·No text on this page.

·આહત આગમોનું અવલોકન
યાને
તવરસિકચન્દ્રિકા
(પ્રથમ વિભાગ)
" बोषागापं सुपदपदवीनीरपुरामिराम
जीवाहिंसाविरकरहरीसङ्गमागाहदेदम् ।
चूलावेल गुरुगममणीसकुछ दूरपार
सार वीरागमजलनिधि सादर साधु
!
પ્રણેતા
હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા
વિમસવત ૧૯૯૫]
વીરમવત ૨૪૬૫
[ ઇ સ. ૧૯૩૯
સૂય દસ આના

·મુદ્રક
મૂલચંદ કસનદાસ કાપડિયા
જેન વિજય” પ્રિનિંગ પ્રેસ,
ગાંધીચેક, સુરત,
સંપાક ને પ્રકાશકઃ
હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા
સાંકડીશેરી, ગોપીપુરા,
સુત.
આ પુસ્તકને લગતા તમામ હક્ક પ્રકાશકને સ્વાધીન છે.
(All rights reserved)
પ્રાપ્તિસ્થાન-મૂલ્ય અને ટપાલખર્ચ દેઢ આનો) મોકલનારને પ્રકાશક
પાસેથી અથવા મુદ્રક પાસેથી આ પુસ્તક મળી શકશે.

·કિંચિત્ વક્તવ્ય લગભગ વીસેક વર્ષ ઉપર અન્યાન્ય મામાની હકીકતોને, આગમાના આધારે વિચારી જેવાને સુયોગ મને સાપડયો હતો તે વેળા અને ત્યાર બાદ આમનું કટકે કટકે અવકન કરવાના અવનવા પ્રસંગે મને એ આગમોની વિશાળતા, ગહનતા અને મહત્તાદિથી પરિચિત બનાવે છે અને મને એને સાગપાગ અભ્યાસ કરવા લલચાવ્યું છે, પરંતુ એવો યણ અભ્યાસ કરી શકે તેવી સાનુકૂળતા હજી સુધી મને પ્રાપ્ત થઇ નથી, કિન્તુ મારા અભ્યાસને સુગમ બનાવવામાં અને સહાયક થઈ પડે એવી કેટલીક વિગતે હું એકત્રિત કરી શક્યો છુ આ તમામ વિગતોને સાધનના અભાવે, યોગ્ય રૂપમાં હું પ્રસિદ્ધ કરી શકે તેમ નહિ હોવાથી એ અત્યાર સુધી લખાયેલી–ધાયેલી પડી રહી અને આજે ભાડભાડ એનો એક વિભાગ હે પ્રસિદ્ધ કરી શકુ છુ આ વિભાગને યથેષ્ઠ ન્યાય આપવાનું અને એમાં ચર્ચાયેલા વિવિધ મુદ્દાઓને પહેચી વળવાનું સામર્થે તે આગમના અખડ અને સતત અભ્યાસીઓ જ ધરાવે એ દેખીતી વાત છે, તેમ છતાં ચચુપ્રવેશરૂપે આ પ્રયાસ કરવાની મને અનેક રથળેથી પ્રેરણા થતા તેને વશ બની મે આ કાર્ય કર્યું છેદરેકે દરેક બાબતને આગમમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ હોય જ એમ નથી વળી કેટલીક વાર આગમિક સાહિત્યમાં વિમા વાદી જણાતા ઉલ્લેખો સમન્વય પણ કો પડે તેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે આ ઉપરાંત આ જમાનામાં અનેક તો દેડાવાય છે, અનેક વિકલ્પો રજુ કરાય છે અને અનેક જાતની શકા ઉઠાવાય છે. આ સપ્રમાણ મચોટ અને સ્પષ્ટ ઉત્તર અપાવે જોઈએ જેથી આગામેની ખોટી અવહીલના થતી અટકે કઈ કઈ બાબતના ઉત્તરની જરૂર છે તેનું દિગ્દર્શન કરાવવાના હેતુથી મે પ્રસ ગોપાત્ત વિક રજુ કર્યા છે પરંતુ તેનો અર્થ કઇ એ નથી કે મને આગમ ઉપર મહા જ નથી કે એ તમામ વિકમાથી ગમે તે એકને ભલેને તે ખોટા હોય તો પણ તિને વળગી રહેવા માગુ છું અને અન્યને અવળે માર્ગે દોરવવા ઇચ્છું છું આ તે મારા જેવાને જ્યાં માર્ગદર્શનની આવશ્યકતા જણાય છે ત્યાં અહી ચલા કેક પણ વિષયની તરફેણમા કે વિદ્ધમાં બદલત સમુચિત પ્રકાશ પાડી સપ્રમાણ અને સમજાય તેમ આ વિષય પરત્વે ઊહાપ કરી મારા જેવાની આ વિષયની જિજ્ઞાસા પૂર્ણ કરે એવી ભાવનાથી પ્રેરાઈને મે આ કાર્ય કર્યું છે અતમાં એ વાત સાનદ નોધી લઉં કે આ કઠિન વિષયના વિશીકરણ માટે સુપ્રસિદ્ધ જૈનાચાર્ય શ્રીવિજયનેમિકરિના એક વિદ્વાન વિનય થી વિજયલાવથરિ સાથે વિચારની આપ લે કરવાના વિવિધ પ્રમાગો ઉપસ્થિત થતા તેમણે મને એ સમયમાં પોતાના સમયાદિન બેગ આપી ઉપકૃત કર્યો છે આ પ્રમાણેની પરિસ્થિતિમાં તયાર થયેલ આત આગમનું અવલોકન યાને તરસિકચદ્ધિ (પ્રથમ વિભાગમાં કાઇને હિતકર નીવડે અને એમા જે કઇ ખલના ઉદભવી હોય તેનું તને હાથે યોગ્ય રૂપમાં સત્વર નિરસન થાઓ એમ ઇચ્છને હું વિરમું છું સાકડી શેરી, ગોપીપુરા, સુરત } હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા ૧ પ્રકાર અને શુદ્ધિપત્રક આપવાનું હાલ બને તેમ નથી એટલે હાલ તુરત તે પૂ. ૧ ૫ ૬ મા તીરના અન્ય શિખેએ એમ જે છપાયું છે તેમાં “અ ને બદલે અમુ, ૧૬ માં કાપી ને જ વ્યરૂપી અને ૫ ૬, ૫ ૨૬-૨૭મા શ્રીપ્રભુ સુષને બતે સુવિધિનાથના નિર્વાણ મુ” કેમ વય વિજ્ઞપ્તિ છે ૫ ૫ ૫

·અનુક્રમણિકા
વિષય
પૃષ્ઠ
3)
કિંચિદ વક્તવ્ય
પ્રકરણ ૧ : પીઠિકા
૨ ઃ દ્વાદશાંગીને ઉદુભવ
૧૦-૧૭
: પ્રવર્તમાન શાસનની દ્વાદશાંગીની રચના અને સ્થાપના ૧૮-ર૭
દ્વાદશાંગીઓનો ઉછેદ
૨૮-૩9
૫ : શ્રીસુધર્મસ્વામીએ રચેલી દ્વાદશાંગી હાસ
અંગબાહ્ય કૃતની મીમાંસા
૬૦-૭૩
આગમાના પઠન પાઠન માટેની વ્યવસ્થા
૩૮ ૫૯
૧૭૪૮૫

·આહુત આગમોનું અવલોકન 6 - પ્રકરણ ૧ લું પીઠિકા ઉપકમ-આ દુનિયા અનેક જાતની અજાયબીઓને અદ્ભુત ભડાર છે એમાની એક અજાયબી એ જણાય છે કે આ દુનિયાના પૂર્વાર્ધમા જ મહાધમના સંસ્થાપક-પ્રવર્તક જગ્યા છે અને પશ્ચિમાર્ક એ બાબતમાં પૂર્વાર્ધથી ઉતરતુ પદ ભોગવે છે. પૂર્વાર્ધમાં ઉદ્ભવેલા ધર્મોમાથી અનેકનું આજે નામનિશાન પણ રહ્યું નથી, એટલું જ નહિ પણ એશિયા ખંડના ધમૅની માદી પણ મળી શકતી નથી આગળ વધીને કહે છે આ ભારતવર્ષમાં અત્યાર સુધીમાં જેટલા ધમને પ્રાદુર્ભાવ થયે તેની પણ નામાવલી રજુ કરી શકાય એવી આપણી આધુનિક પરિસ્થિતિ નથી આવા સગેમા આજે આપણને દુનિયાભગ્ના તે છે, પણ ભારતવર્ષના છે વિવિધ ધર્મોના પ્રમાણિક અને પવિત્ર ગણાતા ગ્રાની યાદી પણ ઉપલબ્ધ થઈ શકે નહિ તો તે નવાઈ જેવું નથી અનેક ધર્મના મથે અત્યાર સુધીમાં લુપ્ત થયા છે આ હકીકત જૈન ધર્મ પર પણ જોવાય છે, તેમ ક્તા એના જે અતિમાનનીય છે વિષે જે કઈ છૂટાછવાયા ઉલ્લેખ મળી આવે છે તેના આધારે તેમ જ એના ઉપલબ્ધ પ્રથા ઉપરથી એ વિષે કેટલાક વહાપોહ કરવા હું પ્રવૃત્ત થાઉં છું આહત આગમને અર્થથી પ્રથમ ટુ આહત આગમ એટલે શું તેને નિર્દેશ કરવો ઉચિત ધારુ છુ “આત સબ્દ “અત' ઉપરથી બને છે આ “અહંત' શબ્દ જના તીર્થ કર, બોદ્ધોના બુદ્ધ અને વિષ્ણુના વિષ્ણુ એમ ત્રિવિધ અર્થથી યુકન છે. આ પ્રમાણે વિચારતા તે “આત આગમો' એટલે જેનોન, મોના અને વિષ્ણુના માપદાયિક પ્રાચીન છે એ અર્થ કરી શકાય, પરંતુ પ્રસ્તુતમા ઃ “અહંત' શબ્દ વળ જેને એ અર્થમાં વાપરું છું આગમના પર્યાય અને એની સુત્પત્તિ–વાચસ્વર્ય શ્રીઉમાસ્વાતિએ સ્વપજ્ઞ તાનાર્થાધિગમશાસ (અ ૧, મુ. ૨૦) ભા(પૃ ૮૮)મા યુનત્તાનના વિવિધ પમ દર્શાવ્યા છે ત્યા એમણે ધૃત, આ તવચન, આગમ, ઉપદેરા, અતિ, આખાય, પ્રવચન અને જિનવચન એ અને અમાનાથ ક સગવા છે કે આ શાસ્ત્રના ટીકાબર ૧ “અન’ શબ્દ જદમાં તેમજ બદ્ધ સાહિત્યનાં નજરે પડે છે એ હળuત “The lodian flistorical Quarterly!'ai simt yttet (1 only 454-3C @484 Men 2014 भूतम सधनमागम उपदेश ऐतिघमाम्नाय पान निवामियो तरम्।" ૨ ·૨ કે આહત આગમનું અવલોકન [ પ્રકરણ શ્રીસિદ્ધસેનગણિએ એની ભાળ્યાનુસારિણી ટીકાના ૮૯મા પૃષ્ઠમાં આગમની વ્યુત્પત્તિ નીચે મુજબ પ્રતિપાદિત કરી છે – आगच्छत्याचार्य परम्परया वासनाद्वारेणेत्यागमः' આને અર્થ એ છે કે આચાર્યોની પરંપરાથી વાસના દ્વારા જે આવે છે તે આગમ છે. આ પ્રમાણે જોકે “આગ” શબ્દ એ સમગ્ર શ્રુતજ્ઞાનને અને એ ચુતનાનને રજુ કર- નારા ગ્રંથને અગે વાપરી શકાય તેમ છે, છતાં અહીં તો એને વિશિષ્ટ અર્થ કરવાનો છે. એટલે શ્રુતજ્ઞાન સંબંધી અમુક અમુક ગ્રને જ માટે અત્ર “આગમ' સંજ્ઞા સમજવાની છે. શ્વેતાંબરની એવી માન્યતા છે કે ગણધરોએ, તીર્થંકરના અન્ય શિષ્યોએ, પ્રત્યેકબુદ્ધોએ, અશ્રુતકેવલીઓએ અને દશપૂર્વધરે રચેલાં શા આગમ' ગણાય છે. આના સમર્થનાથે ચતુર્દશપૂર્વધર શ્રીભદ્રબાહુ સ્વામીએ રચેલી ગણાતી એહનિજજુત્તિ (ઓઘનિક્તિ)ની શ્રી આચાર્યે રચેલી વિવૃતિના ૩ આ પત્રમાં એ આચાર્યો જે નીચે મુજબ ઉલ્લેખ કર્યો છે તે હું રજુ કરું છું – "अर्थदस्तीर्थकरप्रणीत सूत्रतो गणघरोपनिवद्ध चतुर्दशपूर्वधरोपनिनई दशपूर्वधरोपनिबद्धं प्रत्येकबुद्धोपनिषद्ध च प्रमाणभूत सूत्रं भवति ।' આ ઉલ્લેખ કરવા પૂર્વે એ આચાર્યો નીચે મુજબનું પદ્ય અવતરણરૂપે આપ્યું છે – " अईयोक्तं गणधरब्धं प्रत्येकवुद्धब्ध च । स्पपिरप्रयितं च तथा प्रमाणभूत विधा सूत्रम् ॥" શ્રીફકેર સ્વામીએ રચેલા ભૂલાયા (મૂલાચાર)ને પંચાચારવર્ણનરૂપ પાંચમા અધિકારની–પ્રસ્તાવની નિમ્નલિખિત ૮૦ મી ગાથા આગમના ઉપર્યુક્ત સ્વરૂપને સમર્થિત કરે છે – सुस गणधरकथिइ तहेव पत्तेयबुद्धिकथिदं च । सुदकेवटिणा कथिदं अभिण्णदयपुरकथिद च ॥ ८० ॥ ૧.શે પિતાનાં શા માટે આગમ સંજ્ઞા વાપરે છે, પરંતુ અહીં એ સંજ્ઞા વાગમને માટે નહિ પણ જેના માટે મેં વાપરી છે. ૨ તીર્થંકરના મુખ્ય શિષ્ય જેઓ વિશિષ્ણજ્ઞાની હોય છે અને જેઓ દ્વાદશાંગી રચે છે, તેઓ ગણધર' કહેવાય છે. ૩ જૈન તીર્થને રથ પનારા, કેવલજ્ઞાની, ઉષ્ટ પુણ્યશાળ અને એ જ ભવમાં નિર્વાણ પામનારા તીર્થકર કહેવાય છે ૪. ડાઈ પણ પ્રકારનું બાહ્ય વૈરાગ્યજનક નિમિત્ત મેળવી વૈરાગ્ય પામી એકલા પણ વિહરનારા કેવલજ્ઞાની બની મેશે સંચરનારા મહાત્મા પ્રત્યેકબુદ્ધ' કહેવાય છે. એમાં સ્વયંબુદ્ધથી ભિન્ન છે. એ ભિન્નતા જાણવા માટે જુઓ નંદીસુર (નંદીસૂત્ર)ની ચુણિ (ચૂર્ણિ)નું પત્ર ૧૯ તેમ જ શ્રીશ્યામ આચાર્યે રચેલ ૫ણવણું (પ્રજ્ઞાના)ની શ્રી મલયગિરિસૂરિષ્કૃત વૃત્તિ (પત્ર ૧૯ આ-૨૦ અને ૫. એઓ સંપૂર્ણ શ્રુતજ્ઞાનના ધારક છે એઓ ચિદપૂર્વધર” પણ કહેવાય છે ૬, એઓ દસ પૂર્વેના જાણકાર હોય છે. - ·) ૧ લુ ] આ ઉપરથી છ વક છે કે આ બાબતમાં તે-આગમની યાને સૂત્રની વ્યાખ્યાની બાબનમાં ને તેના બને મુખ્ય ફિરકાઓની નાબરોની અને દિમ બરેલી એકવ યતા છે ઉપલબ્ધ આગામેની સ ખ્યા–શિબીરની માન્યતા મુજબ આજે એક પણ પવિત્ર અને પ્રાચીન આગમ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ નાની માન્યતા આપી જુદી છે તેમાં અર્તિપૂજક તાબાના મોટા ભાગનું કહેવું એ છે કે અમારે ઉપત આગની સંખ્યા મુખ્યતયા ૪પ ની છે, જયારે સ્થાનકવાસીઓના અને તેરાપંથીઓના કથન અનુસાર તે ૩ર ની છે વળ મુર્તિપુજક નાબાર તરફથી આગની સખ્યા ૮૪ ની પણ ગણુ વય છે, પતુ એને વિચાર કરવા પૂર્વે આગના વગીકરણ વિષે થોડેક ઉ લેખ કરવો આવશ્યક જાય છે આગામોની પ્રાચીન વ્યવસ્થા–-નાબાય પ્રાકૃત ગ્રંથે પળ ન દીસત્ત ( ૪૮)માં અગબાહિર અગરિ એમ આગમના બે મુખ્ય બેરો વાયા છે, અને એ જ હીન ઉપલબ્ધ થતા મસ્કૃત જેન પ્ર પિછી પ્રચીનમાં પ્રાચીન ગણાતા તનાર્થાધિગમશાસ્ત્ર (અ , સ )ના ભA(૫ ૯૯)માં અગાવ અને અગપ્ર- વિષ્ટ એ શબ્દ દ્વારા દર્શાવાયેલી છે ત્રણ વાર ગણધરના પૂછવાથી તીર્થ કરે કહેત ઉત્પાદ વ્યય કે અને કાવ્યરૂપી ત્રિપદીથી થયેલું ચુત અગપ્રવિષ્ટ છે જ્યારે પ્રશ્ન પૂછળ્યા વિના અર્ધપ્રતિ પાદનરૂપે કહેવાયેલુ સુત અગાવ છે અથવા સેવે તીર્થ કરેના તીર્થમાં અવશ્ય ઉત્પન થનાર અને એથી કરીને નિયત એવુ શ્રત તે “અગપ્રવિષ્ટ છે, જ્યારે જે કુન અનિયન છે એટલે કે જેને અન્ય ૧ તીર્થમા અભાવ હે જ જોઈએ એ નિયમ નથી તે અગાવ છે જુઓ કીજિનભદ્રગિણિલપાથમણ, વિસાવસ્મયભાગ (વિશેષા વશ્યકભાથી ભવધારી હેમચન્દ્રયતિ વૃત્તિનું ૨૮૮મુ પત્ર તેમ જ આહંત દિનદીપિકા (પ રર૫) ન દીસુર (યુ. ૪૪) અગમાહિર (અગાથ) યુનના (૧) આવય (આવશ્યક) અને (૨) આશ્લષવારિત આવશ્યક વ્યતિરિત) એવા બે વિભાગો સચવાયેલા છે તેમાં વળા 1 "त समासो दुविह पगत तंजा-अगपति भगवा? च । रो किन भगवाह । બાર યુદ લજા, સાદા-ઝારા જ आरतपवारत च। में वित માપ ? આવા જ વાળા, સંગ-રમ ઘણી વાર મા દાદg inતાન, પતિ જાણવા = f g બાદ જ માન ટુ વનત, તત્તર-દકિમ જ સદારિખ ” ૨ જગદિર ને બદલે “અપ”િ (૪ જગપ્રuિ) એવી સત્તા પણ ૫થ છે જ ન દીસત્તના ૪૪ માં સૂરના અતિમ ભાગ , ફિવિવાર ના તર લિપ ન થા કરવા માગદuિt writ-siાદ, સુરજ તા, પરવ, કિજ, gog w, sen, ઇરિશ ૩st a fu, fugir હારિ' : - ૫તે મન ઉપર કાપાટ કરે છે ·આહત અંગોનું અવલોકન [ પ્રાણ આવસ્મયના (૧) સામાઈય (સામયિક), (ર) ચઉવીઘવ (ચનુર્વિશતિરત), (2) વંદમ (દનક), (૪) પડિકમણું (પ્રતિક્રમણ), (૫) કાઉસગ્ગ ( કાગ) અને (૬) પાકખાણુ (પ્રત્યાખ્યાન) એમ છ પેટાવિભાગે અને આવથવદત્તિના કાલિ (કલિ) અને ઉકાલિ (ઉહાલિક) એમ બે પેટાવિભાગે નિર્દાયેલા છે. એવી રીતે અંગપટ્ટિ (અંગ- પ્રવિણ) વૃતના બાર વિભાગે પાડવામાં આવ્યા છે. એ દરેકને અંગ સંજ્ઞા અપાયેલી છે, અને એ બારેના સમને દ્વાદશાંગી’ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રમાણેની પ્રાચીન વ્યવસ્થા જોવાય છે. આ સંજ્ઞાઓને–વિભાગને બદલે મૂર્તિપૂજક શ્વેતાંબરમાં કેટલેક સમય થયા આગમના ૧) આગ, (૨) ઉપાંગ, (૩) પ્રકીર્ણ, (૪) દસત્ર, (૫) મુલત્ર અને (૬) ચૂલિકાસૂત્ર એ છ વિભાગે પ્રસિદ્ધિમાં આવેલા જોવાય છે, સ્થાનકવાસી સંપ્રદાય આગમોને (૧) અંગ, (૨) ઉપગ, (૩) છેદત્ર અને (૪) મૂલ- સૂત્ર એમ ચાર જ વિભાગોમાં વિભક્ત કરે છે. એ સંપ્રદાયના જૈનતવપ્રકાશ નામના ગ્રંથમાં આ ચારની વ્યાખ્યા અપાયેલી છે. એને સારાંશ નીચે મુજબ છે – અગ–જેમ શરીરના આધારથી સંસારી જીવ વિશ્વમાં રહે છે તેમ જ્ઞાનના આધા- રથી ધર્મ વિશ્વમાં ટકી રહે છે. આવા ઘર્મને તંભરૂપ જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ ગ્રંથને અંગ” યાને અંગસૂત્ર' કહેવામાં આવે છે–ચતુર્થ આવૃત્તિ, પૃ. ૮૬. ઉપાંગ–જેમ અંગને એટલે કે શરીરને હાથ, પગ વગેરે ઉપાગ હોય છે તેમ દાદાગી- રૂપ અંગને ઉપાંગ છે. એ ઉપાગનું મુખ્ય કાર્ય અંગમાં સૂચવાયેલા વિષયોનું સ્પષ્ટીકરણ કરવાનું છે.--એજન પૂ. ર૦૪. છેદસૂત્ર–જેમ કઈ વસ્ત્ર ફાટી ગયું હોય તે તેને થીંગડું મારી આખું કરી શકાય અથવા તે જેમ કોઈ વાસણ ખંડિત થયું હોય તો તેની સાંધ મેળવી તે આખું કરી શકાય તેમ દીક્ષા સમયે ગ્રહણ કરેલા સંયમને લગતા નિયમે ડેપણે અંશે દૂષિત બનતા પ્રાયશ્ચિ- તાદિ લઈને તેને શુદ્ધ બનાવી શકાય. એ શુદ્ધિનું કથન રજુ કરનાર ગ્રંથ છેદ કહે- વાય છે. –એજન પૃ. ૨૧૫, ૧-૨ જે શ્રુત દિવસ અને રાત્રિની પ્રથમ અને ચરમ (ચતુર્થ) પિરવીમાં જ ભણાય તે કાલિક કહેવાય છે, જ્યારે જે શ્રુત કાળને સમય છેડીને સર્વ કાળ ભણાય તે ઉત્કાલિક કહેવાય છે. કાલિક યુત તરીકે કેટલાક ગ્રંશે નિર્દેશ નંદીસુર (ર. ૪૪), આક્સયસ (આવશ્યક સૂત્ર)ની શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીએ રચેલી નિજજુત્તિ (નિયુક્તિ)ની ગા. ૦૭૭ જે વિસાવસ્મયભાસની ગા. ર૨૫ રૂપે પણ છે તે વગેરેમાં છે, જ્યારે ઉત્કાલિક શ્રુત તરીકે કેટલાક ગ્રંથને નિર્દેશ નીસુત્ત (૪૪) વગેરેમાં છે, ૩. વિક્રમની ૧૪ મી શતાબ્દીમાં થઈ ગયેલા ગણાતા શ્રી પ્રદ્યુમ્નસૂરિએ વિયારસ કે જેને વિચારસરપકરણ તરીકે ઓળખાવાય છે તેના ૭૮માં પૂછમાં “હા યામ પારીવૃક્ષ વદંત ”િ એ ઉલ્લેખ કરી આગમાની ૪૫ સંખ્યા દર્શાવી છે, પરંતુ તેમણે એ આગમોના અંગાદિ છે કે વિભાગે સૂચવ્યા નથી. ૪. છેદ એટલે બાદઃ અપરિણીત અને અતિપરિણીત શિષ્યોને છેદ કરીને એટલે તેમને બાદ કરીને પરિણત શિષ્યને એકાંતમાં દેવા યોગ્ય સૂત્ર તે “હેસૂત્ર” કહેવાય છે. પરીક્ષાના વિધાનમાં મહારાજ કહે કે કેરી ખાવી છે ત્યારે તે વાતમાં અપરિણીત ભળી જાય અને અતિપરિણીત ગુરુના સાધુપણ વિષે શંકિત બને; પરંતુ જેઓ પરિણીત હોય તેઓ તે પાસુક કે અમાસુમ ઇત્યાદિ ૪ ·૫ પીકિ મૂલ-જેમ ઝાડનું મૂળ મજબૂત હોય તેમ તે વધુ વખત ટકી પાકે અને સાલીલી પણ શકે તેમ જે વિષયોના પઠન-પાનથી સમ્યકત્વરૂપ વૃક્ષનું મૂળ દૃઢ બને અને તે દશવિધ યતિધર્મરૂપે વિકસિત થાય એવા વિષે -જુ કરનાર ગ્રથ મૂલસૂત્ર' કહેવાય છે એજન, પૃ ૨૧૮ આ બાદિનો ઉલ્લેખ-અગ” એ નામ તે સમવાય નામના ચેથા અગ ( ૧), આયાર (આચાર) નામના પ્રથમ અગની શ્રીભદ્રબાહુ સ્વામીએ રચેતી નિજજુતિની પાચમી ગાથા ઇત્યાદિમા જોવાય છે ઉપામ' શબ્દ તત્વાર્થાધિગમગાસ (અ. ૧, સૂ ર૦)ના ભાષ્યમાં નજરે પડે છે, જ્યારે નિગ્માવલિયા (નિરયાવલિકા)ના "સૂ ૩-૪મા ઉગ (સ ઉપાગ) શબ્દ જેવાય છે પ્રકીર્ણક શબ્દ ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર ૫ ૧, ૩, તે પ૮૧)માં વપરાય છે તે દુલયાલિય (ત દુલચારિક) આદિ ગ્રંથોને ઉદ્દેશીને “પન્ન શબ્દ, વિક્રમની ૧૪મી શતાબ્દીને અવકૃત નાગ શ્રી પ્રદ્યુમ્નસૂરિએ રચેલા વિયારલવલેસ યાને વિચારસારપ્રકરણ (ગા ૩૫૦, ૫ %)માં જોવાય છે અત્ર એ નિવેદન કવુ અનાવશ્યક નહિ ગણાય કે “પરણુગ' (સ પ્રકીર્ણક) રબ્દ ન દીસુત્ત (સ +૪) મા છે, પરંતુ પરશુગ તકે ત્યાં જે ઝઘેને ઉલેખ કરાયેલો છે તેને તેમ જ કયા તીર્થ કરના સમયમાં પ્રલા પગ હેય ઇત્યાદિને વિચાર કરતા એ “ પણ” શબ્દ અત્યારે ઉપલબ્ધ થતા તદુલયાલિય આદિને લાગુ પાડી શકાય કે કેમ એવા પ્રશ્ન કઇ કઇ ઉઠાવે છે અને ઉત્તર આગળ ઉપર વિચારવા ઉછા છે આવસ્મયનિરુત્તિ (ગા છ૭૭) મા તેમ જ વિસાવસ્મયભાસ(ગા રર૯૫) જે એની એજ ગાથા છે તેમાં સુ' (સ છે. સૂત્ર) શબ્દ નજરે પડે છે એનાથી પૂર્વેના કોઈ પ્રથમ એનો ઉલ્લેખ જણાતું નથી એવી રીતે છેદસર (સ છે સત્ર) ૫ કપભામ પ ચકલ્પભાષ્ય)માં જોવાય છે મૂલસુત્ત (સ મૂલસત્ર) એ શબ્દ સૌથી પ્રથમ ક્યા દષ્ટિગોચર થાય છે તે જાણવું બાકી રહે છે દિગબર અથે પૈકી શ્રીઅલ કરવત તત્વાર્થરાજવાર્તિકના ૫૧મા પૃટમાં અગ પ્રવિષ્ટ અને અગબાહ્ય એ બે સત્તા અને એના ૫૪ માં પુમા અગબાઘના અવાતર બે રૂપે કાણિક અને ઉત્કલિક એ બે સગા નાયેલી છે પ્રશ્નો ગુરુદેવને છે આ પ્રમાણે દસવનું સ્વરૂપ “સિદ્ધચક (ન , આ , ૫ ૧૫)માં સમજાવાયું છે, પરંતુ તે કયા રથને આધારે છે તે ત્યા સૂચવાયુ નથી કદાચ એ અભિધાનરાજેન્દ્ર (ભા ૩ ૫ ૧૩૫૧)માં આપેલી પંચપભામ પિચકહપભાષ્યની નિમ્નલિખિત ગાથા ઉપરથી અપાયુ હોય – " परिणाम अपरिणामा भइपरिणामा य विविहा पुरिमा तु । જાળ છેega fat તિ રાજા “શnts મત ! ઘન, ગાય જ છે અરે વારે ૨ ૪૩ ૪ ફૂ ઇન भगवया पात्र सपत्तेग एव अवगाण पव बग्गा पनता, न जड़ा-निरयायलियामो, फापक्षित લિયો, પુજા, cજકિયાગી, પવિતાવ્યો છે : ” ૧ ·આહંત બાગમેનું અવલોકન [ પ્રકરણ બાર અંગેનાં નામ—રાસવાય (સ. ૧), નંદીસુર સિ. ૪૫), આJઓગદ્દાર (અનુયોગઠાર) (સ. ૪) ઈત્યાદિ ઘેમાં બાર અંગેના પ્રાકૃત નામે નજરે પડે છે એને લગતા પ્રસ્તુત લેખો નીચે મુજબ છે – (૧) “ સુવા ગરિ , તારા-આયારે 1 કૂવો ૨ રને ૩ समवाए ४ विवाहपन्नती ५ नाघाधम्मकलाओ ६ उपासगदसाओ . अंतगडदसामो ८ अणुत्तरोषवाइय)दसाओ ९ पाहायागरणं १० विवागलुए, ११ दिट्टियाए १२ " 3 – સમવાય (રુ. ૧) (२) "दुवालवं गणिपिटगे ५० त० आयारे स्वागडे ठाणे समवाए विवाहपनत्तो नायाधम्मकहाओ उवासगदसाओ अगसामो अणुतराववादयदसाओ पाहावाग- Mા વિવાનgu વિદિવા રામવાય (સ. ૧૩૬. પત્ર ૧૦૬ આ) (3) ‘से कि त अंगपविध अंगपवित्र दुवालपपि६ ५०णात, i'-आयारो १ सूयगडो २ ठाणं ३ समवाओ ४ विवाहपन्नत्तो ५ नायाधम्मकाहायो । उवासगदसाओ अतगडदसाओ ૮ રાજુવવા વ્યવસાબો , gugramગરનાર ૧૦ વિઘાનસુવ્ર ૧ વિઘો – -- નંદીસુત્ત (સ. ૪૫, પત્ર ૨૦૯ (४) "से किं तं लोउत्तरिमं नोमागमतो भावसुशं ? २ जे इमं बारिश्तेहिं भगवनेहि उप- नाणदसणधरेहिं तीवपच्चुप्पगमणागय गणएहिं ध्वहिं सव्यरितीदि तिलुमवहितमदनपाएहि કબૂઘવાળારંવાર િવળી ફુવારા જળવિક, તૃષા-ગાથારા an soi समवाओ विवाहपण्णत्ती नयाधम्मकहाओ, उवासगदसाओ, अणुत्तरोववाइसरसाओ, पहावागरणाइ विवागसुभं दिवाओ अ, से त लोउत्तरिय नोभागमतो नावलय અણુઓગદ્દાર (૨, પત્ર ૩૭ અ) આ પ્રમાણે બાર અંગોના પ્રાકૃત નામે નોંધાયેલા છે. એવી રીતે એનાં સંસ્કૃત ૧ જુઓ નદત્તના અંતમાં આપેલી અણુણાનંદી (પત્ર ર૫૩ રજ અને રપ૩ આ) તેમ જ બૃહદીને અંતિમ ભાગ (પત્ર ૫૪ આ). તથા પખિયસુત્ત (પાક્ષિક) ૨. “મણિપિડગ” એ સંજ્ઞા” પણ દરેક અંગ માટે વપરાય છે એમ સમવાય (૪. પ૭)ગત નિમ્નલિખિત પંક્તિ ઉપરથી ફલિત થાય છે – "तिहे गणिपिडगाणं आचारचूलियावज्जाण सत्तावन्न M, vo तं-आयारे પૂછે છે” . આ ઉલ્લેખ આગમાદય સમિતિ તરફથી પ્રકાશિત સત્તિક આવૃત્તિમાં [ ] આવા કેસમાં આપેલા છે એટલે એના સંપાદક મહાશય એને પતિરૂપ ગણતા હેય એમ જણાય છે. સમવાયની વૃત્તિ (પત્ર ૫ અ અને આ)માં, શ્રી અભયદેવસૂરિએ આ ઉલ્લેખને પ્રક્ષિસ ગો નથી એમ તેમણે કરતી વ્યાખ્યા ઉપરથી જોઈ શકાય છે પ્રસ્તુત પંક્તિ નીચે મુજબ છે – તાલુકાળોને, આવા ફત્યાદિ દ્વારા જુવાનિ વક્ષ્યમાળવિનાનીતિ જઇશાનિ ૪, ૧૧ અંગોનાં નામ શ્રી પ્રદ્યુમ્નસૂરિકૃત વિયાલવલેસની ૩૪૪ મી અને ૩૪પ મ ગાથામાં છે, એ ગાથાઓ નીચે મુજબ છે – ·s st ૧ ૯ ] પીઠિકા નામે પણ જોવાય છે. દાખલા તરીકે તરવાર્યાધિગમશાસ (અ ૧, સે૨૦)ના ભાષ્ય- ( ૯૦)માં નીચે પ્રમાણે બાર અગોના નામનો નિર્દેશ છે. “અરવિદ દ્વારવિધ શા-કાચાર, પુત્રd, હવા, સમવા , થાણા- , તિરામ उपासकाध्ययनदशा , अन्तरदशा मनुत्तरोपपातिकदशा, પ્રથાર, ધિરૂત્ર, રુરિવાત રહિ ” વળી કલિકાલસર્વ શ્રીહેમચન્દતિ નામમાલા નામે અભિધાનચિતામણિના બીજા કાડના નીચે મુજબના પળોમાં બાર અગોના નામ છે - आचारा सूरत स्थानाः समवाययुर । परम भगवत्यद्ग जातधर्मकथाऽपि च ॥ १५ ॥ उपासकान्तदनुत्तपिपातिकाद् दशा । प्रश्नध्याकरण चैत्र विपाकध्रुतमेव च ॥ १५८ ।। इत्येकादश सोपाहायनानि द्वादश पुन । दृष्टिवादी द्वादशाको स्याद् गणिपिटकाहूया ॥ १५९ ॥" આ ઉપરથી આપણે બાર અગેના પ્રાકૃત અને સંસ્કૃત નામે નીચે મુજબ રજુ કરી શકીએ (૧) આકાર (આચાર), (૨) સૂયગડ (મૂત્રકૃત), (૩) ઠાણ (સ્થાન, (૪) સમવાય (મમરાય) (૫) વિવાહપત્તિ (વ્યાખ્યાપ્રજ્ઞપ્તિ, (૬) નાયા ધમ્મકહા (કાતવર્મકથા), (૭) ઉવામગદમાં (ઉપાસકથા, (૮) અ તગડદસા (આ તકૃદશા), (૯) અનુત્તવવાદસા (અનુત્તપિપાતિકશા), (૧૦) પહા- વાગરણ ( પ્રશ્નવ્યાકરણ) (૧૧) વિવાગમુઅ (વિપાકમૂત્ર) અને (1) દિવિાય દષ્ટિવાદ) તનાર્થરાજવાનિં. (પૃ ૫૧મા પણ પ્રય આ જ નામે છે, કેમકે છથી નવમા 'यायारी । सुयगडे • ठाण ३ समवाय ४ भगवईमग ५। RાથાપHો : સવાર છ ઇસમ છે રૂ88 1 સાત પણ કરતા ૮ against a s. gogવાબ ૧૦ ફુteખ વિશ્વાસુદ ૧૧ | ૨૪ ' ૧ આ તેમજ બી ન પણ ‘ટલાક અોના અ ય નામ છે, પર તુ તે હકીકત છે તે અગના પરિચય આપતી વેળા વિચારાશે ૨ આ રસમસ રફત છે અને સરફત તેમજ પ્રાત એમ હભાવરૂપી છે ૩ આને “ભગવતી' પણ કહે છે જુઓ આ જ પૂછ ૪ આને બ્રાતાધર્મકથા પણ કહેવામાં આવે છે એ આ જ પૂર ૫ તવાથવગમશાસ્ત્રના ભાણ (૫ ૯)માં અને ઉપાસકાચનદશા કહેલ છે ૧ આને વિપત પણ કહે છે જુઓ આ જ પણ ·૮ આત આગમનું અવલોકન [ પ્રકર સુધીનાં અંગનાં નામોમાં થોડાક જ ફેર છે. એ નામે અનુક્રમે રાધર્મધા, ઉપાસકા દયયન, અંતકૃદંશ અને અનુત્તરપપાદિકદ છે. દુવાલસંગ ગણિપિડગ–ઉપર્યુક્ત બારે અને સમુદ્રને સંકૃત કાદલ્લગી' અને પ્રાકૃતમાં દુવાલસંગી' કહેવામાં આવે છે. ૧ સમવાય (સ. ૧ અને ૧૬)માં તેમજ અન્યત્ર “દુવા સંગ ગણિપિડગ એ જે ઉલ્લેખ જોવાય છે તેનો અર્થ તે વિચારીશું. “દુવાલસંગ' અને “ગણિપિંડગ' ને સંસ્કૃતમાં અનુક્રમે “દ્વાદશાંગ' અને 'ગણપટક' કરવામાં આવે છે. તેમાં ગણિપિટકને જે અર્થ શ્રીઅભયદેવસૂરિએ સમવાયની તિમાં ત્રણ રથ સમ જાવ્યો છે તેની આપણે અત્ર નેધ લઈશું– (૧) “જ્ઞાનિ વસ્મિત્ત દ્વારા નિર-નવા વિવિધ વિટ વિવિરમ, यथाहि वालजुकवाणिजकस्य पिटकं सर्वस्वाधारभूतं भवति एवमानार्यस्य द्वादमा भानादिगुणात्न. સરવાળા અતીતિ માક: ”—પત્ર ૫ આ (૨) “હાનિ-વારાહીનિ હિંમત રાઠા, ગુજાન જsiાત - भाचार्यस्तस्य पिटदमिव पिट-सर्वस्वभाजन गणिपिट, अथवा गणिशब्दः परिरछेदवचनः, तथा चोक्तम्- "आयारंमि अहीए में नाभो होड समणधम्मो उ । તમા મારો મળ ૪૬ નિકળં , परिच्छेदस्थानमित्यर्थः, ततथ परिच्छेदसमूहो गणिपिटकं ॥ पघटना-एदेतद् गणिपिटक તા ટ્રાકશ કરાર, તા- વાર: –પત્ર ૧૦૭ આ (૩) જન–શાવાય વિટાની વિટાનિ સર્વમાનનાનીતિ ના નિદાન અને ૫ત્ર ૭૩ આ હવે આપણે આ સબ ધમાં અણુઓગદાર (સ ૪ર)ની માલધારી હેમચરિત વૃત્તિ (પત્ર ૩૮ અ)માં ગણિપિટક પરત્વે જે નીચે મુજબ ઉલલેખ છે તે જોઈ લઈએ – “વિંદ સંત દ્વારા મજુરાહ્યાજ્ઞાનીવજ્ઞાનિ હૂારા માનિ–વાર- કીનિ વત્ર તર્ દ્વારા, વિમૂન? “ગિવિદ” ગુણોseudીતિ વળી–ગવાર વિર– સદ્ધ ગણિદિકુ'” સાથે સાથે આપણે કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચરિએ અભિધાનચિત્તામણિના બીજા કાંડના ૧૫૯ મા પદ્યની વિકૃતિમાં જે ઉલ્લેખ કર્યો છે તેની નીચે મુજબ પ્રસ્તુત ભાગ અન્ન તેવી લઈએ - ૧, આ પ્રમાણે આચાર વગેરે અગ્યાર અંગેના સમૂહને “એકાદશાંગી” કહેવામાં આવે છે ૨. તન્યાયાધિગમશાસ્ત્ર (અ ૧, સે. ૨૦)ની શ્રી સિદ્ધસેનીય ટીકા (પૃ ૮૯)માં આપવાને સમજાવતાં જે કહ્યું છે તે પણ જોઈ લઈએ " कथं इदमुच्यते-आप्तस्य-जीर्थकृतो वचनं द्वादशाङ्ग गणिपिटकमिति...एवमेभिरनर्थान्तर. वर्तिभिः एकोऽर्थः प्रतिपावते द्वादशाड्गं गणिपिटकमिति यावत, स चावश्यकादिराचारादिश्न ॥" ૩ આ આયાનિજજુત્તિની દસમી ગાથા છે.

·૧ ૭ ] પીરિક કશાનામાવાલીના દિવાનાવાના જમણા ૫ ૧ ગુનાના साधूनां वा गणो विद्यतेऽस्य गणी भाचार्य, गगिर्भ साङ्गपवचनाध्येता, तम्य पिटकमिव सर्वार्थ નાપાસુ કદ #ા, દ્વારા નિવિરપુરત યા n ૧૫s”—y ૧૦૫ વિશેષમા પખિયસુત્તની શ્રી નેમિસુરિત વૃત્તિ (પત્ર ૭૧ )મા “દુવાલસ ગ મણિપિડગ' વિશે નીચે મુજબ જે ઉવેખ કરાયો છે તે પણ જોઈ લઈએ – "द्वादशाह द्वादशानामहाना माहारो द्वादशान, विविशिष्टमित्याइ- गणिपिडग' वि गुणगण साधुगणो वाऽस्यास्तीति मणी-आनार्यस्तस्य पिटमिर-रत्नादिकरण्टक इस पिटक गणिपिटक सार्धधार દોrat” દ્વાદશાંગ ગણિપિટકના સબ ધમા ઉપર જે કહેવાયું છે તેનો વિચાર કરતા નીચે મુજબના મુનાએ ઉદ્ભવે છે – (૧) દ્વાદશાગને પ્રેમ નામરૂપે તેમજ વિશેષણરૂપે એમ ઉભય સ્વરૂપમાં જોવાય છે નામરૂપ દ્વાદશાગથી “બાર અને સમાહાર–સમૂહ' એમ સમજવાનું છે, જ્યારે વિશેષણરૂપ દ્વાદશાગથી “બાર અગવાળુ એમ સમજવાનું છે વળી દ્વાદશાગને નામરૂપ ગણતી વેળા ગણિપિટકરૂપ દાદરાગ” એમ ઘટના કરાય છે (૨) ગણિપિટક (પ્રા ગણિપિડગ) એ મને પ્રત્યેક અમ માટે તેમ જ બારે અગોના સમુદાય યાને દ્વાદશાગી માટે પણ યોજાયેલી છે અને તેમાં પણ દ્વાદશાગી માટે એ સત્તા વિશેષ પ્રચલિત છે (૩) ગણિપિટકમાં ગણિન’ અને ‘પિટક એ બે શબ્દો છે તેમાં ગણિન' અર્થ આચાર્ય" તેમ જ “પરિકેદ થાય છે, અને પિટક અર્થ રત્ન વગેરેને કરડિયા કે સર્વ સ્વનુ ભાજન થાય છે. વળી આચાર્ય વાચક ગણિ' શબ્દ જે “મણ શબ્દ ઉપરથી બને છે તેને અર્થ “સમુદાય થાય છે એ સમુદાયથી “ગુણોનો સમુદાય અથવા તે “સાધુઓને સમુદાય સમજવાનો છે “ગણિન’ શબ્દને “પરિચ્છે "વાચક ગણતા ગણિપિટક અર્થ પરિ છે ને સમૂહ એવો કરાય છે, પરંતુ તેમ કરવામાં “પિટક અર્થ સમૂહ કરાય છે () આચાર્યના પિટકને વાલ જુક વાણિજકના પિટક સાથે સરખાવાયું છે (૫) જેમ વાણિજકને પિતાનુ પિટક સર્વવના આધારરૂપ છે તેમ આચાયને ગણિટિક એ ગુણાદિ નિના આધારરૂપ છે ૧ આ પિટક શબ્દ બોટોના મુજબૂત થારા માટે જ છે જેમ વિનયપિટક ઇત્યાદિ ·પ્રકરણ ૨ જું દ્વાદશાંગીને ઉદ્ભવ અત્યાર સુધીમાં અનંત કાલચકે વ્યતીત થઈ ગયાં અને એ દષ્ટિએ અનંત તીર્થકર થઈ ગયા. આ પ્રત્યેક તીર્થ કરના ગણધરોએ દ્વાદશાંગીઓ રચી છે, પરંતુ આજે તે આસને- પકારી, ચરમ તીર્થકર, શ્રમણ ભગવાન મહાવીર સ્વામીના પાંચમા ગણધર શ્રોસુધર્મ- સ્વામીએ રચેલી ગણાતી દ્વાદશાંગીનો અમુક જ ભાગ ઉપલબ્ધ છે. પ્રભુ મહાવીર સ્વામીના આ પાંચમાં ગણધરને હાથે તેમ જ બાકીના ૧૦ ગણુધરીને હાથે દ્વાદશાંગીરૂપ અંગપ્રવિષ્ટ શ્રુતની રચના થઈ હતી. તે હકીકત શ્રીઇન્દ્રભૂતિ પર અત્ર રજુ કરવામાં આવે છે. એ ગણધર ભાગવતી દીક્ષા અંગીકાર કર્યા બાદ તીર્થકરને પ્રણિપાત કરી “જિં ત” એમ પ્રશ્ન કરે છે. એને ઉત્તર વા” એમ તીર્થકર આપે છે. ત્યાર બાદ ફરીથી પગે લાગી એ ગણધર ફરીથી ત” એમ પૂછે છે. એનો ઉત્તર તીર્થકર વિમે વા' એમ આપે છે, એટલે ત્રીજી વાર પગે પડી એ ગણધર “ િત્તરં” એમ એને એ જ પ્રશ્ન કરે છે. એને ઉત્તર તીર્થકર “ધુ વા” એવો આપે છે. આ પ્રમાણેના પ્રભુને પગે પડીને એ ગણધરે પૂછેલા ત્રણ પ્રશ્નોને પ્રશ્નત્રિતય, ત્રણ નિષદ્યા અને નિષદ્યાન્નય એમ વિવિધ નામથી ઓળખાવાય છે. આ નિપાત્રયથી અને એના ઉત્તરરૂપ પત્રિપદીથી એ ગણધરને ગણ- ધરનામકર્મને ઉથ થાય છે, અને ઉત્કૃષ્ટ મતિજ્ઞાન અને શ્રુતજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. તેમ થતાં એક મત મુજબ એ ગણધર સૌથી પ્રથમ ચૌદ પૂર્વે રચે છે અને ત્યાર ૧૧ ગણધરોનાં નામ અનુક્રમે (૧) ઈદ્રભૂતિ ગતમસ્વામી), (૨) અગ્નિભૂતિ, ઉ) વાયુભૂતિ, (૪) વ્યકત, (૫) સુધર્મસ્વામી, (૬) મંડિક, (૭) મયપુર, (૮) અકંપિત, (૨) અચલાતા, (૧૦) મેતાર્થ અને (૧૧) પ્રભાસ છે. ૨. જુઓ સિદ્ધચક્ર (વ. ૪, અં. ૧૭, પૃ. ૪૦૨-૩) . ૩. વિત્ત એમ ત્રણ વાર પૂછાયેલા પ્રશ્નને પ્રશ્નત્રિત” કહેવામાં આવે છે. ૪. તિરૂં રૂપ પ્રશ્ન એ એક નિષદ્યા ગણાય છે. આ પ્રમાણે અત્ર કુલ નિષદ્યા ત્રણ છે, ૫. acqને વા, વિરમે વા અને ધુવે વા એ દરેકને પદ કહેવામાં આવે છે. એથી એ ત્રણેના સમૂહને ‘ત્રિપદી' કે પદત્રયી' કહેવામાં આવે છે. ૬. દિઠિવાય નામના બારમા અંગના (1) પરિકમ્મ. (૨) સુત્ત, (૩) પુરવગય (૪) અણુઓગ અને (૫) ચૂલિયા એમ પાંચ વિભાગે છે જેને અનુક્રમે સંરકૃતમાં, પરિકમ, સૂત્ર, પૂર્વગત, અનુયોગ અને ચૂલિકા કહેવામાં આવે છે. એ પૈકી ત્રીજા વિભાગના ચૌદ પેટાવિભાગો છે જે દરેકને પુત્ર (સ. પૂર્વ) કહેવામાં આવે છે. આ સંબંધમાં વિશેષ વિચાર આગળ ઉપર કરાશે. ૭ ઉપલક્ષણથી પરિકર્માદિ ચાર વિભાગની રચના પણ ઘટાવી લેવાની હોય એમ જણાય છે. જુઓ ૧૧માં પૃષનું પહેલુ ટિપ્પણ આ વિભાગોના સંબંધમાં આગમેદ્ધારક શ્રી આનંદસાગરસૂરિએ સિદ્ધચક્ર (વ. ૪, અં. ૧૭, પૃ. ૪૦૨)માં કહ્યું છે કે “પૂર્વગત મુતેને અધ્યયન કરવાની અનુકુળતા પડે માટે, જેમ વ્યાકરણશાસ્ત્રોમાં પ્રથમ સંજ્ઞા વગેરે પ્રકરણે કરવાં પડે છે તેમ પરિકમ અને સૂત્રોની રચના કરવી પડે છે. પછી ની વ્યાખ્યાલ આદિને માટે, વર્તમાન સૂરોની વ્યાખ્યા માટે જેમ ·૨ જી ] દ્વાદશાણી ઉદભવ ૧ બાદ યાર આદિ અગિયાર અગે રચે છે, અને બીજા મત મુજબ યારથી ભાડીને બાર અને ચે છે અત્રે એ ઉમેરવું જરૂરી જણાય છે કે શ્રીઇન્દ્રભૂતિ સિવાયના બધા ગણધર માટે ત્રણ જ નિવવા નથી એટલે કે નિપઘાની સંખ્યા ગણધર દીઠ જુદી જુદી હોઈ શકે છે ? આ ઉપરથી જોઈ શકાશે કે “નિબળા એ સાર્વ સિદ્ધાન્તની જડ છે, અને એક રીતે વિચારતા તીર્થ કરે આપેલા ઉત્તરો કે જે “ત્રિપદી'ના નામથી ઓળખાય છે તે સાર્વ સિદ્ધાન્તની જડ છે આ પ્રમાણે જૈન આગમેના મૂળરૂપે ગણવા લાયક અને એથી કરીને તેમ ગણતી એવી નિવવા અને ત્રિપદી વિશે જે અન્યાય ઉલેખ મારા વાચવામાં આવ્યા છે તેની નોંધ કરવા હું પ્રેરાઉ છુ તેમાં નિવઘા (પ્રા નિસેક્ઝા)ને લગતા ઉદવે નીચે મુજબ છે. D (૧) આવસ્મયસરની નિમ્નતિની “ફા"વાળી ૭૩૫ મી ગાથાની ટીકા (પત્ર ર૭૭ અ)મા થીયાકિનીમહાગધર્મસનું શ્રીહરિભદ્રસૂરિએ કરેલે નીચે મુજબને ઉલેખ અનુગદ્વાર ગણાય છે તેવી રીતે પૂર્વાનુરની રચના ગણાય અને જેમ દશવૈકાલિક આચા રાગ યાવત પચપરમેષ્ઠિનમસ્કાર આદિ સૂત્રોમાં ચૂલિકાઓ ય છે, તેવી રીતે પૂરતના અતમાં તે તે પનિ અંગે જે જે ચૂલિકાઓની જરૂર હેય તે રચાય અહીં પૃવતકથી ઉપર જણાવેલ “અનુયેન સમજ, કેમ કે એ એનું નામાવર છે જુઓ અભિધાનચિત્તામણિ (કા ૨)નું નિમલિખિત પત્ર – દિ-=-qનુણોઉત્ત-વૃઢિરા વા स्पुष्टिवादभेदा पूवाणि चतुर्दशापि पूर्वगते ॥ १६॥" ૧ સમવાયની વૃત્તિ (પત્ર ૧૦૮ અ)માં શ્રી અભયદેવસૂરિએ કહ્યું છે કે 'सेपमित्यादि स आचारो णमिति वाक्याटकार मङ्गलक्षणवस्तृस्वेन श्यममङ्ग स्थापनामधि ઝા, નાડાવા તુ હા ” ૨. જુઓ પૃ ૧૪ ૩ “સાવ' શબ્દના બે અર્થે થાય છે (૧) સર્વ છવને હિતકારી અને (૨) અરિહત યાને તાર્થ કર આ બંને અર્થે અત્રે પ્રસ્તુત છે સિદ્ધાન્ત’ શબના (1) નિણય, (૨) નિશ્ચિત મત અને (૩) પપત્તિયુક્ત મૌલિક બથ એમ ત્રણ અ થાય છે. આ ત્રણે અર્થ અત્ર તે અશે ગાવું છે જડ સખ વિશેષણ તેમજ નામ એમ બંને પ્રકાર છે તેમાં વિપ૨૫ "જા શબને અર્થ એવાથી રહિત” એ થાય છે અને તે અને અપ્રસ્તુત છે નામરૂપ જડ શબ્દા () જડમૂળ (૨) ખીલી અને (ક) નારીના નામનું પણ એમ ત્રણ અ થાય છે એ ત્રણે અર્થે પટાવી શકાય તેમ છે આ પ્રમાણે સાર્વ સિદ્ધાન્તની જડને અથવા વિચારી હવે કદી વિચારીશ તે wણ એના છ અ થઈ શકે છે (૧) સર્વ ને હિતકારી સિદાતનું મૂળ (૨) અહિતના નિશ્ચિત મતનું મૂળ, (૩) જે મતનું મૂળ, છ જૈન અગમેનું મૂળ, (૫) જેન ટરૂપ નારીના નાનું ઘરેણુ અને (૬) જે સરિતાપ સનારીયા નાનુ ઘરે ·6 ૧૨ આહુત આગમનું અવલોકન fપ્રકરણ "तत्र गौ-मया मना निषद्यात्रयेण चतुर्दश पूर्वाणि गृहीतानि । प्रणिरत्य हा निपद्योच्यते। भगवश्वाचष्टे-उणे वा दिनमेइ वा धुवेहवा'२ एता एवं तिलो निपशाः. यामेव सकामाद् Tળમૃતામ બકરા- ઘચ-વ્યયુ તુ તિ શ્રતીવિષા, સઘળા વરાછા, તત ते पूर्वभवभाक्तिगतयो द्वादशाहमुपरचयन्ति ।" (૨) વિસાવસ્મયભાસની ૨૦૮૪ મી ગાથાની માલધારી શ્રી હેમચરિકૃત વૃત્તિ (પત્ર ૮૬૦ –૮૬૧ અ)ગત નિમ્નલિખિત પંક્તિ – ૧. સરખાવો તન્નાથ ધિગમશાસ્ત્રની શ્રીરિદ્ધોનગણિત ટીકાની નિરનલિખિત પંક્તિઓ:- (૧) “ વહુ-પ્રતિપારિત તીર્થઃિ તેરે તીવ્રતિત્તિજ્ઞાત – રતિ પા વિનઇમિતિ વા કૃમિતિ વા વં તદ્ છણીયા ગાધક–પ્રયમ વિભાગ, પૃ. ૯૨ આ ભાવાર્થ પ્રસિદ્ધસેન દિવાકરફત વસમી વિંશિકાના નિમ્નલિખિત પદ્યમાં ઝળહળ રહ્યા છે:– उत्सदविगमध्रौव्यद्रव्यपर्यावसन दम् । कृतस्न श्रीवर्धमानस्य वर्धमानस्य शासनम् ॥ १॥ (२) " भगवानपि व्याजार प्रश्नत्रितयमात्रेण द्वादशा प्रवचनार्थ सकलवस्तुमटमाहित्यात પ્રાતઃ ક્રિસ જનરેમ્ય-તિ વા વિનતિ વા ધુતિ વા” – પ્રથમ વિભાગ, પૃ. ૩૭ (3) " तद् यदि तायदागमपूर्वकस्ततो भगवताऽऽख्यातं जगत्स्वरूपं प्रश्नत्रितयेनोत्पादादिना" -પ્રથમ વિભાગ, પૃ. ૩૮૫ ૨. સચાતિયપુર (દશવૈકાલિકસ્વીની ભટ્રબાહુસ્વામીએ રચેલી નિસ્તુત્તિની આઠમી ગાથાની શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત વ્યાખ્યા (પત્ર ૭ અ)માં આઠમી ગાથાગત મારા વિચાર કરતાં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ કરાવે છે – " एक माटकापदं, तद्यथा-'उत्पन्नेह वा' इत्यादि, इह प्रवचने दृष्टिवादे समस्तनयवाद. वीजभूतानि मातृकापदानि भवन्ति, तद्यथा-"उप्पनेइ वा, विगमेइ वा, धुवेइ वा ", अनि च (वा) मातृकापदानि ' अ आ इ ई' इत्येवमादीनि, सकलशब्दव्यवहारव्यापकत्वान्मानका पदानि આ ઉલ્લેખ ઉપરથી એમ સમજાય છે કે ૩ વાં, વિમલા અને યુવેદ્ વા એ ત્રણેને પૃથક પૃથક્ “માતૃકાપદ અને ત્રણેના સમૂહને માતૃકાપ” ગણવામાં આવે છે, ઠાણુની શ્રીઅભયદેવસૂરિકૃત ટીકા (પત્ર રર૩ અ)માં પણ આ જ હકીક્ત જોવાય છે. ૩. તારાથધિગમશાસ (અ ૫)માં આ ર૯ મા સ્વરૂપે નજરે પડે છે આ સૂત્રનાં ભાષ્ય અને એની બે સાધ્યાનુસારિણી ટીકાઓ ખાસ પઠનીય છે, કેમકે એમાં અનેકાંતવાદનું ગૂઢ રહસ્ય સમાયેલું છે. વિશેષમાં બૌદ્ધ વિદ્વાન્ શ્રીનાગાર્જુને મધ્યમકારિકાનત સસ્કૃતપરીક્ષાનામક પ્રકરણ (પૃ. ૪૫-૫૭)માં ઉત્પાદ-સ્થિતિ–ભગીને નિરાસ કર્યો છે તે તે જૈન દર્શનના અભ્યાસીઓને જરૂર જે ઘટે. અત્ર મેં જે અનેકાંતવાદને ઉલ્લેખ કર્યો છે તેને અને સ્વાદને હું તો એક જ ગણું છું, અનેકાંતવાદમાંથી સ્યાદ્વાદ ઉભો એમ ડૅ. આનંદશંકર પ્રાપુભાઈ છે અને શ્રીયુત જગદીશચંદ્ર જેનીએ પ્રરૂપી એ બેની મિત્રતા સૂચવી છે ખરી, પરંતુ તે બાબતમાં કાઈ પ્રમાણ છે. શાસ્ત્રીય પાઠ તેમણે રજુ કરેલ જણાતા નથી, તે તેમ કરવા તેમને મારી સાકર વિજ્ઞપ્તિ છે, ·उत्सन एता २४]. દ્વાદશાગીને ઉદ્દભવ १३ तत्र श्रीगौतमस्वामिना निपद्यात्रयेण चतुर्दश पूर्वाणि गृहीतानि । प्रणिपत्र पृटा च निषद्योन्यते। प्रणिपत्र पृच्छति गौतमस्वामी-व्यय भगवन् । तत्त्वम् । ततो भगवानाचष्टे- उम्भइ वा । पुनस्तथैव पृष्टे प्राह-विगमेइ वा । पुनाप्येव कृते वदति-घुवेइ वा । एतास्तिमो निषद्या : अ मामेव सकाशात 'यह सत् तदुत्पादण्ययधौम्ययुक्तम, अनाया वस्तुन प्रताऽयोगात ' इत्येव तेपा गया प्रवीतिभवति ।"४ (૩) આવસ્મયસુત્તની નિજુત્તિની ૭૩૫ મી ગાથાની શ્રીમાલયગિરિરિકૃત વૃત્તિ (પત્ર ૩૬૩ અ)ગત નિમ્નલિખિત ઉલેખ- तत्र भगवचा गौतमस्वामिना निषद्यानयेण चतुर्दश पूर्वाणि गृहीतानि । प्रणिपत्य पृच्छा निपद्योच्यते । भगवान् वर्द्धमानस्वामी उक्तवान्-' उपनेइ वा विगमेह वा घुवेइ वा इति उत्सतिस्वभाव , विगम इति विनाशधर्मा इति भाव , ध्रुप इति स्थितिधम्मा तिसो गणभृता निषध , तपाहि-एतासामेव सकाशात् उत्पादव्यपत्रीत्ययुक्त सदिवि गणभृता प्रतातिरुपजायते, अयथा सत्ताया अनुपपत्तेरिति" (૪) શ્રીજિનપ્રભસૂરિકૃત અપાપાપુરી(ક્ષિપ્ત)ક૯૫નું નીચે મુજબનુ પદ્ય "चके तीर्थप्रवृत्ति चरमजिनपतियत्र वैशाखगुलै- कादश्यामेव रानौ वनमनु 'महसेना'हप 'म्भकात' । सच्छानास्तत्र चैकादश गणपतयो दीक्षिता गौतमाया जप्रयुदिशाङ्गी भवजलधितरी ते निपद्यात्रयेण ॥३॥" ૫) પજુસણાક૫ (પર્યુષણાક૫) જે કલ્પસૂત્ર તરીકે સુપ્રસિદ્ધ છે તેની મોપાધ્યાય શીધર્મસાગરગણિત ટીકા નામે કલ્પરિણાવલી (પત્ર ૧૨૦આ)માને નીચે મુજબને ઉલ્લેખ एवं चतुश्च वारियरछतानि द्विजा प्रजितास्त्र मुख्यानामेकादशाना त्रिपदीपूर्वक एकादशागचतुर्दशीचना गणधरपदप्रतिष्ठा च, ते चव तन श्रीगौतमखामिना निषद्यालयण चतुर्दशा पूर्वाणि गृहीतानि । प्रणिय पृच्छा च निषद्योच्यते। प्रणिपाप पृच्छति गौतमस्वामी-अपय भगवन ! तस्त्र । ततो भगवानाचष्टे-'अपने वा', पुनस्तव पृष्टे प्राह-'विगमेह वा, पुनरम्येव कृते वदति-'धुबह था । एताचयो निषया । आखामेव सकाशाद्यत्सत्तदुसाद पयत्रो प्रयुक्त, भयया पस्तुन सत्ताऽयोगादित्येव तेषा गणभृता प्रतीतिभवति" (5) આગમહાક શ્રીઆન દસાગરસૂરિના “આવશ્યકત્ર અને તેની નિક્તિના લેખમાની નીચે મુજબની પતિઓ ત્રિલોકનાથ તીર્થકર ભગવાનના ૩ વા વગેરે પ્રશ્નવાળી ત્રણ નિવઘાથી કે બીજા પ્રોથી કે અગર તે સિવાય ભગવાનની સ્વતંત્ર નિરૂપણથી ગણધર મહારાજાઓ જે અગ પ્રવિષ્ટ કે તે સિવાયની રચના કરે" -सियर (५ ४, म ६, २०४) વિદાસે સંપાદિત કરેલી આવૃત્તિ (પત્ર ૮૧ એ)માં આની १ उत्सयते वा।२ विपरित पा। 3 ध्रुवाणि ।" भD * આ પતિના લાવા માટે જુએ મીડિયાવકસાવાનર (ક્ષા ૨,૨ ૧૩) ॥ ५ બન્યા ·૧૪ આત ત આગામેનું અવલોકન [ પ્રકરણ વળી સમગ્ર સૂત્રોની અંદર આ એક જ એવું સૂત્ર છે કે જે ભગવાન જિનેશ્વર મહારાજથી મળેલી ૩પ વા વગેરે ત્રણ નિપઘાથી રચાએલા બાર અંગમાં સ્થાન નહિ પામેલું છતાં ૧૧ કે ૧૨ અગેના અભ્યાસમાં પ્રથમ સ્થાન આ આવશ્યક સૂત્રને જ આપ- વામાં આવ્યું છે, અને તેથી જ સૂત્રકારોએ સામાવાયારૂં ધre બંછું એવો તથા જામી- માgિવાઘsiાં એમ નિયંતિકાર મહારાજે જણાવી ૧૧ અને ૧૨ અંગમાં અધ્યયનની અપેક્ષાએ પ્રથમ રથાન કા ર વગેરે વિપદીની વખતે નહિ રચાયા છતાં અમાસની અપેક્ષાએ આ આવશ્યકને જ મળે છે.” –એજન, પૃ૦ ૨૦૬ (૭) સાગરસમાધાનની નીચે મુજબની પંક્તિઓ – ગણધર મહારાજા દીક્ષા લીધા પછી ત્રિલોકનાથને એક પ્રદક્ષિણા કરી ખમાસમણુથી પાદપતિત થઈ ર્ષિ તા એને પ્રશ્ન કરે અને ત્રિલોકનાથ ઉત્તર આપે કે વેર વા, પછી બીજી પ્રદક્ષિણા કરી પાદપતિત થઈ બીજી વખત fk aઉં એમ પૂછે ત્યારે વિ૬િ વા એમ કહે, અને ત્રીજી વખત પ્રદક્ષિણા કરી પાદપતિત થઈ હિં તd એમ પૂછે ત્યારે છું થા એમ કહે આવી રીતે થયેલા ત્રણ પ્રશ્નોત્તરોને નિષદ્યા કહેવાય છે અને તે ત્રણ નિષવાથી તે ગણધર મહારાજાઓને ગણધરનામકર્મને ઉદય થાય અને ઉત્કૃષ્ટ એવાં મતિ અને શ્રુતજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય.” -એજન (વ. ૪, અ. ૧૭, પૃ. ૪૦૨) આ પ્રમાણે “નિપદ્યા” ને લગતા ઉલ્લેખ જોવાય છે. નિવઘા” માટે પ્રાકૃતમાં નિકા' શબ્દનો પ્રયોગ કરાય છે. એને લગતે એક ઉલ્લેખ આવસ્મયનિષુત્તિની લામ્બિવાળા ૭૩૫મી ગાયાની શ્રીજિનદાસગણિમહત્તકૃત સૃષિમાં ૩૭ભા પત્રમાં નીચે મુજબ મળે છે:-- "तं कहं गहित गोयमसामिणा ? तिथिह (तीहिं) निसेजाहिं चोद्दम पुराणि उप्पादिताणि । निसेना णाम पणवतिलग जा पुच्छा। किं च वागरेति भगवं ? 'उप्पन्ने विगते धुर्वे', एताओ तिमि निसेजाओ, उप्पन्ने ति जे उपनिमा भाषा ते उवागच्छति, विगते ति जे विगतिस्सभावा ते विगच्छति, धुवा जे अविणासम्मिणो, सेसाण अणियता णिसेना, ते य ताणि पुच्छिण एगतमं ते सुत्त करेति जारिसं जहा भणितं ।' હવે ‘ત્રિપદી' અને એના પર્યાયને લગતા ઉલેખ વિષે હું નિર્દેશ કરું છું ઉલેખ નીચે મુજબ છે- (૧) કવીશ્વર ધનપાલકૃત તિલક મંજરીનું નીચે મુજબનું ૧૯મું પદ્ય " नमो जगनमन्याय मुनीन्द्रायेन्द्रभूतये। यः प्राप्य त्रिपदी वाचा विश्वं विष्णुरिधानशे ॥१९॥" (૨) ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (પ. ૧. સ. ૩)નું નિમ્નલિખિત પદ્ય – ' उत्पादो पिगमो ध्रौव्यमिति पुण्या पदत्रयीम् । उद्दिदेश जगन्नाथ संवाड्मयमातकाम् ॥ ६५८ ॥" ૧, બીજો ઉલ્લેખ આ ચૂર્ગિના ૩૩૬ મા પત્રમાં છે. એની નેધ વીજ પ્રકરણમાં લેવામાં આવી છે હું - - - ·I it tr ૨ ] દ્વાદમાગીને ઉદભવ (૩) થીમુનિરભે પિ સે ૧૫૫માં રચેલા અમચરિત્રનુ નિમ્નવિખિત પદ્ય - स्तोमि श्रीगौतमादीस्तानेकादशमहाबीन । q[ pક પરથી શુ છે (૪) ધર્મવિવિની શ્રીઉદયસિંહ વિ સ ૧૨૮૬માં રચેલી વૃત્તિનું મગલાચરણરૂપ નીચે મુજબનું પદ્ય – a smગેની જ ટર્તિરાષાજ્ઞા त्रिदाविततयाऽपि यया भुवनत्रयगोचोऽयापि ॥ (૫) શ્રી દેવેન્દ્રસૂરિકૃત કમ્મવિયાગ ન કમવિપાક)ની પન વિનિનું પ્રશસ્તિ ગત નિમ્નલિખિત પદ્ય – विष्योरिव यस्य विमो पदयी व्यानो जगनिखिल्म। कममलपटल बलद म श्रीचोरो जिनो जयतु ॥१॥' (૬) શ્રીદવાનનસુરિકૃતિ ગીતમાદાનું નીચે મુજબનું દ્વિતીય પદ્ય ટીમના કીકart, મુકુન નિ ના નિ નિ જા નૌરો ઘર ડિઝ૩ મે ” (૭) પજુસણાકપની લક્ષ્મીકીર્તિના શિષ્ય શ્રી લક્ષ્મીવલભે રચેલી કા કુમકલિકા નામની વૃત્તિ (પત ૧૪૧ અ-૧-૧)મત નિમ્નલિખિત ઉલ્લેખ - "दक्षा गृा स्वामिन पृष्टवान-कि रव, उप्पउनेह वा-उतरायन्ते इति पद शुता વિજાતિ vat ત્રિnયા બree મૂતિ જ્ઞાન ગુનraધ માવલ ત્રિવઘા = ” (૮) પજજુમણાપતી થીવિનયવિજય ઉપાધ્યાયકૃત રીબ નામે સુબેધિકાના ક્ષણના ૧૧૮ અ પત્રગત નિમ્નલિખિત પતિ- 'तत्र मुख्यान एकादयाना विपदाइणपूर्वक एकादशाहनतुदरापुरचना गणपरपदप्रतिष्ठा च । तत्र द्वारवाइगोरचनानन्तर मास्तेिपा तदनुशा करोति ।" (૯) પજુસણાકપની શ્રીવિજયરાજેન્ડસરિક્ત ત્તિ નામે શ્રીક૯૫મૂત્રાર્થ પ્રબોધિની (પૃ ૧૬૯)ની નીચે મુજબની પક્તિ - इस्य विपदीमापय मुहूत्तेनैव द्वादशाही चयाचस्ते गणधर।।" જેમ નિવઘાના પ્રાકૃતરૂપ 'નિસેવાને ઉલેખ હું ઉપર નોધી શકો છુ તે વિપદીના પર્યાયવાચી શબ્દના પ્રાકૃત રૂપવાળે એક ઉલ્લેખ માગ વાચવામા આ ગો છે અને તે ૧ આ સપૂ” કાવ્ય અને તેનું ગુજરાતી ભાષાંતર મે કીધમ વનનિ વીરભખામર સ્પષ્ટીકરણમાં આપેલ છે જુઓ વીભક્તામરાત્રની પાપૂર્તિરૂપ કાવ્યaહને પ્રથમ વિભાગ” (૫ ૨૩-૨૫) ૨ આ સબ મા જુઓ માર ભાંડારકર પ્રાયવિદ્યાસ ધનમદિર તરફથી પ્રકાશિત "Descriptive Catalogue of Jaina Ass' (ન દરતલિખિત પ્રતિઓનેવાનામ સમીપત્ર) (ભા ૨, ૫ ૧૭૨ અને એ પછીની ·૧૬ આહંત આગનું અવલોકન [ પ્રકરણ શ્રીગુણચન્દગણિએ વિ. સં. ૧૧૯૯માં રચેલા સિરિવીરચરિય (પત્ર ર૫ અ )માં નીચે મુજબ જોવાય છે- " जायंमि प गुणग्यणागरंमि संघे भगवया इंदभूइपमुहाणं पहासपनयमाणाणं एकारसई पि तेसिं सयलभुवणगयस्थसत्यभंगहधम्माई 'उत्पन्ने वा विगएर वा धुर्वेद ' त्ति कहियाई तिन्नि पयाइ આ પ્રમાણેના નિવદ્યા અને ત્રિપદી કે તેના પર્યાયને લગતા વિવિધ ઉલ્લેખ ઉપરથી સર્વ જીવોને હિતકારી એવા જૈન સિદ્ધાન્તની રચનામાં એ વિદ્યા અને ત્રિપદી કેટલું બધું મહત્વ ધરાવે છે તે સમજાયું હશે એટલે હવે શ્રીઇન્દ્રભૂતિ જેવા ગણધર માટે એકનો એક પ્રશ્ન પૂછે તેને ઉત્તર વિચારીએ. પ્રથમ પ્રશ્ન દ્વારા તત્વ શું છે એમ પૂછાતાં ઉત્પત્તિસુચક ઉત્તર મળતાં તેમને શંકા ઉત્પન્ન થાય કે જે ઉત્પત્તિ જ એકલી હોય તે દુનિયામાં કોઈ ચીજને નાશ થાય જ નહિ. આથી તેઓ શું ઉત્પત્તિ સિવાય અન્ય કંઈ છે જ નહિ એ જાણવા માટે તત્વ શું છે એ મતલબને પ્રશ્ન પૂછે. આને ઉત્તર “વિગમ એ મળતાં વળી શંકા થાય કે જે દરેક ઉત્પન્ન થયેલી ચીજ સદંતર નાશ પામે છે, એમ જે આને અર્થ હોય તો પછી જગત્ શત્પાકાર બને. આથી તેઓ ફરી એને એ જ પ્રશ્ન પૂછે અને એને ઉત્તર દિવ્ય એ મળતાં તેમને એ નિશ્ચય થઈ જાય કે “યત્ત સંત તદુરાયguઘાઘુત્તમ, રાધા વFg: સત્તાકાત” અર્થાત જે વિદ્યમાન છે તે ઉત્પત્તિ, વિનાશ અને ધ્રુવતાથી યુક્ત છે. જે એમ ન હોય તે વસ્તુની વિદ્યમાનતા જ સંભવતી નથી. આ પ્રમાણે નિશ્ચય થઈ ગયા પછી અને વસ્તુનું યથાર્થ સ્વરૂપ સમજાયા બાદ ગણધરને પ્રાયઃ ફરી પ્રશ્ન કરવાનું ન રહે તે સ્વાભાવિક જ છે. અત્રે એ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થઈ શકે કે તીર્થકરે પહેલી જ વાર કેમ ત્રણ પદો ન કહ્યાં? આને ઉત્તર એમ સંભવે કે તેમ કરવાથી કદાચ વસ્તુસ્થિતિ પૂરેપૂરી ન સમજાય એટલે કટકે કટકે ઉત્તર આપી પ્રક્ષકારને વિચાર કર- વાને સમય આપ ઠીક એવો તેમનો હેતુ હોય; અથવા તે ઉત્પત્તિ, વિનાશ અને સ્થિતિ એ ત્રણને યોગ્ય મહત્વ આપવા માટે ત્રણ ઉત્તરે તેઓ આપતા હશે અથવા તે વિશિષ્ટ જિજ્ઞાસા જાગૃત કરવા માટે તેઓ તેમ કરતા હશે. ગણધરને હાથે દ્વાદશાગી રચાય તે પૂર્વે તેઓ કેવી રીતે અને શા શા પ્રશ્નો પૂછે અને તીર્થંકર પ્રભુ તેના શા ઉત્તર આપે એ સંબધમાં જે ઉપર સૂચવવામાં આવ્યું છે તે શ્વેતાંબર મતને અનુસરે છે. દિગંબરોની માન્યતા આથી જુદી છે. તેઓમાંના ઘણાખરાનું માનવું એમ જોવાય છે કે સમવસરણ રચાતા તીર્થકર દેશના આપે છે અને એ સમયે એમના સમરત શરીરમાંથી દિગ્ય ધ્વનિ નીકળે છે. એ વનિ કંઈ અક્ષરાત્મક વાણીરૂપ હતો નથી, તેમ છતાં ગણધરે એને સમજી શકે છે અને એના આધારે તેઓ દ્વાદશાંગી રચે છે. આ સંબંધમાં તત્વાર્થરાજનાતિક (પૃ. ૫૧)માં જે ઉલ્લેખ છે તે નેધી લઈએ – - - ૧ વિચારે ઠાણું (સ્થા, ૧; સ. ૭૭)ની ટીકા (પત્ર ૪૮૧ અ)ગત “પદત્રયી” ૨. આ સાથે શ્રીકલ્પસત્રાર્થ પ્રબોધિની (પૃ ૧૬૯)માંની હકીકત સરખાવવી ·S - ૨ જી ] દ્વાદશાગીને ઉદ્દભવ ૧૭ “નવરાવિકાસવાળા વેરિ૪પ્રસારિવાd દાળતાપૂરિગુપ नामृतप्रपरचन, मावारादिद्वादश विधमगप्रविष्टमित्युच्यते।" આને અર્થ એ છે કે ભગવાન અરિહત સર્વપ હિમપાન (પ)માથી નીક નેલી વારૂપ ગ ળારૂપ અર્થોના નિર્મળ જળથી ઘવાયેલ અત કરણવાળા અને બુદ્ધિના અતિશયરૂપ અહિથી યુક્ત એવા ગણધરે યાદ કરીને જે છે રચે છે તે આચાર વગેરે બાર જાતનું અગપ્રવિષ્ટ કહેવાય છે વિશેષમા યાપનીય યતિઓના અગ્રણી સમાન શાકટાયને પણ પ્રવર્તમાન યુતને ઉદ્દેશીને શ્રી મહાવીર સ્વામીને પરદનને લગતા તમામ પાસેના જ્ઞાનના કારણરૂપ ગણ્યા છે આ હકીકત ન દીસુની શ્રીમલયગિરિરિકૃત ટીકા (પત્ર ૧ અ)માં નીચે મુજબ દર્શાવાયેલી છે - જ્ઞારરાવજો વારિકાનાથી વવજ્ઞશાનુશાસનતા માવત स्तुतिमेवगाह- मीवीरममृत ज्योतिनवाऽऽदि पववेदसाम् । માત્ર ૧ રાવજતા થાશા-હર્બ' કર્યજ્ઞાનાના જવાન adદરાઇraહનાના “મારે કમર કામકુતિયાબિતિ ” ખા ઉપરથી એ વાત તે નિર્વિવાદપણે સિદ્ધ થાય છે કે તીર્થંકર પ્રભુની વાણી અક્ષરાત્મક છે કે નિરક્ષરામક (નિરક્ષરી) હે, પરંતુ એના આધારે ગણુધરે દાદાગી રચે છે, એ બાબત તો બેતાબને તેમ જ દિગબરને પણ માન્ય છે જ આ પ્રમાણે આ પ્રકરણ પૂર્ણ કરાય તે પૂર્વે નીચે મુજબ પ્રશ્ન કુરે એમ જણાય છે એ તેની અત્ર નેધ લઉં છું- (૧) તીય કરને દેશના જે ગણુધરે પુરેપુરી ન સાભળી હોય તેમના જ નિવઘાને અમર છે કે કેમ? (૨) નિ વા વિના એટલે કે ગણધર પ્રશ્ન ન પૂછે તે પણ તીર્થ કર ત્રિપની પ્રરૂપણ કરે ? (૩) દાદાગીની રચનાને હેતુ ગધરનામકર્મને વિપાક છે કે તીર્થંકર તરફથી એ બધમા ધ પ્રેરણા કરાય છે ? આના ઉત્તર અયારે તે મને નીચે મુજબ છે છે – (૧) દેશના પૂરેપૂરી સાભળી હોય તે પણ નિવા સભવે છે (ર) નિવવા વિના, તીથ કર ત્રિપદી કહે એમ માનવા જતા તે તેનું કારણ વિચા; સ બ ધમ (૩) રાગીની ચના તીર્ષકની રેગ્યાનું ફળ હોય એમ લાગતું નથી એટલે એ ગણધરનામર્મ વિપાપ હોય એમ લાગે છે 3 ·(* પ્રકરણું ૩ જુ પ્રવર્તમાન શાસનની દ્વાદશાંગીની રચના અને સ્થાપના આપણે બીજા પ્રકરણમાં દ્વાદશગીના ઉદ્ભવ વિષે સામાન્યતઃ વિચાર કરી ગયા અને સાથે સાથે શ્રીઈન્દ્રભૂતિને હાથે રચાયેલી દ્વાદશાંગીની રચના વિષે પણ થોડોક ઊહાપોહ કરી ગયા એટલે હવે અહીં એ સંબંધમાં તેમ જ અન્ય ગણધરોની દ્વાદશાંગીના સંબંધમાં પણ વિસ્તારથી આપણે વિચાર કરીશું. રચના સ્થલ ઇત્યાદિ-શ્રી મહાવીર સ્વામીનું પ્રથમ સમવસરણ જ્યાં તેમને કેવલ- જ્ઞાન થયું હતું ત્યાં જ એટલે કે પાલિકા નદીના ઉત્તર તટ ઉપર રચાયું હતું. ત્યાર બાદ બીજું સમવસરણ અપાપાપુરીમાં આવેલા “મહાસેન' વનમાં રચાયું. ત્યાં એ પ્રભુએ દેશના આપવા માંડી. એવામાં શ્રીઇન્દ્રભૂતિ ત્યાં આવ્યા અને તેમણે પોતાની શંકાનું સમાધાન થતાં પ્રભુ પાસે દીક્ષા લીધી. ત્યાર પછી શ્રી અગ્નિભૂતિ વગેરે દશ બ્રાહ્મણો આવ્યા અને તેમણે પણ પ્રભુ પાસે દીક્ષા લીધી. આ પ્રમાણે એ અગ્યારે દીક્ષિત થતાં તેમને ગણધર પદ આપવામાં આવ્યું અને તેઓ ગણધર બન્યા. ચતુર્વિધ સંઘની સ્થાપના થયા બાદતીર્થ સ્થપાયા પછી શ્રી મહાવીરસ્વામીએ પિતાના એ અગ્યારે ગણધરોને સાવ સિદ્ધાન્તની ચાવી બતાવી એટલે એ પ્રત્યેક ગણધરે મુદર્તમાં દ્વાદશાંગી રચી. આ પ્રમાણે જે એકંદર ૧૧ દ્વાદશાંગીઓ રચાઈ તેમાં પહેલા સાત ગણધરોની સૂત્રવાચના એક બીજાથી ભિન્ન બની, જ્યારે શ્રીઅકપિત અને શ્રી અચલભ્રાતાની તેમ જ શ્રીમેતાર્યની અને શ્રીપ્રભાસની પણ સૂત્રવાચના સમાન બની. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અર્થદષ્ટિએ તે આનું ધૂળ સ્વરૂપ મેં ન્યાયકુસુમાંજલિ (રત., લે. પોતા સ્પષ્ટીકરણ (પૃ. ૨૧-૨૯)માં રજુ કર્યું છે ૨ આના સમર્થનરૂપે ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (૫, ૧૦, સ. ૫)નું નિમ્નલિખિત પદ્ય હું રજુ કરું છું - "जाते सद्दे चतुर्धेवं प्रौव्योत्पादव्ययात्मिकाम् । इन्द्रभूतिप्रभृतीनां त्रिपदी व्याहरत् प्रभुः ॥ १६५ ॥" ૩ આથી તે આઈગર તરીકે એમને વિઆહપત્તિ (શ. ૧, ૩. ૧, સૂ. ૫)માં ઓળખાવ્યા છે. એની વૃત્તિમાં શ્રી અભયદેવસૂરિએ કહ્યું પણ છે કે- "आइगरे त्ति आदौ-प्रथमतः श्रुतधर्ममाचारादिप्रन्यात्मकं करोति-तदर्थप्रणागवत्वेन प्रणयतीत्येवंशील आदिकरः" ૪ જુએ ૧૫મા પૃષ્ઠગત છઠ્ઠી ઉલ્લેખ તેમ જ નામો ઉલ્લેખ ૫ ઘઉં ar તેષાં સત્તાનાં નળ ધારિનામા परस्परमजायन्त विभिन्नाः सूत्रवाचनाः ॥१७३ ॥ અgિar-saહ્યાભ્રાત્રઃ શ્રીમતા-ઝમારવો परस्परमजायन्त सहक्षा एवं वाचना. ॥१४॥ श्रीवीरनाथस्य गणधरेवेकादशस्त्रपि । द्वयोद्वयोर्वाचनयोः साम्यादासन् गणा नव ॥ १७५॥" - ત્રિષષ્ટિ(૫. ૧૦, સ, ૫) ·{ - છે S ૩ જી ] પ્રતિમાના ગામની દાદાગીની રચના અને સ્થાપના ૧૯ અગ્યારે ધા રાણી બાથ સમાન બને છે, પરંતુ અમદએ પણ બે બે દસમીએ મમાન બની એટલે કે સામે ચનાની અપેક્ષાએ નવ જ હાશાળી પિ મ બની આથી તે ગણધરોની સખા અપારના દેવા પતા ગણ તે નવ જ થય આરસ્મયનુને ચણિના ૩૩૭માં પત્રમાં બા મબધમાં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ છે ત્તિ-સરિતોn pr, ass-માdin r , t જવા દો તા' ઉપવું ૧૧ ગરોની નિ હાટિના મધના વિશે વિચાર કરવામાં મદ્રાવક થઝ પડે એ માટે આની પછી તરત જ અપાયેલી પનિઓ અત્ર ૩ રજુ કરું છું * ૪ rto get surat સ દિuત્રા cird મા દર વોરા g, me a માયa mો દો, વા મળaો ળા પતિ, સમજa Pરિ of , a ser નિકો જે રદ gિ gifs, બાસી gm fa are માર મારવ, wો વિત્ત ટોતિ તિ' અનુ તા૫ય એ છે કે સવે ગણધરોએ ૧ લી ની ત્યાર પછી એક નિધવાર પ્રશ્ન પાન ૧૧ અને અર્થ અને ત્યાર બાદ નિવા૫ ચો પાના ૧૪ પીને અર્ધ મનુએ કવો તેમ થના પ્રભુની એક બાજુએ અક્ષર, ૫ર અને વજનથી યુક્ત સૂત્ર રચાવા મગાયું આ તેમ જ પૃ ૧-મે આવી ગયેલા અને આગળ ઉપર माना। ઉદને વિચાર કરતા નીચે મુજબ પ્રશ્નપત્ર ૫. ઉભરે છે – (૧) બીજ પ્રy -૧૪)માં અપને 18 ગયા તેમ તે ત્રઈજભૂતિ માટે ત્રણ જ નિ ને ઉખ છે તો પછી અહીં સર્વ ગણપને ઉરે ને ૫ ૨ મ ાહી છે ? (૯) ઉપર જે પદર નિરવને નિર્દેશ છે તે ક ગ આવીને મમજવાને છે ? (૪) એ પર નિજા વકી ને લગતિ ઉત્તમ છે ? (૪) પ્રભુ પાસેથી કેવળ વિપદી સભાને કે એનું કારણ પણ મામલાને કે ૧૧ અગે અને ૧૪ અને અધ ભળીને કે પૂવગત મૃતને અર્થ મ ભળીને મણ દાદા ની જ છે! એ જે આ પ્રકારે ઉત્તર ક વિચાર આવયત્તની યુરિ(પત્ર ૩૭૦)માં અને આ વર પણ એ વાતોપનિ શાયેલો છે કે કોઈ વ્યક્તિની ત્રણ જ નિરવ છે વિમામા એ રિ 4 જતો ગઈ પણ ઉખ મારા નાનામાં નપો એટલે ૧૫ મિનાને Rાબ ખ ષ ગજ્જર પર દેવ એમ જખમ છે આવસ્મયની સુ િ(પત્ર ૩) “ ”ા nિ “એમ છે , ૧ ૬ ૫ ૧૪, ૧૧ અને ૧૨ ૨ : ૫ ૧૫ : - ખ જ પાર પાબ * * ૫ ૧૪ તે જ જિમ અમિતાપિતામબિ (સં. ૨.”.. ૧૧ રહે છે વિના નિકિતિ પર - “ઉ ઉ હરિ ·આહત આગમનું અવલોકન [પ્રકરણ છે તે ઉપરથી એ ફલિત થાય છે કે ઇન્દ્રભૂતિ સિવાયના ગધગેની વિદ્યાઓ અનિયત છે એટલે કે એ ગણધરની નિuદ્યાની સંખ્યા ની જ નિયત નથી. આ સાથે, એકંદર પંદર નિપટ્ટાઓને વિચાર કરતાં એમ જણાય છે કે શ્રીઇન્દ્રભૂતિ સિવાયના કેઇ એક ગણધરની તે પિવા પ દર હશે જ, પણ તે કોને તેની તપાસ કરવી બાકી રહે છે. પંદર નિપટ્ટાઓને લગતા ઉત્તરે કયા છે તે સંબંધમાં કોઈ ઉલ્લેખ મારા જેવા- જાણવામાં નથી, પરંતુ એ ઉત્તરમાં ત્રિપદીને કઈ પણ રીતે વિશિષ્ટ રયાન હશે જ એમ લાગે છે. કદાચ એમ પણ હોય કે ત્રિપદીગત એકનું એક પદ પાંચ વાર ઉતારરૂપે કહેવાયું હેય. ગમે તેમ છે પણ ત્રણ નિપઘાને બદલે જે ગણધરને ઉદ્દેશીને પંદર નિદાને ઉલ્લેખ છે તે તેમની બુદ્ધિ શ્રીઇન્દ્રભૂતિની બુદ્ધિ કરતાં મદ હોય એમ સૂચવે છે. ત્રિપદી એ સમસ્ત દ્વાદશાંગીનું બીજ છે. એ બીજ પલવિત થતાં એનું પૂર્વત મૃતરૂ૫ ઝાડ બને છે અને એ ઝાડમાંથી ઇષ્ટ વસ્તુઓ લઈ અગ્યાર અગ. રચી શકાય છે. આ રીતે વિચારતાં ચેથા પ્રશ્નમાં સૂચવેલા તમામ વિક ઘટી શકે છે. બારમા અંગના વિયાગોની રચના અને સ્થાપના-નદીસુત્ત (સુ. પછ)માં પરિકમ્મ, સુત્ત, પુવ્રય, અણુઓ અને ચૂલિયા એ કમપૂર્વક દિઠિવાયના પાંચ વિભાગને નિર્દેશ છે, જ્યારે અભિધાનચિન્તામણિ (ા. ૨, લે. ૧૬૦), કમ્મવિવાગ (નવ્ય)- ની પણ વિકૃતિ (પૃ. ૧૭) અને લેાકપ્રકાશ (સ. ૩. છે. હ૮૩૫) તેમ જ તત્વાર્થ રાજવાતિક ( ૫૧માં મુખ્યમય (અર્વાગત)ને ચોથું સ્થાન અને અણુગ (અનુગ)ને ત્રીજું સ્થાન અપાયેલ છે, અને બાકીના વિભાગોને કેમ તે એને એ છે. આ પ્રમાણે વ્ય- ગય અને અણગના ક્રમ પર મતભેદ જોવાય છે. વિશેષમાં “અણુઓને બદલે પુવાણુઓગ' અને અનુયોગને બદલે પ્રથમાનુયોગ એમ નામાતર ઉપલબ્ધ થાય છે. આ બધી બાબતોને વિચાર કરતાં એ પ્રશ્ન કુરે છે કે પરિકમ્માદિ પાંચ વિભાગે કયા ફમથી રચાયા હશે? આને ઉત્તર બે રીતે આપી શકાય તેમ છે – (૧) તીર્થ કરે પ્રથમ પૂર્વે કહ્યાં વાતે જ એ પૂર્વે કહેવાય છે એમ માનનારા ૧ આ વધારેમાં વધારે વિદ્યારસૂચક અંક હોય એમ જણાય છે. ૨ પ્રસ્તુત પંક્તિ નીચે મુજબ છે:- 'से किं तं दिद्विवाए ? विहिवाए पं सव्वभावपस्वणा भाषविजइ, से समासमो पंचविहे पनते, तंजहां--परिकम्मे १ सुत्ताई २ पुव्वगए ३ अणुभोगे ४ चूलिया ॥ ५ ॥ ૩ જુએ મૃ૧૧, ४ "परिक्रमा १ सुत्त २ पुवाणुओग ३ पुत्रगय ४ चूलिया ५ एवं । पण दिहिवायभेया चउदस पुबाई पुनगये ॥ પ અભિધાનચિત્તામણિમાં જે પદ્ય છે તે જ આ છે. વળી એની પહેલાંનાં બે પદો પણ સમાન છે અને એ બે પધામાં ૧૧ અંગેનાં નામ છે. । “स पच बेधः परिकर्म सूत्र प्रथम नुयोग: पूर्वगतं चूलिका चेति ।" ૭ જુઓ આ જ પૃષ્ઠનું ચોથું ટિપ્પણું તેમ જ પૃ ૨૪. ૮ જુઓ આ જ પરનું છ ટિપ્પણ ·: - . ૩ જી ] પ્રવર્તમાન શાળાની ફાળાગીની રચના અને સ્થાપના ૨૧. તે પરિકમ્મ, સત્ત, પુ વગણ, અણગ અને વિષા એ કમે કે પુ વગય અને અણગને વિનિમવાળા ક્રમે બામ ગ રચાય એમ માને છે તે ખોટું નથી અનુગાર તરીકે ઉપમ, નિક્ષેપ, અનુભમ અને નપને જે ઉખ અને દવા અણુગાર, ઉત્તરઝયણ ગુરૂની શોભદ્રબાહુસ્વામીએ એવી નિતિ વગેરેમાં જોવાય છે તે ઉપરથી એમ મભાવના કરાય છે કે આગને ૫ ગય પૂર્વે યાન આપનાર એ અણગમા ઉપકમ અને નિરોપની પ્રધાનતા માનતા હશે, અને જેઓ અણ ગોગને વનય પછી રસ્થાન આપે છે તેઓ અગમ અનુગમ અને નયની પ્રધાનતા માનના હશે, ખરે સત્રની વ્યાખ્યા કરવા પૂર્વ ઉપમ અને નિક્ષેપ માટે અવકાશ છે, જ્યારે એની વ્યાખ્યા કર્યા બા કેક તી વેળા અનુગમ અને નય માટે અવકાશ છે? (ર) ગણરે પ્રથમ પૂર માં એથી એ “પૂવકહેવાયા એમ માનનારાઓ કમી કમે પરિમાદિ વિભાગને રચાયેલા છે એ વિચારતા એમાં છે વિકમ્ માટે અવકાશ છે (અ) પ્રથમ પૂવ ચાપા એને અથ સીધે જ લેત તો એ પ્રથમ “ચાયા એમ માનવું પડે, અને એ રચાયા બાદ પરિકમ્મ, સત્ત, અરુઓ અને શિયા એ ગાર વિભા રચામાં હશે પરકમ્મ કથા વિના ગણધર જેવા વિશિષ્ઠનાની પ રચી જ ન શકે એમ તે માન! સમુચિત જણાતુ પિી એટલે પ્રથમ વિકલ્પ તરીકે પાગ વિભાગને રચનામ પુ વગર, ૧ "an egોજવા મધતિ, સગા-3ને ૧ મિસ્ત ૨ જુન ૧૪ ૪ –અમદાર ( ૫ ) ૨ “પડવા વિકg ayari दाणि 7 महिगारो इपविणए ॥२८॥" ૩ ક. ૫ય એ છે કે પામ, નિપ, અનુગમ અને નયના સામાન્ય અર્થ અનામે નઈ લાવડ, માપન કરવ, અમે કરે અને કયા નયના એપિસા પદ્ધ છે તે બનાવી એમ જાય છે અને બુ સ્થાન આપનાર ૩ એમ સમજે છે કે કામ અને નિતિના અનુગમ અને નવ માટે અવકાશ નથી વાત ઉપકમ અને નિષ એ પ્રાથમિક અને વિના પુત્રામાં પ્રવેશ જાય નહિ એટલે પ્રબ એ છે તો રાખવા જોઈએ એટ એ દરિએ અએમ પુલ પર છે પિમાં મનગમ અને નર માટે રાખ "પ-પુરાના અભ્યાસ વિના અજાણ નથી એ જ છે બાકીના બે છે તે પુરુષ પી શીખાય છે અનુપમ મા રથાન આપનારાનું કહેવું એમ છે કે ૧૫ અને નિપથી કાર્ય સિદ્ધિ નથી, છે તે અનુક્રમ અને નવમી જાય છે એ જોર એ બે નર જાવા ત્યાં જ વાસ્તવિક રીતે ભરૂમન રજાન છે, નદિ પુનમની પરેજય અને નિરૂપ ધારાવા તાર રજાન છે મત્ર એ પન પર કરી શકે છે અને કોનું રાન પનાર નમ જ ! દાન આપનાર હરિ મારે દ્વારે ના જ ભમર છે જેમ કે શ્રમ ૫ગ અને નિજ પતિ ના જન્મ પછી પૂબ અને પછી અમે બને ના કે પૂરત અનેક જનાર છે; પાપને પ્રપાનન આપવી કે ઉરાં છે અને એ જાય છે અને આ પ્રજાન બાદ તે પ્રમાણે કપૂરે પી જાન - પાર થી ગમ , જાબના મકાન પરહે છે તે રીતે પદ્ય રથ બે વિધા ·૨૨ આહંત આગમોનું અવલોકન [ પ્રકરણ પરિકમ્મ, સત્ત, અણુગ અને ચૂલિયા એમ સ્વીકારાય, અને કેટલાકના મત મુજબ (જુઓ પૃ. ૨૬–૭) જેમ બારમું અંગ પહેલું રચાયાં હતાં એને અભ્યાસની દષ્ટિએ છેલ્લું સ્થાન અપાયું તેમ પુદ્ગગયની રચના પ્રથમ થવા છતાં એને ત્રીજું કે શું સ્થાન અપાયું દેય. (આ) પ્રથમ પૂર્વ રચાયાં એટલે ખરેખર પ્રથમ પૂર્વે જ રચાયાં છે એમ નહિ, પરંતુ પરિ- કમ્માદિ જે પાંચ વિભાગો રચાયા તેમા પર્વોનું-પુત્રયનું સ્થાન અતિમહત્વનું હોવાથી એને નામોલ્લેખ કરાયો છે એમ બીજો વિકલ્પ સંભવે છે. આ વિકલ્પ અનુસાર તો પાચ વિભાગની રચનાને ક્રમ પરિકમ, સુત્ત, પુત્રય, અણુઓ અને ચૂલિયા એમ સંભવે છે અથવા તે અણુઓને પવગય કરતાં પ્રથમ સ્થાન હોય એ ક્રમ સભવે છે. આ ઉપરથી બારમા અંગના વિભાગોની રચના માટે ત્રણ મે રજુ કરી શકાય? (૧) પરિકમ્મ, અત્ત, પુશ્વગાય, અણઓગ અને ચૂલિયા. (૨) પરિકમ્મ, સત્ત. અણગ, પુથ્વગય અને યુલિયા. (૩) પુથ્વગય, પરિકમ્મ, સત્ત, અણુગ અને ચૂલિયા. પરિકમ્માદિની સ્થાપને આશ્રીન–અભ્યાસની દષ્ટિએ કરાયેલી વ્યવસ્થા આપીને તે મુખ્યતયા આ ત્રણ પૈકી પહેલા બે જ કમો સ્વીકારી શકાય એમ જણાય છે. આ પ્રમાણે પરિકમ્માદિની રચના અને સ્થાપના પરત્વે જે વિવિધ ક્રમ સંભવે છે તેમાં ક ક્રમ વધારે સમુચિત જણાય છે અને નિર્ણય કરવાનું કામ હું બહુત પાકવર્ગને ભળાવું છું, છતાં એ માટે જે વિચારસરણીની આવશ્યકતા છે તેમાં પરિકમ્માદિનું સ્વરૂપ સહાયક થઈ પડે તેમ જણાય છે એટલે એ હું અત્ર રજુ કરવા લલચાઉં છું. પરિકમ્મ–નંદીસુત્તની ચુહિણના ૫૫ મા પત્રમાં આ સંબંધમાં નીચે મુજબ ઉલલેખ છે – " परिकम ति जोगकरण, जधा गणितस्स सोलस परिकम्मा ताहितसुतत्थो सेसगणितस्स जोगो भवति, एवं गहिदपरिकम्मसुत्तत्थो सेसमुत्ताइदिहिवादसुवस्त्र जोगो भवति, तं च परिकम्म 'विद्रसेणित' परिकम्मादिथूलभेदयो सत्तषिधं उत्तरभेदयो तेस्रीतिविधं मातुअपदादि, तं च सय मूलुत्तरभेदं सुत्तत्थभो वोच्छिण्णं जघागतसंपदातं वा वच्चं " આ સંબંધમાં નંદીત્ત (સ. પ૭)ની વૃત્તિ (પત્ર ર૮ આ)માં શ્રી મલયગિરિ- સૂરિનું કહેવું નીચે મુજબ છે – तत्र परिकम नाम योग्यतापादन तद्वेतुः शास्त्रमपि परिकर्म, किमुक्तं भवति ? सूत्रादिपूर्व- ૧ આ અતિમહત્વના સમર્થનમાં એટલું જ કહેવું બસ થશે કે સમસ્ત યુતના જાણકાર માટે ટલી યે વાર દુવાલગી ચેપુરવી જેવા ઉલ્લેખો આવસ્મયસુત્તની જિજીનિ (ગા. ૬૫૯) વગેરેમાં નજરે પડે છે. સ્પષ્ટ રાબ્દમાં કહું તે દિશાંગીના જાણકાર એમ કહેવામાં ચિદપૂર્વધરતા આવી જ જાય છે, છતાં એનું મહત્વ સૂચવવા એને પૃથફ ઉલ્લેખ કરાય છે. જેમ વૈદ્યકજ્ઞાનવિશારદ ન હેય એવા કેટલાક વિદ્વાનોને Ph. D. D. Litt. કે એવી પદવી હેવાથી Dr. (ડૉક્ટર). કહેવામાં આવે છે અને એમના સંબંધમાં શિરનામ વગેરેમાં ઉલ્લેખ કરતી વેળા ડોકટર તેમ જ પદવી પણ સૂચવી એ પદવીનું એક રીતે મહત્વ દર્શાવાય છે તેમ અત્ર ઘટાવી શકાય. ? આ વિકલ્પ કેાળ શબ્દાર્થ નહિ વળગી રહેનારી કુદુમતે છે, --- 1 ·-- ૩ જી ] પ્રવર્તમાન શાસનની ફાશાળીની રચના અને સ્થાપના તાલુપngવાર્યપળોuarણપાવાનિ, તવાદિયા નિજ નિતજ્ઞાdraras- હીતના ઇનાકનો અતિ, પા, ઘા ઝીનિવિિાર્મા अन् शेषसूत्रादिरूपदिश्रुतप्रहणयोग्यो भवति, नेतरया"। આ ઉપથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે જેમ ગણિતશાસ્ત્રના અભ્યાસ માટે સકલનાદિ પરિકમેં જ્ઞાન અને વ્યાકરણશાસ્ત્ર માટે સાહિતુ જ્ઞાન આવશ્યક છે તેમ સુત, પુખ્યમય ઇત્યાદિના અભ્યાસ માટે પાકિસ્મનું જ્ઞાન આવશ્યક છે? આ દષ્ટિએ, પરિકમ્મને અભ્યાસ કમમાં જે પ્રથમ સ્થાન અપાયેલું મનાય તો તે ઉચિત છે. વિશેષમાં એમ પણ સમજાય છે કે ઉપર્યુક્ત ચરિણની રચનાના સમયમાં એટલે કે લગભગ બારસે વર્ષ ઉપર તે પમ્બિને સૂર અને અર્થ એમ ઉભય દષ્ટિએ નાશ થઈ જ ગયો હતો સુર–પરિકમ્મની પડે આ સત્તના સ્વરૂપ માટે પણ ન દીસુની સુણિના પદમા પત્રગન હોખ જોઈ લઈએ - રાવીe ga ઘ જાન દારૂવાળ પળવાન માલિકcોક, gee गयगतस्स यऽयस सूयग ति सूयगतो मुत्ता भगिता जधाभिधागरयातो, ते य इदाणि मुत्तपतो વોદિના વાળass(૧)વાતો વોરવા” ન દીસૂત્તની થીમલયગિરિરિત વૃત્તિ (પત્ર ૨૩૯ આમા આ સંબંધમાં નીચે મુજબ ઉતેખ છે. "तानि य मुत्ताइ सचदम्याण स वपनवाण सवनयाण सधभगविकप्पाण य पदसगाणि । सम्पत्य पुयायस्य सुयस मापन य सूपग त्ति मूयणताठ (वा) सुया मणिया महामिहामस्था" આ ઉપથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે સુત અને પુષ્યાને પરસ્પર ગાઢ સંબંધ છે, મકે એ સુત્તરૂપ વિભાગ સમસ્ત પુનરાયના સુત્રોને તેમ જ અર્થોને ઘાતક છે વિશેષમા જેમ વિઆહપત્તિના સતની આદિમા સમૃત્મક ગાથા જેવાય વિભાગમાં પણ એની ગાથાએ હશે અલબત્ત આ તો મારી એક કપના છે. પુનગય–નદીસુત્તની ગુણિના પમા તયાં પ૦માં પત્રમાં આપનું સ્વરૂપ નીચે મુજબ દર્શાવાયું છે. તે દિ હ છ જુગવ તિ? રર-ના વિશ્વ વિખવાનદારે गणारा सत्तापरततो पुन पुगतमुत्तम्य माम तम् पुर दि मनिता, गगर" मुतायण मेरे ॥ पायारा.या कति ठोति ८, अग्गाग्यमनण पुण पुगतनुत्त यो पुष भादवा भासिया જાહેર gonna પુખ વ ત ચવાણ, gagaો ઘર બા-g gવ્યાવસ, પા! યાનનુત્તીણ મતિ-ઉલ માવાને કારા, વાજા-ગુજ, જિંતુ રાણા, दम पुण अन्वरस्यण पटुप गणित, पुरष पुमा कता इप આ ઉપથી જોઈ શકાય છે કે આ વર્જિાનું માને એક તે એ છે કે તીર્થંકર પ્રથમ ૧ આ પછી ઉપર્યુક્ત વિ પાક કઈક દેરા” હાથે ન રે પડે છે ૨ આ મનમા ન સનિક ગતિનિલકની મારી અને પ્રશ્નાવના ( ૧) છે એ દસમા પtતુ સાતમુ ટિપt * વિચાર આયાનિતિન આને ગણી તેમ આ સુd ·૨૪ આહંત આગનું અવલોકન [ પ્રકરણ પર્વ કહ્યાં વાતે એનું એ નામ પડયું. બીજું બારે અંગની રચના આચાર આદિના ઉમે થયેલી છે (બારમા અંગના પાંચ વિભાગની રચના પણ પરિકમ આદિના ઉમે થયેલી છે એમ પણ તેમનું માનવું હોય એમ લાગે છે). ત્રીજું તેમણે સુચવ્યા મુજબ આ સંબંધમાં એ મતાંતર છે કે સૌથી પ્રથમ પર્વ રચાયાં અને અંગેની સ્થાપના કરતી વેળા બાસું અંગ છેલું સ્થપાયું. અણુઓગ–નંદીસુની સુરિશુના પ૮મા પત્રમાં આ સંબંધમાં નીચે મુજબ નિર્દેશ છે – अणुयोगो ति अनुयोग इत्येतत, अनुरूपो योग अनुयोग इत्येवं सर्व एव सूत्रार्थो यान्यः, इह जन्ममेदपर्यायशिक्षादियोगः, विवक्षितोऽनुयोगो घाच्यः, स च द्विविधो मूलपटमाणुयोगो गहिका. વિશિષ્ટ આ સંબંધમાં નદીસુત્ત (સે. પછ)ની વૃત્તિ(પત્ર ર૪૧ આ-ર૪ર અ)માં શીમલય ગિરિસૂરિએ જે કહ્યું છે તે સેંધી લઈએ – भध झोऽयमनुयोगः ? अनुरूपोऽनुकूलो वा योगोऽनुयोगः- सूत्रस्य स्वेनाभिधेयेन साढ़ेगनुरूपः ૨વર્ષ ----- આ ઉપરથી જણાય છે કે સૂત્રને તેના અભિધેય અથવા સાથે સંબંધ બતા- વવાનું કાર્ય અનુયોગ કરે છે. અહીં સૂત્રથી શેનાં સૂત્ર લેવાં તેનો ઉલ્લેખ નથી, છતાં તે પરિકમ્મ કે સત્તનાં નહિ, પરંતુ પુત્રગનાં હોય એમ જણાય છે. ચૂલિયા–આના સ્વરૂપ પર નંદીસત્તની ગુણિ (પત્ર ૬૧)માં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ છે – "चूल त्ति सिहरं दिट्टिवाते तं परिकम्ममृत्तपुवपुत्राणुभोगे य गणितं, ता य चलाओ आदिल्लपुवाण बउण्डे, चुलवत्यू भणितातो चेव सव्वुवरि ठवित्ता पढिनेति य, अतो ते मुतपव्ययचूला इव चला, तेसि जहकमेण संसाः- चतु वारस अह दसय भदंति चूडा चउण्ह पुधाण । एए य चूलपत्थू सव्वुवरि किल पटिनति॥ ચુરિણમને આ મુકિત પાઠ અશુદ્ધ જણાય છે એથી નંદીસુની વૃત્તિ (પત્ર ૨૪૬ અ)માં શીમલયગિરિરિએ કરેલો નીચે મુજબનો ઉલ્લેખ ને દુરસ્ત જણાય છે – "तथा चाह चूणिकृत्-'दिहिवाए जं परिकम्मसुत्तपुयाणुयोगे न भाणयं तं चूलासु भणिय'... एताश्च सर्वस्यापि दृष्टिवादस्योपरि हिल स्थापितास्तथैव च पश्यन्ते" આ ઉપરથી આપણે ચાર બાબતો તારવી શકીએ છીએ (૧) પરિકમ્મ, સુત્ત, પુત્ર અને પુરવાણુઓ યાને અણુઓમાં જે કહેવાયું નથી તે ચૂલાઓમાં અર્થાત ચૂલિયામાં કહેવાયું છે. (ર) પ્રથમનાં ચાર પૂર્વોને જ ચૂલિયા છે. (૩) એ ચૂલિયા એ પ્રથમનાં ચાર પૂર્વેનાં ચૂલાવસ્તુઓ છે.

·૩ જી ] પ્રતિમાન શાસનની કાદશાગની રચના અને સ્થાપના (૪) ચૂલિયાને જે પાચમું સ્થાન અપાયું છે તે ચનાની દષ્ટિએ અને સ્થાપનાની દષ્ટિએ અભ્યાસની દૃષ્ટિએ પણ છે જેમ બાકણમાં મઝા પ્રકરણ પ્રારંભમાં હોવા છતા એમા તદ્ધિન, સમાસ, કૃદત ઇત્યાદિને લગતા પ્રકરણે આમળ ઉપર અપાયેલા જવાય છે તેમ પરિકમ્મના સબંધમા પણ કઇક કહેવાનું રહી ગયું હોય કે બકે ઇરાદાપૂર્વક બાકી રખાયુ હેય તો તેને શિયામાં સ્થાન સભવે છે એની રીતે સત, પુત્વગય અને અણુઓને ઉદ્દેશીને પણ ચૂલિયા સભવે છે, અને એક રીતે વિચારતા પુ વગય માટે તે ચુનિયા છે જ આ સબ ધમાં આપણે શ્રી સિદ્ધચક્ર (વ. ૪, અ ૧૭, ૫ ૪૨-૪૩)માથી નીચે મુજબની પક્તિઓ પણ વિચારી લઇશ -- "જે કે ચૂલિકાવસ્તુ દરેક પર્વની જુદી જુદી છે ને તે તે પૂર્વની સાથે જ તે તે પૂર્વની ચૂલિકા છે, પણ જેમ આચારાગને અરિ હજાર પદવાળું માન્યું તેમાં માત્ર પ્રથમ મુક ધનુ જ માની લીધુ, તેવી રીતે પૂર્વોનું માન વિગેરે વિકાવતુ શિવાય લીવેનું હેઇને ચૂલિબ નામને દષ્ટિવાદને પામે ભેદ ગણાય છેઆ ઉપરથી યુત વાનના પવિત્ર જેનું વર્ણન કરતા પરિકમ અને પરિકસમાસ અને ચૂલિકા, વિકાસમામ એવા ભેદો કેમ ન ગગ્યા એવી શકાને રયાન નહિ રહે કેમકે તે બધા પૂર્વગતને અગે રહેલા છે અને વસ્તુ, પ્રાભૂત વગેરે પૂર્વ અને પૂર્વના પેટાશે તે વીર ભેદમાં ગણેલા જ છે અર્થાત બારમુ આખું અને જે દૃષ્ટિવાદ તે બધુ ચૌદ પૂર્વને અવલબીને રહેવું છે અને તેથી એક, નવ, દસ કે ચઢેદ પર્વધરની હકીકત શાસ્ત્રોમાં આવે છે, પણ પરિકર્મધર, સૂત્રધર, પૂર્વાનુગધર કે ચૂલિકાધર વગેરે હકીક્ત આવતી નથી. આવી રીતે દષ્ટિવાદની રચના થયા પછી સ્ત્રીઓ અને અન્ય બુદ્ધિવાળા માટે આચારાગ આદિ અગની રચના કરાઈ છે આ વસ્તુ બારીક દષ્ટિથી વિચારાશે તે માલમ પડશે કે જે જે વિશેષ વૃત્તાન્તો ઉદાહરણ તરીખ્યા છે, તેમાં ગણધર પદવી પછીના ૫ણું ઉદાહરણે નવા પછી ગણધરેજ ગોવે છે એટલે તીર્થસ્થાપના વખતે ચાન અગાદિમાં આ દષ્ટા હતા એમ માનવાની ફરજ પડે તેમ નથી” દાદાગીની રચના અને સ્થાપનાના ક્રમ સ બ ધી મતારે-આપણે છા પૃટમાં બાર અને જે ક્રમે ઉલ્લેખ જોઈ ગયા તે જ ક્રમે તે રચાયા છે અને થપાયા પણ એમ કેટલાક માને છે, ત્યારે કેટલાક એ એને સ્થાપનામ છે, નહિ કે રચનામ એમ પ્રતિપાદન કરે છે અ મતારે કેટલા પ્રાચીન છે અને એ સ બ ધમા શો વિશિષ્ટ ઉખ મળી શકે છે તે આપ હવે જોઈ લઈએ આપણે ન દીસત્તની ગુલિપત્ર ૫૬-૫૭)ગત ઉલેખ તે મા પડમાં જઈ ગયા છીએ એટલે અહીં એ સિવાયના ઉતે નોધીશ – ૧ આ માટે અને આવત દર્શન દાપિકા (૧ ૨૩૦ તેમ જ ૨૭૫-૨૩) ૨ “Sારોના ગા વાગરાના અનુnt aો દિદાસ કtra in' -દલિતની કમિટરિત રીત અખ 0 થના બાદ વાત જ થવી સ્થાપના વિઅત્ર વિચાર કરાય છે, નટિ કે પુરપાટણ સમય અને વિચાર છે અને ઉપર કરાશે * નદીમાની છીમગિરિયુરિન નિ (પત્ર ર૩૮ આમા એ જ વેખ કઈ રાશિ -પૂર્વ લેવાય છે ·२६ - . આત આરામેનું અવલોકન [२५ (૧) તવાથધિગમશાસ્ત્ર (અ. ૧, ૨, ર૦)શસિદ્ધસેનગણિકૃત ટીકાના ૯૪માં પૃષ્ઠમાં જે નાચે મુજબની પંક્તિ જોવાય છે તે ઉપરથી પૂર્વે પ્રથમ રચાયાં એમ इसित याय :- पूर्वाणि दृष्टिपातान्तःपातीनि पूर्व प्रणयनात (૨) નંદીસુત્ત (સ. ૫૭)ના થીમલયગિરિરિકત વૃત્તિ (પત્ર રજ)મા બંને મત નીચે મુજબ નોંધાયેલા છે. - 'इह तीर्थंकरस्तीर्थप्रवनकाले गणधगन् सकल श्रुताविगाहनसमर्थामधिन्य पूर्व पूर्वगत(त). सूत्रार्थ भाषते,' ततस्तानि पूर्वाण्युच्यन्ते, गणधराः पुनः सूत्ररचनां विदधत: आचारादिक्रमेण विदधति स्थापयन्ति वा, अन्ये तु व्याचक्षते-पूर्व पूर्वगतमूत्रार्थमईन् भाषते, गणधा अपि पूर्व पूर्वगतसूत्रं विरचयन्ति पश्चादाचारादिकम्, अत्र चोदक आह-नन्विद पूर्वापरविरुद्ध यस्मादानी २नियुक्तावुक्त-'सन्वेसि आयारो पढमो' इत्यादि, सत्यमुक्तं, किन्तु तत्स्थापनामधिकृत्योक्तम्, अक्षर- रचनामधिकृत्य पुनः पूर्व पूर्वाणि कतानि, ततो न कथित पूर्वापरविरोधः" (૩) સમવાયની ટીકા (પત્ર ૧૩૦ આ અને ૧૩૧ અ)માં શ્રી સ્મભયદેવસૂરિ પણ બે ભત નીચે મુજબ નેધે છે – अथ किं तत् पूर्वगतं ! उच्यते, यस्मात्तीर्थकरः तीर्थप्रवर्तनाकाले गणधराणां सर्वसूत्राधारत्वेन पूर्व पूर्वगतं सूत्रार्थ भाषते तस्मात्पूर्वाणीति भणितानि, गणध; पुनः श्रुतरचनां विदधाना आचारादि- क्रमेण रचयन्ति स्थापयन्ति च, मतान्तरेण तु पूर्वगतमवार्थः पूर्वमहता भापितो गणधरैरपि पूर्वगत- श्रुतमेव पूर्व रचितं पश्चादावारादि, नन्वेष पदाचारनियुक्त्या 'पवेखि आयारो पढमो' इत्यादि, तस्कथम् ? उच्यते, नत्र स्थापनामाश्रित्य तथोक्तमिह त्वक्षारचनां प्रतीत्य भणितं पा पूर्वाणि कृतानीति" (૪) ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (પ. ૧૦, સ. ૫)માં સૌથી પ્રથમ પૂર્વે રચાય છે એ મત દર્શાવાય છે. આ રહ્યું એ પદ્ય – सूत्रतानि गणधरैरहेभ्यः पूर्वमेव यत् । पूर्वाणीत्यभिधीयन्ते तेनैतानि चतुर्दश ॥ १७२॥" (૫) પરાયણસારદ્વારની શ્રીસિદ્ધસેનગણિકૃત વૃત્તિ (પત્ર ૨૦૮ )મા નીચે र મુજબ ઉલ્લેખ છે: " ननु पूर्वाणति कः शब्दार्थः ? उच्यते, स्मात् तीर्थङ्करस्तीर्यप्रवर्तनाकाले गणघराणां सर्वसूत्राधारस्वेन पूर्व पूर्वगत्स्त्रार्थ भाषते तस्मात् पर्वणीति भणितानि, गणधराः पुनः श्रुतरचना विधाना आचारादिक्रमेण स्चयन्ति स्थापयन्ति चे, मतान्तरेण तु पूर्वगतः सूत्रार्थः पूर्वमहता भाषितो गणधरैरपि पूर्वगतं श्रुतमेव पूर्व रचितं पश्च'दाचारादिकम्, नन्वेवं यदाचारनियुक्तायुक्तं- ૧ આ ઉપરથી એ પ્રશ્ન કદાચ કોઈને ફુરે કે તીર્થંકર પાસેથી ત્રિપદી મેળવીને ગણધર દ્વાદશાંગી રચે છે કે પૂર્વગત સુત્રાર્થ સાંભળીને તેઓ તેમ કરે છે ? આને અત્તર એ છે કે પૂર્વગતના સૂત્રાનું બીજ ત્રિપદી છે એટલે બંને હકીકત ઘટી શકે છે. જુઓ પૃ. ૨૦ १ मायानिति (. १).

·0 ૩ જી ] પ્રવર્તમાન ગામનની હાદાગીની રચના અને સ્થાપના શહે 'स यायायादि सध्यम् ? अन्यने तत्र स्थापनामा प्रत्य तथोक र नु अपराधना પક મલિવ યુ નિ જાનીના () મિચ (વ. ૪, ૮, ૯)માં પ્રસિદ્ધ થયેલા “આવયવ અને તેની નિયુક્તિ એ લેખમાની નીચે મુજબની પક્તિઓ પરથી નથી પ્રથમ વર્ષ ચાયા એ હનન જે ય છે “અગપ્રવિટ એ બારે અ ની રચના કરતા જેમ ચૌદ પૂરપી લગાબતની પહેલા રચના થવા છતાં અને તેમાં એટલે વિગતમાં અથવા દષ્ટિવાદમા મા હેવા લાયક પદાથોના ચના થઈ ગયા છના સામાયિક ચારિત્ર ક રે પસ્થાપનીય ચારિત્રના આચારને પાળવાના છાવાળા એવા મા દબુદ્ધિ આદિ જેને માટે અને કરિનારના અવામનું પાત્ર નહિ એ આઓના ચારિત્રને પતનને માટે આચારાગત પવની પછી રચાયુ ના તે આચારાગને પ્રથમ મૂકવામાં આવ્યું, અને તેથી જ હિતના પ્રાકૃતપણાના ગુણને જણાવતા આ વિગેરેના વિશેષણ તરીકે ત્રિશક્ષિા એ પદ શાસ્ત્રકારોએ વ્યાપકપણે રાખેવું છે, એટલે આ ચારના અપેક્ષાએ આચારગની સર્ષ અગામા અને પર્વ કરતા પણ પહેલી થાપના કરી તેનો માજીક પ્રતિદિન ઉભય સંધ્યાએ કરવાનું હોવાથી તે આવશ્યક ન પહેતુ રથ ન મળે તેમાં બઇ નનનું આવય જ નથી' –૫ ૨૦૦ આ ઉપરથી રાવ્યાગીની રચના પર નીચે મુજબના બાબલા નાય છે – (૧) કેટલાકનું માના એ છે કે બાર અને જે નામેખ સમવાય વગેરે જેવાય છે તે જ કરે એની રચના અને વ્યાપ ા પ થઈ છે (૯) શલાકનું કહેવું એ છે કે દ્વાદશાગીની ચનાને કામ અને એની સ્થાપના કમ મિન છે એટલે કે રચનાના સમયે બારમુ અને પહેલું ચાલુ છે અને આપાર વગેરે અત્યાર અને પછી રચાયા છે, જ્યારે સ્થાપનાના સમયે આકાર વગેરે અગ્યાર અને પ્રથમ સ્થાન અપાતુ છે એટલે કે રથાપનાની દષ્ટિએ તો ઉ૫યુન બારમુ અગ છે 1 (બાર) છે (૩) આ પ્રમાણેના બે વિકલ્પે પછી પ્રથમ વિકલપને રજુ કષ્ના બીજા વિપિને યુનિ ય ગણતા નથી, કે તેઓ એના મમત્વષ માટે પ્રયત્ન કરત જેવા કે ·પ્રકરણ ૪ થું દ્વાદશાંગાઓને ઉછેદ પરંતુ એ આ દુનિયામાં પ્રતિસય ઉથલપાથલ થયા કરે છે. સર્વદા એકસરખી સ્થિતિ રહેતી નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં કોઈ સમયે કે વ્યક્તિ કે વસ્તુની બહુલતા જોવાય અને કોઈ સમયે તેની અલ્પતા જોવાય તે એમાં નવાઈ નથી. દાખલા તરીકે અત્યારે વિહરમાણુ તીર્થકરોની સંખ્યા જઘન્ય એટલે કે વીસની જ છે, જ્યારે શ્રી અજિતનાથના સમયમાં એ સખ્યા ઉત્કૃષ્ટ એટલે કે એક સિત્તેરની હતી. દરેક તીર્થકરના જેટલા ગણધર હેય તે સે કોઈ દ્વાદશાંગી રચે છે એ નિયમ અનુસાર આપણી આ વર્તમાન ચોવીસી આધીને એમ સામાન્ય રીતે કહી શકાય કે કદાચ અત્યારે દાદાગીની જઘન્ય સંખ્યા હશે અને એની ઉત્કૃષ્ટ સંખ્યા શ્રી અજિતનાથના સમયમાં હશે. આ ઉત્કૃષ્ટ સંખ્યાને અંક તે એ સમયના પ્રત્યેક તીર્થ કરના ગણધરોની સંખ્યા વિચાર્યા બાદ રજુ કરી શકાય, પરંતુ વાત તો એ ક્કસ છે કે આજે આ ઉત્કૃષ્ટ સાકાળી દાદશાગીમાથી એકે એનું નથી એટલું જ નહિ, પરંતુ શ્રી મહાવીર સ્વામીના ગણધએ રચેલી દ્વાદશાગીએ માથી કેવળ શ્રીસુધર્મ- સ્વામીએ રચેલી ગણાતી દ્વાદશાંગીને ડાક જ ભાગ આપણને હાલ ઉપલબ્ધ થાય છે. આ દુઃખદ ઘટના કેવી રીતે બની તેને આપણે વિચાર કરવો જોઇએ, પરંતુ હાલ તુરત આ પ્રકરણમાં તે સૌથી પ્રથમ આપણે શ્રી મહાવીર સ્વામીના ૧૧ ગણધરમાંના ત્રીસુધર્મ- સ્વામી સિવાયના ગણધરની દ્વાદશાંગી શબ્દદષ્ટિએ સર્વાશે ક્યારે અને કેમ નાશ પામી તે વિચારીશું અને ત્યાર બાદ વર્તમાન વીસીના અન્ય ત્રેવીસ તીર્થકરોના ગણધરની દ્વાદશાંગીઓને ઉચ્છેદ વિચારીશુ. શ્રી મહાવીર સ્વામીના કયા ગણધરની ડાદશાગી એ રચાયા બાદ કેટલે વર્ષે શ દદષ્ટિએ સર્વથા નાશ પામી તે સંબંધમાં કે તેને પ્રવાહ ક્યારે બંધ થયે તે સંબંધમાં શાસ્ત્રમાં કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ હોય એમ જણાતું નથી આથી આ સંબંધમાં પ્રકાશ પાડી શકે તેવી હકીકતો આપણે પ્રથમ એકત્રિત કરીશું અને તેના આધારે ફલિત થતા અનુમાન ઉપર આવીશું. જેમ દ્વાદશાગીના ભણાવનાર અને ભણનાર એ બંનેની વિદ્યમાન તેમ જ અવિદ્યમાન દશામા દ્વાદશાંગીનું સંરક્ષણ સંભવે છે તેમ તેને નાશ પણ સંભવે છે. દ્વાદશાંગી ભણાવનાર વિદ્યમાન હોય પરંતુ જો તેઓ કોઇ અન્ય કાર્યમાં ગૂંથાયેલા હોય અથવા રોગાદિને લઈને તેમનું શરીર કે મને કામ કરી શકે તેમ ન હોય અથવા તેમણે કલ્પાંતરમાં પ્રવેશ કર્યો ૧ આ સંબંધમાં જુઓ શ્રીશેભન મુનિએ રચેલી સ્તુતિચતુર્વિશતિકા (લે. ૬)નું મારું સ્પષ્ટીકરણ (૫ ૩૮-૩૯). ૨ આ સંબંધમાં મહાપ્રાણરૂપ ધ્યાન ધરવામાં વ્યગ્ર બનેલા શ્રુતકેવલી શ્રીભદ્રાહુવામીનું ઉદ હરણ ઘટાવી શકાય. જુઓ આવયસુત્તની ગુહિણું (ભા. , પત્ર ૧૮૭)ગત એમનું જીવનચરિત્ર. ૩ ઉદાહરણાર્થે શ્રીભદ્રગુપ્તસૂરિએ શ્રી આર્યશિક્ષિતસૂરિને ભણાવ્યા નહિ, કેમકે તેઓ અનશન કરવાની-સંખના કરવાની તૈયારીમાં હતા. એજન, ભા. ૧,૪૦૩મું પત્ર.

·દાદાગીઓને ઉચ્છેદ હેય કે અન્ય કોઇ કારણ ઉપસ્થિત થયુ હોય તો તે બાદશાગી ભણાવી ન આવી વખતે દ્વાદશાંગી ભણાવનાર અન્ય કોઈ ન ય અથવા હોય અને તેઓ પણ શ્રેષ્ઠ કારણસર દ્વાદશાગી ભણાવી શકે તેમ ન હોય તો એ દ્વાદશાગીને ઉછે, થાય દ્વાદશાગી ભણાવનારની અવિદ્યમાન દશામાં અન્ય કોઇ દ્વાદશાગી ભણાવી શકે તેમ હોય, પરંતુ તેઓ ઉપર ગણવા કોઈ કારણસર કે અન્ય કોઈ કારણસર ભણાવી શકે તેમ ન હોય તે તે સમયે પણ એ દ્વાદશાંગીને ઉછે. થાય ભણનાર વિદ્યમાન હૈય, પરંતુ તેઓ છતી શનિએ કોઈ કારણસર ભણી શકે તેમ ન હોય અને વળી અન્ય ભણનાર કોઈ ન હોય તે કાદશાગીને ઉછેદ થાય ભણનારની અવિદ્યમાન દશામાં એટલે કોઈ ભણનાર જ ન હોય તો હાદાગીને કેદ થાય એ તો ખીતી વાત છે પ્રસ્તુતમ શ્રીગુધર્મ સ્વામી સિવાયના દસે ગણધરની ધાદાગીને ઉચ્છેદ સાથી છે કે તે વિચારતા એમ જણાય છે ? ગઈ ભણુવનાર ન હતુ ક જ શુના ન હતું એને લઇને તેમ થયું નથી, કેમ ભણનાર મેજુદ હતા અને વળી થીસુવમ- સ્વામી અન્ય ગણધરની પે બસ ખસ નિવાઈ હોવાથી તેઓ અન્ય ગણધરની ૧ દાબવા તરીકે આર્યમગિરિ રિએ જિનકલ્પની તુલના કરવા માં-સ્થવિકિપને છોડને પાંતરમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે તેમણે ભણાવવાનું કાર્ય છોડી દીધું અને એ કાર્ય શ્રી આર્ય- મુહરિતરિને ભળાવ્યુ જુઓ ૫રિશિષ્ટપર (સ ૧૧, ૩-૪) ૨ શ્રીસ્થલભદ્ર સિહનું રૂપ વિકવ્યું તે ઉપરથી શ્રીજબાસ્વામીએ તેમને પૂરેપૂરા જણાવ્યા નહિ અત્ર શ્રીસ્થૂલભદ્રની યથેષ્ટ યોગ્યતાને અસાવો સાષિાર કારણ તરીકે ગણાવી શકાય જુએ આવયનુની યુ4િ (મા ૨, પર ૧૮૮) ૩ કાલ પદિ કારણને લીધે શ્રીસુરમસ્વામીએ અન્ય ગણધરની ની હદશાની ભણાવી ન હોય એમ લાગે છે જુઓ ૫ ૩૦ ૪ શ્રી આરક્ષિતરિ દસ પર સપૂણ ભણી રાખ્યા હોત, પરંતુ તેમણે કટારાને ભણતર પડતું મૂક્યુ એ ઉદાહરણ અથવા તો શ્રીભદ્રબાબુસ્વામી પાસે બારમુ આગ ભણવા ગયેલા પાંચ મુનિઓમાંથી શ્રીસ્થલભદ્ર સિવાયના મુનિઓ કાળીને ચાલ્યા ગયા એ atહરણ વિચારી લેવું ૫ “કુખરસંનિવાઈ ને અર્થ એ છે કે સ્વતંત્ર અક્ષરથી તેમ જ એક રિના સોગથી ટલા શબ્દ બની શકે તેમ છે એ તમામ બનાવવાનું સામર્થ્ય ધરાવનારા વ્યક્તિ આવું સામર્થ્ય પૂર્વધરમાં છે આ સામર્થ્યને લઈને કોઈ પણ ગણધર કે જેઓ પૂર્વપર જ છે તેને અન્ય ગણધર એલી હાદાગી જેવી હાદશાગી ધારે તે રી શકે અને તેવી રચના કરીને કે કયા વિના જરૂર જણાય તે તે ભણાવી પણ શકે આના સમર્થનાથે વિઆપણુતિ ( ૧, ૧)નું સાતમું સવ તેમ જ પશુસા કપનું નીચે મુજબ ૧૩મુ સૂત્ર આપણે અનુક્રમે નધિીશ : "तेण कालेण इदभूती सवस्वरमनिवाई विदरह।" “મગજ જ મraો માથી વિધિ સTI વીજ શાખ કિનgstem पसमामभित्राण जिणो निर अरिता वागरमाणाण उन्मोमिया नउपपुलोग अपया दुग्या। કે વધારે અક્ષ ·આર્દત આગમનું અવલોકન [ પ્રકર (૧) આવશ્વસુ ત્તની નિ જુત્તિની પરમી ગાયામાં સુચવ્યા મુજબ શ્રીઇન્દ્ર ભૂતિ પ્રમુખ ૧૧ ગણધરને છહ્મણ્ય-પર્યાય અનુક્રમે ૩૦, ૧૨, ૧૦, ૧૨, ૪૨, ૧૪, ૧૪, ૯, ૧૨, ૧૦ અને ૮ વર્ષનો હતો. (૨) આવસ્મયસુત્તની નિજુત્તિની પ૪મી ગાથામાં કહ્યું છે તેમ શ્રીઈન્દ્ર- ભૂતિ પ્રમુખ ૧૧ ગણુધરે કેવલિ-પર્યાય અનુક્રમે ૧૨, ૧૬, ૧૮, ૧૮, ૮, ૧૬, ૧૬, ૨૩, ૧૪, ૧૬ અને ૧૬ વર્ષનો હતો. (૩) પજુસણાકપના અંગરૂપ ગણાતી રાવલી ('સ્થવિરાવલી)માં સૂચવ્યા મુજબ આદમ અને નવમા ગણધરની મૂત્રવાચના અભિન્ન હતી તે પણ તેઓ પિતાના ગણને-શિષ્ય સમુદાયને પોતે રચેલી દ્વાદશાંગીની વાચના આપતા હતા–ભણાવતા હતા. એવી રીતે દસમા અને અગ્યારમાં ગણધર પણ પોતપોતાના શિષ્યોને પોતે રચેલી દ્વાદશાંગીની વાચના આપતા હતા. (૪) આવયસુત્તની નિવૃત્તિની ૬૬૫ભી ગાથામાં કહ્યું છે તેમ દરેક ગણધરે પિતાના નિર્વાણ પૂર્વે એક માસનું પાદપગમન અનશન વીકાર્યું હતું. (૫) જે જે ગણધર કાળ કરતા ગયા તે તે ગણધર પાદપપગમન અનશન સ્વીકારવા પૂર્વે પિતાના ગણુને શ્રીસુધર્મવામીને સંપતા ગયા અને એ રીતે ધીરે ધીરે દસ ગણધરે 1 "तीसा वारस दसगं वारस पायाल चोदसढुंग च। पषगं बारस ૨૬ માં ૨ અરવિમો 1 ૨ ” सोलस अहारसेव अहारसेव શકા सोलस सोलस तहेकवीस चोड्स सोले य सोले य ॥ ६५४॥" ૩ આ ઉપરથી આપણે અગ્યારે ગણધરને દીક્ષા પયય અનુક્રમે નીચે મુજબ વર્ષ ને એમ જોઈ શકીએ છીએ – ૪૨, ૨૮, ૨૮, ૩૦, ૫૦, ૩૦, ૩૦, ૩૦, ૨૬, ૨૬ અને ૨૪ थेरे अकंपिए 'गोयमे' गुत्तणं थेरे अयलमाया 'हारिआकणे' गुत्तणं पत्तये एने दुणि वि भेरा तिण्णि समणसयाई वाऐंति, थेरे अनमेइज्जे धेरे अजपमाले एए दुणि वि थे। कोटिन्ना' गुत्तेणं तिष्णि तिणि समणप्रयाई वाऐति।" આ લેખ આડમાં અને નવમા ગણધરે બંને વાચા આપી શકચા ત્યાં જ સુધીના સમય માટે સમજવાને છે કે એક આપતા બંધ થયા પછી પણ અવશિષ્ટ ગણધરે એ વાચના રાખ્યા કરી ત્યાં સુધી સમજવાનું છે ? આ પ્રશ્ન દસમા અને અગ્યારમા ગણધરે માટે પણ ઉઠે છે પ આ પ્રમાણે ભિન્ન વાચના આપવાના બે કારણે સ ભવે છે. (૧) શિષ્યને ભાવ-ઉત્સાહ કાયમ રહે-એ ભાંગી ન જાય અને (૨) ભણાવવું એ પણ સ્વાધ્યાય છે અને તે ન કરાય તે બીજે કેઇ સ્વાથ્યાય કર બાકી રહે, मास पाओवगया सवे वि यसपलनिसंपन्ना। वनरिसहसघयणा समचउरंसा ઠાને ૬૫ " ૭ આના રવરૂપ માટે જુઓ વરાગ્યસમંજરીનું માત્ર રપષ્ટીકરણ (પૃ ર૦૭). ૮ આ હકીકત આવાસયસુત્તની યુણિ (ભા. ૧, પત્ર ૩૩૯ ગત નિમ્નલિખિત પાડમાં લેવાય છે- " सामिस्स जीरते णव कालगता, जो य कालं करेति से सुधम्मसामिस्स गणं देति, इंदभूती सुधम्मो य सामिमि परिनिव्वुए परिनिन्वुता। . "वारस ૪ * य ·દ્વાદશાંગીઓનો ઉછેર 8. ગણુ રહિત બન્યા અર્થાત નિરપત્ય બન્યા (૬) આવસ્મયમુત્તની નિજજુતિની ૨ ૫૮મી ગાથામાં મુચ પા મુજબ તેમજ આવસ્મયસુત્તની યુણિ અનુસાર શ્રી મહાવીર સ્વામીના જીવન દરમ્યાન શ્રેઇન્દ્રભૂતિ અને શ્રીમુખસ્વામી સિવાયના ગણધર કાળ કરી ગયા-નિર્વાણપદને પામ્યા (૭) શ્રી મહાવીર સ્વામીના નિર્વાણ પછી કોઈ ભૂતિ અને શ્રી સુધર્મખામી એ બને કાળ કરી ગયા, પરતુ તેમાં શ્રીમુધર્મસ્વામી શ્રીઇન્દ્રભૂતિ ૫છી આઠ વશ કાળ કરી ગયા આ ઉપરથી એ ફલિત થાય છે કે ૧૧ ગણધર પૈકી શ્રીમુધર્મસ્વામી મેથી છેલા કાળ કરી ગયા આ સાત હકીકતિને લક્ષમાં રાખી કયા ગણધરની કાગોના પ્રવાહનો કયારે ઉચ્છેદ થયે તેને વિચાર બે રીતે થઈ શકે કે તે શ્રીસુધર્મસ્વામી સિવાયના પ્રત્યેક ગણુધરે પિત પિતાને ગણ એમને છે ત્યા સુધી એને એ પ્રત્યેક ગણધરે પકવતી બન્યા પછી પણ તેમણે પિતાના ગાણને ધારાગી ભણાવી હશે અથવા તે એ ભણાવવાનું કાર્ય તે તેમણે છબસ્થ-અવસ્થા સુધી જ કર્યું હશે અને ત્યાર બાદ એ કાર્ય તેમના શિષ્ય, ગણ સપાયે નહિ ત્યા સુધી કર્યું હશે. આ પિકી ગમે તે રીતે વિચારતા પ્રત્યેક ગણધરની દ્વાદશાગીના અવ ગણ' શબ્દ છે અર્થ કર તેને અવલ બીને બે વિકલ્પ થઈ શકે છે (૧) પિતાને દીક્ષિત રિસમુદાય અને (૨) એક જ વાવના લેનારે વા છે “ગણા અર્થ “પિતાને શિષ- સમુદાય' એમ કરવામાં આવે તે થઇ જાતને બાધ જણાતો નથી બાકી સમાન વાચા લેનારે શિષ્યવર્ગ એ અર્થ કરતાં તે આઠમા અને નવમામાંથી તેમ જ દસમા અને અગ્યારમાં ગણવામાથી જે એકની જાદશાંગી પ્રથમ બુરિન 6 તેમના નમુના અડધા વિભાગે શ્રીસુગમસ્વામી પાસે વાચના લેવા માં હશે અને બીજા અડધા વિના પિતાના ખિની વાચા આપનાર અવશિષ્ટ ગણવા પાસે વાવને લીધી હશે કે કેમ એમ પ્રત વહે છે १॥ इमे अप्रत्ताए पमणा निग्गथ। निहाति एए ण सन अन्न सुहम्मस आवचित्रा, મest nળા વિાણા aal” -પજુસણાકપની ઘેરાવલી परिचिवुया गणहम जीवने णायए नवजगणाउ । इदभूई सुइम्मो य त्यगिहे' । वुए वीरे॥६५॥" ને ૨૨મા પૃષગત અ.મુ ટિપ્પણ * વિચારે ૩મા પૃષ્ઠનું ત્રીજી ટિપ્પન ૫ કેવલજ્ઞાની દેશના બાપે છે, પરંતુ ભણવવા ના કાય ના સાગા, વારણ, ચાય અને પર યથાને અને કદાચિન તન અને તાબેને પણ અમર છે એટલે એવું કાર્ય તે વારાણ સવા કરે નરિ અને તેથી તેઓ જણાવે નહિ એમ કેરાક કહે છે એમ કહેનારાના મતે પ્રયા ગણધર છમ અવસ્થા સુધી જે દ્વાદશાંગી ભગા હશે અને ત્યાર બા, એ માટે અન્ય કોઈ વ્યથા કરી છે ૧ શ્રીઇન્દ્રભૂતિ પ્રમુખ ગણધર વિલી બનતાં દશમી ભણાવી દીધી હેય તે જ્યા સળ તેમ સુધમંપામીને ગમે નહિ ત્યાં સુધી એની વાચવા માટે તેમણે કઈ બત બધ તે કરે જ છે. એ માટે તેમણે પિતાને જે છ શિષ્ય પરંધર હશે તેમને ૨ ·૩૪ આહંત આગમનું અવલોકન [પ્રકરણ પ્રવાહના ઉદને સમય સરખે જ આવે છે. એ સમયથી ક સમય સમજો એને ઉત્તર પ્રાયઃ એ છે કે તે તે ગણધરના દીક્ષા પર્યાયમાંથી એકેક માસ જેટલો ઓછો એ સમજ. સ્પષ્ટ શબ્દમાં કહું તે શ્રો સુધર્મસ્વામી સિવાયના દસ ગણધરોની દ્વાદશાંગીના પ્રવાહને ઉકેદ અનુક્રમે નીચે મુજબનાં વર્ષોમાથી એકેક માસ ઓછ કરતાં બાકી રહેલા વખતે થયે છે:- વર્ષ ૪૨, ૨૮, ૨૮, ૩૦, ૩૦, ૩૦, ૩૦, ૨૬, ૨૬ અને ૨૪. આ સંબંધમાં સ્થૂળ વિચાર કરતાં એમ જણાય છે કે બીજા અને ત્રીજા ગણધરની દ્વાદશાંગીઓના પ્રવાહને સમકાલે ઉચ્છેદ થયો અને એવી હકીકત ચયા, છ સાતમા અને આઠમા ગણધરની દ્વાદશાંગીઓ આશ્રીને તેમ જ નવમા અને દસમા ગણધરોની દ્વાદશાગી આશ્રીને પણ બને. વિશેષમાં સૌથી પ્રથમ, અગ્યારમા ગણધરની દ્વાદશાંગીને પ્રવાહ નષ્ટ થયો, પરંતુ વાચનાદષ્ટિએ સમાન એવી દસમા ગણધરની દ્વાદશાંગી છે ત્યાર બાદ પણ બે વર્ષ ચાલૂ રહી. અત્રે એ પ્રશ્ન ક્રુરે છે કે જ્યારે વાચનાદષ્ટિએ સમાન એવી દ્વાદશાંગી મોજુદ હતી તે પછી અગ્યારમા ગણુધરે પિતાના શિષ્યોને શ્રીસુધર્મસ્વામીને કેમ સે પ્યા? આનો ઉત્તર એમ સંભવે છે કે જો તેમણે તેમ ન કર્યું હોત તો તેમના જે કેટલાક શિષ્ય બે વર્ષે કરતાં વધારે વખત જીવ્યા હશે અને જેમને અભ્યાસ બાકી રહ્યો હશે તેમને અગ્યારમા, દસમા અને પાંચમા ગણધર એમ ત્રણ વાચનાચાર્ય થાત અને ત્રણ જાતની દ્વાદશાંગીને અભ્યાસ કરવો પડત, નહિ કે અગ્યારમાં અને પાંચમાં એમ બે જ વાચનાચાર્ય થાત અને બે જ જાતની દ્વાદશાંગીને અભ્યાસ કરવો પડત. વળી જેમને ખુદ શ્રી મહાવીરસ્વામીએ ગણું ની અનુજ્ઞા આપી હતી, અને જેમનાથી તીર્થ ચાલનાર હતું તેવા શ્રીસુધર્મ સ્વામી વિદ્યમાન હોય ત્યારે અન્ય ગણધરને પિતાને શિષ્યસમુદાય સંપ એ ઉચિત ખરું ? અત્રે એ વાત સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી જણાય છે કે આપણે કરમા પૂછમાં આવસ્મયસુત્તની સુપિણમાં જે ગણ સંખ્યાને ઉલેખ જોઈ ગયા તેમાં ગણુની સંખ્યા નવની ન સમજતા અગ્યારની સમજવાની છે, અને તેમ કરવામાં ગણુને અર્થ પિતાના શિષ્યોનો સમુદાય એમ કરવાને છે, નહિ કે વાચનાદષ્ટિએ અભિન્ન દ્વાદશામીની વાચના લેનારે વર્ગ. જો એ પ્રમાણે ગણનો અર્થ કર યુનિયુક્ત ન હોય તે પછી અગ્યારમાં ગણધરે અનશન કરતી વેળા પિતાના શિષ્યને દસમા ગણધરને સોંપ્યા અને તેમણે અનશન કરતી વેળા એ શિષ્યોને તેમ જ પિતાના શિષ્યોને પણ શ્રીસુધર્મ સ્વામીને સોંપ્યા અને એવી રીતે નવમા ગણધરે પણ એ કાર્ય ભળાવ્યું હશે. તેમના કોઈ પણ શિષ્ય ચંદપૂર્વધર બન્યા જ ન હોય એ માનવું યુક્તિક જણાતું નથી, કારણ કે શ્રી મહાવીરસવામીના જીવન દરમ્યાન એમના પરિવારમાંથી ચૂંદપૂર્વાધરોની સંખ્યા ૫જજુસણુંકપના ૧૩૭મ રસૂત્રમાં ત્રણસોની બતાવાઈ છે અને એમાંથી અગ્યાર ગણધરે બાદ કરતાં ૨૮૯ જેટલી સંખ્યા બાકી રહે છે. ૧ સૂક્ષ્મ વિચાર કરવા માટે તો ગણધરોના ચાદપૂર્વધર શિષ્યને પણ વિચાર કરવો પડે. ૨ શ્રીસુધર્મ સ્વામીને જે જે ગણ ભળાવા તે તે ગણને તેમના ગુરુએ રચેલી જ દ્વાદશાંગી તેમને ભણાવવાની હોત તે આવે સમયે તેમને એકંદર પાંચ દ્વાદશાંગી ભણાવવી પડત. ૩ આ અનિચ્છનીય પરિસ્થિતિ ગણાય, કેમકે સામાન્ય રીતે એમ મનાય છે કે અમુક અભ્યાસ પૂર્ણ કરાય તે દરમ્યાન શિક્ષક બદલાયા કરે અને અમુક અભ્યાસ માટે નિયત કરેલાં પાઠથપુસ્તકે વારંવાર ફેરવાયાં કરે તે અભ્યાસ કરનારને અભ્યાસ કથળી જવા સંભવ છે.

·૪થુ ] દ્વાદશાંગીઓનો ઉછેદ ૩૫ અનશન કરતી વેળા પિતાના શિરે આઠમા ગધને ગોપ્યા અને તેમણે અનશન કરતી વેળા એ શિષ્યોને તેમ જ પિતાના શિષ્યોને શ્રો સુધર્મ મામીને મેગ્યા એમ માનવું જોઈએ આ ઉપરથી આપણે નીચે મુજબ તારવણી કરી શકીએ – (૧) અગ્યારમા ગણધરની ધાદાગીના પ્રવાહને દષ્ટિએ ઉઠેદ પ્રાય સૌથી પ્રથમ થયો (૨) પાચમા ગણધરની દશાગીને બાજુ પર રાખી એમ કહી શકાય કે પહેલા ગણુધરની દ્વાદશાગીના પ્રવાહને શક દષ્ટિએ ઉઠે. પ્રાય સૈથી છેતો થશે (૩) પાંચમા ગણધરની કાદશાગીને શબ્દદષ્ટિએ સવારે ઉઠે. થ નથી (૪) કેટલીક દ્વાદશાગીઓના પ્રવાહને શબ્દદષ્ટિએ ઉડેદ પ્રાય સમકાને થયા છે જેમકે (અ) નવમા અને દસમા ગણધરની, (આ) બીજા અને ત્રીજા ગધરની અને ઈ) યા, છ, સાતમા અને આખા ગણધરની (૫) અર્ધદષ્ટિએ તે અગ્યારે દાદાગેએ અશત તે આજે પણ મોજુ છે એટલે એ દષ્ટિએ તે અગ્યાર બાદશાગીઓમાથી એને સર્વથા ઉછેર નથી શ્રીસુધર્મ સ્વામીની દ્વાદશાગીને હજી સર્વીશે ના થયો નથી, પરંતુ એને હાસ થને જાય છે અને આગળ જતા પ્રવર્તમાન ધર્મને ઉચ્છેદ થતા સુનામાં એને નાશ થશે આ હકીકત સવિસ્તરપણે આપણે હવે પછીના પ્રકરણમાં વિચારીશુ અહીં તો આ ચોવીસીમાં થઈ ગયેલા શ્રીકૃષભદેવ પ્રમુખ તેવીસ તીર્થંકરના ગણધરની દ્વાદશાંગીઓને ઉછે. વિચારીશું એ માટે સૌથી પ્રથમ આપણે એવીમે તીર્થંકરના ગણધરની મખ્યા જે વિયાર લેમ (ગા ૧૭-૧૭૯)માં નીચે મુજબ અનુક્રમે અપાની છે તે જોઈ લઈએ – ૮૪, ૫, ૯૫, ૧, ૧૧, ૧૦૭, ૯૫, ૯૩, ૮૮, ૮૧, ૭૬, ૬૬, ૫૭, ૫૦, ૪૩, ૩૬, ૩૫, ૩૩, ૨૮, ૧૮, ૧૭, ૧૧, ૧૦ અને ૧૧ કોપભવના ૮૪ ગણધર પિકી ૮૩ ગણધરોની દા રાગોને પ્રવાહ તેમના અતયે વ્યછિત થશે હશે અને બાકી રહેલા દીયુષ્યવાળા એક ગણધરની ધારણાગીને ધીરે ધીરે કાસ થ હશે અને મોડામાં મોડે અન્ય તીર્થમા એ તીર્થનું સંક્રમણ થતા તેને પણ શબ્દ દષ્ટિએ સર્વાશે નાશ થયો હશે કહેવાતું તાત્પર્ય એ છે કે અન્ય તીર્થમાં સક્રિમણ થતા એટલે કે શ્રી અજિતનાથનું ૧ “આ રહી એ ત્રણ ઘા - चुलमोह । पचनवर २ विउत्तर ३ सोलमुत्तर ४ सय च ५। ઘg ૬ જનાર છે તાર ૮ મલી ૨ : ૧ ઘાણી ૧૦ છાતી ૧૧ ૧૨ લw ૧૨ વા ૪ ૧૪ नेपाठीमा य 1. वहा उत्तीमा १६ च पातीमा १४७८ તિશીલ ૧૮ અ ૧૬ મકાઇ ૨૦ ૨૦ ૨ BHKE <ના જાણ ૨૩ ૨૪ ૨૩ માણેક ૨૪ મદાવા non" ૨ ઠાણ (સ્વા. ૮ ૬૭)માં તેમ જ પશુમકની શેરાવવીમા શ્રી પાર્શ્વનાથના આ ખુધને લેખ છે ખરી, પરતુ બે ગધનું આયુષ્ય અલ્પ દેવા ત્યા તેમના ગામના કલી નથી જુએ મુબેધકા (પત્ર ૧ ).

·આહંત આગમનું અવલોકન [ પ્રકરણ તીર્થ સ્થપાયા બાદ એની પૂર્વેના તીર્થને એમાં અંતર્ભાવ થતા શ્રી ઋષભદેવના તીર્થ- સમયે ઉદ્ભવેલી દ્વાદશાંગી જતી કરાઇ હશે અને એનું સ્થાન શ્રી અજિતનાથના તીર્થમાં રચાયેલી દ્વાદશાગીએ લીધુ હશે. આવી હકીકત શ્રી અજિતનાથથી માંડીને શ્રીચન્દ્રપ્રભસ્વામી સુધીના સાત તીર્થ કરોના તીર્થમાં સ્થપાયેલી દ્વાદશાગીઓને પણ લાગુ પડે છે એટલે કે નવીન નવીન તીર્થ ઉત્પન્ન થતાં પૂર્વ પૂર્વ તીર્થમાં ઉદ્ભવેલી દ્વાદશાંગીનું સ્થાન નવીન નવીન-ઉત્તરોત્તર દ્વાદશાંગીએ લીધું હશે. બાકીનાં તીર્થો આશ્રીને, જિનભદ્રગણિ ક્ષમાશ્રમણ કૃત વિસેસણવઈ (ગા. ૧૦૩), શ્રીનેમિચન્દ્રસૂરિકૃતિ પવયણસારુદ્ધાર (ઠા. ૩૬, . ૧-૨) વગેરે ગ્રંથો ઉપરથી એમ જણાય છે કે શ્રી ઋષભદેવના સમયમાં ઉદ્ભવેલી દ્વાદશાગી અર્થદષ્ટિએ અને ભારતવર્ષની અપેક્ષાએ શ્રીસુવિધિનાથનું તીર્થ સ્થપાયું ત્યાં સુધી અને વધારેમાં વધારે કદાચ એ તીર્થનો ઉછેર થયે તે સમય સુધી ટકી રહી. એવી રીતે શ્રીસુવિધિનાથથી માડીને શ્રી અનંતનાથ સુધીના તીણું કરીના તીર્થમા ઉભેલી દ્વાદશાંગીઓ બહુમાં બહુ તે તે તીર્થના ઉચ્છેદકાલ સુધી જ ચાલુ રહી એટલે કે વચ્ચે વચ્ચે દ્વાદશાંગી શબ્દદષ્ટિએ તેમ જ અર્ધદષ્ટિએ પણ નાબુદ બની. પછી પાછી શ્રી શાંતિનાથથી માંડીને શ્રી પાર્શ્વનાથ સુધીના તીર્થકરના તીર્થમાં રચાયેલી દ્વાદશગીઓ અર્થદષ્ટિએ અવિચ્છિન્નપણે ચાલુ રહી અને અંશતઃ એ આજે પણ ચાલુ છે. આ હકીકતને સમર્થિત કરનારાં તેમ જ તીર્થનો ઉચ્છેદને કાળ સૂચવનારાં પયણ- સારોદ્ધારનાં નીચે મુજબનાં પદ્યો આપણે હવે વિચારીશું -- "पुरिमंतिमअहंतरेसु तित्यस्स नत्यि वोच्छेओ। मज्झिल्लएसु सत्तसु एत्तियकालं तु वुच्छेओ ॥ ४३० ॥ चउभाग चउभागो तिन्नि य चउभाग पलियच उभागो। तिण्णेव य चउभाग च उत्थभागो य चउभागो ॥२ ४३१॥"3 આનો અર્થ એ છે કે ચોવીસ તીર્થ કરે વચ્ચે એકંદર ર૩ આંતરાઓ છે. તેમાંના પહેલા અને બીજા તીર્થકરના તીર્થ વચ્ચે એક આંતર, બીજા અને ત્રીજા તીર્થકરના તીર્થ વચ્ચે એક આતરે એમ આઠ આંતરા સુધી તીર્થને બુચ્છેદ થયો નથી એટલે કે શ્રીચંદ્ર- પ્રભુ સુધી તે તીર્થ અવિચ્છિન્નપણે ચાલુ રહ્યું. એવી રીતે છેલ્લા આઠ આતરા સુધી એટલે કે સેળમાં અને સત્તરમા તીર્થ વચ્ચે એક આંતરે, સત્તરમા અને અરાદ્ધમાના તીર્થ વચ્ચે એક આંતરે એમ આઠ આંતરા સુધી તીર્થને બુચ્છેદ થયો નથી એટલે કે શ્રી શાંતિનાથના १ "एगाई एगन्ता जवमझ सात तित्यवोच्छेया अण्णेसि पलितपया एकेकगदुतिदुवेक्केका ॥१०३॥ ૨ સત્તરિસણ (ગા. ૨૧૩)માં પણ આ જ પ્રમાણે પ્રત્યેક આંતરાને કાળ આપેલ છે રવ. શ્રીવિજયદાનસૂરિએ વિવિધ પ્રશ્નોત્તર (પૃ. ૭૫)માં મતાંતર પ્રમાણે આ પ્રત્યેક કાળ ચાર ગણે છે એ ઉલ્લેખ કર્યો છે, પરંતુ એ માટે મૂળ સ્થળ જણાવ્યું નથી. ૩ આ ૩૬મા વારના પહેલાં બે પડ્યો છે. ૪ શ્રી ઋષભદેવથી માંડીને શ્રીસુવિધિનાથ સુધીના નવ તીર્થકરે એ આઠ આંતરા છે ૫ શ્રી શાંતિનાથથી તે શ્રી મહાવીર સ્વામી સુધીના નવ તીર્થ કરે એ આઠ આંતરા છે. ચાર ·દ્વાદશાગીઓને ઉછેદ ૩૭ સમયમાં સ્થપાયેતુ તીર્થ અવાર્ષિ ચાલુ છે શો સુવિધિનાથથી ચોથાતિનાથ સુધીના વચલા સાત ખતરામાં તીર્થને ઉચ્છેર થયે છે એટલે કે શ્રીસુવિધિનાથથી માડીને શ્રીઅન તનાથ સુધીના સાત તીર્થ કો પૈકી પ્રત્યેકનું તીર્થ અન્ય તીર્થ સ્થપાયુ તે પૂર્વે છિન્ન બન્યુ હતુ આ પ્રમાણે જે માત વાર તીર્થને ઉછે. થયો છે તે પ્રત્યેક કાળ અનુક્રમે એક ચતુર્થાશ પાપમ, એક ચતુથાશ પાપમ, ત્રણ ચતુર્થાશ પાપમ, એક ચતુર્વીશ પાપમ, ત્રણ ચતુર્થાશ પાપમ, એક ચતુથાશ પોપમ અને એક ચતુથી પલ્યોપમ એટલે છે કહેવાની મતલબ એ છે કે નવમ અને દસમા તીર્થકની વચમાં એક ચતુથાશ પોપમ કાળ સુધી તીર્થને સુરકેદ રવો અને એ પ્રમાણે બાકીના માટે યથાથિતપણે ઘટાવી તેવું ૧ જુએ ૩૬મા પૂરત પહેલુ ટિપ્પણું ૨ તીર્થને યુએઈ, થયે એટલે જૈન ધર્મનું નામનિશાન રહ્યું નહિ ભાઈને ધમ" એ રાખને થાય ખ્યાલ પણ રહ્યું નહિ અને અધમ પ્રત્યે 3 આવી પરિસ્થિતિમાં, શ્રીભર માહ મા-બાશ માટે બનાવેલ વે મુલાસ, થાક્ય વગેરેને હાથે વિત્ત બન્યા એમ વિષષ્ટિશવાકાપુરુચરિત્ર (પ , સ )માં નિખલિખિત પટ્ટા ઉપરથી જણાય છે – “જ્ઞ કવિઓક્તનવામારી | एवं पतस्वन्तरेषु मिनानामेष वृत्तान् ॥ २५५० पेदाथासिनुतियतिप्रादधर्ममयान्तदा ॥ સાવાવ કુમાર) કાઘાિિમ છતા ૨૫૮ ” ·પ્રકરણ ૫ મું શ્રીસુધમ સ્વામીએ રચેલી દ્વાદશાંગીને શ્રાસ આપણે ગત પ્રકરણમાં જોઈ ગયા તેમ શ્રી મહાવીર સ્વામીને અગ્યાર ગણધરેએ રચેલી દ્વાદશાંગી પછી થી સુધર્મસ્વામી સિવાયના દસે ગણધરોની દ્વાદશાગીગાને પ્રવાહ, એમના એટલે કે શ્રીસુધર્મ સ્વામીના જીવનકાળ દરમ્યાન પ્રાયઃ બુછિન્ન થયા. વખત જતાં એ દસે દ્વાદશાગીઓ શબ્દદષ્ટિએ સવીશે નાશ પામી, અને એ તમામનું સ્થાન પ્રાયઃ સમકાલે રચાયેલી એવી થી સુધર્મ સ્વામીની દ્વાદશાંગીએ લીધું. કાલાંતરે એ દ્વાદશાંગી પણ ખંડિત બની. એને હાસ થતો ગયો અને હજી પણ એને હાલ તે જાય છે. દુર્ભાગ્યે, આગળ ઉપર એક એવો સમય આવશે કે જ્યારે એ કાદશાગીમાંથી એક આ ગ કે એને કેઈ ભાગ પણ મોજુદ હશે નહિ, એટલું જ નહિ પણ એ કાદશાંગીને આધારે યોજાયેલ એક પણ આગમ કે તેને અંશ પણ ટકી રહેલો નહિ હોય. આ હકીકત આપણે આ પ્રકરણમાં વિચારીશું. શ્રીસુધસ્વાસી સિવાયના તમામ ગણધરે પિતાને ગણ સુધર્મ સ્વામીને સેપી નિરપત્ય બન્યા એથી એ ગણધરને વંશ ન ચાલતાં કેવળ શ્રીસુધર્મસ્વામીને જ વંશ ચા–એમની જ શિષ્ય પરંપરા ઉભવી. શ્રી સુધર્મ સ્વામીની પાટે એમના મુખ્ય શિષ્ય શ્રીજબૂસ્વામી થયા અને એવી રીતે ઉત્તરોત્તર શ્રીપ્રભવસ્વામી, શ્રોશ ભવ- સુરિ (વીર સંવત ૩૬–૯૮) અને શ્રીયશભસૂરિ થયા.૫ એમની પાટે શ્રીસંભૂતિવિજય ૧ પ્રાયઃ સમકાલે” એમ કહેવાનું કારણ એ છે કે જે અગ્યારે દ્વાદશાંગીઓ, શ્રી મહાવીર- સ્વામીએ બીજી દેશના પાવાપુરીમાં આપી તે દેશનાના પ્રસંગે રચાયેલી છે, છતાં એ તમામની રચનાને પ્રારંભ સમકાલે-એકી વખતે થયો હોય એમ જણાતું નથી. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહું તે શ્રીઇન્દ્રભૂતિએ દીક્ષા લીધી ત્યાર પછી શ્રીઅગ્નિભૂતિ વગેરેની દીક્ષા થયેલી છે. શ્રી અગ્નિભૂતિની દીક્ષા થઈ ત્યાં સુધી શ્રીઇન્દ્રભૂતિ એમ ને એમ બેસી રહ્યા, તેમણે દેહ તત્વવિષયક પ્રશ્ન પ્રભુને પૂક્યો નહિ અથવા તેમણે પૂછ્યો તે પણ પ્રભુએ અન્ય ગણધરની દીક્ષા થઈ નહિ ત્યાં સુધી ઉત્તર આ જ નહિ અથવા પ્રભુએ ઉત્તર આપ્યો તેમ છતાં તેમણે દ્વાદશાંગી રચવાનું કાર્ય શરૂ જ ન કર્યું એમ માનવું યુક્તિયુક્ત જણાતું નથી. જે આ મારું કહેવું વાસ્તવિક હોય તો એમ માનવું જોઇએ કે શ્રીઇન્દ્રભૂતિએ જે સમયે દ્વાદશાંગી રચવા માંડી તે જ સમયે અન્ય ગણધરે દ્વાદશાંગી રચવાની શરૂઆત કરી ન હતી. એટલે ઉદાહરણાર્થે શ્રીઈદ્રભાતિની વાદશાંગીની રચનાના સમયમાં અને શ્રીસુધર્મ સ્વામીની વાદશાંગીની રચનાના સમયમાં અંતર છે. ૨-૪ જેમ શ્રી મહાવીર સ્વામીના નિર્વાણ પછી ૨૦ વર્ષ સુધી સુધર્મસ્વામી યુગપ્રધાન, પદ પર રહ્યા તેમ આ ત્રણે અનુક્રમે ૪૪, ૧૧ અને ૨૩ વર્ષ રહ્યા ૫ શ્રીયશોભદ્રસૂરિ પર્યંત શ્રી મહાવીર સ્વામીનું ધર્મશાસન એક આચાર્યની સત્તામાં રહ્યું, પરંતુ એ સૂરિ વીરસંવત ૧૪૮માં બે ઉત્તરાધિકારી બનાવી સ્વર્ગે સીધાવ્યા ત્યારથી એક પાટ પર બએ આચાર્ય સ્થાપવાની પ્રવૃત્તિ શરૂ થઈ. ૬ શ્રીસંભતિવિજય વીરસવત્ ૧૫માં સ્વર્ગે ગયા ત્યારે શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીને સંઘસ્થવિરનું પદ મળ્યું, પરંતુ જ્યાં સુધી તેઓ જીવતા હતા ત્યાં સુધી શ્રીભદ્રાહુસ્વામીને સંધના કાર્યમાં ·શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ રચેલી દ્વાદશાંગીને હાસ અને શ્રીભદ્રબાહુ સ્વામી થયા એ શ્રીભદ્રબાહુ સ્વામીના સમયમાં બાર દુકાળ પડી-- બાર વર્ષ સુધી ઉપરાઉપરી દુકાળ પડ્યો એ દરમ્યાન સયતે બુત વિમ ના ગયા દુકાળને અત આવતા તે પાટલિપુત્રમા ભેગા મળ્યા તે વખતે એકને ઉદ્દેશ તો બેકને ખડ એમ કરી તેમાં મામાડ ૧ અગે એકત્રિત કરી શકાય, પરંતુ તેઓ દિકૂિવાય નામનું બારમું અને એકત્રિત કરી શકવા નહિ. એ તો કેવળ શ્રીભદ્રબાહુવામીને જ યાદ હતું અને તેઓ તો નેપાળમા “મહાપ્રાણું ધ્યાન ધરતા હતા આથી પાટલિપુત્રમાં એક મળેલા શ્રીસંઘે-બ્રીસ ઘમમેકને તેમને બારમા અગની વાચના આપવા કહેવડાવ્યું પ્રથમ તો તેમણે સકારણ ના પાડી, પરંતુ જયારે શ્રીધે તેમના એ વર્તનને શ્રીસંઘની આજ્ઞાન ભાગ રૂ૫ ગયુ ત્યારે તેમણે હા પાડી ત્યાર બાદ તેમની પાસે વાચનાર્થે આવેલા ૫૦૦ મુનિઓને તેમણે યથામમય દરરોજ કટકે કટકે સાત વાચા આપવા માડી ! એ વાચના ટકે કટકે રણ અધિકાર ન હતો જુએ મુનિની કલ્યાણવિજયકૃત વીર નિર્વાણુ વત્ ઔર જેમ કાલગણના (૫ ૧૧) ૧ દરેક અને ઉનાક નથી તેથી કે રાક કરતા જૂનાધિક ભાગ સૂચવ હેય તેથી મૂળમાં ખડ શબ્દ જ હશે એમ લાગે છે ૨ જુઓ કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રસારિત પરિશિષ્ટપર્વ (સ ૮ - ૧૮૩ તથા સ “તે ૫૫-૫૮) તેમ જ શ્રીદેવસૂરિત જવાનુશાસન (ગા ૮૪)ની પન વૃતિ (૫ ૪૫) નિગાલી કાયમ આ સબ ધમાં નીચે મુજબ ૧૯૩ખ છે 'વો વિડ વોઇgી વાઘરાકા ગોરો मुतस्येण निव नइ भरय સાબg • • ” વીર નિવાણ તવ ઓર ન કાલગણનાના ૧૦૩માં પૂછપરથી ઉત) આ ઉપરથી જણાય છે કે મહાપ્રાય ધ્યાન બાર વર્ષ માટે તેમણે આ કાર કર્યું હતુંઆ મહાપ્રાણ કથાનનું વિશિષ્ટ સ્વરૂપ આઈ મા આવેલ હોય તે તે તરફ માર ધ્યાન ખેચવા તેનોને વિનમિ છે 5 અaઈ ચાર વિશિષ્ટ સામેલ થવા છે તેની નેવ આગળ ઉપર આ પ્રકરણમાં લેવાશે છે અને લતિ પ્ર૪ ન આવયનુત્તની ચરનને નીચે મુજબ દવા છે. 'म्मि य काठे पाररिसे दुकालो उहितो। एनता इतो इतो य उमुद्दतीरे गच्छिता Tળ િ“જિ” નિરિતા સૈહિં મજા કરે, મxes , gવ ઉપઢિૉર્દિ #Ita अगागि सातिवाणि विहिवादो नपि। 'नेपाल वत्तिर्णए य भवाहुसामो अच्छति चोइपु की, વન જીવો કરો “વિદિવાર રા' રિા aો, નિતિ અપના a તે માત- दुकासनिमित्त महाराण म पहिलो मि तो न जाति घायण दातु । पडिनियत्तेहिं सघस्स अम्बान । तेहि मनो वि मुघाडभो विपितो, को सपा आप अविमति तस को दो दो अक्त्ताइ- મળa મા શ ાદ મેલી, ૩ gિam રેનિ" ભા , પત્ર ૧૮૩ - પરિશિપ (મ , ૧ ) [ રે નિત છે કે શિવાયથી આવતા એક —

·આહુત આગમનું અવલોકન
[ પ્રકર
મળતી લેવાથી શ્રોસ્થૂલભદ્ર સિવાયના બધા (૪૯૯) મુનિએ કંટાળીને ચાલ્યા ગયા,
પરંતુ શ્રીસ્થૂલભદ્ર તે ત્યાં રહ્યા.
તેમણે આઠ વર્ષમા આઠ પૂર્વેને અભ્યાસ કર્યો. એવામાં એક વેળા શ્રીભદ્રબાહુ-
રસ્વામીએ તેમને પૂછ્યું કે તારે ઉત્સાહ ભાંગી ગયો છે? તેમણે એને નકારમાં જવાબ
આ અને કહ્યું કે મને વિશેષ વાચના મળે તે સારું. શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીએ કહ્યું કે મારું
ધ્યાન પૂર્ણ થવા આવ્યું છે એટલે તેમ થતાં હું તને તારી ઇચછા મુજબ વાચના આપી,
તે વેળા શ્રીસ્થૂલભદ્દે કેટલો અભ્યાસ થયો છે અને કેટલો બાકી રવો છે તે પૂછવું. ત્યારે
શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીએ કહ્યું કે સાગરમાં બિન્દુ જેટલો અભ્યાસ થયો છે. વખત જતાં
શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીનું મહાપ્રાણ ધ્યાન પૂર્ણ થયું તેવામાં શ્રીસ્થલભવે લગભગ દસમું
પૂર્વ પૂરું કર્યું તેમને એ પૂર્વમાંનાં બે વરનું જ્ઞાન મેળવવું બાકી રહ્યું. જુઓ પરિશિષ-
પર્વ (સ. ૯, 2. ૭૧-૭૬).
કાલાંતરે તેઓ શ્રીભદ્રબાહુસ્વામી સાથે વિહાર કરી પાટલિપુત્ર આવ્યા. એવામાં
એક વેળા તેમની સંસારીપણાની સાત બેને સાધવી અવસ્થામાં તેમને વંદન કરવા આવી ત્યારે
તેમણે સિંહનું રૂપ વિકુવ્યું. શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીને એ વાતની ખબર પડી ગઈ. ત્યાર બાદ
શ્રીસ્થૂલભદ્ર વાચના લેવા ગયા ત્યારે તેમણે એમને વાચા આપવાની ના પાડી, પરંતુ અંતે
શ્રીસંઘની આગ્રહ ભરી વિજ્ઞપ્તિને રવીકારી બાકીનાં પૂર્વેની કાચના આપી કિન્તુ એને અર્થ
ન બતાવ્યો એટલું જ નહિ, પણ હવે કોઈને એ વાચના આપવી નહિ એમ સ્થૂલભદ્ર પાસે
કબૂલ કરાવ્યું. આ પ્રમાણે શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીના સ્વર્ગગમન પછી એટલે વીર સંવત
છે
વાચના, ત્રણ કાલવેળાએ બીજી ત્રણ અને સાયા (ાત્રિક) પ્રતિક્રમણ કર્યા બાદ બીજી ત્રણ એમ
કુલે સાત વાચા આપવા શ્રીભદ્રબાહુવામીએ હા પાડી હતી
તિગાલી (ગા ૭૩૬)માં કાર્યોત્સર્ગ પૂર્ણ કર્યા બાદ, ભોજનના સમયે અને મકાન
(સેજ)માંથી બહાર જતી વેળા અને એમાં આવતી વેળા વાચના આપવાનો ઉલ્લેખ છે.
૧ એમના જીવનવૃત્તાન્ત માટે જુઓ વૈરાગ્યરસમજીનું મારું સ્પષ્ટીકરણ (પૃ. ૧૮૪-૧૫).
૨ નિગાલી (ગા. ૭૪૫)માં સૂચવ્યા મુજબ તે શ્રીલભદ્ર આઠ વર્ષમાં આઠ પૂર્વ
શીખ્યા એવામાં શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીના તપને નિયમ (ગસાધના-મહાપ્રાણ ધ્યાન) પૂર્ણ થતાં તેમને
શ્રી રશૂલભદ્ર સાથે લગભગ ઉપર મુજબ વાતચીત થઈ
8 આ સમયે શ્રીસ્થલભદ્ર એકાંતમાં બેસીને ૧૧મું પૂર્વ યાદ કરતા હતા એમ તિગાલી
• ગ ૭૫૩)માં ઉલ્લેખ છે. આ રહી એ ગાથા: –
" सपति (2) एकारसम पुत्र अतिवयति वणदयो चेव ।
अंतितो भगिणीतो सुहमणा वदनिमित्त ॥७५३॥"
૪ આ સંબંધમાં તિસ્થાગાલીમાં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ છે –
"अह भणइ थूलभद्दो अण्णं रूपं न किंचि काहामो ।
इच्छामि जाणिउ जे अहमं चत्तारि पुवाइ ॥८००॥
नाहिसि तं पुवाई सुयमेत्ताई विमुग्गहा हिंति (1)
दस पुण ते अणुजाणे जाण पणट्टाई चत्तारि ॥८०१॥

·૫ મુ ] શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ રચેલી દાદાગીને હાર ૪ ૧૭૦ પછી ૧૧માં, ૧રમા, ૧૩માં અને ૧૪મા એ ચાર છે. પૂર્વેને અર્થથી વિર છે. થશે અને શ્રીસ્થલક્ષદના સ્વર્ગગમન પછી એને સદથી પણ વિચ્છેદ થશે જેમ ચીભદ્રબાહુમ્મમીના નમયમાં બાર દુકાળી પડી હતી તેમ એક પર દુકાળી વખત જતા “એનાપત્ય' ગોત્રના શ્રી આર્ય મહાગિરિ અને “વસિ!' ગોત્રના કીર્થ- एनग कारणेण उ पुरिमजुगे अहमि बोरस्ठ । જન ગડાર જ્ઞાન ના જુદા ૮૦n” તિગાવીની ઉપયુકત ૫૩ ગાળામાં શ્રીસ્થલભ પમ પુર યા કરતા હતા એમ જે કહ્યું છે તેને આ ૮૦૦મી ગાળ સાથે સમ વય કરવા માટે ચાર પૂર્વ બેટને પૂરેપૂરા ચાર પર્વો એ અર્થ ન કરે તેને એમ લાગે છે ૧ આ નગગમનને સમય વાક પીરસવત રાપ માને છે, જ્યારે મુનિ શ્રીક૯યાણવિથ ૨૨૫ માને છે જુઓ વીર નિર્વાણુ અવત ર જેન કાલગણુના (પ ૬૨) ૨ ચદ્રગુપ્તના સમયમાં દુકાળ પડયાને વેખ નિસહસુની ચુપિમાં છે, પરંતુ એ અને કોઈ યુતના ઉપર અસર કરી હેય એમ જણાતુ નથી વિશેમાં એ કાળ આ બાર દુકાળીથી ભિન્ન છે, અવાક ચદગુપ્તને અને શ્રીભદ્રબાબુ સ્વામીને સમકાલીન માને છે તે વિચારણીય છે, તેમ જ પરિશિષ્ટપર્વ (સ ૮ ૩૩૯)મા ચદ્રગુખ વીરસવત ૧૫૫માં રે ૧ થયાની વાત છે, તે બ્રાન્ડ છે એમ વીર નિર્વાણુ અવત ર જૈન કાલગણના (૫ ૬૮-૬૯)માં અચાયુ છે ૩ એમનું જીવનચરિત્ર આવન્મયસુખી ચુટણ (પત્ર )માં ઉપલધ થાય છે એમ જન્મ થી સ ામાં, દી ૧૯૧માં યુગપ્રધાનપ વી ૨૧૫મા એ પદબેન નિષ પૂર્ણત્વકાલ) ૨૫મા અને એમનું સગ ગમન માં ઘવ છે એમ વીર નિર્વાણ અવત ર ન કાવવાના (૫ ૬)માં સૂચવાય છે આવસ્મયભાન (ગા ૧૩-૧૩૨)અથવા વિભાવગ્નાભાસ (ગા ૩૮૮૨૩૮૦) પ્રમાણે આ આયમાનગિરિરારિના શિષ્ય શ્રીહરિન્યના શિષ્ય શ્રીમિત્રવીરસવત ૨૨૦મા સામુ દિલ મન પાપી થિા નિબવ બન્યા, અતમાં તેઓ સુવરી ગયા એવી રીતે આવયભાસ બા ૧૩૩-૧૩) અથવા વિકાસયભામ(ગા ૨૪૨૪-૨૦૦૫ મુજબ આય મગિરિ- વરના શિખ્ય શીવનગુપ્તસૂરિના શિષ્ય શ્રીયંગસુર વરસ વન રત્મા કિકિય દિના પ્રરૂપને કરી પાચમાં વિનર બન્યા અને તેઓ પગ સુધરી નથી ૪ એએ -“ભદ્રના ક્ષિત શિષ્ય થાય છે એમને સ્થાભ આપે એ હાપ્ત નિકોલસાની ચુખ છે એમને જન્મ વ સ શ દન, દીકા માં, યુગપવાન- પ. ૨પમા અને ગમન રામા થવાની હાવીર નિવાગુ વત્ એ જેન કાલગણના (૬૪)માં અાવેલ છે શ્રીઆસસ્તી સાથે બે વેળા કાપવાન શ્રીય મગિરિ દિન ૧૧ાર બધ કર્યો હતે એમ કસુર (ઉ t) અને મિસીસ (ક )ની પિતાને પાકે વીર નિવાં નવત્ ર ન કાણુના (૫ ૮-)માં અપાય છે તે પરથી જ ય છે અને શ્રી કલ્યાખવિજયના ૮૯મા પટના ચવે છે કે શ્રીઅમ ગિરિએ અરકા પર પ્રતિ ન્ય જ નથી તેમ અમારા પટના તે સકતિના છ દુમકા સાથે સંબંધ ધરાવે ·છે. --- — - આહુત આગમનું અવલોકન [પ્રકરણ સુહરતી એ બે આચાર્યોના જીવનકાલ દરમ્યાન પડી હતી, પરંતુ એ બાબુ સમયે તને કંઇ આંચ આવી દેય એમ જણાતું નથી. એ દુકાળી બાદ શીવજસ્વામીના સમયમાં પાછી બાર દુકાળી પડી. એ સમગે શ્રી સ્વામીએ વિદ્યા દ્વારા આદર મેળવ્યા ઉલ્લેખ જોવાય છે, પણ તેને કંઇ નુકસાન પચાને ઉલેખ છેય એમ જણાતું નથી. અત્રે એ વાત નેંધી લઇએ કે શીવજસ્વામી દેવા પર ગણાય વળી એમની પાસે શ્રી સલિપુત્ર આચાર્યના શિ શ્રી આર્ય રક્ષિતરિએ છે (પૃ ૯). જે એકીકત વારતવિક વળતો પૈરાગ્યસમંજરીના ગાર પછીકર (પુ. ૧૬૪-૬૫માં દચિત ફેરફાર કરો ઘટે. શ્રીઆસુરતીએ નલિનીગ વિમાનના અગિતા અવની માલને કીટ આપી દી ૧ આ આચાર્યોના નામમાં જ કાર્ય પદ વાળ છે તેનું કારણ પરિશિષ્ટપર્વ (સ. ૧૦, લો. ૩૭)માં એમ સૂચવાયું છે કે બાળપણથી જ એ બંનેનું કીયા એ માતાની જેમ પાન કર્યું હતું. ૨ એમનું ચરિત્ર વયસત્તની !િ (બા. ૧, પત્ર ૩૯-૪૦)માં, પરિશિષ્ટપવ (સ. ૧૦)માં, શ્રી પ્રભાચન્દ્રસુરિત પ્રભાવક ચરિત્રના પ્રથમ પ્રખજ્યમાં તેમ જ હરિભદ્રસુતિ દંસણસુદ્ધિ યાને સભ્યત્વસપ્તતિને સંઘતિલકરિફત વિવરણ (પત્ર ૧૦૯ -૧૬ આમાં અપાયેલું છે. માતા નંદા, પિતા ધનગિરિ, વિ સં. ર૬માં જન્મ, બાળપણમાં જતિરરાન, વિ. સં ૩૪માં દીક્ષા, દીદાર શ્રીયંસિંદગિરિ, ભદગુતર પાસે દસ પાનું થયન, વિ સં. ૭૮માં યુગપ્રધાનપદવી અને વિ સં. ૧૧૪માં સ્વર્ગવાસ તેમ જ શીવસેન નામે શિષ્ય એ એમના જીવનની તદન આછી રૂપરેખા છે. શ્રીમેતુ સૂરિકૃત વિચારગિ અનુસાર પાણીવ-સ્વામી વિક્રમ સંવત ૧૪માં એટલે વીરસંવત ૧૮૪માં રવર્ગવાસી . 3 "इतो य वारस्वामी दक्षिणापहे विहरति, दमिर्ग च अयं वारसारमग, व्यतो ઘટા gિavયા, નિરાધા નાd. d agaif વિજ્ઞાણ સારું પિંક દિવ દાળતા -આવસ્મયસુત્તની ગુણિ (ભા. ૧, પર્વ ૪૦૪) ૪ શ્રતને નાશ થ જણાતો નથી, બાકી “તની પઠન-પાઠન પ્રવૃત્તિ મંદ થઇ રહી હતી એમ મુનિ શ્રી કલ્યાણવિષે પ્રભાવક ચરિત્રના ભાષાન્તરના પ્રબન્ધપર્યાલોચન (૧૬)માં સચવ્યું છે. આના ૧૭મા પૃષ્ઠમાં શ્રીવવામીએ એમના સમયમાં પડેલા બીજા દાસિની રાતમાં અનશન કરી દેહત્યાગ કર્યાનો ગુખ છે ૫ સુધિકોમાં ઘેરાવલીના વિવરણ (પત્ર ૧૬૯ માં નીચે મુજબનાં અઘ અપાયેલ છે – " महागिरिः १ सुहस्ती च २ सूरः श्रीगुणसुन्दरः ३ । श्यामार्यः ४ स्कन्दिलाचार्यो ५ रेवतीमित्ररिराट् ॥ श्रीधर्मों ७ भद्रगुप्तश्च ८ श्रीगुप्तो ९ वज्रसूरिराट् १० । युगप्रधानप्रग दशैते दशपूर्विणः॥' ૬ માતા રુકમા, પિતા એમદેવ, શ્રી આર્ય રક્ષિતની રમે વર્ષે દીક્ષા આને શ્રી વીરના શાસનમાં પહેલી નિષ્ફટિકા તરીકે ઓળખાવાઇ છે), પૂર્વશ્રુતના અભ્યાસ માટે એમનું પ્રસ્થાન, ઉજયિનીમાં સ્થવિર શ્રીભગુ તને મેળાપ અને તેમની એમણે કરાવેલી નિર્ધામણ, શ્રીવવામી 5 ·૫ મુ] શ્રી સુધર્મ મામીએ રચેલી દાદાગીને હાસ લગભગ સાડાનવ પૂર્વને અભ્યાસ કર્યો હતો આગળ ઉપર પ્રોસ્કન્દિલ અને શ્રીનાગાર્જુન આચાયો થયા તેમના સમયમાં પાછી બાર દુકાળી પડી એ મમયે ભિક્ષા મળવી મુશ્કેલ થઇ પડવાથી મથતો મુતનું ગ્રહણ, ગુણન અને ચિતન (અનુપ્રેક્ષા) કરી ન શક્યા અને એથી અૌકિ યુનને વિના થયો પરાવર્તન ન કરી શકાયું તેથી અગોપાગમત યુત પણ ભાવથી નાર પામ્યું બાર વર્ષ બાદ દુકાળ મટી સુકાળ થી મથુરા નગરી કે જેની આસપાસનો પ્રદેશ “શો સેન ગણાય છે એ નગરીમા શ્રોસ્કદિલ આચ યના પ્રમુખપદે શ્રમણસ ઘ એક મળે-મુનિમમેતન થયું એ સમયે જેમને જે યાદ હતુ તે તેઓ કહેતા ગયા અને એ રીતે ડેકનિક કૃત પાસે એમનું ગમન અને ત્યાં એમણે કરેલે પૂર્વયુતનો અભ્યાસ ઇત્યાદિ હકીકત આવયસુરની નિજજુત્તિ (ગા ૭૧)ની ગુણિ (ભા ૧ પર ૩-૭-૧પ)માં અપાયેલી છે માધુરીવાચનાનુગત આ નિસ્તુતિ અને સુપ્રિણ પ્રમાણે એઓ પીરસવ ૫ ૭માં સ્વસચય જુઓ વીર નિર્વાણ ભવ એર ન કાલગણના (પૃ ૧૩૪), વાલજી યુગપ્રધાનપાવલી પ્રમાણે ૨૨ વર્ષ ગુહસ્થાવાસમાં, ૪ શ્રમણ્યમાં અને ૧૩ વર્ષ યુગપ્રધાનપર્યાયના છે એમને જન્મ વિ સ પરમા દીસા વિ સ ૭૪માં યુગપ્રધાનપ રિ સ ૧૧૪માં અને સ્વર્ગવાસ વિ સ ૧૨૭મા થયાં હતાં વવહારસા (ક )ની સુવુિ પ્રમાણે વર્ષાઋતુમાં ચાર માસ માટે પાત્ર ઉપરાંત માત્ર રાખવાની શ્રી રક્ષિતરિએ આજ્ઞા આપી હતી એમને ચાર મુખ્ય શિષ્ય હતા ધૃતપુષ્પમિત્ર, વશ્વપુષ્યમિત્ર, દુર્મલિકાપુષ્પામિર, અને વ્હામાહિલ એ પછી શ્રીઠામ હિલ વીસ વત ૫૮૪મા અદ્ધિક દષ્ટિની પ્રરૂપણા કરી સાતમા નિ નવ થયા જુઓ આવશ્યમૂલભામ (ગા ૧૮૧-૧૪૨) અથવા વિસાવસરભાસ ( રપ૦૯-૨૫૦) વિચારણિ મુજબ નીવવામી પછી ૧૩ વર્ષ સુધી શ્રી આર્યરક્ષિત યુવાન વયા ૧ મલધારી શ્રીહેમચન્દ્રસૂરિએરિસાવસ્મયભાસની ૨૫૦૯મી ગાથાની ટીમ(પત્ર ૧૦૦૩)માં નવ પૂર્વ અને વીસ વેવિકને હવેખ કર્યો છે, જ્યારે પ્રભાવ ચરિત્રગત શ્રી આરતિપ્રબ વ ૩ ૮૧)માં સાડાનવ પૂરના ઉલ્લેખપૂર્વક એ ઉલ્લેખ છે વળી એમાં આપવા આવેન્ટિવ ૧ આર્યાદિલમા પ્રબંધમાં એ આયાનિલને શ્રી આરક્ષિતરિવાજ અને સાડાનવ પર્વના વાર ગવાયા છે અને એમને સત્તાસમય પ્રકપલેવન' (૨૨) પ્રમાણે વીરસવત પર પછીનો છે ૨ નદીયુરાની હેરાવવામાં પ્રક્ષકોપ સિહ વાચકને ઉલેમ છે એમના, ઔદિલ આચાર્ય શિષ્ય હોવાનુ મલયગિરિસૂરિએ નદીસરની કૃત્તિ (પત્ર પર આ)માં રાચવ્યું છે, પા પ્રભાવક ચરિત્રગત વાદિપ્રભઘ ( ૫) મા એમને વિદ્યાર આનાના અને શ્રી પાદલિપ્તસૂરિના ફળને આખ્યા છે, એટલે એ શ્રીનિહ વ ચકના શિષ્ય કેમ સંભવે એમ પ્રશ્ન ઉઠાવાય છે. એમને યુગપ્રધાનનો સમય વ સ ૮૨૭ થી ૮૮૦ (વિ સ ૩૫૭-૩૭૦) સુધી મનાય છે ૩ ઉકાલિક યુતને અત્ર કેમ ઉવેખ નથી એ પ્રત અન્ન વડે તેમ છે એ આ બધમાં શું એવી સંભાવના થઈ શકે કે કાલિક યુતના વિસ્મરણ માટે જેટલે અવકાસ છે તેટલે અકાઉહિક થત માટે નથી, કેમકે એને અ વયનકાલ કાલિક મુનના અધ્યયનકાલ કરવા અમુક અો વિશેષ અનુકુળ દેય એમ લાગે છે કે એને ઉત્તર એ છે વિઆપણુત્તિ ( કચ્છ)ની રીકામાં શ્રી અભયદેવસૂરિએ કાવિક યુતને અય છે અને કહે છે તેને જ અહીં કરવાને છે ?

·ન ૪ આત આગમન અવલોકન અને ચેક પૂર્વગત સંઘટિત કરાયું આ ઘટના મશુરામ યથાળી . વચનાને “મથુરી વાચન' કંડ છે. શ્રીમલગિરિઅરિ નંદસુત્ત (ગા. ૨૩ની નિ (ત્ર 1 આમ આ પ્રમાણ સુચવ્યા બાદ એ મતાનરની નોંધ લીધી છે કે દપિકાને લઇને ના - નાશ થશે ન હતા, પરંતુ બીસ્કદિલ આચાર્ય સિવાય નમ:, : અગાવથી દબિંદા મટતા શ્રીસ્કન્દલ આ શુરામાં અાગ કર્યો અને એથી એ વાનનું નામ “યુરી વાચના પડ અને એ અયોગ ઋન્દિલ સંબધી ગણાશે. આ પ્રમાણે રાતની વ્યવસ્થા કરવાનું ગમે તે કારણે છે, પરંતુ તે મમ ને ખિત સ્વરૂપ અપાતું ગયું હોય પમ ચોગશાની હો પત્ર વૃત્તિ (પત્ર ઉપરથી ન થાય છે. આગમ અને એના અોગ લખીને વ્યવસ્થિત કરાયા બાદ દિલ છે. જે અનુસાર સાધુઓને વાચા આપી એથી એ કાદિલી વાર ન દેવાય છે. જે વખતે મથુરામાં દિલ આચાર્યે આગને ઉદાર કરી ને વાચા આપ લગભગ તે સમયે વલ્લભી નગરીમાં નાગાર્જુને શ્રમણ કરી કયાં અને અતના વિચછેદને રોકવા માટે આગમોન-સિદ્ધાંતને ઉદ્દાર કે. જે પ્રમાં જે માદ નું નમ ને સ્થાપન કરાયું, અને જે ભૂલી જવાયું હતું તે પૂવાપર સંબધ જે વિચારી વસ્થિત કરાયું. પછી તદનુસાર વાચના અપાઈ બે થીનાગાર્જુન પ્રમુખ હતા એથી એ “નાગા- જુની વાચના' કહેવાય છે. કાલાંતરે શ્રીદેવર્ધ્વિગણિ ક્ષમાશ્રમણ થયા જેમને એક પ્રર્વધર ગણવામાં આવે છે. એ આચાર્યના સમયમાં બાર વર્ષને દુકાળ પડવ્યો હતો અને મૃત અસ્તવ્યસ્ત બન્યું હતું તેમ જ અનેક બલુનો પંચત્વ પામ્યા હતા. તેથી તની ભક્તિથી પ્રેરાઈને ભાવિ પ્રજાના ઉપકારાર્થે વીરસંવત ૪૮૦માં કે માતર પ્રમાણે ૯૯૩માં શ્રી સંઘના આગ્રહને માન આપી તેમણે તે કાળે બચેલા મુનિઓને વલભી બોલાવી તેમના મુખેથી અવશય રહેલા ઓછા વધતા ત્રુટિત અને અવૃતિ આગના આલાપકોને અનુક્રમે પોતાની બુદ્ધિ વડે પાછા ૧ પ્રસ્તુત લેખ નીચે મુજબ છે – "जिनवचन च दुष्पमाकालबमादुच्छिनप्रायमिति मला भगवद्भिर्नागार्जुन-स्कन्दिलाचार्य- प्रभृतिभिः पुस्तकेषु न्यस्तम् । ૨ જુએ શ્રીભશ્વરકૃતિ કહાવલી (કથાવલી)ને “વીર નિર્વાણ સંવત પર ન કાલગણના (પૃ. ૧૧૦-૧૧૧)ગત ઉલેખ. લગભગ આ આશયને મળતો ઉલ્લેખ ન દીસુની ચણિણમાં પણ જોવાય છે. એ આગળ ઉપર આ પ્રકરણ (પૃ. ૪૭માં અપાયો છે ૩ શ્રીમલયગિરિરિ નંદીસત્તની વૃત્તિ (પત્ર ૫૪ આ)માં એમને દૂષ્યગણના શિષ્ય દેવ વાચક તરીકે ઓળખાવે છે, પરંતુ મુનિ બીકલયાણુવિજય એ વાતને ભાન્ત ગણે છે અને તેઓ એમને સાંડિલ્યના શિષ્ય ગણે છે. જુઓ વીર નિર્વાણુ સંવત એર જેન કાલગણના (પૃ. ૧૨૬) ·આ ૫ મું ] શ્રીસુધર્મસ્વામીએ રચેલી દ્વાદશાગીને હામ મકલિત કરી પુસ્તકારૂઢ કર્યા અને એ રીતે તેઓ બધા આગમના કર્તા બન્યા ? કોણ આચાર્ય હનિજુત્તિની વિત્તિ (પત્ર ૩ અને કહ્યું છે કે અપમસિમા પૂર્વધર પછી ૧૩, ૧૦ કે ૧૧ પૂર્વેના બઈ ધારક થયા નથી, પરંતુ અપૂર્વધર જ થયા છે સેન (પત્ર ૧૦૪ આમ કહ્યું છે કે જેમ ચોદપૂર્વધર, દમપૂર્વધર અને નવપૂર્વધર થયા છે તેમ એકથી માંડીને આઠ સુધીના પૂવોના ધારક પણ સભવે છે, મને જીત ૮૫સૂરની તિ વગેરેમાં આચારપ્ર-૯૫ (આયાપકપ)થી માડીને આ પૂર્વ સુધીના ધાને યુન-યવહારી તરીકે ઓળખાય છે ૧ આને સમર્થના શ્રીનમયસુન્દર ૭૫ યાયે સામાચારીશતકમાં જે નીચે મુજબ ઉલ્લેખ કરો છે તે આપણે વિચારી – श्रीदेवद्धिगणिक्षमाश्रमणेन श्रीवीरादशी यघिनवशन(९८०)वर्षे जातेन इदशवर्षीय મહાશત્ વસુતાપુર્ણા વર્િિ વ ાઈ મણિમuદોર મુd च श्रीमाप्रहाद् मृतावशिष्टतदाकालासपसाधून यलम्यामाकाय तन्मुखाद् पिचिउमाशिष्टाम -રાપિન્ન કુટિતાનતાના રાજનનુગ દવા વપૂર્ણ પુરવાર a cતો मूलनो गणघरमापितानामपि तसइतनानन्तर पापि आगमाना कर्ता श्रीदेवर्द्धिगणिक्षमाप्रमण = =ાર ' આ સબ ધમા શ્રોત્રિચક (ન , અ ૨૧-૨૨, ૫ જ૮૮-૮૮૯) જેવા ભામણ છે એમાંથી પ્રસ્તુત ભાગ આગળ ૫ર આ પ્રકરણમાં અપાયા છે • "अय भेन्न क्रियते एव हि प्रयोदशपूवघरादीन मेकपूर्वहान्या तारत् तथ्यो यावत् पूर्वरदेशधराणामिति, एतदप्पायु, क्यम् ? यतो दशपूर्वधरा अपि शासनस्योपकारका उपाङ्गादीना सड्महण्युपरचनेन हेतुना, अथवाऽस्यामवसर्पिण्या चदशन्यनतर दशपूर्वधरा एव रावा , न त्रयोदशप्पधरा द्वादशपूर्वधरा एकादशपूधारा वा इत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थ चतुदशपूर्वधरा नता दशपूदिनमस्कारोऽभिहित । (ાયા તુaqad રાધા Fપણ વા તે તથા gિષazqવા વપરા વા મa %, મનો-તરસૂઝારા ugges न्तस्य श्रुत यवहारस्य उत्तखात् एकड्यादिपूर्वधरा अपि भवतीति ज्ञेयम्।" ૪ એથી માડીને આઠ સુધીનાં પર્વોના અતિમ ધારકનાં નામ કોઈ પ્રાણીને શ્રાથમાં નેધાયેલ જણાતા નથી, પરંતુ તેઓ વરસ વન્ ૫૮૪ થી વીરસવત ૧૦૪૦ના ગાળામાં થયા હોય એમ લાગે છે વિશેષમાં બધી નહિ તે કેટલીક ચૂર્ણિએના રચનાર પર્વધર હતા એમ આપણે બિચક (વ છે, અ ર પૃ ૨૮૪ ની નીચે મુજબની પકિન ઉપરથી જે શકીએ છીએ “વળ અ અને કપની પૂર્વધર આચાર્ય મહારાજાએ ચૂર્ણિ રચી છે' લિસીભાસ (નિશીથભાષ્ય)ની ચરષ્ટ્રના રચનારાના ગુરુ શ્રી પ્રદ્યુમ્ન ક્ષમાશ્રમણ પરધર છે એમ શ્રીઆનદસાગરસૂરિએ થીસિચદે (૬ ર૧-૨૨, ૫ ૪૭૫)માં નીચે મુજબની પતિ દ્વારા સૂચવ્યું છે કાખ અખામણ જે નિશીથપૂર્લિંકારના ગુરુ છે અને સમાધ્યમિક તેવાથી પાર પણ છે” ૪. -- ·૪૬ આહેત આરામનું અવલોકન [ પ્રકરણું વિઆપણત્તિ (શ. ૨, , ૮: ૨.૭૮)માં કહ્યું છે કે શ્રી મહાવીરસ્વામીના નિર્વાણ પછી એક હજાર વર્ષે પુગથને ઉછેદ થયા અને પરંપરા એક પૂર્વનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન અને રહ્યું નહિ અહીં પુદ્ગગયથી શું સમજવું તે સંબંધમાં શ્રી અભયદેવદિકૃત ટીકામાં કંઈ ઉલ્લેખ નથી. “gવગયથી સામાન્ય રીતે દિવિાયને એક ભાગ કે જે ચૌદ પૂર્વેના સમુદાય૩પ છે તે સમજાય છે, પરંતુ ઠાણ (સ્થા. ૧૦, . ૭૪ર)માં દિભિવાયનાં જે દસ ના અપાયેલાં છે તેમાંનું એક નામ તે પુત્વગય છે. એની ટીકા (પત્ર ૪૮૧ આ)માં શ્રી અભયદેવસૂરિ એ નામની ઉપપત્તિ સુચવતાં કહે છે કે અત્ર અશ્વવમાં સમુદાયને ઉપચાર સમજી લે. આ ઉપરથી આપણે અહી પુત્રગયથી દિવાય પણ સમજી લઈએ તો કઈ ખાસ વાંધા જેવું જણાતું નથી. શ્રી આનંદસાગરસુરિનું એમ માનવું છે કે શ્રીહરિભકરિના સમયમાં પૂર્વરૂપ સૂર્યને અસ્ત થયેલો હો, કિન્તુ એને ડેક પ્રકાર રહી ગયો હતો. આમ માનવા માટે તેઓ પંચાગ (પંચાશક)ની ત્રિીઅભયદેવરિષ્કૃત ટીકા (પત્ર ૧ અની નિમ્નલિખિત પંક્તિને આધાર લે છે -૪ "कतिपयप्रवननार्थतारतारकविशेषानुपदिदर्शयिषुः" આ ઉપરથી મુખ્યમયનું જ્ઞાન ધીરે ધીરે કેવી રીતે જતું રહેતું ગયું તે જોઈ શકાય છે, પરંતુ આ પ્રમાણે એને હાસ થયો તે અટકાવવા માટે જે ચાર વિશિષ્ટ પ્રયત્ન ધ. સંમેલન દ્વારા થયા છે તેને વિશે વિચાર કરવો બાકી રહે છે એટલે હવે એનો વિચાર કરીય. શ્રી સત્ય પ્રકાશ (વ. ૧, અં. ૧, પૃ. ૧૫)માં મુનિ ત્રીદર્શનવિજય દિગંબર રાસ દેસે બને એ લેખમાં કશે છે: श्रोआर्यरक्षितजी, श्रीनन्दीलक्ष्मण, श्रीनागहस्ति, श्रीरेवतिनक्षत्र, श्रीसिंहमूरिजी साडे नौ ओर उससे अल्प अल्प पूर्वके ज्ञानवाले थे।...श्रीस्कंदिलाचार्य, श्रीहिमवंतक्षमाश्रमण, श्रीनागार्जनसूरि ये सभी समकालीन पूर्ववित थे...श्रीगोविन्दवाचक, श्रीसंयमविष्णु, श्रीभूत- दिन, श्रीलोहित्यसूरि, श्रीदुष्यगणि और श्रीदेववाचकजी ११ अंग और , पूर्व से अधिक જ્ઞાન ધાર છે ” १ " जंबुद्दीवे २ दीवे भारहे वासे इमीसे उसप्पिणीए देवाणुपियाणं एगं पाससहस्सं पुरुषगए अणुसजित्सइ" २"दिहिवायरस णं दम नामधेना पं. तं.-दिहिवातेति पा हेउवातेति वा भृयवातेति वा सच्चावातेति वा सम्मावातेति वा धम्मावातेति वा भाषाविजतेति वा पुव्वगतेति वा अणुजोगगतेति वा सम्पपाणभूतजीवसत्तमुहावहेति वा 3 "एतौ च पूर्वगता-ऽनुयोगगतौ दृष्टिवादांशावपि दृष्टिवादतयोक्तौ अवयवे समुदायो- વઘાહિતિ” ૪ જુઓ પગદક્ટિસમુચ્ચયને એમણે પેલે સંત ઉપોદુઘાત (પૃ. ૬).

·૫ મુ]. શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ રચેલી કાદશાંગીને હાસ ૪૭ સ ઘમમેલન' કહે, “એ ઘમમવાય' કહે કે “આઘને મેળવો હા તે એક જ છે એવા ચાર વિશિષ્ટ મઘમમેનને શ્રી મહાવીરસ્વામીના નિર્વાણ પછી ૯૦૦ કે માત? પ્રમાણે ૯૯૩ વર્ષ દરમ્યાન થયા છેપહેલા ત્રણ સઘસમેલનમાં જૈન આગમોના વાચન બને અનુસધાન નિમિત્તરૂપ હતા, જ્યારે ચેથામાં એ આગમનું પુસ્તકાણખન નિમિત્તરૂપ હતુ પહેતુ સઘસમેલન ચદપૂર્વધ શ્રીભબાહુમામીને જીવન દરમ્યાન વીરમત ૧૬૦ના અરસામા પાટલિપુત્રમા થયુ હતુ એ સમયે થયેલી જૈન આગમોની વાચનાને પવિપત્રો વાચના કહેવામાં આવે છે બીજા અને ત્રીજા સવમેન વીષ્મવત ૮ર૭ થી ૮૪૦ના ગાળામાં થયા હતા એમાનુ એક અર્થ ઋન્દિલના આધિપત્ય હેઠળ મથુરામાં થયું અને બીજી પ્રાય એ જ સમયે આર્ય નાગાર્જુનના અધિપત્ય હેઠળ વલ્લભીમા થયુ હતુ આ બંને વખતે સમકાને થયેલી આગમની વાચનાને અનુક્રમે માધુરી યાને ઋદ્રિવ અને વલ્લભી થાને નાગાની તરીકે ઓળખાવાય છે? વખત જતા શ્રીદેવગિણિ સમાશ્રમના પ્રમુખપણા હે ળ વીરમવત ૪૮૮ભા અને તાંતર છે તે વીરનિર્વાસવાની રણનાની મિત્રતાને સારી છે એટલે કે પુસ્તાદણના સમયમાં એ સમયમાં થયેલા કેટલાક મુનિએ શ્રીવીરનું નિર્વાણ ૮૦ વર્ષ પૂર્વે થયાનું એ સમયે કહેતા હતા તે કેટલાક એ નિર્વાણ ૯-૩ વર્ષ પૂર્વે જયનુ કહેતા હતા ૨ મારી વાચનની પનિ પર બે મને નદીસુત્તમિર ને આના પત્રમાં નીચે મુજબ નોંધાયેલા છે – ૧ આ “વાઘાણી વરસે કુરિવારે માતા મળd દિવાન ના ગુના ગુરાક भावतो मुसे (1) विपण पुणो मुभिसकाळे मधुराए महने पायुसमुदाए पडिलायरियप्प- ગુણા નો ક રમતિ ઇવ કરતા 1 ga પ ૪ત તા પુir in તિ भगो माति-जहा मुन णो ण, तम्मि दुन्मिनकाछे, अगले पदाण भणुयोगधरा ते विणता, एगे पहिलापरिए घरे, तेग मधुराए अणुयोगो पुन साधूग पवतिभो ति सा माहुग पाया મળતિ" ૩ આ ધમા કહાવલીની હસ્તલિખિત પ્રતિમા ને મુત્ર - ૨ "मपि मगउरीए मुयमा खडिलो नाम मगे, तहा बळहन्योर नागानुणो नाम 1 વાહ વાઘણિ દુઝે સમાવમો વિષે (2) વા વા હિલોહિ છેવઢવ , તું છે - મુળા 1 અજ્ઞાતિ રાવ ટુરીયા पुष्पाही । नतो मा मुघोच्चित्ती होउ से पाग्दो महि द्विारो। टस्य विजन पीरिय 8 at wવવા ના રસ વાપરવુgsrો દg "cor" ૪ સખા સુધમ (પત્ર ૧૨૬ અમા અવતરણ આપવુ ન મુજબનું પદ્ય – "यदिपुरम्मि गएर देविहिप या उपेदि । पुप भागमचिदिभो नसमिधामो पौराभो।"

·૪૮ આહંત આગનું અવલોકન [ પ્રકરણ મતાંતર પ્રમાણે ૯માં વલભીમાં સંધસંમેલન ગયું અને તે વખતે આગ પુસ્તકારૂ કરાયા, અને તે પૂર્વે પણ આગમ લિપિદ્ધ થયેલ લેવાના નાવા મળે છે, પરંતુ એને આ પુસ્તકા જેટલું મત નતિ, અપાયાનું કારણ એમ જાય છે કે આ પુસ્તકારહણ જેટલું સર્વમાન્ય અને સંધ્યું તેમ જ મારી (સ્કાદિલી) અને વલભી (નાગાની) વાચનાના સમગના પાકની એગ્ય વ્યવસ્થા કરનાર બન્યું તેવું જ નહિ થયેલું હોવું જોઈએ. આ પુસતકારોહણને અંગે હાલ તુરત તે આપણે નીચેની બાબત નોંધી લ– (૧) આ પુસ્તકારોહણના પ્રસંગે, એની પૂર્વે જે મારી અને વલભી વાચના પણ તે સમયે જે શિરો લખાવી લેવાયાં હતાં તે ઉપરાંત જે જે જેન , પ્રકરણ વગેરે તે વખતે મોજુદ હતાં તે પણ લખાવી લેવાયા છે (૨) માથુરી અને વલ્લભી વાચનાઓ બન્યા ત્યાં સુધી સમન્વય કરા-બન્યું ત્યાં સુધી એ બે વચ્ચેનો ભેદભાવ મટાડી તેને એકરૂપ અપાયું અને જ્યાં તેમ થઈ શકતું નહિ ત્યાં મહત્વપૂર્ણ ભેદને પાઠાંતરરૂપે સ્થાન અપાયું. આ પ્રમાણેની વ્યવસ્થા કરાયા બાદ માધુરી વાચના મુજબ સર્વ સિદ્ધાન્ત લખાવાયા અને વલભી વાચનાના ભેદને કે પાઠભેદને ચૂર્ણિ વગેરેમાં સ્થાન અપાયું, પરંતુ જ્યાં નાગાર્જુનના અનુયાયીઓ તેમ થતાં અસંતુષ્ટ રહેવાનું કારણ જણાયું ત્યાં “i g"3 એવા ઉલ્લેખપૂર્વક તેને મૂળ ગ્રંથમાં સ્થાન અપાયું. ૧ શ્રી મુનિસુંદરસૂરિએ તે રલા તેત્રરનગમ કરવું છે કે – વીers વિનવાજવી કd, a gઘનપતિ: n यस्मिन् महः सपदि काल्पवादनानाया तदानन्दपुरं न यः स्तुते ? ॥" (ાધિકાને ૧૬ આ પત્રમાંથી દુર પજુસણાકપની મુકિત આત્તિ (પત્ર ૩૭ - આ માં જમા રાવમાં કરવું , કે - समणस भगयो महावीरस्म जाव उदलापही नव वयाइ विदई ताई, दसमस्त य वापसयस्त भयं अमीइमे संबकरे काळे गाद, वारणारे घुग अब नेगउर मंबर રી” ૨ જુઓ વીર નિર્વાણ સંવત ઓર જેન કાલગણ ૫. ૧૧૨) ૩ આને એક ઉલ્લેખ પજુસાગાકમાં બેવાય છે. તેનું આ પણ ઉપરનું પહેલું ટિપ્પણ. ૪ જુઓ વીર નિર્વાણુ વત આર જેન કાલગણના | પૃ. ૨૨-૧૭) અને તેમાં ખાસ કરીને કહાવલીને ૧૨૨માં પૂજા અપાયેલે ઉલ્લેખ "परोप्पर ममेलाका य तस्मयाओ खंदिल्लनागलुणारिया काल ટેકરો गया। तेण तुल्याए वि तदुरिव सिहताणं जो जाओ कथय (हम वो घायणमेलो सो द न चालिओ पच्छिमेहि । तभो विवरणकारेहिं पि नागज्जु गीया उण एवं पढछि ति समुगिगा रहे कायार, इम्।" અહીં વિવરણકારણે “નાર જુયો એમ કહે છે એમ છે કે જે તે હકીકત આયારની શ્રી શીલાંકરિત ટીકામાં નીચે મુજબ લેવાય છે – ·૫ મુ ] શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ રચેલી દ્વાદાગીને કામ (૨) અભ્યાસ કરવામાં સુગમતા રહે એવી રીતે ખવાદ્ધ આગ લખાવાયા (૪) સુત્રોમાં ઘણી વાર જે એકના એક આલાપ (આલાવા) આવતા હતા તે વારવાર લખવામાં ઘણે સમય લાગે તેમ હોવાથી અગમાં પણ કેટલીક વાર ઉપગે પણ જોવાની ભલામણ કરાઇ દાખલા તરીકે વિઆહપણુત્તિના એવાકયસુત્ત, જીવાજી.ભિગમ સુત્ત, પરણવણા અને સિદ્ધગડિયાની ભલામણ જોવાય છે ' એવી રીતે સમવાયના crea પોળ જેવ” એવા ઉખપૂર્વકપમુર (બૃહકલ્પમત્ર)ના ભાષ્યની ભલા મણ કરાયેલી છે, અને વિમાનને અધિકાર આવતા રાયપણુયસુત્ત જોવાની ભરામણું કરાયેલી છે (૫) સત્પક્ષ અને અસત્પક્ષનો નિર્ણય પહેલાની જેમ શાસનધુર ધરના વચનને અધીન ન ૨ખાતા એ લખેલા પુતબેને અધીન કરાયો (૬) વર્ધ્વિગણિ ક્ષમાશ્રમણના સમય સુધી બનેલા કેટલાક વિશિષ્ટ સ્તનોને આગમોમાં સ્થાન અપાયુ, જોકે એ બનાવે છે તે આગમોની રચના પછી અને હના આ સબ ધમા માતર સંભવી શકે છે જુઓ પૃ ૫૧ (૭) આગની ભાષા નિયમિત બની-એમાં પરિવત માટે અવકાશ ન રહ્યો આ સંબંધમાં સિદ્ધચક્ર (૧ ૪, અ ૧૨, ૫ ૨૮૭)માને નીચે મુજબને ઉખ વિચાર ઉચિત થઈ પડશે - ઓકે સામાન્ય રીતે સર્વ તામર સંપ્રદાયવાળા આવશ્યક સૂત્રની નિક્તિને એકમરખી રીતે માન આપે છે, અને શાસ્ત્રીય વિષયના નિર્ણયને આધારે ભગવાન વિદ્ધિ ગણિક્ષમાશમણજીની પહેલા શાસનધુર ધર મહાપુના વચન કહેવા ઉપર જ રહેતા હતા, અને તેથી જ ગેછામાહિલના અધિકારમાં દુર્બલિકાપુષ્પમિવ સરખાં નવ પૂર્વને ધારણ કરનાર અને અનાથ બુદ્ધિવાળા આચાર્યો બદ્ધ અને અસહ કર્મના અધિકારમાં પિને નિરૂપણ કરેલ સિદ્ધાતની પ્રમાણિકતા માટે અન્યગીય સ્થવિરેને પૂછવાનું ઉચિત ગણ્યું હતું, અથત શાસનધુરધરન વચનને આધારે જ સત્યક્ષ કે અસત્પક્ષનો નિર્ણય થતો હતો, પણ ભગવાન દેવદ્ધિ ગણિક્ષમાશ્રમણજીએ તે વખતના મુખ્ય મુખ્ય આચાર્યોને એકઠા કરી સિદ્ધાત કરવાનું કાર્ય એટલે સપક્ષ કે અત્પક્ષપણાના નિર્ણયનું કાર્ય લખેત પુસતકને આધીન કરી વિવાર “નામાનીતુ વડ–ણa aણું (પત્ર ર૪૫), “ નારીવાદg a-man મહિમા" (પત્ર ૨૫૩) “ewગુનીeg sa-૩ન્યુ " પત્ર ૨૫૬) અને “રાજાનુનીષrg ૪ - (પત્ર ૩૦૩) એવી રીતે એ જ રિએ રચેલી મૂયગડની ટીકામાં પણ બે ઉલ્લેખ જોવાય છે – “ જાવાળુનીતુ વરિ-eો જ તવ રવદિા” (પત્ર ૬૪) અને “arat સુનીતું -વિવાનિ.” (પત્ર ૬૪ ) ૧ જુએ સ્વ અનુપચદ્ર મલુચ વ ચેઇન સેવાસી અને પ્રશ્નોત્તરરાન- ચિતામણિ (૫ ૮૯), ૭ ·૫૦ આહંત આગમોનું અવલોકન [ પ્રકરણ કીકૃત અર્થાત જે સિદ્ધાંત પુસ્તકને આધીન ન કરે તે પુરતોને આધીન કર્યો તેથી આથમેને પુસ્તકમાં લખાવ્યાં અને તેથી જ આગમોમાં ભગવાન દેવદિ ગરિમાશ્રમણ પહેલા થએલા સિંહનો તથા ગ, કુલે અને ભગવાનની પાછળ રચાએલા નંદી, પસવ- ખાજી વિગેરે શની સાક્ષીઓ અંગ સરખા ગણધરકૃત સુત્રોમાં સંક્ષેપ આદિ કારણને અગે ધરવામાં આવી છે, તેમાં પણ પૂર્વે જણાવેલ રીતિએ અભ્યાસક્રમને ન ઓળંગ- વામાં આવ્યો નથી, અને તેથી જ આચારાંગ વિગેરેમાં રગડાંગ વિગેરેની સુગડાંગ વિગેરેમાં ઠાણાંગ વિગેરેની ભલામણો રદ, g, કે કા વિગેરે શબ્દોથી કરવામાં આવેલી જ નથી, પણ અભ્યાક્રમમાં આગળ આગળ આવતા માં પાછળ પાછળના ગ્રંથે મૂળ સૂત્રરૂપ હય, નંદી આદિરૂપ હોય કે ઉપાંગાદિ રૂપ હોય તે પણ તેની ભલામણે સંક્ષેપ આદિ કારણને અગે સ્થાને સ્થાને કરવામાં આવી છે અને તેથી જ જ્ઞાતાજી, ઉપાસક- દશાંગ વિગેરે અંગે વાવ વિગેરે ભલામણોના શબદોથી જ ઘણા ભરાએલા છે, એટલે ટુંકાણમાં એમ કહીએ તે ચાલે છે ભગવાન જિનેશ્વર મહારાજનું શાસન કેવલી મહારાજે કહેલા તત્ત્વ તરીકે પ્રમાણ ગણાયા છતાં સૂત્રનાં પુસ્તકોની અપેક્ષાએ તો ભગવાન દેવદ્ધિ ગણિક્ષમાશ્રમgછના પ્રયત્નની જ પ્રમાણિકતા ગણી શકાય અત્ર સિદ્ધચક્ર (વ, ૪, અં. ૯, પૃ. ૨૦૬)ગત નિમ્નલિખિત ઉલ્લેખ પણ રજુ કરો દુરત જણાય છે – વળી આ આવશ્યકત્ર એટલી બધી અભ્યાસની અપેક્ષાઓ સ્વતંત્રતા ધારણ કરનારૂ છે કે એમાં gs, સાર, ગદા વિગેરે અતિને જણાવનાર એક પણ પદ નથી, અર્થાત્ આવશ્યક અને ઉવવાઈજી વિગેરે અંગ અને ઉપાંગ આદિ સુત્રોમાં પ્રવ, જાવે વિગેરે અતિદેશ કરનારા સુત્રો હેવાથી જેમ અભ્યાસમાં અન્ય આગમના અભ્યાસથી આશ્રિતપણે રહે છે, તેમ આ આવશ્યકસૂત્રના અભ્યાસમાં અન્ય સુત્રોના અભ્યાસનું આશ્રિતપણે નથી.” સિદ્ધચક્ર (વ ૬, અ. ૨૧-૨૨, પૃ. ૪૮૮-૮૯)માંથી નીચેની પંક્તિઓ પણ અત્ર આપણે નોધી લઇશું, જો કે તેમ કરવામાં અમુક અંશે પુનક્તિ જેવું જણાવા સંભવ છે – “ભગવાન દેવદ્ધિગણિક્ષમાશ્રમણ પહેલાં પુસ્તકોનો પ્રચાર નહોતો કે પુરતો ન્હેતાં એમ કેઇ માનતું જ નથી. ભગવાન આવશ્યકર્ણિકાર સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવે છે કે ભગવાન મહાવીર મહારાજના કેવળજ્ઞાન પહેલાં તેમની છત્મસ્થ અવસ્થામાં પણ જે કબલ અને શંખેલે ગંગા નદીમાં ડુબવાના ઉપસર્ગથી ભગવાનનો બચાવ કર્યો હતો તે દેતા પૂર્વ ભવમાં જિનદાસ નામે શ્રાવક હતા, અને તે દરેક આઠમે અને ચઉદશે પિઘધ ગ્રહણ કરી પુરતકને વાચતો હતો...૪ ૧ કપ જીત્તભાસ (બહત્કલ્પસત્ર)ના ભાગ્યમાં “શ્રીદેવગિણિ ક્ષમાશ્રમણે આગમ પુસ્તકારૂઢ કરાવ્યા” એવો ઉલ્લેખ છે એમ મને ફુરે છે. ૨ આ અભ્યાસક્રમ તે કયો તે જાણવું બાકી રહે છે, કે સૌથી પ્રથમ આવશ્યક સૂત્રને અભ્યાસ કરાય છે એ આ લેખક મહાશયનું માનવું હોય એમ જણાય છે. ૩ આ ખલના હોય એમ જણાય છે. આવશ્યક નહિ પણ આયાર હેવું જોઈએ. ૪ આના પછી “શાસ્ત્રની વિદ્યમાનતા ઘણા સમયથી છે” એવું શીર્ષક છે તે અવ છો? ' દેવાયું છે.

·૧ ૫ મું ! શ્રીધર્મસ્વામીએ રચેલી દ્વાદશાંગીને હાસ પર વળી ભગવાન સુધમ્મસ્વામિ મહારાજે શ્રીભગવતીસૂત્રની શરૂઆતમા બ્રાહ્મી વિપીને નમસ્કાર કર્યો કે તે જ જણાવે છે કે પુસ્તકને પ્રચાર ભગવાન દેઢુિં મણિક્ષમા શ્રમણ કરતા પહેલા પણ ઘણે હવે સહેજે મવાલ થશે કે જ્યારે પહેયો એ પુસ્તકે મા લખાયેલા હતા તે પછી ભગવાન દેવદ્ધિ ગણિકામમણએ શ કયું ? આ મવાલને ઉત્તર રહેલો છે કે ખરાબ આમોનું લખાણ અને પરસ્પર અતિ (ભીમ) આ મેનું લખાણ, ભગવાન્ દેવદ્ધિ ગણિવામાશ્રમ વિગેરે થીર. ૪ કર્યું છે કરણથી આચારાગાદિ અગે કે જેની રચના સુધમ્મસ્વામિ અતિ ગણધરેએ કરેલી છે અને ઉનવાઈ આદિ ઉપાગે કે જેની ૨ચના થુનવ્યવએ કરેલી છે, ને તે ઉપાગના અતિ (ભાણે) આચાગાદિ અગમાં કરવામાં આવ્યા છે વળી ભગવાન દેવદ્ધિ ગણિક્ષમાશ્રમણ સુધી શાસનને અગે બનેલા બનાવની પ્રતીક નેધ પણ તે આગ ઉપામમાં દાખલ કરવામાં આવી છે, અને તેને જ છે સાજોમાં શ્રી સ્વામિ, શોઆર્ય રક્ષિતરિજી વિગેરેના કાને પણ નામ દાખન થયા છે આ બધુ ગુખલાબદ્ધ ગોવતા તે કાd સુધીમાં થયેલા વિવો અને કલાક આચાર્યોને ઉત્તે જે અગોપાગમાં દાખલ થયા છે તે ભગવાન રવર્તેિ ગણિક્ષમાથામણએ દાખલ કર્યો છે, અથવા ચીનમીત્ર અને શ્રી યોગશાસના કથનને અનુયારે શ્રીસ્ક દિલાવ્યા અનુયાગની વ્યવસ્થા કરી હતી તેખાઈ છે અને તેથી ગાઠામાહિલને અધિકાર મૂતમા તેવા અને શિવભૂતિ ન લેવા વળી ગામની સ્થિતિને ભમવા ન દેવદ્ધિ ગણિક્ષમાશ્રમણ પતિ લખેશ્રી દિલા ચાર્ય ગેટવે તે મામા ન જણાવે તે પહેલાના બનાવે પ્રમાણિક છવામાં ન આવે એ પણ રવાભાવિક છે આ વિગેરે કારણોથી ભગવાન દેવદ્ધિ ગણિક્ષમાશમણુએ જે ખેલ - બદ્ધ સૂત્રો લખ્યા અને યથાયોગ્ય સ્થાને અગ ઉપાગમાં ભલામણે લખી અને તેની સાથે તે લખવાના કાળ સુધીના શાસનમાં બનેલા ઉપયોગી બનો દાખલ કરવામાં આવ્યા બારમા આગને સર્વ તીર્થમાં કામ–વિઆપત્તિ (૪ , ૮, મુ ૬૭)માં સુચવાયું છે કે શ્રીસુવિધિનાથથી થાતિનાથ સુધીના આ તીર્ષક વચ્ચેના માત આcરા દરમ્યાન જ કાયિક યુનને નાશ થશે, નટિ કે બાકીના તીર્થ કરના આતા દર૫ાનપરતુ દિવાલને તમામ તીર્ય કરીને આગ ગ્યાન નાસ થયો છે આ પ્રમાણે થીમહાર્વીરસ્વામીની પૂર્વેના તીથ કરોના તીમા બા મા આગને ઉછે. થો છે, પરંતુ એ પ્રપેક તીર્થમાં તેને કાસ ક્રમે ક્રમે કેવી રીતે થશે તે જાણવાનું કઈ માધન દેય એમ જણાતુ નથી સુધર્મ સ્વામીએ ચેલા દિઢિયાયને ધામ છે જરા કાકા ઉતરીને વિચારી શકાય એમ લાગે છે ૧ અને પછી એ વહિં ક્ષમાશ્રમણનું વચન તીર્થક્ય સમજવું કેઈએ એવું પાપં છે તે બત્ર જd ૫ છે ९५३ तेथीमाए जिरसु पुरिमपरिम मा २ मिणतरण पथ જ पाटियमुयाम अवोरछेद १० महिामएमु पEF famil ए.५ ग बाटिया योगद ५०, છે કે જોાિક દિવાલ s ૨ 11 ·પર આહંત આગમનું અવલોકન પ્રકરણ બારમા અંગના વિભાગોને હાસ—આપણે ૪૧મા પૃપામાં જોઈ ગયા તેમ છેલ્લાં ચાર પૂર્વને સમકાલે નાશ થયો, જ્યારે બાકીનાને એવી રીતે એટલે કે સમકાલે નાશ થયો હોય એમ જણાતું નથી. અમુક પૂર્વમાંથી અમુક પતિ વગેરે ઉદ્ધત કરાયેલી છે એવા ઉલ્લેખો મળે છે, તેમ જ પૂર્વેમાં જે જે બીનાઓનું પ્રતિપાદન કરાયેલું છે, તે પૈકી કેટલીક ૧૧ અગોમાં ગૂંથાયેલી છે એવા પણ ઉલ્લેખ મળે છે. એ જોતાં તમામ પૂર્વેને સર્વાશે–અર્થદષ્ટિએ પણ નાશ થયેલ માને તે એક પ્રકારનું નિરર્થક સાહમ ખેડવા જેવું છે. બારમા અંગના પરિકમ્મ વગેરે પાંચ વિભાગો છે એથી એ પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે કે અમુક અમુક પૂર્વને શબ્દદષ્ટિએ મોટે ભાગે નાશ થયો ત્યારે એની સાથે સંબંધ ધરાવનારા બાકીના ચાર વિભાગોની શી પરિસ્થિતિ થઈ ? સ્પષ્ટ શબ્દમાં કહું તે છેલ્લાં ચાર પૂર્વોને ઉદ થયો તે સમયે એને લગતાં પરિકમ્મ, સત્ત, અણુઓ અને ચૂલિયા એ ચાર વિભાગો જળવાઈ રહ્યા છે એને પણ સાથે સાથે ઉશ્કેદ થયો? આ પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે કઈ ઉલ્લેખ જોવા જાણવામાં નથી એટલે એ સબ ધમાં હું હાલ તુરત કામચલાઉ ઉત્તર આપુ છું, પરંતુ તેમ કરવા પૂર્વે સૌથી પ્રથમ તો પરિકમ્મ વગેરેના અભ્યાસક્રમને અને જે પ્રશ્નો સંભવે છે તેનો હું નિર્દેશ કરું છું - (૧) સૌથી પ્રથમ પરિકમ્મને અભ્યાસ કરવાનો નિયમ હશે કે કેમ ? (૨) પરિકમ્મને સંપૂર્ણ અભ્યાસ કર્યા પછી જ સુત્ત વગેરે ચાર વિભાગોને અભ્યાસ કરવાનો નિયમ હશે કે કેમ ? (૩) સુત્તને સંપૂર્ણ અભ્યાસ કર્યા પછી જ પુત્રગય વગેરે ત્રણને અભ્યાસ કરવાને નિયમ હશે કે કેમ ? (૪) પુત્રગનો અભ્યાસ કરાય તે પૂર્વે પરિકમ્મ અને સુત્ત એ બંને વિભાગોને સંપૂર્ણ અભ્યાસ કરાયેલો હોવો જોઈએ કે ખપપરતે ? (૫) ચંદે પૂર્વેને સંપૂર્ણ અભ્યાસ કર્યા બાદ જ અણુઓને અભ્યાસ કે ખપપૂરત સાથે સાથે એ બંનેને અભ્યાસ કરાય ? (૬) અણુગને અભ્યાસ દરેક પૂર્વ આશ્રીને બે કટકે કરાય કે કેમ? (9) ચૂલિયાને સંબંધ તો ચાર જ પૂર્વો સાથે છે તે ચાર અને અભ્યાસ કરી આગળ અભ્યાસ કરનાર એ ચૂલિયાને પૂર્ણ અભ્યાસ કરે છે કે ચાદે પૂર્વે અને મતાંતર પ્રમાણે એની પછીના વિભાગરૂપ અણુઓને પણ પૂર્ણ અભ્યાસ કર્યા પછી જ ચૂલિયાનો અભ્યાસ કરે છે ? આ પ્રમાણે મેં જે અત્ર સાત પ્રશ્નો રજુ કર્યા છે તેના ઉત્તરરૂપે કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કોઈ આગમમાં હોય કે આધુનિક સમયમાં રચાયેલા કોઈ ગ્રંથમાં હોય એમ જણાતું નથી, એથી જ્ઞાનાવરણ કર્મને મારા પશમ અનુસાર હું એને ઉત્તર અન્ન સૂચવું છું (૧) પરિકમ્મના પૂર્ણ કે અપૂર્ણ અભ્યામ બાદ જ સત્તનો તસ્પર્શિક અભ્યાસ કરાતો હશે એમ માનવું ઉચિત જણાય છે એનું કારણ એ છે કે બારમા અંગના વિભાગોના જે ક્રમે શાસ્ત્રમાં જોવાય છે તે પછી કોઈ પણ ક્રમમાં સત્તને પ્રથમ સ્થાન અપાયેલું જણાતું કરાય ·૫મુ ] શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ રચેલી કાદશાગીને હાસ નથી આથી એમ માનવાનું કારણ મળે છે કે સૌથી પ્રથમ પરિકમ્મને સ પૂર્ણ કે આશિક અભ્યાસ કરાતો હશે (૨) આધુનિક અભ્યાસલીથી પરિચિત જનને એ વાત તે સુવિદિત છે કે “મકલના પરિકમના વિધિને અભ્યાસ કરાતા એને લગતા દાખલા કરાય છે, પરંતુ તેમ કરવા માટે કઈ વ્યકવિતાદિ પરિક થાય ત્યા સુધી રાહ જોવાની હતી નથી વળી અંગ્રેજી, સંસ્કૃત વગેરે ભાષાનું જ્ઞાન, તે તે ભાષાનું વ્યાકરણ શીખ્યા પહેલા પણ કરાવાય છે આ ઉપરથી કદાચ કે એમ માને કે પરિકમ્મને પૂર્ણ અભ્યાસ કર્યા વિના અન્ય વિભાગને અસત અભ્યાસ કરાવાતો હશે, પરંતુ વસ્તુસ્થિતિ તેમ હોય એમ જણાતું નથી, કેમકે આજે પણ વ્યાકરણનો સંપૂર્ણ અભ્યાસ કરાય ત્યાર પછી જ સાહિત્યમાં પ્રવેશ કરાય એવી માન્યતા ધરાવનારા અને તે રીતે અભ્યાસ કરનારા અને કરાવનારા કેટલાક સજજને જોવાય છે, અને એ અભ્યાસની પ્રાચીન પ્રથાનું પ્રતીક હોય એમ લાગે છે આથી બારમાં અગના પાચ વિભાગના ગામના પ્રસ્તુત પ્રશ્નના નિર્ણય માટે તે આપણે એમ માની લઇશ કે પરિકમ્મને પૂર્ણ અભ્યાસ થાય ત્યાર પછી જ અન્ય વિભાગેનો અસવ અભ્યાસ કરતા હશે. (૩) ઉપર પ્રમાણેની વિચારસરણીને અનુસરી હાલ તુરત તે. એમ જ માનીશું કે સુતને પૂર્ણ અભ્યામ થયા બાદ જ બાકીના વિભાગને અભ્યાસ કરતા હશે (૪) એ પ્રશ્ન એની પહેલાના પ્રશ્ન ઉપરથી ફલિત થયેતે પ્રશ્ન છે એટલે એને ઉત્તર એ જ ઉત્તરમાં આવી જાય છે એ ઉત્તર બીજો કોઈ નહિ પણ એ છે કે પરિકમ અને સત્તના મ પૂર્ણ અભ્યાસ બાદ બાકીના વિભાગોનો અભ્યાસ કરા હશે (૫) અણુએગદ્દાર ( બર-૫)માં તેમ જ બ્રહનદીમા સૂચવાયા મુજબ દરેક સૂત્રના--આગમના ઉદ્દેશ, *સમુદ્દેશ, “અનુજ્ઞા અને અનુયોગ પ્રવર્તે છે વળી અણુઓગદ્દાર १ "मुयनाणस उद्देसो समुदसो भणुण्गा अणुभोगो य पत्ता अगपवित्स वि उदेश बाद पत्ता ૨ નદીસરની મલયગિરિરિક્ત ટીકા સહિત કાયેલી અને આગાય સમિતિ દ્વારા પ્રકાશિત આવૃત્તિના અતમાં આ આપેલ છે -૬ આ અ વયન વારે તારે ભણવું એમ જે ગુરુ શિષ્યને કહે તે ઉદેશ કવાય છે તે પ્રમાણે શિષ્ય કરે અને કરને જણાવે ત્યાર બાદ ગુરુ તેને એ પાઠ સ્થિર કર-પરિચિત કર એમ કહે તે “સકરમ કહેવાય છે શિષ્ય તેમ કરે અને ગુરુને જણાવે ત્યારે તુ એ બરાબર ધારી રાખજે અને અ યને ભણાવજે એમ જે ગુરુ તેને કહે તે અનુજ્ઞા કહેવાય છે કરિભદ્રસારિત દસમૃદ્ધિ યાને અયવસતિના સઘતિલકસૂતિ વિવરણ (પત્ર ૧૩ આમાંની નીચે મુજબની પક્તિ અત્ર ઉદ્દત કરવી ઉચિત જણાય છે 'तेनापि विनयविनीतेन गुन्तिकेऽधीतानि दशापि पूर्वागि, तदध्ययने या पुति पूर्वाणां यत्रोरेगस्तत्रत्रानुशा विधायठे, यन जत्यदेोऽणुना वि तस्य कमजद कमो इमो भरिप । 'दिहिरायमहागमतत्याग वो पुच्छा। (t ·૫૪ આહત આગમોનું અવલોકન [ પ્રકરણ - - - -- (સ. ૧૫૫)ની માલધારી હેમચન્દ્રસૂરિકૃત વૃત્તિ (પત્ર ૪ અ)માં ઉદ્દેશવિધિ દર્શાવતાં એમ કહેવાયું છે કે- "इ८ पुन: प्रस्थापन प्रतीत्य अस्य साचोरिदमनममुं श्रुतस्य इदमध्ययनं वा उद्दिदशामि क्षमाप्रमणाना हस्तेन सूत्रमर्थ तदुमयं च उद्दिष्टम् । વળી આ જ વૃત્તિ (પત્ર ર૬૪ અ)માં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ છે – ' अनेन च विधिना सूत्रे व्यरूपायगने सत्र सूत्रानुगमादयश्च युगपत् समाप्यन्ते, यत माह માઘસુધારણાનિધિ – 'मुत्तं सुत्तानुगमो मृत्तालावयकओ य निक्खेवो। सुत्नप्फासियनिज्जुती नया व समग तु वश्चति' ॥' આ ઉપરથી એમ ફલિત થાય છે કે પૂર્વના અભ્યાસની સાથે સાથે ખપ પુરત અણુઓગને અભ્યાસ કરતો હશે. (૬) ર૧માં પૃથમાં આપણે અણુઓમાં ઉપક્રમાદિ ચાર દાર હોવાની સંભાવના કરી છે ખરી, પરંતુ ૨૪ મા પૃટમાં જે અણુઓગનું સ્વરૂપ દર્શાવાયું છે તેને વિચાર કરતાં તે સંભાવના વિષે શંકા ઉપસ્થિત થાય છે. એટલે જો એમાં ઉપક્રમાદિ દ્વારો ન જ હોય તો બે કટકે અભ્યાસ કરવાનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થતું નથી. અત્રે એ વાત પણ નેધી લઈએ કે અણુ- એગમાં જે તીર્થંકરાદિ મહાપુને જીવનચરિત્રને લગતા ઉલ્લેખ છે એમ જે નંદીમુત્ત વગેરે ઉપરથી જણાય છે કે ઉલ્લેખ પાછળથી ઉમેરાયેલે છે એમ કેટલાક પાશ્ચાત્ય વિદ્વાને માને છે. એટલે કદાચ તેમ માનવા જતા બે કટકે અભ્યાસ માટે સંભાવના રહે છે ખરો. (૭) આપણે ચૂલિયાનું જે સ્વરૂપ ર૪માં તેમ જ ર૫મા પૃષ્ઠમાં વિચારી ગયા છીએ તે ઉપરથી નીચેની હકીકત ફલિત થાય છે – (અ) ચૂલિયાને કેવળ પ્રાથમિક ચાર પ જ સાથે સંબંધ નથી, કિg પરિકમ્મ, સુત્ત અને અણુઓગ સાથે પણ સંબંધ છે. (આ) એને કેટલાં દસ પૂર્વે સાથે સીધો કશો જ સંબંધ નથી. “સી” એમ કહેવાનું કારણ એ છે કે એ ચૂલિયાને અણુઓગ સાથે સંબંધ છે અને જે તે પહેલા ચાર પૂર્વના અણુઓ પૂરત જ ન હૈઈ એથી વધારે પૂર્વ સાથેના અણુગ પૂરતો પણ કદાચ હોય તો ચુસિયાને ચાર પૂર્વે સુધી જ સીધો સંબંધ છે અને ત્યાર બાદ આડકતરો સંબંધ છે એમ માનવું પડે. (ઈ) જે ચૂલિયાને કેવળ પહેલા ચાર જ પર્વે સાથે સંબંધ હોત તે આપણે એમ માની શક્તિ કે એ ચાર પૂર્વોના પૂરેપૂરા અભ્યાસ પછી ચારે ચૂલિયાને અભ્યાસ કરાતો હશે અથવા તો એ પ્રત્યેક પર્વની પૂરેપૂરા અભ્યાસ પછી તે તે પૂર્વની ચૂલિકાનો અભ્યાસ કરતા ૧ આવન્સયસુર કયા પુરુષે કેને ઉદ્દેશીને કયારે કહ્યું તે દર્શાવવા માટે તે તે પુરુષોનાં ચરિત્રે પ્રથમ અપાયેલાં છે તો એવી રીતે અણગમાં પણ એના પ્રણેતાનાં તેમ જ તેમની સાથે સંબંધ ધરાવનારાં પુરુષોનાં ચરિત્રે હોય એ શું બનવાજોગ નથી એવી દલીલ આ માન્યતાની વિરુદ્ધમાં આપી શકાય ?

·૫ મુ] શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ રચેલી કાદશાંગીને હામ પપ હશે વિશેષમાં જે એને પરિકમ્મ, સૂર અને ચાર પૂર્વે જ સાથે સબંધ હેત તે પણ આપણે આ પ્રમાણે બે વિકલ્પ માની શકત, પરંતુ જ્યારે ચૂસિયાને અનુગ સાથે પણ સબધ છે ત્યારે એ ચૂલિયામા છેલ્લા દસ પૂર્વો સાથે સંબંધ ધરાવનાર અતુઓને ઉદ્દેશીને પણ કઈક કથન હોવા સભવ છે અને જો તેમ હેય તે એમ માનવુ યુક્તિયુક્ત જણાય કે પરિકમ્માદિ ચાર વિભાગને પૂર્ણ અભ્યાસ કરાયા બાદ ચૂલિયાને અભ્યામ કરાતે હશે કે જે હકીકતને નદીસુત્તની યુતિ “a વ કવિનો ૧ ઢs ” ઉલ્લેખને શબ્દાર્થ અને એની શ્રીમાલયગિરિરિકૃત વૃત્તિગત “ઘા દવાયો જ વિવાદ જ " ઉવેખને શરદ પણ મમષિત કરે છેઆ ઉપરથી બારમા અગના પચ વિભાગાદિને હાસના પરામર્શ પર પ્રશ્ન વિચારની વેળા આપણે એમ માની લઇ, કે ચૂતિયાને અભ્યાસ ચારે વિભાગના પૂર્ણ અભ્યાસ પછી જ કરાય છે સુત્ર તેમ જ અર્થથી ચારે પૂર્વેના જાણકાર તરીકે શ્રીભદ્રબાહુ સ્વામી સુપ્રસિદ્ધ છે એના પછી શ્રોસ્થૂલભદ્ર છેતા ચાર પૂર્વેના અર્થથીવચિત બન્યા એવો સામાન્ય ઉલેખ છે એને વિશેષ વિચાર કરતા એમ ભાસે છે કે એ ઉપરાંત તેઓ ઓછામા ઓછા એ ચાર પૂર્વ સાથે સંબંધ ધરાવનારા અણુઓથી અને સમસ્ત કે તષિયક ચુવિયાથી પણ વિચિત રહ્યા હશે અત્રે એ વાત નેધી લઈએ કે જેમ નય અને અનુભમ સાથે સંબંધ ધરાવનાર અણુ ઓગના ભાગને નાશ પર્વના નાની પર્વે ભવે છે એટલે કે પૂર્વ હૈયાત હેવા છો એને ઉચ્છેદ ગમે તે હોય તેમ ઉપક્રમ અને નિક્ષેપ સાથે સંબંધ ધરાવનારા અણુઓળના ભાગને ના પૂર્વની હૈયાતી દરમ્યાન સંભવતો નથી પણ એને નાશ પૂર્વ નાશ થતા થાય છે દેતા દસપૂર્વધર શ્રીવામી માટે પણ આપણે એમ કહી શકીએ કે તેઓ સુત્ર અને અર્થ ઉમય દષ્ટિએ કેને ચાર પૂર્વથી, અને તેની સાથે મધ ધરાવનાર અબોગ અને વિયાથી વિચિત રહ્યા હશે આ પ્રમાણે આપણે નવ પૂર્વના ધારકથી માડીને તે એક પૂર્વકના ધારક માટે કહી શકીએ વિઆહપત્તિમાં સૂચવ્યા મુજબ શ્રી મહાવીરસ્વામીના નિર્વાણ પછી એક હજાર વર્ષે પુરવમયને ઉશ્કેર ગયે અહીં પુત્રયને અર્થ દષ્ટિવાદ ન કરાય અને એ એને એક ભાગ ગણાય તો એમ કહી શકાય કે પરિકમ્મ અને સુતનું જ્ઞાન તો તે સમયે હતુ વખત જતા સુરનો અને ત્યાર બાદ તે સમકાને પરિકમ્મનો કાસ થયે અને તે મેડામાં મેડે નદીમુત્તની યુગિની અનામમયે થશે એમ આપણે કહી શકીએ વીરસવત ૯૦૦ કે માતર પ્રમાણે ૯૯૩માં દેવદ્વિગણિ ક્ષમ શ્રમણે આગ પુતારૂઢ કર્યા તે વેળા પરિકમ્મ, સુત અને પુ વગય કેટલાક ભાગ પનું પુસ્તકરૂ? કરા હશે પકમ્મ અને સુરને અભ્યાસ પુગના શ્વાનના પ્રાથમિક પગવિયાપ જણાય છે એથી એમ સમભાવના થઇ શકે છે પુરવયને ઉદ થતાં પકભ્ય અને સુત્ત હૈયાત હોય તે પણ તેનો અભ્યાસ કરાવાતો નહિ ને ૧ શ્રીજિમેનસૂતિ વિશપુરાણ (૪ ૧, ૩૩)માં જે શીવજરિની સ્તુતિ જવાય છે તે આ જ વસ્વામીની સ્તુતિ હેવી સંભવ છે અને એમને જ કે લઘુભદ્રમા કે રિતીય ભદ્રના કહેવા દેય એમ જણાય છે જુઓ જેમ સત્ય પ્રકાશ (૧ , ૭, પૃ. ૨૪),

·૨૬
આહંત આગમનું અવલોકન
[ પ્રકરણ
શ્રીપ્રભાચન્દ્રસૂરિના સમયમાં આયાર આદિ ૧૧ અગે–એકાદશાંગી હતી એમ
આપણે એમની કૃતિ નામે પ્રભાવક ચરિત્ર ઉપરથી જાણી શકીએ છીએ.”
કેટલાંક અંગે હાસ–બારમાં અંગને કેવી રીતે ઉછેર ગયો તે આપણે
જોયું. હવે જે કેટલાંક અંગોને હાસ થયેલું જણાય છે તે જોઈ લઈએ. આયાર નામના
પ્રથમ અંગના પ્રથમ સુફબંધ (સં. શ્રુતસ્કંધ)નું મહાપરિણા (મહાપરિજ્ઞા) નામનું
સાતમું અઝયણ (સં. અધ્યયન) શ્રી શીલાંકરિના સમય પૂર્વે નાશ પામ્યું છે. એવા
રીતે નાયાધમકહામાંથી કેટલી યે ઉપાખ્યાયિકાઓ વગેરે નાશ પામી છે. ઉપલબ્ધ થતું
પહાવાગરણ નામનું દસમું અંગ તે અસલી દસમાં અંગરૂપ નથી એમ કેટલાક કહે છે.
ને એ વાત યથાર્થ હોય તે એને સશે નહિ તે અંશતઃ પણ નાશ થયો છે એમ
માનવું જોઈએ.
તિગાલી પગમાં સૂચવાયા મુજબ શ્રી મહાવીર સ્વામીના નિર્વાણુ સમયથી
૨૧૦૦૦ વર્ષ
પર્યત એટલે આ પાચમા આરાના અંત સુધી દસયાલિયસૂત્તને અર્થ,
આવયસુત્ત, અણુએગદ્દાર અને નંદીસુત્ત અવિચ્છિન્ન રહેશે ૪ વિશેષમાં આ
આરાના અંતમાં શ્રીદુપ્રભસૂરિ થશે. તેઓ છેલ્લા મુનિ થશે અને એવી રીતે ફગુશ્રી
છેલ્લાં સાધ્વી, નાગિલ છેલા શ્રાવક અને સત્યશ્રી છેલ્લાં શ્રાવિકા થશે. શ્રીદુપ્રભસૂરિ
કાળ કરતાં દસયાલિયસુત્તને અર્થ નાશ પામશે. આ ઉપરથી એમ ફલિત થાય છે કે
દ્વાદશાંગીને શબ્દદષ્ટિએ નાશ મેહમાં મેડ શ્રીદુષ્પરિના જીવન દરમ્યાન થશે,
કેમકે એમના સમયમાં જે આગમ હોવાનો ઉલ્લેખ છે તેમાં બાર અંગોમાંથી એકેને
ઉલ્લેખ નથી.
૧.
चतुर्दशापि पूर्वाणि संस्कृतानि पुराऽभवन् ।।११४॥
પ્રજ્ઞાતિયાદદાતિ તાજુ દાન :
મધુરાસિત ધર્મ ગ્રામમાતા ૧૫”
૨ સમવાય, નકસુત્ત, આવત્સયસુત્તની નિજતૃત્તિ અને વિધિપ પ્રમાણે એ નવમું
અધ્યયન છે એમ પ્રો, વેબરે Indische Studien X1, p. 51 seg માં કહ્યું છે.
૩ એમ કહેવાય છે કે આ અઝયણમાંથી આયારને બીજો સુયખંધ રચાય છે. જે એ વાત
સાચી હેય તે આ અજરાયણ સશે બુચ્છિન્ન થયેલું ન ગણાય એ ખેતી વાત છે
* શ્રીવિજયદાનસૂરિ દ્વારા વિરચિત વિવિધ પ્રશ્નોત્તર (૫ ૧૮૮ માં તિથૈગાલી
(તીર્થોદુગાલી) પઈશ્વગમાંથી નીચે મુજબ પદ્ય રજુ કરાયાં છે તે અવ વિચારી લઈએ
वासाण सहस्सेण य, एकवीसाए इई भरहवासे।
રયાવિગો, સુcuસ રૃમિ નારીતિ "
"इगषीससहस्साहं, वासाणं वीरमोक्खगमगाओ।
अयोच्छिनं होही, आवस्सगं जाप तित्यं तु ॥५२॥
इगवीससहस्साई, वासाण वीरमोक्खगमणाओ।
अणुओगदार-नंदी, अव्वोच्छिन्ना उ जा तित्यं ॥५३॥

·પ૭ આ ૫ મુ] શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ રચેલી દ્વાદશાંગીને હાસ શ્રી મહાવીર સ્વામીના પરિવારમાં જે ૧૩૦૦ યુવતીએ હતા તેઓ કેની દ્વાદ જાગીનું પઠન-પાઠન કરતા હશે એ પ્રશ્ન હવે વિચારી આ પ્રશ્નને ઉતઃ બે અપે હેય એમ જણાતું નથી એટલે મને જે સૂરે છે તે હું અન્ન સૂચવું છું તમામ ભુત- કેવતીઓ ૧૧ ગણધર પછી કોઈ નહિ ને કઈક ગણધરના શિખ લેવા જોઈએ આ પછી જેઓ થી સુધર્મસ્વામી સિવાયના ગણધરોમાથી જેમના શિપિ હશે તેઓ તે ગણતર પાસેથી દ્વાદશાંગી પૂર્ણ કે અપૂર્ણ શીખ્યા હશે જે તેઓ પૂર્ણ શીખ્યા હશે તે તે તેઓ તેનું પઠન-પાઠન કરતા હશે અને અપૂર્ણ શીખ્યા હશે તે તેઓ તેટલા ભાગ પૂરતી કાદશાગીનું તે ગણધરની દાદાગી અનુમાર અને બાકીનાનું શ્રીસુધર્મ સ્વામીએ પ્રરૂપેવી દાદાગી અનુસાર પઠન-પાઠન કરતા હશે શ્રીસુધર્મસ્વામીના જે શિરે શ્રુતકેવલી હશે તે તો એમની જ રચેલી કાદશાગીનું પઠન-પાઠન કરતા હશે એ દેખીતી વાત છે અર્થદષ્ટિએ હાસ—આપણે અત્યાર સુધી કાદશાગીને જે ઠાસ વિચાર્યું તે તેની યાબ્દિક રચનાને ઉદ્દેશીને હો શબ્દરચના નાશ પામે એટલે એક રીતે વિચારતા અમુક અશે તેના અર્થને પણ ઉકેદ થાય એ બનવાજોગ છે પ્રસ્તુતમાં આવી હકીકતને અનુલક્ષીને નહિ, કિન્તુ નાના સમવનારને ઉદ્દેશીને વિચાર કરવામાં આવે છે. શ્રી આર્યવેર પાને શ્રીવાસ્વામી પર્યત કાતિક તેમ જ ઉકાવિક વૃતના પણ દરેક સૂરને ચરણ- કરણાનુગ, ધમકથાનુગ, ગણિતાનુગ અને દ્રયાનુગ એમ ચારે અનુમપૂર્વક અર્થ કરાતું હતું અને એ સમય સુધી અપૃષમા બને એટલે દરેક વાતુના સબ ધમાં સર્વ ને સમાવતાર કરતે હો, કેમકે એ સમય ચર્થત શ્રોતા અને વક્તા બને તીવ્ર બુદ્ધિશાળી હતા શ્રી આર્ય રક્ષિતરિએ મતિ, મેઘા, ધારણા વગેરેમાં મમય અને બુદ્ધિશાળા એવા પિતાને રિાષ્પ નામે દુર્બલિકાપુષ્પમિત્રને મહામુમીમને શુત ધારણ કરતા જોઇને તેમ જ હવે પછીના જનાની બુદ્ધિ મદ હશે એમ જ્ઞાનોપયોગ વડે જાણીને તેમના ઉપર ઉપકાર કરવાના નિર્મળ હેતુથી કાનિકાદિ કૃતના વિભાગ પાડી તે તે માટે અમુક અમુક અનુગ નક્કી કર્યો એટલું જ નહિ, પણ ક્ષેત્ર અને કાળનું સ્વરૂપ ધ્યાનમાં રાખી નેગમાદિ મળદત મા માઘs રિ િસવા ૪૮agષન” એ સ્પષ્ટ પાઠ પજમણકપ ( ૧૩૮)માં છે અને સ્વ યાકેબીએ એના અગ્રેજી અનુવામાં પણ એક જ કહ્યું છે, છતાં તેઓ જુદુ જ કહેવા હેય એમ એમના વા અને જે નીચે મુજબ અનુવાદ ઉત્તર હિંદુસ્તાનમાં જિન ધમ (૫ ર૬)માં અાવે છે તે ઉપરથી જણાય છે - "૩, ૧૮, ૮૦૦ શ્રાવિકાઓ તેમ જ પ,૪૦૦ જેટલા બીના શિષ્યો હતા, જે વી પૂર્વના જ્ઞાતા અથ શ્રુતકેવલી હતા" ૨ આના સ્વરૂપ માટે જુઓ આયરની શીશીલાક રિફત ટી. (પત્ર ૧ આ) અને શ્રશાનિત- ચા પ્રમેયરતમ જુવા (પત ૨ અ-૨ ) ૩ એમને થીઆર્યરક્ષિતસૂરિએ આચાય પદે સ્થાપ્યા . એટલે કે વીરસવત ૧૮૪માં ગહામાહિત્ય નામને સાતમા નિહ્નવ થયા જુઓ વિનેગાવસ્મયભાગ મા ૨૨૯ અને ૨૦૦૫) જાતિ માં પહેલે ઈભિનિય (વિભાજિત)માં બી તે, અપ ણસિામૂર્યપ્રજ્ઞતિમાં ત્રિી અને સમગ્ર દિદિવાલમાં કે અનુ ર વળી માકપમુઅ (મહાકપથ્થત) અને ૧ ·૫૮ - આહંત આગમનું અવલોકન [પ્રકરણ સાત ને પણ જુદા કર્યા. તેમણે કાલિક શ્રુતમાં નવિભાગ રાખે નહિ-નોના સમાવતાર વિનાનું કાલિક મૃત બનાવ્યું.' આ પ્રમાણે આપણે તાંબર મંતવ્ય મુજબ દ્વાદશાંગીને શબ્દથી અને અર્થથી પણ હાસ વિચાર્યો, પરંતુ પસણાકપ (સ. ૧૪૭)માં સુચવ્યા મુજબ શ્રમણ ભગવાન મહાવીરસ્વામીએ એમના નિર્વાણ સમયે નિર્જલ વલ્ડ (છ) કરી, ચાર ઘડી રાત્રિ બાકી હતી ત્યારે પદ્માસને બેસી જે પુણ્યરૂપ ફલવિપાકવાળાં ૫૫ અધ્યયને ને પાપરૂપ ફલવિપાક વાળાં ૫૫ અધ્યયનો અને જેના ઉત્તરો ન પૂછાયા હતાં એવાં ૩૬ અધ્યયન કહાં અને પ્રધાન’ નામનું અધ્યનન કહેતાં નિર્વાણ પામ્યા, એ કુલ ૧૪૭ અધ્યયને અંગપ્રવિણ શ્રુતમાં અંતર્ભાવ કરવાને છે કે કેમ અને એ આજે જળવાઈ રહ્યાં છે કે નહિ એ પ્રશ્ન બેંધી લઇએ. આ પ્રશ્નને ઉત્તર કોઈ સ્થળે અપાયેલ જેવાતો નથી; પણ કદાચ એમ કહી શકાય કે એ અધ્યયનને ગણધરોએ ગૂઠાં હોય તો એનો અંગપ્રવિણ શ્રુતમાં અંતર્ભાવ કરાય અને જો અન્ય શ્રુતસ્થવિરાએ ન્યાં હોય તે એને અંગબાહ્ય શ્રુતમાં અંતર્ભાવ કરાય અને એ પણ એ ગૂંથ્યાં જ ન હોય તો તે પ્રાયઃ તે જ સમયે એને શબ્દદષ્ટિએ તો નાશ થયો એમ કહી શકાય. એક વેળા સંધ્યા સમયે શ્રી આર્યસુહરતી આચાર્ય નલિણગુગ્મ (નલિનગુલમ) નામના અજઝયણ (અધ્યયનનું પરાવર્તન કરતા હતા એ ઉલેખ જોવાય છે.૪ એમાં જે નલિની ગુલ્મ અધ્યયનને નિર્દેશ છે તે કર્યું ? શું એ અધ્યયન આજે વિદ્યમાન છે? આને ઉત્તર આગળ ઉપર વિચારાશે એટલે હવે આપણે દ્વાદશાંગીના હાસ પર દિગંબર માન્યતા શી છે તે જોઈ લઈએ. એ માટે વિશિષ્ટ પ્રયાસની અપેક્ષા રહે છે, કેમકે આ વિષય ઉપર પ્રકાશ પાડનાર શ્રી શુભચન્દ્રની અંગપત્તિ, બ્રહ્મહેમચન્દ્રને સુયખંધ, શ્રીઈન્દ્રનંદિત એ સિવાયનાં છેદત્રો માટે પણ ચરણકપણાનુગરૂપ પહેલો અનુયોગ રખાયે, કેમકે એ શાને કાલિક શ્રુતમાં સમાવેશ થાય છે જુઓ આવર્સયસુક્તની નિઝુત્તિ (ા હ૭૮), આવયસત્તનું મૂલભાસ (ગા. ૧૨૪ અને ૨૨૮) તેમ જ વિસે સાવ સભાસ (ગા ૨૨૯૪-૨૨૯૫). ૧ આથી તે આ શ્રત “મૂહનચિક' કહેવાય છે. ૨ પજજેસણુકપ (રુ. ૧૪૭)માંની નીચેની પંક્તિઓ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે – छठेणं भरेणं अपाणएणं साहणा नक्खत्तणं जोगमुवागएणं पच्चूसकालमयमि पलि अकनिसन्ने पण पन्नं अज्झयणाई कलाणफलविवागाई पगपनं मज्झयणाई पावफलवियागाई छत्तोम अपुदुवागरणाई वागरित्ता पहाण नाम अज्झयण विभावेभ णे कालगए ૩ આ નામનું વિમાન ક્યાં આવ્યું તે વિશે મતભેદ જોવાય છે. ઉત્તરઝણુત્ત (અ )ની શ્રીદેવેન્દ્રસૂરિકૃત ટીકા (૪)માં એને પ્રથમ દેવલોકમાં આવેલું સૂચવાયું છે, જ્યારે સમવાય (પૃ ૩૫ આમાં નવમા દેવામાં આવ્યાનો ઉલ્લેખ છે અને વસુદેવહિંડી (૫ ૨૬૬)માં તો બાર દેવલોકમાં આવ્યાને નિર્દેશ છે આ ત્રણે ઉલ્લેખો માટે જુઓ જૈન સત્ય પ્રકાશ (વ. ૪, અ. ૪, ૫ ૨૭૨). ૪ અભિધાનશજેન્દ્રમાં આ સંબંધમાં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ છે – "अन्नया पदोपकाले आयरिया णलिणगुम्नं अज्झयणं परियति-आव० ४ अर" ·શ્રીસુધર્મમીએ રચેલી દાદાગીને હામ શ્રુતાવતાર તેમ જ આદિપુરાણ, ઉત્તરપુરાણ, હરિવંશપુરાણ, બિબરીય પ્રાપ્ત પટ્ટાવળી વગેરે માધનમાં મતભેદ હેય એમ લાગે છે એના નિગણ કે સમય માટે અત્ર અવકાશ નથી એટલે હાલ તુરત તે આ સંબંધમાં જેને મત્ય પ્રકાશ ( ૧, એ ૭, પૃ ૨૧૩–૧૫માં જે હકીકત મુનિ શ્રૌદર્શનવિજપે આપી છે તે રજુ કરી સતે ૫ ભાન પડે છે એ હકીકત નીચે મુજબ છે – “દેરી-૧ નge giામો, ૨ રૂમી ઇ ૬૨ ઉal ૧૪ પી– વિનુના, ૪ મિિર, ૧ મતિ, ઇનોવર્ધન, ७ प्रथम मदयाहु દવાની ૧ર૦ ૧T ૧૦ પૂર્વી-૮ વિજ્ઞાસ, 5 દિક, ૧૦ જા, ૧ , ૧૨ ના, ૧૧ શિવાય ૧૪ વૃત્તિ, 1 વિઝા, ૧૬ ૩રકુરિવાર), ૧ ટેલ (ર), ૧૮ પાસેના જ ૨૪૫ ઉતા ૧૧ અાપી- નક્ષત્ર, ૨૦ નવાર, ૨૧ of૩ ૨૨ પુન, ૨ા s18 પદ 3 મારાષ-૨૪ ૨૬, ૨૫ ચોમ, ૨૪ તિર માઠું ૨૦ રોપા જ હ૮૨ पय ।। सो प्रहार स ६८३ वीरनिर्वाण ११ अगोका, १४ पूर्वो, ६३ शरामापुरुषचरित्रका થી કપૂર જિનાલ વિજા વિજારા હો જયા1 માવાન વહાવીને શ્રા દુવા # # ની વજા, છેવી હિત માન્યar " આ પ્રમાણે કે આ પ્રકરણ પૂર્ણ થાય છે તે પણ એમની વિશિષ્ટ રીકના મિઠાવકન તરીકે નીચે મુજબ ના કરવી ઉચિત જણાય (૧) કેવલજ્ઞાનને ઉચ્છેદ વીરમવત જમા (થીજ બૂસ્વામીના નિર્વાણના મમી) (ર) દવા ચાર પૂર્વના અર્થને ઉઠે વી સ ૧૭મા (શ્રીભદ્રબાહુના સર્ગ ગમન સમયે (૩) છેલ્લા ચાર પૂર્વને શખથી ઉઠેદ વી, સ .૫ કે ૨૫મા (થીસ્થૂલભદ્રને વિગેગમનના સમયે (૪) છેક લગભગ સાડા ચાર પૂર્વને ઉઠે. શ્રી આર્ય રક્ષિતના વર્ગગમન પછી (૫) સમત પુષ્યમયને ઉઠે, વી સત ૧૦૦૦માં (૬) મહાપરિપ અધ્યયનને ઉશ્કેદ થી જઆામી પછી અને શ્રી શીલાક સરિની પૂર્વે આ પ્રમાણે આ કારણે પૂર્ણ કરતા પૂર્વ ન દીસુત્તમાપી બે ઉખે નેધી લઇ ફાઇ કુવારા નિપિt પુતિનurav જાદ હameષ, મરિન sg જબ મામ" ( 18) "पाय दुवाल गनिविदा न कयाद नाही न का 1 s૬ ને मबिरहा એ ૫૮) ૧ આના પહેલા અ ( ૧૫)માં ઈ છે કે શ્રાવતારમાં વાયુ છે કે શ્રીના નિધિ સમાં પાંચ પર્વે અધિક તાન હતું અને (અ ૧૦, ૧ ૩૪૮)માં કર્યું છે? વિનર બ લ છે કે મારા પર બે પૂર્વ જ્ઞાતા ·પ્રકરણ ૬ પ્રકાશ અંગબાહ્ય શ્રુતની મીમાંસા આપણે ત્રીજા પૃષ્ઠને જોઈ ગયા તેમ શ્રુતજ્ઞાનને અંગપ્રવિટ અને અંગાબાવ એવો બે પ્રકાર છે. એ બેમાંથી દ્વાદશાંગીરૂપ પ્રયમ પ્રકારના ઉદ્દભવ અને ઉછેદ વિષે આપણે અત્યાર સુધી વિચાર કર્યો. એ કાદશગીને પરિચય આપવાનું કાર્ય બીજા ભાગ માટે મુલતવી રાખી આપણે આ પ્રકરણમાં ખાસ કરીને અંગબાલ વ્યુત વિશે વિચાર કરીશું. તેમ કરવા માટે સૌથી પ્રથમ આપણે અંગપ્રવિષ્ટ અને અંગબાલ કૃત સ્વરૂપ ઉપર પાડનારા કેટલાક વિશિષ્ટ ઉલ્લેખ નેધી લઇએ- (૧) નંદીસુત્ત (સ. ૪૪)ની ચુરિના ક૭માં પત્રગત નીચે મુજબનો ઉલ્લેખ -- पादयुगं जंघोरु गातदुधनं च दो य वाहू ता। गोवा सिरं च पुरिमो बारमअंगो मुनविमियो ।' इच्चे तस्स सुतपुरितस्य ज सुत अंगमाठिा त गरविटुं भगइ ज पुग एतस्सेव मुन- पुरेसस्प वरेगे टितं त अंगवा हिरं हि भगति, अहवा । गणकयमंगगनं ज कत धेरेहिं याहिरं तं च । णियतं अंगाक्टुि अणिययसुत वाहिरं भणित ॥"२ આ ઉપરથી નીચે મુજબની ચાર હકીકત ફલિત થાય છે – (અ) અત્ર શ્રુતને પુણ્યની ઉપમા આપવામાં આવી છે. જેમ પુરુષને બે પગ, બે રજધા, બે ઊ', બે ગાત્રાર્ધ એટલે કે પીઠ (? છાતી) અને પેટ, બે બાહુ, એક ડોક અને એક ભરતક એમ બાર અંગ-અવયવો હોય છે, તેમ ધૃતરૂપ પુરાને આયાર વગેરે બાર અંગ છે, (આ) હ્યુતરૂપ પુરુષની અગમાં પ્રવેશેલું-અંગરૂપ બનેલ શ્રત તે અંગપ્રવિષ્ટ છે, જ્યારે એ કુતરૂપ પુરુપથી વ્યતિરક્તપણે રહેલું મૃત “અંગબાહ્ય” છે. (૪) ગણધરોએ રચેલું શ્રુત તે અંગપ્રવિષ્ટ' (મૂળરૂપ) છે, જ્યારે સ્થવિરએ રચેલું મૃત તે “અંગબાહ્ય' છે. (ઈ) જે શ્રુત સર્વદા નિયત છે તે અંગપ્રવિષ્ટ' છે, જ્યારે જે અનિયત છે તે અંગબાહ્ય છે. ૧-૨ આ બંને પદ્યો કંઇક પાઠભેદ સાથે લસુત્તની શ્રીહરિભદ્રસારિત વૃત્તિના ૯૦ મા પત્રમાં તેમ જ એની શ્રીમલગિરિરિકૃત વૃત્તિ (પત્ર ૨૦૩ આર૦૪ એમાં લેવાય છે. તેમાં ૨૦૪ અપત્રગત પદ્યમાં “વાાિં તુ નિર્ચ ST વિ” એ પાઠભેદ છે. ૩-૪ ધાને અર્થ “ઘૂંટીથી ઘૂટણ સુધીને ભગ’ એમ કરાય છે, અને ઊરને અર્થ “ધ” યાને ‘સાથળ” કરાય છે ૫ બે પગ ગણાવ્યા ઉપરાંત જે બે જંધા અને બે ઊરૂ ગણાવાય છે તે કેવી રીતે ઘટે છે ?

·અંગબાહ્ય કૃતની મીમાંસા ૬. पद આ પ્રમાણેની ચાર કીમાની છેતી ત્રણમાં અગપ્રવિષ્ટ અને અગબાહ્યનું એકેક લક્ષણ આપેલું છે એટલે કે એના એક દર ત્રણ લક્ષણે છે (૨) તરવાથધિગમશાસ (અ ૧, સ ર૦)ના ભાગ (૫ ૯૧-કરગત નીચે મુજબને ઉલેખ -- भय श्रुज्ञिानस्य द्विविरमनेरु द्वादशविधमिति किंकृत प्रतिविशेष इति । अत्रोच्यते- पतृविशेष द् द्वम्।ि यद् भगवद्भिः सर्वज्ञ सशिभि परमर्पिमिाईद्भिस्तत्वामाग्यात परमशुमस्य च प्रवचनप्रतिष्ठापनफ्लाय तीथकरनाममणोऽनुमावादुक्त भगवरिष्यातिशयवद्भिः उत्तमातियवाग्मुरिसम्पनगणघाईध तदप्रविष्टम् । गणधरान वर्श देमिस्रवस्य तविशुद्धागमे परमप्रकृष्टवाहमतिबुदिशक्तिमिराचार्य ઝાઇનમાયુવા રવાસીના રિધ્વાળામઘણાય प्रोत तदाराहमिति।" આનો સારાંશ એ છે કે શ્રુતજ્ઞાનના બે પ્રકારરૂપ અગપ્રવિષ્ટ અને અગબાહ્ય તક વત વતાના ભેદની અપેક્ષાએ છે તીર્થકરે દ્વારા પ્રકાશિત જ્ઞાનને એમના અતિશયધારી અને ઉત્તમ બુદ્ધિશાળી એવા શિષ્યોએ-ગણધરોએ પ્રહણ કરી એ જ્ઞાનને દ્વાદશાગરૂપે સુત્રબદ્ધ કર્યું તે આ ગપ્રવિણ' કહેવાય છે, જ્યારે સમય, સ હનન અને આયુષ્યના દોષથી અલ્પ બુદ્ધિવાળા એવા શિખે ઉપર ઉપકાર કરવા માટે તેમના બુદ્ધિ, બળ અને આયુષ્યને ઘટતા જોઈ સર્વ સાધરણના હિત માટે, ગણધરોના મમકાતીન અને ઉત્તરકાલીન અને આગામેના અત્યંત વિશુદ્ધ જ્ઞાનવાળા આચાર્યોએ જે કહ્યું–જે સા રમ્યા તે અગબાહ્ય કહેવાય આ ઉપરથી સામાન્યત એમ ફલિત થાય છે કે ગણધરોએ રચેલા શાસ્ત્રો અગપ્રવિષ્ટ છે અને એમના અન તરવર્તી તેમ જ ઉત્તરકાલીન આચાર્યોએ રચેલા શાસ્ત્રો “અગબાહ્યું છે (૩) આ હકીકતને માન્ય રાખવા સાથે શ્રીમલયગિરિ રિએ આવર્સયસુરના વિવરણું (પત્ર ૪૮ અ-)મા અગબાણના અન્ય લક્ષણે પણ બતાવનારો રજુ કરેલ ઉલ્લેખ "अय अन प्रविष्टानगप्रविष्टयो के प्रतिविशेष । उच्यते-पद् गणधर साक्ष रूप re as gar, એવાદુearઋર્વેિદ તો- प्रविष्ट, तश्च आवश्यकनियुक यादि, अपना पारप्रय गणधरप्टेन यता माता तोपकरेण यत् प्रोच्यते 'उपनेह वा विगमेइ वा धुवेइ वा' इति पदप्रय तदनुमप यनिष्पा तदप्रविष्ट, यापुनर्गणधरप्रश्नपतिरेकेण शेयक प्रश्नपूर्वक था भगवतो मुत्कल तदधिरम નમ કપૂર 6 વા गणवास्येवोपजी दृधमा सश्यकनिर्युकयादि पूर्वस्यरिस्तानाविध, यदि વીજદારી નિયત ws, पक्षेषु હાવિદ, વજનવિક આ ઉપરથી આપણે અગપ્રવિષ્ટ અને અનગપ્રવિષ્ટના નીચે મુજબના લક્ષણો જોઈ શકીએ છીએ – (અ) જે ધ્રુવ ગણધરોએ સાક્ષાત ગુયુ-મ્યુ તે “અગપ્રવિષ્ટ છે, જયારે જે રવિરાએ શ્રીભદ્રબાહુમામી વગેરે આચાર્યોએ રચ્યું છે અને ગપ્રતિષ્ઠ' છે (આ) ગણધરે ત્રણ વાર પૂછેલા પ્રશ્ન (નિયa)ના ઉત્તપે તીર્થકરે જે ત્રિપદી કહી તેને - grદન વા 0 - - ·- - દર આહંત આગમોનું અવલોકન [પ્રકરણ અનુસરીને રચાયેલું શ્રુત તે “અંગપ્રવિષ્ટ' છે, જ્યારે ગણુધરે ન પૂછળ્યા છતાં તીર્થ કરે કરેલા સ્પષ્ટીકરણને આધારે રચાયેલું મૃત “અનંગપ્રવિષ્ટ છે, અથવા અન્ય કોઈએ પ્રશ્ન પૂછવાથી તીર્થકરે કરેલા સ્પષ્ટીકરણને અનુસરીને રચાયેલું મૃત “અનંગપ્રવિણ' છે, અથવા તે ગણધરનાં વચનનો આધાર લઈને પહેલાંના વિરોએ જે રચ્યું તે અનંગપ્રવિષ્ટ છે. (ઈ) જે સર્વ તીર્થકરને તીર્થમાં નિયત હોય તે અંગપ્રવિષ્ટ છે, જ્યારે જે સમરત તીર્થોમાં અનિયત હોય એટલે કે કેઈકના તીર્થમાં રચાય અને કોઈકના તીર્થમાં ન રચાય એવું જે શ્રુતિ હોય તે “અનંગપ્રવિષ્ટ' છે. (૪) વિસાવસ્મયભાસની નિમ્નલિખિત ગાયારૂપ ઉલ્લેખ – गणहर-थेरक्य था आएसा मुवागरणो वा। ધુવ-વકિમો શંકા-નાગત ” આને અર્થ સમજાય તે માટે આપણે સાથે સાથે એની માલધારી હેમચંદ્રસૂરિકૃત વૃત્તિ નામે શિષ્યહિતાના ર૯૮માં પત્રગત નિમ્નલિખિત ઉલેખ નોંધી લઇએ- સા-S=વટદ્યુતશોપિઃ નાનાવE-gaઃ મેદાન શિબિરા-જાધા વતન- स्वास्यादयः, तत्कृतं श्रुते द्वादशा रूपमा प्रविष्टमुच्यते । स्थविरास्तु भद्रबाहुस्वाग्या यस्तस्कृत ઘુમાવશ્યકત્રિશુશ્વામિનળદુ-ગUકુચા મીથા, पाग्य गणधरपृष्टस्य तीर्थकरस्य सम्बन्धी यः भादेशः-प्रतिवचनमुत्पाद-व्यय-ध्रौव्यवाचक पदत्रयमित्यर्थः, तस्माद् यद निष्पनं तड्गप्रविष्टं द्वादशाड्गमेव, मुक्तं-मुक्कलम्-अप्रश्नपूर्वकं च यद् व्याकरणम्-अर्थप्रतिपादन તરભાદ્ gિણાવાવથિી, તવારિજ વાયરોડા–ડનળવિદ પૂનામે- વળાવવા વનીય મેદાનનાટ્ટ-ધુવનવિહેણમો त्ति ध्रुवं-सर्वतीर्थकरतीषु नियंत-निश्वयमावि श्रुतमनाप्रविष्टमुच्यते द्वादशाङ्गगिति । यत् पुनवलम्-अनियतम्-अनिश्चलभावि तत् तन्दुलवैकालिकप्रकीर्णादि श्रुतमत् बाह्यम् । वाशोऽत्रापि भेदकारणान्तरसूचकः । इदमुक्तं भवति-गणधरकृतं, पदनयलक्षणतीर्थकरादेशनिष्पन्न धं च यच्छ्रुतं तदङ्गप्रविष्टमुच्यते, तञ्च द्वादशागीरूपमेव । यत् पुनः स्थविरकृतं मुकलार्थाभिधानं चलं च तदावश्यकाकीर्णादि श्रुत- मावाह्यमिति । કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અંગપ્રવિષ્ટ અને અનંગપ્રવિષ્ટ કૃતમાં ત્રણ રીતે તફાવત છે:-- (અ) ગણધરકૃત મૃત “અંગપ્રવિષ્ટ છે, જયારે સ્થવિરકૃત કૃત “અંગબાહ્ય છે. (આ) ત્રણ વાર ગણુધરે પૂછવાથી તીર્થકરે આપેલા આદેશરૂ૫–ઉત્તરરૂપ ત્રિપદી ઉપરથી બનાવાયેલું કૃત “અંગપ્રવિષ્ટ છે, જ્યારે પ્રશ્ન ન પૂછાયો હોવા છતાં તીર્થકરે કરેલા અર્થના પ્રતિપાદન ઉપરથી રચાયેલું મૃત “અંગબાહ્ય' છે. (ઈ) સર્વ તીર્થકરેના તીર્થમાં નિયત એવું શ્રત “અંગપ્રવિષ્ટ' છે, જ્યારે અનિયત મૃત “અંગબાહ્ય' છે. આને સારાંશ એ છે કે ગણધરકૃત, ત્રિપદીજન્ય અને ધ્રુવ એવું શ્રેન તે “અંગપ્રવિષ્ટ ·- અગબાહ્ય શ્રુતની મીમાંસા કહેવાય છે, જયારે સ્થવિરકૃત, અપ્રશ્નપૂર્વકના અર્થપ્રતિપાદનથી ઉદ્ભવેનુ અને અનિયત એવું કૃત તે “અગબાહ્ય કહેવાય છે વિસે સાવયભાસની ૧૫મી ગાથાને અનુલક્ષીને શ્રીઆન દસાગરસૂરિએ સિદ્ધચક્ર વ ૪, અ ૮, પૃ ૧૭૫)મા જે નીચે મુજબનું પ્રતિપાદન કર્યું છે તે હવે અત્ર નાધી લઇશુ, મકે એમાં કેટલીક વિશેષતા જોવાય છે. ગણધર મહારાજે કરે, હેય તે અગપ્રવિટ શ્રુત કહેવાય, એવા રાજા વા ના પાકને અનુસરી જે અધિકાર લેવાય છે તેમાં અગપ્રવિષ્ટ સત્ર ગણધર મહારાજનાજ કરેલાં હોય, અથત અગપ્રવિષ્ટ એવા અગેની રચના ગણધર મહારાજ સિવાય અન્યની ન હેય એવી રીતે અન્ય વ્યવરઝેન કરી અર્થ કર વ્યાજબી છે, અને તેવી જ રીતે રવિરાએ કરેલા જે જે સૂ હેય તે અન ગપ્રષ્ટિ એટલે અગબાહ્ય જ હેય એમ નિશ્ચય કરે અને તેવો નિશ્ચય કરવાથી આવકસૂત્ર ભગવાન ગણધનું કરેલુ છતા અને ગ પ્રવિષ્ટ છે એમ માનવામાં કઈ પણ અડચણ આવે નહિ ગણધર મહારાજાએ જે કરેલું હોય તે બધુ અગપ્રવિષ્ટ હેય એ માન્યતા ભૂલ- ભરેલી છે, પણ અગપ્રવિષ્ટ શાસ્ત્ર ગણધરના જ કરેલા હોય એ માન્યતા વ્યાજબી છે, અર્થાત્ અગબાહ્ય શ્રુત ગણધર કે અન્ય વિરકૃત હેય તેમાં અડચણ નથી માણા કુળો વાર એવુ જે વિરોષઆવશ્યકભાષ્યનું વાક્ય અગપ્રવિષ્ટ અને અગબાહ્ય સુત્રોના રક્ષણને અગે છે, તેને પણ શ્રીમાલયગિરિજી મહારાજ એ ૧ અત્રે એ પ્રશ્ન ઊડે છે કે જેમ આ ગપ્રવિષ્ટ સૂ ગણધર મહારાજનાં જ હોય એવા અર્થ નળા વા એ પાડમાથી કરાય છે પણ એ જ વિચારસરી મુજબ અગબાપ રસ વિરત જ હેય એ અર્થ શું ફલિત થતો નથી અને તે થતો હોય છતાં તેને જતો કરાય તે તે શુ અર્ધજરાતી ન્યાયપૂર્વકનું વર્તન ન ગણાય? આને ઉત્તર એમ આપી શકાય ખરે કે જેમ અમુક સિદ્ધા ત (theorem) બુકમ (convere) સત્ય જણાય છે અને અમુકને નહિ તેમ અવ કેમ ન માનવુ? વળી શું અન્ન એ પણ ઉત્તર સ ભવે છે કે ધરો તે અગપ્રવિણ તેમ જ અગબાહ્ય બંને પ્રકારના સંતની રચના માટે સમર્થ છે, જ્યારે રવિ તે કેવળ અ ગબાહ્ય હતની રચના માટે જ સમર્થ છે એટલે આ પ્રમાણે કેમ કથન ન થઇ શકે? ૨ અદા ગણધરનુ” એમ જે બાવનમાં પ્રગ છે તે ઉપરથી એ પ્રશ્ન હૃદભવે છે કે શું વર્તમાન શાસનનું આવશ્યકસૂર એક કરતાં વધારે હરે રચ્યું છે એ દબાવવા બહુવચને પ્રગ કરી છે કે અન્યોન્ય રસ માં જે જે આવશ્યક સૂત્ર રચાય તેના તેના કર્તા ગણધર દેવાથી બચનને પગ કરે છે ? ૩ આની અપારણતા જણાવવી જોઇએ શું આવયસર માધકુત ને સિદ્ધ થઈ શકે એ જ કરવું છે કે બીજું કેમ? * વિસાવજયભાસ ઉપર મલયગિરિની કોઈ ટીકા ટાય એમ જણાતું નથી તે શુ વધારી શ્રીમદ્રને બદલે ભવમાં આ નામ લખાયું છે કે આવપ્સનુતની શ્રીમાલયગિરિ સતિ ટી. અત્રે પ્રસ્તુત છે કે અ ય કઈ રથને લયગિરિરિએ આ લેખ કર્યો છે એમ જે ભવે છે તેના ઉત્તર માટે ૧૫મુ પૃષ્ઠ જેવુ ·૬૪ આહત આગમેનું અવલોકન [ પ્રકરણ અર્થ જણાવે છે કે જીવ વા વિગેરે ત્રણ નિષવાથી થએલ જે સૂત્રે તે અનંગપ્રવિષ્ટ કહેવાય, બાકી તે ત્રણ નિષદ્યા સિવાય ભગવાન ગણધર મહારાજના પ્રશ્નપૂર્વક કે પ્રશ્ન સિવાય પિતે ભગવાને સ્વતઃ કહેલું કે અન્ય સ્થવિરોના પ્રશ્નો પૂર્વક કહેલું તે બધું મુકલકથન કહેવાય અને તેની જે રચના થાય તે બધું અનંગપ્રવિષ્ટ સૂત્ર કહેવાય. આ શ્રી મલયગિરિજીનું વચન વિચારતાં આવશ્યકસૂત્ર અનંગપ્રવિષ્ટ પણ હોય, અને ગણધર મહારાજનું પણ કરેલું હોય એમ માનવામાં કોઈ જાતની હરકત નથી.” આ પ્રમાણેના વિવિધ ઉલેખે ઉપરથી અંગપ્રવિષ્ટ અને અંગબાહ્ય કૃતની વ્યાખ્યાઓ, એની ઉત્પત્તિની સકારણતા, કર્તતા ઇત્યાદિ આપણે જાણી શકીએ છીએ. તેમાં અંગપ્રવિષ્ટ કૃતની વ્યાખ્યાઓ નીચે મુજબ છે – (૧) મૃતરૂપ પુરુષના અંગમાં પ્રવેશી અંગરૂ૫ બનેલું શ્રત તે અંગપ્રવિષ્ટ છે. (૨) ગણધરોએ સાક્ષાત રચેલું શ્રત તે અંગપ્રવિષ્ટ છે. (૩) પ્રશ્નત્રય અને ત્રિપદીરૂપ આદેશ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલું શ્રત તે અંગપ્રવિષ્ટ છે. (૪) સર્વ તીર્થકરના તીર્થમાં નિયત એવું કૃત તે અંગપ્રવિષ્ટ છે. અંગબાહ્ય શ્રુતની વ્યાખ્યાઓ નીચે મુજબ છે – (૧) મૃતરૂ૫ પુરુષથી વ્યતિરિકતપણે રહેલું શ્રુત તે અંગબાહ્ય છે. ૨) ગણધરના અનતરવર્તી અને ઉત્તરકાલીન પરમ બુદ્ધિશાળી આચાર્યોએ મંદમતિ શિષ્યના અનુગ્રહાથે રચેલું શ્રત તે અંગબાહ્ય છે. (૩) સ્થવિરેએ-શ્રીભદ્રબાહુસ્વામી વગેરે આચાર્યોએ રચેલું શ્રત તે અંગબાહ્ય છે (૪) ગણધરના પ્રશ્ન સિવાય, તીર્થંકર પ્રતિપાદન કરેલા અર્થને અનુસરીને રચાયેલું શ્રુત તે અંગબાહ્ય છે. (૫) ગણધર સિવાયના કેઈ સ્થવિરે–મુનિએ પૂછેલા પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે તીર્થકરે જે પ્રતિપાદન કર્યું હતું તેને અનુસરીને રચાયેલું કૃત તે અંગબાહ્ય છે. (૬) ગણધરનાં વચનને અવલંબીને પહેલાના સ્થવિરોએ રચેલું શ્રત અંગબાહ્ય છે (૭) સર્વ તીર્થ કરેના તીર્થમાં નિયત નહિ એવું શ્રત તે અંગબાહ્ય છે, ઉત્પત્તિની સકારણતા-જેમ અંગપ્રવિણ શ્રતની ઉત્પત્તિમાં વિદ્યા અને ત્રિપદી કારણભૂત છે, તેમ અંગબાહ્ય શ્રતની ઉત્પત્તિમાં એમાંથી એકે કારણભૂત નથી. એની ઉત્પત્તિ ત્રણ પ્રકારે સંભવે છેઃ (૧) ગણધર સિવાયના અન્ય કોઈએ પ્રશ્ન પૂછ્યો હોય અને તેને ઉત્તર તીર્થ કરે આપ્યો હોય અને તેને અનુસરીને એની રચના થઈ હોય. (૨) કેઈએ પણ કશે પ્રશ્ન તીર્થ કરને પૂછળ્યો ન હોય અને તેમ છતાં તીર્થકરે છે અર્થપ્રરૂપણ કરી હોય તેને અનુસરીને એની રગ્ના થઈ હેય. (૩; ગણધરનાં વચનોને અનુસરીને એની રચના થઈ હોય. કતા–જેમ અંગપ્રવિષ્ટ કૃતના કર્તા ગણધર જ છે તેમ અંગમ હ્ય કૃતના કર્તા સ્થવિર જ છે એમ સામાન્ય રીતે વિચાર કરતાં જણાય છે, પરંતુ કેટલાક અમુક અમુક કારણો દર્શાવી આવલ્સયસુત્તને અંગબાહ્ય માનવા સાથે તે ગણધરકૃત માનવા પ્રેરાય છે. ૧ ૬૧માં પૃષ્ઠ ૧૪માં સેંધાયેલા ત્રીજા ઉલ્લેખમાં જાળવશ્વ તિરે” એ પાઠ છે તેનું શું ?

·આ ગબાહ્ય શ્રુતની મીમાસા ૨૫ તેમના મત મુજબ અમાહ્ય શ્રુતના કર્તા ગણધર કે સ્થવિર પણ હેય આવસ્યામુત્તના વને લગતી ચર્ચા આપણે આગળ ઉપર કરીશુ ન તુરત તે એ વાત નોધી લઇએ કે અગપ્રવિષ્ટ કૃતમા દ્વાદશાગીને જ સમાવેશ થાય છે, નહિ કે અન્ય કોઈ શાસ્ત્રી, પછી ભલેને તે આવયસુત્ત હેય આ વાત સર્વ પક્ષકાને માન્ય છે એટલે હવે આપણે અ બાહ્ય કૃત તરીકે જે જે ગ્રંથ ગણાવાય છે તેના નામો વિચારીશુ, પરતુ તેમ કરવા પૂર્વે દિગબરનું આ ગપ્રવિધ્ય અને અગબાહ્ય શુનના સંબંધમાં શું કહે છે તે નેધી લઈએ તસ્વાર્થરાજવાતિકના ૫૧મા પૃષ્ઠમાં કહ્યું છે કે “મugar કુરરિપુaroutiqબ્રુતા” અને એના ૫૪મા પૃમે કહ્યું છે કે “માતા રાકૃarraneanયાહ્ય તને વિજ રાજાિિરnd નામકરણની ઉત્પત્તિ–પાહિત્યના અભ્યાસથી એ વાત અજાણી હવા સભવ નથી કે ખાસ કરીને પ્રાચીન કૃતિઓમા તે તે કૃતિના નામને ઉતેમાં તેના પ્રણેતાએ ભાગ્યે જ કરે તે જોવાય છે એ નામો લેખનું કાર્ય તે બહુ વિવરણકાને હાથે થયેનું હોય એમ જણાય છે જે કૃતિનું વિવરણ કરવું હોય તેને ન મનિર્દેશ કર્યા વિના વિવરણકારને તે ચાલે તેમ નથી વળી છે કારણકર અમુક અમુક કૃતિઓના નામ ગણાવવા હેાય કે તેના પ્રકરણાદિની સંખ્યાને કે તેના નામને ઉખ કરે છે, ત્યારે તેમ કરનારને હાથે તે તે કૃતિને નામેખ થાય એવી રીતે જે કૃતિમાથી અવતરણ રજુ કરવુ હેય તેને નામેશ્લેખ કર્યા વિના અવતરણકાર માટે અમુક અંશે તે બીજો ભાગ નથી હા, જે તેઓ જી જ કે એવા અર્ધસૂચક પદ દ્વારા અવતરણ રજુ કરે તો તેઓ નામે લેખ વિના તેમ કરી શકે આ પ્રમાણે કૃતિના નામકરણ માટે અનેક કારણે જોવાય છે એ તમામ કારણે પિછી એક યા બીજાને લઇને આગના નામે આપણને ઉપલબ્ધ થાય છે આગમન યાને કૃતના અગપ્રષ્ટિ અને અગબાહ્ય એવા જે બે વિભાગો પડયા છે તેમાથી અગપ્રવિષ્ટ કૃતના બાર પેશવિભાગના નામે આપણે પહે પ્રકરણ (પૃ ૬)માં વિચારી ગયા આથી અહી તો હવે આ ગબાહ્ય શ્રુના અવતર મેં કી કાલિક અને વૈકાતિકને સૌથી પ્રથમ આપણે વિચાર કરીશું અને ત્યાર બાદ બીજા પણ આગની નેધ લઈશ કાવિક શ્રુત અને ઉકાવિક શ્રુત તરીકે જે ગ્ર ગણાવાયા છે તેની નામાવલી રજુ કરવા પૂર્વે શાસ્ત્રોમા એના જે લક્ષ આપવાં છે તે જોઈ લઈએ તારીય અહિય પછી ન દીસુતની થીમલગિરિસૂરિની વૃત્તિ (પત્ર ૨૦૪ અ) આ સબધો નીચે મુજબ છે પાડે છે - ૧ આ રાતીય’ શબ્દ નજીક તેમ જ દૂર એમ બને અર્થ સૂચવે છે તે અન્ન એ બને અર્થ કરવા કે કેમ તે જાણવું બાકી રહે છે. ૨-૩ ન દત્ત ( ૪)માં સૂતના બે ગણાવતા કવિ અને પ્રથમ ગણાવી ઉકાલિને, પછી ગણાવેલ છે, તો એ પ્રત્યેકના પ્રકાર ગણાવતી વેળા પ્રથમ કાહિના અને પછી કાલિના ગણાવેલા છે એનું શું કારણ હશે એ ઘર એની ટીya (પત્ર ૨૦૪ અ)માં શ્રેમલગિરિ સૂરિએ અપવક્તવ્યવ” એમ આપે છે ·११ આહત આગમનું અવલોકન [પ્રકરણ यद् दिवशनिशाप्रथमपश्चिमपोपीद्रय एव पठ्यते तत् कालिकं, कालेन निवृत्त कालिकमिति રસુત્તિ, વત્ gઃ દાવૈરાક પર તટુકારિક, મણ ૨ નિત્ત- દારિક ટિના- ई(एण पढमचरमपोरिसीम पदिन्नइ । जे पुण कालवेलावन पढिनइ त उकालिय" ति ।" પખિયસુત્તના શ્રી ભદ્રપ્રણીત વિવરણમાં એ જ હકીકત છે. પ્રસ્તુત ઉલ્લેખ નીચે પ્રમાણે છે – " यदिह दिवस निशाप्रथमपश्चिमणरुप द्वय एवास्वाप्यायिकाभावे पठ्यते मान निवृत्त कालिकं, यत् पुन: कारवेलापश्यविधास्वाध्यायिकज्य पठपते तदुत्कालिकम् । દિગંબર પણ છુતના કાલિક અને ઉત્કાલિક એવા બે ભેદ માને છે, તાર્થ રાજ- વાર્તિક (પૃ. ૨૪)માં એ સંબંધમાં કહ્યું છે કે– "स्वाध्यायाले नियतकालं कालिकं अनियतकार मुत्कालिकम् ।" કાલિક શ્રુત-નંદીસુત્તમાં કાલિક શ્રુત તરીકે નીચે મુજબના ૩૧ ગ્રંથોને ઉલ્લેખ નેવાય છે (૧) ઉત્તરઝયણ, (૨) દસા, (૩) કપ, (૪) વવહાર, (૫) નિસીહ, (૬) મહાનિસહ, (૭) ઇસિભાસિય, (૮) જબૂદીપત્તિ, (૯) દીવસાગરણત્તિ (૧૦) ચંપત્તિ, (૧૧) બુદ્ધિઆવિમાણપવિભત્તિ, (૧૨) મહલિઆવિમાણ- પવિભત્તિ, (૧૩) અંગચલિઆ, (૧૪) વગચૂલિઆ, (૧૫) વિવાહચલિઆ (૧૬) અરુણોવવા, (૧૭) વણાવવાઅ, (૧૮) ગલવવા, (૧૯) ધરણે- વવા, (૨૦) વેસમણાવવાઅ, (૨૧) વેલંધરાવવાઅ, (રર) દેવિંદવવા, (૨૩) ઉણસુખ, (૨૪) સમુદ્રાણસુખ, (૨૫) નાગરિઆવણિ, (૨૬) નિરયાવલિયા (ર૭) કપિ, (૨૮) કપવડિસિઆ, (ર૯) પુષ્કિઆ, (૩૦) પુષ્કલિ અને (૩૧) વહીદાસા. ઉત્કાલિક કૃત–નંદીસુત્તમાં ઉકાલિક શ્રુત તરીકે નીચે મુજબના ર૯ ને નિર્દેશ જવાય છે- (૧) દસઆલિઅ, (૨) કપિઆકપિઅ, (૩) ચુલકપસુઅ, (૪) મહા- કપસુઅ, (૫) ઉવવાઈઅ, (૬) રાયપાસેણિઅ, () જીવાભિગમ, (૮) પણ વણા, (૯) મહાપણવણા, (૧૦) પમાય પમાય, (૧૧) નંદી, (૧૨) અણુઓગદાર, (૧૩) દેવિંદસ્થ (૧૪) તલવેઆલિઅ (૧૫) ચંદાવિન્ઝય, (૧૬) સૂરપણત્તિ (૧૭) પિરિસિમંડલ, (૧૮) મંડલપસ. (૧૯, વિજાચરણવિચ્છિા, (૨) ગણિવિજજા, (૨૧) ઝાણવિભત્તિ, (૨૨) મરણવિભક્તિ, (૨૩) આયવિહિ, (૨૪) વીરાગસુઅ, (૨૫) સંલેહણાસુઅ, (ર૬) વિહારક, (૨૭) ચરણવિહિ, (૨૮) આઉરપચ્ચખાણ અને (ર૯) મહાપચ્ચખાણ પખિયસુત્તની મુદ્રિત અવૃત્તિના ૬૬ મા પત્રમાં કાલિક શ્રુત તરીકે ૩૭ ગ્રંથોને નિર્દેશ છે તેમાં ધરણાવવાનો ઉલ્લેખ નથી. વિશેષમાં સૂરપણુત્તિ, વણિહ, આસી ૧-૨ આ બંને મૂલસૂત્ર ગણાય છે. એવી રીતે આવરસયસર પણ મૂલસૂત્ર ગણાય છે ·અગબાહ્ય શ્રુતની મીમાંમાં વિભાવણ, દિનવિભાવણ, ચારણભાવણ, મહાસુમિસભાવણ અને તેગ નિમ એટતા અધિક પ્રઘાને નિ છે એવી રીતે આ પરિખથસુત્તના માં પત્રમાં દિક તિક ગુન તરીકે નહીસુત્તમ છે થનના પ્ર તરીકે ગણાવેલા તમામ નથી કિન્તુ સરપત્તિ સિવાયના બાકીનાને એટલે કે ૨૮ને નિદેશ છે આથી એ ફલિત થાય છે કે સૂરપતિ કેટલાક કાલિક ધુન ગણે છે તે કલાક એને ઉકારિક શ્રુત ગણે છે વિશપમાં પબિયતમાં આપેલા કાધિક અને ઉકાલિક શ્રુતના 2થેના ક્રમમાં અને ન દીસુત્તમ આપેલા એ ઐથે ના કામમાં કડક ફેરફાર જોવાય છે “જન સાહિત્યને સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ” (પૃ ૪ર)મા ઉકવિક શ્રુત આથીને એ ઉતેમ છે કે અન્યત્ર કે અન્ય પ્રામા નિરયવિહિ, મરણવિહિ અને આય વિભત્તિ (નરકવિશુદ્ધિ, મરાવિશુદ્ધિ અને આત્મવિભક્તિ) એ ત્રણ વધુ છે એટલે ૩ર થાય છે” અ આ ઉપરથી એ જોઈ શકાય છે કે કાર્તિક કૃત તરીકે ૩૧ તેમ જ ૩૭ અને નિર્દેશ જેવાય છે, ત્યારે ઉતવિક શ્રુત તરીકે ૨૮, ૯, તેમ જ ૩૨ રને પણ નિદેશ જેવાય છે અત્ર “રા' શબ. સામાન્ય અર્થમાં ૨ વાપરું છું એથી સંપૂર્ણ જ કૃતિ સમજવાની છે એમ નહિ, કમકે ટલીક વાર અધ્યયનને–પ્રરણને અગે પણ એ શબ્દ સભવે છે અવશિષ્ટ અ ગબાહ્ય સુતને નિશ–કાલિક અને ઉકાલિક ચૂતમા ઉપર ગણવાયેલા પ્ર ઉપરાંત બીજા પણ અનેક ગ્રને સમાવેશ થાય છે એ બધુમાં વર્તમાન ચેવીમીને આધીને નદીસુત ( ૪૪)માને નીચે મુજબને ઉવેખ આ તેણે અત્ર વિચારીશું -- 'एमाइपाइ चासोइ पदसणसहस्साइ भगवो माहो उसदसामिस्स भाइतित्यपास, સદા શકિarઃ પાદરલાદ ક્લેિમાન નિયાળ, જોવા રણનિ મજમો વ माणसानिए, भइया बस जतिभा सीधा उप्पत्तिभाए वेणइयाए कम्मियाए परिणामियाए चहाए बुदाए उववेमा तत्स तत्तिमा पगहाइ पत्तनुदा तित्तिमा चेव" આ સૂત્રની સુરિશ પત્ર પ૦)માની નીચે મુજબની પતિ નેવી લઇ આપણે આને વિચાર કરીશ નાતો રામ જાણીતો હોવા, no શ દાઢા उकालिए उसीइसहस्सा, कथम् ? मतो ते चउरामोधमणEI भरिहतगठवदिहेज सुतमशु છતા વિ જ્ઞાતિ કે સર્વે nort, મહat eal cણો વાળો ૪ પાવાદિનુ મામલો ત વ ,ગળ, મા બળજan જિ, વન gિar નાગુવી નહિ, તi un, gવ લીગન91 મતીર્થ gar Gર વાર ઝ, { તે સકિાનાં તાળા, ગાલિબાનnaraો, જિં ( tત જ યુનીવનનો મલિક, જa? ના વતનપાનેર मण पर ति मनिरे पत्तयदा वेत्तिया चेर ति, चेदा आइ-7णु पत्तेयता लिममाशेप નિઝર બાવા” i-reળીવાળાગાળતો હૈ ધીણો મવતીય ( બધા ·આર્દત આગમોનું અવલોકન [ પ્રકરણ આ ઉપરથી જણાય છે કે કાલિમ અને ઉક્કાલિ એ બે ભેદવાળાં પશુગ (પ્રકીર્ણ – રૂપ અઝયણો આ ગબાહ્ય શ્રુતમાં અતમ કરાય છે શ્રી ઋષભદેવને આશ્રીને પગની સંખ્યા ૧૮૬૦૦૦ની, એમના પછીના ર૪ તીર્થકરને પાત્રોને સંખ્યા અને શ્રી મહાવીર સ્વામીને અ શ્રીને ૧૪૦૦૦ની છે. આ સંબંધમાં એ મતાંતર છે કે જે તીર્થકરના જેટલા શિગે એ તીર્થમાં ઔત્તિરી, વયિકી, કાર્મિક અને પરિણામિકી એમ આ ચાર પ્રકારની બુદ્ધિથી અલંકૃત હોય તેટલા હજાર પઠગ હોય છે અને પ્રત્યેકબુદ્ધ પણ તેટલા હોય છે. વિશેષમાં પઈશુગની વિવિધ વ્યાખ્યા નીચે મુજબ છેવાય છે – (૧) અરિહંતે ઉપદેશેલા એવા શ્રુતને અનુસરીને એમના શ્રમણો જે જે રચે તે બધું “પઈપણુગ' કહેવાય છે. (૨) શ્રતને અનુસરીને પિતાના વચનની કુશળતાથી ધર્મદેશના વગેરે પ્રસંગે ગ્રન્યરૂપે શ્રમણે જે બોલે તે બધું “પણ” કહેવાય છે. (૩ ચાર પ્રકારની બુદ્ધિના ધારક શિષ્યો (પછી તેઓ અરિહંતના સમકાલીન હે કે ઉત્તરકાલીન હો) જે રચે તે “પ” કહેવાય છે. (૪) ઉત્તમ સૂત્ર રચી શકનારા મુનિવરો (સમકાલીન છે અથવા ઉત્તરકાલીન હ) જે રચે તે “પUણગ” કહેવાય છે. ૫) પ્રત્યેકબુદ્દે જે રચ્યું હોય તે “પઇરણગ' કહેવાય છે આ પ્રમાણેના કાલિક અને ઉકાલિક શ્રુત તરીકે જે ગ્રન્થો અત્ર ગણાવાયા છે તેમાં આધાર વગેરે ૧૧ અંગેનું નામનિર્દેશ નથી એ જોઈને કોઈને પ્રશ્ન ઉદભવે કે આપણે ૪૩માં પૃષ્ઠમાં વિઆહુપત્તિના ૬૭૭માં સૂત્રગત કાલિયસુત્ત ની ટીકામાં એનો અર્થ ૧૧ અંગ કરાયો છે તે નેધી ગયા તેનું શું? વળી વિસે સાવસ્મયભાસની રર૦૪મી ગાથાની વૃત્તિમાં ભલધારી શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિએ નીચે મુજબ કહ્યું છે તેનું કેમ? " इहैकादशाहरूा सर्वमपि श्रुतं कालग्रहणादिविधिनाऽधीयत इति कालिकमुच्यते। तत्र प्रायश्च ण-करणे एष प्रतिपाद्यते । अत आवरक्षितसूरिभिसत्र चरणकरणानुयोग एवं कर्तव्यतयाऽ. नुज्ञातः, न तु सन्तोऽीि शेषा धर्मस्थाद्यनुयोगाच्य इति, अतोऽनुयोग-तद्वतोरभेदोपचारात् कालिक- श्रुतं प्रथमवरणरणानुयोगो व्यपदिश्यते।" વિશેષમાં નંદીસુત (સૂ. ૪૪)ની ચુણિમાં તેમ જ એની શ્રીમલયગિરિસૂક્િત ૧ કેટલાકનું કહેવું એ છે કે આ સંખ્યા શ્રીષભદેવના પ્રધાન સૂત્ર રચવામાં સમર્થ એવા શ્રમણોની સંખ્યા પૂરી પાડે છે; બાકી સામાન્ય શ્રમણે તે એથી પણ વિશેષ હતા. કેટલાક એમ કહે છે કે શ્રીષભદેવના જીવનકાળ દરમ્યાના શ્રમણની આ સંખ્યા નથી, કિન્તુ એમના સમરત તીર્થમાં જે ઉપયુક્ત વિશિષ્ટ શક્તિશાળી શ્રમણો થયા તેની આ સંખ્યા છે. ૨ ચાર પ્રકારની બુદ્ધિના વિસ્તૃત વર્ણન માટે જુઓ આહંતદનદીપિકા (પૃ. ૨૧૭-૨૨૫), ૩ આ તીર્થંકરના સાક્ષાત શિષ્ય ન હોય એ બનવાજોગ છે, પરંતુ એમણે ઉપદેશેલા શાસનને તેમણે સ્વીકારેલું હોવાથી એ રીતે તેઓ એમના શિષ્ય ગણાય. ૪ આ ચુહિણના ૪૬મા અને ૪૭મા પત્રમાંની એને લગતી પંક્તિ નીચે મુજબ છે – गमबहुलत्तणतो गमितं तस्स लक्खणं-आदिमज्झावसाणे वा किंचि विसेसजुत्तं मुत्तं ·અ ગબાહ્ય યુતની મીમાંસા વૃત્તિમાં ગમિક અને અગમિક શ્રત સમજાવતા ગમિક શ્રેન તરીકે દિક્િષાયને અને અગમિક શિવ તરીકે આયાર આદિનો ઉલ્લેખ કરતા આયા વગેરેને કારિયસુત કહ્યું છે તેનું કેમ ? આનો ઉત્તર એમ સભવે છે કે કાવિયસુય (મલિક મૃત) ગામના બે અર્થે થાય છે પહને અર્થ ઉકાલિક થુન માથે સબધ ધરાવે છે, જ્યારે બીજો અર્થ એનાથી નિરપેક્ષ છે પહેલા અર્થમા અત્ર એ પ્રશ્ન પણ નોધી લઇએ કે દિવિાયનું અધ્યયન પણ કાલગણપૂર્વકનું હોય એમ જણાય છે તે પછી એના બીજા અર્થસયક કાતિયતમાં એનો અતર્ભાવ કરાય કે નહિ અને જો કરાતો હોય તે વિહ૫eણતિના ૬૭૭માં સૂત્રમાં તેમ કેમ કરાયું નથી ? ૪૫ આગમ- પ્રવુરિકૃત વિચારલેસ કે જેને વિચારસારપ્રકરણ તરીકે ઓળખ વાય છે તેનો ૪૪મીથી ૩૫૧મી ગાથામા સામતિક ૪૫ આગમોનો ઉલ્લેખ છે તેમાં પહેલી બે ગાથામાં ૧૧ અગેનો નામોલ્લેખ છે અને એની પછીની ગાથામા પ્રત્યેક અગતુ પ્રમાણ (પરિમાણ) છે ત્યાર પછીની ગાથામાં નીચે મુજબના ૩૪ ગ્રથનો નામ- નિદેશ છે (૧) એવઇ, (૨) રાયપરોણીય, (૩) વાભિગમ, (૪) પનવ ૫) ચપત્તિ, (૪) સરપત્તિ, (૭) જબુદીવપનત્તિ, (૮) નિરયાવલિયા, (૯) કમ્પિય, (૧) પુષ્ક્રિય, (૧૧) પુલિઆ (૧૨) વરિહાસા, (૧૩) દીવસાગર પન્નત્તિ, (૧૪) કપ, (૧૫) નિસીહ, (૧૬) દસાસુ, (૧૭) વવહાર (૧૮) ઉત્તર- જઝથગ્રસુર, (૧૯) રિસિભાસિય, ૨૦) દસયાલિય, (૨૧) આવસ્મય, (ર) તદુલવાલિયા, (૨૭) ચ દાવિજwય, (૨૪) ગણિવિજા(૨૫) નિરયવિભત્તિ, (૨૬) આઉરપચ્ચખાડા, (૨૭) ગણહરલય, (૨૮)વિ દરિદા, (૨૯) મરણભક્તિ, (૦) ઝાઝભત્તિ, (૧) પખિય, (૨) નદી, (૩૩) અણુઓગદાર અને (૩૪) રવિ સ થવણ- આ પ્રમાણેના નામે રજુ કરતી વેળા પુલિઆ સાથે “વગ’ શબ્દ વપરાયેલો છે વળ દીવસાગ૨પન્નત્તિ નામની પછી પરિસેસેણે એ ઉલ્લેખ છે એ ઉપરથી ફિલિત થાય છે કે એવઈથી માડીને તે પુલિઆ સુધીના ૧૧ ઉપાસે ઉપરાત બારમા તરીકે વહિદસા કે દીવમાગરપણત્તિનો ઉલ્લેખ કરાય છે, એટલે કે બાર ઉપાગોની ગણના પગલે મતભેદ છે આવસ્મય પછી “અગવાઈ અને આઉરપચ્ચકખાણા પછી “પન્ના” શબ્દ વપરાયેલા છેવિશેષમાં ૩૫રમી ગાષામાં “ઉદ્ધારા સબ્દ પછી ૫ ચક૫, જિયક૫, પિડનિત્તિ અને એહમિત્તિનો નિદેશ છે વિવાહરમુના દમમાં ઉદ્દેશકના અને મા કયું શાસ્ત્ર કયારે ભણાય તેને ઉખ કરાતી વેળા નીચે મુજબના ર૭ આગમોનો-અધ્યયનનો ત્યા નિદેશ કરાયે છે દુuિarો નિાળ જીત મળતિ, ૪ ૫ વિક સઘન પિકિપ, ગોળanfમ घागठित पति भगमित, न च प्रायो मायारादिकहिषात ૧૨ આ બંનેમાંથી ગમે તે એકને શા મૂલરત્ર તરીકે ઓળખાવાય છે • આ માટે જુએ સાતમું પ્રકરણ ·ઉઠ આહંત આગનું અવલોકન [પ્રકરણ (૧) આયાપકપ, (૨) સુથગડ, (૩) દસા (૪) કપ, (૫) વવહાર, (૬) ઠાણ (૭) સમવાઅ, (૮) વિવાહ, ઇ) ખુશ્ચિાવિયાણપવિત્તિ, (૧૦) મહલિયા- વિમાણપવિભત્તિ (૧૧) અંગચલિયા (૧૨) વચૂલિયા, (૧૩) વિશ્વાલિયા, (૧૪) અરુણાવવા. (૧૫) ગલવવા, (૧૬) ધરવવા, (૧૭) સમણે વવા, (૧૮) વેલ ધરાવવાઅ, (૧૯) ઉણપરિયાવણિઆ (ર૦) સમુદ્રાણસુ, (૨૧) દેવિદાવવા, (૨૨) નાગપરિયાવણિ, (૩) દ્વિમિણભાવણા, (૨૪) ચારણભાવણા, (૨૫) આસીવિભાવણા, (૨૬) દિવિસભાવણા અને (૨૭) દિદ્ધિવાઅ. ઠાણ (સૂ. ૩૯૯)ની શ્રીઅભયદેવસૂરિકૃત ટીકામાં કયું આગમ-કર્યું અધ્યયન ક્યારે ભણાય તે પરત્વે આઠ પદ્યો અવતરણરૂપે અપાયેલાં છે. તેમાં ત્રણથી માંડીને તેર વર્ષના ૫ ૧ આનું બીજું નામ નિસીહ છે. ૨ આનું બીજું નામ આયાદ છે, ૩ માલિક શ્રત તરીકે જે ઉઠાણ અને નિર્દેશ મા પૂછમાં કરાવે છે તેથી આ ભિન્ન છે કે અભિન્ન તે જાણવું બાકી રહે છે. ૪ આને ઉલ્લેખ ૬૬માં પૂછમાં ગણવેલ કાલિક શ્રુત અને કાલિક યુતન માં લેવાતા નથી. તે એને એ બેમાંથી એકમાં અંતર્ભાવ થાય છે કે નહિ ? એ પછીના ત્રણ ગ્રંથને તે પખિય- સુત્તમાં કાલિક શ્રુત તરીકે ગવાયેલા છે. તારમેળ વત્ત કંવાર મિ a સં િધી ags રો ૨ રોડ ૧ तिवरिपरियागस्त उ भावारपकप्पनाममज्झायणं । चउवरिसस्प य सम्म सूयगडं नाम अंगति ॥२॥ दसकपक्वहारा संघच्छरपण गदिखियस्सेव। ठाणं समवाओऽविय अंगे ते अवासस्स ॥३॥ दसषासह विवाहो एकाइसाइयस्त य इमे उ । खुड्डियविमाणमाई अज्झयणा पंव नायदा ॥४॥ वारसवावस्म वहा अरुणुववायाह पंच अज्झयणा । तेरसवासस्स तहा उट्ठाणसुयाइया चटरो ॥५॥ चोदयवा मस्त तहा आसोविसमावणं जिणा विति । पन्नरस्वासगस्त दिट्ठोधिसभावणं तहय ॥६॥ सोलसवा बाईसु य एकोत्तरवुडिएसु जहनखे । चारणभावण-महासुविणभावणा-तेयगनिसग्गा ॥७॥ एगणवी सवासगरम उ दिहिवामो दुवालसममगं । संपुण्णवीसव रेसो अणुबाई अवसुतस्म ॥८॥ ૬ આ પૈકી બીજું પદ્ય તેમ જ ત્રીજું પદ ઠાણની ટીકાના દ્વિતીય પત્રના પ્રારંભમાં પણ શ્રી અભયદેવસૂરિએ નવતરણરૂપે આપ્યાં છે. વિશેષમાં જ બુદ્દીવ પણત્તિની શ્રીશતિચન્દ્ર વાચકે એ બી વૃત્તિ નામે પ્રમેયરત્નમંજૂષા (પત્ર ૩ આ)માં જબુદ્દીપણુત્તિયોગને અવસર ·et અગા બાહ્ય શ્રુતની મીમામાં ૬ 3 પર્યાયવાળા સુધીના તેમ જ ૧૯ અને ૨૦ વર્ષના પર્યાયવાળાના અભ્યાસ માટે ૩પયુક્ત કથન સાથે એકતા જોવાય છે. એ સિવાયના પર્યાયવાળા માટે મિનના જેવાય છે જેમકે ૧૪ વર્ષના, ૧૫ વર્ષના, ૧૬ વર્ષના, ૭ વર્ષના અને ૧૮ વર્ષના પર્યાયવાળા માટે ત્યાં અનુક્રમે આસીવિસભાવણ, દિવિભાગ, ચારણભાવણ, મહાસુવિણભાવણ અને તેયગનિગમતો નિદા કરાવે છે આ પાંચે પખિયમુતમાં બલિ સુત તરીકે ઉલ્લેખ છે ઠાણ (સ્થા ૧૦, “મુ ૭૫ નીચે મુજબ દમ નાના નામો આપેલા છે (૧) કવિરાગભા, () ઉપાસચદસા, (૩) અ તગડદસા, ૪) અત્તરે વાયરસા, (૫) આયાદસા, (૬) પહાસાગર દમા, (૭) બ ધમા, (૮) ગિદ્ધિદા, (૯) દહદસા અને (૧૦) સવિતદસા, આ દસે દમાઓના દસ દમ અઝપણું અધ્યયન) છે એના નામે પણ સૂત્રમાં અપાતા છે કે એની ટીકા (પત્ર ૫૬ આ-૫૧૩ આમા શ્રીઅભયદેવસૂરિએ આ વિચારતાં ઉપર્યુક્ત પદ્યો પછી પ્રથમ સિવાયના તમામ અવતરણરૂપે રજુ કરવામાં આવ્યા છે, જે કે એમાં કઈ પણ ઠેણે પાઠભેદ જેવા છે, પરંતુ તે અગોના નામ સાથે સંબંધ ધરાતા નથી ૧-૨ આનો પ્રસ્તુત ભા નીચે મુજબ છે – "६३ दमामो ५० त०-फम्मवियागरसाओ उरासगदसाभो जतगढदसामो अणुसरोपवायदसामो मायारसा पहायागरणदसाभो यघदसाओ दोगिद्धिदसामो सरितदसाओ। વિકસાન 8 અવળા ર૦ વદ- વિત્તિ ૧ તા ૨ ભણે ઇતિ શા | मादणे ५ णदिमेणे । त मोयि त्ति ७ उदुपरे ८॥ ससुराहे आमरते ९ कुमारे रेती १० इति । उपासगरमाण दम अज्मणा ५०००- आणदे १ कामदवे २ अ गायनति चूरणीरिता ३१ सुरावे ४ चुल प्रतते ५ महापति बुडोरिन ६॥ रहाल पुत्ते ७ महाप-ते ८ पदिणीविस ९ सारतिया पता १०। નારાજ ૨૩ "it - 7૦ – णगि १ माग २ सोमिले ३ गुत्ते पदपणे ४ કો ૬ ૭a કરે ૮ સેાિ • In पाले अबउपुत्ते १० त एमेत दस मालिता। જુવરાતિઘરાન રણ મા 70 ર૦– इमिदासे । य घण्णे २ त सुगवते ३ य कातिने ४ [निग] । પ રિ દે દ ત સારે છે તેતરી ૮ સિરા 5 વિપુ૧૦ ત રન મારિ! ओयारसाण दस अज्मयण १० त० वी भण्माहिहाणा , एगवीम प्रबला २ तेत्ती ·આહત આગમનું અવલોકન [ પ્રકરણ દસાઓ અને એનાં અાઝયણને પરિચય આપ્યો છેઃ કમ્મવિવાદમા એ વિપાક- સુત નામના ૧૧મા અંગને પ્રથમ તસ્કંધ છે ઉવાસદસા એ ૭મું અંગ છે. મા અંગને પ્રથમ વર્ગમાં દસ અધ્યયને છે એટલે એ સંખ્યા વડે ઉપલક્ષિત ગ્રંથને પણું અંતગડદસા કહેવામાં આવે છે એટલે અહીં દર્શાવેલ અંતગડદસા તે ૮મું અંગ છે. અણુત્તરવવાયદસા એ મું અંગ છે. આયાદસા એ દશાશ્રુતસ્ક તરીકે રૂઢ થયે- એાળખાવા ગ્રન્ય છે. પહાવાગરણદસા એ ૧૦મું અગ છે. બાકીની દમાઓ અમને માલમ નથી એમ તેઓ કહે છે છતાં એનાં અજયણનો તો કંઈક પરિચય આપે છે. તેઓ કમ્મવિવાગદતાના અઝયણનું સ્વરૂપ સમજાવતાં કહે છે કે ગરાસ (ગાવાસ) એટલે ઉજ્જિતક અધ્યયન, અંક એટલે અભસેન અo, સહસુદ્દાર એટલે દેવદત્તા અ૦, અને લેચ્છ એટલે અજજુ અછે. સેરિયા અને વિપાકકૃતમાં આઠમા અવ તરીકે અપાયેલું છે એમ તેઓ સૂચવે છે એટલે કે અત્ર કમભેદ છે, અંતગડાંસાનાં અધ્યયનો પરિચય આપતાં તેઓ કહે છે કે નથિી માંડીને અબડ- પુર સુધીનાં નામે અંતકૃદશાંગના પ્રથમ વર્ગમાંના અધ્યયનસંગ્રહમાં ઉપલબ્ધ નથી. ત્યાં તો બીજાં જ નામે છે એટલે એ નામ વાચનાંતરને આભારી હોય એમ સંભાવના કરીએ છીએ, અણુત્તરવવાયરસાનાં અહીં આપેલાં અધ્યયનેમાંથી કેટલાંકની જ, નહિ કે બધાંની સમાનતા અનુત્તરપપાતિકાશાના ત્રણ વર્ગો પૈકી બીજા વર્ગનાં અધ્યયન आसायण तो ३ अहविहा गणिपया ४ दम चित्तमाहिहाणा ५ एगारस उदासगतिमातो ६ वारस भिक्खु दमातो ७ पजोसवणाहप्पो ८ तीसं मोहणिजहाणा ९ आनाइहाण १० । पण्हावागरणदसाणं दस अज्झयणा पं० सं०-उवमा १ संखा २ इसि मासियाई ३ आयारियभासिताई ४ महावीरभासिआई ५ खोमगपतिणाई ६ कोमलपसिणाई ७ महागपसिणाई ८ अंगुष्टुपसिणाई ९ बाहुपसिणाई १०। बंधदसाणं दस अज्यणा पं० तं०-बंधे १ मोखे २ य देवदि ३ दसारमंदलेवित ४ आयरियविप्पडिपत्ती ५ उवज्झातविपरिषनी ६ भावणा ७ विमुत्ती ८ सातो ९ कम्मे १० । दोगेहिदसाणं दस अज्झायणा पं० त०-वाते १ विधाते २ उववाते ३ सुचित्ते ४ कसिणे वायालीस सुमेणे ४ तीसं महासुमिणा ६ वायत्तरि सासुमिण ७ इ.रे ८ गमे गुते १० एमेते दर आहिता । दोहदसाणं दस अज्झपणा प० तं०-चंदे १ सूरते २ सुके ३ त सिरिदेयो ४ पमावती ५ दीव समुद्दोवन ६ न्हूपुत्ती ७ मंदरेति त थेरे संभूतविचते ८ थेरे पम्ह ९ ऊसासनीसासे ।। संरे तदसाण दस अज्यणा पं० २०- खुट्टियाविपाणपविभत्तो ૧ મહિમા- पधिमत्ती २ अगलिया ३ पंगचूलिया ४ विवाहचूलिया ५ अरुणोकवाते ६ वरुण ववाए ७ गहलोतवाते ८ वेलंधरोवधाते ९ वेसमणोवध ते १।" ૧ બી કુતરકંધ પણ દસ અધ્યયન રૂપ છે તો પછી એને અત્ર કેમ ઉલ્લેખ નથી એ પ્રશ્ન ઉઠાવી તેને ઉત્તર શ્રીઅભયદેવસૂરિ એમ આપે છે કે એને આગળ ઉપર વિવરણ થનાર હોવાથી તે અત્ર આપવામાં આવ્યું નથી. જુઓ પત્ર પ૦૬ આ૫૦૭ અ ·અગબાહ્ય ચૂતની મીમાંસા t સાથે જોવાય છે એટલે આ પણ વાચનાતરને આભારી હશે, નહિ કે લભ્યખાન વાચનાને, એમ તેઓ કહે છે પ્રજવ્યાકરણદશાનું જે વરૂપ અહી આપેતુ છે તેવુ હાલમા એ જેવાતું નથી, ન્તિ પાચ અમર અને પાંચ સવનુ પ્રતિપાદન કરનાર શ્રધ્ધાકર જેવાય છે બદશા, દ્વિ દ્વિદશા અને દીર્ઘદશાનું સ્વરૂપ જાણવામાં નથી દીર્ધદશાના લક અધ્યયને નરકાવલિકાકુંતક ધમા જેવાય છે જેમકે ચન્દ્ર સબધી વક્ત ને રજુ કરનારુ ચન્દ્ર અધ્યયન એવી રીતે “સૂર અધ્યયન, શુક' અધ્યયન, “શ્રીદેવી” અધ્યયન અને અપુત્રી અધ્યયન માટે સમજી લેવું વિશેષમાં અલ્દી આપનુ પાચમું અધ્યયન નામે પ્રભાવતી અધ્યયન નિરયાવલિકાતરક ધમાં જણાતું નથી અને ત્રણ અધ્યયને વિષે મને કઈ ખબર નથી એમ શ્રીઅભયદેવસરિ કહે છે સવિતરમા આશ્રીને તેમનું કહેવું એ છે કે આચાર આદિની થયિકા તે અગલિકા, અતદ્દગાના જે આઠ વર્ગો છે તેની ચૂલિક તે વર્ગલિબ અને વ્યાખ્યા પ્રજ્ઞપ્તિ યાને ભગવતીની ચરિકા તે વ્યાખ્યાલિકા છે વળી અણ નામના દેવના ઉપપાવને વમત અન્ય તે અાપધાત છે અને વરુપપાત માટે એ પ્રમાણે અમજી લેવું વળી મા ત્રીજા અગ (થા ક ઉ ૧ સ ૧૫ર)મા ચદપન્નતિ, સુરપનત્તિ અને દીવસાગ૨પનત્તિ એમ ત્રણ પતિના નામ છે પ્રસ્તુત સુત્ર નીચે મુજબ છે - " aો કક્કો કાન કિaતિ ર૦-૬ -ઘરવાd, gu, aru" આવસ્યાયસત્તની શ્રીભદ્રબાહુઆમીએ રચેલી નિતિની ૮૨ મી ને ૮૩મી ગાપામા નીચે મુજબ દમ આગમોના નામ ઉપલબ્ધ થાય છે – ૧) આવસ્મય, (ર) દમકાલિય, (૩) ઉત્તરઝય, (૪) આયા, (૫) સુગ, (૬) દસા, (૭) ૫ (૮) વવહાર, ૯) રિયાત્તિ અને (૧૦) ઇરિભાસિય સિદ્ધસેન રિત છકપચુણિ ૧)મા નીચે મુજબના સુત્રોને ઉવેખ છે - (૧) કપ, (૨) વવહાર, () કમ્પિયામ્પિય, (ા ચુલ૫, (૫) મહા- કપમુપ અને (૬) નિસીહ. આ પ્રમાણે પ્રાકૃત સાહિત્યમાં આગના પ્રાકૃત નામો ૬૯તેખ જેવાય છે એવી રીતે ગીર્વાણ ગિરામાં ગુથાયેલા સાહિત્યમાં પણ એના નામે સંસ્કૃતમાં નજરે પડે છે એ પછી તાર્યાધિગમશાચ (અ ૧, ૨૦ના ભાવ્ય (પૃ ૯૦)માં બાર એ ગપ્રવિષ્ટ વ્યુતના બાર ભેદરૂપ તેમ જ અગબાવ એવાથુતના કલાક પ્રકારના નામ છે શ્રજિનભકિત મિાતા નમસ્તવમાં લગભગ ૫૦ આગના નાને નજરે પડે છે જબુદ્દીવપત્તિની બીજાતિ ચંદ્રગણિત પ્રમેયરતનમ કા નામની ટીકા (પત્ર ૧-૨ મા માર પાને ઉલેખ છે આ પ્રમાણે જે વિવિધ આગના નામે બેવાય છે તે પૈકી ૧૨ અગે નિવયના તમામ અગા થુન મ ય છે એનો પરિચય આગળ ઉપર અપાશે એ અગા થુનમાં ૧૧૨ ઉપાગે, 3 મૂલમ ને ૬ કેસ પણ આવી જાય છે ૧ જુએ ૫ ૬૯ ૨ જુઓ ૫ ૬૬ ને ૬૯ P ·-- પ્રકરણ ૭ મું. આગમન પઠન પાઠન માટેની વ્યવસ્થા આપણે પાંચમાં પ્રકરણ (પૃ. પર-૫૫)માં બારમાં અંગના પાંચ વિભાગને કેમ અભ્યાસ- દષ્ટિએ જે રખા હશે તેનો વિચાર કરી ગયા. વળી સ્થાપનાદષ્ટિએ બારે અંગે ક્રમ પણ આપણે ત્રીજા પ્રકરણ (પૃ. ૨૫-ર૭)માં જોઈ ગયા. વિશેષમાં રપમા પૃષ્ઠમાં એ પણ જઈ ગયા કે ગણધર પદવી પછીના ઉદાહરણો પૈકી કેટલાંકને અંગોમા ખુદ ગણધરોએ સ્થાન આપેલું છે એમ શ્રી આનંદસાગરસૂરિનું કહેવું છે આ ઉપરાંત શ્રીદેવગિણિ ક્ષમાશ્રમણના આધિપત્ય હેઠળ આગામે પુસ્તકારૂઢ કરાયા ત્યારે તે અમુક ક્રમે અને બે લખાયા એવો આપણે સામાન્ય ઉલ્લેખ પાંચમા પ્રકરણ (પૃ. ૪૮-૪૯)માં વિચારી ગયા છીએ, અહીં આપણે આગના પઠન- પાઠનની વ્યવસ્થાને વિચાર કરીશું. એ માટે હવે આપણે સૌથી પ્રથમ વવહારના જે ઉલ્લેખનો ૬૯ પૃષ્ઠમાં નિર્દેશ કરી ગયા છીએ તે રજુ કરીશું – " तिवामपरियाय समणस निग्गन्यास कप्पर आयरपकप्पे नाम भज्झरणे उसित्तए । चउवासपरियाए वप्पइ सूयगडे नाम अट्ने उद्दिसित्तए । पश्चवासपरियाए कइ दस-कप्प-ववहारे उद्दिसित्तए। अहवासपरियाए ३८पइ ठाण-समवाए उरिसित्तए । दमदास परियाए १८१६ वियाहे नाम अट्गे उद्दिसित्तए । एकारसवास परियाए ६१६ खुइयारिमाणपविभत्तो महल्लियाविमाणपविभत्तो अड्गचूलिया वग्गलिया विवाहचूलिया नाम भज्जयणे उिदसित्तए । चारसवासपरियाए व.पद अरुणोववाए गरुलोववाए धरणोववाए वेसमणोववाए घेलंधरोववाए नामं अज्झयणे उद्दिसित्तए। तेरसवासपरियाए पद उहाणपरियावणिए समुट्ठाणसुप देविन्दोवाए नागपरिया- पणिए नाम अज्झयणे उद्दिसित्तए। चोद्दश्वासपरियाए पप्पा द्विमिणमावणा नाम अज्झयणे उसित्तए । पन्नरसवासपरियाए कप्पइ चारणभावणा नामं अज्झरणे उद्दिसित्तए । सत्तरसवासपरिय,ए कप्प३ दिट्ठोक्सिमावणो नाम ज्यणे उद्दसत्तए एगूगवीसवारिय ए ३५ दिवाए नामं अड्गे उद्दिमित्तए। वीबामपरिय ए सम्णे निर थे मुगाणुवाई भवइ । આ ઉલ્લેખ ઉપરથી કેટલાં વર્ષના દીક્ષા પર્યાયવાળા શ્રમણ શેનો અભ્યાસ કરી શકે તે જોઇ શકાય છે, પરંતુ આ ઉલ્લેખ ઠાણની ટીકાગત અવતરણથી તેમ જ પ્રમેયરત્ન- મંજૂષાગત અવતરણથી અમુક અમુક બાબતોમાં જુદો પડે છે એ હકીકત આપણે છીમા પૃષ્ઠમાં જોઈ ગયા છીએ, છતાં એ ઝટ ખ્યાલમાં આવે તે માટે નીચે મુજબને છે કે હું આપુ છું:--- ૧ આ અવતરણરૂપ આડે પદ્ય શ્રીય શિની મહત્તાધર્મનુ શ્રીહરિભદ્રસુરિફત પંચવઘુગમાં પ૮૧ થી ૫૮૮ સુધીની ગાથા રૂપે નજરે પડે છે એટલે આ પદ્યો શ્રીહરિભદ્રસૂરિના સમય જેટલાં તે પ્રાચીન છે જ. આ પદ્યો એ રિએ જાતે ન રચતાં પૂર્વકાલીન ઈ કૃતિમાંથી ઉદ્ધત કર્યા હોય તે તેમ ચે ક્કસપણે કહેવા માટે કાઈ પ્રમાણુ જણાતું નથી, ·૭ ] આગના પઠનપાઠન માટેની વ્યવસ્થા ૩૫ દંભાપર્યાય સૂત્રનું નામ (વહાર પ્રમાણે) કિાની ટીકા પ્રમાણે પ્રમેયરમવા મત અવતરણ ઍમાણે 2 વર્ષ આયા ૨૫૫ અઝણ ૪ સૂયગડ અને ૫ દસા, કપ અને વવહાર ૮ ૧૦ 2) ૧૨ ઠાણ અને સમવાય વિયાહુ અગ વિવાહ ખુરિયાત્રિમાણપવિત્તિ, ખુથિરિમાણ મહસ્લિાવિયાણપવિત્તિ ? વગેરે પાચ જેણે અગચલિયા,વગેલિયા અને વિષાહલિયા અઝયણ (અરુણાવવાઅ, ગવવાઅ અછુવવાય વગેરે અાવા વગેરે ધરણાવવા, માનપાઅ પાય અજઝષણ પાચ અઝય અને વેલ ધરવામાં અઝહ ઉણપરિયાવણિઅ, સમૃઉિદાખસુષ વગેરે ચા- સુઅ, દેવિ દેવવાઅ અને નાગપરિયાવણિઅ અઝવણ મિણભાવઝા અJયણ આસીવિરાભાવણ ચારણભાવણી અઝયણું રિવિસભામણ આરવિસભાપણા અઝણ ચાર!ભારણ દિવિભાવણા અ-અષણ મહાવિણભાવ- તેયમનિસગ વિદિવાઅ અગ દિવિાય ૧૩ ૧૪ ૧૫ ૧૬ ૧૭ o ૧૯ ર૦ I સમય મફત આ ઉપરથી નીચે મુજબ પ્રો તારી જાય છે ·હ૬ આહત આગમનું અવલોકન પ્રકરણ (૧) ઠાણની ટીકાગત અવતરણ અને પ્રમેયરત્નમંજૂષાગત અવતરણમાં એકવાયતા છે, જ્યારે એ બંનેથી વવહારસુત્તગત ઉલેખ કેટલીક બાબતમાં જુદો પડે છે તે એને સમન્વય કોઈએ કર્યો છે અને હેય તે શો ? અને ન કર્યો હોય તો તે કેવી રીતે થઈ શકે તેમ છે ? (૨) એક વર્ષના અને બે વર્ષના દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિ ને અભ્યાસ કરે ? (૩) પાંચ વર્ષની દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિ દસા, કપ અને વવહારને અભ્યાસ કરી શકે તે છે અને સાત વર્ષના દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિ શેનો અભ્યાસ કરી શકે એવો પ્રશ્ન ઉઠે છે. એવી રીતે આઠ વર્ષના દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિ ઠાણ અને સમવાયના અભ્યાસ કરે તે નવ વર્ષવાળા મુનિ શેનો અભ્યાસ કરે છે યાદિ પ્રશ્ન ઉઠે છે. (૪) વવહારસુત્તમાં ૧૮ વર્ષની દીક્ષા પર્યાયવાળાએ શું ભણવું એ વિશે કંઈ ઉલેખ નથી તેનું શું ? (૫) આવયસુત્ત વિષે કશે ઉલ્લેખ નથી તેનું શું કારણ? (૬) આયાર તેમ જ નાયાધમકહા વગેરે અંગેના અભ્યાન માટે અત્ર કેમ કંઈ ઉલ્લેખ નથી? (૭) ઉપાંગાદિના અભ્યાસ માટે કેમ ઉલ્લેખ નથી ? આ પ્રશ્નોના ઉત્તર વિચારીએ તે પૂર્વે પંચવઘુગ ( ૫૮૫)ની રપ ટકામાં જે નીચે મુજબ ઉલલેખ છે તે નેંધી લઇએ अरुणोववाए वरुणोववाए गहलोवाए वेलंधरोववाए वेसमणोववाए" આ પ્રમાણે આ ઉલ્લેખ અંશતઃ વવહારસુત્તથી જુદો પડે છે, કેમકે અહી વરુણે- વવા અને નિર્દેશ છે, જ્યારે ત્યાં ધરણાવવા અને નિર્દેશ છે. જૈન સાહિત્યમાં વિકાર થવાથી થયેલી હાની"માં એના લેખક અને પ્રકાશક પં. બેચરદાસ જીવરાજે પૃ. ૧૯૪–૧૯૫માં જે નીચે મુજબ કહ્યું છે તે પણ ધી લઇએ. પાંચ (છ અને સાત વર્ષના પર્યાયવાળાને અનુક્રમે દશા (ઉપાસકદશા અન્તકૃદ્દેશ અને અનુત્તરપપાતિકદશા ?), કલ્પ અને વ્યવહાર શીખવવાં.” અત્ર બે શંકાગ્રસ્ત ઉલ્લેખ છે. તેમાં પહેલાથી તેઓ એમ સૂચવતા જણાય છે કે પાંચ વર્ષના દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિને દશા, છ વર્ષના ને કલ્પ અને સાતને વ્યવહાર એમ માનવું કે કેમ? બીજા ઉલ્લેખથી તેઓ દશાથી શું સમજવું તે પૂછે છે. પહેલા વિષે હું કઇ સપ્રમાણુ કહી શકું તેમ નથી, પરંતુ બીજાથી તે દશાશ્રુતસ્કંધ સમજવું જોઈએ એમ મને ભાસે છે. આઠ અને નવા વર્ષના પર્યાયવાળાને અનુક્રમે સ્થાનાગ અને સમવાયાંગ શીખવવા એ ઉપર્યુક્ત પુતક (પૃ ૧૯૫)માં ઉલ્લેખ છે. અમુક પર્યાયવાળા મુનિએ અમુક ભણવું એ કમ–“આ પર્યાયવાદનું વિધાન પણ ચૈત્યવાસીઓના સમયનું છે' એમ જે પં. બેચરદાસે પ્રતિપાદન કર્યું છે તે હવે નેધી લઇએ. તેમણે પોતાના એ કથનના સમર્થનાથે નીચે મુજબને છેઠે આપેલ છે – ·) 1) In an p ૫ , s D ૨૫-૩૦ D o) D ૮ . Op or D In As . ) S UP ૬ 11 0. ક મુ] આગના પઠન-પાઠન માટેની વ્યવસ્થા હતું દીક્ષા પર્યાય મુનશીન કક્ષા સૂત્રમાં ? મહાબલ ૧૦ વર્ષ સામયિકા ૧૪ પૂર્વ ભગવતીસૂત્ર પૃ ૮૬૭-૯૬૮ બા સુદર્શન પૃ ૮૬૯ , કાર્તિક પૃ ૧૩૮૧ માં સર્જન એકાદશાગ આ તકૃદના સ ૫ ૨૩ પૂબ કાલી આયી ૮ સુકાની મહામલી કૃણા સુકૃણા મહાણા વરકુણા રામણા ધન્ય મામ અનુત્તરપપાતિકા સ પૃ ૪ હિલ્લક ૮ આ પ્રમાણે કે રજુ કર્યા પછી ૫ બેચરદાસ ૫ ૧૦૬ -૨૦૦ભા કહે છે “પર્યાયના ક્રમ પ્રમાણે જ સૂત્રના દાનનું વિધાન પણ અવાચીન છે અને તે પદ્ધતિ તથા કડીન તરૂપ ઉપધાની પદ્ધતિ પણ એ ચૈત્યવાસિઓ ને પાછા પાડવા માટે જ રચાએલી છે–એને આદિષમય પણ ત્યારથી જ છે-જે એ બંને રીતે પ્રાચીન હેત અને વિધિ-વિહિત હેત તો સૂવ માં તેનો ઉલ્લેખ શા માટે ન મળત! અને સૂત્રમાં વર્ણવાના આદર્શ શ્રમ એ રીતને શા માટે ન અનુસરત ઉપર જણાવે સુત્રદાન માટે પર્યાયક્રમ સત્રામાં ખાતા સાધુઓએ સાચવે નથી તેથી તે અર્વાચીન છે અને અવિદિત છે તે રીતે મૂત્રમાં આવેલા માધુઓ ઉપધાન (ગેહનો કરીને સૂત્રો ભણ્યા હોય એવું પણ કુદરેખ મળને નથી, તેથી તે પ્રકાર પણ અર્વાચીન અને અવિહિત છે જ્યા માધુઓના સત્રાભ્યાસના ઉદતે મળે છે, ત્યા કેઇ પણ ઠેકાણે તેઓએ સૂત્રો ભણવા પહેલા ગઠહના કર્યું છે, એવી છાટ પણ આવતી નથી હું તો માનું છું કે, જે પ્રમાણે નિરતર નિક, તપસ્વી, આકાપી અને સુવિનીત હેય તેઓ માટે તે ગોહનને વિધિ તદ્દન નિરર્થક છે, પર જે શમણે હરિભકે દયા તેવા હોય તેઓ માટેતેવા પગમ્યુત ઉરરિઓ માટે પગેહનની પદ્ધતિ ઉચિત હોઈ શકે છે અને તેમ કરવાથી જ તે પદ્ધતિનો સમય ચિત્યવાસીને સમાવતી છે એમ મારે જણાવવું પડયું છે “ઉપધાન કરીને મને વાચવા એવું વિધાન પણ સૂત્રગત આચારવિધાનમાં કયાય મળતું નથી–જણાતું નથી માત્ર મહા નિશીય સુત્ર અને બહારનું સૂત્ર છે, અને ત્યવાસીઓની હલકી સ્થિતિને સમયે સકળા એલું છે, તેમાં જ આ ઉપધાનાદિને ઉદનેખ મળી આવે છે સમ કાઈ સામાન્ય નથી પ્રાચીન આચાર્યોમાં પણ સૂત્રની પ્રમાણિકતા માટે મે મતભેદ થએ તે છે જુઓ શપરી અને મહાનિશીથ)" જયાં ·આહુત આગમનું અવલોકન [ પ્રકરણ પં. બેચરદાસના આ કથનનું વાથતધ્ય વિચારાય નમ જ વવહારનુત્તમાં સૂચવેલ અભ્યાસક્રમને ઉદ્દેશીને જે પ્રશ્ન તુ કરાયા છે તેને ઉતર ગવાય તે પૂર્વે દેટલીક કીક નોંધી લેવી દુરસ્ત જણાય છે. તેમાં મોથી પ્રથમ ગોદડનની આધુનિક પદ્ધતિ વિશે અત્ર ઇસારો કરવામાં આવે છે. આધુનિક સમયમાં ૪૫ આગમોને અંગે ગોદયની ક્રિયા હજી કેટલાક સંવાડામાં-મુનિસમુદાયમાં કરાય છે. એ ક્રિયા વખતે સુલવાચન અપાય છે અને પહોંચી શકાય તો ટીકા પહિત એ સૂત્રને અર્થ સમજાવાય છે, નહિ તો કવળ મૂળ માત્રા- સૂત્રનો અર્થ સમજાવાય છે. આ પ્રણાલિકા મુજબ નીચે પ્રમાણેના ક્રમે ગોદડન કઇ છે ઠેકાણે થતું જોવાય છે – (૧) આવસ્મયસુત્ત, (૨) દસયાલિયસુત્ત, (૩) ઉત્તરઝથાસુ, (૪) આયાર, (૫) નિસીહસુત્ત દસાસુયખંધ અને વવહાર, () ૧૦ પગ, (૭) મહાનિસહ, (૮) નદીસુત્ત અને અણુગદ્દાર(૯) સૂયગડ, (૧૦) ઠાણ (૧૧) સચવાય, (૧૨) વવાય, રાયપસણીય, જીવાજીવાભિગમ અને પણ વણા, (૧૩) નાયાધમ્મકહા, ઉવારસગાંસા, અંતગડદસા, અત્તરેરવા- ઇયસા પહાવાગરણ અને વિવાગસુત્ત, (૧૪) વિઆહપત્તિ, (૧૫) શુરિયન પણતિ, જબુદીવપણુત્તિ, ચંદપણત્તિ, કપિયા, કપાવતસિયા પુફિયા પુફલિયા અને વરિહદસા. કેટલાક મુનિઓ પણુગના ગોહનની ક્રિયા કરવા પૂર્વે મહાનિસીહના ગહનની ક્રિયા કરે છે. એવી રીતે કેટલાક સુરિયપત્તિ વગેરે આઠ ઉપાગોના ગહનની ક્રિયા કર્યા બાદ વિઆહપત્તિને અગે એવી ક્રિયા કરે છે, એમ કહેવાય છે કે જે સમયે દસયાલિયસુત્ત રચાયેલું ન હતુ તે સમયે તેના સ્થાનમાં આયારે ભણાવીને વડી દીક્ષા અપાતી અને ત્યાર બાદ ઉત્તરજૂર્ઝયણસર નિસીહ વગેરેના યોગો થતા. એ સમયને ઉદ્દેશીને વવહારસુત્તને ઉલ્લેખ સમજવાનો છે એમ કેટલાક માનતા હોય એમ લાગે છે. વળી એમ પણ કહેવાય છે. ઉત્તરઝયણસુત્ત યોગવહનન કાળ નિયત નરી–અમુક દીક્ષા પર્યાય પછી જ એનું અધ્યયન થાય એમ નથી કે જે હકીકત બીજા પણ કેટલાક આગમોને લાગુ પડે છે. પ્રમેયરત્નમંજૂષા (પત્ર ૩ આ અને ૪ અ)માને નીચે મુજબનો ઉલેખ હવે આપણે નેધીશુ– भत्र पञ्चवस्तुकसूत्रे दशवर्षपर्यायस्य साधोः भगवत्यङ्गप्रदानेऽवसरस्य प्रतेपादनात पष्ठागतया ज्ञाताधर्मकथास्य प्रदाने तदनन्तरमसः, कारणविशेषे गुर्वाज्ञावशादर्वागपि, ततस्तदुपा- गत्वादस्य तदनन्तरमपनर इति संभाव्यते, योगविधानसामाचार्यापरि अायोगोदहनानन्तरमेवोपाग- योगोंद्वहनस्य विधिप्रातत्वादिति ।" ૧ આઉ૫ચ્ચકુષાણ, (૨) મહાપચ્ચકખાણ, (૩) દેવિંદથવ, (૪) દુલયાલિય, (૫) સંથારગ, (૬) ભરપરિણું, (૭) આહારગુપડાગા, (૮) ગણિવિજજા, (૨) અંગવિજજા, (૧૦) ચહસરણ, (૧૧) વિસાગરપત્તિ, (૧૨) સંગહણ, (૧૩) નોઇસકરંડગ, (૧૪) મરણસમાહિ, (૧૫) તિ- ગાલી, (૧૬) સાહુડ, (૧૭) નરવિત્તિ (૧૮) ચંદાવિય, (૧૯) પંચક૫ અને (૨૦) જયકપ ·૭ મુ] આગમોના પઠનપાઠન માટેની વ્યવસ્થા હવે આપણે ૭૬ મા પૃષ્ઠમાં જે સાત પ્રશ્નો રજુ કર્યા છે તેના ઉપર ક્રમશ વિચારીશુ- (૧) આલા દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિ શેનો અભ્યાસ કરે એને લગત વવહારસુત્તને ઉખ અન્ય ઉખથી સર્વથા જુદો પડતે નથી, કેમકે ત્રણથી તે તેર વર્ષ સુધીના દીક્ષા પર્યાયવાળા તેમ જ ગમ વર્ષને દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિના અભ્યાસ પરે પ્રાય એક વાગ્યા છે જે આથી જોઈ શકાશે કે કેવળ ચાદથી અઢાર વર્ષના દીક્ષાપર્યાયવ ળ મુનિના અભ્યાસ માટે મિશતા છે વિગેપમા એ ભિન્નતા, એક ને અભ્યાસ માટેના દીક્ષા પર્યાય પરની અને બીજી પાથ-પુસ્તક ૫ ની એમ બે પ્રકારની વાય શોમાં કર્યું તે વવહારસુત્ત પ્રમાણે દર વર્ષના, સોળ વર્ષના અને સત્તર વર્ષના દીક્ષાપર્યાયવાળા મુનિ જે જેને અભ્યાસ કરે તેને તેનો અભ્યામ અન્ય છે તેમ પ્રમાણે સેળ વિના, ચિદ વન અને પ દર વર્ષના દીક્ષાપયાથળ મુનિ કરે વળી વવહારમુક્ત પ્રમાણે દ્વિમિણભાવણા એ પણ એક પાળ્ય-પુસ્તક છે કે જેને નિરાશ અન્ય ઉલ્લેખમાં નથી એવી રીતે અન્ય ઉલેખમાં નિર્દેશાયેલા મહાસુવિણભાવણ અને તેયગનિસગને વવહારતમાં ઉમેખ નથી વિશેષમાં અમર વર્ષના દીક્ષાપર્યાયવાળા મુનિ અન્ય ઉવેખ પ્રમાણે તેયગનિમગ્નને અભ્યાસ કરે તે વવહારસુત્ત પ્રમાણે તે ફિવિસભાવાને અભ્યાસ કરે એમ સમજાય છે આ પ્રમાણે જે બે પ્રકારની ભિન્નતા જોવાય છે તેનું શું કારણ હશે એને ઉત્તર કેઇએ અત્યાર સુધીમાં આ હેય એમ જણાતું નથી આથી મને જે મુકે છે તે હું કહું છું અને તે ઉપર યથાર્થ વિચાર કરવા વિશેષને વિનવુ ધુ વવહારત શ્રીભદબાહુ સ્વામીના સમય પછી રચાયું નથી, કેમકે એના ઉપર એમણે નિજજુતિ ચી છે એટરે એ વીરમવત ૧૭ની પૂર્વેની કૃતિ છે કાણમા અવતરણરૂપ ૫ શ્રીહરિભદ્રસૂરિએ રજુ કર્યા છે એટલે એ પદ્ય એમના મમયથી અર્વાચી નથી એટતુ આપણે જઈ શકીએ છીએ એ કેટલા પ્રાચીન છે-વહારસુત્તની રચના કરતા પ્રાચીન છે કે કેમ તે જાણુવું બાકી રહે છે. આવી પરિસ્થિતિમા નિયામક ઉત્તર આપવો મુશ્કેલ છે, તેમ છને એમ હું સુચવુ છું કે પગા૨મુત્ત પ્રમાણેને અભ્યાસક્રમ વિશેષ પ્રાચીન જણાય છે. એ અભ્યાસક્રમ આગળ ઉપરના વિદ્યાર્થીઓને સુગમ નહિ જણવાથી એમાં પરિવર્તન કયુ હશે કદાચ એમ પy હોય કે બે જાતના અભ્યાસક્રમો બે જાતની વાચનાને આભારી હોય (૨) જેમ અયારે પણ પ્રાથકિ શાળામાં અમુક વર્ષના જ બાળકને નહિ કે થી નાના બાળકને દાખલ કરાય છે તેમ આ ગમે ના અભ્યાન માટે ત્રણ વર્ષની દીક્ષા પર્યાય ઓછામાં ઓછો હે જોઈએ એ દષ્ટિએ આ બીજ પ્રશ્નને દત્તર વિચારી રોકાય એમ પણ ય કે એની પહેલાના નણું વન આગળ ઉપરના અભ્યાસની ભૂમિકા તૈયાર કરતા ૯ વળી એમ પણ ન વે છે કે ત્રણ વર્ષ દરમ્યાન આવસ્મયસુત્ત, આથાર ને ઉત્તર ઝય' મુત્તનો અભ્યાસ કરીને કરે, અને દસયાલિયસુત્ત રચ યા બાદ તેને પબુ અભ્યાસમાં રપાન મળ્યું હશે (૩) પાંચ વર્ષના દીક્ષા પર્યાય મુનિના અભ્યાસ માટે દમા, કપ ને વવહાર એમ નું પાથ-પુત બતાવાયા છે તે તેમણે ત્રણ વર્ષમાં પૂરા કરવાના અને એમ લાગે છે, 1 જુઓ હદમાં પs ઉપર આપેલ ૫ ચવવુગની પણ ટીપ ક દ વેખ ·આહત આગમનું અવલોકન [પ્રકરણ જોકે એ ત્રણેને સાથે અભ્યાસ કરવાને હશે કે એક પછી એક તે કહેવું મુશ્કેલ છે, અત્યારે B. A. ની પરીક્ષા માટે બે વર્ષમાં જેટલાં પાઠ-પુરતો અભ્યાસ કે જેઓએ તે પ્રથમથી નક્કી કરાય છે અને પછી એ બધાંને સાથે જ અભ્યાસ ન કરાતાં સગવડ અનુસાર એને અભ્યાસ કરાય છે તેમ દસા, કપ અને વવહાર માટે સંભવે છે. આ પ્રમાણેને ઉત્તર આઠ વર્ષની દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિના અભ્યાસ માટે આપી શકાય. વળી સત્તર વર્ષના દીક્ષા- પર્યાયવાળા મુનિ માટે પણ આમ જ હકીકત હશે, જોકે એમને માટે વવહારસુત્ત મુજબ તે બે વર્ષ પર્યત એક જ પાક્ય-પુસ્તક જોવાય છે, જ્યારે પાચ અને આઠ વર્ષના દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિ માટે તે જેટલા વર્ષને અભ્યાસ છે તેટલાં પડ્ય-પુસ્તકો જોડાય છે. (૪) ચોથા પ્રશ્નનો ઉત્તર બીજા પ્રશ્ન ઉત્તરમાં આવી જાય છે. (૫) દીક્ષા લેતા કે તે પૂર્વે પણ આવાયસત્તને અભ્યાસ થઇ જતો હોવાથી એને ઉલ્લેખ નહિ કરાયો હશે એમ લાગે છે. (૬) આયાર માટે તે બીજા પ્રશ્નનો ઉત્તર વિચાર. નાયાધમ્મકહા વગેરે અગેના અભ્યાસ માટે એમ સમજાય છે કે ઓછામાં ઓછા ત્રણ વર્ષની દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિને પિતાના અભ્યાસ દરમ્યાન જ્યારે સાનુકૂળતા જણાય ત્યારે તેઓ નાયાધમ્મકહા વગેરે અંગેનો અભ્યાસ કરે. એ માટે કે અમુક સમય નિયત નથી. વળી એ નિયત કરવાનું કંઇ ખાસ કારણ પણ નહિ હશે. (૭) ઉપાંગેના અભ્યાસ માટે પંચવઘુગમાં સુવ્યા મુજબ અમુક અંગનું યોગ- ઠહન થતાં તેને ઉપાગનું પણ તદનંતર ગોઠહન કરવું જોઇએ એટલે અમુક અંગનો અભ્યાસ થઈ રહ્યા બાદ તેના ઉપાંગનો પણ અભ્યાસ થતો હશે એમ લાગે છે, હવે આપણે છેદસૂત્રાદિના અભ્યાસની વ્યવસ્થા વિચારીશું. છેદત્રોની સંખ્યા પ્રથમથી જ છની હશે કે ઓછીવતી તેને નિર્ણય કરવા માટે અત્ર અવકાશ નથી એટલે અહીં તો આયા૫ક ૫, દસા કપ અને વવહાર એ ચાર વેદના પઠન-પાઠન માટે વવહારસુત્ત વગેરેમાં ઉલ્લેખ છે એટલી કામચલાઉ નોંધ લઈશું. મૂલસૂત્રોની સંખ્યા અમુક વખત સુધી તે ત્રણની જ હશે અને એ ત્રણમાં આવસયસુત્ત, ઉત્તરઝયણસુત્ત અને દસયાલિયસુત્તનો ઉલ્લેખ થતો હશે એમ લાગે છે વસ્મયસુત્ત તે શ્રાવક પણ ભણી શકે છે એટલે એને દીક્ષા પર્યાય સાથે ખાસ સંબધ ન પણ હોય૩ દરવેયાલિયસુત્ત રચાયું તે પૂર્વે ઉત્તરઝયણસુત્ત રચવું હોય એમ લાગે છે એના પઠન માટે નીચે મુજબ ઉલેખ જોવાય છે – ૧ ૫ બેચરદાસના મત મુજબ તો એક પછી એક એમ કહી શ ાય. જુઓ ૫ ૭૬, પૃ. ૩૧-૩૨ ૨ ૭૮મા પૃષ્ઠના અંતમાં આપેલા પચવઘુગ (પંચતુરાગત ઉલેખ અનુસાર દસ વર્ષથી અધિક દીક્ષા પર્યાયવાળા મુનિ નાયાધમ્મકતાનો અભ્યાસ કરે અને કારણરશાત્ એ પૂર્વે પણ કરે. ૩ પંચવઘુગ (ગા. ૯૭૭)ની પણ ટીકા (પત્ર ૧૪૮ અ)માં નીચે મુજબ પંક્તિ છે – "प्राप्तश्च कलि कोऽत्र मण्यते, पुनरावश्यज्ञादिसूत्रस्य यावत् सूत्रकृतं-द्वितीयाङ्ग વાવ થર્ ચેરાપીમિંત–નિમિ: તÈat આ ઉપરથી એ વાત ફલિત થાય છે કે સૂત્રકૃતના પઠન પૂર્વે આરસયસૃત્તનું પઠન હોય છે.

·૯ મું]. આગના પઠન પાઠન માટેની વ્યવસ્થા ૮ (૧) ઉત્તરાયણસત્તની નિજજુત્તિમાં શ્રીભદ્રબાસ્વામી કહે છે – 'कमउत्तरेण पगय आयारस्सेव उवरिमाह तु । તા ૩ ડું અઘણા દુત નાઘ man” (૨) આની વૃત્તિ (પત્ર ૫ અ)માં વાદિવેતાલ શ્રીશાન્તિરિ કહે છે કોલકુત્તા, પાયાવિહિનામgવરોધી માઇ , તે પ્રમ-વિક્રમ : ૨ अमोत्तरेगेति मावत प्रमोरेण, एतानि हि श्रुतात्मकत्वेन क्षायोपशमिकमावरूपाणि दायर आचारास्योपरि पटपमानत्वेमातराणीत्युपते, मत एक माह-वायारस्सेष स्वरिमा' ति एकागे મિFE , સતા ભાવાવ-તાવાસને ઉજારિ નિ દૃ િવિવિઘારવા કાન, નર્વિવત્ત તિ જીતે, '' વિજે, વિશ્વાસ ઘા-દgrના રેવ , તારા રાત્રિના ઘટસ તિ, “ત ૪ તિ "g' ને, તોય નિમિત્ત તો परम दाचारस्योपविपानि पठितव तस्तस्माद् 'उत्तराणि' उत्तरसम्मवाच्यानि"" આ ઉપથી એટલુ જાણી શકાય છે કે અસલના વખતમા, ઉત્તરસૂઝયાસુરનું પાન આયાર પછી થતુ હતું, પરંતુ દસયાલિયયુત્ત રચાતા એના પછી એનું પાન થવા લાગ્યું, પરંતુ આકાર અને સિયાલિયરના પબને કઇ નિયત સમય હોય તે તે કહે છે આ ઉપરથી જણાતુ નથી તમામ પ્રકીર્ણના પાન માટે કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ શાસ્ત્રમાં હોય તે મારી જાણ વામાં નથી બાકી કેટલાક વિશે તે વવહારસુત્ત વગેરેમાં નિર્દેશ જવાય છે દીક્ષા પયયન કમ પ્રમાણે આગમોનો અભ્યાસ કરાવવાનું વિધાન ચિત્યવાસીઓને પાછા પાડવા માટે રચાયેલું છે અને એનો આદિ સમય પણ ત્યારથી જ છે એમ જે પ થરોનું કહેવું છે તે હવે વિચારીશ આપણે જોઈ ગયા તેમ વવહારસુત્તમ પવયના ક્રમ પ્રમાણે સુવના દાનને વિપાનને ઉલ્લેખ છે, જ્યારે ચિત્યવાઓનો ઉદ્ભવ તો શ્રીહરિભકરિના સમય મનાય છે એટલે પતિનું કથન વિચારી બને છે વળી અત્રે એ વાત પણ ધી લઈએ કે શું એ પ્રશ્ન ન ઉઠાવી શકાય કે ઉપર્યુક્ત વિધાન એ રાજમાર્ગ છે અને એથી એ મિવાયના બીજે ભાગ વિશિષ્ટ નાનીઓ માટે જરુર હોઈ શકે અને એથી તે શ્રીમહાબલ વગેરે કેટલાક અનગારાનો સંપૂર્ણ આગને અભ્યાસ ઉપયુક્ત દીક્ષા પર્યાય કરતા અલ્પ સમયમાં થશે જોઈ શકાય છે? હવે આપણે ગેલનને સંબધમાં ૫ બેચરદાસનું જે કહેવું છે તેનો ઉત્તર વિચારીશું તેઓ ગઠદનને ઉદભવ હરિભદસરિના સમયમાં અને તે પણ ઉતરતા મટિના મુનિઓ માટે જાયે માને છે વળી તેઓ કહે છે કે આગમાં કઈ પણ થશે ૧ આને મળવા જોખે ઉત્તર ઝયવૃત્તની શ્રીભાવવિયકૃત વ્યાખ્યા (પલ બોમાં તેમ જ એની કમલવમત તિ (પત્ર ૧ આમાં લેવાય છે, પરંતુ એ સબ વમાં બે માથી એ કઈ વિશેષ પ્રકાશ પાડતી નથી ·આહંત આગનું અવલોકન [પ્રકરણ ગહન કરી આગમો ભણવાનું વિધાન નથી તેમ જ તેવી રીતે કોઈ આગમ ભણવા હોય તે ઉલ્લેખ નથી. આ સંબંધમાં હું એમનું તેમ જ એમના જેવી માન્યતા ધરાવનારાઓનું નીચે મુજબની હકીકતે તરક સવિનય ધ્યાન ખેંચું છું જેથી આ બાબતનો અંતિમ નિર્ણય થઈ શકે. (૧) પંચવભુગની નીચે મુજબની પલ્મી ગાથામાં તેમ જ એની પણ ટીકામાં આગમમાં ઉપધાન વિષે ઉલ્લેખ છે એમ જે કહ્યું છે તેનું શું? उपहाण पुण मायविलाइ जं जस्स वन्निभं सुत्ते। त तेणेव उदेअं इहरा आणाइमा दोस। ॥५८९॥ (૨) પંચવભુગ (ગા. ૫૯૮)માં જે જોગવિહાણ જોવાની ભલામણ છે તે ગ્રંથ કેટલે પ્રાચીન છે? (૩) ઠાણ (સ્થા. ૩; સૂ ૧૩૬ તેમ જ રહ્યા. ૧૦; રુ. ૭૫૮)માં, સમવાય (સ. ૩૨)માં, ઉત્તરઝયણસુર (અ. ૩૪, ગા. ૨૭ ને ર૯)માં અને અંગચૂલિયામાં એમ અનેક રથળે જગવિહિ યાને ગહન વિષે ઉલ્લેખ જોવાય છે તેનું શું? (૪) ગોઠઠન જેવી વિધિ વૈદિક કે બૌદ્ધ શાસ્ત્રના અભ્યાસ માટે તે તે શાસ્ત્રમાં છે કે ન?િ (૫) વિસે સાવસ્મયભાસ(ગા. ર૩૫૭)માં “જાગ વિષે ઉલ્લેખ છે અને એની ટીકામાં, ભલધારી શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિએ શ્રીઆષાસૂરિએ પોતાના અનેક શિષ્યોને યોગ શરૂ કરાવ્યા, પરંતુ તે જ દિવસે હદયશૂલથી પીડઇ તેઓ કાલ કરી નલિની ગુમ વિમાનમાં દેવ થયા અને ત્યાંથી શિષ્યોને વેગ પૂર્ણ કરાવવા માટે પિતાના માનવી શરીરમાં પ્રવેશ ર્યો ઈત્યાદિ હકીકત આપી છે તેનું શું? વિશેષમાં આ હકીકત ચિત્યવાસીઓના સમયની છે એમ કહેવા માટે કંઈ આધાર છે ખરો? આપણે આ પ્રકરણ આગળ ચલાવીએ તે પૂર્વે કેટલાંક અંગમાં અનગારોના- જૈન મુનિઓના સુત્ર,ભ્યાસ વિષેના ઉલ્લેખ મળી આવે છે તે સંક્ષેપમાં ધી લઇએ - અનગાર અભ્યાસ અંગ ખંદા (અધક) સામાયિથી માંડીને ૧૧ અંગ વિઆહપત્તિ (શ. ર,ઉ1;સુ ૯૩) કાલેદાચી (કાલેદાથી) (ા ૭, ૧. ૧૦: સ ૩૦૫) ઉસભદત્ત (ઋષભદત્ત) (શ ૯, ઉ. ૩૩; ૩૮૨) દેવાણુંદા (દેવાનંદા) ( ૯, ઉ ૩૩, ર્ ૩૮ ૨) १ "तं पुग विचित्त मत्थं भणियं ज जम्मि जम्मि अंगाभो। त जोगविहाणाओ विसेओ एत्य णायव्यं ॥५९८॥" २ "सेयविपोलासाढे जोगे तद्दिषसहिययसूले य। सोहम्मनलिणिगुम्मे रायगिहे मूरियदलभ६ ॥२३५७॥"

·હ મુ] આગમાના પઠનપાઠન માટેની વ્યવસ્થા ૮૩ 0p I II અમ- અગાસ મેરુ (ઘ) સામાષિકથી ૧૧ અગ નાયા (યુ , ૧, ૦૦) થાપચાપુર (થાપત્યાપુર) ૧૪ પૂર્વે ( ૧, અ ૫, સૂ ૫૪) સુઅ (ક) ( ૧, અ ૫, સૂ ૫૫) ધારણ ( ધન્ય) 1 અમે ( ૧, અ ૧૮મુ ૧૭૯) L) અત્તરે વાયદામાં ( ૪ ) ગાયમ (તમ) અ તગડદસા (પ ૨ આ) મુબાહુ (સુબાહુ ) વિવાગસુય (ધર, અ ૧ ૫ ૯૪) આ ઉન્નેમા મામાયથી માડીને ૧૧ અને ૧૪ પૂના અભ્યાસની વાત જોવાય છે વિશેષમાં દેવાણ દાને લગતા ઉલ્લેખ ઉપરથી એ જાણી શકાય છે કે એ આર્યાએ ચદના (ચદનબાળા) અર્થી પાસે સામાયિકથી માંડીને ૧૨ અને અભ્યાસ કર્યો હતો અત્ર ગોશાલકના સંબંધમાં વિઆપત્તિ ( ૧૫, સૂ પપ૩ મા જે નીચે મુજબને ઉલ્લેખ છે તે પણ જોઇ લઇએ - तुम गासाला । भगवया चेव पनाविए भाषया चेत्र बहुम्मृतीरए" હવે આ પ્રકરણ પૂર્ણ કરીએ તે પૂર્વે જૈન જગતના અમુક અંશે ચર્ચા એક પ્રશ્ન વિચારી લઈએ એ પ્રશ્ન એ છે કે શ્રાવને અને શ્રાવિકાઓને. આમ વાચવાને- ભણાને ભણાવવાનો અધિકાર ખરો કે નહિ ? અ ય શબ્દમાં કહું તે જેમ વેદના મનમાં એમ કહેવાય છે કે સ્ત્રીઓને અને શ્રદ્ધોને વે ભવાને અધિકાર નથી તે શ્રાવકને આગ વાચવાની છૂટ ખરી કે નહિ ? આ પ્રશ્નની તરફેણમાં ઉત્તર આપનાર પિકી એક તે ૫ બેચરદાસ છે તેમણે પિતાના મત ના સમર્થના જે કાપોદ કર્યો છે તે ઉપરથી નીચે મુજબ માત દી તારવી શકાય છે. (૧) તવનિર્ણયપ્રાસાદ (૫ ૪૧૩મા નીચે પ્રમાણેનુ પદ્ય છે તેને શુ? vedીના ના વારિત્રના arts તાપ હિairs " (૦) તત્તનનિર્ણયપ્રાસાદ (૫ ૪૧૨)ના નીચે મુજબને ઉખ છે તેનું ! 1 -- ags ઉદિરાઇ -જાતિતા पौ बाल पारप पाइस निणारेह'' (8) વિમેસાવાભાસી મલબારી બહેમચરિત તિ ( ૧૯૯૦માં નીચે મુજબની પનિમા આવ મ ટ નિરક છે તેનું કેમ ? ૧ આ બધામાં કુમારપાવવરિય વાને માત હાથથની નિમા જે ના મુજબ પઘ વિદાયું છે તે એક લઈએ – રાતિetings: કાકા દો નો મળ્યો નર " 1 ·૮૪ આહંત આગામોનું અવલોકન [ પ્રકરણ तत्र यद्यपि दृष्टिवादे सर्वस्यापि वाट्मयस्यारतारोऽसा, तथापि दुधसा तदवधारणाद्य- योपना मन्दमती, तथा प्राव सादीना मोगा चानुपहाय नियूहणा विरचना शेषस्येति " (૪) શ્રાવકોને આગમો વાંચવાનો અધિકાર ન દેત છે તે વિષેને નિષેધાત્મક ઉલ્લેખ કઈ સૂત્ર–અંગ–પ્રથોમાં કેમ મળ નથી ? (૫) શિશુએ કે ભિક્ષુએ શ્રાવોને આગમો ન વંચાવવા એવો કોઈ ઉલેખ કેમ જણ તો નથી ? (૬) સંધપ્રકરણ (પૃ. ૧૩)માં કહ્યું છે કે – "तं न जओ अंगाइसु सुबह तव्वत्रणा एवं ॥२६॥ રદ ઘણાં પુરા વિનિવિદા | મહિનાનીવાવ વારના નામ રહા” આથી શ્રાવકે સુક્ષ્મ વિચારને જાણવાના અધિકારી કરે છે એ સંબંધમાં બે મત નથી, કિનતુ લખ્વાર્થ, ગૃહીતાર્થ, પૃષ્ણાર્થ, વિનિશ્ચિતાર્થ, જીવાજીવના જાણકાર અને પ્રવચનથી અચા- લનીય રૂપે જે શ્રાવકને વર્ણવેલા છે તેવી તાકાત તેમણે આગમો ભણીને મેળવી હોવી જોઈએ, કેમકે સુ માં જ્યાં માટે નું વર્ણન આવે છે ત્યાં તેમને માટે વિટા સરદા પુરિઝ વગેરે સંબેધન (વિશેષણો) વપરાયેલા છે તે શું આ સ્વપાઠકો પણ શ્રાવની પેઠે માત્ર સ્વપ્નશાસ્ત્ર સાંભળી સાંભળીને શીખ્યા હોવા જોઇએ અને નહિ કે વાંચી વાંચીને કે ભણી ભણુને ? (૭) ઉપર્યુક્ત “સંબોધન (વિશેષણ) શ્રાવકોને અપાયાં હતાં ત્યારે સૂત્ર લિપિબદ્ધ થયા ન હતા, એથી શ્રાવકો એ અરણ્યવાસી શ્રમણ પાસે જઇને વીરનું પ્રવચન સાંભળતા હતા અને તે સાંભળેલા પ્રવચનને પોતાના નામની પેઠે કરથ રાખતા હતા–સાધુઓ પણ એમ જ કરતા હતા સમવાયાંગસૂત્રમાં ઉપાસકદશાંગસુત્રના વિષયનો ઉલ્લેખ કરતાં ઉપાસકોના મૃતપરિગ્રહે-મૃતાભ્યાસો પણ વર્ણવાયા છે-ઉપાસના તે શ્રુતપરિગ્રહો આ વાતને સ્પષ્ટ કહે છે કે શ્રાવકો વધમાનના પ્રવચનને કઠસ્થ રાખતા હતા. જે તેઓને તેમ કરવાને અધિકારી ન ગણવામાં આવતા હેત તો તે સમયે એવું બીજું કયું શ્રત હતું કે જેનો તેઓ સ્વીકાર કરે તેમ હતા ? અત્ર આપેલી સાત દલીલે પછી પહેલી ત્રણને નિર્દેશ કર્યા બાદ પં. બેચરદાસે કહ્યું છે કે ““ઉપર જણાવેલાં એક કરતા અધિક પ્રમાણથી એ વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે આગમોની ભાષા પ્રાકૃત એટલા માટે જ રાખવામાં આવી છે કે, તે દ્વારા આ બાળગપાળ વિના પ્રયાસે તેને વાંચી શકે, ઉચ્ચારી શકે અને સમજી શકે. આ રીતે આપણે ભાષાદષ્ટિએ, તે પણ આગમપ્રમાણપૂર્વક આપણે આગમ વાંચવાનો અધિકાર સાબીત કરી શકીએ છીએ.” આ પ્રમાણેના પક્ષને વિશેષતઃ સમર્થિત કરનારી અન્ય કઇ દલીલ કઈ તરફથી રજુ થયેલી હોય તે તે મારા જાણવા જોવામાં નથી એટલે આ પ્રમાણેના પક્ષની તરફેણમાં બીજી કેટલીક હકીકત કે જેણે કેટલાક દલીલ તરીકે ગણવા પ્રેરાય તે સંભવ છે તેને હું અત્ર ઉલેખ કરું છું. (૧) પ્રત્યેક તીર્થકર વિંશતિસ્થાનકતપમાંથી ઓછામાં ઓછા એક પદની અને વધારેમાં ·પ આગમોના પઠનપાઠન માટેની વ્યવસ્થા હ સુ] વધારે વીસ પતની આરાધના કરે છે આ પદે પછી “જ્ઞાન પદની આરાધનાની વ્યાખ્યા ઉપરથી ગૃહ ૧૨ અગેને અભ્યાસ કરી શકે એવો અર્થ ઉપજાવી કઢાય છે (૨) રાયપમેણીયસુત્ત (સ ૬૧)ની શ્રીમલયગિરિચરિત ટીકા (પત્ર ૧૨૮ અ)માં નીચે મુજબ ઉલ્લેખ છે " यत्रापि श्रमण साधुः माहन परमर्गत थ श्रावकोऽगगच्छते तयापि हानेन અહી “માહનને અર્થ “પરમ ગીતાર્થ શ્રાવક કરે છે અને ગીતાર્થ થી ચૂત્ર અને અર્થ ઉભયના જ્ઞાતા સમજવામાં આવે છે તેનું કેમ ? (૩) પ્રકરણાદિ મા આગમોના અવતરણે આપેલા છે અને એ છે તે શ્રાવકે વાચે છે તે પછી તેમને આગમો ભણવાનો અધિકાર કેમ નહિ ? હવે આ પક્ષની વિદ્ધમા જે કઈ કહેવાયું છે અને કહી શકાય તેમ જણાય છે તેનો હુ ઉલ્લેખ કરુ છુ (૧) આવસ્મયસુત્તની યુણિને નીચે મુજબના ઉલ્લેખ ઉપરથી શુ એ ફલિત થતુ નથી કે શ્રાવકને અમુક જ સૂત્ર કરથ કરવાની છૂટ છે નમો ઘાદૂ જળ મવાળમાામો saોળ ફુ યાણ માદ વાળા રિ દવેન त चेय, उकोसेण छज्जीवणिया मुत्तो अत्यमो वि, पिंडेसणज्यपण न सुत्तमो, भरपभो पुण agn g" (૨) હીરપ્રશ્ન (પત્ર )માં જે નીચે મુજબને ઉલ્લેખ છે તે પણ શ્રાવના અભ્યાસનું ક્ષેત્ર મર્યાદિત હેવાનું સૂચવે છે તેનું કેમ ? भकपरिक्षा चतु शरणाऽऽतुरप्रत्याखपान-सस्तारकप्रकोणे कानामध्ययने બાન્નાનાધિદાવાણી” (૩) સેનપ્રસ (૬ ૪, પ્ર ૩૦, પત્ર ૧૦૪ આઈમાં નીચે પ્રમાણેનું કથન છે તે ઉપરથી સિદ્ધાતોનું શ્રાવણ પણ જ્યારે કારણિક છે તે પછી તેના અભ્યાસ માટે શ્રાવને અધિકારી તે કેમ જ ગણાય? હિન્દુ -માવા નરિક્ષા પિતા દિકaaો. વાતાવરણ पिण्डेषणालापक च गोति, भयुना तु भट्टोमाइदिसूत्रार्थो श्राव्येते तत कुप्रीति प्रश्न - દાણવાનાણી મુngયા ધુર બાપાનના રાષ્ટ્રના રાજવી શકિ ન જાણનારા વરુarat વિતરકાળ કાનિકિતિ પોr” (૪) સાથીઓને પણ દિવિાય ભણવાને અધિકાર નથી તે પછી શ્રાવકને કે શ્રાવિકાઓને એ બારમુ અને અને બીજા પણ આગમે ભણવાનો અધિકાર ન હોય તે તેમાં નવાઈ જેવું શું છે ? આ પ્રમાણે આ પ્રશ્ન પર પપાસાધન ઉહાપોહ કરી છે. હવે આ પ્રકરણ સાથે સાથે આ તનરસિકચન્દ્રિકાને પ્રથમ વિભાગ પૂર્ણ કરુ છુ (18 ·આ લેખકની અન્ય કૃતિઓ 1 D (૧) ન્યાયસુમાંજલિ ગુજરાતી અને અંગ્રેજી અનુવાદાદિ સહિત, (૨ શૃંગારવૈરાગ્યતરંગિણું અનુવાદાદિ (૩) રસુતિચતુર્વિશતિકા સટીક (૪) ચતુર્વિશતિકા સટીક (૫) શ્રી ચતુર્વિશતિજિનાનંદસ્તુતિ સટીક (૬-૭) શ્રીભક્તામરસ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યસંગ્રહ (ભાગ ૧-૨) (૮) શ્રીશે ભારતુતિ વિવિધ ટીકાઓ તેમ જ સંસ્કૃત ભૂમિકા (૯-૧૦) તત્ત્વાર્થાધિગમસુત્ર (ભાગ ૧-૨) પજ્ઞ ભાષ્ય, ભાવ્યાનુસારિણી ટીકા તેમ જ સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી પ્રસ્તાવના સહિત. (૧૧) તત્વાર્થસૂત્ર ગુજરાતી અનુવાદ સહિત (૧૨) વૈરાગ્યરસમજરી ગુજરાતી અનુવાદ અને વિવેચન સહિત. (૧૩) પધાનદ મહાકાવ્ય સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી પ્રસ્તાવનાદિ સહિત (Gaekwad's Oriental Series) (૧૪) નવતાસંગ્રહ (૧૫) પ્રિયંકરતૃપકથા અને ઉપમગહરસ્તોત્ર પરિશિષ્ટાદિ સહિત (૧૬) ચતુર્વિશતિપ્રમધ વિવિધ પરિશિષ્ટ સહિત (Forbes Gujarati Sabha) (૧૭) ભક્તામર, કલ્યાણુમંદિર અને નમિજણ તે અગ્રેજી અનુવાદાદિ સહિત (૧૮) ઋષ પંચાશિકા, વીરસ્તુતિ વગેરે ગુજરાતી અનુવાદાદિ સહિત. (૧૯) અને કાર્યરતનમ જૂષા–અષ્ટલક્ષાર્થી વગેરે સંસ્કૃત પ્રસ્તાવના સાથે. (૨૦) જૈનધર્મવરસ્તોત્ર (ર૧) ગણિતતિલક ટીકા તેમ જ સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી ઉપોદઘાત સાથે (G, 0. S.) (૨૨) ચતુવિ શતિપ્રબધનું fraid 641414? (Forbes Gujarati Sabha). (૨૩) આહંતદર્શનદીપિકા. (28-24) Descriptive Catalogue of Jaina Mss. Vol. XVII, pts. I-II. (૨૬-૩૦) આર્વત જીવન જ્યોતિ (કિરણાવલી ૧–૫). (૩૧) ગુજરાત અને લિપિકદમ્બક, લેખનસાહિત્ય તથા અક્ષરશિક્ષણ (૩૨) પતંગપુરાણુ યાને કનકવાની કથની.' (૩૩) કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીહેમચન્દ્રસૂરિ એટલે? (૩૪) પતંગપોથી. છપાય છે, (૩૫) અનેકાન્તજ્યપતાકા સ્વપજ્ઞ ટીકા અને વિવરણ સહિત (Gaekwad's Oriental Series). (૩૬-૩૭) Descriptive Catalogue of Jaina Mss. (Vol. XVII, pt. IIT & Vol. XVIII, pt. I) Bhandarkar Oriental Research Institute. ૧ આ સંબંધમાં અનેક સરસ અભિપ્રાય દર્શાવાય છે. મૂલ્ય દસ આના. ટપાલ ખર્ચ રેઢ આને (જી) લેખક પાસેથી મળી શકશે,