·TRIVANDRUMSINSKRIT SERIES
No LXI -61
श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीप्रणीतं
सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् ।
THE
SIDDHÂNTÁSIDDHÂNJANA
BY
SRI KRISHNANANDA SARASVATI
EDITED BY
T GANAPATI SASTRI
Curator of the Department for the pullocation of
Sanalrat ma uscrizide, Tru indrum
Part IV.
PUDLISHED I DEN TIIF ACTHORITI OF THE GOIERNVEST
OF HIS HIGHNESS TEE SAHARAJAH OF JRAT ANCORF

·TRIT ANDRY SYS Ril SRI,
No. LXI
THE
SIDDHANTASIDDHÀNJANA
BI
SRI KRISHNANANDA SARASVATI
EDITED BY
T GANAPATI SÂSTRĪ
Curator of tie Departrunt furile location of
Sanshrul manuscris, Trucanerom
Part IV.
PUBLISUED TIDER TIE A THORITI O THE GOITIMIT
OF HIS EIGENL* TUE JAHR 1411 Or IRITICOLI

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ६१.
सिद्धान्तसिद्धाञ्जन
श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीप्रणीतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
चतुर्थो भागः।
अनन्तशयन
महामहिमश्रीमूलकरामधर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकागितम् ।

·विषयानुनपणी। विषय प्रष्टम् २ ३ " भविद्याश्रयत्वाक्षेप आवरणाक्षेपः अविद्यास्वरूपाक्षेप अनिर्वच यत्वाक्षेप अख्यात्यन्यथाख्यातिसतयातिषु स्यातिवाची भल्यातिनिरास. अन्यथास्यातिनिरास आरोप्यस्यान्यन सत्त्वे माननिरास परमतम् सलयातेरन्यनान्यथाख्यातेरपर्जनीयस्व अन्यथाख्यातिस्थापनम् अनिर्वचनीयहेत्वाक्षेप प्रिपत्करणतिसादृश्यन्यापाभ्या शुनयादी रजताचण्यवसावम् सरयाती भ्रमयाधादि धक्तिरप्यादे पुस्पमृगवदजासन्तरत्व स्वप्नादरात्यत्व सिद्धान्तोनम् विद्याया प्रत्यक्षम् अनियायामनुमानम् तममा भाक्त्यम .:. ::. . . . . . ८ : <a - " " भज्ञाने श्रुति भान अपापत्ति भक्षानस्य शाभावमपत्यनिगसेन भावापत्रकथनम भानापमानाक्षेप अज्ञानानुमानदूषणम् भावपासनस्यागमाावगनत्यम् आनापानानरास विहासपुर वामनानवादाभाव गिदार अविद्याश्रय ·पुरम ११ , १७ ४२ ३ विषय अविद्यावरणम् परमते अज्ञानावभ्रमातुपपत्ति असाधारण्यविवर अनवस्थाद्वार अनिर्वचनीयवपापत्ति जगाह्मणावाध्य यावाध्यत्वे अन्यथाख्यातिमते ख्यातिबाधायोय अनिर्वाच्ये ग्यातिपराधोपपत्ति दोपस्य भ्रमाहेतुत्वम् अपरोक्षधमस्यानवान्याविषयत्व अनिर्वाच्य बुद्धधाचसहर सरख्याता वाधानुपपत्ति भ्रमरवायोग शुक्त्यादी रजताादसत्त्वनिरास स्वमादिषु परोक्तोपपत्तिदूषणम् अविद्याया अप्रामाणिकता न जानामीत्यभावाविषयता परमतम् तिरोधानम् भविशदावभास अविद्यानुमान पक्षानकर माध्योपपादनम् इनुनिष्कर्ष मुखदु बादशानत्वायाग भावरूपाज्ञानानुमानान्तराणि अज्ञानभेदाभेदाच ना अविद्याया श्रुति । अनृतशब्दाथ नासदामीदित्यादिश्रुत्यर्थ मायापदवृत्तिनिमित्तम् भज्ञाने गुत्य तराणि अज्ञानेऽर्थापत्ति न किञ्चिदवदिपमित प्रयवमशस्य अज्ञानविषयत्वम् सस्कारापपादनम् अज्ञानस्य कल्पकातराणि सनान म्मृतिपुराणमम्मति ७८ ८२ ८४ ·३ प्रत्रम ८८ 1 " विषय भावरूपाजाने सूत्रकारसम्मति तट्टणमारवादितिन्यायविचार आरम्भणाधिकरणविमा अतेस्तु शब्दमूलत्वादिति न्यायाविरोध महत परमब्यमितिश्रत्यर्थ भजामेकामिति मन्त्रात्य भावरूपाज्ञाननिगमनम् अशाने परकायचाद्यसमाध निवर्तकानवस्थोद्धार विष उत्क्रान्त्यादिचिन्ता अचिरादिपर्वणा गतस्य ब्रह्मप्राप्तितदनुभवप्रकार परविद उत्वान्त्यायनपैक्षा देशविशपे भागाभावश्व स्यमतम् ब्रह्मणि कलाविलये श्रुत्याद्यविरोध विदुष उलान्तिगत्यानिनिषषसमर्थनम् स एनान् ब्रह्म गमयताति श्रुत सगुणब्रह्मपरत्वम् अनावृत्तिभ्रनिविचार पञ्चाग्निविदामनमवित्त्वम् नाविद्यामाध्यविमश अविद्याधन नवृत्तेब्रह्मविद्यासाध्यत्वम् परमते नव वद्यासा यऽनुपपत्ति सवात्मभाव द पपरिहार ब्रह्मविचारप्रातज्ञासमयनम भधिकरण पूर्वपक्ष आधकरणासद्धात १०९ १२१ ५२२ १२३ १२४ ·पाठभेदः। पृटे पती कस ग्रन्थपाठ ग ग्रन्थपाठ क्षावच्छेदकानु लिदो निरध्येत । १३ ६८ ८ २ क्षतानु विदो आपद्येत । नाना शक्ति दविद्याज्ञानमें तदृत्त पा साझे धविकल्पमयेन त घनाम चापारमार्थ्यस्य शङ्कित ४ १३ १६ शनिप्रसङ्गात् । दनृतज्ञानमे तदनमर्शित्व तवृत्त पाशे धाधिष्टानगोचरेण त सहवाम चापरमार्थस्य शक्य " ९५ " १.८ ६ २३ म्नाय ·शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् . शुद्ध. पृष्ठम् पक्ति. १४ ३ अनन परो सिद्ध स्त्वे अन अपरो सिद्धि ४२ स्वा १२ यद्यना वेदना स्वस दिनोपा दे रथा स्खे ૮૩ २ सस दानापा देरी ले भू १ . १२ मू त्ता दा म्य " प्या पमा २४ (क न च रमा किन ३ टू द्धे सार संसार १२२ ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जनं श्रीकृष्णानन्दसरस्वतीप्रणीतम् । चतुर्थी भागः। अविद्याश्रयत्वाक्षेप। अत्राह -यत् तावदुपगम्यते-म्बयम्प्रकाशसत्तामात्रे निर्विशेष- ब्रह्मात्मनि स्वरूपतिरोधानेनेभित्रीशितव्याघनन्तविकल्पफल्पनामूलमनायविद्या- दोष इति । तत्र तावदेप दोपो न निराश्रय इति सम्भवत्युपगम्यते वा । आश्रयश्च न तावज्जीव , तस्य लब्धात्मकाविद्याधीनात्मलाभत्वोपगमादन्यो- न्याश्रयापचे । न च वीजावरन्याय , उभयो स्वरूपानादित्वोपगमात् । अनादित्वेनेतरेतराधीनस्थितिकत्वमनयोरिति चेद् , एवमपि तदुभयाध्यासाधि- छान मृग्येत । नापि ब्रह्म । स्वयम्प्रकाशचिद्रूपत्वेनाविद्याविरोधित्वात् । विषय सवेदनयत् । नहि कदापि विषयसविदज्ञातेति । अविद्या हि वस्तुस्वरूपाव भासवाध्या | निर्विशेषात्मवादे विषयवैषम्याभावे सति प्रमाणज्ञानत्वस्याप्रयो- जकत्वात् । नहि भास्वरद्रव्यमानज्ञानमागमिकमपि शुक्तित्वाज्ञान रूप्यभ्रम वा विरुधे । न चाय देव सोऽयमित्यभिज्ञाप्रत्यभिजयोरभेदविषयावैषम्येऽपि हेतुवैषम्यादेव प्रत्यभिज्ञान भेदभ्रमादिविरोधि नाभिज्ञानमिति दृष्टमिति श यम् । प्रत्यभिज्ञाने देशकालद्वयनिशिष्टविषयौपम्योपपत्ते । तद् यदि भ्रम सहकारातिरिक्ताकाराविषय प्रमाणज्ञानमज्ञानविरोधि, नरण स्वरूपज्ञानमपि तथैव । यदि चेदमविरोधि, प्रमाणज्ञानमपि तथैव स्यात् । अपिच प्रमेयत्वे ब्रह्मणोऽचिद्रूपत्व तव प्रसज्येत । यथाह नाथमुनि "ज्ञानरूप पर ब्रह्म तन्निवर्य मृषात्मकम् । अज्ञान चेत् तिरस्कुर्यात् क प्रभुम्तन्निवर्नने ॥ N GP 1 B 331 500 ·सिद्धान्तसिद्धाजने ज्ञानं ब्रह्मति चेन्ज्ञानमज्ञानस्य निवर्तकम् । ब्रह्मवत् तत्प्रकाशत्वात् सदपि सनिवर्तकम् ।। ज्ञानं ब्रीति विज्ञानमस्ति चेत् स्यात् प्रमेयता । ब्रह्मणोऽननुभूतित्वं तदुक्तचैव प्रसज्यते ।।" इति । अतः स्वयम्प्रकाशब्रह्मणोऽननुभाव्यत्वोपगमाद् , अकामेनापि स्वरूप- ज्ञानमेवाविद्याविरोधि वाच्यम् । शुक्त्यादौ हि न प्रमाणज्ञानत्वेन प्रमादिनि- वर्तफमिति तदपेक्षा । नाप्यधिष्ठानं तद्भमाविरोधीति, नाप्यधिष्ठानत्वं प्रमा- दिविरोधिप्रमाणज्ञानविषयत्वनियतमिति । किन्तु जडत्वेन स्वयाथात्म्यायभासे स्वयमसमर्थमिति । स्वतोऽन्यतो वा स्वरूपावभासे विषयसविदादौ सुखादौ चाज्ञानाद्यभावात् । अधिष्ठानत्वं चाप्रयोजक, प्रमाणज्ञानविपयत्वे जडत्व- स्योपाधित्वात् । अन्यतः स्वतो वा स्वरूपावभासे सति शुक्रात्मनो वाधि- छानत्यायोगाच । विफल्पमिथ्यात्वज्ञानमेव प्रमाणजमज्ञानविरोधीति चेद् , न । समान एवं विषये ज्ञानाज्ञानविरोधेन विकल्पसत्यत्वरूपाज्ञाननिवृत्ताव. प्यतद्विषयब्रह्माज्ञाननिवृत्त्ययोगात् । अद्वितीयस्वरूपस्य स्वतः सिद्धेः, ब्रह्मणः सद्वितीयत्वरूपाज्ञानानुपपत्तेश्च । न चाद्वितीयत्वं तद्धर्मः, येन न स्वतः सिध्यत् । गात्मनि दृश्यधर्मानभ्युपगमात् । तस्माद् ब्रह्म नाविद्याश्रयः ।। - आवरणाक्षेपः। अपिच नाविधया ब्रमस्वरूपप्रकाशावरणमुपपद्यते । तद्धि नोदय- प्रतिवन्धः प्रकाशस्य नांशो वा अनाद्यनन्तप्रकाशमात्रात्मवादे सम्भवति । अपिच प्रकाशमाने वात्मन्यप्रकाशमाने वा नाविद्यावरण सेडुमर्हति, स्व- तोऽन्यतो चा विषयस्यरूपावभासस्य तद्विरोधित्वाद्, निर्विषयाविद्यानवभा- सात् । अस्माकं पुनरात्मनो यद् रूपं प्रकाशते न तस्यावरणम् । किन्तु नित्यत्वज्ञत्वाणुत्वनिरवयवत्वादिस्वरूपातिरिक्वाकारान्तरस्य । तज्ज्ञानं चागमज देहाद्यात्मविश्रमविरोधीत्युपेयते । न च ज्ञानमात्मनोऽसाधारणाकारोऽपि तत्त्वेन स्फुरितं, येन श्रमो विरुध्येत । तथैव हि शुक्तित्वादिविशेपदर्शनं ' १. 'या', 'त्मन' ब. पाठ..

·अविद्यास्वरूपाक्षेपः। भ्रमविरोधि दृष्टम् । तच प्राक् तिरोहितम् । ज्ञानद्रव्यस्य हि धर्मभूतस्य न सत्तयैव खमकाशत्वमुपेयते, किन्तु स्यप्रकाशनरूपस्वप्रसरणाहतेन । तस्य हि प्रसरो नाम स्वस्वविषयप्रकाशरूपमवस्यान्तरमुपगम्यते हैतुकं कादाचि- कम् । तदभावश्याविद्यया कर्मणा तस्य सोचो नामावस्थान्तरम् । तदेव तिरोधानं धर्मभूतज्ञानेऽपीति न स्वरूपनाशप्रसङ्गः । न चैवं प्रकाशमात्रा- स्मवादे सम्भवतीति स्वरूपनाश एव तिरोधानं स्यात् । अतो न ब्रह्माविद्या- विषयः ॥ - अविद्यास्वरुपाक्षेपः। अपिच सा न तावत् परमार्थसती, अद्वैतहानेरनभ्युपगमात् । नापि काल्पनिकी, द्रष्टदृश्यतदवच्छिन्नदृशीनामन्यतमत्वे केवलशिरूपत्वे वा क- ल्पनामूलदोषान्तरापेक्षायामनवस्थानाद्, माध्यमिकपक्षप्रसाच्च । केवलदृशि भेदानङ्गीकारात् । ननु जीवाज्ञानवादे अविद्याया जीवो जीवादविद्येति प्रवाहानादित्वान्नान- वस्थादोपः। ब्रह्माज्ञानवादे च स्वरूपानादित्वेन हेत्वनपेक्षत्वान्नानवस्यैव । विक- स्पासहत्वेन दुर्घटत्वं चाविद्याया भूषण न तु दूपणम् , अपरमार्थस्योपपत्ति- निरपेक्षत्वात् । न खस्दैन्द्रजालिकप्रासादादिनिगरणमुपपत्त्योपपाद्यते । यथा चाहुः- ·oc सिद्धान्तसिद्धाजने मानमित्युपपत्तिनिरपेक्षतया कल्पितत्त्यैवाधिष्ठानत्वे, शून्यपक्षोऽपि व्यवतिठेत । पारमार्थ्यप्रयुक्तोपपत्तिनिरपेक्षत्वेऽप्यपारमार्थ्यप्रयुक्तोपपचिर्दोपमूलत्वं साथिष्ठा- नत्व चापेक्ष्यत एवेति चेद्, अविद्याकल्पनेऽपि तथेत्यनवस्यैव । अपिचैव- मविया सत्यामपि विद्यायामवतिष्ठेत, मुक्तान् ब्रह्म चावृणुयात् । विरोधान्नावति- छते । बाधितत्वान्नावृणुत इति चेद्, एवमुपपत्त्यनुवर्तिन्यवियेति निरुक्तान- वस्थादिदूपणमेव ! दोपस्य स्वपरनिर्मकतया दोपान्तरनिरपेक्षत्वे, रागादि- दोपस्याविद्यामलत्वं न करप्येत । अपिचापरमार्थाधिष्ठानस्यापि स्यपरनि- हिकतयाधिष्ठानान्तरापेक्षा न स्यात् । अधिष्ठानारोप्यभेददर्शने तुल्यं दोषा- रोप्यभेददर्शनं तिमिरेन्दुभेदादौ । तदिदमुदितं, "स्वरूपानादित्वस्वपरघटने दुर्मटतया प्रवाहानादित्वं पुनरिति चतसो हि गतयः । असत्याविद्याया वदितुमनवम्थापरिहृतौ मताम्तेतास्तुस्याः स्फुटमसदधिष्ठानसरणौ ॥" इति । तदेवमविद्यास्वरूपानुपपनिः॥ अनिर्वचनीयत्वाक्षेपः। किचास्या. काल्पनिकत्वमनिर्वचनीयत्वम् । सर्वं हि वस्तुजातं प्रती तिव्यवस्थाप्यं नीलं पीतमिति । तत्रास्ति नास्तीति सदसदाकारमवभासते । सदसद्विलक्षण तु विषय इत्युपगमेऽतिप्रसङ्गः । सदसद्विलक्षणत्वप्रतीतेरेवा. न्ततः सदसद्विषयत्वापचेः, एकस्य सदसनविरोधात् । ख्यातिनाधाभ्या शक्तिरूप्यादेरुभयलक्षण्यमवश्यमुपेत्यमिति चेत् । न । सदसतोरेवान्योन्य- लक्षण्येनैकस्य तद्विरोधतोल्यात् । दृष्ट तु सदसदात्मकत्वमेकस्येति विशेषः । यथा सवित्सिद्धौ "नासत् प्रतीते धाच न सदित्यपि यन तत् । प्रतीतेरेव सत् किं न चाधन्नासत् कुतो जगत् ।।" इति । अन्यथा विरुद्धाकारधीभ्यामभयवलक्षण्यकल्पने ब्रह्मणो भेदस्य सविदो वा सविशेषत्वनिर्विशेषत्वमुनिरूपत्वदुर्निरूपत्वनित्यत्वानित्यत्वादिपक्षविरोधा- दुभयवैलक्षण्यप्रसझे सिद्धान्तविरोध, ॥ " ·अख्यातिनिरास । अख्यात्यन्यथाख्यातिसख्यातिषु ख्यातिवाधी। अथ सदसत्त्वे समबले तावदेकस्य विरुद्धे । अन्यथा तत्तदधिगमेऽपि प्रवृत्तिनिवृत्त्यव्यवस्थाप्रसङ्गात् । तथाच ख्यातिवाधान्यथानुपपत्ति । न । अ. ख्यातिमते सत एवागृहीतभेदा ख्याति दग्रहश्च वाधः । वाध्या च प्रवृत्तिः । प्रतिवध्येत्यर्थ. । अन्यथाख्यातिमते चान्यत्र सत एवान्यत्र ख्यातिः । व्यवहि- तावभासे अनिर्वचनीयावभासे वा दोषस्यादृष्टसामर्थ्यकल्पनाविशेषात् । प्रती- तविरुद्धाकारवैलक्षण्यमेकस्याविरुद्धमिति कल्पन तु तवाधिकम् । तत्राभावाच्च बाध. । सत्ख्यातिमते च शुक्तयादौ रजतादेः सत एव ख्याति । शुक्तिभूय- स्त्वसाकल्यग्रहो बाधः । बाभ्या च प्रवृत्तिः । एवमन्यत्रापि तदन्यथोपपत्ति- रूहनीयेति ॥ -" अख्यातिनिरास । अथोच्येत अस्ति शुक्ताविदं रजतमिति ख्याति ! नासावल्यातिः। सत्यरजतज्ञानाविशेषात् । शुक्तिरजतयोरिमे रजते इत्येकस्येर ज्ञानम्याशभे देन वैरूप्यकल्पनानौचित्यात् । तत्रापि प्रवृत्तेर्विशिष्टज्ञानाधीनत्वात् । विद्य मानभेदाग्रहादेव तत्र प्रवृत्ती परत्राप्यविद्यमानभेदाग्रहादेव स्यात् । निवृतिश्च विद्यमानससर्गाग्रहादविद्यमानसंसर्गाग्रहाद् वेति कृतं सर्वत्र विशिष्टनानेन , प्रवृत्त्यादिसंवादविसनादयोरपि भेदादिसदसत्त्वनिवन्धनसोपपत्ते. । यद्यपि मु- तिव्यावृत्तोपस्थितेप्टभेदामहस्य प्रवर्तक्वे रजते सैवोपम्थिति. प्रवर्तिकेति फ- लति । तथापि प्रवृचित्यायच्छिन्नकारणमेकरूपं युक्तम् । ननु म्बतन्त्रष्टोपम्थि- तिरेव । सत्यम् । सा तु प्रवृत्तिविषयेणापि विशेषणीया । अन्यथातिप्रमहात् । एवं हीटप्रवृचिनिपयपिशिष्टज्ञानं प्रवृत्तिमाने, तत्तत्प्रवृत्ती च तत्तद्विशिष्टज्ञान- मिति कार्यकारणव्यवस्थालाघवं प्रवृत्ती सवादस्य ज्ञान इव विषयावापनि- पन्धनत्वेन, सत्यप्रवृत्तां विशिष्टप्रमाकारणत्वारल्पनात् । अन्यत्र च प्रवृत्ति- माने स्वतन्त्रेप्टोपस्थिति., सत्यप्रवृत्ती प्रवृत्रिविषयविशिष्टतान तद्विशेष नद्वि- शेप इति कार्यशारण यबम्धागौरवात् । भपिच नेट जमिनि रजनं बाप- १. 'अपारा पाठ ·. , ६ सिद्धान्तसिद्धाजने विभमे ससंग्रहानिवृत्तिः असंसर्गाग्रहात् प्रवृत्तिश्चेति प्राप्ता पुरुषस्य व्याकु- लता । ससर्गमहासंसर्गमहरूपसादृश्यात् खलु विनमतः प्रवृत्तिनिवृत्ती इप्येते । अन्यथा गौरवात् । प्रवृत्या चाभेदव्यवहारोऽपि व्याख्यातः । अपिचाख्यातिमते स्वतोऽर्थतश्चागृहीतभेदे ज्ञानद्वये भ्रमप्रसिद्धि- सम्भवेऽपि बाधानुपपत्तिः, विपयस्य ज्ञानस्य वा बाध्यस्याभावात् । न चेह शुक्तितत्त्वज्ञानेन रजतभेदाग्रहो बाध्येत, तेन तस्य सहभावात् । न च सर्वत्र तदपज्ञानमितरभेदग्रह एवेति न सहभावः, प्रतियोगिज्ञानादिसापेक्षत्वनिर- . पेक्षत्वाभ्यां तदनेकत्वात् । शुक्ती रजतं नेति युगपदपर्यायविषयत्वानुभवाच । वस्तुरूपस्यैव प्रतियोगिनिरूप्यत्वमपरो विशेषः द्रन्यादेरिव गुणसमवायित्वा- दीति चेद् , एवमपि न शुक्तिज्ञानमेव भेदामहं बाधेत, प्रतियोगिनिरूप्यरूपभे- दज्ञानस्यैव तद्विरोधित्वात् । उपस्थितरजतभेदामहे' सति शुक्तित्वज्ञानं तद्भेद- पहनान्तरीयकतया भेदाग्रहबाधकमिति चेत् । हन्तवं भेदग्रह एव- भेदाग्रह- बाधक इत्यायातम् । ततश्च रजतभेदग्रहो रजत एव तद्भेदाग्रहं बांधत एवेति अमतत्त्वज्ञानयोर्बाध्यबाधकत्वव्यवस्था भज्येत । ननु नेदं रजतमिति रजते न रजतभेदग्रहः, किन्तूपस्थितरजतभेदस भेदाग्रह एवेति चेद् , एवमपि रज- तभेदज्ञानं तदज्ञानं बाधितुमर्हति । सत्यमेवं, तथाप्युपस्थितभेदाग्रहविषये तद्भेदग्रहो बाधकः, तब तत्त्वज्ञानं, बाध्यस्तु अम एवेति व्यवस्थेति चेत् ।. किमेवग्रहाभावोऽपि सविषय इप्यताम् , तद्भेदग्रहविषयत्वमेय तत्रोपचर्यते, प्रतियोगिना सम्बन्धो धभाव उपचरितन्य इति चेद्, एवं तर्हि रजते रज- तभेदाग्रहमिच्छताकामेनापि रजतभेदग्रहविषयत्वमुपेतव्यम् । तद्विरोधितया च तत्र तद्भेदामहनिवृत्तौ भ्रमतत्त्वज्ञानबाध्ययाधकभावाव्यवस्थैव बेति । नापि रजतार्मिप्रवृत्तिरेव वाध्या, वीतरागस्य तदप्रसक्तौ शुक्तितत्त्वाज्ञानस्य रजत- प्रमाबाधकत्वप्रसङ्गात् । तदप्रिवृत्तिनिरोभ्यनिष्टदर्शनादौ बाधकलाप्रसिद्धेश्च । नहि 'न सुरां पिबेदिति निषेधज्ञानेन प्रवृत्तिनिरोधे बाधप्रसिद्धिः । अत एव नाभेदव्यवहारोऽपि पाध्यः । मूकादरव्यपदेश्यरूपभेदविभ्रमेषु तदप्रस- . - तेरिति ॥ १. 'स्यामा', २. 'ध', ३. 'न भावा', ६ 'वारिस पाट. ४, 'मिस', ५. 'स्थेवे', ·परमतम् । अन्यधारयातिनिरास.। अत एव प्रवृत्तिबाधाभ्यामिद रजतमिति विशिष्टज्ञानमन्यथाख्याति- रिति चेत् । कस्य किमन्यथात्वम्, । यदि विषयस्यातद्धर्मस्य तद्धर्मससर्गो- ऽतदात्मनस्तदात्मत्व वा । तत्सत्त्वे भ्रान्त्यनुपपत्ति , तदसत्वे असत्ख्याति. प्रसङ्ग । रजते रजतत्वससर्ग. तदात्मत्वं च सदेवेति चेत् । किमायात भ्रम- विषयस्यान्यथात्वे । अथ ज्ञानस्यान्यालम्बनस्यान्याकारत्व, न खलु घटज्ञान पटाकारमित्युपपन्नम् | अन्यालम्बनस्यान्याकारत्वे ज्ञानसाकारवाद प्रसज्येत । निराकारस्यैव तदाकारख्याने चासख्याति । रजताकारोल्लेखमात्र शुक्तिज्ञान स्येति चेद्, न । रजत एव तदुल्लेखे ह्यख्यातिरनुज्ञायेत । शुक्तौ चेदस ख्याति । न च निरालम्बनमुल्लिख्यमानम् । भाकारो नाम गोघटादिरपि हि स्यात् । इद रजतमिति चाससर्गाग्रह एव स्यात् । अपिच नान्यत्रान्यत्रैव वा सतोऽन्यत्र ख्यान ज्ञानस्यान्यथात्व, खण्डे हि सतो गोत्वस्य मुण्डे दर्शनम न्यथाख्याति स्यात् ॥ , , आरोप्यस्यान्यन सत्त्वे माननिरास । न चेह ख्यायमानस्यान्यत्रैव सत्त्वे मानमस्ति, न तावद् श्रम एव, पुर सत्त्वोल्लेखित्वात् । नापि तदन्यथानुपपत्ति । भ्रमस्य किमन्यथानुपपन्नम् । न स्वरूप, दोषादिभिरुपपत्ते । नापि भ्रमत्व , पौरस्त्ये रजते तज्ज्ञानाश्रमत्वा दिति वाच्यम् । बाधावाधाभ्यामेव भ्रमत्यानमत्वव्यवस्थानात् । नापि बाध भ्रमविपयनिषेधमानोलेखित्वात् । नापि तदनुपपत्ति , स्वरूप हि तस्य खहेतु निप्पाद्यमुपपन्नम् । न च बाधकत्व तस्यानुपपन्न , भ्रमविपये प्रतीतदेशकाला वच्छिन्ननिषेधविषयत्वातिरिक्तवाधकत्वाभावात् । सति विपये तत्र निषेधोल्लेख एवायुक्त इति चेद् , एव हि तत्र निषेधोऽपि स्यात् । तस्य नान्यत्र सत्त्वम् । अत एव प्रतिपन्नोपाधानभावप्रतियोगि तन्मिय्येति गीयते । तान्निकस्यापि हि तत्रैव सतो रजतस्य शुक्तित्वमेव निषेध उपगम्यते ।। परमतम् । अपर आह नान्यत्रैव सत्त्वमिह बाधादवधार्यते, अमनाधितस्य सत्यरजतस्याप्यनासत्त्वनिश्चयप्रसन्नात् । नापि प्रवृत्तिाधात् , प्रतिनद्धानरस्य ·& सिलान्तसिहासने . दाहादिप्रवृत्तिबाधेनासत्त्यनिश्चयप्रसनात् । नापि रजतग्राहिप्रमाणात् , तस्य हट्टादौ रजतसत्तामात्रविषयस्य भ्रमविपयैक्यानवगाहित्वात् । अत्रैव सतो याधायोगादन्यत्राप्यसतः स्यानायोगाचान्यत्रैव सत्त्यमयधार्यत इति चेद्, न । असल्यानायोगस्य.सम्बन्धे परित्यागात् । रजते सन्नेव रजतत्वसम्बन्धः शुक्तो भासत इति चेत् । स यदि सम्बन्धान्तरेण, अनुभवविरोधः, सम्बन्धद्वयानव- भासात् । असरख्यानं च, तस्य कचिदप्यसत्त्वात् । अथ सम्बन्धान्तरमन्तरा रजतत्वसम्बन्धस्य शुक्तिनिरन्तरभानमात्रमुच्येत, तदिदं रजतस्यैव स्यादिति नान्यथाख्यातिः । रजतोपायान्यत्वे सति तदर्थिप्रवृत्तिविपयत्वेन शुक्ते रजत- ज्ञानविपयत्वं च दुस्साधं, सत्यप्रवृत्तेरेव प्रवृत्तिविषयेष्टतावच्छेदकवैशिष्टयज्ञान- साध्यत्वात् । शुक्तिर्न रजतत्वविशिष्टावभासा, शुक्तित्वात् , सम्मतवदिति प्रतिरोधाचेति । तदेवं नान्यथाख्यातिरुपपद्यते । नापि वाधः । नहि हट्ट- रजतमिह प्रतीतं प्रतिषिध्यते, तदिदं नेत्यप्रतीतेः । तदेव सामान्यावच्छिन्नं प्रतियोगितयोल्लिख्यत इति चेद् , न । प्रतिपेधप्रत्ययस्य प्रतिपन्न विशेपालम्बन- त्वात् । नहि रजतसामान्यं भ्रमविषयः, विशेषानुभवात् । न खल परोक्षे रज. तमात्रे चतुरश्रत्वादिविशेषविभ्रमः, येन तदेव तेनापि विशेषण प्रतियोगिबुद्धा- वुपतिष्ठेत । अपरोक्षो हि भ्रमो न स्यात् ।। . सत्ख्यातेरन्यवान्यथाख्यातेरवर्जनीयत्वम् । सख्यातिमते च भ्रमप्रसिद्धिवाधाद्यनुपपत्तिरित्यतो म्रमवाधान्यथानुप- पत्त्या सदसदनिर्वचनीयं रजतमिति । मैवम् । सरख्यातेरन्यनान्यथाभानम्यावर्जनीयत्वात् । अन्यथा भ्रमवाध- प्रवृत्तीनामनुपपत्तेः । कल्प्यमानं हीदमनिर्वचनीयं यदि तथैव,प्रतीयेत, न भ्रमो बाधः प्रवृत्तिर्वा स्यात् । अथ सदिति, अन्यथाख्यातिरापन्ना । सद्भिन्ने सत्त्वो- ल्लेखात् । अथ प्रतीतिसत् तदिप्येत, तथापि तस्य तथाभाने न भ्रमादिः । वस्तुसत्त्वभाने चान्यथाख्यानमापन्नम् । असरल्यातौ चासदित्येव प्रतीतौ भ्रमाद्यसम्भवः । सत्त्वप्रतीतावन्यथाख्यातिः । आत्मख्यातिवादे च स्वरूपभाने १. 'प', २. 'शुप' क. पाठः, ·अनिर्वचनीयहेत्वाक्षेपः। अमत्वादिहानिः । अर्थात्मताभाने चान्यथाख्यातिः। अख्यातिमतेऽपि यदि रज- तत्वादिरनिदंगुणः प्रतीयेत, 'न भ्रमत्वादि । अथेदंगुणत्वेनान्यथाख्याति । एवं यदि ज्ञानद्वयं भेदेन प्रतीयेत यदि वैकल्येनेति ॥ -- अन्यथाख्यातिस्थापनम् । तदन्यत्रैव सताकारणासन्निकृष्टेनापि दोपादन्यस्य विशिष्टताभानं ख्या- तेरन्यथात्वमिति बलादपि मुक्तविकल्पमङ्गीकरणीयम् । अथवा ख्यातेरन्यथा- त्वमारोप्यविपयसंसर्गाविषयत्वमस्तु । अख्यातेरन्यथाख्यातावैक्य विशेषः । भेदाग्रहश्च समूहालम्बनात् । इदमो विशेप्यभावे. रजतत्वस्य विशेषणभावे च रजतत्वेदंनिरूप्यत्वमेदाग्रश्च । ततः प्रवृत्तिबाधावुपफ्नौ । बाधोऽपि नेदं रजतमिति सामान्याभावालम्बन,, विशिष्टरूपे शक्तिशकलादावुपतिष्ठमाने रज- तमित्येव सामान्यारोपात् । नहि भ्रमे कश्चिद् विशेप उपस्थितः । उपस्थितच- तुरश्रादिविशेषस्य बाधकाले शुक्तीयत्वविवेचनात् ।। अनिर्वचनीयहेत्याक्षेपः। एवमुपपत्तावत्यन्तादृष्टमनुपपाद्यहेतुकमनिर्वचनीयमयुक्तमाश्रयितुं, ज्या- तिवाधानुपपत्तेः । नाकार्यमनिर्वचनीयरजतादि, नित्योपलब्धिप्रसङ्गात् । अ- ज्ञातसत्त्वे प्रातिभत्वभङ्गात् । न चाकस्मिकं कार्यम् । तत्र न तावत् तद्विपया प्रती- तिरेव हेतुः, उत्पत्त्यैवाध्यक्षस्य विद्यमानावलम्बनत्वे सर्वसम्प्रतिपत्ते । अन्यथा निर्विपयोत्पन्नस्य विषयोत्पादने पुनस्तद्विपयीकारे च विरम्यव्यापारकल्पनाप्रस- मात् । असख्यातिमत इव निर्विपयादेव प्रवृत्त्यादिसिद्धौ मिथ्यावस्तुक्लासिवैय- र्थ्याच्च । नापि दोपसंप्रयोगसंस्काराः, आश्रयवद् विपयेऽपि तेपामर्थकार्यकरत्वा- योगात् । सबन्धसाधारण्ये सति व्यवस्थाहेत्वभावात् । न च विषयदोष सादृश्या- दिस्तत्र कार्यहेतुः, तस्य यावद्र्व्यभावित्वेन कार्यस्य प्रत्ययकालत्वनियमायोगात्। आगन्तोरपि दुष्टेन्द्रियसप्रयोगस्य मिथ्याज्ञानमात्रोपक्षयात् । अपिच प्रकृ. तप्रतिबन्धेन विपरीतहेतुरपि दोयो ज्ञानमर्थ वा प्रतिननन् सजातीयमेव विप- १. विशेपोरस', ३. 'सयो', ४. 'सय' पाठ.. .

·. १० सिद्धान्तसिद्धासने रीतं जनयेद् , न विजातीयम् । यथा दावदहनो वेत्रीजस्य क्षेत्राकुरकार्य प्रतिबध्य कदलीफन्दलकार्य करोति, यथा वा भस्मकः कौशेयानलभ्य सह- अपरिमिताशितपीतपचनकार्य प्रतिषाध्य बाशितादिपचनकार्य प्रसूते, तथा दोषोऽपि विषयस्य प्रमिति प्रतिवध्नन् अममात्रमादधीतेति न्याव्यम् । संस्कारसम्प्रयोगौ च ज्ञानैकगृहीतान्वयव्यतिरेको नार्थकरी युक्ती कल्पयि- तुम् । न च प्रत्यय एव साकारोऽर्थो नाम, अपसिद्धान्तात् । न चान्व- यव्यतिरेकावतिलध्य पापपुरुषसंगिणि पापमिव दुष्टेन्द्रियसंसर्गिणि विपये कश्चिदर्थ आधीयत इति दृष्टान्तमात्रेण गम्यं साधयितुम् , अतिप्रसनात् । दृष्टिवियन्यायेन विषये सम्भवतोऽर्थम्य सर्वोपलम्भप्रसझाच । न चाविद्या तदुपादानम् । आगन्तुकदोपादिसहकागिनिरासेन कार्यसातत्यमसनात् । मि- ध्यात्मनोऽकार्यकरत्वाच । अविद्याश्रयानुपपत्यादि चोक्तमेव । अपिच प्रत्यु- त्पन्नं तदनिर्वचनीयं किमिति न पटशन्दप्रत्ययौ भजते । रजतसादृश्यं तु सदृशल्यवहारमादधीते, न रजतन्यवहारम् । अन्यथाग्न्यातिप्रसङ्गात् । रजत- त्यादिजातिः पुनरेका सती न सदसती सम्बहुमर्हति, व्यक्तिबाधेऽपि जात्य- बाधप्रसन्नात् । न चायमम्ति प्रत्ययः व्यक्तिर्नास्ति जातिम्त्यस्तीति, सति रजते जातियाधप्रसाच । असत्या जातेः सदावहारकरत्वायोगाच्चेत्यलम- परिणतकुतर्फकल्पनेन ॥ + विवृत्करणाश्रुतिसादृश्यन्यायाभ्यां शुक्त्यावी रजतायवयवसत्त्यम् । अथवा यथार्थमेव सर्वमपि ज्ञानम । सति विपये मिथ्यात्यायोगात् । सर्व हि वस्तु मिथ्यात्मकम् । 'तासा त्रिवृत त्रितमकैकामकरोदिति भूतसंहति- श्रवणात् । 'यदने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूप यच्छुक्लं तदपां यत् कृष्णं तद- नस्य'त्येकस्य निरूपस्वोदाहरणात् । "नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहति विना । नाशक्नुवन् प्रजा. स्रष्टुमसमागम्य कृत्वशः।। समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रया. । महदादयो विशेषान्ता पण्डमुत्पादयस्तत. ॥" इत्यादिस्मरणात् । 'ध्यात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात्' (ब० ३.१.२) इति सूत्राच्च । तदेवं सति तेज प्रायरूप्याशः शुक्तावपि सेत्स्यति । भूतान्तरे शुक्तिरूपपरि- १. 'पयन्या', , २. 'सर', ३. 'ग' ख. पाठ..

·सख्यातौ भ्रमबाधादि. 1 ११ णामिनि तदनुगतभूतान्तरस्य तेन सह रजतपरिणामसम्भवात् । 'सोमाभाने पूतीकानभिपुणुयादिति सदृशप्रतिनिधिशास्त्र च पूतीकेषु सोमावयवसत्त्वनि- बन्धनम् । ब्रीद्यभावे नीवारप्रतिनिधाने नीहित्यजात्यवच्छेदनीयावयवसद्भावो निबन्धनमित्येव सदृशे सदृशान्तरानुगमस्य न्यायविदर्शनात् । प्रत्यक्ष च शुक्तौ रूप्यसादृश्य तदेकदेशान्वयलक्षणम् । तस्मादस्ति शुक्तौ रूप्यान्तर इव रूप्यावयवसद्भाव ।। सत्ख्याती भ्रमवाधादि। एवमर्थसाङ्कर्येऽपि व्यवहारासाङ्कय भूयस्त्वादित्युक्त 'वैशेप्यात् तु तद्वाद' (ब० २. ४ २२) इति च । दोपादृष्टादिहेतुसमवधाने चोपजाय- मान शुक्तिभूयस्त्वबैकल्येन रूप्यज्ञान दोषमूलत्वाद् भ्रम इत्युच्यते । बाध- श्वास्य शुक्तिभूयस्त्वसाफल्यग्रहणात् प्रवृत्तिवैफल्य तत्प्रतिवन्धो वा। ज्ञान हि स्वतो न बाध्यते स्वरूपसत्त्वात् । एव विपयतोऽपि तद्विफलप्रवृत्तिहेतु- त्वादपि भ्रमत्वप्रसिद्धि । नेद रजतमिति च प्रतियोग्यपेक्षया शुक्तिकालम्बन- मेव नाधिविषयम् । तावतैवाभावच्यवहारसिद्धावतिरेके गौरवात् । कथमेव रजतार्थी शुक्तौ प्रवर्तेत, रजतज्ञानस्य प्रवृत्तिविपयाविषयत्वाद् , ज्ञातविषया च प्रवृत्तिरिति । न । स्यात्यन्तरहेतुतया परोपेतसाधारणाकारग्रह्मेदाग्रहदोपह टैरेव तदुपपत्ते । अख्यातिमतादन मते मन्त्रार्थवादादिप्रामाण्योपगमादौपनि- पद त्रिवृत्करणादिप्रतिनिधिन्याय भेदाग्रह चोपजीव्य निर्वाह , न तु भेदा- अहमेवेति विशेप । न चैव प्रवृत्तित्वावच्छिन्नकार्य हेतुभेद , अगृहीतभेदतया गुणप्रधानभावज्ञानस्यैव विशिष्टज्ञानत्वेन भ्रमस्यापि तथाभावाद् , इष्टप्रवृत्तिवि- पयविशिष्टज्ञानस्यैव प्रवृत्तिमानहेतुत्वात् । तदेतदभिस-धायाह श्रुतप्रकाशिका - अगृहीतान्तरत्वे सत्यप्रधानतया भातम्यैव विशेपणत्वादिति । लक्ष्म- -देशान्तरस्य तद्विशेषणत्व देशान्तरस्य चागृहीतम्वदेशचन्द्रम्य च निरन्तरमहणेन भवतीति । इयत्येव परेपामिष्टप्रवृत्तिविपर्याभेदनमसामग्र्या. प्रवृत्त्युपपत्ती नाधिक कल्प्य गौरवादिति ॥ कार णध 'ति ग्या', २ 'प', ३ 'भू' ·-- . १२ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने शुकिरूप्पादेः पुरुषमृगवदजात्यन्तरत्वम् । नन्वेवमपि विजातीयाययवद्वयसम्पिण्डो न शुक्तिर्न वा रजतं स्यात् । पुरुषमृगवज्जात्यन्तरे च तत्र पुरुषव्यवहार इव शुक्तिव्यवहारो गौणः स्यात् । शुक्तिमयस्त्वेन मुख्यत्वे रूप्याशाल्पत्वेनारूप्ये तत्र तयवहारो न यथार्थः स्यादिति । न । युक्तं पुरुषव्यवहारः सद्दातभेदरूढः पुरुपमृगे गौण इति, तत्र पुरुषत्वापौष्कल्यात् । अनादिवृत्तशुक्तिव्यवहारः पुनरनन्यविषयतया तत्रैव मुख्यः स्यात् । अगृहीतरजतांशेषु शुक्त्यवयवेषु विरुद्धजात्यसमावेशेन शुक्ति- स्वपौएकल्यात् । एतेन दोषयलादगृहीतशुक्त्यशेष रजतावयवेषु रजतव्यवहा- रमुख्यत्वं व्याख्यातम् । तच प्रचुरकनकनिगीर्णमिव विजातीयावयवप्राचुर्या- दकार्यकरम् । औषधोपमृष्टमिव च पुटपाकापेतोपष्टम्भकशुक्तिमलं न शुद्धं रजतमवशिष्यते भस्मीभावात् । एवं निवृत्करणश्रुतिप्रतिनिधिन्यायसादृश्यटर्श- नैरेव मरीनिकोदकामोऽपि व्याख्यातः ॥ स्वमादिसत्यत्वम् । स्वप्मेऽपि प्राणिपुण्यपापानुगुणा दृष्टविसजातीया भागवती सृष्टिः सत्यैव, देशान्तरगत्याधनुगुणस्वामदेहान्तरे च शयानदेहाभेदव्यवहारो भेदा- प्रहकृतः नान्यथाख्यातिकृतः । एवं तत्र तदेकानुभाव्यत्वतत्कालावसायित्व- रूपभेदाग्रहादेव प्रवृत्त्यादिः, न साधारण्यस्थायित्वादिग्रहादिति नान्यथा- ख्यातिः। नयनगतपित्तद्रव्यानुलिप्ततया पीतः शङ्ख इति भेदामह एव, सुव- पोलिप्तशडवद् द्रव्यद्वयग्रहणोपपत्तेः । एवं जपाकुसुमप्रभासम्बन्धात् त- द्विवेकामह एव रक्तः स्फटिक इति । अलातचक्रज्ञानमपि तस्य शीघ्रभ- मणेनागृहीतक्रमं विष्वग्देशसंयोगमहरूपमन्यचक्रज्ञानमिव यथार्थमेव । सद- सदन्तरालामही तु विशेषः । एतदेवालातचक्रे द्रव्यान्तरेण सम्बन्धाद् यथार्था- प्रतीतिरिति निर्वाह इत्युच्यते । न तु मरीचावुदकमिव तत्र विपुलवृत्तस. निवेशमेव द्रन्यान्तरं शक्यमुपगन्तुमिति । एवं दर्पणादिपतितपरावृत्त- नायनरश्मिभिरतिशैमयादगृहीलाबगतदर्पणदेशतदाभिमुख्यतद्वामदक्षिणादिवि- "ति यु', २. ' पिस पाठ, ·अविद्याया प्रत्यक्षम् । शेषान्तराल मुखादिग्रहणमपि नायथार्थम् । तथा टिड्मोहोऽपि 'पद्भया भूमिर्दिश श्रोत्रात्' इत्यादिश्रुत्या दिशामनेकत्वे सर्वत्र भावाद् दृष्टादिना दिगन्तरस्यैव ग्रहणोपपत्ते । सर्वत्र सर्वदिग्भावेऽपि प्राच्यादिव्यवहार प्रति- योग्यपेक्षया । तत्र दिगन्तरप्रतियोगिनो दिगन्तरस्य च निरन्तरभानमसाववा- चीति यथार्थमेर। द्विचन्द्रादिज्ञाने चाड्गुल्यवष्टम्भतिमिरादृष्टादिना नायनतेजोगतिभेदेन भिन्नाया सामग्र्यामेका परानपेक्षा स्वदेशविशिष्ट चन्द्र ग्राहयति, अपरा च किञ्चिद् वक्रगत्या गृहीतचन्द्रममीपदेशागृहीतभेद स्वदेशनियुक्त चन्द्रम् , इत्येव शैघ्रयादगृहीतभेदक्रम चन्द्रवानद्वयमुत्पद्यमान प्रत्यभिज्ञानवत् प्रागनुभ वसस्कारासाचिव्याच्चन्द्राभेदानवभासीति मायाफारभूतदेशभेदगतद्वित्वभेदान- हाद् द्वौ चन्द्रावित्यवभासयतीति न किश्चिदयथार्थम् । नेत्रवृत्तिवर्तिद्वित्वमे- दाग्रह उत्यन्ये । तथाच सवित्सिद्धौ "नेत्रवृत्तिर्द्विधा भूता द्वे तु वृत्ती वितन्वती । द्वित्व चन्द्र च युगपन्निर्भासयति तत्र न ॥" इति ॥ सिद्धान्तोदृड्कनम् । अथवा झिमनेनोपपादनप्रकारेण | भगवता सर्वज्ञसत्यसापेनाश्चर्यश- क्तिनाखिल जगत् सृजता चेतनपुण्यपापानुगुणा विचित्रा साधारणा असाधा- रणाश्च ते तेऽर्थी सृज्यन्ते । बाध्यबाधक यवम्था च तदेकानुभाव्यतया तत्कालावसानेन सर्वानुभाव्यतया कालान्तगनुगमेन चोपपद्यते । न चानेन वोपाधिना मिथ्यात्व सत्यत्व वा, सुखादेरमिन्यात्वाद् , वियदादेरपि मिथ्या त्वोपगमाचेत्यतो नाविधानिर्वचनीया शक्यास्थातु, तदप्रसिद्ध । अविद्याया प्रत्यक्षम्। अथापि यदि स्यादिय मयशादिसिद्धा, चिदात्माश्रया वस्तुस्वरूपतिरो- धाननान्तरलायविचित्राध्यासोपादानमनिर्वचनीया वस्तुतत्त्वज्ञानवाध्या भारम्पा ·सिद्धान्तसिद्धासने -- अविद्याज्ञानादिशब्दिता कथञ्चिदुपपायेत नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नामति, तदवि- विक्ततया तच्छक्तितया या नक्षणोऽपि जगत्कारणत्वव्यपदेशोपपत्तेः । तत्र न तावत् प्रत्यक्षमहमजो मामन्यं च न जानामीति, ज्ञानाभावाविषयत्वोपपत्तेः । नन्वहं सुखीति न दुःखामायविषयम् । किं कारणम् , अपरोक्षावभासत्यात्। अभावम्य च पष्ठप्रमाणगम्मस्य परोक्षत्वात् तदज्ञानानुभवेऽपि तुल्यम् । अपि- च धर्मिप्रतियोगिज्ञानभाये आधाभावात् तदभावे माहकामावाद् नायं ज्ञाना- भावानुभव , विरोधात् । धर्मितयात्मनि तज्ज्ञाने वान्यज्ञाने वा प्रतियोगितया सह विषयेण ज्ञायमाने मामन्यद् वा न जानामीत्यामानात्मविषयज्ञानाभा- वानुभव इत्यसम्भवदुक्तिकस्यात् । न च भावरूपानानवाद एप दोपः, सर्व- स्यैव ज्ञाततयाज्ञाततया वा साक्षिभास्यत्वे सति प्रमाणव्यवधाने तस्याज्ञानवि- रोध. । सदभावे त्वज्ञानस्यैव सिद्धिरिति । तदिद न्यायोपेतं प्रत्यक्षमज्ञाने मानम् ॥ W अविद्यायामनुमानम् । अनुमान च-विवादगोचरापन्न प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्त- स्वविषयावरणस्वनिवर्त्य स्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकम्, अप्रकाशितार्थप्रकाश(क)- स्वात् । अन्धकारे प्रथमोत्पन्नमदीपप्रकाशवदिति । अत्र धारावाहिचिदात्मस्या- वृत्तये पक्षविशेषणम् । साध्ये चात्मनार्थान्तरवारणाय वम्त्वन्तरेति । चक्षुरा- दिना तदभावाय स्वदेशगतेति । आश्रयो विषयो वा देशः । सुखादिजनका- दृष्टादिना तन्निरासाय स्वनिवत्येति । ज्ञानोत्पादकादृष्टस्य स्वनिवर्त्यत्वादाह स्वविषयावरणेति । नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारप्रयोजकेन ज्ञानप्रागभा- वेन तद्व्यदासाय स्वप्रागभावव्यतिरिक्ततीति विलोमव्यावृश्चि । पागभाव- व्यावृत्तये स्वप्रागभावव्यतिरिक्तति । विषयव्यवच्छेदाय स्वविषयावरणेति । अन्धकारादिनिवृत्तये स्वनिवति । विषयगतज्ञातताभावपरिहासय स्वदेशग- 'या वा'२. पाठ.

·तमसो भावत्वम् । १५ तति । अथवेशं स्वदेशगंतवस्त्वन्तरमेवेति स्वरूपोक्तिरित्यनुलोमव्यावृत्तिः । उद्देश्यसिद्धयर्थानि च सर्वाणि विशेषणानि । नहि तैर्विना स्वसमाना- श्रयविषयज्ञाननिवर्त्यभावरूपाज्ञानसिद्धिरित्याहुः । धारावाहिकद्वितीयादिज्ञाने निरुक्तसाध्यशून्ये अर्थप्रकाशके अव्यभिचारायाप्रकाशिताति । साक्षात् परम्प- रया वा विपयव्यवहारानुगुण्यापादकत्वं ज्ञानदीपप्रभासाधारणं प्रकाशत्व सं. स्कारत्ववद् बाखाबाद्यसाधारणों जातिभेदो वा अनिर्वचनीयाखण्डधर्मों वा प्र- काशत्वामित्यपि केचित् । एव चेन्द्रियेप्वव्यभिचाराय भासमानत्वे सतीति वि. शपणीयम् । दृष्टान्ते च साधनाद्यवैकल्याय प्रथमोत्पन्नेति । तदुपपादनाया- न्धकार इति॥ तमसो भावत्वम् । उत्पत्तिज्ञप्तिहेतूनामनिरूपणतस्तम । आलोकविरहो रूपदर्शनाभाव एव यः ।। नैवम् । तमः खल चल नील परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधात् तदेभ्यो भेत्तुमर्हति ।। तस्य च पृथिव्यादिपराणुभ्यो भिन्नेनारम्भसम्भव । आलोकासहभूताक्षगम्यत्वमपि दर्शनात् ।। दीपप्रभादिनिर्वाणे धनक्षोभे यथा तडित् । कयाचिदपि सामग्रमा झटित्युत्पद्यते तम. ॥ अथवाकाशकार्य तद् रूप पञ्चीकृतेर्भुषः । म्पर्शो वा तेजस कार्येऽनुद्भवान्नोपलभ्यते ।। इत्येवमुचिरे केचित् सिद्धान्त तु प्रचक्ष्महे । अविद्याकार्यमेतद् या शक्तासम्भाव्यसम्भने । निमीलितगो रूपदर्शनाभाव एव न । तमोबुद्धिपद किन्तु नीलमाभ्यन्तर तग. ॥

·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने रूपप्रतीतिबेलायामपि नील तमः स्फुरत् । न रूपदर्शनाभाषमभ्रान्तो वक्तुमईति ॥ तमः ससर्ज भगवानासीत् तम इति श्रुतिः । ब्रुवाणा सृष्टिसहारी तमसो भावतां जगौ । यथा चाहुः - "तमो नाम द्रव्य बहुलविरल मेचकरुचि प्रतीम केनापि क्वचिदपि न बाधश्च ददृशे । अतः करप्यो हेतुः प्रमितिरपि शाब्दी विजयते निरालोक चक्षुः प्रथयति हि तदर्शनवशात् ।।" इति । तस्मादविकलो दृष्टान्त इति । अशाने श्रुति. आगमोऽप्यज्ञाने मानम् । नीहारेण प्रावृता जल्प्या च' । नितरां हियते स्ववशीक्रियते असत्सम क्रियते वस्तुस्वरूपमनेनेति योगेन वा हिमवत् प्रकाशवृत्तिपरिपन्थित्वगुणेन वा नीहार इत्यज्ञानमुच्यते । तेन प्रावरणं,विक- पविक्षेप चोक्त्या 'अमुप उक्थशासश्चरन्तीति तन्निमित्तसंसारोपवर्णनात् । 'अनृतेन हि प्रत्यूदा.' अनृतमज्ञानं सत्यविपरीतत्वात् , लब्धालामहेतुत्वोक्तेश्व, लब्धललाटिकाद्यलाभस्य लोके मोहमूलत्वदर्शनात् । अज्ञानेनावृतं हान- मित्यादि । - अशाने अर्थापत्तिः । श्रुतार्थापत्तिरपि तत्त्वमसि', 'ब्रह्म वेद प्रसव भवतीत्याधुपदेश भेदा- देरविद्यामात्रतामन्तरेण न पर्यवस्यन्तीति । रसाशंपत्तिरपि । मिथ्यार्थावभामो हि कादाचित्को मिथ्येवोपादानं कल्पयति । उपादानोपादेयतुल्यस्यभावत्वदर्शनात् । नद्यागम इव कल्पनादि ..तात्युप' ण, पाठ.

·अज्ञानस्य ज्ञानाभावरूपत्वनिरासेन भावरूपत्वकथनम् । न निदर्शनमवेक्षत, येन विलक्षणमप्युपादानमवकल्पेत । तच्चानादि कल्प्यते मा भूदनवस्थेति । यत् तदनादि मिथ्या मिथ्यार्थोपादानमज्ञानमिति मानमि- द्धत्वादभावव्यावृत्तमनिर्वचनीयमनाद्यज्ञानमात्माश्रयविषयमुपेयते ॥ अज्ञानस्य ज्ञानाभावरूपत्वनिरासेन भावरूपत्यकथनम् । ननु अह्मज्ञो न जानामीत्यहङ्काराश्रयमुपेयमानमज्ञानं ज्ञानाभाव एवेति साम्प्रतम् । ज्ञानसामान्याभावानुभवायोगात् । परस्य सविपयत्वमिव च विरोधिज्ञानगतमह्माश्रयत्वमवभासते । अथवाहकारस्याज्ञानानुगतामाधि- ष्ठानतयाहमज्ञ इत्यवभासः, यथा लौहित्यानुगतस्फटिकाधिष्ठानतया मुखस्य लोहितं मुखमित्यवभासः । यद्यप्यज्ञानस्वरूपावभासोऽपि विभ्रम एव, तथापि न तस्य तत्सिद्धौ सामर्थ्य हीयते । अज्ञानस्य तदेकप्रत्ययत्वात् । न चान- हमालम्बमज्ञानं तदुपरमे सुप्तौ न भासते । तदहमाश्रयतावमासे अज्ञानस्य स्वरूपावभासे वा विभ्रमत्वे समानेऽपि व्यवहारविषये कश्चिदेव अमो नान्य इति व्यवतिष्ठत इति न किञ्चिद् बाधकमिति । अन्नाभिधीयते अज्ञानविरोधित्वे प्रमाणज्ञानत्वमतन्त्रम् । किन्तु वस्तुस्वरूपात्रभास एव । स च म्वत परतो वेति न कश्चिद् विटोप इत्यशि- पाम । तत्रैवमज्ञानाश्रयविपयभावेनामावभासे विरोधादज्ञान न निरूप्येत । * तदनवमासे च नतराम् । मामन्यद् वा न जानामीति साश्रयविषयम्यैवाज्ञा- नस्य निरूप्यत्वात् । प्रमाणेन विशदावभासोऽज्ञानविरोधी, न त्वज्ञानावच्छेद- कतया । भविशदावभास इति चेत् तर्हि स्वातन्त्र्येण विषयादिविशदावभासो ज्ञानामावविरोधी, नाभावनिरूपकतया अविशदावभास इति तुल्यम् । एत- दुक्तं भवति अज्ञानानुभवदशायां तन्निवर्तकाभिमतप्रमाणज्ञानाभावस्त्वयापि तावदुपगन्तव्यः । अन्यथा तदनुभवविरोधात् । ततश्च लाघवात् तमेवाहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यालम्बताम् । अनुभूयमानाभावप्रतियोगितानस्या- स्मन्यप्याश्रयविषयतया प्रतीतरूपातिरिक्तशास्त्रीयरूपविगदावभासस्येदानीमवि- 1 घ्यावीपा', ३. नि' रा. पार.

·१८ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने धमानत्वेनाविरोधात् । प्रतियोगिभूतज्ञाने च स्मृत्यारुढे तदवच्छेदकनया विषयस्याविशदावभासत्यात् । अथ कथमसन्ननुभूत. प्रतियोगिभूतज्ञानविशेष इदानी स्मर्येत, यतस्तदभावोऽनुभ्येत । यत्तु-~-प्रतियोगिरिशेपनानमतन्त्रं, प्रतियोग्यशे अमावज्ञानसमानपका- रकप्रतियोगिज्ञानादेवोद्देश्यविशेषाभावसिद्धथुपपत्ते । घटो घस्त इत्यादिदर्श- नात् , पाशवद्धादेरुच्यासादिचेष्टासद्भावेऽपि निधेष्टोऽहमित्यादिप्रत्ययाचेति । तन्न । एव सति सामान्यविशेषाभावभेदासिद्धिप्रमगात् । नीलघटसत्वज्ञाने- ऽपि घटो नास्तीति पीतघटाभावप्रत्ययापत्तेश्च 1 किञ्च घटसत्त्वज्ञान एव घटो नास्तीति विशेषाभाव. प्रतीयेत । यदि च प्रतियोग्यशे अभावज्ञानसमानप्रका- रकप्रतियोगिसत्त्वज्ञानममावज्ञानविरोधि, तर्हि धादिज्ञानमपि तथैव ज्ञायत इति ज्ञानामावज्ञानानुपपति । घटो ध्वस्त इत्यादिव्यवहारोऽपि लक्षणया विशेपालम्बन । ज्ञान तु विशेषविषयमेव । अत एव घटो भविष्यतीति चा- मतसत्वावच्छिन्नो विशेप एव कालान्तरसम्बन्धी गम्यते । न तु विशेषाभाव प्रतियोगिसामान्यालम्बनज्ञानपिपय उक्तटोपादिति चेत् ।। भावरूपाशानाक्षेपः। उच्यते - आत्माज्ञानविशेपस्तारत् तद्विधायफागमादेव सिध्यति । घटादिसाक्षात्कारोऽपि परवचनाद् मेरु धर्म वा साक्षात्कुर्वन्ति देवा योगिनो वेत्युपदेशात् तत्साक्षात्कारानुभवोऽप्युपपद्यते । यदि वा न तत्साक्षात्कार प्रागनुभूत , तथापि साक्षात्कारो मेर्वादिश्चेत्युभयमससृष्ट कथञ्चिदनुभूतमिति सत्ससर्गनिषेध उपपद्यते मेरु धर्म वा न जानामीति । अन्यथा प्रागदृष्टचत्व- रंगजस्य चत्वरे गजो नास्तीति व्यवहारानुपपत्ते । अत एव प्रमाणज्ञानानामभावप्रतियोगित्वादभावग्राहकमेव तदा ना- स्तीति निरस्तम् । तत्तद्विषये सामान्यतो ज्ञाते विशेपजानाभावस्य सन्दिग्धे निर्णयाभावस्य परोक्षावगतेऽपरोक्षाभावस्य चोक्तविधयानुभवोपपत्ते । अपिच क्यापीयमेव प्रक्रियाश्रयणीया । अज्ञानामति ह्यश्व इत्यादि- चनाखण्डाथ, न जानामीत्यादिशब्दानुभवतुल्याविषयत्वात् । 'अज्ञानमिति ·, भावरूपाज्ञानाक्षेप । जहात्मिकाविद्याशक्तिर्ज्ञानपर्युदासेनोच्यते' इति हि टीकाकृत । तदिद भाव- स्वभावमपि ज्ञानप्रतियोगित्वेन भासमानमवभासेत न जानामीति, नसरूपेण | मायामोहादिशब्दस्यापि जानप्रतियोगिवृत्ताजानपर्यायवेन व्युत्पत्त्यपेक्षया त द्रूपैकप्रत्यायकत्वात् । तत्र न ज्ञानमात्रपिरोधित्वेनाजानसिद्धि , अज्ञानतदा- श्रयविषयावभासविरोधात् । नन्वब्राह्मणादिवत् तदन्यतया तसिद्धि, नत्व- प्रकाशादिवत् तद्विरोधितया । स्वरूपज्ञान च नाज्ञानानुभवविरोधीति चेद्, न । मामन्य च न जानामीति साश्रयविषयज्ञानविशेषप्रतियोगित्वेनैव तदनु- भवात् । न च साश्रयविषयमज्ञानमेन भासते न ज्ञानमिति वाच्यम् । विशे- पहेत्वभावात् । तद् यदि ज्ञानविशेषविरोधित्वेन तदन्यत्वेन तदभावत्वेन वा अज्ञाने निरूपणीये तत्प्रतियोगितया चावश्यप्रत्येये तद्विपयापरोक्षप्रमाण- ज्ञानादाववच्छेदकतया घटादिरास्मा वा भासेत । तद्विरोधानाज्ञानमनुभूयेत । अपिच सविषयमज्ञानमनुभूयत इति तव सम्प्रतिपन्नम् । सविषय- स्व च तस्य विषयावारकत्वमेव, अन्यानिरूपणात् । तच्च न स्वरूपप्रकाश- निरोधित्व, तवाज्ञानाद्यसिद्धिप्रसङ्गात् । किन्तु तद्विपयप्रमाणजानप्रतिबन्धक- त्वमिति तद्रूपज्ञेयाज्ञानावच्छेदकतया सविषयप्रमाणज्ञानप्रतीत्यवश्यम्भावादुक्त दोषः । अविद्यमानप्रमाणजानारच्छेदकतया विषयस्याविशदावभासत्वादवि. रोघे चाजानमुभयसम्मतविशेषज्ञानाभायविषयमस्तु, कृत भावरूपाज्ञानान्नर- कल्पनागौरवेण । अपिच जानाभावप्रतीतिरवश्याभ्युपगन्तव्या । नहि प्रमाणज्ञाना- भावो भवता नेप्यते, तत्पतीतिवी । सदातनत्वे तम्याज्ञानानुभवाविरोधात् । सुसादौ ता शुक्तिरूप्यादौ चोत्पत्त्यैव प्रकाशाव्यभिचारितया प्रातीतिकतया च भावरूपाज्ञानाननीकारेण भारि सुख न जानामि इयन्त कालमिद स य नावे- दिपमिति बानाभावानुभवावश्यम्भावाच । अन्यथा मम तज्ज्ञान नास्तीति लौकिकजानाभावविवक्षायोगाच्च । अन यद्यपि तन्त्रिणोऽपि भावान्तरमभार इत्युपयतो ज्ञानाभाव इसपि भानरूपानानमेयापद्यते, तथापि तम्य स्वप्रका. शज्ञानसङ्कोचावस्था विषयविकासावम्थान्तरापेक्षया अभाव इति अनान- मित्युच्यते । सिद्धान्ते तु स्वप्रकाशनानातिरिक्तम्वभावमावरणात्मकर्मिति 1. नानासि', १. 'तीति', ३. 'द । या' प. पाठ .

·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने विशपः । तत् खप्रामाणिक कल्प्यम् । पलप्तम्तु ज्ञानामावः । तथापि सको. चावस्थाया बुद्धरवस्थान्तरापेक्षया अभावत्योपगमात् । आत्मधर्मगूतमानसको चविकासावस्थाभेदश्च प्रामाणिकः । 'न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते । "अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिप्यते " "तया तिरोहितत्याच शक्तिः क्षेत्रज्ञसज्ञिता" "सर्वभूतेषु भूपाल ! तारतम्येन वर्तते । अप्राणिमत्सु स्वल्पा सा पतिशक्त्या पतत्रिपु॥" इत्यारभ्य "हिरण्यगर्भाऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः" इत्यादौ ज्ञाननित्यत्वतत्सकोचाधधिगमात् , तद्विपयं चाहमज्ञ इति युक्तम् । अवस्थाभेदानन्त्येऽपि प्रमाणप्रतिपन्नतया लाघवन्यायानवतारात् । अपिच न ज्ञानविरोधितयाज्ञानमनुभवितुं शक्यम् , असमानाश्रयत्वे विरोधायोगात्। "यस्याज्ञानं भ्रमस्तस्य प्रान्तः सम्यक् च वेत्ति सः" इति ह्याहुः । न च ज्ञानमात्रनियर्त्यतया, तदज्ञानज्ञानविरोधात् । तत्प्रमाणना- नस्य तत्प्रमाणसाक्षात्कारस्य वा तन्निवर्तकस्याभावदशायामज्ञाने तन्निवय॑त्व- स्थामावेनायोग्यतया चाध्यक्षयितुमगक्यत्यात् । अपिच न प्रमाणज्ञानं तन्निवर्तकं, शास्त्राद् ब्रह्माजानेऽपि तदनिवृत्तेः । नापि प्रमाणसाक्षात्कारः, श्रवणादिना ब्रह्मयो धर्मादेवी निश्चये न जानामी- त्यापत्तेः । अथ तन्निश्चयेन तदज्ञानस्यानुभवप्रतिबन्ध एव, न तन्निवृतिः। अन्यथा उपदिष्टेऽनुमिते वा स्वर्गादौ रसालरसादौ चापरोक्षवदभिव्यक्त जिज्ञा- सासशयाद्ययोगात् । अनुपांधिकसंशयादेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां विषयावारकाज्ञा. नहेतुकत्वस्य क्लप्सत्वात् ! धर्मादौ जिज्ञासाद्यभावश्च । ज्ञानान्तरायो- ग्यतानिश्चयात् , शेयरुपान्तराभावनिश्चयाच्च, परोक्षाज्ञाननिवृत्ती माना- भावाच्च । नहि विषय प्राकट्यमध्यक्षपदम्ति, असंशयादि चाज्ञाननिवृत्तिमन्तरैव . , १. 'राषित्वायो' ख. पाठः, ·भावरूपाज्ञानाक्षेपः। २१ निरवाक्ष्म । जानामीति व्यवहार. प्रवृत्ति, ज्ञानमात्रापेक्षो नाज्ञाननिवृत्तिमा- क्षिपति, भ्रान्तरजतादावपि तदुभयदृष्टेः । तत्र चाप्रसिद्धरज्ञानस्यानिवृत्तरिति चेद् , न । तव केवलसाक्षिरूपस्यानादेरज्ञानानुभवस्य प्रतिबन्धासम्भवाद् , धर्मादिज्ञाने तदज्ञाननिवृत्त्यनुभवम्य विना बाधकमभ्रान्तत्वाच्च । अपरोक्षे चाभिव्यक्तेर्योग्यस्य सतो विपयस्य प्रमातृसंविदभेदाधीनत्वाङ्गीकाराद् , रसा- लरसादौ च जिज्ञासादेरज्ञातरूपभेदविषयत्वाद्, ज्ञातरूपे संशयाद्यभावाच । अत एवैते धवखदिरपलाशा इत्यौपदेशिकापरोक्षज्ञाने सत्यपि धयोऽयं खदिरो याय खदिरोऽसौ वेति प्रतीतरूपातिरिक्तविषय एवं जिज्ञासासंशयो वा न प्रतीतविषय इत्यतो न ज्ञानविरोधित्वेन भावरूपाज्ञानमनुभूयेत । न च ज्ञाना- मावाज्ञानानुभवानुपपत्तिरित्युक्तम् । न च ज्ञानाभावत्वेन तदेवाज्ञानमनुभूयते अक्लप्तत्वात् । तस्माद्, अविशदनिर्भाताश्रयविषयावच्छिन्नमज्ञानम् । अनुभूयमानमुचितं ज्ञानाभाव इति लाघयादेष्टुम् ॥ अपिच मुक्तिदशानिर्विशेपस्वप्रकाशानुभवमानस्वभावस्य नाज्ञानानु. भवः सम्भवति स्वानुभबैकस्वरूपस्यापि । तिरोधानात् तत्सम्भव इति चेत् , तिरोधान हि स्वरूपाप्रकागो, न स्वतः । स्वानुभवस्वरूपत्वादेव । अज्ञाना- दिति चेत् , तर्हि प्रकाशधर्मत्वानुपगमात् तन्मात्रस्वरूपप्रकाशत्वे सति ति- रोधानविरोधादात्मस्वरूपनाश एव तिरोधानमापद्येत । अपिच न सत्तया प्रातीतिकमज्ञानमात्मप्रकाशं तिरस्कुर्यात् । सत्तया तिरस्कारकस्य काचादिवदयाथाय हि न स्यात् । न चातिरस्कृते तस्मिन्नज्ञानं शक्यं प्रत्येतुम् । स्वानुभवकतानम्य म्वभावत एव परागर्थानुभवासम्भवात् । तथा च स्वरूपानुभवे तिरस्कृते अज्ञानानुभवः, अनुभूयमानेन चाज्ञानेन ततिरस्कार इति प्राप्तमन्योन्याश्रयणम् । अथापि स्यादनुभूतमेव तत् तिरस्कु- यादिति , तर्हि स्वरूपावरणमन्तरेण न्यभावादेव ब्रह्मानानमिवापरमार्थमन्यमपि परागर्थमनुभवयिति तिरोधानकल्पनानार्थिका , अज्ञान कल्पना च । अपिच अज्ञानानुभवम्य स्वरूपप्रयुक्तत्वेन निर्माक्षः स्यात् , स्वभा- वस्यानपायात् । बभावादेव ब्रह्मणो मिथ्यानानानुभयम्वरूपस्य बाधकज्ञानबा- . १. 'स्प', २. 'शा'प. पाट..

·सिद्धान्तसिद्धामने ध्यता च स्याद्, मिध्यारजतानुभववत् । अन्यप्रयुक्तत्वे च यद्यन्यद. ज्ञानान्तरम् , अननवला । अथ तदेवाज्ञानं, श्रमस्वरूपतिरस्कारतदनुभवयो . रुक्तो दोष.। अपिच , अविद्यातिरोहितं ब्रह्म यदि न किञ्चिदपि प्रकाशेत, प्रका- शमानं न प्रकाशत इति तुच्छतापत्तिः । आन्ध्यं च जगतः । अथ किञ्चित् प्रकाशेत । न । निरंशे निर्विशेपे प्रकाशमात्रे युगपत् तिरस्क्रियमाणप्रकाश. मानाकारद्वयासम्भवात् । अध तदेवाविद्यावृतमविशदमयमासत इति चेत्, सांशे सविशेपे प्रकाशविपये च सकलावभासो विशदावमासो विकलावभासश्या- विशदावमास इति सम्भवति । नहि प्रतिपन्नरूपावभास एवाविशदः । नय अप्रतिपन्नरूपावभासः , अभावादेव । विषये तु समुदितरूपे कन्चित् प्रती- यमाने कतिपयाशाकारानवभास एवावेशद्यमित्यनशेऽविशेष प्रकाशमाने नदागि प्रकाशमाने तदसम्भव इति । अपिच विद्यया अविद्याधीमावेशद्यानिवृत्तावनिर्मोक्षः । तन्निवृत्तौ च यद् विशदप्रकाशस्वरूप तदविद्यादशायामस्ति चेदविद्याशद्य सन्निवृत्तिर्वा न स्याद्, विशदस्वरूपस्याविद्याविरोधित्वात् । न चेत् तद्रूपस्य मुक्तखरूपस्या- नित्यत्वप्रसन्नः । भावकार्यस्यानित्यत्वनियमात् । तस्मादध्यक्षमन्यथासिद्धमपि तर्कपराहत न भावरूपमज्ञानमुपपादयितु क्षमम् ।। अशानानुमानदूषणम् । नाप्यनुमानम् । अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्व ह्यस्यामज्ञानानुमितावपीति तत्राज्ञानान्तरसिद्धौ तदावृतत्वेन म्याज्ञानमात्मना नानुभूयेत । अतश्चापर- मार्थस्याप्रतीयमानस्याकार्यकरत्वेन कल्पनानर्थक्यम् । सत्तया कार्यकरत्वे च काचादिवत् सत्यस्य ज्ञाननिवर्त्यत्व न स्यात् । सदसिद्धौ च तत्रैव बाध । अपक्षत्वे वा हेतोरनैकान्त्यमिति । ननु नाजानानुमितिरप्रकाशितार्थप्रकाशिका साक्षिसविदिताज्ञानविषयत्वात्। न च सिद्धसाधनम् , अभावविवेकफलत्यादिति चेत् । न । अनुमानप्रामाण्याज्ञानभावत्वतत्साक्षिगम्यत्वानामन्योन्यापेक्षसिद्धिक- तया चक्रकापत्ते । यावद्धि नाज्ञानस्य साक्षिगम्यत्वसिद्धि न तावदनुमानप्रा- ·. .. . - अज्ञानानुमानदूषणम् । माण्यं, तदनुमितावेवानैकान्त्यात् । यावच्च नानुमानप्रामाण्यं, न तावद- ज्ञानभावत्वसिद्धिः । यावच्च न तसिद्धिः, न तावद् ज्ञातुरध्यस्तत्वा- सिद्धावज्ञानस्य तद्धर्मभूतज्ञानोत्तीर्णसाक्षिगम्यत्वसिद्धिरिति । अथ यद्यतो- ऽनुमानादज्ञानानुमितिर्निप्पन्ना, किमनैकान्त्येन । अथ न कारप्य)नैकान्त्य- मिति एतावदिह विवक्षितम् । नानेन सम्यग्ज्ञानमुत्पत्तुमर्हति । तत्रैवानैका- न्त्यापत्त्या दुष्टहेतोरसम्यग्ज्ञानजनकत्वात् । नाप्यसम्यग्ज्ञानं , तत्रानैकान्त्या- . भावेन सद्धेतोरतज्जननाईत्वादित्युभयथापि विरोधान्न साध्यसिद्धिरिति । अपि- च किमप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वम् । न तावदज्ञानावरणविरोधित्वम्। साध्यसम- त्वात् । दृष्टान्तेऽभावाच । नापि तमोविरोधित्वम् । तिमिराज्ञानसाधारणतम- स्त्वानिरूपणात् । अत एव नावरणमात्रविरोधित्वम् । ज्ञानस्यैव नास्ति नं प्रकाशत इति व्यवहारविरोधित्वात् । ज्ञानद्वारास्ति प्रकाशत इति व्यवहार- प्रयोजकत्वं चेन्द्रियादेरपि । भासमानत्वविशेपणेऽपि शब्दलिङ्गादावनैका- (न्त्यम् । न च ज्ञानालोकसाधारणो जातिभेदः प्रकाशकत्वमनिर्वाच्याखण्ड- धर्मी वा परसम्प्रतिपन्नः । न चान्यतरासिद्धो हेतुर्नामेति । साध्ये च व्यय विशेषणम् । हेताविव व्याप्सिग्रहणानुपयोगित्वात् । स्वविपयावरणस्वनिवर्त्यवस्तुपूर्वकमित्येवापेक्षितसिद्धेश्च । तावतैवाभावात्मादि- व्यावृत्तेरिति । अपिच यद्यज्ञानं नाम किमपि स्याद्, न ज्ञानमात्रब्रह्माश्रयं तदाव- रणं वा स्यात् । शुक्तिकाद्यज्ञानं हि ज्ञात्राश्रयं दृष्टं जेयावरणं च । यदि च ज्ञेयानावरणं तत् स्याद् ज्ञाननिवर्यं न स्यात् । ज्ञेयावरणं हि शुक्तिकाद्यज्ञानं ज्ञाननिवत्यै दृष्टम् । तथा यदि ब्रह्माज्ञानस्याश्रयो विषयो वा स्याद् ज्ञाननि- वाजानं था, न ज्ञानमात्रं स्यात् । ज्ञातृ च ज्ञेयं च स्याद् जीवशुक्तिका- दिवत् । तथा विमतं प्रमाणनानं न स्वप्रागभावव्यतिरिक्ताजानपूर्वकं, प्रमाण- जानत्वात् । त्वदभिमतानानानुमित्यादिवद्, धारावाह्युचरज्ञानादिवच । ज्ञानं च न वस्तुविनाशक, शक्तिविशेपोपहणविरहे सति ज्ञानत्वात् । यदवस्तुनो विनाशकं तच्छक्तिविशेपानुपहितज्ञानव्यतिरिक्तं यथेश्वरादिनानं मुद्गरा- दिवेति सत्प्रतिपक्षः । स्वसाभ्यसिद्धिविरोध्युपस्थितिममर्थसमबलोपस्थितमति- ·२४ सिद्धान्तसिद्धाजने रुद्धकार्यकत्व हि सत्प्रतिपक्षत्वम् । अन्यथा इदमभिधेय मेयत्यादित्यादावमि धेयत्वमेतन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि धर्मत्यादित्यादिरजातविशेपादनुमितिप्रति बन्धो न स्यात् । + अपिच यदि भावरूपमनान स्याद्, न जानमाननिवयं स्याद् घटा दिवत् । न चेष्टविपत्तिफणिविभ्रमादिजनित स्त्रभयादिर्भावोऽपि तन्मङ्गलमा लादिज्ञाननिर्त्य इति व्यभिचार । तस्य क्षणिकत्वेन स्वयमपरर्गाद् , रिपाद कम्पादिफलापवर्गित्वाद् वा । क्षणिक च दुखभयादि । स्वोत्पत्तिहेतुसमवधा नसमयमात्रोपलम्भनियतत्वाज्ञानज्यालादिवत् । न सल्वक्षणिका घटादयो दण्डाद्यभावेऽपि नोपलभ्यन्ते । चिरोपलम्भश्च तस्य स्वहेत्वनुवृत्तौ कियाया इव वेगानुवृत्ती सन्तन्यमानत्यात् । अन्यथानुक्षणसन्तायमानस्वहेतुजनितानेक दुखभयादिसमुदायों घटादिसमुदाय इव युगपदनुभूयेत । भ्रान्तिश्च क्षणिक तया स्वयमेव निवर्तते । तत्सन्ततिनिवृत्तिश्च तहेतुदोपनिवृत्त्यैव । विपयतत्त्व ज्ञान तु तद्व्यवहारहेतुरेव केवलम् । वस्तुतस्तु दु खभयादयोऽपि ज्ञानविशेषा एवेति क्षणिकतया स्वयमेव नश्यन्ति । स्वहेत्वनुवृत्तौ सन्तायन्ते । तदुच्छेदे चोदितस्य म्वतो विनाशादन्यस्यानुदयाच्च सन्तत्युच्छेद इति न कश्चिदपि भावो ज्ञाननिवर्त्य इति । तदेवम् अनैकान्त्यादसिद्धेश्च प्रतिपक्षपराहते । न भावरूपमजानमनुमानेन सिध्यति ॥ भावरूपाज्ञानस्यागमानवगतत्वम् । नाप्यागमेन । 'अनृतेन हि प्रत्यूढा' इत्यत्र मातादितरदनृतमुच्यते । तवापि तदभावविरोधिनो मतभूतब्रह्माश्रयत्वतदनुभाव्यत्वानुपपत्ते । कलश- न्द च कर्म । 'मत पिरन्तौ सुकृतस्य लोके' इति समभिन्याहारात् । 'पुण्य- स्य कर्मणो दूराद् गन्धो वाती'त्युक्त्वा तत्मतियोगिनि 'भनृतादात्मान जुगुप्से. दिति प्रयोगाच । तेन अनृतेन प्रत्यूढा इति पापेन प्रतिवध उच्यते । पाप च मोक्षप्रफरणे सासन पुण्यमपि, अलौकिकत्वे सति ससारानिष्टफलत्वावि- शेपात् । 'न सुस्त न दुष्कृत सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते', 'क्षीयन्ते चास्य फर्माणी'ति कर्ममात्रम्य मोक्षविरोधित्वश्रवणात् । - ·भावरूपाज्ञानस्यागमानवगतत्वम् । " . .. "तस्यान्तरायो मैत्रेय! देवेन्द्रत्वादिकं फलम्" इति स्मृतेश्च । अनासङ्ग तु पुण्यं कर्मेश्वराराधनरूपमृतशब्दितं यज्ञादिश्रुत्या समुच्चीयते "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः" "तदर्थ कर्म कौन्तेय! मुक्तसङ्गः समाचर" "स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः इत्यादिस्मृत्या च । यद्यपि ऋतं पिबन्तावि'त्यत्र ऋतशब्दः सासने प्रयुज्यते , तथापि समभिव्याहारादिना पुण्यमृतमनृत पापमित्यवगम्यते । म त्वज्ञानमिति, तत्र तदप्रसिद्धेः । नापि किञ्चिदनिर्वचनीयमिति, येन तदेव-- सौषप्तब्रह्मलाभप्रत्यूहभूतमज्ञानमयसीयेत । नानृतमित्यनिर्वचनीये व्युदपादि, सदप्रसिद्धः । ख्यातियाथात्म्यं हि समातथपाम | एतेन नीहारशब्दं कर्मेति व्याख्यातम् । तस्यैव ज्ञानाद्यावरणेन संसा- रहेतुत्वात् । 'नासदासीनो सदासीत् तदानीं तम आसीदि'त्यपि परत्रोत्पत्तौ सत्- त्यच्छब्दितचिदचिद्यष्टोरप्ययकाले अचित्समप्टिमये तमसि प्रलय एव प्रति. पाद्यते । न तु कस्यापि सदसदनिर्वचनीयता । "अनादिमत् पर ब्रह्म न सत् तन्नासदुच्यते' इति विशुद्धे ब्रह्मण्यपि दर्शनात् , कालभेदेन सदसद्भावमात्रवचनाच्च । नहि फालभेदे(न) भवतानिर्वचनीयतोपेयते । अथापि स्याद् अचित्समष्टिमयी तमशब्दा प्रकृतिरेव । 'मायां तु प्र- कृति विद्यादिति मायासंशब्दनादनिर्वाच्या विद्येति । न स्यात् । अनिर्वचनी- य(स्य)निरासेन मायाशब्दस्यातादात् । 'तेन मायासहस्रं तदित्यादौ स- त्येऽपि प्रयोगादिन्द्रजालादावन्यन्न चानुगनमाश्चर्यत्वमेव मायाशब्दवृत्तिनिमि- तम् । प्रकृतावपि विचित्रानन्तसगैकरत्वादित्यतः सा मायोच्यते । तच दर्श- यति 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्' 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादि । सैवेपोच्यते । यो' स. पाउ:. L ·सिद्धान्तसिद्धाजने "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया" इति, 'तस्मिश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध' इत्यादावपि कर्मरूपपरिणता प्रकृ. तिरेव वा कमव वा निरुक्कनिमित्तेन मायेत्यनवद्यम् । "तरत्यविद्या वितता हृदि यस्मिन् निवेशिते" इत्यादावपि कर्म । 'अविद्याकर्मसंज्ञान्ये ति स्मरणात् , 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट' इति श्रुत्यैकार्योपपत्तेश्च । तस्माद् अनृतश्रुतेश्च सदसत्प्रतिपेधश्रुतेश्च न । मिश्याज्ञानमनिर्याच्यं मेयमन्यपरत्वत ॥ अज्ञानार्थापत्तिनिरासा। नाप्यर्थापत्ते , मिथ्याकार्यस्यापि विना मिथ्योपादानमनुपपत्यभावात् । *न विलक्षणत्वन्यायेन हेतुकार्यसालक्षण्यस्यानपेक्ष्यत्वात् । व्यावहारिकजगतो- ऽपि तव प्रातिमासिकाज्ञानोपादेयत्वोपगमाद्, व्यावहारिकत्वे वाज्ञानस्य पाति- मासिकस्वप्नायुपादानत्वोपगमाच्च । न च गाढ सुप्तो न किञ्चिदवेदिपमिति प्रतिबुद्धपरामर्शानुपपत्तिः, ज्ञानामावानुमानादुपपत्ते । नापि 'तत् त्वमसी' स्याद्यभेदोपदेशानुपपति , त्यशब्दस्यापि जीवशरीरकब्रह्मपर्यन्ततया विशिष्टामे- देनोपपत्ते. । श्रुतार्थानुपपत्त्या हि करप्यमान तदुपपादकं कल्प्येत, न तदपवादकम् । एवञ्च यद्यज्ञाननिबन्धनो भेद स्यात्, सर्वज्ञसर्वशक्तेरी- श्वरस्याज्ञानससारादि कल्प्येत, सार्नश्यादिक वा आज्ञानिकम् । न च सर्वानुगमावैमत्यचिविषय तन्मृति वदन् वेदवादी नाम । नापि मोक्षोपदेशानुपपत्तिः, दर्शनरू(पा पता)पत्त्यवधिकोपासनया कर्मक्षये बन्धनितृत्त्याधुपपत्ते । 'भिद्यते हृदयग्रन्थिरि'त्यादिशास्त्रात ।। . 'नविलक्षणस्वादस्य तथा च च शन्दान्' (प्र....)

·सिद्धान्त.-अविद्याश्रय । इतिहासपुराणयोर्ब्रह्माशानवादाभाचः। इतिहासपुराणयोगपि न कचिद् ब्रह्माज्ञानवादो दृश्यते । तस्मादनस्तिकमशेषविशेषहीने वस्तुन्यवस्तुमयनिभ्रमजालमूलम् । मानान्तराणि वितथानि करोत्यविद्या या सा हि मानपदवीपु दवीयसी ते ।। एवं सति निर्विशेषस्वरूपविज्ञानादेवात्मनोऽविद्याद्यनर्थवाधेन म्वरूप- प्रतिष्ठा कैवल्यमिति महता मतिफल्यमेवेति ।। सिद्धान्त अविद्याश्रयः। अत्राभिधीयते--- यत् ताबज्जीवो ब्रह्म या नाविद्यादोपाश्रय इत्यादि। तन्न । तथाहि यस्यैते विश्रमास्तस्य दोपोऽविद्यादिलक्षण । यस्य वा सोऽपरोक्ष. स्यात् तम्यानाश्रयता कथम् ॥ भास्यमासकसम्बन्धो भास्यभानप्रयोजक । संयोगादेरयोगेन तादात्म्यमवशिष्यते ।। स्वरूपकार्यभिन्नस्य तादात्म्य यस्य येन च । झाश्रयायिभाव म्याद् गुणगुण्यादिवत् तयो । न प्रमातुरसी धर्म सुपुप्तावपि दर्शनात् । न निर्विशेषचिद्रूपब्रह्मणोऽपि कथञ्चन ॥ किन्त्वविद्याविवेकेन सविफल्पावभासनम् । सर्वससारसम्भारभाजन तदुपाश्रय ॥ तदेव बुद्ध्युपाधीद्ध प्रमातेति निगद्यते । तेनाविद्या तदाश्लिष्टा न जानामीति भासते॥ " 'ति। स पाठ

·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने
म्वरूप लभमानव लभते साश्रयैव सा
हति द्वयोरनादित्वे दोपो नान्योन्यसश्रय ॥
ब्रह्मैव तदधिष्ठान तस्य बाधावधित्वतः।
यथाखण्डात्मक कालमवच्छिन्दत् क्रियादिकम् ।।
तदेतत्कालवर्तीति तस्मिन्नेव विकल्प्यते ।
तथाविद्या चिदात्मान निर्मिन्दाना निसर्गत ।।
जीवाश्रया विकल्प्येत तस्मिन्नेव परात्मनि ।
यथातीतादिकालस्तदुपाधिश्च क्रियादिम ॥
अन्योन्यसश्रयो काले जीवाविद्य तथात्मनि ।
एवं सति विकल्पेन ब्रह्मैवेश्वरशब्दितम् ।।
सर्वज्ञ सत्यसङ्कल्प जगत्सर्गादिकारणम् ।
परोपाधिविकल्पेन यथा कालोऽविशेषण ।।
भूतभव्यभवद्धतुर्महाकाल इतीर्यते ।
स तया माययैवेशो भूतभौतिकवृत्तया ।।
सम्मिन्नात्मापृथक्त्वेऽपि सर्वात्मा वेत्ति सर्वश ।
तेनैप सोपादान सर्वकर्तेति कीर्त्यते ॥
भूतभव्यादिसम्भेदात् काल सर्वाश्रयो यथा ।
भूत भवद् भविष्यद् वा कालो वा तदुपाधिक. ।।
नातियन्ति महाकाल तथाविद्यादिक परम् ।
परमात्मा च सर्वेषामाधारस्त दवस्थित ॥
अन्तर्यामी क्रियाध्यक्षो नानागुण उपास्यते ।
जीव पुनरहङ्कार शक्तिवृत्त्यनवस्थितम् ॥
केशकर्माशयमस्त तादात्म्येनाभिमन्यते ।
अहम्ममेति तेनासावविद्याकामकर्मभि ॥
किनाति सुखदु खेषु नानायोनिपु संसरन् ।
कायेन मनसा वाचा परोपासनया तु स ॥

·सिद्धान्त अविद्याश्रयः। प्रसन्नात्मा परात्मानमात्मान प्रतिपद्यते । त्रिभेदनिहवाकारविकल्पपरिवर्तिनी ॥ अखण्डाकारनिप्पन्ना शाब्दवृत्तिरहाता । व्यञ्जयन्ती चिदात्मानं स्वयमप्युपशाम्यति । सविकल्पावभासात्मा तया वृत्त्योपरन्जितः । चिदात्मा भासतेऽथापि केवल परिशिप्यते ।। भावाभावविशेषाणामविशेषनिषेधत । स्वात्मनोऽपि निषेधेन सा हि गृत्तिविकल्पिता॥ ततस्तदुपरागेण ता वृतिमवभासयन् । तन्निपेधानसानत्वात् स्वयमेवावभासते ॥ तत् त्रिभेदनिषेधेन खनिषेधविकल्पिते । खरूपग्रह्ण भात आत्मा जीयो न नेश्वर ॥ सदानन्दप्रकाशात्मा सत्तामानोऽनशिप्यते । प्रागत स्वप्रकाशोऽपि भासमानोऽपि सर्वदा ॥ नाविद्याग्रस्त निर्भासश्चिदात्मा विरुणद्धि ताम् । प्रमावृत्तिचिदाभासा सविद्धयम्या विरोधिनी ॥ एवञ्च यदुक्त सविद्रूपत्वेन नाजात वम विपर्यसविद्वत् स्वत प्रमाणतो वो स्वरूपावभासाविशेषाद् , अप्रमेयतया च तवात्मन स्वरूपमेवाज्ञानविरोधीति वाच्यत्वाचेति । तदुदस्त, ब्रह्म न जानामीत्यनुभवबाधाद् , विपर्यस्तरूपादभा सस्य च तदविरोधित्वाद् , अनुप्णाशीततया मण्यादिप्रतितामेयस्पर्शावभास- स्योणिमानवभासाविरोधित्वदर्शनाद् , अप्रमेयम्यैव विपर्यस्तसमस्तरूपनिषेधवि कल्पाविष्टम्वरूपायभासम्य तद्विरोधित्वोपगमाद, अविषयतया सर्वथैवात्मनो ऽतघ्यावृत्तिमुखबोध्यत्वाद् , नेद रजतमिति विपर्यस्तरूपनिषेधविकल्पाविष्टशु- क्तिस्वरूपावभासस्यैव तदज्ञानविरोधित्वदर्शनाद् , अक्षाढन्यतो वा शुक्तिरेपेत्य- वभासस्यापि तद्गत्वात् । शुक्तिकाज्ञान तु तत्र विपर्यस्तरूपमिति तन्निपेधम १. 'यत्वेन स', २ 'चा रू', ३ 'विशिष्ट ख पाठ ,

·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने
म्वरूपं लभमानव लभते साश्रयैव सा
इति द्वयोरमादित्वे दोपो नान्योन्यसश्रयः ।।
ब्रह्मैव तदधिष्ठानं तस्य बाधावधित्वतः ।
यथाखण्डात्मकं कालमवच्छिन्दत् क्रियादिकम् ॥
तदेतत्कालवर्तीति तस्मिन्नेव विकल्प्यते ।
तथाविद्या चिदात्मान निर्मिन्दाना निसर्गत ॥
जीवाश्रया विकल्प्येत तस्मिन्नेव परात्मनि ।
यथातीतादिकालम्तदुपाधिश्व क्रियादिमः ।।
अन्योन्यसंश्रयौ काले जीवाविद्ये तथात्मनि ।
एव सति विकल्पेन ब्रह्मैवेश्वरशब्दितम् ॥
सर्वज्ञं सत्यसङ्कल्प जगत्सर्गादिकारणम् ।
परोपाधिविकल्पेन यथा कालोऽविशेपण ।।
भूतभव्यभवद्धेतुर्महाकाल इतीर्यते ।
स तया माययैवेशो भूतभौतिकवृत्तया ॥
सम्भिन्नात्मापृथक्त्वेऽपि सर्वात्मा वेत्ति सर्वश 1
तेनैप सर्वोपादान सर्वकर्तेति कीर्त्यते ॥
भृतभव्यादिसम्भेदात् काल सर्वाश्रयो यथा ।
भूत भवद् भविष्यद् वा कालो वा तदुपाधिकः ।।
नातियन्ति महाकालं तथाविद्यादिकं परम् ।
परमात्मा च सर्वेपामाधारस्तदयस्थित. ॥
अन्तर्यामी क्रियाध्यक्षो नामागुण उपास्यते ।
जीच पुनरहकार शक्तिवृत्त्यनवस्थितम् ।।
केशकर्माशयमस्त तादात्म्येनाभिमन्यते ।
अहम्ममेति तेनासावविद्याकामकभि ।
लिनाति मुखदु.खेपु नानायोनिपु संसरन् ।
कायेन मनसा वाचा परोपासनया तु सः ॥

·मिद्धान्तः अविद्याश्रयः । २९ प्रसन्नात्मा परात्मानमात्मानं प्रतिपद्यते । त्रिभेदनिवाकारविकल्पपरिवर्तिनी ॥ अखण्डाकारनिष्पन्ना शान्दवृत्तिरहमता । व्यञ्जयन्ती चिदात्मानं स्वयमप्युपशाम्यति । सविकल्पावभासात्मा तया वृत्त्योपराजितः । चिदात्मा भासतेऽथापि केवल: परिशिष्यते ।। भावाभावविशेपाणामविशेपनिपेधतः ।.. स्वात्मनोऽपि निषेधेन सा हि वृत्तिविकल्पिता ।। ततस्तदुपरागेण तां वृत्तिमवभासयन् । तनिषेधावसानत्वात् स्वयमेवावभासते ।। तत् त्रिभेदनिपेधेन स्वनिषेधविकल्पिते । स्वरूपग्रहणे भात आत्मा जीवो न नेश्वरः ।। सदानन्दप्रकाशात्मा सत्तामात्रोऽवशिष्यते । प्रागत. स्वप्रकाशोऽपि भासमानोऽपि सर्वदा ।। नाविद्याग्रस्तनिर्भासश्चिदात्मा विरुणद्धि ताम् । प्रमावृत्तिचिदाभासा संविद्धयम्या विरोधिनी । एवञ्च यदुक्तं संविद्रूपत्वेन नाज्ञातं ब्रह्म विपर्यसंविद्वत् स्वतः प्रमाणतो वो स्वरूपावभासाविशेषाद् , अप्रमेयतया च तवात्मन खरूपमेवाज्ञानविरोधीति वाच्यत्वाच्चेति । तदुदस्त, ब्रह्म न जानामीत्यनुभववाधाद् , विपर्यस्तरूपावभा- सस्य च तदपिरोधित्वाद् , अनुप्णाशीततया मण्यादिप्रतिहलामेयस्पर्शावभास- स्योणिमानवमासाविरोधित्वदर्शनाद् , अप्रमेयस्यैव विपर्यस्तसमस्तरूपनिषेधवि- कल्पाविष्टम्वरूपावभासम्य तद्विरोधित्योपगमाद्, अविपयतया सर्वथैवात्मनो- ऽतव्यावृत्तिमुखबोध्यत्वाद् , नेद रजतमिति विपर्यस्तरूपनिषेधविकल्पाविष्टशु- क्तिस्वरूपावभासस्यैव तदज्ञानविरोधित्वदर्शनाद् , अक्षादन्यतो वा शुक्तिरेपेत्य- वमासस्यापि तद्गर्भत्वात् । शुक्तिकाज्ञानं तु तत्र विपर्यन्तरूपमिति तन्निषेधम- , १. 'यस्वेन स', २. 'या रू', ३ 'विशिष्ट ख. पाटः, ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने नपेक्ष्य तत्म्वरूपावभासो विरुन्धीत । अत एव तूलाजानपक्षे आवरणभेदपक्षे वा शुरुत्यादौ तत्स्वरूपावभासात्मा तन्निवृत्ति । अज्ञानावरणाभेदपक्षे च तद्विष- यावच्छेदेन तदधभासप्रतिबन्धो वा । प्रतिबन्धश्च न तदुत्पत्तिविरोध , अज्ञाना- द्यवभासस्य नेसर्गिकस्यात् । किन्वज्ञानाद्वारकविपयावभासतैव । ब्रह्मणि तु स्वरूपावभासमात्रावसानोऽज्ञानादिवाध इति व्यवतिष्ठते । तस्यापि तद्विपर्यस्त- रूपत्वात् । रजतादिनिषेधेन शुक्त्यादिखरूपावभासस्य तद्वाघेल्यदर्शनात् । तांशश्चाज्ञानादिनिपेधविकल्पाविष्टात्मस्वरूपावभास प्रमाणाधीन एवेति न प्रागज्ञानादिविरोध । स्वरूपेणात्मनोऽनवभासात् । एष च विद्याविद्ययोर्विशेष , यदेकत्र स्वरूपेणात्मा भासते, अन्यत्र त्वविद्यादिविपर्यस्तरूपेणेति । प्रागाग- मिकात्मस्वरूपविज्ञानाच्च हैतुक विकल्पमिथ्यात्वज्ञान प्रत्यक्षादि तात्त्विकपमा- णत्यामिमानविघातेनागमिकात्मविज्ञानोत्पत्तावनम् । न तु तदेव तत्त्वज्ञान, वस्तुस्वरूपावभासानवधित्वात् । तदवधिक हि तत्त्वज्ञानम् । तदिदमुदित भाप्ये- "अवगतिपर्यन्त ज्ञान सन्वाच्याया इच्छायाः कर्म । ब्रह्मावग तिर्हि पुरुषार्थ" इति । अत एव यावदवगतिपर्यन्तागमिकविज्ञानमात्मा सजातीयादिभेदविकल्पित एवावभासते निसर्गत इत्युपपन्नमनाद्यविद्याश्रयो ब्रह्मेति ।। - अविद्यावरणम्। यदप्युदयनिरोधो का प्रकाशस्य नागो वा प्रकाशमात्रात्मनि नाविद्या- वरणं सम्भवतीत्यादि , तदपि इवनिर्गच्छोक्तिन्यायमनुहरते । उभयासम्भ- वस्यात्मदिष्टत्वात् । किन्त्यस्ति प्रकाशत इति व्यवहारसामग्र्या सत्यां नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारयोग्यतापादनमेगावरणमिति प्राच. । यद्यपि नैवं- रूपत्व घटादिविषयतमोवरणे शक्यमुपपादयितुं, सदस्तित्यादिव्यवहारसामग्र्य- न्तर्गतालोकादिसत्त्ये नास्तित्वादिव्यवहारयोग्यतापत्त्ययोगात् । तदसत्ये च 1. 'नद्वारवि', २. 'मा', 'स्वभुर्ग' र. पाट ·परमते अजानविसमानुपपचिः । वत एव रोति तमोनिमित्तत्याफल्पनात् । आत्मनि च तदस्तित्यादिव्यवहार- सामप्रचन्तर्गतम्परपापभाससत्त्वे नास्तित्वादिन्यवहारायोगान्, तदमत्त्वे च तत्राज्ञानानपेक्षणात् । अपिनेये जगदान्ध्यप्रसन्नः। नमात्मन्यनयमासमाने किञ्चिदयभासत , 'तमेव भान्तमनुभाति समिति श्रुतेरिति । तथापि तदा- चारफत्वाभिमतविरोधीतरास्तित्वादिव्यवहारसामग्र्यमिति विवक्षितम् । तद्विरोधी फत्रालोकः । अन्यत्र तत्स्यरूपावभासमानम् । अविद्याविषये चात्मनो विपर्यस्नरूपावभास एवेत्यवोचाम । अथवा पटादायस्तित्वादिव्यवहारसामग्रचा नालोकादिरन्तर्भवति समोनिवृत्त्यान्यथासिद्धेः । न चालोकाभावमात्र तम इत्यादितम् । तरज्ञानं न व्यवहारगृहीतमित्यतो घटादाथिन्द्रियसनिकर्पा- दिरेवास्तित्वादिव्यवहारसामग्री । चिदात्मनि च म्यरूपसत्तेव । सत्यां च तस्यां विपरीतव्यवहारयोग्यतापत्तिस्तमसाविद्यया या न मामनीविरहादित्यालोकादा- गमिकविज्ञानाद् या तन्निवृत्ती यथावस्तुम्यरूपमयभासते । न च ज्ञानस्याज्ञान- समानचिपयत्वमसुघर्ट, निरूप्यतायां प्रामानुपावभासस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । घटज्ञानादावपि तदतिरिक्ततद्विपयत्वानिरूपणात् ।. भविद्योपादानम्यवागमिक- ज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्व नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति न्यायात् , "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः" इत्यादिशालात् कदलीग दिनिदर्शनाच्चोपपादनीयम् । अथवा स्वरूपाव- भास एव नित्योऽपि नैसर्गिका विद्यावभासकतया तदनिवर्तकोऽपि नैगमाख- ण्डाफारवृत्त्यभिव्यक्तो निवर्तयेत् , तृणाद्ययभासकसूरकरनिकरस्यैव पतनका- न्ताभिव्यक्तस्य तद्दाहकत्वदर्शनात् । अरण्यनुगतामेरतद्दाहकस्यापि निर्मथना- भिव्यक्तस्य सद्दाहकत्वदर्शनाच । वस्तुतस्तु यावद्विशेषनिषेधविकल्पाखण्डाका- रमानवृत्त्याभन्यक्तस्वरूपावभासे बाध एवाविद्यादेरित्युक्तम् । न च प्रकाश इत्येवात्मन्यविद्यावरणासम्भवः । दृष्टत्वात् । अपवरकालोकादावन्धकारवदारोप- सम्भवात् । अत एव प्रकाशमानेऽप्रकाशमाने वात्मनि नाविद्यावरणं सेडुमर्ह तीत्यादि निरस्तम् । तदवभासात्मनवातद्रूपेण प्रकाशमानत्वोपगमात् ।। परमते अमानविभ्रमानुपपत्ति। परस्य त्यामानानं देहादिविप्रमो वा न पटते । आत्मनः स्वम्वधर्म 'नित' ख. पाठः.

·. . सिद्धान्तसिद्धाञ्जने व्यवहारानुगुण्यापादकत्वेन स्वयम्प्रकाशत्वोपगमात् । नित्यत्वाणुत्वादेरपि प्रत्य- क्वानुकूलत्वाद्यविशेषेणागमजज्ञानानपेक्षणात् । नित्यत्व हि ध्रुवत्वम् । 'त्यन (वे' (घा० १.२ १०५) इत्यनुशासनात् । स च स्वभावो न स्यौपाधिक निहि सर्वकामवृत्तिख काले कालातीतात्मनि वा सम्भवति । तथाचात्मना वागमिकता नेन वा तत्त्वावभासाविशेषादज्ञानपिनमविरोध न चात्मासाधारणतया ज्ञाना- दिधर्मानयभासादविरोध इति वाच्यम् । सामग्रीसत्त्वे तथानवभासासम्भवात् । स्वयम्प्रकाशो यात्मा स्वधर्ममात्रमवभासयति , तदसाधारण्यावमाससामग्री तु धर्मभूतज्ञानप्रसरलक्षणा नागमेन विनेति चेत् । कुत पुन स्वभावादेव तद- वभासज्ञानप्रसरो न भवति । देहादिसम्भेदाध्यासमतिबन्धादिति चेद्, अध्या- सस्यैव ज्ञानादेरात्मासाधारण्यानभासमूलसेनान्योन्याश्नय । सुप्तादावध्यासो. परमेणात्मासाधारणतयैव तदवभासापत्तौ पुनरध्यासविरोधेनानादित्वानुपपत्तेः । न चाध्याससस्कारस्तत्त्वावभासविरोधी, सत्यपि तस्मिन् शुक्त्याद्यसाधारणतया शुक्तिवाद्यवभासात् । एतेन कर्माविद्यया तत्त्वावभासप्रतिबन्धो व्याख्यात । तस्यापि भ्रमसम्कारतुल्यत्वात् । 'देहयोगाद् वा सोऽपि' (ब्र० ३ २. ६) इति न्यायविरोधाच । कर्माविद्यातिरोधानस्मरण च देहयोगद्वारेति व्याख्याम । अपिच न ‘अविद्या कर्मसजान्ये ति कर्मवाविद्योच्यते, किन्तु कर्मण सनालक्षणभूता या , कर्म वा सज्ञा यस्या सा, कर्मनिमित्तनानदिहयोग- लक्षणा। "तमसा बहुरूपेण वेप्टिता कर्मयोनिना" इति मानवे विशेषणात् । अत्रापि प्रकरणे श्रूयता चाप्यविद्याया स्वरूप कुलनन्दना " इति प्रकम्य, "अनारमन्यात्मबुद्धिर्या अखे स्वमिति या मति ॥ आवद्येति देहादायहममाभिमानरूपत्तोपक्षेपात् । नित्यस्य ज्ञानद्र- व्यत्य स्वतोऽस्वप्रकाशत्वे तिमिरम्येनावस्थाभेदेनापि स्वप्रकाशता न स्यात् । 1. ध्यास पास ·चेद्, नन्वात्मतत्त्वावबोधापेक्षया सर्वापि कल्पना विम्रम इत्युपगम्यत एव । भनवस्थोद्धारः। प्रकाशस्य च तिरोधानं सरूपनाश एव प्रसज्येत, सत्याप्रये प्रकाशगुण- स्यैयोदयाप्ययासम्भवात् 1 नित्यशानावस्साभेदं च निराखाम । तत्र सकोचरूप- मवस्थान्तरमविद्यया तिरोधानम् । अतो शानस्यात्मासाधारणधर्भत्यानवभास इति दुरुकम् ॥ असाधारण्यविवेकः। अपिच किमिदमसाधारण्यमात्मधर्मस्य यत्रात्मरूपज्ञानं न सामग्री यस्य चाविद्यातिरोधानादनवभासः । यदि धर्मान्तर, तस्य तदतद्धर्मसाधारण्ये तद्रूपेण तद्धर्मवत्वज्ञानस्पात्मनि विभ्रमविरोधित्यायोग । नहि शुक्तित्वरज- तत्वसाधारण्येन मेयत्वेन शुक्तित्वावभासेऽपि रजतप्रमो निवर्तते । तस्यापि धर्मान्तरेऽसाधारण्ये तदसाधारण्यमन्तरा तदाश्रयसाधारण्यापत्त्या मूलधर्मसा- धारण्यप्रसझेन तस्य तस्यान्यदन्यदसाधारण्य धर्म इत्यप्रामाणिकमनवस्थान, सस्थानिवित्तिवेद्यसंस्थानानभासमात्रस्य स्वस्वाश्रयान्यात्म्यविभ्रमविरोधित्वोपग- मविरोधश्च । अथातव्यावृत्तिरसाधारण्यम्, आत्मधर्मेप्वनात्मव्यावृचिर्न स्वरूपाद- तिरिच्यते । ततश्च तद्रूपव्यवहारे पर प्रतियोगिजानापेक्षा न तदक्भास इति त्वदभ्युपगमेनात्मनैव तद वभासप्राप्तौ देहाद्यात्मत्ववित्रमासम्भव. । तस्मात् सत्यामपि सामग्र्यामनवमासे हेतुरन्वेषणीय. । तत्र वाझे विषये प्रमातृकरण- विषयदोपरागकाचचाकचक्यादय. सम्भवन्ति | चिदात्माने तु प्रकाशकेऽना- द्यविद्यैव दोपोऽभ्युपगन्तव्य , गत्यन्तराभावात् । सा च चिदात्मनः स्वरूपा- वभास प्रतिवध्नाति । अवभासमानमेवात्मान स्वस्वविलासविकल्पेनोपरञ्जयति। अज्ञानाकारावभासता च तद्विषयता । तद्योग्यता चावरणमात्मनोऽविद्यास- म्बन्धात्मानादिसिद्धेति ॥ अनवस्थोद्धार । सा च दृश्येत्यपरमार्थ एव । यत्येव कल्लनामूलदोषसापेक्षत्वेनान- वस्थेति । अस्तु तावदनवस्था । को दोष । अप्रामाणिकी कल्पना स्यादिति १ 'दसा' व पाठ F ·सिद्धान्तसिद्धाने किमत्रापादनीयमप्रामाणिकी कल्पना स्यादिति । तुल्यरूपकल्पितानन्तदोपावि- विक्तावभासस्यापि विभ्रमत्यात् । न चैवमधिष्ठानानुपपत्तिरपि मा स्म दुप्य- दिति माध्यमिकमतेऽपि माध्यस्थ्यं युक्तमिति शङ्कयम् । बाघस्य सावधित्वेन तदनवस्थानुपपत्तेः । बाधायधिश्च अधिष्ठानं सत्त्वम् । तत्तु शून्यमन्यद्वेत्यन्य- देतत् । किन्त्वाम्नायप्रामाण्यात् सर्वत्र सत्ताबोधावधियाधाच सत्तासंविद्रूप आ- स्मैवाधिष्ठानमिति वयं ब्रूमः । अपिच अविद्याकल्पनाया अनादित्वेन तन्मूलदोपान्तरानपेक्षायो कानवस्था । न च काल्पनिकस्यानादित्वमेव दुर्घटम् । सत्त्वस्येव काल्पनिक- स्यापि सादित्वेऽप्रयोजकत्वात् । अनादित्वस्य धर्मिग्राहकमानसिद्धतया बा- धाश्च । न च काल्पनिकत्वे सादित्वप्रसादकाल्पनिकत्वं जगदुपादानोपाधित्वा- भिमतस्य सापनीयमिति वाच्यम् । काल्पनिकत्वस्य सत्त्वस्य वा सादित्वाना- दित्वयोरपयोजकत्वादेव प्रसङ्गादनुमानस्याप्यसम्भवात् । अत एव कल्पितत्वा. दविद्यायां दोपमूलत्वानुमानमुदस्तम् । याधेन कल्पितत्वोपपत्तावप्रयोज- कत्वात् । कल्पितत्वे सति सादित्वे परमुभयरूपानुगुण्येन दोपो हेतुरित्यत्रस्था- प्यते । न च विशिष्टादेकदेशस्य लाघवेन कल्पितत्वमेव दोपमूलस्वप्रयोजक- स्वमिति युक्तं, सादित्वस्यापि तथैव तत्प्रयोजकत्वापत्तावतिप्रसङ्गात् । अतः सादित्वे सति हेत्वपेक्षायां कार्यानुकूलहेतुव्यवस्थानात् काल्पनिके कार्ये दोपो हेतुरिति व्यवस्थामात्रमिति सादित्वासिरविद्याया मूलस्वैवाकल्पनीयत्वाना- नवस्थेति । ननु जीवभावादेरनादेरपि दोषमूलत्वमिप्यते भवता । न । कल्प- नायोगपद्यात् । सहबाध्यत्वेनाविद्याधीनस्थितिकत्वमात्रोपगमात् । आपिच कल्पनैकशरीरायामाविद्यायां कैवानुपपत्तिश्योद्यते, यथानुभवं कल्पितरूपोपगमात् । अन्यथा कथं शुक्ती रजतं कथ तदकार्यकरं कथं प्रत्यक्ष- मिति चोद्यानवस्थिते । तन यदि कुतोऽपि लिगामासादविद्याया दोपमूलत्वं विचिकल्पयिपितं, विद्यायामप्यवस्थानं मुक्तावारकत्वं च काम विकल्पय । अथा- नवस्थया पराविवर्तिपितं विरोधेन बाधेन च काम परावर्तस्व । अविद्यालम्बना हि सर्वापि कल्पनैव । तर चोपपत्त्यन्वेपणमनर्थकम् । एतेन यदनृतं तद् दोपमूलमि- सुपपतिनिरपेक्षत्वेऽनृतजगन्मूलाविद्यादोपो न कल्प्यतेति प्रलापः, सादिकल्प- नाया दोपमूलत्वकल्पनात् । कल्पना पुनरधिष्ठानापेक्षानियता, वाधावधित्वात् । - ·जगद्राह्मणोर्चाध्यत्वाबाध्यत्वे । अन्यथा कल्पनात्यातिपातात् । न च सर्वमसदिति बोधस्य स्वस्याप्यसत्त्वावेदक- शून्यपरिशेपो वाधः स्यादिति याच्यम् । सर्वस्यापि प्रमाणस्य सदालम्बनत्वेन *प्रमाणतः शून्यपरिशेपासिद्धेः । अभावप्रमाणवादेऽपि तस्य सदधिकरणाल- म्बनत्वात् । सर्वविशेपातिवर्तिनः सदात्मकस्यैव शून्यसंज्ञकस्याधिष्ठानत्वोप- गमे च नाममात्र विवादः स्यात् । अपिच म्वपरव्यवहारानुगुण्यापादकत्वमिव ज्ञानस्याज्ञानस्यापि स्वपरकल्पनात्वोपपादकत्वमम्तु, न दोपमात्रस्य स्वपरनि- वाहित्यमित्यनतिप्रसङ्गात् । न चैवमधिष्ठानान्तरमनपेक्ष्यानादिकल्पनाया एव स्वपरनिर्वाहकत्वं शक्यशकं निरवधिवाधानुपपत्तेरेव । न च स्वस्मिन्नेव स्वयं बाध्यते, विरोधात् । अपिच शून्याधिष्ठानत्वेऽभावानुविद्धा कल्पना स्यात् । सदनुविद्धा तु कल्पना, घटः सन् पटः सन्नित्याद्यनुभयात् । एवञ्च औपनिपदमते माध्यमिकमतप्रतिवन्धुपादानं तान्त्रिकस्य वैदिकमहाजनबहिष्कृतस्य माध्य- मिकमैत्रीपरिशीलनमात्रमिति ॥ अनिर्वचनीयत्वोपपत्तिः। यदप्यनिर्वचनीयत्वानुपपत्तिरविद्यायाः सर्वप्रतीतीनामेव सदसदन्यत- राकारत्वादित्यादि, तदप्ययुक्तम् । नयस्तित्वप्रत्ययविषयो लब्धात्मकत्वं सत्त्वमसत्त्वं वा नास्तित्वप्रत्ययविपयो निषेधप्रतियोगित्वमनिर्वचनीयत्वशरीर- निविष्टमिष्टं , येनास्तीति बोध्ये निपेध्ये च नास्तीति सदसद्विलक्षणत्वलक्षण- मनिर्वचनीयत्वमवचनीयं स्यात् । किन्तु बाधायोग्यस्वरूपत्वं सत्त्वम्, असत्वं च निःस्वरूपत्वम् । तद्वैलक्षण्यं चानिर्वचनीयत्वमस्तिनास्तिबोधौ न विरुधः । ब्रह्मणश्च बाधायोग्यत्वलक्षणं सत्त्वं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'अस्तीत्येवो. पलब्धव्यः', 'सत्तामात्रमगोचरम् ' इत्यादिना गम्यते, निस्स्वरूपत्वरूपं चासत्त्वं खपुष्पदिः निरुपाख्यत्वात् ।। - जगद्रह्मणोध्यत्यावाध्यत्वे । ननु ब्रह्मणोऽन्यस्य वास्तत्येिवोपलब्धावकं वाध्यते नान्यदिति को हेतुः । आपणे शुक्तौ वा रजतमित्येव मित्यविशेपे किञ्चिद् वाध्यते नान्यदित्यत्र 1. 'योपल' स. पाठ', ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने - वा को हेतुः । ननु शुक्तिरूप्यादी प्रवृत्तिविसंवादो बाधहेतुः । नन्वर्थान्य- थात्वज्ञानं प्रवृत्तिविसंवादो या बांधवोधे हेतुः न बाध एव । अबाधितस्वमावस्य हेतुतो बाधायोगात् । भ्रमगृहीतत्वादेकं वाध्यत इति चेत् , कुतः पुनरेकत्र भ्रमो नान्यत्र । विषयबाधादिति चेत् । ननु तव भ्रमगृहीतत्वेन विषयबाध इत्यन्योन्या- श्रयः । अपिचैवं यादृच्छिकसंवादिविभ्रमगृहीतमपि वाध्येत, प्रमगृहीतत्वाविशे- पात् । अत एव दोपानुषक्तबोधसामग्रीकत्वमपि निरस्तम् । तस्माद् विषयरू- पस्य प्रमाणव्यवस्थाप्यतया यत्र बाधकं प्रमाणं तद् बाध्यते नान्यदिति व्यवस्थिते ब्रह्म बाधकमानाभावादवाध्यम् , अन्यत् तु बाध्यमित्युपपन्नम् । अविद्यादि च 'अथो अविदितादधि', 'नेति नेत्यात्मेति यावदविद्यादिविशेष- निषेधशेषतयात्मोपदेशेन वाध्यते । प्रत्यक्षादीनि च प्रपञ्चबाधकान्युपन्यस्तानि प्रत्यक्षादिदोपमूलत्वसम्भावनाहेतूपपादनप्रस्तावे । एवञ्च यद् वाध्यत्वमध्य- वसीयते तन्नाम सद्विलक्षणत्वम् । यच्चास्तीति लब्धा(क ? त्मकत्व)मुपलभ्यते तदेवासद्विलक्षणत्वमिति, तदात्मकमनिर्वचनीयत्वमेव ख्यातिवाधावसेयमिति नान्यावभासेऽन्यविपयत्वातिप्रसङ्गः । अत एव सत्त्वसहेऽपि सदसद्वैलक्षण्ये न वस्तुसत्वाङ्गीकार इति । न च सदसदात्मकत्वमेव ख्यातिवाधाभ्यामवसीय- ताम् , अस्तिनास्तियोधानुरोधादिति वाच्यम् । लब्धात्मत्वे सति निस्स्वरू- पत्वस्याबाध्यत्वे सति बाध्यत्वस्य वा विरोधेनासम्भवात् । कालभेदादस्तित्व- नास्तित्वाविरोध इति चेद्, "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः" इति भगवद्दर्शनविरोधः । अपिच बाधो हि प्रतिपन्नारोप्यसत्त्वसमयावच्छेदेन तदुपाधावेव तस्य नास्तित्वप्रत्ययो न भिन्नकालसत्त्वालम्बन इति युक्तम् । न च सदस- द्वैलक्षपयमपि सत्त्वासत्त्वपर्ययसन्नमेवेति तयापि विरोध इति याच्यम् । अस- द्वैलक्षण्यस्य बाध्येऽपि सम्मवेन विवक्षितसत्त्वापर्यवसानात् । असतो निरु- पाल्यस्य सद्वैलक्षण्यातिरिक्तवैलक्षण्यानिरूपकत्याच । न चासतः सालक्षण्यं केनापि थैलक्षण्यं वा लक्षयितुं क्षमन्ते प्रेक्षावन्तोऽपि । अत एव कैश्चित् सदन्यत्वमेवानिर्वचनीयतोन्नीयते । तमेव तु सत्वनिषेधमसत्त्वेन सदसत्त्वेन - ·. पाद्य दोषस्य तदध्यक्षयितुमक्षमत्वात् । मातृसंविदभिन्नसतश्च तदभेदस्तदा- अन्यथाख्यातिमते ख्यातियाधायोगः। च विकल्प्य प्रपञ्चयन्ति प्राश्चः न सन्नासन्नापि सदसदिति सत्त्वनिषेधे मामू- दसत्त्वविनमः सदसत्वविश्रमो वेति । यत्त्वेवं पूर्वोचरपक्षमूलबिरुद्धप्रतिपत्त्या ब्रह्मणो भेदानां वा सविशेषत्वाविशेषत्वादिलक्षण्यं सत्त्वानिर्वचनीयत्वादि- वैलक्षण्यं वापद्येतेति । न च वैलक्षण्यप्रतियोगितया निर्विशेषमनिर्वचनीय वा किमपि स्यादिति शवयम् । विनापि तेनासतैव तद्विकल्पोपपवेरिति । तन्न । विरुद्धोमयरूपस्य तुल्यप्रतिपत्तित्वे संशयेन तदुभयवैलक्षण्यासिद्धेः। अन्यत- ररूपावधारणे-चारोप्यरूपनिषेधेन निर्विशेषत्वादिरूपपरिशेपात् । नहि वयं प्रतीतरूपवलक्षण्यं शुक्तिरूप्यादी निरूपयामः । किन्तु प्रतीतरूपमेव सद- सद्वैरुप्यमिति न विरुद्धोभयप्रतीत्या तद्वैलक्षण्यप्रसजनमाञ्जसम् । अथवा ख्यातिवाधान्यथानुपपत्त्या सदसद्वैलक्षण्यमाक्षिप्यते, सच्चेन पाध्येत, असञ्चे- नाध्यक्षेतेति । न च निविशेष चेद्ब्रह्म सविशेपं न प्रतीयतेत्यादि शक्यशङ्क, येन तत्प्रतीत्या निर्विशेषवलक्षण्याद्युत्प्रेक्ष्येत । अतद्रूपविकल्पो ह्यवकल्पते । हन्तवमसत्येव सत्त्वं विकल्प्येत सति वा असत्त्वम्.! न । निर्विपयारोपायो- गाद्, रूप्यादेरप्रतीतौ प्रतीती वा निरुपाख्यत्वख्यानायोगाच्च । न च प्रति- पन्नोपाधौ त्रिकालनिपेध्यत्वरूपबाध्यत्वपर्यायमसत्त्वं पारिभापिकमनिर्वचनीय- स्योदसनीयम् । प्रत्ययाहत्वादिलक्षणभावत्वापरपर्याय वा सत्त्वम् । न चामू विरुध्येते । निरुक्तसत्त्वस्य बाध्यत्वोपपादकत्वात् । यथाहुः- "लब्धरूपे कचित् किञ्चित् तादृगेव निषिध्यते । 'विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य सम्भवः ॥" इति ॥ अन्यथाख्यातिमते ख्यातिवाधायोगः। यत्तु सत्ख्यातेरन्यनान्यथाख्यातिरवर्जनीयेति तत्र ख्यातिबाघोपपादनं, तत् कुतर्करसिकसबहुमानावलोकनलिप्साविलसितमात्रम् | नहि रूप्यं निष द्यायामेव विद्यमानं दोपादिह प्रतिपद्यापोद्यत इत्यनवयं, प्रमातृसंविदभेदमना- - कारवृत्तिसम्बन्धनिबन्धनः। 'दिति वै ख. पाठ:.

·३८
सिद्धान्तसिद्धाञ्जने
असन्निकृष्टे चारोप्ये वृत्तिर्दुष्टाक्षजा कथम् ।
सदाकाराप्यसम्बन्धा मातृसविदभेदकृत् ।।
सन्निकर्षविशेषोऽसौ दोपश्चेदिन्द्रियस्य ते ।
विभ्रमो दोषजन्मेति कार्यकारणताक्षति ॥
दोषादसन्निकृष्टेऽपि यद्यध्यक्ष क्षमेत ते ।
अनल्पा कल्पनीया स्याद् दोपशक्तिरयुक्तिका ॥
एपी प्रकृतकार्यस्य प्रतिवन्धे परा भ्रमे ।
अन्यासन्निहितेऽप्यर्थ इन्द्रियस्य प्रवर्तने ।
अस्माक पुनराधैका पराविद्याविचल्गने ।
तावतैव विज्ञातविषयसम्भेदेनैवाविद्याविवर्तनात् तदवभासि तदेव विज्ञान
विभ्रम इति न दोपशक्ति तृतीया प्रतीयाम । न च ससृष्टानुभूतस्यापि
सस्कारस्तत्ससृष्टप्रत्यक्षे प्रत्यासत्ति । अदृष्टदण्डे दण्डी पुरुष इति प्रत्यक्षा
पत्ते । अथ प्रत्यभिज्ञानमिव सस्कारन्द्रियाभ्या रूप्यशक्तिविषयमेक ज्ञान
जायते, तस्य तदुभयसम्मेदाविषयत्वमन्यथात्वमिति चेत् । न । इद रजत
मिति ज्ञानाकाराविशेपे विषयवैषम्यकल्पनमयुक्तमित्यादि खन्वशिपामाख्या
तिनिरासे । एतेन रजतत्वस्येदमर्थस्य व विशेषणविशेप्यभावोऽन्योन्यानिरू
प्यत्वभेदाग्रहेण गृह्यत इति कल्पना युक्तियाह्या व्याख्याता ।
तत्रान्योन्यनिरूप्यत्वससर्गो यदि गृह्यते ।
शुक्तौ रूप्यत्वससर्गग्रहस्ते किं विराध्यति ।।
तदग्रहे कथ ग्राह्या विशेषणविशेप्यता ।
नहि वस्तुस्वभावोऽसावन्याधीननिरूपणा ।।
इति ।
आपच
अत्रस्यन् रूप्यमात्रस्य न वाध बुध्यतेऽसत. ।
शुक्तिसम्मिन्नवृत्त तद् वार्तयापि न सत् तव ॥
असतो नहि बाधो या बोधो वा बुधितो बुधैः ।
१
'कास पाठ.

·सत्ल्यातौ वाधानुपपतिः। प्रति या शसस्य पित्तद्रव्येण हेनेव रूपितत्वाविशेषात् । तस्य परं प्रत्ययो- ग्यत्वमुपलब्धिव्यवस्थाप्यमिति चेत् , तदनिर्वाच्यस्याप्यस्तु 1 तद्योग्यताप्रयो- जकं च पित्तद्रव्यस्य तदीयत्वं तदुपादानाज्ञानस्यापि समानम् । तदीयत्वं चा- ज्ञानस्यैकत्वेऽपि तत्पमातृसम्बन्धपरिच्छिन्नत्यमौपाधिकभेदमापद्य व्यवतिष्ठत इति न सङ्करः । अस्तु वागन्तुकदोषाभावादेव परस्यागन्तुकभ्रमाभावः । न चैवमावश्यकज्ञानहेतुत्वे दोपस्यार्थीहेतुत्वं. ज्ञानाविनाभाविनोऽर्थस्य निमित्ता- न्तरानिरूपणात् । इदमर्थसम्मिन्नरजतादेरन्यत्रासत्त्वात् । अत्राप्यसत्त्वे च. श्रमस्य प्रत्यक्षत्वे सति निर्विषयत्वमसद्विषयत्वं वा प्रसज्येत । विषयारोप्य- सम्भेदाग्रहे च विशिष्टज्ञानानुपपत्तेरित्यास्तां तावत् । एवं सहकारिदोपाचाग- न्तुकतयाविद्योपादानसातत्येऽपि न कार्यसातत्यप्रसङ्गः । न च मिथ्यात्वमन- स्तिकत्वमित्यतो मिथ्यापि सा लव्यात्मा कार्यकरीति युक्तम्, आश्रयाद्युप- पादनात् ॥ अनिर्वाच्ये युद्ध्याद्यसङ्करः। यत्तु तदनिर्वचनीयं किमिति न घटशब्दप्रत्ययौ भजत इत्यादि । तत्र पृच्छामः । प्रत्युत्पद्यमानो घटो वा किमिति न गोशब्दप्रत्ययौ भजत इति । घटत्वादिति चेद् , रजतत्वादिति तुल्यम् । व्यक्तिबाधेऽपि जात्यबाधो न विरुध्यते, व्यक्तिविनाशेऽपि जात्यविनाशवत् । तया च सत्यैव परतोऽपि निषेधादिव्यवहारो बाधश्चोपपादित इत्यलं स्वभावहताघातेन । तस्माद् युक्तं - ख्यातिवाघोपपचेरनिर्वचनीयामिति ।। 1 सख्याती याधानुपपत्तिः । सत्ख्यातिमते विषयसत्त्वेन ख्यात्युपपत्तावपि याधानुपपत्तेः । तत्र न. तावच्छुक्तिभ्यस्त्वसाकल्यग्रह एव बाधकः, शुक्तिशकलमध्यनिहिताल्पीयोर- जतनानस्यापि तद्बाध्यत्वप्रसङ्गात् । अनवगतयद्रूपाविविक्तावभासं यत् त- ज्ज्ञानमेव तद्वाधकमिति नेत् | अगवगतपार्थिवाप्यादिरूपाविविक्तावभासो वृक्ष. ७. पाठ ·सिद्धान्तसिद्धाजने कम्यचिद् ज्ञानमात्रे यथा असच्छन्दादिजनानहेतुदोषस्य, "अत्यन्तासत्यपि ज्ञानम शन्द करोति हि" इति न्यायेन परोक्षभ्रममात्रस्य निर्विपयत्वात् । सोऽय विकल्प साङ्खधरा- ह्यायते 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प ' इति । , परोक्षभ्रमस्यानिर्वाच्यविषयत्वम् । एवं सत्यपरोक्षश्रमसविषयत्वे वा को हेतु । अत्रापि जानमात्रादेव विसवादिप्रवृत्त्युपपत्ते । अपरोक्षज्ञानस्य सविषयत्वनियमादिति चेद्, न 1 श्रमा- न्यत्र परोक्षज्ञानस्यापि सविषयत्वनियमेन धूमनीलस्येव बबी ज्ञानापरोक्ष • -स्य सविपयत्वेऽप्रयोजकत्वात् । असच्छन्दजज्ञानस्यापि घटादिनिषेधे +विमात्रप्रतियोगिफत्वारोपेण कथञ्चिदर्थाविनाभावात् । अत एव खपुष्प भव- सिद्धान्त इत्युपमीयते , अन्यथा तनारोप्याभावे निर्विपयोपमानायोगात् । तथाच परोक्षे सविषय एव विनमे दोषो हेतु , विशिष्टशक्तयुपपत्तेरिति यय पश्याम । एतेन परोक्षनमोऽन्यथाख्याति । तस्यानिर्वचनीयविषयत्वे माना भावादिति निरस्तम् । भ्रमत्यादेवापरोक्षभ्रमवत् तदनुमानात् । असन्निकृष्टाप- रोक्षवदिन्द्रियस्य दोपसचिवस्यापि पक्षधर्मताज्ञानस्यातद्धर्मानुमितावसामया॑त् । न चैवं शुक्तावजानि रजतम(ने? न)शदिदानीम् इदमने रजतमासीदित्यादि- प्रत्ययापातः, नेद रजतमिति बावस्यैव तज्जनिनाशादिधीविरोधित्वात् । नहि निषेधयोधस्य नाशादिधीविरोधित्वे परस्याप्यसम्प्रतिपत्ति । न च तत्र विपय- विरोधी विशेष , मिश् याभावाभावमहभायेऽपि प्रात्ययिकबाध्यबाधकमावस्या त्रापि भावात् । अत एव रंजतमिद न रजत चेति प्रतीतिरनापाद्या, वाय- बाधकतया विरोधात् । एव दोपाढरन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव भ्रमविषयहेतुत्वे पापसमनिनिदर्शनस्य सम्मानार्थत्वादनतिप्रसर । यत्तु सर्वोपरम्भप्रसङ्ग इति, तन्न । अभ्रान्तस्य विपयतत्वावभासेनारो- प्ययाधात् 1 उणाध्यक्षश्रुतिलिझादायमाप्तवाधसम्प्रतिपत्ते । तथाप्येयम्य भ्रमदशायामपरम्य यावदिदमित्युपस्थितिरेव रजतापरोक्ष किन म्यात् । अन्य. माख्यातावप्येषम्य पीतराहममदशायामन्यस्यापि स किं न म्यात् । तमन्य . . - १ मास पाट ·सख्याती बाधानुपपतिः। प्रति वा शहस्य पित्तद्रव्येण हेनेव रूपितत्वाविशेषात् । तस्य परं प्रत्ययो- ग्यत्वमुपलब्धिव्यवस्थाप्यमिति चेत् , तदनिर्वाच्यस्याप्यस्तु । तद्योग्यताप्रयो- जकं च पित्तद्रव्यस्य तदीयत्वं तदुपादानाज्ञानस्यापि समानम् । तदीयत्वं चा- ज्ञानस्यैकत्वेऽपि तत्पमातृसम्बन्धपरिच्छिन्नत्वमौपाधिकभेदमापद्य व्यवतिष्ठत इति न सङ्करः । अस्तु वागन्तुकदोपाभायादेव परस्यागन्तुकभ्रमाभावः । न चैवमावश्यकज्ञानहेतुत्वे दोपस्यार्थीहेतुत्वं, ज्ञानाविनाभाविनोऽर्थस्य निमित्ता- न्तरानिरूपणात् । इदमर्थसम्भिन्नरजतादेरन्यत्रासत्त्वात् । अत्राप्यसत्त्वे च, श्रमस्य प्रत्यक्षत्वे सति निर्विषयत्वमसद्विषयत्वे वा प्रसज्येत । विषयारोप्य. सम्भेदाग्रहे च विशिष्टज्ञानानुपपत्तेरियास्तां तावत् । एवं सहकारिदोपाधाग- न्तुकतयाविद्योपादानसातत्येऽपि न कार्यसातत्यप्रसङ्गः । न च मिथ्यात्वमन- स्तिकत्वमित्यतो मिथ्यापि सा लब्धात्मा कार्यकरीति युक्तम्, आश्रयायुप- पादनात् ॥ अनिर्वाच्ये युद्ध्याद्यसङ्करः। यत्तु तदनिर्वचनीयं किमिति न घटशब्दप्रत्ययौ भजत इत्यादि । तत्र पृच्छामः । प्रत्युत्पद्यमानो घटो वा किमिति न गोशब्दप्रत्ययौं भजत इति । घटत्वादिति चेद् , रजतत्वादिति तुल्यम् । व्यक्तिवाधेऽपि जात्यबाधो न विरुध्यते, व्यक्तिविनाशेऽपि जात्यविनाशवत् । तया च सत्यैव परतोऽपि निपेधादिव्यवहारो बाधश्चोपपादित इत्यलं स्वभावहताघातेन । तस्माद् युक्तं ख्यातिबाधोपपत्चेरनिर्वचनीयमिति ॥ सत्ख्याती चाधानुपपत्तिः । सख्यातिमते विपयसत्त्वेन ख्यात्युपपत्तावपि वाधानुपपत्तेः । तत्र न तावच्छुक्तिभूयस्त्वसाफल्यग्रह एव बाधकः, शुक्तिशकलमध्यनिहिताल्पीयोर- जतज्ञानस्यापि तहाध्यत्वप्रसङ्गात् । अनवगतयद्रूपाविविक्तावभासं यत् त- ज्ञानमेव तद्बाधकमिति नेत् । अनवगतपार्थिवाप्यादिम्पाविविक्तावभासो वृक्ष- १. ९ पाठः ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने (का - कोरकादिस्तज्जाननाध्य स्यात् । यद्रूपानवभासमूल यज्जान तज्ज्ञानं तस्य बाधकमिति चेद् , न | आपण इव शुक्त्यादावपि सतो रजतप्त्य खसामग्री निबन्धन ज्ञाने तदनवमासमूलत्वकल्पनानवकल्पनात् । अत एव यज्ञानहेतु- भूतदोषेण यदवभासप्रतिवन्ध , तस्य तज्ज्ञान बाधकमिति निरस्तम् । सद्र- जतज्ञानस्य दोपजन्यत्वायोगात् । शुक्तिभूयस्त्वसाफल्यग्रहे शुक्तौ रजतज्ञानं न जायत इति तातिबन्धाय दोपोऽपेक्षणीय इति चेत् , तर्हि शुक्तिराशि- सङ्कलितानभासादल्पीयसो रजतादस्य दुर्वचविशेषतया यथादर्शनमम्यैप स्वभाव इति परिशिष्येत । तत सर्वार्थनिरूपणानर्थक्यम् । नेद रजतमिति ज्ञान च न बाधकम् । शुक्तिसस्थानालम्बनस्य प्रत्यक्षस्य तव प्रतियोगिनिरपेक्षत्वेन तथा रूपाविषयत्वात् , शुक्ते रजतस्य च सतोरन्योन्यभेदग्रहाविशेपाच , पूर्वा- परभावस्य च बाध्यबाधकामावाहेतुत्वात् । अत एव सत्यज्ञान बाधकमित्यपि न । रूप्यज्ञानस्यापि तव सदालम्बनत्वात् ॥ , भ्रमत्वायोग। कुतश्चै रूप्यज्ञान भ्रम । नहि दोषो विषयानवभासो वा तत्र हेतु सदालम्बनत्वादियुक्तम् । अपिच नीरप्रायेऽपि क्षीरजानमिव शुक्तिप्राये- ऽपि रूप्यज्ञान प्रमो न स्यात् । उभयन्नेद रजतमिद क्षीरमित्यविविक्ताव. भासित्वाविशेपात् । अथवा न विवेकानवभास रजतत्वादिसस्थानस्यैव तस्यावभासात् । सख्यातिवादे यद् यथा प्रतीयते तस्य तथाभावावश्यम्भावे- नेट रजतमिति शुक्तिनिरन्तरभानत्वायोगाच्च । अपिचैर सर्पगन्धादौ केत- फीगन्धादिविभ्रमा न स्यु । सर्पभोगसङ्कलितकेतक्यायवगन्धोपलब्धेश्व सया चाच्यत्वेन तन प्रतीतान्यरूपाविवेकाभावात् । न च सर्पगन्धोऽपि तत्र भासते तचाप्यारोप्यविषयतया तदवभासावश्यम्भावादिति वाच्यम् । अत एवालाक तदवभासकल्पनेऽपि तव केतकीगन्धमानोपलम्भसम्भवेन तदकल्पनात् । न ग्जतमिद शुक्तिगवलमेव न केतकीगन्धोऽय सर्पगन्ध एवेति निपेधस्य श्रम- वाभिमतगृहीतेकदेशालम्बनत्वानुभवात् । तत्र शुक्तियकरम्य सर्पगन्धस्य कम्प्यत इति चेद् , न । निषेधतान प्रवदन्तया तदवभासोप पते । पिनर मन्यातिमते प्रतिविसवादस्त प्रतिवन्धो वा वाघो न चावभास - ·'भ्रमत्वायोगः। . स्यात्, सद्रजतज्ञानाविशेषात् । तत्रापि कुतोऽपि विषयपरिमोपे सन्निहितशु. क्तिशकले प्रवृत्तिविसंवादस्य नेदं रजतमिति प्रतीत्या तत्प्रतिबन्धस्य च तुल्यत्वाद्भयत्र वाधप्रसिद्धिर्वा स्यात् । उपेक्षणीयप्रमेपु प्रवृत्त्यप्रसङ्गेन बाधापत्तिश्च । कुतश्च विषये रजतादौ सदासत्त्यावसिते तान्त्रिकदासस्य विसं- यादः प्रवृत्तेः प्रतिबन्धो या । अकार्यकरत्वात् तदुपलम्भविरोध्युपलम्भाचेति चेत् । यद्युपलभ्यमानमेव तदकार्यकरमुपलभ्येत, प्रवृत्तिरेव सा न स्याद् , या विसंवदेत । अथ कार्यकरमन्यथाख्यातिरापद्येत । कथं च शुक्तित्वोपलम्भस्त- दुपलम्भविरोधी , येन तत्प्रवृत्तिः प्रतिबध्येत । यथास्थमुभयोरस्ति हि विपय इति । अत एव रजतोपलम्भनिरोध एव बाध इति दुर्वचम् । अपिचादोपे- 'ऽपि सद्जतमुपलभ्येत, सदुपलम्भे दोपस्याहेतुत्वात् । न चेदं रजतमिति इतरेतरानिरूप्यविशेष्यविशेषणभावज्ञानं , येनेदृशे विशिष्टज्ञाने दोपो हेतुरिति फल्प्येत । अक्षसन्निकृष्टस्य सतो रजतस्येवेदमित्युपलन्भो हि सम्भवति । शुक्तिभूयस्त्वं तु न रूप्योपलम्भविरोधी , दोपेऽपि तदभावप्रसङ्गात् । तदन- इश्चासति दोपे सति वाक्षसम्प्रयोगदशायामविशिष्टः । न च तद्रहोऽपि तत्र विरोधीति तदग्रहाय दोषापेक्षा , शुक्तिराशिसंवलिताल्परजतोपलम्भात् । न च दृष्टोपपत्तावदृष्टमूलत्वकल्पना युक्ता । विषयाभावो हि नेदं रजतमिति दासेराणामपि दृष्टः । स च शुक्तित्वानतिरिक्तोऽपि प्रसज्यसत्त्वविरोधीत्यस्माकं विशेषः। अपिचैवमिदं रजतमिति सख्यातिमते किंविषया रजतार्थिप्रवृत्तिः । यदि रजतविपया न विसंवदेत । ज्ञानोद्देशकविपयत्वात् सम्मतप्रवृत्तिवत् । अथ शुक्तिविषया, तत्र को हेतुः । अगृहीतान्तरवस्तुद्वयगुणप्रधानभावावगा- हिविशिष्टज्ञानमिति चेत् । नन्विदं रजतमित्येव संस्थानलक्षणमन्तरं गृहीतं गुणादिभावावभासश्च । यद्यन्योन्यापेक्षयान्यथाख्यातिप्रसङ्गः । न चानपेक्ष- यैव अन्याधीननिरूपणो हि स इति ।।

·.. सिद्धान्तसिद्धाजने शुस्त्यादी रजतादिसत्त्वनिगसः। अपिच न शुक्त्यादावनातरजतादिसत्त्वे मानं मन्यामहे, प्रातिभे- नापि तत्र तदध्यक्षान्यथासिद्धेः। न सत्त्वात् तदनुमानं, नेदं रजतमि- त्यबाधितापवादबाधात् । सत्त्यातायेव च ख्यातिबाधाद्यन्यथानुपपत्तिरुक्ता। यत्तु-त्रिवृत्करणश्रुत्यादिभिरितरेतरसमावेशेन भूतानामेकस्मिन् शुक्तिरूमप- रिणामिनि परस्य तत्सम्भेदेनैव रजतपरिणामोऽपि म्यादिति । तत्र पृच्छामः । स किं शुक्त्यवयवान्तरितावययः स्यात् तदनन्तरिताब्यवो वेति । आये वि- शकलितावययेवरजेतेपु रजतबुद्धिरन्यथाख्यातिः स्यात् । अवयविजातेरव- राबवृत्तौ च मृदि घटत्यशरावत्यादिसाङ्कर्यप्रसङ्गः । वहिकणे रूप्यभित्ते वा अंबाधिततत्तढुझ्यनुवृत्तेः रजतत्वादिरापरमाणोरेका जातिः पृथिवीत्वादिवदिति नेद् , पुनमपि शुक्त्यवयवान्तरितगृत्तितयाणुषु अनन्तेपु रजतपु स्थूलत्वैक- स्वधारन्यथाख्यातिः स्यात् । द्वितीये च शुक्त्यवयवानन्तरितावययो रजत- परिणामो यदि तामभिव्याप्य वर्तेत, न शुक्तिरुपलभ्येतैय । अनभिव्याप्य- तृत्तौ चार्धनिखातशङ्कोरिव शुक्रपि परिमाणं न गृह्येत । सर्वथैव च सर्व- जनीनो नेद रजतमिति बाधो न स्यात् । शुक्तिभूयस्त्वमाकन्यग्रहण केवलं तदनुपलम्भे चाद्राक्षमिह रजत नेदानी पश्यााति म्याद् , न नेदं रजत- मिति अपिच 'सोमाभावे पूतीकानभिपुणुयादिति प्रतिनिधिनियमशास्त्रमेव सो सहशान्तरासमावेशं दर्शयति । अन्यथा पूतीकेप्वेव सोमसत्त्वे सोमा- भाव इति न सम्बध्येत । रजतावयवो रजतमिव सोमावययोऽपि हि सोम एव म्यात् । सदृशान्तरावयवसुसदृशावयवा एव हि सहशान्तरे तदवयवा उपगम्यन्ते परेण । अन्यथा अरजते रजतबुद्धिरन्यथाख्यातिः स्यादिति । न च सोमाभाव इति विशेषे लाक्षणिक युक्तं, सामान्यविषयत्वसम्भवात् । कथ तर्हि त्रीह्यभावे नीवारा एवं प्रतिनिधीयेरन् , न श्यामाकादयः । कथ वा नीवा- रेषु नीहित्यापच्छेद्या बीय एव प्रतिनिधीयरन् । प्रकान्ते च प्रयोगे तैरेवा- न्तरा श्रीहिलामे त्यज्येग्न् । अतढय ढिययवमार्यम्येतरत्रेतरत्र चापिठोपात् । कश नहिं मादृश्यान् प्रतिनिधी गन्ने । शाम्रादेव, न तु तदरगवसत्त्वन्या- यान् । । - ·शुफ्त्यादी रजतादिमत्त्वनिरासः । कथं तर्हि शिष्टाभावे सादृश्यात् प्रतिनिधिः । 'सामान्य तचिकीर्षा हिं' (जै० ६. ३. २७) इति पठाधिकरणे हि श्रुतद्रव्यापचार प्रतिनिधायावश्य- कर्तव्ये यागे यत् किञ्चिदेव द्रव्यमपर्युदस्तं प्रतिनिधेयमविपादिति प्राप्ते, यत्र सामान्यं तत् प्रतिनिधेयं कुतः, श्रुतचिकीर्पा हि वर्तते । सहशप्रति- निधाने च तदेव कृतं भवति । कथं 'त्रीहिभिर्यजेतेति । उच्यते । न च तदभिधेया ब्रीह्याकृतिरेव यागक्रियाया साक्षादङ्गंभगति । न च तदवच्छंद्या व्यक्तिरपि, पेपणादिविधानात् । फिन्त्ववयवाः । न चाव्याप्रियमाणेप्वक्य- वेषु सतोऽपि खदिरादेरनयनिनो व्यापार सम्भवति । अतो ब्रीह्याकृतित्यक्त्य. वयवा बीहिंशब्दोपाचा इति तदाकृतिव्यक्त्यभावेऽपि नीवारेपु प्रतिनिधीयमा- नेपु त एव कतिपयेऽपि नीयवयवा. सगृहीता भवन्तीत्यत सदृशा एव प्रतिनिधेया इति स्थितमिति । अनोच्यते न सादृश्यात् प्रतिनिधिः । किन्तु शास्त्रादेव । न खलु नीहिशास्त्रमनुष्ठातु प्रतिनिधिरिप्यते । कि तहिं प्रधानशास्त्रमेव । ‘याव- उजीवं दर्शपूर्णमासाभ्या यजेते'त्यादिचोदनायां हि यागक्रियावश्यकार्या वाग्यार्थः । प्रधान काम्यचोदनायामप्यारब्धमवश्यसमापनीयमिति निष्टा- चारानुमितश्रुत्यनुग्रहेणारश्यकार्यत्वावगमात् । तत्र चोदनावश्यकार्यतागेना- र्थतो यत् किञ्चिद् द्रव्यमविगेपण झियासाधनमुपादापयन्ती व्रीहिभिरिति माधनद्रव्यविशेषसमर्पगैकवाक्यताङ्गता तत एवोपपादितार्थतया द्रव्यान्तरा- क्षेपा निवर्तते । प्राक् तु तदेकवाक्यताया साधनद्रव्यतया ब्रीहिरपि सम्भव- प्राप्तिरिति पुनः श्रुतिरूप त्रीदिशामा द्रव्यान्तराक्षेपनिराधितयाती नियम- विधिरुच्यते । श्रुताभाचे पुनरार्थिकतन्नियमत्यागेन स एव यत्किञ्चिन्यवि- पाक्षेपोऽवतिष्ठत इति यत्किञ्चिदेव द्रन्यमपर्युदम्त प्रतिनिधेयमिप्यते । अय पक्ष आगमो वा चोदनार्थाविपात्' (जै० ६. ३. १५) इति सूत्र विवरण टुप्टीकाया दर्शित । या प्रधानचोदना यत्किञ्चिद् द्रव्यमर्थीदा- काति, सा ब्रीहिभिर्विद्यमानरेस्वाक्यता प्रतिपद्यमानार्थप्राप्ति द्रव्यान्तराणां बाधते । श्रुतद्रव्याभावे तु या न्यान्तराणामर्थप्राप्ति. सा फेन वार्यते तस्माद् द्रव्यान्तरागम कर्तव्य इति । आख्यातं वा यागक्रियागेनामानितं साधनद्रव्यमविशेषेणोपादापयद् व्रीहिभिरिति तृतीयया साधनद्रव्यसमर्पिकयक १. 'द् द्र' पाठ. " - ·४८ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने + , वाक्यतां गत प्रशान्ताकाइ चोदनयान्वेति । तन्न केवलविमक्तरप्रयोज्यतया कस्मिंश्चिढवश्यप्रयोज्य प्रातिपदिके ब्रीहित्वमतन्त्रमित्यतो नियमेन सर्वमेव साधनद्रव्य शाव्दमेव । यद्येव कथं तहिं 'नीहिभिर्यजेत', 'यवैर्यजेते ति शास्त्रद्वयमर्थयत् स्यात् । विभक्त्यैवाकाद्धितसमर्पणेन प्रातिपदिकमा नीयायतिरुमनर्थकीकृतम् । कथ च प्रतिनिधिः, सर्वमेव हि साधनद्रव्य शाब्दामति वैकल्पिकमेव स्यात् । उच्यते---सत्यम् , न प्रतीतितोऽर्थवदनाकास्तित्वात् । किन्तु प्रवर्तिका हि चोदना क्रियाप्रवृत्तौ विशेपमपेक्षमाणान्यार्थोपस्थितमपि विशेपमुपादाय चरि- तार्था भवतीति प्रवृतितो नियमनेन विकल्पनेन च भारद्वयमर्थवत् स्यात् । अत एव च श्रुतप्रवृत्तिसौकर्यापेक्षयैव श्रुताभावे द्रव्यान्तरमुपादीयमान प्रति- निधिरुच्यते । यजिप्रकृतिर्वा देवतोद्देशेन द्रव्यत्सागात्मफेयागाशेन द्रव्यमुपाद- दाना निर्विशेपसामान्यायोगेन विशेपमुपादापयन्ती मीहिपदेन विशेपसमर्पके- कवाक्यता गता विगेपान्तरानेपानिवर्तते । तत्र शब्दोपात्तद्रव्यत्वस्य नीवा- राी शुतबीहिभिरेकार्थसमयायित्वासम्भवादार्थिको विशेषान्तरनियम इति तदभावे तन्नियमत्यागेन तदेव सामान्यद्वार विशेपान्तरमुपादीयमानं प्रतिनि; धिरुच्यते । सर्व एते पक्षा वाक्यपदीयादौ परिश्रमंगालिना मुगमा. 1 तदेयं सर्वथापि सादृश्यमनपेक्ष्य शास्त्रादेव प्रतिनिधिरिति । ननु 'प्रतिनिधिश्च तद्वत्' (जै० ३. ६. ३७) इति तायाधिकरणे श्रुतद्रव्यापचारे प्रतिनिधियारादि प्रोक्षणावहननादिधर्मेबसमानविधानः अतुल्यत्वात् । नित्यत्रीहिद्वारका नित्यास्ते धर्माः । श्रुतद्रव्याभावे भवन्नीवा- रादिरनित्य । एवञ्च यथा नित्यमोमाभिपवादिधर्मेपु नैमित्तिकफल चमसोऽस- मानविधान. तद्वदिति प्राप्ते सिद्धान्तितम् । ना तद्वत् प्रयोजनकत्वात् ' (जै० ३. ६. ३८) नासमानविधान. प्रतिनिधि । किं तर्हि तद्वत् म्याद् यद् 'नीहीन प्रोक्षती'ति, स एवाम्य धर्मविधिरित्यत ममानविधान इत्यथ । कुत । प्रयोजनकत्वात् प्रयुज्यते येन प्रीहि यतो धर्मसम्बन्ध तत्प्रयोजन, नीहिव्यक्ती धर्मसम्बन्धनिमित्तं १. 'तिमि', .. 'क्तया यागा', ३. 'न चाहिरा' स. पाट..

·शुक्त्यादौ रजतादिसत्वनिरासः । । बीहित्वं नीवारगतास्वपि वीहिव्यक्तिपु समानम् । अतो व्रीहिलक्ष्या उभय्योऽपि बीहिव्यतयः समानविधानाः । न तत्स्थानतया प्रकृतिविकारभावेन नीवारेपु धर्मप्राप्तिः । ननु नीवाराः प्रतिनिधीयन्ते, कथं समान विधाना इति । नैवम् । 'अशास्त्रलक्षणत्वाच' (जै० ३.६. ३९) न खल्वेवं शास्त्रमस्ति बीहिस्थाने नीवारा भवन्तीति । अर्थाद्धि प्रतिनिधिः क्रियते । व्रीहिलक्ष्यव्यक्तिसत्त्वसाम- . ादित्यर्थः । स एष सिद्धान्तः प्रतिनिधेः शास्खलक्षणत्वेनावकल्पेत । श्रुताभावे शास्त्रेण खुपादीयमानं श्रुतद्रव्यस्थानापत्त्या यागसाधनत्वेनोपादीयेत । ततश्च 'सोमाभावे पूतीकानभिपुणुयादित्यभावे विधिरिति पक्षे मानपरिक्रयादिसो- मधर्मेषु पूतीकानामिव नीवारादीनां मोक्षणादिनीवादिधर्मप्यसमान विधानता प्रामोति । तस्मात् प्रतिनिधेः श्रुतसामानयिध्यमिच्छता अर्थादेव प्रतिनि- घिरेपितव्य इति । अत्रोच्यते -उक्तं तावत् सदृशेषु नेतरत्रेतरेतरावयवाः सम्भवन्ति, इतरेतरावयवान्तरितानन्तरितादिविकल्पदोपग्रस्तत्वात् । 'सोमाभावे पूतीका- निति पूतीकेषु सोमाभावदर्शनाद् लिङ्गाचेति । ततो न बीय इत्येव नीवा- राः प्रतिनिधेयाः । न चान्तरेण शास्त्रमिच्छया नीवारान् प्रतिनिधाय शास्त्रा- र्थकारी भवति । तस्मादवश्यं प्रतिनिधौ शास्त्रमन्वेषणीयम् । तच्च कियाचोद- नैवेत्युक्तम् । न च श्रुताभावे शास्त्रं प्रतिनिधिमुपादापयति येनानित्यः स इत्यसमान विधानता स्यात् । किन्तु क्रियाचोदनैयाथसामर्थ्यप्रस्ताव उत्सृष्टो बाधकाभावे तथैवावतिष्ठत इति युपपादितम् । तदेवं शास्त्रादविशेपेण प्रति- निधिप्राप्तौ सदृशप्रतिनिधयः शिष्टाचारात् , सदृशोपस्थितिप्राशुभावाद, लोके विरहिविनोदाय सदृशप्रतिनिधिदर्शनाचेत्युपपन्नम् । तथाच 'सामान्य तच्चि- कीर्पा हि' (जै० १. ३. २७) इति सूत्रं यत्र सामान्यं तत् प्रतिनिधेयं, मुख्याभावे तत्समानचिकीर्षा हि शिष्टाचारे दृष्टा लोके वा विरहिविनोदादा- विति व्याख्येयम् । अथवा 'सोमाभावे पूतीकानभिपुणुयादिति शास्त्रमेव सोमे सदृश विशेषणं नियच्छदर्थतो विहितद्रव्याभावे सर्वत्र सदृशप्रतिनिधानं विधत्त इति गम्यते । कथं पूतीकशास्त्रे सदृशविशेषनियमोऽवगम्यते । प्राप्ते २. 'नः स्या', ३. 'नायामर्थ', ४. "निमिनियमः शि'. पाठः । ५. 'घुस' क. पा. १. 'नाच लि' क, पाठः, ·सिद्धान्तसिताजने .. हि सदृशेषु तन्नियमो भवति । तन्नियमाच सदृशविधिमुन्नयतः प्राप्तमितरेत- राश्रयत्वम् । न । अभावे विधौ गौरवं नियमे लाघवमिति तर्किते नियमे तदु- पपादकतया तत एव सामर्थ्यात् सामान्यतः सहशप्रतिनिधौ सम्भाविते तर्कि- तविधिलाघवसामर्थ्यादेव युगपदुभयनिर्धारणोपपत्तेः । अत एव न श्रुतेन प्रतिनिधेर्विकल्पः प्रत्यक्षानुमानयोरतुल्यबलत्वात् । अथाभावे विधौ पूतीकाना- मभिपवादावसमानविधानत्वमाशकय समाहितं सूत्रकृता 'नियमार्था पुनःश्रुतिः' (जै० ३. ६. १०) इति । तत्र शास्त्रलक्षणश्चेत् प्रतिनिधिः श्रुताभावे विहितः स्यात् 'यस्य सर्वाणि ह्वीपि नश्येयुर्दप्येयुरपहरेयुर्वा आज्येन ता देव- ता. परिसङ्घयाय यजेरन्नि'त्यादिवत् । ततश्च फलचमसवन्नैमित्तिकत्वादसामान- विध्यं स्यात् । अत एव समान विधानत्वे शास्त्रलक्षणत्वं बाधकमभिप्रेत्य 'अशास्त्रलक्षणत्वाच', (जै० ३. १. १९) इति सूत्रितम् । भाष्यकारश्च 'अर्थादि प्रतिनिधिः क्रियते । न चार्थेनैतदवगन्तुं शक्यते ब्रीहित्वस्य स्थाने नीवारत्व भवतीति । एवं वदन् सदृशन्यायसिद्धावेव प्रतिनिधेः सामानविध्यं स्यादित्यभिप्रैति । तस्माच्छासलक्षणत्वे प्रतिनिधेषु समानविधानत्वानुपपत्ति- रिति चेत् । उच्यते । इप्यते तावद् श्रीहियवयोः शामलक्षणयोरेव धर्मेषु समानविधानत्वम् । एवं प्रतिनिधावपि भविष्यति । न च श्रुताभावे निमित्ते प्रतिनिधि । किन्तु श्रुतद्न्याभावेन प्रधानोत्सर्गे प्राप्ते तदावश्यकत्वचोदनया तस्यामेव द्रव्यसामान्यप्राप्तौ स्थितायां पूतीकविधि पर्यालोचयतोऽर्थतः सदृशप्रति- निधिनियमविधिमात्रप्रतिभानात् । यद्यपि पूतीकविधी सादृश्य नोपात्तं, तथापि सोमसादृश्यं पूतीके प्रतिसन्दधतः प्रतिपत्तिमाशुभावादौचित्याद् वा सदृशप्रति- निधिनियम उन्नीयताम् । नारिका हि विरहि विनोदाय प्रतिनिधीयते । तस्य च यागसाधनतानिवेशेन फैलचमसवैलक्षण्याद् यववत् प्रोक्षणादिधर्मपु समान- विधानत्वं 'नीहीणा मेधे'त्याद्यनूहश्च सिद्धो भवति । तथा च 'अशास्त्रलक्षण- त्वात्--' (जै० ३. ६. ३९) इति सूत्रमभावे तद्विधिलक्षणत्वाभावादिति व्याख्येयम् । सामान्य तच्चिकीर्षा हि' (जै० ६, १. २७) इति च शास्त्रादपि सदृशमेव प्रतिनिषेयम् । तदमावे तत्समानचिकीर्षा हि लोके दृष्टा विरहि- विनोदनादावित्यभिप्रायम् । 'अर्थाद्धि प्रतिनिधीयते' इति भाष्य च सदृश- १. 'ये', १. "खि. पा., ·५९ . शुक्त्यादौ रनतादिसरवनिरासः । प्रतिनिधिशासस्यैवोदितन्यायानुसन्धानसापेक्षतां दर्शयति, न तु नीवारेषु . मीहिलक्ष्यग्रीहिव्यक्तिसत्त्वसामर्थ्यात् प्रतिनिभानमिति न्याय्यम् । अन्यथा यदि चाहिशास्त्रमेवानुष्ठातुं नीवारेषु व्रीहिव्यक्तय एव साधनतयोपादीयेरन् , तर्हि नीवारेषु चतुष्टिपरिमितेपु निरुप्तेषु व्रीहिव्यक्तीनामल्पत्वेन प्रधाननिवृत्त्यक्षम- स्वशक्कया प्रतिनिध्यनुपादानप्रसन्नः । तथाच सूत्रम् 'अर्थद्रव्यविरोघेऽर्थो द्रव्याभावे तदुत्पत्तिर्द्रव्याणामर्थशेषत्वात्' (जै० ६. ३. ३९) इति । द्रव्यमु- पादीयमानं स्वार्थ निर्वर्तयितुमक्षममित्यर्थद्रव्यविरोधे अर्थ एवादर्तव्यः । अतो द्रव्याभावे तदुत्पतिः प्रतिनिध्युत्पत्तिः । कुतः। द्रन्याणामर्थशेपत्यादित्यर्थः । न च नीवारैरपि तदर्थनितिः । अशब्दं हि कृतं स्यात् । अपिचैवं मुष्टि- मात्रनीहिलामे शेपं नीवारैरभिपूर्येत । न तु तत्यागः स्यात् । 'खादिरं वीर्य- कामस्ये'त्यादिगुणकामाश्च कदरप्रतिनिधावपि प्रसज्येरन् । तत्रापि खदिर- लक्ष्यखदिरब्यक्तीनामेव यागसाधनत्वोपगमात् । अत एव च मौद्गश्यामा- फादिचरौ मुद्गाद्यपचारे तत्सदृशमाषा वरकाः कोद्रवाश्च प्रतिनिधेया इति प्राप्ते 'अयज्ञिया वै माषा वरकाः कोद्रवाः' इति प्रतिपिद्धाः प्रतिनिधीयमाना यज्ञातामापादिताः स्युः । तस्मान्न प्रतिनिधेया इत्युक्तं 'प्रतिपिद्धं चाविशे- पेण हि तच्छृतिः' (जै० ६. ३. २०) इति । 'न देवतानिशब्दकियमन्या- र्थसंयोगात्' (जै० १. ३. १८) इति पूर्वसूत्रान्नेत्यनुवर्तते । प्रतिपिद्धं न प्रतिनिधेयम् , अविशेषेण हि निषेधश्रुतिरित्यर्थः । तत्र यदि मुद्गावयवाः श्यामाकावयवाश्च मुद्ादिरूपावच्छेद्या उपादीयेरन् , तदा मापाद्यवयवानां मुद्गादिविवावर्जनीयायतिकानामप्या(त्यात्वा)प्राप्तेः प्रतिपिद्ध न प्रतिनिधेयः मित्यनारभ्यमेव स्यात् । शास्त्रादेव तु सदृशप्रतिनिधिप्राप्तौ प्रतिषिद्धं न प्रतिनिधेयमित्यारम्भः स्यादर्थवान् । तस्मात् प्रतिनिधिमात्रं सदृशप्रतिनि- धिनियमो वा शास्त्रादेव । अत एवैतन्निरस्तं शास्त्रादेव चेत् प्रतिनिधिः बीस- पचारे यवाः कस्मान्न प्रतिनिधीयन्त इति सदृशे बुद्धिप्राशुभावालोकदर्शनात् सशनियमाद् वेति दर्शितम् । किं पुनः सादृश्य, कचिदवयवसन्निवेशविशेषः । क्वचिद् गुणभेदः । कचिदन्यदित्यनियमः । विहितक्रियान्वयादभ्यर्हिततया तु सन्निवेशसदृशाः हाति शा' ख, पाठ.. 'मात् । तस्मान् प्रतिनिधिमात्र' क. पार:. २. 'बेतरनि' ख. पाठ:.

·" सिद्धान्तसिद्धाञ्जन प्रतिनिधीयन्ते नीवारादयः । एवमपि प्रकृतापूर्वसाधननिवेशेन यथाविहित धर्माणामतिदेगानपेक्षया सामानविध्योपपतेः। फलचमसे तु नैमित्तिके स्या- दसामानविध्यमभिषवादेः । ऋतौ नित्योपकारकस्य नित्यद्वारसम्बन्धानपवा- देनानित्यद्वारसम्बन्धविधानासम्भवात् । एवं 'नीहीणां मेधेति मन्त्रानूहश्च स्यात् । तत्स्थानतया नीवाराणा सादृश्यात् ताच्छन्योपपत्तेः । एवञ्च यत् प्रत्यक्ष शुक्तौ रूप्यसारूप्यं तच्चाकचक्यं गुणभेद एव, न तु रूप्या- वयवः । अपिच पृथग्भूतभूतसमावेशे नैकैकस्यावस्थाभेदपरिणामः, किन्तु समुदितस्य । 'समेत्यान्योन्यसयोगं महदादयोऽण्डमुत्पादयन्तीति स्मरणात् , त्रिवृदेकावस्थाभेदस्य 'यदग्ने रोहितं रूपमित्याचाम्नानाच । तत्र पार्थिवांश शुक्तिपरिणामिनि तेजोऽशो रजतपरिणामीति विप्रतिषिद्धम् । अपिच शुक्ती रजतावयवस्य रजतत्वेऽपि गवयवल्मीकादौ गोघटादिसादृश्यस्याताज्जात्येन तद्धमस्य सतल्यातित्वानिर्वाहादनिर्वचनीयख्यातिरवश्यमेपितव्या । एवञ्च पुरुपमृगवद् विजातीयद्वयसम्पिण्डे वस्तुस्वभावशब्दव्यवस्थाहेतुगवेषणादिले. शोऽपि न भवति । भूतेषु पुनरितरतरसमावेशस्यागमिकत्वेन वैशेप्यं व्यवस्था- हेतुरुपगम्यते गत्यभावात् । एतेन मरुमरीचिकादावुदकप्रमो ब्याख्यातः । भौतिकद्वयसमावेशस्य वा समाविष्टभूतावस्थाभेदे विजातीयपरिणामद्वयस्य वा मानशून्यत्वात् ॥ स्थमादिषु परोक्तोपपत्तिदूषणम् । स्वभश्च न पारमेश्वरी सृष्टिः, न वा यथार्थः । किन्तु दुर्निरूपोऽध्यास इति मायामात्रसूत्रोदाहारेण व्युदपादि । स्वादेहे च शयानदेहाभेदव्यव- हारोऽहमुपग्रहेण तदभेदारोपादुपपद्यते । अत एवामुपग्रहाभेदारोपादव- बुद्धदेहेऽपि वाधमनपेक्ष्य स्वामसरूपदेहाभेदव्यवहारः अमुनेव शरीरेण स्वर्ग- मभ्यगमं किलेति, न तु भेदामहात् । अभेदव्यवहारस्य विशिष्टज्ञानसा- ६ ध्यत्वात्। 'र'म.पा.

·. स्वमादिषु परोक्तोपपत्तिदूपणम् । पीतः शङ्ख इत्यादौ च न भेदामहगर्भ विशिष्टज्ञान, पीतिमशङ्ख- वादेरेव स्वस्वासाधारणरूपस्य स्वदभिमतभेदस्य ग्रहणात् । तदसाधारण्य न गृह्यत इति चेत् । न । तदवच्छेदकरूपातिरिक्ततदसाधारण्यानिरूपणात् । पीतिमायेव गृह्यते न तदवच्छेद्यं द्रव्यमिति चेत् । तथापि विशेप्यशहाद्यवृ. त्तिपीतिमादिप्रकारकतयान्यथाल्यात्यापत्तिः । न चान्योन्यानपेक्षयेह विशेष्य- विशेषणतामहः । पति तपनीयं पीतः शङ्ख इत्यादिप्रत्ययाविशेषे विषयवै- लक्षण्यायोगात् । एवमुपस्थितभेदाग्रहादेव विशिष्टव्यवहारोपपचौ शुक्तयादी रजतादिसत्त्वकल्पनानर्थक्याच । एतेन रक्तस्फटिकविनमयाथार्थ्याय परस्या- दृष्टजपाकुसुमप्रभाव्याप्त्युपगमोऽपि व्याख्यातः । हन्तवमनिर्वचनीयख्याता- वपि कथं पीतशहादिविभ्रमाः, पीतिमद्वयं हि न प्रतीयते । भेदाग्रहश्चेद् वर- मुपस्थितपीतिमशस्योरेवास्तु अभेदारोपध, कल्पनालाघवात् । पीतिमोप- स्थिती दोषाच्छादितशुक्लिमनि शखे पीतं तपनीय पीत बिल्वमित्यादिवत् पीत. शङ्ख इति सामानाधिकरण्यप्रत्यय आरोप सम्पद्यत इति चेत् । किमेवमुक्तं भवति । उपस्थिताभेदाध्यास इति । ततश्चान्यथाख्याति । अनिर्वाच्यरजतादिकल्पनानर्थक्य च । उच्यते-ख्यातिवाधाभ्यामन्यत्रानिर्वचनीयावश्यम्भावे पीतशड्स- विभमादावन्यभाख्याती मतव्याकुली मा भूदित्युपस्थिताभेदारोपमनिर्वचनी- यमिप्यते । अथवा मा प्राहि पीतिमा पित्तद्रव्ये चक्षुरुपाश्रये । स्फटिके प्रतिबिम्बो वा लाक्षादेरिति लक्ष्यताम् ।। अध्यासहेतुसामग्ये तत्र दोपतयैनयो । पीतिमादिग्रह यावदध्यासो न विलम्बते ।। स चानिर्वाच्यविषयो निश्शनमुपपद्यते । गृह्यमाणस्मर्यमाणारोपभेदश्च मा म भूत् ।। इति । १ 'मो म्या', ३ 'वेऽपि पीस पाठ.

·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने चक्रता च सन्निवेशमेदो युगपदेकस्य विष्वग्देशसम्बन्धहेतु । स चानिर्वाच्य एवेति न सत्स्यातिः । अथापि निरुक्तसम्बन्ध एव चक्रता स्यात् । तथापि तत्र क्रमिक योगपद्यग्रहादन्यथाख्याति स्यात् । चक्रप्रमिती हि न तदन्तरालाग्रह एव, सम्बन्धयोगपद्यानुभवस्य सर्वजनीनत्वात् । प्रति- चिम्बभ्रमेषु च नोपाधिपतिहतनयनपरावृत्त्या तदाभिमुख्याधगृहीतभेदमुखप्र- लिपति , तटाकतरुप्रतिविम्बभ्रमे तदसम्भवादित्युक्तम् । कम पुन सिद्धान्तेऽपि प्रतिबिम्बभ्रम. , यथा दृष्टविशिष्टाध्यासे बिम्बप्रतिविम्बाभेदविरोधात् । मुखे तु यथादृष्टरूपभेदाध्यासेऽक्षिसम्बन्धो हेतुरिति । सत्य, स कपोलादिस्वभागेन खभावादस्ति । अथवोपाधिना चक्षु प्रतिसोत प्रवर्तितम् । मुखे सयुज्य पाश्चात्ये रूपभेद विकल्पयेत् ॥ इति न शङ्कातक । न च दिशामनेकत्वेऽपि प्राच्यादयोऽव्यवस्थिता सर्वगताश्चेति मान- मस्ति, अनन्ता हि दिश इति श्रवणस्य बोध्यबुद्ध्यपेक्षत्वात् । अन्यथा च- तस्रोऽष्टौ दशेति दिक्सख्यानियमायोगात् । 'यत्रासा दिशामन्त' इत्यादिविरो- धाच्च । अतो न दिगन्तरनिरन्तरभानमात्र दिमोह , किन्तु देशभेदेन प्रथ- मादित्यसम्बन्धाधुपाधिव्यवस्थितभेदासु दिशासु व्यत्यस्याध्यासोऽनिर्वाच्य एव । द्विचन्द्रविभ्रमे च देशभेदशिष्टयेन भेदाध्यास एव । एवं हि सामग्रीभेदक- स्पना सानुभवविरुद्धग्रहणद्वयफल्पना चन्द्रदेशान्तरनिरन्तरभानकल्पना मा- ह्याकारगतद्वित्वस्य नैत्रवृचितिद्वित्वस्य वा चन्द्रस्वरूपभेदामहकल्पना चेत्य- मूला कुसृष्टिरनाभयणीया । अपिच, देशे वा नैनवृत्तौ वा तदापेक्षामतिर्न न । अपेक्षावुद्धभिव्याच द्वित्वं चन्द्रेऽधिगम्यताम् । भेदेन चन्द्रमाराप्य प्रथम तदपेक्षया । तत्राभिव्यज्यमान तु द्वित्व प्रत्येत्यनन्तरम् ।। सदेव सर्वविभ्रमैकरूप्ये सम्भवति शुक्तिरूप्यमरीच्युदकादौ सत्याति, पी. तशवरक्तम्फटिकप्रतिनिम्बालातचक्रद्विचन्द्रादावल्यातिमन्यधारयाति वोपयते , १ प. पाठ ·अविद्याया अप्रामाणिकता । वैदिकविडम्बिनस्तन्त्रजडस्य शीलानुरूपमर्थतत्त्वनिरूपणमित्युपहास्यम् । यत्तु अत एक सर्वानुपपत्तिपरिहाराय यद् यथानुभूयते तत् तथैव भगवत्सङ्कल्प. नामयमुपपद्यत इति, तदिदमतिभक्तयभिनयमानम् । तद्धि यदि किञ्चित् तदुपाधावेव प्रतीतसत्त्वसमयावच्छिन्ननिषेधप्रतियोगितावच्छेदकरूपवदुपग- म्यते तदेव तस्य मिथ्यात्वमायातम् । यदि न, बाध्यबाधकव्यवस्थानुपपत्ति । न च तदेकानुभाव्यतया तरकालावसानेऽपि सुखादेर्बाध्यता। न च सत शुक्तिरूप्यादेरेकानुभाव्यतानियम , तादृशानेकानुभाव्यतासम्भवात् । स्वाम स्यापि स्वमसृष्टानेकपुरुषानुभाव्यत्वसम्भवात् । तद्याथापिगमस्य द्रष्टरि दृश्ये चाविशेषाद् , मिथ्यात्वे चारोप्यस्य वस्तुतत्त्वाजानोपादानसत्त्वावभासतया तनिषेधविकस्पितवस्तुतत्त्वावभासेन बाध इत्युपपन्नम् । तद् यदि शुक्तिरू- प्यादि भगवत्सकल्पनामय यदि वौचित्यादविद्यामय, सर्वथापि स्यातिवाधा भ्यामनिर्वचनीय मिथ्या युक्तम् । एवमनाद्यविद्यापि तमैवानिर्वचनीयति न्याय्यमुपगन्तुमिति ।। अविद्याया अप्रामाणिकता। य पुनरीदशाविद्याया न प्रमाणमिति तत् तथैव । यद्यनधिगताधिगम प्रमाणमनाधितानुभवो वा नह्मज्ञानगोचरमज्ञानान्तर प्रमाणेन साध्यते, अन- वस्थापातात् । नापि स्वयमेव स्वम्यानधिगतिः, अज्ञानस्य स्वपरनिहित्यो पगमादिति शकयम् । तदसिद्धिप्रसङ्गात् । प्रमाणवृत्तेरजानावसादेन विषया वभासफलत्वात् 1 यथाहुः- "अज्ञातत्वक्षति युन्मान मानत्वमश्नुते । मानादनातता चेत् स्यान्न सा तत्फलमिप्यते ।।" इति । अथानधिगति नाभाव एव मानवृत्युपजीव्यो न भावरूपमनान, चानानेऽपीति स्यात् । तदपि प्रमेयमिति चेत् । तर्हि न प्राध्यानवृत्तेरवभामेत । भासते च सर्वमानवृत्त्युपरमेऽपि सुप्तावनान, न किदिवेदिषमिति प्रतियुद्ध- प्रत्ययगति । यथा चाहु पाट ·सिद्धान्तसिद्धाजने "अविज्ञातः प्रमाणानां विषयो वादिनां मतः। न तस्य मानतः सिद्धिस्तत्सिद्देः प्राक् प्रमागमात् ॥" इति । न चाज्ञानमवाध्यमोपनिषदानामनिक्षिप्रसनात् । अतो न मानगम्य- मज्ञानम् । तदप्याहुः "वस्तुनोऽन्यत्र मानानां व्याटतिर्नहि युज्यते । अविद्या च न वस्त्विष्टं मानाघातासहिष्णु ते ॥" इति । अपिच प्रमाणावसेयत्वमज्ञानस्य सविषयस्यैवेति प्रमाणवृत्तिविपये स एनाज्ञानानुभवविरोधः । अर्थाव्यभिचारितानुभवमात्रं तु प्रमाणमर्थक्रियास- मर्थविषयानुभवमात्रं वाजानेऽपि स्यात् । न जानामीत्येवमादेरनुभवस्य तथा- भावात् ॥ न जानामीत्यभावाविषयता। यतु सम्प्रतिपन्नज्ञानाभावगोचर एवायमनुभवो लाघवादिति । तन्न । प्रतिविपर्य प्रतियोगिभूतज्ञानानन्त्येन तज्ज्ञानस्य दुर्घटत्यात् । घटज्ञानमिति साजात्यात् मुघटं तदिति चेत् , तथापि न किञ्चिज्जानामीति भिन्नविषय- संस्थानज्ञानामावानुभवानुपपतेः । न च प्रतियोगिविशेषज्ञानमनपेक्ष्य विशे- पाभावज्ञानमुपपद्यत इत्युदितम् । अपिच प्रतियोगिनि घटादिज्ञाने ज्ञाय- माने घटादिरपि ज्ञात एवेति तदज्ञानानुभवानुपपचिः । यत्तु अविशदस्व- रूपाभासं ज्ञानं विशदस्वरूपज्ञानाभावानुभवाविरोधीति, सत्र स पृष्टो व्या- चष्टाम् । किमविशदस्वरूपविपयत्वमिति । न तावदभाननिरूपकतारभा. सिनं, प्रागेवामावनिरूपणादायस्य प्रतियोगितज्ञानस्य च सविषयम्या- ययजेयत्यान् । नाप्यविद्यमानज्ञानावच्छेदकतया परोक्षावमासित्वम् । प्रतियो- गिज्ञानस्याम्यैर विद्यमानस्यापरोक्षावमासरूपत्वात् । तदपि विषयांशे. परो- क्षायभासमिति चेन् , तथापि कथशिनानामीत्यनुभवः प्रसज्येत । परोक्षा- वगतमपि हि धर्मादि जानामीत्येव प्रतिपद्यामहे । अथानन्यद्वारविषयावमासे शाने जानामी यनुभवो नान्यथेति चेत् । ननु तथैवादी भविपत्ति । न गल ·परमतम् । तत्र विषयज्ञानद्वारभूतमस्ति, सुतरामज्ञानानुभवविरोधात् । ज्ञानावच्छेदक- तयां तु सर्वमेव जानामीत्यनुभूयत एव । अत एव केचिदनुव्यवसायवादि- नोऽन्यज्ञानावच्छेदकतयापि विषयमाने प्रामाण्यस्वतस्त्वमिच्छन्ति । न च कस्यचिदेकस्यैव ज्ञानस्यायममानानुभवः, घटं न जानामीत्याद्यविशेषानुभव- विरोधात् । अपिचैवं स्मर्यमाणेऽर्थे न जानामीत्यनुभवप्रसङ्गः । विद्यमानस्यापि स्मरणस्य तत्तयेदानीमविद्यमानपूर्वानुभवावच्छेदकविषयावभासत्वाद् भाव्य- नुभवान्तरानुत्पादस्यापि तन्त्र विद्यमानत्वाच्च । अज्ञानानुभवे सति विषयो विविच्यते । न तदनुभव आपाद्यः, न हि निमित्तमस्तीत्यारोप इति न्याया- दिति चेत् । तर्हि यथानुभव विषयो विविच्यताम् । न खलु किश्चिदज्ञानं जानामि कथञ्चिन्न जानामि चेति कश्चिदनुभवति, येन ज्ञानविशेषाभावविषयो विनीयेत । न वा अनानस्य शब्दवृत्तेरिव विषयावापस्तदुद्वापो वा, अमो- च्छेदप्रसङ्गात् । अपिच न जानामीत्यपरोक्षमनुभूयते सुखादिवदिति न जानाभावविषयोऽनुभवः ।। परमतम् । परमते तस्यानुपलब्धिलिङ्गत्वोपगमात् । यथोक्तं श्रुतप्रकाशिकायां- योग्यानुपलब्धिर्नाम भावरूपावस्थान्तरोपलब्धिः । पिण्डत्वाद्युपलब्धिरेव हि घटस्य योग्यानुपलब्धिः। अतीतकालावच्छिन्नज्ञानाभावो नाम ज्ञानस्य सङ्कोचो- ऽर्थान्तरज्ञानं वा । पूर्वकालीनगजज्ञाने चुभुत्सिते सत्कालस्वापादिप्रतिसन्धान घटादिज्ञानप्रतिसन्धानं वा गजज्ञानस्य योग्यानुपलब्धिः। सा च लिङ्गतया पूर्व- फालीनज्ञानाभावनिश्चायिकेति । अपिच ज्ञानम्यावस्थान्तरमभावो यदि तत्का- लविषयान्तरज्ञान तत्प्रतियोगिनिरपेक्ष स्वयम्प्रकाशत इति न जानामीत्यनुभव. विषयत्वानुपपत्तिः अभावव्यवहारे परं प्रतियोगिज्ञानापेक्षेति हि ते मतम् । अ- थापि प्रतियोग्यपेक्षया तदभावनया प्रकाशेत, ज्ञानाज्ञानविषयभेदानुमवापत्तिः। पटं न जानामीति च तदभेद एवानुभूयते । न च तदा तद्विषयमेव ज्ञाना- न्तरमनुभूयत इति युक्तं, म्यविषयरूपितप्रकाशम्बभावत्वात् । न च मुझे १. नचिरा पार 1 ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने रन्यन्न निर्विपय घटादिज्ञानस्यावस्थान्तरमभावोऽस्ति, यो घटं न जानामी- तीदानीमध्यक्ष्येत । अथ स्वगोचरविकासावस्थमेव ज्ञानं घटादिज्ञानामावतया गृह्यत इति चेद् , एचमप्यज्ञानसविषयत्वानुभवानिर्वाहः । तस्मादात्मानं मेरु- मन्यं वा न जानामीति तदेकावभासविषयावच्छिन्नभावरूपाज्ञानानुभव एवे- ति साम्प्रतम् । एवं सति प्रतियोगिज्ञानोपायगवेपणालेगोऽपि न भवति । यत्तु - ज्ञानविरोधित्वादिना अज्ञाने प्रत्येये प्रमाणज्ञानाद्यवच्छेदक- तया विषयावभासविरोधस्तवापीत्यादि । तत्र वदामः-मामन्यं वा न जानामीत्यज्ञानेऽवच्छेदकतया विष- योऽवभासते, अज्ञानस्य सविषयत्वोपगमात् । ज्ञाने तु तत्प्रतियोगितासम्ब. न्धेन तद्वारैव । यथा ज्ञानाभावाज्ञानमते घटीज्ञानमिति प्रतियोगिज्ञानद्वारा तदवच्छेदकतया घटादिरवभासते । यथा वा प्रामागमनमिति स्थितौ वा गत्यभावे वा विरोधिगमनद्वारैव कारकतया ग्रामः, तद्वत् । ननु ज्ञानमपि स्वतः साश्रयविषयमेव निरूप्येत । सत्यं यत्र ज्ञानमेव निरूप्येत यथा घट जानामीति । अज्ञाने तु निरूप्ये तदवच्छेदोपहृतविपयमेव तदज्ञानगोचर- ज्ञानाविशेपं निरूप्यते । समानाश्रयविषयतया च केवल विरोधित्वावभासः । किन्तु सा नाज्ञानाद्वारिकेति न विरोधितैव, अज्ञानाद्वारकसमानविषयमावि- तया च न विरोधित्वनमः । तत्रैवं सति न विरोधिविज्ञानं प्रथमं निरूप्यते, अज्ञानकावभासत्वात् । न चैया गतिरन्यस्य यटज्ञानस्य वान्यस्य वा घटज्ञाने- भारस्य घटौविषयत्वेन ज्ञाने तद्विपयावच्छेदावभासस्य तद्वार बानुपपत्तेः । तथा च प्रतियोगिभूतज्ञानावच्छेदकतया विषयावभासे सत्यज्ञानानुभववि- . रोधः । यदपि तद्विपयज्ञानप्रतिवन्धकत्वलक्षणाज्ञानसविषयत्वानुभवविरोधात् तनिरूपकप्रमाणज्ञानापच्छेदकतया विषयोमानं तवाप्यापनमिति । तद. प्यत एव विपन्नम् । न हि सविषयत्वमज्ञानस्य तद्विपयज्ञानप्रतिवन्धकत्वम् । तस्मिन् सति तदनुत्पचिप्रसन्नात् । किन्तु विपयोपरक्तव्यवहारयोग्यताकत्व. . ४ २. 'ना', ३. 'टादियि', ४. वोपर', ५. 'य', १. अप्रगरा पाठ.

·. परमतम् । मेव ज्ञानादिवत् । तच प्रमाणज्ञानमनवेत्यापि सुनिरूपमिति । अत एव न भावरूपाज्ञानान्तरकल्पनागौरवम् , अज्ञानानुभवस्यानन्यविषयत्वात् । यद्यपि प्रमाणज्ञानाभाकव्यवहारो न लोकसिद्धो न प्रतिपेद्धव्य , तथापि तदेवाज्ञानं स्वोपनेयविषयकतत्प्रतियोग्यपेक्षया तथा व्यवयित इति व्यवस्थाप्यते । न च प्रमावृत्त्यद्वारवेद्यावच्छेद्याविद्यानुभवायोग , अन्याज्ञान एव तदवच्छेद्यत्व- विश्रमोपपत्ते । अन्यत्र तदवच्छेदके सुखशुक्तिरूप्यादिसम्भेदविभ्रमोपपत्तेवी। न च लाघवादभ्युपगतज्ञानावस्थाभेद एव न जानामीत्यनुभवविषय स्यादिति युक्तम् । प्रमाणज्ञानप्रागुतरावस्थबुद्धिसत्त्वस्यावृत्तिविषयेऽस्मदिष्टाज्ञानानतिरे- फाद्, नित्यज्ञानस्यावस्थाभेदपरिणामानुपपत्तेरुक्तत्वात् । यत्तु अविपरिलोपिनो ज्ञानस्य तारतम्यवचनमुदाहारि अविद्यया तिरोहितत्वाच्चेत्यादि, तद् बुद्धिसत्त्व शुद्धितारतम्येन ज्ञानशक्त्यभिव्यक्तितारतम्यविषयम् । अभिव्यक्तिश्च न विका- सपरिणाम , किन्तु तमोगुणवरणभेदे वुद्धिसत्त्वप्रसरोपाधिदर्शितबहुविषयत्वम् । तथा च श्रूयते 'पुरुषे त्वे वाविस्तरामात्मे'त्यादि । तदनिर्वचनीयाज्ञानमेकमेव प्रतियोगिविकल्पेन ज्ञानाभावानुभवालम्बनमिति युक्ततरम् । अनन्तावस्था भेदविषयत्वे मम मेरुजानं नास्तीत्यादिव्यवहारस्य गौरवात् । यत्तु- ज्ञानविरोधित्वादिना अज्ञानाध्यक्षानुपपत्ति., इदानीमसति विरोधिभूतज्ञाने तद्योग्यतामात्रस्यायोग्यत्वादिति । तद् ज्ञानमात्रविरोधित्वानुभ- वोपपादनेन प्रत्युक्तम् । तद्योग्यताया अपि फलबलेनाज्ञानसाक्षियोग्यत्वोपग- मात् । तद्विरोधी चाज्ञानाद्वारकतद्विपयावभास । स च प्रमाणद्वारकोऽन्यथा वेत्यन्यदेतत् । परोक्षेऽपि विज्ञाने विषयसत्तामात्रावरणनिवृत्तिरिष्टैव । तथा चानन्तरमेव वक्ष्यते । एवमपि ब्रह्मात्मनि परोक्षत्वादिविभ्रमानुरोधात् ताक- दज्ञानमनुवर्तते, स न यादवगतिपर्यन्तमवभासते । तावच नावगतिपर्यन्त मवभासते, स यावनिश्शेपमसम्भावनादिविनिवृत्तावशेषविशेषनिषेधविकल्पवृ- तिमवभासयति । तथापि न परोक्षावगते न जानामीत्यनुभवप्रसङ्ग , तदक्षाने तज्ज्ञानसामान्यनिरूप्यरूपभेदापायात् । किन्तु ब्रह्मात्मान शास्त्रादमि, पर न साक्षादित्यनुभूयत एव तदज्ञानम् । न चात एव साक्षात्कारामावविष. योऽयमनुभव । जिज्ञासापि चेत् तद्विपथैव स्यादप्रतीतरूपान्तरनिपया वेति . . १ 'स्वता', १ दिअ', ३. 'यस्य॑वच पाठ .

·सिद्धान्तसिद्धाजने साम्प्रतम् । अनन्यथासिद्धाविशेषाज्ञानानुभवजिज्ञासाधनुरोधेन भावरूपाजा- नक्लप्सौ तद्विषयत्वे लाघवाद् , अतिरिक्तज्ञानाभावविषयत्वे च न लाघवमि- त्युक्तम् ॥ तिरोधानम् । यदपि नात्मनोऽज्ञानानुभवः सम्भवति, मुक्तिदशानिर्विशेषस्वरूपा- नुभवस्वभावत्वात् स्वभावादज्ञानानुभवत्वे चानिर्मोक्षप्रसङ्गादित्यादि । तदपि तन्त्रविनेयदासजनरञ्जनमात्रम् । प्रागागमिकज्ञानादात्मनोऽविद्ययैवाविद्योपमृ- टावभासस्वरूपत्वात् । इदमेव च स्वरूपावभासस्वभावस्याप्यात्मनोऽनाद्यवि- धातिरोधान यदुत न प्रकाशते नास्तीति व्यवहारार्हतापादनरूप न प्रकाश- नाशादिः । अत एवाज्ञानानुभवात्मप्रकाशतिरोधानयोरनादितया अव्यतिरेका- दन्योन्याश्रयो निरस्तः । एवं सति सत्तैया तिरोधायानुभूयमानस्याज्ञानस्य प्रातीतिकत्वं तत्त्वज्ञाननिवर्यत्व या न स्यादित्यादि निर्विपयाटोपस्तान्त्रिक- स्योपहास्यः । न हि साक्षिणाभूतेनाज्ञानमनुभूयते, अनुभवत एव साक्षि- स्वात् । विषयदर्शनोपाधिक हि तत् । तन्मूलश्च परागर्थानुभव इति न तिरोधानादिकल्पनानर्यक्यम् । अत एवाजानप्रयुक्तत्वादज्ञानादिविपर्यासात्म- ताया नानिर्मोक्षप्रसनः, विपर्यासस्य स्वरूपप्रतिष्ठाविरोधित्वात् । न च कचि- दपि विपर्यासस्वरूपेण वाध्यते, सर्वत्रैव विषयोपधानबाघेऽपि बोधस्वरूप. परिशेपात् । यथाः 'न बोधो बाध्यत' इति । न हि तदनुभवत्वं तस्यौपा धिकं बाधितमिति स्वरूपयाधोऽपि, नलकाधुपाधिकदीर्घत्वादिबाधेऽपि नमसः स्वरूपपरिशेपदर्शनात् । अन्यथा अचेतनत्वापत्ते. । बोधस्वरूपभेदश्च निरा- कृत.॥ . - . अधिशदाचभासः। यदप्यविद्यावृत प्रम न किश्चित् प्रकाशेतेति स्वभावहानिः । किञ्चित्म- फाशे वा साशत्वमस इत्यादि । तदपि न । राहुअस्तेन वदविद्योपसृष्टस्यैव , 'च', २. 'सस्वरूपस्च', 'साति स.पाठ..

·अविद्यानुमाने पक्षनिष्कर्षः। ६१ प्रकाशोपगमात् । सोऽयमविशदावभासो नाम यदविद्यावग्रहावभास , न तु सार्शसविशेषस्य सतो विकलावभास । भासमानरूपेणैव वैशद्यावैशद्यविकल्पस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । अन्यथा न किञ्चिदपि विशदावभास साद्, एक- स्थापि हेतुस्वरूपकार्यतो यावद्विशेषस्य सर्वदेव रधिगमत्वात् । "नकन परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुष कचित्" इति तुपर्णः । न हि यत् प्रकाशते तद्विशदमेवेति नियम. , अज्ञानावच्छे. दकतया अविशदमवभासात् । तदवभासस्य च तदज्ञानसशयादिसहत्यमेवाव- शद्यम् । न त्यशान्तरज्ञानसाहित्य, तस्मिन् प्रकाशमानेऽप्रकाशमाने तदवै- शयग्रहणायोगात् । न च तत्त्वज्ञानेनाज्ञानोपसर्गलक्षणावेशद्यसाधे ब्रह्म विशद- स्वरूपावभासमाधीयते, येन तदात्मनो मुक्तम्यानित्यता स्यात् । हन्त- तस्य स्वभावत्वे अज्ञानादिविरोध । न, नैसर्गिको हाविद्योपसर्गावभासविपर्यास । स च न स्वभाव विहन्ति अगादिम्वभावमिवोरगादिविपर्यास इति । अथवा यावद्विशेषनिषेधविकल्पाखण्डाकारमानवृत्त्यभिव्यञ्जनमेवावभा- समात्रस्य ब्रह्मणो वैशद्य , सर्वस्यैव मानवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्यतादाम्येनैव विश- दावभासित्वात् । एवचाविद्यादिबाधे वैशद्यावैशद्यविकल्पातीतप्रकाशानन्दस- चामात्रस्वरूपनिष्ठाकैवल्ये नानित्यत्वशावकाश इति । तस्माद् ब्रह्म न जानामि धर्म चेत्यविशेषत । अध्यक्षानुभवो युक्त्या भाचाज्ञानकगोचर ॥ . अविद्यानुमाने पक्षनिफर्प.। अनुमानमपि । अत्रानधिगततयाभूतार्थनिश्चयमान पक्ष.। अपरोक्षव- दज्ञानाद्वारकविपयावभासितया मानतया च परोभनानस्यापि स्वोद्भासिताकारा- ज्ञाननिवर्त फत्वोपगमेनायाधात । अत एवोक्तमाकरे 'परोक्षे सुपुतिन्यावृत्तिमात्र क्रियते' इति । अपरोक्षवत् परोक्षम्यार्थविशेषरूपानवभासितया तत्सशयाउनुकू- लमज्ञान तिष्ठत्येव । मुप्तो तु सामान्याकारज्ञानमपि नाम्तीत्यभिप्राय । न च ज्ञानाभाव इति प्रतियोगिनिरूप्यरूपभेदादज्ञानादतिरिच्यते । अवृत्तिवि- १. 'शवि, १. 'हमें पाट:.

·- ६२ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने यये बुद्धिसत्त्वस्यापि तदात्मनैव ज्ञानाभावत्वात् । अन्यथा सुप्तादावन्यो जा- नाभावः, अभ्यश्च जागरादाविति तदनुभवविषयभेदकल्पनागौरवात् । तथा च सुप्तिव्यावृत्तिमात्रमिति तद्विपयाज्ञाने सत्येव ज्ञानाभावव्यावृत्तिरनुमित्यादिनान- रूपा कियत इति न व्याख्येयम् । न च मौढ्यमज्ञानादन्यत् । अत्राहं मुह्यामि इदमह न जानामीति तुल्यानुभवत्वात् । न च "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः" 'मूढोऽयं नाभिजानाति', 'अज्ञानमूढो जन.' इति भेदव्यपदेशादतिरेकः शङ्कया, तस्यैवाश्रयविषयोपाधिभेदेन प्रतियोगिनिरूप्यानिरूप्यरूपभेदेन वा स्वरूपावरणरूपपाधान्यभेदेन वा निर्देशभेदान्यथासिद्धेः। 'अज्ञोऽयं न विजा- नाति', 'जानन्त एव जानन्ती' त्यादिवद् विषयवैशिष्ट्याद्वा। तथा च परोक्षे मौ व्यव्यावृत्तिमात्रं क्रियत इति तदाकारज्ञाननिवृत्तिमात्र क्रियत इति पर्यवस्यति । अन्यथानुमानादि न मान स्यात् । "अज्ञातत्वक्षतिं कुर्वन्मान मानत्वमश्नुते" इति युक्तम् । शब्दलिहावगतेऽपि वस्तुरूपे कदापि न जानामीत्यननुभवेन तदाकाराज्ञानसत्त्वे मानाभावाच्च । प्रामाणिके हि तरसत्त्वे तदाकारवृत्तिपतिय- न्धाद् वा तदाकारवृत्त्यसमवहितसाक्ष्यभावाद् वा तदज्ञानानुभव एवेति क. ल्प्येत । अन्यथा शीताननुभयो रहेरुष्णवृत्तिप्रतिबन्धादिति कल्प्येत । अव- गताकारे संशयायभावेन तदनुमानायोगाच । अन्यथाकारान्तरसशयादध्यक्षे- ऽपि तदज्ञानानिवृत्तिप्रसङ्गात् । यद्येन ब्रह्मापरोक्षमनपेक्षणीयम् प्राप्तं , शाब्द- ज्ञानादेवाविद्यानिवृत्तौ कृतकृत्यत्वादिति चेत् । न । तस्य भेदविकल्पापरोक्ष- विपर्याससहस्य सत्तामात्राज्ञानविरोधित्वेऽपि ब्रह्मात्मानं शास्त्रादमि न सा- क्षादित्यनुभवालेन तत्र परोक्षत्वादिविश्रमानुकूलाज्ञानस्य साक्षादनुभवनिवर्तनी- यत्वात् । निसर्गनिरंशेऽपि ब्रह्मणि नास्ति निर्विशेषमद्वितीयं ब्रह्म नाहं ब्रझे त्येवमयिद्ययैव तदंशभेदारोपेण तवावस्था , अविरोधात् । तत् किं प्रतिविषयं प्रत्याफार चाज्ञानानि भिधेरन् । ओमित्येके , यानि नाम तूलाज्ञानान्युच्यन्तेऽवस्थाज्ञानानि च । - .. 'ति व्या', २. 'रा', ३. पति विप'प्र. पाठः, ·- अविद्यानुमाने पक्षनिष्कर्षः।। एकस्यैव तदाकारनिरूपणीयरूपभेदा इत्यपरे, ये नामावरणभेदा उच्यन्ते । तस्यैवांशभेदा इत्यन्ये । आद्यपक्षे ज्ञानादज्ञानस्यैव निवृत्तिः । द्वितीये तद्विपयताविशिष्टरूपस्य । तृतीयेंऽशभेदस्यैव । सोऽपि ह्यज्ञानमेव तमोश इव तम इति न ज्ञानेनाज्ञानं निवृत्तमित्यनुभयविरोधः । अन्ये तु सर्वथा दुनि- रूपरूपमखण्डमेकमेवाज्ञानं तत्तदवच्छेदेन ज्ञानादमिभूयते, तत्तदज्ञानान- त्यनुभवश्व प्रागनुभूताज्ञानप्रतियोग्यपेक्षया तादात्विकतत्तज्ज्ञानविषय एवे. त्याहुः। सर्वथैव परोक्षज्ञानस्यापि स्वविषयेऽपरोक्षतुल्यतैवेति । अथैवमय- ममिमानित्यनुमिते श्रुते वा इदानीमयममिमान्नवेति संशयो न स्यात् । अध्य. क्षितेऽपि वा स्यात् । तत्रापि नीरूपकालभेदस्याविषयत्वेन तदवच्छेद्याज्ञानसम्भ- वात् कथञ्चन स्यात् । न हि प्रत्यक्षमित्येवाविषयेऽप्यज्ञानविरोधि, अतिप्रसझात् । न च देशकालयोरज्ञानमेव नास्ति, स्वभावादेवाज्ञानादिवत् मातीतिकवास- झात् । परोक्षेऽपि कालादिभेदावच्छेद्यसंशयाचनापतेश्च । अतोऽध्यक्षं सन्नि- हितवर्तमानतारूपावभासि स्वभावादेव, कालादेः पडिन्द्रियवेधत्वोपगमात् । जानसामान्यसामग्रीगम्यत्वेऽपि परोक्षे कालविशेपावच्छेदानाकलनेन तदज्ञान- संशयादेरनुभवसिद्धस्यानिवार्यत्वात् । चन्द्रमादेशिकत्यभ्रमस्वनुवर्तते । आग- अन तत्परिमाणभेदसधाज्ञाननिवृत्तावप्यपरोक्षनिवर्तनीयाज्ञानरूपभेदानुवृत्तेः, चन्द्रपरिमाणभेदमागमादाम न साक्षादित्यनुभवात् । अमापरोक्षेऽपि हि भेद- भ्रमावृत्तिरुपेयते, विक्षेपाशेनाज्ञानानुवृत्तेः । दृश्यते च मन्दान्धकारे समीपमुपस- तो रज्जुतत्त्वसाक्षात्कारेऽपि तदैव किञ्चिदपसर्पतः सर्पवित्रमानुत्तिः । यधेर्य सविषयाज्ञानानुमितिरेव विरुध्येत । न विरुध्येत, विषयस्य तत्रा- विशदावभासित्वात् । न हि प्रमाणज्ञानवियपतैव विशदायभासिता । किन्त्व- ज्ञानाद्वारावभासिता । अज्ञानानुमित्या च तदवच्छेदकतयैव विपयो भासत- , . अथैवमपि यद्यनधिगतरवमाज्ञान विषयत्वं, तस्य सिद्धो सिद्धसाधनम् । असिद्धावाश्रयासिद्धि । अत एव न ज्ञातत्वाभावः, सर्वस्यैव कदापि फेनापि 'नोज्ञा', २ पारे' स, पाठ:

·६१ सिद्धान्तसिद्धाञ्जन " ज्ञातत्वेनाश्रयासिद्धेः । समानाधिकरणतद्विषयज्ञानसंस्कारांसमानकालीनत-. ज्ज्ञानामाव इति चेत् । न । सिद्धान्तासम्प्रतिपत्तेः । अन्यथा तेनैव लाघवान्न जानामीत्यनुभवस्य निर्वाह्यत्वापत्तेः, सर्वस्यैव सर्व मेयवदित्येवं ज्ञानाञ्चेति । उच्यते-उक्तासमानकालीनतदज्ञानानुभवविरोध्यविषयत्वं स्वसाम- प्रीकालीनस्वसमानाधिकरणतदज्ञानानुभवविरोध्यविपयत्वं न जानामीत्यनुभ- पविपयनिरूपकत्वं वा विवक्षितम् , अज्ञानानुभवतद्विरोपिज्ञानयोः सर्वसम्प्रति- पत्ते सिद्धिः । न हि न जानामीत्यनुभूयमाने धर्मिणि विप्रतिपत्तिः, किन्तु तस्यानिर्वचनीयभावत्वे । एतेन गोघटादिनिश्चया नानधिगतार्था अनात्माव- वरणानुपगमादिति निरस्तम् । तत्रापि गां न जानामीत्यनुभवविरोध्यविषय- स्वादिसम्प्रतिपत्तेः । एवं च स्मृतिर्धारावाहि ज्ञानं भ्रमो या न पक्षः, अधिग- तातथाभूतविषयत्वात् । अज्ञातसत्तया सति बोद्धरि घटादीनामबाधितत्वव्य- वहारान्नासिद्धिः। अन्ये तु-जन्यसविकल्पकाजन्यचाक्षुपप्रमाणज्ञानं धारावहनमत्य- भिज्ञापरोक्षव्यावृत्तं पक्षमाहुः । एवमप्यनुक्षणं विजातीयान्तरितचाक्षुपज्ञानपरम्परासम्भवात् तस्यापि पक्षत्वापत्तिः, न हि तद् जन्यसविकल्पकजन्य, परस्यापि समानविषयज्ञाना- न्तरायाद् , अन्यत्रिपयस्य च तत्राजनकत्वात् । न च तदपि साध्यवदेव, अप्रशिथिलपूर्वानुभवसंस्कारे सति तदज्ञानाननुभवेन तन्निव-ज्ञानासिद्धेः । अन्यथा धारावहनेऽप्युत्तरोत्तरनिवर्त्याज्ञानसम्भवेन सन्यवच्छेदाय पक्षविशेप- णानर्थक्यादिति चिन्त्यम् ॥ साध्यायपादनम्। साध्ये च स्वप्रागमायव्यतिरिक्तत्वमज्ञानस्य सिद्धान्ते यद्यपि चौधितं, ज्ञानप्रतियोग्यपेक्षया तम्यवाभावबुद्धियोध्यत्वात् । स्वविषयावरणेत्यपि बाधि- तम् , अनात्मविषयावरणानिष्टेः । प्रमातृसंविदसम्मिन्नसतो जडस्यानावरणेऽपि प्रकाशामसक्ते । स्वनिवर्यत्वं चायुक्तम् । आत्मन्यनिवय॑त्यव्यासानादिभाव- त्वोपगमविरोधात् । स्वदेशगतत्वमपि बाधित, प्रमाणज्ञानं हि ममातृदेशम- ज्ञानं चात्ममात्राथयविषयमुपेयत इति । यस्त्वन्तरेत्यपि वाधितम् , आत्मनो 1. 'र' स. पा २ 'गा' क. पाठः.

·साध्योपपादनम्। विभज्यमानस्य तस्य निस्सत्ताकतया वस्तुत्वायोगात् । तथा दृष्टान्तेऽपि साध्य- वैकल्यमुभयसाधारणावरणस्य दुर्निरूपत्वात् । प्रकाशप्रतियोग्यपेक्षया तमस एव तत्पागभावत्वाच्च । तथापि "याल्नियममास्थाय परः प्रत्यवतिष्ठते । स तेन प्रतिवक्तव्यस्तागर्थविचारणे ॥" इति न्यायात् परवुद्ध्या यरो बोधनीय इति ज्ञानावखान्तरस्यैव परमते तत्मागभावत्वात् तेनार्थान्तरवारणाय स्वप्रागभावव्यतिरिक्तेति न बाधितम् । अस्मदमिमताज्ञानस्य तद्यतिरिक्तत्वात् । सिद्धान्तेऽपि प्रतियोग्यपेक्षया ज्ञान- प्रागभावत्वेऽपि स्वरूपेण तद्व्यतिरिक्तत्वस्याप्युपपत्तेरवाधात् । अथवा ज्ञानप्रा- गमावो ज्ञानशक्त्यवस्थः प्रमातैवेति मते तद्यतिरिक्तत्वमज्ञानस्याबाधितम् । एवं च सपाक्पदवैयर्यमपि निरस्तम् । स्वकार्यप्रतियोग्यपेक्षया अज्ञानस्यापि प्रागभावत्वेन बाधात् । स्वविषयावरणत्वं चावाधितं, न प्रकाशत इति व्यव- हारार्हतालक्षणस्यावरणस्यानात्मन्यप्यज्ञानाधीनस्य सम्भवाद्, न जानामीत्य- नुभवविषयत्वतौल्यात् । इयानेव विशेपो यदात्मनः स्वरूपावभाससामग्र्ये साय- ज्ञानोपसर्गादेवावरणम् , अन्यस्य तु 'तस्य तदाकारहत्तेर्वा सति प्रमातरि तद- सम्भेदापेक्षादिति । अत एव तत्र ज्ञानाभावादेव न जानामीत्यनुभव इति परेषा विनमः । आचार्याणां पुनरांत्मावरणाभाववचन स्वाधिष्ठानताप्रयोजकतद्विष- यत्वाभावपरम् । अन्यथा मामन्यं च न जानामीति तुल्यानुभवविरोधात् । तच्च स्वजनकादृष्टेनार्थान्तरवारणाय । न च स्वविषयांशवैयर्थ्य, समानविषयत्वेन स्वनिवर्त्यलोपपादनार्थत्वात् । स्वनिवर्त्यत्वमपि युक्तम् , अज्ञानाद्वारकवस्तु- स्वरूपावभासन तत्सवानिश्चयरूपेणाज्ञाननिवृत्तेरनुभवसिद्धत्वात् । अन्यथा अज्ञानावच्छिन्नानभ्यासदशापन्नानुभवादेरिव प्रमाणज्ञानस्यापि विषयपरिच्छे- देन तत्सत्तानिश्चयरूपत्वस्यायोगात् । यद्यपि न वस्तुस्वरूपावभासादज्ञान- निवृत्तिरतिच्यते , तथापि स्वाधीनध्वंसप्रतियोगिताकत्व स्वनिवर्त्यलमविरु- द्धम् । अनादिभावत्वं चानिवर्त्यतेऽप्रयोजक, व्यर्थनिशेयरवादात्मत्वादेरुपा- धित्वाच । धर्मिग्राहकमानेनाज्ञाननिवृत्त्यनुभवेन च "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः"" १. 'रनात्मा', २. 'पि अज्ञा' ख. पाट. A ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने इत्याद्यागमेन च बाधात् । इद च सर्वविषयाज्ञानानुभवोपपादकसकलक- रणविश्रान्तिहेत्वदृष्टेनार्थान्तरवारणाय । स्वदेशगतल चाबाधित, जीय स्यैव जानामि न जानामीति तुल्यानुभवज्ञानाज्ञानाश्रयत्वात् । ननु नाहङ्कारा श्रयमज्ञान, प्रागेवाहमादिकारणतया लब्धाश्रयत्वात् । अविद्यामयस्यैवात्मनो- ऽहमध्यासात् तु न जानामीत्यवभास इत्युक्तम् । तर्हि स्यादाश्रिताहवृत्युपाधि नार्थप्रकाशोऽज्ञानमपि जीवाश्रयमेव । प्राचामज्ञानस्य चिन्मात्राश्रयविषयत्वव चन तु स्वाश्रयीभूतजीवविभागस्यापि चिदात्मनि स्वैकोपाधितया तत्स्वरूपा- नतिवृत्त्यभिप्राय, स्वैकोपाधिपरिच्छेद्यकालभेदाश्रयस्य वर्तमानादिवस्तुन का. लमात्राश्रयत्ववचनवत् । अथवा स्वेन दिश्यते सूच्यते भास्यत इति स्वदेशो विषय उच्यते । तद्गतत्व चाज्ञानस्य विषयतासम्बन्धेनापि घटते, अज्ञातो पट इत्याउनुभवात् । एतदपि स्वनिवर्त्यत्वोपपादनाय व्यासङ्गादिनार्थान्तरवा रणाय च वचनीयम् । वस्तुत्व च भावत्वमात्रमिह विवक्षितम् । तच्च प्रातिभ स्यापीति न विवक्षितसाध्यबाधः । न च दृष्टान्ते साध्यवैकल्य, स्वपदस्य समभिव्याहृतपरत्वात् । न प्रकाशत इति व्यवहारानुगुण्यापादकत्वस्यावरणस्य तमोज्ञानसाधारणत्वात् । आलोकस्यान्यस्य वापेक्षया तमसोऽभावत्वेऽपि तदु- पादानावस्थाया एव तत्प्रागभावतया तमस आलोकप्रागभावातिरेकात् । यद्वा अय घट इत्यादिज्ञानव्यक्तिविशेप एव पक्ष , लाघवात् । अ- न्यथा पक्षतानुगमगवेषणगौरवात् । तत्र च ज्ञाननिवांनादिभावरूपाज्ञान सिद्धौ तदृष्टान्तेन ब्रह्माज्ञानस्यापि शक्यसाधनत्वात् ॥ हेतुनिष्कर्ष । हेतुरप्यप्रकाशितार्थप्रकाशत्व भासमानले सति स्वविषयज्ञानमैनपेक्ष्य साक्षात्परम्परया वा स्वसामग्रीकालीनस्वविषयाज्ञानानुभवादियोग्यताविरोधि- त्वम् । अक्षे लिङ्गादौ च व्यभिचारवारणाय सत्यन्तमनपेक्ष्यान्त च । पक्षदृष्टा- न्तसाधारण्याय साक्षादित्यादि । धारावाहिद्वितीयादिज्ञानाव्यभिचाराय स्वसा- मनीत्यादि । अथवा स्वसामग्रीकालस्यविषयाज्ञानानुभवयोग्यतापादकविरोधिय. १ 'सत, २ 'क्षान 'मपे स , पा ·. हेतुनिष्कर्षः। मेच हेतुः। प्रदीपप्रकाशस्यापि तदापादकान्धकारविरोधित्वाद् न दृष्टान्ते सा- धनवैफल्यम् । परमतेऽपि ज्ञानस्य तादृशस्वप्रागभावविरोषित्वान्नान्यतरासि- द्विरिति । अन्ये तु-स्वविषयावरणसमयावृत्तित्वे सति तन्निवर्तकत्वं विवक्षितम् । ज्ञानजननेन तन्निवर्तकाक्षादावव्यभिचाराय सत्यन्तम् । न चायं साध्यसिद्धेः प्रागज्ञानासिद्धः, प्रागेव संशयाउनुकूलस्यानिरूपितभावाभावरूपविशेषस्याज्ञा- नावरणस्य ज्ञाने सति तन्निवृत्तेश्च सर्वसिद्धत्वाद् , निरुक्तस्वरूपविशेषासद्धेरे- वानुमानाधीनत्वादित्याहुः । अत एवाज्ञानानुमिती नानकान्त्यं, स्वप्रागभाव व्यतिरिक्तत्वादिरूपभेदेन विवक्षितहेतुसत्त्वे तद्विषयतूलाज्ञानादिना साध्यस्यापि सत्त्वात् । अनन्यनिरूप्यस्वरूपेण साध्याभावे हेतोरप्यभावात् । न जानामी- त्येतावतः स्वरूपस्यानिदम्प्रथमानुभवसिद्धत्वात् । अन्यथा सर्वानुभवविरुद्धो ज्ञानाज्ञानानुभव आपद्येत । स चानुभवो यद्यहकारधर्मों यदि वा तदुत्तीर्ण- साक्षिचैतन्यं, सर्वथैव स्वभावसिद्ध इत्यतोऽनुमानप्रामाण्यादभिमताज्ञानसिद्धिः। न त्वभिमताज्ञानसिद्धौ तस्य साक्षिगम्यत्वादनुमानप्रामाण्यं येन चक्रकमाप- येतं । अस्तु वा अज्ञानानुमितावनैकान्त्यं, को दोषः । अनेकान्तहेतुनापि यदृच्छासंवादिसम्याक्षानजननाविरोधात् , प्रागज्ञानानुमितेरनैकान्त्याप्रतिस- न्धानेन तदप्रतिबन्धाच । अत्र च निरुक्तहेतुसाध्यविशेषणप्रयोजनमजानानम- जिज्ञपाम । न चाप्रयोजनकत्वम् , अनादिमावरूपज्ञाननिवर्त्याज्ञानाभावे स्वय- म्प्रकाशचिद्रूपत्वे सत्यात्मन. संसारविपर्यासानुपपत्तेर्मुक्तिशास्त्रानारम्भस्य च प्रसकात् । यतु -ईदृश चेदज्ञानं न ज्ञानमात्रब्रह्माश्रयविषयं स्यात् , शुक्त्यज्ञान- वदित्यादि । तदसारम् , यात्माज्ञानानुभवादिप्रतितर्कहतत्वात् । अपिच न ज्ञानाभाव एव शुक्त्यज्ञानं, शुक्तिं न जानामीत्यनुभवविरोधात् । तथा चा- ज्ञानावच्छेदकतयापि भासमान प्रकाशसम्भेदेनैव भासत इति वाच्यम् , अन्यथातिप्रसङ्गात् । न चाज्ञानोपधानेन तदनुभवस्य सत. शुक्तिसम्भेदः, उपधानभेदात् । किन्तु शुक्तिसम्मिन्नप्रकाश एवाज्ञानोपधाने तदज्ञानानुभवः सम्पद्यते । प्रमाणवृत्युपधाने च तदज्ञानानुभव इति शुक्त्यज्ञानस्यापि ज्ञान- विषयतया दृष्टान्तस्यापाद्यवैकल्यम् ! तस्य चानादेः साद्याश्रयत्वायोगेन चि- ..

·सिद्धान्तमिद्धाञ्जने . दात्माश्रयत्वावश्यम्भावाच्च । ज्ञातृसम्बन्धावभासे च गतिरुक्ता । एव च यदि न ज्ञानाश्रयविषय स्यादज्ञानमेव न स्यात् । न च ज्ञानमात्रावरण- मज्ञानं स्वसमानविषयज्ञानाभावेन ज्ञाननिवयं न स्यादिति युक्त, लाघवेना- ज्ञानाद्वारकविपयावभासस्यैव तद्विरोधित्वे तत्र तद्विपयकत्वस्य गौरपेणाप्रयो- जकत्वात् । प्रमाणज्ञानस्य तद्विषयत्वोपगमाच । तस्य तदनुषङ्गनिरूप्यत्वाद् घटादिज्ञानस्यापि निरूप्यताया तदविनाभाव एव हि तद्विपयनमिति । अत एवाज्ञानानाश्रयत्वादौ ब्रह्मणो ज्ञातृत्यादिप्रसङ्गोऽपि प्रत्युक्त , अप्रयोजकत्वात् । परमते ह्यात्मनो ज्ञातृत्व सभाव करणकलेबरसम्बन्धोपाधिक वा । सिद्धान्ते च विपयाहङ्कारसम्बन्धोपाधिकमेव, अज्ञानस्यापि निपयान्तरसामान्येनैव ज्ञा- तृत्वोपाधित्वात् । न च शुस्त्यादेरज्ञानविषयत्वेन ज्ञेयत्व, किन्त्वज्ञानत्वेनैव, लाघवात् । ब्रह्मणोऽपि प्रमाणज्ञानविपयत्वोपगमाच । अत एव ज्ञाननिवा- ज्ञानत्वे ज्ञेयत्वप्रसङ्ग प्रत्युक्त , अज्ञानस्य स्वाद्वारकविषयावभासनिवर्त्यत्वो- पपत्तेरप्रयोजकत्वाच । यदपि प्रमाणज्ञान न स्वप्रागभावव्यतिरिक्ताज्ञानपूर्वकमित्यादि, तद- तितुच्छम् । स्वप्रागभावव्यतिरिक्ताज्ञानसिद्धौ तत्पूर्वकत्वनिषेधे बाधात्, त- दसिद्धौ तन्निषेधानुपपत्ते । घटज्ञानप्रागभावातिरिकाज्ञानपूर्वकत्व पटज्ञाने प्रसिद्ध घटज्ञाने निषिध्यत इति चेत् , तर्हि स्वप्रागभावव्यतिरिक्तपटज्ञान- प्रागभावरूपाज्ञानपूर्वरुत्वसम्भवेन घटज्ञानस्य तन्निषेधे बाध• स्यात् । दृष्टा- न्तोऽपि साध्यविकल , अस्मदभिमताज्ञानानुमितेरपि स्वप्रागभावन्यतिरिक्त- स्वविषयीभूताज्ञानपूर्वक्त्वात् । अथ निरुक्तविशिष्टसाध्यनिषेध एव साध्येत, तथापि धारावहनद्वितीयादिसाधारणाबाधितज्ञानस्यैव पक्षत्वे अशत सिद्ध साधनम् । पक्षतावच्छेदकैक्ये नाय दोप इति चेत् , तन्नाना वेऽपि न स्यात् । पक्षतायच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धी सिद्धसाधनत्वात् । नानाव- च्छिन्नपक्षेषु कस्यापि तदनशत्वेनाशत सिद्धसाधनमित्युत्सन्नसकथमापद्येत । अथास्मदभिमत एव पक्ष यदि प्रमाणज्ञानत्व, हेतुरपि तथा स्यात् । दृष्टा- न्ते साधनवैकल्यम् । अम्मदभिमताज्ञानानुमितेर्धारावाहिनो वा निरुक्ता- नधिगताविपयत्वात् । किश्चिदेकमवच्छेदकमनिरूप्य तद्योग्यताया दुर्ज्ञानत्वात् । , 'कस्य', २ 'नो नि', , 'त', ४ 'दनिरूप पाठ ३ - - ·. - हेतुनिष्कर्षः । ६९, अत एव नाबाधितज्ञानत्वमपि हेतुः, अज्ञानानुमितो दृष्टान्ते साधनवैकल्यात् । अज्ञातसत्तया हीहाबाधिवत्वं विवक्षितम् । न चाज्ञानमज्ञातमस्ति, नित्यसा- क्षिसिद्धत्वोपगमाद्, अधिगतविषयत्वस्यापोधित्वाच यदपि ज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्वानुमानं शक्तिविशेषोपबृंहणविरहे सति ज्ञानत्वादिति । तत्र किन्नामेदं शक्तिविशेपोपवृहणं, यदीश्वरज्ञानादौ वस्तुवि- नाशकत्वप्रयोजकं व्यवतिष्ठेत । अस्मदादिज्ञानेऽपि कार्योन्नेयस्वरूपशक्तिव्य- तिरेको हि दुरवधारणः । सहकार्याधेयशक्तिरीश्वरज्ञानेऽपि दुर्भणा, अविका- रित्वात् । अन्यथेश्वरस्य नित्यसर्वज्ञत्वव्याघातात् । अत एव न भावनोपच- याहितत्वमीश्वरज्ञानस्य नित्यत्वात् । कर्मसाचिव्यममुष्य शक्तिविशेषोपबृंहणं, योगिज्ञानस्य च योगजधर्मोपचितत्वमिति चेत् , तहदिमेवास्मदादितत्त्वज्ञान- स्यापि शक्तिविशेपोपबृंहणमित्यसिद्धिः । निवयंसहभावश्चोपाधिः । ज्ञाना- ज्ञानयोरालोकतमसोरिख समानविपये नियतपर्यायवृत्तितया विरोधस्य सर्वानु- भवसिद्धत्वेन बाधश्च । अपिचैवं किमिह ज्ञानं न वस्तुनो विनाशकं ततो ज्ञाननाश्यमज्ञानमवम्त्विति विवक्षितम् , आहो अज्ञानस्य वस्तुत्वाद् ज्ञानं तदनिवर्तकमित्येव । आधेऽवस्तुनोऽलीकस्य निरुपाख्यस्याज्ञाननिवय॑त्वविरोधः। द्वितीये चाज्ञानमनिवर्स निवयं वा स्यात् । आये संसाराविरतेरनिर्मोक्षप्रसनः। द्वितीये च स्वत एव निवृत्तौ निरपेक्षहेतोरक्षेपेण नित्यनिवृत्तावज्ञानसत्त्वा- नुभवविरोधः । न च क्रिया वान्यद् या न जानामीत्यनुभवविषयनिवर्तक प्रमाणयितुं शक्यम् । अपिच तव स्वप्रागवस्थारूपवस्तुविनाशकत्वेन बाधः । अत एव नाज्ञानं ज्ञानमात्रनिवर्त्य भावरूपत्वादित्यपि न, त्वदभि. मताज्ञानस्य भावस्यैव ज्ञानमात्रनिवर्त्यत्वात् । अत एव प्रशिथिलमूलतया तर्कोऽप्ययमाभासः । अपिच भ्रममूलदुःखभयादेस्तत्त्वधीमात्रनिवर्त्यत्वाद- नैकान्त्यम् । क्षणिकस्यापि निर्हेतुकविनाशे वैनाशिकराद्धान्तापातात् । न च फलविनाश्यता, स्वाथयनाशाधीननश्वरव्यतिरिक्तक्षणिकत्वादिति वाच्यम् । तत्त्वज्ञानानन्तरपाकालदु.खादेरफलान्तरत्वेन तदयोगाद्, दु.खादेरहकारप- रिणामस्य यावद्विरोधिपरिणामान्तरोदयमनुवृत्तिसम्भवेन क्षणिकत्वे मानाभा- वाच्च । स्वहेतुसमवधानसमयोपलम्भनियमस्य ज्ञानादौ दुःखादी का परिणा- १. 'दिवा' ख पाठा, ·७० - सिद्धान्तसिद्धाञ्जने मान्तरसामग्रीसमसमयतयार्थिकत्वेन तदप्योजकत्वात् । कचिचिरोपल. म्भस्य तदेकविषयत्वसम्भवे सन्तानविषयाकल्पनात् । न च सन्तन्यमानहेतु. सामर्थ्याविशेषादन्यान्योत्पादनियमः, तद्धेतोरनिष्टादिज्ञानस्याप्येकत्वोपपत्तेः । अनेकत्वेऽपि वोदितेनैव सजातीयोदयप्रतिबन्धात् । न खल्वन्यान्यदण्डचक्रा- दिसमवधानेऽप्यन्यान्यघटसन्तानस्तम्यामेव मृद्युपजायते तद्वत् । अत एवाक्ष- णिकत्वे दु.खादेः समुदायानुभवापत्तिरपास्ता । मृदीवैकस्मिन्नहङ्कारेऽपि प्रत्य- क्षानेकपरिणामायौगपद्यस्योपलब्धिव्यवस्थाप्यत्वात् । - अपिचान्ततो भ्रम- स्यैव भावस्य तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वादनैकान्त्यम् । दोपनिवृत्त्यैव तन्निवृत्तिः . तत्त्वज्ञानं तु विषयव्यवहारहेतुरेवेति वदन् सकलतीर्थकरलौकिकबहिष्कृतः कृतबुद्धिभिरुपेक्षणीयः॥ : सुरादु-खादेानत्वयोगः । यत्तु---ज्ञानविशेषा एव दुःखादयः स्वय नश्यन्तीति । तदिदं सौग- तरहस्यं तद्विनेयेन तान्त्रिकच्छमना श(कित ? क्यमवगन्तुं, न तु वैदिकैर- स्माभिः । 'काम. सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिहीं रित्येतत् सर्व मन एव' । इतिगब्द. प्रभृत्यर्थोऽन्यानपि सुखदुःखादिपरिणामानुपादत्त इति पृथगेव ज्ञानपरिणामाम्नानात् । निर्विपयतया सुखादेर्ज्ञानजातीयत्वायोगाच । किन्तु न ते घटादिवदुत्पद्यानुभूयन्ते "वियद्वस्तुस्वभावानुसारादेव न कारकात् । वियत्सम्पूर्णतोत्पत्तौ कुम्भस्यैवं दृशा घियाम् ॥" इति वार्तिकोतनीत्या संपिदविविक्तसचिकतयोत्पत्त्यैव प्रकाशाव्यभिचारि- त्वात् । अत एव परस्य तत्र ज्ञानात्मत्व विभ्रमः । अपिच ज्ञानत्वेऽपि दु.खादेः किं तेनैव स्वयं नाशोऽनुमीयते, किं वा तदनुमितेन क्षणिकत्वेन । आये न तावत्सम्प्रतिपन्नमन्वय्युदाहरणम् । अस्माकमागमिकज्ञानस्यापि नित्यस्वरूपावभासेनाज्ञाननाशेन वा नाश्यत्वोपगमात् । नापि व्यतिरेकि, यन्न- श्यति न तत् स्वत इति व्याप्त्या परनाश्यतासिद्धान एव व्याप्तिभंगात् । न द्वितीय., फलादिनाश्ये क्रियादी व्यभिचारात् । अत एव ज्ञानत्वेन .- : 1. 'वो', २. 'श', ३. 'येत, किं', ४. 'मन्याय्यु'ख.पाठ.

·अज्ञानभेदाभेदचिन्ता। -साक्षाज्ञाननिवर्त्यत्वाभावो भावत्वेन साध्यते । अममूलस्यापि दुःखार्धमनि- वृतिद्वारा तन्निवय॑त्वान्नानकान्त्यमिति निरस्तम् । भ्रम एच तन्निवत्ये व्याभ- चाराद् , अज्ञाननिवृत्तिद्वारोपगमे च वाधात् , प्रतियोग्यप्रसिद्धौ साध्याप्रसिद्धः, कापि तत्प्रसिद्धौ च तत्रैव व्यभिचाराच । तस्मात् ईदृक्तन्त्रजडकुष्टत्यादन्तपरिदेवितम् । अनर्थकमसम्बई जिम्यप्यनुभाषितुम् ।। उत्पत्त्युपहतार्थानि विरोधीनि परस्परम् । तान्त्रिकस्यानुमानानि मन्दधीरपि निन्दति ।। इति सिद्धं प्राचामज्ञानानुमानम् ।। भावरूपाशानानुमानान्तराणि । अथ वा घटध्वंसाजनकघटापरोक्षप्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावातिरिक्तपट न जानामीत्यनुभयविषयमावनिवर्नकं, घटापरोक्षप्रमाणज्ञानत्वात् , स्वसामग्री- कालीनाज्ञानावरछेदानुभवयोग्यघटविपर्यकप्रत्यक्षत्वाद् , घटध्वंसजनकेताहश- प्रत्यक्षवत् | घट न जानामीत्यनुभवो वा ज्ञानातिरिक्तघटविषयिविषयः पट जा- नामीत्यनुभवान्यत्वे सति घटविषयिविषयत्वाद् , घटेच्छानुभववत् । परस्यापि प्रतियोगितया घटविषयिज्ञानस्य तदनुभवविषयत्वान्नासिद्धिः । अनधिगतो घटो वा प्राथमिकानन्यद्वारकस्वपमानिवर्त्यभावविषयः प्रमाविषयत्वात् , संश- यितादिवत् । इत्यादिकमपि भावरूपजाननिवर्त्यसविषयाज्ञानानुमानमूहनीयम् । तथा च तादृशमेव ब्रह्म न जानामीत्यज्ञानमुन्नेयमिति ॥ अज्ञानभेदाभेदचिन्ता। नन्वेवं घटज्ञानेनैवाज्ञाननिवृत्तौ ब्रह्मणि विषयान्तरे वा नाज्ञानमनुभू- येत । तत्तज्ज्ञानसंस्कारविलये च पुनस्तत्तदज्ञानानुभवविरोधश्च । प्रति- विषयमनन्ताज्ञानभेदा वा कल्प्येरन् । कः पुनरतो दोष. 1 उदितेऽपि प्रमा- णज्ञाने विषयो नावभासेत । आवृतत्वात् । न हीदानीमिदमेव तद्विपयं ना- न्यदिति नियमहेतुरस्ति, घट न जानामीति सविषयत्वानुभवसाधारण्यात् । 1. 'यप्र', २. 'क'ख. पाठ..

·- ' सिद्धान्तसिद्धाञ्जने अन्यथा यदेव निराश्रयं तदज्ञातानादिसत्तया सत्यमापयेत । अथ कदाचित् - तदावारकत्वलक्षणसविषयत्वोत्पत्तौ दृश्यत्वादसत्यं स्यादित्युच्येत, एवमेकस्यै- वाज्ञानस्योदयापायधर्माण्यनन्तावरणान्येव कल्प्यन्ता, कल्पनालाघवात् । नैवम- पि युक्तं , ज्ञानेनाज्ञाननाशानुभवनिरोधाद्, भावानां कार्यशक्तः सहजत्वाच्च । अज्ञानस्य पुनरावरणशक्तिब्रह्मणि सहजेति परत्रापि तथैव भवितुमर्हति । अ- थाज्ञानस्यांशभेदा एव कल्प्येरन् , ते वेदनादयः । अवस्थाज्ञानपक्षपाता- दुक्तो दोषः । अथोदयाप्ययधर्मकाः, अज्ञानान्येव न स्युः। अनादिभावत्वे सति साक्षाज्जाननिवर्त्यमज्ञानमिति हि प्राश्वः । प्रतिवुद्धस्य सौषुप्तसकलविष- याज्ञानावमर्शश्च विरुध्येत । अपिच प्रमाणज्ञाने सत्यज्ञानांशभेदस्तत्र विषये किमिति नोपजायते । ज्ञानेन प्रतिबन्धादिति चेद् , एवं तर्हि तस्यैयैकस्या- नादेरज्ञानस्यास्तु तद्विषये प्रतिबन्धः, यतो नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारा- क्षमतापत्तिः । एतेनावस्थाज्ञानभेदेषु स्वभावादेव किञ्चिदज्ञानं तज्ज्ञानेन नश्यति अन्यान्यमिभूयन्त इति कल्प्यते । ज्ञानप्रागवस्थाज्ञानवादेऽपि हीदं तुल्यम् । उत्तरज्ञानप्रागवस्थारूपाज्ञानभावेऽपि नास्ति न प्रकाशत इत्यव्यव- हारादिति प्रत्युक्तम् । एकस्यैव मूलाज्ञानस्याभिभवकल्पनालाघवात् । नैवमपि युक्तं ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्यनुभवविरोधाद् ब्रह्मज्ञानेनापि तदभिभवमात्रप्रसङ्गाचेति । उच्यते ब्रह्मणि विषयेषु चाज्ञानानि भिद्यन्ते। तत्र प्रतिविषयमव- स्थाज्ञानभेदेपु स्वभावादेव किञ्चित् कदाचिदावृणोतीति कल्प्यते । तद्विषय एव च घटं न जानामीत्यनुभवः । अन्यानि च निर्विषयाण्यपि सुप्ताविव स्वरू- पेण सदेकानुभवान्युपगम्यन्ते इति प्रतीतैकसत्ताकतया प्रातीतिकत्वाविघातात् । एवं सति घटज्ञानेन तदज्ञाननिवृत्त्यनुभवसामन्जस्यात् । ब्रह्माज्ञानस्यैकस्यैव प्रतिविषयमुत्पादविनाशवदावरणमेदपक्षे चौपाधिको विशिष्टाज्ञाननिवृत्त्यनुभवो न विरुध्यते । न चैव ब्रह्मज्ञानेनापि तदावरणमात्रनिवृत्तावनुगतमज्ञानमवतिष्ठे. तेति प्रधानवादिपक्षपातापात इति वाच्यम् । निवृत्तावरणस्य स्वमहिमप्रतिष्ठा- वमासतया ब्रह्मणस्तदसाक्षित्वेन तत्सत्त्वे प्रमाणाभावाद् , आत्माकरणेकजीव- नतया अज्ञानस्य तनिवृत्ती सत्त्वानुपपत्चेश्च । यद्वा अनादिप्वयावरणभेदेषु स्व. भावादेव किञ्चिदेकमेकेन ज्ञानेन नश्यति अन्यान्यभिभूयन्त इति फलप्यते । वस्तुतस्तु सर्वानुगतसचासंचिदात्माचरणमेव तद्विपयपरिच्छेदेन पटो नास्ति न प्रकाशते पटो वा घटं न जानामि पटं वेत्याद्यनुभ्यमानं तत्तदाका .

·अविद्यायां श्रुतिः । अनृतशब्दार्थः । रवृत्त्या वा साक्षाद् वा प्रमातृसंवित्सम्भेदे सत्यभिभूयते । ज्ञानप्रागवस्थारूप- भेदेन चाज्ञानस्य ज्ञानप्रतियोगिर गेकनाथानुभवः, सति स्वोपाधावुपलब्धानुपल. ध्यैव वा घटादेरपि तथैव नाशानुभवात् । तदभावे च तदेवाचरणमात्र सा- क्षात्कारादनुभूयते । तत्साक्षात्कारेण च सविषयतत्त्वावभासविरोधितया निव- य॑ते पाध्यते वा, सर्वत्रवारोप्यस्य विपयसत्त्यावभासपाध्यत्वात् । अत्र मते स्वनिवर्त्यत्वं स्वस्मिन् सति स्वविषयावच्छेदावभासानहत्वं विवक्षितम् । तठा- योजकत्व च निवर्तकत्वमिति नानुमानेषु तद्वटितसाध्यबाध इति । तसान्नियूंढपक्षादिपरिष्कारैरदूषणैः । भावावरणमज्ञानमनुमानः प्रसिध्यति ।। . - अविद्यायां श्रुतिः । अनृतशब्दार्थः। आगमैरपि । 'सर्वाः प्रजा अहरहर्ब्रह्म गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्द- न्त्यनृतेन हि प्रत्यूढा.' इत्यादिमिरनिर्वचनीयावरणावगमात् । सत्यानृतशब्दयोः प्रतिद्वन्द्विविषयत्वप्रसिद्धः । 'सत्यं चानृतं च', 'न येषु जिममनृतं न माया च', 'नानृतं वदेदि'त्यादिषु मृषार्थविषयत्वे सम्प्रतिपनम् । मृषा चार्थः प्रत्येय- त्वे सति बाध्योऽनिर्वचनीय एव । यद्यपि चानृतशब्दो विवक्षितात्रयवार्थः, त- थापि 'ऋत परं ब्रह्म', 'तदेवते तदुसत्यमाहुः', 'ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदि- प्यामि' इत्यादिषु ऋतसत्यशब्दयोर्यथाभूतबस्तुविषयत्वे सत्सृतादवाध्यादात्म- नोऽन्यदुनृत चाध्यमज्ञानमिति युक्तम् । यत्तु 'ऋतं पिबन्तावि'त्यत्र 'सुकृतस्य लोके' इति वाक्यशेपादृतशब्दात् पुण्यादन्यदनृतं पापमुच्यत इति, तत् त्वयैव कर्मण्यतशब्दस्याशक्तिर्दर्शिता । न च ऋतशम्दं वस्तु च कर्मचैत्युभ- यप्राप्तावन्यतरनियमाय वाक्यशेषः, न तु कर्मणो लाक्षणिकत्वायेति वाच्यम् । प्रागत ऋतशब्दस्य कर्मण्यन्युत्पत्तेरनियमाप्रसङ्गात् । न चात एव तत्र व्यु- पत्तिः शक्त्यास्थाना मा भूद् घोषो गमायामित्यत एव तीरेऽपि शक्तिः । यथार्थवदवश्यम्भावितोपाधिना कर्मणो भाक्तत्वसम्भवे सत्यन्याय्यानेकशक्तिक- रूपनायोगाच । 'यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्ये'स्यादावपि पुण्यप्रतिपक्षतयानृतो पादानं पापविषयमपि न मृपार्थतामतिवर्तते । 'नानृतात् पातकं परमिति स्म- रणात् । मृषार्थवचनमपि तदर्थावच्छिन्नमनृतमुच्यतेऽज्ञान। मिथ्येतिवत् । त- I, ·७४ सिद्धान्तसिद्धाजने स्माद् 'अन्तेन हि प्रत्यूढाः' इति न पापापिधानमभिधीयते, असहात्मनि पाए- सम्बन्धस्यापि प्रत्यक्षभूताविद्यामूलत्वे सम्भवत्यन्धपरम्परायमाणानादित्वकल्प नायोगात् , 'अविधासशित कमेति स्मरणाच । संस्कारमानतया च कर्मणः स्वयम्प्रकाशात्मतत्त्वावभासमानरूपलाभप्रत्यूहत्वासम्भवाच । अपिच बहुत्ने सति पापानामनृतेनेति ते फयम् । राश्यफत्वविवक्षायां प्रकृती लक्षणा भवेत् ।। अनवस्थितरूपाणामनेकेपा च पाप्मनाम् । स्यादावरणहेतुत्वे कल्पनागौरवं तव ।। न च तस्यान्तरायो भैया इत्यादी वक्षप्राप्तिविरोधिकर्मेत्युच्यते । किं तर्हि । चामुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु तस्येश्वरप्रणिधानपरस्याकामितसिद्धयः सासयहेतवोऽन्तराया भवन्तीति । अथवा महाफलपरीप्सोरवर्जनीयतयान्तरापतन्तो देवेन्द्रत्वादयोऽल्पफलभूता अन्तराया उच्यन्त इति ।

·- अविद्यार्या श्रुतिः । अनृतशब्दार्थः । णात्मकं किमपि सिध्यद् योग्यत्वादविद्याज्ञानमेव पर्यवस्यतीति वाच्यम् । अनिर्वाच्यस्येवाप्रसिध्या तत्र तदव्युत्पत्वेरिति । मैवम् । उक्ता सावदनिर्वचनीयवस्तुसिद्धिः, निर्विपयम्रमायोगात् । सं- विदः प्रकाशः पुरुषस्य चैतन्यं सालभलिकाया देह इत्यादिशब्दानिर्विपयज्ञा- नमुत्पद्यत इति चेत् । काममुत्पद्यतां, स तु न प्रमाणारोही विशेषाभावात् । न विपर्ययारोही , व्यवहाराविसंवादात् । किं तर्हि । 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशू- न्यो विकल्पः' इति हि साहचाः । स खल्वेप शब्दज्ञानमाहात्म्यनिवन्धनो यश्चैनस्य गौरिति व्यवहारः, तथा रूपावभास इव भवति केवलमिति । वस्तु- तस्तु जन्यज्ञानमात्रं न निर्विषयमिति युक्तम् । संविदः प्रकाश इत्यादौ हि शान्दसम्बन्धधीहेतुतया कल्पितो भेदो यद्यनाहार्यात्मा, तन्निबन्धना सम्बन्ध- धीरपि न मिथ्याविषयत्वमतिसन्धते । संविदः प्रकाशमात्रत्वावगमे सम्बन्धभ्र- मबाधस्यानुभविकत्वाच्च नाविसंवादः । यदि पुनराहार्यात्मा, तदा विषयाभा- पनिश्चयेऽप्याहार्यभ्रमस्य सनिवन्धनतया आदर्शादौ मुखभेदभ्रमस्येव मिथ्या- विषयत्वोपपत्तिः "स्वभावाद् विनिवृत्तोऽर्थो निस्स्वभावः खपुष्पवत्" इत्यादौ च स्वसमवायारोपविशिष्टोपस्थितं पुप्पं निरवधिकत्वारोपविशिष्टोप. स्थितनिषेधप्रतियोग्यारोप्य सम्प्रतिपद्यते लोकः। स च विषयो विमर्श सति विधिनिषेधप्रत्ययानहतापत्या बाध्यत्वादनिर्वचनीय इति । तथा चायथार्थ- वादिन्यनृतवादी मिथ्यावादी मृयावादीति प्रसिद्धेः, शब्दे च मिथ्यार्थक(स्वार त्व)व्यतिरिक्तानृतत्वानिरूपणात्, च्युतसंस्कृतिप्रतिपतिवन्ध्ययोरर्थमित्यज- नकत्वनानृतत्यव्यवहारस्य शास्त्रे गौणत्वात् , 'आहतन्तु मृपार्थकम् ', यथा नात्मास्तीति नास्तिकस्य, वितथं त्वमृतं वच.', यथा ब्राह्मलौकिको- ऽहमिति दाण्डाजनिकस्य, 'अवद्धं स्यादनर्थकम्', यथा 'दश दाडिमानि पडपूपाः कुण्डमजाजिन पललपिण्डमोरुकमेतत्कुमार्याः स्फेयकृतस्य पिता प्रतिशीन' इत्यादि, मत्तस्यैत्यगीपामवान्तरभेदेऽपि बाध्यविषयत्वाविशेषात् . साध्ये च मिथ्यैव रजतमभादनृतमिति लौकिकव्यवहारमाचुर्यादनिर्वचनीये. ऽनृतशब्दव्युत्पत्तिरुपपद्यत इति । तस्मात् " १. 'विन्द दसारि ख. पाठः.

·७४ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने स्माद् 'अनृतेन हि प्रत्यूढाः' इति न पापापिधानमभिधीयते, असगात्मनि पाप- सम्बन्धस्यापि प्रत्यक्षभूताविद्यामूलत्वे सम्भयत्यन्धपरम्परायमाणानादित्वकल्प- नायोगात् , 'अविद्यासचित कमेति सरणाच । संस्कारमात्रतया च कर्मणः स्वयम्प्रकाशात्मतत्त्वावभासमात्ररूपलामप्रत्यूहत्यासम्भवाच । अपिच बहुत्वे सति पापानामनृतेनेति ते कथम् । राश्येकत्वविवक्षायां प्रकृती लक्षणा भवेत् ॥ अनवस्थितरूपाणामनेकेषां च पाप्मनाम् । स्यादावरणहेतुले कल्पनागौरवं तव ।। न च तस्यान्तरायो मैत्रेय !' इत्यादौ नक्षप्राप्तिविरोधिकर्मेत्युच्यते 1 किं तर्हि । वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिपु तस्येश्वरप्रणिधानपरस्याकामितसिद्धयः सङ्गमयहेतवोऽन्तराया भवन्तीति । अथवा महाफलपरीप्सोरवर्जनीयतयान्तरापतन्तो देवेन्द्रत्वादयोऽल्पफलभूता अन्तराया उच्यन्त इति । यत्तु- मुक्तप्राप्यपितृलोकादिकामानामनृतमपिधानमालायते 'त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानाः' इति । न च तत्रावरणमज्ञानमनृतमिति युक्तं, तव कामानामविद्यामूलत्वोपगमात् । तदवश्यम्भावितयारब्धदेहायुपभोग ऋतं तन्निवयं फलापवर्गितया तदारम्भक कर्मवानृतमिति परत्रापि तदेवावरण- मुच्यतामिति । तत्र स्यादपि सगुणविद्याप्राप्यकामानामारब्धभोगावसानाभि- व्यक्तिकतया तन्निवत्यै कमैवानृतमपिधानमिति, न तु स्वतस्सिद्धात्मस्वरूप- सम्पत्ताविति युक्तम् । वस्तुतस्त्वारब्धदेहेन्द्रियविपयादिप्वहं ममेदमित्यविद्यैव तेषामप्यनृतमपिधानमस्तु । निरूढोपास्यब्रह्मात्माभिमानस्थापि भोगानुकूलमा- बाविद्यावासनाया यावद्देहपातमनुवृत्ते, 'तस्य तावदेव चिरमि'त्यादिलिङ्गात् । अन्यथैहलौकिकभोगानुपपत्तेश्च ! एवं सति नानृतशब्दस्यान्याय्यमनेकार्थत्वं सर्वत्रैव मपैकार्थत्वादिति। नन्वेवमपि कथमनृतमित्यज्ञानं गृह्येत, तत्र तदप्रसिद्धेः । न चानृत- मनिर्वचनीयम् । तच्च स्वतस्सिद्धात्मलाभप्रत्यूहत्वसमभिव्यवहारात् तदावर- .. 'धव', • "मामि', 'प्र' स. - .

·अविद्यार्या श्रुतिः । अनृतशब्दार्थः । णात्मकं किमपि सिध्यद् योग्यत्वादविद्यागनगेव पर्यवस्यतीति याच्यम् । अनिर्वाच्यस्यैवाप्रसिद्या तत्र तदव्युत्पत्तेरिति । नैवम् । उक्ता तावदनिर्वचनीयवस्तुसिद्धि., निर्षिपयश्रमायोगात् । सं- विदः प्रकाशः पुरुपस्य चैतन्यं सालमझिकाया देह इत्यादिशब्दान्निविषयज्ञा- नमुत्पयत इति चेत् । काममुत्पद्यता, स तु न प्रमाणारोही विशेपाभावात् । न विपर्ययारोही , व्यवहाराविसंवादात् । किं तर्हि । 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशू- न्यो विकल्पः' इति हि साट्सयाः । स खल्वेप शब्दज्ञानमाहात्म्यनिबन्धनो यश्चैत्रस्य गौरिति व्यवहारः, तथा रूपावभास इव भवति केवलमिति । वस्तु- तस्तु जन्यज्ञानमानं न निर्विपयमिति युक्तम् । संविदा प्रकाश इत्यादौ हि शाब्दसम्बन्धधीहेतुतया कल्पितो भेदो यथनाहार्यात्मा, तन्निवन्धना सम्बन्ध- धीरपि न मिथ्याविषयत्वमतिसन्धते । सविद प्रकाशमानत्वावगमे सम्बन्धन- मबाघस्यानुभविकत्वाच्च नाविसंवाद. । यदि पुनराहार्यात्मा, तदा विषयाभा- वनिश्चयेऽप्याहार्यभ्रमस्य सनिवन्धनतया आदर्शादी मुखभेदभ्रमस्येव मिथ्या- विषयत्वोपपति "स्वमावाद् विनिवृत्तोऽर्थो निस्स्वभावः खपुष्पवत्" इत्यादौ च स्वसमवायारोपविशिष्टोपस्थितं पुप्प निरवधिकत्वारोपविशिष्टोप स्थितनिषेधप्रतियोग्यारोप्य सम्प्रतिपद्यते लोक.। स च विपयो विमर्श सति विधिनिषेधप्रत्ययानर्हतापच्या बाध्यत्वादनिर्वचनीय इति । तथा चायथार्थ- वादिन्यनृतवादी मिथ्यावादी मृपावादीति प्रसिद्धेः, शब्दे च मिथ्यार्थक(स्वार त्याव्यतिरिक्तानृतत्वानिरूपणात् , च्युतसस्कृतिप्रतिपत्तिवन्ध्ययोरर्थप्रमित्यज- नकत्वेनानृतत्वव्यवहारस्य शास्त्रे गौणत्वात् , 'आहतन्तु मृपार्थकम् ', यथा नात्मास्तीति नास्तिकस्य, 'वितथ त्वनृत वच.', यथा ब्राह्मलौकिको- ऽहमिति दाण्डाजनिकस्य, 'अबद्ध स्यादनर्थकम्', यथा 'दश दाडिमानि पडपूपाः कुण्डमजाजिन पललपिण्डमोरुकमेतत्कुमार्या स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीन' इत्यादि, मत्तस्येत्यमीपामवान्तरभेदेऽपि बाध्यविषयत्वाविशेषात याध्ये च मिथ्यैव रजतमभादनृतमिति लौकिकव्यवहारप्राचुर्यादनिर्वचनीये- ऽनृतशब्दव्युत्पतिरुपपद्यत इति । तस्मात् . , . पिण्ड इत्यादि ख. पाठ.

·७६ सिद्धान्तसिद्धाने स्वमूतवमलोकाप्तिमत्यूहत्यविशेषणात् । प्रतीयतामिहाज्ञानं योग्यत्वादनृतात्मकम् ।। 'एवंकार च न तं विदाथ य इदं जजानान्यद् युप्माफमन्तरं भवाति नीहारेण प्रावृता जल्प्या च' इति ब्रह्मस्वरूपानवभासभेदनमवीजावरणविक्षेपशक्तिमन्त्री- हारशब्दमस्मदभिमताज्ञानमेव न कर्मेति व्याख्यातम् ।। नासदासीदित्यादिश्रुत्यथा । 'नासदासीदि'त्यादी यद्यपि सदसतोः स्वतन्त्रनिपेधात् तमस्सामाना- धिकरण्यापत्ययादनिर्वाच्यत्यं तमसि न सिध्यति यद्यपि च सत्यत्पर्यायतया सदसच्छन्दितचिदचियष्टिप्रपञ्चस्य प्रतिसञ्चरः प्रतिपाद्यत इति कथधन शक्यं वक्तुम् । तथापि 'तम आसीत् तमसा गूढममे प्रकेतमिति संवरणहेतु त्वेन प्रकृती तमश्शन्दः प्रयुज्यमानोऽपदभिमताज्ञानमेवोपहरति । अन्यथा तत्र गौणतमश्शब्दादानवैफल्यात् । न खलु तिमिरे लोमसिद्धस्य तस्य प्रकृ. तावपि वैदिकी शक्तिः करप्यते, गौरवात् । अन्यायो अनेकार्थत्वम् । अन्यथा 'अज्ञानतमसाच्छन्नः' इत्यादिस्मृतौ पृथगुपादानवैयर्थ्यात् । तस्य चावारकस्य तमसोऽपेक्षितस्वरूपपरतया 'नासदासीदित्यादिव्यवहितमप्य- न्बीयते "यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थेनापि तस्य सः" इति न्यायात् । तस्यैव 'तमसा गूढं', 'तुच्छेनाभ्यपिहितमित्यर्थाभेदमत्यभि- ज्ञया आहत्य तुच्छत्वाभिधानाथ । तद्रूपविवरणं च नासदासीदिति युक्तम् । अपिच 'लोका रजांस्युच्यन्त' इति यास्कोक्तासीद्रज इत्यादिना भौतिकस्य . 'किमावरीयरीति तयापकस्य भूतस्य कुहे ति तदधारदेशकालभेदस्य 'कस्य शर्मन् कस्य भोक्तु गार्थमित्यादिना पृथगेय चिदचिप्रपञ्चनिषेधेन नासदा- सीदित्यादेरपि तादध्ये पौनरुत्यम् | आदी सङ्गृहीतस्य प्रपञ्चनमिति च नात्यन्तमर्थवत्त्वम् । न च सदसच्छब्दी चिदचिद्वयुत्पन्नौ । व्युत्पन्नौ तु तथ्या- तथ्ययोरिति द्रागिति तद्रूपनिषेधप्रतिपत्ते । न च सर्गेऽपि 'सच्च त्यच्चाभव- दिति चेतनाचेतनविषय, येनेह 'नासदासीदि'त्यादि तप्रलयविषयं निगम्येत । 'यदन्यद् बायोश्चान्तरिक्षाच्चैतत् सद् वायुश्चान्तरिक्षं च त्यमिति श्रुत्यन्त- १ 'कृतेति' 4 पाठ..

·७७ मायापदवृचिनिमित्तम् । रैकार्थ्यात् । नचादोर्थाविह सदसच्छब्दो युक्ती, भूतमौतिकनिषेधस्य पृथगेव दर्शितत्वात् । अन्यथान्यथाभावेनासच्छन्दाहत्यवादिनस्तव जीवस्यापि विशि- यस्य तथाभावादिदेव नो सदासीदिति निषेधोपगमाच्च । सच्चदानस्य 'ना- सदासीदि'त्येव निषेधे 'नो सदासीदिति वैयर्थ्याच्च । न चयमे कान्वये नासदा- सीनो सदासीत् तम आसीदिति पृथगर्थप्रत्ययविरोध , आर्थक्रमेण तम आसी- दित्यतोऽनन्तरमाकासावशेन तत् तमो नासदासीनो सदासीदित्यनुपण पृथगेवार्थप्रत्ययोपगमात् तदनिर्वचनीयत्वमवगम्यते । यद्येव 'न सत् तन्ना- सदुच्यते' इति ब्रह्माप्यनिर्वचनीयमवगम्येत । न सलु न सत् तन्नासदित्य- वयोध्यते । किन्तु सत्तामात्रमगोचर वचसा सदित्यसदिति या नोच्यत इति । यद्वा, कार्यकारणातीतं विशुद्धं ब्रह्म नेयामह विवक्षितमिति व्याख्यातम् । न चैवमनिर्वचनीयत्व सामयिकमापद्यते, सर्वलये परिशिष्यमाणस्य तमसः सत्यत्वशका मा भूदित्यनिर्वचनीयत्वमानपरे सदसत्त्वनिषेधे कालभेदसम्बन्ध- स्थाविवक्षितत्वात् । अन्यार्थसम्पातायातस्य तस्य वस्तुस्वभाववैरूप्यायोगेना- निर्वचनीयत्वविशेषणाव्यवच्छेदकत्वात् । न च तमसो विशेष्यस्यापि स्वरूपेण कालमेदसम्बन्धो बिशेपणम्, इदानीमसत्तासङ्गात् । किन्तु प्रलीनसावस्थ- स्वरूपगुणसाम्यावस्थाभेदेनेति प्रलयान्वय्येव तत्र कालभेदसम्बन्धोऽनूयते 'तम आसीदिति । तत्र कुतस्तत्स्वभावस्यानिर्वचनीयत्वस्य कालभेदसम्बन्धशङ्केति . मायापदवृत्तिनिमित्तम् । मायापदवृत्तिनिमित्त च तनान्यत्र वा दुस्सम्भवत्ये सति स्फुटावभासि त्वमनिर्वाच्यत्वमेव न विस्मयनीयत्वमिति प्रतिपादितम् । न च 'मायी सृजत' इत्यादौ शब्दवृत्त्या विचित्रानेककार्यकारितया विस्मयनीयत्व मायापदवृत्तिनिमि- चमिति गम्यते । नाप्यर्थाद् , अनिर्धाच्यत्वेनैवासुरास्त्रादावपि मायापदवृत्त्युपव- र्णनेनापत्तिपरिक्षयात् । अन्यथा मृषाभूतेन्द्रजालादियु मन्त्रौषधादिराश्चर्यरूप इति तत्सम्बन्धान्मायापदप्रयोगो लाक्षणिक स्यात् । ऐन्द्रजालिके च मायि- शब्दो मायामयगजादिसम्बन्धादेवोपपद्यते । अत एव 'इन्द्रो मायाभिरित्यादी बहुरूपहेतुतावचनेन विचित्रानेकशक्तयभिधायित्वमवगम्यत इति व्याख्यातम् । 'क' ख, पाठ, ·सिद्धान्तसिद्धासने ततो विचिगनेकशक्तयवर्गमेऽपि मायापदस्य तदभिधायित्वानवगमात् । मृ- पापहरूपोऽपि भूरि त्वप्टेह राजतीत्युच्यते । मिध्यान्तस्यापि स्फुटावमासितया दीप्तिगुणयोगात् । एवमन्यत्रापि सर्वत्र मायाशब्दोऽनिर्वाच्यविषयो न्या. ध्येयः ॥ अशाने श्रुत्यन्तराणि। एवं 'स आशिपा द्रविणमिच्छमानः परमच्छन्दो पर आश्वेिश' इति फामेन भूतभोतिकापशं सिसृक्षतो ब्रह्मणः परममाच्छादक थूयमाणमावरण- विपशक्तिमदस्मदाभिमताज्ञानमेव युक्तम् । त्यदभिमतप्रकृतेः परमात्मान म- त्यावारफत्वानुपगमाद्, जीवं प्रति च कर्मण एव तथात्योपगमात् । सृष्टिप्रवे- शानुपयोगिनः प्रकृतेऽनभिधेयत्वाद्य । तव जीवं प्रत्यनामृतस्य तरसाक्षात्कृत- स्यापि ब्रह्मण. सदावापगमात् । तथा 'मनीशया शोचति मुद्यमानः' इत्यस्मदभिमताविद्योच्यते । नेप्टेऽनयायमिति वा आत्मपारतन्त्र्यानेष्ट इति वा तनानीशापदवृत्युपपत्तेः । 'अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः', 'नान्यच्छ्यो येदयन्ते प्रमूढाः', 'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति', 'वन्मायाम्दमनस.' इत्यापनुगतमोहहेतुत्यप्रत्यभिज्ञानात् । मोहस्तु वैचिभ्यं वस्तुतत्त्वानवभासरूपमावरण विपर्ययो देहेन्द्रियाघहम्ममा- भिमानश्च "माया तवेयमज्ञातपरमार्थातिमोहिनी । अनात्मन्यात्मविज्ञानं यया मूढोऽधिरोहति ॥ अस्वे स्वमिति भावोऽत्र यत् पुंसामुपजायते । संसारमातुर्मायायास्तवैतन्नाथ ! चेष्ठितम् ॥" इति स्मरणात् । अविद्यामायाज्ञानादिशब्दाश्चात्मावरणविपया न कर्मवृचय इ. त्यावेदितम् । 'तरत्यविद्यामि'त्यादौ 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणी'त्यादौ च वच नभेदेन तादाप्रत्यभिज्ञानात् । आविद्यकत्वेन तु कर्मणां कचिदविद्याशब्दत्वम् अविद्यया मृत्यु तीवॆत्यादौ । एवमन्यत्रापि यथायथमव्यक्तमक्षरमव्याकृत- माकाशमित्यादिशब्दैरखिलजगद्विक्षेपक्षममस्मत्पक्षीकतमज्ञानमेवाम्नायत इत्यु- नेयामिति । 1 ·अज्ञानेऽर्थापत्तिः। ७ ९ तदेवं शक्तयानिर्वाच्यरूप्यादावनृतादिपदग्रहात् । श्रुतयो मानमज्ञाने मृपारणवस्तुनि ।। . अशानेऽर्धापत्तिः। अर्थापतिरपि यद्धि मृपाकार्योपादानं कल्पनीयं तदुपादेयसलक्षणमेव फल्म्यते, दृष्टानुसारित्वात् कल्पनायाः। आगमेन तु ब्रझोपादानत्वे जगतो गम्य- माने "न विलक्षणत्वन्याय उपपत्तिमात्रपरः, दृश्यन्ते हि शकृदेहमक्षिकाद्या विलक्षणा एव वृश्चिकरोमक्रिम्यादियोनयः । कथञ्चन सालक्षण्यं च सत्तया जग- तोऽपीति । अथवा विवौपादान न सालक्षण्यमपेक्षते, दृश्यन्ते हि मरीचिकाचा- लोकादिषु जलतिमिराधारोपाः । अन्तरिक्षेऽपि यक्षाद्यारोपाश्च । विवाधिष्ठा- नस्य च नियतपूर्वभाविस्वे सति कार्यानुगतप्रत्ययस्वादुपादानत्व परिणामिनो न विशिष्यते । ब्रह्म च विश्वविवाधिष्ठानतयोपादानमिप्यत इति । कार्यसालक्षण्यं तु परिणाम्युपादानस्य शिप । न खल घटादयः कनकस्योपादेया रुचकादयो घा मृदः । किं कारणं, वैलक्षण्यात् । यद्यपि सत पुरुयात् केशलोमानि म- क्षिकादेवा क्रिम्यादीनि च विलक्षणान्येव जायन्ते, तथापि तत्र निमित्तनैमिति- फतैव, पृथम् वृत्तिदर्शनात् । सिरोद्भेदा एव केशलोमानाति चागमिकाः । अथवा तानि शरीराद्युपादेयान्येव स्युः, न तु साक्षात् । अन्त्यस्य द्रव्यानुपा- (दा)नत्वात् पृथग्वृ त्तेश्च । किन्तु तादृशेनैव तदनुगतेन विभक्ताक्यवभेदेन । तदेवं मृपाकार्यानुपपत्या कल्प्यमानमुपादानं यावत्सम्भवं सालक्षण्यानुगमेन मृपात्मकमेव कल्प्यते । तस्य च कार्यत्वेऽनवस्थानालाघवादनादित्वे (यदना- दित्वे) यदनादिमिथ्योपादानं मिथ्या च तदज्ञानमिति । अत एव प्रातातिकाज्ञानस्य व्यावहारिकवियदायुपादानवोपगमादुपा. दानोपादेयसालक्षण्यन्यभिचारो निरस्तः । यावत्सम्भवं सालक्षण्यानुसर- जाद् , लाक्षणिकपातीतिकत्वादेरुपादानादिभावेऽनपेक्ष्यत्वाच । अपिच दृश्य- स्वादिना जगन्मिथ्यात्वमुक्तम् । तत्र चाधिष्ठानस्य ब्रह्मणो दोषानुगतस्यैवोपा . 'म विख. पाठ * 'न विलक्षणत्वादस्य तथात्व च शब्दात् ' (घ• १.१.४) ·८० सिद्धान्तसिद्धामने दानवे दोपान्तरानिरूपणादज्ञानमेव दोप इति तदन्यथानुपपत्यापि तसिद्धिः । न हि ब्रह्म स्वरूपेण परिणामीति परस्यापि सम्प्रतिपनं, विकारनिषेधस्य विविक्तविषयत्वोपगमात् । न च स्वशरीरमूततममो जगत्परिणामितया ब्राह्मण उपादानत्वम् , आत्मनः स्वशरीरपरिणामकेशलोमाघनुपादानत्याद् मायादे- रिव शरीरधर्मस्योपादानत्यादरपि तव व्यवस्थया तव शारीरसंक्रमानुपग- माच्च । अन्यथात्मनो हेगसम्बन्धप्रसमात् । न च दीवारिकमुपादान प्रमाणः, 'तदात्मानं स्वयमकुरुते'त्यादिविरोधात् । न खात्मान्द उपाधिसंसृष्टपरः,. लक्षणाप्रसङ्गादिति हि स्वयगेवोक्तमन्यत्र । तथाच श्रुतिन्यायाविरोधाय यतो जगद्विवर्तानुगमेन तदुपादानं ब्रह्म, तदेव तमोऽविद्याज्ञानमुच्यते । तथाच अनुगीतासु "अव्यक्तादिविशेपान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम्" इति ॥ न किंचिदवेदियमिति प्रत्ययमशंस्थाशामविपयत्यम् । एवं न किञ्चिदवेदिषमिति प्रतिबुद्धपत्यवमर्शान्यथानुपपत्तिः । न चेयं ज्ञानाभावानुमितिः, लिङ्गाभावात् । सुप्तिर्हि सकलविशेषविज्ञानोपरम एव । तेनैव तदनुमाने साध्याविशेषाद् , पहिरन्त.करणमात्रोपरमस्यापि तदा दुरधि- गमत्वात् , स्वयम्प्रकाशतया ज्ञानानां तदानीमननुभवोऽपि तदभाव एवेति तेनैव तदनुमानायोगात् , तस्येदानीमशक्यज्ञानत्वाच । तत्र हि स्मर्तव्यास्मरण- मलिङ्गं, सस्कारनाशादिनान्यथासिद्धे । विषयान्तरण्यासातीनदुःखादिसंस्का- रैतिरस्कारहेतूनामानन्त्येन सुप्तिदशातदभानविशिष्टास्मरणस्य दुर्महत्वात् । अपिच नान्यास्मरणमन्याननुभव लिनमतिप्रसङ्गात् । तदस्मरणं च प्रतियो- गिसिध्यसिद्धिन्याहतग्रहम् । अपिच न विशेषविज्ञानानामेकोऽनुभवः समस्ति, विषयभेदसम्बन्धभिन्नस्वानुभवत्वात् । तथाच तदभावहेतोरस्मरणस्याप्यानन्त्ये सति न पुरुषायुपेणापि न किञ्चिदवेदिपमिति स्यात् । अपिच इदानीमात्मनि विशेषविज्ञाने सति कथ तदभावोऽनुमीयेत । तत्कालावच्छिन्न इति चेत् , कोऽसौ सत्कालो नाम । न हि सुप्तिमविज्ञाय सुप्तिकाल आत्मति शक्य पक्षयितुम् । , 'ति स्व', २ 'रहे' ख. पाठः ·न किश्चिदवेदिपमितिप्रत्यवमर्शस्याज्ञानविपयत्वम् । ८१ जागरस्वमान्यकाल इति चेत् । स कथमात्मनि यावद्विशेषविज्ञानाभावमप्रतीत्य परिच्छियेत, अवच्छेदकान्तरापरिचयात् । अत एव तत्कालविशेषपक्षीका- रोऽपि निरस्तः । अपिचानुभवकालेऽपि तस्यास्मरणादभावः प्रसज्येत । विशे- पविज्ञानस्सानुभवादिदानीमस्मरणस्य लिङ्गस्य तदननुभवकालत्वविशेषणे चा- सिद्धिः । तदनुभवान्यकालावच्छिन्नतदग्मरणमिति चेत्, तदभावकालावच्छि- न्नतंदस्मरणमिति पर्यवसितोऽर्थः । अशक्यं तु तज्ज्ञानम्, अन्यथा किमनुमे- यमवशिष्येत । एतेन कालविशेपे विज्ञानसामग्रीविरहात् तदभावानुमानं प्रत्यु. तम् , अज्ञानासिद्धेः । ननु चत्वरमात्रोपलब्ध्या प्रतिसंहितयेदानी प्रातर्गजा- भाव इव सुप्तावात्ममात्रोपलव्ध्येदानी विशेषविज्ञानामावोऽनुमीयत इति चेत् । तत्र मात्रचानुमेयाभावप्रतियोगिव्यावृत्तौ यदि ज्ञानाभावविशिष्टात्मोप- उन्ध्येत्युच्येत, तदसिद्धिः, सुप्तिविरोधात् । अन्यथानुमेयाभावाच्च । अभ ज्ञानानुपलम्ममात्मोपलव्ध्योति, न । उपलब्धैकदेशपरिमोपेणापि तत्प्रतिस- न्धानसम्भवनाप्रयोजकत्वात् । न च प्रत्यक्त्वानुकूलत्वादिरात्मधर्मो विषयाव- ज्ञानविरोधी, येन तद्वत्तोपलब्ध्यानुसंहितया ज्ञानाभावोऽनुमीयेत । अनयैव दिशा निदर्शनमपि दर्शयितव्यम् । यद्येवं तव चत्वरे कथं प्रातर्गजाभावज्ञानं, तदा तदज्ञानोपलन्ध्या लिङ्गेनेति गृहाण । तथाच तदन्यथानुपपतिरपि तत्र मानमिति । न च स्मृतिरप्ययं परामर्शो विषयविज्ञानामावस्यैव प्रतियोगिज्ञाना- माचे सुप्तौ तदनुभवायोगात् । सद्भावे वा सुप्तिव्याघातात् । न च सुप्तावत्य: न्तसङ्कुचितमात्मधर्मों ज्ञान तव स्वयमवभासते, येनेदानीमवमृश्यमानं तदेव । प्रतियोग्यपेक्षया ज्ञानामावोऽवमृश्येत । तत्र चाभ्युपगमविरोधः । न च चि- दात्मैव, तस्य विषयविज्ञानेन सहानुभूयमानस्य तदसहभूताभावरूपत्वप्रति- सन्धानायोग्यत्वात् । भावान्तराभावमते च मम गजाज्ञानदशावच्छेदेन चत्वरमनुसन्धीयमान गजापेक्षया तदभावोऽनुसन्धीयेत । न च तवैवमात्मा, प्रातिभाज्ञानानुपगमात् । तस्मात् सुप्तावनुभूताज्ञानस्मृतिरेवायं न किञ्चिदवे. दिधमिति प्रत्यवमर्शः । नित्ययैवात्मसंविदा तदा सविषयाज्ञानभाने तत एव ज्ञानविरोधित्वावभासेऽपि विषयविज्ञानमात्राभावरूपसुप्त्यविरोधात् । सुप्तौ - , १. 'दनुभा' पाठ, M ·८२ सिद्धान्तसिद्धाजने भावमानानुभूत वाज्ञानमनुसन्धीयमान तदवधिपूर्वकालतेन तत्कालसम्बुद्ध- विषयावच्छेदेन ज्ञानविरोधित्वेन चानुसन्धीयते । न खल्वज्ञानमित्यसदिति वत् प्रतियोगिनिरूप्यविकल्प एव, येन भावमात्रेण न निरूप्येत । विषय- विज्ञानापेक्षया तन्निरूपणे च सुप्तिर्विरुध्येत, भावरूपं हि तदुपगम्यते ॥ , , सस्कारोपपादनम् । न चैवमपि निर्विकल्पादज्ञानसस्फागनुपपत्तिः, सत्यानये सविपयाज्ञा- नस्यैव लाघवेन संस्कारटेतुत्वात् । अयोधारम्भे च विषयभूताज्ञानस्य बुद्या- दिसस्कारमात्रशेपारस्थया सह तदुपसृष्टानुभवविलयन सस्कारोपजनसम्भ- यात् । अत एव न प्रातीतिकमात्रेऽज्ञानवृत्तिरेषितव्या, विषयोपसृष्टानुभव- नाशादेव संस्कारसम्भवात् । अथवा ज्ञानमान हि संस्कारमाधत्ते विपये म्वके । तस्य नाशो विरुद्धत्वादनिबन्धनमत्र न ॥ नाशम्तु वस्तुसस्कारो न ज्ञानत्वमपेक्षते । विषयस्मृतिहेतुश्च नासौ घटविनाशवत् ॥ अन्ये तु -- तद्विषयाज्ञानवृत्त्युपहितचेतन्यविनाशादशानादिसस्कार इत्याहु.। अथैयमिदमिति च रजतमिति चान्त करणाज्ञानवृतिभेदोपधेयज्ञानभेदाद- ख्यातिरापद्येत । न । इदवृत्त्युपधेयमेव हि चैतन्यमारोप्यरूप्याकाराज्ञान- त्याप्युपधीयत इति । तदस्वातन्त्र्यात् । एव च सौपुप्तविपयविज्ञानाभाव- सिद्धि प्रत्यवमृष्टानानारिजादेवोपपद्यते । भेदमहान्यथानुपपत्या च भावाज्ञा- नसिद्धिरुपपादिता ॥ अज्ञानस्य फरपकान्तराणि । 'तत् त्वमसी'त्याद्यभेदोपदेशश्च स्वरूपाभेदविषयो न विशिष्टाभेदविषय युपपादितम् । स च जीवेशभेदादेराविद्यरत्वमन्तरानुपपन्न , विरोधान्नैष्फ- ल्याचेति तदुपपादकतया 'माययान्यदिवे'त्यादिश्रुत्या 'विभेदजनकेऽज्ञाने' इत्या दिस्मृत्या च भेदस्याविद्यकरय कल्पनीयम् । तत्र चाज्ञानससारौ जीवस्य, सर्वज्ञ ·, अज्ञानस्य कल्पकान्तराणि । स्वादिकं चेशस्येति व्यवस्था चासकृद् दर्शिता । न च वेदतात्पर्य विषयनिर्विशे- पात्मोपलक्षणमात्रसर्वज्ञत्वादिमृपात्वमभ्युपगतमेबापाद्यम् । न वा तत्र वेदतात्य- र्यवादी नीतिविन्नाम । एवं च स्वयम्प्रकाशचिद्रूपात्ममात्रब्रह्मजिज्ञासाद्युपदेशोऽपि तदुपपादकं तदावरणमज्ञानं कल्पयति, अन्यथा स्वत एवापरोक्षे जिज्ञासाद्ययो- गात् । तथा ज्ञानेनैव मोक्षो नोपासनयेति व्यवस्थापितम् । न च बन्धस्या- नाविद्यकत्वे ज्ञानकनिवर्त्यत्वमुपपन्न , कापि तदज्ञानानुपादानम्प तज्ज्ञानमा- त्रनिवर्त्यत्वादर्शनात् । पापादेश्च नियमाद्यपेक्षया सेतुदर्शनमात्रानिवर्त्यत्वात् । प्रेमापेक्षयैव च प्रियदर्शनस्यापि दुःखनिवृत्तिहेतुत्वात् । ततः सुसोत्पादेन दुःख- सन्ततरेवोच्छेदाद् वा । आत्मदर्शनं च बन्धध्वंसे न किञ्चिदपेक्षते, श्रव. णादिनियमादृष्टस्यापि ज्ञानोत्पत्तावेवोपक्षयात् । व्यतिरेकः पुनरनिर्वचनीयसम- र्थनेन इष्ट इति वधस्य ज्ञानमात्रनिवर्त्यत्वोपपादनाय मिथ्याजानोपादानत्वं क- ल्पनीयमिति । अपिच द्वितन्तुके पटे जाते त्रितन्तुको न भिन्नो जायते । स हि न द्वितन्तुके समवेयात् , तन्तूपादानत्वात् । नापि तन्तुष्वेव, तदैव तत्रैव मूर्तद्वय- समवायविरोधात् । न धेकत्र द्वयोः संयोगो दृष्ट इति समवायोऽपि कल्प्यते, अतिप्रसङ्गात् । उत्तरोत्तरतन्त्वाधिक्येन पटभेटे तन्त्रत एकपटत्वव्यवहार- विरोधाच्च । नापि तदभिन्न , अनुपादानोपादेयत्वादौ सत्युदितोयदभेदानुप- पत्तेः । न च पूर्वनाशेन सह पूर्वतन्तुभिरुत्तरोत्पति , उत्तरवानक्रियया पूर्वत- न्तुसयोगरूपासमवायिनाशसम्भवादिति वाच्यम् । एवं यदतो न्यायिदेशीयस्या- णुपु क्रियया संयोगनाशेन द्यणुकादिनाशकमेण प्रलयप्रतिपादन न समच्छेत। द्यणुकेऽणुद्वयसंयोगेन व्यणुके वा बहणुसंयोगेन कार्यान्तरारम्भसम्भवात् । तथैव महापृथिव्यायारम्भे तद्धेनुक्रियया पूर्वपूर्वविनाशेनोचरोचरकार्योत्पत्ती- णुकाद्यभावात् । अपिचैत्र सूक्ष्मदृशा प्रणिहितचेतसा योगिनामपि योग्यत्वे सत्यनुपलभ्यमानस्य नितन्तुमायुत्पादे द्वितन्तुकादिनांशम्य कल्पने क्षणयिना- शवादिनोपालभ्येत । प्रत्यभिज्ञान तु तन्तुद्वयवानादारभ्य स एवाय कोप- चितो महापट इति पीडोन । न घान्स्यतन्तुसयोगात् पट एव नोत्पद्यते, द्वित- न्तुकप्रभृति पटव्यवहारात् । तस्माद् दुनिपतया अविद्यामयः करप्यते । तथा , , :. 'त्युप', २. 'नास्य' रा. पाठ..

·सिद्धान्तसिद्धाशने शुकशोणितसम्भेदात् प्राणिदेहसमुद्भव । शीर्यतो वटवीजाच महावटसमुद्भव ।। न निरूपयितु शक्यो निसिलेरपि पण्डितै । विजाति पार्थिवो धातु प्यो चा वटजातिभाक् ।। वटजातिपरीणामस्तयोरपि कथ भवेत् । एवमन्यच्च ससारे चिन्त्यमानमवस्यति ।। अविद्यायामत सर्वमविद्यायोनि कल्प्यते । 'सैपाविद्या जगत् सर्वमिति श्रुतिश्योक्तकल्पनामुपोद्वलयति ॥ . - . . अज्ञाने स्मृतिपुराणसम्मतिः । स्मृतयश्व आसीदिद तमोमूतम्' इत्याद्या प्रसादुदाहता । तथा वैष्णवेऽपि पुराणे 'ज्योतीपि विष्णु' इत्यादिना सर्वात्मत्वे प्रतिज्ञाते तदुपपत्त्ये 'ज्ञानस्वरूपो भगवान्' इत्यादी भुवनभेदम्य 'विज्ञानविजृम्भितानीति विवर्तत्वमुक्त्या, पुन 'यदा तु शुद्ध निजरूपि' इत्यादिना ज्ञानवाध्यत्वमभिधाय, 'वस्त्वस्ति किं', 'मही घटत्वमिति श्लोकद्वयेन व्यभिचारितया तदेवावस्तुत्व निर्दिश्य,. 'तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किश्चिद्' इत्यादिना बाधाया सामानाधिकरण्योभिप्राय मुपसहत्य, 'ज्ञान विशुद्धमित्यादिनात्मस्वरूपपरिशेपमनुद्रुत्य 'सद्भाव एव- मित्यादिना नायमभ्युपगमयादो भूतार्थ एवेत्यनूध एतच्च भुवनमसत्यमपि यत् सव्यवहार प्राप्त तत्रापि चोक्त कारण 'विज्ञानमेक निजकर्मभेदविभिन्नचित्तैहुधाप्युपेतम् इत्यत्रेत्यनुस्मार्य पर्यव्स्यत्युपदेशसन्दर्भ गर्भितमविद्यामायामूलत्व जगतोऽव- गतम् । अत्र च वक्तव्यमुक्त प्रागेवेति ।। भावरूपालाने सूत्रकारसम्मति.। अपिच सूत्रकारोऽपि 'आह च तन्मात्रम् (ब० ३. २. १६) इति निर्विशेषज्ञान करसमात्मान, त च प्रत्यगभिन्नम् 'अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम्' १. 'यमुरब पाव.

·- तद्गुणसारत्वादितिन्यायविचारः । (३. २.२६) 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' (१.१. २२) 'आत्मेति तूपगच्छन्ति प्रायन्ति च' (१. १. ३) 'अविभागेन दृष्टत्वात्' (१.४.४) इति विवक्षित्वा तस्य जिज्ञासां जगत्कारणत्वादिकं च सूत्रयन् बाह्या- भ्यन्तरभेदप्रपञ्चमात्रस्याविद्यामयत्वं साक्षादिवोपक्षिपति, अन्यथा तदनुपपत्ते. रुतत्वात् ।। तद्गुणसारत्वादितिन्यायविचारः। तथा 'तद्गुणसारत्वात् तु तद्यपदेशः प्राज्ञवत्' (७० २. ३. २९) इति मुखत एवात्मनो ज्ञातृत्वकर्तृत्वोत्क्रान्तिगत्यागत्यादिव्यपदेशो बुद्धिसत्त्व- गुणाध्यासाश्रय इत्यविद्या सूत्रयति । अथ कभं वुद्धिगुणसारत्वादित्युच्यते । तच्छब्दो हि प्रकृतपरामर्शी । न च बुद्धिः प्रकृता, 'तस्यापत्यम्' (४. १. ९२) 'तेन रक्तं रागात् ' (१.२.१)इत्यादौ चैकविभक्तिविशेषपरत्वाभावेन षष्ठयादिसमर्थप्रातिपदिकमा- त्रलाभाय तत्पदमप्रकृतविषयमपि युक्तम् । न त्वेकव्यक्तिविशेषपरमपि, व्यक्तिवचनानां सहितविशेषपरत्वनियमात् । ज्ञानं तु 'ज्ञोऽत एव' (म० २. ३. १८) इति प्रकृतम् । तेन ज्ञानगुणसारत्वाद् विज्ञानत्वव्यपदेशो 'यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादौ । प्राज्ञवत् । यथा विपश्चितो ब्रह्मणो ज्ञानगुणसारत्वा- ज्ज्ञानव्यपदेशः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विमति' 'स एको ब्रह्मण आनन्द.' इत्यानन्दगुणसारत्वाद् वा तव्यपदेशः 'यदेप आ- काश आनन्दो न स्यात् ', 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादि'तीति व्याख्येयं सूत्रमिति । तन्न । परस्यापि 'भेदादिति चेद् न प्रत्येकमतद्वचनात् ' (व० ३. २. १२) इत्यादौ कथञ्चिद् बुद्धिसन्निहितमात्रायमर्शखीकाराद् , इहापि युद्धि- सत्त्वस्य 'हृदयमेवान्ववक्रामतीति 'बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव घाराप्रमात्रः इत्यादिप्रकृतविषयसन्निधानात् । 'अवस्थितियोप्यादिति चेन्नाभ्युपगमादि हि' (० २. ३. २६) इति हृच्छब्देन प्रकृतत्वाच । व्यवहितामवमर्शश्च परस्यापि । उपसर्जनावमर्शस्तु दोषोऽधिकः । सम्प्रतिपन्नश्चायं 'पानव्यापच तद्वत्' (जै० ३. ४. १५) 'तथा प्राणाः (न० २. ४. १) तदभायो ना- ·सिद्धान्तसिद्धाजने डीषु तच्छ्ते (न० ३. २. ७) इत्यादौ । अपि चानन्दगुणसारत्वाद् यथा प्राजत्यानन्दव्यपदेश इति दृष्टान्त व्याचक्षाणेन बुद्धिसन्निहितमानाचमार्श तवृत्तमुपगतम् । अन्यथा दृष्टान्ते हेतुसान्यवनप्यापत्ते । न चायं यो यद्रु- णसार स तब्यपदेश इति सामान्यतो दृष्टान्त , गन्धादिगुणसारे कुसुमादौ तदव्यपदेशेन व्यभिचारात् । यत्तु ---न बुद्धिगुणसारत्वात् प्राज्ञस्य दररत्वव्यप- देश इति दृष्टान्तः साधनविकल , प्रयुक्तहेत्वतिरिक्तोपाधिकत्वमानसाम्यं तु क्लिष्टमित्यादि । तन्न । न हि जीवस्य वुद्यपाधिकोऽस्पत्वव्यपदेश इति हेतुना सिसाधयिषितम् । किन्तु तथाव्यपदेशान्यथासि द्वावपेक्षितोपपत्तिमात्रमुच्यते बु- द्विगुणसारत्वादिति, मा भूत् परमात्मनो विभुत्वमिवाश्रुतोपाधिकत्वादाराममात्र- त्वादि जीवस्वभाव इति शक्षेति । उपाधिनिर्देशश्च तत्र जीवाणुत्वनिरासे दर्शितः । प्राज्ञस्यापि 'दहर पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' 'एप म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान् वी रित्यादिव्यपदेशो हृदयोपाधिकस्तुल्य इत्यत्र - प्टान्तः प्राज्ञवदिति युक्तम् । न तु ह्दयोपाधिकमणुत्वमित्या, .येन परस्यात- दुपाधित्वेन वैषम्यमाशकयतेति । परस्य तु यद्यात्मा चिद्रूप तत एव ज्ञान- व्यपदेश इति कृत ज्ञानगुणसारत्वेन । अथ न, म्वयंज्योतिष्माद्याम्नायविराधे इत्यलमतिप्रसङ्गेन । अपिच 'सम्पद्याविर्भाव स्वेन शब्दात्' (व० ४. ४. १) चिति- तन्मात्रेण तदात्मकत्वात् -' (ब्र० ४. ४. ६) इत्याविभूतात्मस्वभावकैवल्या- वस्थानं मोक्षं विवक्षित्वा (ब्रह्मजिज्ञासा !) 'पुरुषार्थोऽतश्शब्दात्---' (. ३. ४.१) इति ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षहेतुत्व सूत्रयन् मायामयमेव बन्धमभिसन्धत्ते । तथा 'शास्त्रयोनित्वात् (न. १. २ ३) इति ब्रह्मणः प्रत्यक्प्रकाशसत्तामा- त्रस्य शास्त्रप्रमाणकता सूत्रयन् ब्रह्मविषयामविद्या प्रतिपद्यते । अनधिगता- बाधितविषय हि प्रमाणमिति जैमिनिरसूत्रयत् ---- 'अव्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्धे । तत्ममाणम्' (जै० १. १. १) इति । न च प्रकाशात्मनो मानवृत्त्यभावोऽनधि- गम इत्युक्तम् ॥ - - आरम्भणाधिकरणविमर्शः। तथा 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य ' (ब० २.१.१४) इति कार- णात् कार्यस्यानन्यस्व सूत्रयन्नविद्यामूलतामाकलयति । न हि वस्तुसतः कार्य- ·आरम्भणाधिकरणविमर्शः । ८७ यत्वाह रूपस्यैव कारणानन्यत्वं, कार्यकारणभावविरोधात् । न च कारणस्यैवावस्था- न्तरं कार्यमिति तस्य तदनन्यत्वं, ब्रह्मणो विकारापत्तेः । उचरोत्तरसंस्थानयोगो हि धस्तुनः पूर्वपूर्वसंस्थानसंस्थितस्य विनाशः, स्वावस्थस्य तूत्पत्तिर्मुद इव पिण्डघटकपालाद्यवस्थायोग इति परस्योपगमः । न हि पूर्वावस्थमेवोपादानमुचरावस्थायाः, येन निरुपादानमवस्थान्तरमापद्येत । तथाचोत्पादविनाशाभ्यामेव ब्रह्म विक्रियेत मृदादिवत् । यथाग्नेयादियागा पृथगुत्पन्नाश्च पुनस्त्रिकत्रिकतया समु- दिताश्च पुनः फलसाधनभावनैकांकृताश्चोपदिश्यन्ते, तथा चिदचिदीश्वरा वि- विक्तस्वभावाश्च पुनः शरीरात्मभावेन द्विराशकृिताश्च पुनर्विशिष्टतयैकीकृताश्चो. पदिश्यन्ते । तत्र सर्वावस्थचिदचिद्वस्तुशरीरविशिष्ट एव परमात्मा 'सदेव सोम्येदम्', 'आत्मा वा इदं', 'ब्रह्म या इदं', 'सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यादिभिरु- च्यते । ततो विशिष्टमेव कार्यकारणावस्थमिति स्वरूपान्यथाभावज्ञानसङ्कोचा- दिरवस्थाभेदः परमात्मन एव । किन्तु सद्वारकः प्रोक्षणाद्यङ्गमिव यागस्य । तदवस्थचिदचिनियमनरूपावस्थाभेदश्चाद्वारक पुरोडाशाधनामिन यागस्य । तथाच कार्यकारणानन्यत्वमविकारित्वं चोपपन्नम् । ब्रह्मणः सद्वारकस्य विका- रस्य स्वरूपासम्बन्धादिति । तन्न | आग्नेयादीना हि साधनरूपैकत्ववचनं प्रत्यक्ष र क्ष) दर्शपूर्ण- मासाभ्यामिति । सदादिपढाना तु चिदचिद्विशिष्टैकार्थविपयले तावन्न मान पश्यामः । 'सर्व ब्रह्म'त्यादिसामानाधिकरण्यमपि ह्यविशिष्टार्थ व्याख्यातम् । न चायमात्मा सुखीत्यादावपि शरीरविशिष्टाभिधान , यागादो स्वर्गान्चयस्पा- पूर्वेणेवौपादानिकेनैव शरीरित्वेनात्मनि मुखान्वयम्योपपाद्यत्वात् । एवमिह 'बहु स्यामिति परिणामान्वयोऽपि ब्रह्मण्याक्षिप्ताविधयोपपाद्यताम् । अत एव 'अ- जामेकामिति च 'देवात्मशक्तिमिति च ब्रह्मकारणतानिहाय पृथगाम्नायते । अन्यथा 'किं कारण ब्रह्म'त्यपि विशिष्टविपये तदनुपपत्त्यभावेन विमर्शास- गते , 'अजामेकामित्यादि पृथगामानवैयर्त्याच । अत्र परोटाहतः पृपदाज्य- नयश्च स्वव्याघातकः । उपभृतो हि पात्रम्य प्रयाजान्यचतुर्ग्रहीतावरुद्धम्य पृपदाज्याघारत्यायोगात् पात्रान्तरमाक्षिप्यते । एव ब्रह्मणोऽप्यविकारित्वावरुद्ध त्वाद् विकारयोग्ये परस्मिन्नाक्षिप्ते ब्रह्मण उपादानत्वमेव हीयेतेति ।

·८८ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने अपिच सदादिपदे विशिष्टविपये 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यादौ विशि- एस्यैव जगदात्मत्वं प्रसज्येत । अपिचैवं विशिष्टस्य ब्रह्मणोऽद्वारक एवान्य- थाभावादिरिति सद्वारकत्यवचनविरोधः । अपिच अवस्थाभेदसम्बन्ध इव सद्वारको हेयसम्बन्धोऽपि स्यादिति ब्रह्म जीवान्न विशिप्येत । अपिच स्थू- लसूक्ष्भावस्थनियाम्यपर्यायेण चाद्वारनियमनावस्थाभेदपर्यायेऽवश्यम्भाविनि विकारित्वं दुप्परिहरम् । अपिच ब्रह्मणोऽवस्थाभेदपरिणामित्वे कृत्सप्रस- क्त्यादिदोपः । ब्रह्म जगदुपादान निरवयवं च ब्रुवाणा श्रुतिरपि ग्रुपपाद- नीया, अन्यथा श्रुतेरेव विरुद्धस्यापि प्रतिपत्तौ मीमांसावैयर्थ्यात् । न चाचिन्त्यशकितया परमात्मनो निरवयवत्व परिणामित्वं कृत्सप्रस- क्तिं च प्रतिपस्यामहे । यथाह भगवान् - "मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेप्यवस्थितः । न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ॥" इति, श्रूयते च ‘परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इतीति वाच्यम् । एवमा- त्मनो भेदश्चाभेदश्च सगुणत्वं च निर्गुणत्वं च संसारित्वं चासंसारित्वं चेति शक्तिवैचियादेवोपपन्नमिति सामानाधिकरण्यायुपपादनक्लेशानर्थक्यात् । यथा- दर्शनमविरोधेनात्मनि सर्वशक्तिव्यवस्थोपपत्ती कल्पनान्तरायोगाच्च । यथा हि शुक्त्यधिष्ठाननिष्ठमेव रजतम् । न च तनिष्ठा शुक्तिः न सन्योन्याध्यास इतीतरेतरमधिष्ठानारोप्यभावविवक्षयोच्यते, पौर्वापर्यविरोधात् । शून्यपरिशेप- प्रसङ्गाच्च । किन्तु इदमात्मना रजतसंसृष्टरूपेण शुक्त्यधिष्ठान एवेद रजत. मित्यारोप इति । न च शुक्तिनिष्ठ रजतं, तत्रैव बाध्यत्वात् । एवमिदमुच्यते मत्स्थानि सर्वभूतानीत्यादि । एवं हि दृष्टानुरोध. स्यात् । तस्मात् स्वमहिम- प्रतिष्ठ एव परमात्मैश्वरयोगशब्दितप्रकृतिमायाविद्याशक्त्या जगदात्मा विवर्तत इति कार्यस्य तावन्मात्रसत्ताकतया तदनन्यत्वमुच्यत इत्यकामेनापि स्वीकरणी- यम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादनेन चैतत् प्रतिपादितम् ।। श्रुतेस्तु शध्दमूलत्यादितिन्यायाविरोधः। न चैवं कृत्स्नप्रसक्त्यादिपरिहाराय 'श्रुतस्तु शब्दमूलत्वात्' (२. १. २७) इति सूत्रायोगः, मिथ्यात्वादिति हि तदा स्यादिति वाच्यम् । जगद्- ·महतः परमव्यक्तामति श्रुत्यर्थः । ८९ पादानत्वमेवानुपपत्त्या मा स्म हीयेतेति तल्लक्ष्यब्रह्मणः शब्दमूलकतया कथञ्चि- दुपपादनीयत्वाभिप्रायोपपत्तेः । तथाचाविद्याविकृतावस्थमपि ब्रह्म स्वभावेन विकारीवर्तीति नोक्तदोष इति सद्भस्यते । न चाविद्याश्रयतायामपि ब्रह्मणः कृत्सैकदेशविकल्पः, येन स्वापे सत्सम्पत्तिर्न स्यात् । अविद्यात्मनो नित्यसम्प- न्नत्वात् । अतो 'ज्यायानि'त्यादि च विरुध्येत, तस्याल्पत्वात् । अविद्याया वर्तमानक्रियावदाश्रयविषयविभागेनैव बनादिवृत्तिरुपगम्यते । सोऽयमविद्यात्मा यद्यपीदानीमपि सता सम्पन्न एव, किन्तु नाविद्यकविभागविक्षेपपरिहारेणे- त्यतः 'सता सोम्य! तदा सम्पन्नो भवतीत्युपपन्नमित्यलं प्रसक्तानुप्रसङ्गेन ॥ , महतः परमव्यक्तमिति श्रुत्यर्थः । तथा 'महतः परमव्यक्तमि'त्यत्र न सावचीयं प्रधानमुच्यते । *श- रीररूपकविन्यस्तगृहीते रित्युक्ते कथं तस्य व्यक्तस्याव्यक्तशब्दतेति शङ्कायां 'सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्' (०. १. ४. २) इति प्रकृतिद्वारिका सेति सूत्र- यित्वा, तर्हि स एवायं प्रधानवाद इति घट्टकुट्यां प्रभातमित्याशक्य तत् त्रिगुणं जगहीजं स्वरूपतोऽप्रत्याख्याय 'तदधीनत्वादर्थवत्' (०.१.१.३) इति परमात्माधीनत्वं सूत्रयन्नविद्यारूपमवद्योतयति । सा हि जगबीजशक्ति- तया परतन्त्रा, यैषा श्रूयते 'देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढामिति । सा च 'मायां । तु प्रकृति विद्यादि'त्यनिर्वचनीयवृत्तमायाशब्दिता पराविथैव । तदिदमु- दितं भाष्ये 'अविद्यात्मिका हिसा' इति । अपिच तदधीनत्वादिति सत्ता- स्थितिकार्येषु सर्वगस्तादधान्यमवगम्यते , विशेपानुपादानात् । तचाव्यक्तं मूतसूक्ष्ममयं मायाविद्यानादिरात्मविवर्त इति न विरोत्स्यते । परस्य तु स्वतः सदब्यक्तं परमात्मशरीरतया तदात्मकत्वेन धारणादाव परतन्त्र स्यादिति विरुध्येतेति । यत्तु पर आह्-'महतः परमव्यक्तमिति सूक्ष्मशरीरं गृह्यते तदर्दत्वात् । 'शरीरं रथमेव चेति तस्यैव रथरूपितत्वोपपपेश्व, लोकान्तरमातेरपि विव- , ३. परिस. पाट. 'यया वि', * (ब० .. ४.१) ·सिद्धान्तसिद्धासने क्षितत्वात् । कथ पुनरस्यात्मनो महत परत्वम् । तदधीनत्वादर्थवत्' (७० १ ४ ३) प्रवृत्त्यादौ शरीराधीनत्वादिन्द्रियेभ्य इवार्थानामिति । तन्न । उप क्रमे शरीरशब्दस्य स्थूलपरत्वात्, प्रसिद्धे । 'यच्छेद् वाड्मनसी प्राज्ञ' इत्यादिना पुमर्यसाधनप्रवृत्तिविशेषप्रतिपादनेन तदुपयोगविवक्षया रथिरथादि रूपकविन्यास इत्यवगमे स्थूलशरीरस्येव तत्प्रवृत्त्यर्हत्वाच, 'मनसस्तु परा बुद्धिरि त्येव करणसम्पिण्टात्मकवुद्धिप्रधानस्य सूक्ष्मशरीरस्योक्तलाच । अ- थापि सूक्ष्मशरीरसम्बन्धेनाव्यक्तमिति स्थूरमुच्यताम् । न, हेतुशब्दस्य तादात्म्येन हेतुमति वृत्तिसन्निकपीत् । अन्यत्र च कल्प्योपस्थितिकतया विप्र- कर्पात् । भाप्यकृतम्तु - प्रक्रमे शरीरशब्दस्य सूक्ष्मवृत्तिमप्युपेत्यानादरेण तद्द्वारापि स्थूलशरीरवृत्तिमव्यक्तपदस्याहु सर्वथाप्यानुमानिकनिराकरणादिति । तदेव प्रकृतिविपयेऽव्यक्तशब्दे 'तदधीनत्वादर्यवादि'त्युदितशङ्कानिरासस्यापेक्षि- तस्य विधान न्याय्यम् । इन्द्रियादे रथादिवढात्मन शरीरस्यापि कथञ्चित् परत्वप्रतिपचिसम्भवेन तत्प्रतिपादनस्यानपेक्षितत्वादिति ।। अजामेकामिति मन्त्रार्थ । तथा 'अजामेका लोहितशुरुकृष्णामिति न सावचीय प्रधान प्रति- पत्तव्यम् । न जायत इत्यजा अजावदति वा कल्पनाया अविशेषेण विषय विशेपनिर्णयकारणामाचादित्येव 'चमसवदविशेषात्' (० १ ४ ८)इत्यु- क्वा प्रकरणादित पुनरर्थविशेषनिर्णय इत्यभिप्रेत्य 'ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यघीयत एके' (ब्र० १ ४ ९) इति सूत्रय नविद्यामेवाजा प्रतिपद्यते । अत्र भाष्यकृता ज्योतिरिति ब्रह्मा, 'त देवा ज्योतिया ज्योति', 'अथ यदत परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते' इत्यादिश्रुते । अथवा ज्योतिरिति तेजो भूतविशेष , 'ख वायु ज्योतिराप', 'ज्योतिर्वायौ पठीयते' इत्यादिप्रसिद्धे । तदुपक्रम कारण प्रमुख वा यस्या सा तथेति वियभित्या 'परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योति ममुखा तेजोयनलक्षणा चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिभृतेयमना प्रतिपत्तन्या' इति लोहित रामकृष्णामिति म्वार्थवृत्त्यनुरोधेन व्याख्यातम् - 'यदग्ने रोहित रूप तेजमस्तद्रूप यच्चा तदपा यत् कृष्ण तदन्नम्य' इति केऽधीयते इति । अन प्रकृत्यात्मना निर्देशोऽजामेकामिति गोण । तथा ज्योतिब्रह्म ·अजामेकामिति मन्त्रार्थः। , उपक्रमः प्रधानमस्या इति विवक्षित्वा सौत्रस्यैकेशब्दस्य मुख्मार्थतामजाम- न्त्रमधीयाना एवेति मत्वा व्याख्यातं --- 'देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढामिति पारमेश्वर्याः शक्तेाक्योपक्रमेऽवगमात्' इत्यादि, 'प्रकरणात् तु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः मागवस्थानेनापि मन्त्रेणा- झायते' इति च । कथं पुनरेवमपि सूत्रादनिर्वचनीयाविद्यासिद्धिः । प्रधाने लाक्षणिकोपक्रमग्रहणादेव । ज्योतिरुपक्रमोऽधिष्ठानतया सत्ताप्रदत्वेन कारण- मनादेरप्यस्या यथा प्रतिपद्यतेति हि लाक्षणिकोपादानामति । अत्र च 'अजामेकामिति स्वार्थवृत्त्यनुरोधेन 'लोहितशुक्लकृष्णामिति कार्यात्मना निर्देशो गौणः । तत्र तावन्न तेजोवन्नेऽजाकृतिरस्ति । नाप्यजातिः, 'तत् तेजो- ऽसृजते'त्यादिश्रुतेः । अवयववृत्त्या चाजाशब्दस्य प्रकृतिद्वारा तवृत्तौ विप्र- कपः । एवं प्रकृतावजाशब्दस्य रूढिहानि. । 'लोहितशुक्लकृष्णामिति च कल्प्योपस्थितिकज्योतिरादिकार्यद्वारा लक्षणीयरजनीयत्वादिसामान्योपस्थाप्य- गुणद्वारा वा तद्वृत्तिरिति विप्रकृष्टेति शङ्किते 'कल्पनोपदेशाच्च मध्यादि- वदविरोधः' (न० १.१. १०) इति सूत्रितम् । अतस्य तद्धावसम्पादनं कल्पना, प्रसिद्धेः । रजस्सत्त्वत्तमोगुणाया आत्मशक्तरविद्याया एवं लोहित. शुक्लकृष्णच्छागारूपक्लप्त्यायमुपदेशः 'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णामि'तीति । तथाच तद्रूपकल्पनाताटस्थ्यांदाहीणा सर्वत्र रूढिरिति । एतेन न तेजो- बन्नान्येवाजैका, तेषां बहुत्वात् । नापि तद्रूप ब्रह्म, ताप्येण बहुत्यान- पायात् । स्वरूपेण लोहिताधनन्वयात् । नापि तेजोवन्नकारणभूता काचित् । अनभिधेयतेजोनन्नवृत्तिमारोप्याजागन्दम्य तत्कारणलक्षणाया वरं तदभिधान- मित्यादितान्त्रिकजल्पाकविकल्पास्तन्त्रविनेयकुण्डगोलकादिकुतूहलहेतवो निरा- लम्वनाः। य अनाजाशब्दं यौगिकमाश्रित्य ज्योतिरुपक्रमा ब्रह्मकारणकाजेह ब्रह्मास्मिका प्रतिपत्तव्या, न म्वतन्त्रेति प्रतिपादित विरोधमाशङ्कय 'कल्पनोप- पदेशादिति सूत्र्यते । कल्पना क्लप्ति सृष्टिः पाता यथापूर्वमकल्पयत्', 'प्राक- ल्पयद् यो भुवनानि ससे त्यादिदर्शनात् । तथाच 'अम्मान्मायी सृजते विश्व- मेतदिति सृष्टयुपदेशात् कारणावस्या प्रकृतिरजा तेजोवनकार्यावस्था ज्यो. तिरुपक्रमेतीत्यविरोध इति । एवं च यौगिकार्थ-यापि स्वारसिकस्यानुपपत्त्य- . 'स्या प्र', ·सिद्धान्तसिद्धाजने .. भावे प्रयोजनाभावे च अजावदजेति गौणार्थपरिग्रहायोग. । 'गौरनाद्यन्तवती'- त्यादौ हि मुख्यार्थानुपपत्तिः । 'अनाद्यन्तवती जनित्री भूतभाविनी'त्याद्यनेकप- दमुख्यार्थलाभश्च प्रयोजनम् । 'आत्मानं रथिनं विद्धी' त्यादी च ब्रह्मप्राप्त्यु- पायताख्यापनम् । 'असौ वा आदित्यो देवमधु' इत्यादौ चादित्यादिभोग्यत्व- स्यापनम् । न चैवमिहेति । अपिच कृतजगत्कारणभूतायाः स्वास्मिन्ननादि- कालसम्बन्धसकलंचेतननिखिलसुखदु.खभोगापवर्गसाधनभूताया अचेतनाया अत्यल्पप्रजासर्गकरागन्तुकसङ्गमचेतनविशेपैकरूपात्यल्पप्रयोजनसाधनस्वसम्ब- न्धिपरित्यागसमर्थचेतनविशेपच्छागारूपत्वकल्पनं विरुद्धम् । अपिच 'अजामे. काम्', 'अजो पकः', 'अजोऽन्यः' इति विरूपार्थकल्पनायोगात् । सर्वत्र च्छागत्वकल्पनायां 'जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' इति विदुप आत्यन्तिकम- कृतिपरित्यागकारिणः पुनरजासम्बन्धयोग्यच्छागत्वकल्पनाविरोध इति । तदिदं दासेरथद्धेयमसारम् । अजशब्दो हि रूढया तावच्छागजा- तिमुपस्थापयति । प्राकरणिकार्य तु प्रकरणसम्बन्धविमर्शेन । तत्र प्रथमोपस्थि- तिमङ्गेन योगकल्पनादपि तदभनेनाभिधापूर्वकगौणवृत्तिग्रहणं न्याय्य, लाघ- चात् । 'लोहितशुक्झकृष्णामिति च भाकरणिकात्मशक्तिवृत्ताजासामानाधिक- रण्यात् तदवस्थान्तरोपक्षेपात् प्रागेव रूढिपूर्ववृत्त्यैव रजस्सत्त्यादिवृत्तमिति युक्तम् । अपिच नेहाजादिशब्दो गौण उपेयते, मायादावभेदारोपेण प्रतिमा- शुक्त्यादी विष्णुरजतादिशब्दवन्मुख्यत्वोपगमात् । ननु कल्पनानर्थक्यम् । किं कुर्मः । आम्नातस्य ह्यर्थ वक्तुं प्रभवामो नाम्नातं पर्यनुयोक्तम् । अपिच लोकदृष्टया प्रतिपाद्यबुद्धिसौर्य प्रयोजनं, कल्पनामाने प्रयोजनकरूप्यनियमस्यामूलत्यात् । न चार्थविरोधः, कार्यकारित्व- प्रयोजनसाधनत्वचेतनसारमत्यागादिमात्रस्य विवक्षितस्याविरोधात् । नहि तादा- म्यारोपमूले रूपके सर्वसाधर्म्यापेक्षा, 'आत्मानं रथिन विद्धि', 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मे त्यादिभङ्गप्रसङ्गात् । नन्वत्र पृथक्प्रयुक्तरूप्यरूपकपदावयाय पायुक्तसाधर्म्यमात्रेण रूपकमाद्रियते । न चैवमजामित्यादाविति चेत् । तदि- दमलारविदामसम्मदमावहति । पृथगुभयपदाभावेऽपि हि . 1. 'राक्षे २. 'पिसारा. पाठ, ·२ 3 अजामेकामिति मन्त्रार्थः। "रूपकातिशयोक्ति स्यान्निगीर्याध्यवसानत." तथाचाधर्वणिका अधीयते- "गौरनाथन्तवती सा जनित्री भूतभाविनी । सितासिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभो ॥" इति । यत्तु-प्रकृती गोपदयोगासम्भवादगत्या तत्र कल्पनाश्रीयत इति । तन्न, गमेडोंप्रत्यये गच्छति नानावस्यामिति योगसम्भात् । एवमनाद्यन्त- वतीत्यादिविशेषणाजम्य च स्यात् । अन्यथा सम्पन्न्यायेन विषयन्यग्भावा- दाराप्यगोरपे तद्विशेपणानाजस्यन व्यतिरेकसङ्करप्रसङ्गात् । क्लप्सोपस्थितरू- व्यनुसारश्चाजाशब्देऽपीप्यताम् । तर योगोऽपि क्लप्त इत्यविशेष इति चेत्, त- थाप्यसन्दिग्धप्रकृतिमायादिम्यशब्दहानेनाजाशनग्रहणमभिधावृत्त्यनुगतार्थवि- वक्षां गमयति । न चैन सूत्रे यौगिकचमसदृष्टान्तामामञ्जस्यम् , उभयथापि प्र- करणादिनिर्णयार्थत्वाविशेषे योगाभ्युपगमवाढोपपत्ते । अपिच न जन्मराहि- त्यब्रह्मजत्वाविरोधाय कल्पनोपदेशादितीति युक्तम् । कचिदप्यजाया ब्रह्मज- त्वानाम्नानेन विरोधशङ्कानुन्मेपात् । शाखान्तरे च 'अणोरणीयानित्यादिसृष्टि- प्रकरणसमाम्नानमात्रम्यान्यत्र 'कि कारण ब्रह्मेति विमृश्य 'अपश्यन् देवा- स्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढागिति कृप्तसहकारिविधिपरत्नोपपत्तेरतदन्वितसृज्य- त्यानभिप्रायात् , 'सृजमानामिति स्रष्टकोटिनिवेशस्य प्रत्यक्षत्वाच्च । ननु च ज्यो- तिरुपकमेति सूत्रितम् । तत्प्रधाना ब्रह्मशक्तिरिति भविष्यति । तन्मिथ्यात्वोपप- त्तिसूचनाय परमुपक्रमशब्द "युज्यत इत्युक्तम् । अपिच सृष्टयुपदेशादिति यद्यजाया एवेत्युच्येत, तदेवेदं विरोधशङ्कानीजमिति न समाधि । अथ तेजो ऽबन्नादेरित्युच्येत, अजाया ब्रह्मजत्वविरोधे न समाधि । अथोच्येत स्मान्मायो सृजते विश्वमेतदिति सृष्टयुपदेशविशेषो हेतु । तत्र मायोति स्रष्ट्र- विशेषणतया प्रलयेऽपि सूक्ष्मरूपस्थितिदर्शनाजन्माभाव सूच्यते । अस्मा- मायारूपात् सजते विश्वमिति विश्वोपादानत्वेन तदवस्थापत्तिदर्शनात् तदा- स्मना ब्रह्मजस्व सूच्यत इति विरोधसमाधिरिति । एव ह्यवस्थाभेदादविरोध- इति फलितोऽर्य । इयति च वक्तव्ये 'कल्पनोपदेशादिति नेयार्थ सूत्रयतो महाकनिबादरायणस्य न फलमौत्प्रेक्षिकसमयाजीयेनापि शक्योत्प्रेक्षम् । अपि- 'अ- १ 'पयो', २. 'माऽपि' ख पाठ .

·, सिद्धान्तसिद्धाजने चैव 'मध्वादिवदिति हटान्तासङ्गति । न च यथा आदित्यस्य कारणावस्थाया मधुत्वमुदयावस्थास्तमयाभावश्च, कार्यावस्थाया च मधुत्यमुदयादिश्च 'असौ या आदित्यो देवमधि'त्यादिश्रुते , एवमवस्थामेदेनाजाव ब्रह्मजत्व चेति सङ्गस्यत इति वाच्यम् । न हि 'असौ या आदित्योदेवमध्वन्तरिक्ष मध्वपूपो द्यौरेव ति- रश्चीनवश' इत्यादिकल्पनामाये मधुत्वमेवादित्यस्य न्याय्यमुपगन्तुम् । तथापि 'कल्पनोपदेशादिति विवक्षितविषयावरुप्यण दृष्टान्तासङ्गमनाच्च । अपिच तवाजाया लोहितशुक्लादिमावस्य कार्यावस्थोपपाद्यत्वे तयैव ब्रह्मोपक्रमत्वमपीति कि कल्पनोपदेशादिति सूनेण । तस्मादजामिति च लोहितशुलकृष्णामिति च तुल्यवत् स्वार्थवृत्तिविरोधो न शकनीयो मध्वादिवत् कल्पनयोपदेशादित्येव समञ्जसमित्यल प्रसक्तानुमसक्तपल्लवेन ।। भावरूपाज्ञाननिगमनम् । तदेवमेषा साशेषप्रमाणोपपत्युत्तम्भनीयानिर्वचनीयानादिभावस्वभावा स्मशक्तिरविद्या माया निर्विशेषप्रकाशानन्दसत्तामात्रात्मनि बाह्याभ्यन्तरसकल विकल्पकल्पनामूलमिति तद्विषयप्रत्यक्षादिममाणानामवसादानिरमिननिर्विशेष- वस्तुपरनिगमोपपादितब्रह्मात्मतादात्म्यावबोधेन निरवशेषनिषेधविकल्पमयेन त दविद्याधपवादे 'तरति शोकमामवित्', 'निचाय्य त मृत्युमुखात्प्रमुच्यते', 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतेरात्मन स्वरूपप्रतिष्ठाकैवल्यावैकल्यादोपनिपदेषु मतिवैकल्यापादन तान्त्रिकस्य मध्याहसे पासुपरिक्षेपमनुसरति ।। अमाने परकीयचोद्यसमाधि । यद्येवमविद्यात्मान बन्ध विद्यावाध्यमभिप्रेयेत सूत्रकृत् , तदधिगम उत्त- रपूर्वापादेर श्लपविनाशो, विद्यया सुकृतादिहानावुपायन सुहृदादिभि , भोगेना- रब्धक्षपण, मनआदिपु वागादिसपत्ति इत्येवमादिसूनाणि विरुध्येरन् , - र्थिक च सूत्रार्थ कल्पयता तदविरोधो ह्युपजीव्य इति । उच्यते सगुणविद्यासाधारण्येन हि कर्माश्रुपादय सूत्र्यन्ते । तावतापि हि १ 'स्पना', २ 'लुनि' सपाठ.

·निवर्तकानवस्सोद्धार । . - "नामुक्त क्षीयते फर्म फल्पकोटिशतैरपि । अभ्यस्यति च तद् भूयो जन्तुर्जन्मनि जन्माने।" न चेकभरिक कर्म नृत्तियम्योनिसाधनम् । तस्मादनर्थिकारियेत्यनागवं प्रवर्तते ॥" नचाहम्ममादिभेदगि धनात्मनो निर्विशेषात्मतत्त्व न्यायतोऽनुपहत्य निराल- म्यमशेपम्याविद्यामयत्वं विद्यावाध्यत्व च द्रागिति शक्य व्युत्पादयितुम् । न वा निर्विशेषात्मतत्त्वव्युत्पादनार्थलभ्ये तत्र सूत्रवचनवृतिर्थवती । निर्वि- शेपारमतत्त्वत्युत्पादन च सूत्रेषु दर्शितमित्यतो न कोऽपि विरोध इति । यत्तु - बन्धस्यापारमाध्यें भ्रममात्रसिद्धस्य हेतुहेतुमदावाद्ययोगेन कर्मनिमित्तत्वाद्यनुपपतिः । न चापारमार्थ्यस्य प्रान्तिसामग्र्यतिरिक्तहेतुसापे- क्षत्व कचिद् दृष्टम् । अपि चैव विगीतकरणेऽपि न प्रायश्चित्तमपेक्ष्येत । अलं मिथ्येति बुद्धिरेवेति । अत्र वदामः भ्रान्तिसिद्धस्य हेतुहेतुमत्त्वायोग इति क दृष्टमिति' स व्याचष्टाम् । नेष्टो हि परस्य मिथ्यार्थ । तदिष्टौ च तदृष्टान्तेनैव यथा- व्यवस्थितदृष्टविशिष्टरूपस्यैव सर्वम्य मिथ्यात्यसिद्धौ पर्यनुयोगयोगात् । न हि मिथ्यासिद्धम्य हेत्वादिव्यवस्थास्माभिरास्थीयते, किन्तु यथासिद्धम्य मिथ्या- त्वम् । न च मिथ्यार्थस्य भ्रान्तिसामग्र्यतिरिक्तहेतुसापेक्षत्वानुपपत्ति , इष्टा- निष्टनमस्य सुखदुःखादिहेतुतया पुण्यपापसापेक्षत्वे तत्सामग्रीपरिमाणानिय- मात् । विगीतकरणे च परोक्षमिथ्यावुद्धावपि सासङ्गम्य प्रायश्चित्तापेक्षोपग. मात् । असमात्माधिगमे चोत्तरपूर्वाधालेपविनाशोपगमेन तदनपक्षायामप्यबि- रोधादिति ॥ निवर्तकानवस्थोद्धारः। यत् पुनरविद्यादिनिवर्तकागमिकज्ञानमपि मिथ्यति तन्निवर्तकान्तरापे- क्षायामनवस्था । अथोच्येत १ पापेन सा', २ 'वेन त' ख. पाठ ·सिद्धान्तसिद्धाजने , "अज्ञानमृत्युर्विज्ञानं मृत्युः स्वस्यापि तत् तथा । तत् कातकरजोन्यायान्नानवस्थामिहानयेत् ॥" इति । तथापि तन्निवृत्तरात्माविरकेऽविद्यारूपाया विवर्तकान्तरापेक्षायामनव- स्थानात् । ज्ञानादेहत्तरावस्थात्मनो निवृत्तेभावान्तरस्य सत्त्वोपगमेऽद्वैतहानिम- सहाच । तस्यास्तदनतिरेके च सर्वस्य स्वनाशे सत्युत्पत्तिविरोधान्निवर्तकज्ञा- नोत्पत्तिरेव न म्यादिति । तन्न । सत्यामेव क्लतपलम्भरुसामग्र्यामनन्याश्रयो- पलब्धानुपलभ्भदशावच्छिन्न स्वोत्तरदशावच्छिन्नो वा माश्रय एव वस्तुनो निवृत्तिरिति ज्ञानादिपागवस्थात्मनोऽसद्ध्वसत्त्वेन तदुत्पत्त्यविरोधात् । न च ब्रह्मानर्थध्वंस इति साक्षास्क्रियते, येन विकल्पमयी सा कल्पना स्यात् , फिन्तु स्वरूपेण । तत्प्रतियोगिविशेषापेक्षया तयस इति व्यवहारे पर विक- ल्प्यते । मुक्तौ च सर्वव्यवहारातिपातिन्यां प्रकाशानन्दसत्तामात्रावसानाया न कापि कल्पनेति कानवस्था । अग्रे चाविद्यादिनिवृत्त्यतिरेकादिविकल्पे वक्ष्या- मः । यतु --- भगवत्प्रीत्यप्रीतिरूप कर्म, तत्र य. ससारफलानुगुण. सङ्कल्पः स तन्नाश. । तस्यापि मोक्षानुगुणः सङ्कल्प इति , तन्न । एव कादाचित्कधर्म- वतोऽवश्य विकारित्वादिप्रसङ्गात् । आगमिकविद्यामृतसाधनभावव्यवधानप्र- सद्भाञ्चेति । यत्पुन.-अविद्यादिनिवर्तकस्यागमिकज्ञानस्य न तावदध्यस्तरूपो जीच आश्रयः, निषेध्यतया तस्य कर्मणो निवर्तकज्ञाने तदैव कर्तृभावविरोधात् । नापि प्रल , तस्य स्वतो ज्ञातृत्वानुपगमात् । तदध्यासे च तन्मूलाविद्यादि- निवर्तकज्ञानान्तरापेक्षया ज्ञातृत्वकल्पनानवस्थानात् । अपिच निवर्तकज्ञानस्य खरूपमाश्रयो ज्ञाता च म्वनिवत्यान्तर्गतमिति न युक्तम् । न हि तदेवच्छे- दनं छेत्ता च स्वच्छेद्यान्तर्गतमिति सम्भवति । अपिच ज्ञातु स्वनाशस्यापु- मर्थत्वेन ज्ञानार्थिप्रवृत्त्यनुपपचिरित्यलं दिरहताघातेनेति । तदिदमविदितखपरपक्षदोपगुणविवेकस्य बालिशम्य प्रलापः । तथा हि. ज्ञाता तावत् प्रसिद्धोऽम्मदर्थ 1 स तु सर्वविकल्पसाधारणनिधोपधे- यरूपभेदेन कर्मापि निवर्तकजाने कापि वरूपेण स्यात् । रूपभेदेन हि स - - 'तसूनासा' रा. पाठ..

·. विदुप उत्सान्त्यादिचिन्ता । एव कर्ता कर्मणः स्वामी चोपपायते । तदात्मानं स्वयमकुरुते'त्यागमिककर्तृ- कर्मभावस्यापि रूपभेदोपपाद्यत्वात् । तवापि ह्यात्मा ब्रह्मात्मकतयोपासनाकर्मवोपासितोपगम्यते । तदाश्र. येण च ज्ञानेन स्वस्वाश्रयादिनिवृत्तिरुपपद्यते । भावशक्तिभेदस्यानुपमेयत्वेन- च्छेदनादिदृष्टान्तानुपपत्तेः 1 दह्नो हि गहनदाहाय निसृष्टः स्वस्वाश्रयनिव- तको दृष्टः । तवापि ह्युपासनेन मनोवृत्तिमयेन स्वरूपं विशिष्टश्चोपासिता निवर्तनीयः, भगवत्सङ्कल्पस्य तहारत्वोपपत्ते. । अन्यथा 'स्मृतिप्रतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष.', 'भिद्यते हृदयग्रन्थिरि'त्यादिज्ञानमुक्तिहेतुतान्नान- विरोधात् । ज्ञातृस्वरूपविनाशापुमर्थत्वादि च समाधिष्महि । वस्तुतस्तु यावद्विशेषनिपेधविकल्पवृत्तिविज्ञानावभासिस्वरूपचैतन्यमेव सर्वम्य बाध इत्या- वेदितमधस्तादिति ॥ विदुष उत्कान्त्यादिचिन्ता। अत्राह-न स्वरूपावगतिपर्यन्तविज्ञानसमसमयमविद्यादिवाधादात्मनः स्वरूपप्रतिष्ठाकैवल्यमपवर्ग इति युक्तम् । विदुपोऽप्युत्क्रान्तिगतिश्रवणात्, 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये' इति प्रक्रम्य तत्प्रकाराभि- धानतात्पर्येण 'अस्य सोम्य! पुरुषस्य प्रयतो वाड् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्या देवतायाम्' इत्यनुक्रमणात् , "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासा मूर्धानममिनिस्सृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विप्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥" इत्यादिश्रयणाच्च । परविद्याविषय चेदं, प्रकरणसम्बन्धात् । न च सर्वात्मनि व्र- माणि गतिरफलेति गतिलिङ्गेनैव प्रकरणादुत्कृप्यापरविद्याविषय नीयते । अन्यथा "अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ग्रह्म समस्नुते" इत्यादिविरोधादिति वाच्यम् । 'सम. मुपिणे'त्यादि 'समोऽनेन सर्वेणे ति श्रुतेरपरब्रह्मणोऽपि सर्वगतत्वेन तत्रापि गतिवैफल्यापातात् । अपरविदो भोगो वा तत्त्वज्ञानं वा लोकविशेषापेक्षमिति गतिरर्थवती । 'मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके', “स एतम्माज्जीवधनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' इति श्रुतेरिति चेत् । तर्हि परविदोऽपि लोकविशेषप्राप्त्यपेक्षमेय लिङ्गभङ्गेनापहतपाप्मत्त्वादिस्वरूपाभिनिप्पत्तिर्जगद्यापारवर्जमैश्चर्य चेति गतिर- . -- ·। सिद्धान्तसिद्धाञ्जने र्थवती किं न स्यात् । विदुपो हि विधूतसुकृतदुष्कृतस्याप्यर्थपथे 'तमागत पृच्छति कोऽसीति त प्रति व्यादि' त्यादिचन्द्रसंवादस्य ब्रह्मलोके 'तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयादित्यादिवासवादस्य च श्राणेन सूक्ष्मदेहानु- वृत्तिरवगम्यत इत्यतो न प्रकरणादुत्क्रमणादेरुको न्याय्य. । 'अथ मयो- ऽमृतो भवतीति च "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिता" तदैवोपासनारम्भान्मयोऽमृतो भवति । कथम् । अन हि कामविमोफेनोपासने स्थितोऽचिरादिगत्या अझ समश्नुत इत्येवम्परम् । अथवा, अप्लुटदेहेन्द्रियादि- सम्बन्धस्यैवेदममृतत्वमुत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशरूपमुच्यते । अत्र ह्युपासनवेला- या ब्रह्मानुभवतीत्युपपन्नम् । अथ ब्रह्मविदो 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती'त्यु क्रान्ति प्रतिषिध्यते । विधीयते च सेति परापरविद्विषयव्यवस्था वाच्या । न । अन्यथासिद्धे । तस्य विदुषो ब्रह्मसम्पत्तौ तावदेव चिरं यावद् देहसम्बन्धेन मोक्ष्यत इत्यवधारणात् साम्पराय एव सुकृतदुष्कृतहानो लोकविशेषगत्या भो- कल्याभावाद् वा सहैव देहेन प्राणस्य वियोगप्रसक्तौ शारीरस्यार्चिगदिपथ प्राप्यदेशविशेषे ब्रह्मसम्पत्तिपर्यन्त तदवियोगपरत्वात् । न चाय शारीरादुत्का- ते प्रतिषेध । तदनुतावपि तदपादानस्यापेक्षितस्य ते यदासाच्छरीरादुष्का- मन्ति 'एप आत्मा निष्कामति चक्षुपो वा मूनों वान्येभ्यो वा शरीरदेशभ्य' इत्यविद्वद्विषये श्रुतस्योपसहारादिति वाच्यम् । स्ववाक्ये तस्येत्युपस्थितस्यैव शारीरस्यापादानत्वमात्रक्ल्पने लाघवात् । सम्बन्धसामान्यपष्ठया च विशेषा पेक्षया नटस्य शृणोतीत्यादाविच प्रकृतानपेक्षितोपकरणोपकरगिभावादपेक्षिता- पादानवे पर्यवसानोचित्याच । 'न तस्मात प्राणा उत्क्रामन्ती'ति माध्य न्दिनपाठेन निश्चितार्थेनानिश्चितार्थस्यास्य नेयत्वाच । आर्तभागप्रश्नेऽपि 'य- नाय पुरपो प्रियते उदस्मात् प्राणा ऋामन्त्याहो नेति , नेति होवाच याज्ञ- वल्क्योऽत्रैव समवनीयन्ते स उच्यत्याध्मायत्याध्मातो मृत शेते' इत्यत्र यदि विदुपो यदि वाविदुप शारीरादेव पुरपशब्दादुत्कान्तिप्रतिषेपी गम्यते 'स उच्यतीति चाहमभिमानविषयतया पुरुषाभेदोपचारान्निर्देश । एवमेव हि'योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकामो न तस्मादि'त्यादौ शारीरे प्रकृते ·+ विदुष उत्क्रान्त्यादिचिन्ता । ९९ परस्यापि शरीरनिर्देशो नेयः । अपिच नायं विद्वद्विषयः, तत्र तदप्रसङ्गात् । 'अमि मृत्युः सोऽपामन्नमित्यपामान्यन्नत्वेनोपासनमुक्त्वा तत्फलमुच्यमानम् 'अपपुनर्मृत्युं जयती'त्यग्निजयमेव ह्यभिप्रैति । न संसारमृत्युतरणं, येन पूर्व- वाक्ये कथञ्चिद् विदुषः प्रसङ्गः शङ्कयेत । न चात्र 'यदिदं सर्व 'मृत्युनाप्तं सर्व मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यते' इत्याश्चलप्रश्ने 'होत्र- विजा अमिना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता, स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्य- ध्यात्ममधिभूतं च वान्धोत्रोरग्निभावोपासनयेत्युत्तरिते दृष्टान्तमात्रम् 'अभिर्वे मृत्युः सोऽपामन्नमि'त्युच्यत इति युक्तम् । अध्यात्मादिपरिच्छेदाभिमानरू पमृत्यवतिक्रमणस्य मुक्तिशब्दितस्य ब्रह्मलोकातेरतिमुक्तिशब्दितायाश्चोपलव्धे. रौपदेशिकत्वाचासम्भवशङ्काबीजाभावेन दृष्टान्तवचनस्यानतिप्रयोजनत्वात् । अन्यथा अग्निमृत्योरपामुच्छोपणोऽन्यो मृत्युइष्ट इति सर्वमृत्युमृत्योरपि मृत्य्व- न्तरशङ्कायाः प्रेक्षामात्रमूलाया दुरुच्छेदत्वप्रसङ्गात् । प्रत्युतास्याविद्वद्विषयत्व- मुत्तरसन्दीदवसीयते, 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं बागप्येति वातं प्राण- श्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवी शरीरमाकाशमात्मौषधीलामानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते कार्य तदा पुरुपो भवति' इति प्रश्ने 'तो होत्क्रम्य मन्त्रयाञ्चकाते तो ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरय ह यत् प्रशशंसतुः कर्म हैव तत् प्रशशंसतुः पुण्यो चै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' इति कर्माश्रयत्वप्रतिपादनात् । तदेवमविदुष उत्क्रान्तिप्रभः प्र- विपेपो वा न शरीरात् । तत उत्तान्तरसन्दिग्धत्यात् । किन्तु शारीरादिति युक्तम् । पुरुषस्योपासनादिफलभागिन एव प्रकृतस्यास्मादित्यवमर्शात् । न च पुरुषो नियत इति शरीरमुच्यते। पुरुषस्य मृतस्येति च शारीर इति युक्तम् । निर्देशसाम्यादैकार्यसम्भवात् । न चोभयत्र शरीरैकाथ्य युक्तम् , पुरुषस्य पृ. थिवी शरीरमप्येतीति निर्देशभेदायोगात् । स उच्यतीति तु देहोऽवमृश्यते, परोक्षवृत्तया अयमस्मादिति शारीरनिर्देशवलक्षण्यात् । देहस्यापरोक्ष्येऽप्यु. कान्तात्मापेक्षया व्यवमानेन परोक्षवनिर्देशो युज्यने । स च नियत इति पहन । मृतिहिं देह दपमृप्तिरत्मनो देहव्यपाश्रयो वा जनिमृतिव्यपदेशो भात इति । कथ पुनरविदुष. शारीगदुकान्तिरप्रसक्ता निपेव्या यदि चिदुपो १ 'मारमा रु पार.

·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने न तस्य प्राणा उत्कामन्ति शारीरादिति न गम्येत । तदतो विदुषो विशिष्य शारीरादुत्क्रान्तिनिषेधादविदुम प्रसक्ता सा निषिध्यत इति युक्तम् ।। अर्चिरादिपर्वणा गनस्य ब्रह्मप्राप्तितदनुभवप्रकार. } 'तद् य इत्थ विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽषिमभिस- म्भवन्त्यभिपोऽहरह आपूयमाणपक्षमिति प्रकृत्य 'स एनान् ब्रह्म गमयतीति विदुषोऽचिरादिगत्या ब्रह्मगमनश्रवणाच्च । तथाच स्मृति "ऊर्चमेक स्थितस्तेषा यो भित्त्या सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोक्मतिक्रम्य तेन याति पर पदम् ।।" “य एनमेतद् विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिता । उपासते द्विजा सत्य श्रद्धया परया युता ॥ क्रमात् ते सम्भवन्त्यचिरहश्शुक्ल तथोत्तरम् । अयन देवलोक च सवितार सवैद्युतम् ।। ततस्तत्पुरुषोऽभ्येत्यामानवो ब्राह्मलौकिकान्। करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते ॥" "अभिज्योतिरहश्शुक्ल पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना " इति च । एतदुक्त भवति आरब्धभोगावसाने विदुपो त्रियमाणम्य यदा वाइ मनसि सम्पद्यते मन प्राणे प्राणो जीवे स सप्राणलेजसि भूतेषु तेज (तेजः) परस्या देवतायामविभागेन सम्पद्यते, तदा 'तम्येतस्य हृदयम्याम प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेन' स विद्यासामर्थ्यात् तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच प्रकाशितद्वार सूपासित- हार्दब्रह्मानुगृहीत शताधिकया मूर्धन्यनाड्यास्माच्छीरादुकम्पानिरहरापूर्य- माणपक्षोदगयनसवत्सरवारमादित्यचन्द्रमोविद्युदरुणेन्द्रप्रजापतिभिरातिवाहिक रतिवाहितो वेद्युतेनेवामानवपुरुषेण ब्रह्मोरे ब्रह्म गमित पर ज्योतिरुपमम्पद्य तदभिनन्दित खेनापट्तपाप्मत्वादिग्रूपेणाभिनिष्पद्यते । एवमस्य परिद्रष्टुरिमा ·अचिरादिपवणा गतस्य प्रसंप्राप्तितदनुभवप्रकारः । पोडशकलाः पुरुपायणाः पुरुपं प्राप्यास्तं गच्छन्ति स विद्वान् नामरूपाद् विमुक्तः परात् परं पुरुपमुपैति दिव्यम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह, ब्रह्मणा विए- श्चिता। स एतमानन्दमयमात्मानमुपसट्कम्यमान् लोकान् कामानी कामरुप्यनु- सन्चरन् स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीटन् रममाणः स्त्रीभिः । स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति । स एकधा भवति त्रिधा भवति । न च पुनरावर्तते । रसं वायं लब्ध्या ब्रमणः स्वरूपगुणविभवानुभवेनान- न्दी भवति । अथापि चायं कर्मनिमित्तमाकृतनामरूपनिर्मुक्तोऽपि भूतवशितया तत्मारोपादानोऽन्यथा या स्वच्छन्दने सरल्पादेव लीलाविमहमुपाददीत यदि या न । तथा स्वसृष्टमीशसृष्टं वा पित्रादि सङ्करप्य वसुदेवादीनीश इव तेन लीलारसमनुभवति यदि वा न | नखन 'सङ्कल्पादेयास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीति मुमुक्षुशरीरसम्बन्धिन उच्यन्ते, येन "विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः । न तत्र दाक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विन." इति तेषामविदुपा ब्रह्मलोके समागमायोगात् तेषु यथार्म यथाश्रुतं विपरिव- तमानपु मनोरथमात्रविहारी मुक्तोऽपि प्रान्तः स्यात् । फिन्तु यथायथमेव पित्रादीन् सङ्कल्पयति न वा सङ्कल्पयति । अथ 'ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन् न लभते सर्व तदत्र गत्वा विन्दते' इति तपित्रादिव्यक्तिविशे- पाणामेव लाभोऽनुश्रूयते । न । उत्तानुपपत्त्या पितृत्वाग्रुपाधिकाभेदेनैव तवृत्तवृचिकल्पनाद् , येषा यानि कर्माणि प्रास् सृष्टया तान्येव ते प्रपद्यन्ते, यथर्तुप्तुलिङ्गानि पर्यये तानि तान्येव दृश्यन्त इत्यादिदर्शनात् । न च 'य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विनिघत्सोऽपिपास. सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इत्याविर्भूतम्यमावस्तस्थातिगतोमपदकस्य प्रागेय श्रोत्रियस्याकाम- हतम्यात कामस्य पितृमातृमातम्यसमिगन्धमाल्यानपानगीतमादित्रम्म्यादि- फामानुपपचिः, कामयमानो या नागलौकिको न मुक्त इनि याच्यम् । ईश्च- रस्थर लोकवलीलाकैवल्येन तथा तथा सङ्कल्प्य लीलारसानुभवाविरोधात् । श्रूयते चेश्वरम्य कामसङ्कल्पादि 'सोऽकामयत य? म्या प्रजाययति', 'तन्मनो- रुतात्मन्बी स्यामित्यादि।

·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति शारीरादिति न गन्येत । तदतो विदुषो विशिष्य शारीरादुत्क्रान्तिनिषेधादविदुष प्रसक्ता सा निषिध्यत इति युक्तम् ।। अचिरादिपर्वणा गतस्य ब्रह्मप्राप्तितदनुभवप्रकार । 'तद् य इत्थ विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिपमभिस म्भवन्त्यचिपोऽहरह आपूयमाणपक्षमिति प्रकृत्य 'स एनान् ब्रह्म गमयती'ति विदुषोऽचिरादिगत्या ब्रह्मगमनश्रवणाच । तथाच स्मृति "ऊर्ध्वमेक स्थितस्तेषा यो भित्त्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परं पदम् ।।" "य एनमेतद् विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिता । उपासते द्विजा सत्य श्रद्धया परया युता ।। क्रमात् ते सम्भवन्त्यचिरहश्शुत सथोत्तरम् | अयन देवलोक च सवितार सवैद्युतम् ।। ततस्तत्पुरुषोऽभ्येत्यामानवो ब्राह्मलौकिकान्। फरोति पुनरावृत्तिस्तेपामिह न विद्यते ॥" इति, "अग्निोतिरहशुक्ल पण्मासा उत्तरायणम् । तन प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो बना " इति च । एतदुक्त भवति आरब्धभोगावसाने बिदुपो नियमाणम्य यदा वाट मनसि सम्पद्यते मन प्राणे प्राणो जीवे म सप्राणस्तेजसि भूतेषु तेज (तेज.) परस्या देवतायामविभागेन सम्पद्यते, तदा 'तम्यतम्य हृदयायाम प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेन' स विद्यासामर्थ्यात् तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच प्रकाशितद्वार सूपासित- हार्दब्रह्मानुगृहीत शताधिकया मूर्धन्यनाड्यास्माच्छीरादुकम्यार्निरहरापूर्य- माणपक्षोदगयनमात्सरवानादित्यचन्द्रमोविशुद्धरुणेन्द्रप्रजापतिभिरातिवाहिक रतिवाहितो वैद्युतेनवामानवपुरुषेण मैमोरे ब्रह्म गमित पर ज्योतिरुपमम्पद तदभिनन्दित खेनापरतपाप्मत्वादिरूपेणामिनिष्पद्यते । एवमस्य परिद्रष्टुरिमा + ·अचिरादिपवणा गतस्य ब्रसपातितदनुभवप्रकारः । १०१ पोडशकलाः पुरुपायणाः पुरुपं प्राप्यास्तं गच्छन्ति स विद्वान् नामरूपाद् विमुक्तः परात् परं पुरुषमुपैति दिव्यम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह, ब्रह्मणा विप- श्चिता। स एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्येमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनु- सञ्चरन् स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिः । स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति । स एकधा भवति त्रिधा भवति । न च पुनरावर्तते । रसं वायं लब्ध्वा ब्रह्मणः स्वरूपगुणविभवानुभवेनान- न्दी भवति । अथापि चायं कर्मनिमित्तप्राकृतनामरूपनिर्मुक्तोऽपि भूतवशितया तत्सारोपादानोऽन्यथा वा स्वच्छन्दने सकल्पादेव लीलाविग्रहमुपाददीत यदि वा न । तथा स्वसृष्टमीशसृष्टं वा पित्रादि सङ्कल्प्य वसुदेवादीनीश इव तेन लीलारसमनुभवति यदि वा न । नपत्र 'सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीति मुमुक्षुशरीरसम्बन्धिन उच्यन्ते, येन "विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः । न तत्र दाक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः" इति तेपामविदुषां ब्रह्मलोके समागंमायोगात् तेषु यथाकर्म यथाश्रुतं विपरिव- समानेषु मनोरथमात्रविहारी मुक्तोऽपि भ्रान्तः स्यात् । किन्तु यथायथमेव पित्रादीन् सङ्कल्पयति न वा-सङ्कल्पयति । अथ 'ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन् न लभते सर्व तदन गत्वा विन्दते' इति तत्तत्पित्रादिव्यक्तिविशे- पाणामेव लाभोऽनुश्रूयते । न । उक्तानुपपत्त्या पितृत्वाद्युपाधिकाभेदेनैव तवृत्तवृत्तिकरूपनाद् , येषां यानि कर्माणि प्राक् सृष्टयां तान्येव ते प्रपद्यन्ते, यथर्तुवृतुलिङ्गानि पर्यये तानि तान्येव दृश्यन्त इत्यादिदर्शनात् । न च 'य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इत्याविभूतस्वभावस्तस्वातिगतोमिषदकस्य प्रागेव श्रोत्रियस्याकाम- हतस्याप्तकामस्य पितृमातृभ्रातस्वसृसखिगन्धमाल्यानपानगीतवादित्रस्यादि- कामानुपपत्तिः, कामयमानो वा ब्राह्मलौकिको न मुक्त इति वाच्यम् । ईश्व- रस्व लोकवलीलाकैवल्येन तथा तथा सङ्कल्प्य लीलारसानुभवाविरोधात् । श्रूयते चेश्वरस्य कामसङ्कल्पादि सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति', 'तन्मनो- ऽकुरुतात्मन्बी स्यामित्यादि । , ·१०२ सिद्धान्तसिद्धानने - "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे" "ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।।" इति भूतसंप्लवे तदध्यक्षेण सह मोक्षं दर्शयति । ब्रह्मलोकादेव पुनरावृत्तिं च "आ बहाभुवनालोकाः पुनरावृत्तिनोऽर्जुन !" इति । तदिदं सुकृतविशेषगम्यापरब्रह्मलोकविषयं योजयिष्यते । तथाच लिङ्गम् - "एतेषु यश्वरते आजमानेपु यथाकालं चाहुतयो हाददायन् । तन्नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यन्न देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ एोहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमान वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥" इति । मुक्तस्तु धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसम्भवति । न च सोऽपि तवोपासनामय पुण्यकर्मकृतोऽनित्यः स्यादिति शङ्कयम् । उपासनाया- स्तुल्यविपयशान्तोदितमत्ययसन्तानात्मनः श्रुतौ ज्ञानव्यपदेश्याया नित्यसिद्ध- अझलोकाहेतुत्वाद् , उपासितसाक्षात्कृतब्रझानुग्रहे सति निवृत्तनिखिलकर्मावर- णस्य ब्रह्मलोके ब्रह्मोपसम्पत्त्या स्वरूपाभिनिष्पत्त्यादिहेतुत्वोपगमाच । तस्य च पुनरावृत्तिरनाशकानीया, निरनुशयत्वात् । कृतात्ययेऽनुशयवान् घा. वर्तते, 'तद् य इह रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते कपूयचरणाः कपूयां योनिमि'त्यादिश्रुतेः । 'स्वधर्मनिष्ठाः मेत्य कर्मफलमनुमूय तच्छेपेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुश्श्श्रुतचित्तवृत्तमुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते विप्वश्ची विपरीता नश्यन्तीति ततः परिवृत्ती कर्मफलोपेण जाति रूपं वर्ण चलं मेयां प्रज्ञा द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपयन्ते तच्चकरटुभयोलेोकयोः सुख एव वर्तन्त इति च स्मृतेश्च 1 'ब्रा लोकमभिसम्पद्यते न च पुनरावर्तते', 'म लोफमागच्छत्यशोकमाहिमं तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः', 'तेपु ब्रह्म- लोकेषु पराः पराक्तो यसन्ति तेषां न पुनरावृत्ति रित्यादिश्रुतेः, ·.. परविद उत्तान्त्याधनपेक्षा देशविशेपे भोगाभावश्च । "मामुपेत्य पुनर्जन्म दु.खालयमशाश्वतन् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गता" "मामुपेत्य तु कौन्तेय! पुनर्जन्म न विद्यते" इत्यादिस्मृतेश्च । तथाच सूत्रम्-'अनावृत्तिः शब्दात् ' (७० ४. ४. २२) इति । तवेषः 'स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति', 'सर्वेऽसै देवा वलिमावहन्तीति सविभूतिकं सकलकल्याणगुणात्मक विका- रावर्ति ब्रह्माकर्मप्रतिहतनिरतिशयविकासिनित्यविज्ञानेनानुभवन्नेमान् लोकान् हैरण्यगर्मादीन् ब्रह्मविभूतिभूताननुसश्चरन् खच्छन्दं मुझे तदाश्रितान् भोगान्। तेषामनित्वत्वेऽपि न काचिद् मुक्तस्य क्षतिः । तदानीमप्यमच्युतगुणाएक- त्वादपरिच्छिन्नानन्दत्वोपपत्तेः । न सलु जगत्प्रलयादीश्वरस्यैश्वर्यभक इति । तस्माद् ब्रह्मविद्ययोपासनामय्या मुक्तस्य देवयानगत्यैव ब्रह्मलोके परं ज्योति- रुपसम्पन्नस्य निर्धूतनिरनशेषावरणस्य निरतिशयानन्दस्वरूपसविभूतिकब्रह्म- याथात्म्यानुभवो जगद्यापारवर्जमैश्वर्याविर्भावश्च मोक्षो न विहेवात्मतत्त्वसा- क्षात्कारेण ब्रह्मभूयलक्षणखरूपप्रतिष्ठाकैवल्यमिति ।। परविद उत्क्रान्त्यायनपेक्षा देशविशेपे भोगाभावश्च । अत्राभिधीयते--न तावत् परवेदनमुक्क्रमणादि ब्रह्ममाप्तावपेक्षते सर्वगतत्वेन सस्मित्वोपगमात् , स्यात्मभूतब्रह्मप्राप्तो तत्प्रयोजनाभावात् । ब्रह्मविद्यया हि साक्षात्कारपर्यन्तया कर्मक्षयस्तावदनुकामत एव स्यात् "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परायरे" अव इव रोमाणि विधूय पाप चन्द्र इव राहोमुखात् प्रमुच्य। धूत्वा शरीरमकृत कृतारमा ब्रह्मलोकमभिसम्भवामि" 'तस्य पुना दायमुपयन्ति सुरद साधुकृत्या द्विपन्त पापकृत्याम्' इत्यादि- थुतेः । स एत देवयान पन्थानमापा' इति प्रकृत्य 'स आगच्छत्ति विरजा नदी ता मनसात्यति तत् सुरुतदुहने विधनुते इति च पाठमात्रम् । विदे- हस्य भोगायोगेन तावत्कर्मानुगतिकाभावान् , ताण्डिशाटायनिश्रुत्यनुगृहीत- विद्यासागधादिस्वभावाविरोधेन तलागभाात् । तथाच सूत्रम् 'साम्पर से ·सिद्धान्तसिद्धासने तर्तव्याभावात् ---(व३. ३, २७) इत्यादि । एवं विद्यासामध्येंन सकल. कर्मक्षये न लिङ्गसम्बन्ध । येन देशविशेषे लिङ्गमाय गत्यादिरपेक्ष्येत । विद्वान् हि पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । अन्यथा विशेपाभा- वेन आतो यै सशरीरः प्रियापियाभ्यां सलिङ्गोऽपीति तदेतुकीनुवृत्त्यवश्य- म्भावे विद्यया निरवशेषफर्महानथुतेरर्थस्वभावस्य च विरोधात् । यदि च विद्यैव लिनुवृत्ती विशिष्टभोगे च हेतुरिप्येत, विपरीतफला विद्या मुमुक्षो- रापयेत । न चोद्देश्यब्रह्मसम्पत्तये विद्या लिङ्गमवस्थापयति यथाकर्म स्वरादि- सुखदु:खभोगाय वपुरिति वाच्यम् । स्वनिनारकिदेहादेरपि कर्मफलैकदेशत्वेना- नुदाहरणत्वाद् , विद्यया लिङ्गभङ्गेन ब्रह्मसम्पत्तौ लिङ्गस्थित्यपेक्षाविरोधाच्च । नहि विद्या निरपेक्षा समर्था च विलम्बते चेति युक्तम् । न च देशविशेया- पेक्षमस्याः सामर्थ्यम् । मानाभावात् । न च 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्य अथ सम्पत्स्ये' इति, तत्र देशविशेषानुद्देशात् । प्रत्युत"विद्वान् पुण्य- पापे विधूय निरञ्जन,' इति तत्कालमेव लिङ्गासम्भेदस्य विवक्षितत्वावगमात् । विद्यया भोगभेदो देशविशेषापेक्ष इति चेत् । न । विद्याविहतनिखिल- कर्माविद्यापावरण मनोऽस्य दिव्यं चक्षुरिहैवाविर्भवतु । तेन च मनसैतान् कामान् पश्यन् रमताम् । य एते ब्रह्मलोक इत्युपपत्तेः, सर्वभोगविरक्तस्यैव ब्रह्मविद्याधिकाराच्च । अप्राकृतो भोगो मोक्ष एवेति चेत् । को नामायम् । सङ्कल्पमात्रोपनत इति चेत् । तत् किं शाम्बरिकसङ्कल्पितभोगोऽप्यप्राकृतो- ऽस्तु, प्राकृतविषयोपादानस्य तस्याप्राकृतत्वानुपपत्तेश्च ।। + स्वमतम् । 'प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्ते.' (. ४. १. १८) इति सूत्रे हि 'तम्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति', 'इमान् लोकान् कामानी कामरूप्यनुमचरन्' इति श्रुन्या हिरण्यगर्भादिलोकन्थभोगेषु मुक्तम्य यदीच्छा वर्तते तत्र तत्र यथाकाम परमपुरुषानुग्रहेण वर्तमानस्तत्स्थान् मोगान् भुझे इति तान्त्रिकेणैव वेदान्तदीपागिधे मन्ये दर्शितम् । न चोच्छिन्नकर्मबन्धम्या- १. 'पभो' स. पार..

·- स्वमतम् । सङ्कुचितज्ञानस्यानवधिकातिशयानन्द ब्रह्मानुभवतोऽन्यापेक्षा सम्भवति । अ न्यथा तदर्थारम्भाय पुनरावृत्तिप्रसङ्गात् । इच्छया कर्मणा वा देहसम्बन्धस्या- हमित्यभिमानात्मकस्यावृत्तेरनिष्टत्वात् । अत्र मुक्तसङ्कल्पभेदेन भोगवैशेप्यो- पपत्त्या मुक्तितारतम्यप्रसङ्ग चायोचाम । न च सविभूतिब्रह्मम्वरूपानुभवायैव देशविशेषापेक्षा, विद्ययैवाविद्याचरणभेदे सत्यारब्धदेहावसाने निरङ्कुशविसमर- नित्यविज्ञानस्येहैव स्वात्मभूतबझस्वरूपादिविषयत्वोपपते । नहि क्षेत्रिकय- लेन वरणभेदे कीलालस्य केदारव्याप्तौ किञ्चिदन्यदपेक्ष्यते, तद्वत् । न चा- दित्यादीना ब्रह्मविदामुत्क्रान्तिरचिरादिगतिर्वा युज्यते । न चादित्येन्द्रादेरुत्तरी गति स्यादिति शक्यम् । ये सत्यमुपासते तेऽषिमभिसम्भवन्तीत्यविशेष- श्रवणात् । 'ये वै केचास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ती'त्यत्र 'जायस्व नियस्वेत्येतत् तृतीय स्थानमित्यादेरिह विशेषदर्शनस्याभावेन सोचायोगात् । औचित्यन्यायस्तु न प्रवर्तते, परविदामुत्क्रान्तेरचिरादि- गतेश्चाधुनैव निरूप्यत्वात् । ब्रह्मविद उत्क्रान्तिगत्यादय आम्नायन्त इति चेद् , अहो बतायमानायविश्वासतपस्विता तान्त्रिकहतकम्य । न खलु पर्य- विद्यादहरविद्योपफोसलविद्येत्यादिसगुणविद्याविषयादन्यत्र निर्गुणविद्याविषये तदानानमस्ति । 'वाड् मनसि सम्पद्यते' इत्यादिना च पिदुप प्राणाना विलयक्रम एवाविद्वत्साधारण्येनोच्यताम् । 'समाना चामृत्युपक्रमात्-' (ज० १. २. ७) इति न्यायात् । तत्र मनोवागादिक्रमेण करणसम्पिण्डमये लिले सहोपष्टम्भकभूतमात्राभि परमात्मनि सम्पन्ने तदनुगतश्चेदात्मा सत्या- भिसन्धो निग्वद्य ब्रह्म सम्पयेत, तस्य प्रहीणक्लेशकर्माशयस्य प्राणास्तत्रैव गगने मेघविलय विलीयन्ते । 'अम्य परिद्रधुरिमा पोडशका पुरुषायणा पुरुष प्राप्यास्त गच्छन्ति भिद्यते *चासा नामरूपे पुरुष इत्येव प्रोच्यते स एपोऽकलाऽमृतो भवतीत्यादिश्रवणात् । अन्यम्य पुनरविद्याशयावशेषा सम्पतिरिति स यथार्म यथाविद्य हृदयानप्रद्योतेन चक्षुरादिद्वारा सप्राण एवोत्कामति । सगुणब्रह्मविदस्तूलान्ति शताधिकया मूर्धन्यनाट्यार्थिरादिया गतिश्च स्यादित्येप विशेष 'चक्षुपो वा मूर्भो वे'त्यविद्वद्विषये नाव्य- १. रादिति श' स. पाठ 'यो सण पाट. • 'वासाम्' इति मुमितप्रश्नोपनिषत्पार. . २ - ·सिद्धान्तसिद्धाजने न्तराभिप्रायोपपतेः । कथं पुनरविशिष्टे 'तेजः परस्त्यां देवतायामि'त्यामाने सम्पतिः सावशेषा निरवशेपा चेति विभागः। अपिच 'याद् मनसि सम्प. घते' इत्यस्यैवानुपादभिधानरूप्ये मानाभावाद् वागादेरन्यत्रेय परदेव- तायामपि पृथग्व्यवहारानहसंसर्गमात्रमेव सम्पचिरिति युक्तमुपगन्तुमिति चेत्। न । प्रयोजनक्शेनाविभागकल्पनोपपत्तेः । न हि ब्रह्मप्रकरणे 'अस्य प्रयतो वाङ् मनसी'त्यादि विद्वदविद्वदविशेपेणोमान्तिप्रतिपादनपरमेव, येन तदर्थ- फरूप्यं नियम्येत । किन्तु स्याप्ययवाक्यवद् यत्र परस्यां देवतायां सम्पद्यते 'स एपोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यं स आत्मा तत् त्वमसीत्येवम्परम् । तत्रातत्परे वाक्ये विनियोगभेदेन मन्त्रेविय यथायोगमर्थविभागो न विरु- ध्यते। .. आपिच 'वाड मनसि दर्शनात् ---' (७० ४. २. १) इत्यारभ्य 'भूतेषु तच्छुते.' (व० ४. २. ५) इत्यन्तैरधिकरणैः 'माणस्तेजसी'त्य-तमुप- पाप प्राप्तावसरमपि 'तेजः परस्यां देवतायामित्येतदवस्थाप्यान्तराले 'समाना चामृत्युपक्रमात् -- (७० ४. २. ७) इति सूत्रयतो भगवतो बादरायणस्य सृतेरुपक्रम आदिः पूर्वभाविनी परदेवतासम्पत्तिः आ ततः समाना विदु- पोऽविदुषश्च वागादिसम्पत्तिः, तन्न तु सावशेपत्वनिरवशेपत्यविशेषोऽस्तीत्यभि- प्रायो गम्यते । अन्यथादावन्ते समानत्ववचनं न्याय्यम् । न पूर्वत्रैवा- समानत्वविप्रतिपत्तिः न परदेवतासम्पत्ताविति ततः प्रागेव समानत्वं सूत्रि- तमिति वाच्यम् । तत्रापि परंज्योतिरुपसम्पत्तिर्विदुष एव नाविद्रुप इत्यसमा- नत्वविप्रतिपत्तिसम्भवात् । न चेह विदुष एव प्रयतः सम्पत्तिक्रमश्चिन्त्य इति तम्य तसिद्धायविदुपि विपतिपत्तिरनपेक्ष्यति वाच्यम् । तव आनाडीनिष्क- मणाद् विद्वदविद्वत्सामान्याभ्युपगमेनाविदुपोऽपि तचिन्तावश्यम्भावात् , सार- शेषत्वनिरवशेषत्वविप्रतिपचेश्च । तस्मादेष परदेवतासम्पत्तौ विशेषो मत इति मागतः समानत्वमसूत्रयदिति युक्तम् । तं च विशेषमसूत्रयत् 'तदापीते: संसारव्यपदेशात्' (ब० ४.२.८) इति 'तानि परे तथा ह्याह' (ब० १.२.१५) इति च । न चात्राप्रयोजनतया परदेवतासम्पत्तिोपपद्यत इति पक्षः प्रति- क्षिप्यते, 'तेजः परस्यां देवतायामि'त्यानाने सति सुप्तारिवायासविश्रान्तिफ- १. 'रसख. पाठा.

·ब्रह्मणि कलाविलये श्रुत्याद्यविरोधः। १०७ लस्य न्यायप्राप्तत्वात् । तदानानं सर्वदा सर्वाधारत्वमात्रपरं नीयत इति न शक्यशङ्क, सम्पद्यत इत्यनुपक्ताभिधानवैरूप्यायोगस्य तव 'अविभागो. वच- नात्' (०४. २. १६) इत्यत्र सिद्धत्वात् । तस्मान्निर्विशेषं विदुपो निरव- शेपं प्राणादीनि परमात्मनि लीयन्ते । तथा ह्याह 'भिद्यते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते' इति । - . ब्रह्मणि कलाविलये श्रुत्यायविरोधः यत्तु-ब्रह्मण्येव कलाविलयसमर्थनं श्रुतिविरुद्धं प्रत्यक्षविरुद्धं चेति । तत्र प्रत्यक्षं तावन्न विरुध्यते प्राणादिकलानामतीन्द्रियत्वात् । "गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥" इत्यादिश्रुतिश्चोदासीनदृशा लयः स्वयोनिपु कार्यस्येत्यौत्सर्गिकन्यायदृष्टिमनु- मत्य ब्रह्मण्येव लयप्रतिपादनपरा न विरुध्यते । न हि 'परेऽव्यये सर्वएकी- भवन्तीति सङ्घातापत्तिरुच्यते, जीवो हि सकरणग्रामः सप्राणो भूतसूक्ष्मस- अतः संहत एव । तेजः परस्यां देवतायां सम्पद्यत इत्यानायते । स्वस्वयो- निविलये कलानामात्मनि संहननायोगाच्च । तस्माद् मुक्तशा सर्थमात्मैवामू- दिति परे सर्व एकीभवन्तीति वचनं युक्तम् । यदपि निरवशेषविलयो नाम न तदवयवविनाशः, 'तदेतदक्षयं नित्यं जगदित्यादिविरोधात् । न पृथिवीत्वादिहानं, प्रत्यक्षविरोधात् । तस्य प्राकृ- तप्रलयदशाभावित्वाच्च । 'नासदासीनो सदासीदित्यादिश्रुतेः, 'नाहो न रात्रिन नभो न भूमिः' इत्यादिस्मृतेश्च । न देहारम्भायोग्यत्वं, मुक्तस्यानाति- न्यायादेव देहारम्भश शासम्भवेनाविचार्यत्वात् । अमुक्तदेहारम्भायोग्यत्वस्य नियन्तुमशक्यत्वादित्यादि । तदसारम् । प्रलयादाविव वियदादेासङ्गादाविव रगरजतादेरवीजशक्ति- चीजशक्तिशेषत्वस्य विवक्षितत्वात् । अक्षयमित्यादेश्वाधिष्ठानसताविपयत्यामिधा- नादविद्यया संसरति विद्यया मुच्यत इतीयत्येव शास्त्रार्थे मुक्कामुक्तभेदस्यावि. चामात्रलेन देहाघारम्भानारम्भविवादस्य निर्विषयत्वात् । बोध्यवुद्ध्यवताराय परं कचिदागमेषु मुक्तामुक्तविभागवादः । तथा च तद् यो यो देवानामप्रत्य- - ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने बुध्यत स एव तदभवदित्यादि व्यारयातम् । 'अनाति शब्दात् ' (०. ४.२२) इति च ब्रामलौफिकस्यानावृत्तिरुपपाद्यते ततो मोक्ष्यत इति । तस्य चान्यस्य च निर्विशेषविद्यया बोध्यबुद्धयनुरोधेनैव कलाप्रलय इह प्रतिपादनीय इत्युपपन्नम्। यतु निर्विशेषवियैव न प्रामाणिकाति, तद् वेदवाखेनात्मगुहा शश्ति वदितुं, न त्वौपनिषदेरिति । ननु काठके 'अन्यत्र धर्मादिति निर्गुणविद्या प्रकृत्य 'शत चैका च हृदयस्य नाड्य.' इत्योद्यानायत इति चेत् । न । सामर्थ्यविरोधेनाफलतया चोत्क्रमणादेः प्रकरण निवेशायोगेन द्वादशोपसत्तादिवदुरकोपपते. । तथा च दहरविद्यायामुपसंहृतम् , अथ यत्रैतदस्माच्छगरादुकामन्यथैतेरेन रश्मिभिरुवं- माक्रमते' इति प्रकम्य 'तदेप श्लोको भवति शतं चैका च हृदयस्य नाड्य.' इत्यादि । अन्यथा 'विप्वड्डन्या उत्क्रमणे मान्ती त्यपि ब्रह्मविद्याविषयमेव स्यात् , प्रकरणाविशेषात् । उपवीतविधेरिव निवीतादिरमृतत्वाय मूर्धन्यनाड्यु, क्रमणविधेरेपोऽर्थवाद इति चेत् । सर्वोऽय निर्गुणविद्यार्थवाढो भवतु, इत्थ महाभागेयमात्मविद्या यदुत गुणारोपेणोपासनमय्यापि तया मूर्धन्यनाड्योत्क्रम्य मृतत्व यन्तीति । अथवा "प्रते प्रवीमि तदुमे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेत.! प्रजानन्" इत्यादिप्रस्तुतामिविद्याविधिशेप एप फलवादः स्यात्, "यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थेनापि तस्य स इति न्यायात् । अत एव 'दीक्षितो न ददाति' इत्यादि व्यवहितमपि पर्यु- दासवृत्त्या पुरुषार्थदानहोमादिविधिशेष इति मूत्रित जैमिनिना 'अपितु वाक्यशेषः स्यात् प्रतिषेधे विकल्प स्यात्' (जै० १०.८.१५) इति । अथ सगुणविद्यायामपि 'सर्वे पाप्यानोऽतो निवर्तन्ते', 'अस्य सर्व पाप्मानः प्रदू- यन्ते', 'य एसदेव विद्वान् तत् सुकृतदुष्कृते विधूनुते' इति सामर्थ्यविरोधात्, १ 'त्याना ख पाठ. 'अपितु वाक्यशेषत्वादितरपयुदास. स्यात् प्रतिपंथे विकल्प स्यात्' इति मुद्रि तजैमिनीयसूत्रपाठ ।

·विदुप उत्कान्तिगत्यादिनिषेधसमर्थनम् । साधनकरूप्ये ब्राह्मलौकिकफलवैरूप्यविरोधाच्च निर्विषयमुत्क्रमणादिशास्त्रमाप- नमिति चेत् । न । विद्याकर्मसमुच्चयसाधनभावोपगमने सुकृतादिहानस्य तदि- तरविषयतया सामर्थ्याविरोधाद् , अन्यदेव लिङ्गस्य कर्मायत्तस्थितिकत्वानुमा- नाच । 'स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुपं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते' इत्यादिश्रुतेरा- विर्भूतसत्यसङ्कल्पादिगुणसाम्येऽपि समुच्चयकर्मभिरुपासनावृत्त्या च धर्मतारत- म्योपपत्त्या तत्र फलवैरूप्याविरोधाच्च । अत एव फलवती तत्र गतिरुत्क्रान्ति- श्व, देशविशेषापेक्षया भोगविज्ञानोपपतेः । एवमुत्क्रमणादेः सगुणविद्याविष- .. यत्वे सति “अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते" इत्यादिनाधिकोपक्षेपेण व्यवहितविपयं गौणविषयं वायितव्य , निर्गुणवि घया तदैव ब्रह्मभूयोपपत्तेः । जीवभावादिसकलसंसारस्याप्यविद्यामात्रत्वात् । 'उपमर्द च' (०३. ४. १६) इति हि सूत्रितम् । अत एव 'परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुपं प्राप्यास्तं गच्छन्ति', 'विद्वान् नामरूपाद् विमुक्तः', 'विद्वान् पुण्यपाप विधूय निरजनः' इत्यादायव्यधानमौत्सर्गिकमनु- गृहीतं भवति । विद्याभेदेन व्यवस्थासम्भवेऽचिरादिगत्या ब्रह्मलोके इत्यनुपसंह- रणीयत्वात् । सामर्थ्येन ब्रह्मविद्याविनियुक्तानां कलाना विलयवचनस्य प्रति- पतिवादमात्रस्यातत्परतया विद्याबाध्यत्वाविरोधाच्च । स खल्वयं विद्वान् विद्या- . समसमयविलुप्तसमस्तबन्धोऽपि प्रारब्धवेगेन यावत्तदवधिबाधितानुवृत्त्यैव व्य- वहरतीव, 'तस्य तावदेव चिरं', 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' इत्यादिश्रुतेः । प्रवृत्तेपुवेगादिनिदर्शनोपपर्विद्वदनुभवाच्च । अत एव स्वभेपु वेगानुवृतिरिव प्रबोधे कर्मवेगानुवृचिरयुक्तेति निरस्तम् । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति । उपपा- दिता चेपा जीवन्मुक्तिरवस्तात् ।। +4 - . विदुप उत्क्रान्तिगत्यादिनिषेधसमर्थनम् । विदुष उत्क्रान्तिप्रतिषेधाच्च । न च शारीरादयं प्रतिषेधः, 'काममय एवायं पुरुषः' इति प्रक्रम्य ‘स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेयान्व- बकामति', 'तस्येतस्य हृदयस्थानं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्का- ·. सिद्धान्तसिद्धाशने . मति चक्षुष्टो या' इत्यादिनोकान्तिम् , 'अन्यनवतर कल्याणतर रुप कुरुते पित्र्य चा' इत्यादिना पुनर्देरम्बन्ध, 'प्राप्यान्त कर्मणस्तम्य, तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्ो रोकाय कर्मणे' इति गतागत चाभिधाय, 'इति नु कामयमान.' इत्यपिद्धद्विफ्यमुपसहत्य 'भयाकामयमानः' इत्यादिना विदुपोऽतथात्वे विव. क्षिते यथाप्राप्तविशिष्टोत्क्रमणादिनिपे पावगत्योगित्यात् । अन्यथा शरीरादुका- न्तिरनुत्क्रान्तिश्च शारीरादुभयोरविशिष्टेति प्रक्रमभेदासामञ्जस्यात् । ब्रह्माप्य- यतदभावमानविशेपेऽपि न तस्मात् प्राणा उत्सामन्तीति वचनानर्थ- क्यात् । विदुषोऽप्युत्क्रान्ती 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनृत्क्रामतीत्य'स्य विशेषादा- मापादानतदुत्क्रान्त्यमसात् । न च देहवियोगकाल एव ब्रझसम्पत्त्यवधार- णात् तत्प्रसङ्ग , 'यावन्न विमोक्ष्ये' इति मामान्याचनस्य भोगामानेऽपि लोक- भेदे ब्रह्मसम्पत्त्या लिङ्गभङ्गादिति विवक्षोत्पत्तेः । 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' इत्यतो- ऽपि न प्रसङ्ग , अनुपोप्यामृतत्वविषयत्वोपगमात् । अथापि व्यवहितराक्या- न्तरालोचनया भोक्तव्याभावालोचनया वा सा यावत् प्रसज्यते तावत् सन्निहि ताथिद्वदुलमणापादानम्य शरीरदेशस्य तदा परामर्शप्राशुमावाद् 'योऽकाम' इति स्ववाक्यसन्निहितस्यापि शारीरस्य प्रथममप्रसक्तिहेतुत्वेन परामर्शयोग्य नात् । अपिच देहवियोगममकालमेव प्राणवियोगशवाया तस्य उकामन्तीत्येन वचनवृत्तियुक्ता, न तु 'न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्तीति वरणपरिभ्रमणेन गोपुरप्रवेशन्यायानुसरणम् , उत्क्रान्तिशब्दस्य वियोगवृत्ति- स्वाभावात् । तत्र यद्यपि चक्षुरादयोऽपादानभेदाः प्रसक्ता , तथाप्यवयवभेदे- नापि शरीरादेयोकान्तिरिति कृत्वा तस्मादित्येकवचनमुपपन्नम् । चक्षुरादे- एकान्त्यपादानस्य व्यवस्थितविकल्पतया तस्य तस्यैकत्वाच्च । नन्वेव 'यो- ऽकाम' इति साकाई स्यात् , तत्पदस्य भिन्नविषयत्वात् । न । यथालौकिक- देहात्माभेदेन अत्तदोरैकार्योपपत्ते । अथवा प्रकरणरूपभेदेनेतरनेतरत्र च तस्येति तस्मादिति च श्रुतस्येतरेतरत्रोपसहारे नैराकाइयमुपपन्नम् । एतेन सम्बन्धसामान्ययष्ठी पञ्चमीपाठनिश्चितापादानविपया नयेति निरस्तम् । अर्थ- पुष्टये तयारितरेतरत्रोपसहार्यत्वात् , प्राप्तशरीरापादानवैकार्थ्यानपवादाच । प्राणा १ 'तदुभयमा', २ 'पा' स. पाठ ·. विदुप उकान्तिगत्यादिनिषेधसमर्थनम् । अत एव यदि चिदुपः शरीरादुत्क्रान्तिन निषिध्येत 'उदस्मात् प्राणाः काम- न्ति', 'नेति होवाचे' त्यविदुयः शरीरादुत्क्रान्तिरप्रसक्ता निषिध्येतेति प्रत्युक्तम् , परत्र प्रसङ्गायेव शारीरादुलान्तिनिषेधो विदुपोऽनुपपद्यमानोऽप्य वगन्तव्य इत्यशक्यत्वात् , तत्राविदुषः शारीरादुकान्तिनिषेधानिटेश्च । किन्तु विदुप एवायमपि शरीरादुत्क्रान्तिनिषेधः स्याद, असादिति कथञ्चित् प्रकृतशरीराव- मर्शपपचेः । न चात्र विदुपोऽप्रसङ्गः, 'यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित् सा देवता यस्या मृत्युरन्नमिति मृत्युमृत्योरात्मविद्याया विषयद्वारा पृष्टत्वात् , तत्र च मृत्यु मृत्योः सदसत्त्वाभ्यामनवस्थानिमोक्षाशया प्रश्ने मा भूदनिमोक्ष इति मृत्यु- मृत्युसत्त्वमात्रे दृष्टान्तोऽयमुच्यत 'अनि मृत्युः सोऽपामन्नमि'ति । नचायं परिच्छेदाभिमानासङ्गलक्षणमृत्युनिवृत्युपायप्रश्ने दृष्टान्तः, तस्य 'होत्रविजे' त्यादिनोकोत्तरत्वेन 'कति ग्रहाः कत्यतिग्रहाः' इतीन्द्रियविषयात्मकबन्धरूप- मृत्युप्रश्नव्यवधानेन च 'यदिदं सर्वं मृत्योरन्नमित्यादिप्रश्नस्य सन्निहितबन्ध- रूपमृत्योरपेक्षितनिवृत्त्युपायपरत्वे सम्भवत्यनपेक्षितव्यवहितविपयत्वकल्पनायो- गात् । तत्रैव दृष्टान्तेन बन्धमृत्युजयोपायसत्त्वे कथिते 'निचाय्य तं मृत्यमु- खात् प्रमुच्यते' इत्यादिदर्शनेन सामर्थ्याद् ब्रह्मविद्याफलम् 'अप पुनर्मृत्यु जयती'त्युच्यत इति युक्तम् । न छत्रापामन्यन्नत्वेनोपासनविधिः श्रूयते । न च कल्पनाहेतुरस्ति, येन तत्फलमग्निजयोऽनेनोच्यत इति कल्प्येत । न च मृत्युमृत्योरपि मृत्य्वन्तरापेक्षयानवस्था । "अज्ञानमृत्युर्विज्ञानं मृत्यु. स्वस्यापि तत् तथा । तत् कातकरजोन्यायात्" इति युक्तम् । तदेवं प्रकृतस्य विदुष, शरीरादुकान्तिनिषेधो युक्तः । विदुषः प्राणा यात्कामेयुः, अविदुषो न विशेषः । यदि न, जीवतो न विशेष इति प्रश्नवीजसम्भवात् । अत एवोलान्तिनिषेधे जीवत्ता मा शहीति अत्रैव समवनीयन्ते तप्तायस्यविन्दव इवेति विलयप्रतिपादनमर्थवत् । 'स उच्छययती'त्यादि च प्रकृतविपयं स्यात् । परोक्षनिर्देशस्तु अम्मात् प्राणा - "शयाः प्रण. पाठः, ·सिद्धान्तसिद्धाञ्जने - - नोकामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते इति गुणभावेन व्यवहितत्वात् । शारीरा- दिति तु प्रतिपत्तौ न प्रश्नवीजसम्भवः । आर्थे च शारीरसंसर्ग अत्रैव सम- वनीयन्त इत्यनर्थकम् । यतु ---उत्तरसन्दर्भादविद्वद्विषयत्वमिति । तन्न । तस्यैव तद्विषयत्वात् । अन्यथा 'यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहाति नामे'ति मुक्तस्य परवानिय॑नाममात्रशेषत्वोक्तिविरोधात् । सापि परहशैव, परिद्रारिमाः षोडशकलाः पुरुपं प्राप्यास्तं गच्छन्तीति प्राणादिनामान्तका- लाप्रलयश्रवणात् । अत एव विदुपः शारीरादुकान्तिनिषेधादविदुषः प्रसक्ता सेह निषिध्यत इति स्वमायमानस्य प्रलापः । सर्वत्र विदुप एव शरीरादुका- न्तिनिषेधात् । तथाच स्मृतिः- "सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यम् भूतानि पश्यतः देवापि मार्गे मुह्यन्ति छपदस्य पदैपिणः ॥" इति । यदि हि बिदुप उत्क्रान्तिरचिरादिका गतिश्च स्यात् , तन्मार्गमातिवा- हिका देवा विजानीयुरिति 'मार्गे देवा मुह्यन्तीति न सङ्गच्छेत । शुकस्य तु योगप्रभावेन सशरीरस्यैव गतिाख्याता, भो इति प्रतिश्रावणसर्वभूतदृश्य- स्वादिलिगात् । अत एव भूतदेहसङ्घातभूतैः समतिवाद्यत इत्युच्यते, आति- वाहिकदेवेषु भूतशब्दापसिद्धेः । 'दृष्टो मार्ग. प्रवृत्तोऽस्मीति च योगप्रभावं दिदर्शयिपोस्तदुपयोगिमार्गदर्शनविस्मयानुवादः, "शुकम्तु मारुताच्छीघ्रं गतिं कृत्वान्तरिक्षगः । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतगतोऽभवत् ॥" इति लिङ्गात् । यतु- "ती| तु दुस्तरं जन्म विशन्ति विमल नमः। ततस्तान सुकृतीन् साङ्मयान् सूर्यो वहति रश्मिभिः ।। पद्मतन्तुयदाविश्य प्रवहन विषयान् नृप। तत्र तान् प्रवहो यायुः प्रतिगृहाति भारत!! वीतरागान् यतीन् सिदान् योगयुक्तांस्तपोधनान् । सूक्ष्मः शीतः सुगन्धिः स मुखसर्शश्च भारत! " .

·- से एनान् अझ गमयतीतिश्रुतेः सगुणब्रह्मपरत्वम् । सप्तानां मरुतां श्रेष्ठ लोकान् गच्छति यः शुभान् । स तान् वहति कौन्तेय! तमसः परगां गतिम् ॥ तमो वहति लोकेश ! रजसः परमां गतिम् । रजो वहति राजेन्द्र! सत्त्वतः प मां गतिम् ।। 'सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायण प्रभुम् । प्रभुवहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ।। परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः । अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चापि भोः ।। परमा सा गतिः पार्थ! निर्द्वन्द्वानां यतात्मनाम् ॥" इत्यादिगतिरभिधीयते मोक्षधर्म एवेति । तत् साङ्ख्यपक्षानुवादत्वाद् नैगमा- चिरादिगतिपर्वक्रमविरोधाचानपेक्षणीयम् । तस्मादुत्क्रान्तिगत्यादिवचनानि स- शो विद्याप्रकरणे सगुणविद्याविपयाणि विनेतव्यानि ॥ स एनान् ब्रहा गमयतीतिश्रुतेः सगुणब्रह्मपरत्वम् । किं पुनरिदमुच्यते तत्पुरुपोऽमानवः स एनार्थिरादिपथिकान् ब्रह्म गमयतीति । अपरं ब्रह्मेति चेत्, परमुपासीनानपरं गमयतीति विप्रतिषिद्धम् । तत्क्रतुन्यायविरोधात् । उच्यते-परमेवाप्रतिहतेश्वरभावहिरण्यगर्भावस्थं स्वप्राधान्येन व्यपदिश्यते 'स एनान् ब्रम गमयतीति, ब्रह्मशब्दस्य तत्र मुख्यत्वात् । गुणमयम्यापि परस्य तदात्मनैव लोकविशेषसम्बन्धनियतदिव्य- मङ्गलविग्रहोपपत्तेः । पर्यऋविद्यायां हि स प्रजापतिलोकमागच्छति स ब्रह्मलो- कमागच्छत्ती'ति वैसजलोकादनन्तरं हिरण्यगर्भलोको हुदादिविशेषैरुपवर्ण्यते, पर्यशयं च ब्रह्म । न च तत्राहत्यैव परमुच्यते "शकः सेमेस्तदनभ्यस्ततश्चापि प्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ।। इत्यादिस्थानसामान्येन प्रजापतेरनन्तरस्य ब्रह्मणो हिरण्यगर्भवावगमात् । तथा च दहरविद्यायाम् 'अरश्च ह वैण्यश्चायो' इत्यादिवर्ण्यमानो ब्रह्मलोकस्तद- १. पाट:. 'तीति वै' स ·सिद्धान्तसिद्धाजने नन्य इति युक्तम् । तस्यैव संन्यानभेदेन वर्णकदोपपतेः । तमतिकाम्य वि- द्याप्राप्यलोकपिरोपसत्रे मानाभावात् । तदेतदमिसम्याचार कार्य बादाररस्य गरउपपत्ते ' (व० ४. ३. ७) इति । जन्यथा तन्निन यसति शाश्वतीः सनाः, तेतु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो बसन्ती नि कालमर्यादाव चनविरोधात् । परा- शब्दो हि परिमितकालयाची, "निजेन तस्य मानेन आयुर्वगतं स्मृतम् । तत् पराख्यं तदधं च परार्धमिति गीयो" स्मृतेः । न च परमात्मनि कालमइयानमयकल्पने, 'यन्मादार मंत्स- रोऽहोभि. परिवर्तते' इत्यादिश्रुते । निम यथा चन्द्रम प्राप्त कर्मिणम्तस्मिन् यावत्सम्पातपित्वायतमेवाध्यानं पुननिवने यथेतमे ब्रह्मविदोऽपि ब्रह्म- लोकान्निवर्तन्ताम् । निवर्त-तामावन्तिरे 'एन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमा- वत नावर्तन्ते', 'तषु ब्रह्मलोकेषु परा. परायता कमन्ति तेपामिह न पुनरावृ- चिरिति इममिहशब्दापादानात् । न चानुशयाभावानावृत्ति , विशेषणयला- सिप्तायामावर्तान्तरावृत्ती प्रामाणिक्या तदनुगुणानुगयम्य कियतोऽपि कल्प- नीयवाद् , ब्रह्मलोकेऽपि गलिगरय कियतोऽपि पियामियसम्पर्शस्यानुशयाल. स्वाच्च । तथाचैतिहासिकं लिङ्गं "भगवन् ! ब्रह्मारोशेऽयं क्षुसिपामावियर्जितः । फस्येयं कर्मणः पक्तिः क्षुतिपःसारशोऽस्मि यत् ।।" इति । न चावाचीनोऽयमन्यो ब्रह्मलोक इति वाच्यम् । "स्वर्गे लोके न भयं किश्च नास्ति न तत्र व न जरया बिभति । उभे ती अशनायापिपासे शोकातिगो गोदते स्वर्गलोके ॥" इति क्षुदादिविवर्जितत्यविशेषणेन प्रत्यभिज्ञानात् । अपिच "दासभूताः स्वतः सर्वे यात्मानः परमात्मनः" इति ब्रुवता मुक्तस्यापि दास्यं पारतन्त्र्यमुपेयते । तच नियाम्यत्वं दु.खं, "सर्व परवशं दु सं समात्मपशं सुरसम्" इति स्मृते । दुःखं च नः पौगयाद् भवति ! न च दास्यं म्वाभाविक दुख च, ‘स स्वराड् भवति', इति श्रुतिनिरोधात् । लाघादनन्याश्यत्तम्य तदर्थत्वे सम्भवति कर्मवश्यवाभावविषयसोचायोगात् । महद् भवं प्रति ·अनावृत्तिश्रुतिविचारः। तन्नियाम्यस्येन्द्रमृत्य्यादेरिव तच्छासनातिकमभयन्यापरिहार्यतया 'विद्वान् न विभति कुतश्च न, इत्यादिविरोधात् । न च सशरीग्वेन "भयावस्याग्निस्तपत्ति भयान् तरति सूर्य । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृर्गवति पञ्चमः ॥" तपनादिकार्यान्वयन भयस्य नियाम्पत्ये कोपावित्वाचगमाद् गुग मश्रियतमराज- राजदासस्यापि तद्भूयामिलापदर्शनेन पाराधीन्यमात्रम्य दुःखत्वोन्नयनात् , तन्निमितानुशयस्यावर्जनीयत्वात् । न चाश्रितमात्मत्यै फजलविः परम कारुणि- कोऽत्यर्थप्रियं ज्ञानिनमात्मभूतं कदापि न निवर्तयेदिति वाच्यम् । यदि हि आरत्तिमागमो यादीवर. किं करिष्यति ।

·सिद्धान्तसिद्धाशने अथवा 'तदुपर्यपि बादरायण सम्ममात्' (ब० १. ३. २६) इति न्यायात् 'छायातपयोरिप ब्रह्मलोके', 'य पुनरंत निमाणोमित्यतेनैवाक्षरेण पर पुरुषमाभिध्यायीत, स तेजसि सूय सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मु. च्यते एव हैव स पाप्मना विनिर्मुच्यते स सामभिरुनीयते ब्रमलो त एत- स्माज्जीवधनात् परात् परं पुरिशय पुरुषमीक्षते' इति श्रुतेध ब्रह्मलोक एव निर्विशेपब्रह्मात्मतत्त्वविदा 'ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्', 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे' इत्यादिशुतिस्मृतिदर्शनात् कार्यात्यये तदभ्यक्षेण सह परममुक्ती सर्वदैवापुनरावृत्तिरुच्यते 'तेपा न पुनरावृत्तिरित्यादी । तर भेगमात्रेण प्र. सिता पुनरिममेव मानवमायने नावर्तन्ते पचामियदो ब्रह्मलोककामनया प्र. अजन्त इत्येवमादय इत्यातिष्ठामहे । य एवमेन्द् विदु ते तेपु ब्रशलोकेपु परा परावतो वसन्ति । ततो मुच्यन्ति निवर्तन्ते या, ये चेमे अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेपा न पुनरावृत्तिरिति वाक्यमेदोपपत्ते । अन्यथा विरोधात् । 'प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म ख ब्रह्मे'त्यादिपरविद्याविषयेऽनन्वय द् 'इम मानयमावर्त नावर्तन्ते' इति विशेषणमन्यार्थमचिरादिगातमाधारण्यानुपातमवयुत्यानुवादो व्यवस्थास्यते । एवञ्च आभूतसप्लवस्थानाभिप्राय 'तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेतीति, "पड्गुणेन तपोरोकान सत्यलोको विराजते । अपुनारका यत्र ब्रह्मराको हि स स्मृत ॥" इत्युक्त्वा अन्यत्र "अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । उपन्थानमर्यम्ण स्थिता ह्या भूतसम्प्लवात् ॥" इत्येते कारण सिद्धास्तेऽमृतत्व हि भेजिरे । आभूतसम्प्लन स्थानममृतत्व हि भाप्यते ॥ त्रैलोक्यस्थितिकालोऽयमपुनार उच्यते ।" इति स्मरणात् । न च 'अकृत कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसम्भवामी ति ब्रह्मणो लोक उच्यते, कर्मधारयम्याभ्यर्हि तस्यात् । एव सत्येवाकृतनविशेषणाक्ष- स्यात् । लोकभेदे च "जनतपखथा सत्यमिति चाकृतकत्रयम" ·पश्चाग्निविदामनमवित्त्वम् । इत्यादिवदाभूतसम्प्लनादुदयापायाभावमात्रेण तदनाञ्जम्यादिति । क्रममुक्त्य- भिप्राय या 'तयोलमायन्नमृनत्यमेतति । अन्यथा पञ्चामिविदामपि - झलोकफलमूर्धन्यनामुत्क्रमणोपक्रमार्चिरादिगत्यान्नानाविशेषेण ब्रह्मनिदामिव परामृतत्वप्रसङ्गः, 'नान्यः पन्था' इत्यादिविरोधश्च स्यात् ।। पञ्चाग्निविदामब्रह्मवित्त्वम् । यत्ववाह 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषपचसो भवन्ति' इति भूतान्तरसंसृष्टानामपामेव तद् य इह रमणीयचरणा रमणीयां योनिमित्यादि- श्रुतकर्मनिमित्तमनुप्यादिभाव.। आत्मा त्वविकृत इति चिदचिद्विवेकं प्रतिपाद्य 'तद् य इत्थं विदुरि'त्युपादानादचिद्वियुक्तमात्मान ब्रह्मात्मकमुपासीना गृह्यन्ते। तेषामेव तत्कन्यायेन ब्रह्मसम्पत्त्य पुनरावृत्युपपत्तेरिति । तन्न । 'असौ वाव लोको गौतमाग्निरि'त्यादिकल्पनायथ्र्यप्रसङ्गात् । लोकादिप्यन्यादिकल्पनाप्रधाने च प्रकरणे प्रकृतिवियुक्तप्रत्यगात्मोपासनविरः कल्पनीयत्वात्, 'तद् य इत्य विदुरि'ति परामर्शानुपपते , कल्पकाभावाच्च । ब्रह्मप्राप्त्यपुनरावृत्तिश्रुतिर्हि ब्रह्मपिद्विपयापि स्यात् । यदि वा अप्रतीकालम्बना नप्रमकतूनपि पञ्चाग्निविदोऽपिरादिपथिकान् अमानवो ब्रह्म गमयतीति स्यात् । 'य एवमेतद् विदुर्य चामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेऽपिमनिस- म्भवन्ती'त्यादिप्रत्यक्षोपदेशे न्यायानवतारात् । किमिन हि वचन न कुर्यात्', 'नास्ति वचनस्यातिभार' इति हि नीतिविदः । अन्यथा अश्रुता याहारेणापि ब्रह्मात्मकतया प्रत्यगात्मकतोरपि नमकतुत्वाभावेनामाननझगमनानुपपत्तेः । अस्यापि ब्रह्मक्रतुवे 'तद् य इत्थ विदुर्थे चमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इ. त्यादिविभागाम्नानायोगात् । अपिच परनझोपासनस्य ब्रमात्मसात्मोपासन- स्य च समुच्चये विकल्पे ना 'तमेव विदि गतिमृत्युमेति नान्य प-या' इत्या- दिविरोधः, वाचान्वयनयायानर्थक्य चेति ! तम्मादिह या ब्रस गे या निशिपात्मनियया प्रमाणमच्या तदैव मागानन्दसचामात्रपरिशेपारमत्वरूपप्र- तिष्ठारेचल्यनेव परामृतत्वमिति युत्तमोपनिषदेणगन्तुमिति ।।

·सिद्धान्तसिद्धासने ग्रह्मविद्यासाध्यविमर्श । हन्त किं पुनरेव प्राविद्यया साध्यताम् । भविद्याद्यनर्थनितिरिति चेत्, सा यदि प्रसस्परूपादतिरिच्येत , अद्वैतरल्यवादविरोप । अपिच न सा कैवल्येनावभासते , भासकाव्यवधानात् । भासमाना च न स्वरूपेण, अविशेपिताया निवृत्तेस्तुच्छत्वात् । प्रतियोग्यवभासे चानन्तविकल्पानुवृत्तौ छ कैवल्यम् । अपिच सा न नित्या , मृपानिरूप्यस्याधिष्ठानातिरिक्तस्य दृश्यस्य रज्जुसर्पविसर्पणादिवन्मृपात्वौचित्यात । मृपात्वे च तस्या सैव कल्पनामूलावि. धानुवृत्तौ कैवल्यानुपपत्ति । "न सन्नासनसदसन्नानिर्याच्योऽपि तत्क्षय इति तम्या पञ्चमप्रकारत्यममामाणिकम् । दृश्यत्वेऽध्यासातिरिक्तहरसम्भन्धा- निरूपणात् , सम्बन्धस्य च तत्प्रकारत्मकल्यनस्यामूलत्वात् । अथाविधादि- निवृत्तिरधिष्टानस्वरूपमेय, प्रागेव सिद्धा सा न ज्ञानेन साभ्येत । तथाच मुक्तावप्यनथोऽनुवर्तेत, स्वनिवृत्त्यविरोधियात् । रोिधित्वे वा प्रागपि तत्त्वज्ञानादनों न स्यात् । नचाविद्यादेरपर क्षणिकोऽसत्यो वा ध्वस उपेयते, स एव प्रतियोगिविरोधी तत्वज्ञानमाध्य इति वाच्यम् । निवृत्तिक रूपनानुवृसायुक्तदोपात् । न च यस्मिन् सत्यग्रिमक्षणे सत्वमसति चामत्व तत् तस्य साध्यम् , साध्यसाधनभावस्य नियता-वयव्यतिरेकोपपाद्यत्वात् । अस्ति च तत्त्वज्ञाने सत्यग्रिमक्षणेऽनर्थनिवृत्तरात्मरूपाया सत्त्वम् । असति चा- नर्थरूपमेवासत्यमिति वाच्यम् । दिवो दण्डसाध्य प्रसज्ञात् । अस्ति हि दण्डे सति दिव सत्त्वम् । असति चासत्त्व, तदभावस्य परेण देशकालाव्यतिरेकोप- गमात् । नहींह पारिभाषिक साध्यत्व निर्विवक्षित, येनेष्टापात स्यात् । तत्त्वज्ञानप्रवृत्त्या तु । न चेद तथा, आकाशोद्देशेन दण्डादावप्रवृत्ते । न च सिद्धत्वज्ञान प्रतिबन्धकमसिद्धत्वज्ञान कारण ना कल्प्यत इति वाच्यम् । गौरवात् । ब्रह्मणोऽपि सिद्धत्वज्ञानात् , निर्विशेपस्य साध्यतामयोजकरूपा न्तरानिरूपणाच । न च व्यतिरेके कादाचित्कमसत्त विवक्षितमिति नातिप्र सा इति शड्यय, सिद्धान्ते विरहैकम्वभावाभायानुपगमेनासति दण्डे शित्यादि- रूपाकाशकादाचित्काभारसत्त्वत् । अपिचैन कि नान साधनमविद्यादिनिवृत्तौ न स्यात् , उदितान्ययव्यतिरेकमात्रस्य सर्वसुलभत्वात् । अतो यदभावे यस्यास- त्वमेवेति नियमे वाच्ये तत्त्वज्ञानामावेऽपि ब्रह्मणो भावान्न तत्साध्या तद्रूपान .

·अविद्याद्यननिवृतेनाविद्यासाध्यत्वम् । ११९ निवृत्तिरिति युक्तम् । नचवमपि जलादी रूपरसाटेरितरतरसाध्यत्यापति , यावद्रव्यभाषितया सहोदयापायत्वेन तत्रोक्तनियमानतिक्रमादिति वाच्यम् । अमिनक्षण इति विशेषणात् । योगपद्ये च रूपादेग्न्यतरम्य पूर्वक्षणासत्त्वा भाषेन तद्याचे । न चव दुःसपागमारस्य प्रायश्चित्तासाध्यत्वापत्ति. ! इष्ट- त्वात् न पापध्वसस्यैर तत्साध्यत्वात् । तस्मिन् सति हेत्वभावेन दु सानुत्पत्ते- रसापनीयत्वात् । अन्ये तु - साध्यत्वाभिमतप्रतियोग्यनुमोगिभावाथयप्रागभावबिनाश- कस्यम्वव्याप्यतरयावत्समधाने यस्मिन् सत्यग्रिमक्षणे समित्यादि विपक्षि- तम् । मा-यत्नामिमतघटादिप्रागभागो हि याबद्दण्डचकादिसामग्र्येण विना- श्यते, तारत्समवधानेनाकाशाभावेऽपि घटत्यामत्त्वमिति न तत्साध्यत्वम् । आ काशादेश्च मागभानाभावेन तद्विनाशकसामग्रीसमरधानामानान्न दण्डादिसाध्य- त्वममा । तमोरूपाकाशवागभावभावेऽपि वात्मन एव तद्विनामतया तव तत्सामग्रीममवधानानुपपत्तश्च । दुखपागभावम्य च प्रागभागन्तराभावेऽपि तस्यैव तन्निरूपितप्रतियोग्चनुयोगिभावसम्बन्याश्रयतया तद्विनाशात्मन्दु खज- नापिहिताकरणादिसामग्रीसमवधाने प्रायश्चित्ते सति तत्त्वम् असति चासत्त्व- मिति तत्माध्यत्तमुपपन्नम् | साध्यत्वाभिमताननिवृत्तिरूपम्य चामनो न प्रागमानोऽस्ति, अनादित्वात् । अनर्थम्यव वा तदभावतया आत्मन एव तन्नाशतेन च तन्नाशरसामग्र्यप्रमिद्धश्च । तत्त्वज्ञानस्यैव च तन्नाशमसाम- ग्रीलोपगमेन तत्समवधाने तत्त्वज्ञानाभावे तदसत्त्वमिति दुर्वचत्वाचेति वदन्ति । . थविद्याधननिवृत्तेनहाविद्यासाध्यत्यम् । अवाभिधीयते. मात्ना तावत् 'प्रपञ्चोपशम शिमोऽद्वैत मात्नति श्रुतेरनर्भनिवृत्त्यात्माधिगम्यते । परामशब्दम्य भागार्थवृचिलाधन वर्तिपदा- धमाधान्यरामेन च प्रपञ्चन्योपशम इत्येव तदर्थावगमात् । उपशाम्यत्यन्मि- नित्युपशम इत्यधिकरणविवक्षारा प्रपञ्चन्यनि न सङ्गन्छेन । समर्थो हि पद- विधि । न च प्रपञ्चाशाहोपरानाधिकरणम्यानन , नाप्युपशमम्य, पृरगनु- पम्यानात् । प्रपञ्चम्योपशमो यम्मिन्निति क्यन्चन सम्भवतोऽपि त्यधिक , ·१२० सिद्धान्तसिद्धाञ्जने बहुमीहेरन्यपदार्थ वृत्तिगौरवतव्याच । न च 'पोडशकलाः पुरुप प्राप्यास्त गच्छन्ती'ति पुरुष कराप्रलयोऽतिरिक्तो गम्यते, पुरुपपरिशेपतया स्वरूपेण- तदर्शनमानपरत्वात् । 'गता. कला पञ्चदश प्रतिष्ठा 'कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्नि', इति क्लाविलयस्य परमात्मपरिशेषत्वनवणाद् , 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवामू- दित्यादिश्रुत्यन्तराच । सबनेर प्रतियोग्यपेक्षया भावान्तरस्यैवाभावव्यवहारप- बत्योपपत्ती निस्पारयरूपाभायकल्पने मानाभावाच्च । न च तस्य तन्निवृतेश्चै- कमालपरोिष , तर बादिसम्प्रतिपत्रोदाहरणासिद्धे । घटादेरपि कपालादि- रूपम्पनि चिगहमानोपगमात् । न च निवृत्तिकादाचित यवहारानुपपत्तिः, अन्यायतिरेकाभ्यामन्यतो वा नाशकत्वाभिमतसामग्रीममवधानस्य वावस्था- भेगमपा सराव्याप्येतरयायचदुपलम्भकममधाने सत्युपलब्धोपाधावनुपलब्धेर्ग रायपाशियोपगमात् । तदवच्छेदेनैव च ततन्निमृतिविरोधव्यवहारस्याप्यु- पपी पायप्यननुवृचेरमसजनीय वात् । विपर्यासात्मनोऽनर्थस्य वस्तु- माया राति प्रसाराभावाच । सदे माणोऽगनियविरूपत्वे प्रामाणिकेतस्याश्च 'तरति शोकमात्मवि- दिशादिश्रुत जनमाध्यत्व न तोभासेनाभासयितुं युक्तम् । श्रुतानुगुणतकोप- पणे. तथाहि- -- ·परमते ब्रमविद्यासाध्येऽनुपपत्तिः । यकतया तु धर्मभेदो दुरितध्वंसब्ध साध्यत इति । अपिच यस्मिन् सत्यनि- मक्षणे सत्वमेव नासत्वमपत्सिव नियमोऽस्तु । व्योमादेश्च दण्डादौ सत्यस- स्वमपीयनतिप्रसन्मात् । एवं च दुःखानुत्पादस्यात्ममात्रा विद्यानिवृतेश्च प्राय- श्चिचतत्त्वज्ञानसाध्यत्वमुपपन्नम् । एवं यस्य यस्मिन् सत्येव सत्त्वमेवेतीयत एवं लाघवेन प्रवृत्यनत्वोपपत्तौ गौरवेण साध्यत्वाभिमतेत्यादेरनाश्रयणीय. खात् । न चैवमपि मिथ्यानर्थनिरूप्यतया ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वप्रसङ्गः, रज्जु- सर्पविसर्पणादिवत् तन्निरूप्यैकसत्ताकत्वाभावात् । न खलु मुक्तावनर्थनिवृत्ति- रूपावभासं ब्रह्म, आनन्दसत्तामात्रावभासत्वोपगमात् , प्रवृत्त्यङ्गतया तु, तत्त्वज्ञानसाध्यता परमनर्थनिवृत्त्यात्मना निरूप्यते । तद्पविपर्यासश्चानर्यप्र- तिमासापेक्षो मोक्षे वस्तुतत्त्वायगासे न सम्भवतीति । किमेवमनर्थनिवृचिसा- घ्यत्वप्रमादेव तत्त्वज्ञाने मुमुक्षुरधिक्रियताम् । अत्यल्पमिदमनुयुज्यते, सर्वत्रै. वाधिकारस्याविद्यामूलत्वात् । तथाच भगवान् भाष्यकार:- "अविद्यावद्विपयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि सर्वाणि च शा- साणि विधिमतिपेधमोक्षपराणि च" इति । अत एव ज्ञानसाध्यत्वेऽपि साधनाधीनत्वक्षयित्वाद्यापादन निरस्तम् । सचया साध्यत्वानुपगमात् । तत्त्वतस्तु अविद्याद्यनर्थस्य बाध एव । तत्त्वज्ञानेन यावद्विपर्यस्त- रूपनिषेधमयेन वस्तुतत्त्वपरिशेपो वा वस्तुतत्त्वावभासेन विधिनिषेधाभ्यामव- भासानहत्व वा बाधो नाम । तत्र कि केन साध्यते । किमर्थ तर्हि तत्त्वज्ञानमि- प्यते । सम्लसंसारानर्थानवभासाय । ननु सोऽपि नित्यमिद्धम्वरूपानभास तत्त्वज्ञानादविद्ययैवानर्थविपर्यासादसिद्धवद् एव । सत्यम् । स एव तु आ विकल्प्यते मानर्थमनुभूव तत्त्वज्ञानेनेति । तावतैन प्रवृत्तिरुपपद्यते । परमते ब्रह्मविद्यासाध्येऽनुपपत्तिः। अन्यथा परस्यापि किं ब्रह्मविद्यया साध्यताम् । परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पपिरिति चेत् । उपायो भक्तिरुपेयं ब्रह्मेत्युपगमविरोधः । अपिचाशाशितया शरीरशरीरितया चात्मनो नित्यैव ब्रह्मसम्पत्तिरिति सा न T ·१२२ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने साध्या । अचिरादिगत्या लोकभेदाप्तिश्च नोद्देश्या, विद्याया अमृतत्त्वफलाम्ना- यात् । अत एव स्वसम्बन्धेन भगवदनुग्रह इति निरस्तम् । तत्र ब्रह्मस्वरूप- गुणविमवसाक्षादनुभव इति चेद्, "ननु हेयगुणध्वंसादवबोधादयो गुणाः । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ।।" इति ते मतम् । अत एव स्वेन रूपेगावबोधादिगुणेनाभिनिपपत्तिरपि ब्या- ख्याता । अथाभिनिष्पत्तिराविर्भावः, कः खल्यसौ विद्यया साध्यते । ज्ञान- कामादयो हि सन्तः स्वयमुद्भूतस्वभावा एव । युगपत् सर्वविषयता यत्ना- न्तरमन्तरा विषयसिद्धिपर्यन्तता चावस्थाभेद इति चेत् । स यद्यागन्तुः, स्वेन रूपेणेति विशेपणविरोध. । अथ स्वभाव , न साध्यो विद्याया । हेय- गुणावरणध्वंस एवेति चेत् । ते हेयगुणा यद्यात्मनो यदि वा ज्ञानस्यैवावस्था- भेदा.. उभयथापि तत्तदवस्थान्तरमेव ध्वस इति किमिह तन्निरुच्येत यद् वि- घया साध्येत । लिङ्गादिभङ्ग प्रकृतेरवस्थान्तर साध्यत इति चेत् । क एव सति पुरुपस्यार्थः । न हि तदवस्था सा मुक्तस्याप्राकृतोऽपि स इति सर्व- सिद्धम् । न चायं प्रकृतिवशी, 'जगद्यापारवर्जम् ---(. ४. ४. इति हि सूत्रितम् । तस्मान्नित्यसिद्धस्वरूपस्यैव बन्धनिवृत्त्या साध्यत्वभ्रमादेव तत्त्वज्ञाने प्रवृत्तिरित्यकामेनापि स्वीकरणीयमिति ।। , सर्वात्मभावे दोपपरिहारः। अत एवैवं ब्रह्मात्मविद्ययाविद्याद्यनर्थबाधेन स्वरूपप्रतिष्ठाकैवल्ये स- त्मिभावनिबन्धनाखिलानर्थसम्बन्धसटशकापि न युक्ता । न हि 'यो वेदाह ब्रह्मास्मीति स इद सर्व भवतीति सर्वचिदचिप एव भवतीत्युच्यते, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवादित्यादिविरोधात् । किन्तु स्तिमितगम्भीरसत्तामात्र- परिशेषो भवति । सा हि सर्वस्य चिदचिद्भेदविकल्पस्यात्मेति । अत एव भाप्ये 'जीवस्मेश्वरांशत्वे तदीयससारदु खेनाशी ईश्वरोऽपि दुखी स्यात् । ततश्च तत् प्राप्तानां महत्तर दु.खं स्यात् , सर्वजीवदु खसम्बन्धात् । तदर प्रागवस्थः सार एवास्त्विति जीवेधररूपानपवादेनैव ब्रह्मभाव प्रभाविद्याफल मन्वानस्य 'पि यु' के पाठ ·उमविचारप्रतिज्ञासमर्थनम् । १२३ भकामनूय समादधे-'प्रकाशादियन्नैवं परः' (म० २. ३.४६) इत्यत्र जी- वस्य हि शरीराधभिमानप्रयुक्तो दुःखसम्बन्धः । ईश्वरस्य च तदभिमानाभा- वात् तदभावः । ननु सोऽप्यभिमान ईश्वरस्यैव स्यात् । न । अविद्ययैव त. सम्भिन्नजीवरूपव्यावृत्त्युपपत्तेः । न खलु गगनव्यापिनः प्रकाशस्यागुल्याधु- पाधिक ऋजुवकादिभावः , किन्तु तदुपाधिसम्बन्धपरिच्छिन्नस्यैव । तथा ना- खण्डस्यैव कालस्य वर्तगानादिभावो यत्रुटिनिमेषादिभागो या, किन्त्वौपाधि- करूपभेदम्यैव । नया नककादौ तदनुगृतदीर्घत्वादिराकाशमात्रस्य, किन्तूपाधि. विच्छिन्नरूपभेदस्यैव । न तु साकर्यम् । तद्वदिति । यदा पुनरखिलभेदापवा देन प्रकाशानन्दसचामात्रपरिशेपः कैवल्यमुपगम्यते, तदा तदनर्थगन्धम्याप्य- सम्बन्धात् सुतरामेव पुरुषार्थ इति । तदर्थ निर्विशेषब्रह्मात्मतत्वसाक्षात्काराय विकादिसाधनसम्पत्त्यनन्तरं तत एव हेतोझमीमासारब्धव्यति प्रतिपद्यते मगनान् सूत्रकारः 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (ब० १.१.१) इति ॥ ग्रह्मविचारप्रतिशासमर्थनम्। अथ कथं ब्रह्मविचारारम्भः प्रतिज्ञायेत । 'अचिन्त्यमव्यपदेश्यमिति हि श्रूयते । ननु ‘श्रोतव्यो मन्तव्य' इति च श्रूयते । विषयव्यवस्था तर्हि वक्त- व्यो। सविशेषविषयो विचारविधिरिति चेत् , कथं पुनरन्यद् विचार्यते अन्यच्च निर्विशेष विज्ञायते । निर्विशेषात्मावगतिश्च परमपुरुषार्थः । अथैतत् स्यात्-निर्विशेषमेव ब्रह्म मायया सविशेषमिति तदालम्बनो विचारोऽदूरवि- प्रकरण निर्विशेष एव पर्यवम्यति निघूमत्वविषयतर्क इव पर्वतस्य वहिमत्त्वे कथमपि सम्बन्धोपपत्तेरिति । नैतत् स्यात् । एवं सति निर्विशेषासिद्धिप्रस- गात् । विचारानुग्राह्यमानस्यापि सविशेषविषयत्वापातात् । तस्यैवं च शास्त्र- योनित्वन्यायेन 'नैया तर्केण मतिरापनये'त्यादिश्रुतेरुपदेशानपेक्षीत्प्रेक्षिकवि- चारागोचरत्वमचिन्त्यत्वं स्यादिति । इद तु स्यात् । निर्विशेषावगतिपर्यवसायी विचार आरिप्सितो न निर्विशेषालम्बन एव, इदमे मनन वेत्यादि तपविरोधात् । तथा च तात्पर्यलिङ्ग- 'दशा'च, पाठ ·१२४ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने निरूपणेनाहत्य वेदान्त एव विचारविषय स्यात् । यथा तावद् 'जन्माद्यस्य यत' (ज० १.१.२) इति जन्मादिवाक्य लक्षणमुखेन ब्रह्मावगमयेद् न वेति । यथा वा 'शास्त्रयोनित्वात्' (ज० १.१.३) इति 'छन्दासि जज्ञिरे तस्मादि'त्यादिवाक्य शास्त्रकर्तृत्वेन ब्रह्म प्रतिपादयेन्नवेति, शाख वा ब्रह्माणि प्रमाण न वेति च । तथा 'तत् तु समन्वयात्' (5० १. १. १) इति वेदान्ता ब्रम समनुयन्ति न वेति । तथा 'ईक्षते शब्दम्' (ब० १ १. ५) इति 'सदादिवाक्य जग- स्कारणतया ब्रह्म प्रतिपादयति उत प्रधानमनुबदतीत्यादि । तद्वारा तु ब्रह्मापि कथञ्चिद् विपय इति ब्रह्ममीमासेत्युच्यते । अथवा पूर्वपक्षोत्प्रेक्षितरूपविरो- धिस्वरूपोपलक्षणविशेपालम्बनो विचार स्यात् । यभा लक्षणाभावादशक्य- पतिपति निर्विशेप ब्रह्मेति प्राप्त तद्विरोधिरूपोपलक्षणकारणत्वसत्यज्ञानादि लक्षणवत्त्वमुपपाद्यते । यथा वा सर्वस्यापि प्रमाणस्य शब्दस्य च विशिष्य सविशेषवस्तुविषयत्वान्निविशेष ब्रह्माशक्यावगममिति प्राप्ते स्वरूपसत्तामात्रवृ. त्या सामानाधिकरण्यस्य शास्त्रप्रमाणक तदुपपाद्यते । अथापि फलाय भूत भव्यार्थमुपदिश्यत इति सविशेपमेव शास्त्रप्रमाण स्याद् न निर्विशेषमिति प्राप्ते तदवगतेरेव परमपुरुषार्थतया तदेव समर्थ्यते । एवमन्यत्रापि निर्विशेष- विपये चानन्दमयाधिकरणे जीवरूपन्यावर्तककारणधर्मेण निर्विशेपोपलक्षण- मेवामिप्रेत 'नतरोऽनुपपत्ते' (ज० १. १. १६) इति । जन्मादिसूत्रे तस्य तदुपलक्ष्यत्वव्यवस्थानात् । अत एव आत्ताधिकरणे* सकलसहर्तृत्वालशन निर्विशेपमेव निर्णिनीपितम् । तद्विषये क इत्था वेद यत्र सोऽत्तेति तदधिष्ठानो- पदेशात् । एव सर्वत्र ज्ञेयविषये कारणरूपोपन्यासे जीवरूपव्यावृत्त्या साक्षाद् वा तदुपलक्षणाभिप्राय सूत्रकृतोऽनुसर्तव्य । एव भेदव्यपदेशादिसूत्रमपि तन तन्न जीवरूपव्यावृत्या निर्विशेषोपलक्षणाभिप्रायमेव गमनीयमिति ।। । अधिकरणपूर्वपक्ष । एतावानत्राधिकरणार्थसहेप । ब्रह्मजिज्ञासा वेदान्तमीमासात्मिकार धन्या न वेति सराय । तदर्थ च तत्प्रयोजक सम्भवति न वेति । तथा वि शिष्टाधिकारिविषयप्रयोजनानि सम्भवन्ति न वेति । तत्र तावत् प्राप्त नार "भत्ता चरावरमहणार' (प्र० १ १९) ·. आधिकरणपूर्वपक्षः। व्यव्येति । तत्र न तावदापाताधिगतफलवदर्थनिर्णयरागो विधित्सितविचा- रस्य प्रयोजका, लौकिके तन विहितपनज्याधनपेक्षामसक्कात् । नापि स्वा- ध्यायविधिः, अक्षरावाप्त्यवसानतया तस्यार्थज्ञानफलविचाराप्रयोजकत्वात् । अन्यथा विचारस्याप्युपनीतमानाधिकारित्वे प्रव्रज्याद्यविधिविरोधात् । ना. प्युपासनविधिः । आरोपेणापि सम्भवतस्तस्य विषयसिद्धिफलविचाराप्रयोज- फत्वात । नचापेक्षितफलरूपतया ब्रह्मण स विचार प्रयुञ्जीत, नित्यसिद्धा- त्मभूतस्य नियोगफलत्यायोगाद, ब्रासलौकिकभोगैश्वर्यफलत्योपपचेश्च । न च श्रवणविधिरम्ति, सम्प्रतिपन्ने निदिध्यासनविधौ तत्स्वरूपोपकारितयार्थ- प्राप्तत्वात् । अपिच स न तावदपूर्वविधि , विचारे विचार्यनिर्णयहेतुताया लौकिकत्वात् । विचार्यस्य साक्षात्कारयोग्यत्वे च तद्धेतुत्वस्यापि रततत्त्वगा- न्धर्वपरीक्षादौ सिद्धत्वात् । नापि नियमविधि , विचारस्य फलान्तरे वा ब्रह्म- साक्षात्कारे साधनान्तरस्य वा अप्राप्तेरनियमनीयत्वात् । अत एव न परिस- हचापीत्यादि दिक् । तथा न तावद् ब्रह्मविचारे कर्माधिगमो निरपेक्षाधिका- रहेतुः, शौचादेरिव तस्य स्वरूपेणाधिकारिविशेषणत्वे मानाभावात् । ब्रह्मावि- चारप्रभृतिकर्मानुष्ठापकतयेति चेद् । न । तदनुपयोगात् कर्मणामसनिपाति- त्वात् । आरातीयत्वे च 'न कर्मणा न प्रजयेत्यादिविरोधात् । भावान्तरकृता- नामपि दुरितनिवृत्त्या विचारादिप्रयोजकत्वोपपत्तेश्च । कर्मफलानित्यत्वादि. ज्ञानेन विरजकतयेति चेद् । न । काम्यविधीनामननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यप्रस झात् । तत्र सुकृतविशेषापेक्षाया च स एवाधिकारहेतुरस्तु । न च सोऽपि, दुनत्वेन तस्य विचारप्रवृत्त्यप्रयोजकत्वात् । वियेकवैराग्यादिना तदनुमान- मिति चेत् , तर्वावश्यकत्वात् तदेवाधिकारिविशेपणमस्तु । न च तदपि, नित्यानित्यविवेकादेरुभयमीमासासाध्यत्वेन प्रथम तदसम्भवात् । तथा न तावदस्य कारणात्मा विषय , तद्रूपस्य कार्यादिलिगयत्वेन वेदान्ताप्रतिपाद्यत्वात् । तज्ज्ञानस्य भेदगर्भतया 'उदरमन्तर कुरुते अथ तस्य भय भवतीत्यनर्थहेतुत्वाच 1, नापि प्रत्यगात्मात्मतया तदुपासननियोग. । अथातो धर्मजिज्ञासा' (जै० १. १. १) इत्येव सिद्धे पृथगारम्भवैयर्थ्याद्, लक्षणादिभिर्जमस्वरूपोपपादनविरोधाच्च । तात्पर्याभावाद् विषयद्वारा ज्ञान- विधिरुपपादनीय इति चेद् । न । चेष्टात्मिका हि क्रिया निर्विषया नोपपद्यत , ·१२६ सिद्धान्तसिद्धाञ्जने इत्याज्य दधि पय पुरोडाश सोम इत्युपहृत्योपपाद्या। ज्ञानक्रियायास्तु विषय- सत्तामनपेक्ष्य 'वाच धेनुमुपासीते'त्यादिवदारोपेणाप्युपपत्तेरविपयोपपाद्यत्वात् । वेधफलम्य स्वर्गादिवदनित्यत्वादिनियमेन नित्यनिरतिशयफलपेप्सोरनधिका- रप्रसनाच्च । नापि प्रत्यगेकरस ब्रह्म, सर्वमानविरोधेन तदसिद्धे , तस्य जगत्कारणत्वादिलक्षणायोगेन विचार्यत्वायोगाच्च । प्रतीचोऽहमित्येव स्व- सिद्धतया तदेकरसस्याजिज्ञास्यत्वाच्च । नचानमात्मा, पराक्त्वाद् घटा- दिवत् । तथा न तावद् ब्रह्मलोके ब्रह्मोपसम्पत्त्या सत्यकामसत्यसङ्कल्पादिस्व रूपाविर्भाव प्रयोजनम् । मुक्तस्यालिङ्गत्वे भोगार्थकामसङ्कल्पादेरयोगात् । अन्यथा सशरीरस्यानर्थनियमेन मुक्तेरपुमर्थत्वप्रसङ्गात् । नाप्यविद्याद्यनर्थ- निवृत्ति , आत्मातिरेके तस्या दृश्यत्वादिभिरनिरूप्यत्वात् । कल्पनामात्रस्य चापुमर्थत्वात् । आत्ममात्रत्वे च विशेपाभावेनाप्रयोजनत्वात् । तस्मात् प्रयो- जकाभावादधिकार्याद्यभावाच्च वेदान्तानामर्थवादनयनेयत्वाद् न ब्रह्मजिज्ञा सारब्धव्येति पूर्व पक्ष । अधिकरणसिद्धान्त । राद्धान्तस्तु श्रवणविधिरेव तावद् विचार प्रयुञ्जीत । निदिध्यासन. स्वरूपोपकारितयार्थप्राप्तस्यापि फले तदङ्गकस्य विधिसम्भवात् । निर्विशेषा- त्मपरेऽपि वेदान्ते येदानुवचनादिविधिवद् विचारविधाववान्तरतात्पयोपपत्तेच, तदवगमायोपनीव्यत्वात् । यद्यपि निर्विशेपात्मविपयो विचारविधि , तथापि नेदानीमविचिकित्स तदपक्षिज्ञानमधिकारिण , न वात्यन्तिकी तदप्रतिपत्ति , येनोभयथापि विधिन प्रतिपद्येत । अधीतमात्रापाताधिगतो ह्यात्मेति तद्विचार- विधिप्रतिपत्तिरुपपद्यते । अविचारसाध्यनिर्विचिकित्सात्मापरोक्षत प्रमातृत्वा यारोपानुपमर्दात् , तादृगात्मापरोक्ष व कर्तृत्वाद्यनोपमीति । स च तायदपूर्वविधिरस्तु । ब्रह्मसाक्षात्कारफलेऽप्राप्तत्वात् । न हि विचारत्वेन विचार्यस क्षात्कारत्वेन हेतुहेनुमद्भाव प्राप्त , धर्मादिविचारे व्य- भिचारात् । नापि साक्षात्कारयोग्यार्थविचारत्वेने विचार्यसाक्षात्कारत्वेन च, 'न तमाशा २ 'वेचन गाख पाठ १ ·अधिफरणसिद्वान्तः । .. गान्धर्वविचारादावेच व्यभिचारात् । नापि ब्रह्मविचारत्वेन तत्साक्षात्कारत्वेन च तयाक्षिः। व्यभिचारादेव । तथाच लिग 'शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न वियुरिति । भविचारेऽपि वामदेवादरात्मसाक्षात्काराच । तथा च श्रुतिः 'गर्भ एव सन् वामदेवः प्रतिपेदे इत्यादिः। कथं चेह प्रतिबन्धकमन्यजन्मविचारश्च व्यभिचाराय फरच्येत, यदि मानान्तराभावे सत्यतो विचारविधेरनयोः साध्यसाधनभावो निगम्येत । अधिगतनिर्वाहाय हि कल्पनेत्यतोऽयमप्राप्तविषयत्वादपूर्वविधिः स्यात् । नियमविधिर्वा । नियन्तव्यानि च मन प्रभृनीन्युपपादितानीति दिक् । मीमांसामनपेक्ष्यैव तद् यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते', 'ब्रह्मविदामोति परमि'त्यावधीयानस्योत्कटतमसम्भावनात्मकनित्यानित्यविवेकादिरधिकारश्योपपा- दितः। विषयश्च निर्विशेपं प्रत्यगेकरसं ब्रह्म, 'तत् त्वमसि' इत्यादिसामानाधिक. रण्यात् । मानान्तराणामवियारोपितविषयत्वेन तदविरोधाज, जगत्कारणत्वस्य च मायकम्यैव तदुपलक्षणमात्रत्वोपगमेन विचार्यत्वोपपत्तेः । प्रकाशसत्तामात्र- प्रत्यगेकरसस्यापि ब्रह्मणो नैसर्गिका विद्याहमादिविपर्यासावभासस्य स्वरूपेण जिज्ञास्यत्वोपपत्ते. । तदिदं विषयविषयिणो(र)न्योन्यात्मकतायध्यासोपपादनेन दर्शितं भाप्ये । न चाहमात्मा व्यतिरेकविकारादिभिरित्युक्तं , दृशित्वं दृश्यत्वं च प्रत्यक्त्वपराक्त्यप्रयोजकमिति च । अविद्यापरणं च तस्य प्रकाशात्मनो ना. भावप्राप्तिः, येनात्यन्तासिद्धं न जिज्ञास्येत । किन्तु बुबोधयिपितस्वरूपण नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारयोग्यतापत्तिः । सा च वि(प)र्यस्तावभासेऽपि सम्भवतीति शक्य जिज्ञासितुम् । तदिदं 'तत् पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्ध थे'त्यान दिना विमृश्य दर्शितं भाष्ये । प्रयोजनं च विद्ययाविद्याद्यनर्थयाधेन प्रकाशान- न्दसचामात्रपर्यवसानम् । प्राक् च विपर्यस्तरूपायभासादविद्यामयी विचाया- मर्थितेति चोपपादितम् । ननु स्ववृत्तिमुखापरोक्ष पुरुषार्थः, न लाघवेऽपि सुखापरोक्षमात्रम् , ईश्वरस्यापि संसारिसुम्बदु खापरोक्षभावनार्यानर्थमम्बन्धप्रसङ्गादिति चेत् । भवम् । भेददर्शनदशापनार्थानर्थले विशेपापेक्षायामप्यानर्थत्वमात्रे लाघवेन सुखायपरोक्षत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । नन्वनुकूलपदनीयं सुखमानन्दसत्तामा. प्रात्मा च कस्य स्यात् । एवं हि प्रत्यगात्मा स्वयमानन्दो न स्यात् । न वान- . . 'घाम' ख, पाठः.

·१३०
सिद्धान्तसिद्धालने
वाचालयति यः सर्व सर्वभूतगुहाशय ।
वासुदेवो निबन्ध मे स क्षमात्मा समीक्षताम् ।।
प्रगल्भन्ते येपा प्रकृतिमुपिताशेषकलपा
घियः शास्त्राम्भोधो जगति ऋजवस्ते कतिपये।
ममामीपामचन्मतिमुकुरबिम्वेषु महता
निनन्ध सन्धत्तामनिशमनुबिम्बव्यतिकरम् ॥
सन्तो ये गुणयन्ति दोपमपि ते दूरे गिरा मादृशा-
मञ्च्यन्ते मुजनेषु तेऽपि सगुण दोप विविञ्चन्ति ये ।
ये केचिद् गुणदूपणव्यसनिनस्तेभ्य स्पृहा नः पर
यैराघातमशेपतो
गुणतया
मान्येत मन्दैरपि।
इति श्रीपरमहरूपरिव्राजकाचार्ययर्यधीभगवद्राममद्रानन्दसरस्वतीश्रीगुरुचरण
परिचरणावाप्तविद्येन धीवासुदेवानन्दसरस्वतीधीचरणप्रसादित
पारिवाज्येन श्रीकृष्णानन्दयतिवरेण विरचिते
सिद्धान्तसिद्धाञ्जने जिज्ञासासूत्रविवर
लिप्ति प्रथमा ।
चतुर्था भाग ।
शुभ भूयात् ।

·READY FOR SALE. RS. AS. P., for (Stuti) by H. H. Svati Sri kaina Varma Maharajah. 100 ! Trivandrum Sanskrit Series. No. 1 (Vyakarana) by Deva with Purusbakürt of krishnalilásukarnuni. No. 2-अभिनयकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवी by Krislinalilásukanuni No. 3mmyga: (Karpa) by Vamana Bhatta Bana. O No. 4-fradlomla: (Kavya) by Nilakantha Dik. shita 0 O 2 0 0 1 No imalanfaat: (Alankâra) by Mahima Bilintta 0 with conmentary. 2 12 Vo. 6-anfr: (l'yakarana) by Saranadeva. 2 0 C No. 7-अझतस्वप्रकाशिका (Vedânta) by Sada - sivendra Sarasvati 2 No. Smary97 (Nataka) by Ravi Varma Bhupa 1 0 0 No. 9-aarf:747 (Vedanta) by Virupakshanâtha irith the commentary of Vidyachakravartin, 8 0 No.,10eler (Gajalakshana) by Nilakantha. 8 0 No. 11- malanga (Nataka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarâma. 4 No. 19--PARARE (Vedânta) hy Bhagavad Adi. resha with the commentary of Raghav. ananda. 0 No. 13--4674774 (Nataka) by Kulasekhum Varma with the commentary of Siva. râma 0 No. 14--#T: (Niti) lwy Kamandaka, with the. conimentary of Sankarârya.. 3 No. 1 HTML (Nataka) by Bhasa. (Second Edition) 2 0 1 8 C + 8 ·O Do 1 1 0 1S. AS.. No 10-meteor (Natal) by Bhisa 1 No 17--11 Do Do. 1 No 18-774007 (Stutr) by Narayana Bhatt with the commentiry of Denmangala Varya. 4 No 197 ATE 4: (Min insa) by Nariyana Bhatta and Narayana Pandita 1 $0 No. 20-TATTE (Nâtaka) by Bhasa 1 0 No 21-यालचरितम् Do 0 No 22-मभ्यमन्यायोग-दूतयास्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोरभानि (Nätaba) by Bh&#. 1 9 0 No. 23-atraretracieta: (kosz) by Kesayaswamın (Part I, 1st & Pnd Kindas) 1 120 No. 24319afcora: (Kâyya) by Chakrahuvi. No 25.orgramulos (Nzaya) 23 Gangadharasûri. ( 12 0 No. 26–2 (Nâtaka) by Bhâsa 0 12 No. 27-FHrana: (Kavsa) by Kálidasa with the two commentaries, Prakasiha of Arun girmâthi and Vivarana of Narâ. yana Panılıtı (Part I, ist & 2nd Sargis) 1 12 No 28-er. (Dlırmısfitra) ly Vikhanas No. 29-_ARNorista: (Rosa) by Kesavaevamin (Pait II, 3rı Kânda) No. 30-relaer (Silpr) € 12 No 31— rareldra sinta. (Kosa) by Kesayashåmin (Part III, 4ti, 5th & 6th Kândas) No. 32-SAT( ha: (Kavya) by Kalıdâsı with the two commentaries, Pribâsika of Arun :- girinâthi and Vivarana of Narayans Pandita (Part II, Srd, 4th & 5th Sargas)? S No 33-Mine: (Vyakarana) with the commentary Dipaprabhê of Nârayana No 34-foregor. (TTTT.) (Nyâya) by Rajachldẫnanimakhin U No 35- for (gara ) (Nyaya) by Gopi. nåtha 8 0 0 8 0 4 0 1 0 - 8 > 1 4 1 ·RS AS 2 03 0 No 36arca (Kavya) by hâlidasa with the two comment tries, Prikasıkâ of Aru nngirinatha ind Varuni of Narayanı Pandita (Part III, 6th, 7th & Sth Sarga) 3 No 37-78** (Smrti) by Varirnch with commentary No 38-TABLET-AL (Kosa) by Amırasımı with the commentary Tikasarvasva of Vandyughatıy. Survinanda (Part I, 1st Kanda) 2 No 39–8. (Nataba) by Bhâs i 0 120 No 40m FILTH (Alanları) hy Râjanaka Sri Ruyyrbz witil the Alankarasarvaswa of Sri Manbhubo and its commentary by Samudrabandh No 41-TH438** (Kalpr) by Apretumhi ifth Vırını of Sri Sınları Bhnguat Pada No 42-Tarca (Nitaka) by Bhasa No 43-CATERIAL (Kosa) » Amusimh with the two commentaries Amarah oso dghatnr of kshiristamin and Tiba sır vassa of landynghatiya Sarvinanda (Part II, 2nd Kandı 1-6 Vargas) 2 8 0 No 44-TC (Tantra) by Bhattârika Srı Ve dottam. No 47-54 (Pmpunch bridny :) 1 0 No 46—CHITETTI (Vakarna) his Nilabanthi Dikshita No 17-MIESTE (elânta) by Sri hnshnananda Sarasvati (Part 1) 112 No 48 Do Do (Part II) 2 No 49—1 (Jyotisha) by Parmesar No an origine (Alankara ) lis Singa Bhůpåla 1 8 0 0 O S o o 3 U 0 ·1 No 51. mit FTUATATE (KO » lry Aintag india ith the two copulent inic dirakov dghatnnt of K-lura41 imun indd Tiha- 8m 155 2 of V udyayotiya Saranında (Part III, 2nd Kanda 7-10 Vargas) 2 0 0 No 52-TRITT EGETATA (KoCl) by Amımcımba 11th the comment uy Tlisan wa of Vandyngontig? Sirrinundz (Part IV, 3rd Kunda) i SO 0 0 0 0 8 0 8 ber No 03fatuia (Vedant 1) by Prabásatmayı tindra No -POZHATATTE (Vyâharina) No I RETT (Natak by uri Vilendravikramıxarmin No 06-94724 (Silpa) No v3--ঘুমায়মু (AA1}} No 78-famia (Vedant) by yet hrislin sunda bunu iti (Part 1) No 24 oras Alachu tog S-harslıqder with the mmmuntary Niinanu. vimarumi of Suaram! 3 No 60-gela (Stutı) by hrs Lughubliuttâraha with the corginentary of Sri Raghananda No. 61m-4miga (leluntu) by Sus Irishus nanda Sarasvati (Part IV) 0 0 - 0 0 1 DAN Apply to:- The Agent for the sale of Soverament Sanskrit Publications, Trivandrum