान' मिरः कषाययति धस- ·३४ वासवदत्ता। तथा मोहमेव द्रढ़यति न वारिविरहोऽस्य जायते नोचदेशस्यैव निदाघदिवस इव बहुमत्सरो वहति तापं सुमनसामन्धकार इव दोषानुबन्धचतुरो विखकर्मावलोपनोद्यतच विरूपाक्षोऽपि चक्रा- धरः शक्राख इवोच्चैःश्रवा नदेशजप्रशंसी च सरस्येव विभिन- स्वापि सतः नेहं दर्शयतोऽपि तक्राट व हृदयं विलोडयति रयति पौड्यति च। परागः कौसम रेणी सानीयादी रजस्यपि। पाद: पदवियरको स्त्रियाम्। मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियामिति विष्वमरः । विषतरुप्रसव व यथा यथानु- भूयते सेव्यते तथा तथा मोइमेव मूच्छां वैचित्यं वा द्रदयति स्थिरीकरोति । नौचदेश- स्येव निमभूभागस्येव वारिविरही जलविरही न जायते । पचे। पव्ययानामनेकार्थत्वा- हागन्द एवाथ। न वा नैवास्य खलस्यारिविरहः। शत्रुविरहो जायते। सर्वनाशो. यतत्वादिति भावः । रिपो वैरिसपवारिहिषदहेषणदुईदः । इत्यमरः । निदाघदिवस स योग दिवस इव बहुमत्सरो बहुमक्षिकः। सुमनसां पुपाणी ताप' वहति। मषिका ममरा जया भमरालौ च सा मता। इत्यत्तरतन्त्रम्। महार: कपणे काये मविकासप मकरः । इति पाणि: । म्ब्रियः सुमनसः पुष्पम् । निदाघ उपोपगम उस जमागमसपः । रति हयोरमरः। पचे। बहुमत्सरो बहुमालयवान् क्रोधी वा। समनमा गुडान्त:- करचानाम्। ममरोऽन्य यभवेष रत्यमरः । कचित् क्रोधोऽपि मत्सर रति रखकोमः। पक्षकार व दोषा सविस्तस्या पनुबन्धे चतुरः। विश्वकर्मादित्यस्तस्यावलोपनमसमन तत्रोद्यत: । विश्वमा देवभिन्यो विश्वकम्मा दिवाकरः । इत्युत्तरतन्नम्। पचे। दोष स्यानुबय पागेपे चतुरः। विशेषां कर्मक्रिया तस्या पवलोपन हेदन तबीयतः । विरूपाच: शिवसाधरी विपुरिति विरोधः । विरूपाचो विषमव्यवहारः। चक्रधरी दा भेदधरः। पक्षो ज्ञानार्थकटव्यवहारे पाशक । ति मेदिनीकारः । ननावी समूह व दम्भमैदरचारयोः। यस्वभेदे च सेनायो चक्र चापि विधा। इति रथि देवः। इति परिहारः। शकाच प्रवेन्द्राय प्रयोःश्रवा उःश्रवास चकः। पब सवा सौन्द्रप्रकरऽमरः। नदशा समुद्राचातसाहशवासी प्रसावांसवामतः । सवा बधिरः। परकीय कार्यश्वरी देवनान प्रचमित पालमस्य वाहमी न भवति तथाविधः। सरस्येव दध्ययभागस्येव विभिन्नस्यापि मातस्यापि सतः सापोर्षियमानस हमनुराग' क्षण' दर्शयतोऽपि तक्राट व मधाम मणे दध्यवभाग: स्वादिति रवकोशः। भिनी दारितसातावित्यमरः । मोरावर पाय विखोपयति ।

·वासवदत्ता। ३५ यक्षबलिरिवात्मघोषमुखरो मण्डलभ्रमणकथकश्चमत्तमातन इव खवशा-लोलमुखोऽधरोक्तदानश्च वृषभ इव सुरभियानविकल: कामोव गोवस्खलनविधुरो वामाध्वानुरक्तश्चाजीर्ण विकार इव कलेवरे वचसि मन्दिमानमावहति वञ्चक इव कटपले रतो विभावरोरक्तश्च परत इव बन्धुतापदर्शन: परशुरिव भटूचियमपि मरल- प करण तैलेऽपि च निगद्यते। इति धरणिः । वैशाखो दधिचार: स्वात् तकाटकरघर्षयो। इति हारावली। बनवलिरिवात्मघोषण काकेन मुम्बर: काकशब्द न सशब्दः । बमण' कुडरधमण तत्कय कस्तत्स्चकः। ध्वाहात्मघोषपरभृदलिभुग्वायसा अपि । इत्यमरः। कौलयक: सारमेयो मण्डल: श्वा गतवप: । इति व्याडि: । पचे। पात्म- घोषणात्मस्तुत्या मुखरः। महले देशादा धमण तत्कयकः । मत्तमात इव स्ववशायां निजकरिण्यामालोलं मुखं यस्य सः । अधरीक्तदानः। मदजलस्यातिवर्षणादधरोकर- णम्। पचे। सुष्टुवशमवास्थयाचित्वादालोलं मुखं यस्य सः । अधरीकत दान वित- रण येन । वृषभ इव सरमायनिन गमनन विकलो विह्वलम्सद नुधावनेन वा विहलः । पचे। सुरभिया देवभयेन न विकलः। भौतिभा: साध्वस भयमित्यमरः । कामोव गोवस्खलनं नामस्वतन तेन विधुरः । वामानां म्बीणा मध्वा मार्गस्तवानुरक्तः। प्रतोप- दर्शिनी वामा वनिता महिला तथा। गोवं तु नामि चेत्युभयवामरः । पते। गोवस्खलन वंशजस्खलनम्। वामाध्वा विपरीताचरणम्। वामौ वल्गुप्रतीपो चेत्यमरः। अनौण- विकार इव कलेवर शरीरे वचसि वचने मन्दिमानमावहति । अथ कलेवरम् । गाव वपुः संहननमित्यमरः । पचे। कलेऽव्यक्तमधुरे वरे श्रेष्ठ वचसि वचने मन्दिमानमाव. इति वाचाट इति भावः । पलक दूर भगाल व शेव वा कटपले मृतमासे रतः । विभावर्या रावी रनस । भगालवक्षकक्रोटु विभावरीतमखिन्धी रननौत्यु भयवामरः । अप्रतारकचौरेषु वधकः परिकीर्तितः। इति शाश्वतः । कट: समयबन्धेऽपि तणेऽपि मक्कऽपि च । इति विश्वः । पल: प्रतारणे काले शय्यामासे पल मतम्। इति धरविः । पचे। कटे समयवन्धे पसः प्रसारण तस्मिन् रक्तः शपथपूर्वकप्रतारक इति भावः । विभी खामिन्धरिः मवू रको धनलोमादिना परी रक इत्यव रोरोति लोपे दलोप पति दोधः। समया: शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः । इत्यमरः । परेत इव बन्धुसाया बन्धु । समूहस्थापगतं दर्शनं यस्य । भातेयं बना तेषां क्रमाहावसम्झ्योः । इत्यमरः । गामलम- बन्धुभ्यश्चमिति नबप्रत्ययः । पचे। बन्धन सापयति नाम दर्शन यस। परपरिव ·वासवदत्ता। खण्डयति कुद्दाल इव दलितगोत्रः क्षमाभाजः प्राणिनो निक- न्तति रतकोल इव जघन्यकर्मलग्नो रु पयति साधून् दुष्ट शूर्पश्रुतिरिव काननरुचिरनुगतमपि यवसे ततं नानुमोदते । प्रवीजादेव जायन्तेऽकाण्डादेव प्ररोहन्ति खलव्यसनामुरा दुरु- छेदा भवन्यसतां हि हदि प्रविष्टो दोषलवः करालायते । सतां तु हृदि न विशत्येव यदि कदाचिदिशति पारद इव क्षणमात्र- तया चरत- भद्रश्रिय' चन्द न' खण्ड यति । भद्रग्रीयन्दनोऽस्त्रियामित्यमरः । पचे। भट्ट करयाणम् । थिय लमीम्। शिव मद्र कल्याण मगल' गभमित्यमरः । यहा भद्रयिय साधुसम्प- दम्। सधौके चन्दनेऽपि स्यान्द्रयोः साधुमम्पदि । इति धरणिः। कुद्दाल इव दलिता गोवा पृथ्वी येन । क्षमा पुरनों भजन्ति तादृशान् प्राणिनो वृक्षादौन निकन्तति छिनन्ति । हचादीनां प्राणित्व भरहिंसाधस्य नेति वार्तिक पाकरे स्पष्टम्। कुदारीति भाषायाम् । पटे। दलितगोवो नाशित वंशजः। जमाभाजः शान्तियुतान् प्राणिनो मनुष्यान। क्षिति. धान्तयोः समेत्यमरः। रतकौल रव कुक्कुर व जघन्यकर्मल ग्रो मार्ग एव सुरतादी प्रवृत्तः । दूपयति साधन् । कुलगे राविजागरः। रसनालिट् रतपरा: कौलगायि. प्रणान्टुकाः। इति हेमचन्द्रः । रसपरा रतशब्दात् परा: कौलादयः कौलादययत्वार शब्दा इति कोशार्थः । पत्ते। जघन्यकर्म नौचकर्म । दुष्टपंचतिरिव दुष्टमन रव कानने वने रुचिर्यस्य । अनुगतम्। ततं विस्वतम् । यवसहणम् । नानु. मोदते। बिपायिशूर्पश्चतिकुम्भिसोमजा । इति हारावली। यवम उपमर्जुनमित्यमरः । पते। वैषदाननमचिर्वदनकाम्पियस्य । ईषदर्थ चेति कादेशः । लोकानां विकाराडोन- कान्तिरिति भावः । अनुगतमपि यवसौं दक्ष सतं वीणादिवाय च नानुमोदते। यसो दपघासयोः। ततं वीणादिवायेऽपि विस्तारेऽपि ततं मतम्। इत्यु भयव वित्रः । खल- व्यसनारा पवीजादेवाकारणादेव नायन्ते । पकाहादेवाप्रस्तावादिव प्ररोहन्ति । पतएव दुरध्दा भवन्ति । यो हि वीजामायते काडात् स्कन्धात् प्ररोहति स सुवेदी भवति मूर्तत्वादिति भावः । हेतुर्ना कारण वौजम्। अस्त्री प्रकाणः स्कन्धः स्थादित्य : भयवामरः । पसा इदि प्रविष्टो दोषलव:करामायी भयावहो भवति। सता दित न विशत्येव । दोषलव इति शेषः पूर्वोत्तरयोरपि। यदि कदाचिदियति। पारद इब परमावमपि भावतिष्ठते। रस: मूतय पारद इत्यमरः । इदय इति शिषः। पर यदि बदति किमर्थमुपदियसि। पसहर वा न नमुपदेशमुरीकरोमीति तवाए माधवः ·वासवदत्ता। मपि नावतिष्ठते साधवो मृगा इव विनोदविन्दो: श्रवणवशगा: सुखं जना: शरत्समया इव भवादृशा मित्रस्य हृदय हरन्ति न च सचेतना विसदृशमुपदिशन्त्यचेतनानामपि मैत्री समुचितपक्ष निक्षिप्ता। तथाहि माधुर्यशैत्यशुचित्वसन्तापशान्तिभिः पयः पय इवेति मित्रतामुपगतस्य टुग्धस्य तत्सङ्गमावर्धितस्य क्वाथेन ममैव पुरो युक्तः क्षय इति विचिन्त्येव वारिणापि क्षीयते । तदिद- मसाम्प्रतमाचरितं सखे! यहाण साधुजनोचितमध्वानं साधवो हि दिमोहात् परमुत्पथप्रवृत्ता भवन्तीत्यादि वदति तस्मिन् कथमपि स्मरशरनिकरप्रहारपरवशः परिमिताक्षरमुवाच कन्दर्प- सन्तो मृगा इव हरिणा इव विनोदविन्दोविनोदवेदितुम गरमणपटो: पुसः श्रवणेनाकर्णः नेन वश्गा भवन्ति । ज्ञाता तु विदगे विन्दुग्त्यिमरः । वीणा ययते मृदङ्गः: श्रयत इत्यादौ तहनिवत पुमः श्रवणेन तद्गीतावरण लच्यते । तयाच माघः। प्रथावि भूमि- पतिभि: क्षणबीतनिट्रयन पुरी हरितक मुदमादधानः । ग्रीवागन्नीलकलकिडिया- कानिनादमिश्वं दधद्दशनबर्व शब्दमश्वः । इति । पक्ष । विनोदविन्दीज्ञातुः। धाग्या- तोपयोग इति पञ्चमी। थवणेन ममुपदेशय वणेन वशगाम्तदधौनास्तादृशाः शरतममया इव भवादृशा नना: सुखं जनयन्ति । पिण्डीमित्यादी भक्षणादिक्रियादेपवत् । मुखमित्य- नेन जननक्रियाक्षेपः । अतएव मिवस्व हदयं हरन्ति । पक्षान्तर । शरत्समया: मुखञ्जनाः शोभनाः खनना येषु तादृशा: । खन्नरीटम्तु खनन इत्यमरः। सचेतना मिवस्येति शेषः । विसदृशमयोग्य मोपदिशन्ति । अचेतनानामपि मैवी समुचितपचे योग्यपक्षे निक्षिप्ता तहि सचेतनमैववाः का कथति भावः। समानशौलव्यसनेषु सल्यमितीममर्थ द्योतय.. बुभयसाधारणानि विशेषणान्याह। माधयेत्यादि। माधुर्य थैन्य शुचित्व सन्तापशान्तिभि- गुणैः पयोनलं पय प्रब टुग्धमिवैति मित्रतामुपगतस्य तत्माद दुग्धसङ्गादर्धितस्य बह- मूख्यतामापत्रस्य पुरः पूर्व ममैव तयो युक्त इति विचार्य वारिणा दीयते । भावे प्रत्ययः । मौलितासकारोऽव। समतलमणा वापि वस्तुना यनिगृयते। निजेनागन्तुमा वापि तन्मौलितमिति स्मृतम् ॥ इति लक्षणात् । तत् तखादिदमाचरितमसान्प्रतमयुक्रम् । सम्स माधुजनोचितमध्वानं व्यवहारं रहाण। साधवो हि दिङमोहात् परं केवलमुत्पथप्रहला उन्मार्गप्रहत्ता भवन्नि बत्वसद्यवहार इयर्थः । इत्यादि तस्मिन् मकरन्दे वदति सति। ४ ·वासवदत्ता। बेतः। वयस्य ! दितिरिव शतमन्युसमाकुला भवति मनोहतिः। मायमुपदेशकाल: पच्यन्त वाङ्गानि कथ्यन्त इवन्द्रियावि निवन्त इव मर्माणि नि:सरन्तीव प्राण उमूल्यन्त इव विवेका मष्टा स्मृतिः । तदधुना यदि वं सहपांशक्रीड़नसमदुःखसुखोऽसि सदा मामनुगच्छत्युका परिजनालक्षितस्तेन सह नगराबिर्ज- अनन्तरं कतिपयनल्वशतमध्वानं गत्वा-मस्त्यवचन- मंहतब्रह्माण्डगतशिखरसहसः कन्दरान्तराल लतासहसखसप्त- विद्याधर-मिथुनगीताकर्षनसुखितचमरीशतमारणोस कितरावर शतसम्बाधकच्छः कटककरिकरावष्टभग्न स्यन्दमामहरिचन्दमा- बामा पारशनिकरप्रहारपर वशः कामबापयवान्याकुलः। कथमपि महालेमान परिमिता. परमुवाच । वयस्य ! सखे ! चित्तत्तिर्दितिरिव दैत्यजननौव शतमन्युनन्देश समाकुला याकुला मवति । पर्छ । शतम्यावा मन्यवः समाकुला गाकपार्थिवादिः। दिते- भनाशाय दितिप्रमादाद्दिसिगर्भ पवितमक एक गर्भ समधा विभत्र समषा विभक प्रतिव्यक्ति सप्तधा बभत्रं ति। स एकोनपचापहाता बभूवरिति पुराने प्रसिद्धम् । यत- मधुर्दिवस्पतिः । मन्युशोको तु एक ब्रियाम् । क्यस्य: सिन्ध: सण्या इति विषमरः । सस्थ चित्त बुद्धयः सम्भवन्तीत्याह। नायमुपदेशकालः। कुतः। सानि पचना एव मिथिलावयवानीव भवन्तीत्यर्थः । कर्मवत्तरि साधुः एवमरोऽपि । दियादि कप्यन्त इव। क्वाथपाकयोभदान पौनरुत्वम्। मर्माणि भिद्यन्त एव विदोषांनि भवनोग्यर्थः । प्राता नि:सरसीव । विवेका उन्मूल्यम रव। उत्पाट्यन्त इव । वृतिनता। मागधी गतिरत । ततोऽधुना यदि पापकोडने समदःखमुखः । एतेन पाससस्तव भनितम् । राजकुमाराणामेताहक्क्रीड़ासम्भवेऽपि लोकप्रवादानुकरणम् । तैम लोगोभिरखजारो. हव । लोकप्रवादानुक्रसिर्लोकोक्तिरिति भखते। इति लपणात् । तदा मामनुगत्युका परिजननास्लचितम्तेन मकरन्देन सह मगरानिजंगाम। पमन्तर भमरावहिर्गमनोजर सविषयबसतं तावत्परिमितमधानं मागं गत्वा साभ्यामिति शेषः। विधो नाम गिरि- रहयतेति सम्बधः विकसि बितती । नत्व: किषकुचनःमतम् अत्यमयबा- भरः । अगम्यवचनेन संहतं ब्रह्मास्मगतं शिखरसावं वैन सः। कटोको चिवार साबिव्यमरः। पनुपासनाए। कन्दरा दरी तदन्तराख लता सा मुशिन सप्तानि ·वासवदत्ता। २८ मोदवाहि गन्धवाहशिशिरितशिसातलः सुदूरपतनभम्नताल- पत्तरसाईबरतलावादनोत्स कशाखामृगः प्रलम्बमाननिर्भरोप- विष्टजीवनीवमिधुनलेलिह्य मानविविधकलरसामोद सुरभितपरि- सरः सरभसकेसरिसहस्रखरनखरधाराविदारितमत्तमातङ्गकुम- खलविगलितमुक्ताफलशवलितशिखरतया शिरोलग्नं तारामब- मिवोदहन् सुग्रीव इव ऋचगवयशरभकेसरिकुमुदसेव्यमान- 1 विद्याधरमिथुनानि सेवां गीत गान तदाकविन मुखित चमरौणं मृगमेदनीषा शन तयारलोकित शबरशतं तेन सम्बाध: सस्टः करतटो यस्य सः। दरौतु बन्दरो वा खौ। निषादक्षपचावलेवासिचाहालपुसा भेदाः किरातशवरपुलिन्दा मेलनातयः । मोकपषतरोहिताशमरो मनाः । सष्टं ना तु सम्बाध: कलिल बहन समे। इति पस रोषसी । सटे तौर प्रतौर पेखि हमः कहासिरिविबाचाबामपट्रिनितम्मे करिकरः इस्तियाभिशकष्टान्यत- एव म ग्रान्वतएव खन्दमानानि प्रसवमालानि हरिचन्दनानि तेभ्य पामोदोऽतिनिर्हारि- मदसतातो पानी बायुसन शिपिरित शिशिरवदाचरित' शिलातलं स्व सः । बटकोनी निधी पामोई: सोऽतिनिहरी। स्वाहामिलाएगा:1 सुपौमः शिशिरो बड़ः। नुवारः मौतमः शीतः । पर्वते देवतरबो मन्दार: पारिजातक: । सम्तानः कपादय पुसि वा हरिचन्दनम् । इति पक्षसमरः । इलिनासा कर: गुल हस्त रवि ईमः। स्वन्द प्रसवो। सुदूरपतवेन भवानि तालमखानि तेषां रसमायो: करतखयोरास्वादनेन लेडनेमोमुका: शाखाएमा वावरा यव सः । हसरानाइयस्तावः । शाखामखौसषाः मर्कटो वावरः कोश इत्यु भयवामरः । मखममानाचतएव निर्भर पूपविष्टानि पानि मौवखोरमिथुनानि चकोरमिधुन्धनि सिलिचमानानि पुन: पुनरा- खायमानामि बास्थानिवानि विविधफलानिनिषा रसामोदन सुरमिता परिसरः प्राप्तदिगो वस। विद्यमावेवि यज्नुगतात् पनि मान। जौरचौवयकोरवः। पवनः परिसर इत्य भयबामरः । सरमस भवन सरितास विसहमत सर- नबरवारमा विदारितानि मचमाताकुचखलामि तेली विश्विामि सुवासपानि परिलमिहारवया शिरोगत तारायनिय नपसमूहनियोजन : चिोखो नखरोत्रियाम् । मनमनारति विचबरः । पुन: - सरोवर। रची जाम्बवान वयः परमः सरोजर पवनसम पर्वा मरः ब- ·वासवदत्ता। पादच्छायः पशुपतिरिव नागनि:खाससमुत्क्षिप्तभूतिजनार्दन इव विचित्रवर्नेमाल: सहस्त्रकिरण व सप्तपत्रस्यन्दनोपेतो विरुपाक्ष इव सब्रिहितगुहः शिवानुगतश्च कामोव काम्तारोष- रसानुगतः समदनश्च श्रीपर्वत इव सन्निहितमल्लिकार्जुनो नर- वाहनदत्त इव प्रियङ्गश्यामासनाथ: शिशुरिव कृतधात्रीति- वसरारम्भ इव गैरिकारुणप्रभापाटलितवनराजिः कृष्णपक्ष इव - पचे। मानपादच्छायः । ते च रामायणे । गजो गवाहो गवयः शरभो गन्धमादनः। इति । मृत्तो भल्ल कः । गवयो वनगवः । शरभः कुचरहिद। केसरी सिंहः । कुमुद कैरव दिग्गजो वा। तैः सेव्यमाना पादानां प्रत्यन्सपर्वतानां छाया यस्य सः। ऋचाच. भलभलकाः। पादाः प्रत्यन्तपर्वताः इत्य भयवामरः । गवयः स्याहनगवो गोसहक्षोऽ वारण: । शभ: कुछरारातिरुत्पादकोष्टपारपि । इत्यु भयन हेमः । कपीन्द्र: कुमुदः कोऽपि कुमदः दिग्गजः। इति भावतः। पगपतिरिव शिव व नागनिःशासन सर्प निःश्वासन समुतचिता मतिभस्म यस्य सः । पक्ष। नागनिःश्वासन गजनिःशासन समत- क्षिप्ता भूति: सम्पत्तिर्यस्य सः । यहा। मागानां निधिस्थानस्थितसर्यावर नियासेनेत्यादि । मनाईन इव विपरिब विचिवा वनमाला यस्य स: । पापादपद्म या माला वनमालति सा स्मृता। इति गाश्रतः । पचे। विधिवा वनमाला वनपरम्परा यस्य सः सहसकिरण व सूर्य इव सप्त पवाणि वाहनानि यस्मिन् साहशो रथो यख। पव' वाहनपचयो- रित्यमरः । पञ्। मतपवो विषमच्छदः। स्वन्दनस्तिनिमः। सप्तपर्यों विशालत्वक् । तिनिशे स्वन्दनो नेमिरित्य भयवामरः । विरूपाच इव शिव इव सब्रिहितो गुहः कार्ति- केयो यस्य सः। शिवया पार्वत्यानुमतश। पञ्। सब्रिहिता गुहा गहर' यस सः । विवाभिर्धात्रीभिः क्रोष्ट्रीभिरनुगतर थिवा गौरी दिवा को भवेदामलको शिवा। रति भावतः। देवस्वातविले गृहा। गहरम्। शिवा गौरी फ्रेवयोरित्य भयवामर: बोपर्वत इव सनिहितो मलिकार्जुनो यस। मल्लिकार्जुनो नाम दर:। पर्य। सजि. चिती मल्लिकार्जनौ घन। वासू मनिकायां विषु स्वात् बैतकोफले। पति विय- महिन्यौ। नदीसो गौरतरिन्द्रगुः ककुभोऽमः । सत्यमरः। कामोष कामुक कानाला रोषरसाभ्यामडमतः । समदमस । पचे । कान्तारभूषरसाभ्यामनुग। समक्षा सपनूर: । धरः कनकाच्यः । मातुलो मदमस। कासार गम दुर्गमम् । अब ·४१ वासवदत्ता। बहुलतागहन: कर्ण इवानुभूतशतकोटिदानो भीष्म इव शिखण्डि मुक्तैरई चन्द्रराचित: कामसूत्र विन्यास इव मल नाग- घटितः कान्तारमामोदश्च हिरण्यकशिपुरिव ावर कुलाययो गैरिकव्याजाविरथमार्गमार्गणार्थ मिवारुगो नोधारय मान: शिखर- गतसूर्याचन्द्रमस्तया विस्तारितलोचनोऽगस्त्यमार्ग मिवोदोक्ष- सस्तान्त्रजाल इव जरदज गरी: कुम्भकर्ण इव माण: नपरी हावघ्यन्वलिङ्गाविति विश्वमरः । नर वाहन दत्तन्नामको राजा तहत् प्रियङ्ग श्यामया तन्नामकस्त्रिया सनाथ: । पर्ने ! प्रियङ्ग: फाननी। ग्यामा रोचनी। प्रियङ्ग फन्निनी फलीत्यमरः। विभण्डो गेचनी श्यामति च । यतविधारति ख्याता। शिगरिव बालक व कृता धावता आमलक्या धृतिरवस्थान येन । पक्ष । धापमाता। धावी स्वाटुपमातापि क्षितिरप्यामलक्यपि । इत्यमरः। वास गरम्भ इव गरिकारुण प्रभया पाट- लिता वनराजिनपरम्परा जलसंहतिर्वा वस्त्र ! तर तम्तु पाटल इत्यमरः । अन्य तराग- स्वरुण इति च। पक्ष। गरि कवदागास्त्र सूध्ये नतम्य प्रभा तया म्यम्तोऽरु गोऽनमरित्यमरः । कणपत्र व बहुलता कृणता तथा गहनः । भाव तन्। वहन होणपने ऽग्रो शितौ च बहुला गवि । इति विश्वप्रकाश: । कोशे शिती कण । पर्ने । बहुलताभिर्गहन: सान्द्रः । वल्ली तु व्रततिलतेत्यमरः । कर्ण दवानुभूत शतकोटीनां ततमव्याकधनानां दान वितरणं वन । पर्ने । अनुभूतं शतकोटिना व ण दान येन। दो अवखगड़ने । शतकोटिः स्वरुः शम्ब इत्यमरः । भौम्म इव शान्त नव व शिखण्ड़ि मुक्ताई चन्द्रस्तदाकाराणैराचितो व्याध: । पर्च । शिखण्डो बई तदस्ति येषां ते शिखण्डिनो मयूरास्त मुक्तरर्डचन्द्र रईमेच- काः पर्वः । पईचन्द्रेण तदाकारयुक्ता लक्ष्यन्ते । शिखण्रस्त पिछवहें नपुंसके। समौ चन्द्रकमेचकाविति इयोरमरः। कामसूवविन्यास इव मल्ललागेन मुनिविशेषेण । पर्ने । गजविशेषेण। घटितो रचितो युक्तय। मलनागोऽधमातङ्गे वात्स्यायनमुनावपि इति विश्वप्रकाशः । कान्तानां रसामोदी झारही येन । पक्ष । कान्तारे दुर्गवम नि कानने वा सामोदोऽतिसुगन्धः। हिरण्यकशिपुरिव शम्बरो दैत्यविशेषमत्कुलाययः । पर। शम्बरो हरिमविशेषो नलं वा ट्रव्यं वा। रशम्बररौहिषाः। नीरचौराम्बुशम्बरमित्य • भववामरः । शबर' सलिरी वित्त वीहव्रतविशेषयोः। शम्बरो दैत्यहरिणामयशैलजिना. तरे।। इति विश्वप्रकाय: । गैरिकव्याजादविरथमार्गस्य मार्गणार्थमन्वेषणार्थमिवारणे- नानूरपोपालमानः। संग पन्वेषणे । शिखरा गतसूर्याचन्द्रमस्तया। देवताइन् त्या- ·४२ वासवदता। दन्तान्तरालगतवानरव्यूहः पिण्डालकरागानिसपादपङति- सूचितसञ्चरितशचीपतिवारविलासिनोसङ्केतकेतकी-मण्डपोऽ-कु- लोनोऽपि सहशभूषितो दर्शिताभयोऽपि मृत्युफलदायो सप्रस्थो- ऽप्यपरिमाणः सनदोऽपि नि:शब्दो भीमोऽपि कीचकसुत् पिहिताम्बरोऽप्युल्लसदंशुको विन्ध्यो नाम महागिरिरदृश्यत । यश्च प्रवृद्धगुल्मतयेव दृश्यमानबहुधातुविकारः साधुरिव सानुग्रह- नङ । विस्तारितलोचनो विकासितनेवोऽनम्त्यमार्गमुदीक्षमाण इव। यावदहमागच्छामि मावत् स्वमुपवित्य का गतो मुनिरायाति न वेति मागावलोकनमिति पुराणप्रसि हम् । मरदजगर भागई इशयुशरीरैः सस्तान्वजालो विगलितान्चसम्ह दवा पन्त्र' पुरीतत् । इत्यमरः। तिलिसः स्यादनगरे शयुवाहस इत्य भो। इति च । कुम्भकर्ण इव दन्नान्त- राल दशनान्तराले गतो वानरत्यही यस्य । पक्ष। दन्तः कटक: सानुतिर्यविनिर्गत: चिन्नाविशेषो वा। तदन्तरालगतवानरयूथः । दन्तो गिरिनितम्वे च दशने सानुनि स्मृतः । रति विश्वः । दम्तकात वहिस्तियंकप्रदेशानि:सूता गिरः। इति हेम: । पिण्डीभूतमाल- ककं पिण्डालनाकं तद्रागणाडितानां पादानां चरणानां पङ्क्तिभिः परम्पराभि: मूचित सम्वस्तिं सतरणं येषु । भावे क: । तादृगाः शचीपतिवारविलासिनीनामग्यादीनां सरत. केतकी मण्डपा यस्मिन् सः। विरोधाभासेनाह। अकुलीनोऽपि निन्दागोवोऽपि सहशे- नोत्तमकुलेन भूषितो मरिहत पति विरोध: । न की प्रथिव्यां लीनोऽकुलीनोऽत्य सत्वात् । शमन वेणुभिरलङ्कृत इति परिहारः। दभिंतममय वेन स मृत्युजनक फल दातु यौलमम्य सादृश इति विरोधः। दर्भिताभया हरीतकी चैन । दमिताभया हरीतकी येन। मन्य फलं महा- कालफल कदलीफल वा दातु गोलमस्य सागिति परिहारः। पभया त्वव्यथा पथ्य त्य- मत्य फल महाकाल कदन्यां मन्युफन्यपि। इति विश्वः। सप्रस्थ:परिमाण- विषविशिष्टः। पपरिमाणः परिमाणरहिव रति विरोधः। कुडव: प्रस्थ व्यायाः परिमाणार्थकाः पृथक् । इत्यमरः । सप्रस्थ: ससामुरित्यविरोधः । स : प्रस्थ: सानुरविधा मित्यमरः । नर्दन शब्द म समितः सनदो निःअब्द प्रति विरोध: । पद पव्य शब्द । नदेन शोषाखानदेन सहिसो नि:शब्द इत्वविरोध: भौमोऽपि युधिष्ठिरानुजोऽपि कोचकसुन सद्रामगचसमुहम्। विराटदावम्वित: कोचक: पाघाल्यो साभिखाप प्रति भीमन त ति भारत प्रमिसमिति मोमस्य कौचकमस्वरोधः। मोमो भवा. कक: कोचका विशेषास्त षां सुद्धत्। देवयः कोचकात सूर्य स्वनामिबोहताः ।

·वासवदत्ता। ४३ प्रचारप्रकटितमहिमा मीमांसान्याय इव पिहितदिगम्बरदर्शनः । यश्च हरिवंशैरिव पुष्करप्रादुर्भावरमणोये राशिभिरिव मीन- मिथुनफुलौरसङ्गतैः करणेरिव शकुनिनागभट्रवान्नबन्नोपते- देवखातैरुपशोभितोपान्तः । कुसुमविचित्राभिवंशपत्र- पतिताभि: सुकुमारललिताभिः पुष्पिताग्राभि: शिखरिणीभिः प्रहर्षिणीभिलताभिर्दर्शितानकवृत्तविलासः । यश्व यश मदकल- इत्यमरः । पिहिताम्बरछादितवस्त्र: । उल्लसत् स्फ रमाणमंगुकं वम्ब यस्य म इति विरोधः । चेलं वसनमंगुकमित्यमरः। पिहितमाच्छादितमम्बरमाकाशो वैन : उल्लमन्त: स्फ रमाणा शव: एवांशुका: स्वार्थ कः। किरणा यस्य सः। इति परिहारः । अम्बर व्योधि वाससि । किरणोऽसमयूखां गुरित्युभयवामरः । श्येषेणाह। यो विन्धाः प्रबद्ध- गुन्यतया प्रवडसम्बतयेव दृश्यमानो वहुधातूनामने कगैरिकादीनां विकारो यव तादृक् । पप्रकाएं माम्बगुल्मी। धातुमन:शिलाद्य रित्य भयवामरः । परे । प्रवृद्धगुन्मतया प्रहद- शीहतया दृश्यमानो बहुधातूनां रसादीनां विकारो यस्य सः । गुल्मस्तु प्रौहा पुसोत्य- मरः । रसासनासमेदोऽस्थिमाशुक्राणि धातवः सप्त व दश चैकेषां रोमत्वनायुभिः सह । इति हेमः । मता इति शेषोऽव । साधुरिव सामुग्रह: सक्कप: प्रचारश्चरण तेन प्रकटौहत उद्योतितो महिमा खोल्कर्षों येन सः। पचे। सानुषु शिखरेषु ग्रहाणां सूर्य्यादीनां प्रचारण धमणेन प्रकटौक्कती महिमोन्नत्य' येन सः । मीमांसान्याय दव सछास्वमिव पिहितं तिरोहित दिगम्बरदर्शन दिगम्बरमतं येन। पचे। पिहितं कादित दिगम्बरबोर्दियाकाथयोदर्शन' येन सः। यो विधधो देवखातैरुपशोभितोपान्त इत्यन्वयः । हरिवंशरिव पुष्करप्रादुर्भाव पाख्यानविशेषस्तन पचे। पुकराणां कमलानां नलानां वा प्रादुर्भावण रमणीयः। पुष्कराम्भोरुहाणि च। पुष्कर' सर्वतोमुखमित्यु भयवामरः । राविभिरिव ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धमेषादिराशिभिरिव मौनो मिथुनं कुलौरः कर्कटस्त : सङ्गतः। पचे। सौगमिथुनं कर्कटास्तैः सक्तैः। करणरिव ज्योतिषागमवित्त वादिकरणरिव मनिनागभद्रवालवानां समन जकानां कुल: समुदायैरुपेतैः । परे। शकुनि पक्षी नागो गजः सयाँ वा भद्रो मुसा बाखबकुलो लघुवनलः । अथवा बाल होवेर वकुलो वचः वनपतः। शकुन्निपचिपकनियकुन्नाकुनदिनाः। मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम्। स्थाइट्र- अखकः। बहलो पशुखः। वार्य हविरवर्डियोदौमिति चतुर्व मरः। यो विन्धयो ·४४ वासवदत्ता। कलहंमसारसरसितोभ्रान्तभाः कूटविकटपुच्छच्छटाव्याधूत- विकचकमलखण्ड विगलितमकरन्द बिन्दुसन्दोहसुरभितसलिलया सायन्त नमज्जन-पुलिन्दराजसुन्दरी-नाभिमण्ड लनिपीतसलिलया मदमुखरगजहंमकुलकोलाहलमुखरितकून पुलिनया तटनिकट- मत्तमातङ्गगण्डपिगडविनिर्गतमदधारास्त वकितमलिलया तोर- प्ररूढ़ केतकीकानननिपतित-धूलिनिकुरम्बजातमैकतसुखोपविष्ट- तरुणसुरमिथुननिधुवनलोलापरिमलसाक्षिकूनोपवनया तटाटवी- निकटनिपतितजम्बखण्ड मण्डपावस्थितजलदेवतावगा ह्यमानतो- लताभिटीगतान कवत्तविनाम इति सम्बन्धः । ममैर्विचिवाभिवंशपवेषु पतिताभिः शिखरिणीभिः शिवग्मय तइतीभिः सागामिरित्ययः । महर्षिणाभिः। अन्तभांविता ण्यों व हघिः। प्रकपण हर्षकारिणीभि: मकमाराय। ललिताय त भि:। पुग्यितानि सनातपुष्पाण्ययाणि यासां ताभिः । पचे। तत्तदभिधान गन्दीभिः। होचो गम्विदग- यतिः प्रहर्षिणीयम्। रमैकष्किन्ना यमनसभला ग: शिखरिणी। नबसहिती न्यौ कुमुमविचिवा। कुमार ललिता जसी ग्। दिम,नि वंशपवपतित' भरनभनलगैः। पुन- रनुप्रासेनाह। यो विन्धो रेश्योपगूट इत्यन्वयः । मदन कलमच्या मधुर कलहंसानां कादम्बानां सारमानां पुष्कराख्यानां मित' शब्दस्त नोदभ्रान्ता भाकटा मत्स्य विशेषाम्त यो विकटपुछ चटाभित्र्याधतविकचकमन्नखगडा हिंगलितमकरन्दविन्दसन्दोहेन मुरभितसलि. लया। कादम्ब: कलहंसः स्यात् । पुष्क गहन्तु मारम इत्य भयवामरः । भा:कूट: कथ्यते मौनभेद शेलान्तरेऽपि च । इति विश्वप्रकाश: । भागुर इति भाषायाम् । सायन्तने साय- साचिकै मजने पुलिन्दराजमुन्दरीणां शवराङ्गनानां नाभिमगड निपीतसलिलया। सायं चिरमित्यादिना व्य स्तुडागमय । मदमुम्वरराजहंस नस्य कोलाहत: कलकलस्तेम मुखरित कूलपुलिनं यस्यालया। राजहंसाम्नु ते घशु चरणीतिः मिताः । कोलाहल कलकल: । कूल रोधय तौर च। तोयोत्थितं तत् पुलिनमिति चतुर्ध्व गरः। कोशे सदि त्यनेन तटम्। तटनिकटमत्तमातागहपिण्डविनिर्गसमदधाराभिः नकितं सघातसपर्व सनिखं यस्यान्तवा । गम्हः कटो मदो दाममित्यमरः । तौरपद शेतकोकानननिपतितषले- निकुरम समान मातं यत् सैकतं तय या। सुखोपविष्टमभिधुननिधुवनलीला तस्या परिमलो दिनदनमा जममनोहरो गन्धसमाधि कुलोपवन तौरकनिमवन' ययातया।

·वासवदत्ता। ४५ यया सौरप्ररूढ़वेतसलताभ्यन्तरलोनदात्यूहव्यूहमदकलकुहकुहा- रावकौतुकाकष्ट सुरमिथुनसंस्तूयमानाभोगयोपकूलसञ्जातनलनि- कुजपुनितकुलायकुक्क टघटाघूत्कारभैरवतोरया जलमानुषोमृदि- तसुकुमारतौरयोपवनवातान्दोलिततरलतरङ्गया नलनिकुञ्जपुञ्ज- निविष्टावकोटककुटुम्बिनीनिरीक्ष्यमाणाईशफरया पोताधानलुब्ध कोयष्टिकस्कभनभीमवेतसवनया तरलतरङ्गमान्लासञ्चरदुद्दण्डपाल- दर्शनधावदतिचपलराजिलराजिरञ्जितोपकूलसलिलया कपाटौर- उपवनस्व परिमलसाचित्ववर्णनेन सर्वधा ननसञ्चारराहित्य वन्यते । श्रत सैकतशब्द- प्रयोगलसदृश चौपचारिकः । विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। मैयनं निधुवन रतम्। पारामः स्यादुपवन विम वनमेव यत् । इति विष्वमरः । तटेटवौवनं तस्त्रा निकटे निपतितानि जम्बखण्डानि तेषां मण्डपेष्ववस्थितजलदेवताभिरवगाह्यमानसोयया। पटव्यरण्य विपिनमित्यमरः । तीरप्रकटवेतसलताभ्यन्तरलीनदात्य हत्यहः कालकण्टक- मसूहस्तस्य मदकलो य: कुहकुहाराव: कुहकुहशब्दस्तेन कौतुक तदाकट ममियनैः संलयमान प्राभोग: परिपूर्णता यस्यास्तया। दात्य ह: कालकण्टकः । आरवारावसंराव- विरावा इति योरमरः। पाभोग: परिपूर्णतेति च । पाभोग: परिपूर्ण तेति च । उपवनोपभोग इत्यपि पाठः । उपकूलं सामीप्य ऽव्ययीभावः। तव सनाती नलनिकुञी लतादिच्छादितो देशस्तव पुनितः पुनवदाचरितोऽनेक इत्यर्थः। तादृक् कुलायो नौडं यस्याः सा चासी कुक्कटघटा कुछटसम्हस्तस्या घुत्कारण तादृशशब्दन भैरवं भयानक तौर' यस्यास्तया। शैलोप- शल्यनिपतट्रयनेमिधारा इत्यादी उपशल्यशब्दस्यान्त दवाव घटाशब्दस्य समुदाय प्रयोगो भातः । कुक्कुटवरणायुधः। अथ भैरवम् । दारुण भीषण भौभम्। निकुन कुनौ वा झवि लतादिपिहितोदरे। कुखायो नीडमस्त्रियाम् । मडस्तु धमन: पोटगल इति चतुर्व मरः । अलमानुषीमादितसुकुमारपुलिनया। वनमानुषवञ्चलमानुष: प्राणिविशेषः । बतिरस्खोविषवादिति जीए। उपवनपवनान्दोलिततरलतराया। एतेमाव बाते गुरु- वयं वर्षितम् । तेन कामिनां सर्वदा सुखकारितास्य ध्वनिता। नलनिकुन्नपुग्ने निविष्टो- बकोटको वनसत्कुटुम्बिनी स्त्री सया निरीक्ष्यमाणोऽफिरी दडपालो यस्यां तया। वकोबोटकबाथ बलाका तुपको स्मृता। इति हारावली। दलपाखीऽईशफर पति च। पीताचान' चद्राखमयमातस्तव सुधकोयष्टिकस्ख टिहिमकस्य सभा' शब्दसन ·४६ वासवदत्ता। मिथुनमैथुनदर्शनोपजातनिधिग्रहणकौतुक किरातशतखन्यमान- तौरया क्रुहयेव दर्शितमुसविभङ्गया मत्तयेव सूखलितगत्या दिनारभलमाव वईमानवेलया भारतसमरभूम्येव नृत्यत्कब- भया प्राथषेव विजृम्भमाणशतपत्रपिहितविषधरया धनकामयेव मतभूक्षम वया रेवया प्रियतमयेव प्रसारितवीचिहस्तयोप- गूदः । यस भौम घेतसवन' यस्याम्तया। स्कम्भः सीवो चातुरनेकार्थत्वाचदार्थः । तुद्राधमन्य महात: पोताधानम् । कोयष्टि कष्टिभिक इति योरमरः । तरखरमालायां सप्तर. हपालो मत्यविशेषस्नदर्शनेन धावदतिचपला या रानिलराजिउँण भसमूहसेन रचितमुपकूद यस्यास्नया। समी राजिल/भावित्यमरः । भवेदुद्दण्डपालस्तु सपं. मत्स्यप्रमदयोः। इति विश्वप्रकाशः । कपाटौर: खननसन्धिथुनमैथुनदर्शनेनोपत्रात निधियापकोतुकं येषां ताक्किरातएतेन खन्धमानतीरया। कणाटीरः। खन्नलेखस्त समन इति भारावली। कौतूहल की च । भेदाः किरातमवरपुलिन्टा खेछनातयः । प्रति स्योरमरः । तथा च वराहमिहिरः । तबिम् निधिर्भवति मैथुममेति यस्मिन् यचिम पुनवमसि तब तवासि काचः । पहारमप्युपदियन्ति पुरोषणेऽस्य तत्कौतुकाय नयनस खनेडरिवीम् । इति । वसन्तरागोऽपि । पहारण पिष भूमिभाग तमिन भवेयन करोति विष्ठाम् । यवावनी सचमको विधत्ते रतं भवेत् तब महानिधानम् । पति। क्रायव दर्शितो सवस्य वदनस्य विभा पोष्ठधुकुटौविकागदियया। पथे। मुखविनती नि:सरबतही यया। मुखं नि:सरचास्वयोरिति धरथिः । भासरा जर्मियत्यमरः । मत्तर खलिता मतियस्यालया। पथे। स्खलिता तिय्यनगति: प्रवाहो यस्यासया । दिनारकलजार बर्षमाना बेला कालो यस्यां तया। पथे। वेला मर्यादा। अचान विलती वेला समदियोरपि। इत्यमरः । भारतसमरभूम्येव नृत्यस्क बन्धमपमूसास पर यस्ता सा। पचे। मखम्। कमसलिस ने कन्धो राचसान्तर। इति विसः। कपचीसी क्रियायुममपमूर्य कलेवरम् । इत्यमरः । प्राइवेव विषमा मतपर्वमयरः पिहिता मयूरभाववादितसताना विषधरा गर्या यखा तदा। पवन बितापाr: प्रचाकी -पन्द्रको। प्रति हागबली। पचे। विभमाधमनी कपिभिवान्समा विवागधरान्डागादयो यस्यां क्या। विपि ·वासवदत्ता। ४७ हरिखरनखरविदारितकुम्भस्थलविकलवारणवानः । अद्यापि कुम्भसम्भवमायतीवोच्चतालभुजः ॥ ततो मकरन्दस्तमुवाच । पश्योदवदवासदचितवपुः पश्चाईपूर्वाभाक् स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठिसमनागभुग्नाग्रलाङ्गलभृत् । दंष्ट्राकोटिविशङ्गटास्यकुहरः कुर्वन्सटामुत्कटा- मुत्कर्णः कुरुते क्रमं करिपती क्रूराकृतिः केसरी॥ चेति विशः। शवपन कुण्यमियमरः। धने ट्रव्ये कामोऽभिलापो यस्वास्त येव । कसा भूभृतो रान: सेवा यया। परे। पिन्यास्य प्रसारितवोचिहस्सया प्रियतमयेवोप- गूढ़ः हरोति। यो। विधाः। उसस्ताल एव भुमो यस्य सः हरिखरनखर- विदारितकुम्भस्थलविकलवारणध्वानरयापि कुम्भसम्भवमगम्त्यमाञ्चयतीवागचागच्छे त्याहान करोतीवेत्यर्थः कुञ्जरो वारण: करीत्यमरः । अगन्त्य: कुम्भसम्भव इति च । उत्प्रे- वालकारः। प्रायां हवम्। ततो गिरिदर्शनोत्तर मकरन्दस्त कन्दपके तुमुवाच । स्वभावोल्याह। पश्यति। तदत्तिष्ठदवावदधोगच्छदशितं वपुःपूर्वार्धपश्या भजति ताटक । अपरस्याओं पश्भावो बक्तव्य इति पशादेशः । स्तब्धोत्तानितपृष्ठ निष्ठित ग्थित ताटक । मनागौषर प्रमयमस्य ताहक । लाहल पुच्छस्तं विभर्ति ताटक ! दंष्ट्राकोटिभिर्विशष्ट हहदायकहर' मुखगर्भो यस्य तादृक । उदबद्धी कौँ यस्य सः। सटामुत्कटां कुर्वन् क्रू राहतिः। कैमरी सिंहः। करिपती गजवरे क्रम पादवित्तेप' कुरुते पश्य । पश्य मगो धावतीत्यादाविवाव क्रियायाः कमत्वम्। पुचो:- स्त्रोलमलालम्। विवाट पृथु बहदित्यमरो क्योः । सटा नटासरयोरिति इमः । सभावोतिरस्नहारः। खभावोनिस्त बस्यैव जात्यादिस्यस्य वर्पनम् । इति लक्षणात् । शार्दूलविक्रीड़ित उत्तम्। सूचिमसजस्तता: सगुरवः मार्दूलविक्रीडितमिति तथपात् । सतक्रममाण वर्णयित्वा क्रान्तगण वर्ण यति । उस्मार्थ इति। उत्कर्ण:। अकास. चण्डिमपटुः । फार बहु अरन्तः केसरा यस्व । क राकार कराल वकं मुख्न तेन विकटो भयानकः। स नियलमूवमुचित लाइल विर्ति ताटक । चौत- कुर्वन। गिरिकुचकुकरशिरः कुश्मस्थलस्योऽय' पुरोवनी हरि: सिंहः सर्वानासहोचना- शिवेशाप्यभिलिखित न शक्यते । पब मिर:पदमधिकम्। तुरासिहयोः बन्धक - ·४८ वासवदत्ता। अपिच । उत्कर्णोऽयमकाण्डचण्डिमपटः स्फारस्फुरत्केसरः क्रूराकारकरालवक्त्रविकटः स्तब्धोललाङ्गलभृत् । चित्रेणापि न शक्यतेऽभिलिखितुं सर्वाङ्गसङ्कोचनाच् चित्कुर्वहिरिकुञ्जकुञ्जरशिरःकुम्भस्थलस्थो हरिः॥ अनन्तर नीचदेशनद्येव न्यग्रोधोपचितयोत्तरगोग्रहसमरभूम्येव विजृम्भमाणबृहन्नलया मगदेशढक्कायात्रयेव घनसारसार्थवाहिन्या विदग्धजनमधुपानगोष्ठधव नानाविटपीतासवया नलकूबरचित्त- तत्त्येव मततधृतरम्भया मत्तमातङ्गगत्येव घण्टारवा वैदितमार्गया वकालदमे । पवागवई कितन्क केमर: स्थान । इति हैमः। पनन्तर सिंहावलोक- नानन्तर विधााटव्या विधानाय न कसिचित् । पदानि गत्वा कामिन इव मदन शलाकादितम्य जम्ब वनस्व शीतन कायायां विशयाम न्यन्वयः। मदनशलाका सारियों पाठशालिनीति हागवानी पक्षे। मदनशलाका कामोदयोधको वतिविशोषः। मदन- शन्नाका कामी मिझोषधमप्ययं वहति । इति गर्ग: स्यान्मदनशनाकापि मार्या कामोर. यौषधाविति वियप्रकापाः। नवसतमिति केचित् । नरव सतमिति केचित् । नीचदेशनटीव निसभागना व न्यग्रोधोऽध:प्रदेशावरोधम तेनोपचितया वया। पक्षे। न्यग्रोधैवटेपचिता तया न्यगधो बहुपाइट इत्यमरः । उत्तरगोगहसमग्भ्म्येव विजृम्भमाणो वृहन्नडोऽर्जनः । उत्तरम्त विराटम्य तनये दिशि चोत्तरे । पति विश्वप्रकाश:। पक्ष। वहनडो धमनय यम्यां तया । दवाया दबावनेयांवा गमन ढसायावा मरुदेशस्य टक्कायावा तयेव घनो मेघनत्मार: पानीय तदर्थ मार्थः समहरूवाहिनी तत्प्रापिका। यहा टक त्यनेन तनि: सा चामी यावोत्सवः । सटुक्रमदक कूपादिन्ये व रुपस्तहत्या । पन्यत् पूर्ववत् । गमनोत्म क्योर्या वेति विश्नः । मरुदेशे जलार्थिनी ढकाध्वनि श्रवणाचल- मुद्गसमन्धोरिति निकषा प्रयान्नीति प्रमितम् । पक्ष। घनसारः कर्पूरम् । पुष्यफल- हीन: करवीरमानाकारपवः चपभेदो वा घमसारस्त करे हतभेदे जलेऽपि च । इति विश्वः दायावति त्वपपाउः। पस जात्वानमापोः सजायन्टसोरिस्यस्या- प्रहत्तेः। विटग्धजनमधुपानगो व नानाविटग्नेकखिड्ग: पौत पासवो मद्य यस्याम् । खिङ्गः पालषिको विट:। भैरयमासव: शोधरित्यमरः । मानाविटपिष्चित बातमामव' साक्षादिक यस्यां तया । मलकूबरः कुबेरपुवस्तवित्तहत्तव सतत धना रम्भा तनामिकासरसो यया। अस्येन्यवहात्ती पुत्रस्त नलकूबर इति कुबेर प्रकरऽमरः पञ्।

·वासवदत्ता। ४८ सदीखरसेवयेवादूरोद्गतबहुफलया विराटलक्ष्म अवानन्दितकीच- कशतया विन्ध्याटव्या कतिचित् पदानि गत्वा कामिन इव मदनशलाकासितस्य जम्बूवृक्षस्य शीतलच्छायायां विशश्राम । अत्रान्तरे भगवानपि मरीचिमात्यातपक्लान्तमत्तमहिषलोचन- पाटलमण्डलश्चरमाचलशृङ्गमारोह । ततो मकरन्दः फलमूला- न्यादाय कथं कथमपि तमभिनन्दिताहारपरिचयमकार्षीत् स्वयं च तदुपभुक्तशेषमशनमकरोत्। अथ तामेव प्रियतमा हृदयफलके सङ्घल्पा तूलिकया लिखितामिवावलोकयन् निस्प- न्दकरणग्रामः कन्दर्पकेतुर्मकरन्दविरचितपल्लवशयने सुष्वाप । अथार्धयाममात्रावखण्डितायां यामवत्यां तत्र जम्बूतरुशिखरे शुकसारिकयोमिथ: कलहायमानयोः कलकलं श्रुत्वा कन्दर्प- पचे। सततं धृता रम्भा कदली यया। कदली वारणबुमा रम्भा मोचांगुमतफला । इत्यमरः। मत्तमातहगत्येव घण्टाया रव: शब्दम्तेनावेदितमार्गया। पक्षे। घण्टारवा हचमेदः । घण्टारवा तु शणपुष्पित्यमरः । सदीरसेवयेवादरोद्गतानि बइनि बहुविधानि भूयासि वा फलानि यस्यां तया । पचे। पदूर' गौतमुद्गतानि बहूनि धनाद्यनिष्ट निवारणा. दीनि फलानि यस्यां तया। विराटलभावानन्दित कीचकानां तछालानां शतं यया । पचे। कौचका वंशविशेषाः। वेणवः कोच काम्ने स्युय स्खननानिलोइताः । इत्यमरः । पवान्तरेऽखिलवसर पातपलान्तमत्तमहिषलोचनवत् । पाटलो मण्डलो यस्य साइड मरीचिमाली सूर्ययरमाचलपामस्तगिरिशिखरमारोह। श्रेतरक्तस्तु पाटल: । पस्तस्तु घरमः भाभदिति इयोरमरः । ततोऽस्तमनोत्तर' मकरन्दः फलमूलान्यादाय त कन्दर्प- फतुमभिनन्दिताहारपरिचयमकार्षीत्। स्वयं च तहुनशेषाशनमकरोत्। अथ फलाद्य- शनोत्तर हदयफल हदयपी सल्पा तूलिकया कूर्चिकया लिखितां तामेव खप्रदृष्टा- भव प्रियतमामवलोकयन ध्याने पश्यन निस्पन्दकरषयामो निसलसकलेन्द्रियः कन्दर्प- कितुमकरन्दविरचितपल्लवमयने सुष्पाप । अथ तूलिका कृर्षिकति हमः । नक्तव्रतकन्द- मूलाधनपावभयनश्यनेन गिरी तपपरक ध्वनितम् । गिरेः सद्यः फलदाढत्व दर्शयति । पर्धन्यादिना । पच श्वनोत्तरमयाममात्रावखितायां विभाव- तब जम्बूतरशिखरे बबिन नाचार्य मिषः बलायमानयोः एकसारिकयोः कषकसं श्रुत्वा कन्दर्पकत- ·५० वासवदत्ता। केतुर्मकरन्दमुवाच। वयस्य ! शृणुवस्तावदेतयोरालापमिति । ततः सारिका प्रकोपतरलाक्षरमुवाच। कितव ! सारिकान्त- रमन्विष्य समागतोऽसि कथ मन्यथा राविरियती तवेति । तच्छु त्वा शकस्तामवादीत्। भट्रे ! ऽपूर्वाद्य कथा मया गुप्ता प्रत्यक्षीक्वता च तेनायं कालातिपातः । अथ समुपजातकुतूहलया सारिकयानुरुध्यमानः कथयितुमारेभे। पस्ति सुधाधवलैबह- कथारम्भरिव शालभञ्जिकोपेत तैरिव समाणवकक्रीडितः करियूथैरिव समत्तवारण: सुग्रीवसैन्यैरिव सगवाक्षर्बलिभवनैरिव मकरन्दमुवाच । मिथोऽन्योन्य रहस्यपि । हो यामप्रहरी समाविन्यभयवामरः । किमिन्याह। वयस्यति । वयस्यैतयोरालापं तावककृणव इति । । तत: कलहानन्तर सारिका। प्रकापतर. खाचर' क्रियाविशेषणम् । उवाच । कितव ! धूर्त ! सारिकान्तरमन्दिष्य । अन्वेषणेन तया सह सम्बन्धी लक्ष्यते। समागतोऽसि पन्यथा सारिकान्तरसम्बन्धाभाव। तवेत्यस्य तदा गमने लक्षणा। इयती गविरिति । तछु त्वा अकस्ता मारिकामवादीत् । मटे ऽवावा कथा श्रुता प्रत्यक्षीकृता च । कथाया: इब्द यवन्धस्य प्रत्यक्षासम्भवात् तदर्थभूतक्रियाया अपि प्रत्यचासम्भवात् तदाथया जना लक्ष्यन्त । ते सायं कालासिपातः । मदागमनेऽतिकाव इम्यर्थः । पथ शुकवाक्थवणोत्तर समुपजातकुतूहलया सारिकयानुरुध्यमानः शपथा दिमा भूयो भूयोऽयं मानः । एक पति शेषः । कथयितुमारेभे। कुसमपुर नाम नमर• मस्तीत्यन्वयः । कोहग्वेश्मभिरुपोभितम् । सधाधवले: । सुधा लेपोऽमत न हो यमरः । कुही इसि प्रसिद्ध लेपनद्रव्यम् । बहत्कथा गुणादाक्रतिस्सदारन्मेरिव शास्नभनिकापोः । शाखमधिका नायिकाविशेषः । पचे। शालचिका पुनलिका। शालभनी पाशालिका च पुत्तलिकति हेमः । हरिव छन्दोभिरिव समावकक्रोक्ति: । माणवक क्रौड़ित नाम | बन्दो विशेषः । माणवकं भात्तलगाः। पये। मासयकामा शिशूनां कौड़ितानि सहितानि तेः। करियूथैरिव समत्तवारण: समायः। पर्छ । मनिर्य: । मत्तवारक मिच्छन्ति दानसितकर हिपे। महाप्रसादवीथीना वरण चाप्यपाये। इति दिन- प्रकायः। मिर्यही मत्तवारणमिति बनयन्ती । मत्तालयोऽपायय: स्यात् प्रयोबो मा भारतः ! पति हैम:। निर्य: खरे हारे निर्यासे नामदन्तक। इति विपनामः। सबीरसैन्यैरिव सगवाचः । नवाचो वानरविषसमाहितः । पर्य। सगवा: सवातावनः।

·वासवदत्ता। ५१ सुतल सविवेशैवेश्मभिरुपशोभितं धनदेनापि प्रचेतसा जापालेनापि रामेण प्रियं वदेनापि पुष्यकेतुना भरतेनापि शत्रुघ्नेन तिथिपरेणा- प्यतिथिसत्कारपरेणासंख्येनापि संख्यावता मर्मभेदिनापि वीर- तरेणापतितेनापि नानासवासतेन सुदर्शनेनाप्यचक्रेणाजातमदे- नापि सुप्रतीकेनापक्षपातिनापि हंसेनाविदितने इक्षयेणापि बलिभवनरिव सतले पातालविशेष सन्निवेशो येषां तैः । पर्ने । शोभनस्सलसनिवेशो येषां ते। पौरजनेनानुपेतमिन्यन्वयः । धनदेनापि कुवरेणापि प्रचेतसा वरुणेनेति विरोध: । धनदो धनदाता प्रकष्ट चेतो यस्व स एत्यविरोध: पजापालो जाबालो रामः परविशेष इति विरोध:। केचित् त्वज्ञापालो रामपूर्वजो रामो दाशरथिरिति विरोध:। भावाल: स्वादजाजौवः । रामः सृमगे गवयः शश इत्यादयो मगेन्द्राद्या इत्युमयवामरः । पकागे वासुदेवस्तस्माचातोऽज: कामस्तमापालयति तादृक् । पतएव रमयतौति रामः । णिचन्ता- दछ । ततोऽण् । स्त्रीणां क्रीडाकारकस्तादृशेनेन्यविरोधः। प्रियम्वदो गन्धर्वविशेषः पुष्प- वेतुः काम इति विरोध: । प्रिय वदति ताक् तेन । प्रियवशे वदः खजिति खच । परुईिषदिति मुम् । पुष्पकेतुः पुष्पाभरणस्तेनेत्यविरोधः। भरत: कैकेयौतनय: शत्रुघ्नः सौमिविरिति विरोधः। नदव रतस्तेन ज्योतिषिर्कन शवघातकेनेति परिहारः । तिथी विहिततत्तत्तिथिकर्मणि परेण रतेन । न तिथिसत्कारपरोऽतिथिसत्कारपर इति विरोधः । पतियौनामागन्तनां सत्कारपरेणेति परिहार: । पागन्तुरतिथिर्ना गृहामते । इत्यमरः । पमहान वहत्वाहणनारहितेन सड्यावता सङ्ग्रामहितेनेति विरोध: पसहनायुद्धेन सगावता पण्डितेनेत्यविरोधः । सधमास्कन्दन सहाम्। सया- वान् पण्डितः कविरित्युभयवामरः। अमर्मभेदिनाऽपि दौरतरण काण्डन । काण्डस्य मममेदित्व प्रसिद्धम्। तडिनत्वं न वर्णन विरोधः। पजिागो वीरतरोऽस्त्रकण्टक इति हारावलो। मर्मरहस्य तदभेदकैन वीरतरेणातिरेणेति परिहारः। पतितेन भूमाव- पतितेन नानासवामनानकमद्यासक्रेनेति विरोधः। मैग्यमासवः शोधरित्यमरः । पपतितेनाप्रायचित्तारण। नाना मवा पने कयज्ञात वासनेनेति परिहार: । यत: सवो. वरो याग इस्यमरः । पजातमदेनासम्भतदानेन सप्रतीकेन तवामक गजेनेति विरोध: । पातमदेनामश्चाताइसारण सुष्टु प्रतीकमा यस्व तेनेति परिहार: पत्र प्रतीको. ऽवयव इत्यमरः । सुदर्शनेमाचक्रण। विष्णुचक्रस्य मुदर्शन इति सषति विरोधः । पचके पादम्भेन । ननावने समूह च दम्भे भेदरथाइयोः । इति रन्तिदेवः । शोभनं दर्शन ।

·५२ वासवदत्ता। कुलप्रदीपेनाग्रन्यिनापि वंशपोतन निदाघदिवसेनेव वृषविक- तिरुचिना माधविरामदिवसेनेव तपस्यारभिखाग्रहलापि काव्यजीवोन पौरजनेनानुगतं धनागमदिवसेनेव दर्शितखण्हा- श्रेच वेलातटेनेव प्रवालमणिमरिहतेन देवाननाजनेनेवेन्द्राणी- परिचयविदग्धेन वनगजेनेव पनवपल्लवितरुचिना कोकिलेनेव परपुष्टेन भ्रमरेणेव कुसुमेषु लालितेन अलोकसेव रहाकष्टि- यस्येत्यविरोधः। न पवेष गरुता पततीत्यपचपाती तेन हंसम पक्षिणेति विरोध:। प्रकारे विपी पक्षपाती ताहशेन सेन विण्डेन निलमिन वेति परिहारः। पवारी वासुदेवः स्यादित्य कातरः। सो विगुडे निलमि श्रेष्ठ च विगारे। इति विन। र म विदित: रहस्य तैलस्व आयो येन तेनापि कुलप्रदीपेनेति विरोध: न विदितः सर- चयोऽनुरागक्षयो यैन। कुलस्य वंशस्य प्रदीपेन प्रकाशनेति परिहारः। पन्थिना पर्व रहितेन वंशपोतेन वंशीयेति विरोधः । पयन्थिना गुदयेन वंशपोतेन सत्कुला के अत्यविरोधः। निदाघदिवसेनेव वृषेण हपममहमणेन विवहितचिना प्रवद्धतापनेत्यर्थः । पञ्च । हर्ष धर्म विवईितरुचिमा। माधविरामदिवसेनेव तपस्यस्य फालगुनस्वारभिषा। स्यात् सपस्यः फाल्गुनिक रत्यमरः । पर्व। तपस्या तपपरण' तदारम्भिषा पगडणापि काव्यजीवन एक्रगुरुबुधेन । पर । काव्यस्य नौवनाशयन। वेशाबनेनाधि- ष्ठितमित्यन्वयः । धनागमदिवसेनेव दर्शितवण्डामेण दर्शितखमेधेन। पर। खडा दननक्षतविशेषः। सथा च वामनः । विचिवमौषत्परिमण्डलंच चतः समन्नादिकपे. तम् । खण्डाभमे तहशनायलेख बिम्बाधरोत्साविभूषणाय । पति। बैलालटेनेव प्रवाला विद्रुमा मण्यश्च तैमगिरतेन। फ्वं। प्रवालगत्तम विदुमैर्वा मचिमिममितेम यहा। प्रवालमणिर्दन्तक्षतविशेषः । तथा च वामनः । गाढ दन्तोष्ठसंयोगात् स प्रवास मणिभवेत। इति । देवानाजनेनेवेन्द्राणी गची नस्याः परिचयारिदग्धम। पर्छ। इन्ट्राणी रती वन्धविशेषः। निजकवायसनतजानुभ्यां भवति चाभ्यामान । राणी. रचितत्वादिन्द्राणीत्याख्यया बन्धः इति । वनगजेनेव पनवे किसलये पनविता विदा रुधिरिला येन तेनेव। पर्व । पल्लव: पल्लवेषु वा विटपिटेषु वा विवतिकचिना। पनव: किसलये खिड्गे विसारे विटपेऽपि च । पति वित्रः । कोकिसेनेव परमात पुरेन । पर्य। परमत्यर्थ पुटेन। अमरेणेव कुसमेषु पुणेषु लालितेम । पी। कुममषुणा कामिन जालिसेन । मलोकसेव रक्तालटो रुधिराविधिक निपुवेन! - - ·वासवदत्ता। ५३ निपुणेन याजकेनेव सुरतार्थिना लहानटबाहुनेव वलाइजङ्गेन गरुडेनेव विलासिहृदयतापकरणान्धातुरेणेव शूलानापुपरिंगतेन वेश्याजनेनाधिष्ठितं कुसुमपुर नाम नगरम् । यत्र च सुरासुर- मौलिमालालालितचरणारविन्दा शुम्भनिशुम्भमहावनदावज्वाला महिषमहासुरगिरिवचसारधारा प्रणयप्रणतगङ्गाधरजटाजूट- स्खलितजाह्नवीजलधाराधीतपादपद्मा भगवती कात्यायनी वेतालाभिधाना स्वयं प्रतिवसति । यस्य च परिसरे सुरासुर- मुकुटकुसुमरजौराजिपरिमलवाहिनी पितामहकमण्डलुधर्मद्रव- ततजोणितनित्यमरः । जलौकसेनेति पाठे पूर्वनोक:शब्दात् स्वार्थेऽगा पश्चात् समासः पचे। रक्तानामनुरक्तानामाक्रष्टिस्तव निपुणेन । शाब्दिकम्नु अन्नौकाभिः कथितोय जलौकसः। इतिशब्दर्भदप्रकाश: याजकनेव मुरता मरत्व तदर्थना। मावे तल । क्लन्त स्वियामिति स्त्रीत्वम। पर्न । मुरत निधवन' दार्थना। महानटबाहनव शिवभुजेनेव दलाह जरेन। पक्ष । वत्नाहिलासिना। भुनओहि विनामिनोरिति वियः। . गरुड़ेनेव विल प्रासितुमुपवेष्ट शीलं येषां तेषां सपाणां हुदा तापकरण । पर। विता- सिनां स्वासङ्गतविन्नमनशीलानां हृदयतापकरण । अन्यायगर गूदानामपरिगन । दारा इत्यादाविवावयवाभिप्रायेण वहुवचनम् । अन्धामुरी भैरबैग चलान गपित इति कथा। पई। शूलानामुपरिंगतेन । अन्यव स्थिताभ्यो वेश्यालय नेति भावः । मृत्यो प्रहरणे गूलः केतन योगगेगयोः। खनादश वधायऱ्यार कील परायोपिति । इति विश्वप्रकाशः। यत्र कुमुमपुरं वेतालाभिवाना स्वयं प्रति यताति सम्बन्धःमुरा- सुरति स्पष्टम्। गुम्भनिगुम्भावेव महावन तस्य दाववालार गावा. दवटावा बनारण्यवही इत्यमरः। महिपति रूपकम् । विषयमंदलावर धनं विषयस्य गत् । इति लक्षणात्। प्रणयन प्रोत्या प्रपती गाधरलय नटानयात् इलिता या गावी- मलधारा तया धौतपादपद्मा। एतेन न केवलं मतव प्रपनाम किन्तु सपबापि पादचा- लगमाचरितमिति ध्वनितम् । तेनातिवल्लभात्व ध्वनितम् । एस पुरस परिसरे प्रान्से भागीरथी गङ्गा यहतोति सम्बन्धः। सुरासुरति । पितामहस्य ब्रह्मणः कमण्डलोधर्म- द्रवरुपा धारा। धरातलमतसगरमतशतस्य सुरनगर समारोगार्थ पुग्ज:। पर बतस्य कटकषणेन गण्डस्थलघणेन कम्पित्तटरिचन्दनस्य स्पन्दनेन प्रसन मुरभि ·५४ वासवदत्ता। धारा धरातलगतसगरसुतशतसुरनगरसमारोहणपुण्यरज्जुरेरावत कटकषणकम्पिततटहरिचन्दनस्यन्दनसुरभितसलिला सलीलसुर- सुन्दरी नितम्ब विम्बाहतितरलिततरङ्गा स्रानाक्तीर्णसप्तर्षिजटा- टवीपरिमलपुण्यवेणिरणतिलकमुकुटजटाजूटविकटकुहरभ्रान्ति- ननितमस्कारतयेव कुटिलावर्ती धरणीव सार्वभौमकरस्पर्शोप- भोगक्षमा जलदकालसरसीव गन्धाधोपरिभ्रमदभ्रमरमाला- नुमीयमानजलमग्नकुमुदपुण्डरीका छन्दोविचितिरिव मालिनो- सनाथा हतान्धतमसापि तमसान्विता वीचिकलिताप्यवीचि- दुर्गमा भगवतो भागीरथी वहति। यच्च दिशि दिशि तारागण- मिव कुसुमनिकरमुद्दहशिरुत्तम्भितजलदैरनूरकरकशाभिघात- परवश-रविरथसुग्गग्रास विषमितपल्लवैश्चन्द्रचमूरुचरणसङ्घान्ता- मृतकणनिकरसेकसजातबहलसकुमारनवकिसलयसहस्रदर्शि- सलिला। मलौल क्रियाविशेषणम् । क्रियाविशेषणम्। सुरसुन्दरीनितम्बबिम्बातिभिसरलसरहा। मानावतीर्णसप्तर्षिजटाटव्या: परिमलपुण्यवेणिः पुण्य प्रवाहा। एपतिलकपन्द्रो मुकुट यस्य तस्य जटाजूटविकटकुहरे धान्निर्भमण' तेन जनितसंस्कारतयेव कुटिख पावर्ती जल- भमतदती। स्यादावर्तोऽम्भसा भ्रम इत्यमरः । धरणीव सार्वभौमसक्रवर्ती। पते । सार्वभौम उत्तरदिग्गजस्तस्य करम्पर्शोपभोगक्षमा। उभयोरेकदिक्थत्वादिति भावः । म्पर्श : स्पर्शनदानयोरिति विश्वः । जलदकालसरसीव गन्धान्धीपरिधमन्तौ चासो धमर- माला तयानुमीयमानानि नलमग्र कुमुदपुण्डरीकाणि यस्यां सा। पचे। कुमुदपुरोकी दिग्गजी। छन्दोविचितिगन्यविशेषस्तदन्मालिनी छन्दोविशेषसेन सनाथा । ननमयय- युनेयं मालिमी भोगिलोकः। पते। मालिनीनामिका नदी। इसाधतममापि नाशि- तान्धकारापि तमसान्धकारणान्वितेति विरोधः। तमसानामिकया नद्यान्वितेति परि- हारः। वौचिभिस्तरीः कलिता व्याप्तापि न वीचिभिगमेति विरोध:। पचे। अवीचिनरकमैदः । तदासपनावीचिमहारौरवरौरवाः । इत्यमरः । सम्बवातियोण्या उपवनपादपरुपशोभितमित्यन्वयः। दिशि दिशौति स्पष्टम्। अतएवोलम्भितजलदः । चनूरुरिति। पश्चादसाउनी कत्यमरः। ग्रासो भक्षणम्। शेषं स्पष्टम्। भरत.

·वासवदत्ता। ५५ सदा ताकालसन्ध्याविभ्रमैर्भरतचरितैरिव रामाश्चितैर्महाबोरिव नारिकेलीधरैरसंस्कृततरुणरिवातिदूरप्रसारिताक्षर्मत्तमातङ्गकुम्भ स्थलदारणोद्यतसिंहरिवोद्यतर्कसरैः सारिष्ट रपि चिरजीविभिन- पवन-पादपैरुप-शोभित-मदितिजठर-मिवानक देव-कुलाध्यासित पातालमिव महाबलिशोभितं भुजङ्गाधिष्ठितं च सुरान्नयैरपि पवित्र भोगिभिरपि निरुपद्रवम् । यत्र च सुरतभरखिन्त्रसुप्त- सोमन्तिनीरत्नताटङ्कमुद्राङ्कितबाहुदण्डः प्रचण्डप्रतिपक्षलक्ष्मी- केशपाशकुसुममालामोदसुरभितकरकमल: प्रशस्तकेदार इव बहुधान्यकार्यसम्पादकः शृङ्गारशेखरो नाम राजा प्रतिवसति । या बलभित् पावको धर्मराण निति: प्रचेता: सदागतिर्धनदः चरितैरिव सदा रामाश्रितः। पर्ने। सन श्रेष्ठो य पारामस्तदायितैः। असंक त- तरुणैरिवातिदूरं प्रसारिते अक्षिणी येस्तैः । कटाक्षदर्श नानभिज्ञत्वादिति भावः । बहुव्रीही सक्थ्यक्षणो स्वाङ्गात् पजिति षच् । यहातिदूर प्रसारिता अचा: पाशका यस्तै : । अथाक्ष- मिन्द्रिये । नायूताङ्ग इत्यमरः। पचे। प्रक्षा विमीतकाः। विभीतकः । नासम्तुषः कर्षफलो भूतावास: कलिद्रुमः । इत्यमरः । मत्तमातङ्गकुम्भस्थलदारणोद्यतमिहैरिवोद्यत- केसररुडूतस्कन्धकेशः । जातिवर्णनमेतत् । पटे। केसरावृक्षाः । चाम्प यः केसरो नागकेसर प्रत्यमरः। सारिष्टैरपि मरपसूचकयोगविशेषसहितरपि चिरजीविभिः । पर्व। मारिष्टः फेनिलचसहितः। परिष्ट: फेनिल: समावित्यमरः। पदितिजठरमिव देवमातुरुदर- वदनेकं देवकुलं देवसमूहस्ते नाध्यासितम्। पई। देवकुलं दैवग्रहम् । सगलये- मद्यग्रहेरपि पविवमिति विरोध: मरालयदेवग्रहैरित्यविरोधः। भोगिभि: सरपि निरुपद्रवमिति विरोधः । भोगिभिः सखिभिरिति परिहारः । यव कुसमपुर- नामनगरे सहारशेखरो नाम गजा प्रतिवमतीति सम्बन्धः। सुरतेति स्पष्टम् । प्रचण्ड इति स्पष्टम्। अनेन कचग्रहणपूर्वकमरिलमौः स्वायत्तीकतेति ध्वनितम् । प्रश- स्तकेदार इव विपुलदेवमिव बहुधान्यकार्यसम्पादक: पुनपुसकयोर्वप्रः केदारः क्षेवमित्य- मरः । पचे। बहुधा बहुप्रकारणान्य कार्यसम्पादकः । यः सारशेखरो वलभिव- बलभेत्ता। पावकः पविवकर्ता। धर्मण राजते धर्मराट । निर्गतार्ति: म्यर्धा यस्य ऋतिर्गतौ घणायां च स्पर्धायां च मे पिच। इति रभसः। प्रकष्टं चेतो यस्य ·५६ वासवदत्ता। शङ्कर इत्यष्टमूर्तिरप्यनष्टमूर्तिः पार्थ इव सुभद्रोपतः सभीमसे- नय कण इव सत्यभामोपेतः मबलथ । सुराणां पातासौ स पुनरतिपुण्य कहृदयो ग्रहस्तस्यास्थाने गुरुरुचितमार्गे स निरतः ॥ करस्तस्यात्यथं वहति शतकोटिप्रणयितां स सर्वस्व दाता तृणमिव सुरेशं विजयते ॥ जीवाक्कष्टिं स चक्र मृधभुवि धनुषः शत्रुरामोहतासु- लक्षाप्तिांगणानामभवदरिबले तद्यशस्तेन लञ्चम् । सतामा रानमः। सबल: ससैन्यः प्रचेताः । साक लोन गतिनियांहो यममात् धनदो धनदाता। थहरः कल्याणकारी। पक्ष। बलभिदिन्द्रः। पावको वह्निः। धर्मराड् यमः । नि तो प्रचेता वरुणः । सदागतिवायुः । धनदः के बेरः । गडर: शिवः । इत्यष्टम् - तिरष्ट गुणविशिष्टा भूनिरस्वत्यष्टमूर्तिर प्यनष्टमूर्ति: । नाष्टौ मूर्तयोऽस्व न्यनष्टमूर्तिरिति विरोधः। भनष्टा मुर्ति र स्यं न्यन टनूर्ति रिति परिहार:। पार्य दवा न इव सभद्रयो- पेतः। भीमसेनेन सहित: सभीमसेनः। पले। शोभनभट्रेण कल्याणेन युतः । मोमया सेनया सहितः। कृण इव सत्यभामयोपेत: सबलः सबलभद्रः। सत्य' च भा च दीप्ति 7 मा च लक्ष्मी ताभियुतः । सुराणामिति पमाविन्द्रः सुराणां देगानां पाता रक्षकः । मद्यप इत्यपि ऋषमहिवार्थः सार- शेखरः पुनरतिपुण्य परिवमेकं हृदयं यस्येत्य स्कर्ष इन्द्रात्। तस्ये न्द्रस्यास्थाने सभायां गुरु हस्पतिर्यहो गहे पठितः। तस्येन्दस्यास्थाने गुरुमहान् ग्रहो निश्च इत्यर्थश । निर्वधोपरागाकादयो यहा इत्यमरः । स राजोचितमार्ग निरतः सकः। तस्ये न्द्रस्य कगे हम्नः शतकोटि पयिता वचप्रणयितां वहति । शतकोटि: वरुः शम्बो दम्भोलिरश- नियोः । इत्यमरः। शतकोटिमकट्रव्यप्रणयिता साभिलापतेति याचकरूपोऽयंश्च । स गजा सर्वस्व दाता । न लोकति निषेधात कर्मणि षष्ठी न। सुरेशमिन्दं तणमिव विना यते । विपराभ्यां करित्यात्मनेपदम् । विरोधाभासोऽलकारः । शिखरिणी छन्दः । रसैक्ट्र- किन्ना यमनसभला ग: शिखरिणी। नौवेति। स महारशेखगे मधभुवि धनुषो मौवायाः प्रत्यवाया पाकष्टिमाकर्षणं धकं । शवप्तासुरासीत्। धनुषो नौवाकटि: शवीमरपमित्यसात्यलबारः। चपलातिथयोनिश। मौर्वी जौवा गली गल्या शिक्षा ·वासवदत्ता। मुक्ता तेन क्षमेति त्वरितमरिबलैरुत्तमाङ्गः प्रतिष्ठा पञ्चत्वं हेषिसैन्ये स्थितमवनिपति प संख्यान्तरं सः । यत्र च राजनि राजनीतिचतुरे चतुरुदधिमेखलाया भुवो नायके शासति वसुमतौं पिटकायें सुषोत्सर्ग: शशिन: कन्यातु सारोहणं योगे शूलव्याघातचिन्ता दानच्छेद: करिकपोलेषु दक्षिणवामकरण दिनिश्चये शरभेदो दधिषु शृङ्खलाबन्धो वर्ण- ग्रथनासूत्प्रेक्षाक्षेपः काव्यालङ्कारेषु लक्षदानयुतिः सायकानां स राजा इति हैमः। परिवले मार्गणानां लचाप्तिरभवत्। तेन राज्ञा तेषा- मरीणां यशो लब्धम् । तेन राजा क्षमा चान्तिर्मनेत्यरिबलस्वरिनमुत्तमाः प्रतिष्ठा मुक्ता। देषिसैन्ये ऽरिवले पञ्चत्व मृत्यु : स्थितम्। स्यात् पञ्चता कालधर्म इत्यमरः । समान्तर युद्धान्तर न प्राप । एकस्मिन्बे व युद्धे ग्पूिणां नाशादिति भावः। मृधमास्कन्दनं सडामित्यमरः । लत्य लघरव्यं चेति च। शेषोऽप्यव । सग्धरा छन्दः। सवैयांना वयेष विमुनियतियता स्रग्धरा कौति नेयम्। यव यस्मिन् चतुरुदधिमेखलाया भुवी मायके राजनीतिचतुरे राजनि वसुमतौं पृथिवौं सति मति। परिसकायाह । पिट- काय वृषस्य नौलस्यान्यस्य वोहाइपूर्वकम्त्यागः। वषो धर्मय एवकारः सर्वत्र योज्य: यद्यपि पदार्थान्तरेणापि परिसक्योपपद्यते तथापि ससन्ततिकस्य व मतिरिति ध्वनयितुम- मालय पिटकायस्य वर्णनमिति भावः। शशिन एव कन्या तुला च राशिम्तस्यामारोह पम्। तुलारोहणयोग्यस्यान्यस्यापराधिनोऽभावादिति भावः। योगे विष्कम्भादियोग एव गूलव्याघाती योगविशेषो तयोयिन्ता न तु गूलन व्याघातस्ताडनं तस्य चिन्ता। करिक- पोख एव दानस्य मदस्य विच्छेदो न तु वितरणस्य विच्छेदः। दिनिश्य एव दक्षिण- वामकरणम् । पम्मादय' दक्षिणोऽमादय वाम इति। दचिणवामी हस्ती पादौ कणी वा। तयोः करवं छेदनम्। कत्र हिंसायाम्। वाइलकाडावे ल्युट्। दधिष्व व शरभेदः शरस्य दध्ययभागस्य भेदी नायो न तु शर्वाणभेदः । वर्षयधनाखे व काव्यप्रसिद्ध बन्धविशेषेष्वेव सालाबन्धनं न तु शालायाः पादबन्धेन बन्धः । कायालसरव दोन- सापः । उत्प्रेक्षाचेपावलहारी ताक: शब्दो लक्ष्यत इत्ये कवचनोपपत्तिः। उत्प्रेक्षा- नवधान तयाचेपो निन्दाऽतोऽन्धन नास्ति । उत्चानवधानापि काव्यालारणेऽपिच । रवि विश्वः। प्रवर्शपनिर्वादपरीवादापवादवत्। इत्यमरः। सायकानामेव लक्षस ·५८ वासवदत्ता। कियां मर्वविनाशः कोशसङ्कोच: कमलाकरेषु जातिहीनता दुष्कुलेषु न पुष्पमालासु शृङ्गारहानिर्जरत्करिषु न जनेषु दुर्व- योगः कटकादिषु न कामिनीकान्तिषु गान्धारविच्छेदो रागेषु न पौरवनितासु खर्माभावो नीचसेवकेषु न परिजनेषु मलिनाम्ब- रत्वं मिशासु न जनेषु चलरागता गोतेषु न विदग्धेषु वृषहानि- निधुवनन्तीलासु न पौरेषु भङ्गरत्वं रागविवतिषु न चित्तेष्वनङ्गता कामदेवे न परिजने मारागमो यौवनोदयेषु न प्रकृतिषु हिजा- घात: सुरतेषु न प्रजासु रशनाबन्धो रतिकलहषु न दानानुमति- दान खण्डन तस्य च्युतिन तु लवदानस्य वितरणस्य युतिः। किपामेव सर्वविनायः सब- नागो व्यक्ताभिप्रायेण बहवचनम्। न तु सर्वेषां वौनो पतियां नाशः। कमलाकरे व कोशम्य कालस्य सोचो न तु कोशस्य सहीतधनस्य सडोषः। दुष्कुलेष्व व जात्या मामान्य न हीनता न पुष्पमालास । तव मातीनां तत्कसमानां सत्त्वात्। जाति- प्रांत च सामान्यमित्यमरः । नरकरिष्ये व मारहानिर्मानहानिनं तु जनेषु सवारस्य रसम्य हानिः। रसे नाम्य च मङ्गारः करिमण्डन एवच । इति वित्रः। कटकादिष्ये वाभरणेने व टुवर्णस्य रजतस्य योगो न तु कामिनीकान्तिषु कसितवर्ण योगः । दुवमा रजतं कृप्यमित्यमरः। रागच व गान्धारस्य स्वरस्य विच्छ दीन तु पौरवनितास गान्धार' सिन्दूर सस्य केदः। एतेन न काप्येतद्राज्ये विधवेति पमितम्। निषादष भगान्धारल्यमरः। गान्धार रक्तवर्ण च मिन्दर रकवालुकम् । इति हारावलो। मौनमेनके व खमस्य परम्परागृहरभावी न तु परिजनेषु खमस्य वस्त्रभेदस्य पौरुषस्य वाभावः। खम: परम्परागडी वम्बभेदेऽपि पौरुषे। इति धरणिः। निशाख व मदि- माम्बरत्व' न जने । पम्बर वस्त्रमाकाशश। गौतेष्वव गानेष्वेव चलरागता न विद- ग्धेषु। रागी माग्नवादिरनुरागथ। निवनलीलाव व पस्य पकस्य हानि पौरेष उपम्य धर्मस्य हानिः। ज्येष्ठाम्वधर्मपक्रषु स्मृतोऽसौ उपमे उषः । गगविततिष्व व महारत्व न चित्तष भारत्व फुटिलत्वम्। कामदेव एवानताशरोरत्व न परिजननातासम्बन्धिता। यौवनोदय एव मारस्य कामस्योदयो न परिजने मारय मारणम्योदयः। म प्राणत्यागे। मङ्ग प्राणत्यागे। भावे घत्र । सुरतेष्वे व हिर्दन्तराघातो न सु प्रत. तिषु राज्यानेषु प्रजासु च हिजानां ब्राणानां पति वा घातः। रतिकलीवर ·वासवदत्ता। ५८ धररागिता तरुणीषु न परिजनेषुकतनमन्लकेषु न पुग्न्ध षु निस्त्रिंशत्वमसीनां न पुरुषाणां करवा जाशो योधानां पर व्यवस्थितः। यस्य च महिपो दिग्गजकपोलमदले खेवानन्दिता- लिगणा पार्वतीव सुकुमारा सर्वान्तःपुरप्रधानभूतानङ्गवती नाम । तयोश्च मध्यसोपान्ते वयसि वर्तमानयोः कथमपि दैववशात् त्रिभुवनविलोभनीयातति: पुलोमतनयेवानन्दितमहनवा तनया वासवदत्ता नाम बभूव । अथ मा रावणभुजेवोल्लामित- गोत्रा परिणाममुपयात्यपि यौवनभरे परिणयपराङ्म खौ तस्थौ । एकदा तु विजग्भमा गसहकारकोरकनिकरम्बनिपतितमधुकर रसनाया: काचाः बन्धन न दानानमतिष रसनाया जिह्वाया वन्धो जड़ता ! म्त्रीकस्यां मेखला कासी सत्र की रमना तया। रसना रमना जिहु त्य भयवामरः । तरुणीव वाधरस्वाधरोष्ठस्य रागिता न परिजनेप्दधर नीचे नुरागिता । अन्नकैद व कर्तनं वेदनं न पुरभीषु स्त्रीषु मूकोत्पादनम् । दाग. स्वात् तु कुटुम्बिनी। पुरन्धोत्यमरः। कर्तनं च इयोन्दै नारीणां सूवनिर्मितौ। इति विश्वः। असीनामव खानामेव निम्त्रि शत्वम् । निर्गतस्विशयोऽनिभ्यो निस्त्रि शस्त्त्वम्। सहयाया- तत्पुरुषस्य वाच्य इति डन् । न पुरुषाणां निस्त्रिंशत्व क रत्व नि:क्लपत्व' वा । निष्करुणेऽथ निम्विशः क र खऽपि चेप्यते । इत्य तरतन्त्रम्। योधानानेव पर केवलं करवालन खड्गन नाशो व्यवस्थितो नान्यत्र करस्य राजभागस्य हस्तस्य वा वलानां शिशूनां कंगानां वा नाश: । यस्य राहारशेखरस्व महिण्यनइवती। नामैति प्रमिहावित्यन्वयः । दिग्गजकपोलमदलेखेवानन्दितोऽलीनाम्। पी। पालौनां सखीनां गणो यया सा। पार्वतीव शोभन: कुमारः कार्तिकेयो यस्याः । पचे। मुकुमारातिमुटुला सर्वप्वन्तःपुरषु प्रधानभूता। प्रधान लीवमेकत्वं प्रधानस्त त्तमे पुमान् इति मेदिनी। तयोरनवतो- घडारशेखरयोः। कथमपि यवन । यवस्थापि स्वतोऽप्रभुत्वादाह । दैववशात् । विभुवने विलोमनीया लतिरभिलपणीयाकृतिः। अतएव पुलोमतनयेव शचीवानन्दितः सहस्रनेव इन्द्रो यया सा। पचे। पानन्दितं सहस्राणां नेव यया । वासवदत्ता नाम तनया बभूव । अथ सा वासवदत्ता रावधमनियोजासितो गोव: पर्वसः। पवे। गोवं कुल यया सा। दोर्दीषा च भुना भुज इति मेदिनी। परिणाममुपयात्यपि यौवनभर परिक्ष यपराव खौ तस्थी। एकदा वसन्तवाल पानगामेत्यन्वयः । विजृम्भमाण इति । महार:

·६. वासवदत्ता। मालामदकलझारजमितपथिकजनसज्वरः कोमलमलयमा. रुतोद्धृत-चूतप्रसवरसास्वादकषाय-कण्ठकालकण्ठकुछतभरितस- कलदिन खो विकचकमलखण्डलीयमानमत्तकलहंसकुलकोला- हलमुखरितसकलसरोवरः परभृतनखकोटिपाटितपाटलिकुटमल- वृन्तविवरविनिर्गतमधुधारासारशीकरकणनिकरसमालम्वदक्षिण- समीरणबाण व्रणितपथिकजनवधूतदयो मधुमदमुदितकामिनी गण्डषसीधुसेकपुलकितबकुलो मदनरसपरवशविलासिनीतुला- कोटिविकट-चटुलचरणारविन्दमन्दप्रहार-प्रहष्ट-कोलितरुशत: प्रतिदिशमलीलप्रायगीयमानगीतश्रवणोत्म कखिलजनप्रारब्धचर्च- रोगीताकर्णनमुच्यमानानकपथिकशतो दुर्जन इव सतामरसो दुष्क ल एव जातिहीनो रावण इवापीतलोहितपलाशशतसेवितो शब्दविशेषः। कोमलति । करायः सुरभिः कः स्वरो यस्य । ट्रऽजारागे सुरभी. से वर्ण कषाय इति विश्नः। सुरभि: स्यान्ममोजेऽपौति रखकोयः। कण्ठो गले सन्निधाने ध्वनी मदनपादपे। पति विशप्रकाशः । कलकण्ठः कोकिल: । तामाक्ष: कोकिला पिकः। कलकगठः काकपुष्ट प्रति हेमः। कुहरुतम् । मरितं पूरितम्। विकचेति । परभतेति । कोटिरयम् शौकरा विन्दवः । शौकरोऽम्बुकणाः स्मृता इत्यमरः। समालो मिलितः । वणित सव्रणम् । मधुमदति । नवा रोगमेन सपुलक वाचरित इति भावः । तथाचोक्तम्। पादाहत: प्रमदया विकसत्यकः गोकं जहाति बकुलो मुससौसिक्तः । इति । तुलाकोटिमनौर' तेन विकटं विरहिणां चटुलं आपलं यचरणारविन्दम्। प्रति- दिशमिति । वौसायामव्ययीभावः । थग्दादित्वाच्। पनौलप्रार्य ग्राम्यप्रायम्। चचरी चाचर इति भाषायां प्रसिद्धम्। दुजैन इव सता साधूनामरसोऽनोतिनमकः। पर्च। सामरसेन कमीन सहितः। सतामरसः। परेश तामरसमित्यमरः नातिः सामान्य तेन होमः । नातिर्जातं च सामान्यमियमरः। पञ्। मातिर्मालती समना मालतो नातिरित्यमरः । रावण वापीत लोहितं पिर यवाह: पलायम रचना यतः सवितः। कपिरसम्मोहिवासाचनमोषितम् । इत्यमरः । इसिी रामसर पचासम्बद्रमः पतः। इतिः। परे। बामौतरोषपोतबालोतर: पलानी ·वासवदत्ता। ६१ महाशृङ्गारीव सुगन्धवह: सुराजेव समृदकुवलयो वास्तविक इव विवर्धितसुखाश: सत्कविकाव्यबन्ध इवाबडतुहिन: सत्पुरुष इव दोषानुबन्धरहितःकैवर्त इवाबद्दराजीवोत्पलशाल: समृडकासार- शकुनिसार्थ इव निन्दितमरुबकः शक्र देवेन्द्राणीरुचिसहावीर इवाधरोकतदमनकः खिड्न इवाम्लानसुभगो वसन्तकाल आज- गाम। अतिदूरप्रमुडेन मधुना जगति को वा न विक्रियते यद- पलाशतत्तशतैः सेवितः। रोहितो लोहितो रक्त इत्यमरः । रोहितो लोहितो रक्त इत्यमरः । नारीव सुगन्धं मुगन्धद्र वहति तादृशः । पचे। शोभनो गन्धवहो वायुयस्मिन् सः। पृषदश्वो गन्धवही गन्धवा. हानिलाशुगाः । इत्यमरः । सुराजेव । न पूजनादिति निषेधान्न टच। समृद्धः कुवलयो भूवलयो यस्मात् । पचे। समहानि कुवलयानि यस्मिन् । वास्तविक इव तात्विक पदार्थ व विवर्धिता मुखस्वाशा येन । पक्ष। विशेषण शरदपेच्या वर्धितः सुखागो राजतिमिषः। केचित् तु वास्तविको वाटिकापाल इत्याहुः । सुखाशो रानतिमिष: शोभनाशाप्रचेतसोः इति विश्व: । सत्कविकाव्यबन्ध वाउडान्यप्रयुक्तानि तु हि नाचयानि यन। पचे। तुहिनं हिमम् । सत्य रुष इव दोषस्थानुबन्ध न रहितः। पहे। दोषा राविस्तदनुवन्धन रहितः। राविज्ञासारम्भकत्वात् तदपक्षपातितेति भावः। मीने मेषे वमन्तः स्यात्। मीनराशिस्थसूर्यस्य नवांशोत्तर दिनमानम् । ३० । ३। राविमानम् । २६ । ५७ इति प्रमिडं ज्योतिषे। कैवर्त एव दाश इवायदा राजीवोत्पलशाला मत्स्यभेदा येन सः। राजीवाल्या मृगे मत्स्य पन राजोपजीविनि इति विश्वप्रकाशः। कैवत दायधीवरी। रोहितो महर: शालो राजीव: शकुलग्निमिः । इति योरमरः। पक्षे । राजौवं पद्ममुत्पलं कुवलयं गाला हक्षाः। स्वादुम्पलं कुवलयमित्यमरः । शाल: पादप- माने स्वात् प्राकार शकटुमे। इति विश्वप्रकाशः। समडकासारस्तत्सम्बन्धी शकुनि- सार्थ: पक्षिसमूहः । समीरणो मरुवकः। कासार: सरसी सरः । शकुन्तिपरिशकुनि इति विष्वमरः । मरुभा इति लोके । यहा मरुवक: पिण्डीतक: । पिण्डीतको मरुवक: असन: करहाटकः। इत्यमरः । मैनफल इति लोके । पञ्। मरुवको मरुदेशस्थो वकः । शक श्वेन्द्रासी शचौ तस्यां रुचिरमिलाषो यस्य । पते। इन्द्राणी निगुखौ। सिन्दुवा- रेन्द्रसरसौ निगुखौन्द्राणिकत्यपि। इत्यमरः। मेउडी इति ख्याता लोके । वसन्तप्रक- रब एव दमनकषवर्णनान्महावीर वेति प्रतिप्तः पाठः। खिड्ग इव विट इवाखान- ममगः । पचे। प्रधानमहासहाभिः सुभगः। अम्बानस्तु महास हेत्यमरः । कठसया ·६२ वासवदत्ता। तिमुक्तको मुनिरपि विचकास। कुसुमशरस्य नवचूतप्रसवशर- मूलनिलीना मधुकराली यन्त्रणव रेजे। वृन्तविनिर्गतविचकिल- कलिकातले मञ्ज गुञ्जन् मधुकरो मकरकतोस्त्रिभुवनविजयप्र- याणशङ्खध्वनिमिव चकार । नक्यावकपमपल्लवितसनूपुरतरुणीच- रणप्रहारानुरागवशाववकिसलयच्छलेन तमिव रागमुदवहद. शोकः। मधुरमधुपरिपूरितकामिनोमुखकमलगण्डषसेकादिव तद्रसमात्मकुसुमेषु बिभ्रद कुलतरू रराज । अन्तरान्तरा निपति- तमधुकरनिकरकिमोरित: कङ्कलिगुच्छोईनिर्वाणमनोभवचिता- चक्रानुकारी पथिकजनहृदयदाहमुवाह। विकविचकिलरा- जिरलिकुलशबलेन्द्रनीलमणिमयी मुक्तावलोव मधुथियो रुरुचे । विरहिणां हृदयमथनाय कुसुमशरस्य चक्रमिव नागकेसरकुसुम- मशोभत । पथिकजनहृदयमत्स्य ग्रहीतु मकरको: पलाव इति त्याता। पतिदूरप्रहाईन मधुना वसन्तन मन वा जगति को न विकियते । कमसि लट् । प्रतिमुक्ता को मुनिरपीति स्पष्टम् । पते। पतिमुक्तक: पुण्ड को मुनिरगम्यो विन. कास । उत्प्रेचयाह। कुसुमशीति । शराणां पवरचना यन्त्रणा परिकीर्तिता हारावली। यन्वर्ण स्वानियमने बन्धने रसणेऽपि च । इति विश्वप्रकाशः। शेषं स्पष्टम् । वन्तति । सन्तात् प्रसवबन्धनादिनिर्गसानां विचकिलाना मल्लिमैदानां कलिकास्तामा तले मच गुनन् मधुकरी मधुव्रतो मकरकेतोस्त्रिभुवनविजयप्रयापध्वनिमिवाकरोत् । स्मृतो विचकिलो मल्लीप्रभदै मदन पि च । इति विश्वप्रकाशः। अशोको नवयावकपडून नव. खादारसेन पालवितं रक्तं सनपुर समीर तरुणीचरणं तस्य प्रहारस्तदनुरागवशान कि- सलयच्छ लेन तं रामवीदवहत् भवेत् पल्लवित लाचार सप्रसवे तते। रति विस- प्रकाश: । बकुलतरुमधना मोन परिपूरितं यत् कामिनीमुखकमलं तस्य गड बसेकात तद्रसमात्म कुसुमेषु विश्वदिव रराज। सक रराजे यव रो रोति लोपे दलोप इति दीर्घः । अन्तरा निपसितो मधुकरैः किर्मीरितचित्रः कडेलिगुकोऽशोकगुच्छोऽध निर्वाषम|पयान्न यन्मनोभवचिताचक्र' सदमुकारी विरहिणं हृदयदाहं मनस्तापमुवाह। वह प्रापणे। निर्वाषमतामममिति विश्वः। पलिकुलशबस्ला विकचविचकि नरानिर्मधुत्रिय इन्द्रनील. मपिमयो मतावलौव रुचे। विरहिणामिति म्पटम्। पथिकजनदयमन्स' यही ·वासवदत्ता। ६३ व पाटलिपुष्पमदृश्यत। कन्दर्प केन्निसम्पल प्यटनाटोलनाटत- टधम्मिल सलनमिलितपरिमन्नसमृडमधुरिमगुण: कामक नाक लापकुशन्लचारुकर्णाट सुन्दरीस्तनकलशघुस मधूलिपरिमन्ना मोद- वाही करणरसिककान्तकुन्तलीकुन्त नोल्लासनसशान्तपरिमल- मिलितालिमालामधुरतरझङ्गाररवमुखरितनभस्तलो नवयौवन- रागतरलकेरलोकपोलपालिपत्रावली-परिचयचतुरश्चतुःषष्ठिकला- कलाव-विदग्धमुग्धमालव-नितम्बिनी-नितम्ब बिम्ब-संवाहनकुशल: सुरतश्रमपरवशान्धीनोरन्धपीनपयोधरभारनिदाघजलकणनिकर शिशिरितो मलयानिलो ववौ। प्रत्रान्तरे वासवदत्तासखोजना- हिदिताभिप्रायः शृङ्गारशेखरः स्वसुतायाः स्वयंवरार्थमशेषधर- कुसमकेतो: पलाव व पचन मांसेनावति मव्यानां रप्नि मनयति हन्ति वा पलावोवडिशं तहत् पाटलिपुचमहम्नत। सदारैरिति शेषः । पाटलि: पाटला मोघेत्यमरः । पाडला । इवि लोके । बायोः शारिता पुरस्कृत्य तत्तद्देशाइनाभिः सह सम्भोगमनुप्रासेनाह। मल- यानिलो ववाविति सम्बन्धः । कन्दर्पकैलिसम्पत् कामक्रीडासम्पत्तिस्तस्यां लम्पटा: सका लास्थो बाटदेशस्त्रियस्तासां खलाटतटः। धम्मिनः संयप्ता: कैशास्तयोर्मलनेन मिलितः परिमलो नममनोहरो गन्धसेन समहमधुरिमगुणः । धम्मिल: संयताः कचा इत्यमरः । कामकलाकलापकुशलाः प्रवीणा या: कर्णाटसुन्दर्यस्तद्देशाङ्गनास्तासां स्तनकलीषु घुसणं तलिपरिमलतदामोदो तिनिहारी गन्धस्तहाही । स्तनस्पणे ध्वनिरप । कुडुमं पौतकावर घुसवं कुसुमान्तकम्। इति हारावली। पामोदः सोऽतिनिहारीव्यमरः । करीष मौताहारसंवेशकियादिषु रसिका: कान्ताः कुन्तव्यः कुन्तलदेशाङ्गनास्तामा कुन्तलाना केशानामुनासनेन सान्तपरिमवस्त न मिलितालिमाला धमरपश्यम्वासां मधुरतरझलार रबस खरितनभस्तलः। पनेन कचहणं मणितं च ध्वनितम्। करणं साधने वे कायकायस्थकर्मसु । गौताहारसंवेशक्रियाभेदेन्द्रियेषु च। बालवादी च करणः स्मृतः शूद्रावियोः सुते। इति विश्वप्रकाशः। नवयौवनरागतरलकेरलीनामित्यादि। कपोल- पालिपवावलीपरिचय सम्बन्ध चतुरः। पत्र परिचयेन निर्माणमपि ध्वनितम् । नितम्ब- संवाहनं ततस्पर्णोऽपि । स्पष्टम् । पवान्तरे वासवदत्तायाः सखोजनाहिदिताधिप्राय: सहा- रशेखरः खसताया: वासवदत्तायाः स्वयंवरार्थ' समगनृपतीनां सङ्गममकरोत्। ततो ·६४ वासवदत्ता। णितलभाजां राज्ञामेकत्र सङ्गममकमीत्। ततो दग्धकृष्णागुरु परिमलामोदमोहितमधुव्रतवातबहलगुमगुमायितमुखरितमति- रभसहासच्छटादीधितिधवलिमपरिमिलितमनेक-परिहासकथा- कलापविदग्धशृङ्गारिजनममाकुलं दह्यमानसमन्धिसौरभाकष्टपुरो- पवनषटपदकुलसमाकुलमर्जुनसमरमिव नन्दिघोषमुखरितदिग- न्तरं मञ्चमारुरोह वासवदत्ता। तत्र च केचित् कलाडुरा एव विजितनगरमण्डना अपरे पाण्डवा इव दिव्यचक्षुः कृष्णागु- रुपरिमिलिता अन्ये शरदिवसा इव सुदूरप्रवृहमुखाशा इतरे व्याहन्तुमुद्यता इव स्वबन्नार्थिनः केचिद्याधा इव शकुनथावकाः भूभुजां सम्मेलनोत्तर वासवदत्ता मञ्चमाहरोहत्यन्वयः। दग्ध: क्लचागुमः कालागुरुस्तदा मोदमोहितमधत्रतत्रातानां बहल गमगुमायितेन प्रचुराव्यकशब्दन मुखरितम्। पतिरभ सेति । चेटीनामित्यादिग्स्य। पनेकेषां भूपतीना परिहास: कुलपयोगपगुणहीनत्वेन परिहास:। कथाकलाप: योग्यानां वंशादिवर्णनसमुदायास्तवं विदग्धशतुरतज्ञो यः शारिजनो लोको नायिकानायकरसभावाभिज्ञ:सखोकपन न समाकुलं व्याप्तम्। जनो नोके महर्लोकात परलोके च पामरे। इति विशप्रकाशः । पामरे। इति विशप्रकाशः । कपोलापितोल्लासो भिनोटः स महात्मनाम्। विदीर्णास्थय मध्यानामवमानां सगब्दक: ॥ सहास इति वाग्भटालडारः। तथा च कालिदास: । ततो नुपाणां श्रुतहाति। यहा। पनेक- परिहामकथाकलापे इयो: परम्परानुरागानन्सरमनेकपरिहासकथाकलापे विदग्धः । एवं पूर्ववत् । तथा च कान्निदामः । तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी बेवधरा भाषे। पायें व्रजामोऽन्यत इत्यथैनां वधरमयाकुटिलं ददर्श ॥ पति। दुबमानेति पर्व विशेषणे गतार्थम् । पजुनसमरमिव मन्दिरोषेण तदभिधानेन रथेन मुखरितदिगन्तरम् । सदकम् । गाण्डीवं धनुरेतस्य इनमान् ध्वजभूषणम् । मन्दिघोषो रथशास्स गतिस्तस्य न भूतले । इति पर्छ । नन्दिरानन्दनो घोषम्न र्यादिशब्दस्त न मुखरितदिगन्तरम् । नन्दिरानन्दने प्रोकः प्रतीहारे हरस्य घ। इति विश्वप्रकाशः । यहा नन्दिामातमहसन इत्यर्थः । तेषा घोषेणेति पूर्ववत् । नन्दिरामन्दजामामिवयोरपि चेयते । इन्युत्तरतम्यम् । तब नेषु केचित कलारा व मूलदेवा व विजितनगरमगाना विजिततदभिधामवेश्या: कलाहुरेण कामशास्त्र कलाभिवतया नयरमाना बेग्या जितेति वाता! काँस्तो मूलदेवो सूख - ·वासवदत्ता। ६५ कचिदाखेटका इव रूपानुसारप्रवृत्ताः केचिज्जैमिनिमतानुमारिण इव तथागतमतध्वंसिनः केचित् खञ्जना इव सांवत्सरफलदर्शिनः केचित् सुमेरुपरिसरा इव कार्तस्वरमयाः केचित् विकचकुमुदा- करा इव भास्खद्दर्शननिमोलिता: केचिद्धार्तराष्ट्रा इव विश्वरूपाव- लोकनजनितेन्द्रजालप्रत्ययाः केचिदात्मनि वारणवुया बलवन्तो- ऽपि सुवाहा: केचित् पाणिग्रहणार्थिनोऽप्यसुकर मन्यमाना: केचिदधरोभूता अपि स्थिरा: केचित् पाण्डुपुत्रा इवाक्षहृदयज्ञान- हृतक्षमा: केचिइ हत्कथानुबन्धिनो गुणाढ्याः केचित् तिर्यग्गतयः सुगन्ध वाहाः केचित् कोरवसैनिका इव द्रोणाशासूचकाः केचित् कुमुदाकरा इवासोढशूरभास: स्थिता राजपुत्राः। तानेकैकश: ८ भद्रः कलाङ्करः । इति हारावली। विजितं नगरस्य मण्डनं भूषणं गैस्ते । सर्वोत्कृष्ट- भूषणधारणादिति भाव: । पर्ने । विना गरुडेन जितं नगर वागा पुर तस्य मण्डना वाणा- भरतल्या राक्षसा इवेन्यु पहासोऽपि । अपर पाण्डवा इव दियचनः क्षण: या द्रौपदी गरवो ट्रोणादयो द्रौपदीगुरवो वा तैर्मिलिता: पन। दियच तुषः मुन्नीच नाय ते कृपयागुरुपरिमिलिताय कालागुरुधपधपायितमद्वास्त । पचे। दिव्यचक्षुषोऽन्या: कृष्णा: श्यामवर्णा अगुरूपरिमिलिता डरक्षणरहिता इत्य पहामः। दिव्यचक्ष: सुनयने कृषण - न्ध सिंहकैऽपि च । इति धरणिः। विटुः परिमल गधे रक्षणेऽपि चेति विश्वः। अन्ये शरद्दिवसा इव सुदूर प्रहहाः सुखाशा रानतिमिया येभ्यस्त । मुखाशानां वसन्ते बड़े रिति भावः । पचे। सदर प्रवद्धा मुखस्य वासवदत्तारतिमहोत्सवस्याशा येषां ते। पसे। सुदूर प्रवद्धा सष्ठ, खमिवाकाशमिवाणा येषां ते। ईचिता लब्ध य॑र्धत्वादिति भाव सत्य पहास:। अपरे व्याहन्तु परान हन्तुमुद्यता इव खबलार्थिनः स्व सैन्यायिनः । पत्ते । सष्ठ, शोमनावला वासवदत्ता तदर्थन: खम्म बलं पराक्रममर्यवन्ते वैद्यादिभ्यस्त इत्य • पहास:। कैचिदाखेटो मृगया तदासता रूपस्यानुसरण प्रवृत्ताः। केचिच मिनिमतानु- सारिणो मौमांसानुसारिणस्त इव तथागतानां नास्तिकानां मतध्वंसिनः। सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः । इत्यमरः । पचे। तथागतानां यथा स्वगेहे स्थितास्तथागताना न तु सभोचितवस्त्रभूषणधारियां सौन्दर्याभिमानजषां मतम्। किनिव हि मधुगणां मण्डनं नाकृतीनामित्येवं रूपं तहसिनस्तविन्दकाः । पचे। तथागतं कुलपरम्परोचितं ·वासवदत्ता। समवलोक्य विरक्त हृदयासौ कुमारिका तस्मात् कर्णवंशादवततार। अथ तस्यामेव रात्रौ स्वप्न वालिनमिवाङ्गदोपशोभितं कुच्छकण्ठ- मिव हारिकण्ठ कनकमृगमिव रामाकर्षगानिपुग्णं जयन्तमिव वचनामृतानन्दितलुइयवसं कृष्ण मिव कंसहर्ष न कुर्वन्तं महाम- घमिव विलमत्करकमादिकन्दं रूपपादपस्या रोहणगिरिं शृङ्गार- रत्नस्य प्रभवगिरि सुन्दरकथानदीनां सुरभिमासं वैदग्धासहका- रस्यादर्शतलं सौजन्यमुखस्यादिबोज विद्यालतानां स्वयंवरपति दर्शिनः । मतं शैवादिमतं तहसिनो नाशकाः । आचारहीनतावोपहासवोत्रम्। तथा च शौहर्षः । ननः किलाचारमुच विगायतीति । केचित् खनना व सांवत्सरो ज्योतिषिकस्तहत् फल. यथा ज्योतिषिको निध्यादिप्रय निधिपफलं दर्शयति। एवं खनना अपि मुग्तादिना निध्यादिफलं दर्शयन्तीत्यर्थः पने। सांवत्सर फलं वर्षफलं दर्शयन्ति स्त्रीपुवादि- लाभाथ ताहणास्त । मावसगे ज्योतिषिक इत्यमरः । हौपादन्यमादपि मध्यादपि जल- निधेर्दिशोऽप्यन्तात् । भानीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ इति निश्य- रहितत्वं नाधीरत्व व्यामुपहासबीजम् । केचिन्मेरुपरिसरा इव प्रान्तभूमय पूव कान- स्वर सुवर्मा तम्मयाः । पचे। कातस्वरमयाः । सुवर्ण मया: पक्ष। का ईपदातस्वरमया वा । रुक्म कातस्वर जाम्बूनदमित्यमरः । मगणतोपहामीजम् । केचिहिकचकुमुदाकरा इव भाम्वद्दर्शनेन सूर्यदर्शनेन निमीलिताः समुचिताः । कुमुदानां सहोचस्तदायथे। मन्त्राः क्रोशन्तीतिवदुपचारात् । भाखहिवस्व मताश इत्यमरः । पौ। भाखतोऽतितेजोयुतस्य मनस्य दर्शनेन निमीलिता निमीलितनयनाः। वासवदत्तादर्शनादेव येषामय प्रकारस्त. घामये का गतिरिति स्पष्ट एवोपहासः केचिद्धार्तराष्ट्रा इव विश्वरूपस्य कण दर्शितवि. रूपस्य दर्शनेन जनितेन्द्रजालप्रत्यया: पनेन मायाजालमेव कसमिति धार्तराष्ट्राभिप्रायः । पई। विश्वस्य जगती रूपं सौन्दर्य यस्यां वैलोक्यसमवायिसौन्दर्यपरमाणनिर्मिता वासव- दत्ता तस्या दर्शनेन जनितेन्दजालप्रत्ययाः। तथा च कन्दर्पकेतुवर्णनप्रस्तावे मूलकार एवं स्वस्यैव नैपुण्यस्य सौन्दयेत्यादि म्पष्टमेव वत्यति। पतो इयोरभूतपूर्व सुरुपयोः संयो- मनम्। अतएव स्वप्रदर्शनोनर कन्दर्पकती साभिलाषा इथे वेन्यादिनाननुरूपमत सङता पन्या निन्दयिष्यति । पतत्त्वजत्वमव व्ययम्। कैचिदात्मनि स्वस्मिन् वारणबुड्डा गन- उद्या बलवन्तोऽति सबला पपि सुवासाः सुखेन वाहो वहन येषां तादृशाः। वह प्रापई ·वासवदत्ता। ६७ कोत: स्पर्धाग्यहं लक्ष्मीसरस्वत्योरादिग्यहं शीलसम्पदा कोशमित्र महासोन्दर्यस्य त्रिभुवनविलोभनीयाकृति युवानं ददर्श। स च चिन्तामणिनाम्नो राज्ञम्त नयः कन्दर्प केतुर्नाम। सा च म्बन एच नामादिकमश्रोषोत्। अनन्तरमहो प्रजापत रूपनिर्माण कोश लमिदं मन्ये स्वस्यैव नैपुण्यस्य सोन्दर्य दर्शनोत्म कमनसा कमल भुवा जगत्त्रयसमवायिरूपपरमाणनादाय विरचितोऽयमन्यथा कथमिवास्य कान्तिविशेष ईदृशो भवति । तथैव दमयन्ती नलस्य स्थिरा। घन । यो ह्यतिबल: पुमान् म न पुरुषान्तरेण सुखोहहनीय इति विरोधः। पक्ष । शोभना वाहा अश्वा येषां ते । यहा वाहा भुजा येषाम् । वाहो वाहुतुरङ्गयोरिति शाश्रतः । पर्ने । सुवाहाः शोभनाश्वजातिपुरुषास्त दृषजातिपुरुषा इव न यथाकथञ्चिदपि नातिवयनायिकोपयुक्ता इति दिक । प्रपञ्चम्त रतिरहस्यादी द्रष्टव्यः। अवोपहासची तत एवावधेयम्। पाणिग्रहणार्थिनो वासवदत्तापाणिग्रहणार्थिनः ।असुकर दुष्कर मन्य- मानाः खलासत्त्वेऽपि स्वयंवगधीनत्वात् तस्य । पक्ष । अमुकरमसवः प्राणान्तकारक प्राणप्रदम् । केचिदधरीभूता अप्यपृथ्वीभृता अपि स्थिराः पृथिव्य इति विरोध: । विमुम्भरा धरा धरित्रीत्यमरः पक्ष। अधरीभूता हीनतामापादिता अपि स्थिरा नियला इति परिहारः। म्फ टमेवाबोपहासबीजं निर्लज्ञतारूपम्। कचिन पागड पुत्र। इवातहृदयस्य पाशकतत्वस्याज्ञानाइतक्षमा दृतभूमयः । पक्ष अक्षाणां वासवदत्तासम्ब- धिनामिन्द्रियाणां दृदयस्य तत्त्वस्य मनमो वाज्ञानेनानवबोधनेन इतक्षमा गतशान्तयः । व्यमङ्गीकरिष्यति न नेति व्याकुलीभूता इति भावः। तरलताव दोषः। केचित्रहत्क थानुवन्धिनो व हत्कथाख्यग्रन्थकर्तारो गुणाढ्यास्तत्रामानः कवयः । वहुवचनं पूजाघम् । पई । बहत्कथानुवन्धिनो बहुकथावतारो गुणाद्या गुणैः सन्धयादिभिरन्यायाः । पर्च। गुणैर्वागुरादिभिराव्याः। सर्वदा मृगयासक्ततया व्यसनिता दोषः। केचित् तिर्यग्गतयः कुटिलमार्गगामिनः सुगन्धवाहाः सुगन्धधारिणः । पचे । तिर्यग्गतयो वायवः । वागे. स्तिर्यग्गमनं वैशेषिकमाष्ये। सुगन्धवाहा: शोभनवायव: केचित् कौरवसैनिका उव दोणाचार्याद्वाशा जयाशा तत्मचकाः। द्रोणाचार्योऽस्मत्सेनापतिरिति नास्माकं पराजय इत्येवं परस्परसूचकाः। पर्छ । द्रोणः काकस्तस्मादाशा वासवदत्ताप्राप्तवाश तत्स्- चकाः। उक्तं च स्थानस्थितप्रकरणे वसन्तराज । इष्टार्थदोऽवादिकवाहनस्थरस्वादिसं- स्थतदवाप्तिकारी। वध्वागमं जल्पति तोरणस्थो हृद्यार्थदो हृद्यतस्थितय ॥ इत्यादि ।

·६८. घासवदत्ता। कृते वनवामवैशसमवाप। मुधैवेन्दुमती महिथप्यजानुरागिणी बभूव। अफलमेव दुःपन्तस्य कृते शकुन्तला दुर्वाससः शाप- मनुबभूव । निरर्थक मदनमञ्जरी नरवाहनदत्तं चकमे । निष्का- रणमेवोरुयुगविनिर्जितरम्भा रम्भानलकूबरमचीकमत विफलमेव धमोर्णा स्वयंवरार्थागतानेकदेवगणगन्धर्वसहस्रेषु धर्मराजमाच- काक्षदिति बहुविधं चिन्तयन्ती विरहमुर्मुरमध्यमधिरूढेव वाडवाग्निशिखाकवलितेव कालाग्निरुद्रपावकग्रस्तेव पातालगु- हाप्रविष्टेव शून्यकरणग्राम हृदये लिखितमिवोत्कीर्णमिव प्रत्यु- प्तमिव कोलितमिव निगलितमिव वचलेपघटितमिवास्थिपञ्जर- ट्रोण: कृपीपती कण काके स्वादाद ऽपि च । इति विश्वप्रकाशः। केचित् कुमदन जा इवामोट गुमामोऽमोटमूर्यकान्तयः । पक्ष । शूरो वीरः । तानच्याटि: गरगट: मप्य वाचकोऽपि। गूरयामभटे मूर्य्य इति विश्त्रः। सुभटे गूर: ये च दाम्पत्य जीयमवि- वेकः । तानेकेकशः समवलोक्य विरक्तहृदया। वर्णि सदोषदर्शनात् । अमी कमा रिका कण वंशान्यच्चादवततार । सहक वचनाच्च वीमायामित्यव चकारी बीमायामि- त्यस्यानन्तर दृष्टयः । सोकवचनाहीप्सायां च । सडकवचनाहीप्सायां च। चात् स्वार्थऽपि। म चाभि- धानस्वमावादकशब्दादेव । तेनैकशन्दाहीमायां शस्याभावे हिर्वचनेऽन्यन्तस्वार्षिके शाम पक्ष जातकै कश इत्येतसिद्धिः । कर्ण वंशो भवेन्मच इति हारावली। प्रथागतेषु राज- कुमारेषु विरागोत्तर' तस्यामेव सदिवससम्बन्धिन्यामेव गवौ स्वप्रे निट्राया सा युवानं ददा- त्यन्वयः । वालिनमिवाङ्गदेन तन्नामकवानरेण। वालिनमिवेत्यादिधर्मराजमाच कारत- दित्यन्ते माधुर्य गुणः । पक्षे। अङ्गदेन केयूरेण । कुड़ कण्ठमिव कुह इति कण्ठो ध्वनि- रस्य तमिव कोकिलमिव हारिक मनोहरखरम् । पसे। हारी हारयको मनोहरो वा कण्ठो गलो यस्य तम्। कनकमगमिव रामस्य दाशरथेराकर्षणनिपणम । मारीच. नामा राक्षस: कनकमगो बभूवेति प्रसिद्ध रामायणे। पते । रामाणां स्त्रीगणम् । जयन्त- मिवेन्द्रपुवमिव वचनामृतेनानन्दितो वृद्धश्रवा इन्द्रो वेन तम् । दइयवा: गुनासौर: पुगहत: पुरन्दरः । जयन्तः पाकशासनिरिति हयोरमरः । पर्ने । वचनामतरानन्दिते बडाना वसौ ग्रोवे येन तम् । श्रुतिः स्त्री श्रवणं अव इत्यमरः। कृणमिव कंसस्य पर्वतं न कुवतम्। मदन्तकत्वादित्यर्थः । पते। कं जनं न सहर्ष कुर्वन्तमपि तु सर्व- ·वासवदत्ता। प्रविष्टमिव मर्मान्तरस्थितमिव मज्जासारशबलितमिव प्राणपरी- तमिवान्तरात्मानमधिष्ठितमिव रुधिराश्रयट्रवीभूतमिव पललमं विभक्तमिव कन्दर्पकेतुं मन्यमानोन्मत्तेव बधिरेव मूकव शून्येव निरस्तकरणग्रामेव मूर्छाग्रहीतेव ग्रहग्रस्तेव यौवनसागरतरङ्ग- परम्परापरिगतेव रागरज्जुभिरपवारितेव कन्दर्पकुसुमबाणे: कोलितेव शृङ्गारभावनाविषघूर्णितेव रूपपरिभावनाशल्लखिल्लितेव मलयानिलापहृतजीवितव प्रियसख्यनङ्गलेखे! वितर हृदये पाणिपद्म दुःसहो विरहसन्तापः। मुग्धे मदनमञ्जरि ! सिञ्च चन्दनोदकेन सरले वसन्तसेने ! संवृणु केशपाशं तरले तरङ्गवति : मेव। महामेघमिव विलसत्करकं स्फ रहर्षोपलम् । वर्षांपलम्तु करकेन्यमरः। पक्ष । करो हस्त एव करक: समासान्त: कच्चा । रूपपादपस्य सौन्दर्यतरोगदिकन्दम । राहगार- रवस्वारोहणगिरि प्रादुर्भावाट्रिम्। रुह बीजप्रादुर्भाव। मुन्टर कथानदीनां रम्य कथा- नदीनां प्रभवगिरिमुत्पत्तिगिरिम् । मुरभिर्वसन्तस्तत्सहितमासमिव वैदग्धासहकारस्व । सौजन्यमेव मुख तस्यादर्शतलम् । विद्यालतानामादिबीजम् । कौत: स्वयं व पतिम । लमोसरस्वत्योः स्पद्धांग्यहम्। तथा च कालिदासः। निसर्गभिन्नाम्पदमकसम्यमम्मिन हयं यीय सरखतौ च । इति । शैलसम्पदामादिग्रहम् । महामौन्दश्यम्य कोशमिव । विभुवने विभुवनस्य वा विलोभनीया विलोभनकी प्राकृतिर्यस्य तम् । कर्तयनीयर् । स इति स्पष्टम् । अनन्तर जायदवस्थावामिति वहुविध भाषमाणा सखोजनेन सम मुमूच्छेत्यन्वयः। प्रथमे त्वभिलाष: स्यादवितीये चिन्तन भवेत्। तृतीये तु स्मृति: प्रोता चतुर्थे गुणकीर्तनम्॥ उद्देगः पञ्चमे प्रोक्तो विलाप: षष्ठ उच्यते। उन्मादः सप्तमे प्रोको भवेदव्याधिस्तथाष्टमे ॥ नवमे जड़ता प्रोता दशमे मरण भवेत् । इति भरतो- दिता दशावस्था वर्णयंयाँ दश वर्णयति। अहो प्रजापते रूपनिर्माणकौशलमिद मन्य उत्प्रेक्ष। मन्ये श ध्रुव प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्द- रिव शब्दोऽपि तादृशः ॥ स्वस्यैव नैपुण्यस्य प्रजानिमाणन पुण्यस्य सौन्दर्यदर्शनोत्सुकमनमा कमलभुवा ब्रह्मणा जगत्रयसमवायिकपपरमाणनादाय निर्मितः। उथवेत्यादि। इन्दुमती भोजराजतनया पन्ने तदभिधाने राजन्यनुरागिणौ वयव बभूव । पजस्येन्दुमत्यपेक्षया हौनरूपत्वादिति भावः । तथा च कालिदासः। कुलन कान्तया वयसा गुणेन गुपैच ·वासवदत्ता। विकिर केतकोधूलि वामे मदनमालिनि ! वीजय शैवलदलेन चपले चिन्नेखे । लिख चित्रे चित्तचोरं जनं भाविनि विलास- वति ! निक्षिा मुक्काचूर्ण निकर रागिणि रागलेखे! स्थगय नलिनीदलसमूहन पयोधरभारं कान्से कान्तिमति ! मन्दमपनय बाष्यबिन्दून्। एहि भगवति निद्रे ! ऽनुगृहाण मां धिगिन्द्रि- यैरपरैः किमिति लोचनमयान्येव ममाङ्गानि न कतानि विधिना भगवन् कुसुमायुधायमञलिस्तेऽनुचरो भव भाववति तादृशे जने पत एवं रब तस्तविनयप्रधानः । त्वमात्मनस्तुख्यममुहणीष्ठ रव समागच्छतु कासनेन । इत्ववार मनस्तुल्यमित्यनेनोपमानकल्पनेनास्या अधिकगुणवत्त्वप्रतिपादनात् । काधनेन समागच्छत्विति महकते कन्दर्पकत्वपेचयाजादौना कुरूपत्वमिति सासां तेष्वड- रागी हथैवेति तु स्पष्टमेव । महिष्या: सैरन्धया पजे शोऽनुरागो विरोधामासः । एकमलकोऽपि परिहाम: । यद्यप्यावरणसमय इन्दुमत्या न महिषोत्व तथापि वासर. दत्तापरिहासदशया समत्वं न न काप्यनुपपतिः। पफलमेव दु:मनस्य राशो म लोकाव्ययेति निषेधस्तु कारऋषष्ठीविषयः । कृते तादयोऽव्ययम्। दुर्वासस: शप यबिनासक्तहदया स जनस्वा न अरिष्यतीत्येवं रूपमनुषभूव । पय हातऽव्यय' तावत् तादष्य वर्तते हयम। पति कोगसारः। स्पष्ट सदनिज्ञानशकुन्तले। विचिन्तयन्ती यमनन्यमानमा सपोधन' वैलि म मामुपस्थितम्। अरिष्यति त्वा न स बोधितोऽपि सन कषां प्रमत्तः प्रथमं कतामिव इति। मदममधरी तनामिका स्त्री नरवानदान रात्रविशेष निकारणमेवाच कमत। कमेपिंडभाष कम रिति वार्तिकाच। सह- युगविनिर्जितरम्भा रम्भा स्व वेश्या निष्कारणमेव मलकूबर कुवेरसूनुमचौकमत । तथा च यौहर्षः। पम्मत किल ग्रोवसधा विधाय रम्भा चिर' भामतुला नलस्य । तवानुरका समनाप्य भेजे सत्रामगन्धानलकूबर सा। उत्तमोपभोगिनो मौरी प्रतिनिन्दाहतः । तथा च भरी हरिः। मतेन्द्र विभिनकुम्भकवानयासैकबहस्प : कि जीर्ण हषमत्ति मानमहसामग्रेसर: कैसरी कमलङि कमेखि डिति खायें चिति पिग्रीति की मोरनिटीति लोपे पौ घडोत्य पधावं चीति हित्वम्। सबनघुनौति मन्वहावे मन्यत इतीत्व ऽभ्यासस्य दी| लघोरिति दीर्घः। षट्। धूमोषां स्वयंवरमता- नेकदेवगणगवर्वसहस्रेषु। षष्ठी चामादर प्रति चकारादनादरे सप्तमी। वाननाइव भवाप्य.

·वासवदत्ता। ७१ मलयानिल ! सुरतसमुत्कण्ठादीक्षागुरो! वह यथेच्चमपगता मम प्राणा इति बहुविधं भाषमाणा सखी निन समं मुमूर्छ । अनन्तर परिजनप्रयत्नोच्छसितजीविता सो क्षगामतिशिशिर- घनसाररसनिम्नगाकूलपुलिने क्षणमतितुहिनमन्नय जरससरि- त्परिसरे क्षणमरविन्दकाननपरिवारितमरतटविटपिच्छायासु क्षणमनिलोल्लासितदलेषु कदलीकाननेषु क्षणां कुसुमशय्याम क्षणं नलिनोदलसंस्तरेषु प्रलयकालोदितहादशरविकिरणकलापतीव्र वि- - धर्मराज पिटपति विफलमे वाचकाइन कादि वानि मानि काकायाम् । लु छ । इति यहुविध चिन्तयन्तो। विरहमुमरेत्यादिनाष्टमोमवस्थां वर्ण यति । विरहतुषाननमाथि स्टेव । मुमुरम्त तुषानन इति वैजयन्तो। वाड़वानिवडवानलसच्छि खा जाना तथा कवलितेव । वाड़वो वड़वानलः । वह वयोज्वालकोलावित्य भयवामरः । कालानियों रुद्रपावकः शिवालिक नेवजन्मा तेन गस्तव । इति विरहदाइम भिवरयान्धा वरत यति । पातालगुहाया प्रविष्टेव । शून्यकरणग्राम' शून्यन्द्रियवर्ग' यदय तव लिखितमिव । पन्तरात्मानमधिष्ठितमिवान्तरात्मनि स्थितम् । अधिशी स्थासा कर्मति कर्मसजना। पलल मांस तव विभकमिव । सप्तमोमवस्थां दर्शयति । उन्मत्तव। अष्टभीमवस्था व्याधिमाह । बधिरेव मूकव। नवमीमवस्था जड़तामाह । शून्य वेत्यादि । मदनन्याधि- निराकरणार्थ शिशिरोपचार वर्ष यन् पुनरटन्यवस्था सूचयति । प्रियसख्यनगलेखे ! पनहस्य लेखा यस्यां सा। ईषदुइ तमन्मथे ! विरहवेदनानभिज्ञतया शिक्षण' तदुप- चारेषु। हृदय पाणिपन वितर देहि । टु:स हो विरहसन्ताप: । मुग्धेऽनभिज्ञ मदन- मचरि! चन्दनोदकैन सिञ्च। सरले ! मन्मयविकारानभिज्ञ ! वसन्तसेने ! कैश- पाम' कैयकलाप संवृणु। पाश: पचय इस्तथ कलापार्थाः कचात् परे। इत्यमरः । तरले ! चचलचित्ते ! तरङ्गवति ! केतकोधलि केतकीपराग' विकिर। वाम ! विप. বীন্দ্রিয়াঙ্কাৰিব ! मदनमालिनि ! मलिनोदलेन वीजय। चपले ! चिवलेखे ! विवे ! चित्तचौर जन लिख। भाविनि ! भावाभिजे! मुक्काचूर्ण निकर' निक्षिप । रागिणि ! रागवति ! नलिनौदलसमूहन पयोधरभार स्थगयाच्छादय । कान्ते ! कान्ति- मति! मन्दं वापविन्दूमपनय । विन्टूनिति बहुवचन पीड़ादितसूचकम् । तथा च भरतः। वापो नामानुषः पूर्वमसी सचायते विधा। निमित्तवयसम्बन्धादानन्दाक्ति ·७२ वासवदत्ता। रहाग्निदह्यमानामतिकशा विप्राणामिव तनु बिभ्रती प्रचलदम- न्दमन्दरान्दोलितदुग्धसिन्धुतरलतरगच्छटाधवलहासच्छुरिताधर- पल्लवं तन्मुखारविन्दं हिजकुलमिव श्रुतिप्रणयि तदीक्षणयुगल सहजसुरभिमुखपरिमलमाघ्रातुकामेव सुदूरविनिर्गता सा नासा- वंशालक्ष्मीः कलङ्गमुक्त न्दुकलाकोमला पीयूषफेनपटलपाण्डुरा सा हिजपङ्क्ति स्तददृष्टचरमनङ्गमतिशयानं रूपं धन्यानि तानि स्थानानि ते च जनपदा: पुण्यानि नामारक्षाणि च तानि सुक्कत- भाजि यान्यमुना परिश्क तानीतिमुहुर्मुहुः परिभावयन्ती दिक्षु सम्भवः ॥ श्रानन्द विन टन् भवतोप्नांवां सतरङ्गितायाम: । आत्तावनमाविमलबडहल- विन्दमन्दर्भ: । इति। सप्तम्यवस्थामन्माद वर्ग यति। व्यभिचारी चोन्मादः । विभाव: प्रियवियोगविभवभंशादयः । अनुभावो क्यानपितन थारोदनादयः। भगवति ! मर्वेश्वथ्य यते। प्रमन्नेव तपन ष्टिगोचर करिष्यतीति स्तुतिः । निट्रे मामनग्रहाण । पूर्व तत्सम्बन्धादयया मुग्वमनभूतमेव पनरपि मग्बानभव यथा करवै तया रचयेत्यनुयह इत्यर्थः। अपरिन्द्रियः किं तदर्शनेनानपक्रत्वादनप्रेक्षा। कृत्व त्यम्य गम्यमानत्वात् वतीया। गम्यमानापि क्रिया कार कविभकी प्रयोजिका। विधमा लोचनमयान्य व ममा. जानि न कृतानोति त धिक्। उभसर्वतमो: कार्यो धिगपर्यादिषु विषु । द्वितीयावे- डिसान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ रति शेये तमित्यव दितीया। भगवन् ! कुममायुधाय- मलिनमस्कारी भावयत्यभिप्रायामिज तादृशे जनेऽनुचरो भव । सस्य सेवको भवे- व्यर्थः । यथा मां पीडयमि तथा तमपि पीडयेति त्वतिवात्सल्यादयोग्यत्वाच नाभ्यधायि । मम्बन विना गणाविष्काराभावनात्परूपत्वं न हीनत्वादनुचरत्वोक्तिः । मम्नयानिल! समुत्कण्ठादीक्षागगे! ययेक वह। यथेष्ट वहनात् सोऽप्य त्कण्ठिसो भविष्यतीत्यभि- प्रायात् प्रार्थना 1 प्रार्थनायां लोट् ! मे प्राणा पपगता: वर्तमाने कः । पुमि भुकासवः प्राणा इत्यमरः। अनन्तर परिजनप्रयवे नोकूसित जीवित' यस्याम्लादृशी सत्यतिशिशिर- घनसारस्मनिमगाकूलपुलिनेष्वतिशीतलकर्परजलनदीतीरे पुलिनेषु । বলমিছিল मलयजरसमरित्परिसरष्वतिशीसमन्दन जलनदीषु । नणमरविन्दकाननपरिवारित यत् सरस्तस्य तटविटपिकायार। सममिलोग्रामितानि दस्लानि येषां सादृशेषु कदलीवान- नेष। क्षण कुममशय्याम् । क्षण' नलिनोदलसंस्तरेषु नलिनौदलास्तरेषु। प्रलयकालो. दितवादशरवीण किरणकालापवत् तीव्रो यो विरहानलस्तन दयमानामतएवासिया ·वासवदत्ता। ७३ विदिक्षु लिखितमिव नभस्युत्कोणमिव बिलोचने प्रतिबिम्बित मिव चित्रफलके लिखित्वा पुरोदर्शितमिवेतस्ततो विनोकयन्तो व्यतिष्ठत अथ तस्याः सारिका तमालिका नाम तत्सखीभिः सहालोय कन्दर्पकेतो व माकलयितु प्रस्थितागता च मरीव सार्धमत्रैव तरोरधस्तात् तिष्ठतोत्यु त्वा विरराम। अथ मकरन्दः सहर्षमुत्थाय तमालिकां विदितवृत्तान्तामकरोत् सा च कृत- प्रणामा मकरन्दाय पत्रिकामुपानयत । अथ स तां स्वयमेवा- वाचयत् । प्रत्यक्षदृष्टभावाप्यस्थिरहृदया हि कामिनी भवति । स्वप्रानुभूतभावा द्रढयति न प्रत्ययं युवतिः ॥ तच्छ्रुत्वा कन्दर्प केतुरमृतार्णवमग्नइव सर्वानन्दानामुपरि- विप्राणां तनुमिव विधती। अथात् तनुमिति । मुहर्मः परिभावयन्ती दिन निखित. मिवे यादीतम्ततो विलोकयन्तो व्यतिठतेत्यन्वयः । गुगकोत नरूपा चतुर्थी दशां प्रचन्च- दिन्यादिना वर्ण यति। प्रचलदनन्दो मन्दरस्तदान्दोलित: कम्पितो दुग्ध सिन्धुम्तस्य तरल- तरङ्ग टावह वलो हामो हास्वं तेन कुरितमधरपन्न व यस्य तादृश तन्मुखारविन्दं कन्दर्पकेतुमुखकमलम् । हिजकलमिव ब्राह्मणसमूहमिव वंशमिव वा अतिवेद: कर्णय तव प्रणयि प्रथय वत् तदीक्षणयुलगम्। महजेति कलङमुक्नेति स्पष्टम् । अनङ्गमतिशयानं तदनिर्वचनीय रूपमदृष्टचरम् । भूतपूर्व चरट् । धन्यानि तानि म्यानानि ते च जनपदा यव म वसतौति शेषः। तानि नामाक्षराण्यभिधानवानि मुकतभानि पुण्यानि यान्यमुना परिष्क तान्यलढतानीति परिभावयन्ती चिन्तयन्ती दिक्षु विदितु लिखितमिव नभस्याकाश उत्कौमिव विकौमिव विलोचने प्रतिविम्बितमिव । चित्रफलके लिखित्वा पुरो दर्शितमिवतस्ततो विलोकयन्ती। पननुभूतमपि सङ्कल्प नावलोक्यते। तटुलम् । कामकोधभयोन्मादाचौरसर्पाद्य पद्रवात् । असत्यान्यपि पश्यन्ति पुरतोऽवस्थितानिव । इति। व्यतिष्ठत। समवप्रविभ्यः स्थ इति सङ। पवहारिणी दूतीयम्। कामिन्याः कामिनचापि सन्देशा तु पविकाम्। प्रापयत्यचिरेतामाहुः पवस्य हारिकाम् ॥ इति । पथ तस्याः सारिका तमालिका। नामेति प्रसिद्धौ। ताखीभिः सहालीच कन्दप- M ·७४ वासवदत्ता। वर्तमानो मन्दमुत्थाय प्रसारितबाहुयुगलस्तमालिकामालिलिङ्ग । अथ तयैव साधं किं करोति किं वदति कथमास्त इत्यादि सकलं वासवदत्तावृत्तान्तं पृच्छंस्तत्र तां निशां दिवसमप्यति- वाह्य कन्दर्पकेतुश्चचाल । अत्रान्तरे भगवानपि मरीचिमाली तं वृत्तान्तमिव कथयितु मध्यमलोकमवततार। अथ वासर- ताम्रचूड़चूडाचक्राकारचक्रवाकचक्रसङ्गामितसन्तापतयेव मन्दि- मानमुद्दहन् मन्दारस्तबकसुन्दर: सिन्दूराहतसुरराजकुम्भिकुम्भ- विभ्रमं बिभ्राणस्ताण्डवचण्डवेगोच्छलितधूर्जटिजटाजूटकूटबन्ध- बन्धुरविकटवासुकिभोगमणिताटङ्गसनाभिमण्डल धिनी सरसयावकपटलचारुर्वारुणीवारविलासिन्यरुणमणिकु- ण्डलकान्तिः कालकरवालकत्तवासरमहिषस्कन्धचक्राकारो मधु- पूर्ण कपालपात्रमिव कालकपालिनोऽम्नानकुसमस्तवक इव सन्ध्यास- केतो वं वासवदत्तानुरागमाकलयितु प्रस्थिता मयैव साधं सहागता चावैव तरोरधनात् तिठतीत्यक्ता विरराम । प्रथ गुकवाक्य श्रवणोत्तर' मकरन्द: सहर्षमुत्याय तमालिका विदितो वृत्तान्तो यस्यास्तादृशोमकरोत् । सा च तमालिकापि कृतप्रणामा सती मकर- दाय पविकामुपानयत् । अथ स मकरन्टस्ता पविको मयि सत्य तावन्मावमपि प्रयामो. ऽस्व माभूदित्यभिप्रायात् स्वयमेवावाचयत् । प्राययाह । पाययाह। प्रत्यक्षं दृष्टो भाव: पुरुषाभि- प्रायोऽनया तादृश्यपि कामिनी हि यतोऽस्थिर हदया. मय्यनुरक्त एवासावित्यनिशन्नचित्ता भवति । स्वप्रानुभूतभावा युवतिः प्रस्थयं स्वप्रदृष्टं स्वानुरकत्वनिशयन द्रव्यति। न दृढीकरोतीत्यर्थः । प्रत्यक्षदृष्टे यवानिथयस्तव परोक्षे का वातति भावः । काव्यार्थीप- तिरलमारः। कैमुत्य नाथसंसिद्धिः काव्या पत्तिरिष्यते। इति । भायां छन्दः। लम तत् मत गणा गोपेता भवति नेह विषमे जः। षष्ठोऽयौं न लघ वा प्रथमेऽधे नियतमायांयाः ॥ षष्ठे हितोयलात् परके ने मुखलाञ्च सयति पदनियमः। चरम पचमके तस्मादिह मवति षष्ठो लः ॥ इति लक्षणात्। तत्वे ति स्पष्टम् । पथ नयवेत्यपि स्पष्टम्। अवान्तरे भगवान् मरीचिमाल्यपि वृत्तान्त वासवदत्ताहत्तान्त कथयितुमिव मध्यमलोकं भूलोकमवतसार । अथ चरमाण वपयसि ममजति सम्बन्धः । बासरमेव ताम्रचूड़स्तस्य चाचक्राकारः । चक्रवाकाना चक्र समूहस्ता सामिनः ·वासवदत्ता। ७५ नभःथियो गगनाशोकतरुस्तबक व कनकमयदर्पण इव प्रतीची- विलासिन्या भगवान् दिनमणिश्वरमार्णवपयसि तरलतरङ्गवेगो- छलितविद्रुमविटपाकृतिर्ममज्ज। क्रमेण च रजोविलुठितो- थितकुलायार्थिपरस्परकलहविकल कलविश कुलकलकलवाचाल- शिखरेषु शिखरिषु वसतिकाक्षेषु ध्वाक्षेष्वनवरतदह्यमान- कालागुरुधूपपरिमलोहारेषु वासागारेषु दूर्वाञ्चिततटिनीतट- निविष्टविदाधजनप्रस्तूयमानकाव्यकथाश्रवणोत्सुकशिशुजनकल- कलनिवारणक्रुद्धेषु वृद्धेष्वालोलिकातरलरसनाभि: कथितकथा- भिर्जरतीभिरतिलघुकरतालजनितसुखे शिशयिषमाणे शिशुजने सन्तापो येन तजावतयेव मन्दिमानमल्पतेजस्वमुद्दहन मन्दारस्तषकसुन्दरः सिन्दूरेणाहतो- ऽभिभूतम्छादितो य: सुरराजकुम्धिकुम्भस्तविभ्रमं सदाकारत्वादस्त्वे कत्वाम्नास्तीति विशिष्टभम विलासं च विधाणः। पूर्ववाऽन्त वितण्यर्थोऽव भूत्र । दिपायिरार्पश्चतिकुम्भिसोमजा इति हारावलौ। ताण्डव चडवेगेनोछलितेन नटाजूटकूटबन्धन बन्धु र उन्नतानतोऽत एव विषमविन्यासो यो वासुकिस्तस्य भोगमणि: फणामणिः स एव ताटङः स्त्रीणं कर्ण भूषण' तमनाभिस्तत्तुल्यरूपो मण्डलो यस्य सः। वर्तुलत्वार्थ ताटकरूपकम् । बन्धुर तूव्रतानतमित्यमरः। सन्यव सन्धिन्यकालदुग्धा वषाक्रान्ता या गौस्तस्याः सरसयावकपटवचारः। पौनायाशातिदुग्धाया गोः साराय मानवाः। रञ्जयन्ति शिरोदेशमन्धन बहुधा किल । क्वचिद्यावकपटलेति पाठः। अस्मिन् पाठे यावकपटल- शन्दे न यावकपटलमिव यावकपटलं लोकप्रसिद्धमेहदीतिप वविशेष रननतिलक विवचि- तम्। सन्धिनो तु वषाक्रान्तकालदुग्धगवोः स्मृताः। इति विश्वप्रकाशः । सन्धापुर- धौति पाठः सुगमः। वारुण्ये व वारविलासिनी तस्या परुणमणिकुण्डलवत् कान्तिरस्य सः। कालकरवालेन तत्तश्चिन्त्री वासरमहिषस्कन्धस्तचक्राकारः। करवाल: कृपाण- वदित्यमरः । काखकपालिनी मधुपूर्ण कपालपावमिव । नभ:थियोऽम्मानकुसुमस्तवक दव । तत्क्रौड़नायेति भावः । गगनमेवाशोकतरुम्तस्य स्तबक इव । प्रतौचौविलासिन्याः कनकमयदर्पण एव । दिनमणिभंगवायरमार्णवपयसि ममच। क्रमेण भगवती सन्धया समदृष्यतेत्यन्वयः। पूर्व रनोविलुठितानि पशादत्यितानि कुलायार्थीन्यत एव परस्पर- वाइविकलानि कलविङकुलानि तेषां कलकलन वाचालानि शिखराण्यपाणि येषां ·७६ वासवदत्ता। विरचितकन्दर्पमुद्रासु क्षुद्रास कामुकजनानुबध्यमानदासीजनवि- विधानीलवचनश्रुतिविरसीक्वतसन्ध्यावन्दनोपविष्टेषु शिष्टेषु रोमन्थ- मन्थरकुरङ्ग-कुटुम्बकाध्यास्यमानम्रदिष्ठगोष्ठीनपृष्ठावरण्यस्थलीषु निद्रालुद्रोणकुलकलितकुलायेषु कानननिकायेषु कापयविकलक- पिकुलेष्वाश्रमतरुषु निर्जिगमिषति जरत्तरुकोटरकुटोरकुटुम्बिनि कौशिककुले तिमिरतर्जननिर्गतासु दहनप्रविष्टदिनकरकरशिखा- खिव प्रस्फरन्तोषु दोपलेखासु मुखरितधनुषि वर्षति शरनिकर- मनवरतमशेषसंसारशेमुषोमुषि मकरध्वजे सुरतारम्भाकल्पशोभिनि शम्भलीभाषितभाजि भजति भूषां भुजियाजने सैरन्धीवध्यमान- रसनाकलापजस्याकजघनस्थलीषु जनीषु विश्रान्तकथानुबन्धतया तादृशेषु शिखरिषु तक्षेषु सत्सु । कलविज शिवपृष्ठो गृहनौडो हषायणः । इति हारावलो। शिरोऽयं शिखर वा नेति तरूप्रकरणेऽमरः । वसतेनिवासस्थानस्य कार्ड का येषां सादृशेषु भाषु काकेषु। पनवातेति स्पष्टम् । दांभिरचित यत सटिनौतटं तव निविष्ट- विदग्धजन: प्रस्यमानानां काव्यकथानां रावणोत्ल का पतएव शिजनकलकलनिवा- रणार्थ क इम्तादृशेषु बहुषु। पालोलिकायां वालाना निद्रार्थ क्रियमाणे इरलोल रति लोकप्रसिझे मुखध्वनिविशेषे तरला रसना जिल्हा यास ताभिः कथितकथाभिर्जरतीभिर तिलधकरताल अनितमुख शिशयिषमाणे शयितुमिका शियनने। तदुक्रम्। पास्नोस्निका मुकुलिका उलग्निमवघण्टि का। इति । विरचिता कन्दर्पमुद्रा प्रसाधनं याभिस्ताम उदास वेश्याम । शुद्रा वेश्यांनटीकरटकारिकासरघासु च । इति विश्वप्रकाशः । काम केति पष्टम्। रोमन्थे न चर्वितस्यावष्य पुमयवसम मन्थरेण कुरकुटम्बकेनाध्याम्यमानं यदिष्ट' मदतर' गोष्टीनानां भूतपूर्वगोस्थानानां पृष्ठ पृष्टवत् पृष्ठ यामु ताशीवर व्य- स्थलीषु सतीषु । गोष्ठ गोस्थानकं सत्तु गोष्ठीनं भूतपूर्वकम् । इत्यमरः मिद्रालुद्रो. सकुलं काक कुलं तेम कलित कुस्लायेषु व्याप्तौडे' कान ननिकायेषु काननसमुह । निकायस्त पुमान् लसे सर्मिपाणिसंहती। इति विशप्रकाशः। कापेयं कपिकर्म तेन विकलानि कपिकुलानि येषु तेश्याम मतगषु । कपिनात्योर्दक । जरत्तरूणां चिरन्तनासावा कोटरा निकुहा स एव कुटौराणि तेषु कुटुम्बिनि कम्पति कौशिक कुल निजिगामति ·वासवदत्ता। ७७ प्रवर्त्तमानानेकजनराहगमनत्वरेषु चत्वरेषु समावासितकुक्क टेषु निष्क टेषु कृतयष्टिसमारोहणषु बहिणेषु विहितसन्ध्यासमय- व्यवस्थेषु ग्राहस्थेषु सङ्कोचोदञ्चदवाञ्चत्केसरकोटिमङ्गटकुशेशय- कोशकोटरकुटीरशायिनि षट्चरणचक्रेऽथानेन वर्मना भगवता भानुमता समागन्तव्यमिति सर्वपट्टमयैर्वसनैरिव मणिकुट्टिमालि- रिव विरचिता वरुणेन कालकत्तस्य दिवसमहिषस्य रुधिर- धारेव विद्रुमलतेवाम्बरमहार्णवस्य रक्तकमलिनीव गगनतडागस्य काञ्चनसेतुरिव कन्दर्पगमनस्य मञ्जिष्ठारागारुणपताकेव गगन- हर्म्यतलस्य लक्ष्मीरिव स्वयंवरपरिग्टहीतपीताम्बरा भिक्षुकीव तारानुरता रताम्बरधारिणी भगवती सन्ध्या समदृश्यत। क्षणेन निर्गच्छति। निष्कहः कोटर वा नेत्यमरः । वास: कुटीति च। कुटीशमोगुण्डाभ्यो र इत्यल्पत्वं र:। तिमिरतर्जनार्थ निर्गताखिव दहनप्रविष्टदिनकरकराणां किरणानां शिखासु प्रफ रन्तीषु दोपलखाम् । सौर तेजः सायमग्नि सङ्गमते। आदित्य: सायमग्नि प्रविशतीत्यादिश्रुतिः। मुखरितधनुषि। समासान्तविधरनिन्यत्वान्नानङ्। शरनिकर वर्षति । अनवरतमशेषमंसारशेमुषीमुषि सकलसंसारमतिहारके मकरध्वजे। धी: प्रज्ञा मुषी मतिरित्यमरः । सुरतारम्भस्याकल्प न वैषेण शोभिनि शम्भलीनां कुहनीनां भाषित वचनं भजति तादृशि भूषां भजति भुजियाजने प्रेष्याजने। आकल्पवेषौ नेपथ्यम् । शम्भली कुट्टनी समे। नियोज्य किरप्रेष्यभुजिष्यपरिचारकाः। इति विष्वमरः । भुजिल्या प्रेष्यमावे स्यात् स्वतन्वायामपि स्मृता। इति धरणिः। सैरन्धीभिबध्यमानरसनाकलापेन काधीकलापेन जल्पाकजघनस्थलोषु जनीषु वधषु। सैनिधी परवेश्मस्था स्ववभा शिल्पकारिका। स्थाजल्याकस्तु वाचाल इति योरमरः। ननी सोमन्तिनौवध्वोरुत्पत्ती च ननिर्मता। इति विश्वः। विश्रान्तकथानुवन्धतया प्रवर्तमानानेकजनेषु ग्रहगमनत्वरा येषु तेषु चत्वरेष्वङ्गणेषु अङ्गणं चत्वराजिरे इत्यमरः निष्कटेषु ग्टहारामेष समावा- सितकुक्क टेषु। सहारामास्तु निष्कुटा इत्यमरः । बहिणेषु मयुरेषु कतयष्टिसमारोहणेषु । मयूरो बहिणो वहाँन्यमरः । गृहस्थेषु विहितसन्धनासमयव्यवस्थेषु । मोचेति स्पष्टम् । अथानन्तर वरुणेनानेन वम ना भानुमता गन्तव्यमिति सर्वपट्टमयर्वसनैर्मणिकुहिमालि- मणिबदभूमिरिव रचिता। कुहिमोऽस्त्री निबद्धा भूरित्यमरः । कालवत्तेत्यादि स्पष्टम् ।

·वासवदत्ता। च क्षणदारागरचनाचतुरासु सन्ध्याशिष्याविव वेश्यास तुला- धारशून्यायां पण्यवौथ्यामिव दिवि घनघटमानदलपुटासु पुट- किनीषु तिमिरप्रतिहस्तकेष्विव तत इत: परिभ्रमत्म कमल- सरसि मधुकरेषु विकलकुरुरीरुतच्चलेन रविविरहविधुरासु विलपन्तीष्विव सरोजिनीषु गणक इव नक्षत्रसूचके प्रदोषे हर- कण्ठकाण्डकालिमसनाभि दैत्यबलमिव प्रकृष्टतारकं भारत- समरमिव वर्धमानोलुककलकलं धृष्टद्युम्नवौर्यमिव कुण्ठित- - तथाच लमोरिव स्वयंवरपग्टिहीत: पीताम्बरो विषाया। पक्ष। पीताम्बर पीतनमः । भिक्षकीव तारायां देवतायामनाकारताम्बरधारिगी रकवम्बधरा । पदं । ताग नक्षत्रा- राय नुरक्ता यस्याम् । प्राहिता'न्यादिः। रक्तमम्बरमाकाशो यस्वाम् । चीन गणक व नववसूचके प्रदोषे तिमिरममृम्भतेन्यन्वयः । क्षमादा राविन्तस्या रागरचना तत चतुगम सन्धााशिष्यास्विव वैग्यामु। पत्ते ! तपादा पा माकनोन रागा भैरवादयम्नेषां रचना यथायथं स्वरग्राममूकनामहितं गानं तव चतुराम। यहा। क्षमादानां स्वमुखप्रटानामा साकल्येन रामरचना प्रीतिग्चना तव चतुगम। तन्नाधारा वणिजस्त : गून्यायां पण्यवी- प्यामिव दिवि। पर्द। तुलाराशिगधारी येषां ते नन्द्रादयस्तैः शून्यायाम् । माघः । अविभाव्यतारकमदृष्टहिमा तिबिम्बमम्नमितभानु नभः। विगतोरुतापमतमि- समभादपदोपतेव विगुणस्व गुण: ॥ इति। तुलाधारस्तुलाराशी भवेहाणि जके पिच । इति विय: । घनं निविडं घटमानद नपुटामु पुटकिनीषु कमलिनीषु । राजादयोग्यम्यापदि विपणिनो विपणमपसारयन्ति मथीकाश वडारपिधानमाचरनीति लोकव्यवहारो ध्वनितः। हरताल ति भाषायाम् । नालीकिनी पुटकिनी विसनानिय पद्मिनी । इत्य त्पलिनी। कमलसरमि तिमिरप्रतिहस्तके विवेतस्ततो भ्रमरेषु परिधमन्स । प्रतिहस्त- कोऽपरहस्तक:। सत्र नायां कन। गुमास्ता इति भाषायाम्। मानिनगन साम्यात प्रतिहस्ततोत्प्रेक्षणम्। प्रभी पराभूते तुद्रः परहमनदारादीन समया सभयान लीजि- एचया प्रेषयत्येवेति लोकप्रमिडो ध्वनितः। रविविरदविधगम्वत एव विकलकुररोक्त. चलेन पतिविशेषशब्दमिर्पण विनपन्तीचिव सरोजिनीषु। गणक ५ देवा दव नचन- सूचके गुभागभ कार्योपयोग्यश्चिन्यादिनरावसूचके । पढे। नच वाणि ताराम्तसूचके द्योतक प्रदोष। देवगणकावपीत्यमरः । हरस्थ कठकाण गनस्तम्भस्तत्कालिमसनामि ·वासवदत्ता। ७८ द्रोण प्रभाव नन्दनवनमिव सञ्चरत्कोशिकं कृष्ण वर्मवाखिल- काष्ठापहारकं सगर्भमिव घनतरपाषाणकर्करासु गिरितटीषु सचक्षुरिव सुप्तसिंहनयनदीधितिच्छटाकपिलेषु सानुषु सजीव- मिव तमोमणिभिः संवर्धितमिवाग्निहोत्रधूमलेखाभिमांसलित मिव कामिनीकेशपाशसंस्कारागुरुधमपटलैरुद्दीपितमिव धनतर- लोनमधुकरपटलमेचकितपेचकिकपोलतलदानधाराशीकरैः पुञ्जी कृतमिव वितततमालमालाच्छायासु लीयमानमिव कज्जलश्याम- भोगेषु प्रावरणमिव रजनीपांसुलायाः पलितोषधमिव वृद्धवार विलासिन्या अपत्यमिव रजन्याः सुहृदिव कलिकालस्य मित्र- मिव दुर्जनहृदयस्य बौद्धदर्शनमिव प्रत्यक्षद्रव्यमपङ्ग वानं तिमिर दैत्यबन्नमिव प्रकृष्टः येष्ठम्तार को दैत्यविशेषो यत्र । काण्ड चावसरे वाणे नाल स्कन्ध च शाखिनाम् । मनम्ब रहमि गवे चेति धरणि: । पर्व। प्रकटाकरका भीमादिननवाणि यव । तथाच नाव: । सवितुस्विषाद्रि दोऽपि न व: स तमा तमोभिरधिगम्य तताम | तिमगहीन हगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाययतः ॥ भारतमनरनिव वर्धमान उलूकस्य कुरुयोधविशेषशकुनिपुवस्य कलकलो यत्र । पते। उनकाः पेचकाः । उनक: कुरुभेदेऽपि पेचकै जम्भमेदिनि । इति विश्व: । मङ्गमि प्रयोजनयो दृश्य इत्या । धृष्टद्य । खवौर्यमिव द्रुपदपुवीर्यमिव कुण्ठितो द्रोणस्याचार्यस्य प्रभावो येन । पक्ष। कुण्ठितो द्रोणानां काकानां प्रभावी वव । द्रोणो ना दग्धकाके स्वादअत्याम्रो गुगवपि। इति रुद्रः। नन्दनवनमिवेन्द्रवनमिव सचरन् कौशिक इन्द्रो यव । पक्षे । कौशिका उन्नकाः । कौशिक: पेचकै शक्र विश्वामित्रे च कौशिकः । इति विश्वः । कृष्णम वाखिलकाष्ठा- नामिन्धनानामपहारकम् । पक्षे । काष्ठा दिशस्तासामपहारकमाच्छादकम् । कृणवर्मानमिव दुराचारमिवाखिलकाष्ठानामखिलोत्कर्षाणामपहारकं नाशकम् । कृचत् - वर्मा हुताशे स्यादुराचारे विधुतुदै । काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमानप्रकर्षयोः । स्याहिशि स्थानमावे च काष्ठमाख्यातमिन्धने । इति विश्वप्रकाशः। सगर्भमिव ससत्त्वमिव । अधि- कमिति यावत् । क्वचित् सगर्वमित्यपि पाठः। घनतरा: पाषाणा: कर्कराय यव तासु गिरितटीषु । कांकर इति भाषायाम् । सचक्षुरिव सिंहनेवदीधितिच्छटाकपिलेषु मानुषु । सप्तसिंहति पाठस्तु धामकत्वादुपेचितः । तमोमणिभिर्योतिरिणः सजीवमिव । यहा।

·वासवदत्ता। व्यजृम्भत। मुदितमिवातिमत्तमातङ्गमनोहरंगण्डमण्डले फलि- तमिवातिसान्द्रबहलच्छदविततमालतमालकानने स्फु रितमिवा- तिकान्तकान्ताजनघनतरकेशपाशसंहतौ मिलितमिवेन्द्रनील- मणिरश्मिभिरतिशयमांसल तम इवावटतटाटवीषु साटोपमिव स्फुटपाटवोत्कटप्रकटविशङ्कटकुटजविटपोत्कटविनटितषट्पदालिषु घनतरघोरघस्मरविषधरभोगभासुर मदभरमत्तदन्तिदन्तद्युति- तर्जनजर्जर तमः । निशाकरारम्भसमय इव सङ्खचत्कुवलयव्या जेन विरचिताञ्जलिपुटे नतिमति तमोतिमिरे क्षणेन च सन्ध्या- ताण्डवाडम्बरोच्छलितमहानटजटाजूटकूटकुटिलविवर-विवर्तित- इतस्ततो भमगादिति भावः । ध्वान्तोन्मेषखद्योतस्तमोमगिज्योतिरिहणः। इति व्याडिः। अग्निहोवधमलवाभिः संवड़ितमिव । कामिनीकेशपाशसंस्कागर्थमगरुधूमपटलामि तैमां- सन्नी बनवांम्तहदाचरितमिव । मिनादित्वालः । मिभादित्वाल: । बलवान मांसग्नोंऽसल इत्यमरः । घनतर निविडतर नीनानामुपविष्टानां मधुकराणां पटलमचकितानां श्यामबदाचरिताना पेचकिनां गजानां कपोलतलदानधाराशीकरमद्दीपितमिव। उलके करिणः पुच्चमूलो. पान्त च पेचकः । कालण्यामलमेचका इति हयोरमरः। प्रोटोक्तिः । प्रोटोक्तिः। वितता या तमालमाला तच्छायासु पुजीकतमिव । कज्जलश्यामभोगिभोगेषु सर्पशरीरेषु लीयमान- मिव । रजनीपांमुलाया रावी कृपाभिसारिकायाः प्रावरणमिव । वरिणी पांमुला च स्यादित्यमरः । इहवारविलामिन्या: पलितस्य जराकतकेशशीकास्यौषधं तनिवारकमिव । पन्धतमसे केशानां विशेषानुपलम्भादिति मावः । पलितं वेश्याना जीविकामहेतुरिति ता एव वर्णिताः। पलितं जरसा शौका केशादावित्यमरः । रजन्या रावेरपत्यमिव तत उडू तत्वादिति भावः । कलिकालस्य मुहदिव । मदाचारनाशकत्वान्मालिन्याच साम्यात् सुहत्त्वम् । दुर्जनहदयस्य मिवमिव बौडदर्शनमिव बौद्धशास्त्रमिव प्रत्यक्षमपि चतुरिन्द्रियगोचरमपि न तु परमाण्वादिवदतीन्द्रियं द्रव्यमपङवामम्। सर्व ज्ञानमय नगदिति मन्यमानास्त । चिन्द्रमसी व्योम ताराचक्र वमुन्धरा। सरितः सागराः शैलाशित्तस्य व विभूतयः ॥ इति प्रत्यक्षपरिकल्पितमप्यर्थमन्यथयन्ति । प्रतिमन्जमाव- मनोहरगण्डमण्डले मुदितमिव इष्टमिव । प्रतिसान्द्रवहलपत्र विततमालतमालकानने ·वासवदत्ता। ८१ इव जह कन्यावारिधाराबिन्दव इव विकोर्णा टुर्धरधरणिभारभर- भुग्नभोमदिमत्तमातङ्गमण्डलकरपरिमुक्तशोकरच्छटा इवाति- दवीयोनभस्तलभ्रमणखिन्नदिनकरतुरगवान्तफनस्तबका गमनमहासरःकुमुदकाननसन्देहदायिन्यो विश्वं गणयतो विधातुः शशिकठिनोखण्डेन तमोमशीश्यामेऽजिन इव नभसि संसार- स्यातिशून्यत्वाच्छ्न्यबिन्दव इव वितता जगत्त्रयविजयविनिर्गतस्य मकरकेतो रतिकरतलविकीर्णलाजा इव गुटिकास्त्रगुलिका इव पुष्पधन्वनो वियदम्बुराशिफेनस्तबका इव रतिविरचिता गगना- इणे आतर्पणपञ्चाङ्ग लय इव विकीर्णा व्योम लक्ष्मीहारमुक्ला- । फलितमिव । पतिक्रान्तकान्ताजनघनतरकेशपाशमंहतो म्फ रितमिव । इन्द्रनीलमणि- रश्मिभिर्मिलितमिव । पतिशयमांसलं तमः । प्रवटा गर्तास्तटा अटव्यय तवोत्पन्नमिव । पवट: स्यात् खले गत कूपे कहकजीविनि। इति विश्वप्रकाश: ! म्फ टं पाटवं पटुत्व तेनोत्कटमुदगं प्रकटो व्यक्तो विशइटो महान य: कुटजविटपस्तवोत्कटविनटितषट्पदा- लिषु माटोपमिव सावष्टम्भमिव । विकटः सुन्दरी प्रोको विलासविकरालयो: । इति विश्वप्रकाशः । विशङटं पृथुदित्यमरः । घनतर' घोर' भयानकं घस्मरो भक्षको यो विषधरस्तोगवद्वासुरम् । घोर भौमं भयानकम् भचको घस्मरोऽमर इत्य भयवामरः । सूचस्वदः कारच् घसेः । मदभरमत्तदन्ति दन्तयतितर्जनेन जजर शिथिलावयवं तमः । मदमत्त इति विशेषवं गजानां तारुण्यद्योतनाय तच दन्तयोः प्रत्याय। निशाकंरारम्भ- समये चन्द्रोदयारम्भसमये सञ्चत्कुवलयव्याजन विरचिताम्रलिपुट इव। अतएव नतिमति मय समीतिमिरे सति । क्षणेन तारका व्यराजन्तेत्यन्वयः पूर्व तम:प्रारम्भे सा एव वर्णिता इदानी चन्द्रोदयप्रारम्भ इति न किश्चिदसमनसम् । सन्धयामु ताण्डवं नृत्य तस्या- रम्बर: समारम्भस्त नोच्छलिते महानटस्य शम्भोर्जटाजटकटकुटिलविवरे विवर्तिता या महकन्धा गङ्गा तस्या वारिधागविन्दव स्त इव विकोषां विस्तताः। ताडवं नटनं नाट्यमित्यमरः । प्राडम्बरः समारम्भे गनगर्जिसतूर्ययोः इति विशप्रकाशः। दुर्धरधर- चिमारभरभुनभौमदिखत्तमातङ्गमहलं समूहस्तस्करः गुहाभिः परिमुक्ता: सौकरछटा पम्बुकणच्छटास्ता इव। करो वर्षांपले पाण शुण्डाप्रत्ययरश्मिषु । इति वियप्रकाशः । पतिदवौयो दूर ममतलं सब धमणेन खिन्ना दिनकरतुरगास्तन्तिफेनतबका इव ।

·८२ वासवदत्ता। निकरा इव चन्द्रचिताचक्राहात्यावेगव्यस्ताः कामकोकसखण्डा इव तिमिरोहमधुमधूमलसध्यानलपरितप्तगगनमहास्थलीकटाह- भृज्जामानन्लाजानुकारिण्य इव तारका व्यराजन्त । ताभिः खित्रितमिव वियदशोभत। दीर्घोच्छासरचनाकुलं सुश्लेषवत्र घटनापट सत्कविवचनमिव चक्रवाकमिथनमतीवाखिद्यत । कमलिनीवनसञ्चरणलग्नमकरन्दबिन्दु लुब्धमुग्धमधुकरमालाश- बलगानं कालपाशेनेव मूर्तरामशापेनावष्यमाण चक्रवाक- मिथुन विजघटे। रविविरहविधुराया: कमलिन्या हृदयमिव हिधा पपाट चक्रवाकमिथुनम्। आगमिष्यतो हिमकरदयितस्य दवीयर दविष्ठं च सदूर इत्यमरः । गगनमहासरस: कुमुदकाननसन्देहदायिन्यः सुन्यत्वादित्यर्थः । विश्व गणयतो विधातुस्लमोमोश्यामऽनिने धर्मणीव नभस्थाकाशे शशी चन्द्र एवकठिनी खटिका तस्याः खण न शकलेन रचिता प्रति शेषः । संसारस्था. तिगन्यत्वात् । नवरत्वं नेत्यर्थः । शून्यबिन्दव इव। कठिनौ खठिकायां विवि विश्न- प्रकाशः। जगत्रयविजया विनिर्गतस्य मकरकेतो: कामस्य रत: प्रियायाः करतलवि. कीर्णलाजा इव । पुष्पधन्वनो गुटिकास्त्र गुलेल इति भाषायाम्। तस्य गुलिका व । गुरिया गोली इति वा हयं भाषायाम् वियदम्बरारी: फैनस्तबका दव। गगनाङ्गणे रति- विनिर्मिता पातर्पयाम्। अयिपन इति भाषायाम् । तस्य पञ्चाङलयः। चुटकी इति भाषायाम् । ता इव । उत्मवादावातर्पणेनाइली रचयित्वा कुडादि रञ्जयन्तौति सम्प्रदायः । पातर्पणं च सौहित्ये विद्यादालिम्पमेऽपि च । इति विश्वप्रकाशः । विकीर्ण विचिप्ता योमलयाहारमुकानिकरा इव । चन्द्र व चिताचक्र समाहात्यावेगेन व्यस्ता इतम्मत उत्पतिताः कामकोकसखण्डा: कामास्थिखखास्त व चिता चित्या चितिः स्त्रियाम् । कोकसं कुल्यमस्थि चेति योरमरः । तिमिरमेव धूमस्ते न धमल: कपलोहितः सन्धा- वानस्लो वस्ति न परिसप्तो गगनमहास्थस्येव कटाहस्तव भजामानलाजानुकारिण्यः । धूमधूमली कपलोहित इत्यमरः। ताभिस्ताराभिः शिवितं सन्नातकुष्ठमिव वियदराजत । कोठो महलकं कुष्ठं चित्र प्रत्यमरः चिवितमिति पाठे सनातचिधम्। दीपोंकासो दौघपरिक्रुदम्नद्रच्चनयाकुलं व्याप्तम्। यहा। दीर्घोच्छासरचनानां कुखं रहम् । योभन: शं षोऽनकारी गुणविशेषो वा वक छन्दोभेदस्त ट्रचनापटुः सत्कविस्तकाव्यमिव । पचे। - ·वासवदत्ता। ८३ पाखें सञ्चरन्ती कुमुदिन्या भ्रमरमाला दूतोवानक्ष्यत। तार- कायाजादस्तङ्गतस्य दिवाकरस्य शोकादिव स्थ नाथुबिन्दुभिः ककुभो व्यरुदन् । भावतो निजदयितस्य विरहादभिनव- किजल्कराजिव्याजेन मुर्मर इव नलिनी कोशहृदये जज्वाल । रविरश्मिभस्मितनभोवनमशोराशिरिव श्रुतिवचनमिव परिहृत- दिगम्बरदर्शन सद्यो द्रावितराजपट्ट इव समुद्रप्रवाह इव शार्वर- मन्धकार व्यजृम्भत। क्षणेन च क्षणदाराजकन्यकाकन्दुक: कन्दर्पकनकदर्पण उदयगिरिबालमन्दारपुष्यस्तबकालतिः प्राची. ललाटतटकुमुमबिन्दुचक्राकार: कनकंकुण्डलसिव नभ:श्रियः दिव्यवधूप्रसाधिकाहस्तस्रस्तालतकपटलमिव गगनसोधकनक- दीर्घोच्लामस्य महोच्छ्रसनस्य रचनयाकुलं व्याकुलम्। मुझे पवक्वघटना शोभन: श्रेष प्रालिङ्गनं यत्र तादृशी वक्वघटना मुख संयोजनं तव पटु चक्रवाकमिथनमतीवाग्विद्यत । आख्यायिका परिच्छेद आश्वासोच्छ्रासकावपि । इत्यु त्तरतन्त्रम् । कुलं जनपद रहे। सजातीवगणे गोवे देहेऽपि कथितं कुल्लम्। इति विश्वप्रकाश:। एकरूपेण वाक्येन योभनमधयोः। तन्वेण यत्स शब्दशः शेष इत्यभिशब्दितः ॥ इति भोजराजः । शिष्टमस्पृटगयिलयं इति गुणप्रकरणे दण्डी। वक्त नाद्यान्नसो स्यातामधे योऽनुष्टुभि ख्यातम् । इति केदारः। पटुस्तौहाऽस्फ टे दक्षे निष्ठुरे निर्दयेऽपि च । इति रुद्रः । कमलिनीवनमञ्चरौलग्न मकरन्दबिन्दुषु लुब्धा सत्रणा मुग्धा रम्या मधुकरमाला तया शबलं चिवं गावं यस्य सत्। कालपाशेनेव मूर्तरामशापेन सम्यग्यथा रावी न मिलतस्तथा- कृष्यमाणं चक्रवाकमिथुनं विजघटे विघटितम् । रविविरहविधुराया: कमलिन्या हृदयमिव चक्रवाकमिथुनं हिधा पपाट। पट पट गतौ। कुमुदिन्याः पाश्चे सञ्चरन्ती भ्रमरमाला- गमिष्यतो हिमकरदयितस्य चन्द्रप्रियस्य दूतौवालच्यत। सच्चरन्तीत्यव तृतीयान्तेन योग भावात् समस्वतीयायुक्तादिति नात्मनेपदम् । अस्तगतस्य दिवाकरस्य शोकात् ककुम- ताराव्याजेन व्यरुदन। कमलिनी कोशहदये माखतो निजदयितस्य विरहादभिमवकि- अल्कराजिव्याजन मुर्मुर इव तुषा नल इव नज्वाल । मुर्मुरस्तु तुषानल इति वैजयन्ती। रविरमिभस्थितनभोवनस्य मशीराशिरिव । अतिवचनमिव वेदवाक्यमिव परिहतं दिग- बरस्य वौइस्य दर्शनं शास्त्र' येन तत् । पौ। दिमम्वरयो दिगाकाशयोर्दर्शनं येव नन् ।

·८४ वासवदत्ता। कुम्भ इव प्रस्थानकनककलश इव : त्रिभुवनविजयविनिर्गतस्य मकरकेतोः कन्दर्पकार्तस्वरतूणमुखकान्तितस्करः प्राच्यशैल- शिखराग्रारूढ़जपाकुसमच्छवि: स्वच्छकुङ्कुमपिण्डपूर्णपात्रमिव निशाविलामिन्याः कुडमारुणकस्तनकलश इवाखण्डलाशाङ्ग- नाया: क्षीरसिन्धुरिव हरिणाधिष्ठितो राम इव लक्ष्मणान्वितः सुग्रीव इव तारापतिः सुराजेव रक्तमण्डल उदयारुणमण्डलो रजनीपतिरुदयमाससाद । तत: कामिनीहृदयसङ्ग्रामित इव चकोराङ्गनानेत्र पुटपीत इव रक्तकुमुदकोशलोढ इव क्षीणतां क्षणदाकतो जगाम रागः। अनन्तर शर्वरीव्रजाङ्गनाविष्क त- नवनीतस्वस्तिक इव कुसुमकेतो: मुखच्छायामुद्रितमुकुर इव प्रस्थान- शावर शर्वरीसम्बन्धि। शेषत्वं न विवनायामा । भवे तु टन स्यात् । एवं शावास्य तमसो निवृत्तय इत्यादयो व्याख्याता: तमो व्यजृम्भत । क्षणेन रजमीपतिरभ्य दयमा. समादत्यवयः। नणदा राजकन्या कन्दुको गेन्दुक: । गन्दुकः कन्दुकः इत्यमरः । गैन्टा इति गालमसुरिया इति भाषायाम। कन्टपस्व कमकदर्पणो मुकरः। दर्पणे मकराद- शांवित्यमरः । कनकपदं रक्तत्व न साम्यार्थम् । उदयगिरबालमन्दारपुथस्तवको नव्यम. न्टारगुककस्तदारुतिः । स्थाह छकम्त स्तबक इत्यमरः। बालपदमारण्यासिशयाय । प्राचीनलाटतटे कामबिन्दुचक्रवदाकारो यम्य । अथ कुडुमम् कश्मीरजम्माग्रिशिख- मित्यमरः। नम:थियः कनक कुण्डलमिव कर्ज वेष्टनमिव । कुण्डलं कर्णवेष्टनमित्यमरः । दिव्यबधूनां प्रसाधिका तइम्तात् सस्तमन्नतकपटलमिव । गगनेति स्पष्टम् । कनकेति च । कन्दर्पस्य कार्तस्वर तृणमुस्तकान्तेः सुवर्णनियमामुखशोभायास्तस्करोऽपहारकः । तन्छ ठत्वादिति भावः। तूगोपासङ्गनुणीरनिया इत्यमरः । प्राच्या भव: प्रायः शैल- स्तच्छिखराग्रे प्रकटं अपाकुममं तन्छ विः । द्यु प्रागऐति यत् । पोड़पुष्य जपापुपमित्य- मरः । स्वच्छ करमेन पिस सान्द्रं पूर्णपावमिव निशाविलासिन्याः। पिण्ड' सान्दै बले काले तृलेऽपि परिकीर्तितम् । पूर्ण पाव वस्तुपूर्णपाव वर्धायकऽपि च ॥ इति विश्वः । कुडमारुगोकतनकलश रवाखसलामाङ्गनाया इन्द्रदिगङ्गनायाः। पाखण्डल: सहसाच इत्यमरः। चौरमिन्धुरिव हरिणा विषणुनाधिष्ठितः। पचे। हरिणेन। राम व लज ऐनानुगतः । पथे। शमणा चिकन । मुग्रीव इव तारा वामिका स्त्री। पचे। तारा ·वासवदत्ता। ८५ खेतातपत्र मिव मकरकेतोदन्तपालिचक्रमिव वियन्म हासे: खेत- चामरमिव मदनमहाराजस्य वालुकापुलिनमिव निशायमुनायाः स्फाटिकलिङ्गमिव गगनमहातापसस्याण्ड मिव कालोरगस्य कम्बुरिव नभोमहार्णवस्य चैत्यमिव मदनारिदग्धस्य मकरकेतो- श्चिताचक्रमिव कलङ्काङ्गारशबलं सङ्कल्पजन्मनो गगनगामि- गङ्गापुण्डरीकमिवाम्बरमहार्णवफेनपुञ्ज इव पारदपिण्ड इव कालधातुवादिनो राजतकलश इव दूर्वाप्रबालशबल: कन्दर्परथ- चक्रचाररम्बरप्रासादस्य पारावत इव उदयाचलचारुचूडामणि- अच १:। दन्तस्य नचवाणि। मुराजेव रक्तं मण्डलममात्यादिममूह। यस्य। पचे। मगरलं बिम्बम् । उदयनारुण मगडलं बिम्वं यस्य सः। ततः कामिनौहदये सङ्कामित इव चकोराजना- भिनेवपुरी: पौत इव कुमुदकोशैलौट इवाम्वादित इव क्षीणतां जगाम क्षणादाक्रतो रागश- न्ट्रमण्डलग्थं लौहित्यम। पनन्तर ग्रहपतियन्द्र उच्चगाम। शर्वरी बजाङ्गना गोपी तस्या श्राविष्कतं नवनीतस्य स्वस्तिक शतुष्कमिव चौक इति भाषायाम् । नवनीतं नवोड़तनित्यमरः । स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये चतुष्कररहभेदयोः। इति वियप्रकाशः । कुमुमकेतोर्मस्वच्छायामुद्रितो मुकुर इव। मकरकेतोः श्रेतातपवमिव । वियन्महासेरा- काशावड्वस्य । पालयतीति पालि: पाल रत्तणे। म्यन्तः । गजदन्तस्य पालिर्गजदन्तमयः । सरुरिति यावत्। मदनमहाराजस्व वेतचामरमिव । चामर तु प्रकोर्णकमित्यमरः। निशायमुनाया वालुकापुलिनमिव । गगनमहातापसस्य स्फाटिकलिङ्गमिव पूजार्थ' टिकमयशिवलिङ्गमिव । काल एवोग्गः कृणोग्गरस्याण्ड- मिव । नभोमहार्णवस्व कम्बुरिव श एव। मदनारिणा शिवेन दग्धस्य मकरकेतो- चैत्यमायतने बुद्धग्रहे चोद्देश्वपादपे। इति विधः। कलङ्कारः । यद्यप्यारोऽलासमुन्नभुकमित्यमरः। सानिकाष्ठमङ्कारः। पहारचुग्मितगिव व्यथमान- मास्त इति प्रयुक्त मनभूतिना । तथापि निरग्राग्रिदग्धं श्यामं काष्टमिहाशारपर्दम विवचितं योग्यत्वात् । कोइला इतिभाषायाम् । तेन शबलं चिताचक्रमिव मरस्प- नधनः। एतादृशेऽथ पौषव देशीय सालशब्दः प्रयुक्तः। वितेनुगिहालमिवायशः पर इति। गगनगामिगहाया मन्दाकिन्याः पुण्डरीकमिव रिनाम्भोजमिव । गत वक्रत्यं सदये वध्यते। अम्बर व्योमैव महार्णवसाफेनपुध ११ । कालयात वादिनः पार पर शैत्यमिव ·८६ वासवदत्ता। रिव ऐरावतलुप्तसिन्ट्रकुम्भस्थलमिव भग्नशृङ्गपुराणगोमुण्डखण्ड इव तारकाखेतगोधूमशालिनो नभःक्षेत्रस्य मलयजपिण्डपाण्डुर- राजतपालमिव सिद्धाङ्गनाहस्तस्रस्तं ग्रहपतिरुनगाम। यश्च पुण्डरीकं लोचनमधुकराणां शयनीयसैकतमिव चित्तहंसानां स्काटिकव्यजनं विरहवतीनां खेतशाणचक्रं मम्मथसायकानाम् । अत्रान्तरेऽभिसारिकासार्थप्रहितानां प्रियतमान् प्रति दूतीनां हार्थाः सेाः सप्रपञ्चा विकारभङ्गराः प्रवादा बभूवुः । तथाहि । इव । दूर्वाप्रवानश चनो राजतवान्लश इव । टूर्वाप्रथालेति कलसाम्याय । कन्दर्परथचक्र- चारुरुदयाचलचार चड़ामणिः । अम्बरमेव प्रामादो राजग्टहं तस्य पारावत दृव । ग्रह- प्रकरगो । प्रासादो देवभुभुजाम् । पारावत: कलरव: कपोत इति योरमरः । ऐरावतस्य लनमिन्दूर' मृष्ट सिन्दुर कुम्भस्थलमिव । श्वेतगोधूमः शालिन: शेतत्व तारासाम्याय । काबिलौ गोह इति भाषायाम् । शोभमानस्य नभःक्षेवस्य भग्रपङ्ग: भविषाणत्व वतलत्वार्थम् । पुराणशमरहितो गोमुण्डखण्ड इव। सौमानिर्माणार्थ रक्षार्थ वा क्षवे मोमण्डः समारोप्यते। सिहानाहस्तात् सस्त भष्टं मलयजेन दृष्टचन्दनेन पिण चूणामतएवातिपागार राजतपावं रौप्यपावमिव। यहा। मलय जपिए टिचन्दनगुटि- काभि: पागर रमित्यादि। उभयव भंशनवर्णनं चन्दनपद्धविन्दवो गुटिका वा तारा विकी इति ध्वनयितुम् । लोचनमधुकराणां पुण्डरौकमिय। वर्तुलत्वसामितमा- म्याथ विकासपर्यन्तमायहेतु कुमुदम्। एवं पूर्ववापि। चित्तहंसानां शयनीयमै कतमिव शायनामिकतामयदेश इव । विरहवहीनां स्फाटिकव्यजनम्। तत्सन्धुक्षकत्वादिति भाव: । प्रत व्यजनं वर्तुम्नमग्निसन्धुसक विवक्षितम्। छितनौ इति भाषायाम् । पत्रान्तरे मानिनौमानपाटनपटु कुमुदिनौकान्तोदयावसरेऽभिसारिकासार्थहितानां ज्योत्साभिसा- रिकासमूहमे पितानां दूतौनामन्योऽन्यसनविरहनिवेदनादिकमकुशलानां प्रियतमान प्रति वल्लभान प्रति हार्था उपालम्भावर्जनरूपार्थहयोपेताः। सेप्याः । उपालम। विकारर्मदनविकारजन्यचित्तत्तिविशेष ड्रा मानावस्थायामिव न केवलं परुषा एवापितु किशितस्वापराधयया इत्यर्थः । भावर्जन इदम् । सप्रपञ्चा वझोन्यादिसहिताः प्रवादाः प्रकष्टवैदग्धाविशिष्टा वादा बभूवु: रतार्थिनी सडे याति या गाभिसारिका। इति रसरबहारः। उपालम्भे। प्रत्यक्षरोषमत्यादि स्वगुणं प्रकटयवाद। अवलोमन तु ·वासवदत्ता। प्रवस्त्रोक्कतमात्मानं नाकलयसि तत्त्वतः कान्त प्रस्तर इव क्रूरो- ऽसि न चाकर्षकचुम्बकद्रावकेष्वेकोऽसि भ्रामकोऽसि परं कितव धर्मार्थान्यप्रयुक्तः क्षेपणिक इव मुधावाहिततरवारिस्त्वमसि सखेदमिव मनसा चिन्तयसि दुर्लभं जनं सत्त्वसारचरितो यो कौपीनावशेषीकृतम्। अनुदरा कन्येतिवदल्पताव नमोऽर्थः । उक्त च । तत्साहश्यम- भावय तदन्यत्व तदल्पता। अप्राशस्त्य' विरोध नत्राः षट् प्रकीर्तिताः। इति । पात्मानं तत्त्वतो नाकलयसि न जानासि । यथा धनलुब्धया काममनयां मलमल कशेषो वसुपालितोऽपवाहितस्तथा तवापि का गतिर्भविष्यतीति वक्ति। सामानमित्यादि । यहा। स्त्रीणां कृतं कामणादि कर्म। कृतमिति कत्रः कर्मणि क्तः। तत्त्वतो नाकलयस्यत पात्मानमव रक्ष। यथा काममचर्या प्रात्मानमवन् रक्षन् स महर्षिमरीचि: सेवक दव परिचामितस्तथा त्वमपि धमिष्यसोति ब्रवीम्यात्मानमवेति। स्पष्टं चैतदपहारवर्मचरिते सूखकर्म तु कार्मणमित्यमरः। वैशिकं मत्वे दमभिधाय कुलटासक्तं मत्वाभिधत्ते । प्रात्मानं प्रत्यवतीत्यवा। अवे: कर्तर्यच् । सा चासो स्त्री अन्यहन्वी तया कृतमवस्वीकृतं नौचनारी • कर्म। भृगकीटन्यायादतिस्त्रौसेवनात् प स्त्राव परैज्ञायस इति गदति । अवेत्यादि पवस्त्रोक्तं वधकयोषिक तमात्मानं तत्त्वतो नाकलयसि। पावर्जने। सितत्त्वतो बद्धत्वा- देतो: पित्र बन्धने। क्त: त्वमेव मम प्रिया नान्येत्यव शपथ इति शपथरुपपाशा- दित्यर्थः । सितत्त्वत इत्यव भरो मरीति पातिकतकारलोप इति तु नगरस्य प्रमाद एव। पनचि च इति तकारहित्वं रूपसाम्यं बोध्यम्। पवस्त्रीभ्यो नीचस्त्रीभ्यः कृतं पर्याप्तमात्मानं नाकलय मानानौहि। मत्सख्ये व त्वामभिलषत इति त्वौं नौचनारीसको माभूरिति भावः। कृतं युगेऽपि पर्याप्त विहिते हिंसिते फले। इति विश्वप्रकाशः । कं मुखं मुखवारी लय: संयष शालिानं विलामो वा यस्य न कलयोऽकलयः। न पकलयो नाकलयः । त्वत्तो ममख्या अन्यस्या:सितबद्धस्वीकृतं स्त्रीभ्यः पर्याप्तमात्मानमव प्रौषय। ममया सह रति विधायात्मानं सन्तोषयेति भावः। कं मूर्धमुखवारिष्विति विश्वप्रकारः। लयो विलासे संन्षे इति च । यहा। नाकस्य दुःखस्य लय: संग्वेषः सम्बन्धी यस्य । अकं पापे च दुःखे चेति विशः । यहा। पख वासुदेवस्य वो वचोऽव. सव स्त्री लौस्तया कृतं पर्याप्तमवस्त्रोकृतं लचीपूर्णमात्मानं सत्त्वती नाकलयसि । मानासि चेत् कथं तां परित्यज्यान्यवासको भवसि। भकारो वामदेवः स्यात्। वन:- ·वासवदत्ता। रिपुमण्डलाग्रतो निवृतिमुपेत्य तिष्ठति। स खलु स खलु वीरः प्रतिप- क्षस्य यः सम्पहारतः कुञ्जरान् नयति । तोरुकरवालसञ्चयोऽपि परमकाण्ड एव सम्पतन् महापदं विग्रहेण लभते। राजसेन रहितो राजसे न रहितो ध्रुवं विशारदा विशारदाधविशदा विश- स्थले च व: प्रोका नया नरहयम्। यमक पचियेषु वयोर्डलयोन भिदित्यनुशासना- दाभावनाबार्यान्सर लगानः। यहा। सितत्त्वतो वडत्वाद्धेतोः। पर्थात तया प्रेममा बडत्वादयस्वी क्रतनामानं नाकलय । सा किस त्वा धनेनाप्यविष्यतीति व्ययम्। यहा। मितत्वाद्रतो बन्धविशेषवडत्वात् स्वीकृतमात्मनं नाकसय । पव तत्समीपे गछ। यहा। नाकस्येगकाशस्य व स्नयः संनषो यस्य । निरर्थकसम्बन्ध रत्यर्थः । पाकाशे विदिये नाक इत्यमरः। यहा। केम सुखेन लयो विलासस्तेन सितो पइस्तत्सम्बोधनम् । त्वत्तोऽन्यस्य स्वी न। सर्वनामोरन्धार्थकयोन्तत्वतोस्तसिलन्तस्य पञ्चम्यन्तस्य प्रयोगो यथायथं बोध्यः । यथा पतिव्रतया मा स्वपति:सेव्यत एवं पराममा विदग्धेन सेवनौयेत्यर्थः । रुतं मिष्याभाषणादिना हिसितमात्मानमवद्योतय । सत्यसम्भाषणात् तेजोऽभिडियत इति सदाचरति व्ययम् । का हिमायाम । यहा। के जले लयो विलासस्तम सितावगत जलक्रीड़ाविदित । सितस्तवमिने बड़े सिता शर्करति हेमः। सित: समामे धवले विबन्धज्ञासयोरपि । पति विश्वप्रकाशः । यहा। नाकै स्वर्ग लयो विलासी येषां १ माकलया देवास्तहत सिसोऽय. गतः। यहा। अवस्वीकृतं लोहिंसितमात्मान' तत्त्वतो नाकलयसि पूर्व तयैव धमदा- नादिना सर्वस्प हणीय सामापाटित इदानी तामेवायासयसि। सा दरिद्रावस्था से किं विस्मृति न्याम् । कस्य जलस्य लयो विलासी नोचगमनपस्ते न सितातगत नौचगमन प्रसिह। स्वीकृतं म्बीहिमितमात्मानमव । यहा। पकारी वासुदेवस्त म तुल्यमव । स्वार्थ वः। प्रवक्ता दुव स्वीततं स्वीपर्याप्तमात्मानं तत्त्वतो माकलयसि। पन्याभिः सा कौड़ा करोषि चेत कुम परन्तु म मख्यापि सह कोड़ा कुर्विति मावः। व वा यथा सधिवेव माम्य इत्यमरः । यहा। सितत्त्वतो धवलत्वातोरेव कप व स्त्रीसतं स्वीपO. समात्मानं नाकलय। तदीयशरौरवर्ण एव वगैरे नास्ति कशे तदीयसामध्ये मिति भावः । यहा। येन यशसा सितत्व तस्मात् । नाके स्वर्ग ल इवेन्ट्र इव म्बोलतमामा. नमवा यगो यः कथितः शिष्टः। ल इन्द्र प्रत्येकाक्षरकोशः । पक रगती कान्ती पौती दप्तौ । ती अती। प्राप्ती अंधेऽर्थने वेशे भागे ब्रही यो वध ॥ खाम्य दगमे ·८८ वासवदत्ता। दात्मनोनमहिमा महिमानरक्षणक्षमा क्षमातिन्नक धोरताधोरता मनसि भूतताभूतता वचसि साह सेन साहसेन कमला कमला- पराजितापराजिता सा त्वदर्पणा दपणाकारविमलाशया शयाञ- प्रस्तर इव। कस्य शत्र: कामे कताविति कविकल्पद्रुमः । दूतीसंवादवाक्यकत्र्याच्यादिग्दर्शिता मया। गन्धवाह स्यभीतेन रुह्य स्वधियाधिकम् ॥ हे कान्त कस्व सुखस्वान्तो यस्मात् । क रोऽसि पाषाण इव कठिनोऽसि निरहदयोऽसि। तवापि न चाकर्षको यत्सम्बन्चात् प्रत्य तमपि लोहं निःसरति । अयस्कान्तमणि युवको यत्सम्बन्धालोहमुपगच्छति सूर्यकान्तो वा स्यकगभिमष्टयछायासम्बन्धादिन्धनादाग्निरुपद्यते । द्रावको यत्सम्बन्धालोह द्रवति। चन्द्रकरम्पर्शात् स्वयं ट्रवति स चन्द्रकान्तो वा धामको यत् सम्बन्धालोहं धमति स गुरिया इति ख्यातः। तुम्बको दावक वाकर्षको धामकस्तया। एकडिविचतुः पवषण्मखा: सम्भवन्ति ते ॥ इति लोह शास्त्र । कामकलाकौशलेन यो नारीमाकर्षति स पाकर्षक:। रतिकौशलेन ययम्वति स तुम्बकः। औषधिविशेषयोगेन कुचादिम- दनेन वा यः कठिन कामिनों द्रावयति स द्रावकः । एतेषु नैकोऽसि । पर केवलं धामकोऽसि। प्रन्यासको योऽन्यनारी धामयति प्रतारयति स धामकः । शिरसोऽन्तो यस्मात् कान्तः। आकर्षको धनुराकर्षक: । चुम्बक: सैन्यप्रवेशनः । द्रावकः परसैन्यविद्रावण: तेवं क : श्रेष्ठोऽसि । भामकोऽभादीनामसे: खस्य धामको वा कान्त मनोहर न प्रकार इव क गेऽसि । प्रार्थितः सन्नपराधान् चमसे। पाकर्षक चुम्बकद्रा- वका इषको वाणा यस्य स कामस्तहदेकोऽहितीयोऽमि भ्रामको नारीचेतसाम् । एको. ऽहितीये येष्ठे च । करौ कठिननिर्दयी। इत्यभयव विश्वः। धर्मार्थमन्येन केनचिद्ध- र्मिष्ठेन राना नागरिकादिना वा प्रयुक्त पातर विनाकिञ्चनजनान् परपार नयेति प्ररित: पणिको नाविक इव मुधा वृथा वाहिततर वारि जलं बेन । अव स्वामिन एव धर्मों न माविकस्वत्यर्थः। मुधा वाहिततर वारि जलं येन वा। तदनुरखनदया. यामिति भावः। पतिची सेवेतिवदुपहासार्थ सेथ योक्तम् । न तु तत्त्वकथनम् । रमा- भासापत्तेः । यहा। सुधा वाहितस्तरवारि: खड्डो येन। पावर्मने। कितव विदग्ध धर्मार्थ धर्मप्रयोजन मुधावा व्यर्थावना अहिताः शववो यस्य । अन्येन शव णा प्रयुक्त शस्त्रादि सचेपणिको नाशकरतरवारिः। खम्तहत् । कर धर्मार्थाद्धमप्रयोजना- दन्य नाधमण प्रयुक्तः। यहा। विवगं धर्मार्थाभ्यामन्य: कामस्तन प्रयुकः। कितको गृतकडूतविदग्धेष निगयते। तरवारिर्मत: खड्ड इति धरणिचवम्। मुधात निष्फर ·वासवदत्ता। विनिर्जितकिसलया सलयाङ्गलिविभ्रमेण विभ्रमेण प्रतिगवाक्ष- शलाकाविवर विलोकयन्ती विलोकयन्ती त्वया विना साविना सायमनुभवन्ती दुःखानि जीवनायक जीवनाय क इह नाश्रयन्ति हथेत्यमरः। तूणों स्थिते प्रकृति सम्वेदं मकटं मनसा दुर्लभमिव जनं नायिकान्तर चिन्तयसि। सखे । मिव दमिव खगिड तमिव शृङ्गारे सखे दमिव कलवमिव दुर्लभ जनम्। रकार उच्यते काम: । ई कलवे बुधेः प्रोक्तं कैद दामे च दातरि । इत्येकातर- कोश उभयव । द: गुडे दोऽवदाते न दातरि वेद दानयोः इति विश्वप्रकाशः। स त्वसारचरितम्तुमा व्यवहारः । या प्रगन्ति ता अगो मण्डलस्वागी मण्डलाग: कुलटा रिपभूता मगरलामो रिपुमगउन्नागम्लामु रतो रिमगडलायतो निह तिं सुखमुपेत्य तिष्ठति । अक अग कुटिलायां गती। यहा। निर्गता सिरावरणं यम्याम्तां निरावरण वेश्याम् । वीर निन्दायां रिपुमगडनायत: शवखानितिं सुखम् ! शणा खड्ने धृते स्वयं मम्वी तिततीत्यर्थः । निह तिं क्षेत्रादेरावरणं वा। भयादपेत्य । घडारे सत्त्व न गुणेन मारचरितो यो रिपुमण्डलायत: शवमगडलायतो निह तिं जीविकाम्। यहा रिपमण्डलायत: मपत्रीसमूहागतः। सप्तम्यर्थं तसिः। निर्गता तिरन्यपुरुषान्तरवरणेच्छा यम्या: । मत्सरवी तामुपेत्य तिष्ठति । वर्तमानमामीप्य इति लट्। पूर्वमन्याः सपवी- रनादृत्य व तस्यामिवानुरक्तः स्थित इदानीं तथैव कर्तव्यं त्वयेति स्तीति। कौचयको मगरलाय: करवान: रुपाणवत् । मखन्न देशसम्योरिति विश्व: मिह तिस्त मख जौन्य प्रभवे अक्षयेऽपि च । इति धरणिः। पपराह स खलु वौरः यूरो य: प्रति- पक्षस्य शवोः सनहारत: कुजगन गजावयति। यहा। विशेषेणेरयति वौन पक्षिणो वेग्यतौति वीरः। सम्ग्रहारतो गमनात्। सम्पहारो रणे गताविति हैमः। र गती कम्पने च । यहा। विशिष्टा हरा मदां यस्य । मद्यप इति यावत् । इरा भूमिमुरा- वारिभारतीष प्रयुज्यते। कुञ्जरोऽनेकपे केशे धातक्यामपि कुरा । पौरस्त सुभटे श्रेष्ठे वीगे भान्तोऽपि च ॥ इति विश्वप्रकाशस्विषु। प्रतिगत: पक्ष प्रतिपक्षी बलं तस्य । यहा। प्रतिपक्षस्य सख्य : सहायस्य वा। पचो मासार्धके गेहपात्र माध्यविरोधयोः । केगादः परतो वन्दे वल सखिसहाययोः ॥ पतवे चुहिरन्धं च देहाडे राजकुञ्चरे । इति विश्रप्रकाश: । यरा। विशेषेण काममाँ लक्ष्मों वा राज्यादत्त पौरः । कथ्यते कामो लौरीकार उच्यते। इत्ये कामरकोश: सम्यक् प्रकष्टोऽत्युत्कृष्टो हारो समादिमाला तान सम्प्रहारतः। द्वितीयाथें तसिः । कुरान केशान मयति । हारो इत्यमरः। इकार:

·वासवदत्ता। ८१ सुभगम्। अन्यास्तावदासतां दासतां पुरतोऽहमेव भजामि मैत्रातोऽमैत्रातोऽस्तु अञ्जसारतः सारत: किमपि कन्दर्पकं दर्पकं न तनोषि विशेषतोऽशेषतः स्थितमेव मरणं शठधियां शोधन मुक्तावलौ युद्ध इति विश्वप्रकाशः । यहा मम्ग्राहारतोऽत्य त्कृष्टरतियुड़े सप्तम्यर्थं तसिः । खलु स्वात् प्रतिषेधेऽपि निययेऽप्य वधारणे । इति विश्वः। अन्याह । धृत उरकरण विशालहस्ते न बालानां शव केशानां मञ्चयो येन । यहा धृत उरुमहान् करवालस्य कपा- णस्य सञ्चयो येन। यहा जापर्यन्ती करावकरी ताभ्यां धृतो वानानां प्रतिपक्षलक्ष्मी- कोशानां मञ्चयो येन। आजानुबाहरित। यहा। धत उरुकरण भूरिराजभागेन वालानामज्ञानां मचयो येन । यता। धृत उरुकरणोरुकगणां वा बालानां सञ्चयो येन यहा। धृत उरुकरवालानां मञ्चयः । मुरतबन्थे । विग्रहेण शरीरेण कलहेन युद्धन पतिग्रहणेन वा महापदं महास्थानं महापत्तिं वा पर शव परमत्यर्थ वाऽकाण्ड ऽनवसरे परमकाण्ड उतष्टावमरे वा। विगही युधि विस्तारे प्रविभागशरीरयोः । इति हैमः । अपराह। राजमे रजोगुणविकारी सत्यनरहितो मनुष्याननुकलस्त्वं न गजसे रहितो मत्सख्या जनवा व्यक्तः। रहत्यागे । तः। यहा। राजसेन प्रज्ञाद्यणि रजोगुणेन रहितो नरहितो मनुष्यहितो न गजसे धुवम् । यहा। राजस रजोगुणप्रधान द नर- हितोऽप्रभुम्वं न राजसै यतो रहित: प्रभुणा त्यक्तः। नरेष हितो राजसे ध्रुवम् । ध्रुवं तु निश्चिते तक नियले शाश्वतेऽन्यवत् इति विश्वप्रकाश: । यमकालङ्कारः। अन्याह । विगता 'शारदा सरस्वती यस्य तत्सम्बोधनम्। धृष्टो वा चतुरो वा। विशारदो बुधे धृष्ट इति वियप्रकाशः । स्वीविशेषणं वा । विशिष्टः शारदोऽभो मेघस्तहदिशदा निर्म- लान्त:करणा। विशन प्रविष्टो भवन आत्मनीन पात्महितो महिमा महित्व यस्याः । मह उत्सवो येषां ते महिनस्तेषां मानरक्षणे सन्मानपालने क्षमा। क्षमातिलक पृथ्वी- भूषण शान्तितिलक बहिः शान्तिप्रदर्शक तव मनसि धीरता बुद्धिरता सर्वकालिकोत्यर्थः । अधीरता कातरता। वचस्यभूतताऽसत्यता भुवि पृथिव्यां सता विस्मृता यहा। अकारो वासुदेवस्तस्मा तस्तत्ता . कन्दर्पता। यहा। प्रक्षेण व्यवहारण मा लमीः सा तिलक- मस्य। यहा। पक्षस्य विभौतकस्य मा लक्ष्मीस्तत्तिलक । पक्षः कषतुषे चक्र शकटव्यव- हारयोः। पात्मजे पाशक चाक्षमिति विश्रप्रकाशः। विशेषण शारहिंमां ददातीति विशारदः । शृज हिंसायाम्। धम् । महिमानन्ति प्राणन्ति ते महिमाना मानध- नास्तेषां रक्षणचम हे धौर तास्ताहण्यो धौरतास्तव मनसि तव वचसि भूतता सन्यता - ·८२ वासवदत्ता। यशोधन प्रेमहार्यामहार्याशयोत्कटाक्षैः कटाक्षेराविर्भूतदास्यास्त- दास्याः परिजना: कमलाकृतिनारीणां कमलाकृतिनारीणां भवता - भूतता पृथ्वीप्रख्याता। भूतं न्याये पिशाचादी भूतं सत्योपमानयोः । इति विश्वः। विशारटाभविशदा विशिष्टशरोधखच्छा निकपटहदयेति यावत् । आत्मनि स्वविषये विशिष्टं शं श्रेयो यति विशदाः । दोपवखण्डने । इनस्व मूर्यस्य महिमा महत्त्व यस्य तादृशस्वम्। शं श्रेयसि शकारः स्वाच्छिवे सौखि प्रकीर्तितः। इत्य कातरकोशः। धर्म भास्त शास्तरीति विश्वप्रकाशः । अात्मविश्जनभोगोत्तरपदात् ख इति खः । पात्मनौने । अपराह। सा मत्सखी त्वामाह। है सेन मप्रभो परतन्ध सा मनमापि नान्धमनुसरामौति प्रतिज्ञाविशिष्टाहम् । पाहमेन भवदीयेषडासेन कस्य सुखस्य मला. धारपावी। मल मन धारणे। पचाद्यच । पराजिता कमला लक्ष्मीयस्या: मा कमला- पराजिता। बाहिताम्न्यादिः। अतएवापगजिता । अन्यस्वीभी रूपसुरत कौशलादि- भिरपराभूता। पराजितपराभूतावित्यमरः । यहा। पाहसेनेषडासेन पपराजिता एतदभिधाना देवो पगजिता पराभूता के मलमस्या: कमला शिरोमालिन्यविशिष्टा। सौमन्तकर्मण्यनभिजेति यावत् तादृशी कमन्ना लमी: यहा। साहसनाभिमर- एकपेस कमला लक्ष्मीस्तम्परा कमलापरा लुब्ध ति यावत् । जिता यथा लुब्धा नाभिमर- स्यवं प्रोत्या मसम्माभिसरतोत्यर्थः। ननु कुरुपा सा केनापि नाट्रियत इति सा स्वती चावति न सव मन्मुइतरिल्याह। पाहसेन सा प्रसिद्धा कमला लमी: पराजिता । मतम- न्य ति शोषः। सखीभावमाह। ला पादाने। लातीति ला न ना पना लुम्वा के मुखमपराजिता त्वया पूर्व प्रोत्साहनाट्टीपिता। राज दीतो। यहा। साहसेनाहमेन युक्रति शेषः । सा मत्सखी कमला परस्त्री। पाकमला दहनमीका । वरस्त्रियामिति शाशत: । इस इति वनहसीनन्यप्प्रत्ययान्तः। यया परा कमला पराजिता सा मतमख्याह। पाइसेनेषडासयुक्तेन त्वया जितमात्मानमाहेत्यर्थः । कोहगौ सेना सप्रमः कमना लोर्यस्याम्नस्या लौदानभोगादियुका न त्वस्वामिकलची- वहानमोगहौनेत्यर्थः। इसराह । त्वय्यर्पणमस्यास्वदपणा दर्पणाकारो मुकुगकार पायो यम्याः । श्याम न करकमलेन विनिर्जितकिसलया भितनवपखवा । लिविभमेणाखि. ममणेन सलया। सदिलासा । लयो विस्लाम मय गाय सीविकस्य च । इति विन- प्रकाशः । मवाक्षेत्र शनाका अन्नामागमन प्रतिषेधार्थ प्रयत: काटादिनिर्मितातामा विवरं विवर प्रति प्रतिगवाचरालाकाविव विलोकयनी पश्यन्तौ विमोकवत् पचिमनबदा- कमत्नात यहा।

·वासवदत्ता। ८३ मुखं च मलिनितं विश्वस्य विश्वस्य व्यवस्था समासाद्यसमासाद्य- मनककालसोतसङ्गो तनुषे तनुषेकमनङ्गमनङ्ग-पुष्यषु पुष्पेषु घरन्तौ विलोकयन्ती। यथा पक्षिण: पारशलाकान्तरेण पश्यन्सावं सापि भवानागतीम वेति गवाक्षशलाकान्तरेण पश्यति। गवाक्षशनाकान्तरदर्शनं परकीयान्वद्योतकम् । स्या लाकापि मदनमारिकाशल्ययोः शरै ॥ इवे पत्ररका चेति विशुगकाशः । उ स। खानढ़ास्वानुरका स्वौ परकीया निगद्यते । उत्तमात्रमभेदाभ्यां हिविधया पराहना । पलचितानुरागैया स्वीयाकल्पोत्तमा मधेत्। तन्निा ववसा या तईदा सितादिकाः । परोठाकन्यकाभेदाहिविधा हिविधा मता विदग्धानुदिता चैषानुशयानाय लक्षिता ॥ गुप्ता च कुलटा चेति षट्पकारोदिता बुधः। मृत्यख्यत्कृते रसरबहारे। यत्त प्रकट परपुरुषानुरागा परकीयेति सन्न। कुटलाया पसाहात्। उपालम्भपते न समास: । विममेण भमणेन। स्याछालाकापि मदनसारिकाशल्ययोः शरे। पञ्जरकाष्ठे चेति विथप्रकाशः। इतराह। अविना मेषेण त्वया विना सायं सायङ्काले दुःखानि त्वडियो- गदुःखान्यनुभवन्तौ तिष्ठति सामनुसरेति व्यङ्गाम् । धौरेयम्। प्रियं मोग्रास वक्रोन्या मध्या धीरा दहेद्र षा। इति रसरबहारः । अविना रक्षण त्वया विना दुःखान्य- मुमवन्तात: सायं सादमनुभवन्ती तिष्ठति। पव रक्षणादौ । सर्वधातुभ्य द्रनिरितीनिः । पो पन्तकर्मणि। आर्दच इत्यात्वम्। पातो युगिति युक्। अन्याह । जीवनायक प्राणहारक जीवनाय ननार्थम जलहरणार्थमित्यर्थः । मुभगं शोभनप त्वां के नाययन्ति । भगमचर्यमाहात्मानानवैराग्ययोनिषु। पनवौर्य प्रयव छात्रोधर्मरविमुक्तिषु ॥ इति विश्व- प्रकाशः। अधीगेक्निरियम्। अधीरा परुषोनये ति रमरवहारः । झारे । जीवनायक मत्सखोप्राणेश जीवनाय प्राणधारणार्थ के जनाः सुभगमेश्चर्ययुक्तं त्वां नाश्रयन्ति । इति पुलिङ्गनिर्देशो यदि पुरुषाः स्वप्राणवारणार्थ त्वामाशयन्ति तहि स्वीणां का वातति योतयितुम्। अपराह। अन्यया मत्सख्यतिरिक्रयास्त: क्षिप्ततत्सम्बन्धोधनम् । एवावद तस्यां क्रोधादसम्भाषक । असता परपौड़ानभिज्ञानां पुरोऽये दासता दास्यमहमेव भजामि। पत्मेऽमेवातोऽमिवभावात्। मैवास्तु वदो वदावदोवनत्यमरः। यह।। पन्चेस्वदपेच्यायः मारिभिस्तत सम्बन्धिभिर्वास्ता तिप्ता तया सह वदति तनमम्योधनम् । पन्यास्त अतएव दास पुरोऽहमेव भजामौति तां दासतां पूर्वस्वीकृतां मत्सख्या दासतामव रक्ष । यहा। अन्याम्नेनान्यनारीपरित्यक्तेनावदाभाषणकौं। निर्मात्योझि- तपुप्पदामनिकरे का षट्पदानां रतिः। इत्यई सतामेव दासतां भजामौति । यहा। क अत यहा।

·८४ वासवदत्ता। रुजा तरसा जातरसा मन्दाक्षमन्दा क्षणं भ्रमन्ती मुच्छति । कामधुराधरेण का मधुराधरेण मुक्ता रजोराजिविशेषकेण विशे- षकेण मुखेन्दुना तव हृदि लग्ना नदिमाकरण करेण खेदवि- प्रवनमावो घम् । पन्यास्तानामावदा रक्षणकवौँ। पशरणशरणेति यावत् । प्रीतिप्रदा वा तृप्तिप्रदा वा। यहा। अप्रशस्तो मचन्द्रोऽस्यास्ति । पमि सम्बुद्धी नपुसकानां मन्लोपो वा वाच्यः । हापित: क्वासि हे सुभु इन्यव सम्बुद्धिहखो यथा रामविरहातिश- यपोषकस्तथा सर्वथाप्रयोजकत्वद्योतनाय नपुसकप्रयोगः । अनाः प्राणिनस्तभ्यो हितान्या। सम्मै हिसमिति यत् । सतामावदा। त्वयेति शेषः । पस्ता तिरस्कता। इदानौं दासतां भज। कीदृशौ पुरो नमयां मेव लौव । इन्तेविच । है अहाम्केदक पवापि पूर्ववत् । मः शिवयन्द्रमा वेधाः । हकार के दने मत रत्युभयत कारकोशः । वदासतां तिष्ठन्तु। अहमेव पुरोदास्वं भजामि । अहमेव पुरोदास्यं भजामि। अपराह अनसा शैध्य ॥ सारतो बलात् सा तन्वी तव प्रियेति शेषः । त्व रत: सक्त: किममि दर्पकं न तनोषि । किमुत्कृष्टं दपकं दर्प न तनोषि। विशेषतो विशेषात् । पशेषतो नि:शेषात् । मरणं स्थितमेव । माधुर्य गुग्णः । मूर्ध्नि वर्गान्तागा: म्पर्श पटवर्गा रणौ लघु। भवत्तिर्लधु. कृत्तिवा तन्माधुर्यमिति स्मृतम् ॥ इति काव्यप्रकाशे । परा प्राह । है शधियर्या जड. बुद्धीनां शोधन यशसा अधन बुद्धियडियोहीन। उत्कटमसौम्यमक्षि येषु तै; कटाई: प्रमहार्य सुखहारणीय या त्वां करकटारामन्वयति सस्यास्त्वं वश्य इत्यर्थः । महाशिय महानीचाशय पम्त त्यतं दास्यं यया तस्या पाविर्भत दास्यं यस्मिन् तत्स. म्बोधनम् ॥ परितो जनान् म्वशिक्षकमनानस्यति । तया कार्मणादिना हतप्रजतया सत्सम्बोधनम्। पावर्जने । शधियां जडबुद्धीनां शोधन शिक्षक। प्रतो यशोधन प्रेमहार्य केवलप्रणयवश्य । पतो महार्याशयात्य व्रताभिप्राय । तदा मत्सख्या मानसमये । उत्कटा: कटाक्षर्भवतमम्बन्धिभिः । पस्या पम्पत्सख्या: परिजना पयादादय पावि- भंतदास्याः। यमिन् काले सया मानः कृतो भवता च करकटावैः मा दृष्टा तदारभ्य. वामदादयतत्परिजना भवत्वकासंवत्ताः । एवं च चिरसेवकानामपदादीनां प्रार्थनया मा सुसम्पन्नमनोरथा मम्पादयितव्ये न्यर्थः । यहा। उत्कटव्यवहारैः । यहा। उत्कटभाभि- वोत्कटाथैः । यहा। तदा भवत्कोपकाने पुस्कटानेः क रैः कटाक्षरित्यादि पूर्ववत्। पव पर मवथा तब दोष इत्यर्थः । काचिदाह। भवतारीग्णां शव गणां कमलाक्तसिनारी लच्याक्रितिम्बीणां कमलाकृति मुखं न मन्निनिसमिति न । कृतिना भवसारी शवयां कमला नवीन मलिनिता न मनिनीकता। कमलाकृति पद्माकार नारीणामां- पत एवा. यहा।

·वासवदत्ता। ८.५ न्दुपयोधरेण पयोधरेण वक्ष:फलकाञ्चनेन जितानाविलकाञ्चनन कामदारुण मदारुणनेत्रास्मरमयं रमयन्तं त्वामदयं मदयन्ती परमकमितारं परमकमितारं वाञ्छति हारिणा हारिणा स्तन- यहा। शरीराय । छव नारीणां मुखं न मन्निनितमिति काकुः । नमकमनएसकेंनेति नए मकैकशेषः । कृती कुशन्न इत्यपीत्यमरः । कमलयालमा कृती तेन भवतामीणां नागणां कमलाकृति मुखं न मलिनितम्। काकु: पूर्ववत् । बहा क मन्नातिन् पद्माकार निलेपत्वं न साम्यं लक्ष्मीकुशलति वा सम्बोधनम्। पारीणामा माकली नातिकठिनतया वैदग्धान वा कोऽपि नास्मान् द्रावयितु पटुरिति शव तापन्नानां नारीणां कमनाकृति कमन्नरम्यं मुखं न मलिनितमिति काकुः । अकाकुरूपालम्भपत्त: । काचिदाह विश्वस्य सर्वस्य विश्वस्य विश्वास कृत्वा सा तव प्रिया समा सलमीका विगतावस्या मर्यादा वयो वा यस्याः। आदितोऽसमा विषमा त्व तु सादामामादयोग्य' तनु तनु: स्यात् तनुषा सार्धमिति शब्दभेदप्रकाश: । कमलपन हाजन तनुष श्रासेवक विश्वस्य सर्वस्व नगतो मध्ये त्वया व्यवस्था समामादि असमं विषमस्येन्यसमासा है असमाम इति वा श्राद्यं प्रथममतनो: कामस्यसेकं के मुखम् । पुष्प विकाश कुमम स्त्रीणांच रजसि स्मृतम्। इति विश्वः । अनङ्गमशरीर पुष्य पुपुप्पं षु कामशरषु तरसा वेगेन जातरसा मन्दाक्ष भन्देक्षण धमन्ती मुह्यति । श्रावजने । हेऽनङ्ग साक्षात् काम अनङ्गमसम्बद्ध प्रति पुष्प षुपुष्य षुरुजा कामवाणरुजा तरमा वेगेन जातरसोत्पबानुरागा मन्दासमन्दा लजामन्यरा क्षणं भ्रमन्ती मुह्यति । धुराया धरो धुराधरः । भागुरिमते टा। कामं धुराधरस्त नात्यन्तभारवाहकेनाधरण नौचन रजोराजिभिर्विशेषकं तिलक यस्य तेन त्वया। विशेषस्य हावादः शेषो यव तेन मुखेन्टुनोपन्नचिता मधुरा रम्या मूर्ति: कास्त्री मुन्ना न कापौत्यर्थः । एतादृशेनैतादृश्यो बा उपभुक्ताः । समालङ्कारः। समं स्याहणनं यव योरप्यनुरूपयोः । इति लक्षणात् । पावर्जने । कामस्य धू: कामधुरा । ऋपूरिति समासान्तः । तस्या श्रधरस्त न मधुरः सुधाधिकखादोऽधरोष्ठो यस्य तेन । मुक्तारजोराजिमिर्वि पकं तिलकं यत्र तेन एतनिर्माणावसरे बहवो मुखेन्दवो निर्मि- तास्तेषु रम्यत्वादस्यैव प्रयोगः कृतो विधिनेति विशेषेण शेषो यस्य तेन मुखेन्दुनोपलचिता का कापि स्त्री वर्तते। शेषो यदव मत्सखों ज्ञात्वा न चलति चेत् सामान्यरूपेणाभिधा- यनं नेष्यामौति खप्रधानाया इयमुक्तिः । तमालपवतिलकचिवकाणि विशेषकम् । - ·८६ वासवदत्ता। कुम्भेन हारिणाक्षिरुचिहारिणा चक्षुषा हारिणा। अनन्तरं दुग्धार्णवप्रविष्टमिव स्फटिकग्रहप्रविष्टमिव खेतहीपनिवाससुख- मनुभवदिव जगदामुमुदे। क्रमेण च विघटमानदलपुटकुमुद- इत्यमरः। इतगह । तव शुदि लगा कापि वर्तते। अमदिन पाकारस्त न दासीत्व व्यकाम्। करण खेदविन्दुभिः पयोधरो जलधरत न वक्ष:फलकैऽधनं गमनं यस्य । पतितत्वादित्यर्थः । तेन पयोधरेणोपलचितामाविलकाचनेन जिता । श्यामवर्णत्वादित्यर्थः । पावजने मदिन पाकरण करेण म्म दविन्दुपयोधरण वक्षःफलकस्याधनं पूजनं रम्यत्व येन । जितमनाविलं स्वयं कानं येन। गौरत्वादिति भावः। तेन पयोधरेणोप- लक्षिता तव वृदि लग्ना कापि वर्तत इति कति । अस्ति चेत् सामनुसरति व्यङ्ग्यम् । प्रकर्मकठिनी हस्तौ पादौ चावनि कोमली। इति सामुद्रिकलावंत पुरुषविषयम् । पञ्च गतिपूजनयोः । काञ्चनं चम्पके हेनौति विश्व: । पन्याह । कामनाभिन्नाषण दारुण मदारुणनेव। अस्मग्मयमदयं रमयन्तं त्वाम् । परित्यज्येति शेषः परित्यज्येति शेषः । मदयन्ती मत्ता का परमन्यर्थमकं दुःग्वमितारं प्राप्तवन्तं परं भिनमकमितारं मकामुकम् । पकं पापेच गेगेति विश्वः। पावर्जने कामेन मदन दारुण कठिननारीणामप्ययन द्रावक । मदयन्ती सीधुमेवनात् । अत एवामणनेव। कामदाभिलाषप्रद । स्परमयमदयं ग्मयन्तं परमकमितारं परमकामकं परमकं परमसुखमितार' त्वां वाञ्छति। कामुके कमितानुक इत्यमरः। अवापि ममालङ्कारः । पराहा हारिणाऽन्योन्यं युडवता । पतितत्वादिति भावः । अरिणा जनानां हेयतामम्पादनेनेत्यर्थः । एसादृशेन स्तनकुम्भे- नोपलचिता। है गत कति हारि। का गती। पचरः। हारिणा गर्तगतैनात पवातिमचिहारिणा प्रेक्षकनेवाभिन्नापहारकेण । कृत्सितत्वादिस्यर्थः । चराषा चोपलसितं त्वामाह। एतादृग दोषविशिष्टा त्वामेवानमाहेत्यर्थः । पावर्जने । हारिणचिमचिहा- रिणा इरिणसम्बन्धिनेवकानिहारिणा चक्षुषोपलहिता हारिणा हारयता हारिणा करिक. लभकुम्भानुकारित्वाद्रव्येणे त्यर्थः । स्तनकुम्भेनोपनदिता। अनेम मत्सखी युवति: सुन्द- गवयवा प्रसाधिता ऐति रागन्धि नाम्न मदम्। हा गतेऽपि निगद्यत इत्येकाक्षरकोशः निरौक्ष्य लोकव्यवहारा: शैतिं कवीनामथ कोशजालम। व्याख्या मयेयं रचिता महेशपादारविन्दे प्रणिधाय तेतः । चन्द्रिक व्याप्ति वर्णयन्ति। पमन्तर चन्द्रोदयो. तर' दग्धार्णवप्रविष्ट मिय टिकराहेषु प्रविष्टमिव अंतहीपनिवासस्य मुखमनुमवदिव नगा वन मासागसेन ममदे। पुर। क्रमेण कन्दपक्तुवांसवरनाजनक नगर• ·वासवदत्ता। काननकोशमकरन्दविन्दु-सन्दोहमुदित-मुग्धमधुकर-कुलकलरुत- मुखरितदिगन्ते चन्द्रिकापानभरालमचकोरकामिनीभिरभिन- न्दितागमने सुरतभरपरिश्रमखिन्नपुलिन्दराजसुन्दरीख दजलक णिकापहारिणि प्रयाति सायन्तने तनीयसि निशानिःश्वासनिभे नभस्खति कन्दर्पकेतुस्तमालिकामकरन्दमहायो वासवदत्तानन- कनगरमयासीत्। अथ कटकैकदेशविरचिताभंलिहशिखरेण सुधाधवलेन कान्तर-निविष्ट-कनक-मुक्ता-मरकत-पद्मराग-शकलेन वासवदत्तादर्शनार्थमवस्थितदेवतागणेनेव शालवलयेन परिगत- मनिन्नोल्लासिताभिर्नभस्तरुमञ्जरीभिरिव तर्जयन्तीभिरिव गग- नार्णवश्रियं पताकाभिरुपशोभमानं कनकशिलापट्टाङ्गण प्रस्ताभि: मयामीदिन्यन्वयः। विघटमानं विक सद्दलपुटं पवपुटं यस्य तादृक् कुमुदकाननं तस्य कोशेष मध्यभागेषु मकरन्दविन्दुसन्दोह: पुष्परसविन्दु समुदायलेन मुदितं हर मधुकरकुलं तस्य कलकतेन मुखरितदिगन्ते। चन्द्रिका ज्योतसा तस्या: पानभरगान- सचकोरकामिनीभिरभिनन्दितागमने स्तुत्यागमने। चन्द्रिका कौमदी ज्योतम् त्यमरः । मुग्तमरपरियमखिन्ना: पुलिन्दराजस्व छजातिविशेषराजस्य मुन्टयम्तासां व दक- णिकापहारिणि सायन्तने सन्धयाकालिके। सायंचिरमित्यादिना व्य । तनौयसि खल्पत एव निशानिःपासनिमे नभस्वति वायी प्रयाति सति तमालिकामकरन्दी सहायौ यस्य सः। या प्रापणे । यमरमेति मगिटी । अथ वासवदत्ताभवनं ददर्शत्यन्वयः । कटकैकदेश राजधान्येकदेश विरचितमधलि शिखरं यस्य तैन। वहाभे लिए इति खम् । कटक बलये सानो राजधानीनितम्बयोः । इति विश्वः । सधान हो तया धवलेन । एकान्तरं निविष्टानि कनकं सुवर्ण मुन्ना मरकतं गारुत्मतं पद्मराग एषां सकलानि यव। वासवदत्तादर्थनार्थमवस्थिसदेवतागणेनेव शलवलयेन प्राकारवलयेना- नुनौतम्। प्राकारो वरणः शान्त इत्यमरः। पनिलोवामिताभिनभलकमञ्जरीभिर्गगनार्थ- बश्रियं तर्जयन्तीभिरिव पताकाभिरुपयोभितम् । पताका वैजयन्ती स्यादित्यमरः । कनक- शिलापहाणेषु प्रससाभिः। जलयविशेषैरिति भावः । फोहारा इति चद्दर इति वा भाषायाम् । पाटणेति परमार इति भाषायां प्रसिद्धः। करकामचन्टनेलालवानां गन्धी यव वाहगुदकं तत्परिमलतवाहिनीभिर्वाधिनी भिनंदीभिः। अतःसफटिक- ·२८ वासवदत्ता। कर्पूरकुशम चन्दनैलालवङ्गगन्धोदक-परिमल वाहिनीभिर्वाहिनी- भिरजाततटस्फाटिकपट्टसुखनिषस्म निद्रायमाणप्रासादपारावताभि: प्रभ्रश्यत्तटनिकटविटपिकुसुमस्तवकितमलिन्लाभिरनवरतमज्जटु- न्मज्जन्मदयुवतिजनघनजघनस्फाननोच्छन्लच्छोकरनिकरसपितवे- दिकाभिः कर्पूरपूरविरचितपुन्निनतटनिविष्टनिनदानुमीयमानरा- जहंसोभिर्विकचनीलोत्पन्नकाननटर्शिताकाण्डचक्रवाकतिमिरश- वाभियुवतिभिरिव सुपयोधराभिः सुग्रीवयुद्धकलाभिरिव कोला- लपितकुम्भकर्णाभि: सागरकून्नभूमिभिरिव सुन्दरीपादपराग- शबलाभिनवनृपतिचित्तवृत्तिभिरिव कुल्यापमानकारिणीभिरने- पट्ट षु मुखन निघणा अत एव निद्रायमाणाः प्रासादपारावता यास। नियन्लत्वमन्नाने नियन्न त्वं च निद्रा तस्त्रां मुखोपवेशनं हतरिति कारगामालालडारः । प्रभग्यस्लिटवि. टपिकुममैम्नीरतनपप्प : स्तवकितं सजातम्तवकं सलिलं यामाम् । अनवग्तमनटन्नदय- वतिजनस्य घन जघनाम्फाननेनोछलछोकरनिकरण सपिताीकता वेदिकावितर्दिः प्राङ्गणादी लतमपवेशनं स्थानं याभिर्यासां वा ताभिः। स्वादिसर्दिस्त वैदिकेन्यमरः । कपूरपूरण विरचितं यत् पुन्निनं तस्य तटे समीपर्दशे निविष्टा उपविष्टा निनवासि- तैरनमीयमाना गजईस्यो यासु ताभिः। मानोऽत्र पुलिनप्रयोगः मानोऽत्र पुलिनप्रयोगः । प्रमाणालङ्कारवन- मानाजद्वारः । कर्पूर पलिनवर्णनेन सम्पत्तेरपरिमयत्ववर्णनात्। उदात्तानकारोऽप्यन, तथाच दगडी । पाशयस्य विभूतेषां यन्महत्त्वमनुत्तमम् । उदात्तं नाम तं प्राहरनहार मनीषिण: इति । विक चमित्यादि । रतोयलपाठपने रावो विकासासम्म वात् । नौलोपनपाठपन चक्रवाकाणामेव तिमिरगडावर्णनानुपयोगादुपेत्यम् । युवतिभि- रिव तरुणीभिरिव यनस्तिरिति तिः । सुपयोधराभि: शोभनस्तनीभिः । पक्ष धर- स्यौति धरा। पचाद्यच् । पयसी जलस्य धरास्माभिः । तरुणी युवति: समे। स्त्रीस्तनाब्दी पयोधराविति योरमः। सुग्रीवयुद्धकलाभिरिव कौलालेन रक्कन सपितः कुम्भकर्ण राक्षमो याभिः। परी कौलालेन पयसा सपित: कुम्भस्य कलशस्य कर्णोऽयो याभिः । शोणितेऽभसि कोलालमिति पनायेऽमरः। सागरस्य कुलभूमिभिरिव सौरभूमिभिरिख सुन्दरौपादपानां रागै: शवलाभिः। पर्व सुन्दरीणां पादपरागेश्वरणरेणुभिः शवलाभिः । सुन्दरी सरुभिन्नारोमिदोः स्त्री रुचिरेऽन्यवत् । मयोऽचिरप्राप्तराज्यपदो नृपतिस्तशिन.

·वासवदत्ता। कतराभिरुपशोभितं शिखरगत मुक्ताजालन्याजेन पुरयुवतिजन- दर्शनकुतूहलागतं तारागणमिवोह हद्भिरुपान्तनिन्नोनाभि: काच- कलशाततिमुहहन्तोभिः शिखिमंहतिभिरुद्भासितैः प्रामादैरुप- शोभितं क्वचिदनवरतदह्यमानकणागुरुधमपटलैर्दर्शिताकालजल- दोदयं क्वचिदतिगम्भीरमुरजरवाहतसानन्दनर्तितनीलकण्ठ सायन्तनसमयमिव पतितलोकलोचनं जनकयज्ञस्थानमिव दारोत्स कराम मानुष्य कमिवाभिनन्दितसरतं निधानमिव कौतुकस्य वासमिव शृङ्गारस्य कुलगृहमिव विभ्रमस्य सङ्केतस्थानमिव सौन्दर्यस्य वासवदत्ताभवनं भवनन्दनप्रभावो -- हत्तिभिरिव। कुल्यस्य कुले साधोस्तव साधुरिति यत तस्यापमानकारिणीभिः । पिचादर- मान्यादयः शियुत्वान्नव्यवाहा नैनमतिमनुत इति तेषामपमानः । पते कुल्यानां कृवि- माल्यसरितामपमानकारिणीभिः। कुल्याल्या कविमा मरिदिन्यमरः । अनेकतराभिवती- भिरुपशोभितम्। शिखरगतानां पक्षिप्रवेशवारणायमुपरिबड़ानां मुक्काजालानां मुकाम- यानायानां व्याजेन पुरयुवतिजनस्य कुतूहलं कौतुकं तद्दशनार्यमागतं तारागणमिवोडहडिः । कुतुकं च कुतूहलम् । जालं समूह आनायो गवानक्षारकावपि । इत्य भयवामरः । उपान्ने निलीनाभिर्नितरां लीनाभिनिचलतया स्थिताभिरत एव काचकलशारुतिमुहहन्नोभिः शिखिसंहतिभिर्मयूरययरुशासितैः प्रामादैरुपशोभितम् । क्वचिदनवरतदह्यमान कालागु रुधूमपटलैर्दर्शितमकाले जलदानां मेघानामुदयो येन यव वा। अत एव क्वचिदतिगम्भीर- मुरजरवाहताः सानन्दं नर्तिता नीलकण्ठा वहिणो यव । रावी मथुरनृत्यवर्णनं तियच्चोऽपि सर्वकाल मुखिनो मनुष्याणां तु का कथेति वनयितुम् । मृदङ्गा मुरजाः । मयरो वहिणो वहीं नीलकण्ठ इति योरमरः । 'सायन्तनममयमिव पतितः लोकलोचन: सूर्यो यव । किरणमालिविलोचन हतय इति हागवली। पचे पतितानि सौन्दयांवलोकनार्थ लोकाना लोचनानि यत्र। ननस्थानमिव दारेषु सीतायामुत्सको रामो राघवो यव। पक्षे दार- यतौति दार: कन्दर्पस्तेनोत्सुका गमा: स्त्रियो यव। सुन्दरी रमणी रामत्यमरः । मानु- यकमिव मनुष्यसमूह वाभिनन्दिता माघाविषयी कृता सुरता देवत्व येन। पर्वऽभिन- नन्दितं सुरतं मैथुनं यव। कौतुकस्य निधानग्रहं भाण्डागारमिव ङ्गारस्य वासगृहमिव । पुस: स्त्रियां स्त्रियाः पुसि सम्भोगं प्रति या स्पृहा । स पृङ्गार इति ख्यातः कौडादि- - ·१०० वासवदत्ता। ददर्श। ट्रवसि ट्रवसिडितो निगलिते चपला चपलायते किमेषा स्तबकस्तव कर्णतः पतितोऽयं सुरेखे ! सुरया चिता सुरयाचि- तश्रीस्त्वमसि मत्ता कलह ! कलहमकाचिदामक्कणितैः स्मर- मिवाह्वयसि मलये! मलयेमितं दृशैवाधिगतासि कलिके ! कलिकेतुमिमां मुखरां मुञ्च मेखलां शृणम: कलवल्लकोरुतं मेखला मे खला न भवति त्वमेव मुखरतया मुखरतया च त्रप- रसकारणम् ॥ इत्युक्तमन्यव । विभ्रमस्य विलासस्य कुलग्रहमुत्यत्तिस्थानम्। कामौत्सुक्य- कताकारं रूपयौवनसम्पदा। पनवस्थितचेष्टत्व विभमः परिकीर्तितः ॥ इति भरतः । भवनन्दनस्य कार्तिकेयस्येव प्रभावी यस्य सः । इत्यन्योन्यप्रणयेन पेशला रम्या: प्रमदानामा. लापकथा: भवन् कन्दर्पकेतुर्मकरन्दन समं विस्मयमार्यमकरोत् । ट्रवसिहितो नर्म- मिडित: सार्वविभक्तिकम्तमिः । निगलिते डलयोरेक्यानिगडि ते द्रवसि द्रुगती। वहस्य गमनप्रयास उपहासाय पफलत्वादिति काचिदुपासति । यहा मया प्रेममा बहासि त्व मा परित्यन्य यासीत्युपालम्भः । वो विट्रवनर्मणोः । पासवे सरगत्यो ति ईमः । यहा निगलिते एतदभिधाने द्रवसिहितो द्रावकौषधिविशेषादट्रवसि। यद्यप्यष्टगुण : स्मरो मिगदित: पुसोमनाना सदा नो याति ट्रयतां तथापि झटिति व्यायासिता सङ्गमे । तत् स्थाई षमसम्प्रयोगविधिना सङ्गपती ट्राय माम् । इति रनिदेव: । ययोतं द्रवमीति तां लक्षीतत्यान्यां प्रत्याह । एषा पुरोवर्तिनी चपन्ला चपलाभिधाना किं चपस्लेव विदादि- वाचति । नाच व गतार्थत्वादिति भावः । यईषा चपला चञ्चला। किञ्चान्यच्च पलायते । हण गती उपसर्गम्यायताविति स्लत्व परारेफस्य : यहा चपल्लेव पिप्पलीवाचरति । ऽयमेवी- षधिः । सर्वथा द्रवतीति भावः । चपला कमला विद्युतप अलौपिप्पलीषु च । इति विथ- प्रकाश इति दिक। है सुरेख तव कगातः स्तवकः पुष्पगुकोऽयं पतितः । त्व' न जानासि। मत्तामौत्य पहाम: । स्याङ्ग कम्त म्नवक इत्यमरः । एनामेवोपहसति सुदेंवैयोंचिता पर्यादब्राह्मण उचिता योग्या योः सौन्दयथौर्यस्यालाहशी त्वम्। सुग्या मदिग्या चिता व्याना साहशी सती मत्तासि । है कल कलमकाचौदामक्वणित: स्मरमायसौवाका- रयसीव । पत्यतिरिक्त पुरुषाहानोप्रचणमुपहासाय । एमामुपहसति । मन्नये सन्नामिके। मे शिवे लयो माशो यस्य मलयः । कामतहदौमितं हृदां दृशैव दृका वाधिगतामि त्व पुरुषं कटारामधयमौति भावः । पौटे भौमितं शमियमरः । यहा मः शिवो लयो ·वासवदत्ता। २०१ - तेऽत्र पतेदियमवन्तिसेना कुसुमोपहारे मुग्धा तब कैतरनं लवनि के ! वेपथुरेवाशयं व्यनक्ति वहतीव हतौरनङ्गलेखे स्मरसायकानां तव वपुरलसं पिहितापि हिताय त उत्कलिकाम- होमिर्वदने वद नेत्रपेयकान्तौ किमुपमानमिन्दुरप्युपयति वस- तीव सतीव्रते! तव हृदि कोऽपि शतधा शतधारसारा वाच- स्तवानुभूताः कुन्तलिके ! करकाकरकालमेघखण्ड तुलामय- गृहं यस्य मलययन्द्रतस्पेप्सितं हरिणस्तं दृशैवाधिगतासि । मृगलोचनामोति भावः । म: शिवयन्द्रमा वेधा इत्यनेकार्यध्व निमगे। कलिके कले रतिकलहस्य के तुम ! केतुना सेनादि योन्यते । एवमनया रतिकलहो दौत्यत इति भावः । सुबरा वाचाना मेखलां काञ्चों मुख । त्यागे फनमाह । कलमव्यतामधुरं च तहलकीर तत गमः । कलि: स्यात् कलह सूरे कलिरन्धयुगे युधि। इति विथ प्रकाशः। उत्तरपति । न नम मेखला काञ्ची खला पिशुना न भवति । मुखन प्रहेन रतं बातीति सुखपतयाः । यहा मुखेन वासपायनाय कोपायेन रत' यातीति मुखरतयाः त्वमेव सवरतया मुखमपाये प्रारम्भे प्रेटे निम्मरणाम्बयोः । इति हेमः। पिगुनो दुर्जनः खन इत्यमरः। काचिदाह । सुग्धेयमवन्तिसेना नपने लन्जतेत्र कुमुमोपहार । पतेत् । सम्भावनायां निङ। तां प्रयाद । नवद्धि के कैतवरनं तवमा य नास्तीत्यर्थः । वेपथुरेव कम्य एव तवाशयं व्यनक्ति। सात्त्विकाविभावात् त्वमेव कम्पसे मां किं तथा वदसौति भाव: । स्तम्भः दोऽथ रोमाञ्च: म्वरभ गोऽय वैनः । वैवर्ण्य मयु प्रलय इत्यष्टौ मात्त्विका मताः । अनन्तख तव वपुः क मा नायकाना इतौहननानि। हन हिंसागन्यो: किन्। वहतीव यतोऽलसम् । उतपनाह । ने कलिकामहोर्मिः पिहिता छन्ना हिताय । विरहस्यानाविकागदयांत ते हिलाय कल्याणाय । यहोत्कलिकामहोर्मि: पिहितापि हितवदाचरति हितावते । कोस- लिकामहोर्मिः पिहितापि हि निययेन तायते लोकोपहासात त्वां पालतोयथः ताय सन्तानपालनयोः । सन्तानः प्रबन्धः । यहा पिहिताप्युत्कलिकामहोर्भि: कर्मक तायते स्वयमेव विस्तृता भवति । हि: प्रसिद्धी । तनु विकारे। तनोतर्थकीति विनापात्वम् । यहोरकलिकामहोर्मि: पिहितापि हिता वृद्धा । हि गती तडौ च । अयते नोके गन्नति प्रसता भवति । हि नेवै: पेया कान्तिरस्व तस्मिन् वदने मुखे किमिन्दुरुपमानमपि यातीति वद । पूर्व त्वन्मखमुपमानमिदानीमिन्दुमपमानमपि यातीति सम्भावनम्। मुखे विरहा- तिशयात् पाण्डु त्वाधिक्यद्योतनाय । उत्तरमाह । सतीनां व्रतमिव व्रतमस्त्रास्तसम्ब.धनम् । वाचालतया खना। - ·१०२ वासवदत्ता। मुल्लसितोत्फुल्ल मल्लिकामालभारी कुन्तनकलाप: तव याति केर लिके ! पुरगोपुरगोचराः श्रूयन्ते गौतध्वनय: किमिव कल्पयसि क्षणमोक्षणसीलनादपि चटलं चटुन्नम्पटं सखोजनमायासयसि मुरलिके! स्तनता स्तनताड़नेषु यत् सौख्यं तलब्ध स्मरता स्मरतापनोदनं दयितेज टयितन विमुतामि कि मुद्यमि महतो महतो दयितो दयितः स्मरति स्म रतिप्रियं तव कौशन्न नवनि- शानखराणां नखराणां व्रणः स्मरजन्यां स्म रजन्यां कुरुते न तव हृदय को पि वमतीव । शतधा शतप्रकारण शतधागे शनिमहारा: वनपर पास्तव वाचोऽनझना: । शतकोटि: स्वमः समो दम्भी निर शनिइयोः । इत्यमरः । कुन्तन्निस उल्ल- मितोतफहमत्रिकामालभाती तवाय कुन्तलानाप: करकागां वोपलानामाकरी य: कान्नमवावर: तम्म तानां सायं याति प्राप्रोति । वपिनम्न करके न्यानरः। मानभागेय- वेट के यी कामानानामिति इस्वः । पुरस्त्र गोपरं हारं तगोवरा गीतश्वननः ययन्त। गोपर हारि पारि केवल मन के पि च । जति मेदिनो । किमिव कन्पयति किंवा गासि कर वा कस्य गते वति किं कत्ययमि म स्पट तथैव जायत इति त्वदर्यमे वेत्यपहामः । मुरनि चगां कानाध्वनोरयन्तमयोगे दितीया। रेनणमोलनादृष्टिमीलनाचटन्नं चना कानलमम्। चदनम्घटपि प्रियवाकामनमपि सम्बोजनमायाममि । वमपि विग्न- वेदनया मूर्षिता न्मान् वेदयाति भावः । दयितेनाभीष्टन नाता भगितंकवता ससाय पक्ष्यादिशब्दकता वा स्तनपलेष मुग्ने चन्कलानगंवान'। यत स्मरतापनीटनं मरतापनागवं नोग्य लय तन मरताप दायितन या गिमकामि। दायतः स्वामिका- न्तयारिति धरणिः। एताह वाहीन मकाउमोति को वेद तरापराधमिति ननिः । पतएव वदति सिं महामि याने रुतं पत्ये त्यभिप्रायः। यहा समात्रासयति किं महामि स त्वद् गणामक्रम्नां न त्यक्ष्यति। पूर्व वर्णितमपि गुणं तत्प्रया पुनर्वथा यति । महतो महीयमो महतम् इति पान् महोत्सवाइतमोहतमः । इतो यया कयाचिद्रतविधानरूपो. मोसो यस्य सः । ततोऽतिशये तमप् । दयितः कान्तो दयित: पतिः । रती सरने प्रियं तत्र कोगन मरति म्म स्मृतवान् । लट् स्म इति भूने लट् । हे करुने नवं निशान जनतेन ग्वगणां नखगणं नखानां वगाः शतं स्मरस्य जनी मधू तिम्स्या रती पर जनयनोति कमरयम् । जनिवध्योयेति वृद्धिनिषेधः । डीप् तम्या कामोद्दीपिकायां ना जिन्या रात्री रुजं पीडां 14 ते न कुरते म्म । पूविकार ! शान सेजने । यहा स्मरेस जन्या कामिनो- ·वासवदत्ता। १०३ कुरुते रुजं किं ते लोचनाभ्यां लोचनाभ्यां प्रीणिताखिलजनेत- णदेश: क्षण देश: किं न पीयते प्रियमखि मटमालिनि ! बिवा. धरसङ्गत्या सङ्गत्यागच्या विरागं कुरु सधुसदारुणमालवीकपो- लतलसमानो लसमानो रक्तमण्डलतया लतया त्वया विशेष: क: कुरङ्गिके! कल्पय कुरङ्गपावकेभ्यः शष्याङ्करं किशोरिके ! कारय किशोरकेभ्यः प्रत्यवेक्षां तरलिके! तरन्नय कृष्णागुरुधू- पपटलं कर्पूरिके ! पाण्डुरय कर्परधलिसि: पयोधरभारं मातः ङ्गिके ! मानय मातङ्गशिशुवाचनां शशिन्लेखे ! लिख ललाटपट्टे - न्यादिता ता चन्द्रकन्नानुरोधेन नखत्ततादयो नारीणां काममुद्दीषयन्तीति म्पट कामतन्चे । भन्यगियेति माधुः । जन्या नादयस्वायां जन्यः स्वाजनके पुमान् । विषनपा. जनितीश्च । इति विद्यमेदिन्चौ। म्बी कग रुजा चोपताप इत्यमरः । कापि मानिनौं प्रति चलन वक्ति। है मदनमानिनि नोचनाभ्यां प्रीगितोऽखिलजनानामीनणदणे नेवटेशो येन मः। दण्देशयन्द्रः किं न पीयते । विध्यन्नदारः। मिहदैव विधानं यत् तामाहुवि. ध्यनक्रियाम् । लोचनयोनौचनविधानं चन्द्रदर्शनेन माफल्यद्योतनाय । नात्य त रागेयं स्वयमेव प्रियनननेप्यतीति भावः । यडा लोचनाभ्यां नेवाभ्यां प्रीणिताखिलजनेक्षणा देशः। क्षणद: मुखदयासावीशय स पतिः लोचनान्यां किं न पीयते रक्तमण्डलतया लसमानो. ऽतएव मधुमदारुणमालवीकपोलसलममानः । पचे रक्त नण्डल तयानुरक्तमगडलतया लम- मान: गोभमानो मालवीकपोलतलममानता रतामण्डलतया । विम्ब एव विम्बवडाधरस्त- सङ्गत्या लतया त्वया को विशेषो न कोऽपीव्यर्य: अत: सङ्गत्यागेच्छया विरागं कुरु । यया चयदेशस्यौषधीशत्व नाविरोधो लतयैवं नकविधवाजीकरणाद्यौषधीशत्वं न क्षणदंशन तवाप्यविरोध उचित इति भावः । कुरगिक व्यादीनि सखिसम्बोधनानि । कुरङ्गशव- केभ्यो हरिणशिशुभ्यः शष्प वालणं कोमलं तदडुर कल्पयोत्पादय देहि । मृगे कुरङ्ग- वाताय । पृथुक: शावक: शिश: । शष्प वालवणं घास: । परोऽभि नवोजिदि । इति चतुर्व मरः । किशोरकस्याश्ववालकस्य प्रत्यवेक्षामवेक्षणम्। बाल: किशोर इत्यमरोऽश्वप्र- करणे । अवेक्षा प्रतिजागर इति च तर लय विस्तारय । कायतिविरहाकुलाह। कर्पूरिके कर्पूरधलिभिः पयोधरमार पाण्ड रय । अन्याह। मातनिके माताशिरायाचनां मानया- बौकुरु । पुन: पुन: करचालनेन कुचौनत्य कुम्भयोः प्रार्थयत इति भावः । शशिलेखे ·१०४ वासवदत्ता। गशिलेग्वां केतकिके ! सङ्कतय केतकीमण्डपस्य दोहदं शकुनिके ! देहि क्रीड़ाशकुनिभ्य आहारं मदनमञ्जरि! मञ्जरय सभाम- ण्डपकदलीय शृङ्गारमञ्जरि ! सङ्कल्पय शृङ्गाररचनानि सञ्जीविके ! वितर जीवञ्जीवकमिथुनाय मरिचपल्लवं पल्लविके ! पल्लवय करलिभिः कृत्रिमकेतकीकाननं सहकारमञ्जरि ! मञ्जनय सहकारसौरभं व्यजनवातेन मदनलेखे ! लिख मदन- लेखं मलयानिलस्य मृणालिके! देहि मृणालागुरं राजहंस- शावकेभ्यो विलासवति ! विलामय मयरकिशोरं तमालिके ! - ललाटपर शशिन्तरवां निख । स्मनीषिकायमिति भावः । तकिके केतकीमगड पस्य दोहद मईतय जानोहि । कसंक्निद या । दोहदो गर्भन्नत । अभिलाये तया गर्भ इति हेम: ! कनिके कोडागकनिम्न आहार देहि। पुमोरे इवियेत्वाभ्यामनोयो । मदन- मनीचार्गद। बादाम त्ररि रचनानि सइल्पयोत्पादय। मत्रीनिक जीवजीवकाय मरिचपनव' वितर दहि। जोवत्रीवयकोरकः । मरिच कोनकं कृषण मिन्यमरहयोः । पनविकै निमतको कातनं कपूरधलिभि: पल्लवय । सहकारमतरीति । मदननरी मलयानिलम्ब मदनलेखं मदनावस्थास्चक लेखं लिख । मगानिक इति । विनामरति मयुरकिशोर विशेषण लासय नर्तय । किशोरतरुणे थेट इति धागाः । तमालिक मानय. जरसेन चन्दनरसेन भवनवाट ग्रहमार्ग' परिमलय । वाट: पथय मागे ति विकागड- शेषः । कावनिके काजनमगडपिकायां कस्त रीट्वं विकिर विनिप। कु विक्षेपे । वालिके युरण रमेन कडुमरमेन प्रवानानां प्रकट केशानां काननं ममहस्त सेचय। इमं पीत- कावेर यशपां कममान्तकम् । इति हारावली । प्रविश्य वासवदत्तां ददशेत्यन्वयः । व्याक- रणेनेव पाणिनिपोकाष्टाध्यायीरुपेगेव तेन रकं रागादिन्य पत्नतितः पादोऽध्यायतरीयां- शम्तत्महितेन । पते रक्तपादन लोहितचरगोन सह सरक्तपादं तेन । भारतेनेव मागा शोभनपरिचंदयनेन । पचे सर्वगा शोभनयन्थियतेन । गन्धिनां पपपी दयमरः । रामायणेनेव मन्दरकाण्डे न चारुगा। पले सुन्दरकाण्डवचारुणा। काराः' नाउमो गाणे नान्न स्कर्म च शाखिनाम्। स्तम्बे रहसि बगं चेति धरगिा: । जलायगन्नन विराजमाना विनध्यगिरिथियमिव मनितम्बां मन्दरकटकाम् । कटकी ली निलम्वीटरियमरः । पचे गोभन कटिपचाजागां पयात्रितम्ब: म्बीकट्या इत्यमरः बन्दोधिचितिमित भाजमानतनु- - ·वासवदत्ता। १०५ परिमलय मलयजरसेन भवनवाटं काञ्चनिके ! विकिर कस्तू रोट्रवं काञ्चनमण्डपिकायां प्रवालिके ! सेचय द्युमुणरसेन बाल- प्रवालकाननमित्यन्योन्यं प्रणयपेशला: प्रमदानामालापकथा: शृण्वन् कन्दर्पकेतुर्मकरन्देन सह विस्मयमकरोत्। मनस्यहो भवनानामतिशायि सौन्दर्यमहो शृङ्गारकलाकेलिकौशलं तथा- ह्ययं तत्काललीलाबहलविरलविमलमालवीदशनकान्तिकान्तिद- न्तिदन्तघटितो मण्डपोऽसावपि कनकशलाकाविनिर्मितयन्त्रप- नरसंयत: कोड़ाशुक इत्यादि परिचिन्तयन् प्रविश्य व्याकरणनव सरक्तपादेन भारतेनेव सुपर्वणा रामायणेनेव सुन्दरकाण्डचारुणा जङ्घायुगलेन विराजमानां छन्दोविचितिमिव भ्राजमानतनुमध्यां नक्षत्रविद्यामिव गणनीयहस्तश्रवणां न्यायस्थितिमिवोद्योतकर- - मध्याम् । तनुमध्याभिधं छन्दः । त्यो स्तस्तनुमध्या । पक्षे भ्राजमानं तनुमध्यं यस्याः । नक्षवविद्या ज्योति: शास्त्रमिव गणनीयं हस्ती हस्त श्रवणं श्रवण च यव । पते गण- नीयमत्युत्कृष्टतया हस्तश्रवण यस्याः । न्यायस्थितिमिवोद्योतकर प्राचार्यो न्यायवार्तिककृत तत्खरुपां तदामिकाम् । विद्यातहतोरभेदविवक्षाव विमुनि व्याकरणमितिवत्। भेद- विवक्षायां तु। उद्योतकरण स्वरूपं यस्याः। उक्तानुक्त दुरुक्तचिन्ताकृता वार्तिकलता खरूपं यथा प्रतिपादितरूपम् । नतु खण्डितं भष्टमित्यर्थः । पचे उद्योतकर' प्रकाशकर खरूपं यस्याः। प्रकाशो द्योत पातप इत्यमरः। बौद्धसङ्गतिमिवालङ्कारो धमकीर्ति कृतो ग्रन्यविशेषस्तेन भूषिताम् । पतेऽलहारो भूषण तेन भूषिताम् । उपनिषदमिवैकमानन्द महितीयं ब्रह्मानन्दमुद्दयोतयन्तीम् । तदुतम् । पानन्दो ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठि- तम् । इति । पक्ष एकमुत्कृष्टमानन्दमानादम् । हिजकुलस्थितिमिव चारु सुन्दर चरणमाचारो यस्यास्ताम् । परी चारु रम्यं चरण यस्खा: चरणोऽस्त्री बहू चादी मूले गोवे पदेऽपिच। सारामिव वृहस्पतिमार्यामिव गुरुकलवयोपशोभिताम् । पचे वृह- क्रोशितयोपशोभिताम। कलवं योणिभाययोरित्यमरः। शतकोटियष्टिमिव बचयष्टि- मिव मुष्टिग्राघो मध्यो मध्यदेशो यस्याः पर्व मध्यमवलन यस्या: । मध्यमं चाव- लग्नच मध्योऽस्त्रीत्यमरः। प्रियश्यामासखौमिव प्रियदर्शनां सवामिकाम् । पत्रे ·वासवदत्ता। स्वरूपां बौद्धसङ्गतिमिवालङ्कारभूषितामुपनिषदमिवानन्दात्मक मुद्योतयन्तों हिजकुलस्थितिमिव चारुचरणां विन्ध्यगिरित्रिय- मिव सुनितम्बां तारामिव गुरुकलत्रतयोपशोभितां शतकोटि- मिव मुष्टिग्राह्यतनुमध्यां प्रिहश्यामासखीमिव प्रियदर्शनां ब्रह्मदत्तमहिषीमिव सोमप्रभां दिग्गजकरेणकामिवानुपमा वेला- मिव तमालपत्रप्रसाधितामखतरकन्यामिव मदालसां वासव- दत्ता ददर्श। अथ तां प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा पिवतः कन्द- पंकेतोहार चेतना मू.वेगः । तमपि पश्यन्ती वासवदत्ता मुमूर्छ। अथ मकरन्दसखोजनप्रयत्नलब्धसौ तावेकासन- मलचक्रतुः। ततो वासवदत्तायाः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी सर्व- विसम्भपात्रं कलावती नाम कन्दर्पकेतुमुवाच। आर्यपुत्र ! प्रियं दर्शनं यस्याम्ताम् । बहादतमहिपौमिव सोमप्रभा तदभिधानाम्। पक्षे सोम स्वय चन्द्रम्य व सोमा रम्या वा प्रभा यस्यास्ताम्। मोमो मनोहरे चन्द्र इति विश्नः । दिगगमः कुमुदस्तकरण कामिवानुपमा तदात्याम् । करिण्योऽभमः कपिला पिङ्गला- ऽनुपमा क्रमात् । इत्यमरः । पत्तऽनुपमामुपमारहिताम् । वेलामिव समुद्रतीरभूमिमिव तमालपवैः प्रमाधितामल ताम् । पक्ष तमालपर्व तिलकं तेन प्रसाधिताम् । समाल. पर्व तिलकचिवकाणीत्यमरः । अश्वतरकन्यामिव मदालमा तन्नामधेयाम् । पचे मदन यौवनजन्यनालमा मन्दगतिम्। पथेति स्पष्टम्। मकरन्टेन सस्कृतोपचारेण सखी. अनेन तत्कृतोपचारेण यथाक्रम लवसंजी तौ वासवदत्ताकन्दपंकेतू एकमभिन्नमासनमः लवक्रतुः । सत इति । विसम्भपावं विश्वास स्थानम्। पार्यपुवेति । पार्यपुवेति सम्बोध्यः पतिः पवौजनेन वा। इति भरतः । त्वतहते त्वदर्थमनया वासदत्तया या या वेदना अनुभूता सा मा यदि नभ प्राकाश: पववदाचरति । उपमानादाचार इति काङ् । पवायते । पति- वपुल्यार्थमिदमतम् । मागगे मेलानन्दायते ममोपावायते । गाम्भोवार्थ चेदम् । मेलानन्दो ममीपावमिति हारवली । लिपिकरी लेखकः । दिवाविभति ट: । ब्रह्मायते चिरजीवि. तामिदम । कथको वता सुनहगनायने मजदयेष्ठ पोषायते। योगशाम्बप्रथेवत्वं नान्तर भादाभिन्नत्वायम्। शब्दशास्त्रार्ण वपारावारी णत्वं न पत्रमुग्वत्वं न बहुधाभिप्रायाविश्कारक- ·वासवदत्ता। १०७ ट नायं विस्रम्भकथाया अवसरस्ततो लघुतरमेवाभिधीयसे । त्वत्कृत यानया वेदनानुभूता सा यदि नभ: पत्रायत सागरो मेलानन्दा- यते ब्रह्मायते लिपिकरी भुजगराजायते कथकस्तदा किमपि कथमप्यनेकैर्युगसहस्रैरभिलिख्यते कथ्यते वा। त्वयापि राज्य मुज्झितं किं बहुना। आत्मा सङ्कटे समारोपित एव । एषास्मतस्वामिदुहिता पित्रा प्रभातप्रायायां रजन्यां योवना तिक्रान्तिदोषशशिना हठेन हठेन विद्याधरचक्रवतिनो विजय- केतो: पुत्राय पुष्पकतवे पाणिग्रहगोन दातव्येति । अनया प्यालोचितमद्य यदि तं जनमादाय तमालिका नागच्चति तदा वश्यमेव मया हुतवहे शयितव्यमिति । तदस्या: सुक्कतवशेन महाभागेमां भूमिमनुप्राप्तः। तदत्र यत् साम्प्रतं तत्र भवानव प्रमाणमित्यत्वा विरराम। अथ कन्दर्पतुर्भीतभीत इव सप्र- हत्वार्थम । वैद्यकशास्त्राचार्यत्वं न विरहवेदन यास्या इयमवस्था न ज्वरादिजन्यति वक्तृताय चेदम् । तथा चोकम् । योगन चित्तस्य पर्दन वाचा मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन । योऽपाकरोत तं प्रवर मनौनां पतम्रलिं प्रात्रनिरानतोऽस्मि ॥ इति । तदा कथमप्यनेक युगमहौः कथ्यतेऽभिलिग्य ते वा । सम्भावनालङ्कारः । सम्भावनं यदीत्यं स्थादित्यू होऽन्यस्य सिद्धये । इति लक्षणात् । त्वयेत्यादि । पाणि ग्रहण विवाहः । अनया वासवदत्तयालोचितं चिन्तितं यद्यभ्यहितं त्वलक्षण जनं हुतवह वही शवितव्यं प्रवेष्टव्यं महान् भागो भाग्यं यस्य तम- म्बोधनम । भागो भाग्य कदेशयोरिति विश्वः । साम्प्रतं युक्तं प्रमाणमुत्तरकर्तव्यतायामित्यर्थः । अथ मखौवाक्य श्रवणोत्तरमानन्द सागरलहरीभिराप्नु त: कन्दर्पकेतुर्भातमीप्त इवाननुभूत- पुरुषसडेय मा कदाचिदहिग्राभूत् तथा सति ग्सभेद: स्यादिति सभय वैत्यर्थ: । सप्रश्रय सविश्वास वासवदत्तया सम्पन्चा सख्या: कामचारानुजां विधाय तया मह रति कृत्वत्यर्थः । सम्प वो मन्त्रि: कामचारानुज्ञार्थकः । वान्वेिषणाय मकरन्दं तवैव नगरे नियुज्य मुजङ्गनेव सदागतिर्वायुम्तदभिमुखेन । पक्षे मदा सर्वदा गत्यभिमुखन मनोजनामा तुरगेण नया वासवदत्तया सह नगरानिजंगाम । दुर्गगमनादी स्त्रीणामनधिकारात्। पव सयुक्त प्रधान इत्यप्रधाने वतीया । कर्मण श्मशानवाटेन निमेषमावादनकशवयोननं ·१०८ वासवदत्ता। श्रयमानन्दसागरलहरीभिराप्नु त इव भुवनत्रयराज्याभिषिक्त इव इव वासवदत्तया सह सम्मन्त्रा मकरन्दं वान्वेिषणाय तत्रैव नगरे नियुज्य भुजङ्गनेव सदागत्यभिमुखेन मनोजवनाम्ना तुरगण तया सह नगरान्विर्जगाम। क्रमेण च जाङ्गलकवलनाभिलाष- मिलितनिःशङ्गकङ्गकुलसङलेनाईदग्धचिताचक्रसिमसिमायमान- विकटकटष्णाचटुलकटपूतनोत्तालवेतालरवभीषणेन शूलशि- खरारोपितशङ्गितवर्णकर्णनासिकच्छेदरुधिर-पटलपतितभाङ्गारि- भम्भरालीभारभरितभूमिभागबीभत्स न कटाग्निदह्यमानापटुचट- चटवृकरोटोटङ्कारभैरवरवेण शूलपाणिनेव कपालावलिभस्मशि- वावह्निभूतभुजगावरुद्धदेहेन पुरुषातिशयेनेवानेकमण्डलकतसे- वेन श्मशानवाटेन गत्वा निमेषमात्रादेवानेकशतयोजनं प्रलय- कालवेलामिव समुदितार्कसमूहां नागराजस्थितिमिवानन्तमूला सुधर्मामिव स्वच्छन्दस्थितकौशिकां सत्पुरुषसेवामिव बहुश्री- गत्वा विधाटवौं विवेशेन्यन्वयः । जाइलकवन्ननाभिलाषेण मांमगामाभिलाषेण मिलितं नि:शङ्ख कडानां पक्षिविशेषाणां कुम्लं तेन मइलेन । जाङ्गलं जलदेश स्यानाडलं पिशितेऽपि च । इति विश्वः । अर्धदग्धचिताचक्र मिममिमायमान एतादृक् शब्दविशिष्टो विकटो भयानक कटो मतशरीर तत्तृषणाचटलकटपूतनानामुत्तालवेतालानां ग्वेण भीषणोन कटः समयबन्धेऽपि तृगोऽपि मृतके पि च । इति विश्वः । शून्नशिखारोपितस्य शतिवर्ण म्य चोरस्य कर्णनामिकमिति प्राण्यत्वादेकवहायः । तदधिरपटले कर्ण नासिकद- निर्गतमधिरपटले पसिता भाडारिभम्भराल्यो भाडागेऽव्यक्तशब्दस्ताका भम्भाग्यो मविकाताभिर्भरितम् । इत्यजन्तो न तु कान्नः । प्रितं नाहगभूमिभागेन बीभत्सेम । चोर: शहितवर्णश कुममानः प्रकीर्तित: । इन्य त्तरतन्वम् । महरा मक्षिका ज्ञेया मम्भरालो च मा मता । इति हारावली । कटानिस्तृणाग्रिसन दह्यमानापटचटचटवृकरोटिमनुष्यगिरो. स्थि तस्याष्टडारण भैरवरवेण भयानकशब्दविशिष्टेन । शिरोऽस्थनि करोटि: स्वीत्यमरः । यूलपाणिनेव शिवेनेव । कपालावलौत्यादि। शिवा गौरी पते कोही । पुरुषेष्वतिभयो यस्य स महाराजस्ते नेवानेकमणलं राष्ट्रम्। परे वा तस्कृतसेवेन । प्रलयकालबेलामिक समुदितोऽकंपम्फः स्य समूहो यस्याम् । पोऽर्को हचविशेष: । पांडवसकास्फीत ·वासवदत्ता। १०८ फलानां भारतसमरभूमिमिव दूरप्ररूढ़ाज्जुना पुम्लोमकुस- स्थितिमिव सहस्रनेत्रोचितेन्द्राणिकां शूलपालचित्तत्तिमिव फलितगणिकारिकां सज्जनसम्पदमिव विकसिताशोकसरल- पुवागां शिशुजनन्लोलामिव कृतधात्रोधति क्वचिद्राघवचितमप्ति मिव वैदेहीमयों क्वचित् क्षीरसमुद्रमघनवेलामिवोज्जम्भमाणा- मृतां क्वचिनारायण शक्ति मिव स्वच्छन्दापराजितां क्वचिहाल्मीकि- सरस्वतीमिव दर्शितेच्वाकुवंशां लङ्कामिव बहुपलाशसेवितां कुरु सेनामिवाज्जुनशरनिकरपरिवारितां नारायणमूर्त्तिमिव बहु इत्यमरः । मदार इति भाषायाम् । नागगजस्थितिमिवानन्तः शेषो मूलमादिकारणमस्याः । पद नन्तानि मूलानि यस्याम् । सधमामिव देवसभामिव स्वछन्दं स्थितः कौशिक इन्दो यस्याम् । पर्व कोशिक उलकः । सत्पुरुषसेवासिव बहुश्रीयुक्तः फलैराशाम् । पक्षे श्रीफलो विन्तः । विल्वे शामिला शैन्नषो मालपथौफनावपि । इत्यमरः । भारतसमरभूमिमिव दूरप कटोऽर्जुनः पार्थो यस्याम्। पक्षऽजनो वक्षविशेषः । रन्द्रदुः ककुभोऽजन इत्यमरः । पुग्नोमनस्वितिमिव महस्रनेवायेन्द्रायोचिता योग्येन्द्राणौ शची यस्याम । नताश्चेति कप। पचे सहस्रनेवै: महमूनकचिता योग्येन्द्राणी शतावरी। चारधारा महेन्द्राणी अक्राणी अयवादिनी। इमि रभसः। शूलपानो वेश्यापालो वैथिको वा तच्चित्तवृत्तिमिव फलिता सफला वैशिकेभ्यो धनलाभात् मुरतसखरनामाहा। गणिकानां वेश्यानामारिकाग- तिराकारणं वा यस्याम्ताम् । म गतौ धात्वर्थनिर्देश व ल । दृद्धिः । अर्थातर पापुर्वः । प्रन्यवस्थादितीकारः। पचे गणिकारिका वृक्षविशेषः । श्रीपर्ण मग्रिमन्यः म्यात कणिका गणिकारिका। इत्यमरः । जयपर्ण इति प्रमिद्धः। समसम्पदमिव विकसिता इष्टा प्रमोकाः शोकरहिताः मरला उदारा: पुरुषा नामा इव । पुन्नागा: पुरुषयेष्ठा यस्था स्बुरुत्तरपद व्याघ्रपुनवर्षभकुन्नरः सिंहशार्दूलमागाद्या: पुसि श्रेष्ठार्थगोचराः । इत्यमरः । पचे विकसिता: फुन्ना: अशोका: सरला: पुनागा यम्या ताम् । पोतदुः मरल: पूतिकाष्ठम्। पुनाग: पुरुषस्तुन': कैसरो देववनमः। इसि क्योरमरः । शिवनलोखामिव कृता धावा उपमावा धृतिर्यस्याः पचे धाबी पामलकी। राघवो रामचन्द्रसचित्तत्तिमिव वैदेहीमयीं सौतामयौम । पचे वैदेही पिप्पली । वैदेही रोचना- सोतावविकलोपिप्पलोवपि । रति विश्व प्रकामः । कचित् चौरसमुद्ररेखामियोजनमा इतोर्यस्यां वा ताम्।

·११.० वासवदत्ता। रूपां सुग्रीवसेमामिव पनसचन्दनकुमुदनलसेवितामविधवामिक सिन्दूरतिलकभूषितां प्रवालाभरणां च कुरुसेनामिवोलूकद्रोण- शकुनिसनाथां धार्तराष्ट्रान्वितां चाम्लानजातिभूषितामप्यकुलीन वंशां दर्शिताभयामपि विभीषणां सततहितपथ्यामपि प्रहह- गुल्मां षट्पदव्याकुलामपि हिपदानाकुलां हिजकुलभूषितामप्य- एममृतं यस्याम् । ताम् । पक्षेऽमता गुडची। गड़चौ तन्त्रिकामतैत्यमरः । कचिनारायण- तिलिव स्वच्छन्दा ववश अपराजिता पगजयहिता ताम्। पचे खच्छन्दा निरर्गलप्र- सृतापराजिता विणा क्रान्ता। विगा कान्तापगजितेन्यमरः । वाल्मीकि सरखतौमिव दर्शित इचाको रानो वंश: सन्ततिर्यस्यां ताम्। पक्षे चाकु: कटुतुम्बी स्यादित्यमरः । लामिव वहुपलागै: गत्तम: सेविताम् । पक्ष पलाशो वक्षः। कुरुसेनामिवार्जुनशरनिकरैः परिवारि ताम् । पतंज नगरी वृक्षत पाविशेषौ सयोनिकरैः परिवारिताम्। नारायणमूर्तिमिव बहु- पामने कम्मरूपाम्। पक्षे बहरूपां बहुपयकाम् । रूपं न बोकशब्दयोः। पगावाकाशे मौन्दय नाणके नाटकादिके। यन्यावृत्ती स्वभावे चेति हैम: । सुग्रीवसेनामिव पनसचन्दन- कुमुटैस्तत्तदभिधान नर: सेविताम् । पते पनसचन्दने वृक्षी कुसदं पुष्यम्। पनमः कण्टक फले कण्टके कपिरुभिदोः । चन्दनं मलयोऽवे। चन्दम: कपिभेद स्वात् । कुमुदं करखे रक्तपउने कमदः कपी। दैत्यान्तरे च दिङ्गागयोगयोरपि कीर्तितः ॥ इति विष विश्प्रकाशः। भविधवामिव मिन्द्रस्य तिलकेन भूषिताम्। पचे सिन्दूरतिन्न की व्रक्षविशेषो। सिन्दूर- सरुभेद स्वात् सिन्दूरं रकचूर्ण के । इति विश्वः । तिन्लक: सुरक: श्रीमानित्यमरः । पवर- चनादिवसिन्दूरधारणं प्रोषितभर्ट काणामित्यविधवोक्तिः । प्रबाला: प्रलष्ट केशा विद्रमा वाभरणं यस्यास्ताम् । पचे प्रवालाभरपां नवपल्लवाभरणाम्। कुरुसेनामिवोन्नक द्रोण शक- निभिस्तदभिधानीर: सनाथाम्। पक्षे उनकः कौशिक: द्रोण: काकः । शकुनिः । पधिसामान्यम्। तै: सनायाम् । धार्तराष्ट्र धृतराष्ट्रशतवैरन्वितात् । पतं धार्तराष्ट्राः पक्षिणः धाराष्ट्रा: सितेतर रिति राजहंसप्रकरणेऽमरः । पचानजातिभूषितामत्तम जातिभूषितामपि न कुलीन उत्तमकुलविशिष्टो वंश: सन्तानी यस्यास्तामिति विरोध: वंशोऽन्ववायः सन्नाम इत्यमरः । यहा न कुलीनस्यो तमकुलस्य वंशो गर्यो यस्याः । वंशो वेणी कुले गवे पृष्ठाय. स्यवेऽपि च । प्रति विशमेदिन्यौ। परिहारस्त। असानो महासहा नातिर्मालती ताभ्यां भूषिवाम् । न को लोमा वंशा वेणवो यस्याम् । पम्मानस्तु महासहा। समना मालती नातिरिति स्योरमरः। दर्शितमभयं भग्राभावो यया तास्यपि विशेषेण मौषयतीति - ·वासवदत्ता। १११ कुलीनवंशां विख्याटवौं विवेश। अनन्तरं तयोनिद्रामादाय जगाम रजनी। क्रमेण च कालकैवर्तेन तमिस्रानायं प्रक्षिष्य गगनमहासरसि सजीवशफरोनिकर इवापड़ियमाणे तारामचे रक्तांशकपटे विषमप्ररूढ़बिसलताशरयन्त्रकानुगतशतपत्रपुस्तक- सनाथे मकरन्दबिन्दुसन्दोहनिर्भरपानमत्तमधुकरसान्द्रमन्द्र- विभौषति विरोध: । दर्शितमभयं नलदमभया हरीतकी वा यया विभीषणा जनसतार- राहित्यादिति परिहार: । अभयं नलदं सेव्यम् । अभया त्वव्यथा पथ्ये त्यमरो यो: । सततं हितं पथ्य यस्यास्तामप्यसाध्यरोगभिन्नामपि प्रहद्धगुन्मा मिति विरोधः। सततं हिता प्राप्ता पच्या इरौतकी यया ताम्। हि गतौ। क्त: । गत्यर्थत्वात् प्राप्तवार्थ: । प्रतडा गुल्या यस्याम् । चप्रकाएं स्तम्बगुल्यावित्यमरः । षट्पदैर्ध मराप्तापि डिपदैमनुष्यैरनाकुला । समुच्चयेऽपिः । अगम्यत्वादिति भाव: । यत् तु जगद्धरः षट्पदेषु पदहयसजावादिति भाव इति तच्चि- न्ताम्। गीय प्यत्तरा सङ्ख्या पूर्वसमां बाधत इति विरोधानुत्थानात्। न हि विपुदो हिपुवव्यपदेशं लभते । यहा हिपानां हस्तिनां दानेन मदजलेनाव्याप्तां षट्पदैर्ध मर ाप्ताम् । हिजकुलेन भूषितामप्यकुलीनवंशम् । वाघाणकुलस्य सर्वोत्कृष्टतया विरोधः । परिहारस्तु हिजकुल: पक्षिसमूहेर्वा भूषिताम् । अनन्तर तयोवासवदत्ताकन्दर्पके त्वोर्निद्रामादाय । रजनी राविर्जगाम। क्रमेणोक्तविशेषणयुक्तषु तारादिषु कन्दर्पकेतुर्वासवदत्तया सह सताराहे सुष्वापत्यन्वयः । कालत्यादि । कैवतों धौवरः। मानायो जालम। कैवते दाश- धौवरौ । पानाय: पुसि जालं स्वादित्यमरो योः । रक्तांशव: एव रक्तांशुकाः स्वार्थ कन् । न एव पटा यस्य तस्मिन् । रक्तांगक रक्तवस्त्र पटो वसनं यस्येति च। विषमप्रकटवि- सखतव शरयन्त्रकं तालपवीयपुस्तकमध्यस्थरम्न : तेनानुगतं शतपवं कुशेशयं तदेव पुस्तकं तेन समाचे। सरत इति भाषायाम्। मकरन्दविन्दुसन्दोहनिर्भरपानमत्तमधुकरायां मन्द्रगम्भौर मञ स्वनैः स्वधर्म पठतीव विकच्चे विगतकैश विकसिते च कमलाकरभिदौ। मन्द्रस्तु गम्भीर इति स्वरप्रकरणेऽमरः । शतपन कुशेशयमिति कमलप्रकरणे च । लषौव- खेनेत्यादि । कृषीवल: कर्षक: । कर्षक कृषीवल इत्यमरः । उप्यमानेषु टुवप बीजसन्ताने। रजोममरेत्यादि । किरणमाखिने सूर्याय। रजनीत्यादि। पाइतिराधात: । क्षतान्तरे खण्डितमध्यभागे नायं कलः । किन्तु मुसलाघातरम्ध शाकाश एव दृश्यत इति द्योलनाय । चतान्तरत्ववर्णनम् । कहनेत्यादि। संध्यवेत्यादि। सन्धीव प्रात:संध्यवाताव मुखं यस्य वादर्शन वासरवानरेण । ताममुस्तत्ववर्णनमन्धजातीयनिवृत्तये। स्फुरदरुण एव सूर्यसार- ·११२ वासवदत्ता। मनु स्वनः स्वधमिव पठति विकचकमलाकरभिक्षी कृषीवले- नेव कालेन तिमिरबीजेष्विव मधुकरेषु कुमुदक्षेवेषु मधुरस- कर्दमितपरागपषु धनघट्टमानदलेषु अमरेषु व्याजात् पह- जेषूप्यमानेषु रजोमुर्मुरसनाथमधुकरपटलानुगतोद्दण्डपुण्डरीक- व्याजाडूपपटलमिव भगवते किरणमालिने प्रयच्छन्त्यां कमलिन्यां रजनीवधूकरतलहयोच्छलितपत प्रभातमुसलाइतिक्षतान्तर उलू- खल इव चन्द्रे कण्डनकोणेष्विव तण्डुलेषु तारागणेषु मोलत्सु सन्ध्यातासमुखेनेव वासरवानरेण नभस्तरुमारोहता शाखाभ्य इव कम्पिताभ्यो दिग्भयो विकचप्रसून इव तारागणे चन्ट्रमण्डले फले च निपतति तारागणशालितण्डुलशबलनभोऽङ्गण स्फुर- दरुणतरुणचूड़ाचारुवदने वासरककवाको चरितुमवतरति मत्स गतिप्रवृहो वारुणीसमागमात् हिजपतिरष पतिष्यतीति हस- मया थिरव तरुणघडा तया चारुवदने स्फ रत्यारुणया रकया तरुणचूडया चारवदने लकवाकी चरितु भक्षणार्धम्। सारागव एव जालितण लं तेन भवलं मभोऽयमवसरति । मेरो वर्षतौसियत प्रसिहवरते: कर्म नोपात्तम् । मत्सहाते: प्रवड एष । हिजराजयन्द्रो वारुणी पश्चिमदिक् । तत्मामात् पतिष्यति । इति हसन्तामिवाखण्डलक कभि पूर्वदिशि । मह यदा महतस्तदोमयो: समवयस्कतामौत् । इदानीं त्वपराइना उपमुकापि प्रवयस्या- सौदयमपि जानतस्तया चात्तसारोऽत्योत्मक्यादापतिष्यतीति भावः । तथाच यसखलोभाया परित्यय यातस्तन सुख माभातीस्यपहास:। उनं चान्यव । बालोपभुक्का बम्बमादधाति पति प्रथा तमसौ करोति। प्रौढा जरा मिथितमेव सूने वडा मिसान्तं बलजीवहानिम् । इति । हिजराजो ब्राह्मणरेष्ठः। वारयो मदिरा परिष्यति वायत्वमेष्यति । रक्रमले. ऽरुणमल भास्कर उदयमारोहतोन्यन्वयः। करीन्द्र यादि। धातगरिकः। पनगगो मणिः । कूट: एङ्गम्। पलं मधिरम् । रूधिरेऽमृग्लोहितास मित्यमरः। प्रमागिकी प्रणालिकेति हारावली। पनुरागो लोकाना प्रौसिः। ताराकुमुदन्यादि। फणोपले फनास्थरवे गगनमाकाश एवेन्द्र नौलतमस्तस्य कमककिसलये स्वर्णपानवे राजभवमादौ निर्मिलेन रूपकम्। सच रेखा गवयन्यायात् रामता। मभ इत्यादि। प्राचीर नगरप्रान्त कएकादिवेष्टमम् । प्राचीर प्राम्मतो तिरित्यमरः । प्राचीललाटतटे कुसुम्भापविन्दी - ·वासवदत्ता। ११३ म्तयामिवाखण्डलककुभ्यरुणकेसरिकराघातनिहतान्धकारकरीन्द्र रुधिर-धाराभिरिवोदय गिरि-शिखर-निझर धौतधातु धाराभिरिव तुङ्गन्तुरङ्गखर चरपुटपाटितपद्मरागच्छटाभिरिव केमरिकरतला- हतमत्तमातङ्गोत्तमाङ्ग-सङ्गलदस्रप्रसारिणीरिवोदयाचल कूटको- टिपढ़जपाकुसुमकान्तिभिरिव त्रिभुवनकार्यसम्पादकप्रभानु- रागरसैरिव रतमण्डले ताराकुमुदग्रहणाय प्रसारितहस्त एव कुडुमरागारुणे प्राची विलासिन्या: पूर्वाचलभोगीन्द्रफणोपले गगनदनीलतरुकनककिसलये नभोनगरप्राचीरकनककुम्भे तप्त- लोहकुन्भाकार प्राचीललाटतटकुसुम्भाम्बबिन्दौ सन्ध्यावनल- तैककुसुमे मञ्जिष्ठारतपट्टसूत्रसदृशे सन्ध्यागगगुणगुम्फिते प्राचीकाञ्चनदीनारचक्र इव वासरविद्याधरसिद्धगुटिक इव महारजनजनविन्टौ। स्यात् कुमुम्भं वह्निशिखं महारजनमित्यपि । इत्यमरः । दीनारचक्र निष्क चक्रम् । दौनारेऽपिच निष्कोऽम्बीयनरः। तस्करे मोषके । दस्यतस्करमोषका इत्यमरः । एतादृशे वालातपे प्रसरति । दिग्गजकपोले मानिष्ठ' मनिष्ठारतं चामरमिव । तेन रक्त- मित्यण । मुरराजशरासनमिन्द्रधनुः । काषायं कषायरताम् । शाक्यी वीडभेदः । मठिका मढीति भाषायाम् । कर्कन्धर्वदरौ। ककन्धर्वदरौ कोनीत्यमरः । जवनिका तिरस्करिणी । प्रतिसौरा जवनिका स्यात् तिरस्करिणी च मा । इत्यमरः । प्रवाली विद्रमः। वर्णन चोणरम: सूर्यस्ख रश्मिसमूह उपिमानमायवतीन्यन्वयः । दिननाथकान्तोपन सूर्यकान्तमणि: । नि:स्पन्दकरणयाम: स्वम्वविषयगग्रहणाममन्द्रियवर्ग:। तत उभयोर्निद्रोत्तरम् । पतङ्गामण्डले सूर्यमण्डले नभोमध्यमारूढे सतीत्यन्वयः । वणिजीव प्रसारिताम्बरे प्रसारितवस्त्र । पत्तेऽम्बरमाकाशम् । काठमिन्धनं काहा दिक् । दौपिनि प्रकाश दाहके च। पतकी पत्तिस्य्यौ च । अम्बर व्योमवाससी इत्यभय- पथ कन्दर्पकतुदवेनेति कर पदमध्याहार्यम्। प्रियया विनाकृतं लताराहमक- खोक्य विललापेत्यन्वयः । विनायोगे पृथग्विनानानाभिरिति हतीया। विरहादुम्मार्ट वर्ष यति । परिहासार्थमन्तहिता स्यादिति । क्षण विटपेषु प्रचविस्तारषु । क्षण लतान्तरे- ध्वन्विष्यन् । तब तामनुपलभ्य शहते । ननु नेयं परिहासेनान्तरिता पूर्व मया नेयं विप्रलधा सम्यङ्मदाश्यानभिज्ञा इत्तृषार्ता श्रान्ता तादृशानुरागा सेय शिरीषमृद्दङ्गी भीषणे प्रर्दशे वामरः।

·११४ वासवदत्ता। धातुरागारुणदिनाजपादतलानुकारिणि विभावरीतिमिरतस्कर भास्कर उदयमारोहति माञ्जिष्ठचामर व दिग्गजेषु महा- भारतसमरभूमिरुधिरोहार इव कुरुक्षेत्रेषु सुरराजशरासनकान्ति- लेप इव जलदच्छेदेषु काषायपट इव शाक्याश्रममठिकासु कौसुम्भराग इव ध्वजपटपल्लवेषु फलपाक इव कर्कन्धुषु कुखुम- च्छटारस इव व्योममहासौधाङ्गणस्य मञ्चरदरुणजवनिकापट इव कालनर्तकस्य बाल प्रवालभङ्गारुणे प्रसरति बालातप क्षणेन च चाटचटुलचक्रवाकहृदयशोकसन्तापहरणादिव टहन- समर्पिततेजः प्रवेशादिव दिननाथकान्तोपलानलसङ्गादिवोष्णि- मानमुष्णरश्म गश्रयति रश्मिसञ्चये कन्द केतुः सर्वरावजाग- रणपरवशाहारशून्वशरीरतया निश्चेतनोऽनेकयोजनशतभ्रमण- खिनो वासवदत्तयाग्येवंविधया सह लतागृह मन्दमारुतान्दो लितकुसुमपरिमललुब्धमुग्धपरिभ्रमझमरझङ्कारमनोहरे तत्काला गतया निद्रया गृहीतो नि:स्पन्दकरणग्रामः सुष्वाप । ततो वणिजीव प्रसारिताम्बरे महादावानल इव सकलकाष्ठोद्दीपिनि कथं मां परित्यज्य स्थास्यतीति। मानुषीष्व ताशरूपानुपलम्मानागकन्येति केनचिन्द्रागन वा न नीता म्यादिति क्षणमन्धक्रपेषु च गुष्कपर्ण राशिष सानान प्रयोगात् तडियोमग वा सतरण एवापगतनीविता भीरुम्तेन शयनम्थान एव परित्यक्ता स्यात् । प्रत्यारोपा चिहियहिहारिणा विद्याधरादिना वोपहता स्यादिति वण' तकशिवगये श्यामाकाग सण दिन विदिसु च । कुवाप्य गुपलम्पादनवरतविरहानलदद्यमानदय: पतएवापमतसक: चार । प्रिय इत्यादि। देवविलसित भाग्यदनिपाकमा अवता यम्। देशेधने कर्मणि कः । अवदातं न विमान्ने मनो मितपीतयोः । इति हैमः। पहो नियनिर्विधि विपाका । देवं दिह भागदेय भाग्य की नियतिर्विविः । इत्य नरः । देवनिययो: पय- गता पुनरनितिनियन । कालगति: दुःखेनातिक्रमो यस्याः । कट क रम् । गुरुज- नामियामम्मान परित्या वातीऽपि सकसिमोन्यान मोगान् नखरे. पाणाम्। सारा भयरी. नदाराणामभिमन्यविनापे महामारसे । विरुदलका दु:समानामिन्यादि।

·वासवदत्ता। ११५ पतङ्गमण्डले मध्यन्दिननारूढे कथमपि कन्दर्पकेतुः प्रियया विना- कृतं लताग्राहमवलोक्योत्थाय च तत इतो दत्तष्टिः क्षगां विटपेषु क्षणं लतान्तरेषु क्षण तरुशिखरेषु क्षणमन्धकूपिपु क्षण शुष्क- पर्मराशिषु क्षणमाकाशे क्षण दिक्षु विदिक्षु च भमन्ननवरत- विरहानलदस्यमानहटयो विललाप। प्रिये ! देहि मे दर्शनं किं परिहासेनान्तरितामि त्वत्कृते यानि मया वामवदत्ते ! 7 भवितव्यतानाम । गुभमगुभं दा नागोचरो नाविषयः। तथा च भवभूतिः। प्राय: शुभं च विदधात्यभं च जन्तोः सर्वमा भगवती भवितव्य तैव । इति । किं विद्या ज्योतिर्मोति- प्रमुखा न सम्यगागमिता न सम्यक् परिशीलिता: : यदावाभ्यां दम हृते प्रस्थितं नौतिक्किर चाव स्थितमिति भावः । यथावद्यथाशान्वम्। इदमग्रे ऽप्युभयवान्वति । किं भूदेवा दिना अधितिमानिरस्क ताः । तदन्तम् । गतयीय गतायुश ब्राह्मणान देष्टि भारत। इति । नन किं वा ममेयमवम्येति आव.। अग्रजन्मभूर्द ववाडवा इत्यमरः किं सरन्यो गावो न प्रदक्षिणोक्ताः । अथेन्द्रमुपस्थायर्तुमाता सुदक्षिणां स्मृत्वा सत्तरी दिलीपो गार्गस्यां धेनुम- प्रदचिणौहत्यव यातस्तया शप्त एवमहमपि किं गोभिः शप्त इति भाव: । किं शरणेष शर. पागतेष्वमय न कृतम् । वैन मामपि कथित् प्रियादानेन विरहानलान वायत इति भावः । सविणेनेत्य नबन्तम् । काननमित्यवं नपा हितीयेति द्वितीया। निर्गत्य कछोपान्तन कतिपय दूर गत्वा जन्लनिधिमपश्यदिन्यन्वयः । नव्या नडा धमना नलदान्यभयानि नलिन्यः पग्रिन्धः । निचुला: हिच ला: । पितुला मायकाः । विदुलाः परियाधाः । बकुला: केमरा यव तेन । नडस्तु धमनः । नरकट इति ख्यातः । उशौरमम्बियाम् । पभयं नलदम् । खस इति ख्यातः। नलिनीपद्मिनीमुखा: समी पिचुलझावको। भाऊ इति ख्यातः । हौ परिव्याधविटुलौ। वेत इति ख्यातः । अथ केसरे वकुलः। भौरमरौति ख्यातः । निचुलो हिच लोऽम्बुजः। स्थलवेत इति ख्यातः । समुद्रफल इति ख्यात इत्यन्थे। इति समखमरः । प्रचुरेशिरबिच : करन विन्च : शैलूपैकटौः पण मय मुनिग्टहै: कुटनेच- भेदंडोपण्ठेन। चिरविन्चो नकमाल: करनय करनके। मुनीनां तु पर्णशालोटजो. ऽखियामिति दयोरमरः। कुटनो वचरीदे स्वागस्त्यद्रोणयोरपि। इति विश्वप्रकाशः । कोरया इति भाषायाम्। मोरकष्ठभा राजरसितेन मुन्दर सुन्दरौवनं यव तेन । सुन्दरी समभिन्नाभिदोः श्री रचिरोन्ययन भृहराजस्तु विज्ञेय पोषधे पविभेदके इति ·११६ वासवदत्ता टुःग्वान्यनुभूतानि तेषां त्वमेव प्रमाण हा प्रिय ! मकरन्द ! पश्य मे दैवदुर्विलसितं किं मया न कृतमवदातं कर्माहो दुर्वि- पाका नियतिरहो दुरतिक्रमा कालगतिरहो ग्रहाणामतिकटु- कटाक्षनिरीक्षणमहो विसदृशफलता गुरुजनाशिषामहो दुःख- मानां दुनिमित्तानां च फलितं सर्वथा न किञ्चिदगोचरो भवित- व्यतानां किं न सम्यगागमिता विद्याः किं न यथावदाराधिता गुरवः नोपामिता वह्नयः किमधिक्षिप्ता भूदेवाः किंन प्रदक्षिणी- कृताः सुरभय: किं न कृतं शरणेष्वमयमिति बहुविधं विलपन् दक्षिणेन काननं निर्गत्य नव्यनडनलदनलिनोनिचुलपिचुलविदुल- - धरगिाः । विसतानां वेवत्रततीनां वातो यह आवरण येषां ताशास्तरुणा नवीना वरुणा. म्ति कशाकाम्त षां स्कन्धे मम्बहा भृङ्गारोना: कोटा: पविणो भमरा वा यत्र नेन। वन्नी त वततिलता । वर गे वरुण: सेतस्निक्तशाक इति हथौरमरः। भरोल: पनिभेदे कोटभेट च पटपर्द। इति धगिा:। गोलाङ्ग स्नत्यादि। गोलाइग्नो वानरः। गोलाइन: प्रवडूय कीश: शारवामग: कपि: । इत्य त्यलिनी। तानम्तृणराजः । हिन्तानो हीनोऽन्यम्नान्नो हिन्ताल: । पृषोदगदि: । पूग: क्रमुक: । पुन्नागो देववनमः । केमरो नागकेसर घनेन । तणराजाहयतालः । ताड इति ख्यातः । पूगः क्रमको गवाकः । सपागैति ग्व्यातः । पन्नागे पुरुषम्तुङ्गः केसरी देववनभः। गुर्जरदेश देशग इति ख्यातः । इति विष्वमरः । केमरी नागकेमर: इति डेमः । घनसागे वृक्षभेदः । कृमागड को वा। मम्बिका हमाम्नण- गुन्यं वा केतकम्। कोविदारो युगपवकः । मन्दारोऽर्कः पारिजातको वा । बीजपूरः कलपूरः । जम्बौरी मरुबकः। जम्बः । गुल्माः स्तम्यास्तर्गहनेन। कूष्माण्डकः पश्यफलो धनसार इति हारावानी। घनसारम्त कपूरे दक्षिणावर्तपारद। इति हेमः । मलिको सभेद स्यात् णशून्ये तु मल्लिका । इति रुद्रः । कोविदारे चमरिक: कुद्दालो युगपवकः । कचनार इति ख्यातः । गणरुपविकीरणा: मन्दर । मदार इति ख्यातः । मन्दार: पारि- आतक: । बकारन इति ख्यातः । मन्दार: पारिजातक: । पञ्च ते देवतरेव इति टेवतकर्वा। फलपूरो यौनपूरः । विजोग इति खातः । मरुवकः प्रस्थपुष्यः फणिनक: । अम्बीरोऽपि । मस पा इति ख्यातः । अप्रकाण्ड सम्बगुल्याविति षटस्वमरः । अप्रत्य ह न्यादि । प्रत्य हो वित्रः । पुनीलतेनाकुण्ठः कलकण्ठः कोकिलमास्य वरेणाध्यासिता उद्दामसहकारपन्नवा ·वासवदत्ता। ११७ बकुलेन प्रचुरचिरबिल्वबिल्वोटजकुटजरुडोपकण्ठ न सोत्कण्ठ भृङ्गराजरसितसुन्दरसुन्दरीवनेन विततवेवव्रततिवातावरणतरुण- वरुणस्कन्धमन्नहङ्गरोलेन गोलाङ्गलभग्नगलन्मधुच्छत्रमधपटल- रसासारसिततरुतलेन तालहिन्तालपूगपुन्नागकेसरघनन घनसार- मल्लिकार्कतककोविदारमन्दारबौजपूरजम्बोरजम्बृगुल्मगहनेनाप्र- त्यूहदायूहकुहरितभरितनदीनलनिकुञ्जन पुञ्जिताकुण्ठकण्ठ कलकण्ठाध्यासितोद्दामसहकारपल्लवेन चपलकुल्लायकुक्क टकुटुम्ब- संवाहितोत्कटविटपेन कोरकनिकुरुम्बरोमाञ्चितकुरबकराजिना रक्ताशोकपल्लवलावण्यलिप्यमानदशदिशा प्रविकसितकंसररजोवि. सरधूसरिमभरेण परागपिचरमञ्जरीमुह्यमानमधुकरमच सि यव तेन। चपलेन कुलायकुक्कुटकुटम्धेन संवाहितो मुदित उत्कट विटपो बव तन कोरकेत्यादि। निकुरुम्बः । समूहः । कुरषको रक्कमहामहा। लाल कटसचा इति भाषायाम् । विसरः समुहः । मुचकुन्दो हत्तभेदः । मुचकन्दोहदभेदै मुनिदैत्यविशेषयोः । इति विश्वः। कट: गण्ड स्थलः। कतिपयदिनप्रसूतकुकृत्या कुटोगैलतं कुटजकोटर निष्कहो यव नेन । चटक: कविः । चटक: कलवित: स्यात् । पुमपत्ये चाटकर उति हयोरमरः । चटकाया प्रेरक । वाचाटो बहुभाषी । पान जाटची यहभाषिणीत्याटन् । सहचरीगणं मधारण यच भिर्वित्तैयतुरचकोर : पतिभिर ख ना वित्तेन। तेन वित्तय अपक्षणपो । शैलियम् । कालानुमावद्धाश्मपुण्यशीतशिवानि तु शैलियमित्यमरः । शिलाजित इति ख्यातः । शेफालिका मुबहा । शेफालिका तु मुवइत्यमरः । निवारीति ख्याता । शिफा नटायां सरति मांसिकायांच मातरि । इति विश्वप्रकाश: । गौधेर: । गोधाया दगिति दगन्तः । वयो मौधेरगीधार गौधया गोधिकात्मजे । इत्यमरः । गोह दति ख्याता र मंगः । रशम्बररीहिषा इत्यमरः । राशिः समूहः। म्याग्निकाय पुनगगी इत्यममरः । रोमन्या- यमानाः। चर्वितस्याक्लष्य पनयवण गेमन्थः। कर्मणो रोमन्यतपोम्यां वर्ति चरीरिति कल् । डित्त्वादात्मनेपदम् । चमरो सगभेदः । श्रवणहारि मलीन गिरिनितम्बानां निर्भ- रनिनादन निद्राण करिकुलं तस्य मन्दायमानः कर्णसाली दन्दुभिर्यव तेन । रुम गभेदः चता हरिता पामा न तु शुषका या हरिद्रा नद्रवै: रज्यमाना । वराहपोसानां पोवपालि- ·११८ वासवदत्ता। नितजनितजनमुदा मदजलमेचकितमुचुकुन्दस्कन्धकारहकच- माणनिःशहकरिकटविकटकण्डूतिना कतिपयदिवसप्रसूतकुख- टीकुटीरोक्कतकुटजकोटरेण चटकसञ्चार्यमाणचटुलवाचाटचाट- करक्रियमाणचाटुना सहचरीचारणचुचुचतुरचकोरचुचुना शैले- यसकुमारतरशिलातलसुखशयितशशकशिशना शेफालिकाशि- फाविवरविस्रब्धविवर्तमानगौधेरराशिना निरातङ्करकुणा निरा- कुलनकुलकुलकेलिना कलकोकिलकुलकवलितसहकारकलिको- इमेन सहकारारामरोमन्थायमानचमरीयूथेन श्रवणहारिसली- लगिरिनितम्बनिझरनिनाद-निद्राणमन्दायमानकरि-कुलकर्णता- लदुन्दुभिना समासवकिनरोगीतरवरज्यमानरुरुविसरण क्षत- हरितहरिद्राद्रवरज्यमानवराहपोतपोत्रपालिना गुञ्जापुञ्जगुञ्ज- ज्जालकजालेन दंशनकुपितकपिकपोतनखकोटिपाटितपाटलको- टपुटसङ्गुलेन कुलिशशिखरखरनखरप्रचयप्रचण्डचपेटपाटितम- - मुम्बायपानिर्यव तेन । पोवं वकं मुखायच शूकरस्य हलस्य च । इति विश्वप्रकाश: । पालिः । पंक्तिप्रर्दशयोरिति विश्वः । गुनानां काकचिम्बीनां पुत्रं गुमज्जालकजास्वं यव तेम । गन्नापि पटहे प्रोका काकचिम्बा कस्नध्वनी। इति विश्वप्रकाशः । मालकः कथितो घोड्यः कामडौ चापि जानकः । इत्य पलिनी। घोधे कारुडिकायां च मालक: परिकीर्तितः । इति हारावली । दशनेत्यादि । पाटलकोटः तरक्त: कीटविशेषः । कुलि. शशिम्वर वज्रायम् । के मरभार: स्कन्धकैशममूहः । मासर दौप्तिमत् । मनभासति घरजन्तः । कदम्बकं समूहः । प्रतिचपल वीचिप्रचयतयातिचत्तलतरङ्गसम्हसया। ताण्डवे- षट्टराडो दीदगडो मजदगी यम्य सादृशः । खलपर: शिवम्ल हिडम्बनापण्डितस्तदनकरण- पण्डितम्नम । भतंग: ग्बगडपायरित्यमराः । वारुणी वरुणस्येयम्। विजयपताकास्ताभिरिव । जलाधीशत्वादित भावः । शेष इत्यादि । निर्मो कः । समी कच कनिर्मोकावित्यमरः । सन्तति: मम्हः । लगा लीलार्थ को वाथ यटातपणम पदपन इति भाषायाम् । लाभिरिव । वित्तियमत्कारः। रामपायकं रमणीयता । अपरमित्यादि। सगरो राजा। खातम् । खन प्रबदारणे कः । जनसनन्यात्वम् । पारिजातो देवाचः। पभिजाताना ·वासवदत्ता। ११८ समातङ्गकुम्भस्थलरुधिरच्छटाच्छुरितचारुकेसरभारभासुरकेसरि- कदम्बेन महासागरकच्छोपान्तेन कतिपयदूरं गत्वातिचपलवीचि- प्रचयतया ताण्डवोद्दण्डदोर्दण्डखण्डपरशु विडम्बनापण्डितं वारु- गोविजय-पताकाभिरिव शेषकुलनिर्मोक-मञ्ज मञ्जरोभिरिव शशाइपरिशेषपरमाणुसन्ततिभिरिव लक्ष्मीलोलातर्पणधाराभि- रिव जलदेवताचन्दनविच्छित्तिभिरिव फेनराजिभिरुपात्तराम- णीयकमपरमिव गगनमनिमवतीर्णमर्णवच्छलादुच्चलच्छाकर कणनिकरेनभश्चरान् मुक्ताफलेरिव विलोभयन्तमभयाभ्यथनाग- तानकसपक्षक्षितिधरभरितकुक्षिभागं सगरसतशताखातमुत्खा- तपारिजातकमभिजातमणिरत्नाकर करिमकरकुलसङ्गुलं शकुल- कुलकवलनाभिलाषसञ्चरन्त्रकचक्रमस्तिमिततिमिनिलकुलं कूल- कन्दलोवलया-चलविलुलितवेलातरलित-लवलोलवङ्गमातुलिङ्गगु- ल्ममूर्मिमारुत-प्रसारिततरलतोत्ताल-तालहिन्तालतालातरलित. शानां मणीनां रवानां चाकरः। करी नलचरो गजो मकरश । तयो: कुलन । करिरूपमकरकुर्लन वा सङ्कलम् । शकुलो मत्स्यभेदः । नक्र: कुम्भीरः । अस्तिमितं चञ्चग्नम् । तिमि मत्य गिलतीति तिमिङ्गिलः। मूलविभुजादित्वात् कः। अचि विभाषेति तत्वम् । गिलेऽगिलस्येति मुम। महामत्स्यम्तम्य कुलं यव तम्। कृलमित्यादि। लवली लताभद इति केचित् । फलमित्यपर। हरफारवडौति प्रसिद्धम्। मातुलिङ्गको रुचकः । रुचको मातुलिङ्गक इत्यमरः। प्रवाली विद्रुमः । पाटितं विदारितम् । शहनखा: चुद्रशनाः पुद्रशका: शकुनखा इत्यमरः । खगथरो गरुष: । पपयारो रोग: । मुरा मद्यम् । आलानं बन्धस्तम्भ इत्यमरः। कुम्मनसौ राक्षसी लवणतत्सतः। व्याकरणमिव विसतानि स्त्री वाधिकारकार्याणि नदौसंज्ञा तत्कार्याणि। कत्यसंज्ञाकार्याणि । वहुलं मघवा बहुल- मित्यादि । पचे वितसाना स्त्रीनदौनां पवीभूतानां नदौनां कृत्य स्तरङ्गाधारपानरूपैर्व हुलम् । रानकुखमिव । महापावं महामात्यः । पर्व पावं तौरहयान्तरम् । बन्ध बन्धने। पधिकरये घज । इस्तिनो वध्यन्तेऽव इतिबन्धः। गजबन्धनस्थानमिव वारिगर्व धनरञ्च गतस्तहर- रनेकनागैर्ग मुंयमानफूल्कारम् । पानीये वारि विख्यातं बारि बधनरा षु । इति ·१२० वासवदत्ता। नलमानुषमिथुनमृदितमलिलपुग्लिनबालशैवालं प्रवालाकुरकोटि- पाटितमुखखिन्नशङ्खनखशिखालिखिततटलेखं खगखरगोत्रपत्र रथपटलकलिलसलिलमद्याप्यनिमुक्तमन्दरमथनसंस्कारमिवावत- भ्रान्तिभिः सापस्मारमिव फनैः ससुरामोदमिव वेलाबकुलगन्धैः सरोषमिव गर्जितैः सखेदमिव निखसितैः सदृकुटीभङ्गरमिव सरङ्गः सालानस्तम्भमिव रामसेतुना कम्भीनसोकुक्षिमिव लवणो- त्पत्तिस्थान व्याकरण मिव विततस्त्रोनदोसत्यबइलं राजकलमिव दृश्यमानमहापात्र इम्तिबन्धमिव वारिगतानेकनागमुच्यमान- फूल्कारं विश्वामित्रपुत्रवर्गमिवाम्भोजचामरमस्योपशोभितं सत् पुरुषमिव गोत्राथयं साधुमिवाच्युतस्थितिरमणीयं सुनृपमिव मज्जनक्रमकरं कृतमन्युमिव करतोयान तमुखं विरहिण मिव चन्दनोदकनिक्त विलासिनमिव नर्मदानुगतमुतकालकूटमपि - धरमिः। वमिवपियनि राजिवजिसदिहनिवाणिवादि वारिभ्य रजितीज : पच वारि अन्नम ! नागाः सपाः । प्रमरस्त । वारौ तु गजवक्षनौति दोघान्तं बभनग्थानवाच्यमाह । समते नैराटपपद्यते कोशान्तरेच वमेव । विनामिव पव वर्गमिव । सम्भोजः कमलयामा मर वालयजनेमस्यदेशाधिपः शोभितम्। पतेऽम्भोजचामर वालम् । शैवान शैवाला- भोजचामर जलनोलिका । इत्य पग्लिनी। सतपुरुषमिव गोत्र वंशः । पर्व पर्वतः मामि वाचताभष्टा स्थितिमयांदा तया रमणीयम् । पवेच्यतम्य वियोः रिश या रमणीयम् । मुपमित्र सजनानां क्रमकरं व्यवहार करम् । पसे सज्जा नका मकरा यव तम । कत. मन्ममिव कृतकोधमिव करतोयेन पाणिस्थ जनेनाप तं चालितं मुम्बम् । पचे करतोया नदी करतोया मदानौरत्यमरः । विरहिणमिव चन्दनस्योदकेन मिफ्रम। पचे चन्दना नदीविशेषः । चन्दनमम्बन्धि जलं या। विनामिनमिव नर्म क्रोडा तां ददाति ताभिरम- मतम् । पवे नर्मदा नदी । ममंदा सोमोहवेत्यमरः । उद्धृतः कालकटो हालाइलो यथात् तमपि । प्रकटितो विषस्य उस्य गशियन समिति विरोध: । विष जलामति परिहारः । पतिबदमतिम्थविरमपि सन्दरौभि: स्त्रीभिः परिहतकण्ठमिति विरोधः। पतिवर्ष महीयांसम् । सन्दरो उपमेदः । कल: समोपदेशः। इति परिहारः। कठो गरी - ·वासवदत्ता। १२१ नीतः समुद्रः । तदत्र देहमुत्सृज्य प्रकटितविषराशिमतिकृतमपि सुन्दरीपरिवृतकण्ठ सुरोत्पत्ति- स्थानमप्यसुराधिष्ठितं जलनिधिमपश्यदचिन्तयच्च। अहो ! मे कतापकारेणापि विधिनोपततिरेव कृता यदयं लोचनगोचरतां प्रियाविरहाग्नि निर्वा- पयामि। यद्यप्यनातुरस्य देहत्यागो न विहितस्तथापि कार्य: । न खलु सर्व: कार्यमकायें वा करोति। इत्यसारे संसार केन किं वा न कृतम् । तथाहि। गुरुदारग्रहणं दिजराजोऽकरोत् । पुरूरवा ब्राह्मणधनष्णया विननाश। नहुषः परकलत्रदोहदी महाभुजङ्ग ययातिर्विहितव्राह्मणोपाणिग्रहण: पपात। सुद्युम्न: स्त्रीमय इवाभवत्। सोमकस्य प्रख्याता जन्तुबधनिघृणता। पुरुकुत्सः कुत्सित आसीत्। कुवलयाखो- आसीत्। तदव गलध्वान समीपऽपि प्रकीर्तितः। इति विश्वः। सुगयन्द्रादयो मद्यं वा सदत्पत्तिस्थान- मपि ताभ्यामनधिष्ठितनिति विरोध: । यहा सुरस्य ब्रह्मण उत्पत्तिस्मात् मुरोत्पत्तिर्वि- एएम्तस्व स्थानमपि। असुरधिष्ठितमिति परिहारः । अचिन्तयदित्यादि। यातो यसविवे राघवेणारस्ववियुका कान्ता विद्रा सोऽयं लोचनगोचरतां नीतः । देहमुत्सृज्य शरीरन्यागं कृत्वा। तत्कतकर्माचरणासामष्यादिति भावः। प्रियाविर- हानि मिर्वापयामि। तेनाऽथ कान्नां विरहावयागो निवांपितः। अहं तु शरीरमन- रित्यर्थः । एति जीवन्तमानन्दो नर वर्षशतादपि । इति प्राचीनगाथयात्मवातनिषेधा. चाह। यद्यपीत्यादि। पातुरस्त्र तु मरणम्। दुश्चिकिमामहारोग : पौडितम्त मुमहा- मपि । प्रविशेञ्चलनं दीप्त कुर्यादनथनादिकम् । इत्यादि सत्यनमव । अवश्य भाविमो मावा भवन्ति महतामपि। नग्रत्व मौलकण्ठस्य महाशियनं परे: पपथ पदमपं- यन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिता: इत्यादिना भवितव्यताप्रावल्यं मन्वान पाह। तथापौति। उभयमपि करोतीति मावः। पथिनिति किमकायं न कृतमित्यर्थः । हिजराजयन्द्रः। गुरुदारग्रहणं वृहस्पतिभार्यायास्ताराया गहवं तया सह सरंतं बव बुध उत्पन्न इत्यादिपर्वणि कथा। पचे हिजरानो बाधणयेष्ठः श्रुतिस्मृत्यायध्ययनसम्पन्नः । गुरुदारग्रहप गुर्वानागमनम्। पुरुरवा रामा वयःशेषे ब्रमसमरवान तत एव नष्ट इत्यपि भारते। महुषो राजा परबलवदोहदीन्द्राय मामिलायो माया: सप ११ ·१२२ वासवदत्ता खतरकन्यामपि नहार। नृग: लकलासतामगमत् । नल कलिरभिभूतवान् । शम्बरणो मित्रदुहितरि विक्लवतामगात्। दशरथ इष्टरामोन्मादेन मृत्युमवाप। कार्तवीर्यो गोब्राह्मण- पौडया पञ्चत्वमयासीत्। युधिष्ठिरः समरशिरसि सत्यमुत्स- । शान्तनुरतिव्यसनाहिपिने विललाप। इत्य नास्त्य- - पासीत्। कामको दोहदी मत अति रबकोशः। सच बधदोषषिते मीनि नहुष इन्द्रपद स्थितस्तत इन्द्राण्यां साभिलाषोऽभूत। यद्यपूर्ववाहनारुढो मां समयेऽवयास्यसि सदा स्वीक्रियते मयन्यभिहितो महर्षीन याने नियुन्य सर्प सपति त्वरमाणोऽगम्य न सपों भवेति शप्त इति हरिवंशे । ब्र झहत्या कामान्धतया महर्षिपौड़नं चोक्तमनेन । ययाति: राजा सतबाहाणीपाणिग्रहण: कृतदेवयानीपाणिग्रहण: पपात । तारुण्यादित्यर्थः। ययाति गुमुतया देवयान्चा: परिचारिकार्या शर्मिष्ठायामप्यामको देवयान्या भार्गवाय निवेदितस्ते म शानः । प्रया भवति। पतिकामुकत्वं न वयोऽन्तरप्राप्तिध्वनिता। सोम- नस्यैतदभिधानस्य जन्तोम्तन्नाम: पुवस्य बधेन निघृणता। पचे जन्तवः शरीरिणः । सोमकस्य शतस्त्रौवं कस्यां जन्तुसशः एव उत्पन्नः । स कदाचित पिपीलिक या दष्टी रदत् । ततः मतिन्मातरो कदन् । ततोऽन्तःपुर महानाकन्द पासीत् । तत् त्वा राजा पुरोहितः पृष्टः। सन में बहवः पुवाः कथमिति तेन जन्तुई तो हतच तड़मात्रा पात् सर्वाः सगर्भाः संहत्ताम्नतः शतं पुवाम्न स्याभवविसि भारते। जन्तुजन्य गरौरिण एतेम वयो महापासकिनो वर्णिताः । कुवलयायो राजाशतरकन्यामत्यशु- सराप्यनागकन्यामपि जहार । कुवलयायो भार्यायां मदालसायां ग्रमीतायामत्यन्तवि. मारः। तन्मिवाभ्यामयतरपवाभ्यां सह सान्त: पिव पाख्यातः । पुनमिवत्वान्भायानि- मिता मदालमा तम्माययत् सः। न भस्मसात् कृतः कोऽपि विद्र: केनापि भूतल । पाब्रह्मसृष्टरित्ये तहिम्म त्य परमोहित: ॥ मनुजी नागकन्यामप्याजहार मदालसाम् । कामान्धता ध्वनयितुमिदमाह नृपात्मजः ॥ पझानादपि सत्रात पातकं फलति ध्रुवम् । प्रति प्रदर्गयवाह भृगम्य ककलासताम् ॥ मगो राजा । ककलासतां सरटत्वमगमत् । सरटः ककलासः स्थादित्यमरः। मृगेण पुकरे तो गा हिजवा कसाः पुरा। तबाज्ञा. नाहिजस्यका कपिला मिलिसाभवत् ॥ अपराधादतस्तेन गम: सरटतामयात् । नर्स राजानं कलिस्तर्ययुगोऽभिभूतवान कालन कन्दिना सोऽपि पुस्यनोकोऽसिपीडितः । इति संभोरयचे मलाख्यानं पुरातनम् ॥ अम्बरणो मिवहितरं प्रति सूयस्ता प्रति । यमरः।

·वासवदत्ता। १२३ कलङ्कः कोऽपि। तदहमपि देहं त्यजामि। इति विचिन्त्य कुररखरनखरशिखरखण्डितपृथुरोमबिलमविरलशकुलकुलशल्क- जलकुलोचार कोष्टकुलोत्सृष्टविकटकर्कटकपरपरम्परापरि- गतोपान्तमति-तरलतरजल-रयलुलितचट्लशफरकुलकवलनकृत- मतिनिभृतबकशकुनि-निवहधवलितपरिसर-मतिचपलजलकपि- कुलविहरणलुलितसलिल-कणनिकरजनित-पवनरयपरिमिलित- शिशिरतरमनुदिवसनिपतदतितरुणवनमहिषगवलशिखरलिखि- तविषमतटमनवरतचरदसितमुखचरण-विहगनिवहमधुर-निनद- मुखरितमहिमकरचरणरुचिर-जलमनुजशयनमृदित जलधरणि- तलमतिबहलमदजलशवलकरटतटकरिवर-शतनिपतितमधुकर- पचे मिवम्य सहदो दुहितरम्। स्पष्टम्। दशरथ इति। एगयायां इतस्य तपस्विनः पिवोर्यथा पुववियोगादावयोम तिरेवं पुवशोकान्मृतिस्ते ऽस्तु । इति शापाद्रामवियोगेन मृतिः। मृगयासक्तिव्यमनेन तपखिवधोऽपि ध्वनितः । कार्तवीर्यसहस्रबाहुगोजमदग्रिगो. ब्राह्मणस्य जमदग्ने: पीड़या मृतः। अनेनैवापराधेन रामेण निहतोऽजुनः। युधिष्ठिर इति। शान्तनु रिति। शोकान्मृतिह षोत्म! वने च परिदेवनम् । कन्दर्पकेतुः म्बलता वुपष्टम्मुतवान् ॥ तदहमपि देहं त्यजामीति विचिन्ता पुलिनमासमादेव्यन्वयः । कुररा उत्कोशान्त षां खरनखरशिखर : खरिडतपृथरोमविलं झषविलम्। उत्कोशकुररी ममी। पृथरोमा झषो मत्स्य इत्यमरः। अविरलामि शकुलकुलस्य मव्यविशेषकुलस्य शल्कानि यव। तादृशा जतन कुलानामुचारा यव तत्। शन्क शकलवल्कले इत्यमरः । उचारावम्बरी शननं शदिति च । क्रोष्टकुलोत्सष्टाः सगालकुनत्यत्रा: विकटा कर्कटाना कपरपरम्पराः कपालपरम्परास्नाभिः परिगतोपान्तं व्याप्तप्रान्तम् । स्यात् कर्पर: कपासी- ऽम्ब्रीत्यमरः। पतितरलजलस्य रये वेगे लुलितं चटुलं यत् शफरकुलम्। तत्वावलने छतमतिरतएव निभतो मन्दष्टागून्धो वकशकुनिनिवहसन धवलितपरिसरम्। पति- चपति । शिशमारो जलकपिथन्द्रको चासिपुच्छकः। इति हारावलौ। पनुदिवस निपतन्नोऽतितरुवा वनमहिषास्तेषां गवलशिखगे: शायलिखिसानि विदारितानि तर्विष- मतटम्। गवन्न माहिर्ष समित्यमरः । पव गवलप्रयोगे यवतव्यं तदन्यत्रोत्रम् । पारतं परन्तोऽमितम उदरा धार्तराष्ट्राखषां निवहत मधुरनिनाद खरितम् ।

·१२४ वासवदत्ता। विरुतरतिकरमतिजवन-पवनविधुतजलधिजल-पटलविनटननिप- तितमणिगणपरिगतपरिसर जलनिधिभुजगनिर्मुक्तनिर्मोकपट्ट मिव दर्पणमिव वसुन्धरायाः स्फटिककुटिममिव वरुणस्य विपुलं पुलिनजलमाससाद। ततः कृतम्रानादिर्जतमवतरितुमारेभे शरीरत्यागाय । अथ सानुग्रहेषु पाहेषु निर्मत्सरेण मल्य वक्षुद्रष क्षुद्रषु वत्सलेषु कच्छपेष्वरेष मकष्वभयहरेष मकरेचमारेषु शिशमारेष्वाकाशसरस्वती समुदचरत् । मार्य कन्दर्पतो! पुनरपि तव प्रियया सह सङ्गमो भविष्यत्य चिरेण तहिरम मरणव्यवसायादिति । तदुपश्रुत्य मरणाहिरराम पुनः प्रियया समागमेच्छया शरीरस्थितिहेतुमाहार चिकीर्षुर्महा- राजहंसास्तु ते चञ्च चरणोहित: सिताः। मलिनमल्लिकाख्यास्त धार्तराष्ट्राः सितेतरः। इत्यमरः। पहिमकरः सूर्यस्तस्य चरणैरिव किरणैरिव रुचिर' भासुर जलमनुजाना जलमनुष्याण श्यनेन मदितं जलगतं जलान्तर्गतं धरणितलं यत्र । यहा। पहिः सो मकरो जलजन्तुभेदस्तयोयरगेन भमणेन रुचिर पोताधानादिरहित जलजमनुजशयनेन मदित नलधरणितलं यव । प्रतिवहलमदजलश बल: करटो यलो येषां साहशकरि- वरशतेषु निपतितमधुकराणां विमतिभिः शब्द : रतिकरम् । काभगण्डौ करटावित्यमरः । कट इत्यपि पाठोऽयवभिन्नः । प्रतिजयनोऽतिवेगवान पवनस्तन विधुतजलधिजन्नपट- लानिपतितो मणिगणो यव तादृशः परिसरी यस्य सम्। जवनस्तु अवादिक इत्यमरः । मलनिधीत्यादि। सत इत्यादि। पाकाशसरस्वती पाकाशवाक् समुदचर दुत्थिता भकर्मकत्वादुदयर इत्यात्मनेपदन। तत्स्वरूपमाह। पात्यादि। एकदा वर्षासमय माजमामेति सम्बन्धः । काकलीगायमः कलमूचगायनस्तहत् । मनइं निबं नौचं गभीर' वागानन्दं ददाति तादृशः । पक्षे सनहाः परिपूर्णपावा: निम्गा नद्यो नदास काकली त कल मुभा निर्व गभौर गम्भोरमिति इयोरमरः। नीलकण्ठः कुमारमयूर व सम्यग्दः शरजन्या षडाननो येन। पचे समूढ़ानां पुचीभूतानां शराणां जम्म यव । समूढः पुध्रिते भुने मद्योजाते धृतेऽपि च । रति विश्वः । रमो धुलि: । पवे दितीयो गुण: । तापस इव तपस्वीव धृतो मलदी जलप्रदः करकः कमण लुयन। पचे धृता जलदा: करका वर्षांपला येन। करका मेछपाषा शिवः। पदे मयूरः ·वासवदत्ता। १२५ सागरकछोपान्तभुवं जगाम । अथ तत इत: परिभ्रमन् फलमूलादिना वने वर्तमान: कियन्तं कालं निनाय कन्दर्प- केतुः। एकदा कतिपयमासापगमे काकन्लोगायन इव सना- निमगानदः सन्ध्यासमय इव नर्तितनीलकण्ठ: कुमारमयूर इय समूढ़शरजन्मा महातपस्वीव प्रशमितरज:प्रसरस्तापस इव छतजलदकरकः प्रलयकाल इव दर्शितानकतरणिविश्वमो निरुपद्रुतकाननोद्देश इव धनोत्सुकितसारङ्गो रेवतीकरपल्लव इव हलितिकर आजगाम वर्षासमयः। निर्भिवमेघनौलो- त्यलकानन क्रीडासरसीव नभसि स्मरस्य रतनौकेव जलदलक्ष्मी- मातङ्गकन्यानर्तनरज्जुरिव नभ:सौधतोरणमालिकेव प्रवसता निदान दिवः पयोधरे दत्ता स्मरणाय नखक्षतावलीव गगनल- क्ष्मीरत्नरमनामालेव नभोमन्दारतरुसुन्दरकलिकामालेवरतिनख- माजनरत्नशलाकेव रत्नशक्तिरिव कुमुमकेतोरिन्द्रधनुलता रराज । अतिवेगनिपीतजलधिजलगडमान्नासिव बलाकाच्छलादुइमत्र- दृश्यत जलदः। पौतहरिः कपणासु केदारिकाकोष्ठिकामु समु- करका च कमण्डली। दाडिमेऽपि च करवं करी च करक: स्मृतः । इति विशः। वांषु करकावर्णनं कविसम्प्रदायः। प्रलयकाल इस दर्शितोऽनेकतरणीनां मर्याणां विधमो चैन। पचे तरणिनाः । स्त्रियां नौम्मरणितरिरिन्यमरः। विश्वमो भमयम् । निरुपद्रुतकाननोद्देश इव घनमत्यन्तं घना वोत्म किताः मारङ्गा हरिणा यव। पई घनेन मेघेनोत्सुकिताः सारङ्गायातका यव । चातके हरिगे पमि सारङ्गः शवले विष । इत्य- मरः। रेवतोकरपल्लव इव हलिनो बलरामस्य धृतिकरो धैर्याधायकः। पचे हलिनां कर्षकाणां धृतिकरः प्रीतिकरः । इन्द्रधनुर्नता राजति मम्बन्धः । निर्भिन्ने विकमिते मेघ एव नौलोत्पलकानने क्रीडासरसीव नभम कुममगरस्य रबनौकेव रवजटि- सनौकेव जलदलत्न्येव मातङ्गस्य चण्डालोटस्य कन्या सैव नतको तस्या रञ्च : समा- कर्षणरच :। चण्डालकन्या रज्जमवल या नृयति । चानप्रवमातादियाकोति- इत्यमरः । नभ इति। प्रमिता निन्दाधिनीणोपगमेन सारणाय दिने जनामा:।

·१२६ वासवदत्ता। स्पतद्भिर्जतुशबलैरिव ददुरैर्नयद्यूतैरिव गर्नयद्यूतैरिव चिक्रोड वर्षाकान्नः । रविदोपकज्जलनिचयनिभे निकषोपल इव मेघसमयसुवर्णकार- निकषितसुवर्णलेखेव तडिदशोभत। विरहिणां हृदयं विदार- यितु करपत्रमिव कुसुमायुधस्य क्रकचच्छदमशोभत। जलद- दारुणि लोलतडिल्लताकरपत्रदारिते पवनवैगनिधूताचूर्णचया इव जलरेणवो बभुः। विच्छिन्नदिग्वधूहारमुक्ता इव खरपवन- वेगभ्रमितघनमेघघरघट्टनसचूर्णिततारानिकरा इव त्रिभुवनवि- जिगीषोर्मकरध्वजस्य प्रस्थानलाजाञ्जलय इव करका व्यगजन्त। अनन्तरमखञ्जखञ्जरोटेकुञ्चितक्रौञ्चसञ्चार निर्भरभारद्वाजहिज- वाचाटविटपे पटुप्रभप्रभाते भ्रान्तशुककुलकलमकेदारे प्रवेशिका योः पयोधरे स्तने मेधे च दत्तानि नवचतानी ! चिरो पनप्रवासन प्रोतिर्गछन पराभवम् । गगायतनमम्मारि यदि न स्यान्नख नतम्॥ इति कामतन्नम। निदाघ उणोप- गमः। द्योदिनी स्त्रियामममित्यमगे इयोः। गगनलमा रबरसनेव कातीव । स्वीकटयां मेखला काचो सप्तकी रमना तथा । इत्यमरः। नभोमन्दारस्य देवतक. विशेषस्व सुन्दरकालकामालव। रतिरित्यादि । अतिवेग दूति गडपाने हेतः । वला काकनाहिमकण्टिकामिषार्ध्वमगर नदशेऽदृश्यत । वलाका बिमक गिटकेत्यमरः । बकजातिविशेषः। कैतवापङ्गतिरनकारः। कैतवापहतिय॑की व्याजार्निर ने पदैः। इति लक्षगात । कम्पास्वसितामु माम्वित्ययः । जातिव्यमावाहिशेषणसार्थकाम । कचित कष्टाम्विति पाउम्तव हग्नमंस्क ताम्वित्यर्थ: । केदारिका एव कोठिकास्ताम् । केदार- कोठाभ्यामम्पत्वं कनि रूपम् । कियारोति भाषायाम् । वम्वादिनिर्मितं कौडामाधनं स्थ नविशेषः । कोठा इति च । पीतहरितैस्तहणे जेतुशमलैलांक्षारक्रीः । नयो युद्धनीतिस्त. जिनके दायतरीयतामाधनेष लक्षणा नया समाधनभूतहप्त्यशादिभिरिव ममतप- तदिंदर कै: कानथिक्रीड। जातगिति पाठे विकार वजननो: पगिन्यण पगागमय । रविरिति । निकषोपलमाकषः । आकषो निकषोपलम् । कमौटोति भाषायाम् । विरहिया- मिति । कम्पवं क्रकचम् । ककचोऽम्वी करपवमित्यमरः । पारा प्रति भाषायाम्। क्रक- घवं केतकपापम् । द्रोणीदनं मृचिपुष्पं जम्यान्वं क्रकचतादम् । रति हागवली। नोलत. किल्लताकर वदारित जलददामणि मेघकाष्ठे पवनगनिघता: कम्पिताय पंचया रस - ·वासवदत्ता। १२७ वेशिकराजहंसे कंसारातिदेहातिद्युतले हंसतूलतुलितजरज्जल- मुचि सान्द्रीकृतेन्द्रमहकामुकमुदि मधुरमधुटगावीरुधि सुरममा- रसरसितसारकासारे शोभनकसेरुकन्दलुब्धपोत्रिपोत्रोत्खाततट- तड़ागे चकितचातके सञ्चरन्मत्स्यपुत्रिकापत्रिपटलमधुरध्वनिवि- हितमुदि कदर्थितकदम्बे कम्बुद्दिषि प्रमृतबिसप्रसूने विरन्नवारिदे तारतरतारके चारुचन्द्रमसि स्वादुतरसरःमलिले स्फ रितश. फरचक्रकबलननिभृतबकानोके मूकमण्डूकमण्डले सङ्कोचितक- चुकिनि काञ्चनच्छेदगोरशालिशालिनि क्रोशदुत्क्रोशे सुरभि- मन्धिसौगन्धिकगन्धहारिहरिणाखे कुमुदामोदिनि कौमुदीलत- मुदि निबर्हबहिणि नि:कूजत्कोयष्टि के धृतधार्तराष्ट्र हृष्टकलम- गोपिकागीतसुखितमृगयूथे कथोकृतयूथिके म्लायमानमालतीमु- - जलरेण व: शौकरा वभुः गुगुभिरे 1. विच्छिन्नेति। घनो मेव एव घरहः। जीता इति भाषायाम् । पुरुषप्रेरणानिरपेक्षो जन्नादिरयभममाणः। करका वर्षोपन्नाः। अनन्तरं शरत्ममयारम्भे कन्दपकेतुः शिन्नामयों पुविका पाचालिकां मम प्रियानुकारिणीयमिति तां करण पम्पति सम्बन्धः। शरदं वर्ण यन्नाह । अखत्रा: सद्गतयः। खजि गतिवैकलो। चकुचिते विस्वते निर्भरं भारद्वाजहिजैर्वाचाटविटपे । भारद्वाजवाचाटत्व विटपेष्वारीप्यते । तेन नचणानामालारोऽव । साक्षादनभि सम्बन्धात् सम्बन्धिषु परिग्रहः । यव सा नचया नाम । इति कण्ठाभरणे । पटुप्रभं सुन्दरं प्रभातं यव । चान्तं धमण विशिष्टं शुककुलं तादृशं कलमानां शालौनां केदारं तेवं यव । प्रवेशिका पावेशिका भागन्तवो राजहंमा यत्र । स्परावेशिक पागन्तुरित्यमरः। कंसारातिदेहाति कृणशरीर तुल्यकान्ती गुतले हसवत् नूलं हंसतूलं सत्तुलिते जरनलमुचि पुराणमेधे जलसंयोगकृतं नवत्व जलवियोगकृतं जरत्त्व बोध्यम् । सान्द्रीक़ता घनीकृतेन्द्रमहकामुकानां गुना मुत् प्रौतियन तव । मृगदं. शय गमको ग्रामस्करभेदकी। अस्थिभक्षय कपिल: स्वादिन्द्रमहकामुकः ॥ इत्यत्पलिनी । मधुरा मधुरणवीरुत् यव । खड्गपवो मधुटणमित्तुमधुतमर्मतः । इत्य तपलिनी। सुरम सारसानां सितं सारस्तत्व यव ताक् कासारः सरो यत्र तव । कासार: सरमौ सर इत्यमरः । गोमनकसेगकन्दलुब्धानां पौविणां वराहाणां पोवैर्षीणाभिरुनखाततटालडागा यव तस्मिन् । कोल: पोत्री किरि: किटिरित्यमरः । चकितास्तृप्ताः संशयिता वा चातका ·१२८ वामवदन्ता। कुले बन्धूकबान्धवे सञ्जातसुजातके विसूवितसौत्रामधनुषि मेर- काश्मीररजःपुञ्जपिञ्जरितदशदिशि विकस्वरकमले शरत्समया- रम्भ कन्दर्पकेतुः परिभ्रमन् शिलामयों पुत्रिकां दृष्ट्वा कौतुर्कन मोहेन शोकावेगेन मम प्रियानुकारिणीति करेण पस्पर्श। अथ सा स्पृष्टमात्रा शिलास्वभावमुत्सृज्य पुनर्वासवदत्तास्वरूपमापदे। तामालोक्य कन्दर्प केतुरमृतार्णवमग्न इव सुचिरमालिङ्गा पप्रच्छ। प्रिये वासवदत्त ! कथय किमिटं वृत्तान्तम् । उदिता सती सा दीर्धमुश्णच निःजस्य कथयितुमारेभ । आर्य- - यव । चक तृती प्रतीपाते च । मचादिति मत्स्यपविका जन्तुषः । कदग्गे नीपहचः । कादम्ब इति पाउ: कचित् । कन्नईत:। कादवः फलहंम: स्वादित्यमरः। बतक इति ख्यात: । प्रसूतानि विसप्रम्नानि समान । सिमप्रमनराजोरकराम्भोरुहाणि च । त्यमरः । कानो के वकसम् है । ल ।। । कत्र को मर्पः । सोगश्विकं कहारम् । मौगन्धिकं नु कहामित्यमरः । हरिणाशी वायुः । पद । गन्धवह उन्यमरः । कुमुदत्यादि। निवर्हाः गलितावा . , को यत्र तत । क नलगायिका निरतिका। यथिकासी. दिति कथामावशेषोकगा। वको बन्ध जोवरः । रक्तकन्न धमकी बध जीवक इत्यमरः । टुपहरिया इति हानः । वित मोपामधमुपोति पारगः । काश्मीर कुड़मम्। विकस्वरं विकमितम् । विकागो त विकम्बर पारः। अथेत्यादि । एकाकी पमहायः । एकादाकिनमामहाये। एकाको त्व क एकक यमरः । प्राकृतजन दव :ोचजन दव । प्रारुतय पृथग्जन इत्यमरः । वास्तनमयोरिन्यचरेत्यचा ययान्तो निपातः । अथेत्यादि। मच्छ याता। योग सेनामनिवेशं सेनागिविरं दृति चिन्नयन्ती मां प्रति सेनापति- धांवित इति मनधः। तमगुभान्तरित क्रियमाणं रयमान कायमानिकैः कामार इति प्रमिहीनजारिप निकेतनं पटमण्डपं यच तम् । निवेश: शिविरोबाहविन्यासेषु प्रकाशित: इति। विधप्रकाशः। विरथमानं विशेषेण रपमानमी परस्य मेनापतेर्ग ह यव तम् । भक्तार्यमाणमवादेमूमावत्तार्थमाणकण्ठारकम्। कण्ठान्नीति दाचिणात्यभाषायां प्रसि- बम । वस्त्रपाबादिस्थापनाय' वस्त्रादिनिर्मितं पादम्। व्यवस्थाप्यमानं यथास्थाने स्थाप्य- मानम् वेश्यानां मियेनो यत। यूयमाणं ई पागतं यव तम्। इषा पाच नि:स्खन त्याचप्रकरणेऽमरः । चवत्यसमाधि: पूर्व मुदिता। यादामाम विश्वमसूचकं टकामतं पुष्कर ·वासवदत्ता। १२८ पुत्रापुयाया मम मन्दभाग्यायाः कृते महाभाग ! उझित राज्य एकाको प्राकृतजन इव वाननसयोरगोचर दुःखमनु बभूव । अथोपवासादिना क्लशतरो मूलफलादिनार्यपुत्र आहार करोतीति विचिन्त्य फलान्वेषणायोपवनतरूनवलोकयन्ती कति- पयनल्वगोचरमगच्छम् । क्षणेन च तरुगुल्मान्तरितक्रियमाण- कायमानिकनिकेतनं विरच्यमानश्वरग्रहमवतार्यमाणकण्ठार- कमारभ्यमाणपटकुटीक व्यवस्थाप्यमानवेश्यानिवेशं श्रूयमाण- तुरगहषाशतं वाद्यमानविश्रमढक्काशतपुष्करमन्विष्यमाणस्वादु- सलिलाशयमुद्दिश्यमानविपणिकेतुवंश सेनासबिवेशमपश्यम् । किमयं ममान्वेषणाय तातस्य व्यूहः समायात आहोस्विदा- र्यपुत्रस्येति विचारयन्ती मां प्रति चारकथितवार्त: सेनापति- र्धावितः। ततः किरातसेनापतिस्तादृश एव सेनान्वितो मृग- यागत: सोऽपि धावितः। अनन्तर चिन्तितं मया यद्यहमार्य- पुत्राय कथयामि तदा स एकाक्येभिरेव हन्तव्योऽथ न कथ- यामि तदैभिरहं घातनीयेति चिन्ताक्षण एव द्वयोः सेनयोर्युद्धम- भवदेकामिषलुब्धयोगृध्रयोरिव। ततः प्रवृत्तप्रतिशरासनशरा- वाद्यविशेषो यव तम् । इद्धिविशिष्टो विथमशब्दस्तु गुह एवेति स्पष्टं भाष्यप्रदीपे। स्याद्यशः पटहो टक्के त्यमरः। पुकर पहजै ब्योखि पयःकरिकरागयोः। पौषधहीपविगतीथरा- कोरगान्तरे। पुष्कर तूर्यवक्त्रं च काई खड्गफलेऽपि च । इति विश्वप्रकाश: । उद्दि- स्यमान उत्पाद्यमानो विपण्या पण्य वौथिकायां केतुर्यव । दिश पतिसर्जने । यहा उद्दि. श्यमान: कैतोरखिन भागेऽस्मदीय प्रावास इति ज्ञानार्थमुद्देशविषयौक्रियमाण: केतुयव । पाहोखित् संशयेऽव्ययसमुदाय: चारण गूढपुरुषेण कथिता वार्ता वृत्तान्तो यम चारय गूढपुरुष इत्यमरः। ताशयारकथितत्तान्त: किरातसेमापतिः। भेदा: किरात- संवरपुनिन्दा ने छजातयः । प्रत्यमरः । मृगयाया पाखटार्थमागतः। प्राविटी मृगया खियामित्यमरः । पनतर इयोरकदेशागमनोत्तरम्। एकामिषलुधयो: । पामिषं पनले लोमे सम्भोगोकर्षयोरोप। पामिषं सुन्दराकारभूपादिविषयेऽपि च ॥ इति विश्वप्रकाशः ।

·१३० वासवदत्ता। मारदुर्दिनकृतदिनकरकिरणे रणकम्मविशारददिरददन्तहयोत् सिप्तसुभटक्षणनिष्यमाणविद्याधरबिधमे समरदर्शनसचरदनेक- नभश्वरचारणचक्रवाल वेतालसमाक्रान्सस्कन्धकबन्धचक्रक्रिय- मागाचारप्रचार चारुभटखङ्गखण्डितहिरदपादसमाप्तपिशाची- कर्णालखलाभरणकौतुके समुत्पतदतिनिनदनान्दीके कान्दिशो- कभीरुणि रणखले शृगालप्रार्थनीयेष्वामिषपिण्डे ष्विव जिह्वग- दष्टेष्विव शरीरष्वनास्थां कलयन्तः समं हिषां धनुषां च जीवा- कष्टि योधाश्चक्रुः । त्यागिन एव दानवन्ती मार्गणसम्पातम- सहन्तः समृद्धविलासिन इव शृङ्गारशोभिताः सहमकक्षास सदारामा इव कदलोराजिताः सहिजाश्च निशा इव नक्षत्र- तत एवं रणखम्ने सति। रणभूमौ धान्यमनस्थान इति यावत् । योधा: समयेकैकाव- ददिन हिषां धनुषां च जीवस्य जीवायाः प्रत्यवायायाष्टिमाकर्षणञ्चक रिति सम्बन्धः । पकमातिशयोक्तिरनहारः। पूर्वनिपातप्रकरपनित्यत्वं त्वयनातिशयोक्तिः। अत्यन्ताति- शयोक्तिस्त पौर्वापर्यव्यतिक्रमः। इति लक्षणात्। प्रात्तो य: प्रतिशरामनात् शवधनुषः रामारी वापधारासम्पातस्तेन दुर्दिनं मेघ च त्रदिनं तेन इतदिनकरकिरणे सति । गौरी पामारदर्टिने । धारासम्पात पासारः। मेघच्छन्नेऽगि दुर्दिनमित्यमरो योः। रणकमणि विशारदचतुगे हिग्दो हस्ती तेन दन्तश्योक्षिप्तः सुभटः शूरम्नेन चणं शिष्यमाण पाश्री. यमाणो विद्याधरविभमो देवोनिविशेषविशिष्टधमो येन सस्मिन् सति। समरदर्शनार्य मघग्दनक नभयरचारणानां देवकुशीलवाना चक्रवारले महले सति । चक्रवावं तु मालमित्यमरः । चारणाय कृगौलवाः। चारुमटखगिड़तहिरदपादन समान सम्यक प्राप्तम पिगाथा: कणे यदनखनाभरणं तत्कौतुकं यय। समुत्पत सिनिनद एक मान्दो नाटकादी प्रयुज्यमानः कायार्थसूचक: शोको यव । नतयेति कप। न कपीति जम्वनिषेधः। तया भ भरतः। पाशीनमस्ति यापभोकः कायार्थमूचकः। नान्दीति कथ्यते। कान्दिगीकी भयपालायित: । कान्दिगीको भयदत इत्यमरः । भोकः । एगाने जम्बके भीम: रे वे दानवान्तर इति वित्रः । जिन्दग: सर्पः । जीवा जीवन्तिका- भूम्यामार्थमितिकतिष । इति विशप्रकाश: त्यागिन व दातार सदानं मदद। वितरच मार्गणानां बापाना याच कानां च सम्पातनसहतो महामगा गजा रेजः ।

·वासवदत्ता। १३१ नमता ततः कृत- मालोपशोभिता दिवसा इवोल्लसत्पष्करा महामृगा बभुः । उत्क्षिप्ता इव क्षमा मुञ्चन्तः पयोधय इवावर्त्तशोभिता सोमय- श्वोद्यानदेशा इव समल्लिकाक्षाः कुलग्यहा इवाभिनवभाण्ड- हारिणो रत्नाकरा इव सदेवमणयो लेखा इव सेन्द्रकृतय- स्तरङ्गाश्च विरेजुः। कर्णाभ्यां श्रुतपरपरिवादाभ्यां खलोदय- साधुविपत्तिमाक्षिभ्यामतिभ्यां मृत चास्थानिऽपि विमुक्तोऽहमिति हर्षादिव ननत चिर करन्धः । परिहासेनेव चक्षुः पिदधता परापवादश्रवणभीरुणे व यात्रवृत्तिं स्थगयता सोन्मादेनेव वायुवेगविक्षिप्तेन पलितकरणे नेव सुर- योषितामन्धकरणनेव योधानां तिमिरेणव समरप्रदोषस्य पतितनव विमुक्तगोत्रेण मीमांसकदर्शननेव तिरस्कृतदिगम्बर- दर्शनेन सत्पुरुषेणव विष्णुपदावम्बिना रणजेन रजसा उजम्भे । कश्चिद्राम इव रावणबधमकरोत् कश्चित् कृष्ण इव नरकच्छेदमकार्षीत् कश्चिदोइ सिद्धान्त इव क्षपित- श्रुति- परापवादाभ्याम । महामृगः पुष्कग्दिीधमारुती इति हारावली। उनिमा वायवस्थितचित्ता व चमां शान्तिं पृथ्वी क्ष। तुरङ्गा अश्वा विरजः। कबन्धोऽपमूर्धकलेवरम्। इत्यमरः । इत्यं हर्षावनत। गुतपरपरिवादाभ्याम् । परापवादाभ्यां साचो माक्षाद्रष्टा मासाद्रष्टरि सज जायामिति साधुः। प्रस्थाने महानह स्थाने नमता। ततो रजसा जम्भे प्रादुर्भूतम् । जुभि गावविनामे । भावे लः। कृतपरिहासेनेव चतुः पिदधताच्छादयता। लोकप्रसिइमतत् । वायुरान्नरो वाद्यय । योधानां भटानां पलित- सरणेन। पलितं नरसा शौकामित्यमरः । पाद्यसुभगेति करणे ख्य न परषिदिति मम्। समरप्रदोषस्य रणरजनौमुखस्य । पतितेन इव महापातकिनेव विमुन्नागोवेव। गोवं पंग: । गोवा पृथ्वी । पाडिन्त भिगो येन पर उरुर्महान् भन: परामयः । शरतल्य' शरशय्याम्। चिराय। कार्तिकगडदशमौमारभ्य माघनद्धाष्टमीपर्यन्तमित्युदयश- हरपाठकाः। पवोपपत्तिस्तु तेषां कृतौ द्रष्टव्या। पचे चिराय चिररावाय चिरस्वति चिरार्थका इत्यमरः। वितवीकृतं विलोभूतं सर्वा यस्य । शक्लस्य भो स्यागम् । पचे यतवासवदत्ताया पमोचाया मोर घटोत्कचे त्यागम्। शक्तिरायुधभेदे स्वादुमासदी ·१३२ वासवदत्ता। वचनदर्शनोऽभवत् कश्चित् क्षपणक इव कटावतो बभूव कश्चिदाशवितोरभङ्गः सुयोधन इव पयसि विवेश कश्चित् शरतल्पगतो भीम इव चिराय श्वसनासीत् कर्ण इव विक्लवी- ततसर्वाङ्गः शक्तिमोक्षमकरोत्। ततो विध्वस्तध्वजपटं पतत्य- ताकं च्युतचापचामरापोडं सूखलत्खनं निधनमवाप सैन्यम् । अनन्तर यस्याश्रमस्तेन मुनिना पुष्यादिकमादायागतेन प्रति- पनवृत्तान्तेन त्वत्कृते ममायमाश्चमो भग्नोऽत: शिलामयो भवेति शप्ताहम्। क्षणेन च वराको बहुदुःखमनुभवन्तौं मां विलो क्यार्यपुत्र करस्पर्शावधिं शापान्तमकरोत्। तत: कन्दर्प केतुः समागतेन वासवदत्तया च सह स्वपुर गत्वा यथाहृदयाभिलषि- तानि सुखान्यनुभवन् कालं निनाय । इति महाकविसुबन्धुविरचिता वासवदत्ता समाप्ता। बले स्त्रियाम्। इति हेमचन्द्र: । निधर्म मरणम्। मरणं निधनोऽम्बियामित्यमरः । प्रतिपन्नतान्तन मातहत्तान्तेन । गप्पा कर्मणि कः । क्षर्ग न च वराकी बहु दुःखं भवहि- योगजमनुभवन्तौ मां विलोक्य शापं शिलामयत्वरूपम् । प्रायपुषस्य करस्पर्शोऽवधिरतोऽस्य तादृशमकरोत् । नागरोनयायपुवेति नात्योन्या च प्रयुज्यते । इति भरतः । ततः कन्दर्प केतुः ममं वामदत्तासङ्गसमकालमागतम्तेन मकरन्देन वासवदत्तया च सह वपुर कुसमपुर मत्वा हृदयं मनोऽनसिक्रम्य यथादयं मनोऽनुरुपमभिलषितं येषु तानि मुखानि सम्भोग झारसम्बन्धीन्य नभवन कालं निनाय । चेतो हदयं स्वान्तं मामसं मन इत्यमरः । वासवदत्तामधिकत्य कृताख्यायिका वासवदत्ता। पधिनत्य कृते गन्ध इत्यथ उना तम्य नुवाख्यायिकाभ्यो बहनमिति लुप्। वासवदत्ताख्यायिका समान ति पाठस्तु बममूलकः । वासवदत्ताव्याख्या समाप्ता।

·No text on this page.

·lananda vida vidyasagara Ba да?рахатагт ---ҳунта-

·No text on this page.