·No text on this page.

·September 1923. www.me WWW. WAWMAN BABY con CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF RARO& EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NO. 309. क्रोडपत्रसङ्ग्रहः। EX Registered According to act XXV. of 1862. (All Rights Reserved.) श्रीकालीशङ्करसिद्वान्तवागीशविरचितानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानुमानमाथुर्याः ayrfarget FASTEET TAITEET TETIT कायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि । KRODAPATTRASANGRAHA or Critical Notes On Anumånajàgadisi, Pratyakshậnumânagâdadhari, Pratyakshánumánamáthurî, Vyutpattivála, Ŝaktiváda, Muktivada, Sabdasaktiprakásiká and Kusumánjalî By Kàlisankara Siddhànta Vàgisa. Edited by Mahamahopadhyaya Nyâyacharya Vámácharana Bhattáchårya, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, and P. Dhundiraj Shàstri, N. U., K. T. 9 VOL II FASCICULUS F. 3. inn A PUBLISI ED & SOLD BY THE SECRETARY N CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES AGENTS:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: PANDITA JYESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY PROBSTHAIN & CO; BOOKSELLERS LONDON. Printed by Jai Krishna Das Gupta, at the Vidya Vilas Press, Benares. 1924.

·No text on this page.

·अवयवप्रकरणम् । प्रतिक्षाद्धये नातिव्यातिरिति ध्येयम् ॥ १० ॥ प्रतिक्षादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयकवानपञ्चकान्यतमज्ञान- जनकवाक्यं तत्त्वमिति शिरोमणिः । अत्र प्रतिक्षादिप्रतिपाद्यतत्त- ব্রিহিঙর্থম্বিযৱানৰ বিৰহা হানফ্লাহু কাব্যদ্বাৰানাধিনাহনুৰামাণি तमबोधान्तर्गतत्वादतः प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टाविषयक- शाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकताकजन्यतापञ्चकस्यान्यतमत्वेन निवेश कृतः भट्टाचार्येण । न च केवलप्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यविशिष्टार्थविषय- कज्ञानव्यक्तीस्तत्तव्यक्तित्वेनोपादाय तादृशशानपञ्चकस्थान्यतम- ल्वेत निवेश एव सामञ्जस्ये जन्यतानामन्यतमत्वेन निवेशो व्यर्ध इति वाच्यम् तथासति प्रतिज्ञाद्यर्थमात्रविषयकज्ञानजनके प्रतिक्षा- धेकदेशेऽतिव्याप्ते विभिन्नानुपूर्वक प्रतिज्ञादिजन्यज्ञानानामेको- पादानेऽन्यानुपूर्वीकप्रतिसादावव्याप्तश्च प्रत्येकमेकैकस्योपादाने चा. न्यतमत्वशरीरे गौरवात । स्वमते च प्रतिज्ञाधविषयकशानद- ल्वावच्छिन्नजन्यतात्वेनानुगतरूपेण ত্তিালৰালৰিাৰ- मत्वप्रतियोगिकुक्षिनिविष्टत्वेन उक्तगौरवानवकाशादिति ध्येयम् ।। अथैवं ताशशाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकताकजन्यतानिवेशेऽस- म्भवः । अन्यानुपूर्वोकप्रतिज्ञादिजन्यज्ञाने व्यभिचारवारणाय त. तदानुपूर्वीप्रकारकशानाव्यवहितोत्तरत्वादेरषि जन्यतावच्छेदक- घटकत्वात् । न च यत्किञ्चिज्ज्ञानोत्तरत्वसहिततत्तदर्थविषयक- शाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकत्वनिवेशे नोक्तदोष इति वाच्यम् तावता. पि तत्तवस्तुविषयतायाः अपि जन्यतावच्छेदकघटकतया तदनन्त- भावन पर्याप्तिनिवेशासम्भवादिति चेत्, कोचत्-याशयादशानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयकज्ञानाव्य- वहितोत्तरत्वं प्रतिज्ञादिजन्यतावच्छेदकघटक : तादृशयत्किञ्चि दाउपूर्व्यवच्छिन्नविषयकशानाव्यवहितोत्तरत्वसहिततत्तदर्थविषय- कशाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वनिवेशानोक्तदोष इत्याहुः । तश्चिन्त्यम तादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नभेदेनान्यतमत्वशरीरे गौरवस्यावश्यकत्वे एकदेशातिव्यातिमिया प्रतिज्ञार्थमात्रविषय- ज्ञानव्यक्तीनामन्यतमत्वेन निवेशासम्भवेऽपि जनकतायामन्यतम. त्वनिवेशस्यैधोचितत्वादिति ।

·१६२ अनुमानगादावर्याः क्रोडपत्रेषु अत्र बमः-तत्तदर्थविषयकशाब्दत्वातिरिक्तनिष्ठाव्यवहितो- त्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वस्य जन्यतायां नि. वेशानानुपपत्तिरिति ध्येयम् ॥ ११ ॥ पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादौ प्रतिक्षाहेतुविषयकसमूहालम्बन- ज्ञानमादाय प्रतिज्ञाहेतुसमुदायेऽतिव्याप्तिवारणार्थ यत्किञ्चिज्ज्ञाने तथाविधजनकताद्वयशून्यत्वं निवेशितम् । तत्र च हेत्वर्थप्रति. पादकभागघटितप्रतिक्षाविशेषेऽव्याप्तिमाशय व्याप्यव्यापकभा- वानापन्नतथाविधजनकताद्वयशून्यत्वं निवेशितं भट्टाचार्येण । अत्रेयमाशङ्का । निरूप्यनिरूपकभावापनविषयताभेदेन जनक- ताया नानात्वात् पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रतिक्षाविषयकज्ञानेपि त- थाविधजनकताद्वयसत्वादसम्भव एवं स्यात् कथं प्रतिक्षाविशेषे. ऽव्याप्तिरुक्तेति चेन्न स्वाभावववृत्तित्व-स्वसामानाधिकरण्योभयस- म्बन्धेन तथाविधजनकताविशिष्टजनकताशून्यत्वस्य विवक्षित. स्वात् । सामानाधिकरण्यञ्च विशेषणविधया निवेश्यम् नोपलक्ष. णतया तेन प्रतिमाहेत्वादिविषयकसमूहालम्बनान्तर्भावेन प्रतिज्ञा- ज्ञानीयजनकत्वहेतुज्ञानीयजनकत्वया सामानाधिकरण्यऽपि नो- क्तदोषतादवस्थ्यम् । तथाविधजनकताव्यशून्यत्वेत्यस्य तथाविध- जन्यताद्वयशून्यत्वमित्यर्थकरणाशासम्भवः शून्यत्वप्रतियो- गित्वच स्वनिरूपितजनकतावच्छेदकविषयतावत्त्व-स्वनिरूपित- जनकतानवच्छेदकविषयितावत्त्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नम् । एतञ्चावन च्छेदकतावच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वमभ्युपेत्य, तदनभ्युपग- मे तु उक्तसम्बन्धघटकस्वनिरूपितजनकता इत्यत्र स्वावच्छेदकध विच्छिन्नजन्यता निरूपितजनकता निवेशनीयेति ध्येयम् ॥ १२ ॥ अथ किमिदं व्याप्यन्यापकभावानापन्नतथाविधजनकताद्वय- शून्यत्वम् ? न तावत् व्याप्यत्वव्यापकत्वान्यतरसम्बन्धेन तादृशज- नकताविशिष्ठान्यजनकताशून्यत्वं जनकताया विषयतासमसंख्या- कत्वे जनकताविशिष्टान्यजनकत्वस्यैवाप्रसिद्धः । न च स्वसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगित्वे सति स्वव्याप्यत्व-स्वाभाववद्वृत्तिवे सति स्वव्यापकत्वान्यतरसम्बन्धेन जनकतावैशिष्ट्यनिवेशानाप्रसिद्धि- रिति वाच्यम् पर्वतो धूमादालोककालीनवह्निमान धूमादित्यादौ ता. अथवा ।

·अवयवप्रकरणम् । बता जनकताविशिष्टान्यतथाविधजनकत्वाप्रसिद्धरिति चेदत्राहु:- व्याप्यव्यापकभावानापन्नत्वं परस्परव्यभिचारित्वन्तथा च स्वा- भाववहत्तित्व-स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्व-स्वसामानाधि- करण्यैतत्रितयसम्बन्धेन तथाविधजनकताविशिष्टतथाविधजन- कताशून्यत्वं, स्वव्याप्यत्वस्वव्यापकत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्न- स्वनिष्ठावच्छेदकताकभेवत्व-स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन जनकताविशिष्टतथाविधजनकताशून्यत्वं वा समुदितार्थः । सा- मानाधिकरण्यञ्च विशेषणविधया निवेश्यं नातः समूहालम्बना. न्तर्भावेन सामानाधिकरण्यमादाय दोषः । अथवा स्वाश्रयत्व-स्वविशिष्टजनकताश्रयत्वोमयसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकतथाविधजनकताशून्यत्वमेवार्थः न्धघटकस्ववैशिष्टयञ्च प्रागुक्तस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वस- म्बन्धेन इति न काप्यनुपपत्तिः । अत्रकल्पे धूमादालोकवान् पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादिप्रतिना हेतुसमुदायातिव्याप्तिस्तदुभयविषयकशाने तादृशजनकताद्वय- न्यत्वादतो वस्तुतस्वित्यादिना स्वानवच्छेदकविषयताविशिष्ट ताशजनकतानाश्रयत्वं ज्ञाने विशेषणं देयमिति कल्पान्तरमुक्तं भट्टा- चार्येण । अत्र चान्यतमजन्यतानिरूपितयाशजनकतावच्छेदकी- भूतविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वमादाय लक्षणं सङ्गमनीयम् । स्वपदं तादृशजनकतापरमन्यथा प्रतिक्षाविषयकज्ञानेऽपि हेत्वर्थविषयकबु- द्धित्वाद्यवच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकप्रतिक्षात्वावच्छि. नविषयताश्रयतादृशजनकताश्रयत्वसत्वेनासम्मवापत्तेः । तथा च यत्रावयवे लक्षणं सङ्गमनीयम् तदवयवविषयकज्ञानत्वाव- च्छिन्नजनकतैव स्वपदेन धर्तव्या इति नानुपपत्तिः । अत एव स्व- पदेन प्रतिज्ञासहकारेण हेतुजन्यबोधीयजनकतामादाय प्रतिज्ञाहेतु. समुदायातिव्याप्तिवारणाय तत्तदर्थविषयकशाब्दत्वपर्याप्तावच्छेद- कताकत्वनिवेशनमपि सफलम् । न चैवमपि प्रतिज्ञादेविषयकज्ञानी. यपत्वादिप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नविषयताव्यक्तीनां जनकता. नवच्छेदकतयाऽसम्भवापत्तिरिति वाच्यम् स्वानवच्छेदकविषयता- याः किञ्चिदवच्छिन्नत्वेन विशेषणीयत्वात् । वस्तुतो यदीत्यादिना ग्रन्थकृतैव स्वानवच्छेदकविषयताया.

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु . स्ताशजनकतावच्छेदकत्वेन विशेषणीयतया निरवच्छिन्नविषय- तामादाय नासम्भवावकाशः। अथ स्वानवच्छेदकविषयताशुन्यत्वनिवेशेनैव सामञ्जस्ये स्वा. नवच्छेदकविषयताविशिष्टजनकतानाश्रयत्वपर्यन्तनिवेशो ज्यर्थ इति वेदत्र केचित-स्वानवच्छेदकविषयताशुन्यत्वमात्रनिवेशे प्रतिहादि- झानीयनिरचच्छिन्नविषयितामादायासम्भवः । उदासीनविषयता मादायादासीनविषयतानियतविषयिताकावयवव्यक्तावव्याप्सिर्वा स्या ताशाविषयताविशिष्टतथाविधजनकताशुन्यत्वपर्यन्तानुधा- वनम्, तनिवेशे च स्वावच्छिन्नत्व-स्वसामानाधिकरण्याभयस. स्बन्धन ताशाविषयतावैशिष्टयनिवेशानोक्तदोषः । न चैवं यदिचे. त्याइयुत्तरप्रन्थविरोधः एलइन्थस्थाप्यत्रैव तात्पर्यात् इत्याहुः । वस्तुतः स्वानवच्छेदकविषयताशून्यत्त्वनिवेशे स्वत्वघटित- स्वादननुगमः, अन्यतमजन्यतानिरूपितयजनकतानवच्छेदकविषय. ताशून्यत्वनिवेशेऽपि यत्किञ्चित्वघटितत्वात् तथैवेत्यतः स्वानव- च्छेदकविषयतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्व- सम्बन्धेन तथाविधजनकतावत्वमेव ज्ञानविशेषणं याच्यम् । ए. तथाविधजनकतानाश्रयत्वपर्यन्तानुधाव- नमिति ध्येयम् । यत्तु स्वत्वस्याननुगततया प्रतिसादौ नानुगतलक्षणनिर्वाह F- ति स्वानवच्छेदकविषयताविशिष्टं यद्यत्स्वं तत्तदभावकूटवत्त्वमेव निवेश्यम् । नत्र हेतुज्ञानत्वावच्छिन्नजनकता न निवेश्या किन्तु तद- न्यचतुष्टयजनकतैवातो धूमादालोकवान् पर्वतो वन्हिमान्धूमादि- त्यादौ प्रतिक्षायां नाव्याहिः । एवञ्च जनकतानाश्रयत्वपर्यन्तखण्ड नशव नोदेतीति। तत्तुच्छम् । ईशरीत्यैव प्रतिक्षाहेतुलमुदायवारणसम्भवे तत्तदर्थविषयकशाब्दत्वपर्याशावच्छेदकताकत्वनिवेशवयापत्तेः । स्वमते च प्रतिझाहेतुज्ञानत्वावीच्छन्नजनकत्वं स्वपदेनोपादाय प्रतिज्ञाहेतुसमुदायातिव्यानिवारणाय पर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकत्वा- त् । समूहालम्बनशानान्तीवेन सर्वासामेव जनकतानां स्वानक- च्छेदकविषयताविशिष्टतया तत्तजनकत्वाभावकूटस्थ प्रतिशादिवि- षयकवानेज्यसत्त्वादसम्भवापत्तेश्च । ताहशानुगमलाभायैव 4 ·अवयवप्रकरणम्। नव्यास्तु स्वत्त्वस्थाननुगतत्वात्सामान्यतो विषयिताविशिष्ट- तादृशजनकनाशून्यत्वमेव यत्किञ्चिज्ज्ञाने निवेशनीयम् । विषयिता. वैशिष्ट्यच स्वसामानाधिरण्य-स्वानवच्छिन्नत्व-स्वावच्छिन्नतादृश. जनकत्वाव्यापकत्वैतत्रिमयसम्बन्धन । असंभववारणाय प्रथमसम्ब न्धानवेशः । धूमादालोकवान् पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादौ स्वपदेन प्रतिक्षाघटकधूमादिविषयतामादाय प्रतिज्ञादावव्याप्तिवारणाय द्वि- तीयसम्बन्धनिवेशः । अत्रैव स्वपदेन प्रतिज्ञाघटकपर्वतविषयितामादा- याव्याप्तिधारणाय तृतीयसम्बन्धनिवेशः । अत्रैव वह्निमाद्वषयक- बुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितकदेशीयजनकतामादायाव्याप्तिवार- णाय तृतीयसम्बन्धघटकजनकतायां तादृशत्वनिवशः । एवमु- तस्थल एव प्रतिज्ञाविषयकझानस्य यथोक्ततृतीयसम्बन्धेन स्वघट- कीभूतधूमादिभागविषयताविशिष्टवह्निमद्विषयकबुद्धित्वावच्छिन्ननि- रूपितजनकतावत्वेनाव्याप्तिरतस्तद्वारणाय शून्यत्वप्रतियोगिजनक- तायां ताहशत्वनिवेशः । एवमुक्तस्थले प्रतिज्ञाहतुसमुदायज्ञान- स्योक्तत्रितयसम्बन्धेन प्रतिज्ञाविषयतानन्तःपाति-धूमादिति-भाग- विषयिताविशिष्टप्रतिशाजनकतावत्वेन प्रतिज्ञाहेतुसमुदाये नातिव्या- प्तिः । यदि चेत्यादिग्रन्थस्याप्यत्रैव तात्पर्यमिति। एतेन ताडशान्यतमजन्यतानिरूपितत्किञ्चिजनकतावच्छेदक- विषयितया तादृशविषयिताविशिष्टतथाविधजनकतया वा शून्यय. त्किञ्चिज्ज्ञानयिविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वमात्रस्योक्तावपि साम- अस्ये यत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयितायां पुनस्तादृशान्यतमजन्यता. निरूपितजनकतावच्छेदकपर्यन्तनिवेशो व्यर्थः, प्रतिज्ञादिघटकव- स्तुद्वयादिविषयकशाने तादृशजनकताशुन्यत्वसरवेऽपि यकि. चिज्ज्ञानीयविषयितायां सामान्यतो जनकतावच्छेदकत्वनिवेशे- नापि वस्तुद्वयविषयकज्ञानमादाय वस्तुद्वयादावतिव्याप्तिवारणस- म्भवादित्यपि प्रत्युक्तम् । प्रतिज्ञाघेकमात्रविषयकज्ञाने उक्तत्रितयसम्बन्धेन विष- यिताविशिष्टतादृशजनकताशून्यत्वसत्त्वेनैकदेशातिव्याः, उदासी- नवाक्यविषयतानियतविषयताकावयवव्यक्तावव्याप्त, तादृशोदासी- नवाक्यघटिततादृशावयवात्मकसमुदायातिव्याप्तेश्चावारणीयत्वा. त् उदासीनविषयसानियतावषयताकहानीयविषयताश्रयवस्तुसमुः ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु दायत्वस्योदासीनसाधारणत्वात् । स्वानवच्छेदकविषयिताया स्व. तन्त्रतथाविधजनकतावच्छेदकत्वनिवेशपक्षेऽप्युक्तदोषचारणार्थमेव तहलसार्थक्यात् । तहलनिवेशे चैकदेशमानविषयकज्ञानीयतयो- दासीनवाक्यविषयतायाश्च तथाविधजनकतावच्छेदकत्वाभावान्नो तदोष इत्याहुः॥ यद्यप्येवं ताहशान्यतमजन्यतानिरूपितयत्किञ्चिजनकताव- च्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वमित्येव म्यक् तथाविधयत्किञ्चिजनकतावच्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयता. श्रयवस्तुसमुदायत्वस्य प्रतिज्ञादिप्रत्येकावयवमात्र एव पर्याप्तत्वा- दिति स्वानवच्छेदक इत्यादि विशेषणं कथम् ? तथाप्यवच्छेदकता- वच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वास्वीकर्तृनये एकदेशमात्र एष ताश- यत्किञ्चिजनकतावच्छेदकविषयतायाः सत्त्वेनासम्भवापत्तरित्युक्त- प्रकारापेक्षा । न चावच्छेदकतावच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वास्वी. कारे स्वानवच्छेदकीभूतपुच्छलग्नविषयताविशिष्टतथाविधज- नकतानाश्रयत्वस्य कुत्राप्यवयविषयकशानेऽलत्त्वात् भवन्मतेप्य. सम्भवतादवस्थ्यमिति वाच्यम् स्वानवच्छेदकविषयतापदेन स्वस- मनियतजनकतानवच्छेद कविषयिताया विधक्षितत्वात् । न चान्य- तमजन्यतानिरूपितयत्किञ्चिजनकतासमनियतजनकतावच्छेदकय- त्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयिताश्रयवस्तुलमुदायत्वविवक्षणे मन्मतेऽप्यदोष इति वाच्यम् तस्य लक्षणान्तरत्वेनादूषकत्वादिति ध्येयम् । घस्तुतस्तादृशान्यतमजन्यतानिलपितयत्किञ्चिजनकतानिवेशे चाक्यद्वयात्मकस्वैकजनकत्वाभाचेनोदाहरणाव्याप्तिः ताशयत्कि- चिजनकतावच्छेदकवियितायास्तदघटकप्रत्येकवाक्य एव स- त्वात् । न च स्वानवच्छेदकेत्यादिविशेषणदानेऽप्यप्रतीकार इति वा- च्यम् तत्प्रतीकारस्थाने वक्ष्यमाणत्वात इति ध्येयम् । अत्रेदमालोचनायम् । तादृशान्यतमजन्यतानिरूपितजनकताव- च्छेदकयत्किञ्चिज्ञानीयविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वं न तादृशवि षयताश्रयवस्तुवृत्तिहमुदायत्वं प्रतिज्ञायकदेशेऽतिव्यात नापि ताह- शवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वं प्रतिज्ञामात्रविषयकज्ञानमादाय प्रति- झाहेतुसमुदायातिव्याप्तिः प्रतिक्षामात्रविषयकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविष यताश्रयवस्तुत्वव्यापकत्वस्य प्रतिज्ञाहेतुसमुदायेऽपि सत्त्वादतस्ताह- ·-- अवयवप्रकरणम्। १६७ शविषयताश्रयवस्तुत्वसमनियतसमुदायत्वमेव वाच्यमत्र तादृशा. न्यतमजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयताश्र- यवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वनिवेशेनापि प्रतिज्ञाहेतुसमुदायवारणसम्भवे समनयत्यघटकव्याप्यत्वनिवेशः स्वानवच्छेदकेत्यादिविशेषणप्रवेशश्च व्यर्थ इति । एवञ्च स. मानाकारकप्रतिज्ञाद्वयादेरलक्ष्यत्वे तद्वारणमपि सम्भवतीति । न. चैतल्लक्षणे तादृशसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वनिवेशे धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादिस्थलीयप्रतिज्ञायाम- व्याप्तिस्तत्र हेत्वर्थविषयकबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनक- कतावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वनि- ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वादिति वाच्यम् यजनकतावच्छेदकविषय- ताश्रयवस्तुत्वव्यापकप्रकृतसमुदायत्वं तजनकतावच्छेदकीभूनय. त्किञ्चिशानीयविषयताश्रयवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्ति- त्वानिरूपकत्वस्य विवक्षणेन प्रतिज्ञाजनकतामादायैव तत्र लक्षण- समन्वयात् । न चैवमननुगमः स्वानच्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविष. यताश्रयवस्तुत्वव्यापकत्व-स्वावच्छेदकयात्किञ्चिज्ञानीयविषयता यवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वोमयसम्ब- न्धेन तथाविधजनकताविशिष्टसमुदायत्वस्य विवक्षितत्वादिति चत अत्राहुः-समनयत्यनिवेशापेक्षयोक्तरीतौ लाघवानवकाशः । एवं समानाकारकप्रतिक्षाद्वयस्यैव लस्यत्वालक्ष्यत्वयोरुभयमतसाधार- ण्यानुपपत्तिः भवन्मते तत्राव्याप्तेरपरीहारात् । स्वमते तु तस्या- लक्ष्यत्वे तत्तत्समुदायभेदनिवेशेनैव क्ष्यत्वे तु सहजत एव सङ्ग्रहः । तस्य लक्ष्यत्वं प्रतिज्ञालक्षणे- पिः प्रन्थकतैवोक्तम् । एवमेकावयवव्यक्तिविषयकशानेऽवयवान्त- रविषयकत्वनियमे तादृशावयवद्रयेऽतिव्याप्तिश्च । स्वमते स्वा. नच्छेदकेत्यादिविशेषणेनैव तद्वारणसंभवः । तादृशावयवव्यक्ताव- तिव्याप्तिश्चोभयत्रैवाशक्यपरीहारेति ध्येयम् ॥ १३ ॥ एतल्लक्षणे उदाहरणस्य वाक्यद्धयात्मकस्य सहाय तत्पदप्रतिपाद्यसाध्यविशिष्टधर्मिविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नजन्यता- तथाविधहेतुविशिष्टधर्मिविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नजन्यता न्यतमजन्यतागर्भ निवेशनीया तथाच तद्धटकप्रत्येकवाक्ये. वारणसम्भव:

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अतिव्याप्तिरित्युक्त्वा न चेत्यादिना उदाहरणज्ञानीयजनकताद्व- यस्यान्यतमशरीर द्वित्वेन निवेशमाशय व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छि. नानुयोगिताकभेदानभ्युपगमे उदाहरणातिव्याप्तिं दत्त्वाऽभ्युपेत्याति. व्याप्तिधारणेऽप्युदाहरणघटकभागद्वयेऽतिव्याप्तिर्दुराप्रतिज्ञायघट- कत्वं निवेश्य तत्रातिव्याप्तिवारणे गौरवामित्यस्वरसबीजमुक्त भट्टाचार्येण ॥ अधोदाहरणशानीयजन्यताद्वयस्थान्यतमजन्यतानिवेशेप्युदाह- रणाव्याप्तितादधस्थ्यम् । उदाहरणविषयकज्ञानस्य स्वानवच्छेद- कविषयताविशिष्टतथाविधजनकतानाश्रयत्वाभावात् इति चेत्, अनोच्यते स्वानवच्छेदकविषयताविशिष्टतथाविधजनकताना- श्रयत्वपदेन स्वाश्रयनिरूपितजनकतानवच्छेदकवियिताविशि- तथाविधजनकतानाश्रयत्वं वक्तव्यम् । स्वपदश्च निरुक्तान्यत- मस्वरूपभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मपरम् । उदाहरणविषयकशा- नीयजन्यताद्वयस्य चान्यतमत्वशरीरं न तत्तच्छाब्दत्वावच्छिन्नज- न्यतास्वेन निवेशः किन्तु द्वित्त्वेन ताहशजन्यताद्धयवृत्त्यन्यतमत्वे- न.पा, तथाच निरुतभेदप्रतियोगितावच्छेदकं यदुदाहरणशानी- यजन्यतावृत्तिद्वित्वादिकं तदाश्रयनिरूपितजनकतानवच्छेदकत्वं नोदाहरणविषयकज्ञानाविषयतायामिति नाव्याप्तिः । केचित्तु स्वानवच्छेदकवियिताविशिष्टतथाविधजनकताया- मुदाहरणक्षानीयजनकताद्वयभिन्नत्वनिवेशानोदाहरणाव्याप्तिः । स्व. पदश्चान्यतमजन्यतानिरूपितयत्किञ्चिजनकतापरमेव अत एव स्वा- নউগিৰিায়ুলিয়ানমন্ত্রী নথনিলন- शून्यत्वपर्यन्तविवक्षा व्यर्थत्यपि समाहितम् हेतूदाहरणसमुदायाति. व्याप्तिभिया स्थानवच्छेदकविषयितायामुदाहरणचानीयविषयि- ताभिन्नत्वं निवेश्य उदाहरणस्य संगृहीतुमशक्यत्वात् हेतूदाहरण- समुदायज्ञाने हेतुशानजनकतानवच्छेदकविषयिताशून्यत्वसत्वा- त्साहशविषयसाविशिष्टजनकताशून्यत्वनिवेशे च स्वानवच्छेदकोदा- हरणविषयिताविशिष्टोदाहरणज्ञानीयजनकताभिन्नहेतुशान जनक- तावस्वेन ताहशविषयिताविशिष्टतथाविधजनकतानाश्रयत्वाभा- वेनातिव्याप्त्यनकाशादिति । एवं प्रागुक्तनव्यास्त्वित्यादिक- ल्पेऽप्युदाहरणसंग्रहाय प्रागुक्तत्रितयसम्बन्धेन सामान्यतो विष- ·अवयवप्रकरणम् । यिताविशिष्टतादृशजनकतायामुदाहरणज्ञानजनकताभिन्नत्वं नि- वेशनीयमिति प्राहुः। अथ जनकतायामन्यतमत्वं निवेश्यान्यतमशरीरे उदाहरण. शानीयजनकताद्वयस्य द्वित्वेन प्रवेशे तादृशान्यतमत्वरूपभद- प्रतियोंगितावच्छेदकीभूतभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मविशिष्टयात्कि- श्चिज्ज्ञानीयविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वविवक्षणेनैव प्रतिज्ञाद्यघट- कत्वमनिवेश्यापि उदाहरणैकदेशातिव्याप्तियारणं सम्भव- तीति । वैशिष्टयश्च स्वाश्रयानवच्छेदकीभूतवियिताविशि. ष्टजनकताशुन्यत्व-स्वावच्छिन्नवत्योभयसम्बन्धेन, तथाचो हरणज्ञानीयजनकतावृत्तितादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकद्वित्त्वमादा. यैवोदाहरणे लक्षणसमन्वयः एकदेशविषयकज्ञाने च निरुक्तो- भयसम्बन्धेन तादृशोभयत्ववत्वासत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति चेन याह- शावयवज्ञानं नियताप्रामाण्यज्ञानास्कान्दितं तत्राव्याप्तस्तादृशा- वयवज्ञानस्योकसम्बन्धेनोक्तधर्मवत्त्वाभावात् , एवमुदासीनविषा यतानियतविषयताकावयवव्यक्तावव्याप्तिश्च तादृशावयवव्यक्तिवि. षयकज्ञानीयविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वस्योदासीनसाधारणतया त. न्मात्रवृत्तः । न स्वानाश्रयानवच्छेदकविषयताविशिष्टज. नकताशून्ययत्किञ्चिज्ज्ञानीयत्व-स्वाश्रयावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन तादृशधविशिष्टविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वविवक्षणानोक्ताव्याप्त्य- तिव्याप्ती इति वाच्यम् तथासत्युदाहरणैकदेशातिव्याप्तिताद. वस्थ्यादेकदेशमात्रविषयकशानीयविषयतायामपि निरुक्तोभय- सम्बन्धेन तादृशोभयत्ववत्वादिति ध्येयम् ॥ १४ ॥ साध्यनिर्देशः प्रतिशेति सुत्रम् । साध्यों विधेयधर्मविशिष्टो ध. मी तथा च पक्षतावच्छेदकपर्वतत्वादिविशिष्टसाध्यतावच्छेदक- वाहत्वादिविशिष्टवैशिष्टयशानजनको न्यायावयत्र इति पर्यवसि तार्थः । उदाहरणाच साध्यताकछेदकविशिष्टज्ञानं न पक्षतावच्छे कविशिष्टे उपनयाच्च पक्षतावच्छेदकविशिष्टे न साध्यतावच्छेदक विशिष्टवैशिष्टयज्ञानमिति तयोर्युदास इति शिरोमणिः यद्यपि साध्यतापच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयशानजनकत्वमात्रस्यानि वेरो उपनयनिगमनयोरतिव्याप्तिस्तथापि यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टे शु- इसाध्यतावच्छेदकविशिष्टबोधजनकत्वनिवेशे न तत्रातिव्याप्तिप्रस- २२ ·' अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अथात्र ग: उपनयजन्यबोधे उपनयार्थव्याप्तिशरीरघटकसाध्यस्य धर्मिता वच्छेदकाप्रवेशा निगमनजन्यबोधे च साध्यांशे हेतुज्ञानशाप्यत्वस्या- धिकस्य भानात् अन्यथा पक्षतावच्छेदकान्तर्भावेऽप्यनुषङ्गपक्षेनिः स्तारात् .. इत्युदाहरणमात्रानुसरणम् तदापि उदाहरणजन्यबोधे झापकत्वं न विधेयतावच्छेदकतया भासते अपितु शुद्धवह्नित्वाधव- च्छिन्नवत्त्वमेव सकलहत्वधिकरणे भासत इति प्राचीनमतमनुसृ. त्य इति भट्टाचार्येणोक्तम् । शुद्धसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वं यदि साध्य. तावच्छेदकातिरिक्तानवच्छिन्नत्वं तदा किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्य- स्य वैयर्थ्यम् उपनयजन्यबोधीयसाध्यप्रकारताया हेतुव्या पकत्वेनाप्यवच्छेदात् । न च उपनयजन्यबोधे साध्यतावच्छेदक एवं ध्यापकतावच्छेदकत्वं भासत इति तदीयसाध्यप्रकारतायां सा. ध्यतावच्छेदकातिरिक्तानवच्छिन्नत्वमक्षतमेवावच्छेदकतावच्छेदक- साधारणावच्छेदकत्वानुपगमादिति वाच्यम् तथासत्यग्रे उदाहरणजन्यबोधे व्यापकत्वभानानङ्गीकर्तृप्राचीनमते दीधि- तिकारीयोदाहरणातिव्याप्तिदानसङ्गमनस्य सन्दर्भविरुद्धत्वापत्तेः। उदाहणजन्यबोधस्य साध्यतावच्छेदक एव व्यापकतावच्छेदकत्वा- अगाहितया तदीयसाध्यप्रकारतायां तादृशातिरिक्तानवच्छिन्न. त्वस्याक्षतत्वात् । अत एव साध्यतावच्छेदकनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छे- दुकताकत्वं तदित्यपि प्रत्युक्तम् । उदाहरणादौ साध्यांशे व्यापकत्वभा- नाऽस्वीकर्तृप्राचीनमतानुसरणस्य सन्दर्भविरोधापत्तेः। साध्यताव- च्छदकव्यापकतावच्छेदकत्वभानस्वीकारच किञ्चिदमविशिष् इत्य- स्य वयोपत्तः, उभयथा निगमनातिव्याने तत्र हेतुज्ञानज्ञाप्यत्वस्य धर्मितावच्छवकतया स्वरूपत एवं घहित्वादेभानात् । सखण्ड- साध्यतावच्छतकस्थल प्रतिज्ञायामव्याप्तश्चति चतू साध्यताव च्छदकातिरिक्तानवच्छिन्नत्व, साध्यतावच्छदकतापयर्याप्त्यधिकर- णरूपपर्याप्ताचच्छेदकताकत्वमेव वा शुद्ध साध्यतावच्छेदकावच्छि, मत्वम् तथा चोदाहरणजन्यबोधे साध्यशि व्यापकत्वभानेऽव- च्छेदकतावच्छेदकत्वमते साध्यतावच्छेदकाशे व्यापकतावच्छेदः कत्वभाने घा उदाहरणातिव्याप्ति सम्भवतीति प्राचीनमतानुस रणम् । न च हेतुत्यापकसाध्यसमानाधिकरणहत्तुमान्पक्ष इत्याका- ·कोपनय पव सम्भवादिति प्राहुः । अवयवप्रकरणम् । ९७१ रकोपनयजन्यबोधीयसाध्यप्रकारतायां निरुक्तशुद्धसाध्यताव च्छेदकावच्छिन्नत्वविरहादेवोपनयवारणसम्भवात् किञ्चिद्धर्म इत्य- स्य वैयर्थ्यमिति वाच्यम् साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपपर्याप्तिबोधको पनये स्वरूपत एव साध्यतावच्छेदकभानात् तादृशोपनयवारणा- यैव तत्सार्थक्यात् । न च साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपव्याप्तेरनुमित्युप- युक्तत्वमते वह्निमानेव धूमवानित्याकारकोदाहरणस्यैव प्रकृ. तोपयुक्ततया यो यो धूमवान् स वह्निमानित्याकारकोदाहरण. स्यानुयोगित्वेन तत्र व्यापकत्वभानाभिधानमसङ्गतमिति वाच्य. म एतन्मतमाश्रित्यैव दीधितिकारणोदाहरणाच्याप्तिरुक्ता नतु व्या. पकसामानाधिकरण्यव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्वबोधकोपनयस्वीकर्तृम- तेनेत्यावेदयितुमेव तथाभिधानादिति केचित् । नव्यास्तु हेतुव्यापकतावच्छेदकवह्नित्वावच्छिन्नसमानाधिक- रणहेतुमान्पक्ष इत्याकारकोपनयजन्यबोधीयसामानाधिकरण्यवि. शेषणीभूतवह्नित्वप्रकारताया निरुक्तशुद्धसाध्यतावच्छेदकाव. च्छिन्नत्वासावेऽपि व्यापकतावच्छेदकधर्मितावच्छेदकवाहित्यत्वघट- कीभूतवीतरावृत्तित्वघटकेतरत्वविशेषणीभूनवह्निप्रकारतायां शु- द्धसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्याक्षततयोपनयातिव्याप्तिप्रसङ्ग इति तद्वारणाय किश्चिद्धर्मविशिष्ट इत्यस्य सार्थक्यम् । हित्वत्वघटकेतरांशे इतरत्वत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्यैव वर्भानात् किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्युपादानेऽप्यतिव्यातिारेति वाच्यम् ता. दात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन वह्नीयवदवृत्ति त्वस्यैव वह्नित्वत्वघटकत्वात् । नव तथापीतरत्वांशे भासमान- प्रकारताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहादेवोक्ता- तिच्याप्त्यसम्भव इति वाच्यम् प्रतियोगितासम्बन्धेन वह्निसाध्य नच घ. केचित्तु अयम्पदस्याननुषङ्गपक्षे शुद्धसाध्यतावच्छेदकावच्छि- नत्वमनुपादायोपनयवारणार्थ किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्येव निवेश्य मनुषपक्षे तु किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्यनुपादाय साध्यतावच्छेदका वच्छिन्नत्वमेव निवेशनीयमिति पक्षद्वयाभिप्रायेण विशेषणद्वयम् । नवैवमनुषङ्गपक्षे तु निगमनेऽप्यतिव्याप्तिः सम्भवतीति वाच्यम् । तत्पछे निगमनातिव्याप्तिवारकप्रकारस्य केचिदित्यन्तेन स्वयमे ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु वोक्तत्वादिति वदन्ति ॥ १५ ॥ सत्यन्तस्यावयवाघटकन्यायान्तर्गतत्वपरतया हेत्वन्तस्यायमा- दिनिगमनान्तभागस्य च वारणाय तदिति शिरोमणिः । अत्रायभाशयः। एतल्लक्षणघटकन्यायावयवत्वशरीरे उभयघट. कभागद्वयाघटितत्वं न निवेशनीयम् अनितिरिक्तविषयकत्वनिवेशनेनै ब ताशभागद्वयसमुदायातिव्याप्तिधारणात् । न च शब्दज्ञानस्यैव शाब्दबोधजनकतया तजनकत्वमत्र जनकज्ञानविषयत्वमेव वाच्यम् ताहशभागद्वयघटितसमुदायविषयकज्ञानमप्येकदेशप्रति. शाविषयकत्वन तथाविधयोधजनकमिति प्रतिज्ञाहेतुसमुदायाति. प्रसङ्ग इति वाच्यम् ताशबोधजनकतावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिदेक- ज्ञानविषयतानिरूपकवर्णसमुदायत्वस्य विवक्षणीयत्वात् । न च ताह. शवर्णसमुदायत्वं ताशवर्णत्वव्यापकसमुदायत्वं तादृशञ्च प्र. तिज्ञाहेत्वादिसमुदायत्वमपीति तत्समुदायेऽतिप्रसङ्ग एवेति ता- दृशभागवयाघटितत्वमवश्यं निवेश्यमिति वाच्यम् अनतिरिक्तपदसा. थक्याय : ताशयत्किञ्चिदेकज्ञानविषयताशालिवर्णत्वसमनियतस- मुदायत्वमेव निवेश्य प्रतिक्षाहेत्वादिसमुदायत्वस्य वारणीयत्वात् । समानार्थकप्रतिज्ञाद्वयादिविषधकयत्किञ्चिदेकज्ञानविषयताश्रयवर्ण- त्वसमनयत्यस्य तादृशप्रतिज्ञाद्वयपर्याप्त समुदायत्वे सत्त्वेऽपि न क्षतिः तदुभयादावपि प्रतिज्ञाव्यवहारात् अपि तु प्रतिकदेश- स्थापि तादृशबोधनिष्ठवह्निसम्बन्धिवुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपितजन- कतावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिदेकसमुशानविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वमा दाय प्रतिज्ञात्वप्रसङ्ग इति प्रतिज्ञाद्यघटकत्वं प्रतिज्ञामात्राघटकत्वं वा निवेश्यमिति भट्टाचार्येणोक्तम् । अत्रेयमाशङ्का । प्रतिज्ञाघटकत्वाविशेषणेनैव एकदेशातिव्याप्ति- वारण सम्भवेन समनयत्यघटकव्यापकत्वनिवेशो व्यर्थः केवलव्या- प्यत्वनिवेशेनैव प्रतिशाहेतुसमुदायवारणसम्भवादिति चेदत्राहु:- समनयत्यघटकव्यापकत्वानिवेशे पर्वतो वह्निमान् पर्वतो वह्नि मान् इति प्रतिज्ञाद्वयविषयकज्ञानमादाय पर्वतो वह्निमान् पर्वत इति प्रतिज्ञामागे प्रतिज्ञैकदेशघटितसमुदायात्मकेऽति- व्याप्तिस्तादृशसमुदायत्वस्यापि ताहशविषयताश्रयवर्णत्वव्याप्य. त्वात् । न च समानाकारप्रतिज्ञादये प्रतिज्ञात्वस्य स्वयमेवाङ्गीक.

·अवयवप्रकरणम्। तत्वेन प्रतिज्ञैकदेशघटितसमुदाये प्रतिज्ञाद्यघटकत्वाभावादेव नाति व्याप्तिरिति वाच्यम् तादृशप्रतिज्ञाद्वयस्थ प्रतिज्ञात्वाङ्गीकर्तृमते पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रतिशाया अपि प्रतिज्ञाद्वयात्मकप्रतिज्ञाघट- कत्वेनासङ्ग्रहभिया प्रतिज्ञयाऽधटिता या प्रतिज्ञा तदघटकत्वस्यैव प्रतिज्ञाधघटकत्वपदेन विवक्षणीयतया उक्तसमुदायेऽपि तत्सत्वा. तू प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधिकरणाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मः भिन्नत्वरूपप्रागुक्तप्रतिशाधघटकत्वस्य तत्र सत्वाच । न च सम. नैयत्यनिवेशेऽपि यत्किञ्चिज्ञानपदेन प्रतिजैकदेशविषयकज्ञानमा- दायोक्तातिव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् अन्यूनानतिरिक्तविषय- कबोधनिष्टजन्यतानिरूपितयत्किञ्चिजनकतावच्छेदकीभूतयत्किञ्चि ज्ज्ञानीयविषयताश्रयवर्णत्वसमनियतसमुदायत्वविवक्षण नैव प्रति- शाप्रतिकदेशमात्रविषयकशानमादायातिव्याप्तिधारण सम्भवात् एतेन समानानुपूर्वोकप्रतिज्ञादयस्य लक्ष्यत्वेऽपि विभिन्नानुपूर्वीक. प्रतिज्ञाद्वयस्यालक्ष्यतया तत्रातिव्याप्तिस्ताहशप्रतिज्ञाद्वयविषय. कशानीयविषयतामात्रस्यैव ताहशबोधजनकतावच्छेदकत्वादित्यपि समाहितमिति ध्येयम् । केचित्तु ताशविषयताश्रयवर्णत्वव्याप्तलमुदायत्वनिवेशे प्र. तिकदशेऽतिव्याप्तिरतो व्यापकत्वनिवेश इत्यभिप्रायेणाह नचे. त्यादि । प्रतिज्ञाद्यघटकत्वनिवेशनवैयर्थ्यञ्च वस्तुत इत्यादिना स्व- यमेव दास्यतीत्याहुः। तन्मन्दम् । तादृशविषयताश्रयवर्णत्वव्यापकत्वनिवेशे दीधिति- कारोक्तप्रतिज्ञाद्यघटकत्वविशेषणस्य प्रतिज्ञायकदेशातिव्याप्तिधार. कतया सार्थक्यसम्भवे सत्यत्र व्यापकत्वं निवेश्याग्रे तद्वय- र्थ्यदानस्य सन्दर्भविरुद्धत्वात् ॥ १६ ॥ अथात्र प्रतिज्ञामात्राघटकत्वनिवेशे उदाहरणघटकवह्निमानिति भागेतिव्याप्तिस्तत्राप्यन्यूनानतिरिक्तविषयकप्रतिज्ञामात्रजन्यबोध- निष्ठुवाह्नसम्बन्धिबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वस्थ प्रति- शामात्राघटकत्वस्य च सत्वातून च प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधि- करणाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्माभिन्नत्वरूपप्रतिज्ञामात्रा- घटकत्वमेव तत्र नास्तीति वाच्यम् प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधिकरणावि. षयकप्रतातिविषयतावच्छेदकधर्मभिन्नत्वरूपप्रतिज्ञामात्राघटकत्व.

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु निवेशे तेनैव हेतुवारणसम्भवादन्यूनविषयकत्वदलवैयापत्तिरतः प्रतिक्षावृत्तित्वे सति प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधिकरणाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदको यस्तदन्यत्वस्यैव प्रतिक्षामात्राघटकत्वपदेन विवक्षणीयतया उदाहरणकदेशेऽपि तत्सम्भवादिति । अत्र केचित् । फलोपधायकत्वरूपजनकत्वनिवेशनेनैवोदाह. रणैकदेशवारण सम्भवतीति तदभिप्रायेणैव प्रतिक्षामात्राघटकत्वं निवेशितमित्याहुः । तभ अन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधोपधायकत्वरूपजनकत्वस्य प्रतिज्ञकदेशमात्रविषयकशानेऽप्यसत्त्वेन प्रतिझैकदेशेऽप्यतिव्याप्ति- वारणसम्भवात् प्रतिशामात्रघटकत्वविशेषणस्य वैयापत्तेः । परेतु एतत्कल्पे धूमादालोकवान् पर्वतो महिमान्धूमादित्यादि- स्थलीयहेत्ववयव इव उदाहरणैकदेशातिव्यातिरस्त्येवानिमकल्प एव तवारणसम्भवादिति प्राहु: प्रतिक्षामात्राघदकत्वमेवति वाकारोऽनास्थायामित्यपि कश्चित् ॥१७॥ प्रतिज्ञामात्रजन्यबोधनिष्ठधूमविशोषितहेतुत्वविषयकशाब्दत्वाव- च्छिन्नकारणधूमादित्यादिविषयकज्ञानविषयतामादाय अवयवा- घटके धूमादालोकवान् पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादि स्थली- यहेतावतिव्याप्तिरतोऽनतिरिक्तविषयकबोधनिष्ठपक्षतावच्छेदकाव- च्छिन्नविशेष्यकसाध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वरूपा- न्यूनाविषयकत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकयत्किञ्चि ज्ज्ञानविषयतानिरूपकवर्णसमुदायत्वमेव निवेशनीयम् तथा चा- घयवाघटकेत्यस्य वैयर्थ्यमित्याशङ्ख्यावयवाघटकेत्यनेनावयवत्वपर्या- प्त्यवच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यत्वज्ञानवृत्तित्वा- पच्छिन्नभेदोऽन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधजनकतायां निवेशितो भट्टाचार्येण । न च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वरूपान्यूनविषय- कत्वावच्छिनत्वस्य जन्यतायां निवेशेपि प्रतिजैकदेशे वह्निमानि- ति मागेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमेव तादृशैकदेशीयजन्यतायामपि पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वरू- पान्यूनविषयकत्वावच्छिन्नत्वसत्त्वादिति तद्वारकतयैवावयवाघट- कत्यस्य सार्थक्यसम्भवेन कथं तद्वैयर्थ्यमुक्तमिति वाच्यम् ·হনুলু। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितलाध्यतावच्छेदकावच्छि- नप्रकारतात्वावच्छिन्नावच्छेदकताकजन्यताया एवान्यूनविषयक स्वावच्छिन्नजन्यतापदेन विवक्षितत्वादेकदेशीयजन्यतायाश्चातथा. त्वादन्यथा प्रकृतपक्षविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यप्रकारतानिष्ठाव. च्छेदकताकत्वकृतसाध्यप्रकारतानिरूपितप्रकृतपक्षविशेध्यतावच्छे- दकत्वयोरेकतरस्य जन्यताविशेषणत्वे धूमनिष्ठहेतुत्वपक्षकधूमह. तुकयोहत्ववयवयोरतिव्याप्त्यापत्तरिति ध्येयम् । अथावयवाघटकेत्यस्योक्तार्थकत्वेऽन्यूनविषयकत्वदलं व्यर्थम् धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ हेतुविषयकज्ञानत्वा- वच्छिन्नजनकताया अवयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदकाभूतयात्किञ्चिद्धर्मव्या- पकविषयताकान्यं यत्प्रतिज्ञाघटकधूमादिनि भागविषयकशानं त. कृत्तित्वेन लक्षणाघटकतया ताशजनकतामादायोक्तस्थलीयहे. त्ववयवातिव्याप्त्यनवकाशात् । न च हुताशनादालोकवान्पर्वतो द्रव्यवान्वह्नरित्यादौ वरित्यानुपूर्वीज्ञानजनकताया अवयवत्व- पर्यापत्यवच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यं यत् प्रति. झाघटकहुताशनादिति-भागविषयकशानं तवृत्तिभिन्नत्वेन तादृश- जनकतामादाय हेत्ववयवातिव्याप्तिवारणाय तस्य सार्थक्यमिति वाच्यम् हुताशनज्ञानज्ञाप्यालोकवत्पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकद्रव्यसा- ध्यकस्थले बढेरालोकवान्पर्वतो द्रव्यवानित्याकारिकाया अपि प्रति- सम्भवेन प्रतिज्ञाघटकवद्वेरिति-भागविषयकज्ञानवृत्ति- वन ताहशजनकताया लक्षणाघटकतया तादृशजनकतामादाया. तिव्याप्त्यनवकाशादिति चेत् । अत्र केचित्-महानसीयवहेरालोकवान् पर्वतो वह्वरित्यादौ वह्नरित्यानुपूर्वीज्ञानत्वावच्छिन्नजनकताया अवयवत्वपर्याप्त्यवच्छेद- कीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यं यत्प्रतिज्ञाघेकदेशविषयक महानसीयवह्वरित्यानुपूर्वीज्ञानं तदवृत्तित्वेन ताशजनकतामादाय वहेरिति हेतावतिव्याप्तिवारणायान्यूनविषयकत्वदलसार्थक्यम् । महानसीयवहरित्यानुपूर्वीज्ञानोत्तरं शानशाप्यत्वं वहीयमित्याकार- कबोधस्य सर्वानुभवविरुद्धतया वहेरित्यानुपूर्वीज्ञानत्वावच्छिन्नज- नकतायां तादृशशानावृत्तित्वस्थाक्षतत्वादित्याहुः। तञ्चिन्त्यम् । यत्तु निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाभाववखे- ज्ञाया:

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु तुत्वविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकद्रव्यलाध्यकस्थले ताशपक्षबो. धकतदादिपदघोटतलगन्यवान् धूमादित्यादौ धूमादित्यानुपूर्वीज्ञा. नजनकनायास्ताहशप्रतिशादिघटकवस्तुविषयकशानावृत्तित्वेन ता- मादाय हेत्ववयवातिव्याप्तिधारणाय तहलमिति । तनुच्छम् । शानजन्यज्ञानविषयतात्वसामानाधिकरण्येन धूमा. भावस्य पक्षताच्छेदकघटकत्वे तादृशविषयतात्वसामानाधिकर. ण्येन धूमकोटिकसंशयस्य प्रकृतपक्षे प्रकृतलाध्यावगाहिनिश्चया- निवर्त्यतया हेतुजन्यबोधस्य ताशसंशयनिवर्तकत्वेनानतिरि- कविषयकवाभावादतिव्याप्त्यनवकाशात्ताशविषयतात्वावच्छेदेन धूमाभावस्य पक्षतावच्छेदकघटकत्वे च प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशि- ष्टार्थाप्रसिद्धथा तादृशवाक्यपञ्चकस्य न्यायत्वाभावादेवातिव्या. प्स्यसम्भवाद। नव्यास्तु धूमव्याप्यवद्धेतुत्ववदालोकवान्पर्वतो वह्निमान्धूमा. दित्यादौ हत्ववयवातिव्याप्तिवारणायान्यूनविषयकत्वदलं हे- तुत्वत्वावच्छेदेन धूमव्याप्यवत्वस्याप्रसिद्धया हेतुत्वत्वावच्छेदेन धूमव्याप्यवत्वस्य पक्षतावच्छेदकघटकाचे न्यायत्वासम्भवेपि हेतुत्वत्वसामानाधिकरण्येन धूमव्याप्यववस्य पक्षतावच्छेद- कघटकतया तत्सम्भवात् । हेतुत्वसामानाधिकरण्येन धूमीयत्वा- भावकोटिकस्य हेतुत्वं धूमीय नवेति संशयस्य प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशि. ष्टार्थविषयकनिश्चयानिवयत्वेपि हेतुत्वत्वसामानाधिकरण्येन धूमी- यत्वप्रकारकहेतुजन्यबोधस्य तादृशसंशयानिवर्तकतया हेतुजन्यः बोधेऽनतिरिक्तविषयकत्वस्य सत्त्वादिति प्राहुः । वस्तुतस्तु प्रमेयनिष्ठं हेतुत्वं प्रमेयं प्रमेयात् हेतुत्वं प्रमेयनिष्ठहे. तुत्ववत् प्रमेयादित्यानुपूर्वीप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नजनकताया- मवयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यज्ञा. नावृत्तित्वमक्षतमेव प्रमेयनिष्ठहेतुत्वमित्यानुपूर्वीज्ञानजनकनाया भिन्नत्वात् । एवमुक्तस्थलीयहेतुजन्यबोधेऽनतिरिक्तविषयकत्वमक्षत- मित्युक्तस्थलीयहेत्ववयवातिव्याप्तिवारणायैवान्युनविषयकत्वदलमा. घश्यकम् । न च तथाप्यन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधनिष्ठजन्यता. निरूपितजनकतानिवेशे उक्तस्थले प्रतिज्ञायामव्याप्तितावस्थ्यमिति वाच्यम् अन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधे मुख्यविशेष्यताद्वयशून्यत्व.

·अवयवप्रकरणम् । स्यापि निवेशनीयत्वादिति । एतेनावयवत्वपर्यापत्यवच्छेदकेत्यादिकमनिवेश्य प्रतिज्ञात्वपर्या- त्यवच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टव्यापकविषयताकान्यज्ञानावृ- त्तित्वं कथं न निवेशितम् तावतैव धूमादालोकवान् पर्वतो वह्नि- मान्धूमादित्यादौ हेतावतिव्याप्तिवारणसम्भवादिति केषाञ्चित्पल. पितमध्यपास्तम्। तथासति प्रतिज्ञाहेत्वन्तभागवारकतयाऽनतिरिक्तविषयकत्व- दलस्य सार्थकत्वेपि अन्यूनविषयकत्वदलवैयर्थ्यांपत्तेः । प्रतिज्ञात्व. पर्याप्त्यवच्छेदकेत्यादिविशेषणेनैव हेत्ववयववारणादिति युक्त मुत्पश्यामः। परंतु हेतुत्वं वाच्यप्रमेयत्ववत् प्रमेयत्वादित्यादिन्यायान्तर्ग: तहेतावतिव्याप्तिवारकमेवान्यूनविषयकत्वदलं तज्ज्ञानजन्य- शाब्दबोधस्यानतिरिक्तविषयकत्वात् तज्ज्ञाननिष्ठजनकतावदव- यवत्वपर्याप्त्यवच्छदकोभूनयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यज्ञाना- वृत्तित्वस्य च सत्त्वादिति वदन्ति । नन्तस्कल्पे रमाधवः पूज्यो माधवत्वादित्यादिस्थलीय-रमा- धवः पूज्य इति प्रतिज्ञाघटक-माधवः पूज्य इत्यादिप्रतिज्ञायामव्या. प्तिः माधवः पूज्य इति प्रतिज्ञाविषयकज्ञानत्वावच्छिन्नजनकताया अ- वयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतयत्किश्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यं यत् रमाधवः पूज्य इति प्रतिज्ञाघटक-माधवः पूज्य इति भागविषय- कशानं तवृत्तित्वात् । न चावयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदक इत्यत्रावय- चत्वं प्रतिज्ञाद्यघटकत्वाघटितमेव वाच्यम् तथा च रमाधवः पूज्य इति प्रतिज्ञाघटक-माधवः पूज्य इति भागस्थापि प्रतिज्ञाधघटकत्वा. घटितावयवत्वसत्त्वेन तद्विषयकज्ञानस्यापि ताशविषयता. कान्यत्वाभावादिति वाच्यम् धूमादिति-हेत्ववयवातिव्याप्तिता- दवस्थ्यादिति चेदेतदस्वरसेनैव वस्तुतस्त्वित्यादिकल्पान्तरमुक्त- मित्याहुः। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदका. वच्छिन्नप्रकारताकत्वमेवान्यूनविषयकत्वम् । अथ पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविषयताकत्वे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताक- त्वमेवान्यूनविषयकत्वमिति कथं नोक्तम् । न च पक्षतावच्छेदका- ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपन्चेषु धच्छिन्नविशेष्यतानिवेशस्यावश्यकत्वे ज्ञाने तन्निरूपकत्वा निवेशमुपेक्ष्य प्रकारतायां तनिरूपितत्वनिवेशे गौरवाभावान्न दोष इति वाच्यम् लाघवाभावपि ज्ञाने तन्निवेशसंभवे तमुपेक्ष्य प्रकार- तायां तन्निवेशस्य ग्रन्थकारीयरीतिविरुद्धत्वादिति चेन्न धूमादालो. कवान्पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादिन्यायान्तर्गतहेतावतिव्याप्तिवा- रणायान्यूनविषयकत्वावच्छिन्नजन्यतानिवेशस्यावश्यकत्वे जन्य- ताया पक्षविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वसाध्यप्रकारकत्वावच्छिन्नत्व. योनिवेशापेक्षया पक्षविशेष्यतानिरूपितसाध्यप्रकारकत्वावच्छिन्न- त्वनिवेशेनैव लाधवादिति ध्येयम् ॥ १८ ॥ अनतिरिक्तविषयकत्वं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितलाध्यतावच्छेदकाचच्छिन्नप्रकारताविलक्षणविषयताशून्य. त्वम् । तदर्थश्च तादृशप्रकारताशालिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब- धकतानिरूपितप्रतिबध्यताशून्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय- ताशून्यत्वम् । तत्र प्रतिबन्धकताय नाहशनिश्चयत्वव्यापकत्वमान- वेश्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छिन्नत्वनिवेशेऽन्यून विषयकत्वदलवै- यर्यम् । धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादौ हेतुजन्यबो. धस्य ताडशनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताकान्य-हेतुत्वं धूमीयं नवेति-संशयप्रतिबन्धकत्वेनानतिरिक्तविषयकत्वाभावादिति भ. हाच्चार्येणोक्तम् । अथ उक्तस्थलीयप्रतिक्षाजन्यबोधेऽपि ताशप्रतिबन्धकताका- न्य-हेतुत्वं धूमीय नवेति-संशयप्रतिबन्धकत्वेनानतिरिक्तविषयक- त्वामावादेवोक्तस्थलीयप्रतिज्ञायामव्यातेरसम्भवेनान्यूनविषयकत्व- दलवैयाभिधानमनुचितमिति चेत्, उच्यते--ताशप्रतिबन्धकताकान्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छेद- कीभूतमुख्यविशेष्यताशून्यत्वनिवेशेनैवोक्तातिव्याप्तिवारणसंभवा- दिति । न चैवमुक्तस्थले तादृशमुख्यविशेष्यताशून्यप्रतिज्ञामात्र जन्यबोधकत्वस्य हेत्ववयवेऽपि सत्त्वेन हेत्ववयवातिव्याप्तिवारणा- यैवान्यूनविषयकत्वस्य सार्थक्यसंभवे कथं तद्वैयर्यमुक्तमिति वा. च्यम् निरुक्तमुख्यविशेष्यताशुन्यज्ञानीयमुख्यविशेष्यतावच्छिन्न. जन्यतानिवेशेनैवातिव्याप्तिवारणसंभवादिति ध्येयम् । ঋথ না বাহামনিবন্ধুবান্ধায়খানালার ·अवयवप्रकरणम्। . दकविषयताशून्यत्वं ज्ञानेऽनिवेश्य জানা শাহাদাহাই प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयत्वानवच्छिन्नत्वनिवेशेनैवावच्छेदकता. वच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वानङ्गीकृन्मते पक्षविशेष्यत्वावच्छि. भजन्यतामादायोक्तप्रतिज्ञायां लक्षणसमन्वयान्नाव्याप्तिरिति । नच तथापि तादृशनिवेशे निगमनेऽतिव्याप्तिस्तादृशप्रतिबध्यता- शुन्यो यो ज्ञानज्ञाप्यत्वादिसंशयस्तनिवर्तकतावच्छेदकमुख्यवि- शेष्यताशून्यत्वस्य निगमनजन्यबांधे निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छे. दकविषयतानवच्छिन्नत्वस्य च जन्यतायां सत्त्वादित्यनतिरिक्तत्व. दलनिवेशोऽपि कार्य इति वाच्यम् साध्यतावच्छेदकपर्याप्त्यवच्छे. दकताकप्रकारताया निवेशात् साध्यतावच्छेदकपर्याप्त्यवच्छेद- कताकप्रकारत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकप्रतिबध्यताशून्यताहशज्ञान- ज्ञाप्य-वह्निमान्नवेति-संशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकमुख्यविशेष्यत्वा- दिशून्यत्वस्य निगमनजन्यबोधेऽसत्त्वादिति ध्येयम् । केचित्तु इतरभेदानुमापकलक्षणस्यावच्छेदावच्छेदेनानुमित्य- नुत्पादप्रयोजकाव्याप्तिरूपोषापेक्षया विशेषणवैयर्थ्यरूपदोषस्यैव बलवत्त्वादिति वदन्ति । अत्र निश्चयत्वशरीरे पर्वताद्यप्रवेशे निश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्ध कत्वाप्रसिद्धिरुक्ता सा न सङ्गच्छते वह्निरवृत्तिरिति-ज्ञानीयप्रतिब- न्धकताया एव ताहशनिश्चयत्वव्यापकत्वादिति तु नाशङ्कनीयम् उक्तरीत्या ताहशप्रतिबन्धकत्वस्य प्रसिद्धत्वेपि असम्भवावारणा. दप्रसिद्धिकथनेन तस्यैव सूचितत्वात् । वस्तुतः पक्षतावच्छेदक- साध्यतावच्छेदकोभयाप्रवेशे साध्यनिष्ठप्रकारताकनिश्चयत्वस्य वह्निमान्द्रव्यवानिति-निश्चयसाधारणतया तादृशनिश्चयत्वस्य कस्या. ञ्चिदपि प्रतिबन्धकतायामसत्वेन वह्निरवृत्तिरिति-शानीयप्रतिब म्धकतामादायापि न प्रसिद्धिसम्भव इति ध्येयम् । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यता. वच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानव-- च्छेदकविषयताशून्यत्वविवक्षणेनैव सामञ्जस्ये गुरुतरनिवेशो व्यर्थ इति । न च इदो वह्नयभाववानित्यादि-प्रतिज्ञायामव्याप्तिः अवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वलम्बन्धेन वह्नित्वविशिष्टाभावविषयक- निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतयोक्तप्रतिशाजन्यबोधे प्रतिबन्धकतान- ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु । वच्छेदकीभूतवह्नित्वावच्छिन्नविषयतासत्वादिति वाच्यम् उक्तप्र. तिज्ञाजन्यबोधीयवह्निविषयताया अपि वह्निज्ञानं जायतामिती. च्छीयप्रतिबन्धकत्वात् । न च प्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतनिर- बच्छिन्नविषयंतामादायासंभव इति वाच्यं ज्ञाने तादृशविषयताश. स्यत्वमनिवेश्य जन्यतायां ताहशविषयत्वानवच्छिन्नत्वनिवेशेनैव निरवच्छिन्नविषयतामादायासम्भववारणसम्भवादिति सुधीभिर्भा. व्यम् থোলনিহিকৰিঘৰঘৰখনানুষ্টান্ত च्छिन्नसाध्यविशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतायां स्वनिष्ठत्व. निवेशेनैव न्यूनविषयकदर्शितहेतुजन्यबोधवारणसम्भवे पृथगन्यून विषयकत्वनिवेशनमफलमित्यादि समाहितम् ॥ १९ ॥ तादृशविषयतायां स्वनिष्ठत्वनिवेशे निगमनादिजन्यबोधस्य ज्ञानज्ञाप्यत्वविशेषितसाध्यविशिष्टपक्षविषयताशालित्वनियमात् स्वनिष्ठनिरुक्तविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकताकज्ञान. शाप्यत्वादिसंशयान्यसंशयाप्रतिबन्धकतयाऽनतिरिक्तविषयकत्वाप- तेर्दुवारत्वादिति भट्टाचार्येणोक्तम् । अथान्यूनविषयकत्वस्य पृथगनुपादाने धूमादालोकवान् प- तो धहिमान्धूमादित्यादिस्थलीयहेत्ववयवे दर्शितानतिरिक्तवि- पशकप्रतिज्ञामात्रजन्यबोधनिष्ठ-हेतुत्वं धूमीयमिति-बोधीयज- न्यतामादायातिव्याप्तिः । न च तदुपादानेपि प्रतिज्ञार्थमात्राविष. यकबोधनिष्ठहेत्वर्थविषयकत्वावच्छिन्नजन्यतामादायोक्तातिव्याप्तिर्दु- वोरैवेति वाच्यम् जन्यतायां तादृशान्यूनविषयकत्वावच्छिन्न- त्वनिवेशेनैव तद्वारणादिति । भैवम् स्वावच्छेदकीभूततादृशाविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापक प्रतिबन्धकताकान्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताशून्यज्ञान- त्ति यजन्यत्वं तन्निरूपितजनकताविवक्षणेनैव दर्शितातिव्या- तिवारणलंभवात् । स्वपदं जन्यतापरं । दर्शितानतिरिक्तविषयकज्ञा- नीयप्रकृतपक्षविशेध्यकत्वावच्छिन्नजन्यतानिवेशेनैवोक्तातिव्याप्तिवा. रणसम्भवे प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वरूपान्यूनवि- षयकत्वनिवेशो व्यर्थ इत्याहुः॥२०॥ प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यसियोपयिकव्याप्त्यविषयकत्वं वा तदन- तिरिक्तविषयकत्वमिति शिरोमणिः । यद्रूपावच्छिन्नविशोषितप्रकृत- ·अवयवप्रकरणम् । हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्टप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवि- षयकनिश्चयत्वं प्रकृतसाध्यतावच्छदकावच्छिन्नसाध्यकानुमितिज- नकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वमिति तु पर्यवसितम् । तादृशञ्च रूपं तत्तद्धेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुव्यापकसाध्यसामा. क्रोनाधिकरण्यत्वं तत्तत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नलाध्याभावव्याप. काभावप्रतियोगित्वञ्चेति भट्टाचार्येणोक्तम् । अथात्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशेनैवोपपत्तौ अन- तिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशो व्यर्थः । न च वृत्तिधूमका. लोनवह्निसाध्यकधूमहेतुकप्रतिज्ञायामव्याप्तिस्तत्र परामर्शवि. षयतान्तःपातिवृत्तित्वविशेषितधूमविशिष्टपक्षविषयताशालिनिश्चय त्वस्यापि स्वरूपसंबन्धानुमितिजनकतावच्छेदकतयोक्त- स्थलीयप्रतिज्ञाजन्यबोधे वृत्तित्वविषयताशून्यत्वाभावादिति वा. च्यम् यद्पावच्छिन्नविशेषितहेतुविशिष्टपक्षविषयतासामान्य- मनुमितिजनकतावच्छेदक तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्वविवक्षणे- नैवाव्याप्तिवारणसम्मवात् । न च सामान्यपदस्य व्यापकतार्थक तयाऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशापेक्षया लाघवानवकाश इति वाच्य. म् . अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वपक्षेऽप्रामाण्यज्ञानाभावादि. निवेशस्यावश्यर्कतया स्वमते तदप्रवेशेनैव विपरीतलाघवात् इति चेत्। अत्र केचित् । अप्रामाण्यज्ञानाभावस्य स्वातन्त्र्येणानुमितिहेतुत्व- मतेऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वपक्षेप्यप्रामाण्यज्ञानाभावादिनि- वेशकृतगौरवाभावात् । न च तथाप्यनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशकल्पे निश्चयत्वनिवेशस्यावश्यकतया गौरवमिति वाच्यम् संशयवि. निश्चयत्वविषयतातो 'भिन्नत्वमते संशयविषयताया जनकतानवच्छेदकत्वेन भवन्मतेपि निश्चयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वा. दित्याहुः । तश्चिन्त्यम्। यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वमनुमितिजन कतानतिरिक्तवृत्ति तद्पावच्छिन्नाविषयकत्वनिवेशेपि यद्रूपपदेन साध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षतानवच्छेदकत्वमुपादायैवोपनयनिगमनयो:- रणसंभवातू यद्रूपावच्छिन्नविशेषितप्रकृतहेतुविशिष्टप्रकृतपक्षाविषय- तेत्यादिकाभिधानमनर्थकमिति चेन्न लाघवेन तथाऽभिधानात षयताया ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु शक्यतया लघुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिवेशेऽभावप्रतियोगितावच्छे. दककोटी पर्याप्तिनिवेशकृतगौरवादिति केचित् । यत्तु यत्र स्थलविशेष साध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षविषयकपराम. र्श एव यदङ्करविशेषस्य भानं तत्र यद्रूपपदेन तदङ्करस्यापि धर्तु तदङ्कुरव्याप्तिघटितपक्षादिकतादृशस्थलविशेषीय- प्रतिज्ञायामव्याप्तिरतो यद्रूपावच्छिन्नविशेषिनेत्याद्यभिधानमिति । तत्तुच्छम् अनुमितौ प्रतिज्ञाजन्यशाब्दबोधे च तदड्डुरस्य भा. नेन तदडुरविषयताया अनुमितिजनकतानतिरिक्तवृत्तित्वाभावात् । तत्र प्रतिक्षाजन्यबोधोऽपि परामर्शात्मक एव जायते इत्यभ्युपगमे तु प्रतिज्ञात एव व्याप्त्यादिप्रतीतावाकांक्षाविरहण उदाहरणा. धनुत्थानातेन न्यायप्रयोगस्यैवासम्मवादिति। अथैतत्कल्पे सिषाधयिषाधीनन्यायप्रयोगानुपगमेन पक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वरूपान्यूनविषयकत्वविरहादेव नोदाहरणातिव्याप्तिः, हेत्वन्तभागे च सत्यन्तस्य न्यायत्वार्थकत्वा. नातिव्याप्तिरिति स्वयमेवोक्तम् । एवञ्च व्याप्त्यविषयकत्वदलं नि. गमनमात्रवारकमेव तथा च यदपावच्छिन्नविषयतेत्याधनभिधा- यानतिरिक्तवृत्तित्वज्ञापहाय प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितित्वा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतायाः स्वरूपसम्बन्धात्मकावच्छेद- कतावद्विषयताशुन्यत्वं कथं नोक्तं तावतैव निगमनवारणसम्भ- धात् । निगमस्थतत्पदस्थ व्यातिपक्षधर्मताविशिष्टपरत्वेन निगम- नजन्यबोधीयविषयताया अनुमितिजनकतावच्छेदकत्वात् । अत्र इदो निधूमो निर्वह्नित्वात् यो यो धूमवान् स वह्निमान् धूमव्याप कवह्नयभावांश्चायं तस्मानिधूमवान् इत्यादिन्यायान्तर्गतनिगमने- पि नातिव्याप्तिः । अन्यथोक्तन्यायान्तर्गतोपनयनिगमनयोर्वह्निसा. माझ्याभावत्वरूपप्रकृतहेतुतावच्छेदकरूपेण हेत्वभानात यद्- पावच्छिन्नविशोषितप्रकृतहेतुविशिष्टप्रकृतपक्षाविषयताशालिनिश्चय त्वमनुमितिजनकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्व- स्थाक्षततयोक्तनिगमनवारणमशक्यमेव स्वमते चोक्तनिगमन- जन्यबोधेप्यनुमितिजनकतावच्छेदकविषयतावत्वादेवातिव्याप्त्यन वकाशादिति । व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्टयाधगाहिज्ञानस्यै- यत्तु नव्यमते ·अवयवप्रकरणम्। वानुमितिजनकतया पक्षवृत्तिसाध्यव्याप्यहतुपरतत्पदघटितनिग- मनेऽनुमितिजनकतावच्छेदकविषयताशून्यत्वस्याक्षततया नि- गमनातिव्याप्तिर्दुरिव इति नोक्तप्रकारः साधीयान् । अत एव यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वमनुमितिजनकतानतिरिक्त. त्ति तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्वं कथं नोक्तामत्यपि समाहि- तम् उक्तक्रमेण निगमनातिव्याप्ते?ारत्वात् , स्वमते च यद्रूपाव- च्छिन्नविशेषितहेतुविशिष्ट पक्षविषयताशालिनिश्चयत्वमनुमितिजन- कतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावाच्छन्नाविषयकत्वमिति यथाश्रुतदाधि- तिकारोक्तव्याप्तिविषयताशून्यत्वनिवेशाभिप्रायेणोक्तम् । परमार्थतस्तु-यद्रूपावच्छिन्नविशषितप्रकृतपक्षविषयताशालि. निश्चयत्वमनुमितिजनकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्व- स्यैव व्याप्त्यविषयकत्वपदेन विवंक्षणीयतया हदो निर्वह्नित्वादित्या. दिस्थलीयप्रागुक्तव्यतिरेकिनिगमनेऽपि नातिव्याप्तिः । तत्र यद्रूपपदे- न धूमव्यापकवन्ह्यभावत्वमादायैवातिव्याप्तिवारणसम्भवादिति। तन्मन्दम् व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्टयावगाहिज्ञानस्यैवानुमिति. जनकत्वमिति नव्यमते निगमनस्थतत्पदस्यापि साध्यव्याप्यहेतुम- पक्षपरत्वावश्यकत्वेन तन्मते पक्षवृत्तिसाध्यव्याप्यहेतुपरतत्पदध- टितनिगमनस्यैवानङ्गीकारात् । अन्यथा साध्यान्वितपञ्चम्यथै नि. गमनस्थतत्पदार्थस्यायोग्यतयाऽनन्वयापत्तेरिति सुधीभिर्विभावनी. यम् ॥ २१॥ यादृशपक्षसाधिका पक्षे यादृशयाशविशिष्टार्थबोधिका: प्रतिज्ञाः सम्प्रदायसिद्धाःतादृशानां बोधानामन्यतमेनाप्यनिवर्यस्य संशयस्यानिवर्तको यस्तावतां बोधानामन्यतमो बोधस्तजनकत्व. मिति शिरोमणिः । अधिकन्वित्यादिन्यायेन साध्यांशे हेतुज्ञानज्ञा- यत्वमवगाहमानेऽपिनिगमनादिजन्यबोधे प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशिष्टा- र्थविषयकत्वस्याक्षततया निगमनातिव्याप्तिवारणाय यदूपावच्छि- नविशेष्यकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकबोधानिवत्यंसंशयानिवर्तकत्वरू- पमनतिरिक्तविषयकत्वं बोधविशेषणम् । तदर्थश्च तादृशताहश- विशिष्टार्थविषयकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताशू- न्यत्वम् प्रतिज्ञाजन्यबोधस्य स्वसमानाकारकानुमितौ सिद्धिविधया प्रतिबन्धकत्वात् तादृशानुमितेश्च सिषाधयिषाकालीनतादृशबोधा- ·१८४ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु निवर्त्यतया ताहशनिश्चयव्यापकप्रतिबन्धकताकान्यत्वादसंभव इत्यतो ज्ञानसामान्यमुपेक्ष्य संशयपर्यन्तानुधावनम् । प्रत्यक्षनिश्चये विशेषदर्शनकालीनविपरीतनिश्चयस्थाप्रतिबन्धकत्वमते शनिश्चयम्यापि ताशनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकताकान्यतयो. तदिशाऽसंभव इत्यतः प्रत्यक्षसामान्यमुपेक्ष्य संशयपर्यन्तानुधा- वनमिति भट्टाचार्येणोक्तम् । ग्राह्यप्रत्यक्षनिश्चयात्मक--उदासीनसंशयस्यापि प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशिष्टाविषयकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकताका- न्यत्वात् संशयत्वाच तादृशोदासीनसंशयप्रतिबन्धकतावच्छे- दकविषयताशून्यत्वस्थ प्रकृतप्रतिज्ञाजन्यबोधेऽसत्त्वेन संशय. पर्यन्तानुधावनेपि असम्भवतावस्थ्यमिति वाच्यम् तादृश- निश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतानवच्छेदकसंश यत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयता- शून्यत्वस्य विवक्षणीयत्वात्तथा चोदासीनसंशयत्वावच्छि- नप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वं प्रतिज्ञा जन्यबोधे नास्तीति नोक्तदोषः । न च संशयत्वस्यार्थसमाजप्र- स्ततया न प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वमिति वाच्यम् प्रकारत्वावच्छि- नप्रकारिताया एव संशयत्वरूपतया प्रकारितात्वेन तस्यापि प्रति- बध्यतावच्छेदकत्वात् । यद्यप्येवमपि स्मृतिनिवेशनेनैवोक्तदोषाणां धारणसम्भवे संशयत्वनिवेशो व्यर्थः । न च संशयसंशयत्वमादाय पर्यनुयोगस्तुल्य एवेति वाच्यम् स्मृतित्वस्य सर्वसिद्धजातिताक- तया तन्निवेशे संशयत्वमादाय पर्यनुयोगाभावात्तथापि स्मृति प्र. त्यनुभवसामनीविधयाऽनुमितिविधया वहिव्याप्यसाध्यकपति- शाजन्यबाघस्य प्रतिबन्धकतया तादृशनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब. न्धकताकान्यघटादिस्मृतिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताया व्या. प्यसाध्यकप्रतिज्ञाजन्यवोधे सत्वेनाध्याप्तिरतः संशयपदोपादान. मित्यवधेयम् । उपनयवारणाय लिङ्गाविषयक इति दीधितिग्रन्थः । अत्र लि- शाविषयकत्वानिवेशे निगमनेप्यतिव्याप्तिसंभवः तत्कथमुपेक्षितमि- त्याशंक्य वस्तुत इत्यादिना पक्षमुख्यविशेष्यकत्वनिवेशेपि गोत्वं सानाभाववत् गोत्वाभावादित्यादौ यत्र लाना तत्र गोत्वमित्यु- ·अवयवप्रकरणम् । दाहरणे पक्षमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकेऽतिव्यातिारैव पक्षमात्र- मुख्यविशेष्यकत्वनिवेशे च विश्वपक्षकस्थले मात्रार्थाप्रसिद्ध्याऽ. व्याप्तिरिति पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्याविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेव निवेशनीयम् । तथाच निगमनेऽननुषङ्गपक्षेतिव्याप्तिन सम्भवतीति भट्टाचार्येणोक्तम् ॥ २३ ॥ अथ पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वनिवे- शेऽपि गोत्वपक्षककालिक लम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकगोत्वाभा- घहेतुकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकगोत्वाभावसाध्यकव्य. तिरेक्युदाहरणस्य यत्र गोत्वं तत्र गोत्वमित्याकारकस्य पक्षता. वच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकबोधजनकस्यावारणमेव उक्तोदाहरणजन्यबांधीयमुख्यविशेष्यताद्वयस्यैव पक्षतावच्छेदकीभूत- गोत्वस्वावच्छिन्नत्वादिति । यदि च समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रति. योगिताकगोत्वाभावसाध्यककालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक. गोस्वाभावात्मकहेतुर्व्यभिचारी तस्य प्रतियोग्यनधिकरणदेशावच्छे. देन प्रतियोगिमत्यपि सत्वेन केवलान्वयित्वादतस्ता सदुदाहरणमे. व नास्ति उक्तहेतोः साध्याभाव उक्तमाध्यस्य हेतुभावे सतुत्वेऽपि तत्र साध्यस्य केवलान्वयितया व्यतिरेकव्याप्त्यप्रसिद्धचा व्यतिरे. क्युदाहरणमेव नास्ति इति कुनोऽतिव्याप्तिरित्युच्यते तदापि समवा- অকাৰাগাৰৰশ্বাভাম্বমাননাকান্তাষাৰ हेतुकसमचायावच्छिन्नप्रतियोगिताकगोत्वाभावसाध्यकगोत्वपक्षकस्थ- लीय-पत्र गोत्वं तत्र गोत्वमित्युदाहरणे संयोगलम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकप्रमेयाभावसाध्यकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावहे. तुकप्रमेयपक्षकस्थलीय-यत्र प्रमेयं तत्र प्रमेयमित्युदाहरणे चाति- व्याप्तिर्दुर्वारैवेति चेत्, अत्राहुः-उक्तोदाहरणवारणाय स्वातन्त्र्येण स्वनिरूपकत्व-स्वाभि भ्रस्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमुख्यविशेग्यतानिक- पकत्वोभयसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतावदन्य- स्वमपि बोधविशेषणं देयम् तथा चोदाहरणजन्यबोधस्य पक्षताव. च्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यताद्वयनिरूपकतया न तादृशविशेषण- त्वमिति नातिव्याप्तिः । अत्र धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमानित्यादि. प्रतिशाजन्यबोधे आलोकप्रकारतानिरूपिता या पर्वतत्वावच्छिन्न- . की २४ ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपोच च द्वयाः मुख्यविशेष्वता तनिकापिकत्वम्य अधिकन्वित्यादिन्यायेन तदधच्छेदकधर्मावच्छिन्नसाध्यप्रकारतानिरूपितमुख्यनिरूपकत्वस्य सत्वेन स्वपदेनालोकप्रकारतानिरूपितमुख्यविशेष्य- तामादायाव्याप्तिः स्यादतः सामान्यतो मुख्यविशेष्यतावदन्यत्वमुपे. श्व पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतावदन्यत्वनिवेशः। द्विती. यसम्बन्धमध्ये स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यनिवेशे स्वपदेन साध्यप्रकार- सानिरूपितमुख्यविशेष्यतामादायोक्ताव्याप्तितादवस्थ्यमतस्तनिवेशः। स्वभिन्नत्वानिवेशे साध्यप्रकारतानिरूपितमुख्यविशेष्यता. मादाय सर्वत्रासम्भवः स्यादिति तन्निवेशः । स्वपदेनोपनयादिजन्य- बोधीयपक्षमुख्याविशेष्यतामादायासम्भववारणाय प्रथमसम्बन्धनिवे. शः। न च तथापि सास्त्राभावसाध्यकगोवाभावहेतुकमागुक्तव्यति- रेक्युदाहरणवारणाय पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यवानि- रूपकत्वानिवेशस्यावश्यकत्वं धूमादालोकवान् पर्वतो वह्निमानित्या- दिग्रतिक्षायामव्याप्तिः तजन्यबोधे पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्ना या आलोकप्रकारतानिरूपितमुख्यविशेष्यता तन्निरूपकत्वलत्वादिति, पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वपदेन पक्षता- वच्छेदककोटिप्रविष्टधर्मानवाच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानरूपकन्वविव. क्षणे व प्रमेयगोत्वत्वेन यत्र पक्षता पूर्ववद्गोत्वाभावस्य साध्यता हेतुता च तत्र यत्र गोत्वं तत्र गोत्वमित्युदाहरणातिव्याप्तिस्तजन्य. बोधीयविशेष्यताद्वयस्यैव पक्षतावच्छेदककोटिप्रविष्टगोत्वावच्छि- चत्वादिति वाच्यम् पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिक- पकत्वपदेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानवच्छिन्नपक्षता. घच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चैवं प्रागुतोभयसम्बन्धघटकीभूतद्वितीयसम्बन्धघटकस्वभिन्न- मुख्यविशेष्यतायां स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वमनिवेश्य स्वानवच्छिन्न- स्वनिवेशैनैव धूमादालोकवानपर्वतो वन्हिमानित्यादि-प्रतिज्ञायाम- व्याप्तेर्यत्र गोत्वं तत्न साना इत्यादि प्रागुक्तव्यतिरेक्युदाहरणाति. ज्याप्तेश्च धारणसम्भवेन पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्य- स्वानिरूपकत्वविशेषणं व्यर्थम् , तथालत्यननुषङ्गपक्षेऽपिनिगमनाति- व्याप्लेर्दुारत्वाद्विशेषणान्तरं प्रक्षिप्य विशेषणान्तरम्य खण्डनाल- म्भवाच । द्वितीयसम्बन्धघटकस्वभिन्नमुख्यविशेष्यतायां स्वावच्छे- ·अवयवप्रकरणम् । दकावच्छिन्नत्वदलस्याखण्डाभावधरकतयैव सार्थक्यादिति ध्ययम्। वस्तुतस्तु पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपक- त्वपदेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नयत्किञ्चिद्विशेष्यताभिन्न मुख्यविशे- ध्यत्वानिरूपकत्वविवक्षणान्न कोपि दोषः । ताशयत्किञ्चिद्विशेष्य- साभिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वञ्च स्वभिन्नस्वावच्छिन्नमुख्यविशे- ध्यतानिरूपकत्वलम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकमेदवत्वसम्ब. धेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्ववत्वमतो नाननुगमः । सर्वत्रै- व प्रतिज्ञायां स्वजन्यबोधीयप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्याको ध्यतां स्वपदेनादाय लक्षणं सङ्गमनीयम् । प्रागुक्तव्यतिरेक्युदाहरण- जन्यबोधेऽननुषणपक्षे निगमनजन्यबोधे चोक्तसम्बन्धेन न कदा. चिदपि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताऽस्तीति न तत्रातिव्याप्ति रिति युक्तमुत्पश्यामः। परे तु पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशध्यत्वानिरूपकत्वपदे- न मुख्यविशेष्यतावशून्यत्वे सति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्य- विशेष्यताकत्वस्थ विवक्षितत्वाश प्रागुक्तव्यतिरेक्युदाहरणाति- व्यातिन पाइननुषङ्गपक्षे निगमनातिव्याप्तिः । समानाधिकरणवि. शेष्यतायाश्चक्यात न धर्मितावच्छेदकप्रकारतानिरूपितमुख्यविशे. यतामादायासम्भव इत्याहुः। केचित्तु उदाहरणजन्यबोधे व्यापकत्वभानस्यावश्यकतवा पक्ष- तावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वपदेन पक्षतावच्छे दकतापर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतधर्माबीच्छन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाक- च्छेदकताकमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य विवक्षणीयतया नोक्ता. ध्याप्तिः व्यापकत्वविशिष्टगोत्वत्वावच्छिन्नविशेष्यकयपदार्थवृत्ति- स्वप्रकारकोक्तोदाहरणजन्यबोधे पक्षतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता- कव्यापकत्वविशिष्टगोत्वस्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपकत्वस्यैव सत्त्वा- त्। न च साध्याभावव्यापकत्वं यत्पदार्थवृत्तित्वञ्चैकत्र द्वयामिति रीत्याऽवगाहमानव्यतिरेक्युदाहरणजन्यबोधमादायातिव्याप्तिताद. वस्थ्यमिति वाच्यम् एकत्र यमिति रीत्याऽवयवजन्यबोधस्य स्वय. मेव खण्डितत्वादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् ॥ २४ ॥ वस्तुतो लिङ्गं लिङ्गित्वं तथा च प्रकृतहतुतावच्छेदकावाच्छ- ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु नस्य प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावाच्छन्नगमकत्वोपयिकं यथाप्तिविषय. त्वं तच्छून्यत्वमर्थ इति शिरोमणिः । अथात्र किमिदं तादृशगमकत्वोपयिकत्वमित्याशङ्कय प्रकृतपक्ष- ताधच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयतानिरूपितवि. षयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयत्वांशे प्रकृतानुमितिजनक- तावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणो यो धर्मस्तदवच्छिन्नविषयत्वाव- च्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतात्वेनोदाहरणजन्यबोधीयहेतु. ध्यापकलाध्यविषयतायाः साध्याभावव्यापकत्वभावविषयतायाश्च सङ्ग्रहो बोध्य इति भट्टाचार्येणोक्तम् । नन्वत्र पक्षतावच्छेदकावन्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिलपितादिचतु. र्थीविषयतानिवेशेनैव सर्वत्र व्यतिरेकपरामर्शीयसांसर्गिकविषय. त्वानिवेशेऽपि सामञ्जस्ये पञ्चमीविषयतानिवेशो व्यर्थ इति चेन्न व्याप्तिघटकाधिकरणं साध्यप्रकारेणैव परामर्श भासते न तु अधिकरणत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य साध्यं भासते तथा च त- दंशे निर्धर्मितावच्छेदकतया तादृशचतुर्थीविषयतावच्छिन्नप्रति- बन्धकत्वाप्रसिद्धरिति तादृशपञ्चमविषयतानिवेशः ननु हे. तुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयता- निरूपितविषयतायामित्यादिवशस्यापि सम्यक्त्वे কান্না चतुर्थविषयतां परित्यज्य मुख्याविशेष्यताघटितपञ्चमविषयता- निवेशो व्यर्थ इति चेन्न गोत्वाभावव्यापकसाध्याभाववृत्तिगो- सास्नाभाववान् गोत्वासावव्यापकसास्नाभाववृत्ति गोस्वाभावादित्याधिस्थलीयप्रतिज्ञाजन्यबोधस्य ध्यगोत्वाभावव्यापकसास्नाभाववृत्तिगोत्वाभाववान् गोत्या. भावव्यापकसास्नाभाववृत्तिगोत्वाभाव-इत्याकारकपरामर्शीयपक्ष. तावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेध्यतात्मकहेतुविषयतानिरूपितवि- षयताघटितहेतुतावच्छेदकान्त:पातिसास्नाभावविषयतात्मकचतु. थविषयतांशे ताशं यत् गोवाभावव्यापकत्वप्रकारतानिरूपितत्व. विशिष्टसास्नाभावविषयतात्वं तदवच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रति बन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्वेन तादृशप्रतिज्ञायामव्यातेरिति ! यदि च ताशीपञ्चमविषयतानिवेशे युक्तरीत्या हेतुतावच्छेदकसा. स्नाभावविषयवायां सांसर्गिकविषयताघटितपञ्चमीविषयतात्मक- स्वाभावः सास्नाभावव्या- ·अवयवप्रकरणम्। १८२ ताशप्रतिज्ञाद्यव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकतायां हेतुतावच्छेदकाव. च्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वाव्यापकत्वं निवेश्यम् , एवं सति चतुर्थ विषयतानिवेशकल्पेपि प्रतिबन्धकतायां प्रकृतहेतुप्रकारकनिश्चयत्वा. व्यापकत्वाविवक्षणेनैव ताशप्रतिक्षायामव्याप्तिवारणसंभवे पक्षमुख्य- विशेष्यताघटितपञ्चमविषयतानिवेशो व्यर्थ इत्युच्यते तदा इदों निधूमो निर्वह्नित्वादित्यादिस्थलीय-यो यो धूमवान् स वहिमानित्या- कारकव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिः ताडशोदाहरणजन्यज्ञान- स्थ धूमव्यापकवह्नयभाववान्हद इत्याकारकपरामर्शीय-हेतुता. वच्छेदकावच्छिन्नविषयताघटितकिश्चिद्धर्मव्यापकत्वावशिष्टचतुर्थ- विषयत्वाप्रसिद्धया धूमव्यापकवह्नयभावाभावप्रतियोगिवन्ह्य- भाववान् इद इत्याकारकपरामर्शीयताहशी या चतुर्थी विषय. ता तदवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयताशून्यत्वात् यदि च धूमव्यापकवह्निप्रतियोगिवन्धभाववान् इद इत्या- कारकपरामर्शात्मकप्रकृततुकानुमितिजनकज्ञानीयहेतुतावच्छेदकी- भूतवन्ह्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितलांसर्गिकविषयतानिरूपि. तप्रतियोगित्वविषयतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नविषयतात्मकचतुर्थी- विषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य उक्तोदाहरणजन्यवो. धविषयतायां सत्वेन नोक्तादाहरणेऽतिव्याप्तिरित्युच्यते तदाऽऽ. लोकव्यापकचह्निसमानाधिकरणधूमकालीनपर्वतो वह्निमान् धूमा- दित्यादिस्थलीयप्रतिज्ञायामव्याप्तिस्तज्जन्यबोधस्य तदीयपरामर्शी- यपक्षतावच्छेदकघटकहेतुविषयताघटितचतुर्थविषयत्वावच्छिन्नप्र- तिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्त्वात, तादृशपञ्चमविषयतानि- वेशनमिति। ननु प्रकारत्वविषयत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकमावस्य स्वमते स्वीकरणीयतया पक्षमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयतानिरूपितविषय. तेत्यादिग्रन्थस्य पक्षमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयत्वावच्छिन्नविष- यतायां तात्पर्य विवक्षणीयम् । एवं सति व्यतिरेकपरामर्शी- यमुख्यविषयतानिरूपितसासर्गिकविषयतया सहावच्छेदकावच्छे. धभावविरहेण तादृशधर्मपुरस्कारेण व्यतिरेकव्याप्तिघटकवि. घयताया धर्तुमशक्यत्वात् व्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिर्वारेवैति पूर्वपक्षः।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अत्रे समाधानम्-स्वानिरूपितत्व-स्वानिरूपितविशेष्य. तानिरूपित्तप्रकारत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नस्व. निष्ठावच्छेदकताकमेदवत्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वेन तृतीया- दिविषयता निवेशीया । स्वपदं पक्षमुख्यविशेष्यतानिरूपितवि. षयतापरं । सा च सांगिकविषयता प्रकारतारूपा वा । यत्र वह्नि- व्यायधूमवान् पर्वत-इत्याकारकपरामर्शीयधूमनिष्ठप्रकारता स्वपदेन ध्रियते तत्र वृत्तित्वप्रकारताया द्वितीयसम्बधविरहादे. बनिरुक्तभेदवत्वसम्बन्धन द्वितीयवैशिष्ट्यं सुलभम् । यत्र वन्ह्य. भावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमवान् पर्वत-इत्याकारकपरा- मीयसांसर्गिकविषयतात्वपदेन तत्र हेतुप्रकारतायाः प्रथमस- स्बन्धविरहेण निरुक्तभेदवत्वसम्बन्धेन द्वितीयवैशिष्ट्यं सुलभम् । तथा च सांसर्गिकविषयतथा सहावच्छेद्यावच्छेदकभावविरहेऽपि न क्षतिरिति भावः। अथवा स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वान्यतर- सम्बन्धेन द्वितीयविषयतावैशिष्ट्यं तृतीयविषायतायां विशेषणीय- मिति सांसर्गिकविषयतयाऽवच्छेद्यावच्छेदकविरहेपि न क्षति भावः। अथवा पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयता- विशिष्धविषयतानिरूपितविषयताविशिष्टविषयतानिरूपितविषयता. विशिष्टविषयतानिरूपितविषयताविशिष्टविषयता पञ्चमविषयतापदेन विषक्षणीया| विषयतावैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वावच्छेद्यत्वान्यतर- संबन्धेन तथाच पहिव्याप्यधूमवान् पर्वत-इत्यादिपरामर्शीयपक्षता. पच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितधूमनिष्ठप्रकारताविशिष्टधू. मनिष्ठविशेष्यता-तनिरूपितवृत्तित्वप्रकारताविशिष्टवृत्तित्वविशेष्य- ता एवम्प्रकारेण पञ्चमी विषयता शेया। तथा वह्नयभावव्यापकीभू. सामावप्रतियोगिधूमवान् पर्वतः इति-व्यतिरेकपरामर्शीयमुख्यविशे ध्यतानिझापितसांसर्गिकविषयताविशिष्टस्वात्मकसंसर्गविषयता-त. निरूपितहेतुप्रकारताविशिष्टहेतुविशेष्यता एवं क्रमेण च शेयति विभावनीयम् । ननु वन्यभावव्यापकाभावकालीनः पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादिप्र- तिक्षायामव्याप्तिस्ताशप्रतिज्ञाजन्यबोधस्य तत्स्थलीयवन्ह्यभावब्या- पकाभावप्रतियोगिधूमवान् पर्वत-इत्याकारकपरामर्शीयसांसर्गिकवि- ·अवयवप्रकरणम्। पश्चताधाटताभावविषयतात्मकपञ्चमाविषयत्वांशे विशेषणविधयाऽ. नुमितिजनकतावच्छदकतापर्याप्त्यधिकरणं यद्वन्द्यमावव्यापकत्व. प्रकारतानिरूपितत्वसहिताभावविषयतात्वं तदवच्छिन्न प्रतिबन्धक- तावच्छेदकीभूतविषयतावत्वादिति पूर्वपक्षः । अत्रेदं समाधानम्-व्यतिरेकपरामर्श हेत्वभावत्वेनैव साध्याभा. वव्यापकत्वं भासते न स्वभावत्वेनैव तथासति ताशप्रतिज्ञाजन्यबो. धस्य ताशपञ्चमविषयत्वांशे विशेषणविधयाऽनुमितिजनकताव- च्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणं यत्साध्याभावव्यापकत्वाविषयत्वानिरू. पितत्वविशिष्टहेत्वभावत्वावच्छिन्नविषयतात्वं तदवच्छिन्नविषय- त्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूनविषयताविरहेण तादृशप्रति- ज्ञायां नाव्याप्तिरिति । न चाभावत्वावच्छेदेन वन्ह्यभावव्यापकत्वा- भाववत्ताबोधप्रतिवन्धकताया अपि नाशव्यतिरेकपरामर्शीयसा- ध्याभावव्यापकत्वप्रकारतानिरूपितहेत्वभावत्वावच्छिन्नविषयत्वाव- च्छिन्नतादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तादृशप्रतिज्ञाजन्यबोधस्य साध्याभावव्यापकत्वप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्त्वेन ताशप्रतिज्ञायामव्याप्तिारणीयेति वाच्यम् तादृशपञ्च. मविषयतांशे विशेषणविधयाऽनुमितिजनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधि. करणयद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकतावच्छेदकताकत्वेन प्रतिबन्धकताया विशेषणीयत्वात् तथाच प्रकृते तादृशी साध्याभावव्यापकत्वप्रकारता. निरूपितहत्वभावत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतैवातो न दोष इति । न च प्रतिबन्धकतायांतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताभिन्नप्रकारत्वानिरूपितविशे. प्यताशालिज्ञानत्वरूपनिश्चयत्वेनानवच्छिन्नतया ताशपञ्चमवि. षयत्वांशे विशेषणभूिततादशवर्मप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायाः पर्या- तिविरहेण तद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन प्रतिबन्धकता. या निवेशयितुमशक्यतयोक्ताव्याप्तिवारणसम्भव इति वाच्यम् भट्टा- चार्यमते तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततद्धर्भावच्छिन्नविशेष्यता- शालित्वं सति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता. काभावप्रकारकज्ञानान्यज्ञानस्यैव निश्चयत्वरूपत्वान् । तथाच प्रकृते ताशपञ्चमविषयतानिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां ताशपञ्चम- विषयत्वांशे विशेषणविधया तादृशं यत्सद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकत्वं तत् सुलभमिति ध्येयम् ॥

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु । RSHD ननु विशिष्टाभावादिकमादाय सर्वस्य हेतुलमानाधिकरणामाव- प्रतियोगितया व्यापकत्वाप्रालिद्धया व्यापकतावच्छेदकताया अवश्य विवक्षणीयतया हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवह्नि- त्वावच्छिन्नसमानाधिकरणधूमधान् पर्वत इत्याकारकपरामर्शस्यै. वानुमितिहेतुत्वं विवक्षणीयम् । एवंलति वह्नित्वावच्छिन्नविषयताया एव पञ्चमविषमत्वात्तदवोच्छन्नप्रतिबन्धकत्वाप्रसिधाऽन्वय्युदाह- रणेऽतिप्रसङ्गः । न च शुद्धवह्नित्वावच्छिन्नविधेयताकानुमिति- वह्नित्वत्वादिनाहित्वा च्छन्नविधेयताकानुमित्योजनकज्ञानवैलक्ष. ण्यानुरोधेन यत्रः परामर्श सामानाधिकरण्यघटकाधिकरणांशे शु. वह्नित्वादिना धर्भािसते तस्यैव शुद्धहित्वावच्छिन्नविधेयताका- नुमितिहेतुत्वं विवक्षणीयम् तथाच धूमव्यापकतावच्छेदकवादित्वव. वह्निसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इत्याकारकपरामर्शस्य शुद्धवाहि. त्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितिहेतुतया तादृशी या शुद्धवह्नित्वत्वाव. च्छिन्नवाढत्वप्रकारतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नविशेष्यतात्मकपञ्चमी विषयता तदवाच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वप्रसिद्धच्या लक्षणसमन्वय इति वाच्यम् विशिष्टसाध्यतावच्छेदकम्थलीय यो योधूमकान् स वहिन्यब. स्वानित्युदाहरणेऽतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । विशिष्टसाध्यताबच्छेद. कपरामर्शीयतादृशपञ्चमविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया अप्रसि- द्धत्वात्। अत्रेदं समाधानम्-साध्यांशे निर्धर्मितावच्छेदकस्यापि ज्ञानस्य वदित्वावच्छिन्नमवृत्ति इत्याकारकबुद्धिं प्रति विरोधित्वात् तथा च प्रकृते ताशपञ्चमविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताप्रसिद्धया लक्ष- णसमन्वय इति चिन्त्यम् ॥ २५ ॥ इतिश्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागशिविराचितम् अवयवप्रकरणम् ॥ Janawar , ·अथ श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितं साटिप्पणं गादाधरीसामान्यनिरुक्ति- क्रोडपत्रम् । 48 ॥ श्रीगणेशायनमः॥ ॥ ॐनमः सरस्वत्यै ॥ अत्रानुमितिपदम् अनुमितिनिष्टकार्यतानिरूपकसम्बधित्वेन अनु. मितितत्कारणज्ञानपरामिति शिरोमणिः ॥ अत्र निरूपकत्वं यदि प्रति- योगित्वं तदा कार्यस्य कार्यताप्रतियोगित्वाभावादनुमित्य सङ्ग्रहः । अतः सम्बन्धिपदं सम्बन्धिवयसाधारणस्य तत्साक्षात्कारजनकसा. क्षात्कारविषयतात्मकस्य निरूपकत्वस्य लाभाय । अत्र पर्वतो वह्नि मान् इदश्च तथा इत्यादि-समूहालम्बनानुमितिविरोधिहदनिष्ठवह्नय- भावादिरूपबाधादेः पर्वतादौ धूमादिना वह्नयादिलाधने दोषताम- सङ्ग इत्यादिदूषण द्वितीयकल्पानुसरणबीजमुक्तं भट्टाचार्यैः ।। अत्रेदमालोचयामः । अथ स्वावच्छेदकत्वस्वनिरूपितकारणता. घच्छेदकत्वान्यतरसम्बन्धेन प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकप्रकृतहेतुकानु. मितित्वावच्छिन्नकार्यताविशिष्टं यद्विषयत्वं तदच्छिन्नप्रतिबध्यता. निवेशे नैष दोष इति पूर्वकल्पस्यैव निर्दोषत्वे कल्पान्तरानुसरणं निर्बी- जमिति चेन्न, एवमपि एकत्र द्वयमिति-रीत्या वह्निव्याप्यधूमघटवान् पर्वत इत्याकारकपरामर्शविरोधिज्ञानविषये घटाभाववपर्वते वह्नि- व्यायधूमघटोभयाभाववत्पर्वते चातिव्याप्तिरिति । न च निरुक्ता. न्यतरसम्बन्धेन तादृशकार्यताविशिष्टान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य प्रतिबध्यताविशेषणत्वे नोक्तदोष इति वाच्यम् । परामर्शाब्यवहि- तोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छदकत्वे पक्षसाध्यादिविषयतायाः प्रयोज- नविरहेण कार्यतावच्छेदककोटावप्रवेशकल्पे बाधादेरसंग्रहापत्तेः बाधनिश्चयप्रतिबध्यतायां तादृशविषयताशून्यज्ञानीयवाभावादिति। एतेन प्रकृतपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टविषयत्वावच्छिन्नत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्य भट्टाचार्योक्तदूषणवारणमित्यपि निरस्तम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु यत्पक्षकयत्साध्यकस्थले एकेनैव लिङ्गेनानुमितिस्तत्र प्रकृतपराम. व्यवहितोत्तरत्वस्यापि कार्यतावच्छेदककोटावप्रवेशेन व्यभिचारा. धावव्याप्तेश्च । न च प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकानुमितित्वव्यापक प्रतिबध्यत्वम् यच्च प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकपरामर्शत्वव्यापकप्रति. अध्यत्वम् एतदन्यतरनिरूपितप्रतिबन्धकतानिवेशे न कोपि दोष इति वाच्यम् व्यापकत्वादेर्द्विधा निवेशेन गौरवादित्यालोच्य प्रकृत. पक्षसाध्यप्रकारकप्रकृतसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुप्रकारकसमूहालम्बना. नुमितित्वव्यापकत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्य कल्पान्तरानुसरण दीधितिकता कृतम् ।न चैतत्कल्पेऽपि वन्हिव्याप्याभाववत् इदादावतिव्याप्तिस्तस्य हेतुमत्ताग्रहाविरोधितया स्वरूपासिद्ध्यना. स्मकत्वादिति वाच्यम् । तस्यापि ब्याप्यत्वासिद्धित्वेन लक्ष्यताया असिद्धिनन्थे "पक्षः साध्यवान् साध्यव्याप्यो हेतुः हेतुमान् पक्षा इत्याकारकानुमितेः प्रकृते निवेशवारणसम्भवादिति बोध्यमिति" मथुरानाथेन स्वीकृतत्वात् । आचार्यमतावलम्बनतोऽप्यनिस्ताराच । यत्तु प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नकार्यतालाक्षात्कार स्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयतावाद्वषयत्वाव. च्छिन्नत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्यमतः पूर्वकल्पेप्यतिव्याप्त्यनवकाशन कल्पान्तरानुसरणं निर्धाजमिति । तन्न तथाविधसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रति अनुमित्यात्मकसम्बन्धिव्यक्ति साक्षात्कारत्वेन परामर्शात्मकसंब. धिव्यक्तिसाक्षात्कारत्वेन च हेतुत्वं सम्बन्धिद्वयसाक्षात्कारस्य वाच्य. म् । अतोऽनुमितिविषयतायाः परामर्शविषयतायाश्च तथाविधसाक्षा. कारत्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकविषयतावत्त्वाभावात् तादृशविषय. तावद्विषयत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यताकप्रतिबन्धकतावच्छेदकाविषयताव- दन्यत्वाद्वाधादावव्याप्तितादवस्थ्यात् । किञ्चानुमित्यादिविषयतायाः तथाविधसाक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयतावत्त्वेऽप्येकत्र द्वयमिति रीत्या प्रागुक्तज्ञानमादाय घटाभाववत्पर्वतादावतिव्याप्तितादवस्थ्या- त् । न च तथाविधसाक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयत्वाभाववाद्वि- षयताशून्यज्ञानीयप्रतिबध्यतानिवेशेन कोपि दोष इति वाच्यम् एवमपि परामर्शादिविषयतात्वेन घटादिविषवत्वावगाहिनो निरुक्तसम्बन्धि- द्वयसाक्षात्कारस्यापि तथाविधकार्यतासाक्षात्कारजनकतया घटादि- विश्यताया अपि ताहशजनकतावच्छेदकाविषयतावस्खेन घटामाव- ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । स्पर्वतादावतिव्याप्तिरिति कृतं पल्लवितेन ॥१॥ स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्ना या या विषयता तत्तदनिरूपकरवं सर्वाशे भ्रमभिन्नत्वं भट्टाचार्यण निवेशितम्(१)। अथान स्वाधिकरणवृत्तित्वं स्वनिरूपितप्रकारतावच्छेदकसम्ब- न्धेन वाच्यम् अन्यथा संयोगेन वन्हिमान् हद इत्यादिज्ञानस्या- पि प्रमावापत्तेः वहयादेः कालिकादिसम्बन्धन इदादिवृ- त्तित्वादिति । एवञ्च गुणे गुणान्यत्वविशिष्ट लत्तावान् इति शानस्य संयोगेन गुणो गुणवान् इति ज्ञानस्य च प्रमापत्तिः । आये विशेष्यवृत्तिपदार्थस्य विशिष्टानुयोगिकाभावानभ्युपगमेन स- सावृत्तिगुणवृत्तित्वाभावस्य विशिष्टसत्तायामभावात् । द्वितीये च स्वनिरूपितप्रकारतावच्छेदकसम्बन्धेन गुणवृत्तित्वाप्रसिद्धरिति । च स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नाभावववृत्ति- स्व-एतदुभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेष सर्वाशे याथार्य वाच्यमतो नोक्तदोष इति वाच्यम् । एवमपि रङ्गे स्वरूपतो रजतत्वप्रकारकमिदं रजतमित्यादिज्ञानस्य भ्रमभिन्नवा- पत्तिः। तत्र स्वावच्छेदकधर्माप्रसिद्ध्या स्वपदेन रजतत्वप्रकारताया धर्तुमशक्यत्वात् । न च स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छि. नस्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावववृत्तित्वोमयसम्बन्धेन प्रकार- ताविशिविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेव भ्रमभिन्नत्वं वाच्यम्, गुणादौ विशिष्टसत्तात्वविशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्थ तन्नियामकीभूतविशिष्टनिरू- पितसमवायस्वरूपावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावद- दवृत्तित्वघटितदर्शितोभयसम्बन्धेन विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नप्रकार. ताविशिष्टविषयताकत्वेन निर्वाहः,रङ्गे स्वरूपतोरजतत्वप्रकारकशा. मस्थापि दर्शितोभयलम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यताशालित्वात् (टि०)[१] अथात्र स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वं स्वव्यधिकरण. निष्ठप्रकारतानिरूपितत्वं नतु तादृशप्रकारावच्छिन्नत्वं विशेष्यतायां प्रकारावच्छिन्नत्वोपगमे घटावच्छिन्नविशेष्यकवाहिमत्ताबुद्धिम्प्रति वन्ह्यभावघटवानित्याकारक-एकत्र द्वयमिति रीत्या निश्चयस्य प्र- तिबन्धकत्वापत्तिः । तस्यापिघटावच्छिन्नविशेष्यकवह्नयभावप्रकार. कत्वात् अत एवाऽवयवग्रन्थे गन्धनिष्ठस्य गन्धवांशविशेष्यत्वस्य गन्धवानवच्छिन्नत्वादित्युकं जगदीशनेति ध्येयम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु भ्रमत्वनिर्वाह इति वाच्यम् । तावतापि विषयितासम्बन्धेन प्रकार- त्वेन घटत्वानवगाहि-घटत्वत्वेन घटत्वावगाहि-ज्ञानधर्मिकस्य विष- यतया घटत्वत्वेन घटत्वप्रकारकशानस्य स्वावच्छेदकीभूतविषयत्व. सम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावववृत्तित्वघटितद. शितोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यताशालित्वात भ्रमत्वाप- ते। एवं विषयितया प्रकारत्वेन घटत्वायगाहिज्ञाने विषयितासम्बन्धेन प्रकारत्वावच्छिन्नत्वाभावासत्वेन तद्धर्मिकस्य विषयितासम्बन्धन स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकभ्रमस्य दर्शितोभयसम्बन्धेन प्रकारता. विशिष्टविशेष्यताव्याप्तत्वात् यथार्थत्वापत्तश्चेति । भैवम् स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छेदकधर्मावच्छि. नाभावववृत्तित्व-स्वनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन प्रकारतावि. शिष्टविशेष्यताशून्यत्वे सति स्वनिरूपितत्व-स्वाश्रयनिष्ठाधिकरण. तात्वववोभयसम्बन्धेन विशेष्यताविशिष्टनिरवच्छिन्नप्रकारता- शून्यत्वस्य सामान्यतो भ्रमभिन्नत्वपदेन विवक्षितत्वात् । ता- दृशाधिकरणतात्ववत्त्वं स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताक- मेदवत्त्वसम्बन्धेन । स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियो. गितावच्छेदकत्वं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ट- निरवच्छिन्ननिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न स्वनिष्टावच्छेदकताकद- वस्वलम्बन्धेन ग्राह्यम् स्वरूपतो घटत्वानवगाहि-घटत्वत्वेन घटत्वावगाहि-ज्ञानधर्मिकस्य विषयतया घटत्वत्वेन घटत्वप्रकार- कज्ञानस्य प्रमात्वसम्पादनाय प्रकारतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशः । प्रकारत्वेन घटत्वावगाहिज्ञानधर्मिकस्य विषयतया स्वरूरतो घटत्वप्रकारकभ्रमस्य प्रमात्वापत्तित्ववारणाय सम्बन्धघटकनिरूप- कतायां निरवचिछनत्वनिवेशः(१)॥ (दि०)।११वस्तुतस्तु स्वावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्नस्वावच्छेदकाव- च्छिन्नाभावववृत्तित्व-स्वनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन विशेषणतावाशि टावशष्यत्वानिरूपकत्वे सति स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयानष्ठाधिकरणता. त्ववत्वोभयसम्बन्धन विशेष्यताविशिष्टनिरवच्छिन्नविशेषणत्वानि- रूपकत्वमेव भ्रमभिन्नत्वं वाच्यम् । स्वावच्छेदकावच्छिन्नाभावववञ्च निरवच्छिन्नाधिकरणत्वम् । तेन कपिसंयोगवान् वृक्ष इत्यस्य न भ्रम- प्राह्यमू ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम्। WORDER अथ यदपपदेन किं धर्तव्यम् ? तत्र यदि सामानाधिकरण्यस. म्बन्धेन वन्ह्य भावविशिष्टहदत्वमुच्यते तदा धर्मितावच्छेदकवि. धया हदत्वानवगाहेनि सामानाधिकरण र सम्बन्धेन वह्नयभावव- दत्ववानित्यादिज्ञानेऽपि यद्पावच्छिन्नविषयतायाः सत्त्वेन अनु- मितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादसम्भवः स्यात् । यदि च वह्नय. भावहदत्वोभयं गृह्यते तदा एकत्र द्वयमिति रीत्या तदुभयावगाहि- शाने तदुभयविशिष्टनिरूपितविषयतायाः सत्त्वेन अनुमितिप्रतिव. न्धकतातिरिक्तवृत्तितयाऽसम्भवः स्यात् इति चेत्,- अत्र केचित् यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वं यादृशयादृशधर्मावच्छि- नानिरूपितं तादृशतादृशधर्मावच्छिन्नविषयत्वाभावकूटवतज्ञानीय. स्वरूपसम्बन्धरू गवच्छेदकतावत् यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं प्रतिबन्ध- कतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्वं लक्षणम् । यद्रूपपदेन वह्नयभावहद. त्वोभयादिकमेव धर्तव्यम् एकत्र द्वयमिति रीत्या ज्ञाने यद्विषयत्वं तन्न स्वरूपलम्बन्धरूपावच्छेदकतावत इति तद्व्युदासः। वन्ह्यभाव- रूपैकदेशेऽपि नातिव्याप्तिः वह्नयभावत्वावच्छिन्नविषयत्वे वह्नय- भावहदत्वोभयावच्छिन्नानिरूपितत्वं वर्तत इति तादृशोभयाव. च्छिन्ननिरूपितविषयत्वाभाववत् यत्केवलं वन्यभावविषयकं ज्ञानं तदीयविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वाभावात् । वञ्च - जातिमान् वह्नयमाववानित्यादिशानवारणाय पकीभूतविषयिताशून्यत्वं स्वतन्त्रं नास्ति पाषाणमयत्ववत्पर्व- तेऽतिव्याप्तिवारणाय अनतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेश इत्याहुः । (टी)त्वापत्तिः । प्रकारतास्थल विशेषणतानिवेशात् मूलावच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगवानित्यादिज्ञानस्य वृक्षः सत्ताप्रतियोगिकसम्बन्धन द्रव्यत्ववानित्यादिज्ञानस्य च नभ्रमत्वानुपपत्तिः । ससर्गसंसर्गताव. च्छेदकादेः प्रकारत्वासत्वेऽपि विशेषणताया विशेष्यतायाश्च सर्व. जनानुभवसिद्धत्वादिति । अतएव प्रतियोगितायां प्रमेयत्वाधवच्छि. नत्वावगाहितया भ्रमत्वं संसर्गप्रकारसाधारणविशेषणविशेष्यभा- वस्थैव भ्रमत्वघरकत्वात् । अन्यथा स्वरूप सम्बन्धेन प्रमेयत्वावच्छि- नप्रतियागित्वस्यालीकतयाऽखण्डसम्बन्धेन प्रमेयस्थाभावर्धाणि अन्वयासम्भवेन भ्रमत्वानुपपत्तिरिति व्याप्तिपञ्चकनन्थे जगदीशेनो- तमिति ध्येयम्॥ अव्या- JAM ·अनुमानगादाथर्याः क्रोडपत्रेषु तदसत् । गोत्वाभावो गोत्वधानित्याकारकभ्रमात्मकज्ञानीयवि. षयितामादाय गोत्वाभावेऽतिव्याप्तिः गोत्वाभावत्वावच्छिन्नविष. यितायां गोत्वाद्यनिरूपितत्वासत्वात् । परेतु इदाधंशे इदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकत्वविशिष्टस्वरूपस- म्बन्धन वयभावघाटतं वयभाववदत्वमेव यद्रूपपदेन बक्तव्यम्। एकत्र द्वयमिति रीत्याज्ञाने च इदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकत्वविशिष्ट- स्वरूपस्य संलगत्वं न स्वीक्रियते किन्तु हृदत्वादिमितावच्छेदक- कज्ञान एवेति विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबोधे च धर्मितावच्छेदकाच- च्छिन्नानुयोगिताकत्वस्य प्रकारसम्बन्धांशे नियतत्वादिति प्राहुः । केचित्तु बाहिधर्मितावच्छेदकतापन्नाभावत्वावच्छिन्नधर्मिता- घच्छेदकतापाहदत्वादिकमेव यद्रूपपदार्थ इति । तदपि न, पर्वतो वह्नयभाववानित्यादिभ्रमविषयपर्वतादावति. व्याप्तिः । यदि च तादृशर्मितावच्छेदकतापानं यद्वन्ह्यभाववदत्वा दिकं तदेव यद्रूपपदेनोच्यते तदा नोक्तदोष इत्यवधेयम् । नव्यास्तु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावृत्तिरूपावच्छिन्नानुयोगि- ताकपर्याप्तिकविषयतानिरूपकतावच्छेदकताश्रयत्वमेव यद्रूपं ताश- रूपवत्वं वा समुदितलक्षणार्थः। प्रतिबन्धकतावृत्तित्वं च स्वावच्छि- भानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वसमाना. धिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छे. दकताकभेदवत्वसम्बन्धेन बाध्यमिति प्राहुः ॥२॥ यद्विषयकत्वेन यादृशविशिष्टविषयकत्वेन तेनानुमितिप्रतिब- वकपक्षविशेष्यकन्नमीवषये साध्याभावादौ सद्धत्वादिनिष्ठे नाति- प्रसङ्ग इति शिरोमणिः । यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्वे. नानुमितिप्रतिबन्धकत्वं तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य दुष्टताव्यवहार- नियामकत्वोपगमे पर्वतविशेषणकवलयभावज्ञानस्य विशेषणतावि. शेषसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासंसर्गावच्छिन्नपर्वतादिनिष्टप्रकारताक- म्वेन विरोधिवातेन सम्बन्धन पर्वतादिमत्तायाः पर्वतमहानसान्य. तरत्वादिरूपसद्धतौ सत्त्वेऽपि प्रकृतधूमादिहेनावसत्वात्तत्र दुष्टत्व व्यवहारापत्तेरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशेष्यकेत्युक्तमिति गादाधरी(१)। (टि०) (१) ननु सामानाधिकरण्येन वह्निसाध्यकस्थले पर्वतत्व- ·4 सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । अथ यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्वेन अनुमितिप्रति. बन्धकस्यम् तत्सम्बन्धेन तद्वत्वस्य दुष्टताव्यवहारनियामकत्वोप- गमे धूमत्ववान्पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमादेवुष्टत्वानुपप. त्तिः(१) स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नधूमत्वाभावप्रकारकत्वेनानुमितिप्र. तिबन्धकतया तेन सम्बन्धेन धृमत्वाभावादेधूमादावसत्त्वात् । न च धूमत्वे पर्वतावृत्तित्वप्रकारकशानस्यापि विरोधितया समवायस- म्बन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वाभावादेः स्वरूपसम्बन्धेन धूमादौ स. स्वान्न तत्र दुष्टत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तावतापि रूपत्ववान्पर्वतो बह्निमान् तद्रूपादित्यादौ दुष्टत्वानुपपत्तेः । यदि च रूपत्वनिष्ठाधेय. तायां पर्वतनिरूपितत्वाभावस्यापि अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक. (टि०)व्यापकवयभावप्रतियोगिकस्वरूपसंबधस्यैव दोषघटकतया त. सन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धेन वृत्तित्वाप्रसिद्ध्या तत्सम्बन्धेन पर्व- तादिमत्तायाः पर्वतमहानसान्यतरत्वादिसद्धेतौ सत्त्वेऽपि इति ग्रन्थः कथं संगच्छत इति चेत्, अत्र कोचिव-तत्पर्वतपक्षकस्थले एव ताह- शस्योक्तत्वादिति । तत्तुच्छम् प्रसिद्धस्थलपरित्यागापत्तेः । धर्मिवि. शेषनियन्त्रितप्रतिबध्यप्रतिबन्धकत्वमत एवोक्तत्वात् तन्मतव्यापक- ताया अनावश्यकत्वादिति प्राहुः । परेतु पर्याप्त्यनिवेशात्केवल. स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नधेियतासंबन्धेन तादृशान्यतरत्वे प्रसिद्धसं. भवादित्याहुः । तदप्यसत् तथासति धूमादावपि संयोगसम्बन्धा- धच्छिन्नत्वं विहाय केवलाधेयतासंबन्धेन पर्वतादिमत्तायाः संभवात पक्षविशेष्यकभ्रमेत्यादिग्रन्थासङ्गतिप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु प्रकारता वच्छेदकसंबन्धे उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकप्रकारप्रतियोगित्वमिव उद्देश्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धे प्रकारव्याप्य उद्देश्यतावच्छेदक. प्रतियोगिकत्वं भासते अवच्छेदावच्छेदकस्थले साध्यव्याप्यवन्ता. नतिरिक्तत्वविशिष्टपक्षतावच्छदकताघटकसंसर्गावच्छिन्नस्य विशे. ध्यतावच्छेदकप्रत्यासत्तित्वे इत्यादिनानुमितिग्रन्थे जगदोशेनो- तत्वात् । तथा च केवलस्वरूपस्यैव भानानासङ्गतिरिति ध्येयम् ॥ (टि०) (१) इदन्तु कालिकसम्बन्धेन साध्यहेतुकाभिप्रायेण अन्यथा प्रतिबन्धकभ्रमविषयवहथभावमादाय दुष्टत्वव्यवहारस्य नानुपपत्तिरिति ध्येयम् ॥ १ ग ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु . प्रकारत्वात् तमादाय दुष्टत्वोपपत्तिः, तदापि निरूपकत्वसम्बन्धन पर्वतनिरूपिताधेयत्वनिरूपिताधेयत्ववान् पर्वतो वह्निमान् वाच्यत्व वान्वा पर्वतनिरूपिताधेयत्वादित्यादौ दुष्टत्वानुपपत्तिः तत्र निरू- पकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकताहशपक्षतावच्छेदकामावस्य तादृशपक्षतावच्छेदकनिष्ठनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वा. भावस्य ताहशपक्षतावच्छेदकनिष्ठाधेयतायां पर्वतनिरूापतत्वा- भावस्य च प्रकृतहेनावसत्त्वादिति । न च तत्रापि पक्षनिष्ठा- धिकरणतायां तादृशपक्षनावच्छेदकनिरूपितत्वाभावस्थापि प्रतिब. न्धकतावच्छेदकप्रकारत्वात् तद्वत्वस्य च हेतौ सत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम्, तावतापि पर्वततादृशाधेयत्वान्यतरत्वस्य पक्षतावच्छद. कप्रकृतहतो ताशान्यतरनिरूपितत्वाभावादेरसत्वाद्दुष्टत्वानुप. पत्तिरेवेति चेत् । रूपत्वाभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिरित्याकारकज्ञान. प्रकारतापनपर्वतवृत्तित्वादिकमादाय तद्रूपस्य दुष्टतासम्भवा. त् । एवं तादृशाधेयत्वाभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिरित्यादिज्ञानप्र. कारतापनपर्वतवृत्तित्वादिकमादाय तत्रापि दुष्टतासम्भवा- दिति । नचैवं वन्ह्यभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिरित्यादिपक्षविशेषणकज्ञा. नप्रकारतापनपर्वतवृत्तित्वादिकमादाय वह्निमान् धूमादित्यादिप्र. सिद्धधूमादिहेतावपि तद्ग्रन्थस्यासङ्गतिरिति वाच्य- म् । तावतापि बाधभ्रमस्थले पक्षविशेष्यकभ्रममादाय प्रसिद्धधूमादौ दुष्टत्वापत्तिः सम्भवतीति अणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर इति न्यायेन तद्न्योक्तिः सम्भवतीति ध्येयम् । केचित्तु दुष्टतास्थले तादृशपक्षतावच्छेदकविशिष्टे पक्षनि- ठभेदप्रतियोगित्वबुद्धरपि पक्षतावच्छेदकविशिष्टग्रहविरोधितया ताशप्रतियोगित्ववत्तामादाय दुष्टत्वसम्भवानानुपपत्तिरित्याहुः । तञ्चिन्त्यम् ॥३॥ जातिमान्वयभावधानित्यादिज्ञानमादाय धयभाववडूदादा वसम्भववारणाय यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रति- योगतावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयिता- शुन्यत्वं यादृशविशिष्टविषयकनिश्चये निवेशितं भट्टाचार्यण । अथ इदत्वलामानाधिकरण्येन वह्निसाध्यतास्थले हृदत्वा. घच्छेदेन ययभावादेरेव दोषतया जातिमान् वयभाववानि- -- दुष्टत्वप्रसको ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । त्यादिज्ञाने ह्रदत्वव्यापकवयभावप्रतियोगिफस्वरूपसम्बन्धघटि- तवह्नयभाववध्रदत्वावशिष्टविषयिताया असत्वेन ता लक्षणगमः नात्कथमसम्भव इति । न च जातिमान्वह्नयभाववानितिज्ञान एवं यत्र ह्रदत्वव्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकः स्वरूपसम्बन्धो भासते तज्ज्ञानमादाय तत्रापि लक्षणगमनासम्भव इति वाच्यम् । भट्टा. चार्येण एकदेशव्यापकतानभ्युपगमेन जातिधर्मितावच्छेदकक. शाने शुद्धहदत्वव्यापकत्वस्य संसर्गतया भानासम्भवादिति चेन्न उक्तस्थलेपि प्रकारीभूनवह्नयभावत्वांशे प्रमेयत्वाद्यवगाहि-हृदो व. ह्निप्रमेयत्वविशिष्टवत्वानित्यादिज्ञानमादाय तत्रापि लक्षणगमना. सम्मवादिति ध्येयम्(१)। यादृशविशिष्टविषयकज्ञाने अव्यापकीभूतविषयता. शून्यत्वनिवेशेऽप्यभावत्वेन हदत्वावगाहि-अभाववान्वयमाववानि- त्यादिज्ञानवारणमशक्यम् । अभावत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्य घयभाववज्रदत्वविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितानवच्छेदकत्वात् यद्रूपपदेनाभावत्वस्य धर्तुमशक्यत्वात् । व. हयभाववदभाववत्त्वस्य धर्तुं शक्यत्वेऽपि तद्रूपावच्छिन्नविषयिता. शून्यत्वस्याभावत्वेन हदत्वावगाहि-निरुक्तभ्रमे सत्त्वादिति । न च यद्रूपावच्छिन्नविषयितानिरूपितयदूपावच्छिन्नविषयितात्वं तादृश- विशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रू- पावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपाधच्छिन्नविषयताशून्यत्वं निवेश (टि०)(१) नव्यास्तु परामर्श यद्धर्मव्यापकत्वं हेतुसंसर्गाशे भासते तद्धर्मव्यापकसम्बन्धेनानुमितिः फलम् । तथा च जातिमान् वह्नय. भाववानिति निश्चयमादाय लक्षणगमनासंभव इति प्राहुः। वस्तुतस्तु हदत्वादिव्यापकवह्नधभावादिप्रतियोगिकस्वरूपादिसंसर्गाशे प्रम- यत्वावगाहि-ताशसंसर्गतावच्छेदकांशे प्रमेयत्वावगाहि वा वय. भाववान्हद इत्यादिज्ञानमादायासंभवो बोध्यः । एवञ्च वह्नीयप्रसेय. त्वविशिष्टवद्वान् इद इति ज्ञाने प्रमेयत्वविशिष्टवह्नयभावत्वादिरूप- धर्मेणैव व्यापकत्वं भासते न तु केवलवनयभावत्वादिना भट्टाचा- येणाने एतद्न्थे एव तथा वक्ष्यमाणत्वादियुक्तावपि नासंगतिरि. ति ध्येयम् । 4 ·अनुमानगादार्याः क्रोडपन्नेषु ४ क HIN नीयम् तथा चाभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवनयभाववद्मद बच्छिन्नविषयतात्वं ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकमेवेति तादृश विषयताशून्यत्वं नोक्तज्ञानस्यति वाच्यम् । अभावत्वावच्छिन्नविषय. तानिरूपितवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयताया वह्नयभाववध्रः दविषयकज्ञानपि सत्त्वेन तादृशविशिष्टविषयकत्वाव्यापकत्वाभावेन यद्रपपदेनाभावत्वादेर्धर्तुमशक्यत्वात् । यदि च यद्यावच्छिन्नविष यतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वं ता- शविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं त. दूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्न विषयिताशून्यत्वस्य निवेशान्न दोषः यतो वह्नयभाववद्ध्दत्वा. वच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितत्वं न वह्नयभाववान् हद इत्यादिज्ञानीयाभावत्वावच्छिन्नविषयतायां किन्तु अभाववान् वह्नय. भाववानित्यादिशानीयाभावत्वावच्छिन्नविषयतायामेवेति तज्ज्ञान- घ्युदास इत्युच्यते तदा तारशरीत्या गोत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयता. स्वावाच्छन्ननिरूपकतानिरूपितगोत्वत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्य गो- स्वाभावत्वविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे. दकतया तादृशविषयताशुन्यत्वस्य गोस्वाभावो गोत्ववानिति ज्ञानेऽसत्त्वेन तादृशभ्रममादाय गोत्वाभावादावतिव्याप्तिविरहेण वक्ष्यमाणसामान्यपदव्यावृत्त्यसकतेः। एतेन भ्रमसामान्यभिन्नत्वं नि- वेश्य अभाववान्वह्नयमाववानिति ज्ञानवारणमित्यपि परास्तम् । एत- लक्षणस्य यथार्थत्वाघटितत्वेन एतत्कल्पे तस्यानुपादेयत्वाच्च । न च यादृशाविषयतात्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वलमानाधिकरणा. भावप्रतियोगितावच्छेदकं तादृशाविषयतात्वावच्छिन्नविषयताशून्य- त्वविशेषणन्देयम्, तथाच वह्नित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिता. भाषत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिरू- पितविशेष्यतात्वरूपनाशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणामाव- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नाभावासत्त्वेन उक्तज्ञानव्यु- दास इति वाच्यम् । एवमपि सामान्यपदव्यावृत्त्यसङ्गतेः गोत्ववि. षयतानिरूपिताभावविषयतानिरूपितगोत्वाविषयतात्वस्य तादृशा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । वह्नयभाववान् इद इत्यादिज्ञान- निरूप्यनिरूपकभावापन्न हदत्वादिनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिक- ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । पितविशेष्यतात्वरूपस्य जातित्वेन रूपेण हुदत्वावगाहिज्ञाननिष्ठ- तादृशभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नाभावासत्वेनास. म्भवापत्तेश्च। मैवम् । स्वाभाववनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वनिष्ठप्रकारताकत्व- स्वाश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वनिष्ठप्रकारताकत्वोमयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टान्यत्वेन स्वाश्रयाभावववृत्तित्व-स्वनिरूपितत्वोभयल. म्बन्धेन अवच्छेदकताविशिष्टविषयताशालिज्ञानान्यत्वेन वा यादृश. विशिष्टविषयकानेश्वयस्य विशेषणीयतया अभाववान्वयभाववानि- त्यादिज्ञानवारणसम्भवादिति । केचित्तु यथाश्रुताव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वस्य निवेशे जा. तिमान् वह्नयभावधानित्यादि-ज्ञानव्यावर्तनेऽप्यभाववान्वयभाव- बानित्यादिज्ञानवारणासम्भवः । एवं जातिमान वह्निमानित्यादौ वह्नयभाववजातिमतदादिरूपबाधेऽव्याप्तिश्चालनीयन्यायेन सर्वा. सामेव वधभाववजातिमद्विषयितानां तादृशबाधविषयित्वाव्या. पकत्वेन तादृशविषयिताशून्यत्वस्योक्तबाधविषयकज्ञानेऽसत्त्वात् अतो यद्रूपावच्छिन्ननिरूपितयत्किञ्चिद्विषयिताविशिष्टनिश्चयत्वः व्यापकं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वं तद्रूपवत्वं लक्षणं वाच्य. म् । वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपर्या- तावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकविषयताशून्यत्वसम्बन्धेन । यत्किञ्चिद्विषयतायां यद्रूपावच्छिन्ननिरूपितत्वं च यद्रूपपर्याप्तावच्छेदकताकत्वमेव तेन वह्नयभाववान् हद इत्यादिज्ञानीयवहयभाववत्हदयावच्छिन्न- विषयिताया अपि हदत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वेन यत्किञ्चित्पदेन तादृशाविषयित्वमादाय शुद्धहदे नातिव्याप्तिः । जातिमान् वह्नयभा. ववानित्यादिज्ञानविषयित्वं च वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्ननिरूपि- तयत्किञ्चिद्विषयतानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकवि. षयताशालिवह्नयभाववान् हद-इत्यादिज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकमेवेति तच्छून्यत्वं जातिमान्वयभाववानि- त्यादि ज्ञाने किन्तु वयभाववान् हृद इत्यादिनिश्चय एवेति ताह- शनिश्चयव्यापकत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायामक्षतमेवेति य. त्किञ्चित्पदेन हदो वन्यभाववानित्यादिज्ञानीयविषयतामादाय ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु बाधादौ लक्षणसमन्वयः। एवं जातिमान्वह्निमानित्यादावपि वह्नय- भाववजातिमदादो नाब्याप्तिः । जातित्वेन यत्किञ्चिजात्यवगाहि- धन्यभाववजातिमादित्यादिज्ञानीयविषयताया एव यत्किञ्चिद्विषय. पदेनोपादेयतया तादृशविषयिताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वस्य प्र. तिबन्धकतायामक्षतत्वात् । अथवा यत्किञ्चिद्विषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयिता तादृशा- नुमितिप्रतिबन्धकनानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्त्वं दोषत्वम् । यत्किञ्चि. द्विषयितावैशिष्ट्यं च स्वतादात्म्य-स्वनिरूपकतावच्छेदकताप-- प्त्यवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताक. मुख्यविशेष्यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशू. न्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धेनातथाच यत्किञ्चित्पदेन हदो वह्नयभाववान् इत्यादिज्ञानीयवन्यभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतामादाय बाधादौ लक्षणसमन्वयः । एवं जातिमान् वह्निमान् इत्यत्रापि जातित्वेन य. त्किञ्चिजात्यवगाहि-जातिमान् वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानीयविषय. तामादाय वह्नयभाववजातिमदादौ लक्षणसमन्वयः। इदो वन्ह्यभाव- वानित्यादिज्ञानीयवन्ह्यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वनिरू- पकतावच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वसमा- नाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वसम्ब- न्धेन वन्यभावाद्येकदेशविषयतायामेव सत्त्वात् । तादृशविषयिता- विशिष्टवन्ह्यभावाघेकदेशविषयताव्यापकत्वस्य च प्रतिबन्धकताया. मक्षतत्वात् ! यत्किञ्चिद्विषयतापदेन हदो वह्नयभाववानित्यादिज्ञा. नीयवह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयतामादायैकदेशेऽतिव्याप्तिरतः स्वतादात्म्यनिवेशः । केवलस्वतादात्म्यनिवेशेऽपि इदो वह्नय- भाववानिति ज्ञानीयैकदेशविषयतामादाय तत्रैवाव्याप्तिरत उभ- यसम्बन्धनिवेशः। तथा च हृदो वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानीयैकदेश- विषयतायां स्वतादात्म्यसत्वेपि स्वनिरूपकतावच्छेदकीभूतं यद्व. न्यभावत्वादिकं तत्पर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकं यत्केवलव- न्यभाव इति ज्ञानीयविषयत्वम् तत्समानाधिकरणभेदप्रतियो- गितावच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । न च दोषाविषयकवन्यभाव इतिज्ञानीययत्किञ्चिद्विषयतायास्तादृशो- भयसम्बन्धेन विषयिताविशिष्टत्वादतिव्याप्तितावस्थ्यम् इति ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम्। पाच्यम्, प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायां ताशावशिष्टविषयिता- व्यापकत्वाभावादिति । इदो वन्यभाववानिति-ज्ञानीयमुख्यविशे. ध्यताया अपि वन्ह्यभाववद्धवान् देश इति ज्ञानयिस्वनिरूपकता. वच्छेदकवन्ह्यभाववद्मदत्वावच्छिन्ननिरूपकताकप्रकारतात्मकविष- यित्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया तादृशभेदप्रतियो- गितावच्छेदकविषयताशून्यज्ञानयित्वाभावेन निरूक्तोभयसम्बन्धन यत्किञ्चिद्विषयिताविशिष्टविषयित्वाप्रसिद्ध्याऽसम्भवः अत उभय. सम्बन्धघटकमुख्यविशेष्यतानिवेशः मुख्यविशेष्यतानिवेशेऽपि इदो वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानीयवन्ह्यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयतायां इदत्वावच्छिन्नत्वस्यापि सस्वेन यत्किञ्चित्पदन तादृशविषयतामा. दाय ह्रदत्वावच्छिन्नैकदेशेऽव्याप्तिरतो यद्रूपावच्छिन्नविषयितापदेन यद्रूपपर्यातावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयिता वाच्या। दो वन्हा. भाववानित्यादिज्ञानायविष यतायाः स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्ननिरूपकताकवियिताशालिजातिमान्वन्मभाववानित्यादिशा- नवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनासम्भवः स्यात् अतः सम्बन्ध- घटकमुख्यविशेष्यतायाम् स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छे- दकताकनिरूपकताकत्वनिवेशः । एकत्र द्वयमिति रीत्या वन्ह्य. भाववज्रदविषयकज्ञानीयविषयितायां वन्ह्यभाववभ्रदत्वाव- চিন্তা प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयता तन्निरूप. कतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकता. कत्वाभावान्न तमादाय दोषः । न च विषयभेदेन विषयता- भेदाइन्ह्यभाववध्रदादावव्याप्तिः हृदो वन्यभाववानित्यादियात्कि- श्चिद्ध्दविषयकज्ञानीयविषयतायाः स्वनिरूपकतावच्छेदकीभूत- धर्मावन्छिन्ननिरूपकताकहदान्तरविषयताकतादृशज्ञानीयविषयत्व- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तच्छ्न्यज्ञानीय त्वस्य स्वस्मिन्नसत्त्वादिति वाच्यम् स्वतादात्म्य स्ववि शिष्टमुख्यविशेष्यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषय. ताशून्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धन यद्रूपपर्याप्तावच्छेदकताकविष- यतायां यत्किञ्चिद्विषयतावैशिष्ट्यनिवेश इति । सम्बन्धघटक- विषयतावैशिष्ट्यं च स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकता. कनिरूपकताकत्व-स्वनिरूपकनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन ग्राह्यम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु तथा च यत्किञ्चिद्धदविषयकज्ञानीया या विषयता तन्निरूपकनि- रूपितत्वस्य हृदान्तरविषयकज्ञानीयविषयतायामसत्त्वान्नैष दोष इत्याहुः। तञ्चिन्त्यमा स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताकल्पे वक्ष्यमाणसामान्य. पदव्यावृत्त्य सङ्गतेः । निश्चयत्वांशनिवेशवैयापत्तश्चेतिध्येयम्(१) । वस्तुतस्तु अथैवं जातिमान्वन्धभाववानित्यादिग्रन्थ एवापात. ताविषयतासम्बन्धेन यादृशविशिष्टव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं ता. दृशत्वामित्यस्यैव सम्यक्त्वात् । यत्र स्वरूपतोऽस्वरूपतो वा याह. হানিহায়াখাঃবাঃহাৰাম ৰখানাৰ অনুছু ताशविशिष्टनिरूपितविषयिताया एव तादृशविशिष्टस्य संसर्गता स्वीक्रियते न तु अन्यविधाया इति जातिमद्वन्यभाववद्धदरूपवि. त्या (१) नव्यास्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालियत्किञ्चिज्ज्ञाननिष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतविषयतानिरूपकतावच्छेदकधर्माव. च्छिन्नविषयताशुन्ययदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वं प्रतिबन्धकतायां निवेश्यम् तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालि- ज्ञानत्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञान- निष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितेत्यादिरी. तव्यक्तिनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकोभूनविषयितानिक- पकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयता- शालिनिश्चयत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्तीत्यभावं संगृह्य निवेशे तात्पर्यम् इदो वयभाववानितिज्ञाननिष्ठ भेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतं यजातित्वावच्छिन्नविषयित्वं च्छून्यत्वं हृदो वह्नयभाववानित्याकारकज्ञाने सत्त्वाल्लक्षणसम. न्बयः। इत्थञ्च सामान्यपदानुपादाने वन्यभावेऽतिव्याप्तिः स्वा- वच्छिन्नविषयिताशालियत्किञ्चिज्ज्ञानपदेन वन्ह्यभाववान् इति ज्ञानमादाय तनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयितानिरूप- कतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिताशून्यं वन्ह्यभाववान् हृद इति ज्ञानं तहत्तिवन्ह्यभावत्वावच्छिन्नविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपाव- च्छेदकत्वात् तन्निवेशे तु केवलवन्यभाववानिति-ज्ञानस्यापि ताह- शत्वात्तवृत्तिवन्ह्यभावविषयिताव्यापकत्वाभावान्न दोष इति प्राहुः ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् २०७ शिष्टभ्य विषयितायाः स्वरूपतो हदत्वटिनविशिष्टस्य संसर्गता. विरहेण जातिमान्वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानमादायासम्भवाभावात् । परन्तु याद्दशत्वमननुगामति । एतेन अभावत्वेन हृदत्वावगाहिज्ञान- वारणाय यथार्थपदसार्थक्यसम्भवन दीधितिकृतां यथार्थपदाघटि. तद्वितीयलक्षणावतारस्य विरोध इति परास्तम् । अत एवानुमि- तिग्रन्थे परामर्शग्रन्थे च भट्टाचार्यण विशिष्टव्याप्तिप्रसिद्धिस्थले खण्डशो वियितामादाय विषयितासम्बन्धेन व्याप्तिविशिष्टस्यैत्र ज्ञाने निवेशः कृत इति । परे तु अव्याएकीभूतविषयताशून्यत्वमिव यद्यपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य तादृशविशिष्टघटकता तत्तद्रूपावच्छिन्नतत्तनिष्ठविष- यताभिन्न किञ्चिदवच्छिन्नविषयताशून्यत्वरूपनागुक्तविशेषणमप्यस्ति तथा च अभावत्वेन ह्रदत्वस्य न विशिष्टघटकता इति अभावत्वाव. च्छिन्नहदादिविषयता तादृशविषयताभिन्नैवेति तच्छून्यत्वं नाभा- घवान्वन्द्वभाववानित्यादिज्ञानस्योति तादृशज्ञानमादाय न दोषः। एवं चाभावपक्षकसंयोगेन वह्निसाध्यकस्थले अभावो वह्निमान वे. तिसंशयमादाय वन्यभाववदभावरूपबाधेऽपातिधारणाय निश्चय- त्वनिवेशः गोत्वाभावो गोत्वाभावान् इत्यत्र गोत्वाभावो गोत्ववा. नितिभ्रममादाय गोत्वाभावेऽतिव्याप्तिवारणाय वक्ष्यमाणसामान्यप- दसार्थक्यमिति वदन्ति ॥४॥ अथ यद्पावच्छिन्नविषायतात्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वसमानाधि. करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकीमत्यत्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वाव- च्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकाविषयित्व(१)समानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकमित्युक्तावेव सामञ्जस्ये विशिष्टान्तराघटितत्व. विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशो व्यर्थ इति । तथाहि मेयत्वविशिष्टव्य. मिचारत्वावच्छिन्नविषयतायामपि मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वाव- च्छिन्नप्रतिबन्धतावच्छेदकीभूतशुद्धव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वा- व्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारज्ञानेऽसत्या. (१) भ्रमज्ञाने प्रतिबन्धकतालवादसम्भववारणायावच्छेदकवि. षयतापर्यन्तानुधावनमत्र बोध्यम् ।

·अनुमानगादार्याः क्रोडपन्नेषु त् । एवं वन्ह्यभाववजलवद्वत्तिजलवद्महत्वावच्छिन्नविषयताया अपि तादृशजलवद्ध्दत्वावाच्छन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता. वच्छेदकीभूनवह्नयभाववजलवकालीनजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविष. यित्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य च तादृशजलवतहदविषयकशा. नेऽसत्त्वात् । न च व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिः तादृशबाध. विषयकत्वस्य तादृशबाधविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छे. दकव्यभिचारविषयकत्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य तादृशबाध. विषयकशानेऽसत्त्वात् । स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धक तासामान्यावच्छेदकविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकेत्युक्तौ च बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिः तादृशव्यभि- चारविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य केवलबाधविष- यितायां केवलव्यभिचारविषयितायां चासत्त्वादिति वाच्यम् स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविष. यित्वसमानाधिकरणाभाव इत्यस्य विवक्षितत्वात् । यत्किञ्चित्प्र. तिबन्धकतापदेन बाधप्रतिबन्धकतामादायैव व्यभिचारघटितबा. धादौ लक्षणसमन्वयादिति । अत्र केचित् उक्तरीत्या अव्यापकीभूनविषयताशून्यत्वनिवेशे प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षस्य सत्प्र. तिपक्षत्वे तत्रातिव्याप्त्यापत्तस्तादृशसत्प्रतिपक्षविषयतायाः स्वा- पच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतप्रतिहेतुव्याप- कलाध्याभावकालीनहेतुमत्पक्षविषयित्वाव्यापकत्वात् च स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयस्वाव- च्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतस्वा. वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयविषयित्वाव्या. पकीभूतविषयताशून्यज्ञानीयत्वमेवावश्यं वाच्यम् तथाच नोक्तस. प्रतिपक्षादावव्याप्तिः कालीनत्वघटितविशिष्टविषयितायाः स्त्राव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वाभावात्, परन्तु वह्नयभाववजलवदृत्तिजलवद्धदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्ट- याघटितत्वीनवेशोऽस्तु विशिष्टान्तराघाटितत्वनिवेशो व्यर्थ एवेति वाच्यम् । यतः स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीय- स्वावच्छिन्नीवयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकं स्वावच्छिन्नवि ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । নামা पयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयवद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतत्वनिवेशायोगः । किन्तु स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतवियिताशून्यज्ञानीयस्वावच्छिन्नविष. यित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकं यद्पावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीययदूपा पावच्छिन्नविषयित्वं सद्रूपावच्छि. नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वमेव निवेशनीयम् अन्यथा इदो वह्निमानित्यत्र जातिमद्वम् भाववज्रदेऽतिव्याप्त्यापतेः व. यभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयिताया जातिमद्वन्ह्यभाववद्- इदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यजातिमान् वन्ह. भाववानिति ज्ञानेऽपि सत्त्वेन जातिमद्वन्ह्यभाववद्महत्वावच्छि- नविषत्रित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावात्, तिबन्धकतावच्छेदकवन्यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापक. विषयिताशून्यत्वस्य च ताशहदविषयकशाने सत्त्वात व प्रागुक्तसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिर्दुवोरैवेति प्राहुः(१) ॥ ५ ॥ टि० (१)एवं सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादी गगनामाववत्सर्वरू- पबाधेऽव्याप्तिश्च बाधविषयतायास्ताहशप्रतिबन्धकतावच्छेदकभूित- गगनाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीय- त्वाभावात् । अथ यदपावच्छिन्नविपयितायां यदपावच्छिन्नविषयि- त्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वमिव स्वावच्छिन्नविषयित्वा. व्यापकीभूतविषयिताशुन्यत्वमपि देयम् तावतैव नोक्तस्थलेऽन्याप्तिः। न च लाघवानवकाश इति वाच्यम् भवम्मतेऽनुमितित्वव्यापक- प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः द्विधा निविष्टतया गौरवम् । मम मते तु ताशयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतायाः सवन्निवेशेनातीव ला. घवादिति चेन्न प्रतिबन्धकताया ज्ञानभेदेन भिन्नत्वे मम मतेऽपि स. कृत्रिवेशसम्भवादिति । तथाच विशिष्टान्तरं स्वावच्छिन्नविष. यिताव्यापकतावच्छेदकतादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपि. सप्रतिबन्धकतात्ववृत्ति यदूपं तवच्छिन्नाविषयकेत्यादिनिवे- शः । वृत्तित्वञ्चावच्छिन्नविषयिताव्यापकतावच्छेदकत्वसम्बन्धे- न । भवन्मतेप्येताहशनिवेशस्यावश्यकनया गौरवापत्तेः यकि- चिन्प्रतिबन्धकताघटितविशिष्टान्तराटिलत्वकल्प मन्मते लावा.

·अनुमानगादार्याः क्रोडपत्रेषु अथ यद्रूपावच्छिविषयितासामान्यमनीमीतप्रीतबन्धकतानि- रूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावदित्यत्र सामान्यपदं व्यर्थम् । हदो वन्यभाववानित्यादिज्ञानीयहदत्वावच्छिन्नैकदेशविषायतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य ह्रदत्वादिविशिष्टविष. यकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्वन्ह्यभाव- स्वावच्छिन्नविषयतात्वं तपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वाभावादव वारणसम्मत्वात् शुद्धहृद-इत्यादिज्ञानीयविषयितायाश्च स्वरूपल- स्वधरूपावच्छेदकत्वविरहात् । न चात्र कल्पे तादृशविशिष्टविषयि- त्वाव्यापकीभूतविषयिनाशून्यत्वं न निवेशनीयम् वन्ह्यभाववजाति- मत्वावच्छिन्नविषयिताया अपिजातिमान् वह्नयभाववानित्यादिज्ञानका. लीनस्य जातिमान् हृद-इत्यादिज्ञानस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्ना या हृद. धर्मिकवन्धनुमितिप्रतिबन्धकतातनिरूपितस्वरूपलम्बधरूपावच्छेद कत्वादिति वाच्यम् । हृदत्वसामानाधिकरण्येन वह्नयभावादावव्याप्ति वारणाय तादृशाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात। तत्र जातिसामानाधिकरण्येन वह्नयभावविषयतायाः स्वरूपसम्ब. धरूपावच्छेदकत्वविरहात् । न च संयोगः संयोगाभाववानित्यादौ संयोगः संयोगवानित्याकारकभ्रमात्मकज्ञानविषये संयोगेऽतिव्याप्तिः तत्र संयोगत्वावच्छिन्नविषयतात्वस्थ संयोगत्वविशिष्टविषयता- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावासादृशाव्यापकी. भृतविषयिताशून्यत्वस्य चोक्तभ्रमात्मकशाने सत्त्वादिति वाच्यम् । संयोगावच्छिन्नविषयितायास्तादृशविशिष्टविषयकत्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य संयोगः संयोगवानिति भ्रमात्मकशानेऽसत्त्या- दिति चेन्न गोत्वाभावो गोत्वाभाववानित्यादी गोस्वाभावी गोत्ववानित्याकारकम्रमात्मकबाधज्ञानविषये गोत्वाभावादावति- व्याप्तिवारणाय सामान्यपदसार्थक्यातू । तत्र गोत्वाभावत्व- विशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य गोत्वत्वावच्छिन्नविषायत्वादावसत्वात । न च यत्संसगांवच्छि- टि.वस्तुतस्तु याशस्थले व्यभिचारविषयकज्ञाननियतं मेय. स्वविशिष्टव्यभिचारविषयकज्ञानं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽति- ध्यातिरिति ध्येयम्।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । A श्रयदपावच्छिन्नविषयतात्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिक रणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्संसर्गावच्छिन्नलदपावच्छिन्नविष. यताशुन्यत्वस्य ज्ञानविशेषणत्वेनवोकातिव्याप्तिवारणसम्भवः। गो. स्वाभावत्वविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे- दकं यत्समवायसम्बन्धावच्छिन्नगोवत्वावच्छिन्नविषयितात्वं त. दवच्छिन्नाभावस्य गोत्वाभावो गोत्ववानिति ज्ञानेऽसत्त्वादिति वा. व्यम् । तथासत्यपि गोत्ववत्समानकालीनगोत्वाभावपक्षकस्यले ताशगोत्वाभावेऽनिव्याप्ते?रित्वात् तत्र समवायलम्बन्धाव- च्छिन्नगोत्वत्वावच्छिन्नविषयितास्वस्थापि तादृशविशिष्टविषयित्वा. व्यापकत्वाभावात् | जातिमजात्यवच्छिन्नविषयितायाः सर्मानवच्छिन्नतया संलगनिवेशे इहो जात्यभाववानित्यत्र जतिमा न जातिमान् इत्यादिज्ञानवारणासम्भवाच्च । न च यद्पावच्छिन्ना- सर्गिकविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषषित्वं तादृशविशिष्टविष- यत्वाव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नसांसर्गिकाविषयवानिरूपितद्रूपावच्छि. नविषयताशून्यत्वनिवेशे नोकदोषः समवायत्वावच्छिन्नसांसर्गि- कविषयतानिरूपितगोत्ववलमानकालीनगोत्वाभावत्वावच्छिन्नवि. षयतायास्ताशविशिष्टविषयित्वाव्यापकतया तच्छून्यत्वस्व गो- स्ववत्तमानकालीनगोस्वाभावो गोत्ववानिति बाधनमेऽसत्त्वादि. ति वाच्यम् तावताऽपि मगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावो गगनत्वाभावधानित्यत्र गगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावो गगनत्ववा- निति बाघभ्रममादाय गगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावेऽतिव्याप्तिः । तत्र स्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितगगनत्ववत्काली. नगगनत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयताया विशिष्टविषयित्वाव्याप- कत्वाभावात् । न च यद्पावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपित- यद्पावच्छिन्नविषयतात्वं तादृशावेशिष्टविषयकत्वसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्ननि- रूपिततपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं निवेशनीयम् , तथाचोक्तस्थ. ले बाधविषयकभ्रमे गगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावत्वावच्छिन्न- विषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितगगनत्वत्वावच्छिन्नविषयतात्वरूपताह- शविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकयद पावच्छिन्नाभावासत्वेनोक्तस्थले नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमापि ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपेन्त्रषु यत्र संयोगवत्संयोगवत्संयोगाभावस्य साध्यता संयोगवत्संयोगस्य पक्षता(१)तत्रसंयोगवत्संयोगः संयोगवतसंयोगवत्संयोगवानित्या. दिबाधभ्रमविषयीभूतसंयोगवत्संयोगवत्संयोगवत्संयोगरूपवाधैकदे- शेऽतिव्याप्तिः । अत्र साध्यघटकीभूतप्रथमसंयोगस्य वैशिष्ट्यं संयो. गसम्बन्धेन,द्वितीयस्य कालिकसम्बन्धेन, पक्षघटकलंयोगवैशिष्ट्य मपि कालिकसम्बन्धेन, साध्यघटकप्रतियोगित्वं च कालिकसम्व- न्धावच्छिन्नं पाह्यम् । न च यद्रूपावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरू पितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविष- यतात्वम् विशिष्टविषयित्वाव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नसांसर्गिकविषयः तानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयतास्वाच्छिन्ननिरूपित्ततपावच्छि. नविषयताशून्यत्वनिवेशे नोक्तातिव्याप्तिरुक्तस्थलीयबाधनसे ता. शशाव्यापकीभूतसंयोगत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितसंयो गत्वावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्नानकापतसंयोगत्वावाच्छन्नावषय. ताशून्यत्वविरहादिति वाच्यम् । गगनाभाववत्संयोगपक्षक-उक्तला- ध्यकस्थले बाघभ्रममादाय संयोगवत्संयोगवद्गगनाभाववत्संयोगव- संयोगेऽतिव्याप्तिःअत्र साध्यताघटकप्रथमसंयोगवशिष्ट स्वरूपल- म्वन्धेन द्वितीयवैशिष्टयं कालिकेन । तथा च स्वरूपत्वावच्छिन्नसा- सर्गिकविषयतानिरूपितसयोगत्वावीच्छन्नीवषयतात्वावीच्छन्ननिरूपि. तसंयोगत्वावच्छिन्नविषयित्वमपिनविशिष्टविषयित्वाव्यापकमिति। तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावस्य तत्तदाहार्यभिन्नत्वस्य च तत्तव्यक्ति- त्वेन निवेशे गौरवमतोऽनुगतरूपेण निवेशः कार्यः । अनुगमस्तु-स्वा. भाववत्व-स्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतावस्वोभयस- म्बन्धन अभावविशिष्टान्यत्वम् । एवञ्च स्वातन्त्र्येण निश्चयत्व- स्यापि लक्षणेऽनिवेशात् न संशयान्यत्वदलवैवर्थ्यम् । एतेन वन्ह्य- भाववजलवकृत्तिजलवध्रदविषयकनिश्चयधर्मिकाप्रामाण्यज्ञानामा. वादेलेक्षणेऽनिवेशेनैव तत्रातिव्याप्तिवारणसम्भवे विशिष्टद्वयाघटित. स्वनिवेशो व्यर्थ इति परास्तम् । सम्बन्धव्यावृत्तिस्तु स्वयमूह्या ॥६॥ टि०(१) संयोगसम्बधावच्छिन्नाचच्छदकतानिरूपितसंयोगावच्छि- श्रावच्छेदकतात्मकविषयतायाः संयोगावच्छिन्नविषयतानिरूपितसं. योगवत्संयोगत्वावच्छिन्नप्रकारतात्मविषयताश्चाव्यापकत्ववारणा- य पक्षांशे संयागद्वय प्रवेशः।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्च. यत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाघटि- तत्वमित्यत्र तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वनिवेशे लदो वह्निमान धूमादित्यादौ एकत्र द्वयमिति रीत्या बहिव्यापकीभूनाभावप्रति- योगित्वहरवृत्तित्वाभयवजले. १)तिव्याप्तिः । तत्र तादृशोभया- वच्छिन्नजलवावच्छिन्नविषयताया ऐक्येन तादृशविशिष्टद्वयविषय. ताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य हवृत्तिवहिव्यापकीभूता. भावप्रतियोगित्ववजलत्वे सत्त्वात् । एवं तादृशविशिष्टविषयता. शून्यत्वे सति तादृशविशिष्टविषयताशून्यत्वनिवेशेऽसाधारणेऽतिव्या- तिः असाधारणस्यापि निरुक्तविशिष्टद्वयान्तर्गतत्वात् । अतस्ताह. शविशिष्टविषयिताशून्यत्वमपहाय तादृशविशिष्टविषयताविशिष्टताद- शविशिष्टविषयिताशून्यत्वमेव भट्टाचार्यण निवेशितम् । अथ हृदो गगनाभाववहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववत्काली- नवह्निमान् जलादित्यादौ गगनाभाववद्वह्निब्यापकीभूताभावप्रति. योगित्ववत्कालीनवह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववज्जलरूपसा- धारणेऽव्याप्तिः ताशासाधारणस्य गगनभाववद्वहिव्यापकीभूता. भावप्रतियोगित्ववत्कालीनवह्निमान् इदस्तादृशवहिव्याप्यजलवांश्च जलं च गगनवादित्याद्यनुमितिविरोधितया निरुक्तविशिष्टद्वयघटि- तत्वात् । अतः विशिष्टद्वयाघटितत्वशरीरे प्रतिबन्धकतायामनुमिति- स्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितत्वनिवेशः(२) । न च व्यापकत्वनिवे. शापेक्षया लाघवात् पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशष्यत्वावच्छिन्न. प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानिवेशेनैव तदोषवारणसम्भवा- टि(१) व्याप्तिविशिष्टहतो पक्षवृत्तित्वावगाहिज्ञानस्य व्याप्तिवि- शिष्टहेतुमत्पक्षावगाहिशानस्य च अनुमितिकारणतया एकत्र द्वयमि- तिरीत्या निरुतोभयावगाहिन: कारणत्वाभावान तस्य सत्प्रति- पक्षत्वमिति भावः। टि० (२) गगनाभाववद्वयाधिकरणवृत्तित्ववत्कालीनजलादि- त्यादिस्थलीयासाधारणेऽव्याप्तिः समूहालम्बनानुमित्यात्मकाभावो गगनवानित्याकारकानुमितिनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपिताया वयधिक- रणवृत्तित्ववान् गगनाभाववान वयाधिकरणवृत्तित्ववांश्चाभाव इति ज्ञानवाशयावीच्छन्न प्रतिबन्धकतायास्तत्र सत्त्वादिति केचित् ।

·- .. अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु धर्थमेवेति वाच्यम् पर्वतो. वह्निमान् काञ्चनमयधूमादित्यादौ काञ्चन- मैयत्वाभाववधूमत्वववृत्तिधूमत्ववधूमेऽतिव्याप्तिरिति ध्येयम्(१)। अथ वयभाववज्रदादावसम्भका हदत्वविशिष्टविषयकनिश्चय- विशिष्टवनयभाववज्रदत्वावशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्थानुमितिप्रति- बन्धकतानतिरिक्तवृत्तितया तादृशविशिष्टंद्वयघटितत्वादिति। (न च परस्परं यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादशविशिविषयक निश्चयत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टद्वया- घटितत्वं निवेशनीयम् अतो न कोऽपि दोष इति वाच्यम् तथास. त्यपि वह्नयभावभ्रदत्वादिविशिष्टविषयकानश्चयावीशष्टवह्नयभाव. वज्रदत्वादिविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य परस्परमनुमितिप्रतिब. न्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वात्ताशविशिष्टद्वयघटितत्वस्य वाधादौ सत्वादसम्भवतादवस्थयादिति चन)यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयवि- शिष्टयाहशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्ध कतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वस्य विवक्षितत्वात् । (अन्येतु परस्पराघटकयाशविशिष्टविषयक इत्यादेवक्तव्यत्वा- मोक्तदोष इत्याहुः।) अथैवमपि वन्ह्यभाववज्जलादिमट्टसिजलाभाववद्ध्दपक्षकव- हिसाध्यकस्थले ताशजलवद्धदात्मकानयासियादावव्याप्तिः । तत्र ताशीवशिष्टद्वयघाटितत्वात् । (न चाश्रयासिद्धिविषयताघटक- विषयताभिन्नत्वं तादृशविशिष्टद्वयाविषयतायां निवेशनीयमिति नोक्तदोष इति वाच्यम् । तथासति तादृशरीत्या साध्याप्रसिद्धि टि० (१) अथ यत्र हृदत्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन हृदत्व विशिष्टस्य पक्षता वह्नः साध्यता इदत्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभावज्जलवत्कालीनजलवज्जातिमत्कालीनघटस्य हेतुत्वं तत्र वहिन्यापकीभूताभावप्रतियोगिवह्नयभाववजलवत्कालीनजलवजाः तिमत्कालीनघटरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः तत्र वाशविशिष्टद्वयविषय- तात्मकवह्नयभाववजलव त्त्वावच्छिन्नविषयतायां जलवध्रदत्वाव. च्छिन्नविषयतासत्त्वात् जलवजातिमदन्तर्गतजलवद्ध्दत्वावच्छि- नविषयतासत्त्वादिति चेन्न यादृशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितादृश- प्रतिबन्धकत्तावच्छेदकीभूततादृशाविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वस्थ वि- वक्षितत्वादिति ध्येयम्।

·কামাখালাকসন্ধতা। विषयताघटकविषयताभिनत्वस्यापि निवेशनीयतया गौरवापत्तेः ग्रन्थकारस्य सत्प्रतिपक्षविषयताभिन्नत्वमात्रनिवेशानौचित्याच्च । न च याहशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रति- बन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टाघटकत्वं तादृशविशिष्टये निवेशनीयमतो नोक्तदोष इति वाच्यम् तथा तथासयुक्तस्थले एव वन्यभाववज्जलवत्कालीनजलवद्धदादेरपि दोषत्वापत्तर्क- म्ह्मभाववजलवद्धदादिरूपविशिष्टस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवाच्छन्नप्र. तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयताकविशिष्टघटकत्वाद्विशिष्टपक्षन- हाविरोधितया कालीनत्वघटितविशिष्टस्याश्रयासिन्धनात्मकत्वा- च्च । न च वन्ह्यभाववजलवत्कालीनत्वकालीनजलवद्धदादिरूप- विशिष्टद्वयस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्तविष- यताकविशिष्टाघटकत्वेन ताशविशिष्टद्वयघटितत्वानोक्तातिव्याप्ति- रिति वाच्यम् कालीनत्वादिघटितविशिष्टयसाधारणासंभ- वस्योपरिष्टावक्ष्यमाणत्वादिति चेन यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयः त्वं ज्ञानवैशिष्ट्यानवंच्छिन्नप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशवि- शिष्टविषयताघटकविषयताभिन्नत्वस्य निरुक्तविषयितायां निवे. शनीयत्वात् । एवञ्च विशिष्टद्वयाघटितत्वशरीरे प्रागुक्तासंभव- वारणाय प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वमपि नोपादेयम् वन्मभाववज्रदत्वविशिष्टविषयिताया ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रति. बन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयिताकविशिष्टविषयिताघटकविषयिता- भिन्नत्वस्यासत्वात् । বন্ত তাহিয়াঘাৱনাৰ নামঘল- च्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकवियिताभिन्नत्वमेव विशिष्टद्वयविषयि.. तायां निवेशनीयमिति न दोषः। नन्वेवं हृदो वह्निमान्वह्निमज्जलव. कालीनजलाभाववध्रदादित्यत्र वन्यभाववज्जलवद्वारीजलवद्ध- दादावतिव्याप्तिस्तत्र ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नं यद्धेतुमत्ताग्रहप्रतिव धकत्वं तदवच्छेदकवियिताकविशिष्टविषयिताभिन्नं यनिरुक्तवि. शिष्टद्वयविषयित्वं तच्छून्यप्रतीतिविषयत्वस्योक्तविशिष्टे सत्त्वात् । न च तादृशविशिष्टान्तरं यजलवघ्दादि उक्तविशिष्टस्य तद्घाट- तत्वान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । विशेषगुणवद्धटादिसङ्ग्रहायाग्रे वक्ष्य- মাথা খন্ধিানবাগানিিহছানায়নি। স্থান- ·तत्र स्वाव. अनुमानगादाधर्याः क्रोडपनेषु वैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादायोक्तविशिष्टेऽक्षतत्वात् । अथ वश्यमाणयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकताघटितविशिष्टान्तराधटि- तत्वकल्पे विशिष्टतयाघटितत्वनिवेश एवं नास्ति । स्वावच्छि नविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतात्वस्य कालीनत्वादिघटितविशिष्टविषयतायामपि सत्त्वात च्छिन्ननिरूपितत्वस्य च विरहेण वन्यभाववजलवद्वत्तिजलवज्र. देऽतिव्याप्तिविरहादिति । न च स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न- यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयि. त्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यावश्यकतया एव कालीनत्वघटितविशिष्टविषयिताब्युदास इति वाच्यम् स्वा. वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशे प्रा. गुक्तयुक्त्या हृदो वह्निमानित्यत्र वन्यभाषवजातिमद्धदादावति. व्याप्तिरतः स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धक तावच्छेदकं यदूपावच्छिन्नविषयत्त्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीय- यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वव्यापकस्वावच्छि. ननिरूप्यताकत्वमित्येव वक्तव्यम् तेन कालीनत्वघटितविशिष्टधि- पयिताव्युदाससम्भवादिति चेन यद्रूपावच्छिशविषयित्वाव्यापक- विषयिताशून्यत्वस्येव स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताश. न्यत्वस्याप्यवश्यं निवेशनीयत्वात् अन्यथा व्यापकसामानाधि. करण्यरूपव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्पशम्य सत्प्रतिपक्षत्वे तु तत्राऽव्या- प्स्यापत्तेः । तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकृतहेतुव्यापकसाध्या- भावकालनिप्रतिहेतुमत्पक्षविषयितायाः स्वावच्छिन्ननिरूप्यत्वा- भावादिति वक्ष्यमाणकल्पे विशिष्टद्वयाघटितत्वमवश्यं निवेश- जीयमिति। मैवम् । स्वव्यापकत्व-स्वव्यभिचारित्वोभय सम्बन्धन प्रतिब- न्धकताविशिष्टान्यज्ञानवैशिष्ठ्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामतिरिक्तवृत्ति- याशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेनैवोक्तदोषाणां त् । ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिवेशात् वन्ह्यभाववद्ध दादौ न प्रागुक्तासम्भवः । ताशप्रतिबन्धकतायां निरुक्ताभयस- म्बन्धेन प्रतिबन्धकमाविशिष्टान्यत्वनिवेशानोक्ताश्रयासिञ्चादाव. मका वारणसम्भवा- ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । व्याप्तिः । न च धन्धभाववजलवदत्तिजलाभाववद्ध्दपक्षकस्थले वन्यभाववजलवत्कालीनजलवद्ध्देऽतिव्याप्तिः । यत्र घटकाली- नवह्नयभाववजलवृत्तिजलवद्धदस्य स्वरूपासिद्धत्वं तत्र वन्ह्यमा. धवजलवद्वृत्तिजलवज्रदेऽतिव्याप्तिश्च । अत्राहुः-ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकताशून्यस्वावच्छि. नविषयताशालिनिश्चयवृत्तियाहशविशिष्टविषयकत्वमनुमितिप्रतिब. न्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टछयघटितं यत्स्वं तत्पर्याप्ताव- च्छेदकताकविषयिताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्य विशिष्टद्वयाघाटितत्वप देन विवक्षितत्वात् । स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता- विशिष्टान्यत्वस्य वा (१)विवक्षितत्वादिति । केचित्तु वयभाववद्धदादौ प्रागुक्तासम्भववारणाय स्वावच्छि. नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयिता. कान्यत्वेन विशिष्टद्वयं निवेशनीयम् । तथाच स्वावच्छिन्नविषयक- स्वावच्छिन्नप्रीतबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयताकान्ययाह. टि० (१) न च तथापि यत्र गगनाभाववत्प्रतियोगित्ववत्कालीन. चह्नः साध्यत्वं गगनस्य हेतुत्वं पक्षत्वञ्च तत्र गगनाभाववत्म- तियोगित्ववत्कालीनवह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिगगनरूपासाधा- रण्येऽव्याप्तिः तस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नहेतुमत्ताग्रहप्रतिबन्ध कतामादाय विशिष्टद्वयघाटितत्वस्य सत्त्वादिति वाच्यम् तत्र व्यतिरेकव्याप्त्यन्वयव्याप्त्युभयव्याप्तिविशिष्टप्रकृतपक्षर्मिकप्रकृत. हेतुमत्तानिश्चयस्याहार्यत्वेनाप्रतिबध्यत्वादिति । न च तथापि यत्र गगनामावत्रद्वह्निमवृत्तित्ववत्कालीनवर्तेः साध्यत्वं गगनवद- भाववजलस्य हेतुत्वं हृदस्य पक्षत्वं तत्र तादृशसाध्यव्यापकी- भूताभावप्रतियोगि-अभाववजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः, एवं यत्र गगनस्य पक्षत्वं वह्नः साध्यत्वं गगनाभाववद्वह्निव्यापकाभावप्रतियो- गित्ववत्कालीनगगनस्य हेतुत्वं तत्रासाधारण्येऽव्याप्तिश्चेति वाच्यम् स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वपदेन स्वावच्छिन्नावषयकत्वव्याप- कत्वस्य विवक्षितत्वात्। व्यापकत्वं च स्वानाश्रयत्व-स्वकालीनपक्ष धर्मिकहे तुमत्ताज्ञानकालीनत्वोभयाभाववत्तासम्बन्धेन । तथाचाला. धारण्यप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वस्य हेतुमत्तानहप्रतिबन्धकनाया. मसत्वान्नाव्याप्तिरिति भावः॥

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपन्नेषु शविशिष्टीवषयकनिश्चयविशिष्टयाहशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं स्वा- धच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्ति ता. दृशविशिष्टद्वयघटितत्वावच्छेक्कं यद्यत्स्वं तदन्यत्वं दोषतावच्छेदके निवशनीयमतो नोक्तदोषः । तादृशनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वे स्वाव. च्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वनिवे. शान प्रागुक्ताश्रयासिद्धावव्याप्तिः। निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वनिवेशानो- कविशिष्टयघटितत्वावच्छेदकस्वपदार्थाप्रसिद्धिनिबन्धनो दोषः । स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्ति- विषयताकान्यत्वेन याहशविशिष्टद्वयविशेषणानासम्भवः । तत्रापि प्रतिबन्धकतासामान्यनिवेशेन वह्निमजलबत्कालीनजलाभाववध्र- पक्षकस्थले बयभाववजलवदृत्तिजलवद्धदादौ नातिव्याप्तिः। नच वह्नयभाववजलवत्त्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टजलवधंदा- दिविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य निश्चयद्वयसाधारणतया वह्नयभावव. जलादिमवृत्तिजलवध्रदत्वरूपस्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रति- बन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वविरहानिरुक्तस्वपदार्थाप्रसिद्धिरि- ति वाच्यम् स्वावच्छिन्नविषयित्वव्यापकत्वस्वरूपसम्बन्धरूपस्वा- धच्छिन्नविषयित्वावच्छधत्वोभयवत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वस्य (१)विवक्षितत्वादिति प्राहुः । दि०(१) एतेन हदो वह्निमानित्यादौ वह्नयसमानाधिकरणजलव- नदरूपबाधेऽव्याप्तिः तत्र वह्निमदवृत्तिमत्तानिश्चयत्वेनैकं प्रतिबन्ध कत्वम् अपरश्च वह्निमदवृत्ति जलभिति-निश्चयविशिष्टजलवत्तानिश्चय. त्वेनानिरुक्तस्वव्यापकत्व-स्वभिचारित्वोभयसम्बन्धेन प्रतिबन्धकता विशिष्टान्यतया प्रतिबन्धकतानतिरित्तवृत्तिविषयिताकवह्निमदवृत्तिज. लरूपविशिष्टजलवद्धदरूपविशिष्टयघटितत्वादिति निरस्तम् । तार- शविशिष्टविषयकनिश्चयावारीष्टविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य स्वावच्छि- अविषयकवावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतवह्निमवृत्तिमत्ता. निश्चयप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वविरहेण स्वपदेन निरुक्तबोध- त्वस्य धर्तुमशक्यत्वाव्याप्तिविरहात् । अत एव स्वनिरूपितप्रतिब- ध्यतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरू- तप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तियाशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवि.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २१९ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयादृशविशिष्टविष. यकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं स्वावच्छिन्नवि- षयकत्वावच्छिन्नप्रातबन्धकतासामान्यावच्छेदकं तादृशविशिष्टतय. घटितत्वावच्छदकं यद्यत्स्वं तदन्यत्वेन लक्ष्यतावच्छेदकं विशेषणी- यमतो न कोपि(१) दोष इत्यपरे(२)॥ यत्तु ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतविष- यिताशून्यज्ञानीयविषयिताभिन्ना या तादृशविशिष्टद्वयविषयता तच्छून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वेन लक्ष्यतावच्छेदकं विशेषणी. यम् तथाच वह्नयभाववजलबद्वात्तजलवद्धदात्मकाश्रयासिद्धि- ज्ञानीयाविषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यानच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छे- दकत्वविरहेण ताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतविषयिताशू- न्यज्ञानीयविषयिताभित्रा या उदासीनशानीयतादृशविशिष्टय. विषयता तच्छून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्याश्रयालिद्धिवादी सत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः। वह्निमजलवत्कालीनजलाभाववद्मदहेतुक. स्थले च वह्नयभाववजलववृत्तिजलत्ववज्रदत्वस्य तादृशप्रतिबन्ध कतानवच्छेदकीभूनवृत्तित्वविषयताशून्यजलवान्हद इत्यादिशनिाय- विषयताभिन्नैव वह्नयभाववजलवद्वात्तजलवान् हद इत्यादिशानीय- ताशविशिष्टद्वयविषयतेति तच्छून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वा- भावात् वह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्धदादी नातिव्याप्तिरिति । तन्मन्दम्। उक्तरीत्या मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेवारणसम्भवे व- क्ष्यमाणविशिष्टान्तराघटितत्वविशेषणवैयापत्तेः। वयमाववजल. टिषयकनिश्चयत्वे ताशविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशात्पूर्वोक्ताश्रया- सिद्धयादौ नातिव्याप्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् । निरुक्तबाधेऽव्याप्त्या- पत्तरिति ध्येयम्॥ (१) वह्निधूमवान् बहेरित्यादौ एकत्र द्वयमिति रीत्या धूमा- भावधूमाभाववृत्तिवह्नयादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराटिल तत्वस्य सार्थक्यं बोध्यम् । (२) केचित्तु परेत्वित्यादिकल्पद्वय एव अभावः संयोगेन वह्नि- मानित्यादौ प्रतियोगितासम्बन्धेन वयवच्छेदेन वह्नयभाववद्वह्निम- त्यतिव्याप्तिः तत्र वक्ष्यमाणयुच्या ज्ञानावेशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धक- तासत्वेपि स्वपदेन धतुमशक्यत्वादिति ध्येयम् ।

·૨૬s अनुमानगादार्याः क्रोडपत्रेषु पत्कालीनत्वाभाववजलवत्कालीनजलाभाववध्रदपक्षकवह्निलाध्य- कस्थले वह्निमजलवत्कालीन जलवकालीनजलाभाववद्धदपक्षकव. ह्निसाध्यकस्थले च वयभाववजलवत्कालीनजलवद्ध्देऽतिव्या. प्रयापत्तेश्च उक्तज्ञानीयविषयताया ताहशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वा. भावात् (१)। अथ घटो गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनवानित्यादौ गग. नाभाववदभाववत्कालीनगगनाभावद्धटरूपबाधेऽव्याप्तिः तादृशबाध- ज्ञानस्य शुद्धगगनवत्ताबुद्धिं प्रति असाववान् गगनामाथ. वानभावांश्च घट इत्याकारकनिश्चयस्य निश्चयविशिष्टनिश्चय- त्वेन प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वेन तत एवोपपत्तौ गगनाभावव. दभावकालीनगगनवत्ताबुद्धि प्रति ताशगगनाभावत्वावच्छिन्नप्र. कारताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरे मानाभावेन गगना- भाववान् अभाववानित्याकारकनिश्चयविशिष्टाभाववघटविषयक. निश्चयत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितया ताहशविशिष्टद्वयविषयकत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धक तानवच्छेदकतया च गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनामावव- दटत्वस्य ताशविशिष्टद्वयविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदक- स्वाभावादिति वन्यभाववजलववृत्तिजलाभाव- घद्ध्रदपक्षकस्थले वड्यभाववजलवकृत्तिजलवद्धदात्मकप्रा. टि० (१) स्वानवच्छेदकीभूतविषयतावत्वसम्बन्धेन निरुक्तय- त्किञ्चित्प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यज्ञानीयविषयताभिन्नत्वनिवेशे निरुत- विशिष्टघटकविषयतायां कस्या अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभा. बानिरुक्तविशिष्टज्ञानस्य निरुक्तसम्बन्धेन ताहशसकलप्रतिबन्धक ताविशिष्टतया अतिध्याप्तिवारणेऽपि वह्नयभाववद्धदादावसम्भवः लाघवादवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन वह्नित्वविषयतानिरूपित. अभावविषयता इत्यादिक्रमेण विषयताप्रतिबन्धकत्वकल्पनावह्नित्वा- वच्छिन्नविषयताया अनवच्छेदकतया निरुक्तसम्बन्धेन सकलप्रतिब- न्धकताविशिष्टत्वात् । न चावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन व. हित्यविषयतया वह्नयभाववान् हद इति ज्ञानेऽसम्भव इति वा च्यम् पारतमध्येण तादृशभानाझीकारात । एतच व्याप्त्यनुगमे भट्टा- चार्येण लिखितत्वादिति ध्येयम् ॥ । mamme ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २२१ गुक्ताश्रयालिच्छादावव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाटितत्वघटकी- भूतज्ञानवशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतायां स्वव्यापकत्व-स्वव्या भिचारित्वोभयसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवन्ध. कताविशिष्टान्यत्वमनिवेश्य तादृशोभय यसम्बन्धेन तादृशानुमितित्व- व्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिब- ध्यताविशिष्टान्यत्वमेव निवेश्यम् तथा चोक्तस्थलायवाधनिश्चयस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वान्तरासत्त्वेऽपि प्रकृतसाध्य. वत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतासत्त्वेनोक्त. খানাখমানহিত্যাকান্ধমালাখানা হাসান ताविशिष्टत्वानोक्तबाधाव्याप्तिः । न चोक्तस्थले गगनाभाववद- भाववत्कालीनघटाभाववघटादावतिव्याप्तिः तज्ज्ञानीयप्रतिबन्ध कतायां ताशप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वाभावादिति वाच्यम् . स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नतादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धक- तानिरूपितप्रतिबध्यत्वाप्रसिदैवोक्तातिव्यापत्यनवकाशादिति वाच्य. म् । इदो वह्निमान् वह्नयभाववजलवद्वत्तिजलाभावधाप्यादित्यत्र व. हृयभाववजलववृत्तिजलबध्रदेतिव्याप्त्यापत्तेः। तज्ज्ञानीयवैशिष्ट्या- वच्छिन्नप्रतिबन्धकतायां तादृशानुमितित्वव्यापकतादृशजलाभाव- व्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपिता या स्वाव. च्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यता तद्विशिष्टत्वात् । न चानुमिति- स्वव्यापकयारूपावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावि- হিমু সন্তামানঘাবাহাকাৰন্নিবিন্যানিক पितप्रतिबन्धकतानीतरिक्तवृत्तित्वनिवेशान्नोक्तदोष इति वाच्यम् । सत्प्रतिपक्षादावव्याप्त्यापत्तेः तत्र स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न. निरुक्तप्रतिबध्यत्वाप्रसिद्धरिति चेन्न । याशविशिष्टविषयकानिश्चयविशिष्टयाशावीशष्टविषयकनिश्च. यत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति प्रतिवध्यताविशिष्टान्यताह- शविशिष्टद्वयविषयताशुन्यत्वस्य निवेशनीयत्वात् । प्रतिब. ध्यतावैशिष्टथं च स्वावच्छेदकत्व-स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतानव- च्छेदकविषयताशून्यज्ञानवृत्तितादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यता- निरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन । स्वनिरूपितप्रति बन्धकत्वञ्च स्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- MB ·मसाला 14 कामकारक अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु . बन्धकतावच्छेदकीभूतप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रकारता- शाल्यनुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकधर्मानव- वच्छिन्नत्वे सति ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वेन विवक्षणीयम् । अ. तो जलाभावव्याप्यसाध्यकहदपक्षकस्थले स्वपदेन जलाभावव्या. प्यवत्वनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितजलत्वावच्छिन्नप्रका- रताशालिप्रतिवध्यतामादाय जलाभावव्याप्याभाववजलवद्वत्तिज. लबद्धदादौ नातिव्याप्तिः । न वा वह्निसाध्यकस्थले वह्निमान् ज. लाभाववान् वह्निमांश्च इद इत्यादिज्ञानीयप्रतिवन्धकतानिरूपित. प्रतिबध्यतामादाय वह्नयभाववजलादिमढत्तिजलवघ्दादौ अति- व्याप्तिः। एवञ्चोक्तस्थलीयबाधनिश्चयस्य तादृशविशेषाभाववत्ता. निश्चयत्वेन ज्ञानवैशिष्टयानच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वाभावेऽपि विशे. षधर्मावच्छिन्नलाध्यवत्तानिश्चयप्रनिवध्यतासत्त्वात्ताशबाधज्ञानीय विशिष्टद्वयविषयिताया निरुक्तोभयलम्बन्धेन নাম্বাব- कताविशिष्टत्वानोक्तबाधेव्याप्तिः। संसर्गघटकीभूतानुमितित्वव्या- पकप्रतिबध्यतायां स्वनिरूपित प्रतिबन्धकताशालिज्ञानीयत्वनिवेशे हदो वहिमान्धूमादित्यत्र वन्हाभाववजलवद्वृत्तिजलवद्भदेऽतिव्या. तित्तज्ज्ञानीयविशिष्टद्वयविषयतायास्ताहशजलाभाववत्तानिश्चयप्र- तिबध्यताविशिष्टत्वादत: स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूत- विषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशः । तन्निवेशे च जलाभाववत्तानि- श्वयप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यज्ञानी- थानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतासत्वान्नातिव्याप्तिः । न चैवं वह्नि- मजलवठ्ठत्तिजलाभाववद्धदादिहेतुकस्थले वन्ह्यभाववज्जलव- तिजलवध्रदादावतिव्याप्तिः तज्ज्ञान यविशिष्टद्वयविषयतायाः हे. तुमत्ताग्रहप्रतिबध्यताविशिष्टत्वादिति वाच्यम् । उभयसम्बन्धघट- कस्वावच्छेदकत्वपदेन स्वानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य विवक्षितत्वात् । एवञ्च सम्बन्धघटकीभूतस्वनिरूपित प्रतिबन्धक तायां प्रागुक्तजनकतावच्छेदकधर्मानच्छिन्नत्वं विशेषणं ज्ञानवै- शिष्टयानवच्छिन्नत्वविशेषण(१'श्चानुपादेयमेव । टि०(१)इदो वह्निमान् वन्य भाववजलादिमदत्तिजलाभावव्याप्या- दित्यादावतिव्यातिभियाऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्र- तिबध्यताविशिष्टान्यत्वनिवेशमुपेक्ष्यैताद्दशनिवेशः कृत इति ध्येयम् ।

·বাঙ্গালিকম যামু। वन्ह्यभाववज्ज- इदन्त्ववधेयम् । हृदो वह्निमान् वन्यभाववज्जलवद्वृत्तिजला. भाववद्वह्निमत्कालीनधूमादित्यादौ वन्ह्यभाववज्जलववृत्तिजलव. दुध्रदेऽतिव्याप्तिः तादृशविषयताद्वयस्य निरुक्तोभयसम्बन्धेन हदो वह्निमान् वह्निव्याप्यवह्नयभाववज्जलवद्धृत्तिजलाभाववद्वह्निमत्का- लीनधूमवांश्चेत्याद्यनुमितिनिष्ठं यद्वयवच्छेदेन लवकृत्तिजलाभाववत्तानिश्चयविशिष्टवह्निमत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्र- तिबन्धकत्वं तनिरूपितप्रतिबध्य(१)ताविशिष्टत्वात् । स्वनिरूपित- प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वनिवेशे एतद्दोषवारण. सम्भवादित्याहुः[२] । अत एव स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छि. भस्वनिष्टावच्छेदकताकभेदवत्त्वस्वरूपोभयसम्बन्धेन यद्रूपावच्छि- नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं तद्रूपवत्वं लक्षणा- र्थ इत्युक्तौ वन्ह्यभाववज्जलवद्धृत्तिजलवद्ध्दविषयकज्ञानस्य ज्ञा- नविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया ताहशज्ञाने व्यावर्तकज्ञानी- यप्रतिबन्धकतायाः स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन सत्त्वेन स्वावच्छे- दकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्त्रनिष्ठावच्छेदनाकभेदवत्वघटितोभयस. म्बन्धेन ताहशविशिष्टविषयकांनश्चयत्वाव्यापकत्वात्तादृशविशिष्टे- ऽतिव्याप्तिविरहेण विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशनं व्यर्थमिति निर. स्तम् । गगनाभावघदभाववत्कालीनगगनाभाववघटात्मकबाधे. ऽव्याप्त्यापत्तेस्तादृशबाधनिश्चयस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रति- टि०(१)एवं वह्निव्याप्याभाववद्वयभाववत्कालीनहदो वह्निव्याप्या. वानित्यादौ वधभाववद्वह्निव्याप्याभाववद्वह्नयभावव दरूपोदासी- नेतिव्याप्तिवारणाय प्रागुक्तजनकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नेत्यादि. विशेषणस्यापि देयत्वादिति । । २) ननु तथापि बाधग्रन्थे भट्टाचार्येण साध्यासमानाधिकर- णधर्मवत्पक्षस्यापि बाधत्वस्य स्वीकारेण ताशबाधज्ञानस्य शा. नविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतया तादर्शविषयितायां प्रतिवध्य. ताविशिष्टान्यत्वेनाव्याप्त्यापत्तेरिति चेन अगत्या विशिष्टयविष- यितायां ताशबाधविषयितामेनिवेशेनैव तद्वारणसम्भवादिति । वस्तुतस्तु निरुक्तस्थले गगनाभाववद्धट एव बाधः तत्रान्यथा गगनाभाववभाववत्कालीनगगनकालीनगगनाभाववघटस्यापि लक्ष्यत्वस्य सुवचत्वादिति ध्येयम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु बन्धकतया ताशत्वस्य च निरुक्तोमयसम्बन्धेन तादृशबाधवि. षयकनिश्चयवाव्यापकत्वादिति ध्येयम् । अथाभावपक्षकसंयोगेन वह्निसाध्यकस्थले संयोगसम्बन्धा- वच्छिन्न प्रतियोगिताकवह्नयभाववद्वह्निमदात्मकेऽतिव्याप्तिः(१) प्रति. योगितासम्बन्धेन वन्यवच्छेदेन वन्ह्यभाववत्तानिश्चयकाले अभा. वत्वावच्छिन्नविशेष्यकप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवह्नित्वावच्छि- नप्रकारताशालिनिश्चयस्य नैयत्येन ताहशविशिष्टविषयकनिश्चय. स्य वयवच्छेदेन वन्ह्यभाववत्त्वनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतयैवोप- पत्तौ ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरे मानाभावात् उक्त- ज्ञानीयविषयितायां दकत्वविरहाच्च । न च प्रागुक्तबाधादावव्याप्तिभिया वि. शिष्टद्वयविषयितायां प्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वनिवेशेनैव वन्ह्यभा. वज्रदादावव्याप्तिवारणसम्भवाद्विशिष्टद्वयाघटितत्व शरीरे ज्ञानवै. शिष्टयावच्छिन्नत्वनिवेश एव नास्तीति वाच्यम् वन्ह्यभाववज्र- दादौ लक्षणसम्भवेऽपि वन्ह्यभावव्याप्यवध्रदादावव्याप्तिवारणाय तन्निवेशस्यावश्यकत्वात् इति चेन्न नत्तत्प्रतिबन्धकताभिन्नत्वन प्रति- बन्धकताया विशेषणीयत्वादिति । वस्तुतस्तु प्रतियोगितासम्बन्धेन वह्निमान् वन्ह्यभाववान् वह्निमांश्च घटवान् वह्नयभाववान् घटवांश्चाभाव इत्यादिनानाविधीनश्चयलाधारणनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैवाभाव- पदभावधर्मिकवह्निप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् न तु बन्यवच्छेदेन वह्नयभाववत्तानिश्चयत्वेन । निश्चयवैशिष्टय च स्वसामानाधिकरण्य-स्वयिवन्यभावत्वाव- च्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपकत्वोमयसम्बन्धेन । तथा चोक्तस्थले ज्ञानवैशिष्टयावच्छि- प्रतिबन्धकतामादाय विशिष्टद्वयघटितत्वसत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति अभाव: टि०(१)एवं रूपपक्षकरूपसाध्यकस्थले नीलरूपाभाववन्नीले ति. ध्याप्तिः समवायसम्बन्धेन नीलावच्छेदेन नीलारूपाभावनिश्चयकाले रूपत्वसामानाधिकरण्येन नीलनिश्चयनयत्येन नीलरूपाभावप्रकार- कनीलविशेष्यकनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनादिति ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । तु युक्तमुत्पश्यामः(१) ॥ ७ ॥ अथ याहशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं शानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रति बन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टाघटितत्वमेव निवेश्यतां कि विशिष्टयाघटितत्वनिवेशेनेति चेत् । अत्र केचित्-शानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतालाभायैव ता. दृशाभिधानमित्याहुः। परे तु यादृशविशिष्टपदेन वन्ह्यभाववज्जलादिमट्टात्तजलवद्ध- दादोरव बहाभाववज्जलवत्कालनिजलवद्धदादरेप्युपादेयतया ता. इशानन्तविशिष्टाघटितत्वनिवेश गौरवमतो लाघवात्तद्धटकवि. शिष्टद्वयमादाय तारशविशिष्टयाघटितत्वनिवेशनमेवोचितमिति । न च तादृशविशिष्टद्वयार्धाटतत्वनिवेशेऽपि वन्ह्यभाववज्जलादि- मत्स्वरूपविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टकालीनत्वविशिष्टजलवध्र त्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वादेरपि ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदक- तया तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वस्यापि निवेशनीयत्वादूगौरवं त. (१) अत्रेदमवधेयम् । उक्तरीत्या नानाविधनिश्चयसाधारण्यानु- रोधेन शानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासिद्धौ अभावो गगनवान् आधेयत्वादित्यत्र गगनत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगि-आधेयत्व: रूपालाधारण्येऽव्याप्तिः । असाधारण्यशरीरे व्यापकताघटकतया पक्षाशे हेतुमस्वस्य निविष्टत्वेन विशिष्टयघाटनत्वादिति ध्येयम् । परेतु विशिष्टद्वयाघटितत्वशरीरे ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिब- न्धकत्वप्रतिबध्यत्वादिविशिष्टान्यत्वादिकं न निवेभ्यं परन्तु उक्ताल. म्भववारणाय विशिष्टवयविषयितायां प्रकृतानुमितिप्रतिवध्यतानव- च्छेदकत्वविशिष्टप्रकृत्तानुमितिविरोध्यनुमितिजनकतानवच्छेदकर मेव निवेशनीयम् । एवञ्च बाधसत्प्रतिपक्षविषयताया निरुक्तजन- कतानवच्छेदकत्वासम्भवानासम्भवः । उक्तस्थलीयवन्ह्यभाववाह्नि- मदात्मकविशिष्टविषयितायां ताशजनकतानवच्छेदकत्वसत्वान्ना- तिव्याप्तिरित्याहुः । तन्न वह्निसाध्यकवन्धभाववज्जलादिमवृत्तिज- लाभावव्याप्यहेतुकस्थले वन्ह्यभाववजलादिमट्टत्तिजलवद्व्रदेऽति- व्यापन्यापत्तेस्तादृशविशिष्टविषयितायां प्रकृतानुमितिप्रतिबध्यता. नवच्छेदकत्वविशिष्टनिरुक्तजनकतावच्छेदकत्वविरहादिति ध्येयम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु दवस्थमेवेति वाच्यम् । यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयवैशिष्ट्या- দিশাহানাহাগানামালিনাক্ষনাখা- स्तद्घटकत्वात् । वन्ह्यभाववज्जलवन्निश्चयविशिष्टकालीनजल- वज्रदविषयकनिश्चयत्वनाप्रतिवन्धकतया ताशरूपस्योपादाना- सम्भवाच्च। वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे. दकविषयिताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वन याशरूपद्वयं निवे. शनीयम् तावतैव कालीनत्वादिघटितविशिष्टस्योपादानासम्भवा- दिति प्राहुः(१)। (१) अत्रेदं बोध्यम् । ननु तथापि समूहालम्बनानुमितित्व- व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितशालवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावृत्ति- रूपावच्छिन्ननिरूपकताकत्वसम्बन्धेन प्रतिबध्यताविशिष्टान्याविष- यिताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यानुगतरूपेण लक्ष्यतावच्छे- दके निवशे लाघवसम्भवः । प्रतिबन्धकतावृत्तित्वं च स्वावच्छि, भविषयताव्यापकतासम्बन्धन । यदि चदशपरम्परासंलगों न स्वीक्रियते तदापि ताशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितक्षा- লাহিতক্ষনবালিৰালৰিাগিনালিথিনা च्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकतानि. रूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवाननिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवि. पयितानिष्ठावच्छेदकतानिपतावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छे. दकतावद्यदूपं प्रतिबध्यताविशिष्टान्यतद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्य- स्वनिवेशसम्भवाल्लाघवसम्भव इति चेत्, अत्रीच्यते- -जलवदूधद. कालीनवाहिमान्जलादित्यादौ जलवध्रदकालीनवह्निब्यापकीभूना. भावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः । निरुक्तासाधारण्यवि- षयकशानत्वस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वनैयत्येनालाधारण्यस्य निरुक्तवि- शिष्टत्वात् । विशिष्टद्वयनिवेशे च प्रत्येकविशिष्टे प्रतिबन्धकता. तिरिक्तवृत्तिविपयितानिरूपकत्वविवक्षणानातिव्याप्तिः । न चाभाव. संयोगेन वह्निमान् इत्यादौ प्रतियोगितासम्बन्धन वन्यवच्छेदेन व. न्यभाववत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् अगत्या तत्प्रतिबन्धकतानिवे. शेनैव तद्वारणसम्भवादिति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । अत्रे बोध्यम् । याशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टम्वविषय- ताशून्ययाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमनुमितिप्रतिवन्धकतानतिरि- क्तवृत्ति तादृशविशिष्ट्रव्याघटितत्वनिशनैव ह्रदत्वादिविशिष्ट- विषयकनिश्चयविशिष्टवन्ह्यभाववद्धदत्वावशिष्टविषयकानश्चयत्वमा- दाय नासम्भवः । एवं मयत्वविशिष्टवह्नयभाववध्रदत्वविशिष्टवि- षयकनिश्चयावशिष्टस्वविषयताशून्यवन्ह्य भाववद्ध्दत्वविशिष्टविष. यकनिश्चयत्वमादाय मेयत्वविशिष्टवन्यभावद्धदादावतिव्यातिवा. रणसम्भव कृतं स्वतन्त्रविशिष्टान्तराघटिनत्वानशेनेति। न च वि. शेषगुणवद्घटादिरूपाश्रयासिवादावव्याप्तिः विशेषगुणवद्घटादिरू- पविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टविशेषगुणवद्धटाविषयिनाशून्य गुण- बद्घटविषयकनिश्चयस्यानुमितिप्रतिबन्धकतया ताहशविशिष्टद्ध- यघटितत्वादिति वाच्यम् स्वन्मतेऽपि तस्य ताशविशिष्टान्तराघ- टितत्वरक्षणाय यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयेनैवा- स्मन्मतेऽपि स्वविषयिताशुन्ययत्किचिद्विशिष्टविषयकनिश्चयविशि. यत्किञ्चिद्विशिष्टविषयकनिश्चयत्वं यत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तत्प्रतिबन्धकताभिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयतानिरूपकता. वच्छेदकत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदके विवक्षणेनैव सामअस्यादिति के- चित्पूर्वपक्षयन्ति । स्वं लश्यत्वेनाभिमतपरम् । तन एवंरीत्या विशिष्टान्तराघटितत्वखण्डने प्रागुक्तगगनाभा. ववत्कालीनगगनाभाववद्घटात्मकबाधऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । तादृशवि- शिष्टनिश्चयस्य निरुक्तप्रतिबन्धकताभिन्नप्रतिबन्धकत्वस्वासत्त्वादि. ति ध्येयम् ॥ ८॥ अथ याशविशिष्टविषयकनिश्चयवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धक- तायाः स्वरूपसम्बन्धावच्छेदकतावद्यदपावच्छिन्नविषयतासामान्य ताशविशिष्टविषयताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यशानीयय- दूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वं तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतान- तिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्त्वविवक्षणेनैवोपपत्तो विशिष्टयाघटितत्वशरीरे अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशो व्यर्थ इति । न च पक्ष. वृत्ति जलमिति निश्चयविशिष्टचाहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववि- शिष्टहेतुनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया जलत्वविशिष्टविषयकनिश्चय शिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपापच्छेदकत्वस्य ·३२८ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपनेषु बहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतुरूपविषि प्रविषयितायां हरवेन जलत्वविशिष्टजलरूपविशिष्टवहिव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिः स्वविशिष्टहेतुरूपविशिष्टद्वयघटितत्वेनाऽसाधारण्येऽव्याप्तिवारणाय तत्सार्थक्यमिति वाच्यम् यादशविशिष्टविषयनिश्चयविशिघ्या. दशविशिष्टविषयकनिश्चये प्रत्येकं ताशविशिष्टविषयत्वाव्याप- कीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया जलवीवशिष्टविषयि. त्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यजलमिति निश्चयवैशिष्ट्यावच्छिन्न- प्रतिबन्धकताया: स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यासाधारण्यवि. षयितायां विरहेणासाधारणेऽव्याप्तिविरहात् । अन्यथाऽनतिरिक्त- वृत्तित्वकल्पेऽपि अव्यापकीभूतविषयत्ताशून्यत्वानिवेशे जातित्वादि. ना जलत्वाद्यवगाहिज्ञानसाधारणताहशनिश्चयत्वस्य तादृशानुमि- तिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तितया विशिष्टद्वयाघाटतत्वनिवेशनमकि- ञ्चित्करं स्यात् । यदि च प्रथमविशिष्टविषयकनिश्चयेऽव्यापकीभू. तविषयिताशून्यत्वं न निवेश्यं शुद्धजलस्वविशिष्टजलव्यापकताघ. टितसम्बन्धस्य शुद्धजलत्वविशिष्टजलधर्मितावच्छेदककशाने एव भानात् जातिमद्यापकताघटितसंसर्गावगाहिशाने वयभाववज. लवद्रूपविशिष्टविषयित्वाभादिति मन्यते, तदापि असाधारणेऽव्या- तिवारणायैव तादृशाव्यापकीभूतवियिताशून्यत्वं निवेशयितुं श- क्यते तावतापि अप्रामाण्य ज्ञानाभावाद्यनिवेशेनानतिरिक्तवृत्तित्व- रूपापेक्षया लाघवादिति चेत् अत्राहु:- जलवसमानकालीनपर्वतो जलवत्समानकालीनपर्वतकाली- नवह्निमान् जलादित्यत्र जलचत्तमानकालीनपर्वतकालीनवद्धि- व्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारणेऽव्याप्तिस्तत्र जलप्रका- रकपक्षविषयकीनश्चयीवशिष्टजलवसमानकालीनपर्वतकालीनवह्नि- व्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया ता. इशपक्षापताशासाधारण्यरूपविशिष्टद्वयघटितत्वादतोऽनतिरिक्त वृत्तित्वनिवेश इति । न च यदूपावीच्छन्नविषयितानिरूपितयदपा- वच्छिमाविषयता ताशविशिष्टविषयित्वाध्यापिका तद्रूपावच्छिन्न- विषयतानिरूपिततपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिवेशे नोक्तातिव्या- नि तत्र प्रतिबन्धकीभूतहेतुमत्पक्षविषयकशाने हेतुतावच्छेदकाव- पिउन्नविषयतानिरूपिततादृशपक्षविषयताया अव्यापिकायास्तच्छु:

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम्। .. न्यत्वाभावात् इति वाच्यम् । यत्र स्वरूपसम्बन्धेन जलविशिष्टं यत्संयोगेन जलवजलं तस्य पक्षत्वं स्वरूपवजलबजलवज्जलका. लीनवह्नः साध्यत्वं स्वरूपवजलस्य हेतुत्वम् । साध्यघटकसकलजल' वत्वं संयोगेन ग्राह्यम् । तत्रत्यासाधारण्ये स्वरूपजलवजलवज- लात्मकताशासाधारण्यात्मकतादृशविशिष्टवयघटितत्वात्। अथवा यत्र जलवज्जलवज्जलवज्जलस्य पक्षत्वं स्वरूपवज्ज. लवज्जलवज्जलकालीनवः साध्यत्वम्, अत्र पक्षघटकप्रथमजलस्य वैशिष्ट्यं स्वरूपेण अन्यजलवैशिष्टयं तु संयोगन साध्यघटकलक- लजलवत्त्वमेव संयोगेन बोध्यम्(१)। तत्र स्वरूपवज्जलवज्जलवजल. वजलरूपविशिष्टस्वरूपवजलवजलवजलवजलकालीनवहिव्यापकीभू. ताभावप्रतियोगिस्वरूपवज्जलात्मकासाधारण्यरूपविशिष्टद्वयघटित- त्वेनाव्याप्तिरतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशः । अत एव यादृशविशिष्टवि. षयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वम् अनुमितिप्रति- बन्धकताया स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वे सति ज्ञानवेशिष्टयानक. च्छिन्नप्रतिवन्धकतानवच्छेदकं ताशविशिष्टयाघटितत्वनिवेशस्यै- व सम्यक्त्वे अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वप्रवेशो व्यर्थ इति परास्तमिति ध्येयम्। कचित्तु अनुमिति प्रति चिकीर्षासामग्याः प्रतिबन्धकतया क- तिसाध्यपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टसाधनीभूनपाकत्ववि. शिष्टविषयकनिश्चयत्वस्थानुमितिप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसम्ब. न्धरूपावच्छदकत्वेन ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छेद कतया च तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वनिवेशे महागौरवम् , अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशे च कृतिसाध्यपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्च. (१) वस्तुतस्तु पक्षघटकप्रथमवैशिष्ट्यमपि संयोगसम्बन्धेन पक्षे हेतुमत्ताशानन्तु द्वितीयजलांशे जलत्वेन जलत्वावगाहि, तथाच ताशभ्रमेऽव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वान्निरुक्तदोषसङ्गतिः । एतेन स्वतन्त्रयदूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्पावच्छिन्नसंसर्गतानिकपि- तयदपावच्छिन्नविषयत्वमव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्व- निवेशान्नोक्तभ्रमसङ्ग्रह इति परास्तम् । जलत्वेन जलत्वावगाहि- निरुक्तन्नमस्य धर्तुं शक्यत्वादिति ध्येयम् ॥

·- अनुमानगादावर्याः क्रोडपञ्चपु. अथ यविशिष्टेष्टसाधनीभूतपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्थानुमिति. লালঙ্কান্তানাহাৰিাহাবিথঙ্গলঘশ্ববিয়ানা হানাহানি এখলি তামানন্দাঠাননাহানি ন না मितिप्रतिबन्धकतातिरिक्त वृत्तित्वात् यारशविशिष्टपदेन कृतिसा. ध्यपाकत्वविशिष्टेटसाधनीभूतपाकत्वविशिष्टरूपविशिष्टद्वयस्य ध. तुमशक्यत्वेन तदघटितत्वानिवेशाल्लाघवमित्याहुः(१) ॥९॥ यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयारशविशिष्टविषय- कनिश्चयत्वमित्यत्र शेषांशे निश्चयत्वस्य संशयान्यज्ञानत्वरूपस्या. वश्यं विवक्षणीयतया तादृशविशिष्टविषयकस्यापि तादात्म्य- सम्बन्धेन वैशिष्ट्याभिधानादवोपपत्तौ प्रथमनिश्चयनिवेशनमनति- रिक्तप्रयोजकमिति चेन्न । तादात्म्येन यादृशविशिष्टविषयकवैशिष्ट्याभिधाने तादात्म्येन वन्ह्यभाववजलवदात्मकविशिष्टविषयकमानविशिष्टजलवध्रदवि. शिष्टविषयकनिश्चयस्तादृशोभयविषयकोऽप्रसिद्ध एव तदुभयविष- यकवानस्य प्रसिद्धत्वेऽपि प्रत्येकविषयत्वाव्यापकीभूतविषयताशू. न्यत्वविरहात् याशविशिष्टयपदेन वन्यभाववजलवदात्मकविशि. टि०(१) वस्तुतस्तु तवत्साबुद्धौ बाधनिश्चयस्येव बाधानश्चयसा. मन्या अपि प्रतिवन्धकत्वमस्तीति प्राचां मते नीलपर्वतो महानसीय- वह्निमानित्यादौ महानसीयवहयभाववनीलपर्वतादिरूपबाधेऽज्याप्ति- स्तत्र महानसीयवाहिनिश्चयस्व नीलपर्वतनिश्चयस्य च प्रतियोगिता- वच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिविधया अनुयोगितावच्छेदकविशिष्टानु- योगिनिश्चयविधया च बाघज्ञानकारणत्वेन तस्थ चैकतरनिश्चयविशि- ष्टापरनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकस्वान्महानलीयवहेनर्जीलपर्वतस्य च यथो- तरूपाक्रान्तत्वानीलपर्वतो महानसीयवन्ह्यभावधानिति-ज्ञानविष- यमहानसीयवन्यभाववनीलपर्वतस्य महानसीयवाहिनीलपर्वतोभय. घटितत्वाच्च । अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशे तु बाध- निश्चयकारणान्तरासमानकालीनतादृशोभयनिश्चयस्य नीलपर्वतो महानसीयवन्ह्यभाववानिति ज्ञानाप्रतिबन्धकत्वात् नीलपर्वतनिश्चय. त्वस्य महानसीयवह्निनिश्चयत्वस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वानो. क्तदोष इति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । जलवद्ध्दविशिष्टस्य च धर्तुमशक्यत्वेन वन्धभाववजलादिमढ- त्तिजलवध्रदेतिव्याप्तिाद ताशविशिष्टद्वयाप्रसिध्या असंभवापत्ति. यी स्यादनः सामानाधिकरण्यरूपवैशिष्ट्यनिवेशस्यावश्यकत्वेन प्र. थमनिश्चयत्वनिवेशनमावश्यकमिति । न च यादशविशिष्टद्वयपदेन धन्यभाववजलवदृत्तिजलवद्धदरूपविशिष्ट एव धर्तव्यः। तथाच या- दृशविशिष्टविषयित्वाव्यापकीभूतविषायताशून्यवन्यभाववजलवड. त्तिजलवान्हद इत्याकार कनिश्चयत्वस्त्र प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताव- उछेदकतया नातिव्याप्तिरसंभवो वेति वाच्यम् । यादृशविशिष्टविषय- कनिश्चयत्वमनुमितिप्रनिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति इत्यस्यैव सम्यक्त्वे विशिष्टयप्रदेशस्य वैयर्थ्यापत्तिरित्यस्य समाधाने वृत्तित्वादिघटित- विशिष्टसाधारणासंभवस्य प्रागंवोक्तत्वात् । न च याशविशिष्टविष- यित्वाव्यापिका सतीयाशविशिष्टाविषयित्वाव्यापिका या विषयिता तच्छ्न्यनिवेशान पूर्वोक्तदोषाणामवकाश इति वाच्यम् । तथासति इद. पक्षकजातिमजलवत्कालीनवान्हसाध्यकानुमितो जातिमजलवकाली नवन्ह्यभाववजलवदत्तिजलवद्धदेतिव्याप्त्यापत्तिः जातिमजलवका. लीनवन्ध नाववजलवदात्मकविशिष्टवियिताविशिष्टजलवज्रददिष- यित्वाध्यापकत्वस्य जातमजलवावच्छिन्नविषयितायामसत्त्वानि. रुक्ताव्यापकीभूतविषयिताशून्यजलवाजातिमजलवत्कालीनवन्ह्यभा- ववाआतिमांश्च जलवानित्यादिनिश्चयेऽपि जातिमजलवकालनिव. नाभाववजलवदात्मकविशिष्टविषयकविशिष्टजलवद्धदात्मकावशि- टविषयकनिश्चयत्वस्य सत्त्वनानुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वात थाशविशिष्टपदेन निरुक्तविशिष्टद्वयस्य धर्तुमशक्यत्वादिति ध्येयम्। अथैवमपि पक्षवृत्तित्वाघटितासाधारण्यानुरोधेन याशावशि- विषयकनिश्चयत्वव्यापकः प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधार्मिकहे- तुमत्ताशानकालीनत्वोभयाभावस्तादृशत्वस्य विशेष्यदले विवक्षित. त्वे इदो वन्हिमाञ्जलादित्यादी जलव्यापके वन्ह्यभावेऽतिव्याप्तिस्ताह. विषयित्वब्यापकत्वस्य प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधर्मिक हेतुमा. ताज्ञानकालीनत्वामयाभावे सत्त्वादिति चेन्न । एतन्मते वहिव्यापकभूिताभावप्रतियोगजलादारव जलव्यापक- वन्धभावस्यासाधारण्यरूपताया भट्टाचार्येण सव्यभिचारे लिखि. तत्वातू।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अथ तथापि जलावच्छिन्नधर्मिकवह्निमत्ताबुद्धि प्रति जलत्वाव- নিতম্বঘনিৰূমৰানমনরাযা: বাসস भट्टाचार्येण स्वयं व्यवस्थापितत्वात् जलवान्वह्निमानित्यादी वन्य- भावव्याप्यत्वविशिष्टजलोतिव्याप्तिः(१)तस्य पक्षाघटितत्वेन सत्प्र. तिपक्षत्वाभावादिति चेन्न । पक्षसाध्यग्रहाविरोधित्वे सति विशिष्ट- पक्षे विशिष्टसाध्यग्रहविरोधित्वरूपबाधविभाजकस्य तत्र सत्वेन बाधमध्येऽन्तर्भावसम्भवात् तदनन्तर्भावे तु तत्तत्प्रतिबन्धकतामे दस्य लक्षण निवेशनीयत्वाददोषः(२) । एतेन हृदो वह्निमाजलादित्यादौ वन्धभाववजलवदात्मकेऽति- व्याप्तिः तद्विषयकत्वव्यापकत्वस्यानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधर्मता. झानकालीनत्वोभयाभावे सस्वादित्यपि परास्तम् (३) ॥ १० ॥ अथ ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्यविषयकवानवच्छिन्न- त्वोभयाभाववदनुमितिप्रतिबंधकतावच्छेदकं यद्पावच्छिन्नविषयित्वं तद्रूपावच्छिन्नो दोष इत्यत एव सामंजस्ये किं विशिष्टद्वयाघटितत्व- निवेशनेति चेत् अत्राहु:- तत्र यदि अनुमितिप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वं स्वरूपसंबन्धरूपं तदा हेतुमत्पक्षेऽतिव्याप्तिः तादशोभयाभाववदसाधारण्यज्ञानप्र- तिबंधकतायाः स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वस्य हेतुमत्पक्षविषयि. तायां सत्त्वात् । यदि चानतिरिक्तवृत्तित्वं निवेश्यते तदा जलं वह्नि- (१) एवं इदधार्मिकवाह्निमत्ताबुद्धि प्रति चह्निव्यापकाभावन. हस्य प्रतिबन्धकत्वस्य व्याप्त्यनुगमनन्थे भट्टाचार्येण व्यवस्थापित त्वात् तथाच ह्रदो वह्निमानित्यादौ वाहव्यापकाभाववद्धदे चाति- व्याप्तिरिति । (२) हदधर्मिकवहिबुद्धि प्रति वन्यसमानाधिकरणधर्मव- ताज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया वन्धसमानाधिकरणधर्मवद्धदस्य बा. धत्वं बाधग्रन्थे दीधितिकृतोक्तम् । परामर्शग्रन्थे तस्य प्रतिबन्धकत्वं मतविशेषाभिप्रायेणोक्तमिति चेन्नातिशङ्कापीति ध्येयम्। (३)तस्यापि व्यभिचारमध्ये प्रवेशादिति हेतुमति ताशाभा- ववत्त्वस्य ताशाभाववति हेतुमत्त्वस्य इति साधारणग्रन्थे दीधि- तिकतोक्कत्वात् इति भावः।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । म मजलादित्यादौ वन्धभाववहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वववत्ति- ताशप्रतियोगित्ववजलरूपासाधारण्यघटितिडव्याप्तिरनो विशि- द्वयाघटितत्वनिवेशनम् । एतेन पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानभिन्नशान নামিয়ালাহুম্বমানবানিহালাবি ল ল , নগদ অন্ধ पसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवशे हेतुमत्पश्लेऽतिव्याप्तिः हदो वह्नि- माजलादित्यादौ वह्नयभाववजलवदादावतिव्याप्तिश्च । अनतिरि- तवृत्तित्वरूपनिवेशे चोक्तस्थले जलवद्धदकालीनवह्नयभाववजल- पदादावतिव्याप्तिः जलवद्धदज्ञानविशिष्टवयभाववजलवाद्विषयक- বিশ্রাবম্বিসান্ধলাঃ বাহাল্লালাগালাহল वच्छिन्नतया तत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृतित्वस्य तादृशविशिष्टविष. यितायां सत्वात् । यदपि ज्ञानवैशिष्ट्यावचिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेद- कत्वासाधारण्यविषयताभिन्नत्वाभयाभाववद्यद्रूपावच्छिन्नविषयिता- सामान्यमनुमितिप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकता- वत्तद्रूपवत्वं वक्तव्यमतो न पूर्वोक्कातिव्याप्तिः । न चैवं वयभाववद् भ्रदादावव्याप्तिः तद्विषयतायामभावत्रान्वनयभाववानभाषांश्च हद इत्यादिशाननिष्ठज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाला- धारण्याविषयताभिन्नत्वयोः सत्वादिति वाच्यम् ज्ञानवैशिष्ट्याधनव- च्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वासाधारण्याविषयताभिन्नत्वामयाभा- वस्य विवक्षितत्वात् । न चैवमपि वाधाघेकदेशेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानी यैकदेशविषयितार्या निरुतोभयाभावसत्वादिति, एवं उदासीन. शानीयैकदेशविषयतायां निरुक्कोमयाभावासत्त्वादिति वाच्यम् । यद्पावच्छिन्नविषयितात्वावच्छेदेन निरुतोभयाभावस्य विव- क्षितत्वादिति । यद्यपि ज्ञानधैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपि- तत्वासाधारण्यविषयित्वावृत्तित्वोमयाभाववत्प्रतिबन्धकतावच्छेदक- तावद्यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तद्रूपवत्वं वक्तव्यमतो नोक्त- दोष इति । तन्मन्दम् प्रागुक्तजलं इदो) वह्निमाजलादित्यादौ वह्नय- भाववद्वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वववत्तिताशप्रतियोगित्वव- जलरूपासाधारण्यघटितेऽतिव्याप्त्यारत्तेः । यदि चासाधारण्यवि. আয়নাবাৰিহ্মবিশ্বাসী নাৰহ্মাহনাহাত্মজ্ঞানী विषयित्वं विवक्ष्यते तदा स्वरूपसम्बन्धलावच्छेदलत्वकल्पोऽपि साधीयानिति कश्चिदुपैति । तदपि न वह्निमजलवत्कालीनजलाभा. 4 ·. अनुमानगादाधर्याः क्रोडपनेषु धवद्ध्दपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्नयभाववजलवत्कालीनजलवद्- ध्रदेतिव्याप्तिः तादृशविशिष्टविषयितायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न- प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादिति ध्येयम(१)॥ ११ ॥ अथानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यज्ञानवृत्तियदू- पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वं त. द्रूपवत्वमित्युक्तावेव सामञ्जस्ये कृतं विशिष्टद्वयाघटितत्वविशिष्टा- न्तराघटितत्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वविशेषणानिवेशेनेति । न चैवं वयभावाद्येकदेशेऽतिव्याप्तिः वह्नयभाववान्हद इति ज्ञानी. यवहयभावत्वाद्यवच्छिन्नविषबताया एव ताप्रतिबन्धकता. नवच्छेदकविषयताशून्यज्ञानीयत्वेन तस्याः तादृशप्रतिबन्धकता. नतिरिक्तवृत्तित्वादिति वाच्यम् । वह्नयभाववत्कालीनजलवान् वह्नय- भाववान् तादृशजलवांश्च इद इति ज्ञानस्याप्यनुमितिप्रतिबन्धः कत्वात्ताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशुन्यवढयभाववत्का- लीनजलवान्वह्नयभाववानिति-ज्ञानेऽपि वह्नयभावत्वावच्छिन्नविषय- तायास्सत्त्वेनानुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादिति चेन्न व. यभाववजलवत्कालीनत्वाभाववजलवत्कालीनजलाभाववद्धदप- क्षकवाहलाध्यकस्थले वनयभाववजलवत्कालीनजलवद्धदादावति. व्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वस्य एकत्र द्वयामिति रीत्या वहधभाववधूमाभाववद्धदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघ- टितत्वस्य सार्थक्यात् । न च यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतानवच्छेदक- विषयिताशून्यत्वनिवेशेनोक्तातिव्याप्तिवारणं सम्भवतीति वाच्यम् एवमपि हृदो वह्निमान्धूमादित्यादौ वयभाववजलवदृत्तिजलवद्ध दादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वस्य मेयत्वावशिष्टव- यभाववज्रदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराटितत्वस्याव- श्यकत्वात् वयभाववजलवद्वात्तिजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतामात्र (१) एवं संयोगाभाववद्वक्षेऽतिव्याप्तिस्तस्यालश्यताया बाध- अन्थे भट्टाचार्येण स्वीकारात् अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वस्य ज्ञान विशषणीयतया तत्कालीननिरुक्तबाधज्ञानत्वस्थ प्रतिबन्धक तातिरिक्तवृत्तित्वात् समानाकारकशानीयविषयिताया ऐक्यात् भ. वन्मते ताशविषयितासामान्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वादिति।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । स्य मेयत्वविशिष्टवयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयतामात्रस्य च . हयभाववजलवद्वृत्तिजलवान् धूमाभाववान् तादृशजलवांश्च हद मेयत्वविशिष्टवह्नयभाववान् धूमाभाववान् मेयत्वविशिष्टवह्नयभाव- वांश्च हृद इति माननिष्ठं यदनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तदनवच्छेदक- विषयिताशून्यज्ञानीयत्वात् । न च यत्प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वं तत्प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यत्वविवक्षणे नोक्तदोष इति वाच्यम तथा सति गोत्वाभावो गोवाभाववानित्यादौ बाधप्रतिबन्ध- कतामादाय बाधभ्रमविषये गोत्वाभावादावतिव्याप्त्यापत्तरिति । न च स्वानवच्छेदकाविषयिताशून्यज्ञानीयविषयितावच्छेदकयपा- वच्छिन्नविषयित्वव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं तदूपवत्वमित्युक्तौ नोक- दोषः उक्तवाधप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्याविषयिताव- च्छेदकं यत् गोत्वाभावत्वं तदवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वात्तत्प्र. तिबन्धकत्वस्यति स्वपदमनुमिति प्रतिबन्धकतापरमिति वाच्यम् । एवमपि हृदो वह्निमानित्यादौ एकत्र व्यमिति रीत्या वह्नयभाव. वह्नयभाववज्रदे बाधप्रतिबन्धकतामादायातिव्याप्त्यापरिति(१) अत एव (२)स्वानवच्छेदकविषयताशून्यत्वस्वरूपोभय संबन्धेन य. दूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वमित्युक्तावेव सा. मञ्जस्ये विशिष्टद्वयाघटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशो व्यर्थ इति प्रलपितमप्यपास्तमिति कृतं पल्लवितेन ॥ १२ ॥ अथ ताइशसमूहालम्बनानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित- प्रतिबन्धकत्वाव्यापकीभूतप्रतिबन्धकताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न. (१) वस्तुतो इदो वह्निमानित्यादौ वह्नयभाववद्धदादावव्याप्तिः तत्रावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन निरवच्छिन्नवाहित्वप्रकारता- निरूपिताभावविषयतेत्यादिक्रमेण विषयताशालिशानस्यैव लाघ. वात्प्रतिबन्धकतया वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतायास्तादृशप्रतिबन्धक तानच्छेदकया तच्छन्यत्वाभावेन वह्नयभाववनदादावव्याप्तिः । एवं निरवच्छिन्नविशेषणतया वह्नभाक्वध्रदादेरेव बाधता प्रतिबन्ध- कता च केवलविशेषणंतयेति मते तत्राव्याप्तिश्चेति ध्येयम् । (२) वह्नयभावजलवद्वत्तिजलवध्रदेतिव्याप्तिवारणाय स्वानव. च्छेदकेत्यादि । जलवध्रदादावतिव्याशिवारणाय स्वरूपेति ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपनेषु , विषयताव्यापक मनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तद्रूपचा स्वमित्ययैव सम्य. জুন মালিয়াকান্ট্রিালাহাট্রোলাইয়ান লয়ালমান। ল ন জ মাথা মুন্না লাল কিন্তু বাজুহা प्रतिबन्धकत्वाव्यापकत्वेन बाधप्रकृतावसम्भव इति वाध्यम् । স্বাক্ষরক্ষনাথই থাকল নাইমান ताविशिष्टान्यप्रतिबन्धकत्वस्य विवक्षितत्वात् । नचैवमपि वह्नयभा. ववजलादिमढत्ति जलवद्धदादावतिव्याप्तिः वह्नयभाववजलवदृत्ति जलाभावात्मकविशेषाभाववत्तावुद्धंः प्रतिबन्धकनायास्लाध्यवत्ताबु- द्धिप्रतिबन्धकत्वाव्यापकत्वेऽपि वयभाववजलववृत्तिजलवान्धूमा- भाववांस्तादृशजलवांश्च हुद इत्याकारकज्ञानौवहेतुमत्ताबुद्धिप्रति. बन्धकत्वव्यापकत्वेन तादृशविशिष्टाविषयकनिश्चयस्य ताशाव्याप. कप्रतिबन्धकताशून्यत्वादिति वाच्यम् व्यापकतालम्बन्धेन स्वविशि. ष्टान्यप्रतिबन्धकताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्नविषयताव्यापकं स्वं तद्रूपवत्वस्य विवक्षितत्वात् । तत्र स्वपदं अनुमितित्वव्यापकप्रतिब- ध्यतानिझापित प्रतिबन्धकतापरम् । तथा चोक्तविशिष्टविषयकनिश्च- यस्य हेतुमत्ताज्ञानप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यप्रतिबन्धकताशून्यत्वेऽपि तादृशप्रतिबन्धकताया उक्तविशिष्टविषयत्वाव्यापकत्वान्नातिव्याप्तिः। एतेन मेयत्ववाच्यत्वोभयवर्धमाभाववद्वृत्तित्वाभाववद्वहिपक्षक- धूमसाध्यकवह्निहेतुकस्थले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्ति स्ताहशव्यभिचारनिश्चयवृत्तिप्रतिबन्धकतामात्रस्यैवाश्रयासिद्धिप्रति- बन्धकताव्यापकत्वात् । एवं हृदो वह्निमान् वह्नयभाववजलवढ- त्तिमयत्वविशिष्टजलाभावादित्यत्र वह्नधभाववजलवदृत्तिजलवद्ध देऽतिव्याप्तिः तादृशहदीवषयकीनश्चयनिष्ठप्रतिबन्धकतामात्रस्यैव स्वरूपासिद्धिप्रतिबन्धकताव्यापकत्वात अतः नोक्तकल्पः साधीया- नित्यपि परास्तम् । न च धूमव्यभिचारिवह्निमदादावतिव्यातिः त- ভক্সন লিঙ্গানাহুবস্ব বঙ্গ জ্বাৰিক্সালমনিকা पकप्रतिबन्धकत्वविरहादिति वाच्यम् तत्रापि वह्निरवृत्तिरित्याकार- कहानप्रतिबन्धकतायास्ताहशप्रतिबन्धकत्वाध्यापिकायाः सत्वेना- तिव्याप्तिविरहादिति। मैवम् द्रव्यं समवेतादित्यादौ द्रव्यत्वाभावववत्तिलमवेतव. दादौ अतिव्याप्ल्यापत्तेः द्रव्यत्वाभावववृत्तिसमवेतवदित्या- ·মানিকতা। कारकज्ञानस्य व्यानिज्ञानप्रतिवन्धकत्वाव्यापकीभूतप्रतिवन्धकता. न्यत्वात् । समवेतमवृत्तीत्यादिज्ञानल्याप्याहार्यत्वेनाप्रतिवंध्यत्वात् । यद्यपि समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य समवेतत्वघटकतया तदव. च्छिन्नेऽवृत्तित्वज्ञान प्रति समवेतवानिति ज्ञानस्य विरोधियाना- तिव्याप्तिरिति उच्यते, तदापि यन्मनेऽसमानप्रकारकज्ञानस्य विरो- धित्वं नास्ति तन्मने गगनादिर्धामकात्तित्वज्ञानं प्रति गगनवत्ताबुद्धे- रप्रतिबन्धकतया व्यभिचारवदादावनिव्यातेवुवारत्वात् । अनुमिति- परामर्शकार्यकारणभावग्रन्थेऽवृत्तित्वग्रहस्य वृत्तिमरवग्रहं प्रति प्रा- ह्याभावावगाहितया विरोधित्वात् तादृशपरामर्श प्रति विरोधित्वेमा- नाभावादित्युक्तम् संगच्छते इति ध्येयम् । न च द्रव्यत्वाभाववदृत्ति- समवेतवदिति ज्ञानं जायतामित्याकारकेच्छाप्रतिबन्धकत्वमादाय न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । इच्छात्वावच्छिन्न प्रतिबध्यत्वानिकपित- प्रतिबन्धकताया एक निवेश्यत्वात, अन्यथा बाधादिविषयकतत्तज्ज्ञा. नं जायतामित्याकारकेच्छाप्रतिबन्धकतामादायासम्भवापत्तरिति ध्येयम् । केचिन्तु व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिप- क्षत्वे तत्राव्याप्तिः तज्ज्ञानस्य शानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया ताशप्रतिबन्धकत्वाव्यापकीभूतप्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमाना- धिकरणहेत्वभावरूपविशेषाभाववत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतान्यत्वाभा. वात् इत्याहुः(१)। नव्यास्तु सर्वत्वावच्छिन्नविशेष्यकगगनप्रकारकबुद्धेः कि. श्चिद्धर्मावच्छिन्नविशष्यतानिरूपितगगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारता- शालिनिश्चयत्वन प्रतिबन्धकत्वमिति सव्यभिचारे भट्टाचार्येण दर्शितमते सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ गगनाभाववद्धटादेरपि बाधतया तत्राव्याप्तिः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वाव्यापकीभूतस्य घटो गगनवानित्यादिशानीयघटत्वावच्छिन्नविशेष्यकगगनाभाव. (१) निरवच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धेन वयभाववद्धदस्य बाधत्वमते प्रतिबन्धकत्वं च केवलस्वरूपसम्बन्धेनेति तत्रातिव्याप्त्यापत्ते ता. हशप्रतिबन्धकत्वाव्यापकं यनिरवच्छिन्नस्वरूपेण वह्नयभावाभावव. चाबुद्धिं प्रति प्रतिबंधकत्वन्तच्छून्यत्वाभावादिति ध्येयम् ॥

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु स्वावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वस्य ताहा. बाधनिश्चये सत्त्वादित्याहुः ॥ १३ ॥ प्रथमविशिष्टान्तराघटितत्वकल्पे स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकानुमितिप्रतिबन्धकसानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरू- पकतावच्छेदकं यत्तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यत्तदवच्छिन्नत्वमिति तु समुदितार्थः। अत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- दकत्वनिवेशेऽभाववान वह्नयभाववान् अमावाश्च इद इत्यादि. शानीयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकविशिष्टान्तरेण अभाववद्- ध्रदादिना घटितत्वाद्वाधादावव्याप्तिरतो,(१)एवमसाधारण्यज्ञानीम- यतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकहेतुमत्पक्षघटितवन्धभाववजलव- दूधदात्मकबाधेऽव्याप्तिश्चातो अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशः । मेय. त्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्याश्रयाविषयकस्य व्यभिचारत्वावच्छिन्नवि- षधकप्रतीतावसत्वान्मयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतव्याप्तिरतः स्वा- अयाविषयकत्वमुपेक्ष्य स्वावच्छिन्नाविषयकत्वनिवेश इति भट्टा. चार्येणोक्तम् । तन्न संगच्छते व्यभिचारत्वेन घटाधवगाहिम- तीतेरेव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यश्चयाविषयकत्वेन तदीयविष. यतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारत्वे सत्त्वात्तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादावसत्त्वादिति । केचित् उक्तरीत्याऽसम्भवभयेन स्वाश्रयविषयकप्रतीतिविषय- वृत्ति-अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव निविष्टं तन्निवेशेनैव चातिव्याप्तिः सङ्गच्छते स्वस्य स्वाभयाविषयकप्रतीतिविषयवृत्ति- स्वाभावादित्याहुः। परे तु व्यभिचारत्वेन घटाद्यवगाहिमतीतावपि स्वाश्रयाविषयक- त्वं नास्ति सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन साध्याभाववत्तित्वविशिष्ट- हेतुतावच्छेदकस्यैव व्याभिचारपदार्थतया सामानाधिकरण्यघटक- त्वेन ताशप्रतीतो स्वाश्रयभानात् तथाच यथाश्रुतमेव सम्यमि. (ং) অাঘাথাম্বনাননাহ্মৰেন্ধানবহিষ্মান্ধ- स्वोभयाभाववत्वस्थ प्रतिबन्धकतायां निवेशेऽप्याह एवमिति ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । त्याहुः(१) । न च स्वाश्रयाविषयकत्वनिवेशे प्रमेयं गगनवदित्यादौ स्वाश्रयाविषयकप्रतीत्यप्रसिध्या गगनाभाववत्प्रमेयात्मकवाधादा- वव्याप्तिसंभवेऽतिव्याप्तिदानमलतमिति वाच्यम् प्रमेयनिष्ठगग- नामावादेरेव तत्र दोषत्वात स्वाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे- दकं यत्तादृशं तदवच्छिन्नघटितत्वावच्छेदकं यद्यत्स्वं तदन्यत्वरूपे प्रतियोगिनि स्वत्त्वमन्तर्भाव्य विशिष्टान्तराघटितत्वं निवेश्याप्यव्या- तिवारणसम्भवाच । नचैवं स्वपदार्थाप्रसिद्धिर्मयत्वविशिष्टव्यभिचा. रादेरपि स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । धूमव्यभिचारि- घहिकालीनघटत्वादेरेव स्वपदेनोपादातुं शक्यत्वादिति ध्येयम् ॥१४॥ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यदनुमितिप्रति बन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकं तदाश्रयाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकत्वनिवेशे प्रमेयं गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ व्य- भिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्गगनाभाव. वन्मेयत्वादि तदाश्रयाविषयकप्रतीत्यप्रसिध्या अव्याप्तिरिति भट्टा- चायेणोक्तम् । अथ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्साध्याभा- वाप्यपक्षतावच्छेदकं साध्याभावववृत्तित्वव्याप्यहेतुतावच्छेदक च तदाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन्नसत्त्वात् सर्वत्रासम्भवसम्भवे अव्याप्तिदानमसङ्गतमिति चेत्, अत्राहु:-घटो गगनवानित्यादौ गगनाभाववद्घटरूपवाधे लक्ष- णगमनानासम्भवः तत्र साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्त सत्प्रतिप. (१) अत्र तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वनिवेशे प्र. भेयमितिप्रतीतिमादाय मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिर्दत्ता भट्टा- चार्येण .। अत्रेयमाशङ्का-ननु प्रथमोपात्तस्वावच्छिन्नाविषयक इत्यस्य व्यावृत्तिमपहाय चरमव्यावृस्यनुसरणं सन्दर्भविरुद्धमिति चेन्न चरमावच्छेदकत्वनिवेशलत्त्व एव प्रथमा स्वावच्छिन्नेत्यस्य व्यावृत्तिः सम्भवति अन्यथा तन्निवेशेऽपि प्रमेयमिति-प्रतीतिविष- यवृत्तित्वमादायातिव्याप्त्यापत्ते१रित्वात् । नहि प्रथमस्वावच्छि- नत्वसत्त्व एवं चरमावच्छेदकत्वं सार्थक येन तदसत्वेऽपि व्यभिचा- रकालीनघटेऽतिव्याप्तिवारकतया सार्थकमिति ध्येयम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु क्षघटकत्वमते सत्प्रतिपक्षाभावात् पक्षावृत्तिसाध्यपक्षनिष्टसाध्याभा- वादिकमादाय दोषस्यापि तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यत्वनिवेशे. नैव वारणसम्भवात् । नचैवमपि पक्षनिष्टसाध्याभावकालीनप्रमे यत्वादेरपि तादृशविशिष्टान्तरतया तदाश्रयनिष्टमुख्यविशेष्यता- शून्यत्वनिवेशेनैव प्रतीत्यप्रसिध्याऽसम्भवो दुर्वार एवेति वाच्यम् स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यदनुमितिप्रतिबन्धक- ताया अनतिरिक्तवृत्तित्वे सति स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकता- श्रयविषयतावच्छेदकं तदवच्छिन्नाघटितत्वस्य विवक्षितत्वात् (१) व्यापकसामानाधिकरण्यरूपलाध्याभावव्याप्तिविशिष्टधर्मादिकमा.. दाय दोषस्य ज्ञानवैशिष्यानवच्छिन्नत्वासाधारण्ययिषयित्वानवच्छि. नत्वोभयाभाववत्प्रतिबन्धकतानिवेशेनापि वारणसम्भवात् । न चै. वं प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्यातिस्तत्र ताशविशिष्टान्तरं यद्व्यभिचारादिकं तनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यमेयत्वविशिष्टधूमामा. वववृत्तिवह्निमानित्याकारकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वादिति वाच्य- म तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यज्ञानीय मुख्यविशध्यतावच्छेदक- त्वस्य विवक्षितत्वादिति ध्येयम् । अथवा अप्रसिद्धिनिबन्धनासंभवो न संभवतीति तदुपेक्षितमि- त्याहुः ७। अथ स्वावाच्छन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकमनुमित्यवृत्ति- विषयतावच्छेदकं यत्तदवच्छिन्नाघटितत्वेनैव सामञ्जस्ये कृतं प्रतिब- न्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वनिवशनेनेति चेन्न पर्वतो वह्नयभावव्याप्यवान् (१) अत्र प्रकतानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणज्ञानावृत्तिविषयितानिवेशे उक्तदोषवारणेपि जलाभाववद्वह्निमत्कालीनतत्पर्वतो पर्वतीयवह्नयभा- ववान् जलादित्यादिस्थलीयपर्वतीयवह्निमत्तत्पर्वतरूपबाधेऽव्याप्तिः ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतया तादृशक्षणशानावृत्तिविषयिता- कवह्निमतपर्वतधीटतत्वादिति। वस्तुतस्तु मेयत्वविशिष्टवह्नयभावव्या- प्यवद्धदादातिव्याप्तिः । तादृशविशिष्टान्तरं यः सत्प्रतिपक्षस्तस्य प्रकृतानुमितिवृत्तित्वात् सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य कार्यकालवृत्तितया प्रतिबन्धकताया अस्वीकारादिति । एतच सत्प्रतिपक्षनन्थे “यदि चायं वह्निमान् वह्नयभावव्याप्यवांश्त्यनुमितिःप्रामाणिकी" इत्यादि। ना दीधितिकृतोक्तत्वादिति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २४१ पर्वतीयवह्निमत्पर्वतरूपासिद्धावव्याप्त्यापत्तेः तत्र तादृशानुमित्यवृत्ति- विषयताकतादृशविशिष्टान्तरेण वहिमपर्वतेन घटितत्वादिति(२)॥१५॥ अथ यद्पावच्छिन्नविषयकत्वं स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छि- नप्रतिवन्धकता सामान्यावच्छेदकं तादृशरूपान्तराघटितत्वकल्पे स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकवि. षयतानिरूपकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे- दकरूपस्याप्रसिध्याऽसंभवं दत्वा भट्टाचार्यण दूषितम् । अत्रावच्छेदकत्वद्वयम् अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राहाम् अन्यथा प्र. थमावच्छेदकत्वं यदि स्वरूपसम्बन्धरूपं तदा अभाववान् वन्ह्यभा. क्वान् अभावांश्च हद इत्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धकताया अपि वन्यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषायित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामा. न्यान्तर्गततया तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषय- तावच्छेदकाप्रसिध्याऽसम्भवापत्तेः। एवं वन्ह्यभाववनदत्वावच्छि. नविषायताव्यापकस्य प्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपलस्बन्ध रूपावच्छेदकताश्रयविषयतावच्छेदकीभूतविशिष्टान्तरं यत् हदत्वा. दिकं तद्घटितत्वादुक्तदोषतादवस्थ्यम् अतो द्वितीयावच्छेदकत्वम- प्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राह्यम् च स्वावच्छिन्नविष. यिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद- कतावद् यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तादृशविशिष्टान्तरवि. वक्षणे द्रदत्वादिकमादाय न दोष इति वाच्यम् एवमपि धूम- व्यभिचारिवह्निमान् धूमवान्वहरित्यादौ धूमाभाववधूमव्यभिचा- (१) अत्र प्रकृतानुमित्यवाहितपूर्वक्षणशानावृत्तिविषयतानिवेश उक्तदोषवारणेपि जलाभाववाहिमत्कालीनतत्पर्वतोपर्वतीयवाभा- बवान् जलादित्यादिस्थलीयपर्वतीयवह्निमत्तपर्वतरूपबाधेऽव्याप्तिः ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतथा ताहशक्षणवृत्तिशानावृत्तिविष- यिताकवह्निमत्त पर्वतघटितत्वादिति । वस्तुतस्तु मेयत्वविशिष्टवलय- भावव्याप्यवद्ध्दादावतिव्याप्तिः । तादृशविशिष्टान्तरं यः सत्प्रति- पक्षस्तस्य प्रकृतानुमितिवृत्तित्वात् सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य कार्यकाल- वृत्तितया प्रतिबन्धकताया अस्वीकारादिति । एतच्च सत्प्रतिपक्षन- न्थे यदि चायं वह्निमान् वन्ह्यभावव्याप्यवांश्चेत्यनुमितिः प्रामाणिकी इत्यादिना दीधितिकृतोक्तत्वादिति ध्येयम् । । aaneerine ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु रिवह्निमदात्मकबाधाव्यात, तादृशवाधविषयिताव्यापकप्रतिबन्धका तासामान्यस्य स्वरूप सम्बन्धरूपावच्छेदकतावद्विषयितासामान्य- रूपाप्रसिध्या ह्रदो वह्निमान् वन्ह्यभावाभाववनिरूपितत्वाभाववद्ध- त्तित्वकालीनधूमादित्यादौ हेतुविशेषणासिद्धिघटितसत्प्रतिपक्षा- व्याप्तिप्रसङ्गाश्च । न च स्वावच्छिन्नविषयितानिष्टस्वरूपसम्ब- चपावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेदकतावद् यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तादृशविशिष्टान्त- राघटितत्वमित्युक्तौ नोक्तदोष इति वाच्यम् एकमपि धूमव्यभि- बारिवह्निमान्धूमवान्वन्तरित्यादौ घटकालीनधूमव्यभिचारिवह्नि- मदात्मकेऽतिव्याप्तिः घटकालीनधूमव्यभिचारिवह्निमान्धूमाभाववा. नितिबाधज्ञानीयघटकालीनधूमन्यभिचारिवह्निमत्वावच्छिन्नाविषयि. तानिष्ठावच्छेदकताकप्रतिबन्धकनासामान्यस्य स्मकावच्छेदकतावद्विषयितासामान्य विशिष्टान्तरं यधूमा भाववधूमव्यभिचारिवाहिमदादि तदघटितत्वस्य तत्र सत्त्वात् । वस्तुतस्तु वह्नयभाववनदवान् धूमाभाववान ताहशदवान्हद इत्यादिक्षानीयप्रतिबन्धकताया अपि बाधविषयित्वावच्छिनप्रतिब- न्धकतासामान्यान्तर्गततया बाधविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताला- मान्यावच्छेदकवियितासामान्यकरूपाप्रसिद्धेरेव सत्त्वादिति ध्येयम् यदि च स्वावच्छिन्नविषयितासामान्यावच्छिन्नत्वनिवेशेनैवोकदो- पाणां वारणसम्भवेऽनतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेशो व्यर्थ इति मन्यते तदा व्यापकसामानाधिकरण्यव्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्राव्याप्तिः निरुक्तविशिष्टान्तरं यजलहदादि तद्घटितत्वादिति तद्वारणायान- तिरिक्तवृत्तित्वनिवेश इति ध्येयम् ॥ १६ ॥ (वक्ष्यमाणयुक्त्या यदि स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिता. शून्यज्ञानीयत्वं यदूपावच्छिन्नविषयित्वे निवेश्यते तदा नोक्तदोषः किन्तु घटो गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनवानित्यादौ गगनाभा- ववदभाववत्कालीनगगनाभाववघटरूपबाधाव्याप्तिः तत्र ताहशबु. द्धीनविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया ताशबाधत्वावच्छिन्नवि. पयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितासामान्य यदभाववद्घटत्वादिकं तद्घटितत्वात, एवं व्यापकसामानाधिक- रण्यरूपन्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिपक्षत्व तत्र चाव्याप्तिः निरुक्तविशिष्टा- ·सामान्धीनहीक्तप्रकरणम् । न्तरं जलवद्धदादि तद्घटितत्वादिति, तद्वारणायानतिरिक्तवृत्तित्व- निवेशः।) अथ स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकनासामान्याव- च्छेदकविषोपतानरूपकतावच्छदकत्वस्वावीच्छन्नविषयकप्रताति- विषयतानिरूपकतावच्छेदकत्वामयाभावकेवलान्वायकं यत्स्वं तद्वत्त्वं हेत्वाभासत्वमित्युक्तावेतत्कल्पस्य निर्दोषत्वे कथं तत्परित्यक्तामति- न च जातिमान्वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानमादाय दोषवारणार्थ स्वाव- च्छिन्नविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासा. मान्यावच्छेदकवियितायां च स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकीभूत. विषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचा- रादावतिव्याप्ति तत्र वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषायेत्वाव्या- पकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयताहशप्रतिबन्धकतालामान्यावच्छेदक विषयितावच्छेदकत्वघटितनिरुक्तोभयाभावस्य केवलान्वयित्वादिति वाच्यम् तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकवियितायां स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाध्यापकीभूनविषयिताशून्यज्ञानीयत्वमनिवेश्य यद्- पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविधीयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशेनापि जातिमान्वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानवारणसंभवेन यद्रूपावच्छिन्नविष- यित्वाव्यापकीभूतविषयिनाशुन्यज्ञानीययद्यावच्छिन्नविषयकवं ता. दृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं तत्व-स्वावच्छिन्नाविषयकप्रती- तिविषयतावच्छेदकत्वैतदुभयाभावस्य व्याभिचारविशिष्टबाधत्वा- दावसत्वात् केवलान्वयित्वविरहेण वाधविशिष्टव्यभिचारादावति. व्याप्त्यनवकाशादिति चेन्न । इदे वन्यभावः वन्यभाववान् हद इति शानद्वयसाधारणैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वमने तादृशोभयाभाव- स्य हृदवृत्तिवन्ह्यभावत्वादावसत्वेन केवलान्वयित्वाभावादसंभवा. पत्तेः । न च ফ্লালাখাৰাক্তনায় সাব- तामताश्रयणे भट्टाचार्योक्तयथाश्रुतकल्पे तादृशप्रतिबन्धकतासामा. न्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नाविषयकप्रती- तिविषयतावच्छेदकस्य हुदवृत्तिवन्ह्यभावत्वादेरेव ताशरूपस्य प्रसिद्धत्वात् वन्ह्यभाववद्ध दावसंभवदानमसङ्गतमिति वाच्यम् । কান্নাঘাঁকা লাহান্নানঘন্ধামন্যানিম্বার্থনাখা स्वावच्छिन्नविषयिरवाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वीनवेशस्यै.

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु चावश्यकत्वेन इदवृत्तिवन्ह्यभावत्वादेस्तारशविशिष्टान्तररूपत्वा- भावात् अन्यथा बाधविशिष्टव्याभिचारादावतिव्याप्त्यापत्तः। व्यभि- चारावीशष्टबाधत्वादेरेव तादृशरूपत्वेन प्रसिद्धत्वात् तदवच्छिन्ना- विषयकप्रतीतिविषयत्वस्य च तत्र सत्त्वात् । अत एव भट्टाचार्योंक्तकल्पे स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रति- बन्धकतासामान्यावच्छेदकवियितानिरूपकतावच्छेदकस्वपर्याप्त्य- वच्छेदकताकनिरूपकताकविषीयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्व ताशविशिष्टान्तरपदेन विवक्षणे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरेव ताहशत्वेन तदवच्छिन्नाधटितत्वस्य व्यभिचारादौ सवाल दसंभवदानमसंगतमिति परास्तम् तादृशप्रतिबन्धकतासामान्या. पच्छेदकविषयितायामुक्तयुक्त्या स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभू. तविषयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वेन मेयत्वविशिष्टव्यभि- चरित्वादेरपि तादृशत्वाभावात् । एतेन स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्याव- च्छेदकवियितावच्छेदकस्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकस्य विशि- टान्तरपदेन विवक्षणे वन्यभाववज्रदकालीनघटत्वादेरेव तार- शत्वादसम्भवदानमसङ्गनमित्यपि परास्तम् ॥ १७ ॥ ৰাৰান্নাঘাষালম্বমাননাৰাম্যানুক विषयितानिरूपकतावच्छेदकः कश्चित् स्वावच्छिन्नाविषयकप्रती. तिविषयतावच्छेदको यस्य एवंभूतं यत्स्वं मेयत्वविशिष्टव्याभि- चारत्वादि तदवच्छिन्नाघटितत्वमित्यत्रापि प्रतिबन्धकतावच्छेदक- त्वद्वयमनतिरिक्तवृत्तित्वरूप ग्राह्यम् , अन्यथा उभयत्र स्वरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे इदो वन्हिमान्धूमादित्यादौ मेयत्ववि- शिष्टवन्ह्यभाववान् धूमाभाववान् तादृशवयभाववांश्च हद इत्या- दिशानीयप्रतिबन्धकताया अपि मेयत्यविशिष्टवन्ह्यभाववद्मदत्वा- ব্রাহ্মণবয়স্কলাম্বিসাবিনাষাঙ্গননন না- दृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य शुद्धवन्ह्यभाववज्रदत्वावच्छिन्न- विषयतायामसत्वात् स्वपदार्थाप्रसिद्धिः स्यादतः प्रथमावच्छे. दकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् । एवञ्च यत्र संयोगसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगित्वसंसावच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्ह्यभाववदभावस्य पक्ष- त्वं संयोगेन च वन्हहेतुत्वं धूमादेः साध्यत्वं तत्र संयोगसम्बन्धाव- ·मामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । च्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन वन्हिविशिष्टाभावरूपाश्रयासिद्धिघटि- तवन्ह्यभाववभावरूपासिध्यादावव्याप्तिः तद्धटकवन्हिविशिष्टाभा. धत्वस्य ताहशस्वरूपासिद्धिविषयताब्यापकप्रतिबन्धकतासामान्या. वच्छेदकीभूततादृशस्वरूपासिद्धिज्ञानीयविषयतावच्छेदकत्वेन त- स्या अपि स्वपदेन धर्तुं शक्यत्वात् । तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदक- विषयतालामान्यकत्वविवक्षणे च अत्रैव मेयत्वविशिष्टस्वरूपा सि. यादावतिव्याप्तिः मेयत्वविशिष्टनारशासिद्धिविषयताव्यापकप्र. तिबन्धकतासामान्यकत्वस्याप्रसिध्या भ्वपदेन मेयत्वविशिष्टता- दृशासिद्धधतुमशक्यत्वात् । अथवा पर्वतत्वावच्छेदेन वन्यभावस्थ साध्यत्वे नीलवाभावस्य ह. तुत्वे एकत्र मिति रीत्यावन्हिमनीलपर्वतेऽतिव्याप्तिः तत्र तादृशप्र. तिबन्धकतासामान्यान्तर्गताया बाधप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपासिद्धि प्रतिबन्धकतायाश्चावच्छेदकवियितासामान्यकताहशरूपाप्रसिध्या स्वपदेन वाहमन्त्रीलपर्वतत्वस्य धर्तुमशक्यत्वात् । वस्तुतो इदो वह्नि- मजलवत्कालीनवन्हिमान जलाभावादित्यादौ वन्धभाववजलवद्ध. दात्मके साध्यविशेषणासोद्धस्वरूपालिद्धिघाटेतबाधेऽतिव्याप्तिःतत्र কাহামানৱৰাৰাম্যানুজ্জামাখনামাইকমান্ড ध्या स्वपदेन तस्य धर्तुमशक्यत्वात् । एवं गगनाभाववदभाववत्का. लीनघटो गगनवानित्यादौ बाधाव्याप्तिश्च । नव्यास्तु विषयितासमसंख्याकप्रतिबन्धकतायाः अवच्छेदकता. वच्छेदकसाधारणावच्छेदकरवानभ्युपगमेन स्वावच्छिन्नाविषयकप्र. तीतिविषयतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयकत्वव्यापकप्रतिबन्धकता. सामान्यावच्छेदकविषयतानिरूपकतावच्छेदका प्रसिध्याऽसम्भवः । अतो द्वितीयावच्छेदकत्वमप्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् (१)। अथवा घटत्वावच्छेदेनाभाववदन्यत्ववैशिष्ट्येन प्रतियोगि- शासम्बन्धेन वह्निमदन्यत्ववैशिष्ट्येन च घटितपक्षतावच्छेदकका- (१) एवं प्रथम स्वरूपलम्बन्धरूपावच्छेदकत्वानिवेशे वहभाव- वहदकालीनघटेऽतिव्याप्तिः स्वपदेन तादृशकालीनघटत्वस्य धर्तु मशक्यत्वात् । तादृशश्च मेयत्वविशिष्टवन्ह्यभाववज्रदत्वादिकं तद. न्यत्वस्य सत्वात् । अनतिरिक्तत्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धपावच्छे- दकत्वनिवेशे पूर्वोक्तस्थलद्वय एवाव्याप्तिरिति ध्येयम् ।

·२४६ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु भाववदन्यघटकालीनपर्वतो द्रव्यवानित्यादिस्थले आश्रयासिद्धिद्वय- घटिते वन्यभाववद्घटेऽतिव्याप्तिः ताहशविशिष्टविषयित्वव्यापकप्र. तिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वस्य विशिष्टविषयिताया एवासत्त्वेन स्वपदेन ताडशविशिष्टस्य धर्तुमशक्यत्वात् । एवं यत्र पर्वतत्वसा- मानाधिकरण्येन नीलत्वस्य वढेच प्रत्येकं दोषत्वं, तथा नीलत्वसा. मानाधिकरण्येनापि वर्दोषत्वं तत्र वह्निमन्नीलपर्वतादावतिव्याप्तिः अतो द्वितीयावच्छेदकत्वमप्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं वाच्यम् ॥ १८ ॥ स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकी. भूतयत्किञ्चिद्विषयित्वं यादृशयाशधर्माचाच्छिन्नानिसापितं तादृशता. शधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्यत्स्वं तद्धर्मा. वच्छिन्नत्वम् , अथवा यद्धर्मावच्छिन्नविषयकन्यावच्छिन्नप्रतिवन्धका तासामान्यावच्छेदकीभूतविषयिताकाविशिष्टनिरूपितविषयितात्वं य. धर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वव्याप्यं तद्धर्मावच्छिन्नत्यमेव समुदितार्थः इति कल्पद्वये बाधविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याप्तिर्दता भट्टाचार्येण । न च प्रशमलक्षणे वन्ह्यभावद्धदत्वावच्छिन्नविषयितायां वन्हि त्वाद्यवच्छिन्नत्वनिरूपितत्वसत्वात्तदवीच्छन्नाविषयकप्रतीतिविषय. तावच्छेदकत्वस्य वन्यभाववद्धदत्वादावसत्वादसंभव इति वा- च्यम् । तादृशतादृशधर्मावच्छिन्नमुख्यविशेष्यताशून्यज्ञानीयमुख्य. विशेष्यतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । यादृशयादृशधर्मावच्छि. भानिरूपितमित्यत्र याशयाश धर्मघोटनमावीच्छन्नाानरूपितत्व. मेव वा निवेशनीयम् । अत्र कल्पद्वये एव स्वावच्छिन्नविपयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धक- तेत्यत्र अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं ग्राह्यम् । प्रतिबन्धक- तावच्छेदकत्यत्रापि तथा, अन्यथा उभयत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- दकत्वे पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यत्र पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽति- व्याप्तिः । न च तथापि प्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्यत्रानतिरिक्तवृत्तित्वं निवेश्यतां स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नम् इत्यत्र तु स्वरूपमे. वास्तु, तथाच पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नविषयकत्वाव. च्छिन्न प्रतिबन्धकताया अनतिरिक्तवृत्तिविषयतानिरूपकतावच्छे- दकरूपाप्रसिध्या पाषाणमयत्ववत्पर्वते नातिव्याप्तिरिति व्यम् । हृदो वह्निमान्धूमादित्यादौ जलवद्भदेऽतिव्याप्त्यापत्तेः ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २४७ जलवान्वन्ह्यभाववान जलवांश्च इद इत्यादिशानीयजलवध्रदत्वाव. च्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतवन्ध- भाववजलववृत्तिजल बद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयितायाः जलवद्ध्द- त्वावच्छिन्नानिरूपितत्वासत्वेन उदासीनयादृशधर्मावच्छिन्नानि- रूपित्तत्वं तादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व. स्य जलबद्मदे सत्त्वात् । एवमभाववान वन्ह्यभाववानभावांश्च हद इत्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धकताया अपि तादृशप्रतिबन्धकतासामान्या- न्र्तगतत्वेन तदनतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकरूपाप्रसिध्या वन्ह्य- भाववद्धदादावव्याप्तेश्च । न चोक्तदोषभिया प्रथमावच्छेदकत्वमेवान- तिरिक्तवृत्तित्वरूपं विवक्ष्यतां द्वितीयन्तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेवेति वाच्यम् । धूमाभाववधूमव्यभिचारिवह्निमदादावव्याप्त्यापत्तेः धूमभाववधूमव्यभिचारिवह्निमत्वावच्छिन्नविषयताव्यापक. प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्य दूपाप्रसिद्धेः(१) ॥ १९॥ अथ बाधविशिष्टव्यभिचारविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासा- मान्यावच्छेदकीभूतं न बाधत्वादिप्रत्येकधर्मावच्छिन्नविषयित्वमपि तु बाधविशिष्टब्यभिचारित्वावच्छिन्नविषायत्वमेवेति तन्न बाधवि. शिष्टव्यभिचारत्वावच्छिम्मानिरूपितमिति बाधविशिष्टव्यभिचारा- दावतिव्याप्तिरुक्ता भट्टाचार्येण । (१)अत्र कल्पचतुष्टये एवोभयत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक- त्वनिवेशे गुणः कपिलयोगवानित्यादौ केवलस्वरूपसम्बन्धेन कपि- संयोगाभाववद्गुणेऽतिव्याप्तिः। तत्र च प्रतिबधकत्वं केवलस्वरूप. सम्बन्धेना दोषत्वञ्च निरवच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धेनातोऽलश्यत्वमिति। तत्र स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नत्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद- कत्वनिवशे प्रथमकले तत्रैव मेयत्वविशिष्टकपिसंयोगाभाववद्गुणे, द्वितीयकल्पे बाधादिकालीनघटादौ, तृतीयचतुर्थकल्पे तत्रैव कपिसं. योगाभाववद्गुणेऽतिव्याप्तिरिति । प्रतिबन्धकतावच्छदेकत्वं इत्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशकल्पचतुष्टय एव निरुक्तकपि- संयोगाभावद्गुणेऽतिव्याप्तिरिति ध्ययम् । तादृशधर्मावच्छिन्नावि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वामित्यत्र तदनवच्छिन्नविषयतावच्छे- दकत्वनिवेशनैवोपपत्तौ तावद्दूरानुधावनं व्यमिति चिन्त्यम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु सान संगच्छते-बाधविशिष्टव्यभिचारवाच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतं यद्यभिचारविशिष्टबा. धत्वावच्छिन्नाविषयित्वं तत्र बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ना- निरूपितत्वेन बाधविशिष्टव्याभिचारत्वावच्छिन्नविषयक्रप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽसत्वात् । वन्हयभाव: वन्ह्यभाववान् इति ज्ञानद्वयसाधारणकप्रतिबन्धकत्वे वन्ह्यभाववज्रदादावसंभवः वन्हयभावव दत्वावीच्छन्नीवषयकत्वावीच्छन्नप्रीतबन्धकतासामा. न्यावच्छेदकीभूतायाः हदे वन्यभाव इति-ज्ञानीयह दनिष्टवन्हयभावत्वावच्छिन्नविषयिताया घन्हयभाववज्रदत्वाव. च्छिन्नानिरूपितत्वादिति तदसंभववारणाय ताशप्रतिवन्धकतासा. मान्यावच्छेदकयत्किञ्चिद्विषयत्वे स्वावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्रूपावच्छिन्न च्छिन्नविषयितात्वं तद्रू- पावच्छिन्नविषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छि. अप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकवियिताकविशिष्ट स्वावच्छिन्न- निरूपितविषयताकत्वं वा विशेषणं देयमेवेति बाधविशिष्टव्यभिः चारादावतिव्याप्तिरप्रत्यूहैवेति वाव्यम् कालिकादिलम्बन्धेन वह्नयभाववत्ताज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया स्वरूपसम्बन्धनिवेशस्याव- श्यकतया स्वरूपसम्बन्धस्वरूपसबन्धावच्छिन्नाधेयत्वोभयसम्बन्ध- मादायैकप्रतिबन्धकतायाः दुर्वचत्वाञ्च । न च सप्तम्युल्लखिप्रती. तिस्थले स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधारतानिरूपिताधेयता भासते प्रथमोल्लेखिप्रतीतिस्थले च स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपित. धारतेति हृदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताधारत्वविीयतानिरू- पितनिरूपितत्वविषयतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धावीच्छन्नधियत्ववि. षयितानिरूपितवन्हयभावत्वावच्छिन्नविषयताकैकनिश्चयत्वेनैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्य सुवचतया असंभववारणाय स्वावच्छिन्नवि- षयत्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वनिवेशनमावश्यकमित्यतिव्याप्ति. संगतिरिति वाच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानानामननुगमेन निश्चयत्वाननुग. मेन च एकप्रतिबन्धकताया वक्तुमशक्यत्वात् । कथंचिदप्रामाण्या- धनुगमेऽपि पतझन्थस्यैकप्रतिबन्धकत्वमताभिप्रायकत्वे व्यभिचा- रादिघटितबाधादिसंग्राहकयद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वं स्वावच्छिन्नवि.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । MOS জঘনালা স্বমননামাজ কাজাখ- टिलत्वमिति प्रथमकल्पे हृवृत्तिवन्यभावत्वादेरेव तादृशरूपान्त. रत्वस भवेनासंभवानवकाशात्तग्रन्थस्योन्मत्तप्रलापापत्तेः। यदि च तत्कल्पे बाधविशिष्टव्यभिचारादावत्तिव्याप्तिवारणाय स्वावच्छिन्न- विषयकत्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य यद्रूपावच्छिन्न- विषयितायां निवेशे सत्यसम्भवदानं सङ्गतमेवेत्युच्यते, तदापि स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छदकविषय. तानिरूपकतावच्छेदकः कश्चित्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय- तावच्छेदको यस्य एवंभूतं यद्यत्स्वं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादि तदवच्छिन्नाघटितत्वकल्पेऽसंभवप्रसक्तो धूमव्यभिचारिवद्धि- मत्वमादायाव्याप्तिदानस्य सन्दर्भविरोधो वजायमाण एवेत्ति । द्वितीयकल्पे बाधविशिष्टव्याभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिभिया स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्य त्वनिवेशायोगादिति । (अथवा पर्वतत्वावच्छेदेन वधभावस्य साध्यत्वे वन्यभावव- भीलत्ववत्कालीनस्सन् नीलत्वाभाववत्पर्वतत्ववत्कालीनधूमस्य हे. तुनायां वन्हिमन्नीलपर्वतरूपहेतुविशेषणासिद्धिद्वयघटितबाधेऽति- व्याशेर्दुवारत्वात् )। यत्तु हदे पक्षे महानसीयवहः साध्यत्वे महासीयवह्नयभावव- ध्रदो वयभाववद्ध्दश्च द्वयमेव बाध इति तत्र महानसीयवह्निम- ताबुद्धिं प्रति महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति वह्निन्व- निष्ठावच्छेदकताभिन्नं यदवच्छेदकत्वं तदनिरूपकप्रतियोगिताका- भावनिश्चयत्वेनैकप्रतिबन्धकतया महानसीयवधभाववज्रदेऽध्या- प्तिः महानसीयवयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतासामान्यावच्छेदिकाया वह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषय- ताया महानसीयवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वादिति त. द्वारणाय तादृशाव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशनमावश्यकामिति बाधविशिष्टव्यभिचारे तिव्याप्तिसंगीतीति । तन्न वह्निसामान्याभावबुद्धः वह्निमत्ताबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति प्रतिबन्धकताया कलप्तन्वेन तेनैवोपपत्तौ तत्साधारणकप्रति- बन्धकतायां मानाभावात् । नच साक्षात्परम्परासाधारणैक- निरूपितत्वस्यापि स्वयं दूषितत्वाद्वाधादावसंभवः, ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु भावव दत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्या च्छेदकीभूतवनयभाववद्ध्दवत्प्रमेयत्वविशिष्टविषयितायां साक्षा- द्वयभाववद्धदत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वेन तदवच्छिन्नाविशेष्यकन- तातिविशेष्यतावच्छेदकत्वस्यापि वह्नयभाववनदत्वादावसत्वा. दिति तद्वारणाय तादृशाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्वं विशे- षणं यत्किञ्चिद्विषयित्वे आवश्यकमित्यतो बाधविशिष्टव्याभिचारे- इतिव्याप्तिरिति वाच्यम् साक्षात्परम्परालाधारणकनिरूपितत्वाभा- वेऽपि यादृशधर्मावच्छिन्नानिरूपितमित्यत्र याशरूपावच्छिन्नघ- टितानिरूपितत्वनिवेशेनैवासम्भववारणसम्भवे तादृशाव्यापकीभूत. विषयिताशून्यत्वनिवेशस्थानावश्यकत्वात् । यदपि हदो वह्नयभाववानिति-शानीयवह्नयभावत्वावच्छिन्नविष. यिताया वह्नयभाववध्रदत्वावीच्छन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धका- तावच्छेदकीभूताया वह्नयभाववहृदाधनिसातित्वेनासम्भव इति यदृपावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नं प्रति स्वावच्छिन्नविषयित्वाव- च्छिन्न प्रतिबन्धकतालामान्यस्य व्यापकत्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं थाहशधर्मावच्छिन्नानिरूपितमित्येव वाच्यम् , तथाच जाति- मान्वयमाववानिति-ज्ञानसाधारणवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नवि. पयित्वावच्छिन्नं प्रति तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यस्य व्याप. कतामङ्गेन स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयताशून्यज्ञानवृत्तियद् पावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकत्वं वाच्यमिति बाधविशिष्टव्यभिचारे. अतिव्याप्तिरिति । तत्तुच्छम् यदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतवियिताशून्यत्व. निवेशेनैव जातिमान्वह्नयमाववानिति-शानवारणसंभवे दोष. तावच्छेदकावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वस्यानिवेशात् अतिव्याप्तिधारकासम्भववारकविशेषणसवे अतिव्याप्तिसंपादकास- भववारकविशेषणदानस्यानैचित्यात् । दोषतावच्छेदकावच्छि. भविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशे वह्नयभाववज्जा- तिमत्कालीनत्वाावीशष्टवह्नयभाववज्रदादावतिव्याप्तेश्च-वह्नयभा- वज्जातिमत्कालीनत्वविशिष्टवयभाववज्रदत्वरूपदोषतावच्छेदक- स्वाभिमतधर्मावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकं न वह्नयभाववज्जाति- मत्वावच्छिन्नविषयित्वं किन्त्वन्वदिति तद्रूपावच्छिन्नविषयि- ·सामान्यनिरुक्तिवरणम् । ताशून्यत्वस्य जातिमान्वयभाववानितिझाने सत्त्वेन वह्नवभा. ववदूह्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वं ताप्रतिबन्धकतासामा- न्यावच्छेदकंयत्किञ्चिद्विषयतान्तर्गतं किन्तु वह्नयभाववज्जा. तिमत्कालीनवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वमेवेति । यादृशधर्मावच्छिन्नानिरूपितं तादृशधर्मावच्छिन्नाघोटनत्वस्य तत्र सत्वादिति। অথ ব্যানাৰিন্থি কান্তানাবাসনানি- अपितप्रतिबन्धकताया अपि तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतत्वेन व्यभिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयिता न तादृशप्रतिबन्धकता. लामान्यावच्छेदिकति नालनातरिति चेन्न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादी तादृशरीत्या मेयत्वाभावबुद्धेः प्रतिबन्धकतामादाय शुद्धव्यभिचारत्वा- वच्छिन्नविषयित्वमपि न ताशयत्किञ्चिद्विषयतान्तर्गतमपितु मेयत्व- विशिष्टव्यभिचारविषयित्वमेवेत्यतिव्याप्तिभिया प्रकृतानुमितिप्रतिब- न्धकतासामान्यस्य निवेशनीयत्वात् न च द्रव्यत्वं वह्निमत् द्रव्यत्वा- भाववच्छेवालादित्यादिस्थलीयवह्नयभाववद्व्यत्वरूपबाधविशिष्ट- वह्नयभाववत्तिशवालरूपव्याभिचारेऽतिव्यामिः तत्र व्यभिचारवि- शिष्टबाधविषयितायास्तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गत- विशिष्टसाधनग्रहप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन ताशप्रतिबन्धकता- सामान्यानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् तत्र द्रव्यत्ववद्वह्नयभाववद्वृत्ति शैवालविशिष्टवह्नयभाववद्व्यत्वरूपबाधविषयिताया अपि यकि- ञ्चिद्विषयतान्तर्गततया तत्र स्वावच्छिन्नानिरूपितत्वसत्त्वेनातिव्या- तिविरहादिति चेन्न वयभाववज्जलाभाववद्वहिव्यभिचारि जलं वह्निमज्जलादित्यादिस्थलीयवह्नयभाववजलरूपबाधविशिष्टवह्नयभा. धवट्टत्तिजलरूपव्यभिचारादावीतव्याप्तिः तत्र व्यभिचारविशिष्टबा- ঘানাৰাবাৰাৱমান কৰাৰামকারখা নিয. क्षग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितवाहिव्यभिचारिजलत्वावच्छि. नधर्मिकवह्नयमावर्वजलत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छि- नप्रतिबन्धकताया अवच्छेदकत्वाभावात् । न च तत्र जलत्वविशि- टै वह्नितदभावावगाहिज्ञानस्याहार्यत्वमिति वाध्यम् जलत्वसामा- नाधिकरण्येन वहितदभावयोरवगाहित्वात् । न च तादृशविशिष्ट प्रहस्य विशिष्टपक्षग्रहविरोधितया लक्ष्यत्वमिति वाच्यम् जलस्क ·AN AN अनुमान गादाधर्याः क्रोडपनेषु व्यापकप्रतियोगिकत्व बाधविशिष्टव्यभिचावशिष्टस्वरूपसम्बन्धेन वयभाववजलरूप: विशिष्टव्यभिचारास्य शुद्धस्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभाववजल- चिलमादधिरे) मकाश्रयासिद्ध्यन्तरघटितत्वेनालख्यत्वादिति - यकि धीयान् शुद्धस्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभाववजलविशिष्टं यद्वाहव्यभिचारिजलं तद्विशिष्टं यजलत्वव्यापकप्रतियोगिकस्व- रूपसम्बन्धेन वयभावघटितबाधस्वरूपं तादृशविशिष्टविष. यिताया अपि स्वावच्छिन्नविषयकत्वाचच्छिन्न प्रतिबन्धकतासा- मान्यावच्छेदकतया तत्र बाधविशिष्टव्यभिचारानिरूपितत्वेनो कातिव्याप्त्यभावात् स्वरूपसम्बन्धेन वह्नयमाववजलाभावबुद्धिं प्रति स्वरूपलम्बन्धेन वह्नयमावघटितवलयभाववजलवत्ताज्ञानप्रति. बन्धकतायां जलत्वव्यापकप्रतियोगिकत्वविशिष्टस्वरूपशुद्धस्वरूप साधारणस्वरूपत्वेनैव स्वरूपस्य निवेशात् प्रतिबन्धकत्ताया ऐक्या- त् अन्यथा शैवालधार्मिकद्रव्यत्ववत्ताज्ञानवह्नयभाधवद्व्यत्ववत्ता- ज्ञानयोरपि प्रतिबन्धकत्वद्वयापत्त्या पूर्वस्थलपरित्यागानौचित्यात् । परे तु प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्प- क्षरूपसत्प्रतिपक्षमताभिप्रायकामिदम् । तथाच तादृशसत्प्रतिपक्षवि- पयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वस्य प्रतिहेतुव्याप- कलाध्याभावकालीनतद्धतुमत्पक्षविषयितायामपि सत्त्वेन तन्त्र स्वा- वच्छिन्ननिरूपितत्याभावात्ताशसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिः ॥ अथवा प्रागु तगगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववघटेऽव्याप्तिस्तादृशबाध. विषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वस्य गगनाभाव- वदभावववत्तिगगनाभाववद्धटत्वावच्छिन्नाविषयतायामपि सत्वेन तत्र स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वाभावादतस्तद्वारणाय स्वावच्छिन्नविष- यंत्वाव्यापकवियिताशून्यज्ञानवृत्तित्वस्यापि तादृशयत्किञ्चिद्विष- यित्वे विवक्षणीयतया व्यभिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयता. या धर्तुमशक्यत्वादतिव्याप्तिसङ्गतिः । अतएव वह्नयभाववजल- অলিগনিত্যনিষ যা বিঘিালংৰনিৰা ऽपि सफलः अन्यथा जलवद्धदकालीनवनयभाववजलवस्वाव- च्छिन्नविषयिताया अपि ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तन स्वावच्छिशानिरूपितत्वात्ताहशविशेषणमनर्थकं स्यात, परन्तु सा- ·मामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । MO ध्याभाववद्धृत्तित्वरूपव्याप्तिविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षमते एतादृशरीतिर्न सम्भवति, विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशोऽपि निकल: बाधविशि. टव्यभिचारादावतिव्याप्तिश्च न सन्दर्भशुद्धति प्राहुः । वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतेत्यत्रा- वच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपञ्च । प्रतिबन्ध- कतासामान्यावच्छेदक इत्यत्र तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेव । प्रथमे स्व. रूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशात चमव्याभिचारिवाहिमान् धूमवा. न् वर्तरित्यादौ धूमाभाववधूमव्यभिचारिवह्निमदात्मकबाधे नाव्याप्तिः अन्यथा ताशबाधविधायिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेद. कविषयित्वाप्रसिद्धया अव्याप्तिः स्यात् । एवञ्च बाधविशिष्टव्यभिचा. रत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नं व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वमेव न तु অনুমানাঙ্ক ব্যায়ামান কল অনিয়িমুখালি- चारत्वावच्छिन्नविषयतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाबच्छेदकतानिरूपक- स्वाभावात् । तथा च बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषायित्वाव- च्छिन्नव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकं न व्यभिचारविशिष्टबाधवि. षयित्वं किन्तु बाधविशिष्टव्यभिचारविषयत्वमेवेति तत्रोदासीनयाह- शघटत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वं ताशधावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि- षयतावच्छेदकत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारत्वे सत्वादतिध्यातिः । न च तादृशधूमाभाववद्धदविशिष्टधूमव्याभिचारिवह्नित्वावाच्छन्न विषयित्वावच्छिन्नव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदिकाया व्यभिचार- त्वावच्छिन्नविषयिताया बाधत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वेन ताशवा- धत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य बाधविशिष्ट- व्यभिचारत्वेऽसत्त्वान्न तत्रातिव्याप्तिसङ्गतिरिति वाच्यम् वह्निधूम- वान् वढेरित्यादौ एकत्र द्वयमिति रीत्या धूमाभाववधूमाभाववठ्ठः त्तित्ववाहित्वविशिष्टबाधात्मकव्यभिचारेऽतिव्याप्तम्रन्थकृतेराभिप्रेत- स्वादिति ध्येयम् । एतेन उभयत्रैव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशेऽपि ज्ञा- नवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्यविषयतानवच्छिन्नत्वोभयाभावव- কান্নাতুন্নাবান্নাম্বমাননাফালাবিই ফ্লাল वैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय जलवद्धदादौ प्रागुक्तदोषस्य वारणसम्भवे एतत्कल्पस्य निर्दोषत्वमिति अलपितमध्यपास्तम् । न ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु च प्रथमावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धात्मक द्वितीयं त्वनतिरिक्तवृत्ति- स्वरूपम् , शानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय वह्नधभाववद्- ध्रदादावव्याप्तिस्तत्प्रतिबन्धकतायां निरुतोभयाभाववत्त्वस्य विवक्ष- चैव वारणीया तथाच वह्निधूमवान् - वढेरित्यादौ धूमाभाववत्तिव. ह्नित्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्त. तिधूमाभाववह्निकालीनधूमाभाववत्तिवाह्नित्वावच्छिन्नविषयतायां स्वावच्छिन्नानिमापनत्वसत्त्वादुतातिव्याप्त्यनवकाशेनैतत्कल्पस्य निर्दोषत्वमिति वाच्यम् । तथासति वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिः स्वाभाववजलं वहिमजलादित्यादौ वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि. स्ववजलाभाववत्ताशप्रतियोगित्ववजलमित्यादिशानीयप्रतिबन्धक- ताया निरूक्तोभयाभाववत्वेन सामान्यान्तर्गततया ताशप्रतिब- न्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकाप्रसिधा वह्निव्या पकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाश्रयासिवादावव्याप्त्यापत्तरिति ध्ये- यम्॥ २१॥ एतेन स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकता- बच्छेदकविषयताकविशिष्टनिसापितविषायताव्यापकस्वावच्छिन्ननि रूप्यताकत्वमिति समुदितार्थ इति भट्टाचार्येणोक्तम् । अत्र वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नेत्यत्रावच्छेदकत्वमनतिरिक्त- वृत्तित्वरूपं ग्राहम् अन्यथा जलबभ्रदादावतिव्याप्त्यापत्ते जलव- भ्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छदकीभूतविषयि- ताकवह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्ध्दत्वविशिष्टनिरूपितविषयितात्व- व्यापकत्वस्य जलवद्ध्दत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सत्त्वातू(१) एवं य- त्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकेत्यत्रापि अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राह्यम् (१) वस्तुतो इदः कपिसंयोगवानित्यादौ केवलस्वरूपसंबन्धेन कपिसंयोगाभाववज्रदेऽतिव्याप्तिस्तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकवि. षयित्वं निरवच्छिन्नस्वरूपेण वह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वमे- व तादृशविषयितात्वव्यापकत्वस्य स्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सत्त्वात् । বল মারমুলা ঝুলনাহান্তি-অবাঙাৰিঘৰ- तानवच्छिश्चत्वोभयाभावनिवेशादेव जलवद्धदादी नातिव्याप्तिरिति कथमनतिरिकवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशनमिति निरस्तम् । न ·মালাকমামু। अन्यथा D पकत्वस्य वह्नयमाववज्रदत्वावच्छिन्नविपयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतावच्छेदकावेषायताकहदत्वादिविशिष्टानेलापतावषायतात्वव्या- वनयभाववन्ध्रदत्वावाच्छन्ननिरूप्यतायामलवादसम्म. वापत्तेः । यदि यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताकेत्यत्र प्र. तिबन्धकतावच्छेदकविषयितासामान्यं विवश्यते तदा द्वितीयानति- रिकवृत्तित्वप्रयोजनं चिन्तनीयम् । अथ यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकाविषयिताकविशिष्टनिरूपि- तविषयितास्वव्यापकस्वावच्छिन्ननिरूप्यताकत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे प्रतिबन्धकतायां स्वावच्छिन्नविषयिताकत्वनिवेशो व्यर्थ इति । न च इदो वह्निमान् धूमादित्यादौ केवलइदादावतिव्याप्तिस्तादृशप्र- तिबन्धकतावच्छेदकवह्नयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयितात्वव्यापक त्वस्य ह्रदत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सत्त्वादिति वाच्यम् स्वावच्छिन्न- विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य नाशप्रतिबन्धकता. वच्छेदकविषयितायां निवेशावश्यकत्वेन तेनैवोक्तातिव्याप्तिव्युदा- सादिति चेन्न दोषतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता. शून्यत्वनिवेशे प्रागुक्तरीत्या जातिमवह्नयभाववज्रदादावतिव्याप्ति- ABHA व प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वाच्याप- कविषयिताशून्यशीनायत्वनिवेशानातिव्याप्तिरिति वाच्यम्। वह्नयभा- बवजलादिमवृत्तिजलवद्धदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघ. टितत्वनिवेशापत्या गौरवापत्तेरतः स्वावच्छिन्नविषयत्वव्यापकत्व. निवेशः । व्यापकसामानाधिकण्यरूपव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्पक्षस्याल- क्ष्यत्वाद्गनाभाववदभाववत्कालीनगगनसाध्यकस्थले गगनामाव- वटस्यैव लक्ष्यत्वान्नाव्याप्तिरिति । प्रतिबन्धकतावच्छेदक इत्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे तत्रैव निरवच्छिन्नस्वरूपेण क- पिसंयोगाभाववज्रदेऽव्याप्त्यापत्तेः तादृशविषयित्वं यत्केवलस्वरूप ण कपिसंयोगाभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयित्वं तंत्र स्वावच्छिन्ननि. कृप्यताकत्वविरहात् तत्र च प्रतिबन्धकत्व केवलस्वरूपेण बाधत्वं च निरवच्छिन्नस्वरूपेणेति बाधग्रन्थे भट्टाचार्येणोक्तमिति ध्येयम् । एतेन यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकताया स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वनिवेशो व्यर्थ इति निरस्तम् । सर्वत्रैकदेशेऽतिव्याप्त्यापत्तरिति ध्येयम् ।

·अनुमानगादार्याः क्रोडपन्नेषु रतो यद्रूपावाच्छन्नविषयित्वाव्यापकवियिनाशून्यत्वनिवेशावश्य- कतया केवलहदादावतिव्याप्तितादवस्थ्यामति । न च यद्रूपावच्छि. नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वमिवोक्तानिध्यामिभिया स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वमपि निवेशनायम तावतापि व्यापकत्वनिवेशापेक्षया लाघवादिति वाच्यम् तथासनि वह्नयभाव- वज्जलादिमंद्वृत्तिजलवध्रदादावतिव्याप्त्यापत्तः । न च विशिष्ट- दयाघटितत्वनिवेशान्न तत्रालिब्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यापकत्वनि- वेशापेक्षया विशिष्टतयाघटितत्वनिवेशस्यैव गुरुत्वात एतत्कल्पे वि. शिष्टवयाघटितत्वस्यानिवेशादिति ध्येयम(१) ॥ २२ ॥ स्वसजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वकल्पे विशेष्यदले विरोधिवि. षयताप्रयुक्तत्वदलस्य वैयर्थ्यमुक्तं भट्टाचार्येण । तन्न संगच्छत-घटादरपि स्वपदेन धर्तुं शक्यत्वात् नथाहि यद्वि- षयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्य प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभा- वस्तत्वं बाधत्वम् । एवंरीत्या व्यभिचारादिकं निवेश्य निर्वचनीयम् । तथाहि निहिवाह्नमानियादी घटविषयकनिश्चयोत्तरानुमितौ पक्ष साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावसत्त्वाद्धटादावपि स्ववृत्तिहेत्वाभास. विभाजकबाधत्वसत्वेन तद्वारणायैव तहलसार्थक्यामिति । न च वह्निमत्पर्वतरूपतादृशाश्रयासिध्यसङ्ग्रहः तत्र ताशवह्नयादिघटित- स्वादहयादेराश्रयासिद्धित्वादिना साजात्यविरहेऽपि निरुक्तबाधावा. दिना साजात्यसत्वादिति वाच्यम् आश्रयासिद्धित्वमादायैव तत्र लक्षणसमन्वयात् । स्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकाभूतयत्किञ्चिद्धर्मवत्- विशिष्टान्तराघटितत्वस्य विवक्षितत्वात् ,अन्यथा विशेषगुणवद्धटा. देरसङ्गहापत्तेः । गुणवद्धटादेराश्रयासिद्धित्वादिना साजात्यधिरहेऽपि (१)अथात्र यत्किञ्चित्त्वनिवेशेऽपि विशेषगुणवद्घटेऽव्याप्तिताद- वस्थ्यम् । यत्किञ्चित्पदेन बाधज्ञानीयप्रतिबन्धकताया धर्तुं शक्य स्वात् । अतोऽनुगमः क्रियते । तादृशसमूहालम्बनानुमितिप्रतिबन्ध- कताविशिष्टरूपवत्वं दोषत्वम् । वैशिष्ट्यश्च स्ववृत्तित्व-स्वात्तत्वाप- लक्षितरूपावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकत्वोमयसम्बन्धेन । वृत्तिताद्ध. यच स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वलम्बन्धन । विषयिताव्यापक- स्वन्तु स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेनेति ध्येयम् । .