·No text on this page.

·SRI
ŚRNGARALILATILAKABHĀNA
EDITED BY
K. Rama Pisharoti, M. A., L.T.
Professor i lleud of the Department of Samskrit,
Annamalai University. Aunumuiluinugar;
Editor of the “ri Vukundamālī,
l'Itū macurtakilya,
Cundulū, etr.
(All rights reserved by the Editor)
CALCUTTA
1931
I sh.]
[ Price Ten Annas

·Printed at the Calcutta Oriental Press,
9. Panchanan Ghose Lane and
Published by
J. C. Chatterjee, B. A.
Of
J. C. Chatterjee & Co.
61A Ramkanto Bose Street, Calcutta.

·To
The Beloved Memory
Of
Sarojini and Radha

·Introduction no The Srrigāralilātilaka that is here published is the work of the boy-poet Bhāskara. The Sthāpanā definitely says that the author wrote the work before he was sixteen years old. It won the approval of the scholars at the court of Śri Vikramadeva of Calicut. So far as is now available, other work of this precocious boy poet has survived to tell us about the development of his genius. From a prima facie point of view one would incline to assign the poet to the court of the great Vikrama of Calicut who graced the masnad at the dawn of the fifteenth century and at whose court flourished a host of poets and scholars headed by Uddanda, the author of the Mallikāmāruta, Cennos Nārāyanan Nampūtiripad, the author of the Tantrasamuccaya, and Kakkaśćeri Bhattatiri, the author of the Vasumativikrama. Such an assumption is perfectly in place, regard being had to the description of the court as given in the Sthāpanā. This assumption is, however, unsupported by local traditions. These would have it that the boy-poet Bhāskara was a scion of the Nampūtiri? family, called Mutukursi 1 The court or Vikrama had in it nineteen brilliant gems, eighteen Samskrit poets and one Malayalam poet, and the greatest scholar of the day was by common consent the famous Cddanda, the author of the Mallıkāmūruta. This galaxy of literary luminaries is well-knɔwn as the" patinettarakkarikol," the eighteen and a half poets, the Malayalam poet being treated as being only a half. Among them was Kakkaśśeri Bhațțatiri who even as a boy wrested from Uddanda tho much coveted ann ual first prize. 2 This Nampūtiri family has been from times past the seat of advanced l'aiyakataņa studies in Kerala, and at present possesses a very valuable manuscript library. It is held a source of honour for a Vaiyakarana to say that he traces his l'ycīkaraņa ·SÃNGARALILATILAKA 2 Mana, near Shoranur, and is identical with the well-known Mutukursi Unni. From his boyhood even, he figured as a prodigy and a great wit. His was a short life and he is reported to have passed away in the thirty-second year of his life in 1012 M. E., corresponding to 1836-37 A. D. He was patronised by the Zamorin of Calicut as well as by the Mahārāja of Cochin and at the courts of both he was an honoured and welcome guest. His early education he appears to have had in his own house ; from there he migrated to Kūtallúr Mana for studying Vyakarana and from there again to Trippunithura for studying Vedānta. In both these Šāstras he appears to have attained some Pegree of proficiency. His last days he spent at the court of the Zamorin and he is reported to have died suddenly while performing his daily rites in the Tali temple at Calicut. This great and precocious genius is remembered not so much for his poetic talents or Šāstric attainments as for his wit and humour, and in this field, if tradition is to be believed, he stands unrivalled. Bhāskara is no doubt the product of his period from 1750 to 1850 marks a great renaissance of Kerala Literature, both Samskritic and Malayalam. In the field of Samskrit, we have a number of distinguished poets and dramatists and Sastric scholars : Balarāmavarma, the great authority on histrionics and the author of the Bālarāmabharatam, and the Svāti Tirunal Mahārāja, both of the royal family of Travancore, Rāma Varma and Rāma Varma' of the royal family of Cochin, Mani studies to this ancient family. Till very recently the family was maintaining its foremost position as a centre of Samskritic studies in Kerala. Here Patañjali is reported to be daily worshipped. 3 The two brothers were ardent followers of the Dvaita system. Both were very religious and the younger one was also a great poet. These princes were responsibls for the Samskritic revival at Trippunithura. age. The ·3 SRNGARALILATILAKA Tampuran and Manoramā Tampurātti" of the royal family of Calicut, Vidvān Elaya Raja of Cranganore, Rāma Pāṇivāda' and Rāghava Pāṇivāda, dramatist soon 4 Mani Tampuran was so called because he was the first among Malayalis to study the Nyāya treatise, l'intīmani. He may be identified with the Vikramadera mentioned in the Bhāņa. He completed his Sastric studies at Benares. 5 A close relative and contemporary of Mani Tampuran was Vanoramā Tampurațți, so termed because this princoss of the Zamorin family was the greatest exponent of the Manoramā in her days. Tradition holds her in high esteem and she is accorded a very honoured position among the Kerala l'aiyakaranas. Her sutirthya was Kuñjițţi Rāghavan Vampiar, who later was the court scholar of Rāma Varma of Cochin, and her disciple was Arūr Ațitiri, the author the of Cttaranaişadhiya and the teacher of Vidrān Elaya Tampuran of Cranganore. 6 Vidvan Elaya Tampuran of Cranganore figures more as a poet than as a scholar. According to discerning critics, he stands the foremost poet of Kerala in the nineteenth century. With the intensive Sāstric studies thus begun at Cranganore, it became an important centre for advanced studies in almost all branches of learning, a position which it retained till very recently, ī Rāma Pāṇivāda was the most outstanding figure in the literary horizon of Samskrit in Kerala in the 18th century. He figures as a great poet and dramatist. He is the author of a number of works, none of which except oue has been published ; and these are:--(A) Rūpakas : i. l'undriki--a l'ithi; ii. Lilārati-à l'ithi; iii. Madanaketucanta-a Prahasuna; and iv. Sitārāgharanāļaka; (B) Kāryas: i. Visņuvilāsa ; ij. Jukundaśatuka; iii. Sivasutaka and iv Rūgharīya, (C) Sūstric works i. Vivaraņu a commentary on the Dhītuerttı; ii. Rāsakrīdā; iii. littumañjuri; iv. Būlapāthya on the Rāghaviya; and s. l'ilūsini, a commentary on the Srikrsnavilāsa. All these are very important works and attest alike to the author's erudition as a scholar and eminence as a poet. From internal evidence it is clear that the poet must have been living in 1756-57, for his drama, Sitūrūgharánāțaka, he wrote at the command of the famous Mārtanda Varman in connection with the first Murajapam. 8 Rāghava Pāṇivāda was the uncle of Råma Pāṇivāda; he is reported to be the author of the kāvya Rūgnaviya.

·SRNGARALILATILAKA 4 and poet, Arūr Atitiri, the author of the Uttaranaişadhiya, Kuñjitti Rāghavan Nampiar and Pantalam Subrahmaņiya Šāstri," the premier grammarian of Kerala. Thus every court in Kerala from Calicut in the north to Trivandrum in the south was a centre of Samskritic culture and each court had its own coterie of scholars and poets. In spite, therefore, of the great political commotion and travail that the land was exposed to consequent upon the invasions of the Tigers of Mysore, in spite of the general lack of security of life and property, there was a great revival of learning and this revival affected both Samskrit and Malayalam. For the period also saw the blooming forth of the geniuses of the two outstanding figures in the realm of Malayalam literature, Kunjan Nampiar and Uņņayi Warier. The works of these and a host of other luminaries raised the status of the spoken vernacular. The general political disquiet may not have produced this flowering of geniuses, but surely it led to the bringing together of the various scholars and poets scattered about in various parts of Kerala, and their mutual emulation led to the awakening and founding permanent basis of Samskrit and vernacular learning which has continued since. Here then we have another instance of literary revivals following in the wake of political turmoils. The torch of learning then lit has been burning all these hundred years, and on a ever 9 Arūr Ațitiri. See note 6. 10 Pantalam Subrahmania , Sāstri was the contemporary of the very well-known Dharma 'Rāja of Travancore, the immediate successor of His Highness Raja Mārtanda Varman. His court was the magnet which attracted unto it all the great scholars and poets of the day. Sāstrī is reported to be the direct disciple of a direct disciple of Nagoji Bhatta, and he was undoubtedly the premier grammarian of his time in all Kerala.

·5 SRNGARALILATILAKA every reputed Malayali scholar traces his scholarship to one or other of those luminaries and the present Samskrit College at Trippunithura may well be said to be the lineal descendant in modern form of that revival. The contributions of the period touched almost all departments of Samskritic culture and we have poems and dramas and scientific treatises, but judging from number we have of Bhāņas in the realm of Rüpakas than any other variety. The cause of this partiality may partly be found in the popularity of Tullal, organised by Kuñjan Nampiar, with which it has something in more common. The Bhāna that is published here is an eminently poetic one and even though it was produced when the author was in his teens, it bears unmistakable traces of real genius. There are no doubt some grammatical lapses, but these are due to the immaturity of his scholarship. Sakti and Nipunatā are there, only Šāstrāveksaņa is wanting. The author is endowed with great poetic genius and a facile command of language, not unworthy of a mature intellect and at every stage reveals clear traces of the influence of the prince of Indian bards Kālidāsa and the great scholarly poet Harsa. In concluding, it is my pleasant duty to thank my friend Mr. Kshitish Chandra Chatterjee, M. A, for the great help he rendered in getting this edition published. I am also obliged to him for adding the valuable foot-notes. Annamalai L'niversity, Annamalainagar K. Rama Pisharoti. 20th November 34 11 The literary history of the period from 1750 to 1850 A. D. forms a very interesting chapter in the history of Kerala contribution to Samskrit Literature. The writer is preparing a paper this subject. on

·शृङ्गारलीलातिलकः
श्रीरस्तु
( नान्द्यन्ते सूत्रधारः)
सूत्रधारः-
स्वस्यां विश्वसजो मनो दुहितरि व्यापारयामास यो
मध्येवारिधि बद्धवान रघुपतिम्सेतुं च यद्वैभवात् ।
नष्टाङ्गोऽपि चकार नष्टतपसं यश्चन्द्रचूडामणि
सोऽयं चापभृतां वरो विजयते विश्वकवीर: स्मरः ।।१।।
अपि च,
इन्दिरानवकटालोभिनो मन्द्रमेव गलिता गढ़ाभृतः ।
कुन्दकुमलसिना स्मिनप्रभा कन्दमुत्खनतु कल्मपस्य वः ।।२।।
( सहर्षम् ) सर्वथा सिद्धार्थाः स्मः यद्वयमभिनयगीतवादित्रनृत्तादिरसा-
र्णवनिमज्जनोन्मजनस्खलनप्लवनजनितमदमत्तर्मनीपिभिर्देवस्य विक्रमभूपते-
लालाटिकः परिपूर्णया परिपदा सवहुमानं समादिष्टास्स्मः यथा—“सखे,
सकलविधम्पकनिरूपणनिपुण ! अधरीकृतामृतधारा मधुरमधुनिष्यन्दनी
नत्रभवनो भास्करकवर्भाणरूपा भारती भवतवाभिनयविषयीक्रियताम्"
इति। नद्यावदात्मीयां ताम्रवर्णीमाहूय संगीतकृत्ये नियोक्ष्ये ।
( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) अर्यो, अस्मादृशोचितविद्यामुक्तावलीताम्र-आर्य
वर्णि ताम्रवर्णतिस्तावदागम्यताम् ।
(प्रविश्य नटी)
नटी- अ.अ इम्हि । अणंतरकरणि० [?] आणवेहि । ( आर्य, इयमस्मि ।
अनन्तरकरणीयमाज्ञापय ।)
।

·२ शृङ्गारलोलातिलकः सूत्रधारः-प्रवर्तमानमृतुमधिकृत्य प्रस्तूयतां संगीतकम्। किमन्यत् परिषदः प्रथमप्रसादनसाधनम्। नटी-तह ( तथा )। (गायति ) ए०काणं हिअआणं पिउसं कालकूटमण्णाणो। मलअमंदाणिलओ मअणामंचाउ वेइ मी उबवणे ।।३।। [एकेपां हृदयानां पीयूपं कालकूटमन्येपाम् । मलयमन्दानिलो मदनामात्यो वात्यस्मिन्नुपवने ॥ सूत्रधारः-(सशिरःकंपम्) साधु संगीतकं येनाकृष्यमाणचित्ता इव लक्ष्यन्ते पारिपद्याः। नटी-होदु। अ.अ कि मुझे तुए कइमस्सि णिबन्धणे अजमिस्साणं अणुराओत्ति। ( भवतु । आर्य किं श्रुतं त्वया क[तम]स्मिन् निबन्धने आर्यमिश्राणामनुराग इनि) -आर्य श्रृयताम् । अस्ति करलेपु भास्करनामा कविवरः । नटी-(सादरम् ) तेण हि तं एव पुर्व वणेदु। (तेन हि तमेव पूर्व वर्णयतु।) अवर्णनीयमप्यस्म दशेराचार इत्यनावदन- मनुवर्णयामि। वाग्देवनाकलिरङ्गभूमीकृतमुखाम्बुजः । सोऽयं देव्या च मंदिल्या निलकत्वेनधाय ते ।।४।। अपि च, अम्भोधिगम्भीरमनिरूपयोडशहायनः । शृङ्गारलीलानुभवो यस्य प्राग्जन्मजः किल ।।२।। तेन च कविना, गुणदोपकपास्तत्र सन्नो वक्ष्यन्ति तत्त्वनः । अनविदां मत्सरिणां हासो नाऽऽदरगोचरः ।।६।। इनिपूर्वकं प्रबद्धमिदं श्रीविक्रमदेवेन राजराजोपरेन राजगजनानेक- सूत्रधारः-आर्य सूत्रधार:-(निश्वस्य) ·शृङ्गारलीलातिलकः m कविभिरानीयोपायनीकृतेपु निवन्धनेषु निधार्य नियुक्तमित्यार्य- मिश्राणामाज्ञापना। मटी-अछरिअ अ-छरिअ । सो कइ उपसोलसहायणोति अ०च भुई। अहवा पचसदिअससमु०भिण्णा वि म०लिआए अहिरामो आमोदो पसुणस। ( आश्चर्यमाश्चर्यम् । स कविरुपपोडशहायन इत्यत्यद्भुतम् । अथवा पञ्चपदिवससमुद्भिन्नाया अपि मल्लिकाया अभिराम आमोदः प्रसूनस्य) सूत्रधारः-अथ किम् । ( नेपथ्ये) युवयोरयं भागिनेयो भर्गदासः प्रथमरंगप्रवेशकुतूहलकण्टक्तिकले- वरोऽभिनवभाणाभिनयानुरूपिकां भूमिकामादायाऽलंकुरुते नेपथ्य- द्वारभूमिम्। सूत्रधारः (श्रुत्वा नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) अये अयमित एवावतिष्ठते वत्सः। (तं प्रति ) वत्स, रमणीयतर एव तेऽयं वेपः। तथाहि, स्निग्धांगरागच्छुरिताङ्गयष्टिर्मुग्धाङ्गनापाङ्गचकोरचन्द्रः । कोसुभवासाः कनकांशुकोद्यदुष्णीपबन्धो धृतवेत्रदण्डः ।।७।। वत्स, का पुनस्तवाभिनयानुसारिणी गाथकी। (पुनस्सस्मितम् ) JIायक विदितमेवेतन। पृष्टमाने मया यत्ते दृष्टिरासीदधोमुखी। प्रत्यङ्गपुलको दैः स्वेदश्वालंकृतं वपुः ।।८।। भवतु प्रवेशानन्तरं प्रथममभिनेयमिदानीमेव प्रसृतम्। (नटी प्रति ) आर्य नन्वावामप्यन्तेवासिप्रतिबिंबितप्रयोगप्रकाशप्रेक्षणकुतुकिनौ तावत् प्रेक्षकावेव भवावः । नटी-अ.अ मएवि एदं एच वन्तु आरब्धं (आर्य मयाऽप्येतदेव वक्तुमारब्धम् ।। ( निष्क्रान्ती) स्थापना।

·मारलोलातिलकः
(ततः प्रविशति विटः)
विटः- ( स्वशरीरं विलोक्य ईपल्लजां निरूप्य)
प्रभातवातेन पयोजगन्धिना प्रबोधितोऽहं प्रिययोपगृहितः ।
गतोऽस्मि रोमाङ्करकंचुकावृतं. वपुस्तदद्यापि तथाविधं स्थितम् ।।६।।
(प्राची दिशं विलोक्य ) अये, ततः प्रभृति नातीवातीतस्समयः । कुतः,
पूर्वाब्धी विनिमज्ज्य तामसमलं संमाय॑ रक्तांशुकं
धृत्वा वासवपत्निया: च ककुभा सख्या समं सांप्रतम् ।
संकेतं चरमेतराचलमहाशृङ्गाग्रमासेदुपी
कान्तस्यांशुमतः प्रतीक्षत इव प्राप्ति दिनश्रीरियम् ।।१०।।
अपि च,
लोलक्षणाः किल समाकुलमीनजालां
निप्पिष्टकोरककुलां मृदितस्तनाश्च ।
अभ्युल्लसत्कमलचञ्चलचञ्चलीका
लोलालकावलिविगजितवक्त्रलक्ष्म्यः ।।११।।
भ्रष्टावशिष्टकुचकुकुमझ पिनांग्यः
किंजन्कपुञ्जशवला. कमलायनान्यः ।
नियान्नि कलिनिलयभ्य इमा हमन्त्यः
कलोलिनी मदमनंगजमुक्तमुक्काम् ॥१२ ।।
"अपि मापं मघं कुया चन्दाम व्यगं हिम्' इति वचनादियङ । तथाच कुमारममावे
कान्निदामः-विद्यम्बक मंयमिनं ददर्श । यदा वाम वपनीवाचरति इति पढीयत: विपि
नियम्य पत्रीशब्दम्य तृतीक वचने कपम् । विवन्नमा धातुत्वानपायात् “अचिन धातु-"'त
इयड ।
-
एनचिन्ताम् । “अन् तो दीप" (५० ४।१।४८) इति डोविधानात् । तथाच काव्या-
-इारम ववृत्ती वामन:-श्दन्नादिभ्यः म्बियां टापी प्राप्ति: (५।२।४६) इति ।
Fr

·शृङ्गारलीलातिलकः ५ अहो, अहं पुनः प्रियतमावियोगादियन्तं समयं महान्तमजीगणम् । तथाहि, विरहे प्राणनाथानां क्षणो यूनां हि वत्सरः । मेलने हारलतया व्यवधानं महाद्रिणा ।।१३।। ( सचिन्तं निश्वस्य) कथमेवं सति सखा सत्यकेतुस्सारसिकाऽसङ्गमं सहते । सत्यमेव मयाऽसह्यमदनवेदनासन्दह्यमानतनुईष्टः । कलयन् कुवलयमालां लानां निश्वासवायुना बलवत् । निजया किल तनुलतया तनुनावलनस्तुलां नीताम् ।।१४।। अपि च, अ कुसुमायुध, यत्त्वं भुवनकधनुर्धरो मदन इति श्रूयस तन्नोप- पद्यते । कुतः, अलसमुकुले निद्राभङ्गादधीरकनीनिके वलनविलसद्वक्त्राम्भाजं मुहुर्मुहुरीक्षणे । उपहतवती यत्सा तेनंब मां निभृतं हतं विकिरसि शरैरवं वीरः पुमान् विदधानि किम् ।।१५।। एवमादिकमनेकमसंबन्धमालपन अग्रगतं मां विवृतद्वारायितयाः विरहवेदन- याऽचकथन्–सखे भद्रसेन पुराऽ। पतिष्टामृतबिन्दुना समः कटाक्षपातो मयि यस्सुखावहः । स एव शल्योपमतां गतोऽधुना परो रिपु म पराङ्मुखो विधिः ।।१६।। मया तु तदा 'कया पण्डितया ते ग.डसीमा पाण्डिम्ना मण्डिता' इति पृष्ठन तेनवमेव प्रतिपत्नं 'सत्यं सौदामनीसलिलमादातुकामोऽस्मि' इति । अहं पुनरपि निर्वन्धाय प्रवृत्त:--'सखे मा मंचम् । यूनामनुरागजुपां संघटने पटुरोऽस्मि वेत्सि न किम् । अपि च तवापर आत्मा भद्रमना भद्रसेन एव न किम् ॥१७॥ तथाच कुमारमम्भ कालिदासः--"स्व जनस्य हि दःखमयतो वित्तहारमिवोपजायते" इति। + अपतिष्ट ति पदं चिन्त्यम्, पततः परस्मैपदित्वात् ।

·शृङ्गारलीलातिलकः तत्सर्व सत्यं संभाषयः । इदानी कि धिक्कृतधराधरं धैर्य धारयसि’ इति। तेन पुनः 'अन्यस्मै कस्मै वयस्याय व्याख्यास्ये' इतिपूर्वकं सर्व संक्षिप्य समुदीरितम् । मया प्रतिश्रुतञ्च, सिद्धसाध्यं करिष्ये त्वामुत्तरेऽहन्यहं न चेत् । कान्त्यिां दिशि मार्ताण्ड | उदेष्यति न संशयः ।।१८।। इति । इदानीं में हद तु बहुधायें वर्तते- स्वकौशलं फलयति वा पयोजभूः कथन्नु वा मनसिभुवो मनोरथः । भवान्तरं कृतसुकृतौ किमेतको कथं विधेविलसितमस्मदुद्यमे ।।१६।। ( सोद्वेगम् ) अथवा कृतं सन्देहेन । माध्वीकधाराधिकमाधुरीक- वाग्धाटिकातूलिकयाऽस्य रूपम् । पूर्वाधिकश्रीकमहं वितन्वलं. लिखामि तस्याः खलु चित्तभित्तो ॥२०॥ अथ नदर्थमेव सन्नो । ( परिक्रामन विचिन्त्य ) अथवा चित्रसेनस्तावदिमा- मवस्थान बंद। स खलु विरले दिने मया नियुक्तः 'नृतना काचिन कथा ते कथनीयाऽस्ति । नन प्रानरेवागम्यनाम्' इनि। स नर्थति प्रस्थित इदानीमपि न न्यवर्नन । नत प्रनिपालये प्रियवयस्यागमनम् । (क्षणं स्थित्वा पुरो विलोक्य ) अये, अयमायाति वयस्यः । मन्नांसम्म्यम्तभूपो भुकुलिननयनम्स्पष्टदष्टाधरोष्ठः स्विन्नम्वच्छाङ्गयष्टिः कुचभग्युगलीबिंबितोरःकवाटः । आरतोऽ नखाग्रश्शिशुशशधरवानि कण्टे च तस्मात् काचिन कामाम्म्रनिर्यचिखिनि शलभिनाऽनेन नूनं निवृत्ता ।।२।। बाथ गिन् । + करनए प्रवगा माग व प्रयच्यते।

·शृङ्गारलीलातिलकः स्वागतं प्रियवयस्यस्य । किं ब्रवीपि-अपि मे जातः कालविलम्बः' इति। नातीव । कस्ते विलम्बहेतुः। किं ब्रवीपि--'सर्वं सविस्तर वक्ष्यामि । प्रथमं कथ्यतां सा नूतना कथा। श्रोत्रं मां त्वरयति' इति । तेन हि श्रयताम् । किं ब्रवीपि—'अवहितोऽस्मि' इति । अस्ति सारसिका नाम । जाता पुरारातिपुरोपकण्ठे काचिन्मृगाक्षी कमनीयगात्री । लावण्यसारव्ययनिर्ममेण विनिर्मिता किं नु चतुमरवण ।।२२।। तां वर्धमानां तम्णेन्दुवक्त्रां कम्रण तारुण्यमशिश्रियद्यत् । तत्सर्वलोकंजयमेकमस्त्रं वभूव चूतांकुरसायकस्य ।।२३।। स मन्द्रहासस्स कटाक्षपातो वाणी सुधासारजिदप्यमुप्याः । जन्मान्तरोपार्जितपुण्ययोगान पुण्यात्मभिः कश्चिदलम्भि पुंभिः ।।२४।। घनोपमा तद्धनकशदामा मनांसि पुंसां हि निवन्धुकामा । भाति त्रिलोकीजयशंसिनीव मितेतरा स्वान्तभुवः पताका ।।२।। बालेन्दुवक्र निटिलाख्यचाप सीमन्तरेखात्मकमेकमस्त्रम् । सन्धाय सवीं दिशमद्य जेतुं सन्नह्यते सारसनायकोऽद्य ।।२।। कचिन्मनोज मदनं वदन्ति भीनोद्भवं केऽपि मुकुन्दसूनुम् । प्रामादिकं तत्सकलं न सत्यमनङ्गानामा नदपाङ्गजन्मा ।।२७।। रागेण विम्वाख्यफलं यतोऽमृन्माधुर्यसारण सुधारवश्च । नवप्रवालोऽप्यधरो म्रदिम्ना तं इन्त तस्या अधरं वदन्ति ।२८।।। विभज्य संयुज्य कलास्स्वकीया निमज्ज्य चोन्मज्ज्य च वारिराशौ । सदाऽपि चन्द्रो यतमानमेवं कदाऽपि तस्या मुखसाम्यमेति ।।२६।। स चानतिहस्वकृशः कृशाङ्गाः कण्ठप्रदेशोऽपि तथा विभाति । यथा यदान परसानभिज्ञान स्वान् बाहुदण्डास्तरुणा निनिन्दुः ॥३०॥ मनाया "भृर जि-'' [ पा० ३।२४६ ] इति मगा मंज्ञायामव कर्मणि मुपि च जयतः ख वो विधानात् सबलोक अयमिति पदं चिन्त्यम् । तथाच नैषध थीहर्ष:- अधरं किल विम्बनाम फन्नमम्मादिति भन्यमन्वयम् । नमते घरबिम्वमित्यदः पदमस्या रदननदं वदत् ।।

·शृङ्गारलीलातिलकः तस्या भुजेनकतरेण जय्यो मृणालनालो जलदुर्गसंस्थः । तथा महाकाननदुर्गसंस्थो नवश्शिरीपासवः परेण ।।३।। यद्यत् त्रिलोक्यामुपमानभूतं तत्तद् व्यतीत्याद्य कुचौ तदीयौ । कमप्यदृष्ट्वात्मसमानमन्यमन्योन्यमुत्पीडयतः प्रकामम् ।।३२॥ हे हेमकुम्भाभिनुतो कुचौ वा परस्परं मा कलहो वृथा स्यात् । इतीव माध्यस्थ्यमगान्मृगाया घनाञ्जनामा नवरोमरखा ॥३३॥ सुमध्यमायास्सुकुमार-- ( इत्यर्धमुक्त्वा ) किं ब्रवीपि--'किमप्रसिद्धबद वदसि तां मम। मत्त इति मा गणय। न चाहं तस्याः कान्निसंपत्तिं त्वद्वचनामृताभिषिक्तां पूर्वाधिकश्रीकां नाभिलपामि। नृतना कथा मां त्वरयति इनि। कि तथा। किं वीपि-'अथ किम्' इनि। सा कदाचित पुरारातिपुरोत्सव- दर्शनोत्सुका शागोल्लीढशशाङ्कविम्बवदना शानोदरीमचरी नांवलीदलगर्भगण्डविलसतम्वेदांशुचनोहरा । अालक्ष्यपयोधरावृततनुस्वरं सग्वीभिता मन्दं मन्दमुपेय कुञ्जरगतिः पर्यकरोद्वदिकाम् ।।३४।। किंवबीपि-'ततन्ततः' इति। ततश्च मुविमलपु मनम्नु विलामिनां बहुपु नकतया प्रतिविम्बिता। मुकुरपञ्चरमध्यगनेव मा कतिपय समय शुशुभेनराम् ।।३।। अनन्तरं मा सकलजनदयहरणविहितविश्रमयाऽपि वपुपरसुपमया सख्युस्मयकनोरन्तरङ्ग विशेपनो मुमोप। स बल्विदानीम्- चन्द्र निन्दति चन्दनं न सहने मन्दानिलाद्वेपते कुन्दामोदमपाकगेनि मधुपां संशीर्यन अंकृतः । शृलारोहणमित्यवनि नितरामारामवासं नय- त्यवं कमरमरीभवदशेपाशान्तगन वासरान ।। ३६।।

·शृङ्गारलीलातिलकः ह किं ब्रवीपि - 'कथमियमवस्था ते श्रवणपथमवतीणा' इति । तस्यैव मुखतस्सत्यकेतोः। किं ब्रवीपि.---'कथं तन्त्र प्रसङ्गो जातः' इति । इमां दशां किंचिदवगत्य चरितं यथावदवजिगमिपुणा मया रहसि निर्वन्धपृष्ठस्सर्व स्पष्टं समाचष्ट। किं ब्रवीपि-'कि त्वया प्रत्युक्तम्' इति । सिद्धसाध्यं करिष्ये त्वामुत्तरेऽहन्यहं न चेत् । कान्त्यिां दिशि मार्ताण्ड उदेप्यति न संशयः ॥३७॥ किं मम पृष्ठे ताडयन् ब्रवीपि-निपुणोऽसि' इति । मा मैवम् । त्वामेव परं सखायं मत्वा मयवं प्रतिश्रुतम्। किं ब्रवीपि-त्वमेव तस्यास्सदनं याहि । अहं तु तस्याः कमितारं कोपिनं कुलिशाभिधानं कपटचाटुभिरन्यत्राऽऽक्रये'* इति। अद्य तेन हि गम्यतामचिरेण। स्वस्त्यस्तु । शिवस्तेऽस्तु पन्थाः । (परिक्रम्य सानन्दमवलोक्य ) इमां वेशवीथीं यावदवतगमि । ( अवतीया- वलोक्य ) इदं तत्सारसिकासदनम् । अत्र वर्तत इवेदानीम्, सारसिका सा रसिका सारसिकामोदसारभारवहा । सादरमुखिता ममता निद्राशेपार्धमीलिनाझियुगा ॥३८।। ( पुनर्विलोक्य ) अत्र कोऽयमध्यलिन्दमन्यतोमुग्वमास्ने। भवतु यथा दर्शयेयास्मि । ( उच्च :) कोऽत्र ( इन्योक्ते भयेन विरम्य ) स एवायं सख्या निर्दिष्टस्सारसिकारमणः कुपित इव लक्ष्यते । तथाहि, आताम्राधरगण्डनेत्रनिटिलश्चक्रायितभ्र लनो निश्वासानिलवेपमानमलिनीभूतोत्तरीयांशुकः । बाहादण्डलसत्करालकरवालोत्कंपदृश्यानल- ज्वालाभीपण एप वीक्षत इतो रूक्षेण यचक्षुपा ।।३६।। तदस्य गमनानन्तरमेवोपसामि (निष्टन विचिन्त्य ) किन्नु खल्वस्येदानी कोपकारणम्। ( पुनम्सशिरःकम्पम् ) भवतु ज्ञानम्। अस्येव गृहिण्या कोपानलोत्पत्तौ अरण्या भवितव्यम्। यथा 'श्राक्रत्य" इत्यतात्मनेपदं चित्यम् ।

·१० शृङ्गारलीलातिलकः अवगत्य परत्र लालसामयमेनामरुणाननो भवेत् । दिनभामहिलोकगामिनीमयमाकाश इव क्षपामुग्वे ।।४।। ( पुनर्विचिन्य ) स पुनस्सत्यकेतुरित्येव भवितव्यम् । कुतः, पद्म क्षणा पद्मवर्णा पद्मगन्धिश्च याऽबला । आत्मार्थिनं सा पुरुषमिच्छत्येव न चापरम् ।। पुमानीदृश एवंनां नूनमिच्छति नापराम् ॥४१।। इत्यादिवचनादनयोरेतल्लक्षणलक्ष्यत्वाच्च। (पुनर्विलोक्य ) अयमुत्थितः । कंपयन् पृथिवीं कृत्स्ना पदक्षेपभरानताम् । निजाय निलयायव प्रस्थितो मृगराजवत ॥४२॥ यावदुपसामि । ( उपमृय ) अयि, सारसायतनयने सारसिके ( अन्तः- पुरप्रवेशं निस्य सविपादमात्मगतम् ) किमियमधोमुखी तिष्ठति । शृणोतीव मे चाटुवचनम् । ( अयि सारसेति पुनः पठनि। पुनरपि न शृणोनि, सहस्तनालं तदेव पठति, सविपादं स्वगतम् ) अहो अस्या मदनावेशः । ( पुनस्समन्नोपम् ) अथवा फलितमस्मव्यवसितम्। भवतु । प्रबोधये । ( हस्तेन चालयन । प्रकाशम् ) अयि सारसायतनयने सारसिके जागर्षि वा स्वपिपि गच्छसि वा प्रयासि । किन्नामि किन्न्वसि नु मुख्यसि दुःख्यसि त्वम् । को देश एप कतमः कमलाक्षि काल इत्यादि वत्सि किमु मुन्दरि धिग दशां ते ।।४३।। किं ससंभ्रममुत्तिष्ठसि। किं ब्रवीपि-'मृप्यतामबुद्धिपूर्वकमेतदशेपम्' इनि। मा मंत्रम्। समयोरन्यनर इतरं प्रति नवं वक्तुमधिकारी। नाप्यु- स्थातुम् । तस्मादास्यनामास्यताम् । किं वीपि-'किमावां समौ' इति । नहि नहि भ्रमादेव निगदितमिदम् । "वधयधनराजन र पदम यी गा:' [पा. १३१८६] इति सूर्व गाव परम्पर्दन भवितव्यम् । + तिष्ठमीति भात्यमा ·शृङ्गारलीलातिलकः ११ । आलोललोचनविलासकलाविलोलि- ताशेपलोकहपयाः क्व कृशाङ्गि यूयम् । तत्तद्विकासशिथिलीकृतधर्यवन्धा- स्त्वाक्षु चातकवदाकलिता वयं क्व ।।४४|| कि ब्रवीपि-'वाग्मिनां पुरः किमपि न वक्तव्यं संवृत्तम्' इति । तथाऽपि त्वया सह संभाषणलालसं मे मानसम् । किं ब्रवीपि--'निष्ठन्तु नाम चाटुवचनानि । उपविश्यतामस्मिन्नवीने शयनपुटे। उपद्दतान्यमूनि तांबूलदलादीन्युररी- क्रियन्तामत्रभवता' इति। ( तथेत्युपविश्य तांबूलचर्वणादिकमभिनीय ) किं ब्रवीपि- 'कस्तायत्तवेदानीमागमनहेतुः' इति । मादृशो मृगशावाक्षि त्वादशां निकटं सदा । प्राप्नुवन्ति यनो इनोस्तन एवाहमागनः ।।४।। किं वापि- 'अलममूभिर्वक्रोक्तिभिः । अपकपटं कथय' इति । नन्वहमपि किंचित प्रष्ट कामोऽस्मि । किं ब्रवीपि -- 'मत्प्रश्नप्रतिवचनप्रदानानन्तरं सर्व पृच्छ' इति । नहि नहि। अहं प्रथमम् । किं ब्रवीपि-तहि तथा' इनि । श्रूयनाम्-- अयि भवति सन्नतभ्र रभिभवतीयं बलीयसी चिन्ता । अपि च त्वत्प्राणसमः कुपित इवाऽऽलोकि को हेतुः ॥४६॥ किं पुनरपि विषादं न मुञ्चति। सर्वमवगतमनेनेति चेन्मा भपीः। वपु- पत्र नन्धावयोधंभावः * । ( स्वगतम् ) अहो नु खलु द्रढीयानस्यास्तद्गतो रागबन्धः। या ह्यवं निर्वद्धाऽपि न वक्तुमारभते । ( अन्यतो विलोक्य साश्वासम् ) अये, इयमायायस्या वयस्या नवचन्द्रिका । कामममुष्याः मुखत- स्सर्वमवगतदेश्यमप्यवगमिष्ये । (प्रकाशम् ) अयि, रसिकजननयनचकोर- चन्द्रिक नवचन्द्रिके क इदानीं दृयते देशः । कि केवलं हासं कुरुप । कि ब्रवीपि-- । . अव मुमागमयिन्यः । । 'अवगमिष्यामि" इति पठनीयम् ।

·१२ शृङ्गारलीलातिनकः 'पीयूपत्रवरमितानि वचनान्येतानि युष्मादृशां यावद्यौवतमेव धीर निपतन्यस्मासु कोऽयं क्रमः । इति विचिन्त्येव हसितम्' इति । को भेदः, युष्माकं चलनीलनीरजरुचां वाले विलासो दृशा- मित्थं सन्नतगात्रि चित्तहरणात् पश्चात् कियत्तिष्ठति ॥४७॥ अलमनावश्यकव्यवहारः । प्रश्नोत्तरं वद। किं ब्रवीपि-शृणोत्वार्यः। अस्याः खलु वयस्यायाः कृतेऽहमत्रभवन्तं दिक्षुः प्रस्थिता पश्चात् पथिमध्ये चित्रसेन- मुखाइववाऽऽगतं भवन्तमश्रौपम्' इति । ( सहर्पमात्मगतम् ) अवगतमेवास्या दर्शनप्रयोजनम् । तथाऽप्यजानन्निव पृच्छामि। ( प्रकाशम् ) अथात्रभवत्या अस्मदिहक्षा किंप्रयोजनिका । कि ब्रवीपि-'यतो हेनोरबागमनमत्रभवतः इति। ( स्वगतम् ) मन्ये विदितमनया सकलं चित्रसेनमुखादिति । ( उभे विलोक्य सहपातिशयम् ) अम्मभ्यमव्याहतबाहुवीर्यो ध्र वं प्रसन्नो भगवाननङ्गः । अनन्यसाहाय्यवलोपलभ्यं कार्य करस्थं यदभृद्र गरीयः ॥४८॥ ( सूर्य पश्यन किंचिदिव स्वरां निरूप्य ) अहो विचारितां वेलामतिक्रामति समयः । तथाहि तरुणतामिमे सरमिजाक। अमणिमानमप्यमणसारथिः । जहति केकिनो विहरणोत्सवं बहति नो मही नुहिनशीकरान॥४६॥ नदधुना प्रस्थिता वयं भवनीभ्यामनुमोदितव्याः। कि बीपि–'पुनदर्शना- वसरानुदेशनाद्यानुज्ञायम इनि.। श्रयनाम, प्रथमसमागमसमुचितपणवपुया महिनम्सुहृदा । नलिनी त यदा नयनं ग्मयेन्नयनपथ वामुदयेय तदा ॥२०॥ ( प्रस्थिनः ) नवन्द्रिक, किं वापि'निभृतं किमप्युच्यते कान्तोऽस्याः कोपस्येव मन्निवेशविशंपन्तम्मान काऽपि चिन्ता ममेनि' इति । ( सस्मितम् ) मा भपीः। कि न श्रुतं 'नमेव वञ्चयितुगतश्चित्रमनः' इति । किं ब्रवीपि-- ·शृङ्गारलीलातिलकः १३ अधुनाऽस्मि गृहीतशल्या संवृत्ता' इति । अथ किम् । साधयाम्यहम् । ( सानन्दं परिक्रामन्नात्मावस्थां विमृशति ) निर्भरपरस्पररागमुद्रितयोर्मलनाय नववयसोः । उद्धत एव सदाऽहं बदामोदं नयामि नाम दिवसान ॥ ५१ ॥ अपि च, सुभगानप्यनुभोगान् मध्ये मध्ये यथेष्टमाकलयन् । जलजदललोचनानां परमेष्टो भद्रसन इति गदिनः ॥५२॥ कस्य पुनरन्यस्येदृशी सुखवृत्तिः । तपन्नि ये वर्म तपोभिरुन्कटमनिञ्च शास्त्रार्थविचारणादिभिः । तेपामनाघातमनोजतेजसा(१) कालान्तरेऽल्पं सुखमस्ति वा न वा ।।३।। ( निमित्तं सूचयन् ) स्पन्दते नयनं वामं करो वामेतरोऽपि में। फलप्राप्तिः कथं नु स्यात परस्परविरुद्धयोः ॥५४॥ परस्परप्रतिपधादुभयमपि न स्यादिति वा विप्रतिपंथे परं कार्यमिति वा भवतु । ( पार्श्वयोरालोक्य ) अये ! अतीतमिव चन्दनलनाया मन्दिरम् । ( तिष्ठन्त्रि- चिन्त्य ) नाहमेतावदन्तिकागत एनामसंभाव्य गच्छामि । (निवृत्य ) झं ननिलयनम् । यावत् प्रविशामि। (प्रविश्य सविपादम्) किमियं मामालोक्य कुपितंव वमुख्यमाचरति । तथाहि, स्थलकमलदलश्रीमोपिणपा पदेन क्षितिमिह विलिखन्ती सन्तिष्ठमाना। मलिननयनलक्ष्यं मानमालंबमामा मदयति मदिराक्षी मानसं मामकीनम् ॥५५।। (१) कानान्तर नि तिरम्ति वा न वा इति पाठान्तरम् । * विप्रतिषेध परं कायम् इति भगवत: पाणिनः परिभाषामूवम् [१।४।२] । तथाचोइट: श्लोक:- निजपतिराद्यः प्रगायो हरिई तीयः करोमि कि ग:पि । भएर सखि पाणिनिरव विप्रतिषेधं पर कार्यम् ॥

·भारलीलातितकः भवतु प्रसादयितुं प्रयतिष्ये । ( उपसृत्य ) आर्य चन्दनलते मा मा मानः- मनुष्ठे यम्। अपधीरयतीदमंग मामरुणिन्नाऽऽकुलितं मुखाम्बुजम् । अपराचलशृङ्गसङ्गिनस्तुहिनांशोरनुकार्यतां गतम् ॥५६॥ अपि च, भ्रमरो मम लोचनात्मकः स्मितशोभा-मकरन्दलालसः । भ्रमतेऽधिकमप्रसन्नतामवलोक्याऽऽननपंकजे तव ॥५७|| करुणां कुरु मय्यहेतुना कलहेनप भृशं विशीर्यते । अथवा वद कारणं प्रिये सदृशीं तस्य करोमि निष्कृतिम् ॥५८॥ अरुणाधर एप वेपते हरिणापांगि यथा यथा तव । अपि मे हृदये तथा तथाऽकरतेः कोऽपि विषादवेपथुः ॥१६॥ ( स्वगतम् ) अहो नास्याः कोपस्य कोऽपि लघिमा लक्ष्यते। किं पुनः करबागि । भवतु । प्रणमानि । प्रणनिप्रसाद्यस्तरुणीजनो नाम । ( बद्धाञ्जलिः प्रकाशम् ) अयमञ्जलिरङ्गनामणे चरमस्स्याद यदि न प्रमीदमि । अपराधमत्रुद्धिपूर्वक प्रवदन्ति प्रणतिप्रतिक्रियम् ।।६।। ( दण्डवत् पनितुमिच्छति । पुनम्सरोमाञ्चम् ) गृहीतपाणिरनया यमानन्दमहं लभे । तं वेदवेदान्तविदो न विन्दन्ते न संशयः ।।६।। ( मुग्बमालोक्य सम्पृहं स्वगतम् ) अस्याः खलु प्रशान्तकल्पकोपायाः, रक्तारक्तक्षणांभोजं स्फुरितास्फुरितेक्षणम् । मुग्वं पूर्वाधिकश्रीकमिदं हानि मे धृतिम् ।।६।। मानन्दम्य मावलिपि क्वचित् प्रयोग उपनयते । श्रवान्मानपद चिन्यम् । अवाप्य मन पदं चिदम् । अइस शब्दात् विपि नियनम्य ध.ती: परम्मैपदस्य वोचितत्वात् ।

·शृङ्गारलीलातिलकः 11. . तदागामिनी यामिनीमनया सफलीचिकीपामि । (प्रकाशम् ) किं ब्रवीपि - 'भवन्तमेवाऽऽगन्तुकमालोक्य सादरमभिमुखीभवन्तीमिमामनाहत्य यद्- गतोऽसि, ततो मय्यविवेकन्धनो दुर्वहगर्वगन्धवहैकवन्धुः कोऽपि कोपानल उदजरीजं भिष्ट। तस्येदानीमार्यवचनामृतरलसमुक्षितस्य नामापि न श्रूयते इति संवृत्तम्' इति । (सस्मितम् । स्वगतम्) को न्विदानीमत्र न लीयते । (प्रकाशम् ) अयं हि युप्मादशां संप्रदायः । ( स्वगतम् ) कथमस्या आकूत. मवगन्तव्यम्। भवतु वक्ष्यामि सूचकाक्षरम् । किं भविष्यति, (परिसरवर्तिनी पद्मिनीमवलोक्य विवर्त्य प्रकाशम् ) आर्य, पश्य, अधिष्ठितां हंसवरण पद्मिनी न सन्निधत्ते भ्रमरो विशंकितः । कि ब्रवीपि- 'विवञ्चयित्वनमसूक्ष्मदर्शिनं सुखेन भुञ्जीत वृथव शंकते ॥६३।। इति। (हपीतिशयमभिनीय, मस्मितं पुनस्तत्रैव भ्रमरपटलीमङ्ग ल्या निर्दिश्य ) आर्ये, भ्रमरपटलम्यास्य पश्य महतीं विचिकित्साम् । यथा, मन्दीकृतमकरन्दं विकसदिदं किमु पिबामि कमलवनम् । किमुन विकसिप्यमाणां नवमधुरां कुमुदिनी प्रतीक्षिप्ये ॥६४।। इति । ( सहासम् ) किं वीषि-अकाण्डे विचिकित्सतो मुग्धानमून भ्रमर- कानहमुपदिशामि। हे भ्रमर, विजहिहि विगतमरन्दान्यजान्यथ भजस्व कुमुदवनम् । कालातिपात एको विश्वस्त किन्न सोढव्यः ।।३।। इति। (स्वस्य गमनस्य कालातिपातं नाटयन प्रस्थितः। साभागानन्द- विश्वासबहुमानौत्सुक्यस्मितम् ) अचिरेण पुनरावयोर्दर्शनं भूयात् । किं वीषि-'तावत्ममयं स्मरणीया वक्रम्' इति । किन्तावदिति । आजीवनान्तं स्मरिष्यामि । अद्य खलु त्वां विना विद्यन्त एव सुलभास्सुदृशत्रिलोक्यां (नेपथ्ये ) भो भोः काञ्चनोप्णीप । क्षण तिष्ठ। मेन। * विकसिषान्तीम् इति साध ।

·शृङ्गारलीलातिलकः
विटः-किमिदमस्या अनुचारिणो मामाह्वयन्तीव । ( विमृश्य ) बहवः काञ्च.
नोष्णीषाः । मया कस्संबन्धः । ( इति गच्छति)
( नेपथ्ये)
आ अस्माभिराहूनोऽपि अनाकर्णितकेन व यास्यति ।
वधिरोऽसि ।
विट:-इदं मां प्रति न भवेत्। अदृष्टश्रुतपूर्वाय कः कुप्यति। ( पुनरपि
अथवा
गन्छति)
(नेपथ्ये)
इनो विलोकनमात्रं किं न दायास ।
विटः-भवत्ववलोकये। तन को दोपः। ( तथा कुरुते )
(नेपथ्ये)
कुन्डिनयाम प्रति कथं पन्थाः ।
विटः- हुम् ( इति विहस्य ) अहो मा कुप्यत । सम्यगवबोधयामि ।
( नेपथ्ये)
कुत्र जिह्वा ?
विटः-विजहित कोपमवहिताः शृणुत ।
गत्वा किंचन दक्षिणां दिशमिनो निष्कण्टकऽयं यथा
द्रष्टव्यं द्रमिडाभिधस्य धनिकस्योच्छंगमट्टालकम् ।
पश्चात पश्चिमनः पुरी नरपतः पश्येन दृश्यश्रियं
यत्राऽऽस्ने बट संप कुण्डिनपतिस्स्वर्ग सुरेन्द्रो यथा ।।६।।
(नेपथ्ये)
अहो अस्य दुर्वहो गर्वः, योऽयं मागंत्रमानुदेशऽपि भङ्गिमन्विच्छति ।
विटः---किमसूयया। यूयमपि भङ्गश वदन ।
( नपथ्ये)
रूपलायन्तु पलायन्नु वृपल्यः ( किलिकिलिशदश्च ।)
पन्नायन्तां परायन्ताम् इति पठितव्यम ।

·शृङ्गारलीलातिलकः
१७
विटः-( आश्वासं नाटयन् ) गतोऽयं सानुचरो द्विजवरः । वयमपि
प्रकृतमनुसरामः। (परिक्रम्यावलोक्य ) इयं सा नारायणी नाम ।
निजपुरीपरिसरे प्रियसखीपरिवना सावशेषलना कन्दुकलीलालालसा
दृश्यतरशरीरसुपमा दृश्यते ।
नथाहि,
आलप्राञ्चितकाञ्चना निमुपा निव्योजकान्त्या स्वयं
प्रेसनकुन्नलभारसंकलितया साकं भ्रमन्ती मुहुः ।
मध्येनीलवलाहकं विलुटनो विद्य लतातेजसः
कुर्वाणा विपरीतनामिव विभात्येपा कुरंगक्षणा ॥६७।।
अपि च,
धांभःकणिकांकुर द्विगुणितान हारानुरोजन्मनः
अन्नन्तकगेपद्धवलनं धत्ते नितंबं गुरुम् ।
पानोत्पानविधायिकन्दुकमनु व्यापारित लोचने
विभ्राणा कलयत्यसो मम मनो नो कन्दुकं मुन्दरी ॥६८।।
यावयमामि । ( उपमन्य )
लीलां लोचनमुम्बदामङ्गानीमानि सादितानि च नं ।
पश्यन विग्मेनि वचो वस्तुमवस्तुं च न शक्नोमि ।।६।।
तथापि,
विरम विशालाक्षि पुनः सन्तिस्म्यालीलया न जानी ।
नान्नां तान्तब तावत्तनुलतिकामुपहराक्ष्णोर्मे ।।७।।
{ निजश्रवणमङ्ग ल्या स्पृशन् )
अयमेवं नाथने मधुकरः
श्च्योतमानं सरसिजादानम्रादनिलाहतेः ।
परागपालीशवलं मधु पायय मा चिरम् ।।७१।।
अव विधिदीप: म्फ ट एव ।
अवाप्यान्मनेपदं चिन्ताम् ।
+

·शृङ्गारलीलातिलकः । (स्वगतम् ) नेयं प्रतिवक्तुमारभते । केवलं त्रीडावकुण्ठितवदनारविन्द- मवतिष्ठते । ( विचिन्य ) एवं भवतु। ( प्रत्यक्षमितरां प्रति ) किमियमवदना तिष्ठति । किं ब्रवीपि-किन्न जानासि केशोर एव सविशेपहीकामत्रभवतीम्' इति । कामं जानीमहे । किं तु नेयं कैशोरसुलभा लज्जा । कुतः, विलिखत्यवनीतलं पदा स्थलपंकेरुहदीप्तिदस्युना। पुलकांकुरिताङ्गवल्लरी स्मयमाना निभृतं नतानना ।।७२।। ( नेपथ्ये) आर्य चन्दनलनिक कुत्राऽऽस्ते भद्रसेनः । किं ब्रवीपि-इन इदानीमेव निर्गत इनि। विट:-( आकर्योच्च : ) अयमयमिहास्मि । ( नेपथ्ये) आगम्यतामागम्यताम् । विट:--आर्ये कार्यगौरवात् प्रस्थितोऽस्मि । किं ब्रवीपि-'अचिरादनन्तरं दर्शनं भूयादित्यनः किमन्यत प्रार्थनीयमम्माभिः' इति । अथ किम् । नारायणि त्वमपि, यद्यक्षमाऽसि वाक्यन मध्यमानेन लज्जया। अपांगेन मृगापांगि पाधयं प्रतिपादय ।।७।। ( परिक्रम्य सहर्पम् ) अयमयमायाति सहस्ततालं प्रहसंश्चित्रसेनः । ( सह- सोपमृत्य ) त्वरयति मां ने मुग्योद्योगः। नत् सर्व सविस्तरं कथय । कि ब्रवीपि–एवं करोमि किं तु प्रच्छायशीतलं वटविटपिमण्डपमाश्रिय मुग्या- सानो भवावः' इति । ( नथा कृत्या ) किं ब्रवीपि-- शृणोतु वयस्यः' इति । अवहितोऽस्मि । कथ्यतामामूलचूडम् । किं ब्रवीपि-यावदहं भवन्तमामन्त्य वञ्चनोपायं चिन्तयन प्रस्थितोऽस्मि तावदक्षिमुखमागता नवचन्द्रिका । नदेव मङ्गलमूचकमिनि समाश्वस्तं हृदयम्' इति । विदितमेनन । ततस्ततः । किं ब्रवीपि -- ततश्च मा निजनामधेयार्थानुह मन्दस्मिनपूर्वकं सारसिका- समवस्थां में निवेदितवती' इति। नतम्तनः। किं ब्रवीपि --'अनन्तरं ·शृङ्गारलीलातिलकः १६ अपि च, सन्तोषतरंगितान्तरंगतो मत्तस्त्वद्वयापारस्तद्विषय एवेत्यवगत्य निवृतहृदया निवृत्ता तत्रभवती' इति। एतावत्पर्यन्तमवगतमस्माकम् । अनन्तरकथाया- मावेगः। किं ब्रवीषि-'कथं विदितम्' इति । वक्ष्यामि । इदानीं प्रसङ्गभङ्गो मा भूत। ततस्ततः। किं ब्रवोपि–'ततश्च तस्यानिष्टकुलाचलपत्रपाटन- कुशलतया कुलिशस्य कुलिशस्य निलयनमधिगतेन मया, कोपाङ्गारोद्गिरण निरतैनिश्चञ्चले ष्टिकोणः प्लुटप्रायं स किल कलयन् पार्श्वसंस्थं समस्तम् । धुंधुध्वानैश्चरणहतिभिश्वालयन् सालशैलान् साक्षादृष्टस्स्वपुरनिकटे सञ्चरन् प्राक्प्रतीचम् ।।७४।। नैसर्गिकाभिनवताम्रसमानरुञ्चि प्रोत्कंपितानि पुनरुत्कटरोषवेगात् । श्मश्रुणि तान्यसकृदूर्ध्वमुखाकृतीनि कुर्वन् त्सरग्रहकिणस्थपुटेन दोष्णा ।। अहं तु नवचन्द्रिकामुखादवगतावस्थः परिजननिवारितोऽपि प्राह्लादी वृत्ति- मनुतिष्ठन्नेवमवादिपम्' इति । किं तत् । किं ब्रवीपि- 'भो भोः शौर्यसरित्पते मृगयया पर्युत्सुके निश्चलं पश्यत्यद्य भवत्यदन्ति मनुजाञ्छा लहेला इति । त्वामुद्दिश्य वदन्ति सर्व इति यत्तत्त्वं न वा तत्त्वतो- जानासीत्युदितं गुणाय भवते दोपोऽस्तु मा मां प्रति' ।।७६।। इति । ततस्ततः। किं ब्रवीपि- 'ततस्तलोल्लासी ज्वलन इव कीलालशकल: सकोपो वाल्याभिर्दवदहनवद्वा प्रववृधे । अतः पश्चाद् भूतामहह तदवस्थामयि सखे फणीन्द्रो जिह्वानां द्विगुणितसहस्रेण गणयेत्' ।।७७।। अनन्तरमयमन्तःपुरमधिगम्य परिगृहीतफलककृपाण एवांगणस्थलमवातरत् । ठात्कारयन, फलकेनोरुमूले प्रल त्योच रेव पट्सप्तकृत्वः । प्रातिष्ठते (?)महत्ने काननाय यावत्तावत् प्रोक्तमेतन्मया च ॥७८|| टु वम उद्गिरणे इति धातुपाठे निपातनादस्व साधुत्वम् ।

·जारलानातिलकः तदपि श्रृयताम्, इति। अथ किम् । किं ब्रवीपि- 'भो भोः शौयां बुनिधे मृगयानैपुण्यशालिने भवते । नेतन्निवेदितव्यं* तथाऽपि नियुनक्तिः। मां सख्यम् ॥७॥ तस्माद् विज्ञापयामि यावन्मनुष्यजातविरतिं प्राप्नोति मुखभवः शब्दः । नावद मन्दोत्थानाः श्रूयन्ते नाम दुष्टमृगाः ।।८।। इनि' इति । ( सहर्षम् ) सखे सम्यगुपायो निर्मितः । भवति भवादशि सख्यो भवति कथं में प्रतिश्रुतेभंगः । वमति वसुदवमुतं सत्रा विजयस्य कुत्र न विजयः ।।८।। ननन्तनः। किं ब्रवीपि-'सोऽयं सशिरःकंपं मामेवमवादीत- "सम्यगुपल- झिनमेवेतन । अथाहं सकल जनेषु कुंभकर्णायमानेषु उत्थाय काननं प्रक्षो- भयिप्ये । मम कण्डतिशमनाय जगतां हिताय वा भवतु । उभी सहायौ यामिन्यां वनायोत्तरथुपो मम । धराधरोन धयं करवालधरः करः ।' इत्यादिकम कमात्मन औन्नयमालपन्नन्तःपुरमगात । अहमप्यात्तमोदमा- वृत्तोऽस्मि इति । ( पानिशयं नाटयन ) सर्वथावयोगृहीतशल्यना संवृत्ता । अथवा मारमिकामयकन्वोः। नहि नहि कुसुमायुधम्य, उत विरिंचस्य । न खल्वेनदेन प्वेककयत्नमुलभं भवति । किं वीपि- 'धूमज्योतिम्मलिल- मम्नां मन्निपानः बन्दु मलिलवृष्टि संपादयति' इति। अथ किम् । कि वापि-'अब कुत्र प्रस्थानव्यमम्माभिः इति । ( ऊध्यमवलोक्याण्यवाधां रुपयन ) क्षणमिव निवसामो मुम्मान कटोरातपनिवारणनिपुणात वटविटपि- निकटान्न न म चरणी प्रसरतः । इदानी हि, “निर्वदबिवल्यम्इति मा। म्बर द्यन्नीपमा दिलित वन व्यम् इति वारि कनावामनपर्दन भाव्यम् । 1- ·शृङ्गारलीलातिलकः १ मन्दाक्रान्तो गगनमकुटं कर्शितांगोऽपि विश्वं भानुश्शाणोल्लिखितनिशितभानुभिः पोप्त पीति । कोशापेतो द्विगुणितविपो जायते नन्वहीन्द्रः सर्वेषां स्यात् प्रथिमनि सति स्वप्रतापस्य मृा ।।३।। (दिशो विलोक्य) जलाशयाः पश्य चतुपु विश्वपि ज्वलन्ति वेदान्तविदां प्रपञ्चवत । मृगान यद्वञ्चितकास्तृपादितास्त्यजन्नि साक्षात् सलिलेऽपि संशयम् ।।८४॥ कि बीपि -'सम्यगुपलक्षितं वयस्येन । तथाह्यस्य शाखाशिखासु शाखिनः, लक्ष्यन्ते पक्षिणोऽमी निजनिजदयितापक्षतिद्वन्द्वसञ्जत- कीटन्यक्कारचुच्चा विमलनरसरस्तोयमादाय चञ्च्वा । आत्ताननं पिवन्तः प्रणयपरवशाः प्रेयसीपीतश किन्नाहो नन्दनीयं सरसिजधनुपस्सर्वसाधारणत्वम् ॥८॥ ( साश्चर्यम् ) दीनः खल्बध्वनीनः प्रलभमुपगतस्सेवते यां सुखार्थी सा छाया संकुचन्ती तस्वरनिकटं सादर सेवमाना। तस्याम्ताम्रायताक्ष्या अपि बत कुलिशस्यापि वा सत्यकतो- रेपाऽवस्थेति साक्षादिव वदति सखे पश्य मध्याह्नलक्ष्मीः' !!८६।। इति। अहो अवसरज्ञता भगवतः पवमानस्य । तथाहि, पुरा भ्रामं भ्रामं मलयशिखरिण्येप पवनः पुनस्स्पर्श स्पर्श वनजवनमात्तान् परिमलान् । इदानीं तम्वीनामुपहरति संस्विन्नवपुपां प्रतिद्रव्यं लिप्मुखपरिमलाख्यं दृढमिव ।।७।।

·२२ शृङ्गारलीलातिलकः अपि च प्रत्यंगं प्रमृशन्नयं मृदुतरं प्रेम्णा परेणाऽऽकुलो मा मा याहि सखे दिवाकरकराघातेन देन्य महत् । एवं सान्त्वयतीव मां शिशिरयञ् शीताकरश्शीकर- रापत्कालसुहन् सुहृत् खलु साँव दुई च संपतसुहत् ।।८८॥ नेपथ्ये) रत्नांगुलीयविलुठत्किरणानुविद्ध-रक्ताङ्ग लोविलसदप्रकराधिवति । शुद्धोदनोपभरितं मणिभाजनं वां मध्याह्नमुक्तिविधये नियुनक्त्यमुष्याः ।।८।। विटः ( आकर्ण्य -- अये तत्रभवत्या वालपार्वत्या इव स्वरः । मन्य सा खलु नौ विश्रान्तिभाजी विलोक्य उपचितोपकरणा सविनयं भोजनायापेक्षते । आवाभ्यां तु सदृशानुरागतरुणजनसमागमसंचितोद्यमतया विस्मृता भोजन- कथा। अथाऽस्या मनोरथमावयोरुदरं च पूरयावः । ( निष्क्रान्तः ) ( नतः प्रविशनि मुनोत्थिनो विटः ) विटः-( ससंभ्रमं स्वच्छायामुपक्रम्य ) अहो नु खलु द्वादशपदीमतिक्रान्त- म्समयः । मया पुनरियान कालो लंबितो नावगतः । कुतः मन्दमन्दचलदुल्लसद्वलयमञ्जरीमधुरशिञ्जिनः म्पन्दमानमणितालवृन्नभवमन्दमारुतमुखावहे । शारिकोदरसहोदरे शयनसंपुटे मुलभनिद्रया शारिकामधुरभापिणीमकुटमालयाऽस्मि विवशीकृतः ॥१०॥ इदानीं तु शोभासार जिहीर्पणा बलवना मानेन पंकम्हा- ण्यामण्यन च वामणी दिशमिना ये कचिदंभोधराः । चक्राणां हृदयांबुजानि च मनागुत्कण्ठया चुबिना- न्य पा किं तु शनैश्शनः कुमुदिनीहपं परं वर्षति ॥६॥ नियुड़क इति माध।

·शृङ्गारलीलातिलकः २३ २ मया तावत् सुप्नोत्थितेन सविधे संविष्टश्चित्रसेनो न दृष्टः। मन्ये प्रथमप्रबुद्धः स सुखसंविष्टं मामप्रबोध्य सारसिकासन्निधिं प्रति प्रस्थित इति । अहमपि तावत् सत्यकेतोस्समीपं प्रयास्यामि । (त्रिचतुरंपरिक्रम्य) अये संप्राप्त एवास्मि सत्यकंतुसद्मनस्सविधम् । ( अप्रतो विलोक्य ) सोऽयं प्रियवयस्यः प्रिय- नमाविरहदहनदह्यमानदेहो दृश्यते । कष्ट भोः अजनसंप्रवदधारे कालोन्मिपत्केतकवहंगोरे । विन्यस्य वितत्कटकं कराज कपोलकाण्ड लिखितो यथास्ते ॥१२॥ अपिच शशभृदिव विभाते भानुना भग्नभानुः शरदि विगलिनापो वारिवाहोऽपि यद्वत् । गनदिवसविकासम्सूनपुञ्जो यथा वा तदिदमपाताभं रुपमयापि रम्यम् ॥१३॥ । अवगमवधाय ) किमपि किमन्ययमात्मना मन्त्रयते । नदहमवहिनश्शृण- आनि । ( तथाऽवनिष्ठते) (नेपथ्ये) नस्यास्तामरसानुकारि वदनं तत्ताहशं बोक्षण मा चान्तर्गतमन्द्रहासमधुरा स्वच्छा कपोलस्थली । ईपदर्शिनमुग्धकुन्दमुकुलप्रस्पद्धिदन्तप्रभा- संकीर्णाऽप्यधरा लिस्मुकृतिना कनानुवोभूय्यते ।।६४ विटः अस्य हृदयमजन्त्रमनन्यपरायगम् । भक्तु पुनरपि श्रोप्यामि ! (नेपथ्ये ) स्थिरो धीरः क्वाई जलविमथनः क्वासौ च मदनः सलीलालोलालोकितमनु पतेत्तन्मय्यनुपमम । अयं कालो विद्याभ्यसनविहितो मे विशवयसः क्व विद्या तद्रुषत्रे हृदि विलुठमानेः स्मेरसुभगे ॥६५॥ विनीउमान इति मः।

·२४ जारलीलातिलकः आः का कान्ती रुधिरास्थिमांसवसिकापूरे शरीराह्वये सा सा निर्जिततप्तकाञ्चनशिखाकान्तिः कदा द्रक्ष्यते । हे चेतस्त्यज निन्द्यवस्तुपु रति किं नो नियन्ताऽस्ति ते किं किं निन्द्यमिति स्वभावमधुरास्तत्तादृशा विभ्रमाः ॥१६॥ अहो मम महीयसी मन्दभाग्यता यथा मम भद्रमनसो भद्रसेनम्यापि भग्नप्रतिज्ञता संवृत्ता एवं मन्दभाग्यस्य किमनेनार्धजीवितेन । विटः–नायमवसरः कालहरणस्य यदयमतिनिष्ट रमालपति । ( उपमृत्योच : ) किं किं भद्रसेनस्य भग्नप्रतिप्रतिज्ञतेति । यदा सुमेरोश्चलनं पतनं वा विहायसः । भविता भद्रसेनस्य तदा भंगः प्रनिश्रतः ।। || नदलमधुना दुर्विपहेण विपादन। जलधरिव शिशिरकरी जलधरनिकरः शिवावलम्येव । जलजाकरस्य गविरिव जनोऽयमुदिनः पुगे ननु ते ॥१८॥ (पाणिना पाणिं परिगृह्यात्थाप्य ) उत्तिष्टोत्तिष्ट। क्रिमधुना विपर्याकुलत्वं न मुञ्चसि । किं न जानीप परिणतो दिवसः । पश्यप दृरपनितो जलधौ ग्वांशुः स्वच्छायवञ्चितमृगेन्द्रममानधर्मा। आामनन्यशरणां स्वकगभिमर्श- राश्वासयन् कुमुदिनीमचिगन सुधांशुः ॥१६॥ ( सहर्पम् ) किं ब्रवीपि-पततु पनङ्गः पयोराशौ । किमम्माभिः कर्तव्यम् इति । श्रयताम् । कर्तव्यानि ते पृथक पृथनिर्दिशामि । अत्रयावकपायितं प्रथमतः प्रक्षालयदं मुग्वं पश्चादजनपंकसंकलितनां संपादयाक्षणोयुगे । वाद योजय कंकार्निवसने धत्स्वाप्यनचे उभे अंगवारचयानुलेपनममन्दामोदिभिर्वस्तुभिः ॥१०॥ किंच ·शृङ्गारलीलातिलकः २५. । मैरेयं मधु मानसोद्यमकरं पानीयमानन्दत- स्तांबूलच्छदनं त्रयोदशगुणं संस्वादनीयं पुनः । अन्यान्यप्युचितानि तानि कलयस्वानङ्गसंदीपना- न्येतानि त्वयि पोनरुक्त्यमुररीकुर्वन्तु सर्वाण्यपि ॥१०१।। किं ब्रवीपि --'कथमहममूनि हृदयविदारणकपरायणानि कर्माण्यनुतिष्ठे यम्' इति। यदुक्तं भवता 'पुराऽपतिष्ठ-' पूर्वश्लोकावधिरिति तद्वैपरीत्यमचिरा- दुपेप्यसि। किं ब्रवीपि 'कथम्' इति । अहो विदितमपि वस्तु तत्कथा- शुशोयिपया किमविदन्निवाभिनयने । एह्य हि समयोऽनिक्रामति । पन्थान- मवगाह्य सविस्तरं वक्ष्यामि । ( पाणिना पाणिं परिगृह्य परिक्रामन् ) श्रूयता- मेतद्यन मन्ये श्रवणो कृतार्थयस । ( अस्ति सारसिका नामेत्यादि पूर्वश्लोक- द्वादशकपाठपूर्वकम् ) मुमध्यमायास्मुकुमारमस्या मध्यप्रदेशाहिनवासभूमि । तवाधिरोदु हृदयं तदीयं सोपानमाभानि वलित्रयाख्यम् ॥१२॥ उभी दधानामुपमानभावं तदीयनाभीमयपवलम्य । अगाधतायामनुरागसिन्धुर्यस्त्वद्गतोऽस्यास्तव तद्गतश्च ॥१३॥ ( स्मितसम् ) किं लज्जामुपक्रमसे। मुवर्णवर्णी मृदुलावतीव हस्तावुभौ कश्चन हस्तिराजः । नभस्तलस्थो दधते यदि स्यात्तदा तदीयोरुनितंवरि ॥१०४।। क्रमात् कृशे नातिकृशे सुवृत्ते नात्यायते कंचन यज्ञयष्टीः । व्यधत्त तस्याः पदयो विधाता मारस्तयोमार्दवमप्यदत्त ॥१०५।। आचार इत्यादृतयावकार्दै समञ्ज शिजन्मणिनूपुराढ्य *। पदे तदीये सति मञ्ज कूजन्मधुवते कोकनदे क्व शोभा ॥१०६॥ वाणी सुधां हे पयतीव तस्या गाने किमाभिः परिवादिनीभिः । औचित्यहीना भणति क्रिया वा तस्या हिमानीव दिनप्रभायाः ॥१०७॥ * तान्नै: शिजइलयमभंगैरिति कविकुनचडामणे: प्रयोगमनम्मरतवमुपनिबहू कविना । वस्ततम्तु शिवदिति रुपं चिन्ताम् । .

·शृङ्गारलीलातिलकः कि बहुना, "प्रायेण सामगयविधी गुणानां पराड्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः" *। इत्याा पाकर्ण्य वचः कवीनां विवृद्धमन्युर्विदधे विधिस्ताम् ॥१८॥ अद्य खलु वयस्य, तस्यां शोभासरस्यां पुलिनतलसमुज्जायमानकनाल. 'स्फायत्कोशद्वयोद्यद्दरशिरसि निरूढामलांभोरुहिण्याम् । सान्द्रानन्दाभिधाने कचन जलनिधौ दृरनिर्मग्नपूर्व स्वात्मानं स्नापयिष्यन् परिलपसि कथं पानमाल्यानुलेपः ॥१६॥ किं ब्रवीपि-सखे, आवेगवेपथुना मे चरणविक्षेपा न स्थिरीभवन्ति। इन- मप्यन्धनमसमत्युत्कटं वर्तते । लथाहि सर्वं च निम्नोन्नतसालीलशालाशिलामार्गमृगादिजालम् । एकाकृतीकारयितु पटीयान् पश्यप को नाम महेन्द्रजाली ॥११॥ सर्वथा गन्तुमनीशोऽस्मि संवृत्तः इनि । दृढमवलंबस्व मेऽग्रहस्तम् । (कतिचित पदानि गत्वा दिशो विलोक्य ) किमपि शिथिलिनोऽ:मन्धकारवन्धः । ( प्राची विलोक्य सविस्मयम् ) अवमुदिनभूयिष्ठ एव भगवानमृनदीधिनिः । नथाहि, देवानां मदिगयिनः पशुपनेर्देवम्य चूडायिनः कोकानां क्रकचायिनः कुमुदिनीदव्याश्च जीवायितः । नाराणां नरुणायितम्तनुचकोरीणां च भाग्यायितो दीपः कश्चन मार्गदर्शनविधी माग्ण ने दर्शिनः ॥११॥ भी महाजनाः कु.म. ३1४६ - "फायन्निमा कमन्धीन इत्यादिप्रयोगदर्शनादनुदात्तं च नतम मान्मनेपदमानि- सवमाथिल्य कचित ममथनीयम ।

·शृङ्गारलीलातिलकः दीनां दीनामहिममहसः पादयातः कठोरै- भीतां भीतां तिमिरनिकरर्निर्दयं ग्रस्यमानाम् ! दिष्टया दृष्ट्वा परिणतदयो दिग्वधूटी कराने रादत्तेऽयं कथयत कथं युज्यतेऽस्मिन् कलंकः ॥११२॥ कि ब्रवीपि- 'कियानितः पन्थाः' इति ( सस्मितमङ्गल्या निर्दिशन् ) सखे पश्य पश्य, तुहिनरश्मिमिश्रणसंजातसविशेपदृश्यश्रीकश्शशधरोपलघटित- गवाक्षाभिन्नवीक्षणविगलदविरलाश्रुमिश्रितस्त्वद्विरहकातरां तत्रभवतीमनु- शोचन्निव सोयं प्रासादो यत्राऽऽस्ते तत्रभवती। या खलु, चकोरिका चन्द्रमिव चातकीव वलाहकम् । चक्रवाकाङ्गनेवाकं त्वामेव हृदि वीक्षते ॥११३।। किं ब्रवीपि–इयानपि में योजनायते पन्थाः' इति । मनसा प्रेमपूग्ण कटाक्षामृतमादिमम् । पायं पायं तदेवास्यास्सञ्चरद द्रुतमेप्यसि ।।११४।। ( परिक्रम्य ) पश्य, संप्राप्तावेवावां सारसिकासदनसन्निधिम् । ( सावधानमालोक्यांगुल्या निर्दिशन् ), भी वयस्य निपुणं निरूप्यताम् । यत्कृत त्वया यादृशी दशेयमनुभूयते संव तव जीवितसर्वस्वायमाना तादृशी- मेव दशामनुबोभूयमाना नवचन्द्रिकाचित्रसेनाभ्यां कथं कथमपि समा- श्वास्यमाना कुसुमशयनमधिशयानाऽपि दुर्विपहविरहवहनदह्यमानाङ्गो दृश्यते । (सनिश्वासम् ) किं ब्रवीपि- एपंपा, नयनमपिकामिश्रबाप्पमलीमसितानना: श्वसितपवनाघातः कोणर्गतप्रभिताधरा । कृशंकशतनुरास्ते कामं तथाऽप्ययथापुरा नयनसुखदा कान्तिर्या काचन प्रविज़ुभते ।।११।।

·शृङ्गारलीला तिलकः ( सरोमाञ्चम् ) अरुणसरसिजाभं कोमलं पाणिमेक विगलितवलयं चेदेवमेवातिरम्यम् । मम वपुपि विधास्यत्युद्यदुद्दामहर्ष यदि किमपरमस्मात्साधु संसाधनीयम् ॥११६।। इति। श्रूयन्तां चास्या भवद्विपयाणि परिदेवितानि । (नेपथ्ये) भगवन कुसुमधन्वन् बद्धाञ्जलिरियमियदभ्यर्थये । पुष्पेपन क्षणसमयं च वर्षयस्व स्वात्मानं यमय निशीथिनं च कामम् । किंतु त्वं सकृदपि दर्शयस्व कान्तं नो चेन्मां विजहि किमद्य वैशसेन ।।११७।। प्रेमाद्रीश्चतुरगभीरमुग्धमन्दानानन्दं सततममन्दमादधानान । प्रत्येक मयि पतितांश्च नान कटाक्षान पश्येयं मकृदपि विश्वसुन्दरस्य ॥११८॥ विट:--अहह सम्वे, आत्मानमेवोद्दिश्यानन्यशरणमालपन्तीमेनां कथ- मुपंक्षस । किं ब्रवीपि- 'प्रणयन करणया वा त्वरया कृपया कयाऽपि वा त्वरया। विभ्रान्तचित्तवृत्तिः कर्तव्यं किमिति नो जाने' ॥११६॥ एह्य हि अहं जानाम्येव । (हस्तं गृहीत्वाऽन्तःपुरं प्रवेश्य ) पश्य सखि यन्निमित्तं रेखामात्रा यलघुपरितापानि च वहमि सखा स्मोऽयम् । चित्रमेनोत्तिष्टोत्तिष्ट। किं न स्मरसि सुमहान कोऽपि कार्यभारो वर्तन ( चित्रसंनस्य पाणि गृहीत्वा प्रस्थितः ) कार्यभारान त्वर्यते । किम- स्त्यनन्तर युवयोः प्रियमाचरणीयम् । सर्वमप्यत्र सुकरमवधायताम् । किमवचनंन वामवधीरयथ। नवन्दिक, किं ब्रवीपि-'इमो वक्तुन शक्नुनः' इति । सहमेव नावद ब्रवीमि । निवारितम्न कुलिशः शल्योऽप्यपहतोऽनयोः । पुनरुक्त भवेदद्य पुनर्यन प्रार्थ्यते मया ॥१२०॥ नथाऽप्येतावदम्तु। । समागत- ·शृङ्गारलीलातिलकः २६ (भरतवाक्यम् ) भूचक्रवालमहिता महतां कवीनां भग्नार्गलास्मुललिताः प्रसरन्तु वाचः । भूतिं परामुपगता भुवनैकवीरा भूपाश्च तेषु मुरलोकतरुभवन्तु ॥१२१॥ इति निष्क्रान्तः निर्लज्जतायाः कस्याश्चिन्निबन्धाद रचितं मया । इदं हासकसक्तानां विदुपामस्तु तुष्टये ॥१२२॥ अथवा श्रेयो हि मे तदिदमद्य महाजनानां हामास्पदं भवति चेदिदमेव भूयः । पृज्यो जडरिति हि] यत्तदपेक्षयाऽपि हास्यो महद्भिरिति यद्वरमेतदेव ॥१२३॥ शुभमस्तु। ममातोय भागा: ।

·No text on this page.

·श्लोकसूची ० २५ ० ६८ : : ६२ घनोपमातद्धन ६३ घमम्भःकणिकांकुर चकोरिका चन्द्र' निन्दति ११३ ... ५ ... ... ६८ ४३ अजस्त्रसंप्रस्रवदस्र० अधिष्ठितां हंसवरेण अपधीरयतीदमंग अम्भोधिगम्भीर इति ... अयमञ्जलिरङ्गनामणे अयि भवति मन्नत अरुणसरसिजाभ अरुणाधर एप अलसमुकुले निद्राभङ्गा० ... अवगय परत्र ... अस्मभ्यमव्याहतबाहुवीर्यो अस्रस्रावकपायितं आचार इत्यादतयावका प्रातप्ताञ्चितकाञ्चन ५.६ २२ हो ... ५३ ... १०६ ... ० ... ३१ O २३ जलाशयाः पश्य जलधेरिव शिशिरकरो ११३ जागपि वा स्वपिपि जाता पुराराति० १५ टात्कारयन् ततस्तलोल्लासी तपन्ति ये १०० तरुणतामिमे १०६ तस्यां शोभामरस्यां तम्या भुजेनकतरेण तस्यास्तामरसानुकारि तां वध मानां दीनः खन्वध्वनीनः १०३ दीनां दीनामा देवानां मदिरायितः ३ नयनमपिका मिश्र निर्भरपरस्परराग निलर्जतायाः निवारितः ६ नसगिकाभिनव. पद्मक्षणा पद्मवणा पश्यष दूरपतितो. १०५ पीयूपस्रवस मितानि ६६ पुरापतिटामृत आताम्राधरगगड. बालोललोचनविलास इन्दिरानवकटाक्ष उभी दधाताम् उभी सहाया एकाणं हिअाणं कम्पयन् पृथिवों ... ... ... ११२ १११ ११५ ० ५१ करुणां कुरु १२२ ... १२३ ... ... ४१ ... ६ कलयन् कुवलयमालां का कान्तीरुधिरा० केचिन्मनोज कोपाझारोगिरण. क्रमात् कृशे नातिकृशे गत्वा किचन गुणदोपकपास्तव गृहीतपाणिरनया ... ४७ . ... १६ ६ पुरा भ्रामं भ्राम ... ६१ पुष्पेषन् ११७ ·[२०] ... ३० ६६ ... ८ ... ... ११ १६ ० ... पूर्वाब्धी विनिमज्ज्य पृष्टमात्र मया प्रणयेन प्रत्यङ्ग प्रमृशनयं प्रथमसमागम० प्रभातवातेन ... ... १०७ ६५ ह ... १०८ ... ७० प्रायेण सामग्रव० प्रेमाचतुर० ११८ ... 1३ ... २ ... ... ... ३४ लीलां लोचनसुखदाम् लोलेक्षणाः किल. वाग्देवताकेलिरङ्ग वाणी सुधां विजहिहि विगत विभज्य संयुज्य विरम विशालाक्षि विरहे प्राणनाथानां विन्तिखत्यवनातन शशदिय विभाते शाणोनीडशशाङ्क. शानागाजिहापु णा एच्यानमानं श्रेयो हिम म चाननिहस्वकृशः समन्दहासः मन्नांमः खन्नभुषो. 영국 키 मुणगानप्यनुभोगान् समयमायाः मुवावगी मुविमनपु मनम्म गायिका मा रमिका १ ... 8 ७१ • ... बालेन्दुवक्र ... भवति भवाशि भूचक्रवालहिता ... भो भोः शायमरित्पते भो भोः शायम्बुनिधे भ्रमरो मम लोचनात्मकः भ्रष्टाचशष्ट मनमा प्रेमयुगा मन्दमन्दचनदुन्नमद मन्दाक्रान्तो मन्दीकृतमकरन्द मादशो मृगशावाति ... मावीकधाराधिकमाधुरीक० १२३ ... १ ... ... 116 ... ... ... २६ ३१० ... १०२ १०४ ... १०१ ... ३. 17,३५ . ... यदा मुभंगेश्चननं यद्यनमाऽमि यद्यविनाक्याम् यावन्मनुप्यजाते. युनामनुगगजुपां रक्तारतं लीय. गगंग विम्बाख्या लक्ष्यन्त पक्षिणोऽमी •.. ७ ... म्यलकमलदल. गि धीरः निग्धाङ्गराग० म्पन्दते नयनं स्वकोशलं फलयति स्वस्यां विश्वसजा है हमकुम्भी रत्नाङ्ग, ... १६ ... १ १ ... ... ३

·No text on this page.