·श्री। प्रारम्भिकं वक्तव्यम् । गाधरो दिविपरिस्वव रसगङ्गाधरोऽयमलकारशास्त्रमन्येप्वद्वितीयः कमपि महि- मानमाविष्करोतीति मन्ये नान कश्चिदपि विवेकशीलो विद्वान् विवदेत । न्यायमी- मांसादिशास्त्रसरणिमनुसरन्ती येयं विवेचनापद्धतिः श्रीमदभिनवगुप्तपादाचारल- कारशास्त्रेडरिता, वाग्देवतापरावतारैः श्रीमम्मटभट्टः कन्दलित्ता, श्रीमदप्पय्यदी- क्षितप्रभृतिभिः पुष्पिता, सेर्य पण्डितराजेतियथार्थबिरुदेन श्रीजगनाथनिशूलिना फलवत्तामापादितेति नास्त्यत्र संशयावसरः। 'साहित्ये सुकुमारवस्तुनि दृढन्यायग्रहप्रन्थिले- तर्के वा मयि संविधातरि सम लीलायते भारती' इति तन भवतः कवितार्किकशिरोमणेः श्रीहर्षस्य गोक्तिः पण्डितराजेनाप्यक्षरश: कृतार्थतां नीता। अयं तु विशेष:-श्रीहर्पस्य काव्यानामिव विवेचनावचसामपि ग्रन्थमन्थिभेदो बिदुपामपि दुष्करप्रायः, पण्डितराजस्य तूभयत्रापि प्रसनगम्भीरा सरस्वती सुरस्रोतस्विनीमनुक्षणमनुसारयति । नाप्ययं महोदारो मम्मटम इव संक्षिप्तवाक्, न वा विश्वनाथ इव विवेचनादरिद्राणां दर्पणदर्शकः, नच दीक्षितस्येवै- कदेशितास्य वच.सु । सर्वशास्त्रसारः साहित्यमिति स्फुटमुपदर्शयतानेन रसनिरूपणे दार्शनिकाः सिद्धान्ता यथा प्रौढ्या विवेचिताः, तथैवालङ्कारनिरूपणे शब्दखण्डवि- चारा अपि कणेहत्य प्रतिपादिताः। मम्मटस्थाभिमतं सर्वथा निर्दोष काव्यमपि च यापलभ्यते, तर्हि पण्डितराजस्य कृतिप्वेवेत्यपि सम्यगनुभूतम् । मधुररसव्याकेप्वपि पोपु माधुर्यप्रतिकूलतया सर्वैरालङ्कारिकैरभिमतानां वर्णानां नितान्तमभावो यत्र भवेत्, सामानि पद्यानि संस्कृतभाषायां सन्ति न वेत्यसन्मिनगोष्टगमेकदा विचारः प्रावर्तत । तदा-क्रियमाणेऽन्वेपणे महाकवीनामपि सुवर्णमस्सिनिक न विद्वकालिमादिशून्यमवातरत्, पण्डितराजस्य तु सन्ति तथाविधानि पद्यानि येपो रेखात्रापि न मनागपि मलिनायते । अलङ्कारशास्त्रस मार्मिको विद्वान् यदि कविर्भ- चेत्, कीदृशः स भवेदिति पण्डितराजनिदर्शनेनैवानुमातुं शक्यते । असद्गुरचरण- भारतनिवृत्तिसारे प्रतिपादितम् यत् पण्डितराजादनन्तरं न तथाविधः संस्कृतकविः १ यत्तु कैश्चित् त्रिशुली जगन्नाथोऽपर एव, पण्डितराजस्तु न त्रिशूलीति समूहितम् , न तदुचितम् । आस्तां कश्चिदपरोऽपि त्रिशूली जगन्नाथः, पर पण्डितराजोऽपि त्रिशूलीत्युपनाम स्यारेति साहिलाचार्यश्रीपुरुषोत्तमचतुर्वेदमहाशयेन खीयहिन्दीरसगङ्गाधरभूमिकाया दृढं प्रमाण- मवलग्थ्य मुनिणीतम् । रस० भू.

·रसगङ्गाधरः। प्रादुरभूत् । अस्माभिस्त इदमपि वक्तुं साहसमवरम्यते यदेवंविधोऽलक्षारशास्त्रवि. चेचको न ततः माछ, न चानन्तरमुदपयत जगतीतले । यद्ययं ग्रन्थो नाभविष्यत्, नूनं साहित्यपदार्थानां मार्मिकः परिचयो नैव पदमलप्स्यतेति नान्न कश्चिदत्युक्लेिश, । यथानेन रसहरी प्रवाहिता, तथैवालंकारा अपि निर्मलीकृत्य कामपि द्युनिमारो- पिताः । रसगङ्गाधरमनधीत्य 'कस्तावद् रसपदार्थः' "कथं तन गुणसमावेशः" के वा इमे स्थायिव्यभिचारिभावा.' इति यथा स्पष्टा प्रतिपत्तिनं जायते, पारिभाषिका इवेमे शब्दाः प्रतीयन्ते, परोक्ष इव चैपामों निध्यायते तथैवालङ्कारपदार्थोऽपि न स्पष्टं प्रतिभासते। विवेचकावरैरप्यलंकारसामान्य विशेषरक्षणेषु व्यवभिन्नत्वं नि- वेश्य कथं भ्रमचक्रमारोपिता जिज्ञासव इति रसगङ्गाधरमधीत्यैव करतलामलकायते । आस्ताम्-अन्याध्ययनेन सर्वमिदं विज्ञायत एव विद्वद्भिः । तत एव चालंकारशा- 'खस्योच्चशिक्षायां सर्वय मन्थरतस्यास्य परमः समादरः । परमेवविधस्य ग्रन्थस्य मुद्रणाशुद्धिबाहुरयं चन्द्रस्य कर इव, पारावारस्य क्षारतेव, तरणीपुष्पस्य क्ण्टकि- स्वमिव चात्यर्थमुदेजम्मासीत् सहृदयानाम् । 'भारतीया विद्वांसः प्राथमिकमुद्रि- तपत्र(प्रूफ)शोधने न पटवो भवन्ति' इति युरोपीयद्विद्भिरारोप्यमाणः कलकः धचिन् पचिदत्यर्थ स्फुटीभवति, यत्र स्वरापरवशानां यध्रालयाध्यक्षाणामनुवर्नन- मसहमाना महान्तो विद्वांसः शोधकत्वेन स्वीयं नाम तु निर्दिशन्ति, पर कार्य क्स- चिदमतिप्रौढस्य शिप्यस्य भृत्या स्वीकृतस्य वा शिरसि निक्षिपन्ति । शुद्धसंस्करणप्रकाशने निर्णयसागर प्राप्तयशस्क', परं रसगङ्गाधरस्य तु तस्मिन् यन्नालये मुद्रितस्यापि विचिराभवशा । काश्यामपि मर्मज्ञानां महापण्डितानां संशोधकत्यमुद्घोप्य मुदितोऽयम् , परं तनाप्यशुद्धिपरिमार्जनस्य तु का कथा, भशु- द्विवाहुल्यमेव दुर्भाग्यादनेन रब्धम् । कचित् सर्वथा विपरीतार्थबोधकापाठा वैचित्रीमुद्भावयन्ति स-कचित्पाठनिर्धारणमेवातिदु-शकमासीत् । निरामचिद्ध- वाक्यभेदादिभिधापरैव विश्रद्धा समुद्भाविता । दिमात्रमुदाद्वियते- निर्णयसागरस्य पूर्वसंस्करणे- पृष्ठ १४-'एक्सानकान्तिकत्वमस्यैद बहुपनैकान्तिफताया अपि शाताया अनुमिनिप्र- तिकूरवाई व्यक्तिप्रतिकूवाच' । उचितं तु 'एक्त्रानकान्तिकत्वस्येव .."अनुमितिप्रतिकूलत्वाद् व्यक्त्यप्रतिकूर त्याच' इति । दृश्यता मनाग विवद्धि - दिवसस्य रातिरेव' जाता न वा! PE रात्रयाच रस्ता प्रतिपदास, प्रतिपतिहेतल्यापार! अन्न, लत्य: तया च प्रस्तुतप्रतिपादकत्वस्य' इत्याधुचितम् । ............ - ·5 - दे प्रारम्भिकं वक्तव्यम् । पृष्ठ १४६-'मुख्यार्थान्वयानुपपत्तेः । तन्नत्ये तु 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यादि। उचितं तु 'मुख्याान्वयानुपपत्तेस्तत्रत्वे तु 'काकेभ्यो' इत्यादि। तत्रैवाने 'तन्त्र निरूढलक्षणाया अनुकूलप्रतिकूलानुलोमप्रतिलोमादय उदाहर- णम् । नीलादयश्च धर्मस्य | "अयमनुकूलः" इत्यादी' अत्र धर्मस्पेति पदं कुत्रान्वेतीति जगदीश्वर एवं विजानीयात् । वस्तुतस्तु "तन्न निरूदलक्षणाया अनुकूल "उदाहरण नीलादयश्च । 'धर्मस्थायमनुकूलः' इत्यादौ"-एव. मुचितं स्यात् । पृष्ठ १५९-'इत्यादी धर्मान्तरस्यापि प्रतिभानादसुन्दरत्वाच' । अब-धर्मान्तरस्या- प्रतिभानादमुन्दरवाञ्च' । इन्युचितम् । पृष्ट २०१-'तृतीयसदृशव्यवच्छेदापत्तेः' अत्र 'तृतीयसदृशन्यवच्छेदाप्रतिपत्तेः' इत्यु- चितम् । १०६ पृष्ठे 'सोऽयं निगदितः सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्यङ्ग्यप्रपञ्चः' अन्न न वाक्यसमाप्तिरेव, किन्तु प्रकरणसमातिरपि कृता। परं विचार्यमा. णेऽत्र वाक्यसमातिरपि नास्ति, 'फुटे प्रकरणे झागिति प्रतीतेपु' इत्यादिना सहास्यैकवाक्यताया एवं प्रतिपद्यमानत्वात् । एवम् १२६ पृ. भारम्भे-'तदा प्रायशो लिङ्गभेद एव । एतेन सर्वथैव ततः स्वतम्र इति बोध्यम् । अस्य पाठस्य कोऽप्यथं प्रतिपत्त्मसमर्थः स्यात् । उचितं तु 'तदा प्रायशो लिगभेदा एव एते । न तु सर्वथैव ततः स्वतन्त्रा इति बोध्यम्" अवगते शुद्धपाटे नात्र किमपि काटिन्यम् । पृष्ट १८८-'धात्वर्थनिवृत्यादेयभिचारः' इति सर्वथा दुरवगमः पाठः, 'धात्वनि- ऐत्यादेव्यभिचारः' इति मुख्ये पाठे तु सर्वथा सुलभो ग्रन्थः । पृष्ट ३१३-'तेनैवानुपूर्वी । अस्य च निगरणे' । उचितं तु 'तेनैवानुपूर्यस्य निगरणे'। मन्ये संशोधकेन विच्छिद्य सरलत्वमापादयता वञ्चिताः सरलवुद्धयः । किय- - द्वोदाहरामः-संख्यातिगा अशुद्धयो विदुपोऽपि भ्रमिचक्रमारोपयन्ति । काशीमुद्रितेऽपि- पृष्ठ ४९१-'न विषय्यभिन्नत्वेन' इत्यस्य स्थाने 'विपयिभिन्नत्वेन' इति । 'विपय्य- भेदः' इत्यस्य स्थाने विषयभेदो भासते। पृष्ठ ४९३-'इदन्वादेः' इत्यस्य स्थाने 'इन्दुत्वादेः । [अतिशयोक्तिस्थलमियदशुद्धं यच्छोधनमकृत्या ग्रन्थसंगनिरसंभवप्रायैव] "विपयतावच्छेदकाऽनवगाहिनि' इत्यस्य स्थाने-'विषयतावच्छेदकायगाहिनि इति (पृष्ट ४२४)। सारीसप्तमानानुरूपा' इत्यस्य स्थाने इति सतर्मानानुरूपा । नागोटीका- यामपि 'सत्सप्तमीत्ययः इत्यस्य स्थाने 'इति सप्तमीत्यर्थः' इति (पृष्ठ ५३.)

·४ रसगङ्गाधरः। .. 'भथ लुब्धकधीवरः' इत्यस्य स्थाने आये लुब्धकधीवर० इति । अन्यत्र बहुत्र आवश्यकतायामपि पदपार्थक्यं न कृतम् । किंतु-'ज्ञानादपिशब्दसाचिव्यात्' इति एकपदतायामपि 'ज्ञानादपि शब्दसाचिन्यात्' इति पृथक् पृथकू पदद्वयं स्थापित येन पण्डितस्यापि ग्रन्थभंशो भवेत् । इत्यादि । उदाहरणमात्रमेतद्, मन्थपाठादेवा. शुद्धिबाहुल्यं यथावदवमासेत विदुषाम् । सत्यप्यशुद्धिबाहुल्ये यदि ग्रन्थाक्षरसमुद्भासिनी सुस्पष्टा काचन टीका भवेत् । सहि न दुष्करमशुद्धिशोधनम् । इह तु महानयं खेदः, यदेवंविधस्य गम्भीरतम- स्थास्य अन्यस्य टीकापि नैकाप्युपलभ्यते सर्वाङ्गपूर्णा । कास्यप्रकाशव्याख्याने यदा ग्याल्यातूणां संप्लव (पाद) एव लक्ष्यते तदा रसगङ्गाधरल्याख्याने नैकस्यापि लेखनी फुरफुरायितेति महदाश्चर्यम् । नागेशभहस्य तूपलभ्यमानं यत्र कचन व्याख्यानं टिप्पणपदेनाभिलप्यम्-टीका- पदेन वेति संशयास्पदमेव । तत्रापि स महानुभायःस्वप्रकृतिमनुसरन् प्रन्धमतिक्षेप यथा वद्धपरिकरस्तथा न मन्थलापने । नास्ति च साहित्यविषयाणां मार्मिकता नागेशभाषितार्थविचक्षणस्य नागेशस्येति-ग्रन्थसम्पादकेन भट्टमहाशयेनैतत् स्पष्टीकृत सम् । तदित्यं मन्थरतस्यास्य प्रभा मलिनवस्त्रनिबद्धस्य रतस्येव नाखिलजननयना. नन्दकरी समभूत् । पण्डितराजस्य जीवनकाले तत्यतिभाप्रसारे जयपुरराष्ट्रमेव हेतुतामासादितवदि. त्यस्ति किंवदन्ती । तथैवेदानीमप्यनुज्ञापत्पतितस्य पण्डितराजयशसः समुद्धारे जय- पुरेणव पराक्रान्तम् । प्रथम-साहित्याचार्यधीपुरषोत्तमशास्त्रिणा (इदानीमजय. मेरुस्य 'मेयो कॉलेज' धर्मशिक्षकेण) भापानुवादं प्रकाश्य अन्धप्रन्थिभेदनस्यावा विशदीकृतः । परं तत्र पुस्तके मूलपाटाप्रदानात् प्रतिपदमनुवादाभावाच सर्वविधा. धिकारिणां मूलपाठशोधन न सौकर्यमवागाहत । तत एव तामेतामनुपपत्तिं सर्वथा परिहतुं जयपुरमहाराजसंस्कृतकॉलेजस्स साहित्यशास्त्रप्रधानाध्यापकः साहित्या. १'न सन्तीदानी क्षत्रिया , परशुरामेण एकविंशतिवार नि.शेषितत्वाव', 'नास्ति सरकृतभा- रती सर्वादिभूता, अपि तु अरबीमाषात. सा समुत्पन्ना इति दिहीन्द्रस (शाहजहांपानशा. इस्य) परिषदि प्रश्नद्रय प्राचलत् । तत्समाधिरसुरामेराधिपति. (इदानीं यदराज्यं जयपुरराज्यम- कयते ) प्रथम. श्रीजयसिंहः (मिरजारानेत्युपपद.) वाश्या विद्यासमन्विष्यन् जगमापमास- साइ । तमेनं प्रतिभाशालिनमभिज्ञायानीतवान् । तस्मिन्नेवावसरे जगन्नाथेनागरानगरेऽप्यरदी- भाषाशिक्षार्य कियन्तचिरकालमुपितम् । आमेरप्रान्तेऽपि च महाराजेन सह नियन्तचित्काल सितः । सदनु श्रीजयसिंहमहाराज एव जगन्नाथपण्डित दिछीन्द्रस्य सभार्या नीतवान् । तत्रा- नेन पूर्वोक वाददय सम्यक् प्रतिक्षिप्तम् । निराकृताच यवनपण्डिता । तर एव पातशाहस्य ऋशभावना पण्डितरा र चासाधार दिल्लीनगरे स्थित इति प्राचीनपण्डिवेभ्य. श्रूयते । श्री- पुरुषोत्तमसाहित्याचार्यमहाशयेन हिन्दीरसगङ्गाधरभूमिकायामिय प्रसिदिविस्तरेण निरूपिता ।

·प्रारम्भिकं वक्तव्यम् । ९ चार्यश्रीमथुरानाथभट्टमहाशयः ससमा प्रवृत्तः। महाभागेनानेन सुबहु परिश्नग्य पाठसोधनं तथा विहितम्, यदवलोक्य सहृदयाः प्रसीदेयुरिति दो मे विश्वासः । कियत्कष्टं महत्यस्मिन्कर्मण्यनेन सोढमित्यंशवोऽहमसि साक्षी । सहृदयाश्चानुमाने- नवावाच्छेयुः । एवंविधेपु जटिलेषु विपयेपु निरवलम्ब प्रवर्तमानस्य स्वतन्त्रलेखा- पेक्षयापि अन्धकृदभिमताक्षरोहः कठिनो भवति-इति नैतत्पोक्षमेतस्मिन्सने कदाचिदवतीर्णानाम् । तत्रानेन महाशयेन सर्वथा साफल्यमासादितमिति ग्रन्थ पर्यालोच्य प्राचीनसंस्करणेन तुलनां च कृत्वा विद्वांस एप साक्षिणः स्युः । नशाव- देवान भट्टमहोदयेन विहितम् , अपि तु 'सरला' टीकाप्यत्र निबद्धा । सेयं सरला जटिलमपि ग्रन्थं विद्यार्थिनामवबोधाय सरलीक्तुं चेटते । लेखे मा भूद्विस्तर इति पुस्तकोद्घाटने स्वत एवोपस्थितं निदर्शनमिदमुपस्थापयामि-पृष्ठ २५१ "अरविन्दवरसौन्दर्यमस्येत्यभारविन्दाब्दस्यारविन्दसौन्दर्यलाक्षणिकतयाऽरविन्दसौ. न्दर्यनिरूपितसादृश्याधिकरणमेतत्संबन्धिसौन्दर्य मिति मुखारविन्दसौन्दर्ययोः साह- श्ययोधे शाब्दे, तयोरभेदाध्यवसायादभिन्नधर्ममूला पश्चान्मुसारविन्दयोगपि सार- श्यधीः" [इति मूलग्रन्थः ] । टीका-'अर्थात् अरविन्दपदस्य अरविन्दसौन्दयौर्थे लक्षणा, ततश्च अरविन्दपदस्य अरविन्दसौन्दर्यमित्यर्थः । सौन्दर्य च सादृश्यस निरू- पकम् (भयोजकम्) । तथा च अरविन्दसौन्दर्यनिरूपितं (प्रयोज्यम् ) यत्सा- दृश्यं तदधिकरणम् (तदाधारः, आश्रयः) अस्स सौन्दर्यम् अर्थात् एतत्संबन्धि, (गुखसंबन्धि) सौन्दर्य मिलाशयः । असिन् शाब्दबोधे सौन्दर्यरूपसाधारणधर्मस्य "अस्य' इत्युपमेये, 'अरविन्दे' इत्युपमाने च संबन्धः सुस्पष्ट प्रतीयते।' क्षोदक्षेमेपि प्रवर्तते सरला । अत्र हि-"तन तस्येवेति यतेरियार्थे विहितन्वेन सा. दृश्यार्थकस्य तत्प्रयोजके लक्षणयारबिन्दसादृश्यप्रयोजकमेनरसंबन्धि सौन्दर्य मिति बोधे उपपचे अरविन्दपदस्य अरविन्दसौन्दर्यलक्षणा किंफला किंप्रमाणा चेति चि. न्त्यमिदम्" इति नागेशो मूलं खण्डयति । सरलाइन साधु समाधत्ते-- "अरविन्दसादृश्यप्रयोजकम् एतत्संबन्धि सौन्दर्य मिति नागेशेनोपपादिते शाब्द- बोधे तु उपमेयमाने सौन्दर्यस्यान्वयः प्रतीयते । भरविन्दवत्सौन्दर्यमस्येत्युक्ती स्वार• सिकश्च सौन्दर्यस्योभयत्र संबन्धः । एवं सत्यपि 'अरविन्दसौन्दर्यलक्षणा किंफला' इत्यादिना मुधैव खण्डयन् नागेशमहोदयस्तु स्थूलरश्वैव ।" इति । तयोरभेदाध्यवसायादभिन्न धर्ममूलेत्यादिअन्य विशदीकरोति-"तयोः उभयसं- यन्धिसौन्दर्ययोः सादृश्यमूलकस्य अभेदस्य निश्चयात् अभिनधर्म(सौन्दर्य)मूला, मुखस्स भरबिन्दस्य चापि सादृश्यबुद्धिः सिध्यति ।" इति । यद्यपि याशी विस्तृता टीका सर्व विधविवेचनापूर्णस्य अन्यस्यास्यापेक्ष्यते, न वयाविधेयम् , संक्षिप्तन्वात् । अथापि ग्रन्थप्रन्यिभेदनेऽवश्यं विदुषां साहाय्यमा-

·६
'.रसगङ्गाधरः
चरिष्यतीति में विश्वासः । तदेवंविधविद्वजनोपकारकविद्वदुचितकार्यसंपादने रब्ध.
साफल्यं पण्डितप्रकापडं महमहाशयमहं धन्यवादरभिनन्दामि । सफलयन्तु चास
परिश्रमं दृष्टिपातेन विद्वांस इत्याशासे।
१४।४।३९.
गिरिधरशर्मा चतुर्वेदी.
[महामहोपाध्यायाद्यनेकविरदालंकृतो
भारतसुप्रसिद्धः सनातनधर्मनेता वाग्मिनावाचस्पतिः
जयपुर महाराजसंस्कृतशलेजस्य' अध्यक्षः]

·समुल्लसत्सूरिसदुक्तिसोष्टया स्फुरत्सुधासारसहोदरोत्सया । सुर सदा सूरियरैश्च सेपिता सुसंनिधत्तां सरसा सरसती ।। उपोद्धातः do- साहित्ये उत्तरोत्तरविकासः संगीतमय साहित्यं सरस्वत्या स्तनद्वयम्- एफमापातमधुरमन्यदालोचनाऽमृतम् ॥- साहित्यशाने यावदेव गभीरतरमालोचनं क्रियते नावदेव तस्मिन्नुत्तरोत्तरं मर्म- स्पर्शिता, सफलभूते काव्ये चाधिकाधिकमुपादेयता संपद्यते । यावद्धापासाहित्या. नामुद्गमसोतस्यत्याः संस्कृतसरस्वत्याः साहिन्यमिदमनादिकालादुद्गतम् , उत्तरोत्तर. मन्तस्तलस्पर्शिना साहित्यारागां गभीरतरैर्विचारैश्च क्रमशो मार्मिकतायाश्चरमसी. मानमधिगतमिति सरेवालोरनुमोदितम् । 'एचिरार्धानां समानामुचितः संनि- घेश काम्यमिदम्' के के साधनोगनां हृदयापर्जनाय प्रचुरं अभवतीति प्राचीन वासादरम्यायायधि सर्व एव साहित्यारः स्वीयलियन्येषु यथामनि मर्मतो ज्यट- शान् । विमाय स्यूलतया त्रिस्वरूपोऽवतिष्ठते- 1-एकः स काल भागीयत्र वाग्यशरीरभूतयोः शब्दार्थयोः प्रस्फुटमुस्फुरन- रंकाराख्योऽतिशय एव काव्ये घमकारसारणं पयंगण्यत । यतो हि विच्छित्ति विशे- पशालिनी पदरचनेय तरसामयिकैरारंकारिकः काव्यस्यारमभूना निरदिश्यत ['रीति- रामा काम्यस']। भामहोमटभहातीनां पाध्यादप्रिमख व्यङ्गयार्थस्य प्रतिमासोs- पश्यमभूपरं सोऽप्यों ग्राच्याघस्योपस्मारक एवं सेः प्रत्यपाद्यतेति अलंकारसंकरे पुवासी संनिवितते । रटादयः प्राशो रसभावादिकमभिचिन्वन्तोऽपि वाघ्याय- पोपकारकमिमं निरदिशन् । अत एव हि ते रसवप्रेयादीनलंकारानेय ताप. गणपन् । २-द्वितीयः स समयोऽभूयन भभिधालक्षणादिभ्यः परां ध्यानावृत्ति परिसा- धयनिय निकारादिभिर्वाप-रक्ष्यतो विलक्षणो पनन-ग्यानदिव्यपदेश्येन विशि- प्टेन ग्यापारेण गम्पो ग्यायोऽधः परेण प्रतिवादसंघर्षण सुस्फुटं साधितोऽभूत् । विधान्तिधामतया सोऽयमेवाः प्रधानीभवन् पनिशम्यमुत्तममापादयति [असि. न्मायकाले श्रीमान् मम्मदभो पम्नु भरंकार रसेति प्रिविधमपि वनि काव्यम्यात्म- स्पेन साधयामास] । A ·८ रसगाधरः। ५-पुतदनन्तरं स समयः समुपतिष्यते यत्र हि विविधेष्यपि यथेषु रम एष काम्यस्याग्मतया संमन्यते । भर्यान् उत्तरोत्तरमन्तस्तलं गयेपयत् साहित्यकारागा हृदयं परमविधान्तिधाम रसमामायैव मुम्मसीदति । प्रमहकेनानेन पुटमवयुष्येन्मार्मिका यदिश्वसाहिस्पजन्मदावणा संस्कृतमाहि. त्यकाराणां मर्मगवेषिणी रष्टिरत्तरोत्तर सापालोचनप्रवणेराऽभूत् , यदि साहित्यस्य घरमं खेयम् । एहि महामागः सूध्यमेपि मौलमपरपापयन्ती ममंगोऽपि मर्मस्प. शिनी ताशी सूक्ष्मतमा समालोचनपद्धतिरुमाविता यस्याः प्रमाण पधीनो प्रतिभा रोकतो यहूचरदगारन् । सोयमुष्कर्षः शनैः शनरेतापदधे पेन माघारणागेकानां कवीनां घ विघारेषु भूपान् विप्रकर्षः ममपचार । कपीनामियं साधारणी रप्टिरभू- चया हि ते भूतलगाई रितर्मणिफिरणैदिप्यरोकन्यामपि देयगी हरिवधायनामिनी दागु । मध्यन्दिने मायगगनारोहण शिपिलीमयतो रपिनुरगान् राजमाधशिवर. गता मायादमरता मरपुरन्नी सेपं भवनपतास्य कमारूपेणोनयतीति ते स्पिष्ट विरोकयामामुः । सेपो हृदयमेवायन्मर्मपर्यभयन् यत् मधुररस्लीनतासमये मधु. रेतराण्यक्षराणि सेवा कर्णयोः कटुम्लामगजन् । मादित्यशास्त्राभिधाना सेपमोचित्योपनिषत् [ मार्मिगलोचनपतिः पण्डित राज गायमाग्मय विधाग्यनीय । नेतः परं समप्रस्थापि कापमानाम्यानु. मासको निधनमीनः साहित्यनिपन्धो जनि स्टेभे । पचपि ममरमारस्याः मागासर- स्वत्याः माहिस्य[ भार करताना विमागो नापाययपि नवीनतया नितान्तं प्रदी. जस्तयापि रसगनापरस्य समक्ष मुफ गाम्यांपऽपि या सारयामादयेदाराः सर्वमान्यः साहित्यमानिपम्पो न पुनराविरभूरिति मनाह मान्यमेप भपेग। सर्वपापि। रमगदाधरः गुप पम्पम्प मुगभाग एपोन्ते पपे [ संगीतमय मादित्यम्' मत्र ] गाहित्या- पर पर भारोपनामाण गुदायते, रणगापरयेमिारियापनाय देवाप्रति परमरपुरनि । रमापरम्प पायान् भाग उपलायमम्मिन् गाहित्यमाप्रत पे ये विपपा प्रतिपादिनाने से पूर्वनिपग्पानामपेशपा भगीर पिना, मापापनिपा. सिरहिनेन मुलेन प्रतिपाइनरकारेण पिताः, निरम्पप्रतिपादिशाविषपान पूरविषपारम्प मर्मगर्मिना रिपारमराभेग परवः गिदान्तिका, पापसं. १-३मार मार गिरायपुर. IRANः । जरा मनाया शिरियामानेगी दलासरानमा गुमामो म' ·उपोद्धातः। भवं सर्वमप्यानुपङ्गिक परिकरविषयमप्युपादाय साकल्येन समुपहिताः, वादयुग- कालिक्या नव्यन्यायानुगतया प्रौदतावच्छेदकतावच्छिन्नया भापया चोपपादिता, यदशाहलितलुलिताकीर्णमिति कृत्वा साहित्यक्षेत्रेऽस्मिन् न यस्य कस्यचिदुतिः क्षोभमुत्पादयितुं प्रभवेत् । सर्वतोऽतिशायी विशेषश्चायमेवाऽस अन्धस यस्मिन् सर्वेष्वपि विषयेषु अन्तस्तलस्पर्शी विमर्शः कृतः। पूर्वाचार्य निबन्धेषु नाभूरसुधि- धाप्येती विषयाय, यतो हि ते प्रायः पद्यनियद्धाः । अतितमा समर्थोपि पद्यनि- बन्धा नियतेप्वक्षरेषु सर्पमपि तत्तच्छास्त्रीयमतिशयं साकल्पेन समावेशयितुं मभव- दिति घोरतरं कठिनमेव किं प्रायः असंभवमिव । काव्यप्रकाशे याः कारिकाः सन्ति ताः स्वयं ग्रन्थकारस्य स्युः, भरतादेरन्यस्य वा, परं किं ताभिः सर्वोपि प्रतिपादयि- तुमिष्टो विषयो निर्धम बुद्धिगम्यो भवति ? यवं तर्हि संक्षेपवादिनां शिरोमणिः श्रीमान् मम्मटभट्ट एव वृत्तौ किमिति तं विषयं विशदीकत चेष्टते ? किश-साहित्यशास्त्रस केचिद्विपयाः प्राचीनतमसाहित्यकाराणां समये पूर्णपरि- पति लभमाना लप्स्यमाना वा आसन् , यथा वामनादीनां समये ध्वनिप्रपञ्चः । एवं- विधेषु विषयेषु चूडान्तविधारः कथं वा तेषु नियन्धेपु संभवेत् ? बहवो विषया एवंविधा भवन्ति ये विकासवादस्य सिद्धान्तानुसारं क्रमिकविपरिवर्तनेन बहुविधाः परिस्थितीरनुभूय क्रमश एवं परिनिष्टिता भवन्ति । यथा संस्कृतसाहिये काव्यानां वर्णगुम्फननियमन कालप्रचलितानां भाषाणां सहयोगेनैव शैथिल्यं तत्यान (अयं विषयः परस्ताविस्तार्यत] । साहित्ये यावन्त्येव काव्यानि जनि लभन्ते साहित्यशास्त्रे काव्यानां गुणदोपावे. पणा तावदेव मर्माभिमुखी संपद्यते, नानाविधानामुदाहरणानां प्रत्यक्षोपलम्भात् । शब्दसाधुन्वानुशासके व्याकरणशास्त्रेऽपि सेयमेव परिस्थितिः । अत एव हि सोयम- नुगम एव निप्पन्न:-'उत्तरोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम्' इति । रसगाधरे सेयं सर्वविधापि सुविधा संघटिता । भरतभारम्य श्रीमदानन्दवर्धना- चार्याभिनवगुरुपादादिभिर्यानि किल काव्यस्य जीवभूतानि तत्त्वानि गवेषितानि, वादिप्रतिवादिसंघर्पोत्तर सिद्धान्ततया निश्चितानि च तानि पण्डितराजाजगन्नाथात्पू- र्यभाविनां सर्वेषामेव साहित्यकाराणां निबन्धेषु पूर्ण परिनिष्ट मापुः । अत एव तेषां स्थापनमयासो नाऽऽवश्यकोऽभूत्पण्डितराजस्य । अपि तु सिद्धेषु तेषु उत्तरोतरं मर्म- स्पर्शी परिष्कार एच तस्य कृतित्वस्यातयेऽवाशिष्यत । पण्डितरानापूर्वकाल एवं संस्कृतवाङ्मये तादृशाः सर्वसमर्याः कवयोऽभूवन येषां कान्यानि सर्वसिन् भूम- पडले ख्यातिमवापुः । अत एव नानाविधानामादर्शानां पुरः स्फुरितन्वाकाव्यगु- फेपु अनालक्षितपूर्वा सूक्ष्मेक्षिका पण्डितराजस्थासाधारणायां बुद्धौ प्रास्फुरत् । एप हि मान्यतम श्रीहर्षस्य नैपधीयचरितकाम्यमेव मर्मालोचनायाः पानीकरोति । सूक्ष्मदर्शिनामपि दृष्टी निदोष एवैकसिन् पये स हि वाश्यास सामान्यदोपम् ·रसगङ्गाधरः। , 'असंतुलता'ख्यमाह ! पण्डितराजस्य गभीरतमे औचित्यविचारे एतत्पद्यनिर्मातारे घ्युत्पत्तिशैथिल्यं भासते । श्रूयन्ता पण्डितराजाक्षराणि-'वाक्यार्थो हि गादतरव्युत्प. त्तिनिपुणीकृतान्त करणैर्नानाविधपदार्थरचनापरिवृत्तिसमथैरेव कविभी रचितः कामपि कमनीयतामाधत्ते, नेतरः । तथा हि- 'उपासनामेत्य पितुः स रज्यते दिने दिने साऽवसरेपु बन्दिनाम् । पठत्सु तेषु प्रतिभूपतीनलं विनिदरोमाऽजनि शृण्वती नलम् ॥' अस्लिलेषधीयपद्ये द्वयोः क्रिययोरुद्देश्यविधेयभावेन गुणप्रधानभावमकुर्वता बन्दिनः पश्यन्ततया सप्तम्यन्ततया च द्विः परामृशता रविना वाक्याथैः प्रमेरकवदसंष्टु- लता प्रापितः (पृ. ५५०) न केवलमालोचनाकरण एव पण्डितः पण्डितराजः । स हि पयेऽसिन् संशो. धनं प्रदर्य स्वस्थासाधारणम् 'गाढतरव्युत्पत्तिनिपुणीकृतान्त करणरव पदार्थरचना- परिवृत्तिसमर्थत्यं च प्रत्यक्षतः प्रकटयति । कथयत्ययम्-'यदि स एव वाक्यार्थः प्रकारान्तरेण निर्मीयते-- 'उपासनार्थ पितुरागतापि सा निविष्टचित्ता वचनेषु यन्दिनाम् । प्रशंसता द्वारि महीपतीनलं विनिदरोमाजनि शृण्वती नलम् ॥" इति, तदा ललनासंनिवेश इव फीशी कमनीयतामावहेदिति सहृदयराकल. नीयम्। द्वयोरपि कवयित्रोः पदरचनासु किमन्तरं संघटितमिति स्पष्टोधनाय तरस्था. नीयां मम टीकामविकर मुद्धरामि-निविष्टचित्ता० इत्यादिपाठे-पितुरपासनार्थ- मागतानां द्वारि राजसामान्य प्रशंसतां यन्दिना वचरम निविष्टरित्ता (दमयन्तीम्) उद्दिश्य विनिद्ररोमस्वं पर्णित मिति द्वयोः क्रिययोरदेश्यविधेयतया गुणमधानभावः संपन्न इति वाक्यार्थस्य न विसरता । नैषधीयपाठे सु 'सा पन्दिनामवसरेषु रज्यते' 'नलं मृण्वती विनिदरोमाऽजनि' इति द्वयोर्यास्ययोः स्वतघ्रत्याश गौणमु. एयभार इत्याशयः।' विपयप्रतिपादनशैली रसगाधरस्य विषयप्रतिपादनशैली अतितमां रफीता । यस्किल वक्तव्यं तत्तार- शेरन्यूनातिरिक्तः प्रौद्धैर्मधुरैश्याक्षररुपपादयति यत्र न स्वल्पोपि संदेहस्य अर्थान्तरक- रुपनस्य वाऽवकाशः । पद्ययद्धेषु प्रमेयलक्षणेषु यथा स्वपनिपायोपपादनाय विवश तया संकोचः कर्तभ्यो भति, अम्बयद्वारा अर्थान्तरकल्पनस्याप्ययकाको यथा मुक्तद्वारो भवति, न वयाऽन ग्रन्थे । संक्षेपेच्छया वा, प्रमेयप्रतिपादनप्रकारस्थ प्रौढनामकटमाय वा, देवदत्तात् अस्पष्टभाषितायाः स्वभावदा, प्रामाणिकनया १ अत एव मया प्रोतमन्ने-'यत्र प्रसङ्गानितान्यपि मान्यवाय्यान्यालोचनानिकरमाध्य मव. ग्समन्तिान हायवे यदिह दोषनिरूपणे तु काः काः वीन्द्रतयोऽदयोऽमविभ्यन् ।'

·'उपोद्धातः । प्रणायेपपि प्राचीनप्रन्येषु विषयप्रतिपादनसल्यां हन्त हन्त सेदजनियाऽस्पष्टता प्राप्यते । लेखनाय पाणां दौर्टम्यादिर ते अन्यलेखे इयरसंक्षेतुमिच्छन्ति यत् अति. सावधानत्वेपि तेपा वक्तव्यविषयो भूशमस्पष्टः परिगमति । कारिकायां पतिपयाना- मेवाक्षराणां संक्षेपाय वृत्तौ तैरेव भूयस्यः परयो लेसितम्या भवन्ति, पराकष्टीका- कारस्तु कतिपयानि पत्राण्येव मपीभिरपरज्यन्ते, परं तथापि स रिपयः मत्यूपान्ध- कारेंट पदार्थ इव म नथा स्पष्टो भवति । प्रत्युत टीकाकागणां स्वस्वमत्यनुसार अन्यलापनभेदेन परस्परं विसंवादस्य मतभेदस्य च तथा सृष्टिर्भवति येन मूलम- न्थस वालवं वायं सपनीमध्यपतितो बहुपत्नीका प्रेयानिय देवरक्षणीयतामेवा- पद्यते। काव्यप्रकाशशैली आलोचनाक्षेत्रे पूज्यपुरपाणामवतारणं यदि न मदतिलंघनपातकेषु परिगण्यते तर्हि श्रीमन्मम्मटभहस्य लेखो भूयस्स्यशेयस्योदाहरणं स्यात् । कास्यप्रकाशस्य स्थाने स्थाने मूलबर्नुस्तयाऽक्षराणि सन्ति यानि वृत्ती विशदीकरणेऽपि, टीकासु बहुधा व्याख्यानेपि, न वास्त स्वारस्यं निभ्रंममक्ष्यन्ति हृदयरटे । प्रत्युत नानारिधानां मतानां नानाविधा मार्गा इतनतो भिद्यमाना इव दृश्यन्ते । पूर्वत एव जानन्तो विवेचकमहाभागा एकद्वाभ्यामेव निदर्शनाभ्यां स्पष्टं प्रतिपद्येरन् । रक्षणालक्षण- माह-'मुख्यार्थयाधे तद्योगे रूदितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽयों लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिना दिया । मुख्यार्थस्य बाधे सनि, तद्योगे (तस्स मुरयार्थस्य योगे), रूढः (प्रसिद्धः) प्रयोजनात् (शैलपावनत्वादिरूपारफलात् ) वा, [शब्देन को, उपरित आक्षि- प्यते इदम् ] यत् अन्योऽयों लक्ष्यते सा लक्षणा । अत्र 'यत्' इत्यस्पष्टार्थपदानिये. शेनैव रिसादयीजवापो जानः । एके कथयनित 'यत्' इति रक्षणपरियाविशेषणम् । "अन्योज्यों यत् लक्ष्यते यत् प्रतिपाद्यते सा लक्षणा' । लक्ष्यते इनि हि पिजन्तादा. ख्यातम् । गिजों हेनोः (प्रयोजस्क्नुः) व्यापारः । हेतुः (प्रयोजककर्ता)च शहद. । बाघ अन्याधातिपत्तिहेनुः शब्दव्यापारो लक्षणा। अपरे कथयन्ति यत्' इति 'यया' इत्य लुप्तकरणतृतीयान्नमव्ययम् । यया वृपया अन्योऽधः (मुख्यार्थाद भिसोऽर्थः रक्ष्यः सदादिरूप.) रक्ष्यते प्रतिपाद्यते सा (निः) लक्षणा, इति । एते साधयन्ति यादयं मन्थकारसास शैत्येव, अन्य- पाध्येयमेव 'यत्' इति प्रयुक्तमनेन । कचित् 'यसात्' इत्यर्थे यथा ३४ तमवारि- कायाम् "यस्सोऽर्यान्तरयु तथा" इनि । चित् 'यत्' इत्यव्ययं मयुयोन, न विद्रो. पणम् । यथा १६० समकारिकायाम् 'उपमानाचदन्यस्य व्यानरका स एव सः' होन। भसासष्टलेखस्यायं परिणामोऽभवद् यदेशश टीका लिसति-"यचन यानि प्रियाविशेषणम् । तथा च यत् रक्ष्यते पत्प्रतिपाते सा मनिपत्तिोष (ज्ञानमेव) ·१२ रसगङ्गाधरः। लक्षणेनि फेशियारपातम्, सदज्ञानविजृम्भितम् । पक्षणाया अभिधाग्यशनपोरिष धृत्तिरूपतया पृत्तिजन्यायाः प्रनिपत्तेक्षणारयाऽसंभयात्" इत्यादि। द्वितीयपक्षवादिनः कथयन्ति यत् 'शानमेव रक्षणा' इस्पेर मम्मटम्य हृदयम् । अत एप 'प्रयोजनेन सहित एक्षणीयं न युभ्यते' इत्यस समयमाय मोक्तम्-'मानस्य शिपयो खन्यः फरमन्यदुदाहृतम्' इति स्वरसतः संगच्यते। रोदस्वयमेय यद् वृत्तावपि प्रन्धारस्तदेव संदेहामरमाइ-'मुरयेन भमुरयो इयों एश्यते यत् स आरोपित सदग्यापारः सान्तरानिष्टो रक्षणा' इति । स्या ताम् , मुल्योधः इति पुमान् , सा एक्षणेनि पी । भन्न विशेषणीभाषाय पोरनयो- रपेक्षापामपि निलक्षणं 'या' इति ल्लीयं मम्मटमहाभागः माह, येन मूनिमती भv. टता जनि लेभे। श्रीमतो मम्मटमहस्ताक्षराण्येर तथा भवन्ति शामिदंतया निशितोर्या न केन. चिदययोढुं शश्यते । एरमात्र यमर्यमयबुध्यते, अपामरेयाधरैरन्यमय समयते-- 'मिने पापि गते, सरोरहवने यदानने ताम्यति, जन्दामु अमरेप, पीक्ष्य दयिताम पुर. सारसम् । घशादेश रियोगिना सिमरण नाम्यादिता मोरिशता घण्टे केयरमर्गस्लेव निहिता जीवस्य निगरान' इति पचमुदाइत्योपते-'इत्यादी पाध्यमेय, न न रमम् । अत्र मिला म जीय रोडुं क्षमा, इनि मनाननुगुणोपमा' । (पामनटी .५०) अस्थायमेषे पुर्वन्ति-भर गारिमसम्भारपायाम् पिता जीयं रोई जीयनिरोधाप न क्षमा मापंयि योग्या । जीयनिरोधनिमिर्ग फाटे दिमागम नुचिनमित्यर्थः । विमएम्मोग जीयनिगमोगप प्रशायगम्यते न तु भोपाय इति तेशामाशयः। अन्य कषयन्ति यत्-भगिता जी निरोई म शमा न तानि मा. ताननुगुणा उपमा । भपमाराप---उपभाषा हियोः गायममुगुणं भवेदेवा पोभते । भारत मनुष्यादेगेमनागमनादिकं रोदु नोति । रिन दिगमा निर्ग- पाना मनरो पाता । भाः मग माया लगाया.

·रसगाधरः . . कुला मुरतानियनिनुमक्षमा हरेविष्णोः दक्षिणनयनं स्थगयति' इति निरगलं प्याल्यानं टीकाभिः यसंग्यं भवति । रिमेतत् । समासोधिन्यले भमकृतार्यस्य ध्यानया प्रतीनिरिति सर्वपा मार्चा मतम् । स्वयं प्राशरोऽपि म्यपमेतरम्बीकरोति, किन्तु 'परोहिभंदकैः सिटः समासोक्तिः' इति लक्षणे, तद्वयाख्यायां च-शिटविशेषणमाहाम्यात्, न तु विशेष्यस्य सामर्थ्यादपि यत् भमशतायाऽभिधानम् मा ममामोक्तिः। भर 'अभिधानम्' इति कथन किया. चितम् । मूएफारो यकिविदाह । किन्तु घराष्टीकागरतपक्षनिर्वहणं कर्सद भवनि-"अभिधानम् भप्रश्नगतग्ययहाररूपस्याय प्यानया योधनम् इत्यर्थः।" अभिधानमिति पदेन ध्यानया योधनमित्यर्थ, रिना पक्षपोपकैः पश्चिमोढुं शायान् ? (पृ.७१)। रसगङ्गाधरदौली रमगलाघरे निधा रिएता । तर हि यापदपेक्षितानि पदान्युपादाय स्ववनव्ये साशी ढता संपरायते यत्रैकमपि पदं न मंदिग्धम् , नाधिकम् , न न्यूनम्, न पर- सहायतयाऽर्थयोधकम् । संतसाहित्ये तदेतदादयुगमासीत् । अन हि नव्यन्याय. संपुटेन सासी मुनिग्रद्धा भाषा संघटिता यन न तिलमानस्यापि इतस्ततः संभवः । अन्यथा सुभासप्रश्वासयासंनिहितः प्रतिगदी स्वरितमेव निर्दयतया मईयेत् । अन्य. शीर्षके प्रविश्य पण्डितराजेन कृता-"मया सर्वानपि पूर्वामियन्धानन्तसलं विचार्य वादोन मुरटेन मननेन सोयं प्रन्यो रचितो येन न कोऽयन दोपं गवेपयितुमच. काशो लम्येत, मयुत अस्थामे पुरानना. सऽपि निरन्या निष्प्रभाः (दुष्टा इत्यर्थः) प्रनायेरन् ।" मोप्रासमाह स:- 'निमन शर्मननगलधेरन्तरदरं मयोनीतो रोके हलिनरमगगाधरमणिः। हरसन्तान्त हृदयमधिरूढो गुणवता- मरंकारान्सर्वानपि गलितगर्यान् रचयतु । मन्यस्वरूपनिहास्नां कृते एकमायमुदाहरणं पर्याप्त स्यात् । उपमालंकारस्य स्वतः पूर्वाणि सांण्यपि रक्षणानि मारोचनानिरपे कपितानि पपिद्धतराजेन-~- 'उपमितिश्यिानिप्पत्तिमरसादृश्यवर्णनमदुष्टमव्ययमुपमालंकारः' इति महता दादान घटितमप्पयदीक्षितलक्षणमेवं सण्डितं यत्--'उपमा अर्थारंकारः । अत एष शब्दवाच्यता अपेक्षिता । वर्णनस्य यद्यलंकारत्वं तहिं स्वयं शब्दरूपं वर्णनं शब्द- वाच्यं क्यं स्यात् ? भन्यङ्गयस्वादिपदानमपि व्यर्थम् , व्यङ्ग्यवाऽलंकारवयोरविरो. धात् । इत्यादि। 'स्वत.मिद्धेन भिल्लेन संमतेन च धर्मतः! माध्यमन्येन वयस्य वाच्य चेदेश- गोपमा ॥' इनि विद्यानायेन (प्रतापरुद्रीये) प्रोकं लक्षणं निरस्तम्-'यत्र सार- ·उपोद्वातः।- १५ यस्य निषेधे पर्यवसानं भवति तसिन्ध्यतिरेकालंकारेपि ताशं साम्यमस्त्येव । अतः अतिव्याप्तं लक्षणमिदम् ।' 'उपमानोपमेयस्वयोग्ययोरर्थयोयो। हृद्यं साधम्यंमुपमेत्युच्यते कान्यवेदिभिः।' इत्यन्यदपि प्राचीनानां लक्षणं दूषितम्-'हद्यपददानेनैव विवक्षितार्थलामे पदान्त- रदान व्यर्थम् । समभवता मम्मटेन काव्यप्रकाशे प्रोक्तं लक्षणम्-'साधयमुपमा भेदे' इत्यपि न रमणीयम् , पूर्षवद् व्यतिरेकेऽतिव्यातिप्रसङ्गात् । फियायं प्रसङ्गः काम्योपस्कार- कसाऽलंकारस्य । भन्न साधर्म्यम् उपमा' इति सामान्यलक्षणे उपस्कायां (व्याया) पाच्या लौकिकी अलौकिकी सर्वाप्युपमा अन्तर्भवति । अतः असमर्पकमिदं लक्षणम् ।" एवमेव 'भेदाभेदतुल्यरपे साधर्म्यमुपमा' इति सामान्यतः प्रोक्तम् 'अलंकारस. पर्वकारस्य लक्षणमपि निरस्तम्, अत्रापि सर्वविधानामप्युपमानां बोधसंदेहात् । इश्यमेव-प्रसिद्धगुणेनोरमानेन, अप्रसिद्धगुणस्योपमेयस्य सादृश्यमुपमा' इन्य- लंकाररनाकरोक्तं लक्षणमपि दूषितम्-'श्लपमूलिकायामुपमायां लिप्टशब्दरूपो धर्मः कविनेर कल्प्यते, न पूर्वतः प्रसिद्धो भवति । अत एव तस्यासंग्रहः स्यात् ।' एवं सर्वाणि लक्षणानि निरस्स-'चमरकृत्याधायकं वाक्यार्थोपस्कारकं सादृश्यमु- पमर' इति स्खलक्षणं तथा इदैरक्षरैः संघटयति येन स्वल्पमपि शैथिल्यं न प्रसजितुं शकुयात् । शीर्षकप्रतिज्ञानुसारमयं प्रबन्धः सर्वातिशायी । अत एवासिन् कखापि स्थलस्था. नुपतिकोऽपि विषयो नाऽवशिष्येत तथाध्यापिनी दृष्टिमन्थकारस्य । उपमाया: प्राची. नान् भेदान्साकस्येन प्रतिपाद्य, उदाहृत्य, 'इहान्यानपि भेदानन्ये निगदन्ति' इति पुनर्भेदान्वर्णयिन्वा द्वात्रिंशद्देदा उपमा संपादिता । एतावनेदवत्यपि सेयमुपमा यत्वलंकाररसरूपाणां प्रधानन्यल्यानाम् , यस्त्वलंकारयोर्वांच्ययोशोपस्कारिका भन- सीति उपरकार्यभेदेन प्रत्येकं पञ्चभिर्मेदैः [३२४५=१६०] पश्युत्तरं शतं भेदा जाताः। इतोऽप्य भेदानाह-'इतश्चान्येऽपि प्रभेदाः कुशामीयधिपणः स्वयमुहावनीयाः। पचिदनुगाम्येव धर्मः, चित्केवलं बिम्बप्रतिबिम्बमावापरः, कचिदुभयम् । कचिद्ध- स्तुप्रतिवस्नुभावेन करग्वितं विश्वप्रतिविम्यभावम् (आपनः)। कचिदुपवरितः । कचित्केवलशम्दारमकः । एवमुपमाघटकस्स सामान्यधर्मस्थाऽतिसूक्ष्मरूपेणांनुसंधान विधाय उपमायामतीय सूक्ष्मतमं विचारं संचारयति । पुनरयसंतोपः । पुनः माह---'इतोऽप्यधिक प्रकारान्तरं च लक्ष्यानुमारेण सु. धीभिः स्वयमुनेयम् । यथा- 'यया एतायाः सयकानतायाः खनावनम्ने नितरो समासि । तथा लत्ता पलविनी सगवे शोणाघरायाः सरशी तवापि ॥' (१.२३२) 1 ·रसगङ्गाधरः। अन्न हि सूक्ष्मातिसूक्ष्म विचारस्याप्यतिशयं दर्शयति । इह हि पद्ये तिस उपमाः सन्ति । यथातथाप्रतिपाद्या एका प्रधानम् । 'समासि' 'सदृशी भस्ति' इतिरूपेण प्रतिपाद्ये द्वे उपमे तु प्रधानभूतायास्तस्याः समानधर्मभूते । उपमायाः साधारणधर्मो गुणक्रियादिस्तु सर्वैरन्विष्ट एव, परम् उपमायाः साधारणधर्मः स्वयमुपमैव भवतीनि चमस्कारः पण्डितराजेन प्रत्यक्षं दर्शितः । सोयं चमत्कारः सहृदयानां तदेव प्रत्यक्षी. भूतो यदा घेतादया विलक्षणोपमाया उदाहरणमपि किचिरसंमुखस्थमभूत् । पर धाग्देवतावतारभूता अपि श्रीमन्मम्मटादयः परकीयानां पद्यानामेव मुसमवेक्षन्ते, येन यस्य स्थलस्योदाहरणमुपलब्धं तदेव तैर्निदर्शितम् । उदाहरणेष्वपि यदि कि. चिद्विगुणम् , अनुचितं च, अत एव स्वस्थाऽसंमतं तथापि परवशतया तद् प्रा. मेवाऽभूत्, उदाहरणान्तरालाभात् । [यथा संबद्धसंबन्धस्य व्यङ्गयस्य देवतार- तिरूपं पूर्वोक्तमुदाहरणम् ] किन्तु सर्पविषयेषु समर्थः अद्वितीयः कविः पण्डितरामस्तु उपस्थित विषयस्य सदेव अक्लिष्टं मधुरं चोदाहरणं स्वयं निर्माति । अनेन हि वादसंघऽप्यसाधारणो लाभः सोयं भवति यद् वादी मुद्रितमुखः सन् भूमिमेवालिखति, नान्य उपायः । दृश्यताम्- अप्पयदीक्षितक्तानां प्रतीपालंकारभेदानां खण्डनेऽयमाह- 'उपमानस्याऽद्वितीयतागवं परिहा तत्समानस्य द्वितीयस्य प्रदर्शनेन तत्तिरस्कारो यदि द्वितीयं प्रतीपं तर्हि तिरस्कारवत् पुरस्कारेऽपि कश्चिन्नपीनोऽलंकारः कल्पनीयः स्थात् ।' परम् उदाहरणं विना अन्यः साहित्यकारो नेमामापत्तिं यथावत्साधयितु- मशक्ष्यत् । किन्तु पण्डितराजः स्वयमुदाहरणं निर्मानि- 'एको विश्वसतां हराम्यपणः प्राणानहं प्राणिना- मित्येवं परिचिन्त्य मा स मनसि व्याधाऽनुतापं कृथाः। भूपानां भवनेषु किंच विमलक्षेनेपु गूढाशयाः साधूनामरयो वसन्ति कति न त्वत्तुल्यकक्ष्याः खलाः ॥' (पृ.६६९) किमिदानी प्रतिविधानम् ? तसासंप्रतिपत्तिरेव हि वरं न प्राम्यमत्रोत्तरम् । समासोक्ती प्रकृतेऽप्रकृतव्यवहारसमारोप एष मन्यते दीक्षिनेन, न रूपसमा- रोपः । किन्तु पण्डितराजसदेतखण्डयस्तादृशामुदाहरणं सद्यो निर्माति यत्र रूपस- मारोपं विना नान्य उपाया- 'निले क्षमीकाऽभवत्प्राची प्रतीची याति भास्करे। प्रिये विपक्षरमणीरक्ते का मुदमञ्चति ॥' अग्र पूर्वार्धगतायां समासोती भास्करादीनां नायक्वं यावत प्रतीयेत तावत् उत्तरार्धे प्रिय'पदेन समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः कथं सिध्येत् ? नायकत्वारोपश्च रूपसमारोप एव । उच्यतां किमग्नोत्तरम् ? (पृ. ५०४) .

·उपोद्वातः। १७ मिथ्याभ्यवसित्यलंकारं पण्डयलाह-'यदि मिथ्याध्यवासिनिरलंकारस्ताहि सत्या- ध्यवसितिरप्यलंकारः स्वीकार्यः स्यात् । किन्त्वन्यः साहित्यनिबन्धकारः कुत्रोदाहरणं प्रामुयात् । पण्डितराजस्तु तत्कालं स्वयं निमाति- 'हरिश्चन्द्रेण संज्ञताः प्रागीता धर्मसूनुना। खेलन्ति निगमोल्मङ्गे माताङ्गे गुणास्तव ॥' (पृ. ६७३) एवं फिल सयः' स्वयमुदाहरणसामध्यन स्थाने स्थाने विजितं पण्डितराजेन । अयमप्यस्य ग्रन्थस्य सर्वातिशायी विशेषः। प्रौढतया ग्रन्थस्य दुष्प्रधर्म्यता नवीनन्यायशैलीपरिग्रहणेन प्रन्यो दुष्प्रवेशोऽवश्यमभूत् किन्तु अन्यायनिव्या- प्तिरहितलया निश्छिद-प्रमेयनिरूपणार्थ तमिमं प्रकार विहाय नासीदन्य उपायः । किञ्च वादयुगे संस्कृतवाङ्मयमात्रै सेयं शैली पाण्डित्यप्रतिष्ठानुकूला पर्यगण्यत । एतस्मिन् प्रशान्तविवादयनिकरे भगवस्थाः सुरखरखत्या विश्रान्तिमयेऽपि समये कतिचित्पण्डितमहाभागाः सांप्रतमपि ताशीमेव भाषां प्रौढपाण्डित्यपिशुनां मन्यन्ते यां हि न कोपि संस्कृतज्ञः कोपादिदर्शनं विना सहसा बोर्बु प्रभवेत् , तर्हि तस्मिन् प्रज्वलपरस्परपाण्डित्यसंघपानले काले निरिछद्रप्रमेयप्रतिपादनपरः पण्डितराजस्ता शैलीमादातुं परवशः स्याचहि किमाश्चर्यम् । किस-कोमलकान्तपदावलीकलितकाव्यकलापोपकारकतया साहित्यं सुप्रधर्ष- मिति कृत्वा मास्सिन्नन्यशास्त्रज्ञाः खलतया खेलस्विनि बुद्धि पूर्वकमेव पण्डितरा- जेन मुप्रौढा प्रतिपादनशी पर्यगृह्यन ( व्याकरणादिपु प्रौढपण्डितः उपनिषदादिषु प्रविष्ट एच चाऽत्राधिकारीति सूचयन् प्राय उदाहरणान्यपि (पूर्वपक्षाधम.) ता:- शानि ददाति यत्र सामान्यानां तु चक्षुप्रवेश एव न सुसंभवः । योगशक्त्या न सर्व- प्राऽर्थः, असिनुदाहरनि-'ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः' (पृ. १४५), 'शब्दादेव प्रमितः' (ब्रह्मसूत्रम्)। सादृश्यमात्र यापमा तहि यत्र परस्परसाग्यम् , तत्रोपमा स्यात् । अत्रोदाहरणम्-'कालोपसर्जने च तुल्यम् (पाणिनीयसूत्रम्) (पृ. २०९) । स्थाने स्थाने धात्वर्थ-प्रत्ययार्थविचारसदृशा व्याकरणशास्त्रस्य प्रौढा विषया विसरणालोचिताः । 'भावप्रधानमारयातम्' इति यास्कयाक्यस्य वैयाकरणा- सुमारं विस्तृत्य विचार उत्प्रेक्षायाम् (पृ. ३९३) कृतः । अन्ते च प्रत्ययाथै प्रक- त्यों विशेषणम्' इति सर्वत्र स्वीकृतस्योत्सर्गस्य विरोधं प्रदय वैयाकरणानां मत स्वतन्त्रतया तिरस्कृतम्-'न च वैयाकरणविरोधो दूपणमिति वाच्यम्, स्वतनत्वे- नाऽऽलंकारिकतन्त्रस्य तद्विरोधस्याऽदूषणत्वात्" (पृ. ३९५)। अलंकारेषु शाब्दबोधस्स मार्मिकतया विचारः कृतो यत्र हि माख्यातवादशिरोम- णिव्याख्यातृसदमा.अपि प्रत्याख्यायन्ते (पृ. २४०)। साहित्यशास्त्रस्याऽक्षोभ्यता- ·रसगङ्गाधरः। प्रदर्शनायैव बहुप्र दार्शनिरुपदार्थानां विस्तृत्य विचारः । यथा विभावनायां कार्यका. रणभावस्य (पृ. ५७८-५८५)। व्याप्यत्व-पक्षधर्मतयो कान्यलिङ्गे (पृ.६२९) योग्यताज्ञानस्य कारणन्वं यथासंख्ये (पृ. ६४३)। कुत्रचित्तु प्रपक्तानुप्रसक्तेनापि शास्त्रीयविचारः परिगृहीतः । यथा हि प्रभ उत्तरं चेति सर्वेषामेव परिज्ञाते । ततश्यो- तरालंकारे तस्य भेदादिकमेव वर्णनीयमासीत् , किन्तु 'इष्टसाधनताज्ञाने जाते जिज्ञा- सैव नोदेति' इति सुप्रौढं निगूदाय चोपन्यस्यति (पृ. ६९९) । एतत्सर्वमभिसंधा. यैव मया स्वटीकासमाप्तो प्रोक्तम्- 'पुरा प्रविश्यात्र निजप्रसङ्गादन्ये न्यजृम्भन्त बुधाः कदाचित् । अद्यानया पण्डितराजशक्त्या स्वसाधि साहित्यमभेद्यदुर्गम् ॥' रसगङ्गाधरस्य वर्ण्यविपयक्रमो विशेषश्च प्रथमानने-पूर्वैः साहित्यकारः काव्यस्य प्रयो भेदाः स्वीकृताः, पण्डितराजेन तु चरवारस्ते मार्मिकतया समर्थिताश्च । काव्यस्यैकमानं कारणं प्रतिभा स्वीकृता । रसस्य स्वरूपं दार्शनिकविधया विस्तृत्य विवेचितम् । मम्मटादीनां मन्ये लोलटादीनां चम्बायेव मतानि वर्णितानि, अत्र तु एकादश । तेपु पर स्फुटरूपाणि । अन्यानि सु स्वल्पभेदादेव पृथग् व्यपदेश्यानि । करण-बीभस्सादीनां रसत्वं विमर्शपूर्वक रचिरतया समर्थितम् । वीरस्य भेदविपये रचिरो मार्मिकश्च विमर्शः । प्राचीनः स्वीकृतानां दशगुणानामिह विशदं विवेचनम् । तत्तद्गुणानुगुणरचनायो वर्जनीयवर्णा- दीनां सूक्ष्मो रोचकश्च विचारः । भावध्यनेर्लक्षणविचारो मार्मिकः । संचारिभावानां लक्षणोदाहरणादिना विस्तृत्य विवेचनमसिन्नेव मन्ये । रस-भावादयः पूर्वैरसंलक्ष्य- क्रमा एव स्वीकृताः, अन तु ध्वनिकाराकूतेन मलक्ष्यक्रमा अपीमे साधिताः। द्वितीयानने--अभिधानियामकानां संयोगादीनां विस्तृतो मार्मिकश्च विचारः । ध्वनिप्राधान्यविपये मर्मस्पर्शी विमर्शः । शक्ति-लक्षणादीनां मौढया प्रणाल्या स्वरू. पादिकमुपपादितम् । रूपके लक्षणया, अथवा अभेदान्वयेनैवोपपत्तिरिति प्राचीन-- नवीनमतविषयो मार्मिकविधया सुरचिरमुपपादितः। लक्षणाप्रसङ्गैनैव च अलंकाराणां निरूपणम् । अलंकाराणां विषये तु सर्वापेक्षयाऽप्यपूर्वो मार्मिकश्च विमर्शः । तत्र उपमारूपकपरिणामोन्प्रेक्षातिशयोक्तिप्रतिवस्तूपमानिदर्शनासमासोत्तयप्रस्तुतप्रशंसावि- भावनाशवलातद्गुणोत्तरादयः के के वर्ण्यन्ताम् ? सर्व एव रुचिरया सरण्या निरूपिताः । उत्तरालंकार एव घाऽपूर्णतया अन्यस्य परिसमाप्तिः । अतिमार्मिकमालोचनम् एकस्यालंकारस्याऽपरमिन्नन्तर्भावविचारे बहुब अप्पयदीक्षितादिप्रतिस्पर्धावशा- स्कृत इद मनीयेत यथा पूर्वरूप-ललित-विक्रम्यारादिषु । किन्तु कुचिकुत्रचित् तथा मार्मिक्यालोचनास्ति या गालोचनाचतुराणामपि चमत्करोति चेतः । माह सः- ·उपोद्वातः। 'गुणग्रहणहेती उत्कृष्टगुणवस्तुसंनिधाने सत्यपि तद्गुणग्रहणरूपकार्याऽभावोऽयमतद्- गुणो विशेपोक्तेरवान्तरभेद एव न स्वलंकारान्तरम् । ननु कार्यकारणभावो मात्र विवक्षितः, किं तु संनिधानेपि तद्गुणग्रहणाभाव इत्येतावन्मानम् । अतो विशेषोक्त- रतद्गुणो मिल पुष । इनि तु न युक्तम् । 'संनिधानेपि' इत्यपिना विरोधोपि विव- क्षित इति गम्यते [अर्थात् उस्कृष्टगुणवस्न्वन्तरसंनिधान न्यूनगुणेन वस्तुना तदीय- गुणोऽवश्यं माह्य आसीत्तथापि न गृहीत इत्याकारः] । विरोधो नास्तीति तु न शक्यतेऽपि केनचिद्वक्तुम् । यतो अयमलंकारो विरोधमूलकेप्यन्यतमः । अत्र यदि विरो- धव्यामिश्रणं न स्यात्तर्हि चमस्कार एव किंकृतः स्थानायमलंकारकोटिभुक्तो भवेत् । विरोधे तु स्वीकृत कार्यकारणभावोऽपि विवक्षित एवं [ कारणसत्तायां कार्योत्पत्तिसं. भवेऽपि कार्य न जातमिति ] (पृ. ६९२-९३)। पद्यरचनायाः प्रतिपदसमालोचनायां कीशी मर्मस्पनिनी पण्डितराजदृष्टिरिति स्थालीपुलाकन्यायेन परीक्षेरविचक्षणा इति पद्यस्यैकस्याऽऽलोचनाऽविकलमुद्भि यने-(भ्रान्तिमदलंकारेऽप्पयदीक्षितरदाहृतम्--) 'शिक्षानमंजरीति मननकलशयुगं चुम्बितं चचरीकै- स्तनासोल्लासलीलाः किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः । तल्लोपायाऽऽलपन्त्यः पिकनिनदधिया ताडिताः काकलोकै. रिस्थं चोलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगदशां नाप्यरण्यं शरण्यम् ॥' तन विचार्यते-स्तनकलशयुगे हि न तावन्मारीमादृश्यं कविसमयसिद्धम् , पेन सन्मूला चचरीकाणां भ्रान्तिरुपनियध्येत । दोपान्तरमूला तु सा नालंकार इत्यनुपदमेव निरूपितम् । अपि च धर्मिणि कलशरूपकानुवादेन मारीभ्रान्तिरूप- मलंकारान्तरमुपनिबध्यमानमुद्वेजकमेव सहृदयानाम् । नहि सादृश्यमूलैकालंका. रावच्छिन्ने सादृश्यमूलमलंकारान्तरं शोभते । यथा 'मुखकमलं तव चन्द्रवन्मतीमा' इनि मागेय निवेदनात् । प्रत्युन कलशरूपकेण मञ्जरीसादृश्यतिरस्काराय । 'तमा- सोल्लासलीलाः किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः' इत्यत्र विधेयाविमाद्विधेयान्तर. माकासितम् । 'कोरर्दशाः' इति भाव्यम् । जाता इत्यध्याहारेपि विवक्षितस्यावि- धेयत्वमविवक्षितस्य च विधेयवं प्रसज्येत । एवं 'तल्लोरायालपन्या पिकनिनदधिया साडिताः काकलोकः' इत्यत्र न तापिकनिनदानाइनयोग्याः काकानाम् , येन तडिया आलपन्त्यसस्ताव्येरन् । नापि पिकनिनभ्रम आलपन्तीपु संभवति । संभ- धन्वा न सादृश्यमूलः । पिकनिकरधियेति तु भाव्यम् । अथ तदालापेपु पिकतिन- दबढेरपि तास पिक्बुद्धारपादनद्वारा संभवत्येव ताइनोपयोग इति प्रपोकलाक- १ उन्माद-प्रमादादिना या भ्रान्तिः सा नालकार इनि पूर्व साधिन ग्रन्थहता। २ आलपन्नीपु (धर्मिषु) निनास्य (धर्मस्य ) भ्रमः कथ स्यादितिभावः ।

·२० रसगङ्गाधरः। । तृतीयया पिकनिनदधीप्रयोज्यकाककर्तृकताडनकर्मस्वमालपन्तीनां सुप्रतिपादमेवेनि चेत्, नैवम् । तथाप्रतीतेरसिद्धेः । 'चोरखुद्ध्या हतः साधुः' इत्यादौ चोरबुद्धि-हन- नयोः सामानाधिकरण्येन हेतुबेतुमद्भावगमकन्वव्युत्पत्तेः । एवं 'दन्तिबुझ्या हतः दारैराहो वनगोचरः' इत्यत्रापि विशेष्यतया वराहत्तेर्दन्तिबुद्धर्वराहवृत्तिहनन हेतु- भावावगमः । विदुतरीत्या दन्तिबुद्ध्येति कृते बोधकदर्थनैय । किंच पिकानां हि पूजितादिशब्दरेव शब्दो वर्ण्यते, न तु निनदादिशब्दैः सिंहदुन्दुभ्यादिशब्दप्रयोग- योग्यः । तथा प्रथमद्वितीय चरणस्थयोः स्खनपाण्योर्यथाकथंचियवहितमपि जाता- न्वयमपि स्वदरिमृगदशामिति पश्यन्तमन्वेतुं शक्नुयात्, न तु तृतीयचरणस्थे भाल- पन्त्य इत्यसिन्विदशेपणे विदोप्यभावेनेति ताटस्थ्यमेव स्यात् । विभक्तिविपरिणतावपि मक्रममङ्गाऽसंष्टुलस्वाभ्यां स्थितमेवेति पद्यमन्युत्पन्ननिर्मितमेव ।' मार्मिकस्तत्त्वविमर्शः भामुखे निवेदितवानसि यरसंस्कृतसाहित्य( अलंकारशाख)काराणां विचार- पद्धतिरुत्तरोत्तरं सूक्ष्मताऽभिमुखी । तेर्हि काठयानां कृते उत्तरोत्तरं सथा सूक्ष्मा अतिशयाआविष्कृता यैरयमपारः काव्यसंसारो लोकतो बहूत्कृष्टः समजनि । याव स्किल लोकापेक्षया कश्चिदतिशयो न भवेस तावत्कान्ये चमत्कारकारणमुत्पद्यते । अत एव लोकतो नवीनमेव कश्चिदथं घटयन्ती कविप्रतिभा अलंकाराणां जीवातुर्जायत इति प्रायः प्रोचुः । सूचितं चैतत् 'नियनिकृतनियमरहिताम्' इत्यादिना तत्रभवम्मम्मट. भट्टादिभिः । पीयूपवर्ष-अप्पयदीक्षितादिभिः-सोयमर्थो विशदीकृतः । अतएव स. होक्ति-विनोत्तयादिषु 'जनरञ्जनः' इति विशेषणेन 'लोकविलक्षणतया कविप्रतिभा- कल्पितत्वाचमस्कृतिजनक साहित्यं सहोक्तिः' इत्यादिरर्थस्तत्र तत्रालंकारे सूचितस्तैः । मननजलधेरन्तस्वलं प्रविष्टेन पण्डितराजेन तु साहित्यकारैर्गवेषितः सोयमतिशय उत्तरोत्तर चरमसीमानमारोपितः । अत एव प्रायः सर्वेष्वेवालंकारेपु सुरचिरपद्गु. फेन प्रकटितोऽव्यर्थों यदि वास्तव एव (न लोकविलक्षणः) तर्हि न तत्रालंकार- स्वस्य स्वीकारः । किमधिकम् अलंकारमर्पस्वकारादिसहशैः प्रामाणिकैरलंकारत्वेन निरूपितोऽप्यर्थः स्पष्टरक्षरनिरस्तः । यथा 'पद्मानां विजेता चन्द्रोपि येन विजित. तेन मुखेन पनानि विजितानीति किमु वक्तव्यम्' इत्येवं कमुत्येन यत्रापरार्थस्य सिद्धिः साडांपत्तिरिति सवैः प्राग्भिरभ्युपगतम् । अग्नाह पण्डितराज्ञ:--"मस्यां चार्थान्तरं लोकेऽविद्यमानमपि कविना स्वप्रतिभया कल्पयि वा यद्यापाद्यते तदाऽलंकारत्वम् । १ अर्थात् पूर्व तदालापेषु पिकनिनदबुद्धिः । तादृशबुद्धया च साखपि पिक्बुद्धिः । पिक्बुद्धमा च तासु ताडनमिति प्रयोज्यार्थकतृतीयया सोयमर्थः मुपतिपाद इति शङ्का। २ वराहे वर्तमाना दन्तिबुद्धिवरावृत्तिहननस्य हेतुरित्याश्यः ।

·उपोद्धातः। २१ यथा 'फणिनां शकुन्तशिशवः' इत्यादौ । अन्यथा तु मुनिकन्यायमानम् । एवं च- 'कमपरमवशं न विप्रकुर्युविभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोविधौ वक्रे मूर्ति स्थिति पयं के पुनरमी' इत्यादि सखकृता यदुदाहृतं तनातीवहृदयंगमम्"। एवं परिसंख्यायाम्-'सामान्यतः प्राप्तस्यार्थस कसाचिद्विशेषाद्वयावृत्तिरेव न परिसंख्या । किन्तु कविप्रतिभानिर्मिता या व्यावृत्तिः सा । यथा-'यस्मिन् शासति वसुमतीपाकशासने महानसेपु संताप, शरधिहृदयेषु सशल्यता, मीरेषु मौख- यम्..... इत्यादी। एवं काव्यलिले-काव्यलिई नालंकारः । वैचित्र्यास्मनो विच्छित्तिविशेपस्याभा. घात् । इत्यादि (पृ. ६६२)। एवं विपमे-ननु व शुक्तयः फ वा मुक्ताः पङ्कः क्व च पङ्कजम् । मृगाः का व कस्तूरी धिग्विधातुर्विदग्धताम् ॥' इत्यादौ वस्तुकथनमाने दिपमालंकारम- स? न घेष्टापत्तिः, वस्तुत्तस्य लोकसिद्धत्वेनालंकारवायोगात् । यतो बहिरसन्तः कविप्रतिभामात्रकल्पिता अर्थाः कान्येऽलकारपदास्पदम् ।...."तेन 'अरण्यानी घेर्य नकनकसूत्र. क स मृगः' इलायलंकारसर्चस्वकृतोदाहृतमपि प्रत्युक्तम् । एवं परिवृत्ती -दानादानव्यवहारः कविकल्पित एव न वास्तवः । यत्र वास्तव. स्तन नालंकारः । यथा 'फ्रीणन्ति प्रविकचलोचनाः समन्तान्मुक्ताभिर्वदरफलानि यत्र याला.' इत्यादि। एवमुलासे-'अन्यदीयगुणदोपाभ्यामन्यस्य गुणदोपयोराधानरूप उल्लास:' । छौकिकार्थमयत्वादनलंकार एव' इस्यपरे, इत्यादि । किमेवंविधया उत्तरोत्तरमर्मप्रवणतया पण्डितराजविमर्शस मार्मिकत्वं न शक्यते साधयितुम् ? पदरचना [अनुपमो मर्मविचारः] फाव्यजीवभूतस्य व्यङ्गयार्थस्यधारतया शरीरस्थानीयायाः पदरचनाया (शब्दख) फाव्ये महन्महावम् । काव्यकृतकान्तासंमितोपदेशाय दिनेयानभिमुखीकर्तुं मथमतः सोय शब्द एवोपतियते । यदि पदरचनैव पूर्वतः श्रोतुमानसमाकष्टुं न प्रभवेत्ताह अयोपरि विशरमेव कः कुर्यात् ! अत एव पदरचनायां महापाटयमपेक्ष्यते कव. १ लानुण्ठितशारदापुरमहासपकराणा पुरो विधासनिनिर्गलत्कणमुपो वल्गन्ति चेत्सामरा। अद्य : पणिनां शकुन्तशिशवो दन्तावलाना पाशा सिंहानां च मुखेन मूर्दसु पद भास्यन्ति शालाकाः ॥'

·२२ रसगङ्गाधरः। यितुः । उमाकरप्रन्थेषु-रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे । सुपा तिडो छ ग्युत्पत्ति वाचा वाञ्छन्त्यलंकृतिम् । तदेतदाहुः सौशब्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदशी ।। प्राचीनतरैस्तु पदरचनाया एतावरपर्यन्तं गौरवमुयोपितं येन हि सा काव्यस्यात्मरू- पापि स्वीकृता हरीतिरारमा काम्यस्य], किन्तु मध्यकालिका भपि तसा महत्वमुत्तरो- सरं पर्यसाधयन् । एतन्मूलका एव त इमे प्रशंसावादा:- 'अविदितगुणापि सस्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगतपरिमलापि च हरति शं मालतीमाला ।' किन्तु व्याकरणनियमः सुखलितायामेतस्यां संस्कृतभारत्यां मधुररसानुकूलं केवलं मधुराणामेय पदानां गुम्फो न कठिन एव, अपि तु किचिदसंभव इव । एतत्कथनेन न सहसैवोत्ताम्येयुः साहित्यौजस्विनः, मनिवेदनं सूक्ष्मत्तयाऽऽलोचनीयम् । टवर्गम्, शसंयोगम् , शय्पटितसंयोगपरहस्वादिकं च परिहृत्य, करण-विप्रलम्भादिषु केव. एकोमलपदरचना कियत्कठिनेति त एवं ज्ञातुं शक्युरेवं व्यवसितं स्यात् । इय. ताम्, पूर्णकालिकोऽर्थः पदे पदे उपतिएत्येव । तत्र हि संयोगवाही रवा'प्रत्ययोयं मधुराक्षरघटितमपि हलन्तधातुं दृष्ट्वा' 'उद्धा', इत्यादिरूपे परिणमयति । उपसर्ग- योगं कृत्वा 'य' (ल्यपू) रूपे भानीयते चेदथापि हलन्तधातोर्योगे एकसंयुक्ताक्षर स्वनिवार्यमेव । एवं हलन्तधातो: 'क्त,'तुमुनादिप्रत्ययेप्वपि कटाक्षरत्वमभिमुख. मेति । अस्तु. मुधैव विस्तरो भवेत्, परं संस्कृतभाषायां केवलमधुरवर्णसंघटना न सामान्यकवेः कार्यम् । अमरुकसमः कविर्यस्यैकैकं पद्यं प्रबन्धर्शतवरसंमानमुप. याति सोऽप्यसिन्विषये स्थाने स्थाने निराधारमधोमुखः पतति । तनभवान् मम्मटोपि च शहारे तानीमान्युदाहरन् पदरचनापरिचये अप्रौढ इव परिगण्यते । तथाहि- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुरथाय किञ्चिच्छन. निद्राध्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य परयुर्मुखम् । विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लजाननमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥' इत्यस्मिन्पो--उस्थाय, किञ्चिरनैः, शनैर्निद्रा, निर्वये पत्युमुखम् । विस्रब्धम् , परिचुम्ब्य, सजानन इत्यादीनि बहूनि माधुर्याद्विप्रतीपानि पदानि । सस्या वार्ता वियम्-यत्साहित्यकारैर्माधुर्यगुणार्थम्-'भटवर्गाः संयुक्ताक्षरपररहिताः' इत्यादि- रूपेण वर्णाः कार्म परिगणिताः, किन्तु प्रयोगे तदिदं न यथावनिर्वोढुमशक्यत । अत एव हि यस्मिन्काले प्राकृतभाषा पूर्ण प्रकर्पमधिगतवती तस्मिन्काले सेयं संस्कृत तपदरचना क्लिष्टाक्षरा पर्यगण्यत । १'अमरक्वेरेक पध प्रबन्धदाताय।।

·उपोद्धातः । - उर्फ हि प्राकृतकविभि:---- 'टेलिए महुररखरए जुबईजणवलहे ससिंगारे । संते पाइअकम्वे को सक्कइ सक पढिउं ।' माकृतभापाकवय एव केवलमात्मप्रशंसानिमामकुर्वचित्येव न । संस्कृतरुपया, तेप्वपि मूर्द्धन्यतमाः श्रीमन्तो राजशेखरसदृशा अपि प्राकृतमाधुर्यमुग्धाः संस्कृतपद- अन्धमिमं कठिनमुद्घोपयन्ति स । आह स कर्पूरमार्याम्- 'परसा सकभबंधा पाउअयंधो कि होइ सुउमारो। पुरुसमहिलाण जेत्तिमिहंतर तेत्तियमिमाणं ।' किमधिकविस्तरेण, साहित्यशास्त्रस्य यत्किचिदनुशासकपुस्तकं गृह्यतां तलिन् मधुररसस्सोदाहरणीभूतानि कतिचिदेवेदशानि पद्यानि भवेयुर्यानि निपिद्धसंयुक्ता क्षरविरहादिपरीक्षानिक निष्टर निदीपाणि सिध्येयुः । प्राकृतसाहित्यस्य सहयोगेन यदा सेयं मार्मिकता संस्कृतकविभिरपि हृदयतो. अभिमता तदा हि पदरचनायांभूयस्तरामेव समवधानमदीयत ।मार्मिकैरालोच्यताम्- मम्मटभट्टस्य समये संस्कृतभापाया मधुररचनाविषये यावान्विचारोऽक्रियत तदपे. क्षया साहित्यदर्पणस निर्माणकाले किञ्चिदधिको विचारः प्राचलत् , येन हि स्वयं विश्वनाथरचितान्यन्यानि वा तत्सामयिकानि पद्यानि भूयस्तरां लालियमभिस्ट. शन्ति । श्रीमतः पण्डितराजस्य तु स समयो यसिन्हि संस्कृतसाहित्यासुन्दरसुन्दर- मंशमादाय समृद्धयन्ती सेयं प्रजभाषा (हिन्दी) पूर्णमुत्कर्षमविन्दत् । सूरदास- तुलसीदासाभ्यां व्रजभाषासाहित्यस्य यद् गौरवमाविष्कृतं 'सतसई' निर्मात्रा बिहा. रीलालेन तद्यस्वरां संवर्धितम् । आम्बेरधरणीशो विहारिणे प्रतिपद्यमेकां स्वर्णमु. द्वादिशदिनि तु नाधिक महत्त्वम्, किन्तु सूरतुलसीरसज्ञानामपि हृदि विहारिणः प्रत्येकं पयं याण र गभीरमर्मस्टगभूदिनि सत्यं महते गौरवाय । अनेन हि दोहा- सशे लघुकाये छन्दसि यण्यार्थविस्तारः, व्यङ्ग्यचमत्कारः, तत्तदलंकारहाद्वारः, वर्णगुम्फपरिष्कारश्च स दर्शितो यमाखाद्य राजानमारभ्य रकपर्यन्तः सहृदयसमा- जोऽस्य वशीभूतोऽभवत् । प्रजभाषायामपभ्रंशद्वारा वर्णानां घुगुरूकरणादिनिपये बहुतरं स्वातन्त्र्यमासीयेन हि रचनायां विहारिणा महस्सोकर्यमुपलब्धम् । विहारिंग: 'लालेते मधुराक्षरे युवनिजनवलभे सहारे । सति प्राकृतकाव्ये क शक्रोति संस्कृवं पठितुम् ।' 'पक्षाः सरकृतवन्धाः प्राकृतदन्थोपि भवति सुकुमारः। पुरुषमहिलानां यापरिहान्तर तापदेतेषाम् ।' ३ 'सतसइयाको दोहराज्यों नावकको तीर ।' . २ ·रसगन्नाधरा। प्रायः प्रत्येकमेव पद्यमस्सोदाहरणमिति केवलमेकेनवोदाहरणेन परीक्षेरन्प्रामाणिकाः । भाह विहारी- 'दीठिन परत समानदुति कनक, कनकसे गात । भूपन कर करकस लगत परस पिंडाने जात ॥' अन हि दृष्टि, द्युति, गात्र, कर्कश, स्पर्शशब्दा यदि साक्षात्संस्कृतरूपेणव प्रयुज्ये- रंस्तहि माधुर्यमवइयं हीयेतेति को वा न मार्मिको मन्येत । अस्तु. एवं किल हिन्दी- साहित्यस्य, तेन सहैव च कवेर्विहारिलालस्यापि महती प्रतिष्ठा सर्वस्मिन्नपि सह- दयसमाजे देशमानव्याताऽभूत्तस्मिन्समये । जयपुरराजधान्याम्, देहलीनगरे चेत्युत्तरभारते एव स्वकविताप्रसारं कुर्वन् पण्डितराजसदृशः सर्वतोमुखः कविग्रज- भापायास्तादशं प्रभाव माऽवेदीदिति को था मन्येत ? विशेषतः किल विहारिमहा- कवे गिनेयः कुलपतिमिश्नः श्रीमतः पण्डितराजस्य साहित्ये शिष्य एवासीत् । अत एव पूर्व यथा प्राकृतस्य सहयोगेन संस्कृतपदरचनायामधिकावधान प्रारभ्यन तथा पण्डितराजस्य समये हिन्दीसाहित्यस्यापि भूयान्प्रभावः संस्कृतपदरचनायाम- पतदिति वक्तव्यं भवेत् । यदा हि ब्रजभापाकवयः शृङ्गार-करुगादिरसेषु तदनुकूल मधुरवर्णसंघटना यथावनिर्वाहयन्ति तद्द्वारा च रमपरिपोपं परितः प्रसारयन्ति तदा देवभापायामेवायं नियमः शिथिलः स्यात् (केवलं साहित्यपुस्तकेप्वेव निबद्धः स्यात् ) इति नाभवत्सह्यं मानिनः पण्डितराजस्य । अत एव संस्कृतसाहित्यस्य पुरातनं सर्वमपि विपयजातं विमर्शनिकपेण प्रस्फुट परिष्कुर्वता पण्डितराजेन रसगङ्गाधरे पदरचनाविषये बहवो नियमा दृढीकृताः । शृङ्गारादिपु संयुक्तवर्णविषयका बहवश्व नवीना योजिनाः । (पृ.७९)। पण्डित- राजो हि प्रतिभावतांचूडामणिरासीत्। अतएव पदरचनाविपये संस्कृनसाहित्ये तादृशो मार्मिकविचार: प्रवर्तितो यस्याने प्रजभाषापक्षपोपका अपि (ये हि मधुररचनायां संस्कृतात् स्वस्य गौरवमघोषयन् ) निष्प्रभा अभवन् । वर्णानां स्वानन्तर्यादिविषये (पृ.८२) तादृशो मार्मिको विचारः प्रास्तूयत यो हि नासीरस्याश्चिदपि भाषायाः साहित्ये । न केवलं नियमनिर्माणमेव, प्रत्युत तेषामनुवर्तनमपि पण्डितराजेन प्रत्य- क्षतो दर्शितम् । वाग्देवताऽवतारभूता अपि स्वग्रन्धेपु मधुररचनायां केवलं नियम- मात्रमलिखन् , स्वयं सादृशोदाहरणनिर्माणस्य का कथा, परकीयोदाहरणान्यपि मधु- रसंघटनायामविफलमनुकूलानि नाऽलभन्त । किन्तु पण्डितराजेन मधुरसंघटनाया उदाहरणानि तादृशान्यदीयन्त येषु प्रनिपक्षी न कथंचिदपि दोपमाविष्फ प्रभवेत् । यथाहि- १ 'दृशमुपति कनक न बपुराप्य कनकसमकानि । भूपणानि करकर्कशस्पर्शतया प्रतिभानि।' इति 'साहित्यवैभवे' विहारिणोनुवादः । २ हिन्दीरसगद्गापर'स भूमिका द्रष्टच्या । विस्तरमयानातोद्भियते ।

·* :उपोद्भातः। . 'लोलाएकावलिवलनयनारविन्द- लीलायशंवदितलोकविरोषनायाः । सायाहनि प्रणयिनो भवनं मजन्त्या- श्वेतो न कस्य हरते गतिरङ्गनायाः ॥" (पृ. ८५) 'वस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं सेरानना सपदि शीलय सौधमौलिम् । प्रौदि भजन्तु कुमुदानि मुदामुदारा- मुलासयन्तु परितो हरितो मुखानि ।' (१.८९) इत्यादि एतादृशो मार्मिकविचारः पण्डितराजस्य तद्वन्थस्य वा न कि विशेपः परिगण्येत? अनुप्रासः (पदान्तानुप्रासः) भनुमास-यमकादयः शब्दालकारा अनुशिष्टा एवं संस्कृतसाहित्यकारैः । प्रयुक्ता. शापि तैस्तः संस्कृतकविभिरिति को या न जानाति । किन्तु जगनाथपण्डिराजस्य समयपर्यन्तं प्रजभापाकविभिः प्रयुक्तः पदान्नानुप्रामः स्थानविशेषमहिना तथा माधुर्यमलभत येन समग्रस्यापि तस्य पद्यस्य शोभैवाऽन्याशी समभवत् । विशेषतो हि 'घनाक्षरी'छन्दस्सु । यथा 'तुलसी विलोकि अकुलानी जातुधानी कहै, चित्र एके कपिसों निसाचर न लागि हैं। बीती औधि आवनको लाल मनभावनकी दग भई बावनकी सावनकी रतियाँ (सेनापतिः) । विहारिणो दोहाछन्दरसु यथा-- 'टेटकी धोई धोवती चटकीली मुख जोति । लसति रसोई के बगर जगरमगर दुति होति ॥' 'नम लाली चाली निसा चटकाली धुनि कीन । रति पाली भाली भनत भाये बनमालीन" "छनक चलति ठिठकति छनक भुज प्रीतम गलडारि । चढी अटा देखति घटा बिजुछयासी नारि ॥' परतादाविनां पद्माकरादीनां तु सुप्रसिद्धा एव पदान्तानुमासाः । यथा-'कढि- गोभीर पे अहीरको कड़े नहीं' । 'इन्दीवरननी तू कलिन्दीतीर जैयो ना।' इत्यादि । 'बाने परतापके सुहाने जगजाने आज, जयके निसाने फहराने माधवे- सके।' [ अस्मद्वंशजाः सरस्वत्युपनामकाः नीद्वारकानाथकवयः] १ 'रुचिरा मुखचिरालसति विशदा शटी भाति । महाकान्तिरामाऽऽवहा महानसे प्रतिमाति ॥' एमएममाजिमिशा पप्प्तीपाति। रतिपाली परया सम बनमारी न समेति ॥' क्षण चोशिक्षण बाहौ प्रियमासाय। हर्यतटात् पश्यति घामबग तहिच्छदाऽध ॥ "साहित्यवैभवे' विहार्यनुवादः ।

·२६ रसगङ्गाधरः। अयं किलान्तानुभासः माचीनसंस्कृतकांवभिर्मोपात्त इति न । बहुबोपात्तः, सफलतया चोपात्तः। किन्तु पण्डितराजपयेषु पदान्तानुप्रासखापूर्वव घटा, विशेष. तश्च मालभारिणीछन्दस्सु । सेयं ब्रजभाषाकवीनां तामिमां सरणिमाश्रित्य मरू- ढापि पण्डितराजस्य प्रतिभापाटवेन तोऽप्यतिशयं लेभे इति मार्मिका एव परि. चिनुयुः । यथा- 'नितरां हितयाऽद्य निया मे बत यामे चरमे निवेदितायाः। सुदृशो वचनं शृणोमि यावन्मयि तावस्प्रचुकोप वारिवाहः ॥' (पृ. १०६) 'प्रणिपत्य विधे भवन्तमद्धा विनिवद्धाञ्जलिरेकमेव याचे । जनुरस्तु फुले कृषीवलरानामपि गोविन्दपदारविन्दभाजाम् ॥' (१.६८६) 'कुसुमानि शरा मृणाल जालान्यपि कालायसकर्कशान्यभूवन् । सुशो दहनायते स राका भरनाकाशमयाऽभवरपयोधिः। (५. ५०१) शिखरिण्यां सोयमनुमासःशंकराचार्य-भवभूतिप्रभृतिभिरपि प्रायुज्यतेव। यथा- 'तवोरसङ्गे गड़े यदि पतति कायस्तनुभृतां पदा मातः शातकतवपदराभोऽप्यतिलघुः।' (रा.) 'तथाप्येपा तन्वी रमयति च संतापयति च। (भवभूनिः) किन्तु पण्डितराजस्य शिखरिणीप्वपूर्धवानुमासच्छरेति किं वोदाहरणदानेन । सोयं परिपाको प्रजभापाकवीनामपि पदान्तानुप्रासान्बहुधा विभावयता श्रीमता पण्डित- राजेन परिनिष्ठापित इति मार्मिका जानीयुः । अश्वघाटीईन्दमोऽनुप्रासं बहुधा भाषाकवयः अमृतम्वनिच्छन्दस्सु घनाक्षरी (कवित्त)चतुर्थचरणेषु चोपजीय शनैः शनेस्तस्मिन् भूयसीमुमतिमदर्शयन् । विन्तु स्थाने स्थाने स एव परिपाकः प्रदर्शितः पण्डितराजेन । यथा- 'कि गाइरागपरिषदारनारतमनगाकुलोभिरमसे झारवीथिनवभृङ्गायितो रतितरङ्गान्तरापनसि किन्। गहामवाप्य भृशमहान्युरस इदि रशान्तराहितनम स्वं गाय भूरिमयमनाय तोपिनुरङ्गाननाद्रिकमलम् ॥' (मादित्सवमरे मम) २ 'तरहित होत भुजंगवर, परत गंग उन इत्र । जटाजूट एटन जाहिं, मृगत पर नित्त ॥ नृतत्तनहर निउत्तरदि दुचित्त चिमुवन । चित्तत धुनि रित्तत्वजहि न शित्तत्तम गन ॥ सित्तत्तत्गुन मितविरमपवित्रत्तरनित । जिसचरससिमित्तत्तकाहि चश्चित्तरहिन।' (भसदंगनाः भीकृष्णमपिकनिषयः) ·उपोद्धातः। २७ 'वल्गद्गापिडवमुक्तकाण्डवलयज्वालावलीताण्डव- भश्यखाण्डवरटपाण्डवमहो को न क्षितीशः मरेत् ॥' (पृ.२८५) मार्मिकाः पण्डितराजकविता सूदमेक्षिकया विविच्य निश्रिनुयुयंत्तस्य पदरचनायां कश्चन धमत्कारकोऽनुप्रासः अन्यो वा कश्चन शब्दकृतो विशेषो वाऽवश्यं प्राप्येत । मच्छून्यं प्रायो नैकमपि पदं भवेद । म्यङ्गयादिकृतचमत्कारसत्तायामपि शब्दकृतः कश्चिदतिशयः कवितायामवश्यं स्यात् । यतो हि सवारैव विनेयानां प्रथममाकर्प- णम् । शब्द एवं प्रधानत कविप्रतिभाया आधारभूतः । अत एव हि काव्यलक्षणेपि 'शब्दः काव्यम्' इत्यस्योपरि पण्डितराजस्य भूयानाग्रहः। ये स्वालोचकम्मन्या: शब्दकृतानिशयेन कशिकवि 'शब्दकवि'नाम्ना ध्यपदेष्टुं पाष्टर्यमाचरन्ति ते स्खलन्ति । अर्थचातुर्येण सह शब्दकृतोऽतिशयोऽपि यस्य कवेः, स एव प्रशंसनीयः । अस्तु. सोयमतिशयः पण्डिनराजे पूर्णरूपेण प्रतिभासत इति विवेचनीयं मार्मिकै । सामयिका प्रभावः पण्डितराजस्य विचारशैल्यपि तरसामयिकैरन्यभाषासेविभिः सह भूयस्तरां संव- दते । यथा हि- 'कैशोरे वयसि क्रमेण तनुतामायाति तन्व्याखना- वागामिन्यखिलेश्वरे रतिपतो तत्कालमस्याज्ञया। भास्ये पूर्णशशास्ता नयनयोस्तादाम्यमम्मोरहां किं घासीदमृतस्य भेदविगमः साचिस्सिते तारिवका ॥' (५ ३२१) इति वय.सन्धि.- 'छुटी न सिमुताको शलक शलक्यो जोबन भङ्ग । दीपति देह दुहून मिलि दिपति ताफतारङ्ग' 'अपने अंगके जानिके जोबन-नृपति प्रबीन । खनमननैननितम्बको यहो इजाफा कीन ।' 'नवनागरिवन-मुलक लहि जोबन-आमिल जोर । घटि यति बढि घटि रकम करी औरकी ओर ॥' इत्यादीनि विहारिपद्यानि सारयति । १ 'छुटी न सिमुताकी इत्यादीना त्रयाणा विहारिपयानामय 'साहित्यमवे'ऽनुवादः- 'गता न शिशुतायतिरितो यौवनमङ्गमुपैति । द्विविधरङ्गकोशेयमिव तनुराभ्या रुचिमेति ।' 'निजाहानि मत्वाऽमिनवयौवननृपतिवरेण । स्तननितम्बहरचना रचितोत्रतिरचिरेण ।' 'नवललनातनुजनपदे यौवनसामन्तेन । क्ल वरख रघु गुरुतरम् , गुरु लघु कृत बलेन।'

·२८ रसगङ्गाधरः। . श्यामं सितं च सुशो न शोः स्वरूपं किं तु स्फुटं गरलमेतदयामृतं च । मो चेत्कथं निपतनादनयोतदेव मोहं मुदं च नितरां दधते युवानः ।' (१.३१५) इति पद्यम 'अमीहलाहलमदभरे स्खेत स्याम रतनार । जियत मरत झुक्युिकि परत जिहि चितवत इकबार ।' इति प्राचीनतमं भाषापयमुपजीवति । 'नीलाञ्चलेन संवृतमाननमाभाति हरिणनयनायाः। प्रतिविम्वित इव यमुनागभीरनीरान्तरेणारः ॥' (पृ. २५४) इति पयम्- 'छिप्यो छबीलो मुँह लसै नीले आँचलचीर । मनों कलानिधि झलमलै कालिन्दीके नीर ॥' इति विहारिपयेनाऽविकलं संवदते । समसामयिस्योरनयोः केन क उपजीवित इत्यन तु गरेपकमहोदया एव हस्खलापर्व दर्शयेयुः। विलासमयमोगलराजधान्या भपि तरसामयिकान् विलासानविकरमयं चित्रय- सीति पण्डितराजाक्षररेव प्रत्यक्षीक्रियताम्- "कुतश्चिदागच्छन्त्या. पघि वदीयरूपयौवनगृहीतमानसैयुवभिरनुगम्यमानायाः कस्याविझपनप्रवेशसमये निजसेवासार्थक्यविज्ञानाय गमनाशापनरूपलामलालसेपु तेषु परमपरिधमसरणसंजातकरणाया गमनाज्ञादाननिवेदकस्य विरोचनाम्युजमा- लापरिक्षेपस्यानुभावस्य वर्णनाइभिव्यज्यमाना रतिर्थहुवचनेन यहुविषया गम्यते" सथा हि पचम्- भवनं करुणावती विशन्ती गमनाशाल वटाभलालसेपु । तरुणेषु विलोचनाखमालामय बाला पथि पातयांयभूव ॥' (पृ. १२०) गृहे कपोतमिथुनाना पालनं सरसामयिकानो मोगरविलासिनो विनोदेषु पयंग; प्रयत, ये हि शिष्टाचारं सरसंप्रदायाभिमानिनः साम्प्रतमपि निर्वाहयन्त्येर । अस्तु. उक्तं पण्डितराजेन- 'निस्टर यान्ती तरसा कपोती कूतरफपोवस्य पुरो ददाने । मयि सिताद यदनारमिन्दं सा मन्दमन्दं नमायभूय ॥ (१.९७) पण्डितराजोक्ती काश्चिद्विप्रतिपत्तयः मन्यस्यास्य विशेश निस्तरमयादिव्याग्रतो दर्शिता एव । रिन्तु पण्डितराजविधा- 'राजति नीलपान्तरितमेतन्मुसमवहि । एवं कस्यनिपिरहसति कालिन्दीमसिने हि' (साहित्य) A ·उपोद्घातः 1- रेषु याः काश्चिद्विप्रतिपत्तयो मम प्रतिभानास्ता अपि सरलायां यथास्थलं सूचिताः । यथा- 'थाज्ञा मुमेपोरविलवनीया किं वा तदीया नवचापयष्टिः । वनस्थिता किं वनदेवता या शकुन्तला वा मुनिकन्यकेयम् ॥' (पृ. ३४५) अत्र किंपदसत्येपि वाच्यं ससंदेहालंकारं मानीकरोति पण्डितराजः । किन्तु 'कि तारण्यतरोरियं रसभरोनिला नवा मजरी' इत्यादिपु किंशब्दम्य ससंदेहवाचकत्वं प्रसिद्धं सर्वत्र । अन्यभाषासाहित्यकारा अपि 'कैधों ये उजागर प्रभाकरस्वरूप राजै' इत्यादिषु किंशब्दार्थकानां पदानां संदेहवाचकन्वमाहुः । 'संशय'-'संदेह' प्रभृतिप- दानामेव सत्तायां संशयस्य वाच्यत्यमिति तु केवलमामहः स्यात् । स्वयं पण्डितराजे- नापि 'अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूत्' इत्यादिपद्ये मम्मटप्रोक्तः संदेहोऽनुमतः [संशयादिपदाभावेऽपि] 1 'वर्णानां खानन्तयं सकृदेवपदत्ये किञ्चिदभ्रव्यम् , यथा 'परलमिवाभाति' इत्यादि । असञ्चदधिकम् । अमद्भिनपदत्वे ततोऽप्यधिकम्'। इत्याह पण्डित- राजः (पृ. ८२)। किन्तु 'मुदितं च सकलललनाचूडामणिशासनेन मदनेन' (पृ. १७०) इति स्वयं प्रयुज्यते पण्डितराजेन । मधुररसेपु 'झ'('य र ल व श ष सह' एतान्विहाय व्यञ्जनवर्णाः)घटितसंयोगपरदस्वं सवर्णझयद्वयघटितसंयोग रेफपटितसंयोगपरहस्यं च विशेषतो वर्जनीयमाह (पृ.८४,८५)। किन्तु सोयं पण्डि- तराजोक्तावपि दृष्टः । यथा-निर्यग्नीवं यददाक्षीत्तनिष्पनाऽकरोजगत्' (पृ. ४६५)। अस्तु. एवमादिकं पौरोभाग्यायितमपि विमर्शानुरोधेन कृतं तत्तत्स्थल एच मम टीकायां दृश्येतेत्यलमेतेन । पण्डितराजस्येतिवृत्तविपये~- नाहं प्रवर्तितुमिच्छामि । सोयं विषयः प्राक्संस्करणप्रस्तावनया, हिन्दीरसगा- धरभूमिकया च परिचीयेतेवेति पिष्टपेपणं नाहमभिरोचयामि । किन्तु जगनाथस्य यवनसंसर्गापवादे कारणमिदमनुमीयते यत् आचाररक्षायामतितमामवहितेन पैल- शसमाजेन सर्वतः प्रथमं तु यवनसेवास्वीकारः। ते हि असूयया जानिदेपेण वा अस्प पाण्डित्यादप्रभवन्तो जातिस्वभावानुसार निन्दां चक्रुः । अन्यथा न किञ्चिप्रमाण- मुपलब्धमस्मिन् । (संस्कृतचन्द्रिकासंपादक) अप्पाशास्त्रिप्रभृतिभिरपि खण्डित- मिदम् । किश्च वयमिदंपतीना लेख जात्या दाक्षिणात्यः, तेलगः । अयं समयस्तु जातीनां वराकीणां मोक्षकाल एव । सुधारकसमाजेन किम् , भगवता कालेनैव संप्रति सर्वासामपि जातीनां यन्धनानि न केवलं शिथिलितान्येव, अपि तु भन्ना- न्येव । किन शिवस्वारिंशद्वन्यः पूर यैर्भारतवर्षीयो जातिविभागवाभ्यां च सुया चालोचितस्ते जानन्ति यत् तचमानिसमाजे रिक्षायां कीशी सुद्धता यभोटेताऽऽसीया हि साम्प्रतिकः 'संगीर्णता'नाना व्यपदिश्यते ।

·रसगङ्गाधरः। नाधिकमनुधावनस्यापेक्षा । प्रत्यक्षीकृतमावेधते-चत्वारिंशद्म्यः पूर्व यदा. सपितृव्या राजकीयाङ्ग्लविद्याशालायामाग्लभापाध्ययनाय प्रविष्टवन्तसहा निय मरक्षापरैर्जातीयैरनाचार इति कृत्वा तत्कुटुम्धीया यहुतरमधिक्षिताः, यमदण्डस- ग्रह्मचारी जातिदण्डश्च निचिक्षिपिपितः । यदा पञ्चाशद्भ्यः पूर्वमेव तैलाद्विजपु- मवाना सेयं जाति'कहर'ताऽभूत्तदा सार्धद्विशतवर्षेभ्यः पूर्वमदृष्टवैदेशिसभ्यता- कस्य, अस्पृष्टजात्यौदार्यस्य तैलङ्गसमाजस्य का वा परिस्थितिः स्यादिति स्वयमिदमनु- भविभिरनुमातव्यं स्यात् । भाषाध्ययनप्रवृत्तिमात्र एव यदा सेयमारूढता, तदा यवनराजामामाश्रयणमेव किम्, 'दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान्पूरयितुं समर्थः' इत्याकारकमाप्रहम्, वादानुशीलनप्रसङ्गेन वा, राजपरिवारकृतस्नेहन या, पण्डितराजोरितमर्यादया वा, रयात्यादिलाभलोभेनैव वा रात्रिंदिवं यवनराजसह- धासं च निसर्गत एव परोकोऽसहिष्णु जातीयरक्तं मुद्रितमुखं सरिक सोढुं शक्नुयात् ! तसादसाशैस्तु निर्भममेवानुमीयते यद्धारतीयानां राज्ञामाश्यमेव वा आहिता- अयस्तैलङ्गपुङ्गवा असत्पूर्वजान् अन्ययेय दृशा यदा ददृशुस्तहि-यवनसम्राज एता- दृशं संसर्गम् इयरप्राचीनतरणसमाजः कया शा पश्येदिति । विशेषतो हि जयपुरमहाराजानां सानिशयगौरवमाश्रयं चिरादनुवर्तमानानामस. स्पूर्वजानां पण्डितराजेन सह संबन्धोऽपि कश्चिदासीत् । पण्डितराजो यदा जयपुर- माजगाम तदा समभूदसरपूर्वजैः सह सख्यं वा हो या जातिगतसमवायोचा। एतदुत्तरमप्यस्याऽनुवृत्तिर्न निस्दा। अमरपूजेषु नारायणमहो जगमायपण्डित- राजस्य सविधे अधिजगे। (सप्तदश)शतके लिखिते 'कुलमबन्धे' लिखितम्- 'सध्या विद्या निखिलाः पण्डितराजाजगनाथात् । नारायणस्तु देवादरुपायुः स्व.पुरीमगमत् ॥' इति । यन्किधिदस्त, ये किल महोदयाः पण्डितराजस्य सामेवामपवादकधां परमामहे. णोद्घोपयन्ति ते हि प्राचीनमिदं मनोरञ्जकमिनिवृत्तमिति वृत्तमिदं हृदयमभूषायां निभृतं निधनु । भस्ति च पविभूमिकामु सदिदमुदतमपि । वयं तु महारतस्यामा. धारणी प्रमाम्, लोचनरोचकं वर्णम्, अनितरमामान्या महामूल्यताम् , अनुपम माङ्गल्यं च धर्तमानमभिनन्दामःन तस्स कपणापुरातनीमनभिशकृतामवहेलम् । अस्तु. दर्शनण्याकरणन्यायादीनां प्रगादपण्डितोऽसौ परममार्मिकेऽस्मिन्विमर्श- अन्ये यानिवन्धान प्रमाणरूपेण सण्डनविधया या जमाह तेपो परिज्ञानम् रसग- माघरे ममापकाः' इति शीर्षकेण पृथक् संगृहीतापमानवेत् । नागेरामहस्तहीका च टीकाकारस्य नागेशमस्य विपये शानथ्यो भूयानंशः प्राधीनसंस्करणस्यात्तद्विवर- १ सादिस्यवैभवस्य वरीयाम्' ट्रम्पनि काम्यम् । महिलामा 'मामथुरानाथली, महगाईन रेजिटेन्सीरोड, मयपुर (राजपुराना) इति सानावाप्यम् ।

·उपोद्धातः! गादवगम्यतैव, किन्तु तट्टीकायाः स्वरूपमिह वोधनीयमत्यावश्यकं मन्ये । टीका हि अन्धस्स साशतस्तत्त्वबोधनाय भवति। टीकते सह गच्छतीति टीकापदेन, ग्रन्थस्य प्रत्येकमर्मविपये तस्याः साहाय्यं भवतीति महद् गौरवं टीकायाः । यत्र ह्यन्यान्यैरा- सैरपि ग्रन्थस्य मर्म अन्यथा योज्यते तत्र हि सिद्धान्तस्य स्थिरीकरणाय टीकामुख- मेवावक्षन्ते प्रामाणिकाः। अत एव सर्वतः प्रसिद्ध 'टीका गुरूणां गुरुः । यस्स निदर्शनभूता याज्ञवल्क्यस्मृतेर्मिताक्षरा, मनुस्मृतेः कुन्दाभट्टीयटीकादयः । एता हि मूलस्य मुविशदमर्थमादौ बोधयित्वा ततस्तन्संबद्धमपेक्षितं ज्ञातव्यप्रपञ्चम् , भन्ते च परमतक्षोदक्षेममारभन्ते। नागेशभहस्य समये संस्कृतवाड्मयस्य परिस्थितिः किन्तु भगवत्याः संस्कृतभारत्या इतिहासे विलक्षणविकासमयः सोपि समयः सम- भवद्यत्र हि नवीनन्यायस्य व्याकरणस्य च परिप्कारपरिजृम्भणेन पण्डितानां परिसरे (विवादवात्यैव वेगतः प्रावहत् । पदार्थपरिष्कारे पण्डितानां प्रतिभा ताशविका- सोन्मुखी समभवद्येनैकवाक्यस का कथा, एकैकशब्दस्य एकैकवर्णस्य एकैकमानाप- येन्तस्यापि विपये तेपो गभीरतमो विचारसंघर्षः समघटत । विचारपर्यवसाने जाते विवादविषयीभूतायाः पूर्णाया एकस्या मानाया भलाभावस्थायाम् , अर्धमात्राया अपि लाघवलाभो जातस्तस्मिन् लोके तु तेषां कृते नातः परो लाभः । यतो 'हर्षमानालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः। आर्यविचारानुसार पुरुपस्य कृते परमार्थबोधकानां वेदानामगभूतमिदं व्याकर- णम् । एतस्य संक्षेपाय तत्रभवान्पाणिनिः सूत्राणि, तेप्वावश्यकविस्तराय वृत्तिकारो वृत्ती:, श्रीमान् भाष्यकारश्च भाप्यं प्रणिनाय । एतत्रयीपरिष्कृतस्य व्याकरणस विशदीकरणाय व्याडिप्रभृतीनां संग्रहाइयो ग्रन्थाः, माधव-जयन्तादीनां काशिका- दयो वृत्तयश्च प्राचीनकाले प्रादुर्बभूवुः । एतदुत्तरं पूर्वसूचितस्य विवादयुगस्य मध्य- काले शास्त्रार्थसंघर्पण प्राचीनान्चैयाकरणान्निरस्पन भट्ठोजिदीक्षित: कौमुदी कौस्तुभा- दीच निवयन्ध । अनेनैव महाभागेन व्याकरणे वादसंघर्षस्य बीजपापः कृतः । यतो ह्यनेन तादृशानां पण्डितानां मतनिरासः कृतोऽभूये हि तस्मिन्समये परमा प्रतिष्ठामधिजग्मुः । अस्तु, तसिन्काले पण्डितानां वादोन्मुखी विकासमातिरासीदेव, अत एवैते परमोत्तेजनोज्ज्वलिताः सर्यरूपेण प्रतिभाया अस्मिन्नेवोपयोगमकाएः। नवीनन्यायस्य पुटं प्रदाय व्याकरणपारदस्य तथा संस्कारा अक्रियन्त यथा तरसेव- नेन पण्डितमलानां शक्तिनि.सीममुदम्भत । सीमानिशायित्वादेवैतेषु परस्परं मल्ल. व्यायोगा इय शास्त्रविचाराः प्राचरन् । प्रकृततत्त्वविचारमुपसर्जनीकृय (उपेक्ष्ये- त्यर्थः) परस्परस्य शब्दसंनिवेश एव प्रायो भूयान् संरम्भोऽभवत् । अस्तु. श्रीमतः पण्डितराजस्य प्रनिभोजृम्भणं तदा भवति यदा हि वयसः परिपाकमुपगच्छन् भट्टो. जिदीक्षितः स्वग्रन्थान् प्रणीय लोकेषु ख्यातिभरमिव जरसमप्यधिगच्छति । पण्डित- ·रसगङ्गाधरः। . राजः स्वगुरुकुलनिकारमसहमानः कविजनोचितनामा ग्रन्थेन भट्टोजिदीक्षितमतं खण्डयन् विवादक्षेत्रेऽवतरति । गुरुमर्मप्रकाशस्य समयः श्रीमतो नागेशभट्टस्य प्रतिभोजृम्भणसमयस्तु वादभणाल्या पक्षे पूर्णोलासमयः । तस्मिन् समये हि संस्कृतभारत्याः साहित्याऽवनी प्ररूढो वादप्रणालीपादप शाखा- प्रशाखाभिः पूर्णामृम्भणमगमत् । न केवलं न्याये व्याकरण एव वा, संस्कृतवार मयस्याऽन्यान्येष्वपि विभागेषु ये ये प्रन्यास्तसिन्काले प्राणीयन्त प्रायः सर्वेप्वेद तेषु सेगं प्रणाली प्रचुर माचरत् । नवीनप्रन्यप्रणेतुः कृतित्वमियतैव परीक्ष्यते स यदनेन सुपरिष्कृतभापया तथा विषयविचारः कृतोस्ति यसिन् क्षोदक्षेमस्स भूयान्विस्तरः । श्रद्धया मृदुलहृदयेषु धार्मिकेषु धर्मताषयोधनाय प्रवृत्ततया सरल- मुयोधभाषोचिता धर्मशास्त्रनिबन्धा अपि तस्मिन्नेव रागे रक्षिताः प्रादुरासन् । भगवडावनामयेषु सरसहृदयेषु मक्तेषु भगवत्तत्वप्रकटनाय सरसभापानियन्धनीयाः सांप्रदायिकनिबन्धा अपि तमेव वीरवेपं वहन्तोऽदृश्यन्त । किमधिक्म, तस्य पण्डि. तस्य व्युत्पत्तिरेव मुढा नागण्यत येन हि स्वग्रन्थे नेयं प्रणाली परिगृहीता । बहुना, प्रसादमाधुर्ययोर्गुणगीतीगौरवण गायन्तः साहित्यनिबन्धकारा अपि तदा अन्यप्रणयनविपये एतस्या एव शेल्या संमुखे निजमतकं नमयामासुः । एतस्य हि प्रत्यक्षं प्रमाणं वपुष्मानयं रसगङ्गाधरः। परमितोऽप्यधिकोजृम्मणस्य समयो नागेशभहस्य प्रन्यप्रणयनकारः । मष्टोभिदी- क्षितस्य समये योऽसौ वादभानुरदगानागेशभहस्य समये तस्य पूर्णो मध्याहकाल आसीदिति मन्ये नाऽस्युष्ये । यतो हि मध्यमध्याहे सूर्यस्योत्तापखावती परफाटा- मारोहनि यस्या अने पुनः सोयं प्रमेणावसादमेवाधिगच्छति । मोगल सन्नाटस औरणजेवस्य शासनकाल: प्रतापस्य घरमसीमानमधिरूढः स्याप्यते, यतो हि तदा धिको नाभवटरमताः । प्रत्युत शनैः शनैरवरोह एवं प्रारभ्यत । एवमेव एतप्रथा- वम्यपु सर्वसंभावितप्रन्यकारेषु धीमानागेशोऽन्तिमः । एनस्सादने तु पादरमभू- मिरियं कदाचित् कदाचित् समरभूमावपि परिणमन्ती दृष्टा, यत्र हि परेपो हते विपदिग्धैरिय नव्यन्यायघटितः फूटशस्त्रैर्बहुधा मर्मघात पुवाक्रियत, न सु मर्मवि. चारः । प्रावृट्सरितां प्रोपप्लव इव ('या') सोयं वादविप्लवस्वादशी परिस्थितिम- याप यत् जोपलवस्याऽपगमोत्तरं यथा समिभागस्य विरूपा दशाऽपरोक्यते तथा चादयुगस्य व्यतिक्रमेऽस्माकं वाहमयस्यापि । सामयिकी आवश्यक्ताऽस्मान् जनप्र. वाहाभिमुखं नेतुमिच्छनि, पादयुगीया. पाध्यप्रन्यास्तु शब्दजालमये निर्जने प्राचीन- विपिने । अत एव समयपरिवर्तनहराममिदमेतदपि भावनि-'घनाक्षरी'- १ 'मनोरमाचमदन'।

·. १३ उपोद्घातः। 'शब्दशास्त्रविधि सिक्किकामवीक्ष्य मनाङ् नव्यतकंफक्किकासु झम्पाः प्रतिदीयन्ते बाझशानसंपादकसामयिकचर्चा नास्ति' व्युत्पादककाव्यकथाः कर्ण नोपनीयन्ते । अश्रुतान्यवाक्यं घोरनिघोंपाः क्रियन्ते वमा मञ्जुनाथ सत्यं वच्मि चेन्मे क्षमा दीयन्ते विषमविवादोदकप्ताखर्कमानपराः केवलमलर्कसमाः साम्प्रतं प्रतीयन्ते ।' विज्ञानभाषायां 'क्षितिज' तद्भवति दृष्टिप्रसारे कृते यत्र हि स्थाने गगनं च भूतलं व मिलितमिवालोक्यते । मन्मत्यनुसार श्रीमतो नागेशमदृस्य कालो बादशैल्योः 'क्षितिज'स्थानीयः । यतो शरिसलेच समये कूटप्रथाया अन्यारम्भोऽभूत् । यद्यप्ये- तस्याः प्रथायाः सूत्रपातो बहोः कालादेवासीत्परं मुस्फुटरूपे दर्शनं निदर्शनं चास्सैव समये प्राप्यते । विचारशीला विद्वांसः आलोचनाप्रवणं हृदयमादाय धर्येण चेन्म. निवेदनं शृणुयुः, सर्वमहं विज्ञापयेयम् । टीकानां वास्तवं खरूपम् गुरूणामपि गुरभूतायाष्टीकाया प्रन्ययोजनाविषये कियद्वा महत्वपूर्ण स्थानमिति मागेशभमघकारम्म एवं निवेदितवानस्मि । ग्रन्थपारगामिताये इमाष्टीका एवं नौका इव परमं साहाय्यमारचपन्ति । इमा मन्थस्य तथा सहगामिन्यो भवन्ति यथा विभ्रष्टो मूलमन्य एतासां साहाय्येन गवेपकैः पुनः समीकृत इति श्रूयते । असदादीनां गुरवर्विद्यावाचस्पतिश्रीमधुसूदनशर्ममथिलमहाभागैरेव टीकाद्वारा जानकीपरिणयनाटकं साङ्गीकृत्य तात्कालिकशिक्षाविभागाध्यक्षाय प्रत्तम् । किन्तु मूलकारो यया दिशा प्रचलति टीकाकारस्ततो विपरीतयैव दिशा गच्छेश्चेत् अन्धत- स्वजिज्ञासूनां का स्वादशा? किस टीकाकारस्थासनं मूलकारस्य परिचर्यानुगुणम् । अप्रगामिना मूलकारेण यो मार्गः परिगृहीतष्टीकाकारस्तं सर्वेभ्यो जिज्ञासुम्यः सुस्पष्टी. कुर्वन् तस्कण्टकाऽवकरादीन् दूरे करोति । यदि टीकाकारस्तं मार्गमबोधयित्वा सर्वन विपरीतमेव भूयात् , मार्गेऽधिकाधिकं कण्टकानेव किरेत्तर्हि किं टीकाकारणानेन कृतं स्वासनोचितं कर्तव्यम् । अपि च-मूलकारप्टीकाकारश्रेति द्वावपि संभूय साहित्यसेवामारचपतः । सेयं च सेवा परमार्थतः सहृदयानां सेवा । यदि टीकाकरणसमये द्वयोस्तुमुलं संघटते तर्हि १ व्याकरणशास्त्ररूपस निधैः खिडक्किा लघुदारम् । निधेगुप्तीकरणाय यथा लघु दार निमीयते तथा विस्तुते संस्कृतवारमये प्रवेशाय सक्षिप्ततममिदं न्याकरणम् ! २ क्षमाः (प्रकार- बरवाद हुवचनम् ) । ३ विषमो विवाद एव उदः (परिणामः) येषां तादृशाश्च, वे शाश्च ।

·रसगङ्गाधर विषयजिज्ञासोन्मुखानां सहृदयानां की दशा स्यात् । मृदङ्गवादनगुणो न सामान्यः। एतस्मिन्पारगामी संगीतसमाने महान्तमादरं लभते। गायकापेक्षयापि मृदङ्गवादक- तालविषये प्रधानभूतः। किन्तु गानसमये स गायकस्यानुचर एव शोभते, न स्वतः । तौ यदि संगीतगोट्या परस्परसंघर्षमवलम्मेते तदा रसलोलुपानां संगीत- श्रोतृणां का दशा भवेत् ? कूटप्रयोगः वादयुगे-पण्डितमण्डले खण्डनमण्डनयोः काण्डमेवाऽखण्डं यदा प्राचरचदा- परमतखण्डनस्य प्रकारा जनवायां तरप्रचारोपाया अपि विविधा आविर्भूताः । लोक- संमानितस्य कस्यचिद् ग्रन्थस्य निकाराय कूटप्रयोगोऽयमवलम्बितः पण्डितैर्यत् टीकाया ब्याज कृत्वा तरखण्डनस्य प्रचारः प्रान्तः । ग्रन्थस्य स्वारस्यमवगन्तुं लोका- टीकामुपाददत परं मूलकारस्य तत्पक्षीयाणां च खण्डनमेव बहुधा तयाऽलभ्यत तः। प्रकृतविपयं परित्यज्य येन केनापि प्रकारेण पराभिमतधर्म-संपदायादेतिरस्कारष्टी- कया पर्यसाध्यत पण्डितपुद्भवः। दृश्यताम् , भमरकोषेणानेन व्युत्पत्यर्थे कियानुप- कारः कृतः क्रियते चेति नाऽविदितं कस्यापि । न घायं अन्धो धर्मसंप्रदायविषयक एव । किन्तु विषादयुगे टीकाव्याजेन पण्डितपुावरसायपि प्रसादः मत्त एव । शा. क्यमुने मटीकायां प्रोत्तम्-'यद्यपि वेदविरुद्धार्थानुष्ठातृत्वाजिनशाक्यौ नरकों वक्तमुचितौ । तथापि देवविरोधित्वेन पुदयुपारोहादवोक्तौ ।' [प्यास्यासुधा पृ.९] दृष्टं स्यान्मार्मिकैः-भाव्या एकककिटिचालकेषु यदा कदाचिन्मियः स्पर्धा संम. वति तदा हि स्पर्धमानाविमौ द्वावपि चालको पुन:पुनः कशामहारवर्षया घोटक तथा प्रवाहयतो यथा शकटिस्थिता यात्रिणः पतनोन्मुसा एव भवन्ति । अभीष्टस्था- नप्रातः का कथा, प्राणभिक्षामीश्वरायाचन्ते घराकाः । एवमेव यत्र मूलमन्य एप दुरूहः, विपयोपि जटिलतमसन परमया प्रत्याशया घराको जिज्ञासुचिष्टीकोपरि दीनां प्टिं ददाति । किन्तु टीकायां श्यते--प्रन्धयोजनस्य का कथा, जिज्ञासुना खप्रतिभया यावान् विषयो बुद्धौ उपारोहितः सोपि टीकयाऽन्यथा कृतः । अयमेव कूटप्रयोगः श्रीमता नागेशभट्टेन रसगडाघरटीकायो म्यवहृतः । साहित्य- विषयमादाय काव्यप्रकाशादिसदृशदुरूहग्रन्थानां विमशाग्मको विषय एव पूर्व कठिनः । ततो वादयुगीया प्रणाली । सदुपर्यपि-बुद्धिपूर्वकमेव ताशी दृढप्रौदा सर. गिर्भन्थकारेणोपात्ता येन साधारणयुश्या नास्मिन् मन्ये यः क्शन प्रतिवादी प्रवेश महेंत । एतदुपर्यपि कुष्टे खरिव सोयं संकटो यन्मुद्रितो अन्यः स्थाने स्थाने सथाs. शुद्धो यथा मन्याशयो न कथंचिबुद्धिगम्यो भवेत् । अतएव सर्वतः काटिन्ये प. तितो जिज्ञासुरूपततः सन् नागेदाटीशयां दृष्टिं ददानि । फिनिवतो नागेशासाभिस, धिरेवाऽन्यासः। स हि प्रन्ययोजनाय ने प्रवृधः, अपितु अगमायस्याभिभवं १, तांगा।

·उपोद्घातः। कर्नुम् । अत एव तावजिज्ञासाट्याकुटरलाभिनचिदृष्टी दत्तायां बहुअ 'चिन्त्यमिदम्। इति खण्डनमुपलभ्यते । यदि कुप्रप्रिन्यो लाप्यतेऽपि, तर्हि मूलाद्विपरीतपये. नय, येन हि खण्डनाय तन्मार्गः प्रशस्तो भवेत् । बहुधा तु अतीव दुरूहैरक्षरष्टिप्प- गीमानं क्रियते । सममोयं ग्रन्थः कष्टं सोहा यरवधानेन योजितस्ते तदेतद्वगन्तुं शर्तुयुः । पण्डितराजेनापि विमर्श विधया परपक्षनिरासः कृत एच, परं स्पष्टरूपेण । व्याकरणादिविषयेपि यन परपक्षखण्डनमावश्यकमासीत्तत्र डिण्डिमघोपपूर्वक स्वतन्नो ग्रन्थ एवारब्धो न तु टीकारूपः कूटप्रयोगोऽवलम्वितः । तस्मिन् समये खण्डनमण्डनादेः सैपा सरगिरेवासीदिनि' वक्तुं शक्येत, किन्तु टीकामिपमवलम्दय मन्थयोजनस्थाने अन्यभ्रंशो न न्यायदृष्ट्या समाधातुं पार्यत । अस्तु. रसगङ्गाधरे-यस्य पण्डिराजस्य संमुखे साहित्यसौधे थलायवेशायद न, तन्मतखण्डनायापि चेटते सोयं श्रीमान् नागेशमः साहित्यमर्मसु कियनिपुण इति नातिसूक्ष्मस्य विचारस्य विषयः । स्थूलदृष्ट्यापि टोकादर्शनेन प्रतीयेत यरकाव्य- साहित्यविषये नागेशमहाभागस्य प्रौदिरत्यन्तं परिमितैव । नागेशटीकायास्तत्त्वविमर्शनम् नागेशः स्वीकायां बहुशः सान्दविषयक विचारमेव ध्याएपातुं समाधातुं च चेटते । अलंकारविपये तु यन्न यन कुवलयानन्दकारस्य पक्षपरिपुष्टिं करोति भूय- स्स्वंशेषु तत्र तत्रालंकारचन्द्रिकायाः (कुवलयानन्दटीकायाः) विचारा एवाऽऽधाराः । यथा-चिकीर्षायाः कार्यमा प्रति हेतुन्वं यदयं खण्डयति तदेतदसंगत्यलंकारस्था- लंकारचन्द्रिकास्थमखिलम् । पतयोऽप्यविकलाम्ता एव (पृ. ५९४)। खिन्नोसि मुञ्चेत्यादिपद्ये पण्डितराजेन साधिताया अनिष्टप्राप्तेनिरासः अरंकारच- न्द्रिकास्थ एव । किन्वलंकारचन्द्रिकोपजीवनेपि तस्या यथा मर्मस्पर्शीन्यक्षराणि न सया नागेशस्य । केवलं विषयमानमपहृत्योजगार । (पृ. ६०१)। एवमेव अनिष्टस्याऽप्यवाप्तिश्चेत्या अपिना इष्टानवाप्तेः संग्रहोऽव्युत्पत्या दूषितः पण्डितराजेन । एतस्य समाधानमप्यन अलंकारचन्द्रिकास्थमेव (पृ. ६००)। एव. मेच 'भक्ष्याशयाहिमपाम्' इति पद्यस्थन्यूनपदत्वदोपसमाधानमप्यलंकारचन्द्रि- कास्थमेव (पृ. ६०१)। एवं स्थाने स्थानेऽलंकारचन्द्रिकाऽऽचमनेपि न कुत्रचि- दुल्लेखः । किन्तु पर्यायोक्तयकरणे प्रत्येतुं शक्येत यन्नागेशमहोदयः कुवलयानन्दप- क्षपरिपुष्टिं किमाधारेण कोतीति । यतो हि सवाफसाल्लेखनीतो निर्गतम्-"अन्ये- टच्या इत्यन्तो अन्यश्चिन्त्य इति कुवलयानन्दे ध्वनितं तट्टीकायां रपष्टं तत एव बो- ध्यमिति दिक"। (पृ. ५५६)। उन्मूलिता सह मदेन लादलारत्यापत्तो बलमृतां सह विसर्यन । नीलातपत्रमणिदण्डरचा सहैव पाणौ एतो गिरिधरेण गिरिः पुनातु ।' मन गिरिधरेण मणिदण्डकान्या सह गिरिः पाणी पुतः । मणिदण्डकान्तिर्मणि- ·. रसगङ्गाधर दण्डे तिष्टेन् सा कथं पाणी प्रामुयात् । अत एव अन्य(उपमान )धर्मस्य अन्यत्र (उपमेये) आरोपारपदार्थ निदर्शनेति स्पष्टं सर्वेषाम् । किन्तु नागेशो व्याख्याति 'सदृशवाक्यार्थयोरक्यारोपानिदर्शना ।' अर्थात् वाक्यार्थनिदर्शना । को वाऽऽलंका. रिको नोपहसेदिदम् ! अत्रैव उन्मूलितः इत्यस्य व्याख्या करोति 'समूलं खण्डितः। किन्तु गोविन्देन गोवर्धनः खण्डित इति नाद्यारधि कापि पुराणे ध्रुतम् (पृ. ४८९)। मबुद्ध्यनुसारम् 'उन्मूलितः' इत्यस्य 'समूलमुखातः' [उत (उत्सात)मूलं करोती- स्युन्मूलयति (णि)] इति व्याख्यानमुचितम् । । 'माची सध्या० इनि पद्यस्थपरम्परितरूपके नयनशोणिनि ज्वालावारोपसदेव भवेद्यदा क्रोधे कालानलत्वारोपो भवेत् । किन्तु राज्ञो हितप्यपि नागेशः 'शशि अनलसमारोपम्' करोति ! धन्यः । (पृ. ३०९)। निर्भिय दमारहाणामितिपद्यस्थभ्रान्तिमम्वनी 'भ्रान्तिमतां तिरश्चामप्येवमा- नन्द 'जनयतीति जगदानन्दहेतुभंगवानिति व्यज्यते' इत्यनेन तिरश्चामेव भ्रम स्पष्टमाह पण्डितराजः। किन्तु 'स्वर्णदण्डभ्रमेण भृतं पोपितं मनो येषां ते जनाः पादान किरणान् वित्मन्ति धर्तुमिच्छन्ति' इति जनानां भ्रममाह । स्थापनार्थकस्स *धा'धातोर्महणे न क्वचित्प्रयोगः । अत्र हि वास्तयोऽयमर्थ:--'वृक्षाणामतिगहनं मध्यं निर्भिय गोग्राम् (पृथ्वीम्) गतेपु येपु (प्रात कालिककिरणेषु) स्वर्णदण्ड भ्रमेण संमृतमानसाः शुकशिशवः पादान् स्यचरणान् थि पन्ति स्थापयितुमिच्छन्ति, निर्यप्रसृतशाखासु स्थित्यम्यासिन्दात् । वित्रिच्यतामिदानी साहित्यमार्मिकन्वं नागे- सामहोदयस्य । शुकशावरा इत्यादिप्रयोक्तव्ये 'शुकशालकाः' इति प्रयोग एवं साहि- त्याक्रमणपराक्रम सूचयेत् । (पृ. ११९)। 'निजसेविज्ञायनाशनचतुरो हरिभूतयेस्नु' अन हरिपदं सूर्य विष्णी घ सिष्टम् । जाध्यस्य अज्ञानस्य नाशने धनुरो विष्णुः, जाझ्यस्य हिमकृतगायपिण्डीभावस्य नाशे चतुरः सूर्य इति प्रसझे नागेशकृतोऽर्थ:-जायमज्ञानं मूर्खत्वं च। अन्धिप्यन्तु नवमस्य वैज्ञानिकाः। (पृ. ५२३)। 'पुरः पुरस्तादरिभूपतीनाम्०' मन अरिभूपतीनां पुरः (नगर्यः) भसावशेषा भवन्तीत्यादिः स्पष्टोऽधः । किन्तु नागेश: 'पुरःपुरस्तात् पूर्व पूर्य'मिति वैयाकरणाना- मतीच हास्यास्पदं द्विर्भावं प्रयुज्य श्लोक्मेवाऽसंगतं धकार । तथा हि 'भसोपाः' इनि यहुचीहिममासाश्रयणे 'अरिभूपतीनाम्' इति पष्टीविमरनन्नयः । तदा हि 'भरिभूपतयः' इति प्रथमा ,योग्या। शत्रुरूपाणां राज्ञा भसरूपाः शेपा भवन्ति इति तत्वन्यात्यानेऽपि राज्ञामिनि पाष्टराः शेषा इत्यनान्यये, शेश इत्यस घोहेश्यसम- पंकाये 'राक्षी शेषा.' फीता भवन्तीति विधेयसमपंपदाभावात् पाश्यार्थाऽनि. पत्तिः । 'ममोपाः' इत्यस्य विधेयममकाये, 'के भसदोपा जायन्ते' इत्यामाहा जायते, न तु पामिति । किश 'मर्षस्य है। इति सूर्येण 'पुर:पुरः' 'पुरमात् पुर.

·उपोद्धातः। स्तात्' इति वा द्विभावो युन्तः, न तु अस्प्रत्ययान्त-अस्तातिप्रत्ययान्तपदयोः, असांप्रदायिकत्वात् । (पृ. ४१६)। 'सरसि प्लपदाभाति जम्बीर सुपचेलिमम्' अत्र सुपक्वतया सुवर्णवस्पीतवर्ण जलोपरि लवत् (तरत्) जम्बीरमुपमेयम् । तोयोघोपरि भासमानं सुवर्णमयं ब्रह्माण्डं चोपमानम् । अत्र हि जम्बीरसोपमेयस्य ब्रह्माण्डमुपमानं प्रमाणतो नानुरू- पम् (अत्यधिकविस्तीर्णरवात्), इति अन्याशयेऽपि नागेशो व्याख्याति-लवत्' चिलम्' । किन्तु ब्रह्माण्डमण्डले चञ्चलमिति विशेपणं कियदुचितमिति सुधिय एव विभावयन्तु । पुनः स्वारसं दृश्यताम् । नागेशमहोदयो व्याख्याति-"अन्न प्रमाणत आननुरूप्यम् , तयोरत्यन्तवलक्षण्यात् । एतत्पोपकमपि 'सुपचेलिमम्' इति विशेषणम् । पकस्य अत्यन्तसूक्ष्मत्वात्" । आननुरूप्यस्य पचेलिममिति कर्ष पोपकम् । पके हि जम्बीरे पीतवर्णेन ब्रह्माण्डेन सह आनुरूप्यमदेति, अथवा अन• नुरूपापम् नागेशमहोदयः माह-'पवं लम्बीरमतिसूक्ष्मं भवति, अत एव तत् अननुरूपम् ।' पक्र जम्बीरं रसाधिक्येन परिमाणाधिक्यं लभते, उत्त सूक्ष्मावम् । अस्तु. यदि सुपचेलिमम् इति विशेषणं नाऽदास्यत तर्हि किं ब्रह्माण्डेन सह उपमाया- भानुरूप्यमभविष्यत् ? अत एव न तत्त्वं ज्ञायते, किमुच्यते नागेशेन । यदि पाप. देन शुष्करवं स्वीक्रियते तहि न पशब्दस्य तादृशोऽर्थः । तदर्थस्वीकारेपि शुष्कस्य तस्य धूसरवर्णवं निनोचतत्वं च जायते । कविर्यसुलेन पीतवर्णेन च ब्रह्माण्डेन कथं तस्य सादृश्यं निवनीयात् ? (पृ. २५५)। 'निदर्शनं पारदोऽत्र रसः' 'दृष्टान्तो वा' । इनि पण्डिनराजाक्षराणि । अर्थात् "नि- दर्शनं पारदोऽत्र रस:' 'दृष्टान्तः पारदोऽत्र रसः' इत्युमयमपि उदाहरणस्योदाहरणं भवति । किन्तु नागेशमहोदयष्टीकयति--'चा शब्द एवार्थे । स्वयमवतरणिका पूर्व- मकरोत्-~-'निदर्शनपदस्थाने पाटान्तरमाह-दृष्टान्तो येति' । (पृ. २८२) 'शरदिन्दुरिवाऽऽहादजनको रघुनन्दनः। वनस्रजा विभाति स सेन्द्रचार इवाम्बुदः ।' अन्न शरदिन्दुरित्यादिपूर्वार्धे आहादजनक इति धर्मः सकृनिर्देशात् रामे मेधे चानुगामी । द्वितीया( वनखजेपत्र)भयम् । अर्थात् 'विभाति सेति' मेघ.. रामयोरनुगामी, वनमाला इन्द्रधनुपोश्चाभेदाध्यवसानेन विम्वप्रतिविम्दभावापन इन्युभयविधः । इति पण्डितराबाशयः । किन्तु नागेशो व्याख्याति-द्वितीयार्धे कापायवसनो यातीत्यादी' । अत्र हि कुडमालेपादेर्यतिमात्रविशेपणतया साधारण. धर्मवाभावेन उपमैव न संभवतीति न ज्ञातं नागेदोन । (पृ. २२८)। इट्टानी पदार्थज्ञानदिए कारिद्वार्पिकर ('भारी') महार- 'अनानुगोदं मृगयानिवृत्त: अत्र 'वानीर पदस तृणधान्यतृगेत्यर्थमाह । विचा- यंतामिदं मामिकः (पृ. २९०)। 4 रस. भू.

·३८ रसगगाधरः। 'वत्मीकोदरसंभूतरपिकच्छूसहोदराः । अत्र कपिकच्छुः 'कौंछ' इति भाषास्या- तोपधिः सर्वत्र प्रसिद्धा । किन्तु नागेशमहोदयः प्राह-कपिकश्चिकः । (पृ. ६७०)। एवमेव 'लवली' 'रायआवळे' इत्याह (पृ. ६.)। 'साम्राज्यलक्ष्मीरियमृप्यकेतोः' इत्यत्रं 'ब्रह्मसूप्यकेतुः स्यात्' इति कामदेवार्थ- बोधकोऽमरकोपः सुप्रसिद्धः । किन्तु नागेशो व्याख्याति-'मध्यकेतोश्चन्द्रस। 'ऋष्य'पदस्य कोपान्तरारकुरङ्गरूपार्थस्य साधनेऽपि स्पष्टमस्वारस्यम् । सहृदयसंप्र. दाये सर एव कामिनां सम्राद समीयते । मुरभि-मुधाकरयोस्तु सचिवतैय साहित्ये समीक्षिता, समुचिता च । (पृ. ३५४)। इदानी भक्ति-पुराणयोरपि नागेशसंबन्धी परिचयः प्राप्यताम्-अजामिरस्यो- खारो भगवत्कथासु सर्वत्र सुप्रसिद्ध इति सर्वेपि जानन्येव यदजामिलः क भासी. दिति । किन्तु नागेशमहोदयो प्याख्याति-अजामिलो राजा!!' | नेदमेतानदेव, किन्नु स्वस्स पुराणपरिचयं प्रण्यापयन्माह-'भागवते प्रसिद्धोऽयम: !! | कथा- मात्रेण भागवतं श्रुवपन्तस्तु जानन्ति-'कान्यकुब्जे द्विजः कश्चिदासीपतिरजा- मिल:' (पृ. ७६)। काव्यादिषु वियपरिचय इत्यपि परिचीयताम्-'भस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूत्' इति सुप्रसिद्ध कालिदासस्य विक्रमोर्वशीय पद्यं यदि काव्यप्रकारे दर्पणे चाप्युदा- हतम् । किन्तु नागेश एतद्वयाएयायामाह-'मालतीमाधवे मारतीवर्णनमिदम् । इत्यादि (पृ. ३३)। लघुनि मुसे महती वातेति न ममोपरि कुप्यन्त्वार्यमिश्राः । किन्तु नव्यन्यायप- ण्डिताः देवरवैयाकरणा या स्वस्वविपयस्य संबन्धमात्रेण ये सरलतममिति पराके. ऽसिन माहित्ये 'दीनस योपिजगतः प्रजावती'ति हटाप्रगल्भन्ते, अन्तस्तलपरी. क्षायां तेषां सपामियमेव दशा विलोक्येतेति कृतं कोपाविष्कारेण हृदयदाहेन था। अस्तु भूमिकायां मुधा विस्तरः स्यादवो नागेशमहाभागस्य विपये या विप्रतिपसयो मया स्वीकायां दत्तास्तामु काशियाई प्रदाय सूच्यन्ते । सहृदयास्ता तय निरी. क्षितुं प्रभवेयुः। 'रनिं तदीयामपि' अत्र अप्यर्थविषये (पृ.१९)। कष्टत्वविपये (Z..८)। यन्धसैथिल्ये (पृ. ७२) । 'गादरताः' इति विशेषणविषये (प.)। 'गामवतीर्णा' भन व्याजोतिविषये (पृ. १४३)। अभिधया प्रतिपादकत्वमित्यस्य समाधाने (पृ.१७) । अरबिन्दय मौन्दर्यमस्येत्यस्य शान्दयोधे (पृ. २५)। आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोग इत्यत्र (पृ. ३२) 'नरसिंह घरानाथ' भय (. १ 'प्रजावती भ्रातृजाया। .

·उपोद्धातः। ३३९)। मुधांशुः प्रेयसीमुखमित्यस्य समाधाने (पृ. ३६८)। द्विनेन इव वासव इत्यस्यायें (पृ. ३८२) । नासत्ययोग इत्यस्यायें (पृ. ४०६) । पिवतामनल्पसु- खदा' भन्न (पृ. ४०७) "न मनागपि निश्चिन्ते' इत्पन्न समाधान (पृ. ५२५)। पासयति होनसत्यानित्यत्र (2. ४३३)। दिवि भाति यथा भानुरित्यत्र (पृ. ४.)। ईश्वरेण समो मझा इति व्यतिरेकोदाहरणे (पृ.७९) । उन्मीलन्तो निमीलन्त:' अत्र (पृ. १८२)। भावनासीति पद्ये (पृ. ५९३) । 'श्लेषप्रकरणे 'तन' इत्यस्याथै (प. ५२२) । रूपकदाक्षिण्यकोपीनमित्यस्यार्थे (प. २९९)। 'अनन्ययप्रकारस्य न व्यङ्गता' इत्यस्यार्थे (पृ. २७६) इत्यादि। सत्यं विदम्-अर्थबोधाय कीशी टीकाऽपेक्षितेति विचारो नागेशमहाभागस नाभूदावश्यकः, खण्डनमानाय टीकायां प्रवृत्तत्वात् । न चास्य विपयस सर्वथाऽनु- भव एव । यतो हि टीकासापेक्षाणि कठिनस्थलानि सर्वथा परित्यजतीति तु सष्टमेव । किन्वाश्चर्यमिदं यत् अतिप्रसिद्धान्पदार्थान् थान् बालकोऽपि जानाति तान् स्थाने स्थाने व्याख्याति । यथा-कीर्ण ग्यासम् । तन्वी कृशा । श्रियं शोभाम् ।' (पृ.८५)। 'कलितकुलिशपाता..' (पृ.८६) एवं विधपद्यानां प्रतिपदव्याख्यां करोनि । 'स्वाभाव्यानुष्ठमुक्ताफल.' (पृ. १६०) एवंविधपद्यानि तु स्पृशत्यपि न । टीकायां लेसनक्रमोऽत्यन्तं भ्रामकः । बहुलानुसंधानेन महुसमयव्ययेन च कथं- चिदर्थस्य प्रतीतिः स्यात्सापि फल्गुः । यथा-'परस्पराध्यापनस्य बाधामाधुर्यसं- शान्तिविशेपस्य लक्षणया' इति मूलं व्यारयातुं टीकाऽस्ति-'लक्षणयेत्यस्याध्यापयि- समिति पदेत्यादि.'। कोऽर्थ इति मीमांसतां प्रहेलिकेयम् । नागेशमहोदयेनोच्यते 'माधुर्यसंक्रान्तिविशेषस्य अध्यापयितुं पदलक्षणया' । अर्थात् अध्यापयितुं पदस्थ माधुर्यसंक्रान्तिविशेषरूपे लक्षणां कृत्वा । इदानीं विधार्यताम्--कियन्तो बुध्येरन- नया टीकया?(१.३१४)। 'भवेत्यस्य इतीत्यादि । अर्थात् 'अहं लतायाः' इत्यनन्तरं केवलम् 'अन' इति न धरूयम् । किन्तु 'इत्यत्र' इति वक्तव्यम् । किमनेन साइनाभासेन निष्पन्नमिति मार्मिका बुध्येरन् (पृ. २६५)। एवं प्रायः स्थाने स्थाने । प्रतीकदानप्रकारोऽत्यन्तं प्रामकः । 'विभतिः। प्रथदितिः प्रती "विभावादीनां बोधे 'प्रवत्स्यत्पतिका' इत्यादिपदं बोधयितुमिच्छति । विमेतत्सालतया बुध्पेत? ज्याकरणे सशकु' 'अकु' इत्यादिना 'लरातद्धिते' 'अकुप्वाइनम्न्यवायेऽपि' इति यथा पुबोधमिपति तथाप्रापि 'मनीति' इत्येतावन्मानं लिखति । अनेन 'मनिमिता: पत्र रहयः' इति प्रतीक कधं वा झटिति बुध्येत ? (पृ. ११३)। • मित्र--'अनुस्थानात्' इति पदं सूचयितुम् 'उदिति' पदं स्थमिव बोधकं भव- रिवनि धीमामागेश एव जानीयात् (पृ. १३)। .

·रसगाधरण। एवं सत्यपि मर्मस्पर्शिनो विद्वांसष्टीकयाऽनया संकेतेनापि सूचितं ववमरगम्य प्रन्ययोजने साहाय्यमुपलभन्त एवेति को या न वदेत् ? पूर्वसंस्करणम् अन्यस्यास्य दुरूहरवाच्छुद्धपुस्तकानां चाऽलाभात्पूर्वेषु संस्करणेरपरिज्ञाता अनु. यस्त्रयाऽवाशिष्यन्त याभिस्त्रिवतत्त्वावधारणं विवेकिनामपि कठिनतममेवाभूत् । बुधिपूर्वक सुद्ध-प्रौदभापया विवरवाप्रथमतो मन्थ एवायं दुपयेशः। ततोपि मार्मिकतमानां निगूढसाहित्यविषयाणां गभीरतमो विमर्शः, यद्विपयको नान्यो प्रन्यः संस्कृतसाहित्ये । तत्रापि धान्यैरालंकारिकैः सह संघर्षविषय इत्युत्तरोत्तरं काटिन्यपर. म्परैव । यद्यपि नम्यन्यायादिपण्डिताः प्रकटं प्रगल्भन्ते फिन्तु तेषां कृते याप'सा- हित्यमन्थानां मर्मपरिज्ञानमनिवार्यमेव, यतो हि त एवाऽवालोचनाविपयाः । एवं सत्यपि ये महानुभावा- प्रतिपदपाण्डित्यमुचान पेवलं याचा, अपि तु पाटनसंरम्भे- णापि सर्वतो डिण्डिमं घोपयन्त्येतद्मन्थगतविशेषाभिज्ञाया आरमन न कर्य धन्याः१ तैरेतद्विपयको विशेपो यथावाचमवश्यावश्यं प्रकाश्य एव । यदयः खलु मुसतो घोषयन्त एव पराकाः परलोकपधिका यभूयुः । कार्ययुगमिदम्, न केपलं विकत्यनेन प्रतिछाडम्मर निष्ठेत् । प्रकाण्डपण्डितस्वमायानुसारं लेसनादिपु न प्रर. तिन्माशः सेवको नियोज्यो येन तावविलोपस्तु न भवेत् । निश्छलनिवेदनं हि मम 'साहित्यवैभषे'-- 'कवित्त' 'चाचां मर्म विज्ञायव पाची दिसूजन्ति सदा ये केचिद् , वयं ये तेषां गृयका गुणशानाम् मुहदो सहायाः, पुनः प्रणताः प्रसादां, चाराश्चतुराणा, चर्य यन्धवो यहुज्ञानाम् । मशुनाथ मिध्ययाऽभिमानभरापुछमुसा केचिदुरा ये, तेषां भेतारोऽनभिज्ञानाम् अज्ञानां सपनाः, शामविज्ञानां कृतज्ञाः, धन- निदरलप्रतिक्षा वयं सेवका रसज्ञानाम् ।' मार्मिकाणामपि मागें भममुपादपन्यः क्रियाय कीश्यशामुदय भाससिनि । न संपनि मुखतो यामध्यस्याऽश्यकता । एतामस्करणेन निष्पक्षा विद्वांसः सप. मेगावगपछेयुः। काशीसंस्करणम् भाशयमिदं यदिश्वविदितीतनो मुप्रसिदविन्महाभागानां नाना यत् पुखर्क काश्या मुद्रितं तदपि यासुदं यसेम पुमान पचायनानं गापायितमेय । परम १नाचा पान, भाषरेरा । २ बरसाः। प्रेया। ।

·उपोद्धातः । विच्छेदो विरामचिह्वादिपरिप्कारस्तु संस्कृतपण्डितानां कृते विमार्य एव, मुद्रणस्ख. लितान्यपि सोढव्यान्येव । किन्तु मार्मिकस्थलेपु मूलशुद्धि तु सुप्रसिद्धपण्डितेभ्य आशासीरनेव जिज्ञामुवरांकाः । विद्वन्महाभागभूमिकायां काव्यमालातः पूर्वमेव वा समकालमेघ या काश्यामेतन्मुद्रणं सूचितम्, किन्तु तैरेव लिखितं यत् 'यावद्वयं संपूर्णरसगगाधरस्यान्वेषणं कुर्मस्ततः पूर्वमेव काव्यमालायां प्राकाश्यत तदिदम् । लामोपि मुंबईमुद्रितपुस्तकेनव, तथापि जनैरनुरुद्धा वयमेतत्प्रकाशयामः' । स्पष्टमस्य प्रकाशने शाखिमहामागानामरचिरभिव्यज्यते । भूमिकायां श्रीमन्तो लिसन्ति-- "यथाशक्ति शोधने यनितम्, परमध्यक्ताः काश्चिद्विहाय ब्यक्ताः शोधिताः । एवं सत्यपि प्रतिस्थलं सुव्यक्ततमानामशुद्धीनां वाहुल्यं श्रीमताममनोयोग स्फुटमभिव्य- नति । श्रीमद्भिः स्वयमकृत्वा, एतस्य शोधनमव्युत्पन्नस्य फक्षिकापण्डितस्य कस्यपि- दस्ते दत्तम् । फलमस्येदमभूत् यत् श्रीमतां नाममुद्रया स्थाने स्थाने सत्यमार्गाश्या- विता वराकाः। दृष्टान्तविधया वच्मि, न मे दुरभिसन्धिः । साहित्याचार्येण श्रीमता पुरपोत्तम- शर्मचतुर्वेदमहाभागेन रसगङ्गाधरे कियान्परिश्रमः कृत इति त एव तरवतो जानीयु- यम्नदनूदितो हिन्दीरसगङ्गाधरस्यायावधि मुद्रितो भागो मनोयोगेन पौरोभाग्येनापि चा इष्टः स्यात् । मूलशोधनं कृत्वा, एवंविधभापायां लिखितस्य पुस्तकस्य हिन्दीभा- पायामर्थविशदीकरणं न यस्य कस्यचित्कार्यम् । सोपि यद् यत्र कुत्रचिन्मार्ग परित्य- जति तत्र सेयं काशीनाममुद्रेवापराध्यतीनि जाने । भावोदयध्वनौ-चीक्ष्य वक्षसि. इति पद्ये (प्राची० सं०१०३) 'हारलक्ष्मदर्शनं विभावः । बाहुलताकर्षणमनुभावः । रोपोदयो व्यङ्ग्यः' इति सुस्पष्टोयं ग्रन्थः (यतो हि भावोदयध्वनिरुदाहियते)। किन्तु मुंबईपुस्तके मुद्रितमस्ति 'रोपादयो व्यन्याः' । शास्त्रिनाममुद्रावाहिनि काशी- पुस्तकेपि तथैव । अत एवाहं तु सुदृढ़ विश्वसिमि पञ्चतुर्वेदमहाभागो 'रोपादयो ध्यङ्ग्याः इत्यत्र पुनकद्वयसंवादं दृष्ट्वैव 'इनसे रोपादिक व्यङ्ग्य हैं' इति हिन्दीमक- रोत् । (पृ. २०१)। अतिशयोक्त्यादीनि कानिचिरस्थलानि तु फाशीपुस्तके तथाऽशुद्धानि सन्ति यानि दृष्टा प्रत्येकमनसि भवेत् 'चाचाल(बहुगवाक्)तापेक्षया घराकस्य मूकस्य यथा मूकतैव वरं तथा इंदृशमुद्रणाऽपेक्षयाऽमुद्रणमेव श्रेयस्करम्' इति । अस्तु. यथामनि विहितमिदं मे शोधनं संमुखस्थमेव । मम नितान्तं मन्दप्रज्ञतया भूयांसि स्खलितानि संभाव्यन्तेऽस्मिन्सांप्रतमपि । अक्षरयोजककृता दृष्टिदोपनिमित्ता अशुद्धयस्वनिवायर्या एव । यथा 'केवला मालारूपश्लिष्टपरम्परिता' इत्यग्रिमपडितः केवलापदमाकृष्य, पूर्वपत्यां संयोज्य 'मालारूपताविरहाच केवला' इत्यस्सिन् संस्क- रणे फूतम् । किन्तु अक्षरयोजकानां कृपया 'केबला पदरूपो चेतालः पुनस्तवावल- मियतो दृश्यते (पृ. २४२)। किन्तु प्रन्ययोजने वैपरीत्यमुपतिष्ठेत्ताहगशुद्धयो न कयंचिरस्युरिति मे विश्वासः। - ।

·४२ रसगङ्गाधरः। लघुर्टीका सरला साहित्यशाने विमर्शविषय एकमायोयं अन्य इनि सर्वेपामेव साहित्यमामिकागाम- घश्यानुशीलनीयवेपि सांप्रतमाचार्यपरीक्षायां पाट्यतया नियत इति यया कथंचि- स्पाटनोपयोगमयमहंनि । किन्तु पूर्वोक्तकारणर्विघार्धिनां लेशमुपतक्यता मया वर्ष यामागेव पचदशवनितानुभवानुसारमध्यधप्रन्यस्य विस्तृतमा टीका शनः शनैः समगृह्यत । किन्तु पामेऽस्मिन्संस्करणे स्पुदीकार्ययोजनमेवान्वमन्यत निर्णयमा- गराधिपतिभिः । अत एव प्रथमानने अत्याम्श्यकम सिइयन्ती रघुटीका सेयं 'सरला'समारभ्यत, किन्तु भिक्षुपादप्रसारणन्यायेन शनैः शनैरमेऽम्याः स्वरूप विस्तू. तमेवाऽभवत् । प्रथमानने हि न सादाः लिष्टो विषयः, भाषादितमन्थोपि घ विद्यार्थिनां पानोपारोतीनि वर्षयन् द्वितीयानन एव यथाऽपेक्षमरपयं विनरम् । गुणग्राहिणो मुदणारयाधिकृता अपि तमिममभ्यनन्दन् । अन हि सर्वशैलीपरिएनाः पदार्था यारउ विशदीकृताः । प्रनियोगि-अनु. योगि-अवरछेदकादीनां प्रतिभन्दामायेपि तामनिहितार्थयाहिभिरेय सदरेपामपं. सया विशदीतो येन निशाना तात्पर्यवोधे न यापो भयेत्, कामं भिना विरता भयेयुः । एवं मूलपढ़ीनामविशदीरणेप्पनिसरण भाषा म्यरहता । भ. योधे भ्रमो मा भूदित्यभिमंधिना व्याकरणसन्धिरपि न त इति न पुर्षन्तु रिम पण्डितपुंगवा इत्यर्थये। भारम्भे प्रकाशराना संकोचन कनिषिल्पनेप्यतिन्पूनर री. कानि, यन्न जटिलरायांना याश्याना पदानां च भयपवविक्षेपणेन सह तापोषयो- धाय पतितम् । द्वितीयानने गु-पनीनां दुरूहतार्या प्रतिपदण्यारया, संपूर्णमपट- पस्थव काटिन्ये 'अघटस्म्यास्पदं विशदीकरणम्' इत्यादिशीपंवेण संदर्भर नम्प स्पष्टी. करणम् , इत्यादिवभिः-प्रकारमन्यासारख्याय घेष्टितम् । उमेशातोऽप्रे पयोत्तरं गंकु- घम्सी नागेशापादया केवलं नाममात्रायय । भारपणा च तत्र पर्वतोऽप्यधिका। तन हि सेयं मरलय मूलविशदीकरणाप अपनत इति रामेव भयेपाटकानाम् । उपफारः भस प्रन्यस्य संपादने-प्राइयनलेगनेन, पारमंशोधनानुमननेन, अन्यपि. शिथिलीकरणेन ध जयपुररानीपसंपाकालेनाप्पशपदमधितिष्टहिमहामहोगया. यधीगिरिधरसमचतुरंदमदोदयमहत् साहार्य मे पधायीनि दरपतग पता मानदामि । नादिशानियेऽहंगासादिस्ये करिनालानिये धर्मादेशने मीनिनधिसरोपिनावग्यपारवे याग्मितायो प धीमतः सर्वप्राति सप. पराग इनि महगार हामिमानय । एवमेव परममार्मिकस्य पाt. स्वापार्षप.शीपुरोमपदमहामागम्याप्रमामारमहमन पारपामि को दिन्दीरमगाराकनमपि मे पोपने सहायरमागीत् । श्रीमान गूगम्यारिदुपा साहित्याराहरयोगदाम्वपिा मारापाग रास ·उपोद्धातः। दशष्टारिमाया ल्युतमायां पुस्तियां रसगङ्गाधरपूर्वसंस्करणगत-१३५, 19४, १९१, ३१३, पृटेपु या नागेशस्य टीका तस्याः सम्यक्सण्डनं कृतम् । अग्रेपि यदि पंक्टाचार्यमहोदय प्रक्षिप्यत तर्हि नागेशस्य रहस्यान्युपारप्स्थत । महाभागमिम- मभिनन्दसदं सरामिमामेम्बार द्रष्टुमनुरन्थे । अस्तु. असिसध्ययसाये यः कश्चन गुणलेश स एनदादीनामनुग्रहजन्यः । पदे पदे संभाव्यमाना दोपास्तु ममैव मति- वैभामिनि सविनयं विज्ञान विज्ञापयामि- दुदैवाइसमयोपि प्रशस्तोयं प्रबन्धगद् । एषोऽणुमावशेषोऽपि राकेशो रमयेन्मन. ॥ श्रीराशीनाथशास्त्रिपरखरगया प्रापितो धावप्रवेश श्रीरदमीनाथशालिमपदपरिचयाच्छामपाण्डिसमात । साहित्यं कृष्णशाखिप्राणहितदयया रब्धवान् , मातुलैः स्व- वांग्गुम्फ लम्भितोऽमाविनि विनयभराद्वन्दते मचुनाथः ।। पाल्गु.गु.॥ सं. १९९५. । विदुपामनुचो मक्षुनाथोपनामा भट्टीमधुरानाथशास्त्री १ सादीनां परिषदस्तु 'जयपुरवेमवद. प्राय।

·रसगङ्गाधरे प्रमापकाः। अप्पयदीक्षितः १४ ४१, १४९, १७६, पच लहयः १३३. इत्यादि. बादरायणचरणा. १४५, ५३४. अभिनवगुप्तपादाचार्याः २५,१३०,३४८, मट्टनायकः २८. इत्यादि. भरतमुनिः ५६. अलंकारभाष्यकार: ३१७,४९१ भवभूतिः २२९. अलंकाररत्नाकरः २१२, २.१५, २६८, भागवतम् ५५. इत्यादि. मामहः४९८,६१.. अलंकारसर्वसम् २१२, २६६, २७४, मनोरमाकाराः ४०४, ५६८ इत्यादि. मम्मटभट्टा. २५, ३५, ६५, इत्यादि. आख्यातवादशिरोमपिव्याख्यातारः २४५. आनन्दवर्धनाचार्याः १३०, ३२५, ३४८./ महाकविः (कालिदासः) २२५. आलंकारिकाः २३०,२८७,५६८,इत्यादि. | महाभाष्यम् २०१, २२३. मुरारिः ४५३. आलवन्दायस्तोत्रम् ४५.. यमुनावर्णनम् २२, १५९. उत्तरमीमासा १४५, ५३४. यास्कः ४६५. उद्भटः ४९८,५१०,५२५, इखादि. योगवासिष्टम् १३३. औद्रटाः ५३५, ६४३. रसावली १३३. चरुणालहरी ४३. रामायणम् १३३. कालिदासः २६७, २८४. लोचनवारः ५५२. काव्यप्रकाश. १५, २०,४५ इत्यादि. चामनः ५.८,६४४. काव्यप्रकाराटीकाकाराः ७१,१२५,१५३, विद्याधरः ३३. -इत्यादि. विद्यानाय. २११. कुवलयानन्दः २९१,२९९,३०२,इलादि. दिगिनीकारः२६५,३००,३४२,इलादि. कैयटः २२३. गीतगोविन्दम् १४. वृत्तियार्तिकम् १४२, १६, १७७. गीता ( महाभारते) ५२, १०६,६५, चित्रमीमांसा १४, १९, २०९, इत्यादि. वेदान्तवाक्यम् ५३४. जयदेव. ६४. वैयाकरणाः २२५, २५४, ५५०, इत्यादि. ध्वनिवार. ५,१६, १३७, इत्यादि. व्यक्तिविवेकहत. ध्वनिगारानुयायिनः ५५३. ध्वन्यालोचनम् ५५९. श्रीर सलाग्छनः ४७. नेयायिका. २५४, ५३४, ५०, इलादि. | संगीतरनाकरः ( रमायरः) ३६१८ नैषधीयम् ४५.. साहिलदर्पणम् ८. वेदः ६२५. शादेवः ५४.

·जगन्नाथपण्डितराजः। "जगन्नाथपण्डितस्सैलङ्गदेशाजयपुरे समागत्य पाठशाला स्थापितवान् , पराजित- घांश्च विचादे तन दिल्लीनगरादागतं 'काजी'ति प्रसिद्ध कंचन यवनपण्डिवं सरवरमेव सन्मसमन्यानधीत्य ततश्च 'काजी'मुखात्तद्विघाबुद्धिचमत्कारमाफी परितुष्यता दिली. नरेन्द्रेण पण्डितो जयपुरात्समाहूतः, सभाजितश्च तत्र च कस्यांचन यवनकन्या- यामासको बादशाहानुग्रहेण तां परिणीय तया सह सुखेनातिवाहितवान्यौवनं वाद- शाहसमाश्रय एव. वार्धके च वाराणस्यां गतो 'यवनीसंसर्गदूपितोऽयम्' इत्यप्पय- दीक्षितादिपण्डितस्विरस्कृतो ज्ञातियहिष्कृतश्च गगातटे गत्वा सोपानपशिशिखरे समुपविष्टस्तक्षणनिर्मितैर्भक्तिभरितः पद्यैर्गा स्तोमुपचक्रमे, भक्तवत्सला गङ्गापि प्रतिशोकमेकैकं सोपानमधिरोहन्दी द्वापञ्चाशन्मिते श्लोके प्रणीते प्राप्तवती पण्डित. राजोपकण्टम् , प्लावितवती च सत्वरमेव यवनीसमेतमेनम्. ततश्वासूयामत्सराभ्यां दूषिता वाराणसेयाः पण्डितास्तादृशं पण्डितराजमभावमालोक्यातीव विलक्षा बभूवुः" इत्येके वदन्ति. अपरे वेवं कथयन्ति-"दिल्लीनरेन्द्रकृपापात्रता प्रातस्य तत्प्रसादा- छब्धश्रियस्तारण्यतिमिरतिरस्कृतविवेकालोकस्य जगन्नाथपण्डितस्य बभूव कस्यांचन यवनयुक्त्यामासकिः सा च कियस्कालानन्तरं पंचत्वं गता. ततस्तद्विरहानुरः पण्डि. वोऽपि दिल्ली परित्यज्य धाराणस्यामागतस्सदाचरणमाकर्णितवद्भिस्तवत्यैः पण्डितर. १. जयपुरे तु महाराष्ट्रदेशस्थबामणः सम्राड्जगन्नाथपण्डितो भिन्न प्रवासीद, यरसंततिरयापि जयपुरसमीपे मापुर्या वर्तते, यश्च महाराजसवाई जयसिंहाच्या १७३१ सिस्तान्दे सिद्धान्त- सम्राजम् , सिद्धान्तकौस्तुमम् , पञ्चदशाध्यायात्मवस्य 'ग्रीक भाषानिवद्धस्य 'यूटी'मणीतस्य मन्थस्य रेखागणितनामकं संस्कृतानुवादं च विरचितवान्, महाराजसवाई जयसिंहस्सु १६५८ विस्ताग्दे जन्म लेभे, १७०० खिस्ताग्दे राज्यसिंहासनमधिरूढः, १७१४ खिस्तान्देऽश्वमेध- यागं नवान् , १७२८ खिस्ताग्दे च परलोकं जगामेति जयपुरेतिहासे समुपलभ्यते. २ 'यव- नीरमणी विषदः शमनी कमनीयतमा नवनीतममा । उहिऊदिवचोऽमृनपूर्णमुखी स सुखी जग- ती पदयता', 'यवनी नवनीतकोमलाही शयनीये यदि नीयते कदाचित् । अवनीतलमेर साधु मन्ये न बनी माधवनी विनोदहेतुः ॥', 'न याचे गजालिं न वा बाजिराजि म वितेषु चित्तं मदीयं कदापि यं मुस्तनी मस्तकन्यस्तहस्ता रवही कुरङ्गीहगङ्गीकरोतु।' इत्याचाः पण्डि- तराजप्रणीता यवन्यासक्त्यनुमापकाः शोकाः सन्तीति केचिदन्ति, परमेते पण्डितराजमन्येष्व.. सदृशेषु नोपलभ्यन्ते. ३. सैव स्तुतिरघुना 'गङ्गालहरी'नाना प्रसिद्धा सर्वत्र भागीरथीभक्तः पसते. ४. अत्र भामिनीपिलासस तृतीयो विलासः प्रमाणमिति वदन्ति, स्नु रसगङ्गाधरे कर प्रकरणे समुदाहताद 'अपहाय सकलदान्धवचिन्तामुद्रास्य गुरुकुलपणयम् । हा तनय विनय- सालिन्कयमिव परलोकाधिकोऽभूः॥ इत्यस्मात्पदावण्डित(रावास्य पुत्रमरणमपि कुनो नानुमीयते ।

·रसगङ्गाधरः। न . नाहतो दुराचरणानुशयेन तिरस्कारेण प्रियतमाविरहानलेन च दूयमानमनाः कुप्रापि निर्वृतिमलभमानः स्वकृतां गङ्गालहरी पठन्त्रावृपि प्रवृद्धे गङ्गाप्रवाहे झम्पामदत्त, निममज च तत्रैव." एवमन्या अपि नानाविधाः पण्डितराजविषयिण्यो जनश्रुनयः श्रूयन्ते. एताः सर्वा भपि प्रमाणशून्या इत्युपेक्ष्य पण्डितराजमणीनग्रन्थेभ्यो यदवगत यच्चानुमितं तदेवान सप्रमाणमसाभिः पुरस्क्रियते- भासीतैलगाभिजनो चेगिनाडकुलोत्पन्नः पेरैभहास्यो महीसुरसत्तमः, यो धारा- णस्या ज्ञानेन्द्रभिक्षोर्वेदान्तशास्त्रम्, महेन्द्रपण्डितान्यायवैशेपिपदर्शने, खण्डदेवा- त्पूर्वमीमांसाम् , शेपोपाहवीरेश्वरपण्डिताच महाभाष्यमधीतवान्. तसालक्ष्मीनामि- कायां तद्धर्मपन्यां जानाथो जन्म लेभे, पटितवांश निखिलानि शास्त्राणि प्रायः स्वपिनुरेव. प्राप्तयौवनश्चाश्रयेच्छया दिल्लीनगरे समागत्य शवोपमवैभवस्य शाहजहा. नाभिधयवनसार्वभौमस्य संसदि प्रवेशं लब्धवान्. अधिगतवांश्च निजविद्याचमत्कार- परितोपितातसादेव पण्डितराजपदयीम् स्थितश्व मध्यमे ययसि प्रायस्तैव तत्समीपे तरसूनोरीशिकोहस समीपे घ. शाहजहानमहीपतिस्तु १६२८ ख्रिस्ताब्दे राजसिंहा- सनमधिरूढः, १६५८ खिस्तान्दे औरङ्गनेननाना वपुत्रेण कारागारे निवेशितः, १६६६ निस्ताब्दे च पनवं गतः. दारासहस्तु भागेर दुईशासनुमान्य औरङ्गजेबेन घातितः पण्डितराजोऽपि वार्धके काश्यां मधुरायां वा गया परमेश्वराराधनेन वय.दोप नीतवान् तसात्सिताब्दीयसप्तदशशतकमध्यभागे पण्डितराज भासीदिति सुव्यक्तमेव. १. तेलङ्गान्वयमद्गलालय-' इत्यादि प्राणाभरणसमाप्तिस्से पये, अग्रे समदृते आसफविलाम. प्रारम्भस्थे गधे च पुटमस्य तेलगत्वम्, २ केयुधिद्भामिनीविलासपुस्तकेषु समाप्तौ इति श्रीमद. सिलान्भवेगिनाडिकुलायनस-' इत्यादि समुपलभ्यते. ३. पेरुभहस्य परमभट्ट इत्यपि नामान्तर प्राणाभरणान्ते समुपलभ्यते. ४. सिद्धान्तकौमुदीटीकायास्तत्वबोधिन्याः वाय ज्ञानेन्द्र भिक्षुः स्यात्. ५. खपितुर्गुरो. शेषोपाहवीरेश्वरपण्डिनादपि किंचिदधीतवानिति मनोरमाकुचमर्दनारमे समुपलभ्यते. ६ 'अथ सकललोकपिस्तारविस्तारितमहोपकारपरम्पराधीनमानसेन प्रतिदिनमुथ- दनवधगधपद्याधनेकविद्याविद्योतितान्त करणैः पिभिरपास्यमानेन कृतयुगीरतालिकालेन कुमति. तृणमालसमाच्छादितवेदवनमार्गविलोकनाय समुद्दीपितमुददहनज्वालाजालेन मूर्तिमव नवा- बासफसानमन:प्रमादेन द्विजकुलसेवाहेवाकिवायन.कायेन माथुखुलसमुदेन्दुना रायमुकुन्देना- दिन सार्वभौमश्रीशाहजहाँप्रमादादधिगतपण्डितराजपदवीविरातिनेन तैर अकुलावतसेन पण्डिन- जगन्नायनासफरिदासाख्येयमाख्या निरमीयत । सेयमनुमहेण सहृदयानामनुदिनमुशासिता भवाव । एतघमासमविलासप्रारम्भे समुपलभ्यते. ७. दिलीवभपाणिपळवतले नीतं नवीन क्य.' इति भामिनीविलासान्ते वर्तते. ८. जगदाभरणे दाराशाइस्येव वर्णन ऐनमस्ति. ९. भामिनारिलासान्वे संमत्यन्यवशासनस नगरे तत्त्व पर चिन्त्य' इत्यस्ति. वेषुचिपुस्तकेषु 'संप्रयुग्झिनवासनं मधुपुरीमध्ये हरिः सेन्यते' इत्यपि पाठः समुपलभ्यते. समान्यकशासनस नगर काशी, मधुपुरी च मथुरेति देयम्, ·जगन्नाथपण्डितराजः। अद्यावधि झावाः पण्डितराजप्रणीता ग्रन्थास्त्वेते- (१) अमृतलहरी-यमुनास्तुतिरूपोऽयं ग्रन्या काव्यमालायां मुदिनः. (२) आसफविलासः-अन नव्यागसफखानस्य वर्णनमस्ति. रसगङ्गाधरेऽपि पद्यद्वयमासफनामाङ्कितं समुपलभ्यते, तञ्चासादेव समुद्भुतं स्यात्. अन्योऽयमद्यापि नामाभिरपलब्धा. केवलं पूर्व टिप्पण्यामुद्धृतं गमलवरमहाराजाश्रितपण्डिनमवा. नन्दोदयानन्दरामचन्द्रशमभिलिखित्वा पूर्वतरे वर्षे प्रहितमासीत्, असत्ममीपेऽप्ययं ग्रन्थः संपूर्णो नास्तीत्यपि तैरतम्. (३) करुणालहरी-विष्णुस्तुतिरूपा काव्यमालायां मुनिया.. (४) चित्रमीमांसाखण्डनम्-अलाप्पयदीक्षितकृतचित्रमीमांसाया दूपणानि संकलितानि सन्ति. काव्यमालायां मुदितम्, (५) जगदाभरणम्-अत्र शहाजहानसूनोर्दाराशिकोहत्य स्तुतिरस्ति. किंतु माणाभरणसमानमेवैतत्काव्यम्. प्रायः प्राणनारायणनामस्थले दाराशाहस्य नाम न्यस्तमस्ति. अस्सैकं पुस्तकं कोटानगरनरेन्द्राश्रितकैलासवासिगदावल्लमपण्डितसमीपे दृष्टमासीत. (६) पीयूपलहरी-इयं गगालहरीनाना मुप्रसिद्धा सदाशिवचतुर्भुजरामचन्द्रा. दिकृतकतिपयटीकासमेता सुलभा मुदिता च. (७) प्राणाभरणम्--अत्र कामरूपदेशाधिपतेः प्राणनारायणमहीभूतो वर्णन. मस्ति. मुदितं चैवस्काव्यमालायाम्, एतट्टिप्पणमपि पण्डितराजकृतमेवास्ति. (८) भामिनीविलास:-अयं पण्डितराजप्रणीतपद्यसंग्रहरूपो ग्रन्थः सर्वत्र मुलम एव, मुद्रितश्च बहुवारम्. मोडकोपावपण्डिताच्युतरायप्रणीता भामिनीविला. सटीका समूला निर्णयसागरयन्त्रालये मुद्रिता. (९) मनोरमाकुचमर्दनम्-अयं अन्थो भट्टोजिदीक्षितप्रणीताया मनोर. मायाः खण्डनरूपो विरलप्रचार एवं. तत्रास्माभिरपलब्धस्य पुस्तास्य प्रारम्भे- "लक्ष्मीकान्तपदाम्भोजमानम्य श्रेयसां पदम् । पण्डितेन्द्रो जगन्नाथः स्थति गर्व गुरदुहाम् ॥ इह केचिनिखिलविद्वन्मुकुटमयूरमालालालितचरणकमलानां गीर्वाण- गणगौरवग्राममांसलमहिममण्डिताखण्डमहीमण्डलानां शेषवंशावतंसानां श्रीकृष्णप. पिडतानां चिरायाचितयोः पादुकयोः प्रसादासादितशब्दानुशासनास्तेषु च पारमेश्वर पदं प्रयातेपु कलिकालवशंवदीभवन्तस्तत्रभवद्भिरल्लासितं क्रियाप्रशमाशयानववे- धनिबन्धनिव(नवयोधनिबन्धनैः)दूषणैः स्वयं निर्मितायां मनोरमायामामुल्यकार्युः १. महोजिदीक्षितानाम् २. भट्टोजिदीक्षिता . ३. अयमेव शेषश्रीकृष्णपण्डित: कसवध- पारिजातदरणयोः कति भाति, यतः कंसवधप्रस्तावनायामप्यात्मनो वैयाकरणता प्रकश्यति, अथ च समयेऽपि साम्यमस्तीनि सुधीभिर्विचारणीयम्. ४. शेषश्रीकृष्णैः. ५. प्रक्रियाप्रकाशः / प्रत्रियाकीमुदीटीका.

·४८ रसगङ्गाधरः। सोच प्रक्रियाप्रकाशकृतां पौनरखिलशास्त्रमहार्णवमन्याचलायमानमानसानामस्मद्गुरू- पण्डितवीरेश्वराणां तनय(पितापि स्वमतिपरीक्षार्थ पुनरसाभिर्निरीक्ष्यते । तत्र ताव. स्सार्वधातुकमपिदिति सूमगतकौस्तुमे-इत्यादिना संख्यावद्भिपहसनीयमयं निरूप- यताम् , स्थाणुदिसूत्रगतकौस्तुभे-इत्यर्थस्य निर्णयेन विलक्षणं स्वव्युत्पत्तिपाटक- मुगिरताम्, भवेतर इति सूत्रगतमनोरमायां-दापः प्रवृत्ति समर्थयमानानां गुरुद्वेष- दूपितमतीनां यद्यपि पुरुषायुपेणापि न शक्यन्ते गणयितुं प्रमादास्तथापि दियात्रेण • कानपि कुशाग्रीयधिपणेषु निरूपयामः ।" इत्यादि वर्वते. (१०) यमुनावर्णनम्-धनिबद्धोऽयं प्रन्यो नावाप्युपलब्धा. रसगङ्गाधर उदाहृतानि द्विवाणि गद्यान्यस्य समुपरभ्यन्ते. (११) लक्ष्मीलहरी-काव्यमारायां मुद्रितव. (१२) सुधालहरी-काव्यमालायां मुद्रितैव. (१३) रसगङ्गाधरः-अयं पण्डितजगनाथस्य मुख्यो अन्यः, किंतु सर्वत्रा. समाप्त एव लभ्यते. अद्यावधि टेवसाभिर्मवसु पुस्तके वेकमप्युत्तरालंकारप्रकरण नातिकामति. पण्डितराजारस्वल्पकालानन्तरं समुत्पन्नेन नागेशमनाप्ययं मन्य उत्त- रालंकारप्रकरणान्तमेय प्राप्तः, यतस्तप्रणीता रसगङ्गाधरटीकाप्युत्तरालंकारप्रकरणपर्य- न्तमेवास्ति. अतः पञ्चानना-मकः संपूर्णोऽयं मन्थः कदाचिदुपलप्स्यत इति दुराशा- भात्रम्. मन्यसमासि कर्तुमपारयन्मध्य एवं पण्डितराजः परलोकं गत इत्यपि पर्नु न युज्यते. यतश्वियमीमांसाखण्डनमनेन रसगङ्गाधरानन्तरं प्रतीतमिति तत्प्रारम्भ स्फुटमस्ति. केवलमेतावदनुमीयते-अप्पयदीक्षितद्वेषेण चिनमीमांसानुकरणप्रवृत्तः पण्डितराजोऽपि स्वमन्थं चित्रैमीमांसायदसमाप्तमेव स्थापितवान्. चिनमीमांसा तु बुद्धिपूर्वमेवाष्पयदीक्षितेन समाप्तिं न नीतेति तरसमाप्तिस्यश्लोकतने ज्ञायते. एवं प्रयोदशमन्या: पण्डितराजप्रणीता ज्ञायन्ते. शशिसेना, पण्डितराजशतकं घेत्यन्यदपि प्रन्यद्वयं पण्डितराजप्रणीतमस्तीति कैश्चिदुच्यते. (1) अश्वधाटी-रनिमन्मय-वसुमतीपरिणयकर्ता तौरनगरवासी जगन्नाथः, (२) १. मनोरमा. २. पुस्तकपञ्चवमसामिः साक्षादृष्टम् , पुस्तकचतुष्टयस स्वन्तिमा पनिरस्म- मिनः याश्यादिनगरेभ्यो रिखिल्वा प्रहता दृष्टा. ३. 'नामंनाम घनश्याम धाम सामरसेक्षणम् । पण्डितेन्द्रो जगन्नाथशर्मा निर्माति कौतुवम् ॥', 'रसगङ्गाधरे चित्रमीमांसार्या मयोदिताः। ये दोषास्तेऽत्र सक्षिप्य कथ्यन्ते विदुर्घा मुदे ॥", "सूक्ष्म विभाग्य मयका समुदीरितानामप्पय्यदीक्षि- नकृताविह दूषणानाम् । निर्मत्सरो यदि समुद्धरणं विदध्यादस्याहमुज्वरमतेश्चरणो वहामि ।' इति चित्रमीमासासण्डनप्रारम्भोग:. ४. 'अप्यचित्रमीमासा न मुदे क्स्स मामला । अनू. ररिव तीक्ष्णाशरथेन्दुरिव धूर्जटे.॥' अयं चित्रमीमांसासमाप्तौ शेकः. ५. काव्यमाढाया द्विती- ये प्राणामरणप्रारम्भटिप्पणेऽश्वधाटी रतिमन्मथं वमुमदीपरिणय घेनि अन्यत्रयं पण्टितराजप्र- भीनमन्यनाममालायां भ्रमेण रिखितमासीदिदि इयम्.

·जगनायपण्डितराजः। ४९ रेगागरिमारिया सनादनगमायः, (२) विवादमार्णयको जगहापापचानना, (७) अनन्द्रचन्द्रिकनाटकको जगमाभमथिला (4) अनविजयभागकर्ण श्रीनि- पामसूनुभंगवायपपिटता, (१) समाता जगमायमिन,, () अद्वैतागतात जगमायसरस्वती, (८) समुदायप्रकरणका नगमापरिः (१) परमरामपिलाय. फर्ता आमाधा, (१०) मानविलासकाम्यक मारमणदेपासनगंगशामः, (11) अनुमोगपतरको सुगमाया, इत्याचा पायो जगमानामानः परित भूवन, ते सर्वेऽपि पतिराजादिया इति शेयम्, १. अयं भगायोति तोरनगरवास्तम्प आगोदिति निमगावारिणेतुन भिन्न इनि मारि, ·नागेशभः। अयं रसगङ्गाधरटीकाप्रणेता कारोपनामकदेशस्थमहाराष्ट्रयाझणशिवभसतीदेव्यो' सूनुर्नागेशभहः काश्यां कसिन्समय आसीदिति विचारे मनोरमाकुचमर्दन-शब्दरस मलपादिग्रन्थविलोकनेनेत्यं पुरुषपरम्परावगता- शेषनीकृष्णः भहोजिदीक्षितः (शिष्यः) शेपयीरेधर (पुत्रः) धीरेश्वरदीक्षित (पुत्र) पण्डितराजजगन्नाथः (शिष्यः) । । हरिदीक्षित. (पुत्र.) नागेशभट्ट (शिष्य.) भत्र पण्डितराजाद्वितीयः पुरपो नागेश आसीदिति झायते. पूर्व निर्णीते सामने जगमाथपण्डितराजसमये १६६६ सिताब्दे पुरपद्वयपर्याप्तानि चावारिंशवाणि योज्यन्ते घेत्तदा १७०६ हिसारदोऽयमासन्नो नागेशसमय. समायाति. अपघ "जयपुरमहाराजा श्रीसवाइंजयसिहयर्माणोऽश्वमेधप्रसके नागेशभहाय निमप्रणप प्रहितवन्तः. सदा नागेशेन 'भई क्षेत्रसंन्यासं गृहीरवा काश्यो स्थितोऽस्मि, अतम्ना परित्यज्यान्यन गन्तुं न शनोमि' इत्युत्तर प्रहितम्" "पा किंवदन्ती जयपुरेऽधुनापि प्रसिद्धान्ति, श्रीजयसिंहमहाराजाश्च : सिनाम्देऽश्वमेधं कृतवन्त इयुक्तमेय प्राक्, भयमश्वमेधसंवत्सरोऽपि पूर्वलिखित १७०६ सिम्नसंवरसरामन्न एयेति खिम्ता- ब्दीयाप्टादशशतप्रथमतुरीयांदो नागेशभ भासीदिनि ग्यतमेव. केचित्तु सिमान्दी- याटादशशतकपूर्वार्धानन्तर नागेशसत्तां क्थयन्ति हरिदीक्षितशिप्योऽयं नागेशभह स्वशिष्यापमयेरपुराधीशयिसेनवंशसमुद्भनराम- १. 'अधील्स फगिमा याग्धि अधीन्द्रहरिदीक्षिताइ । शायाम रामरामाशदिरक्षोनरामतः ॥ याचकाना क्सतरोररिकक्षहुताशनात् । शगवेरपुराधीशरामतो लग्धजीवियः । वैयाकरणनागेश. रफोटायनकमतम् । परिफयोक्तास्तेन प्रीयतामुमया शिवः । दृदन्तस नाभ्यामी चिन्य न पण्डिने । सदोऽपि हि सेवीगा. पयोपो रामयोगत. ॥' ने शेका महपादि ममाप्तो पर्दो, २. रिसेनवाल्यो पूर्ण शीतोपर-नाना दिग्म विमाभूस्यग हिमवानिव।-तमामातो रामाचपदावान्द्रिरिवापर । -तेन श्रीराममक्तेन सी पिया. प्रमानता। भगवेरपुरेशेन रिपुवशदवामिना ॥ अधिना करपण निमनगमगा। म.

·नागेशभट्टः। नृपसन्धजीविको बहून्प्रन्यान्वणीतवान् , तवाद्यावधि ज्ञाता ग्रन्थास्त्वेते-(6)का- व्यमदीपोयोतः, (२) परमलघुमजपा, () परमार्थसारविवरणम् , (१) परिभाषे. न्दुशेखरः, (4) प्रायश्रितेन्दुशेखरः, (६) हरछन्देन्दुशेखरः, (७) हन्मञ्जूषा, (6) भाष्यप्रदीपोड्योतः, (९) योगसूत्रवृत्तिः, (१०) रसगङ्गाधरमर्मप्रकाश, (1) रसतरङ्गिणीटीका, (१२) रसमक्षरीटीका, (१३) लघुमञ्जूषा, (१४) लघु- शब्देन्दुशेखरः, (१५) वृतिसंग्रहः, (१६) चेदान्तमूत्रवृत्तिः, (19) सप्तशतीस्तोत्र- टीका, (१८) सांख्यसूत्रवृत्तिः, (१२) सापिण्ड्यनिर्णयः, काव्यप्रकाशोयोतः, न्यायसूत्रवृत्तिः, मीमांसासूत्रवृत्तिः, वैशेषिकसूत्रत्तिः, एत- इन्थचतुष्टयम यदपि नागेशप्रणीतमस्तीति केचिद्वदन्ति, स्वगुरोर्ह रिदीक्षितस्य नाना शब्दरवम्, स्वप्रभोः शृङ्गवेरपुराधीशरामस्य नानाध्यात्मवाल्मीकीयरामायणयोष्टी. काद्वयं च नागेशभटेनैव प्रणीतमित्यपि प्रसिद्धिरस्ति. नागेशशिष्येण करने रामवर्गणा ---सेतुः परोपकृतयेऽध्यात्मरामायणाम्बुधौ ।' एते श्लोका अध्यात्मरामायणटीकापारम्भे सन्न. ३. शृङ्गवेरपुर गङ्गातीरे वर्गत इति वाल्मीकिरामायणेओ- ध्याकाण्डे पजाशन्मिवे सर्गेऽस्ति. अध्यात्मरामायणेश्योध्याकाण्डे पश्चमे सर्गे च 'गडावीर समागच्छतिवेराविदूरतः । इत्यादि (१०) लोकटीकायां 'दिवेर भङ्गिकष्यानमः । तद- विदुरलस्तत्पूर्वभागे।' इत्यस्ति, कोल (H. T. Colebrooks) पण्डितोऽपि मिसेले- निअस् एस्सेस् ( Miscellaneous Essays) नामकमन्ये (द्वितीयभागे १३ पृष्ठे टिप्पणे) वेरपुर गवाहोरि सिंघोरनामा ख्यातं प्रयागादुपरि भागे बढ़ते इति वदति, १. शब्दरत्ने नागेशस्य तस्कृतशेखरमजपयोश्च नाम समुपलभ्यते, .

·५२ रसगगाधरः। 'पण्डितराजजगन्नाथकृतो रसगङ्गाधरः सरवरमेव प्रसिद्धि प्रापणीयः' इति नाना- देशवासिभिवंहुभिर्मिन्त्रैः प्रोत्साहिताः, विशेषतच मान्यवर्यभाण्डारकरोपाहरामकृष्ण- शर्मभिर्विद्वन्मूर्धरः समादिष्टा वयं काव्यमालायामेतन्मुद्रणे प्रवृत्ताः स.. बनास- न्मुद्रणाधारभूतानि पुस्तकान्येतानि सन्ति- जयपुरीयराजगुरपर्वणीकरनारायणभद्दानां मूलमात्रमुत्तरालंकारप्रकरणान्तं ना तिशुद्धम् २ जयपुरीयराजगुरुभट्टलक्ष्मीदत्तमूनुभश्रीदत्तानां तादृशमेव. ३ जयपुरीयराजगुरकथाभचन्द्रेश्वराणां मूलमात्रमप्रस्तुतप्रशंसामकरणान्तमशुद्ध- मेव प्रायः ४ पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टनारायणभट्टरेव ग्वाहेरनगरादानायितं मूल्मानमपति- प्रकरणान्तं प्रायः शुद्धम्। ५ जयपुरीयनपाठशालामधानाध्यापकद्रविडकाशीनाथशास्त्रिणा टीकामानं प्रायः ६ पूर्वोक्तविदोपणविशिष्टभदृश्रीदत्तानां टिप्पणमा शुद्धमेव. भर मूल पुस्तकचतुष्टयेऽप्यशुद्धतामपहाय प्रायो नास्ति पाठभेदः, अत एव पाटा• न्तरप्रदर्शनाय न यतितम् विहिते चानेकपुस्तकावलम्बैनापि मुद्रणे मानुष्यमुलभा- स्प्रमादाद्वारपत्तिपित्यादक्षरयोजकादिदोषावा संजाता पचिरधचिदशुद्धतेति स्थूल. दृष्ट्या मूलमन्यशोधनपन विधाय ग्रन्थान्ते निहितम्. अतानसाहाय्येन प्रथम अन्योधन कृत्वा विद्वह्निः पठनपाठनादि विधेयमस्य प्रन्यस्येति शिवम् १. एताहिप्पण तु केनचित्रागेराकृतरसगङ्गाधरटीरात एव समुदतम, २. टीकाया एकमेष पुस्तक समुपलम्पमिति बाप स्पषु संदेहो वर्वते, भा एव टीकायाः शोधनपत्रमति गर्नु न परिवम्.

·रसगङ्गाधरीयविपयानुक्रमः। १२ वीभत्सः " विषयः पृधम् विषयः पृष्ठम् प्रथममाननम् शृङ्गारद्वैविध्यम् ४२ मालाचरणादिकम् १ काव्यलक्षणम् ४ शान्तः काव्यप्रकाशीयरक्षणे भाक्षेपः साहित्यदर्पणीयलक्षणे भाक्षेप ८बीरः प्रतिभाया एव काव्यकारणता काव्यस्य यातुर्विभ्यम् १९ तत्र प्रकाशोदाहरणे आक्षेपः उत्तमोत्तमलक्षणम् १११ हास्यः उत्तमलक्षणम् भयानका मध्यमलक्षणम् अधमलक्षणम् २३ रसानां वक्ष्यानियमः प्रकाशकदेदेषु कटाक्ष २४ / रसानां विरोधाविरोधचिन्ता रसखरूपम् २५/ रसदोषाः तन वादिभेदेन तस्याटी विधाः २६) गुणनिरूपणम् भरतसूत्रस्याष्टया व्याख्यानम् २६-३४ अन्न खमतोक्ति रसानी नवधात्वम् ३५ अन वामनादीनां मतम् शान्तस्परसत्यध्यरस्थापनम् २६ शब्दगुणानां लक्षणम् रति लक्षणम् शोकलक्षणम् प्रसादः फरणविप्रलम्भस्यांशतः करणेऽशत समता व शहारेऽन्तर्भावः माधुर्यम् निर्वेद मुकुगारता फ्रोध: उत्साह उदारता विस्मयः ओज. हासः कान्तिः भयम् समाधिः जुगुप्ता अर्थगुणानां लक्षणम् विभावादिस्वरूपम् इलेपः ५ विषयसूचीनिवन्धोऽयमन्ते शोधनपत्र व श्रीमदायुर्वेद विशारदसंगीत कलासर्वस्ववीलालवि- हारिननुजनुश श्रीवियेन्द्रेण शाक्षिणा वाध्यतीथेन वेदान्तालबारेणोद्धृन पूर्वसस्करणे । धूरत इदम् । अन्यथा एकादरा विधा. । संख्यापूर्व नवीनसंसरणेऽलिन् मूल एवं द्रष्टव्या. । " ३८ / इलेपः " vo " ३९ अर्थव्यक्तिः " " " " " ·रसगङ्गाधरः। विषय: पृष्ठम् विषयः ७३ अमर्पः अवहित्यम् . " " " प्रसाद समता माधुर्यम् सुकुमारता भर्थव्यक्ति सदारता शेजः क्रान्तिः समाधिः अर्थतेषां भिष्वेवान्तावः गुणानां व्यजिका रचना रचनायां वर्जनीयम् तन विशेषतो वर्जनीयम् अप भावध्वनिः भावलक्षणम् हपः स्मृतिः नीडा " ८२ | असूया ८ १०० " ७४ जनता उन्मादः मरणम् " ७५ वितर्कः ११. विषादः १११ ७७ औत्सुक्यम् " भावेगः ११२ " जडता आलस्यम् ११४ अपस्मारः ११५ चपलता ९२ निर्वेदः १११ ९४ व्यभिचारिणां संख्या ११८ रखामामाः १६ भावशान्तिः १२३ १७ भावोदयः ९८भावसन्धिः १२४ भावशयलता १२५ अलक्ष्यक्रमचनेरपिकचिलक्ष्यक्रमता १२५ ९९वर्णरचनादीनी रसाभिव्यज्ञकरवनिरा- करणम् १०१ द्वितीयमाननम् संलक्ष्यक्रमध्वनिः शब्दशक्तिमूलकप्पनी मम्मटमतम् थत्रैव धनिकारमतम् मोह: " धृतिः शा ग्लानिः दैन्यम् चिन्ता मदः श्रमः गर्वः निद्रा मतिः व्याधिः त्रासः " . अत्रैव स्वमतम् . " मुप्तम् नानार्थे शक्तिनियामकरूपणम्, तंत्र १०५ सयोगः १४६ १०६ । विप्रयोगः १४७ विबोधः ·१५ विपयानुक्रमः । पृष्टम्. विषयः १४७ " २५४ . १६२/परिणामः पृष्ठम्. विषयः साहचर्यम् अलंकारनिरूपणम् विरोधिता १४९ उपमालक्षणम् २०३ अर्थः १५१ उपमाभेदाः प्राची दशा २१२ २२१ १५२ समतेनाक्षेपः प्रावो नये प्रकरणम् २२५ पुनःप्रकारान्तरेण विभागः लिझम् २४५ सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वे बोधः शब्दस्यान्यस्य संनिधिः सामर्म्यम् १५४ सादृश्यस्य समानधर्मरूपत्वे बोधः २५३ औचिती उपमादोषाः देशः १५५/ उपमेयोपमा कालः अनन्वयः व्यक्तिः असमः २८० स्वर उदाहरणम् " शब्दशतिमूलको ध्वनि स्मरणम् २८५ तत्रालवारध्वनिः १५६ रूपकम् ३२८ तत्र वस्तुध्वनिः अर्थशक्तिमूलको ध्वनिः ससन्देहः खतःसंभविना वस्तुना वस्तु तत्रैव वस्तुमाऽलङ्गतिः उल्लेखः तवालङ्कृत्या वस्तु अपहुतिः तवालङ्कृत्याऽलङ्गतिः उत्प्रेक्षा ४०९ अतिशयोक्तिः कविप्राढोक्तिसिद्धे वस्तुना वस्तु तनवालङ्कृत्या वस्तु ४२२ तत्रैव वस्तुनाऽलङ्कृतिः दीपकम् तवालङ्कृत्याऽलङ्कतिः १७२ प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्तः १७३ उभयशक्तिमूलकः अथ लक्षणामूल निदर्शना तत्र जहत्वार्यामूलः तत्रैवाजहत्वार्थामूलः ४८. अभिधाशक्तिनिरूपणम् विनोक्तिः वाचकशब्दनिरूपणम् १८१ समासोक्तिः लक्षणाशक्तिनिरूपणम् लाक्षणिकवाक्यानां शान्दबोध- इलेषः ५२२ निरूपणम् १८६ अप्रस्तुतप्रशंसा १६४ | भ्रान्तिमान् " " १७१ तुल्ययोगिता " १७४ | व्यतिरेकः १७५/ सहोक्तिः १८४ परिकरः ·रसगङ्गाधरा। पृष्टम्. विषयः ५४६ / परिवृत्तिः ५५६ परिसंख्या ५६२ अर्थापत्तिः पृष्ठम्. ६४५ ६४५ विक्ता ५०५ ३ ६६४ १६ । ५७७ समुच्चयः समाधिः ५८९ प्रत्यनीकम् ५९५ / प्रवीपम् प्रोटोक्तिः ६.७ ललितम् ६०९/प्रहर्षणम् '६११/ विपादनम् ६१३ उल्हासः ५. विषयः पर्यायोक्तम् व्याजस्तुतिः भाक्षेपः विरोघः विमावना विशेषोक्तिः असङ्गतिः विषमम् समम् विचित्रम् अधिकम् अन्योन्यम् विशेष: ध्याघात: - शृङ्खलालक्षणम् कारणमाला एरावली सारः काव्यलिङ्गम् अर्थान्तरन्यासः, अनुमानम् यथासख्यम् पर्यायः ६७३ ६८२ ६८४ ६१६] अवज्ञा ६१९| अनुशा ६२३ तिरस्कारः लेश: २ ६२७ तद्गुणः ६३३ / अतद्गुणः .. ६१९ / गीलितम् ६४१. सामान्यम् ६४४ | उत्तरम् . .

·काव्यमाला। पण्डितराजश्रीजगन्नाथविरचितो रसगङ्गाधरः। नागेशभकृतया गुरुमर्मप्रकाशाख्यव्याख्यया मञ्जुनाथ- कृतया सरलया च समेतः। प्रथममाननम्। स्मृतापि तरुणातपं करुणया हरन्ती नृणा- मभारतनुत्पिपां वलयिता शतैर्विद्युताम् । कलिन्दगिरिनन्दिनीतटसुरद्रुमालम्बिनी मदीयमतिचुम्बिनी मयतु कापि कादम्बिनी . नत्वा गहाधर मर्मप्रकाश तनुते गुरुम् । रमगाधरमणेरतिगूढार्थसविद ॥ याचकाना क्ल्पतरोररिकक्षहुताशनात् । भागेश शावेरेशरामनो लम्बजीविरु । प्रारिप्सितप्रतिवन्धदुरिनशमनाय बारालम्बनादिविभारतमा तदेवनाबेन र गमुचितखेटदेवतावस्तुनिदशरूपं गङ्गलमाचरनिध्यशिक्षाय व्याख्यातृश्रोतृणामनुपगतो महराय च नियमानि स्मृतापीति । वादम्बिनीमेपपत्सित्वेनाध्ययसिता कृष्णमूर्ति । पलक्षणयामत्वात्सयलमेपवार्यकत्याच । अत एव मेपत्वेना यास ! कापीत्यनेनान जलमगत्त्वेऽपि सत्तोऽधिपकार्यकारित्वेन प्रसिद्धवादम्बिनीलो व्यतिरेक्सन घोप्यते । मतिचुम्बिनी मतिविषय । भवदिति प्रार्थने लोट् । व्यतिरेक्योपक विशेषणनयम् । प्रमिला सा तु या वर्षणद्वारा स्पृधा वा खाभाच्यादृषस्थभान्वातपान्यताप पावित्र तु सर्वेषा भूतभविष्यदर्तमानभेटेन हुनबनी । इय तु स्मृतापि । दृष्टादिसमुच्चायकोऽपि । . तरुणानपम् । वमपि वरगया न नु यथार प्रचित् । नृणां सर्वेषा न तु पाचित् । सान्ती न तुमदार हरिप्यति वा किंच सामाशी उतनुपातिविद्युता वलमिता वेष्टिना। गणनाये मगमता मभुगाव शालिगा। गाधरावतरल सरला पहिलाप्यते । २वरुणप्रचण्यम माम्।

·- काव्यमाला। [प्रथमानने- श्रीमज्ज्ञानेन्द्रमिक्षोरधिगतसकलब्रह्मविद्यामपञ्चः काणादीराक्षपादीरपि गहनगिरों यो महेन्द्रादवेदीत् । देवादेवाध्यगीष्ट स्मरहरनगरे शासनं जैमिनीयं शेषाङ्कप्राप्तशेषामलमणितिरमूत्सर्व विद्याधरो यः ।। पायाणादपि पीयूषं स्यन्दते यस्य लीलया। तं वन्दे पेरुमट्टाख्यं रक्ष्मीकान्तं महागुरुम् ॥ तिममेन क्लेशैर्मननजरधेरन्तरुदरं मयोनीतो लोके ललितरसगडाधरमणिः। . . D इय तु चिरकालस्थायिशरीरकान्तीना विद्युता तत्त्वेनाध्यवसिताना गोपाजनाना शनैर्न खेरविभ्यादिभिर्वलयिता वेष्टिता । यद्वा 'धान्येन धनवान्' इतिवत्तृतीया । तदभिन्नमना- तवल्या । बलिन्दाख्यमहीधरोत्पन्नयमुनातीरे मुरदुमा नीरा । तत्त्व तु हरिप्रिय स्वात् । 'मणिद्वीपे नीपोपवनवति चिन्तामणिगृहे' इति लिझाच्च बोध्यम् । यद्वा तीरमेव मुरद्रुमास्तत्त्वेन प्रसिद्धा पच, तदाश्रयिका । सा तु वियत्सरण्यायिकेति भाव । यहा कादम्बिनात्वेनाध्यवसिता काली । सा च कृष्णमात , वृन्दावनाधिष्टानी देवता राधा था । विद्युत्त्वेनाध्यवसितास्तत्परिचारक्देव्य । तृतीयविशेषणार्थस्तु स्पष्ट एवेति योध्यम् । अन व्यतिरेकरूपकातिशयोक्त्योरहागिभावास्य सपर ॥ स्वाक्ते कल्पितत्वनिरासाय विद्याया साप्रदायिकत्वसूचनाय च गुरुनति द्वाभ्या- माह-श्रीमदिति । श्री मरखती अमवर्चस वा । ज्ञानेन्द्राख्ययते सराशादित्यर्थ । ''पूर्वार्ध य इत्युभयनान्येति । उत्तरार्धे य इति निपु । अपचे निसिलत्वोक्त्या देशतोऽपि तदत्याग सूचित । कणादाक्षपादाभ्या प्रोक्का गम्भीरवाष्य । न्यायवैशेषिक्शास्त्राणीति यावत् । देवादेव । एव प्रसिद्धौ । खण्डदेवादेवेत्यर्थ । म्मरेति । काश्या जमिनिप्रोक्त शास्त्रम् । शेष इत्लक उपनाम यस्य तस्माद्वीरेश्वरपण्डिता प्राप्ता शेपस्य पतमलेरमा भणितिर्महाभाष्यरूपा यन तादृश । उपमहरति-सर्वेति । एतेन तदितरशास्त्रवेदादि- ज्ञातृत्व सचितम् । अन य इत्यस्य तमिन्युत्तरश्लोकेनान्वय ॥ पापाणादपीति । यथेष्टाविशेषेण जडादप्यमृतस्रावधेननादिति तु किमु वाच्यम् । इत्यनेन महामहिमशालता वर्णिता । तेन तन्मुखश्रणमात्रेण पाषाणतुल्यस्य स्खस्य मक- लविद्याविभवोऽनायासेन सूचित । लक्ष्मीति तत्पनीनाम । यद्वा रक्ष्मीकान्त विष्णु वरूपम् । सवविद्यानामेस्मादेव लाभात्तत्र महत्त्वम् ।। तत किमत आह-निमग्नेनेति । युक्तिहेतुकानुचिन्तनरूपोदध्युदरमध्ये न तु यन क्वचित् । देशैर्न तु क्लेशेन । नितरा न तु यथाक्थचित् । मग्मेन मया जगन्नाथेन लोके भूरोक उन्नीन आनीनो ललिनो रमणीयो रसगगाधर एव मणिगुणवताम् । अनेन ·काव्यभेदाः] रसगङ्गाधरः। सतोरपि व्युत्पत्त्यभ्यासयोर्यत्र न प्रतिमोत्पत्तिस्त्रान्वयव्यभिचार इति वाच्यम् । तत्र तयोखाशवैश्मण्ये मानामावेन कारणतावच्छेदकानव- च्छिनत्वात् । पापविशेषस्य तत्र प्रतिबन्धकत्वकल्पनाद्वा न दोप । प्रतिबन्धकाभावस्य च कारणता समुदितशच्यादिनयहेतुतावादिनः श- क्तिमानहेतुतावादिनचाविशिष्टा । प्रतिवादिना मन्त्रादिमि, कृते कतिष- यदिवसत्यापिनि वाक्तम्भे विहितानेकमवन्यस्यापि कुवे: काव्यानुदयस्य दर्शनात् । । तचौतमोत्तमोत्तममध्यमाधमभेदाचतुर्धा । शब्दार्थों यर गुणीभावितात्मानौ कमप्यमभिव्यतस्तदाद्यम् ।। आह-पापेति । नवमिदमेव गौरवमा आह-प्रतीति । एव च कायमार गयी प्रतिबन्धवाभावस्य कारणताया ला घेन पाव्य प्रति यथोमाभ्या वीरयते तथाना • पीति न मेऽधिवकल्पनागौरवमिति भाव 1, समुदितहेतुवादिमते तस्वीकार आवश्यक इलाह-प्रतिवादीति । चिहितेति । तानेपान्यायापीत्यर्थ ॥ तश्चेति । काव्य चेत्यथ । शब्दार्थाविति । गुणीभाविना मानी शब्दार्थी र कमप्यर्थमभिन्यट्स, इस वय । भूमिं निदानम् । व्ययपदस्योभयत्र सर च । एवमग्रे- १ विशिष्टकाव्य प्रत प्रतिमादिवितयसैव व रणत्वमुपपद्यते । शतिहिं दिविधा, उत्पा दिका व्युत्पादिवा माधया पदसंघालस्य योजनेऽपि द्वितीयम्या अमावे वियतमरेत- पिरक्षणवानयाधियोऽसभवेन लोकोत्तरवर्णनानैपुण्यस्य कविगतस्थामावादिशिष्टाविषमताया स्तरमत्व एव संभवाए । तर दिनीयव निपुणता नाम ! पन्यासो पोचर व प्रत्यवोपयुज्यो। तथा च लोकोत्तरवगनानिपुणता विशिष्टवविधर्मरूपान्य प्रति त्रितयस्यैद कारणवमुचितम् इनि म.म गङ्गाधरशाखण । एतदुपरि हि दीरस शायरनिमातु साहित्याचारपुरुषो चमचनुवैदस टिप्पनीमर सर्वेषामेव मतेन अलौकिकत्रम वारिण व गुम्फनस नास धाव्य न पुनश्छन्दोत्यनिवन्धन- मात्रस्य । अर्थात् भवन्मते यद्विशिद्ध काव्य तदेव दि सामान्यत काव्यम् । या धुपा- दिका शक्तिरभ्युपेयः सा हि काव्यस्योत्पादिका तदेव भवेद् यदा सा विशिष्टकविर मोन्पादिया सिध्येत् । अत एव प्रकाशकारोऽपि मनुषइसनीयका पनिमाणशक्ति प्रतिमामाघ । मन एव विशिष्ट शक्तिरेल प्रतिमी काव्य प्रति तस्या पर वारपारम्, प्रतिमा विकास प्रति च युरपत्यम्पासयोरेति।

·. . १२. काव्यमाला। [प्रथमानने- कमपीति चमत्कृतिमूमिम् । तेनातिगूढस्फुटव्यङ्गषयोर्निरासः । पराभवाच्यसियनव्यन्यस्यापि चमत्कारितया तद्वारणाय गुणीभावित स्मानाविति खापेक्षया व्यङ्ग्यप्राधान्यामिप्रायकम् । उदाहरणम्- 'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सफलीकर्तुमहो मनोरथान् । दयिता दयिताननाम्बुजं दरमीलन्नयना निरीक्षते ॥' अंबालम्बनस्स नायकस्स, सविधशयनाक्षिप्तस्य रह स्थानादेरद्दीपनस्य च विभावस्य, तादृशनिरीक्षणादेरनुमावस्य, प्रपौत्सुक्यादेश्च व्यभिचा. रिणः, संयोगादतिरमिव्यज्यते । आलम्बनादीनां स्वरूपं वक्ष्यते । न च .यद्ययं शयितः स्यात्तदासाननाम्बुजं चुम्बेयमिति नायिकेच्छाया एव व्यङ्गयत्वमनेति वाच्यम् । मनोरथान्सफलीकर्तुमसमर्थेत्यनेन मनोरथाः सर्वेऽस्या हृदि तिष्ठन्तीति प्रतीतेः। खशब्देन मनोरथपदेन सामान्या- कारेण तादृशेच्छाया अपि निवेदनात् । न च मनोरथपदेन मनोरथत्वा- कारेण सामान्येच्छाया अभिधानेऽपि चुम्वेयमिति विषयविशेषविशिष्टे- च्छात्वेन व्यायत्वे किं वाधकमिति वाच्यम् । चमत्कारो'न स्यादित्य- सैव पापकत्वात् । न हि विशेषाकारेण, व्ययोऽपि सामान्याकारणा- भिहितोऽर्थः सहृदयानां चमत्कृतिमुत्पादयितुमीष्टे । कथमपि वाच्यवृत्त्य- है ऽपि । निरास इति । अमुन्दरस्येलपि योध्यम् ! गुणीभावितात्मानाविसनेनाप्यस्य निरास इति ध्वनयितुं द्वयोरेवोक्ति । एवं संदिग्धप्राधान्यनुल्यमाधान्यकावाशिताना- मपि बोध्यम् । खापेक्षया शब्दार्यापेक्षया । राविधेऽर्थायितस्य । कारणसत्वेऽपि कार्या. मावादहो इत्याधये । रह एकान्तम् । प्रपौत्सुक्यादेरिति । दरेत्यनेन अंग याग, निरीक्षणेन चौत्सुक्यमिति योभ्यम् । सयोगासंबन्धात् । रतिरिति । नायि- या इति शेष । शयित इति । तरि भूते छ । 'तदास्थाननाम्युजम्' इति पाठ । व उफव्यवन्दे । वशब्देनेत्यम्य व्याख्या मनोरथेति । सामान्येति । मनोरथ वर्ष । तया च वाच्यम्यान्यपवमिति भाव । सामान्येनेत्यम्य व्यास्या मनोरथेति । द्वा सामान्येनेच्छात्वेन । अवधिनत्वं तृतीया । चमन्याराभाने हेतुमाह-नहीति। इन हेतुमाह- कथमपीति । सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वर्ष । एवं च ध्वनिक पि एतदोभ्यम् । स्पटवायमों गूढाख्यगुणीभूतव्यशानिरूपणे पचमोलासे रसदो-' ·काव्यभेदाः रसगङ्गाधरः ।, १३ नालिङ्गितस्यैव व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वेनालंकारिकः साकारात् । चुम्ब- नेच्छाया रस्मनुमावतयैव सुन्दरत्वेन वदव्यञ्जने चुन्यूमीति शब्दयला- क्षुम्बनेच्छावदचमत्कारिवाच । एवं त्रपाया अपि न प्राधान्येन व्याय, सम् । अनुवाद्यतावच्छेदकतया प्रतीतायां तस्यां मुख्यवाक्यार्थत्वायो- गात् । न च दरमीलनयनात्वविशिष्टनिरीक्षणं विधेयमिति नानुवाद्यताव- च्छेदकत्वं तस्या इति वाच्यम् । एवमपि नयनगतदरमीलनस तत्कार्य- स्वेऽपि दरमीलन्नयनात्वविशिष्टनिरीक्षणस्य रतिमात्रकार्यत्वात् । अपाया एवं मुख्यत्वेन ,व्यङ्ग्यत्वे निरीक्षणोकेरनतिप्रयोजनकत्वापत्तेः । वाच्य- वृत्या रतेरनुभावे निरीक्षणे पाया अनुमावस्य दरमीलनस्येर स्यञ्जनया तस्यां तस्या अपि गुणीगावप्रत्ययौ चित्यात् । Our 'गुरुमंध्यगता मया नवागी निहता नीरजकोरकेण मन्दम् । दरकुण्डलताण्डवं नतमूलतिक मामवलोक्य पूर्णितासीत् ।।' मथा वा- द पनिरपणे सामोसे च। व्ययस्य वाच्यीकरणे वमनाख्यदोष इति ग्राम नम्बर पक्षे यदेवीच्यते तदेव व्यवयं यया तु व्यङ्गय न तथोच्यत इलादिपर्यायोक्तानकरणम्थमू- रग्रन्थविरोधोऽत आह-चुम्बनेच्छाया इति । सशयालंकारनिरूपणे च सुटतर निरूपयिष्यत एव अन्थरता। एक्स्तदन्यधात्वेन तत्वव्यवच्छेदे । तदव्याने रखध- बने। एवमिच्छाया इव यथाक्थचित्तत्त्वमत्त्वादाह-प्राधान्येनेति । तया पा.

·를 - १२. काव्यमाला। [प्रथमानने- कमपीति चमत्कृतिभूमिम् । तेनातिगूढस्फुटव्यङ्ग्ययोर्निरासः । म पराभवाच्यसिद्ध्यङ्गन्यजयस्यापि चमत्कारितया तद्वारणाय गुणीभाविता स्मानाविति सापेक्षया व्यङ्ग्यप्राधान्याभिप्रायकम् । उदाहरणम्- 'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सफलीकर्तुमहो मनोरथान् । दयिता दयिताननाम्बुज दरमीलन्नयना निरीक्षते।' अत्रालम्बनस्स नायकस्य, सविधशयनाक्षिप्तत्य रहःस्थानादेरुद्दीपनस्य च विभावस्य, तादृशनिरीक्षणादेरनुभायस्य, प्रपौत्सुक्यादेश्च व्यभिचा- रिणः, संयोगादतिरभिन्यज्यते । आलम्बनादीनां खरूपं वक्ष्यते ।.न च .यद्ययं शयितः स्याचदास्याननाम्बुजं चुम्बेयमिति नायिकेच्छाया 'एव व्ययत्वमत्रेति वाच्यम् ।, मनोरथान्सफलीकर्तुमसमर्थे त्यनेन मनोरथाः सर्वेऽस्या हृदि तिष्ठन्तीति प्रतीते, खशब्देन मनोरथपदेन सामान्या- कारेण तादृशेच्छाया अपि निवेदनात् । न च मनोरथपदेन मनोरथत्वा- कारण सामान्येच्छाया अभिधानेऽपि चुम्वेयमिति ' विषयविशेषविशिष्टे- च्छारचेन व्यत्यत्वे किं बाधकमिति वाच्यम् । चमत्कारो'न स्यादित्य- स्यैव बाधकत्वात् । न हि विशेषाकारेण. व्यङ्गयोऽपि सामान्याकारणा- मिहितोऽर्थः सहृदयानां चमत्कृतिमुत्पादयितुमीष्टे । कथमपि वाच्यवृत्त्य- . - t । ऽपि । निरास इति । अमुन्दरस्येत्यपि बोध्यम् । गुणीभावितात्मानाविसनेनाप्यस्य निरास इति घनयितुं द्वयोरेवोति । एव सदिग्धप्राधान्यनुल्यप्राधान्यकाबाक्षिप्ताना मपि बोध्यम् । स्वापेक्षया शब्दार्यापेक्षया । सविधेऽर्थायिनस्य । कारणसत्त्वेऽपि कार्या- भावादहो इत्याश्चर्य । रह एकान्तम् । प्रपौत्सुक्यादेरिति । दरेसनेन पा व्यगया, निरीक्षणेन चौत्सुक्यमिति बोध्यम् । सयोगात्सबन्धात् । रतिरिति । नायि- काया इति शेष । शयित इति । तरि भूते क । 'तदास्थाननाम्बुतम्' इति पाठ । एव उक्तव्यवच्छेदे । खशब्देनेत्यस्य व्याख्या मनोरथेति । सामान्येति । मनोरथत्वे त्यर्थ । तथा च वाच्यस्याव्यङ्ग्यचमिति भाव । सामान्येनेत्यस्य व्याल्या मनोरथेति । यद्वा सामान्यनेच्छात्वेन । अवच्छिन्नत्वं तृतीयार्थे । चमत्काराभावे हेतुमाह--न हीति। 'तर हेतुमाह-कथमपीति । सामान्यरूपेण विशेषरूपेण चेत्यर्थ । एवं च ध्वनिवि- शेष एवैतबोध्यम् । स्पष्टश्चायमों गूढाख्यगुणीभूतव्यङ्ग्यनिरूपणे पचमोलासे रसदो-' ·काव्यभेदा रसगाधरः। १३ नालिङ्गितस्यैव व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वेनारंकारिकै स्वीकारात् । चुम्य- नेच्छाया रत्यनुभावतयैव सुन्दरत्वेन तदव्यजने चुम्यमीति शब्दयला- चुम्बनेच्छावदचमत्कारित्वाच । एव पाया अपि न प्राधान्येन व्यय; खम् । अनुवाद्यतावच्छेदकतया प्रतीताया तस्या मुख्यवाक्यार्थत्वायो- गात् । न च दरमीरनयनालविशिष्टनिरीक्षण विधेयमिति इनानुवाद्यताव- च्छेदकत्व तस्या इति वाच्यम् । एवमपि नयनगतदरमीलनस्य तत्कार्य स्वेऽपि दरमीलनयनात्वविशिष्टनिरीक्षणस्य रतिमात्रकार्यत्वात् । त्रपाया एव मुख्यत्वेन व्यङ्ग्यत्वे निरीक्षणोकेरनतिप्रयोजनकत्वापत्ते । वाच्य- धृत्या रतेरनुभावे निरीक्षणे पाया अनुभावस्य दरमीरनस्सेव व्यञ्जनया तस्या वस्या अपि गुणीभावप्रत्ययौचित्यात् । यथावा- 'गुरुमध्यगता मया नताङ्गी निहता नीरजकोरकेण मन्दम् । दरकुण्डलताण्डव नतभूलतिक मामवलोक्य घूर्णितासीत् ।' क पतिरूपणे सप्तमोलासे च । व्यङ्ग्यस्य बाच्चीकरण वमनाख्यदीप इति प्राश्च । नवा पक्षे यदेवाच्यते तदेव व्यङ्ग्य यथा तु व्यङ्ग्य न तथोच्यत इत्यादिपायोत्तप्रकरणम्थमू ला थपिरोधोऽत आह-चुम्यनेच्छाया इति । संशयागारनिरपणे च स्फुरतर निरूपायिप्यत्त एव प्रयकृता। एक्स्तदन्यथा वेन तत्त्वव्यवच्छेदे। तव्याने रस्त्यव्य बने । एवमि छाया इस भयास्यचित्तत्त्वसत्त्वादाह-प्राधान्येनेति । तस्सां नपा याम् । एवमप्रऽपि । मुरयेति । मुख्यतया वाक्यतात्पर्यविषयत्वायोगादित्य यादीनामसर तत्कार्येति । तपाकायत्यय । मात्रपदेन तदन्यव्यवच्छेद । ननु मीट विधेयमास्तामत आह-पाया इति । प्रपापनकदया निरीक्षणस्योपयोगादा व्याख्यान तीति । ननु वपरीत्येन निरीक्षणविशिष्टदरमालनयनावमेव विधयमास्वामः। एतेन कार वाच्येति । भावप्रधानमाख्यात मिति सिद्धा तादिति भाव । तस्या रती। तनाय दूरे प्रात गुरुमध्येति । श्वश्यादिममीपप्रदेशापविष्टा । मलमुलेन मन्द नितरां हो चिप्रार नकालविरम्बन ·९ १२. काव्यमाला। . . [प्रथमानने- कमपौति नगरकृतिभूमिम् । तेनातिगूढस्फुटव्यययोनिरासः । । पराङ्गवाच्यसिद्धनव्यजयस्यापि चमत्कारितया तद्वारणाय, गुणीभावित स्मानाविति.सापेक्षया व्यन्यप्राधान्यामिप्रायकम् । उदाहरणम्- 'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सफलीकर्तुमहो मनोरथान् । दयिता दयिताननाम्बुजं दरमीलन्नयना निरीक्षते ।' अत्रालम्बनस्स नायकस्य, सविधशयनाक्षिप्तस्स रहःस्थामादेरुद्दीपनस्य च विमावस्य, तादृशनिरीक्षणादेरनुभावस्य, त्रपौत्सुक्यादेश्च व्यभिचा- रिणः, संयोगादतिरभिव्यज्यते । आलम्बनादीनां खरूपं वक्ष्यते । न च यद्ययं शयितः साचदास्थाननाम्बुजं चुम्धेयमिति नायिकेच्छाया एवं व्यङ्ग्यत्यमत्रेति वाच्यम् । मनोरथान्सफलीकर्तुमसमर्थे त्यनेन मनोरथाः सर्वेऽस्या हृदि तिष्ठन्तीति प्रतीते, खशब्देन मनोरथपदेन सामान्या- कारेण तादृशेच्छाया अपि निवेदनात् । न च मनोरथपदेन मनोरथत्वा- कारेण सामान्येच्छाया अभिधानेऽपि. चुम्बेयमिति विषयविशेषविशिष्टे- । छात्वेन व्यङ्ग्यत्वे किं बाधकमिति वाच्यम् । चमत्कारो'न स्यादित्य । सेव बाधकत्वात् । न हि विशेषाकारेण, व्यङ्गयोऽपि सामान्याकारणा. भिहितोऽर्थः सहृदयांनां चमत्कृतिमुत्पादयितुमीष्टे । कथमपि वाच्यवृत्त्यं. अपि । निरास इति । असुन्दरस्यैत्यपि योध्यम् । गुणीभावितात्मानावित्यनेनाप्यस्य निरास इति ध्वनयितुं द्वयोरेवोक्तिः । एवं संदिग्धप्राधान्यतुल्यप्राधान्यकाबाक्षिप्ताना- ममि बोध्यम् । खापेक्षया शब्दार्थापेक्षया । सविधेऽर्थाद्दयितस्य । धारणसत्त्वेऽपि कार्या- भावादही इत्याश्चयें । रह एकान्तम् । प्रपौत्सुक्यादेरिति । दरेलनेन नपा व्यङ्गया, निरीक्षणेन चौत्सुक्यमिति बोध्यम् । संयोगात्संबन्धात । रतिरिति । नायि- पाया इति शेष । शयित इति । वर्तरि भूते क । 'नदास्याननाम्बुजम्' इति पाठ । एव उक्तव्यवच्छेदे । खशब्देनेत्यस्य व्याख्या मनोरथेति । सामान्येति । मनोरथत्वे. त्यर्थः । तथा च वाच्यत्याव्यङ्गय वमिति भावः। सामान्येनेत्यस्य व्याख्या मनोरथेति । यद्वा सामान्येनेच्छात्वेन । अवच्छिन्नत्वं तृतीयार्थ.। चमत्काराभावे हेतुमाह-जहीति। तत्र हेतुमाह-कथमपीति । सामान्यरूपेण विशेषरूपेण चेयर्थः । एवं ब ध्वनिवि- शेष एवैतद्बोध्यम् । स्पष्टश्चायमों गूढाख्यगुणीभूतव्यङ्ग्यनिरूपणे पचमोलासे रसदो-' ·काव्यभेदाः रसगलघर:1. नालिहितस्यैव व्यङ्गयस चमत्कारित्वेनारंकारिकैः खोकारात् । चुम्य- नेच्छाया स्यनुभावत्यैव सुन्दरत्वेन सदव्यजने चुम्यमीति शब्दवला- चुम्बनेच्छावदचमत्कारित्वाच । एवं त्रपाया अपि न प्राधान्येन व्यद्गा; सम् । अनुवाद्यतावच्छेदकतया प्रतीतायां तस्यां मुस्यवाश्यार्थत्वायो- गात् । न च दरमीलन्नयनात्वविशिष्टनिरीक्षणं विधेयमिति नानुवाचताय- च्छेदकत्वं तस्या इति वाच्यम् । एवमपि नयनगतदरमीलनस्य तत्कार्य- त्वेऽपि दरमीरन्नयनात्वविशिष्टनिरीक्षणस्य रतिमात्रकार्यत्वात् । पाया एव मुख्यत्वेन न्यस्यत्वे निरीक्षणोक्तरनतिप्रयोजनकत्वापतेः । वाच्य- वृत्या रतेरनुभावे निरीक्षणे पाया अनुमावस्य दरमीलनस्येव व्यञ्जनया तस्या वस्या अपि गुणीभावप्रत्ययाचित्यात् । सान 'गुस्मध्यगता मया नवाही निहता नीरजकोरफेग भन्दम् । दरउण्डरताण्डव नतभूरतिकं मामवलोक्य घर्णितासीत " यथावा- ·१४ काव्यमाला। [प्रथमानने अत्र धूर्णितासीदित्यनेनासमीक्ष्यकारिकिमिदमनुचितं कृतवानसीत्यर्थसंव लितोऽमर्पश्चर्वणाविश्रान्तिधामत्वात्प्राधान्येन व्यज्यते । तत्र शब्दोऽर्थ गुणः। ये यथा वा- 'तल्पगतापि च सुतनु. श्वासासङ्गं न या सेहे । संप्रति सा हृदयगतं प्रियपाणिं मन्दमाक्षिपति ।" इंदं च पद्यं मन्निर्मितमबन्धगतत्वेन पूर्वसाकासमिति दिमात्रेण व्याख्या- यते-या नववधूः पत्यकशयिता श्वासस्थासङ्गमात्रेणापि संकुचदगारति- कामूत्सा संप्रति प्रस्थानपूर्वरजन्यां प्रवत्स्यत्पतिका प्रियेण सशकेन समर्पित हृदि पाणिं नववधूजातिखाभाज्यादाक्षिपति, परं तु मन्दम् । अत्र शनै. स्वस्थानप्रापणात्मना. मन्दाक्षेपेण रत्याख्यः स्थायी संलक्ष्य- क्रमतया व्यज्यते । उपपादयिष्यते च स्थाय्यादीनामपि सलक्ष्यक्रमध्य- यत्वम् । अमुमेव च प्रभेदं ध्वनिमामनन्ति । यत्तु चित्रमीमासायामप्प- 'स्यदीक्षितैः नि.शेपच्युतचन्दनम्' इति पचं ध्वन्युदाहरणप्रसझे व्याख्या- । घूर्णनं भ्रमणम् । तादृशी सा मामवलोक्य दरेति नतेति च यथा स्यात्तथा पूर्णितासीदिख न्वय । मन्दत्वपत दरेति । गुरुमध्यगत्तत्वानतेति । नायकोक्तिरिय ससाय प्रति । एत- चानसीत्यर्थेति । अस्याप्यम प्रति गुणतैव । तत्कार्यत्वात् । रावलितो विशिष्ट चिवे- जोति । पायन्तिकाखादाश्रयत्वादिल्यर्थ । तमाम । अयमेव पूर्वोदाहरणाद्विशेष । तल्प निरास इति सहने हेतुगर्भ विशेषण मुतनुरिति । खहृदयस्थित शनै स्वस्थान प्रापयतीसर्थ । मपि बोध्यम् । मिनीविलागास्य । नबोडाप्रकरणादाह-नवेति । आह ईपदथे । सप्रतील भावादहो इत्या प्रस्थानेति । प्रकरणादाह-प्रवदिति । सशद्धेनेति । मुतनुत्वानारा व्यङ्ग्या, निरीक्षणे । मन्दमिति । भाविधिरहराइयेति भाव । संलक्ष्येति । व्यगव्या काया इति शेष प्रकरणे, झर्टिति प्रतीतेपु विभावानुभावव्यभिचारिषु, भार्मिकतमेन अमात्रा रस- रख उफव्यवच्य सोय रसादि स्मनमेनैव समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतो मोबांपर्यत्रम लक्ष्यवादलक्ष्यक्रम इति व्यपदेश । यत्र तु विचारवैद्य प्रकरणम्, न तु रफुटम् । विभावोद्योऽपि बुद्ध्या उनेयास्तत्र रसाभिव्यक्तिसामग्रीविलम्बाद चमरहतेर्मा यर्थम् । अत " शीला यमस्कारामुरेप कभस्वतीय श्रीसन्दे५२ सभी न दे। "पूर्व सस्या नववधूसे अन्यैव संकोचपरिस्थितिरासीद, मधुना तु संकोचस्वापि कमिक संरोच इति" पूर्वापरानुसंधानादर्थावगतिविदम्बेन । वध क्रमस्य संख्यात्याशय ।

·काभ्यभेदाः] रसगङ्गाधरः। १५ तम्-'उत्तरीयकपणेन चन्दनच्युतिरित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय नि.शे- पग्रहणम् । वतश्चन्दनच्युतेः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेन संभोगचिहोद्धा- टनाय तटग्रहणम् । खाने हि सर्वत्र चन्दनच्युतिः स्यात् , तव तु स्तनयो- स्तट उपरिभाग एवं दृश्यते । इयमाश्लेषकृव । तथा निर्मष्टरागोऽधर इत्यत्र . ताम्बूलग्रहणविलम्बात्प्राचीनरागस्य किचिन्मृष्टतेत्यन्यथासिद्धिप- रिहाराय निर्मष्टराग इति रागस्य नि शेषमृष्टतोक्ता । पुनः सानसा- धारण्यव्यावर्तनेन संभोगचिहोद्धाटनायाधर इति विशिप्य ग्रहणम् । उत्तरोष्ठे सरागेऽधरोष्ठमात्रस्य निर्मष्टरागता चुम्बनकृवैव' इत्यादिना, 'इदमपि ध्वनेरुदाहरणम्' इत्यन्तेन सदर्भण । 'तटादिघटिता वाक्यार्थाः नानव्यावृचिद्वारा संभोगाहानामाश्लेपचुम्बनादीनां प्रतिपादनेन प्रधानव्य- नायव्यञ्जने साहायकमाचरन्ति' इति, तदेतदलंकारशास्त्रतत्त्वानवबोध- निबन्धनम् । प्राचीनसकलमन्थविरुद्धत्वादुपपत्तिविरोधाच । तथा हि पञ्चमोल्लासशेपे 'नि.शेपेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्युपात्तानि तानि कारणान्तरतोऽपि भवन्ति । यतश्चात्रैव स्नानकार्यस्वेनोपाचानीति नोपभोग एव प्रतिवद्धानीत्यनैकान्तिकानि' इति काव्यप्रकाशकृतोक्तम् । तथा तत्रैव तेन- 'भम धम्मिम वीसत्यो सो सुणओ अज मालिदो तेण । गोराणइकच्छनिकुडंगवासिणा दरिअसीहेण ॥ k कयो क्रम सलक्ष्यो यन तयेत्यर्थ । अयमेव पूर्वलो विशेष । ननु स्थाय्यारीनामसल- क्ष्यक्रमव्ययत्वमेव प्राचीनहकमत आह-उपेति । अमुमुत्तमोत्तमम् । व्याख्यानमे वाह-उत्तरीत्याद्याचरन्तीत्यन्तेन। इलारीयादिना प्रादर्दतमजन कालविलम्बेन किंचिदिलातमित्यन्ययासिद्धिपरिहाराय दूरमिति । अत्वर्थमित्यापाततोऽर्थ । एतेन चारा- न्ययासिद्धिनिरास । पुन सानसाधारग्यव्यावर्तनेन सभोगचिहोद्धाटनाय दूरे प्रान्त इति हृदयस्थितोऽर्थ । कालत मानेन सर्वतोऽपनरोप स्यात्तर तु लोचनयो क्वचित्तान्त एवानमनत्वमिद चुम्बनकृतमेवेत्यादिपरिग्रह । वाक्यार्या विशेषणवाक्यार्था । प्रधान व्यङ्गय सभोग । तर प्रन्यविरोधमाह-पञ्चमोल्लासेति । अस्योत्तमित्यवान्वय । गमकेति । सभोगेलादि । अव नि शेपेसादावत्र । प्रतिवद्धानि जन्यतया न तव सरद्धानि । धनकान्तिदानि साधारणानि । तनय पञ्चमोलास एव । तेन प्रकाशकृता। अभ्युपगतमिसनान्वय । भ्रमेति । 'भ्रम धार्मिक विश्रब्ध स शुनकोऽय मारितस्तेन ।

·काव्यमाला। [प्रथमानने- इत्यादौ लिङ्गजलिभिज्ञानरूपेणानुमानेन व्यक्तिं गतार्थयतो व्यक्तिविवेक- कृतो मतं प्रत्याचक्षाणेन व्यभिचारित्वेनासिद्धत्वेन च सदिखमानादपि लिझाब्यञ्जनमभ्युपगतम् । इत्यमेव च ध्वनिहतापि प्रथमोयोते । एवं च व्यञ्जमानां साधारण्यं प्रतिपादयतां प्रामाणिकानां ग्रन्थः सहासाधारण्यं प्रतिपादयतस्तव ग्रन्थस्य विरोधः स्फुटः । कि च यदिदं नि शेपेत्याया- न्तरवाक्यार्थानां वापीसानव्यावृतिद्वारेण व्यायासाधारण्य सपाधते तकिमर्थमिति पृच्छामः ! व्यायस्य व्यञ्जनार्थमिति चेन्न । व्यञ्जकग- वासाधारण्यस्य व्यङ्गनानुपायत्वात् । 'औष्णिदं दोनलं चिंता अलसंवणं सणीससिर । मह मदभाइणीए केरं सहि तुह वि परिभवह ॥' इत्यादी साधारणानामेवौनियादीना बादिवैशिष्पवशादर्थविशेषन्यज- कताया 'अभ्युपगतेः। प्रत्युतासाधारण्यस्य व्याप्त्यपरपर्यायस्यानुमानानुकू- • लतया व्यक्तिप्रतिकून त्वाच । अथ तटादिघटितत्वेऽपि न नि शेपेत्यादिवा- क्यार्थानामसाधारण्यम् । सलिलावसनकरणकपोञ्छनादिनापि तत्सम . + गोदानवीकच्छनिझुअवासिना दृप्तासहेन ।' पुसुमारवयार्थ फुझे धार्मिकपरिश्रमणेन सण्डितसकेतायास्तन्निवारणोकिरियम् । अन वाच्येन भीरुखभावस्य गृहे वनित्त्या अमगेन निकुञ्ज सिंहोपलब्ध्या भ्रमणनिषेधो व्यङ्गय । इत्थमेवेति । उक्त खीकृतं चेत्यर्थ । ननु ते साधारण्ये व्याने स्वीकृतेऽसाधारण्ये सुतरामङ्गीकृतम्, प्रकृते च तथा सभवान्मयोपपादितमिति वस्तविरोध इति चेत्सत्यम्, अत एवोपपत्तिविरोधोऽपरो दोपो. ..ऽभिहितस्तमुपपादयति-कि चैत्यादि । व्यायेति । व्यायसभोग प्रत्यसाधारण्य मित्यर्थ । अनुपायस्वे हेतुमाह-औपिणइमिति। औनिंद्य दौर्बल्य चिन्तालसत्व सनि - श्वतितम् । मम मन्दागिन्या कृते ससि त्वामपि पारेभवति ।' कृतकामुकसभोग दूती प्रत्युपभोगचिहत ज्ञातवत्या नायिकाया इयमुक्ति । साधारणाना रोगादितोऽपि त सम- वात् । यथाव नायिकायास्तद्वियोगत । वत्रादीति । आदिना गोदत्र्यपरिग्रह । ननु तस्य तदनुपायत्वेऽपि सति समवे तत्प्रतिपादनमित्युक्तमेवात आह-प्रत्युतेति । व्यक्तीति ।बजनेसर्थ । एवमप्रेऽपि । एव च व्यसनासिद्धिरेव न स्यादिति भाष । तदादीत्यस्य वापीमानच्यावर्वनायेलादि । आदिना जलविन्दुपानादिपरिग्रह । 'जाताया' इति पाठ । नन्वन तदन्तिकमेव रन्नु गतासीति प्राधान्येनाथमपदेन व्यचत इति प्रका- ·काव्यभेदाः] रसगाधरः। वादिति चेचहि ,वापीरखानव्यावर्तनेन कः पुरुषार्थः । एकत्रानकान्तिक- त्यस्येव बहुप्वनैकान्तिकताया अपि ज्ञाताया अनुमितिपतिकूलवाय- रामप्रतिकूलत्वाच । अपि चान हि वदन्तिकमेव रन्तुं गतासीति व्यगपश- रीरे तदन्तिकगमनं रमणरूपफरांशश्चेति द्वयं घटकम् । तत्र तावत्तदन्तिकं गतासीत्यंशस्य त्वन्मते व्यपत्वं दुरुपपादम् । खदुक्तरीत्या विशेषणवा. क्यार्थानां नि शेपेत्यादिप्रतिपाद्यानां वाच्यार्थे वापीनाने बाधितत्वाद्वाच्यक- क्षागतप्रधानवाक्यार्थीमूतविधिनिषेधप्रतिपादकाभ्यां गता न गतेति शब्दा- भ्यां विरोधिलक्षणया निषेधस्य विधेश्च प्रतीतेरुपपत्तेः । नहि मुस्त्यार्थबाधे- नोन्मीलितेऽथें व्यक्तिवेद्यतोचिता । यथा 'अहो पूर्ण सरो यत्र लुठन्तः स्नान्ति मानवा.' इत्यत्र कर्तृविशेषणानुपपत्त्यधीनोल्लासे पूर्णत्वामावे । अथ तदन्तिकगमनस्य लक्षणावेद्यत्वेऽपि रमणस्य पलांशस्य लक्ष्यशक्ति-. मूलध्वननवेद्यत्वमव्याहतमेवेति चेद , अधमलमप्रकृष्टत्वं तच जात्या कर्मणा वा भवति । तत्र जात्यापकर्ष नोचमनायिका नायकस्य यक्ति. इत्यादिना संदर्भेण भवतैवार्थापत्तिवेद्यतायाः स्फुटं वचनात् । अन्यलभ्यस्य च शब्दार्थ- ... शगरायुक्तत्वात्मानव्यावृत्तिर्मया कृतात आह-अपि चेति । वन्मत इत्यनेन तेषा मते तन्सूपपादमिति सूचितम् । त्यदुत्तेति । तटादिघटितत्परपयेत्यर्थ । निपे. धरोति । यथाक्रममन्वय । उन्मीलिते प्रवटिते। पर्तृविशेषणं लठन्त इति । तदनुपरत्त्यधीन उससो यस्य विरोविलक्षणया पूर्णलाभावस्य तन यथा न व्यअनावे। यतेल । लक्ष्येति । लक्ष्यं तदन्तियगमनं तस्य या शक्ति सामर्थ्य तन्मूल यद्यानं तद्वशत्यमित्यर्थ । आदिना 'नापि खापराधपर्यवमायिदूतीसभोगादिहीनरातिरितेन १ यायचोटी-वावया प्रधानीभूताभ्या दापी नानुनिटो गाऽसि' इति विय: तस्य अधमस्य अन्तिन' इनि निपेषल च प्रतिपादकाम्या गतान गवा' इति शम्दान्या विप. रीतत्क्षणया 'गता' इति विपिस्थाने निषेधम 'न गता' इति निषेधस्य साने च विषेश्च प्रतीला असोपादन भवेत् । मुरयार्थबाधे सति तु लक्षणा मदति, न म्पनेति प्रसिद्धम् । ततम्ब सतिकगमनरूपे व्यायस प्रथमविऽसिन का दा व्यङ्ग्यतायाः प्रत्याशेत्याश्य.। २ खानवगा मानवाना 'सुन्त.' इति विशेषणस्य सर पूर्णले मनुपपतिः । तत्र विपरीतत्क्षणया पूर्णखाऽमारे साथिदे भ्यकितया यथा न भवदीति संबन्धः । ३ बर्षाद् म्यायशरीरघटकरितीयांशस्य । .

·. काव्यमाला। [प्रथमानने- ताया अखीकृतेः । अन्यच्च यथाकथंचिदगीकुरु वात्र व्यञ्जनाव्यापार तथापि न तवेष्टसिद्धिः । वाच्यानां निःशेपच्युतचन्दनस्तनतटत्यादीनामधमत्वस्य च खदुक्तरीत्या प्रकारान्तरेणानुपपद्यमानतया दूतीसंभोगमात्रनिष्पाद्यत्वेन गुणी- भूतव्यङ्ग्यत्वप्रसङ्गात् । एवं चोपपत्तिविरोधोऽपि स्फुटता एव । तस्माद्वाच्या- र्थसाधारण्यमेवोचितमतिविदग्धगायिकानिरूपितानां विशेषणवाक्यार्थानाम् । तथा हि- मयि वान्धवजनस्याज्ञानपीडागमे स्वार्थपरायणे स्नानकालातिक .मभयवशेन नदीमदीयप्रिययोरन्तिकमगत्यैव वापी लातुमितो ममान्तिकार- तासिन पुनस्तस्य परवेदनानभिज्ञतया दुःखदातृत्वेनाधमस्यान्तिकम् । यतो निःशेषच्युतचन्दनं स्तनयोस्तटमेव नोरःस्थलम्, वापीगतबहुलयुवजनत्रपा- पारवश्यादंसद्रयलमानखस्तिकीकृतभुजलतायुगलेन तटस्यैवोन्नततया मुहु- रामर्शात् । एवं त्वरया सम्यगक्षालनेनौचरोष्ठो न निर्मष्टरागोऽधरस्तु तदपेक्षया गण्डूपजल-रदनशोधनामुल्यादीनामधिकसंमर्दमावहतीति तथा । किं च सम्यगक्षालनेन नेने जलमात्रसंसर्गारमुपरिभाग एवाननने । शीतवशाचानवाच तव तनुः पुलकितेति । एवं तस्या विदग्धाया गूढतार कर्मणा, तादर्श हि दुतीप्रेषणाप्राचीनं सर्व सोढमेयेनि नोराटनाईम् , अन्यथा खयं दूतीसं- मेषणानुपपते.' इत्यादिपरिप्रहः । तस्यापि रमणस्यापि । ननु तद्वेद्यत्वेऽपि व्याना कुतो भात्त आह-अन्येति । 'अनन्यसभ्यो हि शब्दार्थः' इति न्यायादिति भावः। यथा- कचिदिति । अापत्तिप्रमाणस्यातिरिक्तस्वाभावादिति भावः । भन रमणे । सं. भोगमात्रेति। तदन्येन वाच्यस्य सिद्धेरेवाभाषादिति भावः । उपसंहरवि-एवं चेति। उक्तरीत्या गुणीभूतव्यङ्गयत्वासले चेत्यर्थः । एवं चात्र तदनुरोधन नयोक्तानुपपत्तिविरो- घवत्तत्र तदनुरोध त्यागेनासाधारण्यप्रतिपादन द्विरुद्धमेव तदाह-अपीति । कथं ताई शस्य व्यन्या प्रकाशयुत्तमार-तसादाच्यार्थति । वापीनानेत्यर्थः । निरूपि- सेति । बोधितेत्यर्थः । गमे इत्यन्तव्याख्या स्वार्थेनि । अन्तियामित्यत्र गतासील्सनुपमः। एवं अपापारवश्यात् । तथा निर्मष्टरागः । तन्वीवस्यार्थमाह-वानवाचेति । शत्वा- - क - सदन्वि रस्तुमेव गमाचीति पत्शनैव अधमलरूपयाच्या सोपानाव। २पने रिदमुदाहरणमिति स्वोपपादनस्य विरोधः । किंवा-उपपत्ति-(युक्ति-भारापि भव- स्कयने विरोध इत्यधै।

·, काव्यमेशः] रसगहाधरः। पर्यवोक्तिरुचिता, अन्यथा, वेदाध्यमझापत्तेः । एवं साधारणेप्येषु : चा- क्यार्थेषु मुख्यार्थे वाघामावाचा पर्यायसं शटित्यनाकलनाकुतोऽत्र लक्षणा- यकारः । अनन्तरं च वाच्यार्थप्रतिपयैवतृयोद्धव्यनायकादीनां वैशिष्टयस्स मतीतो सत्यामधमपदेन सप्रातिप्रयोजको दुःखदातृवरूपो धर्मः साधारणामा याच्यार्थदशायामपराधान्तरनिमिएकदुःखदातृत्वरूपेण स्तिो स्पानाव्यापारेण दृतीसमोगनिमित्तकदुःसदातृत्वाकारेण पर्यवस्यतीत्या- लंकारिकसिद्धान्तनि-कपः । एतेन 'अपमत्वमपकृष्टत्यं तच जात्या फर्मणा या भवति । तत्र जात्याऽपकर्ष नोचमनायिका गायकरस पक्ति । नापि सापराथपर्यवसायिवृतीसंभोगादिहीनकर्मातिरिक्तन कर्मणा। सादृशं च दूतीसमेपणात्माचीनं सोढनैवेति नोद्धाटनाईमितीतरव्यावृत्त्या समोग- रूपमेय पर्यवसाति' इति यदुक्तम् , तदपि निरस्तम् । विदग्धोचमनायि- कायाः ससीमाशं तदुपभोगरूपस्य सनायकापराधस्य स्फुटं प्रकाशयितु. मतितमामनौचित्येन प्राचीनानामेव सोहानामप्यपरापानामसयतया दूती प्रति प्रतिषिपादपिपितरसादिति दिछ ।

·काव्यमाला। [प्रथमानने- 4 ताया अस्वीकृतेः । अन्यच यथाकथंचिदगीकुरु वात्र व्यञ्जनाव्यापार तथापि न तवेष्टसिद्धिः । वाच्यानां निःशेषच्युतचन्दनस्तनतटसादीनामधमत्वस्य च स्वदुक्तरीत्या प्रकारान्तरेणानुपपद्यमानतया दूतीसंभोगमात्रनिष्पाद्यत्वेन गुणी- भूतव्यङ्ग्यत्वपसनात् । एवं चोपपत्तिविरोधोऽपि स्फुटतर एव । तस्माद्वाच्या- र्थसाधारण्यमेवोचितमतिविदग्धनायिकानिरूपितानां विशेषणवाक्यार्धानाम् । तथा हि---'अयि चान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे खार्थपरायणे मानकालातिक- ममयवशेन नदीमदीयप्रिययोरन्तिकमगत्वैव वापी सातुमितो ममान्तिकाद- वासि, न पुनस्तस्य परवेदनानभिज्ञतया दुःखदावृत्वेनाधमस्सान्तिकम् । यतो निःशेषच्युतचन्दनं खनयोखटमेव नोरःसलम्, वापीगतबहुलयुवजननपा- पारवश्यादंसद्वयलमायखस्तिकीकृतमुजलतायुगलेन तटस्यैयोन्नततया मुहु- रामर्शात् । एवं त्वरया सम्यगक्षालनेनोत्तरोष्ठो न निर्मष्टरागोऽधरस्तु तदपेक्षया गण्डूपजल-रदनशोधनामुल्यादीनामधिकसमर्दमावहतीति तथा ! किं च सम्यगक्षालनेन ने अलमानसंसर्गादरमपरिमाग एवानाने । शीतयशाचानवाच तव तनुः पुलक्तेिति । एवं तसा विदग्पाया गूदता। कमगा, तादर्श हिदतीप्रेरणा प्राचीन सर्व सोडमेवेति नोद्धाटनाहम्, अन्यथा सयं तीसं- ग्रेपणानुपपत्ते 'इत्यादिपरिमह । तथापि रमणस्यापि । ननु नपरेऽपि व्यसना तो नान शाह--मन्येति । 'अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थ.' इति न्यायादिति भारः यथा. कथंचिदिति । अर्यापतिप्रमाणस्यानिरिक्साभावारिति भावः । अत्र रमणे। सं- भोगमात्रेति। तदन्येन वाच्यम निदरेवाभावामिति भाव । उपसंदरति-पपंचेति। उपरीसरा गुणीभूतव्यास चेल । एवं थाम तदनुरोधेन तोतापुरपतिविरो- धवतम तदनुरोधत्यागेनागाधारयतिपादनं तद्विरदमेव तदाह-~सपीति । कथं तर्हि तस्य व्याययं प्रवाशापुरमाह-तसादाच्यार्येति । पापीमानेसर्य. । निरुपि. सेति । योधितेवर्थः । गमे इत्पन्तव्याश्या सारे । अन्तिरमिस गनापीसनुस । एवं अपारसयात् । तथा निष्टराग मालम्पार्थमाह-तानवायेति । वा- . १निक रमेड गामीत यासानैव अपमस्वरूपवाभ्यासोपारना। परिदमुरारमि सोपादनस्य Amr tfar-पति-(एकि-NON RE- सपने शिषः।

·१ विद्ग्यायावस्था सेयमुहिगूवा पया तितश्च तात्पर्याय सहसैम मागाभाom - तदभिप्रायेणोच्यते म्धिरा पर्यवस्थतीति चेति । सापेति ।ख नायिका । दूतीसमोगादि रूप यद्धीनमश्च । एतेनेलस्वार्थमाह-विदेति । तदुपेति । दूत्युपेल । मी तमाम तम् । प्राचीति । इतीसप्रेपणादित्यादि । अन्यथा वैदग्ध्यादिभनापति । काव्यभेदा ] रसगङ्गाधरः। त्ययैवोक्तिरुचिता, 'अन्यथा वैदग्ध्यभापत्तेः । एवं साधारणेप्येषु वा. ध्यार्थेषु मुरयार्थे वाथाभावात्तापर्थिव शटित्यनाकलनासतोऽत्र रक्षणा- वकाश । अनन्तर च वाच्यार्थप्रतिपत्तवतयोद्धव्यनायकादीना वैशिष्ट्यस्य प्रतीतो सत्यामयमपदेन वप्रवृत्तिप्रयोजको दुखदातृत्वरूपो धर्म. साधारणामा वाच्यार्थदशायामपराधान्तरनिमित्तकद खदातृत्वरूपेण खितो न्यजनाव्यापारेण दूतीसंभोगनिमित्तकदु खदातृत्वाकारेण पर्यवस्थतीत्या- लकारिकसिद्धान्तनिष्कर्ष । एतेन 'अधमत्वमपरत्व तच्च जात्या कर्मणा या भवति । तत्र जास्याऽपकर्ष नोचमनायिका नायकस्य बक्ति । नापि स्वापराघपर्यवसायिदूतीसंभोगादिहीनकर्मातिरिक्तन कर्मणा । तादृशं च दूतीसप्रेषणात्पाचीन सोदमेवेति नोद्घाटनाईमितीतरन्यावृत्त्या समोग- रूपमेव पर्यवस्पति' इति यटुक्तम् , तदपि निरस्तम् । विदग्धोत्तमनायि- काया सखीसमक्ष तदुपभोगरूपस्य खनायकापराघस्य स्फुट प्रकाशयितु- मतितमामनौचित्येन प्राचीनानामेव सोढानामप्यपराधानामसह्यतया दूती प्रति प्रतिपिपादयिपितत्वादिति दिछ । त्यर्थ । उपसहरति-एवमिति । उत्क्षप्रयरेत्यथ । प्रागुक्तलक्षणापत्तिदोष इह नेलाह-पवमिति । मुख्यार्थे वापीनाने । अनन्तेति । वाच्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तर पत्यथ । यी विदग्भोत्तमनायिका । बर्दिया दु शीला दूती । नायकस्वादश । आदिना यावादिपरिग्रह । अधमपदेनेति । योधित इति शेष । खेति । अधमपदमा- तिनिमित्तमित्यर्थ । साधारणेति । तादृशर्मा तरसाधारणेत्यर्थ । दावृत्यरूपेणे स्थित इति । अधमपदभत्तिनिमित्तस सरलाधमसाधारणसासांभापायपद्धर्माता ता प्रतिनिमित्तनया सीकार्या । प्रकृते तु दुखदातृत्वरूपो धम । तन र वाच्य कक्षायां दु सवेन रूपेणापराया तरनिमित्त दुख प्रारणादिवगाहटवीभ्य भासते । व्यायक्षायां नु दूतीसभोगनिमित्तदु स वेन तासभोगनिमित्तक दु खमिति भाष ... दोपा तरमपि प्रागुरु तदाह-दिगिति । सोनुचिमाश्रित्याजवरन्नी क्षणा कय संभवेदिलाशय ·२० काव्यमाला। . [प्रथमानने- यत्र व्ययमप्रधानमेव सचमत्कारकारणं तद्वितीयम् ।। वाच्यापेक्षया प्रधानीभूतं व्यायान्तरमादाय गुणीभूतं व्ययमादायाति- व्याधिधारणायावधारणम् । तेन तस्स ध्वनित्वमेव । लीनव्यायवाच्य- चित्रातिप्रसङ्गवारणाय चमत्कारेत्यादि । यत्तु 'अताशि गुणीमूतव्य- आम्' इत्यादिकाव्यप्रकाशगतलक्षणे चिनान्यत्वं टीकाकारैर्दनम्, तन । पर्यायोक्तसमासोक्त्यादिप्रधानकान्येप्वव्यात्यापचेः । तेषां गुणीमूतव्याय- तायाचित्रतीयोऽध सरंकारिकसमतत्वात् । उदाहरणम्- राधनविरहज्यारासंतापितसघशैलशिखरेषु । शिशिरे सुखं शयानाः कपयः कुप्यन्ति पवनतनयाय ।। इति । अब जानकीकुशलावेदनेन राघव शिशिरीकृत इति व्यरमाकसिक- द्वितीयमुत्तमम् । याच्येति । याच्यार्यंत प्रधानमन्यव्यङ्ग्यादप्रधान यावं तदा दायेसर्थ । अपराहोदाहरणे यस सानोत्पी इत्यमापि याच्यापेक्षया कारसन प्राधान्यम् । शोरोलपतया शाररूपयाच्यापेक्षया वाच्यस्यैव चमतरकारिवार। एवं रानापरानोदाहरणेपूयम् । अवधारणे एव । तस्स सांप्रतजस । लोनम्यापेनि बहुबीहि । दाम्दचित्रे तदमावादाह-~याच्येति । तमोतमत्यादिप्रमाल । उदेति । एक्षितद्वितीयफाव्योताहरणमिसधं । राघवपिरहेति । पीतापियोगान १मर्याद एक बार निवेश । षर्य माव -पत्र 'प्यनयमप्रधानमेव सत्' इत्यवचारण नवम्यान सर चमत्कारणम्' स्यों भरे। तर 'मय म रमनो- की त्याचपराहोशार छापेश्या प्रधान बारबमाधारकारणमस्तीति पनिवस्याने महायुधमकायार वन्देश। पारनेरेसो तु-प मारमानमेर प्रतिरक्या सर- সাইয়া রে বাবাখাঃ শাল সাথী বেবিধ্যালােচ্ছ। wa मय त रसनोको स्वरमाच्यापेक्षा गारसन प्रापा पम्, पाभ्यस्य व सरकारक- दया रपाकारिबार रवि नागेशोचित मूलयामेरठ समापारिकर । पूर्वमा हामसमें शोककसया पालिस प्रदीपाशविरवाद । पाय-विकाभ्नुमा लीन माले, नामापतिमाटिकाराय मनम्। शिवायरल पाल्पचित्रादि-अनारपानामाप्यभिचलम् । ४ परमामने गनुमति पानीकटसूचनेन एम.शिधरीहा' विपन नोपपषममोशदातयाम्पसमियास) H ·काव्यभेदाः] रसगङ्गाधरः। २१ कपिकर्तृक हनूमद्विषयककोपोपपादकतया गुणीमतमपि दुर्दैववशतो दास- मनुभवद्राजकलत्रमिव कामपि कमनीयतामावहति । नन्वेवं प्रांगुक्तमाक्षेप- गतं मान्द्यमपि नववधूप्रकृतिविरोधादनुपपद्यमान व्यद्येनैवोपपाद्यत , इति कथमुवमोचमता तस्य काव्यस्येति चेत्, न । यतो धनुदिनसख्यु- पदेशादिमिरनतिचमत्कारिभिरप्युपपद्यमानं मान्यमिदं प्रथमचितचुम्बिनी विप्रलम्भरतिमप्रकाशयन्न प्रभवति खातड्येण परनितिचर्वगागोचरता- माधातुम् । इत्थमेव निःशेपच्युतचन्दनमित्यादिपधेपघमत्वादीनि वा- च्यानि व्यङ्ग्यातिरिक्तेनार्थेनापाततो निष्पन्नशरीराणि व्यञ्जकानीति, न. तत्रापि गुणीभावः शकनीयः । अनयोदयोरनपहवनीयचमत्कारयोरपि प्राधान्याप्राधान्याभ्यामस्ति कश्चित्सहृदयवेद्यो विशेषः । यत्तु चित्रमीमां- सान्तोकम्- 'प्रहरविरती मध्ये वाहस्ततोऽपि परेण वा किमुत सकले याते वाऽहि प्रिय स्वमिहेप्यसि । इति दिनशतपाप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं वालाऽऽलापैः सबाप्पगलज्जलैः ।। इत्यत्र सकलमहः परमावधिस्ततः परं प्राणान्धारयितुं न शकोमीति व्यझ प्रियगमननिवारणरूपवाच्यसिध्यगमतो गुणीभूतव्यङ्ग्यम्' इति । वन । सबाष्पालजलानां प्रहरविरतावित्याद्यालापानामेव प्रियगमननिवा- रामपिरहानलज्वारासतापितसाधनामादिशिखरेषु शिशिरती सुरस यथा तथा शयाना इत्यादिरर्थ । कोपो वाच्य । प्रागुतं ध्वनितृतीयलक्ष्ये 'तल्पगतापि च' इति पये उफम् । व्यायेनैव रत्वाख्यस्थायिनव । एवोऽन्यन्यवच्छेदे । प्रथममेव । चित्तारुढामिन त्यर्थ । अमेति । अयायन् । खेति । मन्दलमानेणेवर्थ । परेति । परममुसा- सादविषयतामिलर्ध । अर्थेनापराधान्तरनिमित्तस्दु सदातृत्लरूपेण । तम तागर्याभा- पादाह--आपातत इति । ननूकमेदयोधमलतेस्तौलादेवयमेवास्तामत आह- अनयोरिति । प्रदरविरताविति । हे प्रिय, त्व कि महरसमाप्तौ दिनमध्ये याते १ अधमरवादीत येवल दूतीसंभोगकारित्वमात्रेणेव न निष्पचन्द, अपराधान्ताक्दन य दातासेनापि समवन्धीनि व्यायमात्रोपपाल वाच्यत नास्तीत्याभ्यः।

·२२ काव्यमाला। [प्रथमानने- रणरूपवाच्यसिद्यतया व्यङ्ग्यस्य गुणीभावामावात् । आरापैरिति तृती- यया प्रकृत्यर्थस्य हरणक्रियाकरणताया स्फुट प्रतिपते । न च व्यङ्ग्य- स्थापि वाच्यसियङ्गतात्र संभवतीति तथोक्तमिति वाच्यम् ।.नि शेपच्यु- तचन्दनमित्यादाविवाधमत्वरूपवाच्यसिञ्चन्नताया दूतीसंभोगादौ सभ- वाद्गुणीभावापत्ते । आतु वा तत पर प्राणान्धारयितु न शोमीति व्यङ्ग्यस्य वाच्यसिद्यगतया गुणीमावसथापि नायकादेविमावस्य बाप्पा- देरनुभावस्य चिचावेगादेश्च सचारिण संयोगादभिव्यज्यमानेन विप्रलम्भेन ध्वनिस्व को निवारयेत् । यन व्यायचमत्कारासमानाधिकरणो वाच्यचमत्कारस्ततृतीयम् ।। यथा यमुनावर्णने-'तनयमैनाकगवेपणलम्वीकृतजलधिजठरप्रविष्टहि- मगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्या सखी' इति । अनोप्रेक्षा वाच्यैव चमकृतिहेतु । श्वैत्यपातारतलचुम्बित्वादीना चमत्कारो •वा मध्यालादपि परेण तृतीयग्रहरेण यावन वा सर्वदिने गते वेह मत्समापे उत निश्च येनेप्यस्यागमिष्यसीत्येव प्रकारेण । आलापेऽस्या वय । अग्रे स्पष्टम् । शनान्दोऽनि यतसरयापाची। एवमुरव्यङ्ग्यन्यवच्छेदे । व्यङ्गयरस शहोमीलन्तस्य । ननु विनि गमनाविरहोऽत आह-आलापैरिति । प्रकृलर्थस्य तादृशालापस । अपिरुत्तम मुघये। ननु सबाप्पगाजतदुत्तालापाना गमनोत्तरचिरवालावस्थितिनिवारक्वयाप्यु- पपत्तेर्व्ययसाहितानामेव गमनानेवारणसामध्यमत आह-अस्तु वैति । आन्तरा लिरव्यस्यमादायैव ध्वनिगुणीभूतन्यायादिव्यवहारस्योपपद्यमानतया विपलम्भेन ध्वनिल को निवारयनित चिलम् । अन्यथा ग्रामतरुणम्' इत्लादिगुणीभूतव्ययीयप्रका शाधुक्तोदाहरमानामप्यसगल्यापची व्याकुली स्यात् । तत्रापि व्यङ्ग्यसकेनभन वाच्यमु समालिन्यातिशयापानुभावमुखेनेद विप्रलम्भाभासपोपण न वेचलेन सकेतमद्देन । नस्सा फर्तव्यत्वबुग्यापि सभवादति योन्यम् । व्यायति । तदसमानाधिकरणत्व चास्फुटतया बोध्यम् । हिमाचम्स मैनार धुन 1 लम्बीहत याविष्ट वे भुनविशेषणे। तद्वदावरिता । 'उपमानादाचारे इति क्यर। सखी यमुना वाच्येव । तदर्थे क्यड सत्त्वात् । अन श्वेतपातारत गामिनी भागीरथी ताशविशिष्टभुननो प्रेक्ष्यते । एव्यावलं व्यापमाह-श्वेत्येति । व्याचानामिति १ व्यायाम कारस्य असमानाऽपिकरण (मसहबासी), यजयचमत्कारापेक्षया बाच्यचमत्कार स्पष्ट उकृष्टश्च यत्र स्थाद इत्याशय ।

·रसगङ्गाधरः। काव्यभेदाः २३ लेशतया सन्नप्युत्प्रेक्षाचमत्कृतिजठरनिलीनो नागरिकेतरनायिकाकल्पितका- इनीरद्रयारागनिगीणों निजागगौरिमेव प्रतीयते । न तादृशोऽखि कोऽपि वाच्यार्थो यो मनागनामृष्टप्रतीयमान एव खतो रमणीयतामाधातुं प्रभवति। अनयोरेव द्वितीयतृतीयभेदयोर्जागरूकाजागरूकगुणीभूतव्यङ्ग्ययोः प्रविष्टं निखिलमलंकारप्रधानं काव्यम् । यत्रार्थचमत्कृत्युपस्कृता शब्दचमत्कृतिः प्रधानं तद्धमं चतुर्थम् ।। यथा- .. 'मित्रात्रिपुत्रनेत्राय त्रयीशात्रवशत्रवे । गोत्रारिगोनजत्राय गोत्राने ते नमो नमः ॥' इति । अनार्थचमत्कृतिः शब्दचमत्कृती लीना । यद्यपि यत्रार्थचमत्कृतिसामा- न्यशून्या शब्दचमत्कृतिस्तत्पश्चममधमाधममपि “काव्यविधासु गणयितु- मुचितम् । यथैकाक्षरपद्यार्धावृत्तियमकपनमन्धादि । तथापि रमणी- यार्थप्रतिपादकशब्दतापकाव्यसामान्यलक्षणानाकान्ततया वस्तुतः काव्य- . दशेप । नागेति। ग्रामीणेलथे । अत एव सम्यग्लेपनात्म्यागौरत्यनिगरणम् । काश्मीरव केमररस । सन्नपीसनेन व्यत्यासमानार्विकरणत्वमित्येव कुतो नोक्तमिलस्य निरास । तदाह-न-ताश इति । मनागिति । ईपदस्पृटव्यङ्ग्य एवेलर्थ । उपरतत्व पोपितत्वम् । अत एव तस्या प्राधान्यम् । मिति । गोनान इनि नृत- न्तस्य चतुर्यन्तम् । शिवाय विष्णवे वा 1 सूर्याचन्द्रनेत्राय । नयी वेदत्रयी तन शानव शत्रुत्व यस्य मदनन्य, येपा वा दैत्यानाम् , तच्छयवे । गोनारिरिन्द्रसहोरजा देवासद्रक्षकायेलर्थ । लीनेति । अप्रधानत्वेनास्फुटत्वादिनि भार । न्यूनता परि- हरनि-यद्यपीति | विधाय भेदेषु । महत्त्वेन तथानिवन्धे योग्यता सूचिता । परम्परामित्यनेनान्धपरम्पराषदविचार सूचित ! काव्येषु तन तन स्थलविशेषे । प्राचीनोक्त सूचितासागत्यहेतुमाह-चस्त्विति । पेचिन् प्रकाशकारादय । एवं तारतम्यज्ञवेन । “विनिर्गत मानदमारममन्दिराद्भवत्युपश्रुल यदृच्छयापि यम् । ससभ्रमे- द्रुतपातितार्गला निमालिताशीव मियामरावती ॥' इति प्रकाशायुतम् । 'सन्टिन्न- १ जागरूक चमत्कृतिशाली गुणीभूतो ब्यङ्ग्यो यस्मिन् सच, अतागस्यो म दायगानः गुणीभूतो व्यत्यो यसिन्स चेति तयो ।

·काव्यमाला। [प्रथमानने- त्वामावेन महाकविमि प्राचीनपरम्परामनुसन्धानैतन्त्र तत्र काव्येषु निबद्धमपि नानामिर्गणितम् , वस्तुस्थितेरेवानुरोध्यत्वात् । केचिदिमा- नपि चतुरो भेदानगणयन्त उत्तममध्यमाधमभावेन निविघमेव काव्यमाच क्षते । तत्रार्थचित्र शब्दचित्रयोरविशेषेणाधमत्वमयुक्त वक्तुम् , तारतम्यस्य स्फुटमुपलब्थे ।'को वेव सहृदय सन् 'विनिर्गत मानदमात्ममन्दिरा', 'स च्छिन्नमूल क्षतजेन रेणु' इत्यादिमि काव्यै. 'स्वच्छन्दोच्छलद्' इत्यादीना पामरश्लाघ्यानामविशेष ब्रूयात् । सत्यपि तारतम्ये यधेकमे दत्व क्स्तर्हि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोरीपदन्तरयोर्विमिन्नभेदरवे दुरामह । यत्र च शब्दार्थचमकृत्योरैकाधिकरण्य, तत्र तयोर्गुणप्रधानभाव पर्या- लोच्य यथालक्षण व्यवदर्तव्यम् । समप्राधान्ये तु मध्यमतैव । यथा- 'उल्लास फुल्लपकेरुहपटलपतन्मत्तपुष्पधयाना निस्तार शोकदावानलविकरहृदा कोकसीमन्तिनीनाम् । उत्पातस्तामसानामुपहतमहसा चक्षुपों पक्षपात सघात कोऽपि धानामयमुदयगिरिप्रान्तत प्रादुरासीत् ॥' मूर क्षतनेन रेणुस्तस्योपरिष्टा पवनावधूत । असारोपस्य हुताशनस्य पूर्वोथितो धूम इवायभामे ॥ इत्यप्पयदीभितोक्तम् । काव्ये अर्धचिनरिति शेप । सच्छन्दो हरदा छक्च्छयुहरच्यातेनराम्भ छामूर्छ मोहमहार्षहपविहितम्नानाहिकाहाय व । भिद्यादुद्यदुदारदर्दुरदरीदप्यादरिद्रद्रुमद्रोहोटेक्महोर्मिमेटुरमदा म दाकिनी मदताम् ॥' इति प्रकारायुधम् । पामरेति । गन्दचित्रवादिति भाव । ईपदन्तरेति । प्राधा न्यायाधा यकृतेलर्थ । उल्लास इति । रविषयनम् । उदयाचलमा तभामादय कोऽपि विरूपणो धाम्ना तेनमा ममूह प्रादुभवति । तत्र रूपर चतुर्धा । विकसितमसमू हमध्यावधिकनि सरणयुतरमपाननो मादवद्रमराणामु स । तादृशमोकीना निस्तारा दु सोहर्ता । नागिततेतमा तामसाना तम समूहानामुपातो नागर । ननाणा पक्षपात सहवारी : आरत्तपर्णसपूर्ण वृत्त्यनुप्रामद्वच । ओर स्थापौटिरर्धस्य सक्षेपो वाति १ रक्षणानुसारम् । अर्धचम कृतिप्राधाये मध्यम पम्, शुष्दचमत्कृतिप्राधान्ये चाऽध माई म्यपदेश्यमित्याशय । - ·- T . रमगनापर। २५ अचं वृत्त्यनुप्रासपाचुर्यादोजोगुणप्रकाशमत्याय' शब्दस, प्रसादगुणयो. पादनन्तरमेवाधिगतस रूपकस देवलंफारस्य या याच्यस, चमरत्यो संस्कन्पलात्सममेव प्राधान्यम् ।। तत्र घनेरेमोरमस्सासंख्य मेदस्यापि सामान्यतः केऽपि मेदा निक- प्यन्ते-द्विविधो धनिः, अभिघामूलो रांगामूलका । तत्रापसिविधः । रसवस्त्वलंकारध्वनिभेदात् ।- रसध्यनिरित्यलक्ष्यक्रमोपलक्षगादरामावतदामा- समावशान्तिमावोदयगावसंधिमावशमलवानां महणम् । द्वितीय दिविषः । अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतगाच्यच । एवं पात्मके पनी परम- रमणीयतया रसध्वनेतदात्मा रसनावदभिधीयते--. समुचितललितसंनिवेशनारुणा काव्येन समपिर्वः सहृदयहृदयं, प्रविष्टस्वदीयसहृदयतासहकतेन भावनाविशेषमंदिसा विगलिगदुप्य. न्तरमणीत्वादिमिरलौकिकविमावानुमायल्यभिचारिशन्दव्यपदेश्यः शकुन्तलादिभिरालम्बनकारणः, चन्द्रिकादिभिगद्दीपनकारणः, अयु- .. पातादिभिः कार्य:, चिन्तादिमिः सहकारिभिव, संभूय प्रादुर्भापिते. नालौकिकेन व्यापारेण तत्कालनिवर्तितानन्दांशावरणाशानेनाव एवं प्रमुष्टपरिमितप्रमावत्यादिनिजधर्मेण प्रमात्रा सप्रकाशवया वास्तवेन निजस्वरूपानन्देन सह गोचरीक्रियमाणः प्राविनिविष्टपासनारूपो. रत्यादिरेष रसः ॥ भूयगः ॥ यग्मादन्त स्थितः गईः स्पष्टमयोध्यभागते । पहिलम्पर तम्य ग प्रगार इति स्मृतः ॥ इति तामणानि पोप्यानि । म्पसम्योगगाचमेदरपकम्प । मणगा- दीना तत्कार्यवाय परमन आह-हेत्वलमिति । हेतोलुमना गाध यान हेतु- रंच्यते' इति तदरणम् । तत्र चतुर्णा मध्ये । पिप्योपपत्तये आह-रसेति । एते. नाधिक्यानविष्यमनुपपपमिसपामम् । तदामासेति । रगाभागभावाभारोत्तयः । एतेषां स्वरूपाण्यग्रे सुटीभविष्यन्ति । एवमुकारेण । पटकत्वं मातम्यर्थः । गणनेः परमरमणीयतयेत्यर्थ.1 तदान्मा धन्यामा। समुचितेति । तागममुनिवेसः । अत एव लरित इति योध्यम् । राहमियत्यस्य चयमारिति शेषः । सानन्दा शेति । मानन्दगिस्यावरणस्पमनानं यस्येति बहुमोहिः। प्रमानृविशेषणमिदम् । गत एव । आवरणनियतरेवेत्यर्थः । सालविषयमानमभादिति मायः । प्रमासस म . म.

·+- २८ काव्यमाला। [प्रथमानने- (२) भट्टनायकास्तु "ताटस्थ्येन रसप्रतीतारनाखाद्यत्वम् । आत्मगतत्वेन तु प्रत्ययो दुर्घट । शकुन्तलादीना सामाजिकान्पत्यविमावत्वात् ।रविना विमावमनालम्बनस्य रसादेरपतिपचे । न च कान्तालं साधारणविमावता- वच्छेदकमत्राप्यस्तीति वाच्यम् । अमामाण्यनिश्चयानालिशिताऽगम्याल. प्रकारकज्ञानविरहस्य विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्स विमावता- च्छेदककोटाववश्य निवेश्यत्वात् । अन्यथा खस्रादेरपि कान्तात्वादिना बत्त्वापत्ते । एवमशोच्यत्वकापुरुषत्वादिज्ञानविरहस्य तथाविधस्य करुणरसौदी। हताशज्ञानानुत्पादस्तु तत्पतिवन्यकान्तरनिर्वचनमन्तरेण दुरुपपाद खात्मनि दुप्यन्ताद्यभेदबुद्धिरेव तथेति चेत्, न । नायके घराधौरेयत्वधी- • रत्वादेरात्मनि चाधुनिक्त्वकापुरुषत्वादेवधर्मास स्फुट मतिपत्तरभेदकोष स्येव दुरीमत्वात् । किं च केय प्रतीति प्रमाणान्तरानुपस्थानाच्छाब्दीति चेत्, म । व्यावहारिकशब्दान्तैरजन्यनायकमिथुनपतन्ति वित्तीनामिवास्या अप्यहृयत्वापचे । नापि मानसी । चिन्तोपनीतानों तेषामेव पदार्थाना मानस्या प्रतीतेरस्सा लक्षण्योपलम्मात् । न च स्मृति । तथा प्रागननु- ताट थ्येन रसेति। स्वसयभराहिलेनत्ययं । विभाव पिनवाशामत आह-- र विनेति । अनालम्यनस्य निराधारसी ममापि वपेऽपि । अनानिमितत्व ज्ञानविशेष । विशेष्यतासयध समवाया । आवश्यक वमुच्छ बनवितु विपने याधम्माह अन्य थेति । एवमुरारीला । तयाविधस्स विशेष्यतासग पायच्छिमप्रतियागिताकस । ५रसादादित्यस्य विमावतावच्छेदककोरावपश्यनिवायवमिति शेष ॥ तादृशेति । अप्रामाण्याने धयानालिप्रलय । 'पराधीरेय इति पाठ : विशिष्टोऽध धम उभयत । । अमेति । प्रत्यारीत्यर्थ शिब्दान्तरेति । काव्यान्यव्यवहारयाधाग्देलय धुत्ता १ शृङ्गारे कान्तादेविमानताऽवच्छेदककोयै (अथाद् विमावस्वनिधारण ) समवापसंरपा वधिमा प्रतियोगिता यस्य शुस, धप्रामाण्यनिश्चयास, यमगण्यास्ति' याकार कशानसामावोवश्यमबेश्य । भय मार-कटाया पहारसे रिमावरवर मोर यदा पमगम्या नास्तीति प्रामा िको निश्चय सान। २ ममामाण्वेदिप्रकारकस इवमगम्या' इति शानसाऽनुरति । र म्यावारवर यान्यै सदैगनो नायर नानिमय बचान्दतानाना था अपार तधामपयाश्य ॥

·. 7 रसंगाधरः। भवात् । तस्मादभिधयां निवेदिता पदार्या भावकत्वव्यापारेणाऽगम्यत्वादि- रसविरोधिज्ञानप्रतिबन्धद्वारा कान्तात्वादिरसानुकूल धर्मधुरस्कारेणावस्याप्य- न्ते । एवं साधारणीकृतेषु दुप्यन्तशकुन्तलादेशकालवयोवस्थादिषु, पनी । पूर्वव्यापारमहिमनि, तृतीयस्य' भोगंकृत्त्वव्यापारस्य महिना निगौणयो रजस्तमसोरुदिक्तसत्त्वजनितेन निजचिस्खमावनिर्वृतिविश्रान्तिलक्षणेन सा-: क्षात्कारेण 'विषयीकृतो . भावनोपनीतः साधारणारमा • रत्यादिः स्थायी रसः । तत्र मुज्यमानो रत्यादिः, स्यादिभोगो वेत्युमपमेय रसः । सोऽयं भोगो विषयसंवलनानाखादेसविधवर्तीत्युच्यते । एवं च त्रयोंऽशाः काव्यस्य-"अभिधा भावना चैव तद्भोगीकृतिरेवं च" इत्याहुः । मतस्यैतस्य पूर्वमान्मतादायकत्यव्यापारान्तरखीकार एव , विशेषः । भोगस्तु व्यक्तिः । मोगकृत्वं तु यजनादविशिष्टम् । अन्या तु. सैव सरणिः । (३) नव्यास्तु 'काव्ये नाट्ये च कविना नटेन च प्रकाशितेषु विभावादिषु व्याजनव्यापारेण दुष्यन्तादौ शकुन्तलादिरती गृहीतायामनन्तरं च सदस्य . न्सेति । वृत्तान्तज्ञानानामित्यर्थः । अस्या अपि । उक्तशब्दाप्रतीरित्ययः। अगम्य त्यादीति । तत्मकारक रसपिरोधि यज्जानं तत्प्रतीत्यर्थ एकान्तेति । कान्तावादी । रसानुकूलो यो धर्मखशिरोनेत्यर्थ । एवमुकव्यापारेण नावतष सापल्येनाइ-- उपनाविति । रातिराशमी । तमसोरियभाप्येवम् । उद्रेकच स्खेतरावभिभ्यावस्थानम् । साधारणेति । सन्धिविशेषानवच्छिनेलयं । विनिगमनाविरहाताह तत्रेति । वि- 'शिष्ट इस भोगच सत्त्वगुणोद्रेका प्रकार य आनन्दसत्खरूपानन्यालम्बना या सेवित्तत्वरूपो सकिरसुसानुभवविलक्षण । सत्वरजखमसो गुगानामुदेकेण फ्रमात्म-'. रायमोहः प्रवाश्यन्ते । सविधेति । न तु स एवेति भावः । अशा व्यापाराः। A RAN: ननु स ११ । महानन्दे विषयाणामसंचलनात् । २ पूर्व सान्मता (अभिनवगुप्तादेः) भावकरवच्यापारस्य नवीनस्थ स्वीकार एव विशेषः। भोगत व्यजना । म्पशनया भशमारणमपसारं साबोकामावरणचिनिशिटो रस्पादित, ममारणा विदेर था, यया रसवेनावादविषयी क्रियदे तथा भोजकलव्यापारण सत्वदो सपा निजविरसमावनिति चतन्यावरणमा)लक्षणेन साक्षात्कारेण विषयीकृतो रसादिरेष रसरनाम्युपेपरे । जय भोजयवं भ्यानासानीयम् । फेवल निमावादि साधारणीकारको मारनाम्यापार एक नवीन वाशयः।

·काव्यमाला [प्रथमानने- तोल्लासितस्य भावनाविशेषरूपस्य दोषस महिना कल्पितदुप्यन्तत्वापच्छादिते खात्मन्यज्ञानावच्छिन्ने 'शुक्तिकाशकल इय. रजतखण्डः समुत्पद्यमानोऽनि- ‘र्वचनीयः साक्षिमास्यशकुन्तलादिविषयकरत्यादिरेव रसः । अयं च फ़ार्यों दोपविशेषस्य' । नाइयश्च तन्नाशस्य । खोत्तरमाविना लोकोचराहादेन मैदाऽहात्सुखपदव्यपदेश्यो मवति । खपूर्वोपस्थितेन रत्यादिना तदभ- होगदतिलेनैकत्याध्यवसानाद्वा व्यायी वर्णनीययोच्यते । अवच्छाद दुप्यन्तत्वमप्यनिर्वचनीयमेव । अवच्छादकत्वं च .रत्यादिविशिष्टबोधे 'विशेष्यतावच्छेदकत्वम् । एतेन-"दुप्यन्तादिनिष्ठस्य रत्पादेरनाखाय- त्यान, रसत्वम् । 'खनिछस तु, तस्स शकुन्तलादिमिरवत्संवन्धिभिः कथमभिव्यक्तिः । खसिन्दुप्यन्ताद्यभेदबुद्धिस्तु बाधबुद्धिपराहता" इत्यादि- कमपातम् । यदपि विभावादीनां साधारण्यं माचीनरुक्तं तदपि काव्येन शकुन्तलादिशब्दैः, शकुन्तलात्यादिपकारकयोधजनकः' प्रतिपायमानेषु शकुन्तलादिषु दोपविशेषकरूपने विना दुरुपपांदम् । अतोऽवश्यकल्ये दोपविशेषे तेनैव खात्मनि दुप्यन्ताद्यभेदबुद्धिरपि सूपपादा । नन्वेवमपि रतेस्तु नाम दुप्यन्त इव सहृदयेऽपि सुखविशेषजनकता, करुणरसादिषु तु स्थायिनः शोकादेर्दःखजनकतया प्रसिद्धस्य कथमिव सह- सैवेति । प्रागुक्त एव मार्ग इत्यर्थः । तन्नाशेति । दोपविशेषनाशेयर्थः । स्वपूर्यो- पेति । दुप्यन्तादो गृहीतशकुन्तलारत्यादिनेत्यर्थः। तदनदादिति नेदाग्रहादित्यर्थः । नन्वेवमपि कथं तद्धर्मलाभोऽत आह-तद्वतीति । एतेनेति । उपरीक्षा सर्वोपपाद- . १ सदसदिष्क्षणतया निर्वचनान। २ रसोस्पचेः पूर्व शकुन्तछादिषु दुष्यन्तादेर्वा रतिजनया रभवे तया साकं स्वामनि परिपाया रदः (गः) अमेशे मदतीति अयमति (रसः) म्यायो वयंच प्रवीयत इत्यारायः। ३ रस्यादिविशेषणस्याम्दवोधे विशेष्यद्वारन्टेदकस्वम् । अर्थात् मत्संबन्धिन स्त्र रत्या- दयः संन्तीति भारमनि रहलादीमा विशेष्यवाकम्पनमेव अदच्छादकत्वनिस्साशयः । ४ भावनाविशेषमरिमा प्रतिष्पन्दम्पावच्छादित मारमने सन्माविश्य: परिगीतकार पुष्पशामिनिटा रविएनासापा, म्यवाप्रमेसोधश परा: हादिति- पादियानामनगर एवेसारयः । . 4 न .

·रसगाधरः। रसः] दयाहादहेतुत्वम् । प्रत्युत नायक इव सहृदयेऽपि दु खजननस्यैवोचि- स्यात् । न च सत्यस्य शोकादे? खजनकत्वं कृतं न कल्पितस्येति नाय.' कानामेव दुःखम् , न सहृदयस्येति वाच्यम् ।. रज्जुसर्यादेर्मयकम्पायनुला- दकतापते । सहृदये रतेरपि कल्पितत्वेन सुखजनकतानुपपवेश्चेति चेत् । सत्यम् । शृङ्गारप्रधानकाव्येभ्य इव करुणमधानकाव्येभ्योऽपि यदि केनराहाद एव सह्दयहृदयममाणकस्दा कार्यानुरोधेन कारणस कल्पनी- पत्वालोकोचरकाव्यव्यापारस्यैवाहादप्रयोजकत्वमिव दु खप्रतिबन्धकत्वमपि कल्पनीयम् । अथ यंघाझाद इव दु खमपि प्रमाणसिद्ध तदा प्रति-. न्धकत्वं न कल्पनीयम् । शंखकारणवशाचोमयमपि भविष्यति । अथ तत्र कवीना क्तुम् , सहृदयानां च श्रोतुम्, कथं प्रवृत्तिः ? अनिष्टसाधन- पेन निवृत्तेरुचितत्वात् । इति चेत् । इष्टस्साधिक्यादनिष्टस च न्यूनत्वाच- न्दैनद्रवलेपनादाविव . प्रवृत्तेरुपपत्तेः। केवराहादवादिना तु प्रवृत्तिरप्रत्यू- हैव । अनुपातादयोऽपि तरदानन्दानुमवसामाव्यात्, न तु दु खात् । अत एव 'भगवद्भक्तानां भगवद्वर्णनाकर्णनादवपातादय उपपद्यन्ते । न हि तन जात्यपि दु खानुभवोऽस्ति । न च करुणरसादौ-सात्मनि शो- कादिमद्दशरथादितादात्म्यारोपे यंद्याहादसदा समादी सनिपातादौ वा खात्मनि तदारोऽपि स स्यात् , भानुभविकं च तर केवलं दुःखमिती- हापि तदेव युक्तमिति वाच्यम् । अयं हि लोकोत्तरस्य काव्यध्यापारस महिमा, यत्प्रयोज्या 'मरमणीया अपि शोकादयः पदार्था आहादमली- . मैनेसर्थ । तस्स रखादे । रजुसपीदेरिति । नपसर्पदेरित्यर्थ । केयलेति । दु सामिप्रेयर्थ । दुराप्रतिवन्धेति। मुतकालिकंदन्तायाघातस्येवेत्सर्थ ।प्रमाणेत्यस सहृदयेसादि । तर करुषप्रधानकाये । द्वितीयमतेनेदमुक्त नाद्यसतेनेलाह-केव- लेति । न यायमतेऽश्रुपातादयो न स्यु , तेपा दु सकार्यलादत आह-मथुपाताद- योऽपीति । नेद बचिदृष्टमत आह-अत एवेति । जात्वपीपदपि । तदारोपेऽपि शोकादिमशरथादितादाम्यारोपेऽपि । मुआहाद । तने समादौ । इहापि करुणरसा- १ चन्दनद्रवपयथा घर्षणजन्य श्रम ,रेपशेषोतर शुकपपटिकाम्युटिस्लिादिम- निष्ट न्यूनम् । इट शेयजवा निवृतिस्त्वधिका यात्रापालाशय ।

·काव्यमाला। [प्रथमानने- किकं जनयन्ति । विलक्षणो हि कमनीयः काव्यव्यापारज आखादः प्रमा- णान्तरजादनुभवात् । जन्यत्वं च खजन्यभावनाजन्यरत्यादिविषयकवम् । तेन रसाखादस्य काव्यव्यापाराजन्यत्वेऽपि न क्षतिः । शकुन्तलादावगम्या- स्वज्ञानोत्पादस्तु खात्मनि दुप्यन्ताद्यभेदबुद्ध्या प्रतिबध्यते' इत्याहुः । (४) परे तु 'व्यञ्जनव्यापारस्यानिर्वचनीयख्यातेश्वानभ्युपगमेऽपि प्रागु. क्तदोपमहिमा. खात्मनि दुष्यन्तादितादाल्यावगाही शकुन्तलादिविषयक- रत्यादिमदभेदवोघो मानस: काव्यार्थभावनाजन्मा विलक्षणविषयती- शाली रसः । खानादिस्तु तादृशबोधो न काव्यार्थचिन्तनजन्मेति न रसः। तेन तत्र न तादृशाहादापतिः । एवमपि स्वसिन्नविद्यमानस्य रत्यादेरनुभवः कयं नाम स्यात् । मैवम् । न ह्ययं लौकिकसाक्षात्कारो रत्यादेः, येनावश्यं विषयसद्भावोऽपेक्षणीयः स्यात् । अपि तु अमः । आखादनस रसविषयकत्वव्यवहारस्तु । रत्यादिविषयकत्वालम्बनः' इत्यपि वदन्ति । एतैश्च खात्मनि दुप्यन्तर्वधर्मितावच्छेदकशकुन्तलादि- " , दावपि । तदेव दु समेव । यत्प्रयोज्याः काव्यव्यापारप्रयोज्या । प्राचीनोकदोपमुद्ध- रति-शकुन्तलादाविति । प्रागुक्कदोपमुझरति-सामादिस्त्विति । नन्वेवं बोधस्यैव सत्त्वेन क्थमाखादे रसविषयक्त्वव्यवहारोऽत आह-आस्वादेति । एतैश्व १ख काग्य तजन्या या भावना सजन्यो रत्लादिविषयक मासाद एव काम्यम्यापारज माखाद इत्यभिधीयत इति मावः। २ अनिर्वचनीयः साधिमास्यः शकुन्तलादिविषयकरत्यादिरेव रसः' इति रसानुभवे अनि. चनीयता (सदसदिलक्षणतयाऽनिर्वाम्यता) पूर्वमते स्वीक्रियत इति तात्पर्यम् । प्रमस सानस्यत्वाचदासाः कथं पटेरेति शायरम्-'शकुन्दलादिररात्मनि अमो भवति । रतेरास्वादश्चानुभवसिमः । ततश्च रतिविषयकास्वादव्यवहारमवलम्म्य रसस्या- प्यास्वादो ध्यवाहियदे' इत्युतरम् । ४ सहदयस्य निजारमनि-दुष्यन्तत्वं धर्मितावच्छेदकं यसिन् (मर्थात यसिन् रतिवे. शिष्ट्ये दुष्यन्तो शमी भवति) ईद यद शकुन्तलाविषयवरतिवशिष्ट वत्प्रतिपादक: अर्थात 'शकुन्तलादिविषयिका या रतिवद्युक्तः अहं दुष्यन्तोऽलि' दि मानसः प्रथमो बोधः । स्वात्मत्वविशिष्टे (स्वात्मनि ) शकुन्दलादिविषयिका या रतिसदिग्धेि यो दुष्यन्तः तस्य तादात्म्यावाही (ममेदबोधकः ) मयाद 'शकुन्तुलादिविषयकरदिविशिधे दुष्यन्तः अहमसि' ति द्विदीयः। - - ·रस:] रसगङ्गाधरः। विषयकरतिवैशिष्ट्यावगाही, खात्मत्वविशिष्टे शकुन्तलादिविषयकरति- विशिष्टदुप्यन्ततादात्म्यावगाही, खात्मत्वविष्ट दुप्यन्तत्वशकुन्तला. विषयकरत्यौशिक्षावगाही, या त्रिविधोऽपि बोधो रसपदार्थतयाभ्यु- पेय तत्र रतेविशेषणीतायाः शब्दादप्रतीतत्वाचामनायाश्च तत्पत्यायिकाया अनभ्युपगमाचेष्टादिलिनकमादौ विशेषणज्ञानार्थमनुमानमभ्युपेयम् । (५) मुख्यतया दुप्यन्तादिगत एवं रसो रत्यादिः कमनीयविभावाद्य- भिनयप्रदर्शनकोविदे दुप्यन्तायनुकर्तरि, नटे समारोप्य साक्षास्क्रियते' इत्येके । मतेऽसिन्साक्षात्कारो दुष्यन्तोऽयं शकुन्तरादिविषयकरतिमानि- त्यादिः प्रायद्धयशे लौकिक आरोग्याशे त्वलौकिक.। 1 'परेतु' इति घादिभिध । अभ्युपेय इति । विनिगमनाविरहादिति भाव 1 रस इति । रत्यादिरूपो रस इत्यन्वय । दुप्यन्ताद्यनुकर्तरीति । अव्यकाव्ये तु काव्यपाठक इति बोध्यम् । मतेऽस्मिन्निति । अस्मिन्मते इसादि । साक्षात्कारसन लौकियोऽन्यता- खात्मनि दुष्यन्तत्वस्य शकुन्तलाविषयकरतेश्च वैशिष्ट्यप्रतिपादक अर्थात् 'मह दुम्य तत्वेन शकुन्तलाविषयकरत्या च विशिष्ट, मसि' इति तृतीय । त्रिवपि तात्पर्यभेकमेव, स्न्तुि प्रथमे 'अइ दुष्यात ' इति महमित्यविश्य दुष्यन्तस्व विधी. । यते। द्वितीये 'दुष्यन्त अहमसि', दुष्यातलमाधारीकृत्य अहव विधायने । तृतीये आत्मनि दुष्प वावं रविश्व विशेष्यते। १ त्रिवपि बोधेषु रतिविशेषणतया प्रविया । सा शरैस्तु न प्रतिपादयितुं शक्या । न्याना चासि मवे नाशीकवा । ततश्च-नादीना पेटारूपेण हेतुना विशेषणभूसायास्तसा शानार्थमनुमान स्वीकार्य मिति तात्पर्यम् । अनुमानेन शकुन्तलादिरतिर्दुभ्यन्ते सापनीया । तत दोषविशेषमाम्याददातीतिस्थगन विधाय ताशरतिमता दुष्यतेन सह आमनोऽपि प्यास्य गरिला 'मानसो रतिमदभेदबोध एव रस ' इति परे तु' इति मतम् । २ अय (नट शकुतलादिविषयकरतिमान् दुष्यन्त । ति सोय साक्षात्कार प्राग्वत पूर्वमतरम त्रिमि प्रकारे भय यन्त:, दुष्यन्त अयम्, अय दुष्यत शकुन्तलादितिमाय] भवा । अय तत्र थमे अर्थात् 'मयम्' इति नविषये, पर्मिण प्रत्यक्षोपलितलाद सोय साक्षात्कार लौकिक । भारोप्यांचे ( दुष्यन्तपसे ) अतथा बादलोकिक । लोउटादिमतेऽस्मिन्--चेदिमिर्दष्य वे रविमनुमाय, तदनुकतरि मटे चाभिनयपार- वाहुष्यन्तस्यारोप क्ला, आरोपवतस्तस (नरस ) ऐकारप दोषविशेषमाहात्म्याथाय- चिदात्मनि कृत्वा सदयेनास्वाधमानस्य रखादे परिणति रसो भवतीति शेध्यम् । अत एवं वाव्यप्रवाशे-एतन्मते सामाजिकस्व रसानुदयरूपया मरुभ्या मता तास्यावतरणम् ।

·. काव्यमाला। [प्रथमानने-- (६) 'दुप्यन्तादिगतो रत्यादिर्नटे पक्षे दुष्यन्तत्वेन गृहीते विभावादिभिः कृत्रिमैरप्यकृत्रिमतया गृहीतैर्भिन्ने विषयेऽनुमितिसामग्र्या वलवत्त्वादनुीय- मानो रस इत्यपरे। (७) 'विभावादयस्त्रयः समुदिता रसाः' इति कतिपये । (८) त्रिपु य एव चमत्कारी स एव रसोऽन्यथा तु त्रयोऽपि न' इति बहवः। (९) भाव्य- मानो विभाव एव रसः' इत्यन्ये । (१०) 'अनुमावस्तथा' इतीतरे । (११) 'व्यभिचार्येव तथा तथा परिणमति' इति केचित् । 7-तत्र 'विभावानुभावव्यभिचारिसयोगाद्रसनिप्पत्ति. इति सूत्र तत्तन्मत- परतया व्याख्यायते-'विभावानुभावव्यभिचारिभिः संयोगाव्यजनाद्रसस्य चिदानन्दविशिष्टस्थाय्यात्मनः साय्युपहितचिदानन्दात्मनो वा निष्पत्तिः खरूपेण प्रकाशनम्' इत्याचे विभावानुभावव्यभिचारिणां सम्यवसाधारणात्म- तया योगाद्भावकत्वव्यापारेण भावनाद्रसस्य स्थाय्युपहितसत्त्वोद्रेकप्रकाशितखा- मानन्दरूपस्य निप्पनिर्मोगाख्येन साक्षात्कारेण विषयीकृतिः' इति द्वितीये। -विभावानुभावव्यभिचारिणां संयोगाद्भावनाविशेषरूपादोपाद्रसस्यानिर्वचनीय- दुप्यन्तरत्याद्यात्मनो निष्पत्तिरुत्पत्तिः' इति तृतीये। 'विभावादीना सयोगा- ज्ज्ञानाद्रसस्य ज्ञानविशेषात्मनो निप्पचिरुत्पत्तिः' इति चतुर्थे । 'विभावादीनां संबन्धाद्रसस्य रत्यादेनिप्पत्तिरारोपः' इति पञ्चमे । 'विभावादिभिः कृत्रि- मेरप्यकृत्रिमतया गृहीतैः संयोगादनुमानाद्रसस्य रत्यादेनिप्पतिरनुमितिः, नटादौ पक्ष इति शेपः' इति षष्ठे । 'विभावादीनां त्रयाणा सयोगात्समुदा. याद्रसनिष्पत्ती रसपदव्यवहारः' इति सप्तमे । 'विभावादिषु सम्यग्योगा- . लौकिक इत्यन्वय । मतान्तरमाह-दुप्यन्तादीति । कतिपये केचन । निपु विभा- वादिषु । तथा भाव्यमानोऽनुभावतथा रस इदीतरे इत्यर्थ । तथा भाव्यमानो व्यभि- चारिभार एव तथा रसरूपतया परिणमतीलयं । उतार्थाना समूलत्ननाद-तति । उकपक्षसिध्यमित्यर्थ । सयोगादित्यस्य व्याख्या व्यसनादिति । विनिगमनाविरहा. दाह-स्थाय्युपेति । निष्पत्तिरियस्य व्याख्या सरूपेणेत्यादि । पायेऽभिनवगुप्तमते। सयोगादिलस्य विच्छिद्यार्थमोह-सम्यगिति । द्वितीये भट्टनायकमते । तृतीये नव्य- १ सम्पर योगधमत्यार, तच्छाली। २ भावनाया. (पुन पुनरनुसथानस्य विषयीकृत ।

·रसः] रसगाधरः। .. चमत्कारात्' इत्यष्टमे । तदेवं पर्यवसितत्रिषु मतेषु सूत्रविरोधः। विमा- वानुभावव्यभिचारिणामेकस्य तु रसान्तरसाधारणतया नियतरसव्यञ्जकता- नुपपतेः सूत्रे मिलितानामुपादानम् । एवं च प्रामाणिके मिलितानां व्यञ्जकत्वे यत्र कचिदेकलादेवासाधारणादसोरोधस्तत्रेतरद्वयमाक्षेप्यम् । अतो नानेकान्तिकत्वम् । इत्यं नानाजातीयामिः शेमुपीभिर्नानारूपतया- वसितोऽपि मनीषिभिः परमाहादाविनामावितया प्रतीयमानः प्रपञ्चेऽस्मि- नसो रमणीयवामावहतीति निर्विवादम् । सच- . 'भृङ्गारः करुणः शान्तो रौद्रो चीरोद्धवस्तथा । हास्यो भयानकर वीभत्सथेति ते नव ।।' इत्युक्तेर्नवधा । मुनिवचनं चात्र मानम् । केरितु- 'शान्तस्य शमसाध्यस्वान्नटे च तदसंभवात् । अष्टावेव रसा नाट्ये न शान्तस्तत्र युज्यते ॥' इत्याहुः । तचापरे न क्षमन्ते । तथा हि-नटे शमाभावादिति हेतुर- १ मते । चतुर्थे परे लितिमते । पञ्चमे इलेके इतिमते । अनुनितिरित्सन्तोऽर्थः । अग्रे शेषपूरणम् । पठे इत्यपरे इतिमते । सप्तमे इति पतिपये इतिमते । अष्टमे इति यहव इतिमते । उपसेहरति तदेवमिति । त्रिपुं मतेषु भाव्यमान इत्यादिवग्रिमेषु । ननु सत्रैव प्रयाणां सिमित्युपादानं येन मतत्रये सनविरोधोऽत आह-विभावेति । निधारणपटीयम् । रसान्तरेति । तदुकम्-'व्याप्रादयो विभावा भयानकम्येव रोदाहरवीराणाम् । अनुपानादयोऽनुभावाः मारस्येव करुणभयानकयोः । चिन्ताइयो यभिचारिंगः झारस्पेव करुणवीरभयानकानाम्' इति । एवं च उत्तोलदनुप- पत्ता च । यत्र कचिदिति । 'पारमदितमृणालीम्लानमई प्रवृत्ति. स्थमपि परिवारमार्थनामित किया । कलयति च हिमांगोनिपलहस्य लक्ष्मीममिन- परिदन्तच्छेदपातुः कपोलः ॥ इलादाविलयः, । परमप्रकृतमुपसंहरति- इत्थ- मिति । उक्तवारियर्थः । शेनुपीभिर्मतिभिः । अविनेति । तनियदसंबन्धित- येत्यर्थः । तद्भेदमाह-स चेति । अत्राप्रामाण्य निराचरे~मुनीति ! 'कार- हासरगरोदवीरभयानमः । वीभत्तादुतशान्ताच गये नर रमाः स्मृताः ॥'

·काव्यमाला । [प्रथमानने- संगतः, नटे रसाभिव्यक्तरखीकारात् । सामाजिकानां शमवृत्त्वेन त्र रसोहोघे बाधकामावात् । न च नटस्य शमाभावाचदमिनयप्रकाशक्त्वा- नुपपचिरिति वाच्यम् । तस्य भयक्रोधादेरप्यभावेन तदभिनयप्रकाशक- ताया अप्यसंगत्यापतेः । यदि च नटस्य क्रोधादेरमावेन वास्तवता- र्याणां वधयन्धादीनामुत्पत्त्यसंभवेऽपि कृत्रिमतत्कार्याणां शिक्षाभ्यासादित उत्पची नास्ति बाधकमिति निरीक्ष्यते, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम् । अथ नाट्ये गीतवाद्यादीनां विरोधिनां सत्त्वात्सामाजिकेष्वपि विषयवैमुख्यालना शान्तस्य कथमुद्रेक इति चेत्, नाट्ये शान्तरसमभ्युपगच्छद्भिः फलबला- चद्गीतवाद्यादेस्तस्मिन्विरोधिताया अकल्पनात् । विषयचिन्तासामान्यस्य तत्र विरोधित्वखीकारे तदीयालम्बनस्स संसारानित्यत्वस्य तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवण-सत्सङ्ग-पुण्यवन-तीर्थावलोकनादेरपि विषयत्वेन विरोधित्वापतेः । अत एव च चरमाध्याये संगीतरनाकरे- 'अष्टावेव रसा नाट्येप्विति केचिदचूचुदन् । तदचारु, यतः कंचिन रस खदते नटः ॥'. इत्यादिना नाट्येऽपि शान्तो रसोऽस्तीति व्यवस्थापितम् । यैरपि नाटये. शोन्तो रसो नास्तीत्यभ्युपगम्यते तैरपि बाधकामावान्महाभारतादिपय- न्धानां शान्तरसप्रधानताया अखिललोकानुभवसिद्धत्याच काव्ये सोऽवश्य इतीत्यर्थ । शमसांध्यत्वाच्छमस्थायिकत्वात् । नाव्ये इत्यस्येतीति शेष । प्रकृ- तेऽपि तुल्यमिति । न च शान्तस्य रोमाचादिराहिसेनानभिनेयत्वात्स्य नाट्य स इति वाच्यम् । सर्वचेष्टाराहित्यरूपेणैव तदभिनयसभवादित्याहु । अत एव च उत्तरीत्या तन तस्य रमन्वादेव च । व्यवस्थापितमित्यनान्वय । वंचिवचिदपि । नाट्येऽपि शान्तो रस इति । अत एव प्रबोधचन्द्रोदयस्य नाटकत्व स्वीकृतं सधैं । अभ्युपे त्याह-यैरपीति । अंत एव काव्ये आवश्यरुत्वादेव । उपसमहार्परुपसहारं कृत 1 तथा च तेषा नवत्वेन विवाद इति भाव । अमीषा च द्वारादीना च । मतयोरभिनवगुप्तभट्टनायोक्तयो । तृतीये नव्यमते । चतुर्धे परे त्विति मते । ननु पार- १ वास्तवे तत्वायाणां (ोषकार्याणाम् ) वधस्स बन्धनादेश्व उत्पतिरसमवा तथापि कृत्रि- मार्णा क्रोधकार्याणा पवन्धनादीना शिक्षया अभ्यासादिना च उत्पनी बाधो नास्तीयाशयः। वन्त A Pr ·रसगरधरः। पापरम्परया विदग्धचेष्टितस्य तदस्फुटत्वस्य तदुपपाद- क्ति सामानाधिकरण्यरूपः संसर्गः श्लेषा। दर्थकदत्वरूपमर्थ मल्यं प्रसादः॥ यथा--'कमलानुकारि वदनं किल तस्याः' इत्यादि । प्रसुदाहरणं तु त्यनुकारि वक्त्रम्' इत्यादि। अममाऽभङ्गेनार्थघटनात्मकमवैषम्यं समना । यथा- 'हरिः पिता हरिर्माता हरिनाता हरिः सुहृत् । गरि सर्वत्र पश्यामि हरेरन्यन्न भाति मे !' Shree | स्य माधुर्यस्य । पृथक्पदत्यस्य तन निविष्टत्वेन तदभावादिति भाव । सोऽपि 'हाऽपि । तथा च सोकर्यमिति भावः । एवं शम्दगुणाना प्रपञ्चमुक्त्वार्थ- नां तमाह-एवमिति । उक्तवादिल । विदग्धचेष्टितस्येति । यथा “दृष्ट सनसस्थिते प्रियतमे' इत्याद्यमरुवपद्यादौ । असमतिकम्यान्याचुम्बनं विदग्धचे- ऐतम् । तस्यास्फुटत्यमन्यया तदज्ञानात् । तनोपपत्तिथ नयनपिधानपूर्वक क्रीडानु- पन्धः । एपा च पश्चादागमननयनपिधानकीडाकरणादिक्रियापरम्परया सामानावि- करण्यं के व्ये निवद्धम् । इदं च क्रियापरम्परया' इति तृतीयान्तपाठे बोध्यम् । पदय- न्तपाठे तु तस्य(स्या ) तेषां च सामेलायर्थ । यावदिति । अर्थाऽन्यूनाधिकपदव- ३ वि.ग्ध-(चतुर-वेष्तिस्य, तदस्फुटत्वस्य (तचेष्टिताऽसुटत्वस्य भप्रकटनस्य ) सदुपपादकयुके (तचेटिससाधिकाया युके ) च क्रियापरम्परया (पश्चादागमन-नयनपि- धान-कौडानुबन्धादि क्रियाणा शृङ्गलया ) सामानाधिकरण्यासः एकस्मिन्नधिकरणे (स्थले ) पदणैनरूप. संसर्गः । षष्वन्दपाठे तु क्रियापरम्परायाः विदग्धचेष्टिनीदीना च सपा सामानायिकरण्यमित्यर्थः । मय भावः-चातुर्येण कार्यानुष्ठानम् गोपनम्, तरसायका- मध एवेषां क्रमियक्रियाबारा एकसिनेव सले. तथा वर्णन यथा देषा परस्पर सवन्धो न भतेद, पतादृशी भसंघटीव शेषः पावान् अर्थस्टावन्त्येव पदानि, अर्थापेक्षया न न्यूनानि न पाभिकानि शानि यत्र, . । . पदा । . 'कासनसस्सिते प्रियतमे पश्चादोलाऽदरा- देकस्या नयने निमीत्व विडिवक्रीडानुबन्धञ्छलः । ईपाक्रितवन्धरः सपुलक-प्रेमोनमानसा- मन्तसिलसत्कपोलफलकां भूतोऽपरा युम्वति । ६.17- ·+ काव्यमाला। [प्रथमानने अन विष्णुातेत्यादिनिर्माणे प्रक्रमभङ्गात्मकं वैषम्यम् । एकसा एवोक्तभङ्गमन्तरेण पुनः कथनात्मकमुक्तिवैचित्र्यं मा- धुर्यम् ॥ यथा- 'विधतां निःश निरवधिसमाधि विधिरहो सुखं शेपे शेतां हरिरविरतं नृत्यतु हरः। कृतं प्रायश्चित्तैरलमथ तपोदानयजनैः सवित्री कामानां यदि जगति जागर्ति भवती।' अत्र विध्यादिभिर्नास्ति किमपि प्रयोजनमित्येपोऽर्थः समाधिविधानादि- प्रेरणारूपेणोक्तिवैचित्र्येणाभिहितः । अन्यथाऽनवीकृतत्वापत्तेः। अकाण्डे शोकदायित्याभावरूपमपारुष्यं सुकुमारता ।। यथा---'स्वरया याति पान्थोऽयं प्रियाविरहकातरः । 'प्रियामरणकातरः' इत्यत्र शोकदायिनो मरणशब्दस्य सत्त्वात्पारु- ध्यम् । इदं चाश्लीलतादोषव्याप्यम् । वस्तुनो वर्णनीयस्यासाधारणक्रियारूपयोर्वर्णनमर्थव्यक्ति। यथा-- 'गुरुमध्ये कमलाक्षी कमलाक्षेण प्रहर्तुकाम माम् । रदयनितरसनाग्रं तरलितनयनं निवारयांचके ।' स्वेत्यर्थः । प्रत्युदाहरणे कान्तीत्यधिकम् । प्रकमेति । उपक्रमाम नेत्यर्थः । शाब्दबोधे शब्दस्यापि प्रारतया भानस्य 'न सोऽलि' इत्यादिना हरिणा प्रतिपादितत्वादिति भावः । भयन्तरेण रीलन्तरेण । विधत्तामिति । देवी प्रति भत्तोक्ति । कामाना मनोरथाना सविनी निप्पादिका एषोऽर्थ इत्यस्यैक एवेति शेप । अन्यथा तथैव प्रत्येकमुक्त अनवीति । दोषोऽयम् । अकाण्डेऽनवसरे। मार्गे विवक्षितदेशप्राप्तेरुद्देश्यत्वे ना इति शोकस्थानवसरः । प्रत्युदाहरणमाह-प्रियेति । ननु शोकदायित्वरूपं पारुष्ट दोपेषु गणितमत आह-इदं चेति । तदन्त पात्यमङ्गलरूपत्वादिति भावः।। खरूपम् । कमलाक्षीति खरपम् । रदेत्यादि क्रिया । अयमेव अर्थव्यक्त्याख्यगुण एवं। १ अश्लीलतादोपो व्यापकः जुगुप्सादायित्वाधिकदेशव्यापित्वात् । स तु शोकदायि- ( अमल-1-मात्रसंवद्धतया न्यूनदेशव्यापितया व्याप्यम् । मशीलतादोपवर्गतमित्यर्थः। २ गमा प्रवीति मन्ये नागेशाशयः । 1 ·गुणाः] रसगङ्गाधरः। . ७५ अयगेवेदानांतनैः समावोक्त्यलंकार इति व्यपदिश्यते । 'चुम्मनं देहि मे भार्ये कामचाण्डालप्तये' इत्यादिग्राम्यार्थप-- रिहार उदारता ॥ एकस्य पदार्थस्य बहुभिः पदैरभिधानं बना चैकेन तथैकस्य वाक्यार्थस्स बहुभिवाक्यैहुवाक्यार्थस्यैकवाक्येनाभिधानं विशेष. णानां साभिप्रायत्यं चेति पञ्चविधमोजः ॥ यदाहु:- 'पदार्थे वाक्यरचना वाक्याथे च पदामिया । प्रोक्सिसमासौ च साभिप्रायत्यमस्य च ॥” इति । निपाव पूर्वार्धप्रतिपाद्यं द्वयं व्याससमासौ चेति चतुष्प्रकारा मौदिः, सामिप्रा. यत्वं चेति पञ्चप्रकारमोज इत्यर्थः । प्रौढिः प्रतिपादनवैचित्र्यम् । यथा- ६१. 'सरसिजवनबन्धुश्रीसमारम्भकाले रजनिश्मणराज्ये नाशमाशु प्रयोति । परमपुरुषवादुद्गतानां नराणां मधुमधुरगिरां च प्रादुरासीद्विनोदः ॥ अत्रोपसीत्येकपदार्थसामिधानाय प्रथमचरणः । इत्याद्यप्रेऽपि बोध्यम् । 10 'सण्डितानेत्रकुजालिमञ्जरञ्जनपण्डिताः। मण्डिताखिलदिक्प्रान्ताश्चण्डांशो न्ति मानवः ।। । उककमेणैवाह-~-पदार्थ इति । व्यासेति । तथेत्यादिनोत्तौ । अस्य विशेषणस्य । प्रौढि- पदार्थमाह--प्रतीति । क्रमेणेदाहरणान्याह-यथेत्यादिना । इत्याधनेऽपीति । द्वितीयचरणोऽपि तदर्थे । तृतीयचरणेन ब्राहाणानामिरार्थलाभः । ईशमुखजत्वारोपाम् । उद्गतानामित्सस्स गिरा चेत्यत्रापि संवन्धः । अत एव च वेदानामित्यर्थलाभ. 1 द्वितीयो- १ वेन वाक्येन वर्णनीयस्वार्थस्य बहुभिर्वाक्यैवर्णनमिति विस्तरो ध्यामः, अनेकविय- देण्यस्यास पोन वाक्पेन वर्णन मिस्तक्षेपः समासः । . ३ सतिसप्तमी 1 ·७७ (गुणाः] रसगङ्गाधरः। दीतरसत्वं कान्तिः॥ तब स्फुटप्रतीयमानरसत्वम् । उदाहरणं च वर्णितमेव + रसप्रकरणे। वर्णयिप्यते च । अवणिवपूर्वोऽयमर्थ: पूर्ववर्णितच्छायो चैति कवेरालोचनं स- माधिः॥ ज्ञानस विषयवासंबन्धेनार्थनिष्ठत्वादर्थगुणता । आयो यथा-'तनयमैनाकगवेषण- (१९ पृष्ठे) इत्यादी । द्वितीयस्तु प्रायशः सर्ववेत्याहुः । अपरे त्वेषु गुणेषु कतिपयामागुक्तैलिमिर्गुणैर्व- त्यमाणदोपाभावालंकारैच गतार्थयन्तः, कांश्चिद्वैचिध्यमात्ररूपलूया कचि- होपतया च मन्यमाना न तावतः स्वीकुर्वन्ति । तथा हिलेपोदारताप- सादसमाधीनामोजोव्यञ्जमघटनायामन्तर्भावः । न च श्लेपोदारतयोः सर्वाशे गाढयन्धात्मनोरोजोव्यञ्जकघटनान्तर्मावोऽस्तु नाम, प्रसादसमाध्योस्तु गादशिथिलात्मनोरंशेनौजोव्यञ्जकान्तावेऽप्यंशान्तरेण कुत्रान्तर्माय इति पाच्यम् । माधुर्याभिव्यञ्जके प्रसादाभिव्यञ्जके चेति सुवचत्वात् । माधुर्य तु परेपामसदभ्युपगतमाधुर्यव्याकमेव । एवं च सर्वत्र व्यञ्जके व्याय- . . •माते मयि मुख्यतत्वाभावादाद-तचेति । रसेखस पूर्वान्ययः । छायसत्सदृशः । नन्यालोचनं ज्ञानं तवामगुणो नार्थगुण इत्यत आह-मानस्येति । खोतो तथाभा- पादाह-प्रायश इति । दोषामावेति । द्वयोर्बटुवचनान्ताना इन्द्रः । तापतो दश । तत्रादी शब्दगुगानां ठेपामन्त वायाह-ग्लेपोदेति । घटनाया वर्गरचनायाम् । तशे सर्वम माधुर्यमत्व मानाभावात् । प्रसादस्य सरससाधारण्याचाह-प्रसादा भीति । मतिपाद्येति । प्रतिपायस यदुनटत्वमनुद्दतं च ताभ्यामित्यर्थः । प्राम्य- १यपदत्वं माधुर्यम् , मर्याद भसमस्ताऽधन्धिकानां पदाना पृथापग्रपेण सनिलेश र माधुर्यमिति वर्गरचनाम् घ्यद वामनादिसंमत माधुर्य मम्मयनुसार माधुर्यगुणस्य मजदसंघटनारूपमेव । १ अपं मार:-मम्मटादीनां मरे रसधर्मा अनी माधुयांदिगुणा शासम्माभिव्य- पन्ने, उवम प्यायधेषु (गुपेयु) माधुर्यादिशब्दप्रयोगः । वामनादिरीत्या तु-एकजातीय- मर्गमिन्याधः रेषः, सदस्सं माधुधन, संयोगपरसबाटुल्यमोबः सादिना शम्दार्थ- संपरनेर मापुर्यादिनामा म्यपदिश्परे । दया र मम्मटमतानुसार पत्रके शम्दागुम्फे) म्यानहानी माधािनामपचारेण प्रयोग-विटाति ।

·७८ काव्यमाला। [प्रथमानने- शब्दप्रयोगो भाकः । समता तु सर्वत्रानुचिव । प्रतिपाद्योगटत्वानुगटता- भ्यामेकस्मिन्नेव पद्ये मार्गभेदस्पेष्टत्वात् । यथा- 'निर्माणे यदि मार्मिकोऽसि नितरामत्यंन्तपाकद्रव. न्मृद्धीकामघुमाधुरीमदपरीहारोद्धराणां गिराम् । काव्यं तर्हि सखे सुखेन कथय त्वं संमुखे मादृशां नो चेडुप्कृतमात्मना कृतमिव खान्ताबहिर्मा कृथाः ॥" मत्र पूर्वाधे सृतीयचरणे च लोकोचरनिर्माणप्रतिपादके यो मार्गे न स चतुर्थचरणे कदर्यकाव्यप्रतिपादक इति वैषम्यमेवं गुणः । प्राम्य त्वकटत्वयोस्त्यागात्कान्तिसौकुमार्ययोर्गतार्थता, प्रसादेन चार्थव्यक्तरिति । अर्धगुणेष्वपिलेपः, ओजस आधाश्चत्वारो मेदाश्च वैचित्र्यमा. प्ररूपा न गुणान्तर्भावमर्हन्ति, अन्यथा, प्रतिश्लोकमवैचित्र्यवैराण्या- द्गुणभेदापचेः । अनधिकपदत्वात्मा प्रसादः, उक्तिवैचित्र्ययपुमीपर्यम् । अपारुप्यशरीरं सौकुमार्यम्, षमाम्यरूपोदारता, वैषम्यामावरक्षणा . स्वक्टवयोस्त्यागादिति । अप्रेदं चिन्त्यम्-यर वमोनोव्यप्रकवर्णत्वम्, गुरुमारत्वं माधुर्य- व्याकवत्वम् । तथा चानयो 'परसरामावचाभावात्म्यं तेनान्यस्यान्यथा रिद्धिरिति । अन्योरियम्य गदायतेत्यस्यानुपाः । इति सम्दगुणान्तावादिसमाप्ती । अन्यमा वैचिश्यमानरूपत्वेऽपि गुणान्तर्भावे गुणभेदापतेरिति । एतेन चमत्कारानगुण वापस वैचित्र्यस्य गुणत्वाधक्तेलपासम् । कान्तियेत्यस्यतानीति शेष । अनधिरुपदेलर. १ करवं मुविकटुस्वमिति सर्वपदिय बाध्यप्रकाशारायः । मृतिक परदेशका घटितरतम् । ततश्च परुषवर्ग पटनया गजर नित्य पर्यवर्तितः। विपरीता म. मारता व मपरसवर्णपटद्वत्वम् । प प्रकाण्डे पक्षणपटिशवरूपत्वामान ए सौर- मानिदि स्पष्टमेव । जय न मम्मग दोडापाश। १ नागेशतु-भोजोम्पकावं कटरवम् वि व्यापाप सेव कम्पप- यमरकान्-'मपरपर पटिश मकुमारसम्' व प्रारमशासाने 'माधुरम्पका अकुमारस्वनिति' सैरकपनपा प्राचामप्याश्य दरवन् येन पेनारि मयत मूलाग्न- पाधियं प्रकरविनुममितिविरदिन्न मायुवतीरमार्ययो एपापं सीital मावा- मनुभारमिदं न पटेः । खेदानुसान्द्रकोखाकर सो माथुमोदमायोः परमर- ना। मम्मापनुपातु परसरामारसमेनयोर पर सारितोति विश निवांकुर्वन्त।

·गुणाः] रसगङ्गाधरः। ७ ९ समता, सामिप्रायत्वात्मकः पञ्चम ओजसः प्रकारः, स्वभावस्फुटत्वात्मि- काऽर्थव्यक्ति, स्कुटरसत्वरूपा कान्तिा, अधिकांपवत्वानवीकृतत्वामङ्गलल्ला- सीलगाम्यमनमुकमोपुष्टायरमाणां दोपाणां निराकरणेन समायोक्त्यलंकारस्य रसध्यनिरसयदलंकारयोश्चं स्वीकरणेन च गतानि । समाधिस्तु कविगतः काव्यस कारणं न तु गुणः । प्रतिभाया अपि काव्यगुणत्यापतेः । मतसय एवं गुणा इति मम्मटमहादयः । तत्र टवर्गवर्जिताना. दुर्गाणां प्रथमतृतीयः शर्भिरतस्यैश्च घटिता, नैकल्येग प्रयुक्तैरनुखारपररावर्गः शुद्धानुनासिकैच शोभिता, वक्ष्यमार्ग सामान्यतो विशेषतश्च निषिद्धैः संयोगाधैरचुम्बिता, अवृत्तिम॒दुवृत्तिर्वा रचनानुपूात्मिका माधुर्यस्य व्यक्षिका । द्वितीयचतुर्थास्तु वर्या गुणस्यास्य नानुकूलाः, नापि प्रतिकूलाः, दूरतया संनिवेशिताश्चेत् । नैकटयेन तु प्रतिकूला अपि भवन्ति, यदि तदायत्तोऽनुप्रासः । अन्ये तु वर्गस्थाना पश्चातामप्यविशेषेण माधुर्यव्यजकतामाहुः । उदाहरणम्- 'तां तमालतरुकान्तिलचिनी किंकरीकृतनवादविपम् । खान्त मे कलय शान्तये चिरं नैचिकीनयनचुम्बितां श्रियम् ॥ . भ्योक्तानीति तदर्थः । पमेणाह-अधिकेति । अर्थव्यने संग्रहायाह-स्वभाविति। 'पान्देराह-रसेति । प्राधान्ये रमत्यमन्या रसवदलंकारत्यमिति भावः । समाधि- स्विति । शानरूप इत्यर्थः । राम्यामगुगत्वादिति भावः । दाह-कपीति । न तु गुण इति । अर्थस तत्वारणमिति शेप. 1 प्रतीति । तस्सा अपि विषयतासंबन्धेन तदर्थ तित्यादिति भावः । उपसंहरति- यत इति । अर्थ यामु रचनाखन्तर्भाव उत्स्ता रचना आह-तप्रेत्यादिना । तर तामां मध्ये । शर्भि. शपसः । 'अन्त:- स्थाभिध' इति पाठः । यरलवैरिति तदर्थ । पक्ष्यमाणैरियस्यानुपदमित्यादि । अ. नितिमामान्याभाववती । बाधादाह-मृदुवृत्तिति । गुणस्यास्य माधुर्यस्य । मैथ्येन सनिवेशितादित्यवानुमः अस्निानुकूलत्वसनुययः । तदेयाह-यदीति। तदायत्तस्वदधीनः । वर्गखस्स टवान्येत्यादि । अनाविधीनमुत्मैव । उदेति । उदाहरणामत्यर्थः । तामिति ।हे सान्त मनः, ता नियं कृष्णमूर्निशोभा शान्तये मे IPIRITता यन्वयः।

·काव्यमाला। [प्रथमानने- यथा वा- खेदाम्बुसान्दकणशालिकपोलपालि- रन्तःसिवालसविलोकनवन्दनीया । आनन्दमङ्कुरयति सरणेन कापि रम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणायाः ।।' प्रथमे पयेऽतिशयोक्त्यलकृतस्य भगवद्ध्यानौत्सुक्यस्य भगवद्विषयक- रतेर्वा ध्वन्यमानाया. शान्त एव पर्यवसानाचगतमाधुर्यस्यामिव्यञ्जिका रचनेयम् । द्वितीये तु स्मृत्युपाटब्यशृङ्गारगतस्य । नैकट्येन द्वितीयचतुर्थवर्गवर्ण-टवर्गजिहामूलीयोपध्मानीयविसर्गसकार- वहुलैणैर्घटितो झयरेफान्यतरघटितसंयोगपरहवैश्च नैकट्येन प्रयुक्तैरालिन्हितो दीर्घवृत्त्यात्मा गुम्फ ओजस । अस्मिन्पतिता प्रथमतृतीयवा गुणस्यास्य नानुकूला नापि प्रतिकूला. सयोगघटकाश्चेत् । तद्भटकास्वनुकूला एव । एवमनुखारपरसवर्णा अपि । यथा-'अयं पततु निर्दयं दलितहप्त-' (४४ पृष्ठे ) इत्यादौ मागुदाहृते । श्रुतमात्रा वाक्यार्थ करतलबदरमिव निवेदयन्ती घटना प्रसादस्य । चिर क्लयेत्यर्थ । नैचिक्यों गावसनेचुम्बितानित्यर्थ । खेदाम्ब्धिति । गतोऽय श्लोक (७. पृष्ठे) यद्यपि पाल्यो ‘दोललायितश्रवणकुण्डल' इति तत्र पाठ , तथापि टवर्गस्य वय॑त्वादाह-'अन्त स्थितालसविलोकन' इति। अत एवानयोर्मध्ये 'यथा वा-स्मृतापि' ५ इति छाचित्कोऽपपाठ इति बोध्यम् । अत एवाह-प्रथमे इति । तामिलनेलर्थ । विनिगमनाविरहादाइ-~भगवदिति । तद्गतेति । शान्तगवेलर्थ । द्वितीये खेदाम्ब्विति पद्ये । स्मृत्युपेति। तद्विपयेत्यर्थ । गतस्येत्यस्य माधुर्येत्याद्यनुपङ्ग । प्रसा- दस्थल आह-नैकल्येनेति । 'टवर्गजिद' इति पाठ । 'टवर्गझ इत्यपपाठ । गुम्पो रचनाविशेष । व्यपक इति शेष । बहुरिलनेनान्येपामपि सत्ता सूचिता । तदाह-- अस्मिन्निति । वा वर्गसंवन्धिवर्णा । अस्य ओनस । चेदन्त पूर्वान्वयि । सवर्णा अपीति । गुणस्पेखादे सर्वस्थानुपा । ओनसो लक्षणमा-यथेति। मानपदेन १ 'झम पर जगहदा सफछठयचटतव कपम्' इति पाणिनीयस्याकरणप्रसिदः। वाणामादिमाश्वतारो वर्णा इत्यर्थ. । एभिवंग रेपेण वा संपन्नो य संयोगस्तत्पनिकट- निकट प्रयुकै भ- इत्यादिहस्वामिलित ।

·रसगङ्गाधरः। गुणाः] अयं च सर्वसाधारणों गुणः । उदाहरणान्यत्र प्रायशो मदीयानि सर्वाण्येव पद्यानि। तथापि यथा--- . "चिन्तामोलितमानसो मनसिजः सख्यो विहीनप्रमाः प्राणेशः प्रणयाकुल: पुनरसावास्तां समस्ता कथा । एतत्वो विनिवेदयामि मम चेदुक्ति हितां मन्यसे मुग्धे मा कुरु मानमाननमिदं राकापतिप्यति ।। अन सर्वावच्छेदेन मसादामिव्यञ्जकत्वमंगमेदेन तु माधुर्याजोभिव्यञ्ज- कत्वमपि, मनसिजान्तस माकुरूंदेश्च माधुर्यामिव्यक्तिहेतुत्वात् , सख्य इत्यादेरोजोगमकत्वात् । नन्वत्र शृङ्गाराश्रयस्य माधुर्यस्याभिव्यक्तये तद्- नुकूलास्तु नाम रचना, ओजसस्तु का प्रसङ्गो यदर्थ तदनुकूलवर्णविन्यास इति चेत् । नायिकामानोपशान्तये कृतानेकयतायातदीय हितमुपदिश- न्त्याः सख्याः सक्रोधस्वस्थ व्यञ्जनीयतया तथाविन्यासस्य साफल्यात् । किं बहुना रसस्योजविनोऽमदिर्भावस्य चाविवक्षायामपि वक्तरि क्रुद्धतया प्रसिद्धे, याच्ये वा क्रूरतरे, आख्यायिकादौ प्रबन्थे वा, परुणवर्णपटनेष्यते। 'वाचा निर्मलया संघामधुरया यां नाय शिक्षामदा- स्तां समेऽपि न संस्पृशाम्यहमहंभावावृतो नित्रपः । इत्यागशतशालिनं पुनरपि खीयेषु मां वित्रत- स्वतो नाति दयानिधिर्यदुपते मनोन मत्तः परः ॥" अत्र गुणान्तरासमानाधिकरणः प्रसादः । यथावा- वर्णविशेपनियमादिव्यवच्छेद । घटना रचना । व्यभिषेति शेषः । उदेसस्य यद्यपी- त्यादि । अम महादे । तथापि यथेति । विशिप्योदाइमत्यर्थ. । चिन्नेति। "एतत्त्वा विनि-' इति पाठ । जेष्यति पीगदानेन । मानमलौमसत्वन्मुखसादृश्यस्य स्वस्सिन्संपादनेन वा। अत एव रावापतिरित्युत्तम् । राका र्णिमा । अन्यदा तु.. चन्द्रे गर्दा साम्माप्रसिसिरिति भाव । तया ओजोनुकूलवर्णेयर्थः । रास वीररी दूपीभत्लामकस्य । भावस्य च व्यभिचारिमावस च । प्रसादस्योदाहरणान्तरमाह- यथा वेति । उदाहरणान्तरदाने बीजमाह-अत्रेति । खानन्तयं खाव्यवहितोत्तर- १ केवडा माताराण एवेत्यर्थः ।

·८२ काव्यमाला। [प्रथमानने- इदानी तत्तद्गुणव्यञ्जनक्षमाया निर्मितेः परिचयाय सामान्यतो विशेष तश्च वर्जनीयं किंचिन्निरूप्यते-वर्णानां खानन्तर्य' सकृदेकपदगवत्वे किंचिदश्रव्यम् । यथा-'ककुभसुरभिः, विततगात्रः, पललमिवामाति' इत्यादौ । असकृञ्चेदधिकम् । यथा-'वितततरतरुरेप माति भूमौ ।' एवं मिन्नपदगतत्वेऽपि । यथा-'शुरु करोपि कथं विजने रुचिम्' इत्यादौ । असकृद्भिन्नपदगतत्वे ततोऽप्यधिकम् । यथा---'पिक ककुमो मुखरीकुरु प्रकामम् । एवं स्वसमानवानन्तर्य सकृदेकपदगतत्वे किंचि- दश्रव्यम् । यथा-'वितथस्ते मनोरथः । असकृच्चेदधिकम् । यथा- 'विवथवर वचनं तव प्रतीमः । एवं भिन्नपदगतत्वे । यथा 'अथ तस वचः श्रुत्या' इत्यादौ । असकृद्भिन्नपदगतत्वे तु ततोऽप्यधिकम् । अथ तथा कुरु येन सुखं लमे' । एतच्च वर्गाणां प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोरान- न्तर्यम् । प्रथमतृतीययोद्वितीयतृतीययो:ऽऽनन्तर्य तु तथा नाथाव्यम् । किं वीपत्, निर्माणमार्मिकैकवेद्यम् । एतदप्यसकृञ्चेचतोऽधिकत्वात्साधारणैरपि वे. द्यम् । यथा-'खग कलानिघिरेप विजृम्भते'.। 'इति वदति दिवानिशंसा घन्यः । पञ्चमानां मधुरत्वेन खवानन्तर्य न तथा । यथा --'तनुते तनुता तनौ । खानन्तयं त्वश्रध्यमेव । यथा-'मम महती मनसि व्यथाविरासीत्। एतानि चाश्रव्यत्वानि गुरुव्यवायेनापोद्यन्ते । 'संजायतां कर्यकारं काके केकाकलखनः । यथा वा- 'यथा यथा सामरसायतेक्षणा मयां सरागं नितरां निपेविता । तथा तथा तत्त्वकथेव सर्वतो विकृप्य मामेकरसं चकार सा ।। . त्वम् । किंचिदीपन् । एवं वर्णानां खानन्तर्य सन्विचिच्छ्यमित्यर्थः । एवमऽपि । मत एवामे ततोऽप्यधिकमियुक्तम् । एतथेति । समानवर्यानन्तर्य पेलर्थः । यो तयोरानन्तर्ये योध्यमियन्वयः। ईपपदार्थमाह-निर्माणेति । साधारणरपि निर्माणमा- मिमिनरपि । आयोदाहरणमाह-गेति । द्वितीयोदाहरणमाह-इतीति । चतुर्ग: गतिमुक्त्या पयमानामाइ-पञ्चेति । न तथा नाप्रय्यम् । स्थानन्तर्यमिति । पचगानामिलस्यानुपरः । एतेषामपवादमाह-एतानिति । गुपिति ! गुहाय्यय- २ वातया निरस्पन्ने प्रस्याश्य.।

·. , चर्यचर्णाः] रसगङ्गाधरः। इदं तु दीर्घव्यवाये । संयोगपरव्यवाये तु-- 'सदा जयानुषशाणामानां संगरस्थलम् । रगाह्मणमिवाभाति तत्तत्तुरगताण्डवैः इंदं तु बोध्यम्-गुरुर्ययोर्व्यवधायकस्तयोरेव वर्णयोरानन्तर्यवृतमश्र- व्यत्वमपवदति । तेनान थकारतकारानन्तर्यकृतदोपास्वादेऽपि तकरयका- . रानन्तर्यकृतमश्रव्यत्वमनपोदितमेव । एवं न्यादीनां संयोगोऽपि प्राये- णाश्रव्यः । राष्ट्रे तवोष्ट्यः परितश्चरन्ति' इत्येवमादयः श्रुतिकाटवभेदा अन्येऽप्यनुभयानुसारेण बोध्याः । अथ दीर्घानन्तये संयोगस्य भिन्नपदग- तस्य सकृदप्यश्रव्यम् , असकृत्तु सुतरान् । 'हरिणीप्रेक्षणा यत्र गृहिणी न विलोक्यते । सेवितं सर्वसंपद्भिरपि तद्भवनं वनम् ॥ एकपदगतस्य तु तथा नाथव्यम् । यथा-'जाग्रता विचितः पया शात्रवाणां पृथोद्यमः' । परसवर्णकृतस्य तु संयोगस्य सर्वथा दीर्घाझिनप. , दगतत्वाभावान्मधुरत्वाचानन्तर्य न मनागप्यश्रव्यम् । यथा-'तां तमा- लतरुकान्ति' इत्यादिपये (७९ पृष्ठे) । अत्र तामित्यत्र नोमित्यत्र च परस- वर्णस्य पूर्वपदभक्ततैया न संयोगो मिन्नपदगतः । प्रत्येक संयोगसंजेति पक्षेऽपि मिन्नपदगतः संयोगो न दीर्घादव्यवहितपरः । नवाम्बुदेल्यत्र स्खे. कादेशस्य पदद्वयभक्ततया दीर्घाद्भिन्नपैदगतत्वे सत्यव्यवहितोपरत्वं यद्यपि यानेलर्थ । 'भाऊ' इति पादे संबोधनम् । तं प्रत्युक्ति । युक्तस्तु सप्तम्यन्तपाठः । तत्त्वस्था मझरभा । सर्वस्माद्विपयादाप्य । एकरस समयं प्रत्यमयं च । गुरुद्वैपा, दीर्घ संयोगपरश्च । तवायोदाहरणमुकम् अन्यसोच्यत इलाह-इदं लित्यादि। गुरु- व्यवायेन तदशे दोपाभावो न सांशे इलाह-दद स्विति । प्रायेणेति । श्रुसकटुत्वे तु न तथेति भाव । उपसंहानि-एयमादय इति । आद्योदाहरणं हरिणीत्यभिप्रायम् । मतस्येत्यस्य संयोगस्य दीर्घानन्तर्यमिति शेष । न दीर्घाव्यवेति । परसवर्णेनैव । व्यवधानादिति भाव । समस्त पदे विशेषमाह-नवाम्बुदेति । अदोप इति । १ देशविशेषाणम् । २ पूर्वपदावपवनये याश्यः । एवमपि बोद्धव्यम् । ३ नव-अम्बुदेत्यत्र दीर्वादेश पदवयसामि सबन्धी गगवितु शक्यते । ततश्च पूर्वपद- भनाया तस, नवाजुदेलन 'बु' इति संयोग्ने दीर्घात्यो भिन्नपदगतच गणयितु शक्य रवि पूर्वोक्तदोष, प्रसन्यी रहा। समाधाव रसष्टंम् । .

·. काव्यमाला। . . प्रथमानने- परसवर्णकृतसंयोगस्य भवति तथाप्यत्र भिन्नपदगतत्वमेकपदगतमिन- त्वं विवक्षितमित्यदोषः । असकृत्तु सुतराम् । यथा--'एषा प्रिया मे क गता त्रपाकुला' । इद चाश्रव्यत्व काव्यस्य पद्भुत्वमिव प्रतीयते । अय खेच्छया संध्यकरणं सकृदप्यश्रव्यम् । यथा--'रम्याणि इन्दुमुखि ते कि लकिञ्चितानि प्रगृह्यताप्रयुक्तं त्वसकृदेव । 'अहो अमो इन्दुमुखीविरासा' एवमेव च य-व-लोपमयुक्तम् । 'अपर इषव एते कामिनीना गन्ता । कथं तर्हि- 'भुजगाहितप्रकृतयोगारुडमन्ना इवावनीरमण । तारा इव तुरगा इव सुखलीना मत्रिणो भवत ॥' इति भवदीयं काव्यमिति चेदकृत्वैव यलोपं पाठान दोपः । एवं रोरु- त्वस्य हलि लोपस्य यण्गुणवृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वरूपादीनां नैकट्येन बाहु- स्यमश्रव्यताहेतुः । एवमिमे सर्वेऽप्यश्रव्यभेदा काव्यसामान्ये वर्जनीया । अथ विशेषतो वर्जनीयाः । तत्र मधुररसेपु ये विशेषतो वर्जनीया अनु- पदं वक्ष्यन्ते त एवौजविप्वनुकूला, ये चानुकूलतयोक्तास्ते प्रतिकूला इति सामान्यतो निर्णय. । मधुररसेषु दीर्घसमास अय्घटितसयोगपरह- खस्स विसर्जनीयादेशसकारजिह्वामूलीयोपध्मानीयानां स्वर्गझया रेफह- यस्तुत एक्पदगतत्वेन तत्वाभावादिति भावं । असकृत्तु सुतरामिति । भिन्नपद- गतस्य सयोगस्य दीर्घानन्तर्यमसचेत्तहि सुतरामभव्यमित्यर्थ । अश्रव्यत्वमशे इति शेप । काव्यस्य पछुत्वमिवेलन्वय । रसायप्रतीतेस्तत्त्वमिति भाव । क्लिरिचितानि हावविशेषा इत्यर्थ । प्रयुक्त तु सध्यारणमित्यनुषड्न । एवमग्रेऽपि । असरूदेवेति । अन्यथा शास्त्रानर्थस्य स्यादिति भाव । यवलोपे 'लोप शाक्न्यस्य इति । तन यलो पोदाहरणमाह-अपर इति । इपव इति 'श्व त' इति पाठी तरम् । भुजगेति । हे पृथ्वीनाथ, तवामात्या गारुडमन्त्रा इव भुजगाहितप्रकृतय, तारा इव तुरगा इव मुखलौना इत्यन्वय । भुनगाना सर्पाणा विगना चाहिता प्रतिपाम् । मुरोप्वा. सत्ता । सुनु खे आकाशे लीना । मुष्टु सलीन येषा ते ताशाश्वेत्यर्थ । उपसहरति- एवमिति । उक्त कारेणेत्यर्थ । सर्वेऽपि वर्णाना सानन्तर्यमित्यादिनोला । तत्र तेषां मध्ये । ये चेसादौ यथाश्म सप्तम्यन्तद्वयानुषट्स । समासमिल्लस्य वर्नयेदिसत्रा- न्वय । अग्रिमसान्तासम्मसहयोगमलकान्वय । सवर्णति। तुल्यासमिति १ मघायिक तारायिवेत्यादि पठनीयमिति भावः ।

·4 4 ज्यवर्णाः]. रसगङ्गाधरः। कारान्यतरघटितसंयोगस्य हलां ल-म-न-भिन्नानां खात्मना संयोगस्य झय- द्वयघटितसंयोगस्य चासकरपयोग नैकल्येन वर्जयेत् । सवर्णझयदयघटित- संयोगस्य शनिमहाप्राणपरितसंयोगस्य सहदपीति संक्षेपः । दीर्घसमासो यथा--- 'लोलालकावलिवलनयनारविन्द- लीलावशंवदितलोकविलोचनायाः। सायाहनि प्रणयिनो भवनं व्रजन्त्या- श्चेतो न कस्य हरते गतिरङ्गनायाः ।। झय्घटितसंयोगपरहवानां प्राचुयं नैकट्येन यथा- 'हीरस्फुरद्रदनगुभिमशोभि किं च सान्द्रामृतं वदनमेणविलोचनायाः । वेधा विधाय पुनरुकमिवेन्दुबिम्ब दूरीकरोति न कथं विदुषां वरेण्यः ।। अत्र निशब्दपर्यन्तं शृङ्गाराननुगुणम् । शिष्टं तु रमणीयम् । उत्त- राधे ककारतकाररूपझयद्वयसयोगस्य सत्त्वेऽपि प्राचुर्याभावान्न दोषः । यदि तु 'दन्ताशुकान्तमरविन्दरमापहारि सान्द्रामृत' इत्यादि क्रियते तदा सर्वमेव रमणीयम् । विसर्गप्राचुर्य यथा-- 'सानुरागाः सानुकम्पाश्चतुराः शीलशीतलाः । हरन्ति हृदयं हन्त कान्तायाः सान्तवृत्तयः ॥' अत्र शकारद्वयर्रायोगान्तं पूर्वार्धं माधुर्याननुगुणम् । . मवर्णसवलधं । अपिना सकृत्समुञ्चयः । नकव्येन प्रयोग वर्जयेदित्यस्यानुषट्न । 'चलन्' इति पाटेऽपि स एवार्थ । वशंवदितानि खाधीनीकृतानि । सायानि सायंकाले । हीरेति । हीरहीरवद्वा स्पुम्तो ये रदना दन्तास्त्रेपा अग्निम्या शुभ्रत्वेन शोभते तटारम् । सान्दै एनममृतं यस्मिंस्तत् । यद्वा न पावाम् । अपि नु दूरीकरो- संद । परिवेषच्छलेनेति भाव । यदि त्यति । दन्तकिरणरम्यं यमलगोभापहारी- अलावरम नयनारबिदेचा सीरया परवदितानि दोकलोचनानि यया।

·काव्यमाला। . + [प्रथमानने- जिहामूलीयप्राचुर्य यथा- 'कलितकुलिशघाताः केऽपि खेलन्ति वाताः कुशलमिह कथं वा जायतां जीविते में। अयमपि वत गुञ्जन्नालि माकन्दमौली, चुलुकयति मदीयां चेतनां चश्चरीकः ।" अत्र द्वितीयजिह्वामूलीयपर्यन्तमननुगुणं माधुर्यस । यदि च 'कधय कथमिवाशा जायतां जीविते मे मलयभुजगवान्ता वान्ति वाताः कृतान्ताः' इति विधीयते, तदा नायं दोपः। उपध्मानीयप्राचुर्यं यथा- 'अलकाः फणिशावतुल्यशीला नयनान्ताः परिपुद्धितेपुलीलाः । चपलोपमिता खलु स्वयं या बत लोके मुख साधनं कथं सा ।' अत्र द्वावुपध्मानीयावेव न शान्तानुगुणौ । टवर्गझयां प्राचुर्य यथा-- 'वचने तव यत्र माधुरी सा हदि पूर्णा करुणा च कोमलेऽभूत् । अधुना हरिणाक्षि हा कथं वा कटुता तत्र कठोरताविरासीत् ॥' A . . . पर्थः । हरन्ति । ममैति शेषः । नायकोसिरियम् । पूर्वाधं तदेवयवभूतम् । जिल्ल निरागादेशलादि. । एवमप्रेऽपि । कलितेति । नारिकोक्तिः रामी प्रति। पवित्र गृतः युलिशवमवद्धातो अम्बाशः फेऽपि विलक्षमा याताः खेलन्ति की पुर्वन्ति अत इह देशे मम सीरिते पुसलं कथं जायनाम् । वाशन्दः पादारण सा या कारणान्तरमाई-ययमिति । हे पालि, मारन्दतरमालारामतरमनके गायन चचरीको भ्रमरः । यतेति दे। मरीयां चेतना मुझम्यति । सुवापियतीवर्ष । मलयालम्धतरस्थितमर्षमुगनि गता दल. । अन एव पनान्ताः । अत्र : सत्येऽपि माधुर्याभावः । बलका इति । या तिः । पुट्सनुभयानमा सोलाः । चपला विदुर । एतेनान्य गर्व रमणीय चितम् । पचन इति । है. बोमळे, ता यत्र वचने गा माधुरी, मान्ते पूर्ण करणा गाभू हे हरिगाशि, म. १ पूर्वाधावपाली मास्थया लियित मागेसमोरयस! कारमपमंदो- मान पू मापांननुमानित म सोपमोटरसम्।। २१ संगोपन व शिष देशि परिधारीपर। ...

·८७ वय॑वः] रसगहाधरः। 'अधुना सखि तत्र हा कथं वा गतिरन्यैव विलोक्यते गुणानाम्' इति लनुगुणम् । रेफपटितसंयोगस्यासकृत्प्रयोगो यथा- 'तुलामनालोक्य निजामखर्व गौराति गर्व न कदापि कुर्याः । लसन्ति नानाफलभारवत्यो लताः कियत्यो गहनान्तरेषु । यदि तु 'तुला मनालोक्य महीतलेऽसिन्' इति निर्मीयते तदा साधु । हला ल-म-न-भिन्नानां खात्मना संयोगस्यासकृत्प्रयोगो यथा---'विग- . पश्य में निकाय्यं तामनुयातोऽसि नैव तन्न्याय्यम् ।' ल-म-नानां खात्म- । संयोगस्तु न तथा पारुष्यमावहति । यथा--- मुलसिता मुखस्य शोभा.परिफुलं नयनाम्बुजद्वयं ते । जलदालिमयं जगद्वितन्वन्कलितः कापि किमालि नीलमेघः ||" झयद्वयघटितसंयोगस्य यथा--- आ सायं सलिलमरे सवितारमुपास्य सादरं तपसा । अधुनाब्जेन मनाक् तब मानिनि तुलना मुखस्यामा " अत्र द्वितीयार्धमरग्यम् । 'सरसिजकुलेन संपति भामिनि ते मुखतु- लाधिगता' इति तु साधु । सवर्णशयद्वयघटितसंयोगस्य सकृत्प्रयोगो यथा--- 'अयि मन्दस्मितमधुरं वदनं तन्वति यदि मनाकुरुपे । अघुनैव कलय शमितं राकारगणस्य हन्त साम्राज्यम् !!" धुना । हा इति दे । यथमित्र तर यथारमं कटुना स्टोरता चाबिरासीदित्यर्थ. 1 अनो.. तरार्धे स्वर्गझयां नवय्येन प्राचुर्य बोध्यम् । अत एवाह-अधुनेति । अपर्व गर्व- मिलन्वयः । गहन काननम् । साविति । एक्त्र सत्त्वेऽपि प्राचुर्याभावः । हकारी: तमयोगस्याहत्तयोगोदाहरणं युटितमन । निकाय्यं निवासम् । तां सपनीम् । तापीलोनिपातिपातीति । सपन्या मोशेतामात भागः। इय. मिति । अधुना द्वितीयेऽदि । अयीति । अनि सन्चद्धि, यदि वदनं मनाक् मन्दस्सि- १६ मालिनीसमेघः (मेघवेनाप्यवसितः सीकृष्णः) कलिलो मिलित: 'कल' कामनशिता नायिका।

·. ८८ काव्यमाला। [प्रथनान- नन्वत्र ककारद्वयसंयोगस हल्परितखात्मसंयोगत्वेनैर निपेपारत- खसंयोगस्य महाप्राणसंयोगनिपेघविपयस्वात्तृतीयसंयोगस्य चासंभवात्सव झयद्वयसंयोगनिषेधो निरवकाश इति चेत्, न । सकृत्मयोगविषयत्वे- नास्य पार्थक्यात् । अन्यथा मनादुरुष इति निर्दोपं स्यात् । महाप्राणघटिवसंयोगो यथा- 'अयि मृगमदविन्दं चेदाले बाले समातनुपे ।' उत्तरार्ध तु प्राचीनमेव । एवं त्वात्ययं यडन्तानि यइलगन्तान्यन्यानि च शाब्दिकप्रिया- ण्यपि मधुररसे न प्रयुञ्जीत । एवं व्यङ्ग्यचर्वणातिरिकयोजनाविशेषापेक्षा- नापाततोऽधिकचमत्कारिणोऽनुप्रासनिचयान् यमकादींश्च संभवतोऽपि क- • विर्न निवनीयात् । यतो हि ते रसचर्वणायामनन्तर्भवन्तः सहृदयहृदयं खाभिमुखं विदधाना रसपरामुखं विदधीरन् , विप्रलम्भे तु सुतराम् । यतो मधुरतमत्वेनास्य निर्मलसितानिर्मितपानकरसस्पेव तनीयानपि सातश्यमा वहन्पदार्थः सहृदयहृदयारंतुदतया ने सर्वथैव सामानाधिकरण्यमहति । यदाहु:- 'वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिवन्धनम् । शकावपि प्रमादित्वं विमलम्मै विशेषतः ॥' - तमधुर कुरपे तहिं अधुनव । न तु कालान्तरे । हन्वति ह । चन्द्रम्य सामाग्य शमितं क्लय । जानाहील. । फसेति । पारिधानुपाटे इति भावः । व्ययेति । व्ययाम्पादान्यो यो योजनाविशेषः पदार्थांना तदपेक्षा नेलर्थ. । यतो हीति । निपातसमुदायों हेती । सुतरामिति । पूर्वोत्तागर्गनुपःतनीयानपि पदाथा रजः पदावदेशय सातव्यं स्वाभिमुखवं कुर्वनिलयं । नियन्धनं शतावपि प्रमादित्य १ सणंशयपरितमयोगो यो यः संभवति इस प्रकारोसिनियममा - मिमियंय (सवर्णशयमयोगः ) निषध्येषु गणित तशा अन्येशाममा प्रयोगो नि, सपीति पार्थक्या गाननिति समाधानन्। ३म्पपास्ता विशय येस योजना देवप्रसरस यमसा न् । ३ मा संनिसन्।

·रचनालोचना] रसगङ्गाधरः। ये तु पुनर क्लिष्टतयानुन्नतस्कन्धतया च न पृथामावनामपेक्षन्ते, किंतु रस- चर्वणायामेव सुसुखं गोचरीक्तुं शक्याः, न तेषामनुपासादीनां त्यागो युक्तः। यथा- 'कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं मेरीनना सपदि शीलय सौघमौलिम् । मौदि मजन्तु कुमुदानि मुदामुदारा- मुल्लासयन्तु परितो हरितो मुखानि ।' इत्यमेते प्रसङ्गतो मधुररसाभिव्यझिकायां रचनायां संक्षेपेण निल पिता दोषाः। 'एभिर्विशेषविषयैः सामान्यैरपि च दूषण रहिता । माधुर्यमारभद्गुरसुन्दरपदवर्णविन्यासा ॥ व्युत्पत्तिमदिरन्ती निर्मातुर्या प्रसादयुता । तां विबुधा वैदी वदन्ति यूति गृहीतपरिपाकाम् ॥' अस्सामुदाहृतान्येव कियन्त्यापि पद्यानि । यथा वा- 'आयातेव निशा निशापतिकरैः कीर्ण दिशामन्तरं मामिन्यो भवनेषु भूषणगणैरुल्लासयन्ति नियए । थामे मानमपाकरोपि न मनागद्यापि, रोपेण ते हा हा बालमृणालतोऽप्यतितमां तन्वी तनुस्ताम्यति ।।' - । गवंतीत्यर्थः । मनुनतेति । अनुमतविक्षारतया चेत्यर्थः । अमुखमत्यन्तमुखं यथा तथा । इपिन् 'मुराम्' इत्येय पाठः । सोयमौलि सुधानिर्मितप्रामारोवंप्रदेशम् । मुदा प्रोटिमिल्सन्वयः । उपसंहाति-इत्यमिति । प्रमशात्तिं निरूपयति-एभिरिति । माधुर्यभारेण भारोऽत एव मुन्दरः पदानां भर्णानां च विन्यामो रचना यस्यां सा । निर्मानुयुत्पत्तिमुगिन्दीलन्वयः । प्रमादगुणेन युना । गृहीतः परिपाको रसचर्पणा मा । यी व्याप्तम् । प्रिय शोमाम् । तन्दी कशा । असा वैदाः । भागुदा- रमन kि मेररचिहसंपत्या कुमुदादीनामुलामनाय पूर्णचन्द्र भन्यो बनेन हि योनागालविवरण पत्यते । ३ हरिवः (दिशा) समुपनि उद्रासबन्नु इसनयः।

·९० काव्यमाला। [प्रथमानने- अस्याश्च रीतेनिर्माणे कविना नितरामवहितेन भाव्यम् । अन्यथा तु •परिपाकमङ्गः स्यात् । J यथामरुककविपये- 'शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छने. निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् । विसब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥' अत्रोत्थाय किंचिच्छनैरित्यत्र सवर्णशय्द्वयसंयोगस्तत्रापि नैकटयेनेति सुतरामश्रव्यः । एवं झय्घटितसंयोगपरहखस्यापि । तथा शनैनिदेत्यत्र, निर्वर्ण्य पत्युर्मुखमित्यत्र च रेफपटितसंयोगस्य, झय्पटितसंयोगपरहस्खस्य च प्राचुर्यम् । विसव्यमित्यत्र महाप्राणघटिवस्य, लज्जेत्यत्र खामसवर्ण- झयद्वयघटितस्य, मुखी प्रियेणेत्यत्र भिन्नपदगतदीर्घानन्तरस्य संयोगस्य, तथा क्त्वापत्ययस्य पञ्चकृत्वः, लोकतेश्च धातोदिः प्रयोगः कवेनिर्माणसा- मग्रीदारियं प्रकाशयति । इत्यलं परकीयकाव्यविमर्शनेन । इति संक्षेपेण निरूपिता रसाः। अथ भावध्वनिनिरूप्यते। अथ किं भावत्वम् ! विमावानुभावभिन्नत्वे सति रसव्यञ्जकत्वमिति चेत्, रसकाव्यवाक्येऽतिव्याप्त्यापत्तेः । अर्थद्वारा शब्दस्यापि व्या- कत्वात् । द्वारान्तरनिरपेक्षत्वेन व्यञ्जकत्वे विशेपिते त्यसंभवः प्रसज्येत । भावस्थापि भावनाद्वारैव व्यञ्जकत्यात्, भावनायामतिव्याप्त्यापतेश्च । . . हरति-यथेति । अन लजेति पृथपदम् । तेन गमानस्नॅकचोपपत्ति । एवमिति। उमस्थल एवेत्यर्थः । नैरव्येनासत्प्रयोगोऽभव्य इति भावः । प्राचुर्यमिति । तया चाचव्यमिति भावः । स्वात्मेति । सामपटितः राव झयद्यपटितथेति दोपर- यम् । घटितस्येति । द्वयस्य सयोगसेवनान्वय. । सहदिति तस्य शेप. । तम्यय प्रयोग इत्यान्वयः । एवमप्रेऽपि । तस्य प्रकाशने कर्तृत्वम् । निर्माणेलस्य काम्येयादिः । अथ रसनिरूपणानन्तरम् । भावना पुन. पुनरनुसधानम् । अत एव च भावनायामति.. १ भावना विचारान्तरमनपेक्ष्य रस म्पनक्षित वामप 'विमानानुमावमिवार सतिद्वारान्तरनिरपेरसम्पनर-मावत मातिप्रसमिति मारः।

·भावघ्वनिः] रसगाधरः। अत एव च निमावानुभावभिन्नस्वत्येव शब्दभिन्नत्वस्यापि तविशेषणले न निस्तारः । प्रधानध्वन्यमानभावे रसव्यजकताभावादव्याध्यापत्तेश्च । न च तत्रापि प्रान्ते रसोऽभिव्यज्यत एवेति वाच्यम् । भावध्वनिविलोप- प्रसात् । भावचमत्कारप्रकर्षादावध्वनित्वम् । रसस्तु तत्र व्यज्यमानो- ऽप्यचमत्कारित्वान्न ध्वनिव्यपदेशहेतुरित्यपि न शक्यं वदितुम् । चम- काररहितरसव्यक्ती मानाभावात् । रसे हि धर्मियाहेकमानेनानन्दांशाऽवि- नाभावस्स प्रागेवावेदनात् । अस्तु वा प्राधान्येन ध्वन्यमानस्यापि 'भावस्य प्रान्ते रसामिव्यञ्जक- त्वम् । तथापि देशकालवयोवस्थादिनानापदार्थघटिते पद्यवाक्यार्थे तथा- च्याशेरेव च । तद्विशेषणत्वे व्यत्रकत्वविशेषणत्वे। अस्तु वा प्राधान्येनेति । रस प्रति गुणीभूतत्वेऽपि पाव्यतिगाविसतलिलं राजानुगम्यमानपिवहनतरवस्खेर रसापेक्षयापि हि अस्य प्राधान्यमस्ति । अत एव न भावध्वनिविलोप इति भावः । तथापि उक्तस्थलेऽव्यायापत्यभावेऽपि । तथापि विभावानुभाषभिन्नत्वे सति [ शब्द- भिन्नत्वे सति ] रसव्यञ्जरत्वमित्युत्तावपि । भिन्नत्वे सतीत्युपलक्षणं शब्दमिन्नत्वे सती- १ मारना दिशा मिमा सलेव द्वारान्तरनिरपेक्षा रस न्यभयतीति। २ तत्र हि स भाव एव विभावादिसामया व्यङ्गयो भवति, न प रवब्यक्षकस्ता भाव न सिद्धयेदित्याशयः। ३ घरमा रपाभिव्यक्तिरेव चेत्परिगण्येत ताई भावध्वनिस्त्रलेपि रसत्वव्यपदेशः स्यादिति 'भावध्वनिन्यपदेशस्य लोप एव स्यादित्याशयः। ४ नतु भावध्वनिस्थले रसप्तत्तायाममि भावकृतश्चमत्कार एव तव प्रकृष्टो न रसस्य चम- स्कार इति विभावानुभावमित्राने सहि शब्दभित्रो रसामिव्याको भाव इति लक्षणे न दोषः सादिति चेत्, न अभिव्यक्तो रमश्चमत्काररहितो मवेदर न किचिन्मानम् । .५५ धर्मिणो रसस ग्राहकं प्रत्यापक यन्मानं प्रमाण देनैव रस आनन्दांशाऽविनामानित वस्य प्रतिपादनाद । भयं भावः-विभावादिव्यश्चनया रया सामय्या रसामिन्यक्ति सारिता तयैव हि रसोद्रो सवि भानन्दस्यावश्यंभाविश्वमप्यावेदितम् । मनावरणस्य चिदानन्दसव सत्यव्यपदेशाद। ६ ननु भावध्वनिस्थले चरमचमाकारिरसामिप्यतौ स्वीकृतायामपि विमावानुमादभित्रे सति सम्मभिन्न-रसाभिव्यजकावरूपे भावले भावध्वनिवदिलोशन स्यात् । रस प्रति गुणी- मावेऽपि वाच्यातिशायित्वादावध्वनित्वाऽक्षत:, रसचमत्कारेऽपि राजानुगतस्य विवाहप्रवृत्त. भूत्यस्येव वन्यमानभावस्य प्राधान्यादा । दि पूर्वपक्षिण उदो वापि देशमालेल्यादिना -- दोपान्तरदानम् ।

·९२ काव्यमाला। [प्रथमानने- प्यतिव्याप्तिः। तस्य विभावानुभावभिन्नत्वे सति रसाभिव्यञ्जकत्वात् । नापि रसाभिव्यञ्जकचर्वणाविषयचित्तवृत्तित्व तत्त्वम् । भावादिचर्पण- यामतिप्रसङ्गवारणाय चर्वणाविषयेति चित्तवृत्तिविशेषणमिति वाच्यम् । 'कालगुरुद्रवं सा हाराहरवद्विजानती नितराम् । अपि नीलोत्पलमाला वाला व्यारावलिं किरामनुते ॥' इत्यन हालाहलसदृशत्वप्रकारज्ञाने अतिव्याप्ते । तस्य विमलम्मानु मावत्वेन रसामिव्यञ्जकचर्वणाविषयत्वात् , चित्तवृत्तित्वाच्च । नाप्यखण्डम् । तत्त्वे मानाभाात् । अत्रोच्यते- विभावादिव्यज्यमानहर्षाद्यन्यतमत्वं तत्त्वम् ।। यदाहु --'व्यभिचार्यनितो भाष' इति । हीदीना च सामाजिकग तानामेव स्थायिमावन्यायेनाभिव्यक्ति । सापि रसन्यायेनेति केचित् । व्यायान्तरन्यायेनेत्यपरे मैन्यन्ते । त्यस्यापि । नापीयस्य वाच्यमिलना वय । चवणा आखाद । चर्पणायामतीति। रसाभिव्यपकचित्तति वस्य तस्या सत्त्वादिति भाव । कालागुरुद्रव नितरा हालाह लवद्विजानती सा वाग नीलोत्पलमागमपि व्या गवति किरामनुन इस यम । तस ज्ञानस्य । चिचवृत्तित्वाञ्चेति । अनवानुभावभिन्न वे सीति विशेषणदाने को दोष इति चिलम् 1 अखण्ड भावत्वमिति शेष । तत्त्वे अस वे । विशेष्यमारोती तर्प दाब्दवाच्य तत्त्वापत्ति । अत विभावादीति । ताव मानोको रसेऽतिप्रसन्न इति समु दितमुपात्तम् । अभितोऽभिव्यको व्यभिचारी भाव इत्यय । स्थायिभावेति । प्रति पादितमेतदधस्ताद यकृता । सापि तद्गताना तंपा तथाभिव्यचिरपि । व्यङ्गा न्तरेति । रसापेक्षया भिन्न यद्यङ्ग्य वस्वकारादि तद्रीत्येत्यर्थ । तथा च रसापे १भावत्वमखण्डोपाधि । एतसिन् हि लक्षणनिर्देशो चावश्यक । २ वासनारूपेण सामाविकाना हदि स्थिता स्थापिभावा नाटककाम्यादिपस्थित विमा ऽविरममावरनमिभूततया उच्दभिव्यरिमामय्या यथा स्थिरामभिव्यक्ति समवे तयाइने हपादयोपीति सिद्धान्तभूत प्रथम पक्ष । सामाजिराना हदि निसर्गेण पर्वमानोऽपि विभावानुभावापभिव्यक्तिमामम्या सवदे- पिधाननिवृत्तौ स्थायिभापदितो भग्नावरणविदामाद एक यथा रसस्वेनामिव्यग्यो तथा वि. भावामिभ्यचिसामम्या सद्विसत्वया मनावरणचिनिशिष्टा भावा अपि सामाजिवाना हम भिव्यज्यन्ते इति चित्पदसंदृग्यो दिदीयः कस्य । पाचक-रक्षकादिशप्पारा वाय-पाययोंपरिसदावरि बत्तृवोडम्यादिवैशिष्टपे सत्यनुर- पान यायेन वरस्वलकारात्मने प्यायो यथा मोतणां हपमिध्यस्य व्या विभावादेिवाचक उम्मप्रत्यवानन्तरमनुरणन यान भावा भौमे सामाजिकाना इपभिष्यम्पन्न इत्यारे पदपटित हवीय मतम् ।

·रसगङ्गाधरः। भावध्वनिः] ९३ विभावानुभावो चार व्यञ्जको । न त्वेकसिन्व्यभिचारिणि ध्वन्यमाने व्यभिचार्यन्तरं व्यञ्जकतयावश्यमपेक्यते, तस्यैव प्राधा- न्यापतेः । वस्तुतस्तु प्रकरणादिवशात्प्राधान्यमनुभवति कस्मिंश्चिद्धावे तदीयसामग्रीव्यङ्ग्यत्वेन नान्तरीयकतया तनिमानमावहतो व्यभिचा. यन्तरस्याङ्गत्वेऽपि न क्षतिः । यथा गर्वादावमर्पस्य, अमादी वा गर्नस्य । न चैवं सति गुणीभूतव्यजयंत्वापत्ति । पृथग्विभावानुभावाभिव्य- क्तस्यैव (भावस्य), गुणीभूतव्यङ्ग्यव्यपदेशहेतुलात् । अत एव नान्तरी- यकस्य भावस्य ध्वनन भवति । अन्यथा गर्वादिध्वनेरुच्छेद एव भवेत् । विमा. वस्त्वन्न व्यभिचारिणो निमित्तकारणसामान्यम् । न तु रसस्येव सर्वथैवाल- म्मनोद्दीपने अपेक्षिते । यदि तु कचित्संभयतस्तदा न वार्यते । होदयस्तु- हर्पस्मृतिनीड ग्लिानिदैन्यचिन्तामुदधमगर्वन्द्रिा सुप्तवियोधाम योग्रतोन्मादमरणवितर्कविषादी त्सुक्याचेगजडैतालयाच्यापसारचपलताः । प्रतिपक्षकृतधिकारादि- 201hmls . क्षयापकर्ष सूचित । अत्र भावे । तस्यैव व्यभिचार्यन्तरस्य । प्रकरणादीनां ता पयें 'नयामक वेन ने तैदापत्तिरित्याशयेन सिद्धान्तमाह-वस्तुतस्त्विति । तदीयेति । (धानभावीयेत्यर्थ । नान्तरीयकत्वे हेतुरयम् । अत एवाग्रे 'अत एव नान्तरीयकस्स' इति वक्ष्यति । तनिमानमिति । कशिमानमित्यर्थ । विनिगमनाविरहादाह--अम- पीदी वेति । एष राति व्यभिचार्यन्तरम्य प्रधानभावेऽजत्वे सति । भावशरीरनिति रहादीनाह--हदय इति । एतेन पुत्रादिविषयरतेमुनिना भाववगणनेनेल । . १ नित्यसंरस्तया । अय सदमस्याशय --प्रकरणवशामधाने कसिंश्चिद्गाते ,तेन भावेन सह निन्यसंसर, तनिमानमावइन् (स्नोक प्रकाशमान ) अन्योपि कश्चिदाब प्रशानाभि यचिसामर्थन यातयाऽभिव्यज्यते, यथा गवादावर्ष, तत पालिन् भावे न केवल विभा. वानुभावयोरेव, अपि तु भावारस्यापि भ्यशकले न दोष । ननु भाव प्रति भावोत्र गुणी. भूत इति गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वस व्यपदेशो भवेत्र पनिरस्य । इति तु न शकतव्यम् , यत्राभूतो भाव पृथग विमावानुमावाभ्यामेवाभिव्यज्यते न तु प्रधानभावाभिव्यद्रिमामय्या, तत्रैव शुणाभूतम्यापत्यव्यवहारात । अयथा गादिस्यले भमषादेना उरीयकतया गर्यादिश्वने. एन्टेन व साद। २ पृथग्विभावानुमावाभिव्यकस्य भत एवाना•वरीयकस्य भावस मावान्तरणीभूतन्य. अपम्पपदेशनुसार। इति काशीमुद्रितपुस्तकपाठ ।

·. .९४ काव्यमाला। [प्रथमानने- 13 जन्मा निर्वेदश्यति त्रयस्त्रिंशयभिचारिणः । गुरुदेवन्नृपपुवादिविश्वर रतिश्चेति चतुस्त्रिंशत् । एतेन वात्सल्याख्यं पुत्राद्यारम्बनं रसान्तमिति परास्तम् । उच्चहरताया मुनिवचनपराहतत्वात् । ' इष्टप्राप्यादिजन्मा सुसविशेलो हपः ॥१॥ • तदुक्तम्- दिवभर्तगुरुखामिप्रसादः मियसंगमः । मनोरथाप्तिरप्राप्यमनोहरपनागमः ।। तथोत्पचिश्व पुत्रादेविभावो यत्र जायते । नेत्रवक्रमसादश्च प्रियोक्तिः पुलकोद्गमः ।। अश्रुखेदादयश्चानुमाया हर्प तमादिशेत् ॥' इति । । उदाहरणम्--- 'अवधौ दिवसावसानकाले भवनद्वारि विलोचने दाना । अवरोक्य समागतं तदा मामय रामा विकसन्मुखी बभूव ।।. अत्रावधिकाले प्रियागमन विभावः । मुखविकांसोऽनुभावः । संस्कारजन्य ज्ञान स्मृतिः ॥2॥ • यथा- तन्मनु भन्दहसितं श्वसितानि तानि सा वै कलविधुरा मधुराननश्रीः । अद्यापि मे हृदयमुन्मदयन्ति हन्त सायंतनाम्बुजसहोदरलोचनायाः ॥ . . तदाह-- उच्छालेति । तत्र हर्षादीना मध्ये । देवेलाद उत्पत्यन्तो निमावो स्त्र जायते, नेनेलादुत्व अनुभावा यत्र जायन्ते त हर्षमादिशेदिलर्थ । तदा अवधिकारे। अय हर्षानन्तरम् । प्रीरिखने घेति शेयं । तनिध भायध्वनि वम् । पूर्वमटे स्पति १ परतुनो दर्शन प्रवादिना हरये योऽयं सरकार सेवायदे नजन्य सान। १४रोत्तर निमौलनोन्मुस-जयगाया इत्याशयः।

·भाषयनिः] रसगदाधरः। ९५ चिन्ताविशेपोन विमानः ग्रून्नतिगावनिश्चलपादय माक्षेपगन्या अनुमायाः । यमप्यत्रास्या एव स्मृतेः संचारिण्याः, नायिकारूपस्य विमा- बस्स, इन्वपदगम्यस्य हृदयवेकल्यरूपानुभावस्य, संयोगाद्विपलम्भर- सामिय्यत रसध्यनित्वं शक्यते तयापि स्मृतेरेवात्र पुरःस्पूर्तिक- त्याचमत्कारिताय तद्धनित्वमुक्तम् । तदादेवुद्धिसमकारावच्छिन्ने शक्ति- रिति नये बुद्धः शक्यतावच्छेदकानुगमकतया न वाच्यतासस्पर्शः बुद्धिस शक्यतावच्छेदकमिति नयेऽपि स्मृतित्वेन स्मृतेर्व्यक्तियतेय वाम्, पेन रगदेवाच्यत्याररथं मारपनि मत आह -पुरिति । शायनापरछेदानापले दामितीयमते हिम्पत्यम्य दास्यत्येऽपि न रमति यस वरमिलाह- स्मृति- त्येग स्मृतेरिति । चर्पगना । 'यापर्य ययमपि पायरयनालियर ·. . काव्यमाला । [प्रथमानने- तस्याश्चात्र वाक्यवेद्यत्वेऽपि पदस्यैव कुर्वदूपत्वात्पदध्वनिविषयत्वम् । एतेन भावानां पदव्यजयस्वे न वैचित्र्यमिति परास्तम् । सायंतनाम्बुजोए, मानेन नयनयोरुचरोत्तराधिकनिमीलनोन्मुखत्वध्वननद्वारा तस्या आनन्द ममताप्रकाशः। 'दरानमत्कंधरवन्धमीपन्निमीलितस्निग्धविलोचनालम् । मनल्पनिःश्वासभरालसानं स्मरामि सबै चिरमनायाः ॥' इत्यत्र स्मृतिर्न भावः, खशब्देन निवेदनादव्यन्यत्वात् । नापि स्वर- णालंकारः, साश्यामूलकत्वात् । सादृश्यमूलकस्यैव स्मरणस्पालंकारत्वमा अन्यस्य तु व्यञ्जितस्य भावत्वमिति सिद्धान्तात् । किं तु विभाव एवं सुन्दरत्वात्कथंचिद्रसपर्यवसायी । 8-स्त्रीणां पुरुपमुखावलोकनादेः, पुंसां च प्रतिज्ञामनपराभवादेर- स्पनो वैवण्याधीमुखत्वादिकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेपो पीडा ॥1 - चमत्कारित्वमिसालंकारिकममयः' इति पूर्ववनमन्येन विरोधाचिन्लेमेतत् । व्ययता- वच्छेदक्तया भासमानजात्यादिरूपेण यत्र थाच्यता नवाचमत्कारिता । पूर्वोदाहरणे हि मनोरंयत्वेच्छात्वयोर्घटत्यालशत्ववदेरतया तेन रूपेणैय याम्यतासीति न दोष इत्यपि कश्चित् । तस्या नायिकायाः। विभाव एव नायिकारूप एव । कयंचित्माम- १ सर्वेग वाक्येन स्मृतिमावो यपि बोध्यते तथापि 'तर पदमेव प्रापान्येन स्न्यभिय्यं- अने स्फुरस्मामध्यमिति पदमकारयदनित्यम्पपदेश रत्याशयः। २ उपमया। . ३ नायिवेव चमत्कारितया पत्कन्धरानमनादिकमनुभावम्, आशिसान् मोद्यीय संचारिणः, समुपचाप्य रसमभिम्पनीलाशयः । एवमाशेपे परम्पराययनियर शति कचित्पदन्याकूतम् । ४ शयिता सपिधे इस्युदाहरणे बाध्यत्तेः कथमपि रप-नित्यविपाक युरुन् । भन च मुदिसवटिकादिरवरूपेण स्मृटेरपि सामान्यापा, बाध्यता पनि कपा पनिः पूर्वप्रन्ययोभार । पाविमासे पः। ग्यापलाछेदक नया माममाना या, जानिवजासादिकलेग यत्र वाच्यता र भचम- स्वारफ्नो ध्वनिस्कनेरासः । इंदिश सापये इत्युदाहरणे पटाव-मस्र मनोरयामा होरेकनया मेव रूपेण वाध्यकारों भवदीपनि निरस।मत्र मानेर पण्डितजोरी न दोरः समाधानम् ।

·" भावध्वनिः] रसगङ्गाधरः। ३ था-- 'कुचकलशयुगान्तर्मामकीनं खाई सयुलकतनु मन्दं मन्दमालोकमाना । विनिहितवदनं मां वीक्ष्य बाला गवाक्षे चकितनतनवासी सम सद्यो विवेश अत्र प्रियस्य दर्शनं तेने नायिकाकर्तृकतत्खुचान्ततिप्रियनखक्षतावलो- कनजन्यावेदकतत्पुलकादेर्दर्शनं च विभावः । सद्यः सदनप्रवेशोऽनुभाषः। यथा वा- 'निरुध यान्ती तरसा कपोती कूजस्कपोतस पुरो ददाने । मयि सिताई वदनारविन्दं सा मन्दमन्दं नमयांगभूव ।" पूर्वत्र त्रास इवात्रापि हों लेशतया सन्नपि श्रीडाया अनुगुण एव । प्रियवर्तकं कपोतस्याये कपोत्याः समर्पणं विमावः । वदननमनमनुभावः । -भयवियोगादिप्रयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः ।। 'अवस्थान्तरशवलिता सो तथा' इति तु नव्याः । उदाहरणम्- 'विरहेण विकलहृदया विलपन्ती दयित दयितेति । आगतमपि तं सविधे परिचयहीनेव वीक्षते बाला। अत्र कान्तवियोगो विभावः । इन्द्रियवैकल्यं लज्जापभावश्चानुभावः । यथाबा- 'शुण्डादण्डं कुण्डलीकृत्य कूले कल्लोलिन्या. किचिदाकुञ्चिताक्षः । नवाकर्पत्यम्बु नैवाम्बुजालिं कान्तापेत कृत्यशून्यो गजेन्द्रः ।।" म्यन्तराभावकृत क्लेश । सपुलकतन्विति क्रियाविशेषणम् । गवाक्षे विनिहितवदनाम- स्यन्वय । चक्तेियन कर्मधारयद्वयम् । तेनेति । प्रियेणेल्यर्थ । तत्र्तृकमिति या पुलकादेदर्शन मिसनान्वय । तत्कुचेति । नायिकाकुचेत्यर्थ । एवममेऽपि । समश- दार्थमाह-सदनेति । तरणा शीघ्रम् । मितेनामिव नमयाबभूव नमयाचवार। १देन प्रियेग अर्थात प्रियद्वारा। १ वस्तुतत्त्वानवधारणरूपमक्या-तरै प्राप्ता सा चिन्ताख्यचित्रवृत्तिदेव तथा अर्थात् मोहः । रस ·भावष्वनि: रसगाधरः।. .९९ चित्तवृत्यामकेषु भावेषु नाशरूपाया ग्लानेः कथं समावेश इति ध्येयम् ।.. यद्यपि 'बलस्थापचयो ग्लानिराधिव्याधिसमुद्भवः । इति लक्षणवा- क्यादपचयशब्देन नाश एवं प्रतीयते, तथापि प्रागुकानुपपत्त्या बसनाश- जन्यं दुःखमेव बलापचयशब्देन विवक्षितम् । दुःखदारिद्यापराधादिजनितः सापकर्षमापणादिहेतुविचत्ति- विशेषो दैन्यम् ॥ उदाहरणम्- 'हवकेन मया बनान्तरे वनजाक्षी सहसा विवासिता । अधुना मम कुत्र सा सती पतितस्येव परा सरस्वती ॥' सीता परित्यक्तवतो भगवतः श्रीरामभद्रस्येयमुक्तिः । अत्र सीताप. रित्यागरूपोऽपराधजन्यं दुःखं वा विभावः। पतितसाम्यरूपलापकर्ष- माषणमनुभावः। यदाहु:- raचिचौत्सुक्यान्मनस्तापदीर्गत्याच विभावतः । अनुमावास्तु शिरसोऽभ्योवृर्गात्रगौरवात् ।। देहोपस्करणत्यागाईन्य मावं विभावयेत् ॥ इति । 'दोर्गत्यादेरनीजस्यं दैन्यं मलिनतादिकृत् ।' इति च । Em मन हतकेन मया विवासिता न तु विधिनेत्येतस्यार्थस्य पतितोपम- थैव परिपोषः, न तु शूदायुपमया । यतः शहस्य जात्यैव श्रुतिदोलभ्यं विधिना कृतम् । पतिवस्य हुँ बामणादेविधिना श्रुतिसुलमत्वे समावेन ܙ ܀ मुन्युक्तेयादिः । अनुपपत्तिरसमावेशस्या । विवक्षितमिति । एवं सुधाचिद्रन्यो- ऽपि मुयोज इति भावः । इतकेन हनसदृशेन । भाग्यरहितेनेति यावत् । बननाशी जलनाक्षी । सहसा कारण विनैव । परा उत्कृय सरखती । श्रुतिरित्यर्थः । विनिगम भावादाह-तजन्यमिति । चित्तात्मुफ्यादिरूपविभावत्रयतः, शिरसोऽप्या(भ्या)- वृत्त्यादिरूपानुभावश्यतो दैन्यं भावं जानीयादित्यर्थः । पचनान्तरमाह-दौर्गसादे ति । अनौजस्यमोजोगुणाभावः । सर्व वाश्य मावधारणमिति न्यायलभ्यमर्थमाह-- तु विधिनेति । जात्यैव खभावेनैव । तेनैव पतितेनेव । तथाविधं पातित्यजनम् । १ मध्यावत्तिभ्रमणम् ।

·. . काव्यमाला। [प्रथमानन- कृतेऽपि तेनैव तथाविधं पापमाचरता खतः श्रुतिर्दूरीकृतेति तस्य पति- तेन साग्यम् , तस्याश्च श्रुत्येत्युपमालंकारो दैन्यमेवालंकुरुते । तथा मयेति सेति चोपादानलक्षणामूलध्वनिभ्यां कृतमत्वकृतज्ञास्वनिर्दयत्वदयावतीत्वा घनेकधर्मप्रकाशनद्वारा तदेव परिपोप्यते, सेति स्मृत्या च लेशतः प्रतीयमानया। -इष्टाप्राप्यनिष्टप्रास्यादिजनिता ध्यानापरपाया वैवर्णाभूलेखना- यदाहा- 'विमावा यत्र दारिद्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा । इष्टार्थापहतिः शथच्छासोच्छासावधोमुखम् ।। संतापः सरणं चैव कार्य देहानुपस्कृतिः। अतिश्चानुभावाः स्युः सा चिन्ता परिकीर्तिता ।। चितकोऽस्याः क्षणे पूर्वे पाश्चात्ये वोपजायते ॥ इति । 'ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः संतापादिकरी मता !' इति च । २ उदाहरणम्- 'अधरद्युतिरसपल्लवा मुखशोभा शशिकान्तिलचिनी । अकृतप्रतिमा तनुः कृता विधिना कस्य कृते मृगीशः। . - तस्य रामस । तस्याः सीनायाः । साम्यमित्यस्यानुपाः। एवालमिति । अलंधुरुन एवेत्यर्थः। । न तु स्वयं प्रधान यैन गुणीभूतव्यश्यत्वापत्तिरिति भावः । उपादानलक्षणा मूलध्वनिभ्यामिति । खार्थमुपादायेतरार्थलक्षणमुपादानलक्षणा । लक्ष्यतावच्छेद चानिलेशे तदत्यवं मत्पदस्य । वनवाससखीत्वमित्यादि च तत्पदस्य । व्यङ्गयार्थमाह- स्तमत्वेत्यादि । यथाक्रममन्वयः । तदेवेति । दैन्यं परिपोध्यत एवेत्यर्थः । न प्राशय येन दन्यध्वनिलोच्छेद इति भावः । सेतीति । यतस्तेन तद्धर्मप्रकाशोऽनने लेशतोऽशतः प्रतीयमानया सेति स्मृला च दैन्यं परिपोभ्यत एवेत्यस्यानुपः। नई प्राधान्य येन स्मृतिध्वनिलं स्यात्, न दैन्यध्वनित्वमिति भावः। यत्र चिन्तायाम् । अथ विभावकथनानन्तरम् । अस्याः' इति पाठे चिन्ताया इत्यर्थः । एवमप्रेऽपि । तथा चेतः माफनाविर्भावः । अस्या इत्यस्यानुभावा इत्यनेनान्वयात् । देहानुपस्कृतिदेहाप्रमा धनम् । दितों वक्ष्यमाणस्वरूपः । अस्तपालवेति पञ्चम्यर्थे बहुव्रीहिः । पाल्लवपदे तच्छोभा। अकृतप्रतिमेति । उपमानमिलः । कृता मृगोरग इत्यनयोः सर्व ·१०२ काव्यमाला. प्रथमानने इदं का पुनरुदाहरणम् 'मधुरसान्मधुरं हि तवापरं तरुणि मददने विनिवेशय । मम गृहाण करेण कराम्बुज पपपतामि हहा ममतले ।' अत्रापि स एव विभावः। अधिकवर्णोचारणादिरनुमावः । पूर्वागता मान्योक्तिरुतरार्धे च तरुणीकरेऽम्बुजोपमेयतया निरूपणीये खकरस्य तदुपमेयतया निरूपणं च मदमेव पोपयतः । ४-बहुवरशारीरव्यापारजन्मा निम्भासागसमदनिद्रादिकारणीभूतः खेदविशेषः श्रमः || १ यदाहुः- र अध्वव्यायामसेवायुर्विभावैरनुभावकः । गावसंवाहनैरास्यसंकोचैरङ्गमोटनैः ॥ निःश्वासनम्मितर्मन्दैः पादोत्क्षेपैः प्रमो मतः 11 इति । 'श्रमः खेदोऽध्वगत्यादेर्निद्रावासादिकृन्मतः । इति च । ' अयं च सत्यपि बले जायते, शारीरव्यापारादेव च जायते, न तु ग्लानिः । अतो ग्लानेः श्रमस्य भेदः । उदाहरणम्- 'विधाय सा मद्वदनानुकूलं कपोलमूलं हृदये शयाना । चिराय चिन्ने लिखितेव तन्वी न पन्दितुं मन्दमपि क्षमासीत् ॥ मत्र विपरीवरतरूपः शारीरव्यापारो विभावः । स्पन्दराहित्यशय. नादयोऽनुभावाः । न चान निद्राभावध्वननेन गतार्थतेति शङ्कयम् । सुपु. हो हि ज्ञानरहित्येनैव यज्ञराहित्यान्मन्दगपि स्पन्दितुं न क्षमासीदित्य- इदं वा पुनरिति । हि यतो मधुरसान्मधुरे तव सस। स एव मादकद्रव्यसैवतरूपा प्रागुरु एवेत्यर्थः। अधिकेतिपिपहहाभमेयर्थ । निरूपणं चेयस्यौमे इविशेष । अध्येति त्रयाणां द्वन्द्वगी बहुमोहि । अनुभावर्षरित्वस्याप्रेननरन्वयः । एवाहन सेवनम् । मोटर्न मोनमिति भाषाप्रसिद्धम्। मन्दरिन्युत्तरान्वयि । अतो ग्लानेरिति । उहे. यादग्लाने सवाशादिसर्थ । दृश्यन्तेन सुधुमेरेव लामः, न तु सप्रत्येयाशयेनाह-- सुषुप्ती हीति । नैवेति । यनं प्रति तस्य कारणत्यादिदि भावः । ननु स्पशार्यमेव २मधुनो रसाइ।

·भावध्वनिः] रसगङ्गाधरः। १०३. सानतिप्रयोजनकत्वापतेः, शीडामिहितवया तस्सा व्यन्यत्वानुपपवेश्च । श्रमे त्वानुगुण्यमुचितम् । रूपधन विद्यादिप्रयुक्तात्मोत्कर्पज्ञानाधीनपरारहेलनं गर्वः ॥११) उदाहरणम्- 'आ मूलादनसानोर्मलपवलयितादा च कूलपत्पयोघे- यिन्तः सन्ति काव्यप्रणयनपटवस्ते विराई वदन्तु । मृद्वीकामध्यनिर्यन्मसणरसझरीमाधुरीमाग्यमाजा वाचामाचार्यतायाः पदमनुमवितुं कोऽस्ति धन्यो मदन्यः । अत्र खकीयकविताया अनन्यसाधारणताज्ञानं विमावः। पराधिक्षेप- परैतादृशवाक्यप्रयोगोऽनुभावः । इमं चास्यापि लेशतः पुष्णाति । उत्सा- हप्रधानो गूढगर्यो हि वीररसध्वनिः, अयं तु गर्वप्रधान इति तस्मादस्य विशेषः । तथा हि वीररसमस) प्रागुदाहृते 'यदि वक्ति-' इत्यादि पये गीपतिना गिरामधिदेवतयापि साक्रमहं वदिप्यामीति वचनेनाभिव्यक- स्योत्साहस्य परिपोषकतया स्थितः सर्वेभ्यः पण्डितेभ्योऽहमधिक इति गर्वः, न तु प्रकृतपय इव नास्त्येव महीतले मदन्य इति स्फुटोदितेन सोल्लुण्ठवचनेनानुभावेन प्राधान्येन प्रतीयमानः । १४ श्रमादिप्रयोज्यं चेतासंमीलनं निद्रा ॥१॥ नेत्रनिमीलनगात्रनिष्क्रियत्वादयोऽस्या अनुभावाः । उदाहरणम्- 'सा मदागमनहिततोपा जागरेण गमिताखिलदोषा। बोषितापि बुबुधे मधुपैर्न प्रातराननजसौरमलुब्धैः ।। रात्रिजागरणश्रमोऽत्र विभावः । मधुपै?घामावोऽनुमावः । २२ शास्त्रादिविचारजन्यमर्थनिर्धारणं मतिः ॥४॥ अत्र निःशङ्कतदर्थानुष्ठानसंशयोच्छेदादयोऽनुभावाः । H तदस्तु अत आह-शोडेति । प्रकारतयेति भावः । तस्या विद्राया । रनसानुः सुमेर. । मुद्रीका द्राक्षा। निर्यनि.सरन् । झरी प्रवाहः । तस्मादीररसम्वनेः । मदन्त इतीति गर्वाकार.। सोलुण्ठं साभिप्रायम् । वचनेन आ मूलादित्यादि मदन्य इत्यन्तेन । १ 'यदि वक्ति' इत्यादिपये उत्साहस्य परिपोषकतया भङ्गमावेन स्थितो गर्द: आमूलान' इदि पचव प्राधान्येन प्रदीयमानो नास्तीति भावः।

·•१०४ पाव्यमाला। [प्रथमानने- न उदाहरणम्- 'निखिलं जगदेव नवरं पुनरलिनितरां कलेवरम् । मथ तस्य कृते कियानयं क्रियते हन्त मया परिश्रम ।' 'शरीरमेतजरबुद्बुदोपम-' इत्यादिशास्त्रपर्यालोचनमन विभावः । हन्त- पदगम्या खनिन्दा राजसेवादिविरतिर्वितृष्णता चानुभावः । शगिति मतेरेव चमत्काराद्धवनिय्यपदेशहेतुता, न शान्तस्य । विलम्वेन प्रतीतेः । रोगविरहादिनभयो मनस्तापो च्याधिः ॥१॥ गात्रशैथिल्यश्वासादयोऽत्रानुभावाः । यदाहु:- 'एकैकमो द्वन्द्वशो वा त्रयाणां वा प्रकोपतः । यातपिचकफानां घयो ये जरादयः। इह तत्प्रभवो भावो व्याधिरित्यभिधीयते ।" उदाहरणम्- 'हृदये कृतशेवरानुपङ्गा मुहुरमानि यतस्ततः शिपन्ती । तदुदन्तपरे मुखे सखीनामतिदीनामियमादधाति दृष्टिम् ।। विरहोऽत्र विमावः । आक्षेपादिरनुमावः । भीरोपोरसत्वदर्शनस्फर्जथुश्रवणादिजन्मा चित्तवृत्तिविशेपवास.... अनुमावाश्चास्स रोमाञ्चकम्पस्तम्भममादयः । पदाहुः- 'औत्पातिकमन क्षेपवासः कम्पादिकारकः । उदाहरणम्- 'आलीपु केलीरमसेन मारा मुहुर्ममारापमुपालपन्ती । आरादुपाl मदीयां सौदामिनीयां सुपमामयासीत् ।। दोग रात्रि । ये ज्यरादय इति । इति शेष । इह शाले। तम्प्रभयो मरादि- ममा । तदुदन्सेति । नायकदन्तेलयं । मुखे होकरचनेनरवानर मांभिरवत शी पनितम् । सदलामाईन्य हये। भीरोभयभीरमा सहर प्राणी । मानि- पर। औपनिवस्त्यात्म्बरपरगरपानादिमि मन पपितातिषि । पली. रममैन भीमराभम्पेन । नायकोसिरियम् । आरारम् । ततोऽचिरस्थापित्येन नियुष्यो- ·निद्राविभावोत्थज्ञानं सुप्तम् ॥26॥ भावध्वनिः ] रसगङ्गाधरः। अत्र पत्या स्ववचनाकर्णन विभावः । पलायनमनुभावः । न चात्र लज्जाया व्यज्यत्वमाशङ्कनीयम् । शैशवेनैवं तस्या निरासात् । इद वा विविक्तमुदाहरणम्- 'मा कुरु कशा कराने करुणावति कम्पते मम खान्तम् । खेलन्न जातु गोपेरम्ब विलम्ब करिष्यामि ।। एपा भगवतो लीलागोपकिशोरस्योक्तिः। स्वम इति यावत् 1 अस्यानुभावः प्रलापादिः । नेत्रनिमीलनादयस्तु निद्राया एवानुभावा न त्वस, अनिदंजन्यत्वात् । यत्तु प्राचीनः 'अस्या- नुमावा निभृतगात्रनेत्रनिमीलनं--' इत्यायुक्तं तदन्यथासिद्धानामपि तेषामे- तद्भावव्यापकत्वादिति ध्येयम् । उदाहरणम्- 'करुण मृपाभापासिन्धो विमुञ्च ममाञ्चलं तव परिचितः स्नेहः सम्यइमयेत्यनुमापिणीम् । अविरलगलद्वाप्पा तची निरस्तविभूषणां क इह मवती भद्रे निटे विना विनिवेदयेत् ॥ एपा प्रवासगतस्य खमेऽपि प्रियामेवंमापिणी पृष्टवतो निद्रा प्रति कस्यचिदुक्तिः । यद्यप्येवंभूतायाः प्रियतमावस्थाया निवेदनेन निद्रे, मम भवत्या महानुपकारः कृत इति वस्तु, विप्रलम्मशृशाश्चात्र प्रतीतिपय- . भालाभ । पत्या तत्कर्तृकम् । 'शब्दानुशासनमाचार्येण' इवित्मयोग.। शेशवेने. धेति। पालापदवोध्येनेत्यर्थ । तस्या लमाया । एवं च मूले कुठाराम तदाशङ्केति भाव । ननु बालापदं न शैशवबोधकम् , कि तु विशेषयोधकमत आह-इदं येति । कशा ताइनरजुम् । वस्तुतस्तत्त्वाभावादाह-लीलेति । अनिदंजन्यत्वादिति। एतजन्यत्याभावादित्यर्थ । खप्नजन्यत्वामावादिति यावत् । अन्यथेति । निद्रयेत्यर्थ. । पतदिति । स्वामेत्यर्थ । मृपेति । मिथ्याभापिन् । इह प्रवासे । मियतमेति । नायि- १ शिशुन्या सजा स्खको निरस्ता, अतो लजाया व्यायव नाशकनीयम् । शिशुलामे. विथे स्थले पासो भवति न सज्जेत्याशय.. २ निद्रायां संभवन्सस्ते मुतमपि च्याप्नुवन्ति (खप्तमप्यधिकुर्वन्ति) इति सप्त-मावेऽपि नेत्र. निमीलनादयः प्रोता इत्याशयः।

·काव्यमाला। [प्रथमानने- मक्तरति, तथापि पुरपूर्तिकतया खमध्वननमत्रोदाहृतं न प्रान्ते तयो. र्खननं निरोद्भुमीटे। निद्रानाशोत्तरं जायमानो योघो वियोधः ॥ १th निद्रानाशय तत्पूर्ति-समान्त-बलवच्छन्द-स्पर्शादिभिर्जायत इति त एवात्र विमावाः । अक्षिमर्दनगात्रमर्दनादयोऽनुमावाः । तत्र संक्षेपेणोदाहरणम्- 'नितरां हितयाध निदया मे पत यामे परमे निवेदितायाः । मुदशो वचनं शृणोमि यावन्मयि तावत्मचुकोप वारिवाहः ।।" अब गर्जितश्रवणं विमावः । प्रियावचनश्रवणोल्लासनाशोऽनुमावस्तूनेयः । केचिदविद्याध्वंसजन्यमप्यमुमामनन्ति । तेषां मते 'मष्टो मोहः स्मृतिर्लया त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं वव ।' इति गीतापामुदाहार्यम् । न तु पारिवादविषयाया असूयाया एवात्र यावयार्थतेति शक्यम् । विवोधप्रतीतो हि सत्यो तस्मिन्ननौचित्यावगमे सत्यनुचितवियोषजनकत्वेन यारिवाऽऽयूयाया विलम्बेन प्रतीतेः, परगु- खंनिरीक्षकत्वात् । स्यादपि वस्या अपि प्राधान्यम् , यदि पारिवाहे निक रुणत्वादियोधकं किंचिदपि स्यात् । नापि समस, पारिवाहनादेन तलाशस्यैव मतिपः । मस्तु या समभावपगमेनासूयया च सहास्स संकरः। देसः । अयोवाहतमिति । अस्यापि वाप्यानिशापियारेनवनियवहारोऽपि । तया भारमिति भावः । तत्पूनिनिदानिः । वारयाहो मेषः । अ पियोषम् । मिहाप. औरनन्यायेनासूयायनिवं निरापरेन त्यति । हि यतः । तमिणपियो । तम्या सप्यमुसामा अपि । साम्प वापयार्थी शामिलम्यानुः जमाइरगरन पोष- परावादरम्दम्य सरवान, भत भार-मस्तु या मनमायेतियापमा न् । राको पामिनीमभव्याप्य महामार्ग निदो गाउमाविमा प्रातमा रिहाय रा १ रो परिवारकामापनी भीराला शेकाप निवारचारपानपा सीमापारयः ।

·भावध्वनि रसगडाघरा। १०७ इदं तु नोदाहार्यम्- 'गगढमालिन्य सकलां यामिनी सहतस्थुपीम् । निद्रां विहाय स पालरालिलिझाथ चेतनाम् ।' विवोधस्य चेतनापदवाच्यत्वात् । यथा कश्चित्सत्यप्रतिज्ञो द्वाभ्यां नायि- काभ्यां द्वौ कालावुपभोगार्थ दत्त्वा यथोचिते. काल एकामुपभुज्य काला- न्तरे प्रवृत्ते तां विहायापर मुझे, तथैवायं रात्रौ निद्राम् , प्रातवेतनामिति समासोत्तारेवेह प्रकाशनात् । दुम्परतायज्ञादिनानापराधजन्यो मौनवापारुष्यादिकारणीभूत- विचिविशेपोऽमर्पः ॥AN प्रावकारणानां कार्याणां च क्रमेण विमावानुभावत्वम् । उदाहरणम्- 'वक्षोजामं पाणिनामृश्य दूरे यातस द्रागाननाज मियस्य । शोणामाभ्यां मामिनी लोचनाभ्यां जोर्ष जोपं जोपमेवावतस्थे ।' इह स्वाकस्मिकस्तनाग्रस्पर्टी विभावः । नयनारुण्यनिर्निमेषनिरीक्षणे अनुभावौ । ननु क्रोधामर्पयोः स्थायिसंचारिणो वयोः किं भेदकमिति चेत्, विपयंतावलक्षण्यमेवेति गृहाण । तत्र तु गमकं झटिति परविनाशादौ प्र. निर्वचनमुल्यादिकं चेति कार्यवैलक्षण्यम् । . चेतनामालिलिझेत्यन्वय । नन्वेवं विवोधभावयनित्वाभावेऽपि कस्येदमुदाहरणम्, अत आह-ययेत्यादि । प्राविद्विबोधवत् । वारणानां परकृतावज्ञादीनाम् । कार्याणां मौनादीनाम् । आमृश्य संस्पृश्य । जोपं जोपमिति । निर्निमेषं दृष्ट्या दृष्ट्यर्थः । जोप- मेय तूष्णीमेव । भामिनी यी । अत्रादिसंप्रायविभावानुभावयोः सत्त्वमिलाइव विति । इदं व निर्निमेषनिरीक्षण सेवार्थकजुन पनुला च गम्यं तदाह-निर्निमे. पेति । इदमुपलक्षणम् । मौनमप्यनुमायो योध्यः । किं भेदकामिति । उत्तवारण- चार्ययोस्त्वै स्यमेवेति भाय-1 पत्र तु विषयतावलक्षग्ये तु । कार्येति । क्रोधामयोर्य- १ योषिया मिशा भवन्तीति। २ उबटावसापनो भावः क्रोधः, कोमलावसापनोऽमा इदि हापर्वम् ।

·१०८ काव्यमाला। [प्रथमानने- बीडादिभिनिमिईपाद्यनुभावानां गोपनाय जनितो भावविशे- पोवाहित्यम् ॥ तदुक्तम्- 'अनुमावपिधानार्थेऽवहित्थं भाव उच्यते । तद्विमाव्यं मयत्रीडाधार्यकौटिल्यगौरवैः ॥' यथा- *"मसङ्गे गोपानां गुरुषु महिमानं यदुपते- रुपाकर्ण्य खिद्यपुलक्तिकपोला कुलवधूः । विपज्वाराजालं झगिति वमतः पन्नगपतेः फणायां साधयं कथयतितरा ताण्डेयविधिम् ।।" अत्र बीडा विमावः । तादृशकालियकथाप्रसङ्गोऽनुमावः । एवं भया- दिप्रयोज्यमप्युदाहार्यम् । S अधिक्षेपारमानादिप्रभवा किमस करोमीत्यायाकारा चित्त- तिरुपता ॥२॥ यदाहुः- नृपापराधोऽसदोपकीर्तनं चोरधारणम् । विभावा' स्युरथो वन्धो वधस्ताडनभर्सने । एते यत्रानुभावास्तदौश्य निर्दयतात्मकम् ॥' इति । . यथा- 'भवाप्य भा सल सारागणे नितान्तममाधिपतेरमङ्गरम् । परप्रमावं मम गाण्डिवं धनुर्विनिन्दतस्ते हृदयं न कम्पते ।। भाक्रममित्यादि । हर्षानुभाधानामिति । हपादिजन्यानुभावानामिलर्थ । भाववि- शेषोऽभिप्रायविशेष । अनुभावेलस्य हादिजन्येत्यादि । तदवहित्यम् । भयादिभिर्वि भाव्य जन्यमित्यर्थे । गुरुपु तत्समीपे गोपानां प्रसङ्गे इलाय यय । पनगपते कालि. यस्य । साश्चर्यमाश्चर्येण सहितम् । ताण्डवविधिं यदुपतेरिति भाव । तादृशेति । विप यमननित्यर्थ । असदिति । अविद्यमानदोषस्थनमित्यर्थ । अगाधिपते कर्णात् । १ पूर्वाधाँधी वैद रोमाया प्रेमानितौ न, भपि च पराक्रमवर्णनजन्याविति प्रकटनेन । भावगुप्ति ।

·रसगङ्गाधरः। - भावध्वनिः] १०९ एषा कर्णेन पराभूतं गाण्डिवं निन्दन्तं युधिष्ठिरं प्रति धनंजयस्योक्तिः । युधिष्ठिरवर्तृका गाण्डिवनिन्दान विभावः । वपेच्छानुभावः । न चामो- प्रतयोर्नास्ति मेद इति वाच्यम् । प्रागुदाहृतेऽमर्पध्वनायुप्रताया अप्रतीतेः । नाप्यसौ क्रोधः । तस्य स्थायित्वेनास्याः संचारिणीत्वेनैव मेदात् । विप्रलम्भमहापत्तिपरमानन्दादिजन्माऽन्यसिन्नन्यावमास उन्मादः॥२२॥ शुचिरंजतादिज्ञानव्यावृत्तये जन्मान्तम् । उदाहरणम्- 'अकरुणहृदय प्रियतम मुश्चामि स्वामितः परं नाहम् । इत्यालपति कराम्बुजमादायालीजन्स्य विकला सा ।' एषा प्रवासगतं खनायिकावृवान्तं पृच्छन्तं नायकं मति कस्याश्चित्स- देशहारिण्या उक्तिः। प्रियविरहोऽत्र विभावः । असंबद्धोतिरनुभावः । उन्मादस्य व्याधायन्त वे संभवत्यपि पृथगुपादानं व्याभ्यन्तरापेक्षया वै- विध्यविशेषस्फोरणाय । रोगादिजन्या मूर्छारूपा मरणप्रागवस्सा मरणम् ।। २३॥ न चान प्राणवियोगात्मकं मुख्यं मरणमुचितं ग्रहीतुम् । चित्तवृत्या- स्मकेषु भावेषु तस्याप्रसक्के । भावेषु च सर्वेषु कार्यसहवर्तितया शरीरमा- णसंयोगस्य हेतुत्वात् । उदाहरणम्- 'दयितस्य गुणाननुसरन्ती शयने समति या विलोकितासीत् । अधुना खलु हन्त सा कृशाली गिरमझीकुरुते न माषितापि ।' मियचिरहोऽत्र चिमावः । वचनविरामोऽनुभावः । हन्तपदस्यानात्य. । परेति । उत्तरेत्य पराभूतमिति युधिष्ठिरविशेषणम् । न चामपोप्रेति । कारणा- पिस्यादिति भाय । अमतीतेरिति । अस्या वधारीच्छापि न, तस्मिनिल्लनुभावभेदा- दिति भाव । असायनता । मेगादिति । गुटबावधादिजन्य, म्पपी., पापपरापदि जन्य संचारीति नेद इसपरे । ध्यावृत्तय इति । शानस्योन्मादत्वव्यावृत्तय इत्यर्थ । तस्यामसकेरिति । मुख्यमरणस्यान्तर्भावासभवादित्वयं । तत्र हेतुमाह-भावेषु चेति । ओपरते नन प्रतिवदतीलध । बत्र मरणे हन्तपदस्य दु सातिशयबोध- .

·काव्यमाला। [प्रथमानने- न्तमुपकारकत्वाद्वाक्यव्यायोऽप्ययं भावः पदव्यङ्ग्यतामावहति । एतेन भावस्य पदव्यङ्ग्यतायां नात्यन्तं वैचित्र्यमिति पातम् । दयितस्य मुं. गाननुस्मरन्तीत्यनेन व्यज्यमानं 'चरमावस्खायामपि तस्या दयितगुणविस- रणं नाभूदिति' वस्तु विप्रलम्भस शोकस्य वा चरममभिव्यकस पोप- कम् । अयं च भावः सव्यञ्जकवाक्योतरवर्तिना वाक्यान्तरेण संदर्भघटकेने नायिकादेः प्रत्युन्जीवनवर्णने विप्रलम्भस्य, मन्यया तु करुणस पोषक इति विवेकः । कवयः पुनरम प्राधान्येन न वर्णयन्ति, समझलपायत्वात् । १०संदेहाधनन्तरं जायमान अहो विती ॥४॥ स च निश्चयानुकूलः । 'यदि सा मिथिलेन्द्रनन्दिनी नितरामेव न विद्यते भुवि । अथ मे कथमस्ति जीवितं न विनालम्बनमाश्रितस्थितिः ।।" खात्मनि भगवतो रामस्पोक्तिः । मुवि सीतास्ति न वेति संदेहोऽत्र विमावः । प्रक्षेपशिरोहलिनर्तनमाक्षिसमनुभावः । न चासौ चिन्तेति शक्य वदितुम् , चिन्ताया नियमेन निश्चयं प्रत्यायोजकत्वात् । किं भविष्यति कथं भविष्यतीत्याधाकारायाधिन्तायाः, इदमित्यं भवितुमर्हति प्रायश इत्याकारस वितर्कस्य, विश्यवैलक्षण्योपलम्माच । न विनेत्यादिनोक्तोऽर्था- 'न्तरन्यासोऽप्यस्मिन्नेवानुकूलैः । . कत्वादिति भावः । प्रकृतेऽनुपदं वक्ष्यमाणरीला विश्वम्भासंभवादाह-मोकेति । करणस्थायिभायस्पेयर्थः । अस्य पुरोऽनभिव्यक्तराह चरममिति । अत एतानि- स्वम् । तदेवाह-अयं चेति । नन्वय प्रधानोदाहरणं तो न दत्तमत आह-पत्यय इति । पुन गब्दो हिशब्दार्थे । आदिना विपर्ययपरिप्रहः । आलम्बनमापारभूतम् । ननु नियमे तदभावेऽपि लक्षणे तदनिवेश पर स सेभव एवान आह-कि.मयिप्य. तीति । ननु न विनेत्यादिनार्थान्तरन्यासस प्रतीतेः कथं पनि यमन आह-निने- १ चिन्तायाम नियमन निश्यः सादिति नास्ति । अयं निश्चयावा', २ बान्तस्यामः (गापार विना पारेयस्थितिमान) नियादारय विमा मनुस्को न त चिन्ता तथा च सोयं मावशेषमान प्रधानमिति नारंवारप्राधान्यम् ।

·भावध्वनिः] रसगङ्गाधरः। * इष्टासिद्धिराज-गुर्वायपराधादिजन्योऽनुतापो विपादः ॥ उदाहरणम्-- 'भास्करसूनावतं याते जाते च पाण्डवोत्कर्षे । दुर्योधनस्य जीवित कथमिव नाद्यापि निर्यासि ॥ अत्र स्वापकर्षपरोकर्पयोर्दर्शनं विभावः । जीवितनिर्याणाशंसा, तदा- क्षिप्तं वदननमनादि चानुभावः । अस्मिन्नेव च विषादध्वनौ दुर्योधनस्पत्य- र्थान्तरसमितवाच्यध्वनिरनुप्राहकः । न चात्र आसमावध्वनित्वं शङ्कयम् , परवीरस्य दुर्योधनस्य त्रासलेशस्याप्ययोगात् । नापि चिन्ताध्वनित्वम् । युद्धा मरिष्यामीति तस्य व्यवसायात् । नापि दैन्यध्वनित्वम् , सकलसे- न्यक्षयेऽपि विपदस्तेनागणनात् । न वा वीरसध्वनित्वम् , मरणस्य श- रणीकरणे परापकर्षजीवितस्योत्साहस्याभावात् । इदं पुनरत्र नोदाहार्यम्- 'अयि पवनरयाणां निर्दयानां हयाना स्थय गतिमहं नो संगरं द्रष्टुमीहे । श्रुतिविवरममी मे दारयन्तिं प्रकुष्य- द्भुजगनिभभुजानां बाहुजानां निनादाः।।' अन्न बासस्यैव प्रतीयमानत्वेन विपादस्याप्रतीतेः । लेशतया प्रतीतो या त्रास एवानुगुण्यौचित्येन ध्वनिव्यपदेशायोग्यत्वात् । अधुनवास लामो ममास्त्वितीच्छा औत्सुक्यम् ॥१९॥ त्यादीति । सामान्यन विशेषसमर्थनमा बोध्यम् । भास्करसूनौ करें । दुर्योधनस्य जीवितेति सबुद्धि । हे वीरेत्यर्थ । शन्दो वाक्यालबारे । निर्यासि गच्छसि । विपा- दध्वनित्व द्रढयति-असिमेवेति । वाच्यध्वनिरिति । लक्ष्यताबछेदक च कर्ण- दर्शनावधिजीवित्वम् , एकादशाक्षौहिणीपतिवन्धत्वम् , प्रतापेनागणितपाण्डवतेजस्त्वम्, पाण्डवानां वनवासादिदातृत्वं वा, अतिदु सित्वं व्यङ्ग्यम् । परेति । उत्कृष्टेयर्थ । युद्देति । तथा च कि भविष्यतीत्यायाकारायास्तस्सा असभव इति भाव । तेनागेति। तथा च तद्विभावस्वाभाव इति भाव । उत्साहस्येति । तत्स्थायिभाव-। अयीति घोमलामन्त्रणे । 'भगी में इति पाठ । बाहुजाना क्षत्रियाणाम् । अस्य पदार्थस्य । . परापकों जीवित बस। साहे हि परस्थापक एन प्रशन पत्र तु स्वारकों घोप्यत रत्स।

·- 3 काव्यमाला। [प्रथमानने- इष्टविरहादिस्त्र विभीवः । त्वराचिन्तादयोऽनुमावसः । यदाहु:- 'संजातमिष्टविरहादुद्दीप्तं प्रियसंस्मृतेः । निद्रया तन्द्रया गात्रगौरवेण च चिन्तया ।। अनुभावितमाख्यातमौरसक्यं भावकोविदैः ।। इति । उदाहरणम्- 'निपतद्वाप्पसंरोधमुक्तचाञ्चल्यतारकम् । कदा नयननीलालमालोकेय मृगीदृशः ।। अनर्थातिशयजनिता चित्तस्य संभ्रमाख्या वृत्तिरावेगः ॥२) उदाहरणम्-- 'लीलया विहितसिन्धुबन्धनः सोऽयमेति रघुवंशनन्दनः । दर्पदुर्विसितो दशाननः कुत्र यामि निकटे कुलक्षयः ।" एपा खात्मनि मन्दोदर्या उक्तिः । रघुनन्दनागमनमन विभावः कुत्र यामीत्येतद्यङ्ग्यः स्वैर्याभावोऽनुभावः । न चात्र चिन्ता प्राधान्ये. व्यज्यत इति शक्यते वक्तुम् , कुत्र यामीति स्फुटं प्रतीतेन सैर्याभावेनो- द्वेगस्येय चिन्ताया अप्रत्यायनात् । परं त्यावेगवणायां तत्परिपोषकतया गुणत्वेन चिन्तापि विषयीभवति । चिन्तोत्कण्ठाभयविरहेप्टानिष्टदर्शनश्रवणादिजन्यावश्यकर्तव्या- प्रतिसंघानविकला चित्तवृत्तिर्जडता ॥२८॥ इयं च मोहापूर्वतः परतश्च जायते । यदाहु- 'कार्याविवेको जडता पश्यतः शृण्वतोऽपि वा। तद्विमावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे रुजा ॥ - । निपतदिति । निपतद्वाप्पसरोधन मुकवाचल्यास्तारका यस्पेत्यर्थः । आलोय । लिग रूपम् । उद्धेगस्येवेति । उद्धगावेगी पर्यायो । चिन्तोत्कण्टेति । 'चिन्ताच' इति 'पाठान्तरम् । शानिति प्रियमित्यर्थ । रशिमेति । दयिमत्या इस १ यदि देखका दिन, हिराचनमिई मोतुहल दर्शयति ।

·भावध्वनिः] रसगङ्गाधरः। ११३ अनुभावास्वमी तूष्णीमावविसरणादयः। सा पूर्व परतो वा स्यान्मोहादिति त्रिदां मतम् ।। उदाहरणम्- 'यदयधि दयितो विलोचनाभ्यां सहचरि दैववशेन दूरतोऽभूत् । तवधि शिथिलीकृतो मदीयैरथ करणैः प्रगयो निजक्रियाम् ।। प्रियविरहोत्र विमावः । करणैश्चक्षुःश्रवणादिभिः क्रियासु तत्त्म- मितिषु प्रणयस्य शिथिलीकरणमनुभावः । मोहे चक्षुरादिभिश्चाक्षुपादेरज- ननम् , इह तु प्रकारविशेपवैशिध्येन बाहुल्येनाजननमिति तस्मादस्य विशेषः । अत एवोदाहरणे शिथिलीकृत इत्युक्तम् , न तु त्यक्त इति । (अतितृप्तिगर्मव्याधिश्रमादिजन्या चेतसः क्रियानुन्मुखताऽऽलसम् । अत्र च नासामर्थ्यम् । नापि कार्याकार्यविवेकशून्यत्वम् । तेन कार्या- करणरूपस्यानुभावस्य तुल्यत्वेऽपि ग्लानर्जडतायाश्चास्य भेदः । उदाहरणम्- 'निखिला रजनी प्रियेण दूरापयातेन विबोधिता कथाभिः । अधिक नहि पारयामि वक्तुं ससि मा जल्स तर्वायसी रसज्ञा ।' एपा हि प्रियागमनद्वितीयदिवसे मुहुर्निशावृत्तान्तं पृच्छन्ती सखी प्रति रजनिजागरणजनितालस्यायाः कस्याश्चिदुक्तिः । अत्र रजनिजाग- रणं विमावः । अधिकसंभाषणाभावोऽनुभावः । जडतायां मोहारपूर्ववर्ति- त्वमुतरवर्तित्वं वा नियतम् , न त्वत्रेत्यपरो विशेषः । गोपनीयविषयला यदि कथाभिरित्यविवक्षितवाच्यं तदा श्रमोऽस्तु परिपोषकः । श्रमजन्ये २० जा रोगल. । वाशब्दः समुपये । विदामादमज्ञानां मतमिष्टम् । दूरतो दूरे। करणेरिन्द्रियः। प्रणयः स्नेहः । अन्यासामसंभवादाह-तत्तत्मेति । चानुपादिरूपास्थित वर्थ. । चापादेरिति । सामान्येनेति भावः । प्रकारेति । तत्तत्प्रकारेणेत्यर्थः । अत एव पाहुल्येन । अत एव सर्वयाऽत्यागादेव । अस्यालस्यस्य तुल्यत्वेऽपि ग्लान्यादा- विति शेषः । यथासंस्यमन्वयः । पारयामि शक्नोमि । आयसी लोहमयी। रसज्ञा जिता । मिति । प्रियस्यागमनं यलिन्दिने ततो द्वितीयेत्यर्थः । जदतातो मेदान्तरमाह- जडेति । पान्दार्थे। अमालसे । कथाभिरित्यविवक्षिवेति । क्याभिरिति मरतपर तत्पमेव लक्ष्यतावच्छेदकम् । अतिप्रमुयुषत्वं व्ययम् । श्रम इत्यम्य व्यन्ये- १ देन प्रकारेण यथावादिप्रत्यक्षं भवति देन प्रकारविशेष न भवति । सम्पग्रूपेणा- अमनतिलाशयः। • पाहेदना भागरिता । स्थाबारा शिक्षिता पा।

·- माध्यमाला। [मयमानने- घारम्ये श्रमस पोपकताया अर्यत्वात् । अतितृयादिजनिते खारसे श्रमाद्विवित्तविषयत्वं बोध्यम् । १८ परोकदर्शनादिजन्यः परनिन्दादिकारणीभूतविरचिविशे- पोऽसूया ॥ इमामेवासहनादिशब्दैर्व्यवहरन्ति । यथा- 'पुत्र शैवं धनुरिदं क चायं माकृतः शिशुः । भास्तु सर्वसंहा कारेनैव विनिर्मितः ।। एषा मनहरकार्मुकरस भगवतो रामस्य पराक्रममसहमानानां सत्र- स्यानो राज्ञामुक्तिः । अत्र च श्रीमदाशरथिवलम्य सोल्लष्टताया दर्शनं विभावः । प्राकृतशिशुपदगम्या निन्दानुमाय. । 'तृप्यारोल विरोचने पत्यति माची चफोरमने मौनं मुञ्चति कि च रयकुले कामे पर्नु न्यति । माने मानवतीजनस्य सपदि प्रस्थातुकामेऽधुना घात. किं नु विधौ विधातुमुचितो धारापराडम्य ॥ अत्रापि यधपि तदीयोसारतादिदर्शनगन्या पनुचितकारित्वस- पनिन्दामकाशानुभाविता कविगता विधानालम्बनाऽसूया व्यन्यन इति शक्यते यत्तुम् , तथापि कार्यकारणयोस्तुत्यत्वादभिव्यक्तेनामण शालि. सारा परिपोषक हसनैन धनमनिय निरगम् । ननु तर नापे प्राले गरिन भार-धमेति । न सच तगन गिनायमेरोतिर भाद-मतीति। भारत इति । अनि योरस । नमजाना नारिपना जारी गगतान एशिनम् । सिमुपदेति । एनपरोस । गृहाने पीन करितमाह-दाणेति । यस्तीची मानिगारन्तम् । गाना संतुर्थी । परसोलन। इस गुल्मी गारपती पदे धाराधरेति । मे दीयेति । एवं प्रमोनोसा याद सूचिन्न । पतमिति । तदा पदमप्यता उमर भर पार्यका. रणयोस्तुस्परपादिति। मारपोरपायरी सिमानापा- ·भावधानि रसगजाधरः। २१५ तेवासी न विविकतया प्रतीयते । नहि विधातुरपराध हव भगवतो राम- स्यापराधोऽस्ति येन- करिव वीराणामप्यमोऽभिव्यज्येत । स्वभावो हि महोन्नतक्रियानिप्पादनं वीराणाम् । मत्रामस्तुतचन्द्रवृतान्तेन प्रस्तुत- राजकुमारादिवृत्तान्तस्य बननान्नास्त्यमूयाध्वनित्वमिति तु न वाच्यम् । एकम्वनेयन्यन्तराविरोधित्वात् । अन्यथा महावाक्यध्वनेरवान्तरवास्य- ध्यनिभिः, तेषां च पदध्वनिभिः सह सामानाधिकरण्यं कुत्रापि न स्यात् । ११ नियोगशोकमयजुगुप्सादीनामतिशयागृहावेशादेशोत्पनो ध्या- घिविशेषोऽपसार 31 व्याधित्वेनास्य कथनेऽपि विशेषाकारेण पुनः कथन वीभत्सभयानक- योरस्यैव व्याघेरनत्वं नान्यस्येति स्फोरणाय । विप्रलम्भे तु व्याध्यन्त- रस्थापि च। उदाहरणम्- हरिमागतमाकर्ण्य मधुरामन्तकान्तकम् । फापमानः बसन्सो निपरान महीतले ॥' अत्र भयं विमावः । कम्पनिःयासपतनादयोऽनुभावाः । अमर्यादिजन्यवाक्पारुप्यादिकारणीभूता चित्तनिवपलता IRAL . rat. 1 श्री अश्या प्रतीयत इलपान्ययः । एवरग्या-नेति । मैदेन नेस. । अत दर्द नोदाइतामिति मार । ननु पूर्वोदाहरणेऽपि दापलितत्वमत बाह-- नहीति । ननु रामम्प पुनो नापराधोपन आर--समायो हीति । भवस्तुनप्रामवा- प्रेति मत निरान-अधाति । वेषां च अरन्तरवाश्यांदनीना च । अप अपम्मा- रस। विशेपेति । असन्मारनेसई । बोभ मेलामुखियारम्पमाह-विमेति । भसाप प अपम्पारम्पारि । मनमिलमानुपहः । झापमान अधिति । १ दररोएर बर) रामसारोशे नासी वीरान मया। रोन भानुपरेनोरमा नियमितियोः । २पोभन्दौरत मार।

·काव्यमाला। [प्रथमानने- :- 4 यदाहः- 'अमर्षप्रातिकूल्येारागद्वेषाश्च मत्सरः । इति यत्र विभावा स्युरनुमावस्तु भर्सनम् ॥ वाक्पारुप्य महारश्च ताडनं वधबन्धने । तचापलमनालोच्य कार्यकारित्वमिप्यते ।। इति । उदाहरणम्-- 'अहितव्रत पापात्मन्मैवं मे दर्शयाननम् । आत्मान हन्तुमिच्छामि येन त्वमसि भावित ॥ एषा भगवदनुरक्तिविघटनोपायमपश्यतः प्रहादं प्रति हिरण्यकशिपो- रुक्ति' । भगवद्वेपोत्यापितः पुत्रद्वेषोऽत्र विभावः । आत्मवधेच्छा परुप- वचनं चानुभावः । न चामर्ष एवात्र व्यज्यत इति वाच्यम् । सदैव भगवदनुरागिणि प्रहादे हिरण्यकशिपोरमर्षस्य चिरकालसंभृतत्वेनात्मव- धेच्छाया इदपथमतानुपपत्तेः । इदप्रथमकार्यस्य चेदप्रथमकारणप्रयोज्यतया प्राचीन चित्तवृत्तिविरक्षणाया एव चपलताख्यचित्युत्ते -सिद्धेः। न चा. मर्षप्रकर्ष एवात्मवधेच्छादिकारणमभिव्यज्यतामिति वाच्यम् । प्रकर्ष- स्यापि खाभाविकविरक्षणलक्षणताया आवश्यकतया तस्यैव चपलता- पदार्थत्वात् । १ नीचपुरुषेप्याक्रोशनाधिवेपथ्याधिताडनदारियेष्टविरहपरसंपदर्थ- नादिभिः, उत्तमेषु त्ववज्ञादिमिर्जनिता विषयद्धपाख्या रोदन-दीर्थ- आसदीनमुखतादिकारिणी चिचवृत्तिनिवेदः ॥ 33" 3 वासजन्यकम्पधानिसर्थ । च मत्सर इति । मसरश्चेत्यर्थ । अहितेविन हित व्रत भगवदनुरतिरूपं यस तत्सबुद्धि । अत एव पापा मन्त्रहाद । भावित इति । उत्पादिन इत्यर्थ । अयशादिमिरिति । आदिना विरहादय । १ स्वामाविकरूपाद्विलक्षण अक्षण यस तवा । प्रकर्षे सति वरसन पूर्वसिद्धान्पाविन्य- मपश्य मवसेव । पतश्च अमर्याद्रिन्नो य प्रदृष्टामस्तस्यैव नाम चपावत्यासय । + ।

·भावभ्वनिः] रसगङ्गाधरः। उदाहरणम्-- 'यदि लक्ष्मण सा मृगेक्षणा न मदीक्षासरणि समेष्यति । अमुना जडजीवितेन मे जगता वा विफलेन कि फलम् ॥ नित्यानित्यवस्तुविवेकजन्यत्वाभावान्नासौ रसव्यपदेशहेतुः । देवादिविषया रतिर्यथा- भर्वद्वारि क्रुध्यजयविजयदण्डाहविदल- किरीटास्ते कीय इव विधिमहेन्द्रप्रभृतयः । वितिष्ठन्ते युप्मन्नयनपरिपातोत्कलिकया वराकाः के तत्र क्षपितमुर नाकाधिपतयः ।। मनापमानसहनभगववारनिषेत्रणभगवत्कटाक्षपातामिलापादिमिब्रह्मादि- • गता भगवदालम्बना रतिर्नाभिव्यज्यते, अपि तु भगवदेश्वर्यमवाड्मनसगो- चर इति चेत्तथापि वादृशभगवदैश्चर्यवर्णनानुभावितया कविगतभगवदा- रम्यनरत्या ध्वनिलमक्षतमेव । इदं वोदाहरणम्- 'नधनं न च राज्यसंपदं नहि विद्यामिदमेकमर्थये । मयि घेहि मनागपि प्रभो करुणामनिवरनितां दृशम् ।।' . यदीति । भगवतो रामस्पेयमुक्ति । सा मीता।जटेति अचेतनजीवितेनेत्यर्थ । विफरेन । विरुदफटेन । नन्दर निर्वेदस्थायिकशान्तरसध्वनिस्वमेवात आह नित्येति । असो निर्वेद । मपदिति। विष्णु प्रति भवोक्ति । हे क्षपितमुर मुरजिन, जयविजयी द्वारसारीते अनिर्वचनीयप्रभापास्ते सवारि भवनेनपातोत्कण्ठया वीटा इस विति छन्त इत्न्यय । पराका दीना 1 नामिव्यज्यत इति । धनाभिलाषेणापि तदुपपत्त- रिति भाव । इतीलस्याभिव्यज्यत इत्यत्रानुपन । चन् यद्यपि। नन्वस्सा अम्मा- धान्येन कयं तत्वमत आह-इदं वेति । अस भावस्य । अन्तर्भावे हेतुमाह- १ नयनयोर्यः परिव पात , सम्य निरीक्षणमित्यर्थ , तदुत्कालिकया उछालसाराभ- स्पेन । विविधन्ने, मयित्वादन्यापेक्षया विशिष्ट प्रकारेण दिन्ति । २मदे इस पूर्वमुत्पादन नाकमागस्वाधिषदय कुरेरादयोन्ये प्रया। ३ इति पस्त्वमिव्यज्य: । ततश्च ना मानवनिरिति शङ्का (ऐश्वर्यवर्णनानुभावेन क- दिगता भगवदतिरमियन्यत इते समाधानम् । " रतिरमपानम् । ऐश्वर्यवर्णनमेव प्रधानमन पत्र एतिभावस्सोदाहरणान्तर दमिलाशयः। T , ·- F काव्यमाला। [प्रथमानने- अत्र धनाद्यपेक्षाशून्यस्य भगवडगन्तपाताभिलापो हि भगवत्यत्यन्ता- नुरक्ति व्यक्ति । एवं संक्षेपेण निरूपिता भावाः ।। अथ कथमस्य संख्यानियमः। मात्सोद्वेगदम्भाविवेकनिर्णयक्लैन्य- क्षमाकुतुकोत्कण्ठाविनयसंशयघार्थ्यादीनामपि तत्र तत्र लक्ष्येषु दर्श- 'नात् इति चेत्, न । उक्तेष्वेवैपामन्तर्भावेन सख्यान्तरानुपपत्तेः । अ. सूयातो मात्सर्यस्य, त्रासादुद्वेगस्य, अवहित्याल्यादावाहम्मत्य, अमर्पा- दीव्याः, मतेविवेकनिर्णययोः, दैन्याक्लैव्यस्य, धृते. क्षमाया , औत्सु. क्यालुतुकोत्कष्ठयोः, लजाया . विनयस्य, तर्कासशयस्य, चापलाद्धा- यस्य च वस्तुत. सूक्ष्मे भेदेऽपि नान्तरीयंकतया तदनतिरिक्तस्वाध्य- 'यसायात् । मुनिवचनानुपालनस्य संमव उच्छृखल्ताया अनौचित्यात् । एषु च संचारिमावेषु मध्ये केचन केषांचन विभावा अनुमावाश्च भवन्ति । तथा हि-ईव्या निर्वेद प्रति विभावत्वम् , असूयां प्रति चानुभावत्वम्। चिन्ताया निद्रा प्रति विभावत्वम्, औत्सुक्यं प्रति चानुभावतेत्यादि खयमूयम् । अथ रसाभास-तत्र अनुचितविभावालम्मनत्वं, रसाभासत्वम् ॥ विभावादावनौचित्य पुनर्लोकाना व्यवहारतो विज्ञेयम् । यत्र तेपाम- युक्तमिति घीरिति केचिदाहुः । तदपरे न क्षमन्ते । मुनिपच्यादिविषयक- रत्यादेः संग्रहेऽपि बहुनायकविषयाया अनुभयनिष्ठायाश्च रतेरसंग्रहात् । तत्र विभावगतस्यानौचित्यस्याभावात् । तस्मादनौचित्येन रत्यादिविशेष- णीयः । इत्थं चानुचितविभावालम्बनाया बहुनायकविषयाया अनुमयनिष्ठा- याच संग्रह इति । अनौचित्यं च प्राग्वदेव । तत्र रसाधाभासत्वं रसत्वा- असूयात इति । ननु सश्नमेदप्रयुक्तमेद कुतो नात आह-मनीति । सचारीति. पष्ध्यर्थे सप्तमी। तत्र निरूपणीये रसाभासे। या विभावादौ । तेषां रोसनाम् । आदिना गुरुपरन्यादिसमह । तत्र तयो । तस्मादिति । तथा चानुचितविभावालम्बनकरतित्व तत्त्व हेयम् । आदिना हासादिपरिग्रह । इय च तयाविशेषणे च । इतिरपरमतसमाप्ती १ नित्यस्बद्ध नया तदभिन्नतरूपस्यैव ( माक्स) नियार । अर्थात् पत्र मात्सर्य भवे. चाऽमयाऽप्यवश्यमेवोपलभ्येत । ततशानयोरमेदस्वीकार एव समुचिसो न तु मुनिव चनेभ्यु उन्ला । एक त्रामोदेगादिष्वपि मोदम्यम् । २ अनेन हि अनुचितवमादारमना, स्वपमनुचिता च रविविवक्षिता । मनुचितात. सायिस्त्वं रसामानवनिति तु सरतम् । - . f ·न रसायामासाः]] रसगङ्गाधरः। ११९ दिना न समानाधिकरणम् , निर्मलन्यैव रसादित्वात् , हेत्वाभासत्यमिव हेतुत्वेन इत्येके । ननुचितत्वेनामहानिः, अपि तु सदोपवादाभास- व्यवहारः । अधाभासादिव्यवहारवत्' इत्यपरे । उदाहरणम् - 'शतेनोपायानां कथमपि गतः सौधशिखरं सुधाफेनखच्छे रहसि शयितां पुप्पशयने । विबोध्य क्षामाही चकितनयना सेरवदना सनिःश्वास लिष्यत्यहह सुकृती राजरमणीम् ।।' अत्रालम्बनमनुचितप्रणया राजरमणी । रहोरजन्याउद्दीपनम् । साह- सेन राजान्तःपुरे गमनम्, माणेयूपेक्षा, निःश्वासालेपाक्ष्यश्चानुभावाः। .दयः संचारिणः । निषिद्धालम्भनकवाचास्या रतेराभासत्वं रसरस 'नात्र चकितनयनामित्यनेन परपुरुषस्पर्शत्रासाभिव्ययत्या रतेरनुभयनिष्ठते- त्याभासताहेतुर्वाच्यः । भस्याध चिराय तमित्रासकीया अन्तःपुरे परपु. रुपागमनसात्यन्तमसमावनया क एप मां बोधयतीत्यादावुचित एव त्रासः । अनन्तरं च परिचयाभिव्यक्त्या सोऽयं मत्प्रियो मदर्थ प्राणानपि तृणीकृत्या- गत इति ज्ञानांदुत्पन्न हर्षममिथञ्जयत्सेरवदनामिति विशेषणं रति तदीया. चस्यौं । तत्र रसाभासेषु । आदिना भावपरिग्रहः । निर्मराम्य निर्दष्टम्य । हेतुन्वेने- सस न ममानाधिारणमित्यवानुपा। नन्वन मवे दुष्टो हेतुरितिवदुटो रस इत्या- दिव्यपहारानुतिलो मतान्तरमाह-नहीति । आन्महानि. सरूपहानिः । मध्या. भासति । अव इति भावः । साघेति । मुधानिर्मितराजगृहोपरितनप्रदेशमित्यर्ध. । फेनम्त्यन्तम्परत्वादुक्ति । पुष्पसपने पुष्पगम्यायाम् । अहहेति शङ्कायाम् । अनु. चितेति । अनुचितः प्रणयो पश्यामित्यर्थः। यम्या इति वा । इदनाघोदाहरमिलाह- निपिद्धति । अया नायव निष्टायाः परेलस्य दियोभ्येति । घोषितल्यादिः । स्पर्शति । माननासेसः । अनुमयेति । नायके सत्वेऽपि नायिकायामभावादिति भार. । हेतुरिति । तया च मृती चोदाहरमनेतनायस्येति भावः । ममाधत्त-मस्या- भेति । चोदन इथे। न्यनलीलयाम्यान्वय.। रतिसिति । नायिकामधिनी १ साभासावं या हेतुन, तथा रामासवं रसरसेन ने मानाभिकरम् । प्र. शंर पर दोगमापर मात्र या हेतुाई न माया रसामानर सर रसलं न किया।

·१२०. काव्यमाला। [प्रथमानने- मपि व्यक्ति । परं तु प्राधान्यं नायकनिष्ठाया एव रतेः, सकलवाक्या- र्थत्वात्। यथा वा- . . 'भवनं करुणावती विशन्ती गमनाज्ञालवलामलालसेषु । तरणेषु विलोचनाममालामथ बाला पथि पातयांप्रमूव ।। अत्र कुतश्चिदागच्छन्त्याः पथि तदीयरूपयौवनगृहीतमानसैर्युभिरनु- गम्यमानायाः कस्याश्चिद्भवनमवेशसमये निजसेवासार्थक्यविज्ञानाय गमना- झापनरूपामलालसैषु तेषु परमपरिश्रमसारणसंजातकरुणाया गमनाशादा- ननिवेदकस्स विलोचनाम्बुजमालापरिक्षपस्यानुमावस्स वर्णनादभिव्यज्यमाना रतिर्बहुवचनेन बहुविषया गम्यत इति भवत्ययमपि रसामासः । . रतिमपीत्यर्ध । हर्षसमुदायकोऽपि । नन्वेवं विनिगमनाविरहोऽत माह-पर स्थिति। नायिशानिष्टा नु सेरेति पदमायव्ययत्वास याक्यार्थः । तथा चाद्योदाहरणतास्य मुस्थति भाः। द्वितीयोदाहरणमाह-गया बेति । भवनं सग्रहम् । विशनाय तदनीगाराग। तेषु तरणेषु । एरणायामन्ययः । परमेयस तरणसबन्धीत्यादिः । यद्धिति । तरुणैष्यिति . १ पन्धकतदिदम मिदम् । तदीयामपि रतिम्' अर्थार नायिकाया भपि रतिमिति पदमा अन्धता भपिना मारियाया रतिः समुत्रीयते । अर्शद उपापम सौपरिणामारोदुनीय- यस्य रतितु एटेव, पर सेरवानाया नायिकाया भपि रतिररत्येवेति । रफुटं पैरमुचितम् । पूर्वपक्षिणा-परपरपत्रासामिष्य केन अविनयनानिति बिपोन नापिकाया रसभावो यसरे दशसमापाने 'दीयामपिरदिम् मन रपट नापिकाया एक रजिमीनमुति। नागेशमहोदयतु-दीपामार रविम्' (नामिकाविभिनीमी रहम् ) ने पटे बदन्तं मम्पसार पराभूप तिमपि इत्य पदन् संसायरमा । म मारिवाया रनिमभियनति, परमपिइति । प्रन्यस्वारस्य विपर गास्टिनिति मर्मविदो गिग्य । गईममिम्पनर पति मूएएयेतापनि नटीसाक दिलित !! रामेर पाने साने सादिस्यमामिरवममिन विधिदेव निदविनसतं प्राचा वाया विचारेन। .

·रसाद्याभासाः] रसगङ्गाधरः। यथावा-- 'भुजपञ्जरे गृहीता नवपरिणीता वरेण वधूः । तत्कालजालपतिता बालकुरजीव वेपते नितराम् ॥' अत्र रते ववध्वा मनागप्यस्पर्शादनुभयनिष्ठत्वेनामासत्वम् । तथा चोक्तम्- 'उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगवायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ इति । अन मुनिगुरुशब्दयोरुपलक्षणपरतया राजादेरपि महणम् । अथात्र किं व्ययम्-: 'ध्यानम्राश्चलिताश्चैव स्फारिताः परमाकुलाः । पाण्डपुत्रेषु पाश्चात्याः पतन्ति प्रथमा दृशः ।। अन्न व्यानम्रतया धर्मात्मताप्रयोज्यं युधिष्ठिरे समक्तित्वम् , चलिततया स्थूलाकारताप्रयोज्यं भीमसेने सत्रासत्वम् , स्फारिततया अलौकिकशौर्यन- वणप्रयोज्यमर्जुने सहपत्वम्, परमाकुलतया परमसौन्दर्यप्रयोज्यं नकुलसह- देवयोरोल्सुक्यं च व्यञ्जयन्तीमिश्मिः पाश्चात्या बहुविषयाया रतेरभि. . व्यञ्जनादसामास एवेति-नव्याः । प्राश्चस्त्वपरिणेतृबहुनायकविषयत्वे रते-. राभासतेत्याहुः । तत्र शृशाररस इव शृङ्गाराभासोऽपि विविधः, संयोग- विप्रलम्मभेदात् । संयोगामासस्त्वनुपदमेवोदाहृतः । . यद्विवर्ष.। तृतीयोदाहरणमाह--यथा वेति । भुजेति रूपकम् । उपेति । आमामल- मिति शेषः । प्रथमोदाहरणसंग्रहायाह-~अति । अन वक्ष्यमाणोदाहरणे किं सो वा तदाभासी वेयर्थः । स्पारिता विस्तृताः । प्रथमा इत्यनेन पूर्व दर्शनाभाव. सूचितः । सभक्तित्वमित्यादिद्वितीयान्ताना न्यजयन्तीभिरिखनेनान्वयः। भाम एवेसस . व्याय इति शेषः । एवेन रसत्यवच्छेदः । प्राञ्चस्त्विति । अवारचिवीजं तु रखनौचित्तस्या- पारेणीवे इवानापि सत्त्वम् । नहि लक्षणै तथा निर्देशोऽस्वीति । तर साभासानां १ भामिनीविलासे हु परेल रदसि बभूत' इति पामे उष्टः । कानीमुद्रितरसगज्ञापोतु : रहसिपदमित राष्ट्रीय भवत्ययमपि रति रसामासः इति उपरिएको गतम् । ११रस.

·१२२ पाव्यमाला। [प्रथमानने- विप्रलम्मामासो यथा- व्यत्यस्तं लपति क्षणं क्षणमयो मौनं समालम्बते सर्वसिन्विदधाति किं च विषये दृष्टिं निरारम्बनाम् । श्वास दीर्घमुरीकरोति न मनागनेषु धते धृति वैदेहीकमनीयताकवलितो हा हन्त लक्षेश्वरः ।। मन सीतालम्बनेयं लोशगता विप्रलम्मरतिरनुमयनिष्ठतया जगद्- रुपनीविषयकतया चाभासतां गता, व्यत्यस्तं लपतीत्यादिमिरुतिभिर्व्य- ज्यमानरमादश्रममोहचिन्ताव्यापिभिस्तथैवाभासतां गतः माघान्येन परि- योप्यमाणा ध्वनिव्यपदेशहेतुः। एवं कल्हशीलकुपुत्राद्यालम्बनतया वीत- रागादिनिष्ठतया च वर्ण्यमानः शोकः, ब्रह्मविद्यानधिकारिचाण्डालादिग- वत्वेन च निवेदः, फदर्यकातरादिगतत्वेन पित्राघालम्बनत्वेन वा क्रोधो- 'त्साही, ऐन्द्रजालिकाद्यालम्बनत्वेन च विलयः, गुर्वाधालम्बनतया च हासः, महावीरगतत्वेन भयम् , यज्ञीयपशुषसासुध्यांसाघालम्पनतया वर्ण्य. माना जुगुप्सा च रसामासाः। विस्तृतिमयाचामी नेहोदादताः मुधीभिरु- नेयाः। एवमेवानुचितविषया भावाभासाः ... यथा, 'सर्वेऽपि विस्मृतिपय विषयाः प्रयाता विद्यापि सेदकलिता विमुखीवमूव । सा केवलं हरिणशावकलोचना मे नवापयाति हृदयादपिदेवतेव ।। - - + - मध्ये एक क्षणमिति पूर्वान्यपि । अपामुरारान्वयि । ननु सीनायानरमायेऽपि शे तस्वमत आह-जगरिति । उक्तिभिरिति । यथाममिति क्षेत्र तथा जग- दुरापनीविषयकतपत्र । प्राधान्येनेति । तथा च न समायामागनिसमिति माए । फलशीलेति । अवीतरागादिविषयमिदम् । अत एगह-यावेति । पदयों निन्यः । फातो भीतः । एवमेव रगाभागवदेव । दागिना शेरचाता । रिनिगम- १म्पत्यस्तान सन्मा: मोनेन ममः, निरागमनारमा मोMAIT, माया धम्मारिक, र पम्प तोपर। मनुविकास प्रा परि- भारतीयामामा भाम्पसमा मिनेन । .

·. भावशान्त्यादयः]] रसगङ्गाधरः। १२३ गुरुकुले विद्याभ्याससमये तदीयकन्यालावण्यगृहीतमानसस्यान्यस्य वाः कस्यचिदतिप्रतिपिद्धगमनां सरतो देशान्तरं गतस्येयमुक्तिः । अत्र च खात्मत्यागात्यागाभ्यां सक्चन्दनादिपु विषयेपु चिरसेवितायां विधायां चे कृतमत्वम् , मस्यां च लोकोत्तरत्वमभिव्यज्यमानं व्यतिरेकवपुः स्मृतिमेव पुष्णातीति सैव प्रधानम् । एवं च त्यागामोवगतं सार्वदिकत्वं व्यञ्जयन्त्य- घिदेवतोपैमापि । एपा चानुचितविषयकत्वादनुभयनिष्ठत्वाच्च भावामासः । यदि पुनरियं तत्परिणेतुरेवोक्तिस्तदा भावध्वनिरेव ।। अथ मावशान्ति:- भावस्य प्रागुक्तस्वरूपस्य शान्तिःशः॥ स चोत्पत्त्यवच्छिन्न एवं प्रायः, तस्यैव सहृदयचमत्कारित्वात् । उदाहरणम्-- 'मुञ्चसि नावापि रुप मामिनि मुदिरालिरुदियाय । । इति तन्व्याः पतिवचनैरपायि नयनाउनकोणशोणरुचिः ।। इह तादृशमियवचनश्रवणं विभावः । नयनकोणगतशोणरुचेर्नाशः, तमि- व्यक्तः प्रसादो वानुमावः । उसचिकालावच्छिन्नो रोपनाशो व्ययः । तथा- भावोदयो भावसोत्पत्तिः॥ . . . माविरहादाह-अन्यस्येति । अन च सात्मलागेनि विषयविद्योभयकर्तृरखत्यागेनं विषयविधयो. कृतनवम्, नायिकारर्तृरखीयात्यागेन चास्था नायिकाया रोकोत्तरत्व मिसर्थ एवं स्मृविमेव पुष्यदीत्यर्थः । स नाशचोयत्यवच्छिन्न एवोत्पत्तिकाला- पच्छिन्न एव । मुदिरालिपपलिः । नाशस्य साक्षात्तवार्यवाभावादाह-तदीति। चिरसेवनेरि निमुखे विश्य विये तो, वदपेक्षया न्यूनकालाऽभिध्यानेऽपि सर्वदानुगा. मिनी मानिनी तु लोकोतकरडेठि म्यध्यमानोऽपि व्यतिरेकार कारः स्मृतिमावशेषकदया 'भप्राधान्यान पनिसम्पपदेशदेवरित्यर्थः । २ सुनोऽधिष्ठात्री देववा यथा न जानु परित्यजति दया सेपमपि मृगौचना मातमदपमोचनास्तीति उपमालंकारेगारि नाय काम्पस व्यपरेशः, उपमाया पि प्रशान- स्मोक प्रसाधयादित्याश्यः।

·काव्यमाला [प्रथमानने- A उदाहरणम्- 'वीक्ष्य वक्षसि विपक्षकामिनीहारलक्ष्म दयितस्य भामिना । अंसदेशवलयाकृतां क्षणादाचकर्ष निजबाहुवल्लरीम् ।। अत्रापि दयितवक्षोगतविपक्षकामिनीहारलक्ष्मदर्शनं विमावः । प्रियां- सदेशवलयीकृतनिजबाहुलताकर्षणमनुभावः । रोपोदयो व्ययः । यद्यपि मावशान्ती भावान्तरोदयस्य, भावोदये वा पूर्व भावशान्तेरावश्य- कत्वान्नानयोर्विविको व्यवहारस्य विषयः, तथापि द्वयोरेका चमत्कार- विरहात् , चमत्काराधीनस्वाच व्यवहारस्य अस्ति विषयविमागः । एवम्- मावसंघिरन्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिमानपोग्ययो: मामा- नाधिकरण्यम् ॥ उदाहरणम्- 'यौवनोद्गमनितान्तशक्षितीः शीलशौर्यबलकान्तिलोमिताः । . संकुचन्ति विकसन्ति राघवे जानकीनयननीरजश्रियः ॥' अत्र भगवदाशरथिगतस्य लोकोचरयौवनोद्गमस्स, साशस्यैव शील- शौर्यादेश्च दर्शनं विभावः । नयनगतसंकोचविकासापनुभावः । पीडी- सक्ययोः संधिय॑यः । ननु वत, किमत आइ-चमत्काति। एवं च यकृतो परमवारसत्र तय. वहार इति भाव. । सामानाधिकरण्यमिति । एकदेशारिवाशिटाकालातिन्य रूपमित्यर्थ । सहममेदरल्यर्किचितर इति भाव । सबलतायां स्पेकदातियामेर १ पो भावी परस्परमामिमवयोग्यधारसो न च परसरममिती (महान्योन्य- धमा0), योलिन् स्पले एकनिष गोमिटि सचिरलाशय । परस्पानिमूना यो वयोः सन्धी योरेव न धमत्तार., उसमेनोः (परमिमनोग्यताविरो:) अभिभ्यी न पिक विमार तिवारशेषगावसाहनम् । २ प.समिमा भापाः सीतापा बोक्नोगमदन भगवनमा प्रथमप.सा. माम्याग्नेवि सोड.

·भावशान्त्यादयः] रसगनापर। १२५ तथा- - - . भावशमलत्वं भावानां पाध्यबाधकमावमापनानामुदासीनानां वा व्यामिश्रणम् ॥ एकचमत्कृतिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावद ।। उदाहरणम्- 'पापं हन्त मया हतेन विहितं सीतापि यथापिता सा मासिन्दुमुखी विना वत वने कि जीवितं घासति । आलोकेय कथं मुखानि कृतिनां किं ते वदिष्यन्ति मां राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं न प्राणितुं कामये ।। मात्र सत्यस्याविपादस्मृतिवितर्कग्रीडाशानिर्वेदानां मागुतखखविभाव- जन्मनो शयलता । यतु काव्यप्रकाशीकाकारैः 'उत्तरोतरेण भावेन पूर्वपूर्व- भावोपमर्दः शवलता' इत्यभ्यधीयत, तन । 'पश्येत्कचिचल चपल रे का स्वराहं कुमारी हस्तालम्ब वितर हहहा व्युत्तमः कासि यासि' इत्यत्र शहा- सूयाधुतिस्मृतिश्रमदैन्यमत्यौत्सुक्यानामुपमर्दलेशशून्यत्वेऽपि शवलवाया राज- स्तुतिगुणत्वेन पञ्चमोल्लासे मूस्कृतैव निरूपणात् । सोचरविशेषगुणेन सामानाधिकरण्यमिति विशेषः । तारास्यैव लोकोत्तरस्थैव । पकेति। एक यत्ताश ज्ञान महादास्यार्थबोधस्तद्विपयत्वमित्यर्थ । पापमिति । अत्र पापमित्यनेन माति, हते- लादिनासूया, सीतापीयादिना विषाद, सेलनेन स्मृतिः, मामिलादिना पितर्कः, आलो. पेयेत्यादिना पीडा, कि त इत्यादिना शमा, राज्यमित्यादिना निर्वेदः, इति बोध्यम् । पश्येत्वविदिति वा । चल चपल रे इत्यस्या । वा त्वरेति पुति- । अहं कुमारीति स्मृतिः । हस्तालम्ब वितरति श्रमः । हहहेति दैन्यम् । व्युत्क्रम इति दैन्यम् । मासीति मतिः । यामीत्योत्सुक्यम् । औत्सुक्यानामिति । मध्ये पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरेणेति १Rखाभिम्यशः पृथग्वायर मिष्यायानामपि चहारानो चमत्कारजनके एकलि- महावाक्याबो महायानुभव विषयावनित्यारा । २ विनिरूपा अनी भादा नैदायिकानां नये इध्मादिपु विशेषगुणेष्वेव समाविष्टः स्युः। साये व पूर्वमावस नाश सत्लेर भावान्तरस्योदयः सा कथमककाले नानासावानुभव. 67 सेयं शक्लति शश । ईइने नाशे यहय एव कथं भने । न चायमुरुमदेवदेवामिल पातुं शक्य इत्यादिकं समाधानम् । य ·'१२६ काव्यमाला। प्रयमानने- जायमानस्तु नाशो न व्यायः, न चोपमर्दपदवाच्यः, नापि वर- . कारी। तस्मात् 'नारिकेलजलक्षीरसिताकदलमिश्रगे। विलक्षणो यथासादो मावानां संहती तथा। अत्रेदं योध्यम्य एते भावशान्युदयसंधिशपरतावनय उदाह- तास्तेऽपि भावध्वनय एव । विद्यमानवया चर्यमाणेवियोत्पत्यवच्छिा- त्व-विनस्यदवसत्व-संघीयमानत्व-परस्परसमानाधिकरणत्वैः भफारेपर्यमाणेषु भावेष्व प्राधान्यस्यौचित्याद, चमत्कृतेस्त्रीय विधान्तेः । यपप्युत्पत्ति- विनासिंधिधवलवानां तत्संबन्धिनां भावानां च समानायो चर्पणाविषय- तायां न पाधान्यं विनिर्गन्तुं शक्यते, तथापि सिवी माधेषु प्रधानतायाः फ्लप्सरवाद, गावशान्त्यादिप्वपि-तेप्नेव शान्तिप्रतियोगित्यादिभिर्यज्यमा- नेषु वस्याः कल्पयितुमौचित्यात् । किं च यदि भावधात्यादी मावो न . . शेषः । मूलान्य प्रकाशनय । तत्वेऽप्यार-न पेति । तरपेऽपाद-नापीति । अन च महदयवदयमेव प्रमाणमिति मायः । टपरहरति-सरमादिति। डेयम् । संहना मिश्रणे भायशान्त्युदेति । भायसंपनिपानसारी पनग इतर स्थिती सपिये। तेव भावेष्वेव । ससाः प्रधानतायाः। ननु तापमकारः, भर सेतात इति वाम्यमत सह-किं घेति । सामान्येनोसमर्थ मिशिप्पोलादी- १ मन्पासवासानुपान् नारकेटरलारयः परा मो समधिनमा G্য ধমীয়নৰ বানিহানাদী মা সামি पूर्व पारमुपनपा। भारपनिषु (सिपमानापारात्रो मारो s) मासर मापन दरपो, न धिमानत्वाऽवसायाः, नुमारमा पर मावोस-मारमादि- पनि उत्पत्याटिनवीन सलादीना प्रधरागार (पलानन माप- मरिमादानामरेत्याशयः। १ भास- मानसामस। VEजि-नाशपसावा वर्षमया मारा था बस con निरितिका ५ नम: RAE ( सात साल की हुने नापासस) in मोर अपरा: विपिन ·भाषशान्त्यादयः रसगाधरः। १२७ प्रधानम्, किं तु तदुपसर्जनकशान्त्यादिरेवेत्यभ्युपैयते तदा व्यज्यमानमा- वेषभिहिततत्पशमादिषु काव्येषु मावमग्रमादिधनिलं न स्यात् । तथा हि। 'उपसि प्रतिपक्षनायिकासदनादन्तिकमश्चति प्रिये । । सुदृशो नपनाजकोणयोरुदियाय तस्यारुगधुतिः ॥' अत्रौत्पूर्वकेतिना मायोदयस्य वाच्यतयैव प्रत्यायनात् । (मनु) उदयस्य चाच्यत्वेऽपि मावस्यावाच्यत्वाद्धनित्वं सुसमिति चेत्, प्रधानस व्यपदे- शानौपयिकत्वेऽमधानकृतव्यपदेशानुपपत्तेः । असन्मते तूत्पत्तेर्वाच्यत्वे. ऽप्युत्पत्त्यवच्छिन्नस्यामर्पस्य प्रधानस्यावाच्यत्यायुक्त एवं भावोदयध्वनि- व्यपदेशः। एवं व्यत्यमानभावप्रतियोमिकस प्रशमस्स वाच्यत्वे भावा- तिध्ववित्वं न स्यात् । यथा- 'क्षमापणैकपदयोः पदयोः पतति प्रिये । शेमुः सरोजनयनानयनारुणकान्तयः ॥ ननु शब्दपाच्यानां प्रशमादीनामरुणकान्त्यैवान्वयात् - अरुगकान्ति- प्रशमादेरेव वाच्यत्वं पर्यवसितम्, न तु तादृशाशमादिव्यज्यस्स रोष- तया होति । अबतीत सप्तमी । उत्पूर्वकेौतिनेति । उडुपसर्गपूर्ववेषेण्यानुने- अर्थ. । माइते-उश्येति । अनीपविकत्ये नपानेलनावारप्रश्प । उदयस्थले दोष परया शान्तिस्थले तमाह-एपमिति । एक्स्योरसाधारणस्थानयोः । पततीति सामी । उभयन शहते-गन्यिति । याच्यान्वयेति । सकलपदानामिति शेषः। १स: (भावः ) उपपने गौणो यलिनीशः शान्त्वादिष प्रधानम्मित थम्युयो सीक्रियते। २ व्यज्यमानो भाडो येषु, अभिहित वत्सरामादेषु अनेमु । अाए येषु काव्येषु मानो पानया गया प्रमादितु अनिषया दे। ३ मन्म प्रमान व उपरिखस्य व्यपरेशार्थ (पनियापनाम् / मनुषयोगितले मानतो दादेको मोरापन इत्यर्थः। पन्यमानो माः प्रतियोगी वस, अर्थात् यस्य प्रथमो वायः न मावो यमः, प्रमाणपः। - ·. - - + १२८ काव्यमाला। [प्रथमानने- प्रशमादेः, व्यायव्याकमैदस्यावश्यकत्वात् । न चारुण्यव्यङ्गयरोषस्यैव वाच्यीमूतप्रशमाद्यन्वय इति वाच्यम् । वायव्ययमतीत्योरानुपूर्येण सिद्धतया वाच्यान्वयबोधवेलायां वाच्यैः सह व्यनयान्वयानुपपत्तेः । अन्यथा 'सुदृशो नयनाब्जकोणयोः' इत्यस्यान्वयो न. सात् । मैवम् । एवमपि- 'निर्वासयन्ती धृतिमननानां शोमा हरेरैणदृशो धयन्याः । चिरापराधस्मृतिमांसलोऽपि रोपः क्षणप्राघुणिको बभूव ।' इत्यादावपि भावपशमध्वनित्वापचेः, मावस्य वाच्यत्वेऽपि प्रधानस्य तत्मशमस्य व्ययत्वात् । उमयोरम्यवाच्यत्वमपेक्षिवमिति चेत्, प्रागुत. पद्यद्वये शमत्वोदयत्याभ्यां शमोदययोर्वाच्यत्वादनुदाहरणत्वापतेः । इप्टा- पनिस्तु सहृदयानामनुचितैव । तस्माद्भावप्रशमादिष्वपि माघान्येन माया- नामेव चमत्कारित्वम् , प्रशमादेस्तूपसर्जनस्वमतो न तस्य वाच्यसादोपः । " इदं युनावध्वनिभ्यो मावशान्त्यादिध्वनीनां चमत्कारवैठक्षण्ये निदानम्- वाच्यः प्रमादिभि । व्यद्धान्ययेति ! आरम्यव्यायरोपान्वयेय. । अन्यथा सदशीकारे । न स्यात्, रोपोदये सुदृक्त्वस्य याधात् । तथा च रोषपशमादिभ्यनित्वं मुस्थमिति भावः । निर्वासयन्ती दूरीउर्वतीम् । ममिर पुष्ट.। क्षणप्राणिकोऽतिथि । शकते. उभयोरपीति । एवमेव उपदोपदयाभावेऽपि । प्रधानाप्रधानयोरपीत्यर्थ । पथद्वये 'उपनि- 'क्षमाप-' इत्यवेत्यर्थ । सहदयानामिति । अन शान्ने वेषामेव मुत्यप्रमाणत्वेनोरीकारादिति भाव । अपि यस्थिनिसमुचायकः । नन्येवं रक्षप्याना- पत्या मेदेनोक्समगत्यापत्तिरत आह-इदं पुनरिति । यदेकन शुद्धभावथ्वनी । १ ननु' इत्यारभ्य -मी नयनाम्पकोणयोः' इत्यस्यान्वयो न स्यात्' पपर्यत प्रामादिप्राधान्यदादिमः पूर्वपक्षिण उद्धिः । सर्वस निर्गलिस: सारस्वयम्----- शेमुः इतिपदेन भरणकान्नः प्रम पर पाध्यो बानो न स्वशान्तिमसमेन थापा बोपरूपमारस्य प्रशम: । ननु मुस्यनेन मारण्यस्यायस रोरसेवालयाइमिया विवक्षित तिन सय बत्तुम् । वायोचरमेव व्ययस्य प्रदीविर्भवतीति कमः । साथ बाध्यान्वयसमये म्ययस्य बोध न पीय टेन सान्वयः । एवं च धमापन बेशुमारणं प्रसमस या निलोशारणं सादिति योऽयममारोश दवः सन लिपति ! रोममयामध्यन परमार, रवि पूर्वपक्षिय हो, भाम् स्वादिना सिदान्तिनः समरदरणम् । + ·रसादेः संलक्ष्यक्रमता] रसगङ्गाधरः। १२९ यदेकत्र चर्वणायां भावेषु स्थित्यवच्छिन्नामोदित्वम् , अमोदित्वमेव पा प्रकारः, अन्यत्र तु प्रशमायस्थस्वादिरपीति । रसस्य तु स्थायिमूलक- स्वात्मशमादेरसमवः, संभवे या न चमत्कारः, इति न स विचार्यते । सोऽयं निगदितः सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्ययप्रपञ्च स्फुटे प्रकरणे २ झगिति प्रतीतेपु विभावानुभावव्यभिचारिपु सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणैव समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतोः पौर्वापर्यक्रमस्यालक्षणा- दलक्ष्यक्रमो व्यपदिश्यते । यत्र तु विचारवेचं प्रकरणम् , उन्नेया वा विमायादयस्तत्र सामग्रीविलम्बाधीनं चमत्कृतेर्मान्धर्यमिति संलक्ष्य- क्रमोऽप्येष भवति । यथा-'तल्पगतापि च सुतनु,' इति मागुदाहते (१४ पृष्ठे) पद्ये 'संपति' इत्येतदर्थावगतिपिलंम्वेन । न खलु धर्मिग्राहक- मानसिद्ध रत्यादिध्वनेरलक्ष्यक्रमव्ययत्वम् । अत एव लक्ष्यक्रममसर- "एवंवादिनि देवों पार्थे पितरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥ इत्यत्र कुमारीखामाव्यादप्यधोमुखत्वविशिष्टस्य लीलाकमलपत्रगण- नस्योपपत्या मनाविलम्वेन नारदकृतविवाहादिप्रसङ्गविज्ञानोचरं ब्रीडा- विश्वेपणस्याव्यावर्तकत्वाविशेष्यमानतयमलाराचाह-अमादित्वमेव वेति । अन्यत्र भावशान्त्यादिध्वनी । इतिर्निदानसमाती । ननु भावशान्त्यादिवदसशान्त्यादि. कुतो नोदाहृतोऽत आह~रसस्येति । असंभव इति । तत्वे स्थायित्वानुपपत्तेरिति भाव । नन्वभिव्यकिनाशादिरेव प्रशमादिरन आह-संभवे वेति । रत्यादिलक्षणो रत्यादिखस्म । समयेन कालेन । हेत्यिति । विभावादिरसारित्यर्थ । प्रकरणस्य स्फुटत्वेऽप्याह-उन्नेया घेति । अत एव तन्मात्रत्वाभावादेव । अस्योभयनान्वय । १ भावभ्वनी-सित्यवस्थापनामादित्यस्य, केवलामोदिवस का मकारतया पर्वणा भवति, भावशान्त्यादिश्वनिषु तु भावत्वेन सह प्रशमावस्थापनत्वस्यापि । अर्थात मावध्वनी अमोदिक्तमत्कार एवास्वादनीयो मवति, मावशन्त्यादिषु तु मारैः सह प्रशमोदयादि- कृतश्चमाकारोप्यास्वादनीयो भवतीत्याशयः । २ एनत्स्पष्टीकरण पूर्वपदिपण्यां द्रष्टव्यम् । ३ धर्मिणो माइकेण मानेनं सिद्धम् । अर्थात रत्सादीनां वनयो येन प्रमाणेन गृहन्दे देनेव प्रमाणेन देशमसंलक्ष्यकमदास गृहीता भवेदिलपि नास्त्रीयाशयः । 4 ·काव्यमाला। - [प्रथमानने- याचमत्करणालक्ष्पक्रमोऽयं ध्वनिः" इति माहुरानन्दवर्धनाचार्याः । "रसभावादिरों ध्वन्यमान एव, न वाच्यः । तथापि न सर्वोऽलक्ष्यका मस्य विषयः" इति चाभिनवगुप्तपादाचार्याः । स्यादेतत् , यद्ययं रसादिः 'संलक्ष्यक्रमस विषयः स्यात्--अनुरणनमेदगणनप्रस्तावे "अर्थशक्ति- "मूलस्य द्वादश भेदाः" इत्यभिनवगुप्तोक्तिः, "तेनायं द्वादशात्मकः' इति मम्मटोक्तिश्च न संगच्छेत, वस्त्वलंकारात्मना द्विविधेन वाच्येन खतः- संभवित्व कविप्रौढोक्तिनिष्पनत्व-कविनिबद्धवक्तृमौढोक्तिनिष्पनत्वैसिभिरु- पाघिमिन्नैविध्यमापनेन पडात्मना वस्वलंकारयोरिव रसादेरप्यभिव्याना- दष्टादशवप्रसङ्गात् । अनोच्यते--प्रकटैर्विभावानुभावव्यभिचारिभिरलक्ष्यक्रमतयैव व्यज्य- मानो रत्यादिः स्यायिमावो रसीमवति, न संलक्ष्यक्रमतया । रसीमावो हि , नाम झगिति जायमानालौकिकमत्कारविषयसायित्वम् । संलक्ष्यक्रम- वया व्यज्यमानस्य रत्यादेस्तु वस्तुमात्रय, न रसादित्वमिति तेपामाश- . N देवो नारदे । पितुर्हिमारायस्य । तथापि चन्यमानत्वमानत्वेऽपि । अनुरणनमेदेति। पनि देत्यर्थ । तदेल्यादिः । रपीभवत्सरसो रसः सपश्ते । एवळ्यवच्छेधमाह-न संलक्ष्येति । एवमग्रेऽपि । नेपामभिनवगुप्तानाम् । वर्णनेन । व्याख्याकारैरिति शेषः। १ एवंविधा घेडा कुमारीखमावादपि समबति । वाम सेयं घेष्टा स्वाभारिवी माहोलिद कस्यचिद्वापस गोपनायेति जिज्ञासाया प्रकरणाचन्मेषगे सोरं मीठापाः (सगोपनारमसा. बदिस्यस) चमत्कारः परस्यादुदेवीति संलइएकमात्र नित्यायः । २ माद लक्ष्यनामोरिस भवतीति । ३ सादित्यनेन पुनः शश-यदि रसादि: सैलरकमः सावश क्रमस तथा मनु- रणनमत्रापि सिटम् (पूर्व पायाना रिमावादीनो प्रदीविस्तवय म्यापस्य रसस्वाभिम्पकि- Ra): पं च या वस्वशाररूपयोर्याययोः समरित्वादिभिशारिभिः प्रदे पर- मैदना पारतस्यापि सादिति प्रमाणामटारचावं स्वादिति।. मिति जायमानो पालोमिकरमत्मारयस रिपदा सासी रस तसन भर हाशमयर विषयो यत्र रत्यादिसापिमाः सास ११ रसः। ५ कादिसपनो पसुमार' इस साने मात्र । ईमा विग्रेष. नरोशितः। सो पाठो भामा समविचाराव। 4 ·रसगङ्गाधरः। रसादः संलक्ष्यकमता] यस्य' वर्णनेन न तदुक्तीनां विरोधः। उपपत्तिस्स्वर्थेऽसिन्विचारणीया । रसमावादिरर्थ इत्यत्र रसादिशब्दो रेत्यादिपरः । तदित्यं निरूपितस्यास्य रसादिध्वनिप्रपञ्चस पदवर्णरचनावाक्यप्रबन्धैः पदेकदेशैरवर्णात्मकै रागादिभिश्चाभिव्यक्तिमामनन्ति । तत्र वाक्यगतानां पदानां सर्वेषामपि स्वार्थोपस्थितिद्वारा वाक्यार्थज्ञानोपायत्वे समानेऽपि कुर्वद्रूपतया चमत्कारीयोगव्यवच्छिन्नत्वेन कस्यचिदेव ध्वनिव्यपदेश- हेतुत्वम् । यथा 'मन्दमाक्षिपति'.(१४ पृष्ठे) इत्यत्र मन्दमित्यस्य । . उपपत्तिस्त्व इति। विमावादिमतीते रसमतीतेध विद्यमानस्य सूक्ष्मवालान्तरत्व- रूपस्य क्रमस्य सहृदयेनाकलने तस्य विगलितवेद्यान्तरत्वानापत्या रसत्वमझापत्तिः । विग-, लितवेद्यान्तरत्वं चं सक्लमहृदयानुभवसाक्षिकमिति तवापि संमन मिति तदुपपत्तिोप्या। नव्यास्तु-ववैशिष्टरप्रकरणादिज्ञानसहितस्यैव व्याकल्वात्तत्सहिनविभावादिज्ञानोतरं जायमानरमप्रतीवेर्विभावादिशानापेक्षया विद्यमानक्रमालक्षणेन पालक्ष्यक्रमत्वम् । तच प्रकरणादिज्ञानविलम्बेन विभावादिज्ञानविलम्बेऽपि पूर्वोदाहरणेऽक्षतमेव । नहि विभा- वादिज्ञानस्य तजनकस्य च क्रममादायालक्ष्यक्रमत्वम्, अपि तु तजन्यस्य । एतदेवा- मित्य • 'अर्थशक्तिमूलस्य द्वादशमेदाः' इलभिनवगुप्तोचिर्यविचिद्वाच्यार्थापेक्षया प्रमोऽपि गृह्यन इलभिप्रेत्य लक्ष्यकमत्वोक्तिर्ययायंचिनेया। नहि विभावादिप्रतीति- रहितयत्किंचिद्वाच्याथैमानप्रतीतो विगलितवेद्यान्तरता सहृदयानुभवसाक्षिका । येन तकमाणेऽपि रमत्वदानिः म्यादित्याहुः । रसभावादिरर्थ इत्योति । अभिनव- गुप्तवाक्य इत्यर्थः । अन्यथा तदसंगतिः साष्टवैति भावः । कस्यचिदेव पदस्य । यथेति । १ वाशीमुद्रितपुस्तके तु 'उपपचिरत्वयं सति धारणीया' इति पाठो विचिन्त्य एत। २ रसमावादियों पन्यमान एव, न वाच्यः । तथापि न सर्वोऽलक्ष्यकमस्य विषयः। रत्समिनरगुप्तवाक्ये रसमानादिपदेन रत्लादिधिः । यतो हि दन्मतानुसारमयकमायामेव रसव भवति । अन्यथा अनुरणनानुसार रससापि षधित्व समवेद, ततश्च रसभावादि'-' पदेन रत्सादयो प्रामाः। .३ चमत्कारस्य भयोग: मसइन्धः तेन व्यक्ति रविदत् । अर्याव सर्वदा चमचार- मदिवमेव (बरसदम् ) उपलभ्येव ।

·4 काव्यमाला। [प्रथमानने- रचनावर्णानां तु पदवाक्यान्तर्गतत्वेन व्यञ्जकतावच्छेदककोटिप्रविष्ट- त्वमेव न तु व्यञ्जकत्वमिति यद्यपि सुवचम् , तथापि पदवाक्यविशिष्ट- रचनात्वेन, रचनाविशिष्टपदवाक्यत्वेन वा व्यञ्जकत्वमिति विनिगमना- विरहेण घटादौ दण्डचक्रादेः कारणत्वस्येव प्रत्येकमेव व्यञ्जकतायाः सिद्धिरिति प्राचः। वर्णरचनाविशेषाणां माधुर्यादिगुणाभिव्यञ्जकत्वमेव न रसाभिव्यञ्जक- त्वम् , गौरवान्मानामावाच । न हि गुण्यभिव्यञ्जनं विना गुणामिव्यञ्जकत्वं नासीत्यति नियमः, इन्द्रियत्रये व्यभिचारात् । इत्थं च स्वखव्यञ्ज- प्रतिपादितमधस्तात् । अभ्यहितवादचनाशब्दस्य पूर्वनिपात. । कोटीति । रचना- विशिष्ट पदत्यादिना व्यक्षकत्वमिति भावः । इति इसन । घटादाविति । दण्डविशि- टचादेश्चक्रादिविशिष्टदण्डादेर्वा कारणवमित्यत्र चिनिगमनाविरहेण यथा कारण- तायाः प्रत्येकपर्याप्तिस्तथान व्यकताया इति भावः । नव्यमतमाह-वर्णेति । १ रचना (वर्ण-पद-गुम्फः ) वर्णा वा पृथग्रूपेण नोपलभ्यन्वे, किन्तु पदानां वाक्यानां था अन्तर्गताः प्राप्यन्ते । एवं च रचनाविशिष्ट पदत्वेन रचना विशिष्टवाक्यत्वेन च पदानां पाक्यानां वा व्यजकत्वम् , वर्णविशिष्टपदवेन वाक्यत्वेन च वर्णानां व्यजकत्वं निरुच्येत । ततश्च रचनावर्णाना पकतावच्छेदक-(व्याकविशेषण-) योटिप्रविष्टत्वमेव, न स्वतन- तया व्यजकत्वमिति वा । अत्र पद-वाक्यविशिष्टवर्णरचनात्वेन व्यजकत्वं माभमाहोखित वर्ण-रचनाविशिष्टपद-वाक्यत्वेनेति विनिगमनाविरघव (एकतरपक्षसाधनाय दृढतरप्रमाणा- मावात ) प्रत्येकस्यैव व्यजकता ग्राह्या । यथा हि घट प्रति दण्डरिशिष्टचक्रस्य कारणत्वम् , उन चक्रविशिष्टदण्डस्येति, सभयत्र विनिगमनाsमावे कारणता प्रत्येकपर्याप्ला गृयते इति समाधानम्। २ रसव्यशकाना संख्या मुधव प्रवृद्धा स्यादिति गौरवम् । ३ माण-रसन-श्रोत्रेषु । एमिहिं गन्धादिगुणानामेव प्रत्यक्ष मनति, न गुणिनां पृथिव्या- दीनामपि । ४ गुणिनो गुणाश्च (पृथिव्याथा गन्धायाश्च), उदासीना वा (येषां स्मथो गुणगुणित्वादि- संबन्धो नास्ति ते ) स्खलव्यचकैः (शम्दादिभिः साधनैः ) पृथस्थापस्थाप्यन्तै । परमिमे कदाचित्परस्परमिलिताः कदाचिच तटस्थाः सन्तः प्रमितेः (प्रत्यक्षस्य ) गोचरा भवन्ति [अथोर नावं नियमो यद् गुणेन सह गुणिनोऽपि प्रत्यई भवेदेव] । एकमेव रसा गुणाश्चापि स्वखव्यजकैः पृथक्पृथगभिव्यका अपि कदाचित्समिलिताः कदाचिथ तटस्साः सन्तः अभि- म्यतेषिया भवन्ति ( भभिव्यज्यन्ते । अर्थात् अपि नायमनुगमः कर्तुं शक्यते यद् गुणानाममिथ्याने गुणिनाम् (रसानाम् ) अपि अभिव्यजनं स्यादिति । ततश्च वर्णरचनाया: रूतप्रतया माधुर्यादिगुणानामेव व्याः स्वीकायां न रसादेरिति नवीनाना मवम् । . .

·भावध्वनिः । रसगङ्गाधरः। कोपनीतानां गुणिनां गुणानामदासीनानां च यथा परस्परोपश्शेपेगौदासी- न्येन चा तत्त्ममितिगोचरसा तथा रसानां तद्गुणानां चाभिव्यक्तिविषय- तेति तु नव्या । उदाहरणं तु 'तां तमाल इत्यादि प्रागुक्तमेव (७९ पृष्ठे) वाक्यस्य व्याकतायामपि 'आविर्भूता यदवधि' इत्यादि च (४१ पृष्ठे )। प्रबन्धस्य तु योगवासिहरामायणे शान्तकरुणयो, रनावश्यादीनि च शृङ्गारस्य व्यञ्जकत्वानिदर्शनानि प्रसिद्धानि । मन्निमितान्ध पञ्च लहयों मावस । पदेकदेशस्य च 'निखिलमिदं जगदण्डकं वहामि' (५० पृष्ठे) इति करूपतद्धितो वीररसस्य प्रागेवोदाहतः । एवं रागादिभिरपि व्ययत्वे सहृदयहृदयमेव प्रमाणम् । एवमेषां रसादीना प्राधान्येन निरूपितान्यु- दाहरणानि । गुणीभावे तु वक्ष्यन्ते, नामानि च । तत्र प्राधान्य एवैपां रसादित्वम् , अन्यथा तु रत्यादित्वमेव । नामनि रसपदं तु रत्यादिपर- मित्येके । अस्त्येव रसादित्वं कि तु न ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वमित्यपरे ।। इति महोपाध्यायपदवाक्ययमापपारावारपारीमधीपेरममय सूरे सूनुना पतिराजगन्नाथेन निर्मिते रसगङ्गाधरे रसनिरूपणामक पूर्वमाननम् । मनीति । भावस्य तथासयन्विप्रबन्धादिरूपव्याकरस । उदाहरणानीति शेष । पदेकदेशस्य चेति । चत्वर्थे । उदाहरणमिति शेप । वीररसस्थेत्यस्य व्यभक इति शेष । रागादिभिरपीति। रसस्वैति शेप । वक्ष्यन्ते इत्पन उदाहरणानील्यस्यानु. पर, तस्स चामे नामानीति । सदिखनेत्यर्थ ।। इति प्रथमाननप्रकाश । १ योगवासिष्ठ शन्तस्य, रामायण करुणपनि यथासंख्य प्रपन्दरकतायामदादरणे। २ ननु प्राधान्य एव यदा,रसादिव्यपदेशस्त्रहिं गौणताय रसवत् इति नाम कथामिति ३ मनिर्मिता पश्चलदर्व इति प्रतीकम् । मुद्रणदोपान जहती दधती विषमेषु सान्द्रसाहाय्यम् । पूर्वाननपरिसर-ला सहा सहायता पठताम् ॥ 1 मद्रादारकनिरोधादिप्रयाण यमनसामविकमाशाय शदशत् उदारपुरुसोषि भूषा- माननगतमुपदिशतीत्यादिरम्यर्थो विदा विदितप्राय एक।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- । द्वितीयमाननम् । अथ संलक्ष्यमध्वनिर्निरूप्यते-- ' स च तावविविधः, शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्च । तत्राद्यो द्विविधः, व्यन्यस्य वस्तुत्वालंकारत्वाभ्यां वैविध्यात् ।। द्वितीयोऽपि वस्त्वलंकारा- मना लोकसिद्धेन, तथाभूतेनैव प्रतिभामात्रनिवर्तितेन च न्यञ्जकेनाथन चतु- विधेन यस्त्वलंकारात्मनो : द्विविधस्य व्यङ्ग्यस प्रत्येक व्यञ्जनादष्टमूर्तिः । प्रतिभानिवर्तितत्वाविशेपाच कवितदुम्मितवत्कृपौढोकिनिष्पन्नयोरर्थ- यो पृथग्भावेन गणनोचिता, उम्मितोम्भितादेरपि भेदान्तरप्रयोजकता- पतेः । न च तस्यापि कम्युग्मितत्वानपायावत्प्रयोज्यभेदान्तर्गतत्वमेवेति वाच्यम् । प्रथमोम्मितस्यापि लोकोचरवर्णनानिपुणत्वलक्षणकविस्वानपाया- पृथग्भेदप्रयोजकतानुपपत्तेः । एवं साकल्येन दशभेदोऽयम् । तत्र केचिदाहुः--नानार्थस्य , शब्दस्य सर्वेष्वर्थेषु संकेतमहस्य तुल्यत्वाछूतमात्र एव तस्सिन्सकलानामर्थानामुपस्थिती, शब्दस्यास्य कस्मिन्नथें तात्पर्यमिति संदेहे च सति, प्रकरणादिक तात्पर्यनि- र्णायक पोलोचयतः पुरुषस्य सति तनिर्णये, तदात्मकपदज्ञानजाया एकार्थमात्रविषयायाः पुनःपदार्थोपस्थितेरनन्तरमन्वयबोध इति नये द्वितीयायाः पदार्थोपस्थितेः प्राथमिक्या इव न कुतो नानार्थगोचरतेति : प्रकरणादिज्ञानस्य तदधीनतात्पर्यनिर्णयस या पदार्थोपस्थितौ प्रतिव- तथाभूतेनैवेति । वस्त्वलंकारात्मनेत्यर्थः । अन्येषां मेदानां संग्रहायाह-प्रति- भेति । तदुम्भितेति । तन्निवद्धेवर्थः । तस्यापि उम्भितोम्भितस्यापि । प्रतिवन्या समाधते-प्रथमोम्भीति । पृथग्भेदेति । वृद्धोक्तिविषयाच्छिंशक्तिविषय इव कच्यु- तिविषयाकविनेबछोफिविषये चमन्याराधिक्यानुभविकत्वात्पृथगुक्तिः । ततः परं न प्रतिनिधानसाध्यप्रतीतिकतया यमत्कारस्थगनानोम्भितोम्भितादैः पृथग्गणनेति तु नव्याः। साकल्येन मिलित्या । अयं संलक्ष्यक्रमध्वनिः । तनिर्णये तात्पर्य निर्णये। तदात्मकपदेति । तात्पर्यज्ञानात्मकरदेत्यर्थः । तस्य नष्टत्वादाह-तद्धीनेति । १ कविप्रौदोक्तिनिष्पन्नः, तम्भित-(विनिवर- वक्तृप्रोटोकिनि पत्र तयोः । २ 'पुरः' इदि काशीपुसके। ३ अर्थात् प्रथमा उपस्थितियथा नानाविधविशी मरति, मा वारपर्यनिर्णयोधरं जायमाना द्वितीया युपसितिः कुतो न नानाविषया । 4 ·अमिधामूलननिः] रसगङ्गाधरः। १३५ न्धकलं वाच्यम् । अन्यथा शाब्बुद्धरपि नानार्थविषयमापतिः । मत एवोक्तम्-'अनइच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः' इति । अनव. च्छेदे वापसंदेहे । विशेषस्मृतिरेकार्थमानविषया स्मृतिः । इत्यं च सुरभिमांस भक्षयतीत्यादेाक्याज्जायमाना द्वितीया प्रतीतिर्गद्यु- पस्थितेरमावाकयं स्यादिति तदुपस्थित्यर्थ व्यञ्जनव्यापारोऽभ्युपेयः । अथै- फया समस्या पाकरणिकार्थोपस्थितेरनन्तरं द्वितीयया शक्त्या द्वितीया- थर्थोपस्थितिस्तथापि स्मादिति चेत्, न स्यादेव, प्रकरणादिज्ञानस्य प्रति- बन्धकस्यानुपरमात् । अन्यथा पाकरणिकार्थोपस्थितावेवाप्राकरणिकस्या- प्यर्थस्य विषयत्वं स्यात् । न च प्रकरणादिज्ञानस्य वादेशपदजन्यार्थोप- स्थितिसामान्य एवं प्रतिबन्धकत्वाध्यात्यापि कथमर्थान्तरोपस्थितिरिति शक्यम् । धर्मियाहैकमानेनाप्राकरणिकोपस्थापकतयैव ताशव्यक्तरुल्ला- सातदजन्योपस्थिति प्रत्येव प्रकरणादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । द्वितीयेति । गवादिविषयेत्यर्थ । प्रतिबन्धसत्वादिति भाव । तदाह-गवादीति । नानाशक्तिरिति मताभिप्रायेण शक्ते अथेति । तथापि प्रतिवन्धसत्वेऽपि । तस्य पूर्वतया पुनरनुपस्थिती चारितार्थ्यात् । तथा च व्यञ्जनाव्यापारो निष्फल इति भाव । ज्ञानस्येत्युपलक्षण तात्पर्यनिर्णयस्यापि । एवमग्रेऽपि । अनुपरमादनाशात् । सत्त्वादिति यावत् । शर्नानावे न मानम्, सत्त्वेऽपि वा तत्वकोच एवेति भार । अन्यमा तत्सत्त्वेऽपि । तारे व्यजनाहौकारेऽप्यनिर्वाद इति शकते- पेति। ताहशेति । द्वितीयेसर्थ । व्यस्यापि व्यपनयापि । ताहशेति । अर्थान्तयेषस्थाप- केत्यर्थ । तदजन्येति । व्यअनाख्यपृश्यजन्येत्यर्थ । विनियमनाविरहादाह- १ नानातिवादिनी मते रकया शत्या पूर्व सन्धिवास्योपरिसती, द्वितीयया ( गोवि. पपया) शक्तया द्वितीयस्य गवांदेरथस्योपस्थितिः स्वाद । अर्थात् शत्या एकवार यथा मुगन्धि- सास्योपरिस्पतिस्तथा दिलीयवार उत्तरेव गदाधर्थोपस्थितिरिति पूर्वपक्षः। २ नानार्थकपदजन्या वा दितीपायोपस्थिनिस्तरसामान्ये । अर्याद नानार्थकपदेन त्या न्यजनया वा यादृश्यम द्वितीयार्थीपस्थितिमवेत्ता सा प्रति तारपर्यशानस प्रतिबन्धकत्व स्वादिति शका ३ धमिगो ग्राहक यमान देन। अर्थात् येन प्रमाणेन व्यक्तष्ठासो विदित दापि विदित या प्रकरणादिशानं म्पयन्यौपसितिम् । अर्थात् व्यस्नातोऽतिरिका या ममिया वबन्यायपतितिम् । प्रत्येव प्रतिवन्धनिति । - ·. काव्यमाला I द्वितीयानने- व्यक्तिज्ञानस्योत्तेजकत्वकल्पनाद्वा । एतदेव सर्वमभिसंधायोक्तम्-- 'अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियनिते। संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृयातिरञ्जनम् ।' यन्त्रणमपरार्थोपस्थापनप्रतिबन्ध इति । अपरे त्याहु -- नानार्थशब्दजशाब्दबुद्धौ तात्पर्यनिर्णयहेतुताया अवश्य- कल्प्यत्वात्प्रथम नानार्थशब्दादनेकार्थोपस्थानेऽपि प्रकरणादिभिस्तापर्यनिर्ण- यहेतुभिरुत्पादिते तसिन्यत्र तात्पर्यनिर्णयस्तस्यैवार्थस्यान्वयबुद्धिर्जायते, ना. न्यस्येति सरणावाश्रीयमाणाया नैकमात्रंगोचरस्मृत्यपेक्षा, नाप्यपरार्थोपस्थान- प्रतिबधकत्वकल्पनम् । एव च प्रागुपदर्शितनानार्थस्थले प्रकरणादिज्ञानाधीना- चात्पर्यनिर्णयात्माकरणि कार्यशाब्दबुद्धौ जातायामतात्पर्यार्थविपयापि शाब्द- बुद्धिस्तस्मादेव शब्दाज्जायमाना कस्य व्यापारस्य साध्यतामालम्बताम् , ऋते व्यञ्जनात् । न च शक्तिसाध्या सेति वाच्यम् । तदधीनबोध प्रति वात्पर्यनिर्णयस्स हेतुत्वात् । व्यक्त्यधीनबोधस्तु नावश्य तात्पर्यज्ञानमपेक्षते । नन्वेकमानगोचरस्मृतेस्तच्छाब्दबुद्धावनपेक्षितत्वे 'विशेपस्मृतिहेतव' इति प्राचा अन्य कथ संगच्छते' कथ वा प्रकरणार्दिज्ञानस्यापरार्थों- व्यक्तिशानस्येति ।बोधकताविशेष शक्ति , तद्विशेपो लक्षणा तद्विशेष एव च व्याने त्यालकारिक्समय । तज्ज्ञान र शाब्दयोधे हेतुरिसभिप्राय । उक्तम् । काव्यप्रकाश कृतेति भाव । प्रथम तापर्यनिर्णया पूर्वम् । तसिंस्ता पर्यनिर्णये । इति पूर्वोत्कार्थस्या मिमनिषेधद्वये हतुवबोधक । नावश्यमिति । न नियमनेत्यथ । व्यङ्ग्यानेकथरे रूपेशवेति भाव । तात्पर्यज्ञानमपेक्षते इति । धामग्राहकमानेन तस्यास्तथैव सिद्ध रिति माव । इतिरपरमतसमाप्ती । रकिश्चलस्य कय सगच्छत इसमानुपछ । १ प्रकरणादिवानेव नानाधकप जन्पार्थोपरियाते प्रतिवद्धा, किंतु न्यजनानन्य शान तोरेजकमितिम तापस्थिती पाए । यथा प्रतिदपकसत्तायामपि उत्तेजकस्य मण्यादे मत बझेरकत्वस्य न प्रविध । २-३ बलि मदे-पूर्वमदवत् एकाविषयिषी या पुन पदार्शपस्थितिर्भवति न तदपेशा। द्वितीयायोपस्थितौ प्रकरणादे प्रतिवपकत्वकत्सनमपि नावश्यकम् , पूर्वमेव उस प्रदिनरलार। ४ काव्यार्थमावनापरिपकमदीनां साऽवश्य भी। कोरपि च तत्र सरम्म , वाइस- (नानार्थबोधक)प-प्रयोगात् ।

·.. अभिधामूलध्वनिः]. रसगाधरः। पस्सानपतिबन्धकत्वविरहे संयोगांधैरनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकताया नियन्त्रणोक्तिश्चेति: चेत् ! इत्यम्-स्मृतिशब्दस निश्चयपरतया विशे. पस्मृतिशब्देन विशेषविपयस्तात्पर्यनिर्णयो गृह्यते । संयोगाद्यैर्वाचक- वाया नियन्त्रण कार्धमात्रविषयकवात्पर्यनिर्णयजननद्वारा शाब्दबुद्ध- नुकूलत्वम् । अवाच्यार्थोऽतासर्याधः । एवं च न ग्रन्थासंगतिरि- त्यपि पदन्ति । अथ पाकरणिकार्थबोधानन्तरं तादृशपदज्ञानस्योपर- मात्कथं व्यक्तिवादिनाप्यर्थान्तरधीः सूपपादेति चेत् । भैवम् । प्रथमार्थ- प्रतीतेापारस्य सत्याददोष इत्येके । अर्थप्रतीतौ शक्यतावच्छेदकस्येव पदस्थापि विशेषणतया भानात्माथमिकशपयार्पयोधरय पदज्ञानत्यादि- त्यपरे । भावृत्या पदज्ञानं सुलममित्याप फश्चित । तदित्य नानार्थस्थ- लेऽनुरणनीयं व्यसनं शब्दशक्तिमूलम् , शब्दस परिवृत्त्यसहवादिति ध्वनिकारानुयायिनो वर्णयन्ति । अन्ये त्वत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते । यत्तावदुक्कमेकार्थमानविषया पदार्थोपस्थिति- 1 इत्यपि यदन्तीति । सारे इति भावः । तादृशेति। तारपर्यशानात्मकेत्यर्थः । सरवादिति । तथा च तेन संबन्धेन तत्मत्त्वमिति भावः । पदस्थापीति न सो- ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शन्दानुगमादृते । अनुपिद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥" इति युओरिति भावः । परिवृत्तीति । पर्यायान्तरेणाऽपोधनादिति भावः । अत्र मनदये । तापमते आह-यत्तावदिति । ननु तात्पर्यशानस तमोरयोग इति १ तथा च संयोगो विप्रयोग' स्यादिसारिकाया अपमः--पदार्थस्य बनवादे सारपसंदेहे सार संयोगरे विप्रयोगध लादयः पिपरमृदः विशेषविषयस तात्पर्यनिर्णय देतो भवन्ति' ति। स्पसमाससम्बोषिकायाः अनेकास दस सादिकारिकाया अप्ययमर्थ:-अनेका- सरस्प योगाय कापसाचे भयविवे एकाविषयकतानियेन (मतास्पया रिहप्य) भभिधाजन्ये शाप मिभिडे (पुनरलि) भराभ्यारस्य मागापर्यविषयाय (सर- मोसादी गायस)ोषात् यो म्यापारः साध्यति । २ पदसानो प्रारनिकायदोधा, दनन्तर यसपाररविका-(म्यपा-गोषः, पाप पानोरा पोरनभ्यापारस गृहरा न गिरियासरः ।, १ प्रापग्रेसमायोषः (प्रारमियरोषः ) लिन् विनापिया पदासादि मान सार (महोधि प्रसर व दनुछारम्) | काय भागिदावो. एक सानलानीय: सात ·१६८ काव्यमाला । [द्वितीयानने- सदन्वयबोधेऽपेक्ष्यत इति सदसारम् । नानार्थादर्थद्वयोपस्थितावपि प्रक- रणादिज्ञानाधीनतात्पर्यमहिम्मैव विवक्षितार्थशाब्दबोधोपपतेः, एकार्थमात्रोप- स्थित्यपेक्षायां मानाभावात् । अपरार्थोमस्थापकसामन्याः पदज्ञानस्य सत्त्वेन तदुपस्थितेरप्यौचित्याच । न च प्रकरणादिज्ञानं तदधीनतापर्यज्ञानं वा परार्थोपस्थाने प्रतिबन्धकमिति शक्यं वक्तुम् । संस्कारतद्बोधकयोः सत्त्वे स्मृतेः प्रतिबन्धस्य फाप्यदृष्टत्वात् । अत्रैव स्मृतावयं प्रतिबध्यप्रतिबन्ध- कभाव. करप्यते, न स्मृत्यन्तरे इत्यप्यहृदयंगमम् । तादृशल्पनाया निम्फ- अनुभवविरुद्धत्वाच । तथा हि नानार्थशक्तिविषयकदृढसंस्का• रशालिनां प्रकरणज्ञानवतामपि पयो रमणीयमित्यादेवाक्यात्प्रथममर्थद्वयो- पस्थितिरनुभवसिद्धा । अत एव पयो रमणीयमित्यादिवाक्यमकस्मादप्या. कर्णितबद्धिः प्रकरणाद्यभिज्ञैरप्रकरणशाः पांसुरपादा वक्तुस्खास्य योध्यन्ते, नूनमस्स दुग्वे तात्पर्य शब्दस्य, न तु जल इति । यदि र मकरणादि- ज्ञानं नानार्थशब्दाज्जायमानामपाकरणिकार्थोपस्थिति प्रतिवभीयाचत्कथमेते तदानीमनुपस्थितजेला. प्रकरणज्ञा जस्तात्पर्य निषेधेयुरित्यहृदयंगम एवा- यमप्राकरणिकार्थोपस्थापनप्रतिबन्धकमावः प्रकरणादिज्ञानस । लत्वात्, . 'तदावश्यकरथमत आह-अपरेति । तदुपस्थितेरपि अपरार्थोपस्थितेरपि । शकुते- अत्रैवेति । ननूपायस्योपायान्तरादूपत्वात्साप्युचितात आह-अनुभवेति । प्रकर- णेति । प्रकरणादीत्यर्थ । अपिना तदशानिसमुच्चय । अत एव तस्सा अनुभवसि- सत्वादेव । विपक्षे बाधक्माह-यदि चेति । अनुपस्थितजरा इति हेतुगर्भ विशेष- १वत्र चिदा त्यादिना यदाच मतमुक हा प्रथमा नानाविषयिणी । द्वितीया च तात्पर्यशानाधीना एकार्थमानविरवि पदार्थोपस्थिति, सदन्दयो पान्दियो(शाद- बो) अपेदयते इत्युक्तम् । पत्रान्येश (अन्धकारादीनाम् ) विप्रतिपति । अयमाशय - वक्षा दिकञ्चित्मसङ्गमालम्म्यरत बनानाशवमुच्चारयेद । GON प्रसङ्गाधीनेन हारपर्य- मानेन (भवन्मतानुसार मानाविषयकपदार्थोपस्थितिप्रसा एव) विवक्षिताविषयकः शाद- योभो मोए । का आवश्यकता पकामाविषयिण्या. पदार्थोपस्थितः। २ कोषादिशानवालानानाम्दे यो बनेकार्यविषयको हद संस्कार ,वाशप्रसङ्गादियय वरोधकस्तयो। सत्ते। ३ भवन्मतानुसार प्रकरणेन के तात्पर्य प्रतिमम् । दो बलास्योपस्सितिरेव देपान भवेद । तत. कयमेटे बलवात्पर्य निदिध्ये मह मप्राप्त प्रविषिष्यत इति ।

·अभिधामूलध्वनिः] रसगङ्गाधरः। यदप्युच्यते प्रकरणादिज्ञानालाकरणिकेऽर्थ वापर्यविषयतया निर्णीते तंदीयशाब्दबोधानन्तरमतात्पर्यविषयीमूलार्थबोधो जायमानो व्यञ्जनव्यापार• साध्य इति । वन किमयं नानार्थस्थले सर्वत्रेव व्यजनोल्लासः, माहोखि- स्कचिदेवेति संमतम् । नाद्यः। प्राकरणिकामाकरणिकयोरर्थयोः शाब्द- बुद्धौ सर्वत्राभ्युपगम्यमानायां वात्पर्यज्ञानकारणतायाः कल्पनेस्य नरर्थ- क्यापचेः । न च शक्तिजबोधै सा करप्यते । व्यक्तिजयोधस्तु तात्पर्यज्ञानं विनापि मवतीति तत्स्थाने शक्तिजबोधवारणाय तस्करसनमिति वाच्यन् । अवारपर्यार्थबोधस्य सार्वत्रिकाले तस्य शक्तिजतायामपि बायकाभावात् । अथ नानार्थशब्दादर्थद्वयोपस्थितौ सत्यां प्रकरणादिना सत्येकसिन्नर्थे तात्प- र्यनिर्णये तस्यैवार्थस्य प्रथम शाब्दबुद्धिर्जायते, नापरस्यार्थस्येति नियमर- क्षणाय शक्तिजतेदर्थशाब्दबुद्धौ तदर्थतात्पर्यज्ञानं हेतुरिष्यते । अन्यथा तात्पर्य विषयतया निर्णतिस्पार्थस्येवातथाभूतस्यापरस्याप्यर्थस्य प्रथमं शाब्दधीः पम् । नदुपस्थितेरेवाभावादिति भाव । तत्स्थाने व्यक्तिजवोपस्थाने । तस्वल्पन तापर्यशानकारणताल्पनम् । कार्यकारणभावानझीवारे नियमभन्नमाह-यन्यथेति । १ भारणिक्यसंवन्धिशदबोधानन्तरम् । बमाकरणिकालापि यो थदा जावस्तदा कि फल प्रकरणशानसमिसावर- णिकानिवारणार्थम् । यदा हि नानार्थ स्खले सर्वत्रैव (प्राक० प्रा० ) अद्योपस्थितिस्वदा निरर्थकमेव वात्सर्यशानकारणदारल्पन मिलाशय.। ३ अर्षातात्पर्यशानकारणता न निष्फला, चिजन्ये बोधे तास्थयार्थ पवोपनियते नान्द इति प्रतितन्यरोषा दुपयोग इलाशयः । , भवन्मतानुसार यदि सर्वत्रैवाऽतात्पर्यायबोधोपि भवति, साई सोपि शक्तिजन्य एव जारी यस्मिन् छन्द उच्चारते पसार्थस साईदिकी उपस्थितिस्तहि वस्यास्स शक्तिालयातीकार का वा बुद्धिमत्याशयः। ५ चिजन्यो य. पावरणिकाविषयका शाम्दबोधस्वसिन् तदर्थविषयक तात्पर्यशानं हेतुः । अयं भावः-बापडानकारमतरका विफल यह नाखि । नानार्यशम्दाद- दयस्योपस्थितावपि प्रकरणादिना तात्पर्य दोधित भाकरणिक स्वार्थस्त शाम्ददोषो बायो नारस्पेति, शम्दयोथै प्राकरणिवार्थोपसारनमेव तथाः फलम् । - ·१४० काव्यमाला।.. द्वितीयानने- सात् । अनन्तरं तु तात्पर्यविपयार्थयोधादतात्पर्यविषयार्थविषयापि शाब्दधीरिप्यत इति तजन्यतावच्छेदककोटी शक्तिजवं निवेश्यत इति चेत् । मैवम् । 'सोऽव्यादिष्टभुजंगहारवल्यस्त्वां सर्वदो माधवः' इत्यादी लेषकाव्य इव प्रकृतेऽपि प्रकृतापकृतयोरर्ययो?घस्य स्वीकारे बाधकामावात् । न च दृष्टान्तेऽर्थद्वयेऽपि प्रकरणसाग्यावापर्यज्ञानमस्तीति युगपहयोयोध उपपद्येत । दार्शन्तिके त्वेकत्रैव प्रकरणादिवशातदिति ने युगपदर्थद्वय- बोधोपपचिरिति वाच्यम् । तात्पर्यज्ञानकारणताया एवासिद्धत्वेन युगपदर्थ- द्वयबोधानुपपतिवाचोयुक्तररमणीयत्वात् । तादृशज्ञानहेतुत्तासिद्धौ तु शक्ये. तापीत्यं यत्तुम् । तहिं तात्पर्यज्ञानस्य कुत्रोपयोग इति चेत् । अस्मिन्नर्थेऽयं शब्दः प्रमाणमयमर्थः प्रमाणवेध इत्यादिनिर्णये प्रवृत्त्याधुपयोगिनीति गृहाण । इत्थं च नानार्थस्थलेऽपि तात्पर्यधियः कारणतायां शिथिली- भवन्त्यामतात्पर्यार्थविपयशाब्दबुद्धिसंपादनाय व्यकिवीकारोऽनुचित एव, शक्त्यैव वोघद्वयोपपत्तेः। नापि द्वितीयः । तोरमावात् । व्यत्यार्थविषयककवितात्पर्यज्ञानं तथेति अतथाभूतस्याहात्पर्यविषयस्य । अनन्तरं त्यिति । योधादिलप्रेऽन्येति । युगपदिति शेषो बोधस्येवस्य योध्यः । तत्तापर्यज्ञानम् । पाच इति । तद्रूपवायोयुरेरिल, । द्वितीय इति । नानार्थस्थले विदेश व्यानोहास इनीलर्थः । शहते-व्यङ्गये- १ वापशानजन्यतावस्टेदककोटी । पूर्वपक्षिण उक्तैरय सार:-तात्पशनकारणापा: स्वीकारे नानाशुम्देषु प्राकरणिक वाय. समान भासेज, ना पाकरणिकः । व शक्तिजन्यशाशोध प्रति वारपर्यशानभरणता न निपला । रविपशक्षिजशाम्योपीचर व्यजनयाइपरोपियोपो भवतीति विवीया करितु चिजोरे वापयर्थि सोपनिषते। २ सयजन्यावरणनस्थलेऽपि । वकालमेव दयोस्पोराचे न पापकनिसारयः । १'नानास्वरे-सव पजनोहाम:, तदन्यः प्रारम्किायोपश्यति प्रापझे चारपणानकारण फिटनपान सिध्यतीला ४प्रदोषस्यमावस्यो "अभिनय भयं शमा विमिः प्रमालदा स्वी",यादि- निर्णये तस्योपयोग सा ·अभिधामूलभ्यनिः] रसगाधरः। १४१ चेत् । न । व्यक्तिबोधे तात्पर्यज्ञानकारणतायास्त्वयानभ्युपगमात् । यत्रा- झीलं दोपक्षत्रापाकरणिकेऽथे सकलानुमवसिद्ध कवितात्पर्यस्य विरहात- ज्ञानस ताशद्धिहेतुवाया व्यभिचारदूपितत्वाच । अथ धोतुः शक्ति- विशेषो व्यक्तरुक्षासे हेतुः, स च फलनलाधमत्कारिण्येवायें व्यक्तिमुल्लासयति नाचमत्कारिणीति सिद्ध व्यअनोल्लासस काचिकत्वमिति चेत् । न । हन्तै स नियनिवशक्तरेयोप्लासकोऽस्त्विति कृतं नानार्थसले व्यकिकत्सनया । कि च 'उहास्य कालरुरखालमहाम्बुवादम्' इत्यादि नानार्थव्यससले गृहीतद्वि- तीयार्थशक्तिकस गृहीतविस्मृतद्वितीयार्थशक्तिकस या पुंसः सर्वथैव व्यज- नया द्वितीयार्थबोधानुदयाउन तयाँ तदापतिस्तव दुर्वारा । न च येन शब्देन योऽयों व्यज्यते तस्य गेन्दस्य तदर्थगतशक्तिज्ञानं तदर्थव्यक्तरुवासे ति । तया देवः। नन्येवमपि फलपराम्पीरियतेऽत आह-योति । बिरहा- दिति । दोएतिगदने तात्पर्यादिति भावः । तम्मानम्प कवितात्पर्यशानम्म । ताह- शेति । प्याजवर्षः । व्यभिचारेति । व्यतिरेक्यभिचारैस. । शक्तिविशेष इति । शुदिशातिविशेष सः । सः शसिविगेपः । नियन्त्रिवेलस्य प्रकरणादिनेखादि.। अभ्युपेलाद-मिचेति। विनिगमनाविरदादाह-गृहीतेति। सर्वथैव रामशरणेय । विमान्त लादिः । तयेति । व्यानलयः । सभापतितीपायोपापति । एलदो- १मानासले विदेश मनोडाम इति भवमिमतानुसार पमवारनि नानास्पले प्रकरणादिना निशिवसेरेवोठामो नाउमरसारिपति सीको नासोरारंगीर न भरतीयापा १ मोदिशक्तिीपर भ्यानां जागरपती पनापार काचित्वरपसाप के मा. गमे दोष मास रेखादिपये भीतीपारिस रिवदितीयादि- बस पुरस पस्नया रोम मावि मिति ! किन्तु मनुगमानुसार 'म. सारप पोशाला करियलिपरि नया मामलोम्पुर- गागो मोर। १. म गटियान सामापारिदिशदिशा मेलामा भने पूर्व अधिानं भोजर दिलीपारित मारे संप मारमा ममापि पूर्ण समाधा. पर सरगुती रमनाया गया शेमोर, KAREINR मानोडासो देव.'रामाननुपारम् पक. मालमपदमापार। vमनायम गरेकायतुगमम परिसरा ·काव्यमाला। १४२ [द्वितीयानने- हेतुरिति वाच्यम् । 'निःशेषच्युत- इत्यादौ रमणध्यक्त्यनापत्तेः । नबधम- पदस्य कस्यचिद्रमणे शक्तिमहोऽस्ति । सति वा तसिंतेनैवोपपत्ती व्यक्तिकल्पनवैयांपत्तेश्च । न च नानार्थव्यञ्जनखल एवैवंजातीयकः कार्यकारणमावः करप्यते तत्र च शक्तेनियत्रितत्वेन तद्रहयाप्रयोजकतया व्यक्तिकल्पनौचित्यादिति वाच्यम् । नवीनकार्यकरणभावकल्पने गौरव- प्रसनात् । नियन्त्रणस्य पूर्वमेव दूपितत्वेन सद्धेतोरेवेति न्यायावताराच्च । अथास्त्वप्राकरणिकोऽप्यर्थः शक्तिवेद्य एवान्वयधीगोचरः, परंतु यत्र न बाधित स्यात् । यत्र तु बाधितस्तत्र 'जैमिनीयमलं धचे रसनायामयं द्विजः इत्यादी जुगुप्सितोऽर्थो वहिना सिञ्चतीत्यादौ वहिकरणकसेक इवाबोधो- पैहत एव स्यात् । बाघनिश्चयस्य तद्वचाज्ञान प्रति प्रतिवन्धकतायाः सर्वज- नसिद्धत्वात् । व्यक्तेस्तु बाधितार्थबोधकत्वं धर्मिग्राहकमानसिद्धमिति व्यक्ति- वादिनामदोष इति । मैवम् । 'गामवतीर्णा सत्यं सरखतीयं पतञ्जलि- व्याजात् ।', 'सौघानां नगरस्यास्स मिलन्त्यर्केण मौल्यः।' इत्यादी वाच्या- न्वयबोधोपपादनायानुसरणीयेन यत्नेन नानार्थस्सलेऽपि बाधितार्थबोधस्यो- पोद्धाराय शहवे -न चेति । रमणेति । नायककर्तृकरतीत्यर्थ । सति वेति । नायके तच्छतिप्रहसत्त्वादिति भाव । तेनैवेति । शक्तिप्रहेणैव बोधोपपत्ताविसर्थ । एवजातीयको यैन शब्देनेलाद्युक्त । तथा च नि शेपेलादी न दोष इति भाव । नन्व- न्यथानुपपत्त्या गौरव मुसहमत आह-नियन्त्रणेति । तद्धेतोरिति । व्यक्त्युलासहे तोस्तदर्थगतशतिज्ञानस्यैव तदर्थबोधजनकत्वमस्तु किं व्यक्त्युदास ननकत्वेनेत्यर्थ । अपि प्राकरणिकार्थसमुच्चायक । तनेत्यस्येत्यादाविल्सनेनान्वय । जैमीति । जैमिनिग्रोक पूर्वमीमासाशास्त्र अल परिपूर्ण धत्ते इत्येकोऽर्थ । जैमिनियोक्तशास्त्राध्यतृष्णा मल विष्टा धत्ते इत्यपरोऽर्थो निन्दित । गामिति सौधानामिति च मिनपद्याधे । गामित्यस्य यत इत्यादि । यत्नेनेति । वाधज्ञान शाब्दज्ञाने न प्रतिबन्धकम् , अयोग्यतानिश्चयश्च । १ नि शेषे त्यत्र अधमपद नानेकमिति नाय कार्यकारणमाव इत्याशय.। ३ द्वितीया शचिग्रहस्य । ३ वदिना सिञ्जवीत्यत्र यथा न बोधस्तथैव जुगुसितेऽपरेऽऽपि नापादोधामाव. । ब्यक्ष- नाया तु बाधेऽपि बोपोडीक्रियत इति बाधितदितीयादोधाय व्यश्चनाखीकार इति पूर्वपक्ष । ४ रूपके लाक्षणिकबोधस्यले वायदे-दापनिश्चयप्रतिदध्यतावच्छेदकको अनाशर्यत्वस्व शम्दान्यत्वस्यापि निवेश्यत्वात् ।',..."मुख चन्द्र इत्यादी माहार्ययोग्यताशानमात्राज्यम् ।' "आहार्य पर बाऽभेदवोधोऽस्तु' इति ।

·अभिधामूलध्वनिः] रसगन्नाधरः। १४३ पपत्तिः स्यात् । अन्यथा प्रायशः सर्वेवायलंकारेषु वाच्यार्थयोधोपपत्त्ये व्यसनाशीकरणीया स्यात् । तमामानार्थस्याकरणिकेऽर्थे व्यञ्जनेति भावां सिद्धान्तः शिथिल एव । पाकरणिकाप्राकरणिकयोरर्थयोरुपमायां तु सा कदाचित्स्यादपीत्यत्रासाकं प्रतिभाति ! एवमपि योगरूहिस्सले रूविज्ञानेन योगापहरणस्य सकलतन्त्रसिद्धतया रूट्यनधिकरणस्य योगालिक्षितस्यार्थान्तरस्य व्यक्ति विना 'प्रतीतिर्दुर- पपादा यथा- 'अपलानां श्रियं हत्या वारिवाहैः सहानिशम् । तिछन्ति चपला यत्र स कालः समुपस्थितः । अत्राशकानां द्रव्यमपहृत्य जलवाहकैः पुरुषैः सह पुंचल्यो रमन्त इत्यर्थान्तरं न तावदपलावारिवाहचपलाशब्दैोगरूट्या शक्यते बोध- यितुम् , मेषत्वविद्युत्त्वायटितस्यैव तस्यार्थस्य प्रतीतेः । अन्यथा - ए योग्यताज्ञानमपि न कारणम् । आहायों या बोध इत्यादि यनोऽने मूल एव फुटः । अन्यथा तनय यमानुसरणामावे । सर्वप्विति । मामिलन व्याजोति । साधानागि- सन रावधातिदायोक्ति।। एवमन्यनापि योध्यम् । नानास सदस्य । स व्यवना । तथा चोपमा व्यत्येति भाव । स्मादपोलसदिग्धे सदिग्धवचनम्, बेदा. प्रमाण यी विवत् । तादशद्वितीयार्थमादाय वाक्यासासवद्धार्थकत्वं मा भूदिति कल्प्यमानी- पमाया गर्थापत्तियत्वस्यापि सभव इलत उक्तं कदाचिदिति । अपहरण याप. । योगाति । योगशलोत्सर्थ । अयलेति । विद्युतो मेधे सह नायिसना शोभा- मपदस यन तिष्ठन्ति स पाल समागत इति वाच्यार्थ । तस्यार्थान्तरस्य । निभषिकरोति, पेवल योगानेवाऽनिहित, सायस्यार्थान्तरस्य व्यजनी बिना प्रवीति समाया तय ग्यधनामीकार इत्यभिनवमवमाह। २ अचान पमपदत्येत्या दावणे मेषत-वियुत्सादिको रूपों न वहितः । एता- साल वीडियोगरूद्धमान संमबति । साह रूल्यमपि सत्करोति । नच केवटया योगमाया, सीपटिपाया योगरा रेश्योगिराधनोपवाऽधामा । स्टार्थः (विपन्म- पादि) संवन्तिः पुंश्चलीलादिवोर्थ क्षयेवमोगराः सर्वथा अपरायः। अव एद सदर्भ म्यजना स्वीकाया । इयर च द्वारगमरीतिरिति सर्वसाशयः। ३ पानानियादी संधाविशयोईि स्वोर्धा परियाबावापि मानिस बचम्पा विचारणीय मामि।

·. काव्यमाला। . १४४ द्वितीयानने- चमत्कारो न स्यात् । अत एव न योगशक्त्यापि केवलया। रूट्यर्थासंवलि- तार्थवोपक्रवस्य तस्या रूढिसमानाधिकरणाया असंगतः। पुंश्चलीत्वादेः सर्वथैव तदविषयत्वात् । एवं यौगिकरूढिस्खलेऽपि बोध्यम् । यथा वा-- चाश्चत्ययोगि नयनं तव जलजानां श्रियं हरतु । विपिनेऽतिचञ्चरानामपि च मृगाणां कथं हरति ।' अत्र भैवाश्चर्यकारी चाञ्चल्यगुणरहितानां कमलानां चाचल्यगुणाधि- केन तव लोचनेन शोभायातिरस्कारः, आश्चर्यकृत्तु हरिणाना तद्गुणयु- काना तस्या स इति वाच्यार्थे पर्यवसन्नेऽपि रूढिनिर्मुकफेवरयोगम- दिया मूर्खपुत्राणामत एव प्रमचाना नेवभिश्चोराचैः नियो धनस्य हरणं सुशर्कम्, न तु गवेपकाणामत एवाममहानामिति जलजनयनमृगशब्दे- भ्यः प्रतीयमानोऽर्थः कथं नाम व्यसनाव्यापार विनोपपादयितु शक्यते । मत एव पकजादिपदेभ्यः पझैजनिकर्तृत्वेन कुमुदाद्युपस्थितिलक्षणयैवेति - + अन्यथा तदप्रतीती । तदघटितस्यैव प्रतीताविति यावत् । अत एवेलस्याधमाद- रूत्यति । तस्सा इति । योगशरित्यर्थ । ननु फ्लयरात्तथा करप्यतेऽत आह-पुंश्चलीति । आदिना पुरुषत्वरतित्वपरिग्रह । योगरुढस्योदाहरणा तरमाह- यथा चेति । तहणेति । चायल्यगुणाधिश्येत्यर्थ । तस्याः स इति । शोभाया- तिरस्कार, इत्यर्थ । जलजनयनमृगेति । इल्योरेक्यावनत्वेन मूरपुत्राणा- मित्यस्स, नयतीवि नयनमिलनेन नेत वेन चौराद्यरित्यस्य, गृगयन्दीति मृगा इसनेन गवेषणामिलस्य लाभ । 'मृग अन्वेषणे' इलदन्ताधुरादे पचायच् । अत एवं योगशच्या अभादेव । एपमग्रेऽपि । ईशान इलस 'अष्टमात्र पुरषो ज्योतिरि- २ १ तादिदीयास प्रवी ठरेड न भवतीत्युचित घमाचारविपरीक्षा अनुमतिमि सह- दयैरेतर तुमईमिलाशय । २ मणपादिशदपदितकाम्येषु। ३ पानिकदस्य (योगाधरस) वादिष प्रताया रिटार्ज कमटमेर गृहदानी दिनोंगापशासिविनियमाद पाजपदेन पावनिक वाण योगमहिना कमलपशेषाणां गुमशाना बोरो न भवेदव एवएतत्र कम्येवि नैयारियः।

·अभिघामूलध्वनिः] रसगङ्गाधरः। १४५ नैयायिका मन्यन्ते । अत एव च 'ईशानो भूतभन्यस्य स एवाय स उ श्वः' इति वेदान्तवाक्ये किमैश्वर्य विशिष्टः कश्चिजीवोऽन प्रतिपाद्यत उत्तेवर इति संशये, जीव एवेति पूर्वपक्षेच, 'शब्दादेव प्रमित' इति सूक्तिमुत्तरगीमांसाकारैर्यादरायणचरणैः ( ब्रह्मसूत्रे १ ॥ ३ ॥ २४ ) तस्मादर्थान्तरमिह न शक्तिवेद्यम् , अपि तु व्यक्तिवेद्यमेव । यथाभूतार्थस्यै- वोपपत्तेर्याधाभावेन लक्ष्यमित्यपि न शक्यं वक्तुम् । तात्पर्यार्थबोधस्तु तदर्थ- बोधोत्तरं बोध्य. । स एव तु कथं स्वादिस्युपायोऽयं विचिन्त्यते । नाप- हर्तृव्यवहारो वक्त्रा विवक्षित इति श्रोतुर्बोधे फश्चिदुपायोऽस्ति ऋते सह- दयहृदयोम्मिपितादसाब्यापारात् । एवमन्यत्राप्यूद्यम् । तादृशार्थप्रतिपतिरेव नास्तीति तु गाढतरशब्दार्थव्युत्पत्तिमसृणीकृतान्तःकरणैर्न शक्यते वक्तुम् । । याधूमर' इत्यादि । कठवारीस्थमिदम् (चतुर्थयटी । १३) । अद्य वर्तमानकाले स एवाति । वो भविष्यकाले स एष भवितेत्यर्थ । जीव एवेति । अष्टपरिमाणस्य लिस्य ब्रह्मण्यसभवादिति भाव । सूनितमिति । सिद्धान्तार्थमिति शेष । स चे. त्थम-परमामान प्रतिपाद्य प्रमित । कुत । शब्दादेव । ईशानो भूतभव्यस्येसनेशान- शब्दात् । नहि जीवे ईशानशब्द आजस । रिद्गश्रुत्लोविरोधे श्रुते प्रायल्यात् । एतत्सूचनार्थमेवैवार । अगुष्ठमानत्वं तु अद्गुष्टमाननीयानुवादेन ब्रह्माभेदप्रतिपादना- मानुपपन्न मिति । ननु शक्त्यवेद्यत्वेऽप्यन्यत्र लक्षणावेद्यत्वमेवास्वामत आह-यथेति । तथा च मुख्यार्थवाधरूपक्षणावी नामावान्न सेति भाव । नन्वेव तथापि क्थ निवा- होऽत आह-तात्पर्याथेति । ननु यन तद्वाक्येन तदर्थान्वयवोधारमारनगरान्तरेण तदर्थे वक्तुस्तात्पर्यग्रहस्तवास्तु नाम 'कारेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यादौ तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणा, प्राते तु न तथेत्याह-नापस्व्यवहार इति । असायचनरूपात । . १ यथाऽत्र ( ऐश्वर्यविशिष्ट. ईशन ) इति योगादिशब्दे वलयोगशया जायमानी जीवाों पावितस्तथा पूर्वोदाहरणेष्वपि यौगिकोऽयौँ बाध्यैत । ततश्च तादृशालामाय न्याना मावश्यची ति उदाहरणय तात्पर्यन् । २ मुख्याधैवाथै सति रक्षणा भवति । भाव जामियाना गोमा हत्वा विद्युतो मेधै सह रम' इत्यादिको पभाश्रुतास्तु-नानुपपन्न इति वारपर्याचपरविरूपदापाभावात्य लक्षणा- ऽवतार रसाशप । १ तात्पर्यावोपस्तु' श्यारण्य असाव्यापाराद' पतापर्य तस्य मयस्य स्वर भावा- एवधिक योगस्पद लक्षणया में निवाद । वारपर्यानुपपतिहि लक्षणाचीनन् । ततश्च पाव- .

·काव्यमाला । [द्वितीयानने- तथा चेत्थं संग्रहः-- 'योगरूढस्य शब्दस्य योगे रूट्या नियनिते। धियं योगस्पृशोऽर्थस्स या सूते व्यञ्जनैव सा" एवं सिते नानार्थस्थलेऽप्युपमायाः भाकरणिकामाकरणिकार्थगतायाः प्रतिपत्तयेऽवश्य वाच्यया व्यञ्जनयैवापाकरणिकस्याप्यर्थस्स प्रतिपचावलं क्लिप्टकल्पनयेत्याशयेन प्राचीनरुक्तं नानार्थव्यञ्जकत्वमपि न दुष्यति । तत्र नानार्थशक्तिनियमनाय तैः संयोगादयो निरूपिताः-- 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दसान्यस्य संनिधिः।। सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति खरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ।। संयोगो नानार्थशब्दशक्यान्तरवृत्तितया अप्रसिद्धत्वे सति तच्छ- वपत्तितया प्रसिद्धः संबन्धः ।। यथा-सशङ्खचको हरि' इत्यत्र शङ्खचक्रयोः संयोगो भगन्मात्र- नितया प्रसिद्धो भगवति हरिशब्दस्याभिपाया नियमेनावस्थापकः । ताहशेति । अन्यत्वर्थ । अवश्यं वाच्ययेति । अर्यापत्ते प्रमाणान्तरत्वे मानाभा- वादिति भाय । क्लिष्टेति । पूर्वोत्तत्यर्थ । तर निरूपिताया व्यसनायाम् । प्राचीन । तत्र सयोगादीनो मध्ये मात्रपदेन विशेषणदलगता सूचिता । भगवति वियो। स्काल शापयशेधो न मोवावस एव साधयितु राय. अत्र च (मानानि- स्यादौ मशक्कामा ट्रम्पमपदत्य जलदार पुरुषै. सायल्यो रमन्ते रथाकारको मेपाल- विपुरवावपटितो वक्तुस्वारपर्याधबोधसु परापारिवारपारदेषु देवा योगशकिमास्याप पुचीत्वादिक शुद्धयोगाय निष्पादिवे पर मोन् । एकातु कर्थ मो (साला- स्वाद)। परमेव तु पनादिक उपायो गदेश्यो। दक्ष तारासावर रसायो पारदितीयोऽओं न निष्पापये। तीयोथै सयमनिपो पनादिकमलाम। अन्वय- झोपाया या प्रकारान्तरे स्वासयन् (सपारकेभ्यो स्वाऽस्य वितरिता) सारे तव पारेभ्यो दपि रयताम् स्यादौ 1 बत्र (मरटामा सियम् स्यारी) पुचलीवादिष्यवहारः, (पाययोगिनयनेत्यादी) मालारो पारा शिवशिवती मोपतु यनोपाय बिना न पायाश चहापापदादया पान नि।

·अभिधानियामकाः] रसगङ्गाधरः। १४७ न त्यायुधत्वेनायुपसामान्यसंयोगः, पाशाङ्कुशादिर्सयोगो था, दलद्वयाभावात् । न चासौ लिङ्गान्तर्गत इति मन्तव्यम् , शक्यान्तरे नियमेनावृत्तेरेव प्रकृते लिङ्गत्वात् । शद्धवक्रयोस्त्विन्द्रादिनापि कदाचिद्धारणसमवात् । विप्रयोगो विश्लेपः॥ यथा---'अशङ्खचको हरिः' इत्यत्र तयोरेव विश्लेषस्तथा । अत्र हि विश्लेपनियतपूर्ववर्तिनः संश्लेषस्य प्रागुक्तदलद्वयाक्रान्तत्वमपेक्ष्यते । तेनायु- धसामान्यविभागः, पाशाङ्कुशादिविभागो वा न तथा । यद्यप्यत्र गुणतया वर्तमानस्तादृशसंयोग एवाभिधानियमनायालम् , तथापि गुणप्रधानयोः संनिपाते प्रधानानुरोध एवं न्याय्य इत्याशयेन विप्रयोगस्य नियामकत्व- मुक्तम् । यद्वा संयोगस्यैय केवलत्वेन, विश्लेपगुणीभूतत्वेन च द्वैविध्यप्र- दर्शनाय तथोक्तम् । साहचर्यमेकसिन्कार्ये परस्परापेक्षित्वम् ।। यथा-रामलक्ष्मणौ' इत्यत्र राम लक्ष्मणसाहचर्य रामशब्दस्य । अथ किमिदं परस्परापेक्षित्वं यत्किचित्का, सर्वेषु कार्येषु वा । नायः । घटा- कमेण दलद्वयकृत्समाइ न त्वायुधेति । असी संयोग । लिमत्वात्तस्येन प्रहणात् । तथा च विशेपणदले नियमेनेति पूरणीयमिति भावः । तयोरेव शङ्खचक्रयोरेव । तथा अभिधानियामक । एवमग्रेऽपि । अतिप्रसनवारणायाह-अत्रेतितेन सश्लेपपूर्वकस्यैव वस्य ग्रहणमिति नातिप्रसा. प्राग्वत्तकृत्समाह-तेनेति । गुणतया प्रकारतया।ता- दृशेति । दलदयाकान्वेसर्थ । अल समर्थ. । विश्लेयस्य नियामकन्वाल्पनजगौरवा. दाह-यदेति । देवलत्वेन शुद्धसयोगत्वेनारामशब्दस्य राधवेऽभिधानियामकमिति १ सायुधो हरिरित्यत्र सायुधत्वम् (आयुषतयोग:) शक्यान्तरे इन्द्रादौ अप्रसिदो नास्ति अपि तु साधल तत्राप्यस्तीति, प्रथमदलोवत्या तादृशमबन्धस्य निरामः । एवं इयो इरिः इत्युत्तौ पाशाङ्कशपयोगो हरी (विष्णी) एक प्रसिद्ध नास्तीति, द्वितीयलेन निरामः २ अनायुधो इरिरिसत्र विशेषनियतपूर्ववर्ती सयोगः शक्यान्तरे इन्द्रादावष्यति । एवं अपाशाशो इरिरित्यत्र पूर्ववत् सयोगो विष्णावप्रसिद्ध इति विभागोजामिधानियामको ने। ३ अशङ्खचको हरिरिसर मकारतया संयोगोऽवश्यमन्वेति, संयोगपूर्वकत्वादिमागस । सतश्च पूर्वरीला दलद्भयाक्रान्तः संयोग एवाभिधानियमनापाल किं पृथग्विभागगणनया इति शाया गुणीभूतस्य संयोगस्यापेक्षया प्रधान विभाग एव नियामकतयोचितः । ।

·काव्यमाला। + [ द्वितीयानने- व्यावर्तनाद्धटसाहचर्यस्यापि रामश्दशक्तिनियामकतापः। न द्वितीयः । लक्ष्मणसाहचर्यस्यापि निवारणापत्तेः। पक्षद्वयेऽपि रामायोज्ये रघुरामावि- त्यत्रानियमापवेश्च । न च नानार्थपदसमभिन्याहृतपदान्तरार्थस्य प्रसिद्धः संवन्धस्तत् । स चैकजन्यत्व-दांपत्य-जन्यजनकभाव-खामिभृत्यमाव-सखामि. मावादिरनेकविधः । तेन रामलक्ष्मणौ, सीतारामो, रामदयौ, रामहनू- मन्तो, रामायोध्ये, इत्यादौ साहचर्य नियामकमिति वाच्यम् । रक्ष्मणा- दिसंबन्धापेक्षया चक्रादिसंबन्धसौविशिष्टतया सरानचक्र इत्यत्रापि साह- चर्यस्यैव नियामकतापतेः । न च सरासचक्र इत्यादी या संबन्यः संयोग. रूपस्तवाद्यस्य, यत्र च संपन्धान्तरं तत्र तृतीयस्सावकाश इति वाच्यम् । संयोगस्यैव पृथकारे चीजाभावात् । न च यत्र संयोगः शब्दोपारस्ता स एव नियामकः, यत्र तु संबन्धिमात्र न तु संबन्धस्तत्र साहचर्यम्, अत एव सशद्धचक इति संयोगस्य, रामलक्ष्मणाविति च साहचर्यस्सोदाहरणमिति शेषः । निवारणेति । सर्वकार्ये तदभावादिति भावः । पपीति । कार्यमा तयोस्वदभाशत् । आयेऽसंभवाद, अन्ले तदा रपोरमवारिति भावः । प्रसिद्ध इति । नानापदाय इति शेषः । सत्साहचर्यम् । उपरोक्न्धानां कमेगोदाहरणान्याह-वे- नेति । यत्र सरानचक्र सादाविलन्तयः । आपम्य योगस । यर य रामलक्ष्मन- बिलादी । संपन्यान्तरमेकचनकजन्यन्वादिरूपम् । तृतीयम्य साहचर्यम्य । संवन्धिमा - १ मिस्किाय पदसापि रामेण सह एपेशनिशिगदेयोनि सासरः । २ नानापदेन सममिया (दुरम्) तर पल मानापान सर प्रतिरः सन्म: साम् । पच कम्यस्वादिर रपयामोनेटर वा राम- दममाविलय-नानायकपदेन (योग) सासंगुर परसान्त समारीन मग- पापा नानापास (रामस) परवकपः न: स स सान मादल पूरपस्तीसरे सपको परिवार ससानिमारस्पानदर नयामायापति .मरक्षेपाचा (मापाडायः)" ४ परिवनियामा परेर सो नि परिणनि:, ताक मारकर शिरिसारपः।

·अभिधानियामकाः ] रसगङ्गाधरः। १४९ वाच्यम् । सरक्ष्मणो गमो विरक्ष्मणो राम इत्यत्र संयोगविभागयोर्गुणयो- रंमतीत्या साहचर्योदाहरणतायां प्रसकायां सशट्टचक्र इत्यादेरपि तदुदा. हरणताया एवौचित्यादिति चेत् । उच्यते-संयोगशब्दस्य संनन्धसागा- न्यपरतया यत्र शब्दोपात्तं प्रसिद्धं सबन्धसामान्य शक्तिनियामक तदायस्य, यत्र तु द्वन्द्वादिगतः संबन्थ्येव केवलस्तदा तत्साहचर्यस्योदाहरणमिति प्राचामाशयात् । इत्थं न सगण्डिवोऽर्जुनः इति सयोगस्य, गाण्डिवा - नाविति साहचर्यस्योदाहरणम् । विरोधिता प्रसिद्धं वैरम्, सहानवस्थानं च ।। तत्राद्यस्य 'रामार्जुनौ' इत्युदाहरणं प्राञ्चो वदन्ति । यत्वप्पय्यदीक्षितो वृचिवार्तिके प्राचामुदाहरणं निराकुनाह-'रामार्जुनपदयोध्यपातकभा- वविरोधाभार्गदकार्तवीर्ययोरभिधा नियम्यत' इति, तद्युक्तम् । रामपद- स्थाभिधानियमने सति तद्विरोपप्रतिसंपानेनार्जुनपदस्य कार्तवीर्येऽभियानि- यमनम् , तधि सति तद्विरोघप्रतिसंधानेन रामपदस्येत्यन्योन्याश्रयापचे । तस्मादन्यतरपदस्य व्यवस्थितार्थत्व एव स्मृततद्विरोधपतिसंधानान्नानार्थ- पदस्याभिधानियमनमिति रामरावणयोरित्युदाहरणं भवितुमर्हति इति । शब्दोपात्तमिलनुपज्यते । मानपदव्यवच्छेयमाहत्यिति । गुणयोरमतीत्येति । असभवादिति भार । किंतु साहित्तदभाषयो प्रवीति शेष । आद्यस्य सयोगस । संयन्येवेति । द्वन्द्वादिघटक देवल संबन्ध्येव क्या प्रसिद्ध शब्दोपात्त इत्यर्थ । मावेति । भावरूपविरोधादित्यम् । तत्परशुरामेत्यर्थ सिंच सति कार्तवीर्येऽभिधा- नियमने सति । ततार्तवीर्येत्यर्थ । रामपदस्य परशुरामेऽभिधानियमनमिति शेष । व्य- वस्थितेति । निश्चितेत्यर्थ । नियामकत्वस्यैत्यस्योदाहरणमित्यनान्वय । एष स्थितेऽपि १ संयोगविभागौ बिल गुणौ (पधौं), तयोर्द्रव्य( उमण सइवेद प्रवीति पृथक्तया । ततश्च संयोग-वियागयोरपथप्रवीत्या सलक्ष्मयो यम इत्यादिक साहस्सोदार हरण स्थान । पदा प सलक्ष्मणो राम प्रति माइपर्यस्योदाहरण उदा म को हरिरित्याप साहचर्वस्यैवोदाहरणमुचितमिति पूर्वनिर्धारितवयाली प्रसज्येतेति शक्षा। वा गुणयोगुणीभूतयोरत्यर्थ. । अव भाव --लक्ष्मणो राम हर दमपसंयुको धर्मी मतीय धर्म संयोगतु गुणीभूत.। एवमेव विलक्षण इत्यत्रापि रुसागर तो मी मान साहित्याभावसु गुणीभूत इत्याश्य ! - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- तत्र तावदामरावणयोरिति व्यवस्थितार्थान्यतरपदकमुदाहरणं विरोधिताया नियामकत्वस्य न युक्तम् । रामलक्ष्मणयोरित्यनेवात्रापि साहचर्यस्यैव निया- मकत्वात् । न च लक्ष्मणसाहचर्य रामस्य प्रसिद्धम् , न तु रावणसाहचर्य- मिति वाच्यम् । प्रसिद्धतत्संबन्धकत्वस्यैव तत्साहचर्यपदार्थत्वात् । पितृ- आतृजायाऽपत्यमृत्यनगरीणां संबन्धस्येव रिपोः संबन्धस्यापि लोकप्रसिद्धत्वात् । एवं स्थितेऽपि विरोधितायाः पृथगणने मित्रत्वादेरपि तथा गणनापतेः । तस्मात्माचीनोदाहरणमिव त्वदुक्तमुदाहरणमप्यशुद्धमेव । 'अन्यतरपदस्य व्यवस्थितार्थत्व एव' इत्याद्यप्यसंगतमेव । हरिनागस्त्या- दावुभयौरव्यवस्थितार्थत्वेऽप्येकवद्भावाभिव्यक्तेन विरोधेन धर्मिविशेषाविशे- पितेनापि युगपद्धर्मिविशेषद्वयेऽभिधाया नियन्तुं शक्यत्वात् । यदपि 'रामा. र्जुनगतिस्तयोरिति शब्दान्तरसंनिघेरुदाहरणम्' इति स एवाह । तदप्य- सत् । त्वया निरूपिते शब्दान्तरसंनिधेरुदाहरणे निषधं पश्य भूभृतम्', "नागो दानेन राजते', इत्यत्र चाभिघाया नियत विषयतां विनान्वयस्सैवानुप- पत्या, प्रकृते च रामार्जुनगतिस्तयो रित्यत्रार्थान्तरविषयत्वेऽप्यन्वयानुपपते- साहचर्यस नियामक्त्वसभवेऽपि । तथा पृथक् । वदुक्तमप्यम्यदीक्षितोतम् । तत्सि- द्धान्तं सण्डयतिअन्यतरेति । हरीति । 'येषां च विरोध प्राधतिमः' इति समाहरक्वद्भावः । अत एवाह-एकवद्भावेति । स एवाप्पश्यदीक्षित एव । भूभृतमित्यत्रेति । निषधपदसानिध्यागमृत्पदस्य राशि, दानपदसानिध्यानागपदस्य गजेऽभिधानियमनम् । अर्थान्तरविपयत्वेऽपीति । रामार्जुनवत्पराक्रमशलिलमि- १ प्रसिद्धः तसंबन्धः (टेन सह संबन्धः) यस्य स प्रसिरसबन्धकः नद्राः, तरसा- हचर्यमित्या २ मिविशेपेन संजातो विशेषो यस्मिन्, मर्यादमिदयपि समानर विरोधमदी दिने कुत्रचिविशेषः। ३ निष पइयेत्याधुरिणद्रये यावत्ता निषष-भूमर-भाग-दानपदानामनिपानियमो न भोचावर-भूमापदस्य पर्व शकिसनगरातस्य पतरसमये दर्शनानपानुपपतिः। पर नागपरस सरि दिनमेग बस्स दानर्सबमाशेगः । ममिवानियमेतुन सारियो (अनुपपत्तौ दारणा सम्दान्दरसनिघरकम् । समाजुनेसत्र : मभिषानिपमामानेऽप पराकमशारदा नाऽनुपातिः । तच मन्यव उपपस्यनुपपनिवपम्यैरि कथं समानरूपेण शान्तरसनिरुवारणडेसाशयः । - ·अभिधानिया रमगडाधरः। रगावागदति परभण्ये शब्दान्तनिष्णुदाहरणाबायोगान् । एनपि काय. माग रागागगतिशयोरिति विरोधितोदाहरणसामगतिः मित- पति पेत् । न । वयोः पयोधिप्रतिद्धनिरोपयो रामार्जुनगती रामार्नु- नमसी गतिरापरणमिति तदवर्णने विरोधेन प्रचारपशास्तीतेग युर- दार्गमा तीर्थयो रामार्जुन शब्दामिपाया नियमनम्योपरः । गचमक- गाविशेषः । विरोधस्स मानाऽपि मावशवाययोः अधिनियमा- किरणयोरमकावार । सहानगरमा पिरोधिका पायापा- पित्यादी मोम्या। अर्थः प्रयोजनं चतुर्थ्यापभिधेयम् ।। यथा-'साशुं भन भाच्छिदे' इत्यादी मरच्छेदनादि साणुदत्य भषे। गम्यग्य लिहारको भेदः ! न च लिगमनन्यसाधारणतद्धर्मः, अति नजनादेः पार्यम्, न तगतो धर्म इति एट एप भेद इति पाया । गरोजगमनागपस पापिगवपर्गरमादिति ।

·धर्मः॥ काव्यमाला। [द्वितीयानने- अत्राहुः सकस विशिष्टधर्मस्य शाब्दबोधोतरमाविमानसोपविषयखेन प्रकृतशाब्दबोधाविषयत्वालिमतो वैलक्षण्योपपत्तिरिति । लिङ्ग वैकपदार्थः कोपादिः, मनन्वित एवं यः पदार्थान्तरेण प्रकृवशक्यधर्मों शक्यान्तर- व्यावृत्तां च मजते । उक्तधर्मस्तु न तथेत्यपि केचित् । प्रकरणं वक्तश्रोतवृद्धिस्थता ॥ यथा-राजानं संबोध्य केनचिनृत्येनोके 'सर्व जानाति देवः' इति वाक्ये देवपदस्य युष्मदथें । लिङ्गं नानार्थपदशक्यान्तरातिरेकशक्यगतः साक्षाच्छन्दवेधो यथा-'कुपितो मकरध्वजः' इत्यत्र कोपो मकरध्वजपदस । शब्दसान्यस्य संनिधिर्नानार्थपदैकार्थमात्रसंसर्पान्तरवाचक- पदसममिव्याहारः॥ सूचितम् । उकास्य मवच्छेदजनवभजनस्मन्वस्य । शाब्देति । भवरलेइफलकना- भिन्नवर्तकस्थाणुकर्मकभजनमित्वस्यैव शान्दवीधयादिति भावः । प्राचीनारायसूचर्क मता- न्तामाह-लित्यिति । एकपदार्य इत्यस्य विवरण पदार्थान्तरेणानन्वित एवेति । एवं चासमतासण्डकपदार्थो विजमिति फठितम् । भवच्छेदनादिकं च भजनादिस्प- मिनपदार्थान्यितमेव भवधर्म इति भावः । कोपादिरिति । कुपिनो मकरवन इत्यादौ । उक्तति । भवच्छेदननक्मजनकर्म यरूपस्तु मननादिरूपभिन्नपदार्यान्वित एवं मवधर्मो नानन्विस इलयः । अनारचिः एटीभविष्यलनुपदमेव । युष्मदर्थे । शाति- १ नानापदस प्रतिशबार मन्यसिन् शक्ये बदमानः । कुपित मरण प्रतक्यादन्यसिन् शये समुदे सोऽयं कोपोजर्वमानः । २ मावार्थपदस्य मनेसायांना मध्ये पदार्थ मात्रा, भर्यान्दरवारकन पदेन सममि- म्यापार सह पठन (संयोगः) ममिथानियमन सरोदीवि पूरयः।-पानि-पुण्डे. बनेकावाचकस करपदस्य भनेकपोरययोमपे सुदामात्रासंसगिंगा मोन्टर (स), बाचकेनापि समाजवाचन माग पदेन समनिष्पाहारः पुण्डायाम्, पर नापपरसर. पदेन उमनिम्याहारो पजे शचिनियमनं करोतीति । म दिकरनागपश्योतिशिवारा सयांग्तरमाणे अन्दय एव नोपपत्र। भासयोरपि पदयोगादेव मनिशानिपमो भरत तेन नान्योन्यायपः। "देवस्य पुनराः' मनाना शेर परमो धमापार पसायरलो. HityaM भवप उपपत एस (नगरररेगः रामः, विपुरारा पुरस मिस)। तमा प-मयानुपपचाव कामावनि-पदान्तरसभिम्यारा. लिनियमन रोटीसारपः।

·- अभिधानियामका:] रसगङ्गाधरः। १५३ यथा---'करेण राजते नागः' इत्यत्र करपदस्य नागपदमादाय, नाग- पदस्य च करपदमादाय शुण्डायां गजे च । न चाकशब्दशक्तिनियमन- मपरशब्दशक्तिनियमोऽपेक्षते, येनान्योन्याश्रयः स्यात् । किं तु करनाग- शब्दयोन्तरग्रहणेऽन्वयानुपपत्या युगपदेव शक्तिनियम्यते । देवस्य पुरा: रातेरिति प्राचामुदाहरणे सुरस्वमूपत्वाभ्यां देवपदानगरारित्वासुरविशेषारि- स्वाभ्यां पुरारातिपदाचोपस्थितेरुभयोरपि नानार्थत्वादर्थान्तरस्वीकारेऽप्यन्व. योपपत्रेश्च कथं शक्तेनियमः सात् । न च पुरारातिपदं योगरूढम् । तथा च रूढेयोंगापहारितया शिवत्वेनैव सस्य बोधकरवाद्देवपदशक्तिनियामकतेति वाच्यम् । पुरारातिपदस्य रूदौ मानाभावात् । अथ 'देवस्य त्रिपुराराते' इति पाठवथापि पदान्तरोपस्थापितस्य त्रिपुरासुरवैरित्वस्य लिझतया लिलो. दाहरणत्वमेवास्स स्यात् , न तु शब्दान्तररांनिध्युदाहरणत्यगिति पदन्ति । सत्रैकपदार्थः कोपादि: पदार्थान्तरेणानन्वित एव यः प्रकृतशक्यपर्मताम् , शक्यान्तरघ्यावृत्तां च भजते स लिनपदेनावोस इति मात्रामाशये तु नोक्तदोपः । यत्तु शब्दस्यायभिचरितस्य संनिपिः सामानाधिकरण्यम् इति फाव्यप्रकाशटीकाकारैरुक्तम् । 'तत्तु करेण राजते नागः' इत्यादाव- व्यापनातन्नियामकान्तरस्य गवेषणे गौरवात् , 'कुपितो मकरध्वजः' इति तन्मूलोक्ते लिनोदाहरणेऽतिव्यापनाचौपेक्ष्यम् । नियमनमिति शेषः । एवम सर्वत्र । न चेति । नहीयर्थः । अर्थान्तरेति।हस्तस- प्रत्यर्थः । माचोतं खण्डयति-देवस्थेत्यादि । घदन्तीयन्तेन । अर्थान्तरेति।भूप- नगरादिरूपेत्यर्थः । तस्य पुरारातिपदस्य । देवेति । पुरेत्यादि । पदान्तरेति । नित. रारातेरितीत्यर्थः । अस्य देवस त्रिपुरारातेरियस्य । वदन्तीति सूचितामधि- माह-तत्रेति । 'देवस्य त्रिपुराराते' इति पाठे इत्यर्थः । प्रकृते च वैरित्वं निपुरामुरा- न्वितमेव शक्यान्तरव्यावृत्तमतो न दोप इति भावः । वल्लुतस्तु निपुणरातिपदस योग- रूढत्वेन रूट्यन्वितत्रिपुरामुरवैरित्वस्य तत्पीध्यमानभूमृत्खपि सत्वेन शक्यान्तर- व्याहत्तत्वाभावाच । एवं चैकपदार्थ इत्यस्य यथाश्रुतत्वमेवास्त्विति बोध्यम् । नोकदोष इति । शब्दान्तरसंनिभ्युदाहरणत्वाभावस्पदोपो नेत्यर्थ. । अव्यभिचरितस्यान्तिराम- १ देवपदार पुरस्व-भूपस्वाभ्याम् (प्रतिनिनिधाभ्याम् ), पुरारातिपदाच नगारित- भामुरविशेषारित्वाभ्याम् (प्रवृत्तिः, सरभूपयोरर्धयोः उपस्थितेरिल्याण्यः । ३ कर-नागपदे भयान्तरस प्रत्यायके एव स्तः। ३ अभ्यभिचारितया भयमपि लिङ्गत्वधर्मयुक्तो जात इति ।

·. काव्यमाला। [द्वितीयानने- सामध्य कारणता ॥ यथा---'मधुना मचः कोकिला' इत्यत्र कोकिलमदजनकता मधुराब्दस्य यसन्ते । 'अत्र कोकिलमादने मधोरेव शक्तिर्न तु मधुनः । मादकत्वं मधु- न्यपीति न लिगम्' इति वदन्ति । तत्र सामथ्र्य लिलान्तर्गतमेव पुतो न स्यात्, इति शक्षायाः कथमेतदुतरं संगच्छते । न च मादनसामर्थ्यस्य सुरावृत्तिया नासाधारणधर्मतारूपं लिमत्वमिति वाच्यम् । मादनसामर्थ्यस्य सुरावृत्तित्वेऽपि कोकिलमादनसामर्थ्यस्य वसन्तासाधारणतया लिनस दुर्वा- रत्वात् । न च माणिमात्रमादनसामर्थ्यस मधुनः कोकिलमादनसामर्थ्यम- प्यस्तीति वाच्यम् । एवं सति सामर्यस्य वाचकतानियामकत्वमसंगतं स्यात् । न तु गधुन इति सोक्तिविरोधश्च मवेत् । प्रसिध्यानये पुनर्लिंगत्वममच्युतम् । शादित्याशाब्दत्याभ्यामेकानेकपदार्थवाभ्यां या विशेषस्तु सात् । औचिती योग्यता॥ यथा---पातु वो दयितामसम्' इत्यत्र दयितामुखकर्तृफरक्षणकर्गया. क्षिप्तकामार्तानां संयोध्यपुरुषाणां प्राणं हि तस्याः सामुख्येनेव भवति, न तु सायफम्प । गपणेऽन्येपणे । तन्मूलोफे प्रकार मारोफे। मानो मयसा पदावति एपि. तामरुचिमाद-तोति । मधुनेयुगाहरणविषयभूतमित्यर्थः । मादने करणे स्तुर । वाचकति । शीत्यर्थः । असाधारणत्याभापारिति भायः । यातायार-न त्यिति । यमच्युतमिति । कोलिमादनसामर्दीस परान्त एल प्रसिरित मापः । शादत्याशाग्दत्वाम्यामिति । मधुररणरमदाश्रयः कोरिटी हितग्र घोषः शान्दः । युपितो मारपर सत्र न कोपायोनिमा इयर तयेति भावः ।वं मैदस प्रागनुपातमारिकोपसाधनो सस माय गपाह-एकाने फेति । आशि- १ या सामसान्तर्गatरमा चिनियामो पाम पिपरे रम्यापन स नोचरम् । समकामा मानसामवादिना पिति दिवसपार। २२ परमानीकारे विनियामापा सिटयोग्यता नदिए । ३ पोरिहमानवामपन्तकम्, नि: शाम TR. स Travने प्रसिरियभीपा, माNICRetri न भूगर । अब माई-पोरा गगनोलियो मैशे न सारि: । सर्मपदमार ५६गि सन नि मनाम्।

·अभिधानियामकाः] रसगङ्गाधरः। मुखमात्रेण, मुख्ये तेन वाणायोगात् । अतस्त्राणाईत्वं वदन-सांमुख्योभय- प्रत्यायकस्स मुखशब्दस्य। देशो नगरादिः॥ यथा--भात्यत्र परमेश्वरः इत्यादौ परमेश्वरादिशब्दस्य राजादौ । तस्य नगरादिसंबन्ध-तदभावयोः संभवेनाभावव्यावृत्त्यर्थमधिकरणकीर्तनस्य सार्थ- क्यात् । परमात्मनस्तु सर्वगतस्य व्यावाभावाचदुक्तिवयापतेः। एवं 'वैकुण्ठे हरिवसति' इत्यत्रापि बोध्यम् । एकत्रार्थान्तरोपनहेऽधिकरणोक्ति- वैयर्थ्यम् , अपरत्र तु तदधिकरणत्वापसिद्धिरिति विशेषः । कालो दिवसादिः॥ 'चित्रभानुर्दिने इत्यादौ चित्रभान्वादिपदानां सूर्यादिषु । एवं 'चातुर्मास्ये हरिः शेते' इत्यस्य ! व्यक्तिः स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गानि ।। यथा-'मित्रो भाति', 'मिनं भाति' इत्यत्र मित्रशब्दस्य पुनपुंसके सुहृत्सूर्ययोः । एवं 'नभो भाति', 'नमा भाति' इत्यत्रापि । स्वर उदात्तादिः॥ यथा---'इन्द्रशत्रुः' इत्यत्र समासान्तोदात्तत्वमिन्द्रशत्रुशब्दस्येन्द्रस्य शत्रौ । पूर्वपदाकृतिसरपातमायुदाचवं लिन्द्रशत्रुके। आदिनाभिनयादि- परिग्रहः । यथा- -'एहिमेवस्थाणिमा' इत्यादौ। इहार्थसामचितीनामुदाहरणेषु चतुर्य्यायैस्तृतीयाधैरर्थसामर्थेन च . शेति । विशेषरुपैणाशियर्थ । शांमुख्येन संमुरात्वेन । तेन मुखेन। तदुक्तीति। अधिकरणोत्तीत्यर्थ । एकत्र आये । अर्थान्तरेति । परमात्मवानरादावित्यर्थ । पादिभ्या एनिवपादिपरिग्रह । शेते इत्यस्यसनापि वोध्यमिति शेष । पुनपुसके पुन- पुसवत्वे । मुहृत्सूर्ययोरिति । सूर्यमुहृदोरिति कमो बोध्य । पाठ एव वेत्थम् । नभा श्रावण । एहति । 'एइहमेत्तत्वगिआ एइहमेत्तेहिं अञ्छित्तेहिं । एदही- जावत्या एइहमेत्तेहिं दिअएहि ॥' 'एतावन्मानसनिरा एतावन्मात्रराक्षपः । एता- बन्मानावस्था एतावन्मानैर्दिवस !' [इति च्याया। अर्थसामर्यन अयोग्यतया । यथासंख्यमन्वय । बोधक्वैचित्येऽपि पदार्थयोर्य, कार्यकारणभादस्वरोधकेत्यर्थ ।

·. - पाव्यमाला। [द्वितीयान- बोध्यमानकार्यकारणमाव एव नियामकः, न तु वस्त्वन्ताम् । पोषकषि- ध्याच नियामकस्य वैचित्र्येणोक्तिः प्राचाम् । यस्तुतस्तु संयोगादीनामा- न्तरसाधारणत्वे नानार्थगन्दस्पार्थविशेषे शक्तेः संकोच एप न संमपति, नियामकानामसंकुचितत्वात् । अथ प्रसिद्धत्वादिना तेपामसाधारमतावृदिर्य- थाकथचिदुपपावते, तदा प्रायशो लिङ्गभेदा एचैते, न तु सर्वथैव तत. सतमा इति चोध्यम् । तत्र शब्दशकिम्लालंकारस पनिर्यया- करत निर्गरदविरलदानजरोलासितावनीवरय । धनदाममहितमूर्तियतितरां सार्वभौमोऽयम् ॥ अत्र राजमारणे कर दान-धनद-सारंगीमान्दाना को कोपिलाया. गपि तन्मूर केन ध्वननेन मतीयमानस्सार्थान्तरसामस्वतस्याभिषानं मा गदिति यामरस्य अपदे । यविष्यण मैदा । प्राचानिधि एपितामाविमा-परतुन. स्थिति, माधारण सति शेर । गापामार याचि दिति । गुरुरीसाधीनामसमहाराह-प्रायश ति । यसभा- दाह-सपैवेति । ता निहारतत्र प्रयोगाभा माये | RATE TERो. पमेशादि । यशिरलेति । रोमांर । अग्नी भूमान पादान ममे भादी माह पूनिया भूसर । अति । दापि नाम: एका पदाखिमू । शर्यान्तरेतिया । पत्र पादियम् । करा . पार पुर मगर. + मारयोग्रभाग समिम म, राम पोप कासा शेर । ATT पर ना -समान m-karan पचारमाधAPERIME हिरडोRRR FERTER सारा परेर कमिसनमा, निफामानitsAREntern परभEEVrat art-IANE पर मारे, PARTNER: . मा) naya narrtarai पोमिस Smthi . 7 ·शब्दशक्तिध्वनिः] रसगडापरः। १५७ प्रकृताप्रकृतयोरुपमानोपमेयभावः प्रधानवाक्यार्थतया करप्यत इत्युपमालंका- रध्वनिः । अथ श्लिएविशेषणायां समासोक्तो व्यङ्ग्यस्याप्यमकृतव्यवहारस्य प्रकृतधर्मिण्यारोप्यमाणस्य प्रकृतोपस्कारकतया यथा गुणीभूतव्ययत्वमेवमि- •हाप्युचितम् । न चोपमा प्रकृतार्थोपस्कारिका न भवतीति शक्यं वदितुम् । 'उल्लास कालकरवालमहान्बुवाहम्', 'गदात्मनो दुरधिरोहतनोः' इत्यादी प्राचीनाना-पद्ये 'करतल-' इत्यादि प्रागुदाहतपद्ये च व्यङ्ग्योपमया प्रकृतस्य राज्ञः.प्रकर्षस्य सकलानुमवसिद्धत्वात् । अनुभवापलापे तु समासोक्तावप्यम- कृतव्यवहारस्य प्रकृतोपस्कारकत्वं नेति सुंवचत्वात् । ननु समासोक्तावत्र चास्ति विशेषः-- यत्तत्र व्यवहारिणो नानार्थशब्दानुपस्याप्यत्वम् , इह तु तदुपस्था- प्यत्वम् , इति चेत्, किं चौतो न हि व्यवहारिणो नानार्थशब्दोपस्थाप्यता- • मानणामकृतघर्मिनिरूपित्ताया उपसायाः प्रकृतधर्म्युपस्कारकत्वं वार्यते, येन गुणीभूतव्यजस्यत्वं न स्यात् (न चात्रोपमादीनामलंकाराणां स्वभावतः सुन्दर- खाकाव्यप्रवृत्युद्देश्यतया च वस्तुमात्रे गुणीभावों न संभवति, यथा वस्तुमा त्रेणामिव्यक्तानीमलंकाराणाम् , तुल्यन्यायावात् । अप्रकृतव्यवहारस्य तुं समा- दस्य । लिऐति । अयमैन्द्रीम पदय' इत्यादौ । व्यवहारम्य मुराचुम्बनादिरूपस्य क्षारोप्येति । अन्यथा अपक्षाभिधानं सादिति भावः । इहापि करतलेसादावपि । तथा च मध्यमकाव्यत्यम् , नोत्तमकाव्यत्वमिति भावः ।.व्यत्योपमयेति ! व्यङ्ग्यरूपी- 'पमयेत्यर्थः । समासोक्तावपि उतरूपायाम् । अत्र च करतलेयादी । एवमानेऽपि । व्यवहारिणो जारादेः । तदुपैति । सार्वभौमेति 'नानार्थपदोपैत्यर्थः । खभावमुन्द- रस्यापि क्षारादेः क्वचिद्गुणभावदर्शनादाह-काव्यप्रवृत्युद्देश्यतया चेति । - न्यथा गानार्थशब्दमटितकाव्यकरणरूपकविप्रयासानाँयापत्तिरिति भावः । यस्तुमाने प्रवृतार्थे । यथा वस्तुमात्रेति । 'वीरभद्वान्दृष्ट्या जयलक्ष्मीसमाहतान् । रण का न्लरियधूकेशस्तेि पाकिमाः । इत्यादाविति भावः । तुल्येति । उक्तहेतोस्तुल्यता.. १ अयं सार्वभौमः (चमवती) सार्वभौमः (दिग्गजा) वेति: २ प्रधानसम्दार्थानुपस्याप्यत्वमिति काशीपालो विधाये एव, समाधाने पुनर्नानांश- दमइया । व्यवहारी प्रकृतव्यवशारनिर्वाइको धनी । यथा समासोचौ अयमेन्द्रीला चन्द्रः । सः (विशेष्यभूतः) म भनेकार्थः । मग तु व्यवहारी सार्वभौम नानायक इति विशेष ३ सदः किम् ! एतावामात्रेण किमित्यर्थः । ४ अपकृतथाम(दिग्गज निरूपतायाः । ५ प्रधानताइनमस्कारबैकलेपि अलंकाराणा सामानिक गौन्दर्षमादाय-वस्तुनाभिन्दै कानां वैषां ध्वनित्वमेव न गुणीभूतत्वम् । एक प्रकारकता- 'श्यन्यन्दै वस्तुमात्रेण यदा.

·१५८ . . काव्यमाला। [द्वितीयानने - सोक्त्यवयवस्य निरलंकारवया वस्तुन्युपस्कारकत्वं समासोक्तावविरुद्धमिति वाच्यम् । एवमपि 'बाघेऽद्वेऽन्यसाम्याल्कि दृदेऽन्यदपि बाध्यताम्' इति 'न्यायेनोक्तयुक्तेः शिथिलत्वात् , अपरान्ताया दुरपहत्त्वात् । अयोच्येत---उपमानमुपमेयं साधारणो धर्म इति झुपमाशरीरपटकम् , न तु ततः पृथग्भूतम् , तैर्विना तस्या अनिप्पत्तेः । इत्थं चोपमेयस्य साह- श्यांशेनोपस्कारेऽप्युपमाया नापरागत्वम् , उपमेयस्यापरत्वाभावात् । यथा समासोक्तावप्रकृतव्यवहारेण प्रकृतस्योपस्करणेऽपि न समासोक्तेरपरागत्वम्, प्रकृताप्रकृतघटितत्वात् , एवमिहापि सादिति । तथापि समासोक्तेरिवा- स्यापि प्रमेदस्य गुणीभूतव्यमयत्वापचेः, अस्पेव या समासोक्तैरपि ध्वनि- दित्यर्थ । अनलारत्वेऽवयवस्वं हेतु । अढे इति च्छेद । सादृश्यांशेन तद्रूपोपमारे- 'नोपमानेन । उत्तमेवार्थ विनदयति यथेति । गुणीभूतव्यङ्गयत्वापत्तेरिति । अयं भाव-विशिष्टस्योपमाशरीरत्वेऽपि उपमेयारास न व्ययित्वम् । शक्लव तहाभात् । 'एवं च तदघटरव्यायाशस्य तद्बटक्वाच्यादनतिशामित्वेन गुणीभूतव्यायच दुर्वार- "मिति । अत्र वदनि-अलंकाराणामुद्दीपनविधया रसाधुपयोगित्पेनालम्बनापेक्षयोद्दीपने-. ऽधिमचमत्यारित्वस्य सानुभवसिद्धतया परतरेतिपदयाच्यालम्बनविभावापेक्षयानिश यिन्वाइनित्वमव्याहतमेव । रसायपेक्षया गुणीभूतव्ययित्वं विटमेव । रामासोफी नु 'आगत्य समति वियोगविसंटुलाजीम्' इति मतीशिभावाक्येऽप्रतिनायकवृत्तान्ताघ्यारो विना तदनुपपतेर्गुणीभूतव्यपचं स्पटमेव । यत्र तु तस्यापि राघुपस्मारफ्तया याच्या. फुलयस्तदा। शुव वन्यङ्गवा तासा काप्यारेस्तदाश्रयार ।' एव प भलारगतमरणार- रेतोस्तुस्थावादत्रापि गुणीभूतत्वं न स्यादिति राजा । यदि गारिका (दत्तोपनिहारिका), युक्ति शिथिटा, सहि भन्यस्सले एवं जानिति ध्यन्न कि सायम् । [यथाऽत्रैव मन्या. राणामुपकारकलेपि वनित्वं प्रकाशे उहमिति हटानेन न पलम् । ] युती मालायाग अन्यदपि (निदर्शनस्थलमपि) बाप्यताम् । अर्थात् प्रधानस्योररकापसे गुणीभावो भवतीति अनुगमे हो प्रसंगाचम्मलेरि-गुलीमार एवोचितः । इति समाधानम् । १पमाशरीरसंपादकलाममी। २ सार्वभौमेन (दिग्गन) साम्यम् (पनि उपमाया एकमहम्) प्रातस्य राय उपरका- रवमिति, महिन्या उपमाया मारावं न स्यात् । मपर प्रति महत्वं तदेव मोर पश समु- पमा सलान्यास कसविस्वाभानु परकार्यम् उपमेयमुपमापरकमेपास मार- पदेन रथया दरम्पपदेश सचित.. या समासोटरगर प्रमावस्य प्रक- तोपरकारकारितामाग्यरितासा महिन्याः समाप्मोन भपरासं पाहिपता। .

·शब्दसाक्ति-ध्वनिः] रसगाधरः। '१५१ व्यपदेश्यत्वापत्तेः । अन्यच्च--षे हि श्लेपमित्तिकमभेदाध्यवसान द्वयोरर्थ- योरिति सकलालंकारिकनिबद्धम्, अनुभवसिद्धं च । तन मूलान्वेपणे वि- धीयमाने एकपदोपात्तत्वान्न शक्यते मूलमन्यनिक्तुम् । एकपदोपातो ह्यने कोऽप्यर्थोऽभिन्नतयैव भासते ! इत्यं च 'उल्लास्य कालकरवाल-' इत्यादार- ध्येकपदोपाचतया द्वयोर्ययोरभेदाध्ययसानस्य युक्तत्वेनाभेदस्यैव व्याय- त्वमुचित्तम्, नोपमायाः । लेपे द्वयोर्ययोर्वाच्यत्वम् , एककालत्वं च । इह विकास वाच्यम् , अपरस्य मयत्वम् , भिन्नकालत्वं चेति । एतावन्मात्रेणै- धैकपदोपाचवप्रयुक्तमभेदाध्यवसानं न शक्यं त्यक्तुम् , व्यङ्ग्यताया भिन्तका- लवस्य नाभेदप्रतिपचावराधकत्वात् । एतेन 'रूपकस्योपमाज्ञानाधीनज्ञानत्वेन प्रथमोपस्थिततया तस्या एव संवन्धत्व करप्यम्' इति काव्यप्रकाशटीका- कारैरुक्तं नातीव श्रृंद्रेयमिति । प्रकृतमनुसरामः । एवमलंकारान्तरमपि शब्दशक्तिमूलानुरणनस विषयः । यथा यमुना वर्णने-'रविकुलप्रीतिमावहन्ती नरविकुलप्रीतिमावहति । अधारितप्रवाही दतिशयितत्वं प्रागुक्तरीत्या तत्रास्तु नाम वानखं तसाः । न चैवमप्युपमाइतोत्कर्षमा- दायास्तु ध्वनित्वम् , अलंकार वनिरिनि तु स्थमिति वाच्यम् । अलंगारकृतोत्कर्षध्वनावे- वालंकारप्वनिरिति व्यवहारादिति । विनिगमनाविरहादाह-अस्येच चेति । प्रमेदव- त्यर्थः । प्राचोक्तमुपमालंकारचन्युदाहरणं खण्डयति-अन्यचेति । कि येत्यर्थः । पमित्तिकै तन्मूलकम् । विधीयमान इति । क्रियमाण इत्यर्थः । एकपदोपात्तत्वाद- न्यदित्यन्वय । इह तु 'उहास्य-' इत्यादी तु । इतिः पूर्वप्रन्थसमासौ । अलं- कारान्तरमिति । उपमातिरिकमपीवर्थ । रवीति । सूर्यवंशप्रीति मनुष्यपश्युभय- समूहप्रीति च । गधारीति । अप्रतिवद्धप्रवाहा । शोभनं वाजले तसंजातं यस्य १ यदि समासोक्त्या सद्द साम्यं सपाचवे ता यया समासोतेर्गुणीभूतव्यपेषु गणना स्था अस्या उपमाया अपि स्वीकायों ( या हि मसाभिः साध्यते)। ननु समासोतिरेव एन- समाना तो न स्यादिति भागृपठे, नया भवद्युत्या समासोचिरपि वनिकान्ये स्वाद । तयादेवविधरंभलेभु भभेदाध्यवसानमेव (रूपकमेव) व्यायं नोपमा । इति स्वसिद्धान्त साप- यति, माचोतं च सण्डयति । २ प्राचामनुसार तत्र प्रकरणादेरभिधानियमाऽभावात् । अयोद्धयोरेव प्रकृतलार। ३ इह तु प्रकरणाद् राजाथस वाच्यतम्, दिग्गजास व्ययत्वम् । ४ पूर्वयुक्त्या अभेदस्यैव (रूपकस्यैव) म्यइयत्वं सिदं नोपमायातदा उधास कालकरेलच संपमापा र प्रकृताप्रकृतयोः संवन्धत्वकथनमसंगतमेवेत्यर्थः । तथा चात्रापि एकपदोपस्थाप्य- स्वरूपाभेदाध्यवसानेन रूपकस्यैव व्यङ्ग्यत्वमित्याच्यः।

·काव्यमाला। [दिवानने- मुचारितमपाता। हं नरामा यीनां च कुलस मीतिमारहतीति महमें सिद्धे रविकुलप्रीति नायदतीति द्वितीयोमातोऽर्थः विरोपमा एस्पाय- प्रापि । यदि तु रविल्मीतिमावदन्त्यपि न रविपुरमीतिमारहति । रा. रितमाहापि मुबारितण्यास इत्यपिरन्तर्मास्यते उदा विरोपावसानोध त्याहितीयार्थत्य च सदाशिवरार पनित्वम् । निराजन पोवादशी स्फुटयोतिस उदाक्षिस प पायालयात र । मनु मनावर उयादि दपदहनराशि इस्पर विरोपामासरत पर पाबासकारसम् । विरोपास चन्दयामापिरहेज न्यारवाया पासुगन्नIR विरोगविशिष्टामैदस ससर्गत्याद्वारयायोगविपरयया विरोधम्म पारपार मिति याच्यम् । विरोपामेश्योः परस्परविरुदम्पनशारापदनाम. रस्सानुपपणेः । गानापोरदस्य संसर्गवया विरोपम्पारि गरे पास मागया पर्यन्ते देवदहनराधिपरस मानिारा शिरोममरो.

·शब्दशक्ति-व्यनिः] रसगाधरः। घानाञ्च । मैवम् । उक्तपघस्स विरोधोदाहरणतामात्रे तात्पर्यात् , व्यजय- .त्येऽपि तथावस्यानपायात् । याच्याविरोपोदाहरणवायां खपिरन्तव्यः । केचित्तु-'विरोधांशस्य व्यहात्वेऽपि विरोधिद्वयस्य वाच्यतामात्रेण विरो. घामासस्य वाच्यालंकारव्यपदेशोपपत्तिः । इत्यमेव चांशान्तरस्य व्यङ्ग्यत्वेऽप्ये- कांशमादाय समासोक्त्यादीनामपि वाच्यालंकारव्यपदेशः' इत्याहुः । यथा वा- 'कृष्णपक्षाधिकरुचिः सदासपूर्णमण्डलः । भूपोऽयं निष्कलक्षात्मा मोदते वसुधातले ।' अत्र भगवत्पक्षाधिकप्रीत्यादिलक्षणे प्रकृतभूपोपयोगित्वात्प्रकृतेऽर्थे शक्त्या प्रतीतिपथमवतीणें द्वितीयोऽथोऽमकृतो वैधात्मा तत्प्रयुक्तो व्यतिरेकश्च । न चात्र व्यतिरेकस फविगतराजविषयकरतिभावोत्कर्षकतया गुणीभूतस्य कथं ध्वतिव्यपदेशहेतुत्वम् , प्रधानस्यैव ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वादिति वाच्यम्। उदासीने वक्तरि तत्त्वार्थकथनपरस्यास्य पद्यस्य वक्तृगतरतिव्यजकत्वासंगते, गुणीभूतस्याप्यर्थस्य वाच्यार्थापेक्षया प्रधानतया ध्वनिव्यपदेशहेतुतायाः प्राचीनः स्वीकाराध । अन्यथा- निरुपादानसंभारममित्तायेव तन्वते । जगचित्रं नमस्तस्मै फलालाच्याय शूलिने ।' अन्तव्यः मृणालेत्यादी। शम्दशतिमूलालंकारान्तरध्वनिमुद्दाहरति-यथा वेति । भगवत्पक्षेऽधिका प्रीतिर्यस्य । राद्विरा रामन्तात्परिपूर्ण मण्डलं यस्य । निष्कला पवित्र थामा मस्स गोऽयं भगो भुपि मोदत इति प्रकृतोऽर्थः । कृपक्षेऽसितपक्षेऽधि- कविता गदा गर्घकाले संपूर्णपण्डलः । “निपलाः परशून्य आमा यस्य सोऽयं भुपि मोदत इति पन्द्ररेधात्मा प्रनोऽर्थ. 1 या कृष्णपने पापपर्मण्यधिकरनि । सदासं यथा तथा पूर्ण मण्डतं यस्य ! निकलोऽत्यन्तकला आत्मा यस सोऽय- मिलमतोऽः । तत्प्रेति । समानार्थप्रयुकव्यतिरेकालंकार इत्यर्थः । व्ययत इति शेषः । उदासीने । रतिरोपोमयानाविष्टे रादीति शेषः । अन्य दयानहीकारे । निय- पेति । उपादानसंभार उपसरणसमूहस्यूलिकादिकं तदहिन या सात्तथा । अभितार १ बापार बशायिनि व्याये, उउमम् (पनिः) रेप पनिरक्षणे मेछन्, पापंपाच्यापेक्षया मतिधायक सदपि सचिवापान्तरसाशका मनशाय न स्यादित ब नौटम् । परिवरानेन । भनियो गतीमाविशारदानावित तिसगेन याराजादीना मिरासो पिशाखाकूवम् ।

·। [द्वितीयानने- 'काव्यमाला। इत्यत्र व्यतिरेक वनित्वं वैरुक्तमसंगत स्यात् । व्यतिरेकस्य भगवद्विष- यकरतिभावाङ्गताया अनुभवसिद्धत्वात् । शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिर्यथा--- 'राज्ञो मत्प्रतिकूलाम्मे महद्भयमुपस्थितम् । बाले वारय पान्थस्य यासदानविधानतः । अत्रोपभोगं देहीति वस्तु राजपदशक्तिमूलानुरणन विषयः । राजपदाच- न्द्रोपस्थितावेव चन्द्रजनितभयवारणकारणत्वेनोपभोगस्यामिव्यक्तः । न चान नृपचन्द्रयोरुपमानोपमेयभाव', भेदापोहरूपं रूपकं वा तथास्त्विति वाच्यम् । इह नृपरूपस्सार्थस्य चन्द्ररूपार्थगोपनमानार्थमुपाचत्वेन युगपदुल्लसितोपमानो- पमेयरुयोरुपमारूपकयोतापर्यविषयताया अयोगात् । न चासंसृष्टार्थद्वयबो- धने वाक्यभेद इति वाच्यम् । तुल्यकक्षतया द्वयोरसंसृष्टयोरथयोः प्रतिपि- पादयिक्तित्व एव तस्याभ्युपगमात् । इह खाच्छादकमतीतिसमये आच्छाद्या- प्रतीति , आच्छायप्रतीतौ चाच्छादकन्यग्भाव एवेति नास्ति तुल्यकक्षता । काव्यप्रकाशे तु-'शनिस्शनिश्च तमुच्चै! इत्यादिकमुदाहृत्य 'भत्र विरुद्धौ द्वावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति ध्वन्यत' इत्युक्तम् । शान्य एव चिन नानासार जगत्तन्वते तस्मै अनिर्वचनीयवस्पाय, कला चन्द्रस्य पोडसो भागतेन ग्लाप्याय शूलिने महादेवाय नम । पक्षे चिनमालेख्यम् । कला आरेख्य- किया कौशल च । तै प्राचीनै । राश इति । हे बाले, व मत्प्रतिकलाद्राज्ञ सकाशादु- पस्थित महत्पान्थस्य मम भय वासदानविधानतो वारयेत्यन्वय । वासघ दान चेयर्थ । सेदापोहेति । अभेदेमर्थ । तथास्तु अनुरणनविषयोऽस्तु तथा च तादृशालमारप्पने- रेवोदाहरणम्, न वस्तुधनेरिति भाव । युगपदुलसिते उपमानोपमेये ययोस्खयोरित्यर्थ । तस्य वाक्यभेदस्य । मा दिकेति । नुपरूपार्थेत्यर्थ । आच्छाद्येति । चन्द्ररुपार्थे- ल । शक्तिनियमेनेति भाव । अब बाले इति पदेन व्यायरस वाध्यायमानताकर- णादयोग्यमेतत् । शनिरिति । शनिब्रह, अशनिर्वघ्र च । पुनस्त्वयें । उदार उद्भट ! १ उरमोगरूपोस्तत्र समितितान न गोचर स्वादिति मन्यस्य तात्पर्यम् । चन्द्रेश हो- पमाऽभइयोस्तु साथ एट स्वादिसाशयः । १ प्रतिपादयितुम् इष्ट, प्रतिपिपादविषिक्ष तले।

·अर्थशक्ति-ध्वनि:] रसगङ्गाधरः। तच्च 'द्रौ शन्यशनी उदारानुदारौ चैक कार्य हननं भान । इति व्याख्या- तृभिर्व्याख्यातम् । तत्र शन्यशन्योर्हननक्रियाकर्तृत्वान्वयेऽप्युदारानुदार- योर्भातकर्तृत पदार्थविशेषणयोस्वत्प्रकारविशेषणयोर्वा साक्षादानकर्तृत्वान्व- याभावात्कथमेककार्यकारित्वं सगत सात् । अतो विरुद्धौ द्वावित्यादि प्रथमाविषयम् । द्वितीयाधे तु विरोधाभास एव । कर्तर्यभेदेनान्वयमात्रेण कुरुत इत्यस्योपपत्तिश्चेत् , अस्तु द्वितीयाऽपि विरुद्धौ द्वावित्यादि वस्तु व्ययम् । परं वर्धद्वयेऽपि विरोधाभासालकारशबलितमेव । शत्रुविरुद्धस्य शत्रुत्वासंभवादेकस्य शन्यशनिकर्तृकहननकर्मस्वायोगेनाद्याधे, उदारत्वानुदा- रत्वयोरेकाधिकरणवृत्तित्यायोगाद्वितीयाधं च विरोधस्य स्फुटत्वात् । अर्थशक्तिमूरानुरणन यथा- 'गुञ्जन्ति मझु परितो गत्वा धावन्ति संमुखम् । आवर्तन्ते विवर्तन्ते सरसीपु मधुव्रता ॥' अब मधुवतकर्तृकमजुगुञ्जनायैर्वस्तुभि कविकल्पितत्वविरहेण खत अनुदार अनुगतदार , नृपदत्तधर्येणाप्रवामात् । न उदारो यसादिति वा । पक्ष- ऽशनि शनिविरोधी । नन अमुरादावित्र विरोध्यर्थक्त्वात् । अनुदार उदारादन्य । शवलिनमेव । उक्तवस्तु व्यङ्गयामलनुपन । तदरकारसत्वे हेतुमाह-शानुवि रखस्यति । विरोधियोर्विरोध्य तरभित्र वादेवस्य विरोविद्वयकर्तृवहननक्मत्यायोगेन ताराहननकर्मथयोरपि विरोधादिति भाव । रातोऽरिहतान रमादाय कोपस्यातिशय तत्वमादाय वा तत्परिहार । अशनिरियन नम् विरुद्धार्थक इत्युक्तम् । न चैव विरो धेऽस्य क्थ व्यस्थता । त मूलानार्मवयोर्विरोधस्य व्यङ्ग्य वेनाक्षते । तमादायव च विरोधाभास । तस्यैव समाधानात् । न स्वनयोर्विरोधस्यास्य समाधानमस्ति । एतेनैवधर्मिगतत्वे एव विरोधस्यालकारत्वान्नान विरोधालमार इति परालम् । तादृशकर्म त्वयोरेकर्मिगत यस्य स्पष्टत्वात् । अन्ये तु विरोधिनोरप्येक्शत्रुसभवान तादृशहनन धर्मस्वयोर्विरोध इत्साहु । द्वितीयाः चानुगतदार इलथेन ततारिदार उता एवेति दिक्। रणन यथेति । सत समविवस्तुना वस्तुवनिर्यथेत्यर्थ । संमुखमिति । सरस्या ५ कुरुत इत्यनुषङ्ग । तत्र हननकार्यकर्तृत्तेपि भानकार्यकल नास्ति । स बार अनुदारश्च भाति' भत्र प्रधानकर्ता स , उदारानुदायै तदिशेषणे । वतच विरुद्धयो उदार नुदारयो भानकरख । ३ भातिक्रियास्तां य उपदार्थ तविशेषगयो । वार्थस्य प्रकारविशेषगर्यो । १ अर्थात्पूर्वाद मरतु व्यायम् । उत्तरा) अलकारी व्यय ।

·काव्यमाला। [हितीयानने- समविभिरामसरसिजोत्पचिपननवास शारदागमनेरव्य पशु स्यमने । काव्यमकाले तु-'सरससिरोमणि धुत्तागं अग्गिग-' इत्यादाश्त्य गम- योपभोग्य इति यस्तु व्यज्यते' इत्युतम् । तत्र ऐन परतुनेदं पाया, व्यग्यते । न तावदलसशिरोमनित्यादिकान्तविशेषोः, ते पाण्याशिदमी- निरूपितत्वेन तवैवोपभोग्य इत्यादिरूपीय व्यापस बन्या विदो- पगानां फामिनी निरूपिवत्ले तु ममेयेत्यादि व्यायः साद गारि परि- पुष्ठविलोचनत्वेन, उम्प हर्षमावानुमापत्या पलाया एप पर। गपभोग्यत्वं हि मावस विगर निगमायोभाया हति सहिमाय- ·औरभूवा मध्यगता विमावाभिव्यक्तिमादाय काश्यप्रनशेनोक-मयोपभोग्योयम् ते वाद्ध अर्थशक्ति-ध्वनिः] रसगडाधरः। १६५ व्यञ्जनं शक्यं वक्तुम् । केवल्स्य परिफुल्लविलोचनवस्य ममैवेत्यादिव्यङ्ग्य- व्यञ्जने सामर्थ्याभावात् । पुत्रागमनधनप्रात्यादिविभावकेऽपि हर्षभावे परि- फुल्लविलोचनताया अनेकान्तिकत्वादिति । सत्यम् । 'इअ भणिम्मि' इत्या- धर्थवशमापितालसशिरोमणित्वादिविशेषणश्रवणविशिष्टप्रफुल्लविलोचनत्वेन मदुपभोग्यत्वलक्षणविभावाभिव्यक्तिद्वारा हर्षमावोऽभिव्यज्यते । तत्र द्वारीभू- तविमावाभिव्यक्तिमादाय काव्यप्रकाशमन्थसंगतिः । न च भावध्वनेः संल- क्ष्यकमवापत्तिः, द्वारस्य संलक्ष्यक्रमत्वादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । न चाप- सिद्धान्तः, तख मागेवोद्धारात् । 'मृद्वीका रसिता सिता समशिता स्फीतं निपीतं पयः खर्यातेन सुधाप्यघायि कतिधा रम्भापरः खण्डितः । सत्त्वं ब्रूहि मदीय जीव भवता मूयो भवे भ्राम्यता कृष्णेत्यक्षरयोरयं मधुरिमोद्गारः कचिल्लक्षितः ।। क्यत्वे हेतुमाह-केपलस्येति । विशिष्टस्य तत्वस सिद्धान्वे यक्ष्यमाणत्वादिद विशे पणम् । बिलोचनताया इति । सवैन तस्या इति शेष । अनेकान्तिकत्याध्यामि चरितत्वात् । स भणीति । इति भणितेनेत्याद्युत्तरार्धस्य योऽयस्तदुद्देशेन प्रापितो यस्वाददापरिफुलविलोचनत्वरूपो धर्मस्तेनेत्यर्थ । तस्यैकपदावोध्यत्यादर्थदशप्रापितेसु. 'कम् । विभावेति । हर्षभावविभावेत्यर्थ । भावध्यनेहभाववने । द्वारस्य तद्वि भावाभिव्यतिरूपस्य । तस्येति । अपसिद्धान्तत्वस्येलर्थ । तथा च सिद्धान्त एवायमिति भाव । मृवीकेति । स्वत सभविषस्नुनालकार निर्यथेत्यादि । मृद्वीका क्षा । सिता राण्डशर्करा खातेन सर्ग प्रति गदेन । अप समुधेयमाह-रम्मति। १स्त्यापर्धवशेन पपसापितम् , भलसशिरोमणित्व-भूतांग्रणीत्वादिविशेषणप्रवणेन सह कृतम्, परप्रपुरविलोचनत्वम् (अनुभाव , तेन मदुपमोग्योयमिति मदुपभोग्यावरूप- विभावाभिव्यचिद्वारा (मदुपयोग्यत्वरूप विभावमभिन्यज्य ) त• हर्षमावोऽभिव्यज्यते । १ अर्थ भाव -भत्र चरम इर्ष पवाभिम्पज्यते परतु वदमिष्यकेशरभूत मदुपमोग्योय- मिति विचाररूप दर्षभावस विभावम् अभिपन्य तर सोऽभिव्यज्यते 1 उतश्न-होमियो - अभिभ्यज्य, निम बाचिरसंगविरिलाय ।

·काव्यमाला। [ द्वितीयानने- अत्र निष्कृष्टजीवसंबोध्यक-परिदृश्यमानस्थूलदेदेन्द्रियादिचेतनाचेतनस- घातात्मकासत्पदयोध्यकर्तृकप्रश्नविपयेणार्थेन वस्तुना तथाभूतेन भगव. बानोऽनेकजन्मवृतान्ताध्यक्षीकरणकारणयोगसिद्धिविशेषतादात्म्याध्यवसाय- रूपातिशयोक्तिय॑ज्यते । अथ प्रश्नविषयस्यान नानाजन्मगतवृतान्तरूपतया तज्ज्ञं प्रत्येव प्रष्टुमौचित्येनानभिज्ञं स्वजीवं प्रति प्रद्युमयोग्यत्वात्पन्नान्यथानु- पपत्त्या आक्षिप्ता, वाच्यसिध्यरत्वेन गुणीभूतव्यङ्ग्यरूपा बा, प्रामुक्ताति- शयोक्तिरिह कयं ध्वनिव्यपदेशहेतुः स्यात् । इत्थमेव च तदमाप्तिमहादुःख-' इत्यत्राप्यतिशयोक्तेरपतिविषयवं गुणीमूतव्यन्यत्वं वा युक्तम् । अनेक- जन्मोपभोग्यदुःससुखराशिभ्यां तदमाप्तिमहादु खतचिन्ताविपुलाहादयोरनि- गरणेऽशेषपाप-पुण्यपुञ्जनाशकताया अनुपपत्तेः । तचदुःखमुखानां खखफलो. पहितपापपुण्यनाशकताया एवान्यत्र कृप्तत्वात् । निगरणे तु तयोस्खन्नाशक- ताबुधुपपचिः। न च वस्तुमानाभिव्यक्तस्यालंकारस्य न गुणीमूतव्यपस्वम् । भूय पुन. । अयं सांप्रतमनुभूयमान । निष्कृष्टेति । परिदृश्यमानतच्चरीरादिपृथ- मृतेत्यर्थ, । तत्त्वं च तस्य भवता मदीयेत्याभ्यामावितम् । अर्थेन मधुरिमोटारलक्षण- रूपेण तथाभूतेन सत सभविना । नाम इत्यस्य तादाम्याभ्यवमायेलनान्यय । अनेरु- जन्मससान्तप्रत्यक्षीकरणे कारणभूनो यो योगाभ्यासजन्यसिद्धिविशेष इत्यर्थ । अर्थापतेर्मानान्तरत्वाभावादाह-याच्येति । तदिति । सैदप्राप्तिमहा सविलीनाशेप- पातका । तचिन्ताविपुलावादक्षीणपुण्यचया तथा ॥ चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति परमा- सरूपिणम् । निरच्वासतया मुफि गतान्या गोपकन्या ॥ इति। जगनि श्रीरणम् । तसंभोगामाप्सा महादु राम् । तचिन्तया विपुलाहाद । 'नास्स प्राया रामुकामन्ति । अनेन समवलीयन्ते' इति श्रुतेमोक्षाले निरुच्यासता । चयरामार्थमाद--पुजेति । स्वस्वेति । तत्तहु समुरारूपफ्लजनरेलयं । तामामतीनाम् । अन्न प्रतलगे । १ शारीरादित. पुरविभाषितो यो जीदः स संगोप्यो दलिन्, परिदापमानो य. रयूल- देहेन्दियादिचेतनाचेतनसघात. पदारमकः मसापदयोध्या की पलिन्, एतापू शेन प्रश्न विषयेणान-भगवन्नाम भनेकरामसंबन्धिपश्चान्तप्रत्याशीवारणसमारणभूतो को योग. सिविविशेष. तदात्मकमति" अांद नाना सिद्धिविरेश भवतीनि न, नाम स्वयमेव सिद्धि विशेषरूपम् इति योगसिद्धिविशेषेण सा नासः तारारम्यानरूपा भविश्योतिर्यग्यो इत्याय:। २ लोकदर रिपुपुरा पत्रमा प्रयोदयाये (२१३११) बरे. मात्र पकाय. मानेच सामे.

·अर्थशक्ति-ध्वनिः] रसगङ्गापर। 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालंकृतयस्तदा । ध्रुवं चन्यहता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात् ।। इति सिद्धान्तादिति वाच्यम् । बाधे दृढे सिद्धान्तमात्रेणात्र ध्वनिवस्स सापयितुमशक्यत्वादिति चेत् । सत्यम् । यादृशव्यन्जयपतिपत्ति विना "यत्र वाच्यस्य सर्वथाप्यनुपपतिस्तत्र तद्वाच्यासियङ्गम् । यत्र च प्रकारान्तरेणापि तस्योपपत्तिः शक्या कर्तुं न तत्र तथा । अन्यथा हि निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटम्' इत्यनाधमत्वसिद्ध्यङ्गत्वा तीरमणस्य वाच्यसियङ्गगुणीभूतव्यङ्ग्य- त्यापतेः । प्रकृते च भगवन्नाग्नि योगसिद्धितादाम्याध्यवसायरूपामतिशयोक्ति विनापि भगवन्नामोचारणमाहात्म्यप्राप्तसार्वस्यबुद्ध्याऽपि प्रश्नोपपत्तेन गुणी- मूतव्ययस्वम् । एतेनासंबधे संबन्धरूपातिशयोक्तिर्नामोच्चारणमाहात्म्यमा भवसावश्याध्यवसायेऽपि स्थितेति स दोषस्वदयस्थ इति परास्तम् । भग- वन्नामोचारणस्याचिन्त्यमाहात्म्यतायाः पुराणप्रसिद्धत्वात् । अथ वा मास्तु प्रागुक्तमुदाहरणं वस्तुनोऽलंकारव्यञ्जकतायाः, इदं तु भविष्यति- तथा च सिद्धान्तोऽन्यविषयक इति भावः । तथा वाघ्यतिध्याम् । पाच्येति । याच्य- सिध्यरूपं यद्गुणीभूतव्यम्यं तत्त्यापत्तेरित्यर्थः । यथा चात्र प्रकारान्तरेणाधमत्वसिद्धि- तथा स्पटमधस्तात् । सावश्येति । सर्वज्ञतेत्यर्थः । स्थितेतीति । सर्वज्ञत्वासंबन्धे वकरपनादिति भावः। स दोपो गुणीभूतव्ययत्वापत्तिरूपदोषः । पुरणेत्युपलक्षणं श्रुत्यादेरपि । तथा च वस्तुतस्तत्रात्तव, न करपनमिति न संबन्धातिशयोक्तिरिति भावः । अभ्युपेत्याप्याह-अथ चेति । अनुगमः संबन्ध । पाण्डुभावः पाण्डत्वम् । उपचीयते १ अथ प्रक्षरिपयस' इत्यारभ्य, 'सत्यम्' इत्यत: प्राक् पूर्वपस्याय भाव:-अनेकजन्म- संबन्धिवृत्तान्त विषयकः सोयं प्रश्नः अनमिश जीवं पति कृतः । ततश्च अप्रमत्तकविधनस्य प्रश्नसायान्यथानुपातिरूपया अपत्या (प्रमाणपिशेषेण) पूर्वीचा साऽतिशयोक्तिः (मा- बनाको योगसिरिताशल्पाध्यक्झानरूपा ) आशियः (यया अनुपायमानस्य धीनस्वसोप- परयर्थ रात्रिभोजनम् ) न वभिन्यज्यते । मर्थापतिमनहीकुर्वता मते तु--पावाकालमनेशयोक्तिरिय नोपतिष्ठते तावदाच्यस्यास्य प्रश्नविषयास सिविश्व न गीति सेयपतिशयोक्तिर्वाच्यसिदेता। एवमेव 'तदमाप्तिमहादुः' इत्यादिप्रकाशोदाहरणेऽपि .अशेषपातकानां पुण्यचरस च अयस्तावरकाल भोपपयवे यावत्याः वदामिमा यस्य भनेकजन्मोपभोग्यदु:खरापता, चिन्ताविपुलासादय च भनेझजन्मोपभोग्यमुखपमूहेन च वासस्न्याध्यवसानं न भोट', { मण्डलोपमोगेनैव पुण्यशापयो शनीयवाः) । देवश्च स्यनदरेऽरि गुणगीमूतव्यङ्गयन्दारकर्ष पनिनिति का ·काव्यमाला। . १६८ [द्वितीयानने- 'न मनागपि राहुरोधशङ्का न कलशानुगमो न पाण्डुभावः । उपचीयत एवं कापि शोभा परितो भामिनि ते मुखस्य नित्यम् ॥ अत्र राहुरोधशङ्काऽभावादिमिनिरपेक्षैस्तुभिर्व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते । 'नदन्ति मददन्तिनः परिलसन्ति वाजिनजाः पठन्ति बिरुदावलीमहितमन्दिरे वन्दिनः । इदं तदवपि प्रमो यदवधि प्रवृद्धा न ते युगान्तदहनोपमा नयनकोणशोणधुतिः ॥' अत्र युगान्तदहनोपमया यदैव तर कोपोदयस्तदैव रिपूणां संपदो भस्म- साद्भविष्यन्तीति वस्तु व्यज्यमानं राजविषयकरतिभावेनमपि वाच्यापेक्षया सुन्दरत्वाद्धनिव्यपदेशहेतुः । न च भस्सीकरणपटुत्वरूपस्य साधारणधर्मस्सो- पमानिष्पादकत्वाध्यायस्य वाच्यसियगत्वं शक्यम् । उपाचशोणत्वरू- पसाधारणधर्मेणापि तन्निष्पतेः संभवात् । उपमेयीभूतशोणातिगतस्स . - . वर्धते । नदन्तीति । खत समन्यलकारेण वस्तुनो यथेलादि । मदरादे असा यन् । विरुदावली स्तुतिपरम्पराम् । अहितमन्दिरे शत्ररहे । तदधि तावत्यर्यन्तम् । एवमग्रेऽपि । उपमयेति । वाययेति शेप । व्ययस्येति । तच्छरीरनिविष्ट चारिति भाव । तनिष्पत्तेपमानिष्पते । सिनिगमनाविरदेऽप्याह-उपमेयीभूतेति । भगवन्नाममाहात्स्यास्सर्वशतामात्याऽपि सोय मन अपपते, तिन वापसिमसामियम- तिशयोक्तिरिति सदसमाधानम् । १ प्राचामनुसारमियमुक्त पण्डितराजेन । अन्यमा स्वस्वपनिलक्षणे तु गुगीभाविता- मामीति विशेषणेन नपराम्बारस्य सुटमेव निरासः प्रोक्तमिदं 'कृष्णपक्षाधिकरच.. इति शम्दकिमूलारवारम्वनेरुशहाणे। रिपुसंपदो भलमाद्भविष्यन्तीति व्ययतया भोक यमसीकरणाटुल वोरमा निष्पा दयवीति का मन भसीकरपद्धव साधारणधर्मश्या न विक्षित किन्तु-यथा नएमको- माधुतिःोगा तथा युगान्माइनोपि शोण इति शेणखस्येव धर्मका विषशिवि तमाशनम् । ३ ननु भनीकरणपटुवमसि तु साधारणपन, समपति, दापनिल कपमिला--मन "यदेव तब योपोदरस्तदैव रिपुसंपदो मलसाइविष्यन्ति इति व्यायशरीरे मसीकरणपाल र यश पाध्याया नयनकोणमस्तर म्यहमय कोषसापि ! सच सामनयनकोणविगत मशीकरणतमेव साधारणथम सर याभ्यामुमो निष्पादयेव, अमेयन (नयनकोषाया) अभिन्यायस्य कोपस सबन्धि मसीरपाटुन मापनो टुपमा वाध्या, मन पद पाया. यस्सायो य. साधारण मानिसदरेव। म्यङ्गयाम्पयोरेकालत्यामार याप- गठ. साधारणथमो न दो शामितुमोरिसाशय।

·, अर्थशक्ति-ध्वनिः] रसगहापरः। भरलीकरणपटुत्वरूपसाधारणधर्मस्सोपमानिष्पादकत्वेऽप्युपमेयव्यङ्ग्यकोपगत- भस्मीकरणपटुत्वस्थातथावाच । यथा वा- निर्भिय मारहाणामतिघनमुदरं येषु गोत्रां गतेषु द्राधिष्ठवर्णदण्डप्रमभूतमनसो हन्त धित्सन्ति पादान् । यैः संमिन्ने दलाममचलहिमकणे दाडिमीबीजबुया चचूचाश्वस्यमञ्चन्ति च शुकशिशवतेऽशवः पान्तु भानोः । अत्र श्रान्तिभृतां तिरश्चामप्येवमानन्दं जनयतीति जगदानन्दहेतुभंगवा- निति व्यज्यते । एवरूपाया प्रान्तोकेऽपि संभवात्वतःसंमत्रित्वम् । . M " . - उपमाया वाच्यत्वेन तदवस्थायां यदुपमेय तद्तधर्मस्यैष तशिपायावम् , न तूपमेयभू- तोपमाव्यजयरुपकोपगतस्य तद्धर्मस्य । तदा तस्यानुपस्थिते । तथा च यस्य तनिष्पाद- कत्व न तस्य व्यङ्ग्यत्वम् , यस्य तत्वं न तस्य तत्त्वम् । सोऽनुपात्त इत्यन्यत् । अस्योदाहर- णान्तरमाह-यथा येति । ते रविकिरण युष्मान्पान्नु । ते के । येषु तरुणामतिनिधि टमन्त प्रदेश विदार्य भूमि गतेष्वविदीर्घसुवर्णदण्डसबन्धिभ्रमेण मृत पोषितं मनो येफा तेजना । हन्तेयाश्चर्यम् । पादान्किरणान्वित्सन्ति धर्तुमिच्छन्ति । किं च शुकया. लका ये सभिने मिभिवे तरुपत्राननिष्ठचञ्चलहिमणे या दाडिमोपीनस्य धुद्धिस्तया चच्या पावल्य ग्रहणा व्यापारमशन्ति । कुर्वन्तीसर्थ । अन प्रान्तिमानलकार । १६मारहाणाम् (पृक्षाणाम् ) अतिगहनमुदरम् (मध्यम् ) निभिध गौवाम् (पृथ्वीम् ) गतेयु येषु (किरणे) अविदोष-सर्पदण्डअमेण संभूतमानसा (शुकतिराम.पादान् स्वच- रणान् धातुमिच्छन्ति । प्रतिनिविटवृक्षण प्रविश्य भूमौ गतान यान (किरणान् ) तिर्थरम- सुतान् अविदीयान् वर्णदण्डान प्रान्त्वा तिर्यवप्रसुवशाखाध स्थित्यभ्यासिन पक्षिणोऽवस्थान नार्थ पाशन भातुमिच्छन्तीत्यर्थे । ये. (किरणे.) संभिन्ने ( अत एव अरुणवणे) एकामस्थित सनीधारकणे च दाडिमौवीजया खचचाश्चन्य ( महणाय ) कुर्वन्ति, वे मानो किरमाः पान्तु। २ मत्र गुणविवैकिना मनुष्याण का कया, भ्रातिमता निरस्वामध्येवमानन्द मानुमान जनपदीयुको 'भवि' पदवारसाद , 'मन्त्रि र इतिच' रोक्या, 'शुकमिशववि शिशुपदेन सान्निपात्रतासघटनौचित्येन च, विरक्षामेवाऽऽनन्द पटमुप नैवद कविता। साहिलमार्मिको नागेशमहोदयस्तु पूनिगरविकरेषु स्वर्णदण्डभ्रम बनानामेवार । (जना ) प पादान (किरणा) सिन्ति धर्तुमिच्छन्ति इति म्याचोर धातोहगेन कविपयोग इति चिन्स एशयम'किरण' इति यद मुद्रपर्दोष. साद । किन्तु वे बनाः .

·. काव्यमाला द्वितीयानने- 'न मनागपि राहुरोधशङ्का न कलकांनुगमो न पाण्डुभावः । उपचीयत एव.कापि शोमा परितो भामिनि ते मुखस्स नित्यम् ।।' मत्र राहुरोधराकाऽमावादिमिनिरपेक्षैर्यस्तुभिर्व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते । 'नदन्ति मददन्तिनः परिलसन्ति वाजिवजाः पठन्ति, बिरुदावलीमहितमन्दिरे बन्दिनः । इदं तदवधि प्रभो यदवधि प्रवृद्धा न ते युगान्तदहनोपमा नयनकोणशोणद्युतिः ।।' अत्र युगान्तदहनोपमया यदैव तव कोपोदयस्तदैव रिपूणां संपदो भस- साद्भविप्यन्तीति परतु व्यज्यमानं राजविषयकरतिभावेऽनमपि वाच्यापेक्षया सुन्दरत्वाद्धृनिव्यपदेशहेतुः । न च ममीकरणपटुत्वरूपस्य साधारणधर्मस्यो- पमानिष्पादकत्वाद्ययस्य वाच्यसिध्यात्वं शक्यम् । उपाचशोणत्वरू- पसाधारणधर्मेणापि तनिष्पतेः संभवात् । उपमेयीमूतशोणातिगतस . वर्धते । नदन्तीति । खत संभव्यलंगारेण वस्तुनो यधेलादिः । मदान्दे असा- पच् । विरुदावली स्तुतिपरम्पराम् । अहितमन्दिरे शत्रुगृष्दै । तदयधि तापपर्यन्नम् । एवमग्रेऽपि । उपमयेति । वाच्ययेति शेषः । व्यङ्ग्यस्येति । तच्छरीरनिविष्टग्यादिति भाव: । तनिष्पत्तैरुपमानिष्पत्तः । विनिगमनापिरहेऽप्याद-उपमेयीमूतेति । भगवन्नाममाहात्म्यासर्वशवाप्राध्यापि सोयं प्रश्न उपपपरे, रविन माध्यसियामियम- तिशयोकिरिति वत्समाधानम्।। १ प्राचामनुसारनिदमुक्त पण्डितराजेन । भन्यथा सम्वनिलहणे तु माविता- स्मामी' इन विशेषणेन परापायल सुटमेव निरास: । मोहमिदं 'ममाधिकाधिः इति शमशक्षिमूला शरम्बनेरवारले। २रिपुरपशे भलवारविष्यन्दीति व्यहरमा प्रोझ परसीकरणपटुत्वं तदेवोरमा निम्मा. दयतीति शुर। प्रत्र भसीकरणावं साधारणधर्मइया न विधि किन्तु-यथा नएन)- मातिः शेगा तथा युगान्ताइनोपियोज इति शोणाडसर पर्नेमा विवक्षिदेति समासनम् । ३ ननु मसीकरणपसमपि साधारणपन: संभवति, तापनि नित्यार-मत्र "देर सम योपोदपस्तदेव सिंपलो मससाइविष्यति' इति महपारे भलीकरणपडतं. यया पाण्यापा नयनवप्रेगोसिया म्यादयस्य सोपसापि । वामनयनकोगडिग मसीकरपाडपमेव साधारणम सर वाघ्यामुपमा मिपाइये, परमेयेन (नयनकोगपुस्पा) अभिष्यदायस कोपस्थ संबधि मसीकरणारखं तुमा पशुपमा माग्दा, भय एप वाया- रस्सायो यः साधारणपन: स स ह निमार म्यासबाप्पयोरेकमस्यामारार पाप- गतः साभारणमौन को संशवपिनुमोदिताः।

·. अर्थशक्ति-ध्वनिः] "रसगाधरः। मस्तीकरणपटुत्वरूपसाधारणधर्मस्योपमानिष्पादकत्वेऽप्युपमेयव्यकाकोपगत- भसीकरणपटुत्वस्थातथालाच । यथावा- 'निधि मारहाणामतिपन्मुदर येषु गोत्रां गतेषु द्राधिष्ठवर्णदण्डनमभृतमनसो हन्त घित्सन्ति पादान् । यैः संमिन्ने दलामप्रचलहिमकणे दाडिमीवीजबुद्ध्या হ্বায়দথটির স্ব হহিহহ আৰু মানীঃ | : पत्र प्रान्तिमृतां तिरश्चामप्येवमानन्दं जनयतीति जगदानन्दहेतुर्भगवा- निति व्यज्यते । एवंरूपाया आन्तलोकेऽपि संभवात्स्वतःसंभवित्वम् । . . उपमाया वाच्यत्वेन तदवस्थायां यदुपमेयं तद्गतधर्मस्यैव तन्निप्पादकत्वम्, न तूपमेयभू. तोपमाव्यगणरूपकोपगतस्य तदर्मस्य । तदा तस्यानुपस्थिते । तथा च यस्य तनिष्पाद- कलं न तस व्ययत्वम् , यस्य तवं न तस तत्त्वम् । सोऽनुपात इत्यन्यत् । अस्योदाहर- णान्तरमादन्यथा येति । वे रविकिरणा युष्मा-पान्नु । ते के । येषु तरूणामविनिवि- डमन्त प्रदेश विदार्य भूमि गतेष्वतिदीर्घमुवर्णदण्डसंबन्धिध्रमेण मृत पोषितं मनो येषां ते जना. । हन्तेत्याश्चर्यम् । पादान्किरणान्धित्सन्ति धनुमिच्छन्ति । किं च शुकया। ला ये मंभिने मिधित तरुपत्राप्रनिएचपलहिमकणे या दाडिमीवीजस्य बुद्धिस्तया चया वाचल्यं प्रहणार्य व्यापारमश्चन्ति । कुर्धन्तीलर्थ. । अब भ्रान्तिमानलंकारः । १६मारहाणाम् (शाणाम् ) अनिगहनमुदरम् (मध्य) निधि गोत्राम् (पृथ्वीम् ) गतेषु येड (किरणेह) अनिदी-खर्गदण्डभमेण संमृतमानसाः (शुकशिशः पादान खच- रणान् भाइमिच्छन्ति । प्रतिनिधिक्षर प्रविश्य भूमौ गतान यान (पिरणान् ) तिर्मका- सुतान् मतिदीयान् वर्णदण्डान् प्रान्त्वा तिर्यकप्रसाशासामु स्थित्यम्यासिनः पक्षिणोऽवस्था- नार्थ पादान् धातुनिच्छन्तीबर्थः । यः (फिरणः संमिन्ने (मन एव अरुणवणे) पत्रानस्थि- सनीहारकणे च दाडिमोवीजबुमा सचशूचाशल्यं ( महणाय ) कुर्वन्ति, ते मानोः किरणाः पान्तु । २ मत्र गुणविवेफिना मनुष्याणां का कथा, भ्रान्तिमतां तिरश्चामप्येवमानन्दं मानुमान जनपदीयुको 'भपि' पदसारस्साद, मयन्ति च इतिच' पदोत्या, 'शुकशिशवः' इति शिशुपदेन प्रान्तिात्रवासघदनोचिलेन च, विरथामेाऽनन्द समुपनिबद्धः कविना । साहित्यमामिको भागेशमहोदयस्तु शनिंगवरविकरेषु स्वर्णदण्डभ्रमं बनानामेवाह। (अनाः) पपादान (किरणान् ) पित्सन्ति मिश्यन्ति । इति ब्याचटा पातोहणे न पचिरप्रयोग शी चिन्त्य स्वायमर्थः किरणान्' इति यदि मुद्रणदोष: स्यात् । किन्तु ते जना ·* १७० काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'उदितं मण्डलमिन्दो रुदितं सयो वियोगिवर्गण मुदितं च सकलललनाचूडामणिशासनेन मदनेन ॥ अन्न समुच्चयेन क्रियायोगपद्यात्मना कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययात्मिक कातिशयोक्तिः । एषु खतःसंभवी व्यक्षकः । 'तदवधि कुशली पुराणशास्त्रस्मृतिशतचारुविचारजो विवेकः । यदवधि न पदं दधाति चिचे हरिणकिशोरशो शोविलासः ॥' अत्र कामिनीहग्विलासे चेतसि पदमर्पितवति विवेकस्य नास्ति कुशल- मिति वस्तुना इंग्विलासककपदार्पणस्य लोकसिद्धत्वामावाकविप्रौटोक्ति- निष्पन्नत्वेन सुनिषण्णे वसिन्का कुशलचर्चा विवेकस्पति वस्तु व्यज्यते । 'कसै हन्त फलाय सन्जन गुणमामार्जने सज्जसि खात्मोपस्करणाय चेन्मम वचः पथ्यं समाकर्णय । ये भावा हृदयं हरन्ति नितरां शोभाभरैः संमृता- तैरेवास्य कलेः कलेपरपुपो दैनंदिनं वर्तनम् ॥' इह यद्यपि रमणीयाः पदार्थाः कलेनित्यमदनीया इति वस्तुना वैद् व्ययमाह-अति । अपिना अतिरथाम् । उदितमिति । तादृशालंकारेणालं. कारस यथेलादिः। तदधीति । पविप्रोटोक्तिनिप्पलवस्तुना परतुनो यथेलारि । तदनधि तावत्पर्यन्तम् । एवमप्रेऽपि। निष्पमेन वस्तुनेसन्वयः । व्ययमाह-सुनीति । इंग्विलासे सुस्थित इलर्थः । अस्योदाहरणाभार्स सण्डयति-कस्सा इति । उपस्कर- , णाय भूषणाय । भावाः पदार्याः । वर्तनं वृत्तिः ब जीवनमिति यावत् । उत्तरार्थमाह- रमेति । अदनीया भक्षणीया. । अस्य नियमेन लेसियाभावादाह-प्रोटो. स्वर्णदादेषु च पादान् धरणान् स्थापयितुनिभान्वीति नागेशपायदा मागे गच्छा पुस्- पाणामकाज एव स्वर्णदण्डान्तिः, सोsी मार्गगमन परिसम्म पार पामशेषः कारणा- टितामेव न पिसनपवीति किंवा बहम्य विचारशीलेषु का रसादिप्रयोदमें 'पुरमा छका. इसदियोगोपियाकरणशरियासिनोस साहिलाकमणपराक्रमं प्रशासवदीयम्। १ 'हकारस्य मसानम्वर्यममय भयमुपनियर करिना को पवा विध- दूर तवा पधारोऽपि वाम् । म सानानिषानेनेव ने यार सा!

·रसगङ्गाधरः। अर्थशफिपनिः] १७१ किसिझेन मर्नु कामयसे चेद्गुणप्राप्तौ यतखेति वस्तु व्यज्यते, तथापि तस्य पर्यायोक्तासनो वाच्यापेक्षया सुन्दरताविरहागुणीभूतत्यमेव । अलं- कारा हि वाच्यसौन्दर्यसाराः प्रायशः खान्तर्गत प्रतीयमानं पृष्ठतः कुर्वन्ति । 'देवा के पूर्वदेवाः समिति मम नरः सन्ति के या पुरस्ता- देवं बसन्ति तावत्पतिमटपृतनावर्तिनः क्षत्रनीराः । यावन्नायाति राजन्नयनविषयतामन्तकत्रासिमूर्ते मुग्धारिमाणदुग्धाशनमरणरुचिस्त्वत्कृपाणो मुजंगः ॥' पत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन रूपकेण त्वय्युबतकरवाले सति का परेसा जीवनस्साशेति वस्तु व्यज्यते । 'साहंकारमरामरावलिकराकृष्टभ्रमन्मन्दर- क्षुभ्यरक्षीरधिवल्गुवीचिवलयश्रीगर्नसकपाः । तृष्णाताम्यदमन्दतापसफुलैः सानन्दमालोकिता भूमीपण भूपयन्ति मुक्नामोगं भवत्कीर्तयः॥ अत्र कीर्तेः सानन्दालोकनेन वस्तुना कविकसितेन दुग्धान्तिनाप- कीति । वीरसादिः । गुणेति । सजनेयादिः। तस्य व्यायभूनवस्तुनः ! पर्या- योति । 'पर्यायो । गम्यस पयो भाषन्तराश्रयम् । इत्युत्तेति भावः । हि यतः। देपा इति । कवियोगकिनिष्पनागरेण वस्तुनो यथेत्यादिः । के इति मप्यमानिन्यायनान्येति । पूर्वदेवा असुराः । समिति सदा । मम पुरनादिलन्धयः । नर इति वसन्तम् । मुग्धेति । मुग्धरूप ग्रुसन्धिप्रारूपदुग्धभोजनकृतनिधिका- पन्तिरित्यर्थः । रूपकेण सागरपकेण । साइंकारेति । कविप्रोटोक्तिनिष्पन्नवस्तुना असंफारम गथलादि । व्याख्यातमिदमसात् । अविवेरोऽमेदः।ई च व्यारव. १ मरणोपहार-सोमाभरे मारेषु यदि हे गणना शमनीया हिं गुणमाती यव- से पापनेव मान्तरण मभिपया प्रोमनि पर्यायोडाटकारा परिसर म्यायलासा- पेशवा बायपारिकपमत्यारत्वासकारान। (शीभूतम्यागोन) म्यपदेश त्यागपः। २ समत मन पुरखारा के, के पूर्वदेवाः नसेवा के सन्दीजन्यः ।

·१७२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- सगता यज्यते । न च सानन्दालोकनसैव चाक्षुषमान्तिरूपतमा व्याव्य- अकयोरविवेको व्यन्यत्वानुपपत्तिश्चेति वाच्यम् । वस्तुन एकत्वेऽपि कीर्ति- रूपविशेष्यावृत्तिदुग्धत्वप्रकारकत्वात्मकमान्तित्वेन सानन्दावलोकनत्वेन च व्यज्यव्यञ्जकविवेकस्य व्यङ्ग्यतावच्छेदकरूपेण वाच्यताया अमावायव्यवस चोपपतेः । तथा चाहुः-'यदेवोच्यते वदेव व्यायम् । यथा तु व्यङ्ग्यं न तथोच्यते' इति । 'दयिते रदनविपां मिपादयि तेऽमी विलसन्ति केसराः । अपि चालकवेषधारिणो मकरन्दस्पृहयालवोऽल्य.॥' अत्र पूर्वोत्तरार्धवर्तिनीम्यामपतिभ्यां न लं नारी किंतु नलिनीति तृतीयापहतिय॑ज्यते । एषु प्रौढोक्तिनि पन्नो व्यञ्जकः । यद्यपि शब्दशक्तिमूलकत्वमर्थशक्तिमूलकत्वं चेत्युमयमपि सकलव्यय- साधारणम् , शब्दार्थयोरनुसंघानं विना व्ययस्यैवानुल्लासात्, तथापि परि- . गभ्युपेत्स वस्तनस्वदेव नेल्लाह-व्यङ्गयत्वेति। वाव्यत्वात्तस्पैति भाव । फीर्तीति । यथासख्यमन्वय । उपपवेरिति । 'शयिता सविधे-' इत्यत्र । 'व्ययतावच्छेदके छात्वरूपजातिरूप' इति पाठ । तेन रूपेणैव मनोरथपदैन योधनाप्न पूर्वप्रन्यविरोध । मनोरयत्वेच्छात्वयोर्घटलपरशत्ववदेकत्वात् । इह प्रान्तित्वसानन्दाय रोकनत्ययो- ाप्यव्यापकभावेन भेदादिति बोध्यम् । यथा तु येन स्पेण । एवमप्रेऽपि। दयितेति। कविप्रोटोकिनिष्पक्षालंकारेणालंकारस्य यथेत्यादि । पूर्वोत्सरेति । लोरसियामावेन कविप्रोटोकिनिष्पनाभ्यामित्यादि । अनुसंधानं शानम् । तत्प्रयुगातदहिष्णुशब्दमा- १ प्रघट्टासासाय हार -समूतीया को मानन्दायोइनमेव आदि. पाया प्रान्ति , व म्यजिका (गोंद याच्यारि) जानेर ! तया च म्यत्ययम्योरभैर सुमेर प्रसक (प्रथम) किन पा प्रान्तिर्वाच्या सा म्याग र सात् । इति भावानुप- पति (दिदीय) नया हि प्रावि-मौदिरूपे भिवृति भवमानम्) पद् दुपत्तप्रकारकापम् पदामिका, अपांर कोला (गीतिदा) इदं दुग्पनियाकारमा म्य- सिका (मर्यात गाच्या ) तु सामन्दावलोकनालिका । मनोयोमेद (म..हमापनम् )। मातांच्या रस्यपि न । यया पायं वा (सा) नोच्यो । यो व्यपादकस्पेन (कतिरूपविशेष्यातिदुग्धवप्रकारक-यारमाभान्तिीम) सा नोभ्यते, भपिन छानन्दा- IPH ममाधाजन)। -- ·.अर्थशतिध्वनिः] रसगाधर वृत्यसहिष्णूनां शब्दानां प्राचुर्य तत्मयुक्तात्माघान्यासत्या अपर्यशक्तरमा- धान्याञ्च व्ययस्य शब्दशक्तिमूलकत्वेनैव व्यपदेशः । परिवृतिसहिष्णूनां तु प्राचुर्येऽर्यशक्तेरेव प्राधान्यात्सत्या अपि शब्दशः प्रधानानुगुण्यार्थवया मल्लमामादिवत्प्रधानेनैव व्यपदेशः । यंत्र तु काव्ये परियति सहमानानाम- सहमानानां च शब्दानां नैकजातीयप्राचुर्यम्, अपि तु साम्यमेव, तत्र शब्दार्थोमयाकिमूलकस्य व्यायस्य सितिरिति युत्यो घनिः । न चायं शब्दशक्तिमूलकतयैवार्थशक्तिमूलकतयैव वा व्यपदेष्टुं शक्यः, विनिगमका- भावात् । नापि शब्दशक्तिमूलकार्थशक्तिमूलकयोः संकरण गतार्थयितुम् , व्यस्यभेद एव संकरस्येप्टेः। इह तु व्ययस्यैक्येन तस्यानुत्थानात् । उदाहरणम्- 'रम्यहासा रसोल्लासा रसिंकालिनिविता ।। सहिशोमासमारा पमिनी कस्य न प्रिया ।। अयं च वाक्यमाने । पदसमूहश्च वाक्यम् । तेनारस नानार्थानानार्थ- पटितसमासविषयत्वेऽपि न विरोधः । न तु शुद्धैकपदे, तस्मिन्नानार्थानाना- सुर्यप्रयुकात् । प्रधानेति । तदुपकारकतयेत्यर्थः चशम्दानामिति । निर्धारणे पट्टी। अयं धुत्यो म्वनिः । एषमप्रेऽपि । विनिगमनाविरहादाह-~-अर्थेति । गतायिनुमिति शाक्योऽयमिलस्यानुः । उदेति । युन्यप्पनेरिल्लादिः । अब हासरमालिपसिनी शब्दा- सदसहा, अन्ये तराहा इति साम्यम् । तेन पदसमूहरूपयाक्यनिष्टत्येन । अस्स मुत्य- ध्वनेः । न विरोध इति । तसाम्यवान्तरपदत्वमादाय पदरामूहत्वादिति भारः । माषपदव्यायव॑माह-नत्यिति । सामान्यशून्यत्वमिति । सामान्याभाव इत्यर्थः । तथा १ प्रधानानुगुण्येन भयों यथाः उसया। प्रधानानुगुणः (प्रधानानुकूलः ) अषों पस्या इति यार । प्रानानुसारमधेस एक्सत्याशयः, पथा मद्यपान इत्सव । अन्येषु लोकेषु स. सपि मठाना प्राधान्याता नामेत्यारायः। र शचिमूकाशिम्लिकयोः संकर एक को नामोहतः, समयमान इति प्रभावः मिनिहा म्ययभेदे सत्येव संकरस ME ! मसं मप- स्थरये योः रामपो भित्री मित्रो प्यायो या अभिन्यो साता देव संकरत्वं संपरेत् । प्रहात तु-मयतिमूलके विपरमुपासा पायो भवतीति न संकरस्पोत्सानमिति, समाधानम्।

·१७४ । फ्राव्यमाला। [द्वितीयानने-- र्थयोरसमावेशात् । अन्ये तु-अर्थशक्तिमूलकत्वव्यपदेशे नानार्थप्रकाश- कशब्दशक्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तन्नम्, विषयप्राचुर्यात् । शब्दशक्ति- मूलकत्वव्यपदेशे तु नाशक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तथा, विषयदौर्लम्या- पत्तेः । नहि नानार्थशब्दमात्रघटितं पचं प्रचुरविषयम् । अतः शब्दशक्ति- मूलकत्वेनैवायं शक्यव्यपदेशो ध्वनिः' इत्यप्याहुः । इत्थमभिधामूलखि- विधोऽपि संक्षेपेण निरूपितो ध्वनिः । निरूपयिष्यते चांशतो यथावसरम् । लक्षणामूलस्तु निरूप्यते- तत्र वक्ष्यमाणलक्षणायां लक्षणायां प्रयोजनमत्याः पड्डिधायाः सारो- पसाध्यवसानाभ्यां गौणीशुद्धाभ्यां च विभकानां मेदानां चतुर्णामलंकारा- मना परिणतत्वावी भेदी ध्वन्याश्रयतया स्थिती, जहत्त्वार्था अजहत्त्वार्थी चेति । तन्मूलौ च द्वौ घ्यनेः प्रभेदी। तयोर्जहत्वार्थामूलो यथा- 'कृतं त्वयोन्नतं कृत्यमर्जितं चामलं यशः। थावजीवं सखे तुभ्यं दास्यामो विपुलाशिषः॥' . तम्बम् । कारणमिति तदर्थः । अत इति । तथा वक्तुमराक्यत्वेन । तद्विभाव एव तत्त्वस्यावश्यवकव्यत्वादित्यर्य.) अयं धुत्यो ध्वनिः । उत्तरीत्या मेदसंभव एवाभारथिः । उपसंहरति-इत्थमिति । तर निरूपणीये तसिन् । पक्ष्यमाणेति । वक्ष्यमाण लक्षणं यस्यास्तस्यामित्यर्थः । सत्यामिति शेषः । अलंकाग्मनेति। रूपातिगयोक्ति हेत्यलंकारात्मनेसर्थः । जहत्वार्या अजहत्स्वार्था चेति । थनयोरेवोगदानलक्षण- लक्षणेति व्यवहारः । कथं कीदृशम् । अनोभतादिपदानां सार्थत्यागेनाघमादी लक्षणा । १ पत्र भ्यस्योपस्थापका मानार्थशष्दाः सर्वथा न भवेयुस्वष माफिडकावनिम्यवा- रखपाच अर्थशक्किमूलकपनिलम्यवहारे नानार्थकारात युधास्यवाभावः कारणम् । लभ्ये- रनोदशानि बहूनि मशक्तिकाम्यानि पत्र नानाशप्रयोगो म सार । सदालिम कल. म्यवहार अग्रव्यशास्सलामावः कारणं न । मर्यात्तव सम्मानिध्वनिम्यारो भौषसिन् काम्ये सर्वागि पनि मानार्थोपचारकान्येव स्युः, किशिदा पदमेशा म सारविन सक्यते यतुम्-जन्तुरस्यापरवलनानाशम्दपरिवानि काम्पानि विरिणानि रति । या च सदयविमूहकप्पनिकामे नानाकर देवरे बरि शमा भवन्तीति सिद्धम्, पर्व परम्परामा रसोगसेयादि सुषमनिकाम्यं शम्दासियतेनैव श्यप , न पृथगिति अन्येपा मवम् ।

·+ उभयशक्तिध्वनिः] रसगङ्गाधरः। इयं कस्यचिदपकारिणं प्रत्युक्तिः । त्वया कृतेऽप्यपकारे परमलेदहेतो मधुरमेव यो मापेय, न परुषं तमिन्नेवंजातीयके मयि पापमाचरतस्तव पापिठत्वं कथं शक्यते वक्तुमिति व्यत्यम् । अपरामूलो यथा--- 'यधान दागेव द्रविमरमणीय परिकर किरीटे बालेन्दु नियमय पुनः पन्नगगणैः । न कुर्यास्त्वं हेलामितरजनसाधारणधिया जगन्नाथस्यायं सुरधुनि समुद्धारसमयः ।' पत्र जगन्नाथस्येत्यनेन शक्य एंवानेकपापविशिष्टत्नेन लक्ष्यते । पापानां पदान्तरेणानिर्वाच्यत्वं व्ययम् । कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादौ तु वाच्य- गततैक्ष्ण्यादिलक्ष्यम् । तदेवमेते प्रागुक्ता द्वयत्यातिरिक्ताः सर्वेऽपि ध्वनय एकस्मिन्याच्ये यकपदमागतास्तदा पदध्वनितया व्यपदिश्यन्ते । नाना- पदगततायां तु वाक्यध्वनितयेति । मय केयमभिधा नाम यन्मूलः प्रथमं निरूपितोऽयं घनिप्रपञ्चः । उच्यते- शक्त्याख्योऽर्थस शब्दगतः, शब्दसार्थगवो वा संबन्धवि- शेषोऽभिधा॥ सा च पदार्थान्तरमिति केचित् । 'असाच्छब्दादयमर्थोऽवगन्तव्य- अपरेति । अजहत्वार्थलथं 1 दिमति तृतीयात पुरुष. । नियमय यधान । शक्य एवेति । जगनाथत्वेनेति शेषः । अनेनाजहत्वार्थत्वं प्रकटितम् । पदान्तरेण जगन्नाथ- पदातिरिन । तैपण्यादिलक्ष्यमिति । वाच्यार्थगतं यत्तेण्यादि तक्ष्यत्तितया व्यायमित्यर्थः । उपर्सहरति-तदेवमिति । विनियमनाविरहादाह-शन्द- १ जगन्नाथस्वैन एक्यः भभिधेयः (जगशायः) एव अनेकपापविशिष्टलेन लक्ष्यदे। अर्शद जगन्नाथपरस्य भनेकपापविशिष्टेऽयं क्षणा। मनेन जगत्रायपदस्स अनेकसपरिशिष्ट वगनाये लक्षणेति स्वार्थापरित्यागः सूचितः । दशौर्य पापी अस्ति यत्पदानारंग न वक्तुं शरयः, भतिशयपापिरवं पश्यामिलाशयः । २ कुन्ताः प्रविशन्तीति मनहरवायांदा त कुन्तपदेन इन्तवन्तः पराभूश्यन्ने, ततश्च सष्ट व पार्योऽपरित्यागः । वाच्याः कुन्तः तद्गार्व यत् ण्यादि, यत् लक्ष्य यस दिया पर मार दादागतं तेइण्यं तश्ये (इन्भवति ) म्यायसेन प्रदीपत इत्याशयः । इम सम्देन, पदमन व संगमन् (शायविशेषः ) अभिवोदे यार। .

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- हत्याकारेवरेच्छैनामिधा । तस्याश्च विषयतया सर्वत्र सत्वात्पदादीनामपि घयदिपदवाच्यता स्यात् । अतो व्यक्तिविदोषोपधानेन घटादिपदाभिधात्वं वाच्यम्' इत्यपरे । 'एवमपीश्वरज्ञानादिना विनिगमनाविरहः सात्, अतः प्रथममतमेव ज्यायः' इत्यपि वदन्ति । यत्तु पत्तिवार्तिक-शक्त्या प्रतिपादकत्वमभिधा' इत्यप्पयदीक्षितरुक्तं ततुच्छम् , उपपतिविरोधात् । तथाहि-इह शब्दाज्जायमानायामर्थोपस्थिती कारणीभूतं यदीयज्ञानं सा शब्द- वृतिरमिधाख्या लक्ष्यतया प्रस्तुता । प्रतिपादकत्वस च प्रतिपतिहेतुत्वरूपस्य शब्दगतस्य न ज्ञानं प्रतिपची कारणम् । अतः कथं नाम प्रतिपादकलम- भित्युच्यते ! अब प्रतिपादकत्वं प्रतिपत्त्यनुकूलव्यापाररूप ज्ञावं सदेवी- पयुज्यते प्रतिपचावियुच्येत, एवमपि शक्त्येत्यनेन शब्दगतार्थगता वा काचिच्छतिः प्रतिपचिहेतुवया विवक्षिता, सैवामिति 'अभिपया भति- पादकत्वमभिघा' इति लक्षणं पर्यवसन्नम् । तथा च स्टैवासंगतिरामाश्र. यश्च । न चामिधातः शकिरतिरिका शब्दजन्यप्रतिपचिप्रयोजिका काचि- दस्तीत्यत्र प्रमाणमस्ति। स्येति । केचित्, वैयारणमीमांयवादय । अपरे, नैयायिका । एवमपि उचरी- त्यातिभसावारणेऽपि । विवक्षितेति । स्वैति । तृतीयाभुतेरिति भावः । सशाने खानापेक्षत्वेनात्माश्रयस्य सरत्वादसंगतिमुपास्यति- चेति । नहीलर्थ । प्रमाणमस्तीति । प्रकृयादित्वाधान्येन धनानिलादिवतीमाया अभेदार्पयत्वेन न १वरेण्या विषयासंबन्धेन थथा घटे तसा पटेीि वर्तमाना । पिकापासा: सर्वत्र समानं वर्तमानतया पटपरोपसमय पापप्रवीसिसीसारमोचि विशेषमुसारि- रूपे सध्य-पयेपदिता पटपदामिषा, परिक्षा पामिति नैवाविधना समर । १ ननु बरधाननेव भनिरूपण कुठी न सोमानियन्यत्मनिर्भरणे न शिपिमान- मिति वैयाकरणादीनामेव म सम्बगिसः । ३ काशीपुस्टकेतु कायमेर सर्व नावडेश्यते । ४ परोक्तस सनस्वार्य सारो मोड पार पीपणे (भानल) हेतृत्वमिति निरयन च बमियाग स्मारपनि मत. पारस्वमनीत्येवमानमारण कि प्रदिपति (शनम् ) मो. प्रायम- विवि सम् । परितु विपारपसा. प्रतिरसना (पैन मोशे मोर पस) पर। सच व्यापाये दाव प ममियाने पात: स्वादियुभ्यः (शमिता रणनि) ·५ तुनीयाविभकिसाधुस्वसाधन मदैयाकरणवस नागेशमहोदयस मते धमाधानम्, किन्तु या शम्दपुनरुक्तिरेद हेया तर माहिले 'भमिषा प्रतिपारस्वमनिषा इससेहतर. शति] रसगजाधरः। १७७ सेयमभिषा त्रिविधा-केवलसमुदायशक्तिः, केवलावयवशक्तिः, समु. दायावयवशक्तिसंकरश्येति । आयाया डित्यादिरुदाहरणम् , तनावयवशक्ते- रमावात् । द्वितीयायास्त पाचकपाठकादिः, तत्र धातुमत्ययशकिबोध्ययो- रथयोरन्वयेनोल्लसितापाककर्वरूपादाहतेऽर्थान्तरस्पानवायसेन समुदायश- केरभावात् । तृतीयायाः परजादिः । इह धातूपपदप्रत्ययरूपावयवशक्तिवे- थाना पकनगनकर्तृणामाकाहादिवशादन्वये प्रकाशमानापजनिकर्तरूपा- दर्थादतिरिक्तस पद्मत्वविशिस्य प्रत्ययेन तदर्थ समुदायशक्तेरपि कल्पना- दुभयोः संकरः । एता एव विधा रूढि-योग-योगादिशब्दैव्यैपदिश्यन्ते । यतु 'अखण्डशक्तिमात्रेणैकार्थप्रतिपादकत्वं सदिः । अवयवशक्तिमानसा- पेक्षं पदस्सैकार्थप्रतिपादकत्वं योगः । उमयशक्तिसापेक्षनेकार्थप्रतिपादकत्वं योगदिः । इति इत्तिकार्तिकेऽम्पयदीक्षितैरुक्तस्, तन । अमिधालक्षयो- तदूषणानामिहापि दुरत्वात् । अथ अश्वगन्धा-अधकर्ण-मण्डप-निशान्त-कुवलयादिशब्देपु का शक्ति- कश्चिदोष इति विन्यमेतत्सर्वम् । निलपिठाभिषा विभजते-सेयमिति । भातुति पवादिभिर्ययासंख्येनान्वय । उभयो समुदायावयवशात्यो । विधा. प्रकाराः । दूषणानां तात्पर्यम् 1 datऽपि शस्या प्रतिपादकत्वम् इति करनं नोपस्पेत । शचिहि भरिमादेव। वतम् 'अमिपया प्रतिपादकत्वमसिधा' इति लक्षणं खशने स्वज्ञानापेक्षतया मारमाययदीप. दुष्टम् । अभिधातोऽन्या शक्तिः काचिप्रमापतिद्धव नेति लक्षणे असंगतिरपि फुटव । १ धातुः, दुष्प्रत्यय. अनयोयां शक्किदोध्ययोः । २ नमधातुः पवेत्युपपदम् प्रत्ययरूपा ये अवयवास्तेषा अस्या वेघाः पङ्क-जनन-कर्ट- रूपाः देपामासाहादिवशार अन्वये। ३ पजनिकवरूपोध: शैवालादिष्वपीति निवारकस्य पात्वविशिष्टस्य यसपास ४ लक्षणे गृहीतस्य प्रतिपादकत्वस्य प्रतिपादकत्व न संभवति, मकरन्यत्वाभावादगतिः, पूनो मामयशेकिन में माम्या नावदेव २ प्रतीत्या।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- रिति । अत्र केचित् 'अश्वगन्धारस पिवेत्' इत्यादिषु विषयविशेपे केवल. समुदायशक्तिः । अश्वगन्धा वाजिशाला, इत्यादिषु तु केवलयोगशक्तिः । समुदायावयवशक्त्योरुभयोरेकशब्दाश्रयत्वे कथं केवलत्वविशेषितयोरायद्वि- तीयभेदयोः प्रसक्तिरिति तु न शद्वयम् । समुदायावयवशक्तिवेद्ययोरर्थ- योरनन्ययेन तादृशशक्त्योः कैवल्यस्य साम्राज्यात् । इदमेव हि केवलवमिह विवक्षितम् , यदन्वयायोग्यार्थबोधकत्वम् । संकरस्त्वन्वययोग्यार्थबोधकयो- रेवेति न तस्यान प्रसक्तिः' इत्याहुः । अन्ये तु-'अश्वकर्णादिशब्देषु नाभिधायाः प्रथमद्वितीययोधियोः प्रसक्तिः, कैवल्यविरहात् । परंतु संकरस्य द्वौ भेदौ-योगरूढियौगिकरूढिश्चेति । तत्रायस्योदाहरणं पक्षजादिशब्दाः। द्वितीयस्य त्वधकर्णादयः' इत्याहुः । 'चतुर्थ एवायमभिधाया भेदः' इत्य- प्यन्ये । 'अखण्डा एव हि शब्दाः । तत्र समासेषु पदानाम् , कृतद्धिततिक प्रतिपादकत्वनिष्टतत्त्वासंभवासंगतिरात्माश्रयाणाम् । विषयविशेप इति । ओषधिरूपे त्यर्थः । शहते-समुदेति । अनन्वयेन मेय इत्यादि । यदन्ययायोग्येति । एवं च योगोध्यार्यान्वयायोग्या प्रतिपादकत्वं स्टेः केवलत्यम् । रूदियोध्यार्थान्धयायोग्या- थेप्रतिपादकत्वं योगस वेचलत्वम् । परस्सरमविपाययोरन्वययोग्यत्वे संवर इति फलितम् । योधकयोरेवेतीति । मेदयोरित्यर्थः । तादृशवल्यविवक्षायां मानाभावादाह-अन्ये विति । संक्रय योगदिशब्देनैव प्रसिद्धर्मतान्तरमाह- चतुर्थ एवेति । एवेनाभिधापदसंबद्धन संकरभेदनिराराः । तथा चाभिधा चतुर्विधेति भाव । सिद्धान्तमाह-सराण्डा इति । हिवर्षे । सम्र अखण्डाना मध्ये। तथा १ माद केवलसमुदायक्ति-वल्यवयवशस्योरत्र एकस्मिन्नेव मश्वगन्मापदे कथं मसनः स्वाद ! पेक्टपददान फेवला समुदायमाविमेव स्वीकरोति नावस्वशतिम् । एवमेव केवला. वयवशतिपदे येवर विशेषगमवयवशचिमेव सीकरोति, न समुदायले सहकारम् । अत्र लेकसिनेव पदे केवरेति विशेषणविशिष्टे उभे शसी स्वीक्रियेठे, कपमेतत्संगग्तेविड़ा। अत्र हि विन्यस्य (फेवलपइदानस्स) अयमेवाओं यद् यदन्वयायोग्यार्थबोधकरयम् ससा. दन्या या (शक्तिः) बन्भिनोऽन्वयस्य भयोग्यो योस्तदोपरत्वम् । पर्याव यस्सिन्समये समुदाय(निरन्वयेन भोपथिरूपोऽस्तलिन् समये अवयदरले अन्नयो न । यसिन् समये अवयव (योगाम्या वाविशाटायः क्रियते सलिन्समये समुदाय योगो नाम परस्परमवन्यात एकदन्दमिति समाधानम् । २ ननु दयोः शस्यो: संकर पात्र स्वीक्रियताम् । न । यत्रोः उपो: (समु. भा.) अन्वयेन अस्तव तयोः कसबसंबरोबोक्कियो। त्योः स्वीकियो । म यलिन्समये एम, मलिन्समये दिदीया नास्तीति मसंबर रत्याशयः।

·शक्तिः रसगङ्गाधरः। १७९ न्तेषु च प्रकृतिप्रत्ययानां विभागः काल्पनिक एवेति कुत्रास्ति योगशक्तिः विशिष्टस्य विशिष्टार्थे रूढेरेवाभ्युपगमात्' इत्यपि वदन्ति । अथ . 'गोपतिरप्यारिसो गदितुं ते गुणगणान्सगों न । इन्द्रः सहस्रनयनोऽप्यद्भुतरूपं परिच्छेत्तुम् ।' इत्यादौ रूट्यर्थमादाय पुनरुक्त्यापत्तिः । न चैवंविधपदद्वयसमभिव्याहारस्थले योगरूढपदस्यावयवार्थमात्रबोधकत्वम् , तावन्मात्रस्यैव प्रकृतोपयोग्यतिशय- विशेषसमर्पकत्वात् , इति वाच्यम् । एवमपि योगरूढपदस्य रूढिशक्तेर- नियन्त्रणेन योगार्थमात्रप्रतिपादकताया अनुपपादनादुक्तदोषस्यानुवृतेः । एके- नैव पदेन योगार्थरूट्यर्थयोरुभयोरप्यावश्यकयोरर्थयोरुपस्थितिसंभवेन द्विती- यपदप्रयोगस्य नैरर्थक्यापतेश्य, इति चेत्, अनाहुः--'एकपदोपात्तस्वाद- न्तरमाकासावशेन प्रथमं योगार्थरुढ्यर्थयोरन्वये सति- समुल्लसितस्स विशि- टार्थस्यैव पदान्तरार्थेनान्वयः, न तु तयोरेव विर 'लितयोरिति यद्यपि न्यायसिद्धोऽर्थः, तथापि शक्त्याऽर्थस्य प्रतिपादने सादेवम् । लक्षणाया तु योगरटेन योगार्धमानप्रतिपादनेन न किंचिद्वाधकमस्ति । नापि द्वितीय- . पदपयोगस्य नैरर्थक्यम् । तया सति रूढार्थबोधनेन गतार्थेन योगरूटशब्देन प्रतिपायमानस योगार्थस परजाक्षीत्यादाविव नान्तरीयकत्वशझ्या कुर्न- द्रूपताया अपहतो प्रवृत्तोपयोग्यतिशयविशेपव्यञ्जनस्य पाक्षिकत्वापः । चागिधाया दास्य एक एव मैद इति भाव । अत्र शङ्कते-यथेति । गीपति- रिति । राजवर्णनमिदम् । अतिशयेति । राजनिष्टगुणाद्यनिशयसर्थ । अनियन्त्रणेन असंयोचेन । प्रकरणादिसंकोचसाभापादिति भाव । प्रकरणादिमत्त्वे आह-पकने वेति । आवश्यकयोरिति । पदद्वयोरेपनोफातिशयव्यानार्थमिति भाव । एकपदी. पेति । अन्तरगदौ हेतुरयम् । तयो योगार्थस्यर्थयो । निराकलिनेति । पदा- न्तानान्यय इत्यस्यानुपर । एवं योग मानवोपकत्वानुपपादनमायदोपमुदत द्विती- यदोषमुरति नापीति । तया सनि द्वितीयपदानुपादाने मनानान्तरीयत्यति। मुख्यतात्पर्याविषयत्वेलर्थ. । साया अमाये विश्वविद्धिरत आह-क्ष- - ·१८० काव्यमाला। [द्वितीयानने- द्वितीयपदयोगे तु तेनैव समर्थप्रतिपादने सिद्धे योगरूढपदप्रतिपावस्य योगार्थस्य नान्तरीयकत्वशङ्काया अयोगात्कुर्वदपत्वेन व्यापाविशेपव्यक्त्वं नियमेन सिध्यति । एषा पदद्वयोपादानस्थले गतिरुक्ता । यत्र तु 'पुष्पधन्वा विजयते जगावकरुणावशात्' इत्यादावेकेनैव पदेन रूट्यर्थोपस्थितियोगार्थद्वारा निःसारस्वाधवगमथ भवति, तत्र कविकृतम- न्मथरूढपदान्तरानुपादानपूर्वकपुष्पधन्वपदोपादानपतिसंधानेन तदीययोगार्षे कुर्वद्रूपताधानं बोध्यम् । तदित्यं द्वितीयपदस्सोपादानेऽनुपादाने वान क्षतिः । एवं जात्यन्तरविशिष्टवाचकपदसमभिव्याहारेऽपि । दिशि दिशि . केति । अत एवाने नियमेनेति वश्यति । जगत् कर्म । कवियतत्वमुपादानेऽन्यति । १गीपतिरप्या० इत्यादेः प्रयकस दुरूहत्वादिदं तपिशदीकरणम्-'गापतिः (वर्णन- समर्थांना यापन्नागिरी स्वामी) मा भाहिरसो गुणवर्णने-एवं मत्यशीकरणसापन: राइस- नयनविशिपिद्रव रूपम यो गर्नु सगों न" इति पवनपये योगदादाभ्यामेर योगाथरूध्ययोः प्रवीः संभवे-आशिरस-पद-पदयोगो स्च्यविषये पुनरतिदोवायेवि शहरा एवविधस्थले योगदार देवलं योगवाचकमेव, वावगमात्रेणेव प्रावस्थाविशयस्य प्रदिपा. दनाच, त्यपि न शक्य समाधानुम् । प्रसरणारियल किसरीचकस्यामारे लेनियमा साशयतया पानएक्यसाऽवारणीयरबार । शदिसंकोचोन किमा, नैव योगासपदेन उमयायोः संभवे विवीयपदस्य पदं निरर्षकत्याच ते पूर्वपशः। एकपदोपारत्यादिमिररपतिमिः समभवविदयेन संबनित विटा (दोग-सस) गौपत्यारिपदस पदान्तरेण (माहिरादिना) योगः स्वार व या पदार्योपतितो सार। वयं तुअप्रमत्तस्य को पुन.पदप्रयोगरूपेण मान-मापतिसरसनपतिपदाम्पाला मोगा- थेमात्रमुपस्याप्य, बदुर प्राछाम्यामादिरसादिपशाम्या संपन्न निसिलगत स्वामी शानि वय वर्षेने न सगर्व इति रामोविशय साधयामः । नव योगरूपनारयसिये रिशी- यपद निरकनिदिन दोषः। पाशीलादी पंकन स्माः (महम् ) रा गरे। वर योगाय: नान्तरीयकः (मुख्यालयावयः),वि सपा (मनु- लेन परता) अाहीयते । परमेव गैपरादिस्वरेकि- कपास योगारस्य कुन- पवाराने भापतिरवि दोगामात्यो दिनयो न यशसा गरा मोती पिया योगान सो निश्शे भारी माने सिन् यो का . दिलीपप्रयोगसममिAN समाधानम् । जापाटर(माशिपयातिनि मासासार।

·शतिः] रसगङ्गाधरः। १८१ जलजानि सन्ति कुमुदानि' इत्यत्रापि जलजादिपदानां लक्षणंया योगार्थ- मात्रबोधकत्वम् , योगशक्त्युल्लासितस्य तु तादृशार्थस्य रूट्यथोपश्लिष्टत्वेन स्वातव्येण कुमुदादावन्वयायोगात् । इत्थमभिधा निरूपिता । अनया यः शब्दो यमर्थ बोधयति स तस्स याचकः । इयं च यस्य शब्दस्य यसिन्नर्थेऽस्ति तस्य सोऽर्थोऽभिधेयः । स च जातिगुणक्रियाया- दृच्छिकात्मकः । तत्र जातिगोत्वादिः संस्थानविशेषाभिव्यन्या प्रत्यक्षसिद्धा गवादिपदानाममिधेया ! अनुमानसिद्धा च प्राणरसनत्वादिर्घाणरसनादिपदा- नाम् , आनन्त्यात्, व्यभिचाराच व्यक्तीनामभिधेयताया अकल्पनात् । न च ज्ञातगोत्वादिरूपया गोत्यादिज्ञानरूपया वा प्रत्यासत्या प्रत्यक्षेण परिकलितासु सकलतदीयव्यक्तिप्वभिधायाः कल्पने नास्ति दोष इति . प्रतिसंधानेन श्रोतुरिति शेषः । इत्यत्रापि इत्यादावपि । शक्त्या न निर्वाह इलाह- योगेति । प्रत्यक्षेति । गवादीना प्रत्यक्षरवादिति भावः । अनुमानेति । घ्राणेन्द्रि- यादीनामतीन्द्रियत्वादिति भावः । आनन्स्यादिति । अनन्तशक्तिस्रपनजारवादित्यर्थः। शायमानं सामान्य प्रत्यासत्तिरितिमतेनाह-शातगोत्यादीति । सामान्यज्ञान १ध्यक्ती शक्तिस्वीकारे अनन्तव्यक्तीनामुपस्थिति स्वसभव । ततश्च प्रत्यक्षोपस्थिताया यस्या व्यक्ती सकेनग्रहो भवेत्तस्यामेव तदभिधायाः प्रत्ययात्तदितरध्यक्ती तत्पदाभिधेयताया व्यभिचारः (पुट एव । तेन च कर्मवेगुण्यम् । यथा-'गौरनुबन्ध्यः' इति पत्रानुशिष्यवे तर यावद्गोव्यक्तीनामनुबन्धनाऽमभवाद् गवानुबन्धनकर्मणः स्फुटमेव वैगुण्यम् । २ अलौकिकप्रत्यक्षे सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिनैयायिक स्वीकृता । तत्र 'शायमानं सामान्य प्रत्यासत्तिः' इति मते यत्किञ्चित्स्थले बुद्धया परिगृरीत यस्मामान्य (गोत्यादिकम् ) सदेव प्रत्यक्षाय सनिकर्षस्थानीयं भूत्वा यावद्गोव्यक्तीनामुपस्थिनि कारयति । अथाव भनन्ता व्यक्ती- रजानन्तोपि वयं गोत्वादिसामाभ्येन (स्य गोषवाच्या प्रत्येका परिशय) तत्मजातीपाख- न्यास्वपि गोव्यक्तिपु गोपदशक्ति गृहीमः । यंत्रको घटः संयोगसंबन्धेन भूतले ज्ञातस्तदनन्तर तादृशानां सर्वेषामेव घटवता भूनलाना सामान्यरक्षणया भान भवति । तत्र यावद्भूतलागा घटवत्तशनार्थ घट एक सनिकर्षो भवति । किन्तु यत्र घटनाशोत्तर घटबतरुमासीदिति सरण तत्र सामान्यलक्षणया यावद्भूतटाना घटबत्वमानं न स्यात् । सामान्यस्य (सनिकर्षस्थानीयस्य घटस्य ) भभावात् । तस्माद् 'सामा न्यज्ञान प्रलासशि' इति द्वितीयः पक्षः। पदयानुसारमपि सामान्यलगया गोप्यक्तिषु गोपदामिधाया ग्रहणे न व्यभिचार इति ।

·१८२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- वाच्यम् । सामान्यप्रत्यासनेनिराकरणात् । गौरवदोषस्यानुद्वाराच । एतेन शक्तिग्रहपदार्थोपस्थितिशाब्दबोधानां समानप्रकारकतयैव हेतुहेतुमदावादर- हीतसंकेतानामपि व्यक्तिविशेषाणामन्वयबोधविषयताया उपपादनेऽपि न निस्तारः । व्यक्तीनां प्रत्ययस्त्वाक्षेपालक्षणया वेत्यन्यदेतत् । अयं च जाति- रूपः शब्दार्थः प्राणद इत्युच्यते । प्राण व्यवहारयोग्यतां ददाति संपादयतीति व्युत्पत्तेः । तदुत्तम्-'गौः खरूपेण न गौ प्यगौः, गोत्वाभिसंबन्धादौ इति । अस्वार्थ:-ौः सामादिमान्धी वरूपेण अज्ञातगोत्वकेन धर्मि- खरूपमात्रेण न गौः न गोव्यवहारनिर्वाहकः । नाप्यगौः नारि गोभिन्न इति व्यवहारस्य निर्वाहकः । तथा सति दूरादनभिव्यक्तसंस्थानतया गोत्वा- ग्रहदशायां गवि गौरिति गोभिन्न इति वा व्यवहारः स्यात् । खरूपस्यावि. शेषाद्धटे गौरिति गवि चागौरिति वा व्यवहारः स्यादिति भावः । गोत्य- मिसंबन्धाद्गोत्ववत्तया ज्ञानागौ!शब्दव्यवहार्य इति । प्रत्यासत्तिरिति मतेनाहगोत्वादिज्ञानेति । प्रवण अलौकिकेन । गौरव- दोपस्पेति । द्वितीयदोपोसारेप्यायदोपस्येत्यर्थः । एतेन गौरवदोपानुदा- रेग । एक्कारेण समानविशेष्यकत्वादिव्यवच्छेदः । तदुक्तमिति । प्राशकृतेति शेप । एवमग्रेऽपि । तया मति धर्मिखरुपमाण व्यवहारनिर्वाहकत्वाहीकारे सति । गौरिति व्यवहारे इष्टापत्त्या आह-गोभिन्न इतीति । यविशेषादिति । यतिख- रूपाणा स्वतोऽव्यारत्तत्वादिति भाव' गौरियन विशेषणज्ञानविधया तस्यो- पयोगेऽपि नाप्यगौरिखनेन व्यवहारमात्रं धर्मशानसाध्यमित्युच्यते । अभावशानेऽपि १ सामान्यलक्ष्गा प्रत्यासतिरभ्यर्न स्वीकृता । प्रत्यक्ष हि अशेषविशेषप्रत्ययाधम् । अस्मिन् प्रत्यक्षे कि तत्तव्यक्तीनामशेषविशेषपारधयो भवेत्। तथा चाकिविक्रयेव सैषा प्रत्या- सत्तिरति सद्भावः। ३ शक्तियह-पदायोपस्थिति-शरदोषेषु पूर्वपूर्वस्य इतरोत्तर प्रति समानप्रकारकळया हेता अर्शत याप्रकारको यदिघेण्यकश्य शकिग्रहः स सत्प्रकारक-तदिशेश्यकपदार्थोपस्थिति प्रति हेतुः, श्वं यत्प्रसारिका यदियिका च पदायाँपस्थितिः मा उत्प्रकारकतस्शेियकशा- यो प्रति हेतुः। सथा व व्यक्तीनामनन्ततया येषु व्यक्तिविशेषेषु शनिमो न जानन- विषयकवाददोपस पूर्वोत्तरीत्या (गोवेन प्रकारेग) सिदि: स्यात् । इलेवं समर्थनेषि न पीक, पीभचारकारणेप अनन्ततिवनगौरदसमसमाहितत्वाद। ३ ननु जाति तिवादे उचकामावश्यक पतीना भान कर्य म्यादित्याह-व्याकि बिना जावेरमावार आक्षेप अनुमानम् । अनुपपस्या गोलादिजाने रक्षणामा।

·लक्षणा], रसगंगाधरः। १८३ गुणः शुक्लादिः शुक्लादिपदानामभिधेयः । क्रिया चलनादिशब्दानाम् । शुक्लादीनां चलनादीनां च प्रतिव्यक्तिभेददर्शनादानन्त्यव्यभिचाराभ्यां व्यक्ति- शक्तिवाददोपाभ्यामिहापि कलुपीकरणमिति चेत् , तेषां लपवात्प्रत्यभिज्ञा- बलाचैकताया अभ्युपगमात् । तदुक्तम्-'गुणक्रियायदृच्छानां वस्तुत एकरूपाणामाश्रयभेदाढ़ेद इन लक्ष्यते' इति । तथा च भेदप्रतीतिर्मम एवेति भावः । इदमुपलक्षणम् । उत्पत्तिविनाशप्रतीतिरपि तथैव, वर्णनित्य- तावादे गकाराद्युत्पतिविनाशमतीतेर्भमवस्य खौकारात् । यादृच्छिकस्तु वत्रा खेच्छया डित्यादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्त्वे संनिवेशितो धर्मः। स च 'परम्परया व्यक्तिगतम्धरमवर्णाभिव्यङ्गयोऽखण्डः स्फोटः' इत्येके । 'आनुपूर्व्यवच्छिन्नो वर्णसमुदायः' इत्यपरे । 'केवला व्यक्तिरेव' इतीतरे । तत्राधमतद्वये विशेषणज्ञानाद्विशिष्टप्रत्ययः । तृतीयमते च निर्विकल्पका- प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टज्ञानस प्रतियोगितावच्छेदकज्ञानस्य वा हेतुत्वादित्याहुः । शङ्कते-गुल्लादीनामिति । इहापि गुणक्रिययोरभिधेयत्वेऽपि । चेदित्यस्य तप्रेति शेपः । एकताया इति । तथा च नित्यत्वमपि सिद्धमिति भावः । तथैव भ्रम एव । व्यक्तिगतोऽर्थव्यक्तिगतः । अतिरिकस्फोटाझीकारे फलाभावादाह- भानुपूव्येति । वर्णानां जन्यत्वेन समुदायासंभवादाह- केवलेति । दर्शनं मतम् । १ या दि कृपाणमुकुरतलादीनां प्रतिविम्वापाराणा भेदादेकमेव मुप सई दीम् , मुकरे अणु-महदूपम्। तेले लिग्यम्, एवरीत्या नानाकारतेन भासते, तथैव शुक्लादिर्गुणयनादि- क्रिया चाभयभेदेन नानाकारा मासत इत्यानन्य-व्यभिचारशा बेलाशयः। २ पारस यान्टिमोऽस्तरसतो म्पतिरूप पर सिध्यति, मन एकाग्रे वक्ष्यत्यपि केवला भ्यक्तिरेव' इवीतरे। किन्तु उपाविरक्तिवादिभिः स हि म्यः पृथगवस्थाप्यते । एत- दुपपादने प्रकारभेदः । एके भाई:- परम्परया व्यक्तिगत०' । अयं माद:-बाशुविनाधिना मिकाणां वोनो मेलनामावादानुपूर्या संपत्तौ कथं वास रफोोऽमिव्यज्यतां योहि शम्दानामभिषेयः प्रत्यायते । ववव पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहिदेनान्तिमवर्णेन यः रफोटः (फुटयत्यर्थम्) अभिव्यज्यते स एष यहच्याशदानामभिषेप इत्यर्थः । स चार्य रफोटो वस्तुगत्या भावाचनिय पत्र । किन्तु तथरमं फलं व्यत्यभिगमनमेवेत्यव माह--- परया म्यक्तिगतः'। ३ अर्थात निरय इति संशाशम्दस्य अयं वर्षसमुदाय वा शति । ५ दियशम्दस वनानिका ग्यक्तिरेवानिय रत्या विशेषणयोः (फोट-वर्गसमुदादयोः) शना विशिष्टस (विशेश्यस) सान्दकि- रूपास प्रत्ययः । निविशेषनामा शुसाया म्यतेरेप पोध इत्यर्थः ·१८४ काव्यमाला। (द्विनीयानने- त्मकः प्रत्ययः । तदित्थं चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिरिति दर्शनं व्यवस्थितम् । सर्वेषां शब्दानां जातिरेवार्थः । गुणक्रियाशब्दानां गुणक्रियागतायाः, यह- च्छाशब्दानां च बालवृद्धशुकाधुदीरितततच्छन्दवृत्तेतत्तत्समयभिन्नार्थवृतेवी जातेरेवाभिधेयतासंमवात् । इति जातिशक्तिदर्शनम् । अथ केयं लक्षणा, यन्मूलश्वरम निरूपितो ध्वनिः । उच्यते-- शंक्यसंबन्धो लक्षणा ॥ तस्याश्वार्थोपस्थापकत्वे मुख्यार्थतावच्छेदके तापर्यविषयान्वयितावच्छेद- कताया अमावो न तन्त्रम् । शक्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यमानस्य खीका- रात् । किं तु तात्पर्यविपयान्वये मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण मुख्यार्थप्रति- योगिकताया अभावो रूढिपयोजनयोरन्यतरच तन्त्रम् । मुख्यार्थान्वयानु- . मतान्तरमाह-सर्वेषामिति । जातिगुणक्रियायइच्छाशब्दानामित्यर्थः । शब्दहते. परम्पाया तनिष्ठत्वकल्पने गौरवादाहतचत्समयेति । बालत्वयुक्त्ववृद्धत्व-पे- १ बालवृद्ध-शुकादिभिरदीरिता: ये नानाडिरयादिशब्दास्तषु सर्वेषु डिस्थत्वमेका जातिर- मिया सिध्यति । मधंगता जातिरितिप-तत्तत्समये पाय-यौवन-वार्धक्यसमये बिना ये डिस्पाययोः (व्ययः) तेषु डिस्यत्वमेका जातिरभिषेषा भवतीत्याशयः । २ शयस्य प्रवाहापास्य अन्येन तादिलक्ष्यार्थेन सह संबन्धः । अर्थात् शत्यसबन्धि. वया वरसादस्य भन्याय प्रत्यायनं लक्षणेसारायः। ३ मुख्यतातावरछेदकम् (गडापदस्स मुख्योऽथे: गङ्गा (प्रवाहः), मुख्यार्थतावच्छेदक मालम् ), तद्धि सर्वथैव वात्मविषयान्वयितावाटेदकं न भोव, अर्थात वात्पर्यविषयीभूतs- न्वये मुख्याधेवावच्छेदकस ( गहावस्य) सर्वथैव यवनन्वयस्तदैव रक्षणाऽवतरेत् इति न कार- गम् । न्यस्य तटापस मुख्यातावच्छेद-(प्रवाहस्य)-रूपेण प्रतीतेः सोकायर । तर हि शैल्यपावनखरूपप्रयोजनम्य प्रतिपत्तिः । ४ तारपर्यविषयीभूतेऽन्वये मुल्यार्थवादच्छेदवरूपेग मुल्योऽयं, अमावस्स प्रतियोगी मवाते, अर्शद तत्र मुख्योधः (प्रवाह:) मुख्याधतावच्छेदकरूपेण नाऽन्वेति, अपि तु लक्ष्या- येन सह संबद्धतयाऽनुशिकरूपेण । तवच-रक्षणाया मुख्यास्यान्वये सलाप मुस्वार्थत्व- रूपेण मुल्यायस्य अन्वयो न भवति । एव व मुख्याधतावच्छेदकश्या मुख्यायप्रतियोगिको- अमावः, विषयोजनयोर्मध्ये एकाच धायां कारणमिति सारम् ।

·काव्यमाला. [द्विनीयानने- तवाद्यवर्ग सादृश्यसंपन्धेन द्वितीयवगे च तदितरसंवन्धेन लक्षणायाः प्रवृत्ते- निरूढायामपि गौणीत्वशुद्धत्वाम्यां वैविध्यमामनन्ति । विषयविषयिणोः पृथनिर्दिष्टयोरभेद आरोपः ! अपृथइनिर्दिष्टे विपये विषय्यमेदोऽध्यवसानम् । तत्रायेन सहिता सारोपा । द्वितीयेन तु साध्यव- साना । उदाहरणानि च 'मुखं चन्द्रः' इत्यादीनि गोण्याः सारोपायाः । 'पुरेऽसिन्सौधशिखरे चन्द्रराजी विराजते' इत्यादीनि च तस्याः साध्यवसा. नायाः । अन्नाद्यायां विषयिप्रतिपादकैश्चन्द्रादिशब्दैलक्षणयोपस्थापितानां चन्द्रादिसदृशानामभेदसंसर्गेण मुखादिशब्दोपस्थापितैर्मुखत्वादिविशिष्टर्मुखा- दिमिरैन्वयः । सादृश्यरूपधर्मलक्षणायां तु तेन सह मुखादीनामन्वयो न स्यात्, नामार्थयोरभेदातिरिक्तसंसर्गेण विशेप्यविशेषणभावस्यानुपपतेः । नन्वेवं सति चोपावलक्षण्याचन्द्रसदृशं मुखमित्युपमातो मुखं चन्द्र इति रूपकस्य कथं भेदः । न च सदृशविशेषणचन्द्रसंबन्धासंबन्धाभ्यामिति कलम् । विपयविपयिणोरिति । उपमेयोपमानयोरित्यर्थः । आयेनारोपेण । द्विती- येन त्विति । अध्यवसानेरेत्यर्थः । साहितेयस्यानुपरः तस्या इति । गोण्या इलर्थः। ननु गौरवात्सहरूपमिलक्षणा न युक्ता अत आह-सादृश्येति । तेन सादृश्येन । न स्यात्कथमपि न स्यात् । अतिरिक्तति । अभेदेन तु बोधावेति भावः। एवं सति धर्मिलक्षणयाऽभेदेनान्वयानीकारे सति । धर्मलक्षणया व्युत्पतिसकोचमनील भेदा- न्वये तु स्याद्वैलक्षण्यमिति भावः । योधावैलेति । उपमायामप्यभेदेनैव वोधादिति १ अनुकूल-प्रतिकूलादिषु । २ नीलादिषु। ३ ततश्च गौण-सारोपटक्षणायां सत्याम् 'मुखं चन्दः' इत्सव चन्द्रसदृशाभिन्न मुसमिति शान्दबोधस्स सारः। ४ ननु रक्षणश रूपकेऽपि चन्द्रमशमित बोधे जायमाने, चन्द्रसदृशं मुखमिति प्रसिदो- पमापेक्षया बोधस्य अवैलक्षण्या मारूपकयोः कथं पृथगलंकारता सापनीयेति पूर्वपक्षः । ५ नन्वस्ति रूपके उपमाया र मिथो बोदण्यम् । यत्रो हि-मुखचन्द्र इति रूपके सदशलक्षणवा चन्द्र रत्येकेनैव पदेन चन्द्र-तत्सदृश्योरोपनाद दयोरलयोः संबन्धः संवतया न भासदे [मिन्नपदोपस्याप्ययोरेवाययोः संबन्ध; ससर्गवया स्वीक्रियत इति नियमान । चन्द्रसदृश मुसमित्युपमायां तु चन्द-तत्सदृश्योभित्रपदायत्वासयो: संबन्धस्य ससर्गतयैव भान- मिति सङ्कायाम्-एतावन्मात्रभेदेन मुख चन्द्रः इति शादोपमाया:, चन्द्रस मुखमिला- ·लक्षणा] रसगगाधरः। पपत्तेः तत्रत्वे तु 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र लक्षणोत्थानं न स्यात् । 'गगायां घोपः' इत्यत्र सामीप्यम् , 'मुखचन्द्रः' इत्यादी सादृश्यम् , व्यति- रेकलक्षणायां विरोधः, 'आयुर्घतम्' इत्यादौ कारणत्वादयश्च संबन्धा यथा- योग लक्षणाशरीराणि । इयं तावद्विविधा, निरूढा प्रयोजनवती च । तत्रापि द्वितीया द्विविधा, गौणी शुद्धा च । तत्राद्या सारोपा, साध्यवसाना चेति द्विविधा । अन्त्या चतुर्विधा--जहत्वार्था, अजहत्वार्था, सारोपा, साध्यवसाना चेति भयोज- नवती षड्विधा संपयते । तत्र निरूढलक्षणाया अनुकूलपतिकूलानुलोम- प्रतिलोमलापण्यादय उदाहरणं नीलादयश्च । 'धर्मस्यायमनुकूल इत्यादी मुख्यार्थस्य कुलानुगतत्वादेर्वाधात् अनादिप्रयोगप्रवाहवशादेकवस्तुप्रवर्णत्वा- मना कूलानुगतादिरूपशक्यस्य सादृश्येन सबन्धेनानुकूलादिशब्दैरनुगुणादयो लक्ष्यन्ते । एवं नीलादिपदानां लाघवाद्गुणगतजातेरेव शक्यतावच्छेदकतया गुणद्रव्ययोः 'नीलो घटः' इत्यादौ सामानाधिकरण्येनान्वयस्यानुपपत्तेः समवायात्मना गुणरूपशक्यस्य संवन्धेन नीलादिशब्दैर्गुणिनो लक्ष्यन्ते । ज्यर्थ । तन्त्रं कारणम् । व्यतिरेकलक्षणेति । "उपकृतं बहु नाम- इलादौ । यथायोग यथासभवम् । लक्षणाशरीराणीति । लक्षणाशानकार्यतावच्छेदक च ताह- शशक्यसबन्धकारपलक्ष्यविशेष्यक्शाब्दबुद्धित्वमिति प्राचीनालंकारिकमतम् । तदन- न्तर व्यन्जनया तादृशशक्यतावच्छेदकप्रकारक्लक्ष्यबोध इति च । एकप्रवणत्वं तदेकस- १ काकेभ्यो दावि रक्ष्यताम, अत्र काकपदमुख्याधस्य काकस्य रक्षणक्रियान्वये न बाधः, तेभ्योऽपि दधिरक्षा वक्तुविवक्षितेव । ततश्च मुख्यार्यान्वयानुपपचिरेव लक्षणानीजमिति स्वीकारे काकपदस्य दध्यपघात के लक्षणा नावतरेदिलाशयः। २ अनुकूलपदस्य 'कूलम् भनुगत' इति यः शक्योऽः, सस एकवस्तुभवणस्वात्मना (एकसिन् वस्तुनि यत् प्रवणत्वं संसक्तत्वम् तद्रूपेण) माइग्रेन सबन्धेन । ३ नीलादिपदानां नीलादिगुण-तविशिष्टद्रव्येत्युभयवाचकत्वापेक्षया गुगमात्रवाचनले साधयम् । ततश्च-नीलादिपदानां शक्यतावच्छेदक नीरादिगुणगता जातिर्न तु दन्थगता । 'नीलो घटः' इत्यत्र तु नील इति गुणस घट इति द्रन्यस्य च समानाधिकरगत्वेन (विशेषण Aarurdन ) अन्वयस बापार नीलादिगुणरूपशक्यस्य समवायरूपेण समन्धेन नीलादिश ·अणा ] रसगङ्गाधरः। यते । तत्तत्पदलक्षणाज्ञानस्य तत्तत्पदशक्यतावच्छेदकप्रकारकलक्ष्यान्वय- घत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुतायाः, पदार्थोपस्थितिशाब्दबोधयोः समानाकार- वस्यानुभवसाक्षिकवैलक्षण्यकलाक्षणिकबोधातिरिक्तविषयतायाच कल्पनात् । अत एव गङ्गायां घोष इत्यत्र तटत्वेनाप्युपस्थितस्य तदस्य गत्वेनान्वय- बोधस्तत्प्रयोज्यः शैत्यपावनत्वादिप्रत्ययश्च संगच्छते । प्रकृते तु विषयि- चन्द्रादिनिष्ठासाधारणगुणवत्वप्रत्ययः फलम् । न हि चन्द्रवप्रतीति विना मुखे चन्द्रवनियतगुणवत्त्वधीः शक्योपपादयितुम् । ताप्यपदेन तदसाधा- रणगुणवत्त्वमेव प्राचीनरुक्तम् । इत्थं च खरूपसंविचिकृतः फलीभूतसंवि. तिकृतश्चोपमातो रूपकस्य भेदः स्फुट एव" इति वदन्ति । क्थं तथा बोधोऽत आह-तत्तत्पदेति । नन्वेवमपि तदुपस्थितिबोधयो. समानप्रकार- त्वनियमनमोऽत आह-पदार्थोपेति । कल्पनाया आवश्यकतामाह-अत पवेति। अपिना समीपत्वसमुचयः । ननु प्रकृते फलाभावोऽत आह-प्रकृते त्यिति । नन्वेवं प्राचीनविरोधः । ताप्यसंवेदनस्य फलत्वस्य तैरक्तवादत आह- तादूप्येति । सदसाधारणेति। विजातीयाहादकत्वेत्यर्थः । इत्थं चेति । रूपके तथा बोधे तथा फलेडोक्रियमाणे चेत्यर्थ । उपमातो रूपकस्येति । उपमाया तथा बोधाभावात्सा- १ नन्वेवं चन्द्रसदृशशभिन्न मुखमिति लाक्षणिकबोधः पूर्वमुक्तो विरुद्धः स्यादिलेको दोषः । पदार्थोपस्थिति-शाम्दबोधयोः समानप्रकारकत्वनियमोपि च खण्डितः स्यादित्यपरो दोष इति द्वयोः समाधानार्थमाइ-तत्तत्पदलक्षणेति- तत्तत्पदाना (चन्द्रादीनाम् ) यत् लक्षणाजन्यं शान (चन्द्रसदृशमिति ) तद्धि लक्ष्याणा ( चन्द्रसदशादीनाम् ) तादृशम् लक्ष्यान्वयबोध प्रति हेतुर्यत्र तत्तेषां पदाना (चन्द्रादीनाम्) शक्यतावच्छेदक (चन्द्रत्वम् ) प्रकार: (विशेषणीभूनः ) स्यात् । अर्थात् चन्द्रसदृशादीनां लाक्षणिकपदानामन्वयबोधे चन्द्रादीनां शक्यतावच्छेदक चन्द्रत्वमपि प्रविष्ट भवति, ततश्च चन्दत्वेन रूपेण मुखस्साभेदो न दुर्लभ इत्याशयः । दितीये च-पदार्थोपस्थिति-शाम्बोधयोः समानाकारकता अनुभवसाक्षिक लक्षण्यं यस्य ईदश लाक्षणिकबोधम् अतिरिच्य (विहाय) एक कल्प्यते । लाक्षणिकबोधत्वादत्र ताल- इनेपि न दोष इति । २ लक्ष्यास तदश्वेन रूपेण शान्दबोधान्वये तु शैयपावनत्वदीतिर्न स्यात् । ३ केचित्तु इति मदे उपम.या रूपकेण सइ नाप्पसवेदनकृत एव भेदः, स्वरूपसवेदन त्वेकमेव । असिन्मवे तु-मुखचन्द्र इति रूपके पदार्थोपस्थितिः 'चन्द्रसदृश मुखम्' इति, शादोधरतु चन्द्ररूप मुखमिति दयो दः । उपमाया तु चन्द्रसदृश मुखमिति पदाधीपरियतिः शाब्दबोभश्च दापि समानाकारौ । एवं च-सरूपसंवित्तिकृतचाप्यसवितिवश विविध एव यो दः।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- अपरे तु-"भेदकरम्वित सादृश्यमुपमाजीवातुभूतम् , भेदाकरम्चितं च गौणसारोपलक्षणाया इति सुटे भेदे कृतं फलकृवलक्षण्यपर्यन्तानुधावनेन । पक्षेऽस्मिन्भेदगर्भसादृश्यप्रतिपत्तेनाप्यप्रनीतिः कथं नाम फलं भवितुमीप्टे, इत्यनुपपत्रि परिहर्तुमायासोऽपि नापतीत्यपरमनुफूलम्" इत्यप्याहुः । तदित्य माचामाशयो मतभेदेन वर्णिवः। नव्यास्तु-"मुख चन्दा, वाहीको गो:' इत्यादी चन्द्रादीनां मुखा. दिभिः सह संभवति लक्षणां विनैवाभेदसंसर्गेणान्वयबोधः । बाधनिधय- प्रतिवध्यतावच्छेदककोटावनाहार्यत्वस्येव शाव्दान्यत्वस्यापि निवेश्यत्वात् । मत एव 'अत्यन्तासत्यपि बर्षे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति माचा प्रवा- दोऽपि संगच्छते । न च 'वहिना सिञ्चति' इत्यतो वाफ्यादपि शाद. धारणस्यैव गुणस प्रतीतेश्चेति भाषः । अत्रापि पोऽरवि सूचयन्मतान्तरमाह-अपरे चिति । करम्बितं विशिम् । सारयस्य धर्मरूपत्वेऽतिरिख च भेदाग त्वादिति भावः । जीवानुजीवनौषधम् । फुटे भेद इति । उपमा चन्द्रभि चन्द्रसमिति बोधः । रूपके तु चन्द्रराहामिलेवेति भावः । पक्षेलिभियसापरमिलनेनान्वयः । ननु मुरांन चन्द्र इत्यादिसधज्ञानसस्पेन क तथा बोधोस्त माह--याति । भना. हायति । तत्सत्वेऽपीच्यारूपोतेजस्वशादाहायस्य जायमानत्यारितिभाषः।नचेतस्थय मिति शेषः । शान्दान्यत्वनिवेदति तदर्थ । नन्वं वेऽपि योग्यताबानाभायालय १ भेदो गर्भ या रिसी साश्यपदीतिरामायो भवति, तववादशमी: फा. 4(अमेद)मवीतिः कस साद! भेदाभेदसोमियो विकसलाद। रूपके सारस्यरो सलाद वाप्यावीविरेव व्याया पलं स्वीकियो। शासपोरनफोरसारको साना नादासः कम्पो भवडीलाशयः । र शनिश्चयेन बन सनं प्रतिषम्य सादर (साधान) कोटो पया - नमिवलं मस्यः व्य मान्यता सिन् । संसार स सवल (भावार्थः) या मानेन न प्रतिसम्म मात्र बनेड (न तुमारिक- पेप वापसभापोपोरिन प्रतिमा पदाला मायने:- रोपावास्यां विनव बदनीय हलायः ! १ मत्रापि शम्ममात्रको सील कामो रूप .

·निर्णायकता प्रोका न सगच्छेत । एवमेव पादाम्बुजमित्यत्र रूपकस्वीकारेपि प्राचीनाना मते वक्षणा अम्बुजसदृष्टमिति बोधेन नूपुरशिजितदारा मनोहरताया उपपत्तो उपमिठसमासस्य रूपकनिवर्वकताया उक्ति प्राचां नोपपद्यते । सान्मुख चन्द्र लादी वाच्ययोरेवादः नतु लक्षंणा ] रसगङ्गाधरः। वोधापत्तिः । योग्यताज्ञानविरहात् । मुखं चन्द्रा, गौर्वाहीकः, इत्यादौ विष्ट- चमत्कारप्रयोजकताज्ञानाधीनाया इच्छायाः सत्वादाहार्ययोग्यताज्ञानसाम्रा- ज्यम् । अत एव शान्दवोघे योग्यताज्ञानस्य कारणत्वोक्तिः पाचां संगच्छते । आहार्य एव चाऽभेदान्वयवोघोऽस्तु मास्तु बाधबुद्धिप्रतिवध्यतावच्छेद- ककोटौ शाब्दान्यत्वम् । मा चास्तु शाब्दबुद्धौ योग्यताज्ञानस्य कारणत्वम् । माहार्य प्रात्यक्षिकमेवेति नियमश्च । अवश्यं मुखचन्द्र इत्यादौ पराभिमतसा- रोपलक्षणोदाहरणे वाच्यार्थयोरेवामेदान्वयोऽभ्युपगन्तव्यः, न तु वाच्य- लक्ष्ययोः । अन्यथा राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्मरम्', 'पादा- बोधोऽत आह-मुखमिति । अत एवाहार्ययोग्यनाज्ञानसत्वादेवा शाब्दबोधे शाब्द- योधत्वावच्छिन्ने । लाघवान्मतान्तरमाह-आहार्य एव वेति । मा चास्त्विति । वहिना सिबतीत्यादावयाहार्यज्ञानस्वेटत्वादिति भावः । अस्योभयत्रान्वयः । उर्फ द्रढयति--अवश्यमित्यादिना । अभेदेल्यस्याहार्येसादिः । एचव्यवच्छेद्यमाह- १ मुखं चन्द्र इत्यादिवोंधः अभीष्टस्य चमत्कारस्य प्रयोजक इति शनाधीनाया असामि- च्छाया: सत्वात् आहार्य (भारोपित) योग्यताशानस्य तत्राधिकारो भवति येन न शब्दवोधे प्रतिबन्ध इत्याश्यः। २ थाहार्यमारोपित प्रत्यक्षसिद्धमेव मवतीति नियमश्चापि मारतु' इति पूर्वगान्वयः । अर्थात शुजन्यस्यापि उस स्वीकारे सोय नियमो न स्वीकार्य प्रत्याशयः। ३ परैः (प्राचीनेः ) मुखं चन्द्रः अत्र लक्षणां स्वीकृत्य चन्द्र प्रति लक्ष्यस मुखमिति वाल्यस्य च परस्परमभेदान्दयः प्रोक्तः। वयं तु लक्षणां विनैव वाच्ययोरेवानयोः अभेदं (नामा योस्तथैवोचितत्वाद) स्वीकुर्म इति नन्यानामाशयः। ४ 'मन्यथा राजनारायण लक्ष्मीप्रत्यारभ्य तन्निवर्वकताया अयोगादिति' पर्यन्तर प्रपस्यायं सार:- राजा नारायण श्वेत्युपमितसमासाधीनायामुपमापां लक्ष्मीकर्तृकमालिङ्गन नोपपचने लक्ष्यालिङ्गना हि राशि नारायणाऽभेदोऽपेक्ष्यते न तु नारायणसादृश्यम् । तत्तु रूपके जर पद्यते , नोपमायाम् । एवमेव मयूख्यसका विशेषण सभासाधीने रूपके पाद एवाग्बुज मिलन पादस्य अम्बुजरूपरवे सिद्ध नूपुरमनोहरन्यं नोपपपवे । नूपुरधारण हि चरणे उपयु ज्यतेन तु कमले। प्राचीनानां रीत्या रूपके सदृशलक्षणास्वीकारे तु राव नारायण इवि रूपकेऽपि सदृश बान्यलक्ष्ययोरिति।

·१९२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- म्बुजं भवतु मे विजयाय मजुमञ्जीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकाया.' इत्यादी कमेणोपमारूपकयोहपमितविशेषणसमासाधीनयोर्लक्ष्मीकर्तृकालिङ्गनम मजी- रशिञ्जितमनोहरत्वयोरनुपपचिनिर्णायिका रूपकोपमयोः प्राचीनस्तत्र तत्रोप- निबद्धा विरुद्धा स्यात् । आयपद्ये उपमाया इव रूपकस्यापि स्वीकारे वाघ- कस तुल्यतया तन्निर्णायकताया असगतेः । द्वितीयपद्ये रूपकस्यापि स्वीकारे वाधकामावेन तन्निवर्तकताया अयोगात् । न च मुखचन्द्रादी समासे कचिदस्तु नाम प्रागुक्तरीत्या लक्षणा विनापि बोधोपपत्तिः, व्यासे तु लक्षणाया नास्ति बाधकमिति वाच्यम् । 'कृपया सुपया सिश्च हरे मा तापमूच्छितम्' इत्यादौ व्यासेऽप्यनुपपत्तेः । न च सिञ्चतेरपि विषयीकरणे लक्षणया नानुपपत्तिः । उत्प्रेक्षायतिरिक्तातिशयोक्त्यपहवादिप्विवाहार्यज्ञाने- नोपपत्तौ रक्षणाया वीजाभावादनुभवविरोपाच । अपि चोपमानवाचकस चन्द्रादिपदस रूपके उपमानसशे रक्षणा इति हि प्राचा समयः। तत्र च लक्ष्यतावच्छेदक सादृश्यम् । तच न त्यति । अन्यथा वैपरीत्यानीकारे। विरुद्धेसमास्यान्वय । उपमितविशेषणेति । 'उपमित व्याघ्रादिमि । 'मयूरध्यसादयश्च' इत्तीवर्थ । तर तयो खोकारे या नद- नुपपत्ति सा वैपरीसे निर्णायिकेलखण्डार्थ । राधरस्य तत्त्कालिनासभवस्य । माधवाभावेन तादृशमनोहरत्वासभवाभावेन । प्रागुक्तेति । प्राचीनोक्लर्थ । ना स्ति पाचकमिति । प्राचानुक्तत्वादिति भाव । सिञ्चतेरिति । अपिरेयार्थ । उत्प्रेक्षेति । अन तु यथा रक्षणा तथा स्फुटीभविष्यति । विनिगमनाविरहादाह- अनुमवेति । तत्र विसवादादाह-अपि चेति । स च समानधमश्च । एवमादी १ समासामावे इ सदशलक्षणयैव कार्य स्यादिति शङ्का। कृपया सुधयेत्या म्यासेऽपि सदृशलक्षणायो सुथासश्या कृपया सेचनं दावन सपन्डे यथा अभाऽभिनया। मन पर वाययोक्योरमेद स्वीकार्य इति समाधानन् । २ भतिशयोत्तौ विपपिण (उपमानस्य ) स्व यथा विषयीकरणम् (उपमेयतया स्थाप- नम्) यात्रापि 'कुरु' त्यस (विषयस) स्थाने सिनेति विषयिण प्रयोग । अतिशयोक्ति- सबलने चापमय तापमूञ्छितस्य ममोपरि मुपासेचनसदृशी कृपा कुरु' इति फलितोय । तथा च असमानस्थलेऽपि रक्षणास्वीकारे नगनुपचिरिति पूष्पक्ष । उन्मेवादिक विशय अति- शयोक्याहत्यादिपु यक्ष पाहायझानेनवोपपतिनारि आशानेनकोपी क्षणा- स्वीबारे हेतोरभाव अनुभवविरोषधेति तत्समाधानम् । .

·या सवि लाक्षणिकन चन्द्रादिपदेन यथा लक्ष्योध. प्रतिपाधते तथा लक्ष्यतावच्छेदकम् (साह- सम्) मपि प्रोच्यते । ततश्च रूपकेऽपि शब्दोपातस्य सादृश्यस्य सिरवादुषमार्डकारो भवेत। लक्षणा ] रसगजाधरः। १९३ समानधर्मरूपम् । स च लक्ष्यांशे मुन्दरत्वादिना विशेषरूपेण मतीयते, उताहो सामान्यरूपेण ? नाद्यः । सुन्दरं मुखं चन्द्र इत्यादौ पौनरुक्त्यापत्तेः ।। चैवमादावुपाचधर्मके रूपके तद्धर्मातिरिको धर्म एव लक्ष्यतावच्छेदकीभूत- सादृश्यरूप इति वाच्यम् । अनुभवविरोधात् । 'अक्षितान्यक्षसंघातैः सरोगाणि सदैव हि । शरीरिणां शरीराणि कमलानि न संशयः ।। इत्यादौ श्लेपमित्तिकामेदाध्यवसितधर्म विना धर्मान्तरस्य सर्वथैवास्फूर्तेश्च । नान्यः । सारश्यस्य शब्दोपाचत्वेनोपमात्वापचेः । न च साश्यस्य इत्यादावित्यर्थः । अनादिशब्दस्य प्रकारार्थत्वात्तत्प्रयोजकधर्ममाह-उपात्तेति । वद्ध- मैति । उपातधर्मान्यावादकत्वादिरित्यर्थः। तथानुभवे विसंवादादाह-अकितानीति । अक्षाणीन्द्रियाणि, अक्षा. पद्माक्षाय तत्समूहाप्तानि । रोगसहिनानि, सरोगामी- नीत्यर्थः । श्लेपेति । शन्दश्लेपनिमित्त यो विशेषणार्थयोरभेदाध्यवसायस्तद्विषयी- भूतो यो धर्मखयाप्तत्वसरोगत्वरूपस्तमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि । एवं चान पौनरुक्त्वं दृढमिति भावः । शब्दोपात्तेति । लक्षणयेति भावः । तथा च रूपकोच्छेदापति- १ समानधर्मो यदि सुन्दरत्वादिना विशेषरूपेण प्रतीयते तर्हि सुन्दर मुख चन्द्रः भत्र मुन्दरत्वस्य शन्ददारा उक्तिः पौनरुक्त्यम् । यतो हि सुन्दरत्वमेव यदा लक्ष्यतावच्छेदक तदा मुख चन्द्र इत्यस्यैव चन्द्रेण समान सुन्दरं मुसमित्यसपत्त्या पुनः कथन पुनरुक्तिरेव । २ शरीराणि कमलानीति व्यस्वरूपकम् । लक्षणया कमलसदृशानाम् (शरीराणाम्) लक्ष्यतावच्छेदक सादृदयं च शब्दोषरूपया मिरया (निमित्तन) विशेषणीभूतयारयोः एक पदोपस्याप्यत्वरूपस्स भभेदाध्यवसानस्य विषयीभूतो यो धर्मः मक्षसंपातैः (इन्द्रियसमूहै। पद्माक्षराशिभिव्य ) व्याप्तत्वम् , सरोगरवम् (रोगसहितत्व सरोगामित्वं) च विहाय नान्यो (धर्मः) भवितुमईति । अर्थात् 'मुन्दर मुखं चन्द्रः अत्र तु उपात्त धर्म सन्दरस्व विदाय अन्योपि कश्चन धर्मः (आहादकत्वं गौरत्व वा) लक्ष्यतावच्छेदकसादृश्यरूपेण निर्वक्तु शक्यते । अत्र तु शरीराणाम् (उपमेयानाम्) कमलानाम् (उपमानानां) पूर्वोक्तम् भमेदाध्यव- सितधर्म विना अन्यो न कोपि समानधर्मः प्रदीयते । तस्य च भवन्मतानुसार लक्ष्यतावच्छेद- फसादृश्यरूपत्वेन 'शरीराणि कमलानि इत्यस्यैव 'कमलसदृशानि अक्षसंघाताङ्कितानि सरो- गाणि शरीराणि' इत्यों जातः । पुनः पये मट्टितान्यवसघात.' इत्याधुक्तिः पौनरुज्यायैव। ततश्च लक्ष्यतावच्छेदक सादृश्यं विशेषरूपेण न प्रतीयो पोनरक्याचेः । इति वकन्य स्थान। ३ छक्ष्यतावच्छेदकं सादृश्य सादृश्यत्वेन सामान्यरूपेण प्रतीयते इति अन्योपि पक्षोन रूपकस चोच्छेदः स्यादिलाशयः। ग्स. .

·१९४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- वाच्यतायामेवोपमाव्यपदेशः। 'नलिनप्रतिपक्षमाननम्' इत्यादौ ववभावापः । किं च विद्वन्मानेसहंस' इत्यादौ लिष्टपरम्परितरूपके श्लेपनिष्पत्तौ श्लेष- मिचिकाभेदाध्यक्सानेन मानसवासित्वरूपे भूपहंसयोः सादृश्ये सिद्धे सदृशलक्षणामूलस भूपे हंसरूपकस्य सिद्धिः। तस्यां च सत्यां सरोमनोरूपा- र्थद्वयाभिधानलक्षणस्य श्लेपस निष्पचिरिति परस्पराश्रयः । नहि रूपका. स्फूर्ती सरोरूपेऽथे मानसशब्दस्य तात्पर्य वेदयितुं किंचित्ममाणमवतरति । स्फुरिते तु रूपके तटकसादृश्यान्यथानुपपनिरूपेण प्रमाणेनाद्वयानेद- बोधफलकस्य तदुभयप्रतिपादनात्मनः श्लेषस्य निप्पचिः । अतो नामार्थयोर- . रिति भावः । वाच्यतायामेवेति । शक्लेति भावः । तदाभावेति । प्रतिपक्षश- ब्दस न सादृश्ये शक्ति. किं तु रक्षणेति भावः । इष्टापत्तावाह-कि चेति । विद्ध- दिति । 'विद्वन्मानसहस बैरिकमलासकोचशीतयुठे दुर्गामार्गणनीललोहित समिती- कारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयवाग्भारमीम भभो साम्राज्यं वरवीर वत्सर- शत वैरिबमुवैः कियाः ॥' इत्यादावित्यर्थः । अत्र मानसमेव मानसमित्यादिश्लेपः । तस्सा रूपकसि। तद्धटकेति । लक्ष्यतावच्छेदकेत्यर्थः । अर्थवयेति । सरोमनोरूपे- १ यत्र सादृश्यमभिधया प्रतिपाय तोपमा । अत्र तु सारश्यं करणया प्रतिपार्षदो नोपमा प्रसन्यतेति शहा । नलिनप्रतिपक्षम् इत्यारावपि प्रतिपक्ष )पदेन सादयं न वाच्यम् , अपितु पणागम्यमेव। सर्वसमता यमुपमा । साइमिपया मध्ये एक साटासे उपमा इति नोपरममिति समाधानम् । तत्रश्य पके लक्ष्यठायज्छेद भाव न विशेएकमेक, जना सामान्यरूपेण प्रतिपादयितुं शस्यत इति सर्वसामयः। २ विदुषी मानसम् (मनः) एवं मानसम् (सर) समरिकमछाया: (लम्या:) संकोच एव वैरिकमगनाम् आ (समन्ताव) सोरः स वे शीतपुढे (पन्नः1) बल्ला- रिए मामछवासिलरूपे भूपायो सारश्ये सिरे सति (पारस धर्मस सरस्या) भूपे सरूपकस्य सिमित करकसि राजनि राहीविचार रोमनोरुपस अपस प्रसायका मानपदवासिध्मेद। पारस राजनिबार नसिध्यति वापर विस्पसका मनोरूपा दृढीभूतस मारपस सकपम गोषयितुं न यिनि- प्रमाणावरमति पप रूपसिभ पापेक्षा हासिक समिति भम्पोन्पा- अयशेषाशध्ययोरमेदान्वयसरगिरेवोधमा, न: सालाना .

·लक्षणा] रसगशाधरः। भेदान्वयसरणिरेव रूपकस्यले रमणीया । सदृशलक्षणायाः फलं रूपके ताप्यप्रत्यय इत्यपि न हृदयंगमम् । तत्सदृश इति शब्दासाहश्यमत्यये सत्यपि ताप्यप्रत्ययापत्तेः" इत्याहुः । अत्रेदं विचार्यते यत्तावदुच्यते नामार्थयोरभेदान्वयवोधेनैवोपपती रूपके नास्ति लक्षणेति, तत्र चमत्कारिसाधारणधर्मानुपस्थितिदशायामुपमालं. कारस्येव रूपकालंकारस्यापि नास्ति निप्पत्तिश्चमत्कारो वेति सकलहृदय- सिद्धम् । कथमन्यथा 'भारतं नाकमण्डलम्', 'नगर विधुमण्डलम्' इत्यादि- वाक्यश्रवणानन्तरमनुन्मिपन्त्या रूपकप्रतिपत्तेः सुपर्वालंकृत--सकलकलादिश- ब्दश्रवणोत्तरमेव समुन्मेपः सर्वेपाम् । इत्थमेव च मुखं चन्द्र इत्यादिपसि- दोदाहरणेऽपि । इयांस्तु विशेषः-यदेकन साधारणो धर्मः प्रसिद्धतया नियमतः खयोधकश्रुति नापेक्षते । इतरत्र स्वप्रसिद्धतया तथा । एवं स्थिते । सादि । प्राचोक्तमन्यत्खण्डयति-सहशेति । नास्ति लक्षणेतीति । मास्तु लक्षणा! नामार्थयोधाभेदान्वय एवास्तुनच बाधज्ञानं प्रतिबन्धकम् । सादृश्यज्ञानरूपदोपत्री- तेजकत्यात् । एतज्ज्ञान च प्रसिद्धसादृश्यकस्थले साधारणधर्मानुपादाने एकसबन्धिशा- नादपरसवन्धिस्सरणन्यायेन । साधारणधर्मस्मृती दोपविशेपसहकारेण शब्दादभेदप्रत्यय,। शले पीतत्वाभावनिधये नाच-कामलादिदोपेण तत्पीतत्वप्रत्यक्षवत् । रूपके आहार्यबु- द्विरिति प्राचीनव्यवहारे बाधयुद्धिकालिकाकालिकत्वमाने आहार्यपद त्यक्षणिकम् । इव- शब्दादिसमभिव्याहारे तु तेन भेदगर्भसादृश्यस्यैवोपस्थापनान्नाभेदप्रतीतिरिति मम प्रति- भाति । तत्र दोष वमाह-तत्रेत्यादिना । चमत्कारी य साधारणधर्मस्तदनुपे- सर्थ । उभयन क्रमेण साधारणधर्ममाह-सुपर्वेति । देवालकृतत्वं पण्डितालंकृत १ यथा सदशलक्षणार्या तत्सदृशेऽथे जाते ताद्रूप्य लक्षणाप्रयोजन ख्यायते तथा तत्सदृश.' इति परेपि तान्प्यम् ( अभेदः) प्रीयेत । न तु तथा भवदीति रूपके सहालक्षणा नोचि. लेवि नवीनानामाशयः। २ 'भारत नाकमण्डलम्' इति वा रूपकप्रतीतिः पूर्व नाभ्युदेति स, सा 'सपछिकृवम्' (सपर्वभिः दे. अब स्वर्गमण्डलम्, मुन्दौ. सभा-बन-विराटादिमि. पर्वभिश्च अलङ्कत महाभारतम्) इति साधारणधर्मवणे स्फुट स्फुरति । एवमेव नगर विधुमण्डलम्' इनिरूप- कमपि सकलकलम् (सकला. कला. पोडशभागर. यत्र ताइश चन्द्रमण्डलम्, सहित चतुःषष्टिकासात वा नगरम् ) इति सामान्यधर्मश्रवणे द्रुत याद यति । ३ सत्य (साधारणधर्मस्य ) बोषिका पति शम्श्रवणम् । साधारणधर्मवाचकशम्मश्रवण- मित्रः। कलरलेन ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- सांधारणधर्मवत्वरूपं सादृश्यं यदि रूपकमध्यं न विशेचदा कथमिव धर्म- विशेषानुपस्थितिदशायां रूपकं न पर्यवस्येत् । चमत्कारं वा न जनयेत् । उपमानोपमेययोराहार्यामेदबुद्धेरनन्यापेक्षपर्यवसानायाः साम्राज्यात् । न चाहार्यपदार्थद्वयाभेदबुद्धौ तच्चमत्कारे वा साधारणधर्मविशेषज्ञानं प्रयोजक मिति शक्यं बलम् । 'यद्यनुष्णो भवेद्वहियद्यशीतं भवेजलम् । मन्ये दृढव्रती रामस्तदा स्वादप्यसत्यवाक् ।।' इत्यादौ साधारणधर्मस्याप्रत्ययेऽपि वयनुप्णत्वादीनाममेदप्रत्ययोपगतेः । न चोपमानोपमेयस्थल एवायं नवीनो विशेष इति वाच्यम् । ईदृशविशे- धकल्पने मानाभावात् । साधारणधर्मानुपस्थितिदशायामपि 'मुखं यदि तत्वं सकलफलत्वं चेयर्थः । कला पोडशो भागः पोचलं च। एका प्रसिद्धोदाहरणे। इतरत्राप्रसिद्धोदाहरणे तु । तथेति । नियमेन वयोधकश्रुविमपेक्षत इत्यर्थः । कथ. मिव कथमपि । अनन्यापेक्षेति । रूपकस्य तु धर्मविशेषोपस्थित्यपेक्षं पर्यवसानमिति भावः । विशेपसाममिति । तथा च तदभायादभेदयुधिरपि न स्यादिति भावः । घहयनुप्णेति । यहपादावनुष्णायभेदप्रतीरित्यर्थः । न चोपमेति । अपनुष्णा- सन अन्यत्र (साधारणधर्मादिकम् ) अपेक्षते पर्यवसान (सिदिः पूर्णता वा) यस्याः, श्याः उपमानोपमेययोः आहार्याभेदाः साम्राज्यात पूर्णाधिकारात । अर्थात् भवद्रीत्या नामात्रयोदयोः माहाभेदस्य बुद्धिनि प्रतिरोधं तत्र तंह एव । वसा युद्धाचनकस्सचित साधारणधर्मादिनस्यापेक्षा। वं सत्यपि साधारणपवावम् ( सादृश्यम्) यावत्कालं काफ- मध्ये न प्रविशति तावर (नामायोर्दयोरमेद सिदायामपि ) रूपकं न पूर्ण भवति, नापि वा चमत्कारक भवति । कमेक्षद! २ 'बहिः अनुष्यशीत अठन्' भत्र मनुष्पाभित्रो वहि:, अशीमाभित्र ठम् , यो: पदार्थयोरमेदमदीति: साधारणधर्मशान विनैद भवतीलः। ३ उपमानोपमेययोश्चन्द्रमुखयोराहायाभदः साधारणधर्म प्रयोग कर संभवति, अन्यया न, इत्यपि न इस्यो बक्तुम् । यतो हि 'मुख यदि चन्दः सात तदा भूम्यवस्थित न स्यार' पर मुख चन्द्रयोरपमेयोपमानावे सत्यपि साधारणधर्मस्य (महादसा: )मा- वेऽपि भार्याभयान स्वीक्रियदे। अन्दा मुखं चन्द्रः साव' इत्यनय पवन संमोह। दयोनीमायोरमेदारिरिकन हत्येन अन्दय स्थैवाऽस्वीनराद । वय मुखचन्दादिषु उपमेयो- पमानेषु साधारणपोस्पिति विनापि अभदयोधः संभवति, पर साधारण प्रयोगस सार- श्यसाभावे भार्यायदानमाण रूपनमिष्यति । एवं २ कासिमपरपेशिवस सादृश्यस प्रदीरे सधळपणा खीकर्तभत्याशयः।

·. लक्षणा] रसगङ्गाधरः। 'चन्द्रः स्यात्तदा मूम्यवस्थितं न स्यात्' इत्यादौ तादृशप्रतीत्युपगमाच्च । ननु रूपकप्रतीतेरुपमानाभेदविषयत्वविरहे 'सिंहेन सदृशो नाय कि तु सिंहो नराधिप' इत्यादौ निषेध्यविधेययोरसंगतिरिति चेत्, न । अनुपदमेव प्राचीनमतद्वयेऽपि रूपके ताद्रूप्यप्रतिपत्तेः स्वीकारस्य प्रतिपादनात् । अथ विधेयकोटौ प्राचा मते सादृश्यस्यापि प्रविष्टतया तन्निपेषानुपपत्ति- स्तथापि स्थितैवेति चेत् , भेदघटितसादृश्यरूपाया उपमाया एव निषेध्य- त्वात् तिरोभूतभेदसादृश्यलक्षणस्य रूपकस्य विधेयत्वाच नानुपपत्तिः । यद- प्युक्त रूपके लक्षणाखीकारे 'राजनारायणम्' इत्यत्र 'पादाम्बुजम्' इत्यत्र चोपमारूपकयोधिकतया रूपकोपमयोनिर्णायकतया च लक्ष्मीकर्तृकालिङ्ग- नम मनीरशिक्षितत्वयोरनुपपत्तिः प्राचीनरुक्ता विरुद्धा स्यादित्यादि, तदपि न । रूपके उपमानतावच्छेदकरूपेण तत्सदृशमत्ययस्योपपादितत्वेन 'राज- नारायणम्' इत्यादी विशेषणसमासायत्तस्य रूपकस्य खीकारे प्रधानीभूतो- दीना तु नोपमानोपमेयत्वम् । अत एव तन रूपकादिक न । अभेदबुद्धिस्तु तनास्तीति भाव । न त्वन्यथानुपपत्तिरेय मान तनाह-साधारणेति। ताइशेति । उपमानोपमे- ययोश्चन्द्रमुखयो रूपकसत्त्वेनाभेदप्रतीलङ्गीकारादित्यर्थ । तस्मादभेदबुद्धौ तस्य प्रयोज- कत्वस्य दुर्ववतया सैव स्यात् । रूपक न पर्यवस्येन् । अतस्तदुपस्थित्यर्थ लक्षणावश्यमा- श्रयणीयेति भाव । तत्र शङ्कते-ननु रूपकेति । विरहे इति नामार्थयोरभेदान्वय इति सरण्यनगीकारे इत्यर्थ । विधेयकोटाविति । "सिंहो नराधिप' इत्यादावि- त्वर्थ । तथापि तादूप्यप्रतिपत्त्यगीकारेऽपि । एवेन सादृश्यस्य विधिनिषेधव्यावृत्ति । तिरोभूतभेदेति बहुग्रीहि । सादृश्येति । सादृश्यरूपस्येत्यथ । विशेषणसमासेति। १ रूपके कवल लक्ष्णैव न, उपमानाभेदोऽपि स्वीक्रियत इति शङ्कासमाधानाभ्या सिरी- करोति । 'ननु रूपकप्रतीते.' इत्यादिना । २ किं तु सिंहो नराविप' अनेन निषेधोत्तर यविधीयते तत्रापि प्राचामनुसार सदृशलक्ष- णया नराधिप सिंह' अत्र 'सिंहसहश' इत्येवा स्यात् । 'अय सिंहेन न, किंतु नराधिप सिंह.' अथात सिंहसदृश । एव च 'सिंहसदृशो म अपि तु सिंहसदृश (लक्ष- गया) इत्येवार्थ सपनो यो हि फुटमनुपपन्न । ततश्च लक्षणायां कथमसिद्धि इति दाहा। सिंहेन सदृशो नायमित्सत्र सदृशस्य निषेध सिंहत्वस्य विधान न । बपि तु भेदघटितसाहश्या उपमा निषिध्यते । तिरोभूतसादृश्यस्य रूपकस्य विधानम् । इति न काचिदसंगतिरित्युत्तरम् । "चन्द्रसदृशस्वेनापि रूपगोपस्थिताना मुखादीनां चन्द्रवेन रूपेभैव मुखादिपदोपस्थापित सहशमंदान्वयबोधो जायवे' इति ।

·काध्यमाग। [विरानने- परपरार्धत नारायणसदृशस्सापि नाराषमतेने मीनेनीक कालिदान कर्मताया अनुपपरभावात् । उपमाया अमितनमासापायाः सीकारे । प्रयानीभूतपूर्वपदार्थस राज्ञो राजलेनैव पत्ययासारसकर्माका अनुः । 'पादाम्बु बम्' इत्यादापि रूपकस सीकारे प्रशनीमतोलायलावा सरसावजयेनेव प्रतीतेमाजीरशिजिचमनोहरगय मनुषः । उप- निवसमासायतोपमापोतु पधानस पाइस पादयिनैव प्रतीत नाति तम्या पनुपचिरिति न कोऽपि दोपः । न चौपनिवसमा पूर्वार्थसारमैया सोपमेयतावच्छेदकम्यैव प्रतीतिरिति । गुरुम् । 'बके पन्नमति' इति प्रामुक्तपक सोपमानताप्पयाभदाया तपमप्यराति मतिराई शस्यमाणायानुस्यत्वादिति वाच्यम् । उपभिवसमा परिवारस्पत लक्ष्यकोटिप्रविष्टतया यसपास वश्यमानरगद । यदप्यु सारसस - मयूरन्यगरी मास उपमिनसमासतिTririt-si सानोति। समीरमानेसति । ममrary मनोHI उपमानतानि | Aateries पानेमा मे परम Tunnette पार-उपाति निमा TETHERE Isy. BR Entrissa Ram In A TERE NA ५९werest air- भरमा २ (Ni)भमा पर (AINIJ FAIR NAKAREENA KE PITER HELIERE. Misit attituter, १RGARHI want Trust CREAMRAKARTERRANT RAMERARENTrainingrintu fetisert nayasawaimadirt, artite Hari Nautaritterret TwsMAanishNEPARAN BCCU ·रसगडाधर क्षणा १९९. 'शब्देनोपादानादुपमावापचिरिति, तदपि न । भेदाकरम्बितसादृश्यविशि- एस रूपफे लक्ष्यवादुपमाध्यपदेशस्याप्रसक्तः । 'सादृश्यमुपमा मेदे पति वसिद्धान्तात् । ननु यत्र भेदर्घटितसादृश्यवति वका लक्षणया मुखं चन्द्र इति प्रयुकं तत्र तथाप्युपमालंकारापतिः सितैवेति चेत्, मैदघटितसादृश्य- मतिपिपादयिषाकाले लक्षणया तद्वति शब्दप्रयोगस्य विरुद्धत्वात् । लक्षणा- यास्वादूप्यप्रतिपिपादयिपाधीनत्वात् । नहि प्रयोजनमनुद्दिश्य रूदिव्यतिरि- कया लक्षणयार्थ प्रतिपादयन्त्याः । भेदताप्ययोर्विप्रतिपिद्धत्वेन युगप- प्रतिपत्तबुद्धयुपारोहासंभवाघ । अथोपमितसमासे पुरुषव्याघ्र इत्यादावुत्तरपदस्य खार्थसहशे लक्षणेवोप- गन्तव्या । अन्यथा बोधकाभावेन समासे सादृश्यप्रत्ययो न स्यात् । न च व्याघ्र इवेतीवशब्दस्तबोधक इति वाच्यम् , तस्य समासे संवन्धाभावात् । सति च संबन्धे वनिवृतेरयोगात्, निवर्तकशाखस्याभावात् । विग्रहवाक्यग- तस्वियशब्दः खघटितवाक्यस्योपमापतिपादकत्वं संपादयितुमीष्टे, न वाक्या- न्तरस । तस्य विवरणत्वानुपपत्तेश्च । नहि विवरणीयवाक्यगतशब्दापति- पायस्यार्थस्य विवरणं युज्यते । इत्थं च लक्षणाया एवाभ्युपगम्यतया सत्या - सस्पेन तस्याः समत्वादिलः । मेदाकरम्पीति। भेदाविग्रिटेलर्थः। दोपान्तरमाह- मेदेति । संयम्धाभावादिति। दयोरेप पदयोः रामासादिति भावः। अभ्युपेलाह- सति पेति । उपमाप्रतीति।पमालेमरप्रदीलपः। पास्यान्तरस सनायवापस। मनु समासे मास्तु साट्सप्रवीनिरत आह-तस्येति । विप्रहवात्यलयः । इत्य च। १ मेपनियत सादरपन (FATEETH लापनिवासमा ), अमेरित सादर र (मुख पर सारी रूपके भविमार सार उशया पोया र सिन् । म धारसायोगस करानलार भेदपा भार मा म पोम मुखं चन्दा रितम् | सास्यस भेटिना उपमारक प्रसव सामान मूख पटम्। 1 ·२०० काव्यमाला। [विचीयानने च तत्प्रयोजनीभूवताप्यप्रतिपचौ कयमुपमा द्विसता तत्र प्राचीनैरुकेति चेत्, पत्रोच्यते---उपमितसमासस भेदघटितोपमानसादृश्यविशिष्टोपमेये सक्केवटको तोपमानशब्दस्य भेदघटितसादृश्यविशिष्टे निवलपणाया वा खीकाराददोषः । इयमेव निपातानामिवादीनां योतकतानये मुखं चन्द्र इवेत्यादी, वाचकलसायामुपमायां च गतिरनुसरणीया । वाचकलोपस्तूयमाना- - उक्तदोषे चैत्यर्थ । द्विलुप्तेति । उत्तरीत्या धर्मवाचकयोः सस्पेन कथं धर्मवावरतो. केलधः । विशिष्टायो गौरवादाह-तटकीति । मेदटितेति । तथा च साधा- रणधर्माभानाधर्मलप्तत्वं मुस्थम् । नन्वेरमपि ताप्यावीला कथं धर्मशा पमत आह- निरूदलक्षणेति । इयमेवेति । उपन गतिलिप । पर्मलप्सोदाहरणमाह-मुखंचन्द्र इवेतिायावफलुप्सायामिति । तद्विारीलादागिरः । नन्वेषमपि सादृश्यापकस्यो- पमानन्दस्वर सत्त्वावधं वाचक्नुसत्यमत आह-वाचकेति । वाश्ये इयानुसादाने १ धर्म-वाचलमा क्यमुका। द्वाप्यस्य ( पामत्वरूपस धर्मस) पापस च इक्षणया प्रतिपादितरवादिवि था। २ अर्थात पुरुषम्यान पति समास नेपाव भ्यामित्रो म्याग्रसरशः पुरुष हत्यमों- ऽमिया भवी, नान एवणा। ২ ফখ নির্যমবিরমময়র মহিষায় (যানি স্বামী निस्सा (प्रपोजनानुसंधानर दिवा) मा । पर च भाव का सामान, दिवीय- पक्षे च लक्षणाया पात्र बाप्पाविपचे संकप: वम Agaiपोन सम्पर इति पूर्वीपापा समापानम् । vस प्रयोगेऽसि (स) पोवन वापरामावास इश्यसबापान म्यपति एवम वानमा मारिखती 'पदस सनुप पन्द्रामा पार- सद शशिरा मयुरमानस पषि पदमराया। ५ डिगौरी सादी वापस लोपे रिसाया समुदायले विwि. दृशगौयाँ शकि., उपमानस aai anatuarieोर्या मायनेत्यासः इनन्येव म्पामादेशमानव (शता ययावा) साकारलीयरे Im. या दो बारओम पारिशरमानापरAI (मामाको नियस), सातारा (स) सारस) : (सम-सामादिः) धनसेवरस प्रतिपादने यः समः दाम्पममलामा सा. रसी सारा | Niti, BR-AIRanat राप्रोमो महोप IITHIसार, नसान दोष समाधान ·, लक्षणा] रसगाधरः। २०१: धकरम्वितसादृश्यतद्विशिष्टान्यतरपतिपादकशब्दशून्यत्वादुपपांदनीयः । यच्च 'विद्वन्मानस- इत्यत्र दूषणमभिहितं तद्रूपककरणे परिहरिप्यते । यदप्युक्तं रूपके सदृश्यलक्षणायाः फलं ताद्रूप्यप्रत्ययो न युज्यते । तत्सदृश इति शब्द- जबोधानन्तरमपि तथाप्रत्ययापचेरिति, तन्न । तत्सदृश इत्यत्र लक्षणाया अभावेन तादूप्यप्रत्ययस्यापादनायोगात् । ताद्रूप्यप्रत्ययो लक्षणायाः फलमिति प्राचां समयः। महाभाप्यादिग्रन्थानामलिन्नेवानुकूलत्वाच्च । नव्यनये तु तेषामाकुलीभावः स्यादिति दिछ । "साध्यवसानायां च 'चन्द्रराजी विराजते' इत्यादौ चन्द्रादिशब्दैर्लक्ष- णया मुखत्वेनोपसापितस्यापि मुखादेः शाब्दयोपश्चन्द्रवादिना भवति, क्षणाज्ञानस्यैव माहास्यात्" इत्येके । "लक्षणया मुखत्वेन मुखादेः शाब्द- वाचकलप्तत्वाय-सादृश्येति । समसदृशाद्यप्रयोगे तत्वायाह-तद्विशिऐति। सादृश्यविशिष्टत्ययः । परिहरिप्यत इति । अयं भावः---उपमेयोपमानयोरभेद एवं रूपकमिति मवे सादृश्यज्ञानमूलकाभेदप्रदीतिविषय एव सः । एवं च 'पौरुषाब्धेस्तराः प्रत्यर्थिवंशोल्बणविजयकारप्रौददानाम्बुपट्टः सहो मालवस्य' इत्यादौ खन्ने शब्दाप्रवीय- मानदानाम्बुपट्टाभेदे प्रत्यर्थिषु वंशाभेदप्रतीतिमूलकत्तबेतृसंवन्धित्वरूपं साधर्मा मूलम् । प्रत्यर्थिषु वंशाभेदे च सङ्गे दानाम्बुपधभेदमतीतिमूलकतदद्भज्यमानत्वम् । तथेति । ताद्रूप्येत्यर्थः । तस्मादवयं रूपके लक्षणा । अत्र युज्यन्तरमाह-महाभाप्यादीति। वथा च 'पुंयोगादाख्यायाम्' इति स्त्र भाष्यम्-'मिन्नानामभेदाभावात् , कथं पुन- तसिन् स इलेतद्भवति । चतुर्भिः प्रकारेस्वादूप्यमारोप्यते, न तु मुख्यम् । तात्स्थ्यात्, तादात्, तत्सानीप्या, तत्साहचर्याद, इति । तात्स्य्याद्यया नमा हसन्ति । ताद्ध- ाद्यया--'जटी ब्रह्मदत्तः । ब्रह्मदत्ते यानि कार्याणि जटिन्यपि वानि क्रियन्ते । तत्सा- नीप्याद्यथा-'गवाया घोषः। तत्साहचर्यायया 'कुन्तान्प्रवेद्यय' इति । लक्षणाभाव. वादिनापि कथमन्योन्याश्रयः परिहार्यः । किमर्थ वा श्लिटपर्यन्तानुधावन नवीनैदाशितः . १ पदार्थोपस्थितिशम्दोधयोः समानाकारकत्वनियमस लाक्षणिकोधेवरबोधविषयतायाः पूर्वमुपपादितत्वाद चन्द्रादिशदानामर्थोपस्थितिर्मुखत्वेनोपस्थापितलुवोग भवः तयार शम्दकोषचन्द्रलाइच्छिप्रमुखको मवदीवि एके मास मारः।

·२०२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- बोधे वृत्ते व्यञ्जनौकशब्दोपाचलप्रादुनया · चन्द्रत्वेन बोधः" इत्यपरे । मतद्वयेऽप्यलिन्नखादी चन्द्रत्वभानसामग्या मुखत्वादेः सधर्मस्व भानं न निवार्यते । इत्थं चैकलिन्धर्मिणि चन्द्रवादीनां मुखत्वादीनां च साक्षादानगेर सारोपातोऽस्या विच्छेदकम् । अपरे तु "निवार्यत एव विरुद्धमानसामन्या खधर्मस्य भानम् । रजतत्वमानसामग्या शुक्तिवसाभानात्" इवि वैदन्ति । मतेऽसिन्विषयेतावच्छेदकास्फूर्तिस्तथा । वस्तुतस्तु साध्यवसानायां विषय- तावच्छेदकधर्मभानं यदि सहृदयहृदयप्रमाणकं तदा तद्वारणाय कारणकत्सा कृतमिति चिन्त्वमिति । अयमेव दिगम् इति गोप्यम् । मादारम्यादिति । समानप्रम- रंकत्वनियमस्य लाक्षनिकोधान्ययोधविषयकवस्त्र प्रागुमरवादिति भावः । निपनायी चमतमाह-लक्षणेति । इदमपि प्रागुरुम् । मुखत्यादीनां चेति । एकपदोप- स्थाप्यानामिति बोध्यम् । साक्षादिति । सारोपारी तु पन्दत्वस चन्द्रसरसे भान- द्वारा तत्र भाननिति परम्परया तमानमिति भाषः । मस्या इति । साप्यपानापा भेदकमिलयः । एकधर्माधिकरणनेभयभान त समानमिति भावः । विषयतापच्छे समानप्रकारकरवनियमं ये व्यायामरि सीकुर्वन्ति मिते पारिश्मा मुसलेनोपस्थापितानाम मुसादीनाम् एकपदातिपादनोरथम्पचनाचार परेनष मादयोः । अव या पानादिपः पूर्व मुखरादे नरमेकपोपानोप्या (अर्थात करिया पत्रासाबन्दा, व्यपया उसैस Bि) मा अघस चन्द्रान शाम्दोषः । इसपरेप माम् (विदीयम् )। २ अर्थात सापरताना परसमस नियों मपनि भार प्रयास पास शुभपोमियोभान भाति । १ शनिन् मिनि ( एमाली मिराज लाAY-उपमारे १२) स्पा. बस पायस यावादास मुसलस प साक्षादान की। भार:-रो- पारामपि चन्द्रा-मुपायो RR माने जि, यानि साये पास माने प्रबद्रसो भनिन पदोविनया सासाराम, मुगर) वारसा मुची मुजे बा HIR-Nai पवससे पावन भान परकम् । मारेनर से पला मानना पदास मान भवति । साना लिन समिति सलमपरसपाय- मानं मातीमोसोम Yीने मो लिमिनियन्दवस FORY मान : स्पादिना प्रदिप दीलिममा २२.RANISER BUR मंतिमुखे मुरामवि प्रतीयते । ५ सास-VIAY RETIRRER (HEEL TORa)Rits- का माध्यमानामा - ·- उपमा] रसगाथा २०३ नानुचित । मुक्तिरजतभानसले तु शुक्तित्वेन भाते पुरोवर्तिनि रजतल. भागस्य सांधव विरुद्धमादजवत्वभानसमये शुक्तित्वभाननिवारणमावश्यकम्। न चेदापि तया, अनुभवविरुद्धत्वात् । यदि तु तन प्रामाणिकं तदा सोचि- । अथास्स प्रागभिहितरक्षणस्य काव्यात्मनो व्यास रमणीयताप्रयोजका अलंकारा निरुप्यन्ते- सत्रापि विपुलालंकारान्तनतिन्युपमा तावद्विचार्यते-/ सादृश्यं सुन्दरं वाक्यार्थोपस्कारकमुपमालंकृतिः ।। सौन्दर्य च चमत्कृत्यापायकलमू । चमत्कृतिरानन्दविशेषः सहृदयद्दद- यामाणकः । अनन्वये च 'गगनं गगनाकारम्' इत्यादी सादृश्यस्य द्वितीय- सनमचारिनिवर्तनमानामुपायत्वेन सयमप्रतिष्ठानावचमत्कारितेव । अत एवं तस्यान्वयाभापादनन्वयं तमाहुः । व्यतिरेके 'तवाननस्य तुलना दधातु जश्न फयम्' इत्यादी चमत्कारिणो निषेधत्य निरूपणाय प्रतियोगिनः सादृश्यस्य निरूपणमचमत्कारकमेव । एवममेदप्रधानेवपि रूपकापतिपरिणाममान्ति- मदुरेखादिए, भेदपपानेषु दृष्टान्तमतिवस्तूपमादीपस्तुल्ययोगितादिषु चम- कारिपु तपषिप्पादफतयावस्थितस्यापि साहश्यस चमत्कारिताविरहेण नास्पमालंकृतित्वम् । मुखमिव चन्द्र इति प्रतीपे, चन्द्र ब मुखं मुख व पन्त्र इत्युपमेयोपमायां च सादृश्यस चमत्कारित्वानातिमसमः . नीयः, तयो समायगत् । ननु स्वयि कोपो ममामाति सुधांशाविव पावकः' दसति । समारपोरेल । ति पारा । मायापोर नपरण- MARATमान्यले योप्यम् । तथेति । यतो मेरिला । भो- पाप्यारमन रति पीरन् । मसात्मनो या तस्वयं. 1 या प्रमा मन इलमा इलनेनान्यति । सामान्यायमार-प्यास्त्र रमणीय- तेस्पावि पारिपिपिपुलेविपील पायाभलपरल मुगलसारमार-मनम्पये पेति । सामाIEATRE । सरप्रया. लालपमिति । समारणार : म सामने सभागार पल HRA से मार तिरेक इति । ममापि गा-पपमिति । यो भिमादति । मदा- ·काव्यमाला। २०४ [द्वितीयानने- इत्यादावुपमानस्सात्यन्तमसंभावितत्वात्सादृश्यमेव न तावत्सतिपत्तुं शक्यम्, चमत्कारस्तु पुनः केन स्वादिति चेत्, कविना हि खण्डशः पदार्थोपसि. तिमता खेच्छया संभावितत्वेनाकारेण चन्द्राधिकरणकननलं प्रकल्प्य तेन सह साम्यस्यापि कल्पने वाधकाभावात् । कल्पितमसत्सादृश्यं कथं चमला- रजनकमिति तु न वाच्यम् , परमसुकुमारीभवत्कनकनिर्मिता मणिमय- दशनकान्तिनिर्वासितध्वान्तायाः कान्वाया भावनया पुरोऽवस्थापिताया आलिङ्गनस्साहादजनकत्वदर्शनात् । उपमानोपमेययोः सत्यत्तस्य लक्षणे भवे- शामावानाने दोषलेशोऽपि। - 4 पहयादिनिरादकत्ल । तयोस्वायपरोपमेयोपमानयोः । समाहात्वादिति । मित्र- नीमायोसोपमालक्षणदूषणावसरे इति भावः । नव्या "यन चन्दाशुपमानप्रतियोगिर- त्पादश्यानुयोगिकत्यधुनिकतधमत्कारस्वरोपमालंमरत्वम् । अनन्वये नु न ससास- शुद्धिकृतः स , किंतु निरूपमत्वयुदित इति नोपमान्यम् । उपमेयोपमायामपि न पर०, सरणारयुनिकता सिनयोरेव शम्मं न रखीय एवत्र शव पुलियत की तस्यामपि न तस्यम् । मुसनिय चन्द्र दवि प्रतीयेऽपि मुखादी सायप्रतियोगिता सुटित एव सः, न तानुयोगिफलविकृत इति तदापि न यस्यम् । 'महने गुर..' इति प्रतीपेऽपि उपमानतिरस्कृतत्वात एष स, नव सारस्पति विन राप्रापि वत्वम् । अलंकारनेदे च यमालारनिदानभेद एव निदानम् । हालादो तमा लसत्पात् , महादयानुभवसाशिवाय। एवेन गररामनिटानं पर सारा. सर्वनुभयविरोधः । पदिनेदगर्भ सदरटीविसदा दाननियन सरिया फरम् । उपमेयोपमावत्तसाप्पस्तामात्वनिलपासम्" इलाहुः । उपमानस पदाधिकारमयन- उस । असमाधितावेन न सलेन रूपेगति नाम कल्पितमिति । सः कास- तमन एरासदिस्य नन्दे भरा वारसापि मासस समान समापि लक्षणे उपमानोपमेयनानियन यो. सलवसापेशिवायन समुपस्थ शिव १ "मुचारविमसि पासोरियासिनी प Edy ER १ सिमा समानामिनाहारेक पर- सकिने भय साम्ब सार-संurat wri sad नासिनि मानि REETरेका মানব জনমৰ ৰাখী ৰকাৰ ·उपमा] रसगङ्गाधरः। २०५ मत एवं खनाभोगे पतन्माति कपोलात्कुटिलोऽलकः । शशाङ्कविम्बतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥' इत्यादावपि नानुपपत्तिः । परे तु अस्याः फसितोपमाया उपमानान्त- रामावफलकत्वेनालंकारान्तरतामाहुः । तन्न । सादृश्यस्य चमत्कारितयोप- मान्तर्भावस्यैवोचितत्वात् । सन्निरूपितत्वस्य लक्षणे प्रवेशाभावात् । उप- मानान्तराभावफलकत्वं घुपमाविशेपत्वे साधकम् , न तूपमावहिर्भावे । 1 अथ 'विलसत्याननं तस्या नासायस्थितमौकिकम् । आलक्षितवुधाश्लेप राकेन्दोरिव मण्डलम् ॥' इत्यादौ साधारणधर्मस्याभावात्कथमुपमानिष्पत्तिः बुधौक्तिकयोरेकैक- मात्रवृत्तित्वात् । न चात्र यदि नासाग्रस्थितमौक्तिकं तस्सा आननमालक्षित. बुधा श्लेष राकेन्दोमण्डलमिव विलसतीति तादृशराकेन्दुमण्डलनिरूपितसाह- श्यप्रयोजकविलासाश्रयस्तादृशमाननमिति तात्पर्य तदा विपूर्वकलसत्यर्थशो- भाविशेष एव समानो धर्मः । यदि च तादृशमिन्दुमण्डलमिव यचाशमाननं तद्विलसतीति ताहशसादृश्यावच्छिन्नमाननमुद्दिश्य विलासाश्रयत्वं विधेयतया आह-उपमानोपेति । भावफलकत्व मिति । उपमानान्तराभावस्य फलत्वेऽपि कविकल्पितसादृश्यकृत एव चमत्कार इति नव्यमतेऽपि न दोष । आलक्षितेति । आलक्षिताश्लिष्टयुधमित्यर्थ । तथा पाठस्तूचित । अत एव वक्ष्यति-बुधमौक्तिक- योरिति । कथमिति । तद्धर्मोपस्थिते कारणत्वस्य तर प्रागभिहितत्वादिति भावः । तादृशराकेन्दुमण्डलेति । तद्विशिष्टराकेन्द्रित्यर्थ । एवमप्रेऽपि । तथा वक्तुं तु १ अर्थात् जगति नान्य. कश्चन पदार्थ प्राप्यते येन सा दुटना प्रकृतस्योपमेयस्य दीये- वेति कस्तात्पर्येण उपमायामपर्यवसानेन अटकारान्तरमेव किश्चिदिति शशा मन्दर (चमक- विजनकम् ) सादृश्यमुपति लक्षणेन चमत्कारजनकस्स सादृश्यस्य प्रत्यक्षमापळम्भावुपमाया एव निष्पत्ति । धादृश्य सन्निरूपितम् अर्थात् सता सलेन उपमानेन निरूपित स्यादिति । लक्षणे नाजुप्रविष्टम् । अन्यदुपमान नास्तीति प्रदीतिरत्र फलभूवेत्येवावतामि उपमाया निरासो न क्रियते, प्रत्युत विशिष्टोपमात्वमेव साध्यत इत्युतरम् । १८ रस.

·२०६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- विश्यते तदास्या सोपमावासममिव मुखमित्यादाविवाहादकलादिधर्म उनेय इति वाच्यम् । उपमानोपमेयशोभयोरपि वस्तुतोऽसाधारणत्वात् । 'कोमलातपोणाम्रसंध्याकालसहोदरः । कापाययसनो याति कुङ्कुमालेपनो यतिः ।। इत्यादौ धर्मान्तरस्याप्रतिभानादसुन्दरत्वाच कोमलातपादोनामसाधारणत्वा- स्कथमुपमेति चेत्, अत्राहुः--उपमेयगतानामुषमानगतानां चासाधारणाना- मपि धर्माणों सादृश्यमूलेनामेदाध्यवसायेन साधारणत्वकल्पनादुपैमासिद्धिः । युक्तम् । आये दूषणमाह-उपमानोपेति । विवीयरीसोकप्रसिद्धोदाहरणे निर्वाह प्य- प्रसिद्धोदाहरणे दोषमायसाधारणमाह-कोमलेति । कोमलावपत्वं शोणचव च बहुचीहिणा सध्याकालविशेषणम् । अत एव कोमलातपादीनामिति वक्ष्यति । अभेदा- ध्ययसायेनेति । न चक्रधर्मवत्त्वमिवोपमानवृत्तिधर्मराराधर्मवत्त्वमप्युपमाप्रयोजक- १ उपर्युकस सर्वसापि मघटकरण विशदीकरण वैवम्-विसलाननमित्यादौ साधा- रणधर्मसिद्धये दिपा युक्तिः पूर्वपक्षे। (१)-तारु( बाळक्षितदुभा• केन्दुमण्मळनिरू- पिन यरसादृश्य तत्प्रयोजकस (तत्कारणीभूषस) विलासस (विलसतीति प्रतिपापस শীদাৰিষ্টধ) স্বাসঃ বাবস্{ নাম্বাময়িক} শানন। খীষ ঘষা রুমগৱত विकसति प्रथा मुख विलसदी तात्पर्येण विटास एवोमयसाधारणे धर्मः। (२)-वादश- राकेन्दुमण्ड निरूपितसादरयावछिन्नम् माननमुदिइय विलासाभयान विधीयत तिमिला. सस विधयत्या पूर्वसिद्धत्वाभावेन साभारणवत्व न संभवतीति पर्मलप्ता सेयमुपमा स्यात् । अर्थात् माझादकत्यादिनों उखया अरनीयः । एव सण्डने-१-मुखस्स होमा पुषह, इन्दुमण्डलस व शोभा पृषफू अर्थाद अमापाली । प्रश्न विलासस (ोभायाः) साधारणधर्मस्वोक्तिर्न पते । (२)-दिवीय- श्रुतिः (धर्मान्तरकपनम् ) सद प्रसिद्ध उदाहरणे (चन्द्र ख मुखमियादी ) माशदवा- स प्रसिद्धत्वेन कदाचित्समवेत, पर रोमध्यवर इत्यादिदापरणेषु धर्मान्तराऽरफूल्लो २ समवति [ यातीत्यस तु पूर्वोकोदाहरणादव विधेयस्य करनेन साधारणवमत्व न सम- भति, एतदतिरिकच थमों न कुरति ] । यदि रफरेपि इस न झन्दरस्वम् । बोमना- प्रशदयो यदि साधारणधर्मतश साप्परन् तीन ते साधारणाः, ओम बापो पसिधि. सादिरही विणा सन्ध्याकाविशेषणतरवेशम् । दश च साधारणपर्मसंपादनाय यक्षियमास म सभवति, कयामेयमुपमति, वेदपर्यन्तः पूर्वरक्ष। मुषस्य मौलिकस थ, कोनावरस केसराजेनस च, शिवसेऽपि बुध-मौतिकयो, भेड- कान्त्या कोमकातप-केसरळेश्योकारुपान्ता या मयः समानता प्रदाय मि. अमित्रो माया (नवादभिन्न मौकिकम्, छोमबारदभित्रः केसरळेप: इत्यादिरूपेण) माद बा- चारणानामपि धर्मा साधारणवपश्या रुपमा सिष्यदीदि तत्समाधानम् । .

·उपमा] रसगङ्गाधरः। २०७ न च भ्रमालकेनाहार्याभेदबोधेन कथं नाम कुङ्कुमालेपकोमलातपादीनां वस्तुतो भिन्नानां साधारणत्वसिद्धयेऽत्यन्तमसन्नभेदः सेर्बु शकुयात्, अमेणार्थसिद्धरमावादिति वाच्यम् । प्रागुक्तेऽपि 'स्वयि कोपो ममाभाति सुधा- शाविव पावकः' इत्यादावुपमानोपमेययोरत्यन्तासत्यत्वेऽपि कल्पनामात्रतो यथा । निष्पतिस्तथैव प्रकृते साधारणधर्मस्यापीति व्यक्तमुपपादयिष्यामः । अयमेव बिम्बप्रतिविम्वभाव इति प्राचीनैरभिधीयते । एवम् 'भुजो भगवतो भाति चञ्चंश्चाणूरचूर्णने । जगन्मण्डलसंहारे वेगवानिव धूर्जटिः ॥" अत्र धूर्जटिभगवद्भुजयोराकारेण सादृश्यस्यामावाप्रकारनिर्मुक्तस्य केवल- मानस्याप्रयोजकतया चाणूरचूर्णननिमितकचाश्चल्यवत्त्व-जगन्मण्डलसहारनि- मित्तकवेगवत्वयोरमेदाध्यवसानेनाभिन्नधर्मप्रकारकमानविशेष्यत्वस्य साधार- गधर्मस सिद्धरुपमासिद्धिः । तत्र चाणूरजगन्मण्डलयोवस्तुतो मिन्नयोर्महाका- मस्तु किममुना मेदाध्यवसायेनेति वाच्यम् । साधारणधर्मेणोपमानोपमेययोरमेदप्रतीतिकृ- तचमत्कारस्योपमायामिष्टस्य धर्मयोरभेदाध्यवसानं विनानुपपत्ते । तथा चोकमलंकार- सर्वखवता--भेदाभेदप्रधानोरमेतीति बोध्यम् । प्रागुक शति । यच इवादिः । अयमेव सादृश्यमूलाभेदाध्यवसाय एव। प्राचीनर्विम्वप्रतिविम्बभाव इत्यभिधीयत इत्यर्थः । एवम् उकोदाहरणे उपमासिद्धिवत् । भगवान कृष्णस्यायचन् चाबल्यवान् । धातूनाम- १ अत्यन्त विशकलितुयोरपि अपमानोपमेयधर्मयोः केनापि सादृश्येन भेदप्रवीतिसमन- मिलाशयः। २ भानक्रियाया उभयधाऽन्वयात्मैव साधारणधर्मस्थानीया स्थादित्यपि न संभपति। प्रकार(विशेषण)शून्यापास्तस्याः सादृश्य प्रति अप्रयोजकत्वादित्याश्यः । ३ चाणूरचूर्णन निमित्त यस्य ( अर्थाद चाणूरमर्दनार्थम् ) चाचस्पदत्तस्य ( उपमेयगत- धर्मस), जगन्मण्डलसदारो निमेत यस वायस वेगवृत्त्वस (उपमानपर्भस ) चेति मानस (प्रवीः) प्रकारयोः (विशेषणयोः । अनयोः पूर्वोक्तरीत्या अभेदाण्यवसानेन अभिन्न धर्मों प्रकारौ ( विशेषणे ) यथाः एतादृश्या मानक्रियाया विशेष्यत्वं यद्धि शिवे भगवडुले चोययास्ति परि नैयायिकानुसारम्, वेदा मड़े कईविशेष्यशाम्ददोधात । पदविशेष्यत्यमेव साधारणपोय परिगण्यत्वे । अव एवाशेपमासिद्धिरित्याश्यः । -- ·- २०८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- यत्वादिना सादृश्याद्विम्बपतिविम्वभावः । चूर्णनसंहारयोश्वाञ्चल्यवेगवत्त्वयो. स्वाश्रयभेदाद्भिन्नयोरपि वस्तुत एकरूपतैवेति वस्तुप्रतिवस्तुमावः । इत्येवं' निरूपितमुपमालक्षणम् । अधेयमुदाहियते- 'गुरुजनभय-मद्विलोकनान्तःसमुदयदाकुलभावमावहन्त्याः । दरदलदरविन्दसुन्दरं हा हरिणशो नयनं न विस्मरामि ।। अन दलदरबिन्दशब्दस्योपमानवाचकस्य सुन्दरशब्देन सामान्यवचनेन समासे प्रतीयमानोपमा सकलवाक्यार्थस्य विप्रलम्भशृङ्गारस्य स्मृत्युपस्करण- द्वारोपस्कारकतयालंकारः । न चात्र स्मृतिः प्रधानतया ध्वन्यत इति वक्तुं शक्यम्, न विस्मरामीति स्मृत्यमावनिषेधमुखेन स्फुटमावेदनात् । नापि पूर्वार्धगतत्रासौत्सुक्ययोः परस्पराभिभवकामयोः संधिः प्रधानम् , तस्य नायि- कागतत्वेनानुवायत्वात् , उत्तरार्धगतस्मृत्यङ्गत्वाच । तस्माद्धावसंध्युपमालंका- राम्यामुपस्कृता स्मृतिपिदगम्यः संतापोऽनुभावश्च विपलम्भमेवोपस्कुरुत इति तस्मैवात्र प्राधान्यम् । - । नेकार्थत्वात् । चाणूरो देयः । तर धर्मयोर्मध्ये । वस्तुप्रतिवस्तुभाव इति । तत्र चूर्णनसंहारयोराश्रयभेदजभेदयत्ययसत्संवन्धिचाणूरजगन्मण्डलयोर्भेदबुद्धिवहिरका नोदेतीति भावः । चावल्यवेगवत्वयोस्त्वाभयभेदानेदेऽपि एकनिमित्तकत्वेनाभेदमादाय साधारणतेति बोध्यम् । समासे इति । 'उपमानानि-' इति सूनेणेति भावः । अत एव न श्रौतीलाह-प्रतीयेति । सकलवाक्यार्थस्य सफलवाक्यतापर्यविषयभूतस्य । मारस्येलस्योपस्कारकतयेत्सवान्वयः । धासेति । गुरुजनभयमद्विलोकनपदबोध्ययो- गुरुजनभयमद्विलोकनयोर्मध्ये व्याकुलत्वोदयेन द्वयोरपि तुल्यकक्षत्वम् । अत आह- १ वस्तुतो भित्रयोरपि पदार्थयोस्तद्धमाणाममिश्तया ऐक्यप्रतिमासो बिम्पप्रतिविम्बमाव इत्याश्यः । २ वस्तुतः अभिन्योरपि आश्रयस्य (आधारस्य ) भेदार (भिन्न-भिन्नशम्दप्रतिपापल. रूपभेदाच ) मित्रत्वेन प्रतीक्षयोः पदार्थयोरक्यप्रतीतिर्वस्तुप्रतिवस्तुमावः । ३ गुरुजनानां भयम् मदिलोकनं चेसनयोः अन्तः (मध्ये ) समुदयन्तं स्याकुठभाद ४ अत्र विभउम्भशङ्कारः सकटवाक्यावया प्रधानम् । स्मृतिभावच तस्साङ्गभूतः । उम्बाभूतं स्मृतिभावमुपरफल (प्रसाध्य) प्रधान महारमुपयोमयन्ती उपमाऽपालका- रपदमागित्याशयः। धारयन्त्याः। न ·उपमा] रसगङ्गाधरः। २०९ अप्पयदीक्षिताः पुनश्चित्रमीमांसायाम्-~-'उपमितिक्रियानिष्पत्तिमसा- दृश्यवर्गनमदुष्टमव्यङ्ग्यमुपमालंकारः । खनिषेधापर्यवसायि सादृश्यवर्णनं वा वथाभूतं तथा' इति लक्षणद्वयमाहुः । तच्चिन्त्यम् । वर्णनस्य विलक्षणश- ब्दात्मकस्य विलक्षणज्ञानात्मकस्य वा शब्दवाच्यताविरहेणार्थालंकारताया बाधात् । तस्य सर्वथैवाव्यङ्ग्यत्वादव्यायत्तविशेषणवैयर्थ्याच्च । अथ यदि वर्णनविषयीभूतं ताशसादृश्यमुपमेत्युच्यते, वदा यथा गौस्तथा गवय इत्य- नोपमालंकारापचे । एवं 'कालोपसर्जने च तुल्यम्' इत्यादावपि । अशिष्य- वादिना प्रधानमत्ययार्थवचनसादृश्ययात्रापि प्रतिपादनात् । न चान वचन- परस्परेति । तस्य सधेः । पुनः शब्दार्थे । शब्दस्य शब्दवाच्यत्वमते नायं दोषोऽत आहू-विलक्षणहानेति । अव्ययत्वापद्यत्वाभावाद । तादृशेति । अदुष्टा- व्यत्याविशेषणक्यान्यतरेत्यर्थ । इत्यादावपीति । उपमालंगारापत्तिरित्यस्यानु- पः । आदिसंग्राह्यं चिन्त्यम् । अनापि कालोपसर्जनयोरपि । अत्र 'कालोपसर्जने च १ यसाव उपमितिक्रियायाः (तुलनायाः ) सिदिभवेद ईदृश सादृश्यवर्णनमित्तः । २वस ( उपमाया: निषेधे यस्य पर्यवसान न भवेत् । ३ उपमा अर्थालकारः। अश्व शब्दवाच्यो भवति । ( सादृश्य वर्णनस्य स्वयं पन्दा- सकस शब्दवाच्यत्वं कप स्थान। यथाकथाचित शब्दस्य शब्दवाच्यत्वसाधनेऽपि वर्णन- पदेन यदि पान्तरिकवान बुध्येत ताई शानस्य सर्वथैव शब्दवाच्यत्वाभावाद (वर्म- नम् उपमा) इति लक्षणमसंपतमित्याशयः। ४'प्रधानमत्ययावचनमस्याऽन्यप्रमाणत्वात्' इति पाणिनीयसूत्रस 'प्रत्ययाः प्रधान भवति, पवरूपं वचनमशिष्यम् (शासदारा नाऽनुशासनीयम्), यतः मईस लोकत एवं. सिटेः' इति वृतिः। भयमों लोक एव प्रसिद्धः । भवस्तदर्थशास्त्रानुशासनं नापेक्षितमिति सूत्र- स्वाशयः। मादुचर 'कालोपर्जने च तुल्यम्' इति सूत्रम्। 'अतीताया रानः पचान आगा. भन्याः पूर्वाधन च सहितो दिवसोऽयतनः । विशेषगमुपसर्जनम्' इत्यादि यत्पूर्वाचायः परिमा- पित वाप्पशिपलं समानम्, लोकत एवं प्रशिक्षः। अर्थात प्रत्ययाः प्रधानम् इत्यादिवरनं • यथा अशिष्यं तथा भदवनोऽयं कालः, विशेष हि उपसर्जन मववीत्यादिकम्प्पशिष्यम् (लोक- प्रसिदाबाद) | मन प्रशनप्रपाकचनस्य कालोपसबनयोश्च शिम्यत्वरूपसामान्यधीन सायं प्रतिपापते, तवयात्राप्युपमाकारः सादित्यापतिः । 1 ·+ २१. काव्यमाला। । द्वितीयानने- मैदस दोपल सवाददुष्टत्वविशेषणेन वारणं भविष्यतीति वाच्यम् । एत- द्वाक्यौपप्लुतवाक्यान्तरप्रतिपादितैकोपमेयके सादृश्ये तथाप्यतिप्रसाद । न चात्रोपमितिक्रियामा निष्पत्तावपि न सादृश्यवर्णनम्, विषयस्याचमत्कारि- स्वाद, चमत्कारविषयककविव्यापारस्यैव वर्णनपदार्थत्वादिति वाच्यम् । एवं हि चमत्कारित्वस्य लक्षणेऽवश्यं निवेश्यत्वेनोपमितिक्रियानिप्पतिविशेषणस्स बैंयात् । नह्यनिष्पन्नमापाततः प्रतीयमानं सादृश्यं चमत्कृतिमाघ । एवं द्वितीयलक्षणेऽपि निषेधापर्यवसायित्वं निरर्थकम् । व्यतिरेके कमलादिसाह- श्यनिषेधस्यानन्वये च सर्वथा सादृश्यनिषेधस्य चमत्कारितया तदर्थ साह- श्यस्य निरूपणमिति प्रागेवाभिधानात् । किं च । 'खनाभोगे पतन्माति कपोलात्कुटिलोऽलकः । शशाकविम्यतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥' इत्यादौ मुख्यवाक्यार्थत्वेनानलंकारभूतायामुपमायामतिव्याप्तिः । उपमिति- क्रियानिष्पचिमत्सादृश्यवर्णनस्यादृष्टाव्यङ्ग्यत्वस चात्रापि सत्त्वात् । न चेय- तुल्यम्' इसन । द्विवरनोपादानादिति भावः । एतदर्थमेव द्वितीयदोपोलिः । उप. सतेति । फल्पितेलर्थः । प्रधानप्रलयावरनवकाल इत्यारीवि भावः । तदाह--- पकोपमेयेति । अत्रेति । यथा गौरित्यादावित्यर्थः । व्यतिरेक इति । तानम- सेल्सादावियर्थः । कमलादिसाहरयेति । कमलादिनिष्ठसारयेत्यर्थः । ननु वर्णनए- दस चमत्कारजनकज्ञानविषयीभूतानुयोगिस्त्वाचे तात्पर्यप्राहकामदम्, न तु लागत- रौरपदधमिति चेत्, तपाह-किंचेति । वाक्यार्यत्वेनेति । तथा च न यास्यायों- पस्कारकत्वमिति भावः तदाह-अनलमिति । ननु अलंकरोतीति योगबोधितोपत्ता १ ननु काटोपसने शव मिरचनम्, अन्यम् इलेकरचनन् । इति ननभेदन दोषेण दुरात्वादियमुपमा न सिम्मेव, लक्षणे मष्टमिति विशेषणात् । इशि पूर्वयः - साधना उपटुरेन (रस्पिोन) वाक्यावरण (काछ: प्रधानमपपारनेन प्रायः। उपसर्वन प्रधानमत्ययावचनेन तुस्यम् । प्रत्याकारेष) विदिरे, पापमय पर हो सादरसे रचनदोषस्याभावारस्थादेव उरमारसविधि समाधानम् । २ निधान् । बसाइसेन समस्या सर्भः। ঘৰ ভাষাচ্ছে। যেখাঝে মন उपस्कारको मरविम भनोसिधविम्यासिरिताशयः ।

·रसगाधरः। उपमा मप्युपमा लत्येति वाच्यम् । ध्वन्यमानोपमानिवारणपयासस वैया- पत्तेः। नानाभेदप्रधानोत्सेक्षा शक्या वकुम् । कल्पितोपमाया निर्वि- पयत्वप्रसाद । 'व्यापार उपमानाख्यो भवेद्यदि विवक्षितः । क्रियानिप्पत्तिपर्यन्तमुपमालकृतिस्तु सा !' इति खकृतसूत्रेऽलंकारभूतोपमाया एख लक्ष्यत्वेनाभिधानात् । अलंकार- भूतोपमालक्षणत्वे तदेवादुष्टाव्यङ्ग्यत्त्वविशेपितमिति तत्रैव पुनरभिधानाच । नानोपमानोपमेयसादृश्यादुपमाखरूपादस्ति कश्चिदतिरित्तो वाक्यार्थ , येनो- पमा वमलकुर्यात् । अपि च लक्षणे सादृश्यविशेषण निरर्थकम् । 'उप- मितिक्रियानिप्पचिनद्वर्णनमुपमा' इत्येतावतैवाखाभीष्टार्थलाभात् । एवम् 'खत सिद्धन भिन्नेन संमतेन च धर्मतः। साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्य चेदेकदोपमा ।" इति विद्यानाथोकं लक्षणमपास्तम् । व्यतिरेके निपेधप्रतियोगिनि साह- श्येऽतिव्याः। रकत्वस्यालकारसामान्यखरूप वेन विशेषलक्षणेषु तदनिवेशेऽपि इत्यभाव इसत आह- अपि चंति । अत एव चिनभूतोपमालक्षण विति तै!कम् । पूर्वपदस्थापि तात्पर्यप्रा- हकत्वादिदमपि चिन्यम् । अव्ययत्व च तलक्षणे प्राधान्येनाव्यङ्ग्यत्व बोध्यमिति दिक् । एवपदार्थमाह-व्यतीति । तवाननखेल्यादावित्यर्थ । एक्ममेऽपि । यथासमवम् १ उपमानाख्य.(तुलनात्मक ) न्यारार. उपनितिक्रियासिद्धिपर्यन्त यदि विवक्षिका तर्हि उपमालकृतिरित्यर्थ.. २ अटकारभूताया उपमावा यदीद सइदय मदेचाई इदम् अदुधन्वायरदविशेषित स्थादित्यच्या मलकारमूतोपमाया व्यत्व सष्टमभीष्टमित्ताशय । ३ उपमेयाट्रिबेन ४एकदा एकवार सायम् । ५पास निरेवस प्रतियोगीता मर्याद यस निषेध कन्यो भवति।विवान- नस्य सुलना दातु जलज कपम्' इति व्यतिरेके जबातेन क्रमलेन अननस सादृश्यमेर नास्तीति पर्यवसाने सादृश्यनिषेध एवं फलदीत्याशय.।

·२१२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- एवम् 'उपमानोपमेयत्वयोग्ययोरथयोईयोः । हृद्यं साधर्म्यमुपमेत्युच्यते काव्यवेदिभिः ॥' इति प्राचामपि लक्षणं प्रत्युक्तम् । हृयतामात्रेण निर्वाह विशेषमान्तर- वैयथ्यात् । एवं काव्यप्रकाशोकमपि 'साधर्म्यमुपमा मेदे' इति लक्षणं नातीव रमणीयम् । व्यतिरेके निषेधप्रतियोगिनि सादृश्येऽतिव्यापनात् । न व पर्यवसितत्वेन साधर्म्य विशेषणीयमिति वाच्यम् | अनन्वयस्ससादृश्यस्याए- यवसायित्वेनैव वारणे भेदविशेषणवैपर्यापतेः । काव्यालंकारप्रस्तावे लौकि. कालौकिकमधानवाच्यन्यायोपमासामान्यलक्षणकरणानौचित्याच्च । मत एवं 'मेदामेदढल्यत्वे साधम्र्यमुपमा इत्यलंकारसर्वखोकमपि लक्षणं तथैव । एवं 'प्रसिद्धगुणेनोपमानेनापसिद्धगुणस्योपमेयस्य सादृश्यमुपमा' इत्यलंकाररना- रोक्तमपि न भव्यम् । श्लेषमूलकोपमायो सादृशशब्दात्मकस्य धर्मस्य कवि- नैव कल्पनात् , तेन रूपेणोपमानस्यामसिद्धेश्व इत्यलं परकीयदूषणगवेपणया । प्रकृतमनुसरामः । अस्याश्योपमायाः प्राचामनुसारेण केचिद्भेदा उदाद्वियन्ते । तथाहि- उपमा द्विविधा, पूर्ण लता च । पूर्ण तत्र--- -श्रौती, आधी चेति द्विधा भवन्ती वाक्यसमासतद्धितगामितया पोदा । ला च-उपमाना, धर्म- छता, वाचकलमा, धोमानलमा, वाचकधर्मधा, वाचकोपमेयलधा, एवमर्थमाह-दृपतेति । ननु तव वात्पर्यमाह तदत आह-काम्येति । अत पवेति । श्यामन्थे । उफदोगमादेवेलर्थः । तव नातीब रमयीयगियर्थः । पथमिति। व्यतिरेकेऽतिव्यापनादिलर्थः । नन पर्यवसितत्वेन विशेपणाम दोषोऽत आहलेपेति । प्राया प्रकाशापरीनाम् । तथ वयोर्मध्ये। तन तासा सप्ताना १६ माघम्यस्य सापास पर्यवसान भवेव, द निशादी या परिपाक खायिनो पतिरेगसायस निरासः । १ नन्वयमसदस्यस्यारि निषेरे व पर्यवधानम् । ३ भेल अमेस च तुल्यते। YEARो न प्रतिम, सरिपतवार । नम इपये माधुमारे प्रसिद्ध पारि त्रोपमा मानिन - ।

·उपमा ] रसगाधरः1. २१३ पोपमानवाचकलुधेति तावत्सप्ठविधा । उत्रोपमाननुशा-याफ्यगा, समासगा चेति विविधा । पर्मलमा-समासगता-यौती, भार्थी ) वाक्यगता- योती, आर्थी । तद्वितगता च- -आयेव, न पोती । इति पञ्चविधा । पावरलमा- समासगता, कर्मक्यज्गता, आधारस्यगता, क्यास्ता, कर्म- प्रमुलगता, फणमुलाता चेति पडिपा । धर्मोपमाननधा-वाक्यगवा, समा. सगता चेति द्विविधा । वाचकधर्मलमा फिन्गता, समासगता चेति द्विवि. धेर । वाचकोपमेयलमा त्वेकविषा । पोपमानवारफलमा तु समासगते- कविया । इति । एवं साकल्येनेकोनविंशति तामेदाः पूर्णाभेदैः सह पक्ष- विशतिः क्रमेणोदाहियन्ते। वत्र पूर्णा धोती वाक्यगवा यथा- 'प्रीमचण्डफरमण्डलभीष्मज्यालसंसरणतापितरः । प्रायपेप्य इव पारिधरो मे वेदना दतु वृष्णिवरेण्यः । अत्र प्रापेण्य इत्यनेन वारिधरविशेपणेन नैराका यात्, इवेन समास इत्येर पाटालित्यलाभावाद्वारिधरेगापि नेवस समासः । एषा चोपमानोपमे. ययोरिपरमगवतोवेदनाहरणकर्तृत्वस्य साधारणधर्मस सादृश्ययोषकस्मेव- शब्दस चाभिपानापूर्ण | साश्यस मुत्या गोधनाच्योती । पूर्ण आर्थी वाक्याता यथा- प्रांणापहरणेनासि तुत्यो हाराहलेन मे । शशार केन मुग्न मुधांशुरिति भापितः ।। . मधेरपरिषदीना मये। प्रीप्मेति । मास मीमा माटायटर देखें पपरम समन लारेमा हामः । वारसम्वत्वमाह-सति । क्षेत्र समाय गुया' लसानिलागनास तारवार।एच न्यासमा पूनमार-एपेति । भुत्तेवि । इमेलः । दिवस्तरी भारः सामापति। मरिमशिगन र ita पास सस माशाबtatष र ममा। ना हो OR MARITRAISHIR) RTR SE ARE AREL ·4 २१४ काव्यमाला 1. [द्वितीयाजने- पूर्णा नौती समासमा यथा-- हिरिचरणकमलनखगणकिरणश्रेणीव निर्मला नितराम् । शिशिरयतु लोचनं मे देवव्रतपुत्रिणी देवी ।' अत्रेवेन समासः। पूर्णा आर्थी समासगा यथा- 'आनन्दनेन लोकानामातापहरणेन च । कलाधरतया चापि राजन्निन्दूपमो भवान् ।' पूर्णा श्रौती आर्थी च तद्धितगा यथा-- 'निखिलजगन्महनीया यस्यामा नवपयोघरवत् । अम्बुजवद्विपुलतरे नयने तद्गम संश्रये सगुणम् ॥ अत्र पूर्वार्धे वतेः 'तत्र तस्येव' इति सादृश्ये विधानाच्छौती । उत्तरार्धे 'तेन तुल्यं विधानात्सादृश्यवदर्थकतया आर्थी। उपमानलमा वाक्यगा यथा-- 'यस्य तुलामपिरोहसि लोकोत्तरवर्णपरिमलोद्दारैः । कुसुमकुलतिलक चम्पक न वयं तं जातु जानीमः ।। 'यतुलनामधिरोहसीत्याधचरणनिर्माणे इयमेव समासगा 1 उपमानाभावेन सादृश्याभावस्स पर्यवसानासादृश्यपर्यवसानस्य चोपमाजीवितत्वादलंकारान्त- रमेवान नोपमानलप्तेति नाशकनीयम् । यस्य तुलामारोहसिन तं वयं जानीम इत्युक्त्या असाकमसर्वज्ञत्वादस्मदगोचरः कोऽपि तवोपमानं भवि. प्यतीति सादृश्यपर्यवसानमस्तीत्युपमानलुप्तैवेयमुपमा, नालंकारान्तरम् । अन समासाभावाद्वाक्यगत्वम् । विषचन्द्रयोः प्राणापहारकवरूपधर्मस्य तुल्यश. ब्दस्य चोपादानात्पूर्णात्वम् । तुल्यसन्दस सदृशार्थकत्वेऽपि प्राधान्येनेवशब्दवत्सार- श्यबोधकत्लामावादार्थत्वम् । हरीति । देवव्रतेन पुत्रिणी। पुनववीयर्थः । अत्रापि चतुर्णामिवस्य चोपादानात्पूर्णत्वं श्रीतीत्वं च । समासगात्वमाइ-मति। आनन्द मेनेति । करणे ल्युट । लोकानामिति मध्यमणिन्यायेनान्वेति । आ समन्तालापेलधः । इन्दूपमो भवानिति । अन समासस्य धर्मिशक्कत्वात्यर्मसाधनेनोपमायन्देन समासादा आर्थाल समासग वा पूर्णावं तु स्पष्टमेव । सगुणं ब्रह्म कृष्णरूपम् । कुमुमलानां तरूणां तिलक श्रेष्टेति चम्पकविशेषणम् । यत्तुलनामिति । यस्य तुलनां यत्तुलना- मित्यर्थः । शहते--उपमातिायस्पेति । यत इत्यादिः । इत्युक्त्येति। समाधी- १ देवरवो भीष्मा, डेन यदी मा. मास्यानमिदं साहित्यमामिनिचारणीयम् । 1 ·उपमा रसगङ्गाधरः। २१५ १ एतेन 'हुँ?णतो हि मरीहिसि कंटककलिआई के अइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमंतो न पावहिसि ॥' इत्यत्रासमालंकारोऽयमुपमातिरिक इति वदन्तोऽलंकाररलाकरादयः परास्ताः। धर्मलुप्ता श्रौती वाक्यगता यथा- 'कलाधरस्सेव कलावशिष्टा विलनमूला लवलीलतेव । अशोकमूलं परिपूर्णशोका सा रामयोषा चिरमध्युवास ॥ 'श्रीष्मचण्डकरमण्डल-' इति प्रागुदाहृते पूर्णया उदाहरणे पावृषेण्यो वारिधर इव यो वृष्णिवरेण्यः स मे वेदनां हरत्विति वृष्णिवरेण्यमात्रगतत्वेन वेदनाहरणकर्तृत्व विवक्षितम् , वारिधरसादृश्यं च श्यामवादिना यदि, तदा तत्राप्येपा बोध्या । इयांस्तु विशेषः--यत्पूर्णायां वृष्णिवरेण्यमांत्रमुद्दिश्य प्रावृषेण्यवारिधरसादृश्यप्रयोजकं तादशवारिधरसादृश्यामिनं वा वेदनाहरण- कर्तृत्वं विधेयमित्युपमाविधेयिका धीः। धर्मलप्तायां तु वारिधरसादृश्याव- त्युक्तिरन्यथा स्यादिति भावः । पतेनेति । उकरीत्या सादृश्यपर्यवसानेनेत्यर्थः । अवापि तत्प्राप्तिस्तव दुर्लभेत्युक्तं न तु स नास्तीति भावः । ई टुं कृत्वा हि मरिष्यसि कण्टकक- लितानि केतकीवनानि। मालतीकुमुमसदृशं भ्रमर भ्रमन प्राप्स्यसि ॥' लवलीलता 'हरफा- रेवी' इति भाषया प्रसिधा । अशोफमूलमिति । 'उपान्व-' इत्याधारः कर्म । श्यामत्यादिनेति। विवक्षितमिलनुपर- सादृश्यस्यातिरिक्तत्वे आह–प्रावृपेण्येति । धर्मरूपत्वे आह-ताहशेति । प्रावृषेण्येत्यर्थः । अवच्छेदिकेलस्येतीति शेषः । सार- १ श्यामवादिना धर्मेण यद्योः सादृश्यं विवक्षितं तच्छम्दोपान, यच्च वेदनाहरण- रूपं शब्दोपावं तर उपमेये वृष्णिवरेण्यमात्रे संवदवारसाशरणधर्मपदवाच्यं नेवि धर्ममा सेयमित्याश्य। २ वारिधर इव वृष्णिवरेण्यो मे वेदना हरतु' इति पूर्णोपमाया वृष्णिवरेण्योदयकं या वेदनाहरणकर्नुपम् (वेदनाहरणम् ) हरतिति छोय विधीयते वदेव वृष्णिवरेण्यारिधरयोः सारस प्रयोजयति (संपादयति )। [वि व साश्यमतिरिकः पयायों न, किन्तु सदन माः सादृश्यानते धर्मरूपम्, तेहा मते हरणकत्वमेव सादृश्यम् ] | म चोपमा । मत एक उपमा विधेया पमित्रोध शाबोधः ·A २१६ कान्यमाछा। [विदीयानने च्छिन्नवृष्णिवरेण्यमुद्दिश्य, वेदनाहरणकर्तृत्वमात्रं विधेयमित्युपमोद्देश्यताच च्छेदिका। धर्मलता भार्थी वाक्यगता यथा-- 'कोपेऽपि वदनं तन्वि तुल्यं कोकनदेन ते । उजमानां विकारेऽपि नापति रमणीयता ।। धर्मलमा समासगा श्रौत्यार्थी तद्धितगार्थी च यथा-- 'सुधैव वाणी वसुधैव मूर्तिः सुधाकरश्रीसदृशी च कीर्तिः । पयोधिकल्पा मतिरासफेन्दोमहीतलेऽन्यस्य नहीति मन्ये ।। ईपदसमातिरपि भवन्तरेण सादृश्यमेव । वाकलप्ता समासा--'दरदलदरविन्दसुन्दरं' इति प्रागुदाहते पये। कर्माधारक्यज्गवा स्याता च यथा--. 'मलयानिलमनलीयति मणिभवने काननीयति क्षणतः । विरहेण विकलदगा निर्जलमीनायते महिला ।। पत्रानलमिवाचरतीत्यर्थेऽनलशब्दात् 'उपमानादाचारे' इति सूत्रेण, कानन हवाचरतीत्यर्थे कानन शब्दाच उत्सूत्रस्थेन अधिकरणाच' इति वार्तिकेन क्यच् । निर्जलमीनशब्दाच 'कर्तुः क्या सलोपय' इति क्या । आचार- इयमेवेति । तथा च तद्विशिमार्थप्रतिपादकत्वादाीं। फर्माधारेति । वाचली. त्यादिः। नन्वेवमाशरवसादृश्यस्यापि क्यजादिना पोधनालय चाचालतात्वमत पाह- आचारेति । सादृश्यवाचकाभावादिति । शरत्येति भावः। ननु नेदं युत्तम् । अम मवे इपारीना द्योतकतानये सर्वथैव वारसभासदाचतात्यापत्ते., चन्द्रयतिपक्षमाननमि- 1. शरिर (सामः) यो वृष्णिहोण्य: मे वेदना पायो .. इसम् (सामान्य) सामानम् । बदि पूर्णत: सियम्, परिप्रविष्टम, नात्र विधी. यो । सतय सादृश्यसोदद सोटिविटवेर, बाससमा उदारमदिरा व रेय- कोरिनिविध भवदीलाशय. १ एव पुरेयुभएन धर्ममा मागा मोदी धर्मष्ठा मागा माया। धर्मदा स्तिपता भार्श। - . ५२रमाणन विकाशप्रासरस.

·उपमा ] रसगङ्गाधरः। '.२१७ मानार्थकतया क्यच्चयोः प्रकृत्यैव लक्षणया स्वखार्थसादृश्यपतिपनिरिति नये सादृश्यवाचकाभावाद्वाचकलुप्ता । अनलीयतीत्यादिसमुदायस्यैवानलादि- सादृश्यमयोजकाचरणकर्तृशक्तत्वमिति नयेऽपि सादृश्यसादृश्यविशिष्टान्यतर- मानवाचकाभावाद्वाचकलपा । कर्तृकर्मणमुरगता यथा- 'निरपायं सुधापायं पयस्तव पिवन्ति थे । जहुने निर्जरावास वसन्ति मुवि ते नराः ।। अत्र सुधापायमिति सुधामिव, निर्जरावासमिति निर्जरा इवेति 'उपमाने कर्मणि च' इति कर्मणि चकारात्कर्तर्युपमान उपपदे णमुल् । धोपमानलुप्ता यास्यगा समासगा च यथा- •'गाहितमखिलं विपिनं परितो दृष्टाश्च विटपिनः सर्वे । सहकार न प्रपेदे मधुपेन तथापि ते समं जगति ॥' तथापि ते समं' इति हित्वा 'भवत्सम' इति यद्यार्या शुद्धैव विधीयते तदेदमेवोदाहरणं समासगायाः। लगापि वाचकलुशात्वापत्तश्च । तन हि प्रतिपक्षपदेन सादृश्यं लक्ष्यमेव । तत्मात्सादृश्य- सादृश्यविशिशान्यतरमानवोधाभाव एव वाचकलोप इति तत्त्वम् । अतआह-अनली- यतीत्यादीति । गाहितमिति । यद्यपीलादि । तथापि हे सहकार! जगति तव तुल्य वस्तु भ्रमरेण न प्राप्तमित्यर्थ । शुद्धैवेति । आर्यासामान्यलक्षणाकान्तत्वात् । सा तु. १ क्यच्चयदादिः प्रत्ययो यसाक्रियते तेन (अनल-कानन-मोनादिना प्रकृतिमागेन) लगातारा स्वस्य स्वस्य अर्थस्य ( अपांत् भनलादेः) यरसाइस्य तस्य भीतिमवतीति मुळे सादृश्यस्याऽभिधाप्रतिपापावाऽभागदाचनुसा। २ भनलीयत्रीत्यादिक्यच्क्यहन्तानां पदानामेव भनगदिसादृश्यहेदभूत यदाचरण तत्क- तेरि-किरिति मते तु सादृश्यसापि प्रत्ययवाभ्यद्रपा वाचकळताव न सादित्यार-माह- इस सादृदयविशिधन्यतरेति । मनलीयदीत्यादि पद न केवल सादृश्यसब, न वासादृश्यविधि टस्यैव वारकम् , भाचारादेरल्यार्यस्यापि वाचकावार। ३ सपानिपेसादिविप्रदे पाइदनारतिरपद यूपठे, मातु नेति वाचकनुमा सेयन् । १९रस. .

·२१८ काव्यमाला 1. [द्वितीयानने- वाचकधर्मलता किंगता यथा- 'कुंचकलशेवबलानामलंकायामथ पयोनिः पुलिने । क्षितिपाल कीर्तयस्ते हारन्ति हरन्वि हीरन्ति ॥' अत्र हारहरहीरशब्दा आचारार्धक किपि लुसे धातवः । तत्र हारादि- शब्दा लक्षणया हारादिसादृश्यं बोधयन्ति । लुप्तोऽपि स्मृतः किवाचारमिति पक्षे वाचकधर्मलोपः स्पष्ट एवं । हारादिशब्दा एव लक्षणया तादृशसाह- श्याभिन्नमाचारमिति पक्षे सादृश्यमेव धर्ममापि तन्मानयोधकागावालोष एव। वाचकधर्मलप्ता समासगा यथा-- 'शोणाघरांशुसंभिन्नोखन्वि ते वदनाम्बुजे । केसरा इव काशन्ते कान्तदन्तालिकान्तयः॥' 'मत्र वदनाम्वुयोरभेदविवक्षया विशेषणसमासे दन्तालिकान्तीनां के- - । -- मिश्रितेति भावः। धातव इति । तथा च हारवीत्यादिप्रयोगसिद्धिरिति भाव । तर उत्तमयोगेषु। आचारमिति । बोधयतीति शेषः। स्पट पवेति । सारश्वस्य शल्य- प्रतिपाद्यत्वारिकपो लुप्तत्वाचेति भावः । तादृशेति । हारादीत्वधः । तदित्युचितम् । अभिन्नमिति । तस्य धर्मरूपत्वादिति भावः । सभिन्ना मिश्राः । बान्ताश्च ते दन्ता- श्रेलर्थः । विशेषणेति । मयूरव्यंसकेतीत्यर्थः । अधिकरणेनि । वदनाम्युजे इलत्र- १ अभिषया केवलसादृश्यवाचनप इसादी, पर्भभूतो य भाचारस्तदायकस्य किपण्य लुतत्वेनाभावात्। २ शरादिशब्दा एव दारादिसायाभित्रम् (धारादिसादृश्यरूपम् ) आचारमत्र को भवन्ति । एवं च एकेनैद दारादिपदेन साहश्यस्य, साधारणधर्मस्य (भाचारस्य)च बोथी भनि । तथा च सादृश्यमाववाचक-साश्यविशिष्टमानवाचमान्यवरस्यामाने यथा वाचक- लोपो व्यपदिदयते, तथैव धर्ममानवाचकस्यैवाभावे धर्म लोप: स्यायेत पत्र च हारादिशन्दा यथा सादृश्यमारवाचकान, साधारवधनारस आशरसपि वाचवा, एवं ३ ( हारा- दिशम्दाः ) धर्ममारवारका अपि न, पौवरस्य सादृश्यसाति वावकत्वाद । तथा चैवंविधे सले उमयलोप एव स्वीकार्य इलाशयः। ३ आर्यमिया: केन मिश्रितले यथादिरपि कि नाम श्रीमद्विः । अस्तु दिशापि समम्' इतिघटितयुचरा गीते साद भवत्समम् इति परिवर्तने दुगुस भार्या । अर्थात् मा सामान्यम्, न तु पथ्या-विपुलादिव्यप्रदेशविजुटा । .

·२१४ उपमा] रसगङ्गाधरः। सरसादृश्योक्तिरसंगता स्यात् । यतो झम्वुजवादास्यसाधकं दन्तालिकान न्तीनां केसरतादात्म्यं न तु केसरसादृश्यम् । उपमिवसमासे तु वदनाम्बुज- योधर्मिणोरौपम्ये केसरदन्तालिकान्तीनामपि तद्धर्माणामौपम्पोक्तिरुचितेव । भतोऽधिकरणतावच्छेदकोपमामादाय वाचकधर्मकप्तोदाता। विधेयताव- च्छेदिका तु पूर्णैव । वाचकोपमेयलमा क्यज्यता धर्मोपमानवाचकलसा समासगा च यथा--- 'तया तिलोत्तमीयन्त्या मृगशावकचक्षुषा । ममायं मानुषो लोको नाकलोक इवाभवत् ।। तिलोत्तमीयन्त्येति तिलोत्तमामिवात्मानमाचरन्त्येत्याचारार्थके क्यचि तिलोत्तमापदस तिलोचमासादृश्ये लाक्षणिकतया वाचकस्य, स्फुटत्वेन प्रती- यमानतया आरमन उपमेयस्य चानुपादानालोपः । वयं तु सा नोपमेया । आचारकर्मण उपमानस तिलोचमारूपस्य तत्कयोमुपमेयायामुपमानत्वासं- गतेः । अत आत्मैवात्रोपमेयतयोन्नेयः। मृगचक्षुपेति मृगस्य चक्षुपी इव . सामित्यर्थः । अवच्छेदिका त्विति । उपमेति शेपः । कान्तय. केसरा इव वाशन्ते इत्यत्रत्येति भावः । वाचफस्येति । इवशब्दस्येवः । उपमेयानुपादाने हेतुमाह--- स्फुटत्वेनेति स्वयं त्विति। तिलोत्तमीयन्तीति घोध्येत्यर्थ । तत्कामाचारकाम्। १ वदनमेव अम्बुजमिति अम्बुजेन सह अभेदसापक केसरवादात्म्यम् ( अभेदन पन्ना लिकान्तय पब केसरा इस्याकारकः । एव स्याम तु दन्तपदिकान्वीना केसर. सा साउदसम् । २ दन्तकान्तीना केसराणा वाधारभूतयोदनाम्बुजयोरुपमा बाचक्रधर्म नास्ति (वार- कस इवस्य, धर्नस्स मुन्दरमिलादेरनुपादानाद ), सैवात्रोदाहरणभूदैत्यागया । ३ तिलोतमीयन्त्या' अत्र तिलोत्तमापदस्यैव तिलोत्तमाम लपणा, अन्यमा तिलोचमा भिवाआत्मानमाचरन्त्येति विग्रहस्साः सिद्धरूपे न प्रवीयेत । तवम सादृश्यमाधारकार वादेरनुपादानाव, क्यच्प्रत्ययेनेव ( विलोत्तमामिव ) आत्मानमाचरन्तीति उपमेयभूतास भात्मनः स्फुट प्रतीतिभवति, ततश्य-रफुटत्वादेव उपमेयरसानुपादानास पाचकोपमेशन सेयमित्याश्यः। ४ ननु दिलोत्तमारूयकोषमानस उपमेय नाविमा उदारमत्र तयार हवि पद का मुपाचम् । तत्कथमुपमेयलोप इति शा। भत्र विलोचमारूपमपमानम् आचरणावियामा कन। भारनिकाया: कभी नारिय तु प्रथमान्तम् । उपमानोपमेययोः समानमिटिकवनिरमाद प्रथमान्तस ( नानि.

·२२० काव्यमाला। [ द्वितीयानने- चक्षुषी, अस्या इति 'सप्तम्युपमानपूर्वस' इति समासोचरसदलोपौ । मृगप- दस मृगचक्षुःसदृशलाक्षणिकत्वपक्षे, वृत्तविशिष्टार्थवावाचकतापक्षेऽपि खस- मात्रबोधकपदाभावात्रयाणां लोपः । इति पञ्चविंशतिरुपमाभेदाः । इहान्यानपि भेदानन्ये निगदन्ति-वाचकलमा षड्डिधोपवर्णिता । 'कर्तर्युपमाने इति णिनी सक्षम्यपि दृश्यते । कोकिल इवालपति कोकि- लालापिनीति । तथाष्टम्यपि-'इवे प्रतिकृतौ इति कनि 'लुम्मनुष्ये' इति लपि चञ्चेवेत्यर्थे 'चचा पुरुषः सोऽयं यः सहितं नैव जानीते' इत्यत्र । नवम्यपि-आचारकिपि पदान्तरेण प्रतिपादिते समाने धर्मे दृश्यते । 'आहादि वदनं तस्या शरद्राकामृगाति' इत्यादौ । उपमानला वाक्यसमासयोर्द्विविधोपवर्णिता, तृतीयापि दृश्यते- मेयच्चोराणामस्य च समागमो यच्च तैर्वघोऽस्य कृतः । उपनतमेतदकलादासीचकाकतालीयम् ।।' इत्यत्र काकतालशब्दयोर्लक्षणया काकागमनतालपतनवोधकयोरिवा 'समासाच तद्विषयात्' इति ज्ञापकासमासे काक इव ताल इव काकतालमिति काकतालसमागमसदृशश्चोराणामस्य च समागम इत्यर्थः । ततः काकतालमि. . तयोः समानरूपस्य तत्र तत्रत्वादिति भावः । शरद्धाकेति । शारदपूर्णिमाचन्द्र इवा. चरतीत्यर्थः । पूर्वोक्केन 'समासाच' इत्यनेन । स्थिवे इत्यस्यार्थे इत्यादि । तृतीयचर कायाः) उपमेयस्य तिलोत्तमामिवेवि द्वितीयान्तमुपमान न भवितुमर्हति । भावश्यक प वप विधायकस्त्रे उपमानस्य कर्मवन् । तथा च आत्मानमित्येवोपमेयं न नायिका : आत्मानमिति तु न दृश्यत इत्युपमेयलोपख्यातिः। १ मृगपदस्य मृगचभुःसशमिति लक्षणया बरोधः। ततो मृगा:सदृशवाचकस,मृग- पदस्य चक्षु.शब्देन बहुव्रीहिसमासे भुगवत ( अर्थात मृगचक्षुर्वद) चक्षुषी यस्या इत्यर्थः । २ वृत्तिः बहुमोहिसमासचिव पूछस विशिष्टयस्य वाचिका । अर्भाव 'मृगचा। इति समासटिवपदस्यैव मृगचक्षुःषदृशचक्षु.शालिनीत्यर्थः । इति विवीयः पक्ष । उभय- शापि उपमानवाचकस्य चक्षु शन्नस [ समासे यक्षपद श्रूयते तनु उपमेयस नायि. काचक्षुपो वाचकम् ], केवल सादृश्यवावकस वादे, साशरणधर्मवाचकस्य विशलादिपदस्य, थेवि प्रयाणामभावा पोपमानवाचति व्यपदेशः। इलेक: पक्षः।

·उपमा] रसगङ्गाधरः। २२१ वेति द्वितीय स्वार्थ पूर्वोकेनैव सूत्रेण छपत्यये तालपतनजन्यकाकवधसह- राधोरकरीको देवदचयप इत्येवं सिते प्रत्ययार्थीपमायामुपमानस वालपतन- जन्यकाकधसानुपादानापमानलता। वाचकोपमानलसा तु नाम्नैर न निर्दिष्टा । साप्यत्र प्रत्यर्थ दृश्यते । धर्मोपमाननुप्ता वाक्यसमासयोििवथैवोका । सा चात्रापि तृतीयचर- णोक्तधर्मनिरासे प्रत्ययार्थे दृष्टा । वापकधर्मला किप्समासयोईयोरेव कथिता । सापि 'चचा पुरुषः सोऽयं योऽत्यन्तं विषयवासनाधीनः' इत्यत्र स्वहिताकरणरूपस धर्मस्यानुपा- दाने कनो लोपे विलोक्यते । एवं च द्वात्रिंशद्भेदाः । अदमवधेयम्---कर्माधारस्यापि क्यति च वाचकलसोदाहरणं प्राचा- नसंगतमिव मतीयते, धर्मलोपस्थापि तत्र संभवात् । न च क्यजाय आचार एवं साधारणधर्मोऽस्तीति वक्तव्यम् । धर्ममात्ररूपस्याचारस्योपमा- पोखति । 'उपनतमेतदकम्मा' इलसस्थाने चरणान्तरनिर्माण इलः । धर्मलोप- स्थापीति । 'उपमानादाचारे' इससोपमानमाचारनिरूपितमेव गृह्यते । उदाहरणे च पुषपदस पुनरमंकाचारगरसे लक्षणेति वैयाकरणमते च मुतरी मंगेए । नत- मते "निविष्टपं तत्राद्ध भारतायते' इत्यत्र क्ययोऽनुपपत्ति । भारताचारसशाचारस पिविधातरविदः । गुपरमि. शोभितम्' इलस पेणामेदाप्यवसाय एष, न सारसायगार हदि पाच्यम् । एक्शदोपतपेनाभेदयुरेरिव शन्दरुपमायबैग सार- १ समस्या विभागस करस्पातिरस्यारें। RR उरमाने अकालसमागमः, या च समागमवाचकापामारापमानस, एपन सादेवांचसाप्यमाणापमानोपः । २ पलपसाबारीपनिसा। १ विश्वासनाधीनार पुसमा न सारमा, साया (समरे सो) समोन उभयसाधारमा ४ मार-पाचशारणमिदम् । मिस भापारम मा साधारण सधप नंदलामारो पारिको। दो दोभानुपरसेन विधिको प्रयास मायो- पसारा ·काव्यमाला। २२२ ििद्वतीयानने- प्रयोजकत्याभावात् । नारीयते सपनसेना' इत्यादी वृत्यन्तरनिदितैः कावरत्वादिमिरभिन्नतयाध्यवसितस्याचारखोपमानिप्पादकत्वात् । यदि च क्यङर्थ आचारमात्रमुपमानिष्पादक स्थाचदा 'त्रिविष्टपं तत्सल भार- तायते' इत्यादी सुप्रसिद्धत्वादिरूपाचारोपस्थितावप्युपमालंकृतेरनिप्पचे.' तस्यैव च 'सुपर्वभिः शोभितमन्तराश्रितैः' इति चरणान्तरनिर्माणे तसा निप्पचेः क्यखाद्यर्थः साधारणोऽपि नोपमा प्रयोजयति । उपमामयोजक- वावच्छेदकरूपेण साधारणधर्मवाचकशून्यत्वस्यैव धर्मलोपशब्देनाभिधा- नात् । अन्यथा 'मुसरूपमिदं वस्तुं प्रफुल्लमिव पङ्कजम्' इत्यादौ पूर्णोपमा- पवेरिति दिक् । यच्चाप्पयदीक्षितैरमिन्नेव प्रस्तावे "धर्मलप्ता वाक्यसमासतद्धितेषु दर्शिता द्विर्भावेऽपि दृश्यते । 'पटुपटुदेवदत्त.' इत्यत्र 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति साहश्ये द्विर्भावविधानात्" इति निगदितं तत्तुच्छम् । अत्र च वाच- कस्याप्यनुपादानाद्वाचकधर्मलप्तायामेतदाधिक्यमुद्भावयितुमुचितम् , न तु A इयबुद्धेरप्युपपत्ते । इत्याहु । ननु नारीयते इत्यादौ तस्य तत्वमस्तीत्यत आइ-नारीति। वृत्यन्तरेति । मानपदेन किचिदभिन्नतयाध्यवर्तितत्वव्यवच्छेद । तस्यैव पयस्य । तस्या उपमालकृते । साधारणोऽपि उभयनिष्ठोऽपि । ननु क्याद्यर्थाचारमात्रस्यो- पमाप्रयोजयत्वाभावेऽपि साधारणत्वेनोभयधर्मत्वात्तत्मत्त्वाच क्य होपसभवोऽत आह--उपमेति । अत्र चेति । चो ह्यर्थे । सूत्रार्थ इति । द्विर्भावस्य साक्ष्यद्योत- नारीयते' अ नारीपदेन कातरता भीरुवा रूपस्वार्थसामि पृत्यन्तरेण न्य- नया) प्रतीयमानतथा यत्किञ्चिद्धर्भरूपस्य भावारस्यैवोपनासापकल न, अपि तु म्यजनानिव- दित-कारस्तेन सह अभिन्नतयाऽध्यवसितस्याचारस्यैव । नारी अभाव भयशालिनी (स्त्री) यश भीरूचितमाचरण करोति तथा बीर व म सपनसेनेति तच्चापर्यम् । २ आचारो यद्यपि उपमानोपमेयनिष्टतया साधारणतयापि नोपमासंपादक । किन्तु साचारेवरस्य वारधर्मस्यापेक्षा, यो झुपमाप्रयोजक साद। ३ अर्थात यो धर्म उपमाषयोजची भदेव, वाशसाधारणधर्मवाचक्रपदन्यतायामेव अकोपभ्यपदेशो भवति। ४ वसुवन् (पदार्थस्वम् ) सुखे पवेऽपि च सत्ता ভৰাথামােদকা- प्रयोजकत्वाभावान कसाप्येबानो धर्मानमव । है ·उपमा ] रसगङ्गाधरः। धर्मलायाम् । धर्ममानलमाया एव धर्मलताशब्देन तैर्चिवक्षणात् । अन्यथा एकलुवाखेव द्विलसानां त्रिलुपायाध ग्रहणात्पृथगुपादानमसंवद्धमेव स्यात् । म चात्र वाचकस्य द्विावस्यैव सत्त्वान्नाति लोपः, अपि तु धर्ममात्रस्येति वक्तुं शक्यम् । द्विर्भावस्स सादृश्यवाचकत्वोक्त प्यकैयटादिविरुद्धत्वात् । तदुक्कं कैयटेन 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सूत्रे सिद्धं विति प्रतीकमुपादा- -'द्विवचनस्य प्रकृतिः सानी इति तदर्थो विशेष्यते न तु प्रकारः । तत्र सर्वस्य गुणवचनवाद्यभिचाराभावात् । तद्ब्रहणाद्गुणवचनो यः शब्दो निर्मातस्तस्य सादृश्ये घोत्ये द्वे भवत इति सूत्रार्थः' इति । इदं चान्यत्तस्मिन्नेव प्रखावे चित्रमीमांसाकृद्भिरभ्यधीयत- "भूणां यं सेवमानानां संसारोऽप्यपवर्गति । तं जगत्यमजन्मर्त्यश्वचा चन्द्रकलाधरम् ।। अत्र किकनोोपे प्रत्येकं वाचकधर्मलोप उभयत्रापि," तदरमणीय- - कत्वेऽपि भक्तत्वरूपवाचकत्वाभावाद्वापरलोप इवि तव हृदयम् । तत्तु इवादेद्योतकता. नये चन्द्र इव मुखमियन, चन्द्रमहन्मुखमिलन च वाचम्लुप्ताव्यवहाराभावाय साह. श्यतद्विशियन्यतरबोधकाभावस्यैव वाचक्लप्ताव्यवहारप्रयोजकत्वस्य वाच्यत्वेन योतक- स्थापि बोधकत्यानपायेन नास्ति वाचकलोप इति तदाशयादवोधमूलकमिति चिन्व- मिदम् । इदं चान्यदिति । वक्ष्यमाणमन्यचेत्यर्थ । किन्लोपे तथोचेर्युक्तत्वेऽपि १ धर्मलुमाया वाचकादेरन्यस्यापि छोपे सत्यपि यदि धर्मलुप्तेत्येव व्यवशरः साचदा भव- न्मतानुसारमेकलुप्तायामेव दिलमाखिनुप्ता अप्युपमा. संगृहीताः स्युः (धर्मायाम् अन्यलोपे सत्यपि भवता एक(धर्म )नुप्लेयेव व्यवहारः क्रियते) ततश्च दिलुप्ता-त्रिनुताना पृथक्परि- गणन भ्यर्थ स्मादित्याशय.। २ प्रकारे गुणवचनस्पेतिसूपसं गुगवचनपद प्रकारस (सादृश्यस्य) विशेषणमुत सा- निन. (यस विश्व क्रियते उस प्रकृतिभागस्य) ! तत्र प्रकारस विशेषण व्ययम्, प्रकारस (सादृश्यस्य ) सर्वत्र गुणवाचकत्वात् [सद्धि न क्रियारूप न वा जातिरूपम् । समवन्य- भिचाराम्या स्थाविशेषणमर्भवत्' इति नियमानुसार प्रकारे गुणवचनताया नास्त्येव म्यनि- बार.। ततय ताहणार (पर्याद गुपक्चनपदग्रहणाव) गुणवचनो यः शब्दः रसादिरसे मूलपोचोऽयों निष्पा इति सर्वस्याशयः । ततश्च विर्भावः सादृश्यस्य योवको न वाचा., पत्र च पद्धपटु (अर्थात् पटुसदृशः) इति धर्मवाचकलुप्तोदाहरण न धर्मसापाः ।

·२२४ काव्यमाला! [द्वितीयानने- मेव ।कनो चाचकरस लोपेऽपि त चन्द्रकलाघरमभनन्निति चन्द्रकलाधरमज- नराहित्यरूपस्य धर्मस्य चचामर्त्यसाधारणस्योक्तत्वातयं. तावद्धर्मस्य लोपः । न चोपमेयमर्त्यविशेषणतयोपारस्य चन्द्रकलाधरमजनराहित्यस्य सादृश्योप- सर्जने चञ्चायामनन्वयान साधारण्यमिति वाच्यम् । "यद्भक्तानां सुखमयः संसारोऽप्यपवर्गति । तं शंभुममजन्मर्त्यश्चञ्चैवात्महिताकृतेः ॥' इति पाठे धर्मश्रवणम युभयत्रापि संभवति" इति खोकेरसंगतत्वापत्तेः । इहाप्युपमेयसंसारविशेषणतयोपाचस्य सुखमयत्वस्य सादृश्योपसर्जनेऽपवर्गs. न्वयाभावात्कथंकारं धर्मस्य साधारण्यम् । उपमेयगतत्वेनोपमानगतत्वेन थोपात्तस्य धर्मस्य शाब्द उभयान्वयेऽसत्यपि वस्तुत उभयवृत्तित्वज्ञानमेव साधारणताया नियामकैमिति चेत्, चन्द्रकलाधरभजनराहित्येऽपि दीय- तामेवमेव दृष्टिः । यदि चोपमेयतावच्छेदकतयैव चन्द्रकलाधरभजनराहित्यं मम विवक्षितम् , साधारणधर्मश्च खात्महिताऽकरणरूपः स चात्र लुध एवेति शपथेन खाभिप्रायः प्रकाश्यते तदा निवारितोऽयं दोषः । तुप्यतु भवान् । इदमभ्यत्यतैरेव वाचकोपमेयलप्तायामुदाहरणं निरमीयत- 'रूपयौवनलावण्यस्पृहणीयतराकृतिः । पुरतो हरिणाक्षीणामेष पुप्पायुधीयति ।' फन्लोपेऽयुक्तत्वमिसाहकन इति । तामुपपादयति-दापीति । कथंकार क- कृत्वा । पाठान्तरवारी खाशयमाह-उपमेयेति । एवमेवेति । एवं च तुल्यतेति भावः । प्रकारान्तरेण स खाशयमाह-~-यदि चेति । इदमप्यन्यदिति । यायमाण- १ सादृश्य प्रति उपसर्जनीभूते (विशेषणीभूते) । अयमाशयः-वायें विहितस्य कनो लोपेपि चश्चापदस्य चयासदृशः पुरुषोऽः । तम्य सदशपदार्थे प्रति गुणीभूतश्वया। किश चन्द्रकलापरममानिति विशेषणमुरमेयेन पुरुषेणेव संवरमत्युभयर योगामायामास्य पापा- रणधर्मतेसवान्तरपूर्वपक्ष २ अर्थात् नत्र मुखमयविशेषणस शादोऽन्वयः उपमेयेन पुरुषेणेवास्ति, तथापि बारः (अस्मद्वाभिप्रेतः) भन्दयः उपमानेन अपक्मेणापीति साधारणवायां न वापमिति चेत्सनाधीयते नादि चन्द्रकलापरमभजनियसापि बोटेऽन्वरे (उपमानेन अश्या) संभवति थर्मलप्सोदाहरणत्वमसंग साद। ३ मलद्यापि केवलपमेय-पुरुषविशेषणवर तदिदं वक्तुमभितमिलाययः । ४ अर्थात मौखिकवरभेन दयनिहितसलवालपः खेयम् । १ ·उपमा ] रसगाधरः। २२५ इदं च पदमपशब्ददुष्टमवैयाकरणतां कर्तुः प्रकाशयति । तथा हि पुरत इति नगरवाचिनः पुरशन्दाचसिलि हरिणाक्षीणां नगरादित्यर्थसार्सगतेः । नहि पूर्ववाचकः पुरशब्दः फापि श्रूयते । पूर्वशब्दातु 'पूर्वापरावराणामसि. पुरषवश्वेषाम्' इत्यसो पुरादेशे च पुर इति भाव्यम् , न तु पुरत इति । अत एव 'अमुं पुरः पश्यनि देवदारुम्' इति प्रायुत महाकविः । एवमेव "मुखस्स पुरतचन्द्रो निष्पभा-इत्यप्रस्तुतप्रशंसा" इति द्वितीयप्रकरणारम्मेऽप्यप- शब्दितं तः । वया चाहुर्वयाकरणा:--"पत्या पुरतः परत', 'आत्मीयं चरणं दधाति पुरतो निमोन्नतायां भुवि', 'पुरतः सुदती समागवं माम्' इत्यादयः सर्वेऽपि व्याकरणाज्ञानमूला अपरान्दाः" इति । इयं भदोपमा यस्त्वलंकाररसरुपाणां प्रधानव्यम्यानां वस्त्रलंकार- योर्याच्ययोथोपस्कारकत्या पाया। वत्र प्यानावस्तूपकारिका यया- 'अविरतपरोपकरणव्यमीभवदमलचेतसा महताम् । मापावफाटचानि स्फरन्ति वचनानि भेषजानीव ।' मत्र वाशि वचनान्पर्धद्वारा सेवमानस मनागप्यअभ्यतः परिगामे परमं मुखं मपतीति मापान्येन व्यासस्य वस्तुन उपस्कारिका भेषनोपमा । मलयः । तसिलीति । इस पिन्सम् । तस्मातेः । आपारिस्पातयापित्युचितम् । मासः कादिरासः । अपरीहिः सिन्तम् । "पुरल हवि निरावी. कारार अवएर 'यं र न्या पुरतो पितम्मना' पनि अहिदासः, परयानि तामित इनः पुरनप पधार'शी भातिय संगरयः" इति केचित् । अन्ये तु "दा. पोतपन्यामगुरला तरी घुमलायेन तिमिफाननन्यसापीति - नाय । ऐन परापमापुरमालिभानि!ि".साः । वस्तुतस्तु-'पुर अप्रगमने' ही भारादिग्रामसभा गुरपनाने के सामनजिततिः योभम् । पैयारणा इति । भरला ने कमानयरभिमा । तदेव रियस्त्यिति । मापातेति । भानुभूलभनगरधनीलपः । वाम भागवाटपानि । प्राधान्येन यासस्यति । नागदपत्रानो पदबाये PART Byारोगा। REATIVममत, पब माwि ERRORIA Mainी र मार ENTRETRE ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- व्यङ्ग्यालंकारोपस्कारिका यथा- अक्षायमानमलिके मृगनाभिपर परेहाति वदनं तव वीक्ष्य विनत् । उल्यासपल्लवितकोमलपक्षमूला- श्वभूपुटं चपलयन्ति चकोरपोवाः ।. अत्र प्राधान्येन व्यन्ये आरोप्यमाणचन्द्रके प्रान्तिमत्यलंकारे उपपा. दकस्य मालस्थमृगमदपञ्चविषयकस्साश्यभेदारोपवासाश्यरूपदोषमूलकत्सा- दुपमात्रालंकारः। रसोपस्कारिका तु 'दरदलदरविन्द-' इत्यत्र मागेवोदाहता । रसर. देनासंलक्ष्यक्रमस्सोपलक्षमादावाद्युपस्कारिकाप्यत्रैवान्तर्भाव्या । यथा- 'नैवापयाति हृदयादधिदेवतेव', 'बन्यकुरमीच वेपते नितराम्' इत्यादिए पायुदाहृतेषु। बाच्यवस्तूपस्कारिका यथा-- 'अमृतवमाधुरीभृतः सुखयन्ति श्रवसी सखे गिरः। नयने शिशिरीकरोतु मे शरदिन्दुपतिनं मुखं तव ।' अत्र नयनशिशिरीकरणरूपे वस्तुनि वाच्ये मुखस्स शरदिन्दूपमोप- स्कारिका। - सयः। नन्वोपमालंकारो मेवात आह-अन्न प्राधान्येनेति । व्यायेति । वामपन्यन्ये इत्पर्य । अलंकारे सटीवि शेष.। उपपादसेजस तपेलादि । अपालं. कार इति । तथा च तदुपसारकलमयाः स्पमिति भावः । ननु यस्लंगरयोरिय १ मलिके पशयमानम् (चन्द्रगतनेववियसरम्) मुगनानि रिभरा पाने वीरयेतन्वयः। २ चमेन परिते (पासमारतयारपुर प्रसार सोम पञ्चम् (पशु यो ) थेपाम। ३ भाप्यमान दो पलिन् म र परलो भान्वित परमावे . म्तीत भान्तिमान् प्रभान लिपरास: (HIVE:) ERसरी राम्र भने बमेश येथे मगन मासको दोषो मुटम् । माप पोरना। बया रोखाना मस विमानमरोस् ENT ·उपमा ] रसगङ्गाधरः। २२७ वाच्यालंकारोपस्कारिका यथा- 'शिशिरेण यथा सरोरुहं दिवसेनामृतरश्मिमण्डलम् । न मनागपि तन्वि शोभते तव रोपेण तधेदमाननम् ।। अत्र वाच्यस्य दीपकस्योपमोपस्कारिका । रसादिस्तु न वाच्य इति प्रागेवाभिहितम् । अथ कथमलंकारस्यालंकारान्तरोपस्कार्यत्वमुच्यते । प्रधानस्यैवालंका. यत्वादिति चेत् , मैवम् । अलंकारस्योपमादे_न्यमानतायां प्राधान्याद्र- सादिवदलंकारान्तरोपस्कार्यत्वे न कोऽपि तावदस्ति विरोधः । एवमेव मुख्यतया वाच्यतायामपि । यथा ह्यापणादौ विक्रीयमाणवायां कनकताट- यस्य रत्नाद्यलंकारान्तरोपस्कार्यत्वे तस्यैव च कामिनीकर्णालंकरणतायां पुनः प्रधानान्तरसांनिध्याचाटइस तद्गतरतानां च साक्षातरम्परया च कर्णादिशोभोपस्कारकतया यथा तदलंकारत्वम् , एवमेव रसादिसांनिध्ये रूप- कादेस्तदुपस्कारकस्यालंकारान्तरस्य च रसाधलंकारतेति । एवं च प्राचां मते पञ्चविंशतिभेदायाः पुनः पञ्चविधतायां सपादशतं भेदाः । द्वात्रिंश दवादिनां तु पष्टयुत्तरं शतम् । इतश्चान्येऽपि प्रमेदाः कुशाग्रीयधिपणैः स्वयमुद्भावनीयाः । तत्र कचिदनुगाम्येव धर्मः । कचिच्च केवलं बिम्बप्रतिविम्वभावमापन्नः । कचिदुभयम् । कचिद्वस्तुप्रतिवस्तुमा- वेन करम्बितं विम्बप्रतिविम्बभावम् । कचिदसन्नप्युपचरितः । कचिच केवलशब्दात्मकः। रसस्यापि वाच्यावेन पोटा वक्तुमुचितेयमत आह-सादिरिति । प्रधानस्यैवेति । अलंकारस्त्वप्रधानमेवेति भाव । वाञ्चलायामपि विरोध इसनुपन । उभयं अनुगामित्व १ मवि मुरयतया वाच्यताश्शायामपि अलकारा. अलकारान्तरेणोपरकाया भवन्ति । २ पूर्वस्व प्रधानस्य (ताटङ्कस्य) अपेक्षया बन्यस्य (कामिनीकर्णस्य) सानिध्याद बादल साक्षात रत्नाना च परम्परया कर्मशोनातया अडकारत्वम् । ३ आपत्र. 1 धर्म इति पूर्वान्वयः ।

·१२८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- तत्रायो यथा- 'शरदिन्दुरिवाहादजनको रघुनन्दनः । वनसजा विभाति स सेन्द्रचाप इवाम्बुदः॥" अत्र पूर्वाधं सकृन्निर्देशाद्धर्मोऽनुगामी । केवलविम्वप्रतिविम्वभावापन्नः 'कोमलातपशोणान- इत्यत्र बोध्यः । . द्वितीयाधे तूमयम् । तृतीयोऽपि विविधः-विशेषणमात्रयोविशेष्यमात्रयोलागलयोरी वस्तु- पतिवस्तुभावेन करम्वितः । तनायो यथा- 'चलणमिवाम्भोजमधीरनयनं मुखम् । वदीयं यदि दृश्येत कामः क्रुद्धोऽस्तु किं ततः ।। अत्र चलनाधीरत्वयोर्विशेषणयोवस्तुत एकरूपयोरपि शब्दद्वयेनोपादा- नाद्वस्तुपतिवस्तुभावः । तद्विशेषणकयोश्च भृगनयनयोविम्बप्रतिविम्वभावः । इति तस्करवितोऽयमुच्यते। तत्र द्वितीयो यथा- आलिहितो जलधिकन्यकया सलीलं लमा प्रियंगुलतयेव वरुखमालः। देहावसानसमये हृदये मदीये देवश्धकास्तु भगवानरविन्दनामः।" विम्वप्रतिविम्यभावं च । अर्य चोचान्तर्गतोनविरिपो मेहः । अत एष पश्यति- वतीयोऽपि त्रिविध इति । पष्ठ इति च । पनसजा आपादत १घरदिन्दुरिविक्षस वितीया । रिमादि सेवि मेप-रामयोगानी बग- मानुशेरभेदार रिम्मतिविम्ममावा. स्यमयति । दिदीया इस 'अपाय. वसनो यादीसारी' वियपधागेयतु मान्दः । कुकुमाले पादेविमानविशेषरा साथ- रसनामारेन उपमाया सदाभावार। १पनाधार विशेमे यौनयोविदियो।

·. उपमा ] रसगङ्गाधरः। २२९ अत्रालिग्नितत्वलमत्वयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । वद्विशेष्यकयोध जलधि- कन्याप्रियंगुलतयोचिम्बप्रतिविम्बभावः । इत्ययमपि तस्करम्वित एव । तत्र तृतीयो यथा- 'दशाननेन हप्तेन नीयमाना वभौ सती । द्विरदेन मदान्धेन कृप्यमागेव पमिनी ॥ अत्र विशेषणयोईप्तत्वमदान्धत्वयोर्विशेप्ययोश्च नीयमानत्वकृप्यमा- : णत्वयोर्वस्तुपतिवस्तुमावेनोमयतः संपुस्तिो दशाननद्विरदयोधिप्रतिबिम्ब- भावः । इत्ययमपि तत्करम्चितः । 'विमलं वदनं तस्या निष्कलङ्कमृगाति' इत्यत्र वैल्यनिष्कलकत्व- योर्वस्तुत एकरूपयोविम्वप्रतिविम्वभावनिर्मुक्तं वस्तुप्रतिवस्तुभावमापनयो- रुपमानिष्पादकत्वं यद्यस्ति तदा शुद्ध वस्तुप्रतिवस्तुभावमापन्नोऽप्येष पठो धर्मः । न च 'कोमलातपशोणात्रसंध्याकालसहोदरः' इत्यादी यति- संध्याकालयोरुपमायां धर्मान्तरस्यानवगमात्कुङ्कुमालेपकपायवसनयोः कोम- लातपशोणाप्रयोश्च बिम्बप्रतिविम्वभावो यथावश्यमभ्युपेयः, प्रकृते तु न तथा वस्तुप्रतिवस्तुभावः । वदनमृगाकयोः सौन्दर्यरूपसाधारणधर्मस्य प्रतीयमानत्वेन धर्मान्तरानपेक्षणादिति वाच्यम् । एवं तर्हि 'यान्त्या मुहुर्वलितकंधरमाननं तदावृत्तवन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या' इति भवभूतिपद्येऽपि - द्वितीयार्धे तु 'कायायचसनो याति' इत्यादौ । यद्यस्ति तदेलनेनारुचिः सूचिता । तद्वीज तु-एकोऽप्यों भिन्नशब्देनोपात्तो भिन्न इव प्रतीयते । अत एव 'उदेवि सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च' इत्यादी 'रक्त एवास्तमेति च' इति पाठे दुष्टतेति प्रकृते संबन्धिभेदादपि भेदप्रत्ययस्तयोः । भिन्नरूपेण प्रतीयमानस्य चन साधारणता । साधारणीकरणस्य च न कश्चिदुपायः, विना बिम्बप्रतिविम्ब- भावापन्नकधर्मसंवन्धित्वम् । तथा च शब्दादेदेन प्रत्यये, संवन्धिभेदाच्च भेदन- त्यये, विम्वप्रतिबिम्बमावापन्नकधर्मसंवन्धित्वेन तयोरभेदाध्यवसाये साधारणत्वमति कथं शुद्धस्योपमानिष्पादकत्वम् । अत एव प्रायः बिम्बप्रतिविम्बभावकरांम्वत एवायमित्याहुरिति । प्रकृते तु न तथेति । तथा तु प्रकृते मेयर्थः । १ आलिहिताललग्नत्ये विशेष्ये ययोः, अर्थाद आलिजित विशेषणीभूतयोः (जलधिक न्यया आलिद्वितः रसायन्वये) जलधिकन्या विशेषणम् आलिहित इलादि च विशेष्यन् । २० रस.

·२३० काव्यमाटा। [द्विवीपानने- प्रतीयमानेन सौन्दर्येणेच सामान्येन निर्वाहे कंधराहतयोविन्यप्रतिबिम्बमा- यस्य वलितत्वावृत्तत्वयोवस्तुप्रतिवस्तुभावस्य च सकलैरालंकारिक लोकारो विरुद्धः सात् । अतो यथास्थितमेव साधु । उपचरितो यथा- 'शतकोटिकठिनचितः सोऽहं तस्याः सुधैकमयमूर्तेः । येनाकारिपि मिस विकलदयो निधिर्वाच्यः ।' एपा सीतां विवासितवतः खामगा रामस्योक्तिः । अत्र काठिन्य पार्थिवो धर्मधिसे उपचरितः। केवलशब्दात्मको यथा--- 'यत्र वसन्ति सुमनसि ननुउपयौ च शीलवन्तः सर्वत्र समाना मनिषो मुनय इव । अत्रोपमानोपमेयगतसार्यस्सैकस्सामावाच्छन्द एव धर्मः । एवमेतेषां धर्माणां व्यामिश्रणं च संभाति । १ अयमस्व प्रसारमा स्यारी मार---रानुसार विमतिमिमायो पतया सारियो । मिस नन्दनरमाइलो पंरूपसाभारभनवोरमपि साकाहारीमानस मारPvt. सीकारे रवि समासाना साना किलो मितुमा मापारम- दका सपना सामान गरियो कोर, समोर पाatv संप्रदायानुसारनेर ममा सस्किम्पायर माप खान्दयगेर सारा मोपपये रियमिरिमागरसास पदा मानिसमाधानम् । २पर निन्दनीयः। ४fridant : AR भागे। ५'उनप इस इमनारी (विदुषि) मनुस (स) TRUERIA कर सपने 2 मानस ET | गरे सरिन (RE ARE पाये सना र सीमाना।

·उपमा ] रसाशाधरः। २३१ . यथा- 'श्यामलेनाकितं माले वाले केनापि लक्ष्मणा । मुखं तवान्तरामुठभूजफुल्लाम्बुजायते !!" पत्र भालगताइप्रसप्तमझौ विम्वप्रतिबिम्बमावमापनौ क्याथें आचारे- अनुगामिन्यमेदमाए। सितौ। यथा वा- 'सिन्दूरारुणयपुषो देवस्य दाङ्कुरो गणाधिपतेः । संध्यायोणाम्बरगतनवेन्दुलेखायितः पातु ।' अत्र सिन्दूरसंध्याम्यां गणाधिपगगनाभ्यां च विम्बप्रतिविम्वभावमा- पन्नाम्यां [ धर्माभ्यां ] संपादिताभेदेन विशिष्टधर्मेणाभेदेनावसितः क्या- र्थोऽनुगामी । कचितुहेतुमद्रावेन । यथा-- 'खलः कापट्यदीपेण दूरेणैव विसृज्यते । अपायशशिभिलोंकैर्विपेणाशीविपो यथा ।' गणाधिपगगनाभ्यामिति । गणाविगगनयोविम्बप्रतिविम्यभाये च विम्बम्नति- विम्वभावापन्नसिन्दूरसंघ्याविशेषणकारुणवशोणत्वे वस्तुप्रविवस्तुभावापन्ने एव साधा. रणधर्म इति तयोरभेदेन विशिष्टधर्मगेत्युक्तिरिति भावः । क्यङर्थोऽनुगामीति । यद्यपि प्रसिद्धीजवल्यशोभाविशेषादिकमादायाप्याचारोऽनुगामी कर्तुं शक्यते तथापि १ 'मुस्नमम्बुजायदे (अम्बुजवदाचरति) इत्युच्या क्यङ्प्रत्यया भाचरणम् उपमेये मुखे, उपमाने अम्बुजे चानुगामि (उपयसवरम् ) इत्लवबुध्यते । मुखस्य अम्बुजवदाचरणं --मालगवस्यारस्य अन्तरामतस्य भास च विम्वप्रतिविम्बमार( अभेदारोप)रूप एव । एवं च मस्यामुपमायां विम्बप्रतिविम्बमावस्व अनुगामिनो धर्मस्य च व्यामिश्रणं नाबमिलाशयः । २ अयं भावः--वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नाभ्यामरणावशोमताभ्यामन्वितयोः सिन्दूर-सन्ध्य- योविम्वप्रतिविममावः । तादृशनिम्नप्रतिबिम्बमावापन्न-सिन्दूरसन्ध्याविशिष्थ्योगंणमनिगम- नयोश्चापि रिम्पप्रतिबिनभावः । यच याद आचायव (यः उपमानोपमेययोज- गामी ) अभिन्नः, भाद, वाशधनविशिष्टयोर्गणाधिपगगनयोरमेदः (विम्वप्रतिबिम्बमावः) स आचाररूपः साधारणपोऽस्ति यदेतुना दबारचन्द्रलेखयोरुपमा सिध्दति। ३ म्यामिमानले पूर्वसन्धः । यथा श्यामलेनसिन्दारमा रति पूर्वोदाहरणयोर्चि- मप्रतिविम्ममावः अनुगामिनि अभेदेन न्यामिश्रा, तथा विदप्रतिविम्वभावः अनुगामिनि कार्यकारणभावनेलः। - .

·२३२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- अत्र कापट्यं विषं च विम्वप्रतिविम्बतां गतं दूरतो विसर्जनेऽनुगामि- नि हेतुः। यथावा- 'रूपवत्यपि च क्रूरा कामिनी दुःखदायिनी । अन्तः काटवसंपूर्ण सुपफेवेन्द्रवारुणी॥ अत्र रूपवत्त्वदुःखदायित्वयोईयोरनुगामिनोमध्ये कार्यकाटवे विम्ब. प्रतिविम्वभावापन्ने दुःखदायित्वेन सह हेतुहेतुमद्भायेन मिश्रिते, अपरेष तु शुद्धसामानाधिकरण्येन । एवमन्यैरपि व्यामिश्रणं बोध्यम् । प्रकारान्तरं च लक्ष्यानुसारेण सुधीभिः खयमुन्नेतुं शक्यम् । यथा- यथा लतायाः स्तवकानतायाः सनावनने नितरां समासि । तथा लता पल्लविनी सगर्वे शोणाघरायाः सदृशी तवापि ॥' अत्र स्नावनम्राहं सबकानताया लताया उपमानमसीति गर्व मा कवितात्पर्यविषयतास्यवेति बोध्यम् । तादृशशोभाविशेषयोरक्यप्रतिपत्तये वानयोर्षि- म्यप्रतिविम्बभाच आवश्यक इलाहुः केचित् । अनुगामिनि हेतुरिति । तयो- बिम्बप्रतिबिम्बभावं विना मिनप्रकरणत्वेन दूरविसर्जने भेदप्रतीलानुगामित्वमेव १ खलस्य सर्पस्य च अत एव दूरतो विसर्जन क्रियते यतस्तयोर्यथासख्य कापट्यं विष चास्ति । एव चात्र दूरतो विसर्जने (योरनगामिनि ) विम्बप्रतिविम्वभावापन्नं कापच्य विष च हेतुविसर्जन च हेतुमत (कार्यम् ) इसारायः। २ रूपयले दु.खदायित्व कामिनीन्द्रवारण्युभरगारितया भनुगामिनौ धौ । योर्मध्याव दु.खदायित्नानुगामिना सह बिम्बप्रतिविम्वभावापनयोः क्रौर्यकाटक्योरेतुहेतुमदावेन मिश्र- णम् । कामिन्यां क्रूरत्वम् , इन्द्रवारुम्या च बावं दु.खस्य कारणम् । अपरेण (रूपान) सह तु विम्ब० प्रतियोः क्रौर्यकारक्योः सामानाधिकरण्यमापन् । यामिनीन्द्रवारण्योः (आधारयोः) रूपत्वकोर्यादीनां सहाविधानात् । ३' बतायाः सहशी' सी दशा व-पदायें (कान्तायाम् ) उपमेयलमस्तु न कर्तव्यः । 'लवायाः सदृशी' इति वालये लताया उपमानले कान्तायाधोपमेयत्वेपि यथाव स्वायाः सदृशी तशा लता व साशी' इति यथातथाश्दप्रदिपापायामुपमायां कान्ताया उपमानत्वमेव । यतो हि यशापदसंवम्युपमानन, यापदसंबर चोपमेय भवति । यथा इन्दन स्तथा जयपुरेन्दः' भत्र यथादसंबरस दिख रसुटमेवोपमानावन् । स्य पशन घडा. दिना समन्यव समाहितेति विशालभिचावन्यम् । - ·२२२ उपमा] रसगङ्गाधरः। विदध्याः। यतः शोणाधराया उपमेयायात्तवापि पल्लविनी लतोपमा भवतीति वाक्याथै यथातथापदप्रतिपाद्या कान्तोपमानिका लतोपमेयिको- पमा निपादिका । अरयां चोपमायां निरूपकतासंबन्धेनोपमानोपमेयगते द्वे उपमे समसदृशशब्दाभ्यां प्रतिपादिते बिम्बमतिबिम्बभावमापने साधारणधर्मतया सिते । तत्र निरूपकतासंवन्धेन प्रधानीभूतोपमोपमान. कान्तागतायामुपमायां प्रतिबिम्धभूतायां गुच्छस्तनयोवस्तुपतिवस्तुभावा- पन्ननमननम्रीभवनाविशेषणयोर्विम्वपतिविम्बभावमापनयोः साधारणधर्मत्वम् । एवं तेनैव संबन्धेन लवारूपोपमेयगतायां बिम्बभूतायामुपमायामधर- न स्यादिति भावः उपमा निप्पादिकेति । एवं च वाक्यायोपस्कारिफेय- मुपमेत्यर्थः । विम्वप्रतिविम्वभावमापने इति । यद्यपि समसदाशब्दाभ्यां प्रतिपादितोपमयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभाव एच, तथापि तद्विशेषणयोः शोणाधरनायिका- तबकावनम्रलनयोबिम्बप्रतिविम्बभाव आवश्यक इति भाव. । तयोश्च बिम्बपति- विम्बभावे सादृश्यानुयोगित्वमेव साधारणो धर्म इति ध्येयम् । तत्र तयोरुपमयोमध्ये । निरूपकतेति । प्रतियोगितेत्यर्थः । तेनैव संवन्धेनेति । प्रतियोगितासरन्धेनेलवर्थः । एकान्ता उपमाने यस्याम् । २ यथातथापक्षप्रतिपाया प्रशानभूता सेयमुपमा वाक्याथोंपस्कारिका । वाक्यासपा- दिक्य च। ३ अस प्रघट्टकस्यायं सार:-असिन्पये तिन उपमाः। तासु 'यथा त्वं लतासदृशी, तथा लठा व सदशी' इति यथातथाप्रतिपाया वाक्यार्थभूदा प्रधानन् । प्रधानभूदाया भस्या उपमाया: 'वं वासाशी', 'लता लसदृशी' इवि दे उपमे साधारणधर्मभूठे । अङ्गभूते रमे गपि उरने परस्पर बिम्बप्रतिबिम्बमावापत्रे। अनयोर्मध्ये वनावनमा त्वं खबकानताया स्तायाः मशी' इलाकारिकायाः प्रतिविम्बभूनायाः प्रथमोपमायाः वस्तुप्रतिवस्तुभावापन. यौनग्रीभवन-नमनयोविशेषणीभूतौ स्खन-स्तरको खनाभ्याम् आनम्रा इत्यन्वये स्वनी भा- नगीभवनपदार्थे विशेष्येते इति विशेषणत्वमनयोः ] साधारणधर्मभूती, यो हि मियो विम्बपति- विम्वभावापभो । एव पइदिनी बढ़ा शेणाधरायाः तव सदशी' इति विमभूताया रितीयो. पमापान मार-reो साशरणधर्मी, यौ हि मियो निन्दप्रतिबिम्पमालानी (मन दि मिप्रतिविमभावो वस्तुप्रतिवस्तुभावहरमितो नाखीवि पूर्वोपमाटो मे । पूर्वमुद्दाइका - ·२३४ मान्यमाला। [द्वितीयानने- पल्लवयोः । न च तेन सदृश इत्यादौ तन्निरूपितसादृश्यानयलोपमे. यस्य, तस्य सदृश इत्यादौ च तत्संबन्धिसादृश्याश्रयस्योपमानस्य प्रतीतेः सिद्धत्वात्प्रकृते चं सदृशीति शब्दानिवेद्यमानेऽप्युपमानभावे कथं नाम लताया उपमेयतेति वाच्यम् । सदृशशब्दप्रतिपाद्यधर्मभृतोपमायामुपमान- खेऽपि यथातथाशब्दवेद्योपमायां लताया उपमेयत्वे वाधकाभावात् । एक- मन्येऽपि प्रकाराः। .. 'यथा तबाननं चन्द्रस्तथा हासोऽपि चन्द्रिका । यथा चन्द्रसमश्चन्द्रस्तथा वं सहशी तव ।' एभिभेदैः प्रागुक्तानां सधर्माणां भेदानां यथासंभ गुणने बहुतरा भेदा भवन्ति । तथा धर्माणां वाच्यतायां वाच्यधर्मा वहुधोक्ता । व्यङ्ग्यत्वे व्यायधी धर्मलोपे गदितैव । लक्ष्यतायां यथा- 'सर्प इव शान्तमूर्तिः क्षेवायं मानपरिपूर्णः । क्षीव इव सावधानो मर्कट इव निस्कियो नितराम् ॥' इत्यत्रोपमानमहिन्ना शान्तमूर्त्यादिशब्दैविरुद्धा धर्मा लक्ष्यन्ते । अधरपल्लवयोरिति । कान्दालताविशेषणयोविभ्यप्रतिविम्यभावमापनयोः साधारण- धर्मत्यमित्यर्थः । तनिरूपितेति । तातियोगिकेत्यर्थः । साइरसाश्रयस तत्प्रतियोगिन इत्यर्थः । सधर्माणां मेदानामिति । साधारणधर्मभेदसहिताना पूर्णलतादिभेदाना- नित्यर्थः । व्ययत्वे इति । धर्माणामिलस्यानुषा । लक्ष्यतायामिति धर्माणालिन- त्यादिः । महिन्नेति । तेषु शान्तमूर्तित्वादेरभावादिति भावः । धर्मा लक्ष्यन्त इति। उपमासु अन्यान्ये नानाविपाः साधारणधर्मा उहाः, अब तु उपमाया मे दे उपमे एवं सातारपधर्ममृते इत्येव नवीनः प्रसार प्रत्युशहरमदानस्य विशेषः । १ चन्द्रेण सदृशम् युधे चन्द्रनिरुपितं यत्साहय सदाश्रय इसप्रदीत्या चन्द्रः उपमानिरूपः (उपमानन्), सादृश्यामय उपमेयं च उपमाया मापारः (अभिधानम् ) भवति । 'चन्द्रस सदरम्' अर्शद चन्द्रस्य सा पति इयुच्चो सारश्यं चन्द्रस्य मन्धि भवति तदाधारश्योपमानं भवति [चन्द्रबन्धि सादर पढे वसाधारः पद एव साइ ] माश्यस (उपमायाः) निरूप व उपमेयं यति । ततश्र-छाया: पदशीयुक्ती रडा उपमानम् सातक वाया उपमेयत्वमिति शशा शयः शीति वार द्वारा उपमानक्षेपि यथा बतायाः सदाची व्या द्रावर सी' इति वाक्ये तु तसा उपमेयर त्वमेवेति समाधानन्।

·रसाय.. इयं चोपमा मुख्याधस्य कचित्साझादुपस्कारिणी कचिचोपस्कारका- रोपस्करणद्वारा । तत्र साशादुपस्कारिणी प्राग्बहुधोदीरिता । परम्परया यथा- 'नदन्ति मददन्तिनः परिलसन्ति वाजिवजाः पठन्ति बिरुदावलीमहितमन्दिरे बन्दिनः । इदं तदवधि प्रभो यदवधि प्रवृद्धा न ते युगान्तदहनोपमा नयनकोणशोणधुतिः।" अत्र मुख्यार्थस्य राजविपयायाः कविरतरुपस्कारकस्य यदैव तव कोपोदयस्तदैव रिपूणां सपदो भलसाद्भविष्यन्तीति वस्तुन उपस्कारिका नयनकोणशोणधुतेर्युगान्तदनोपमा । इयं चेवयथावादिशब्दैर्वाचकैः प्रतिपादिता वाच्यालंकारः । लक्ष्यापि चालंकुर्वाणा दृश्यते । यथा- 'नीवीं नियम्य शिथिलामुपसि प्रकाश- मालोक्य वारिजहशः शयनं जिहासोः । नैवावरोहति कदापि च मानसामे नाभेनिभा सरसिजोदरसोदरायाः ।। अत्रैकोदरप्रभवस्वरूपस मुख्यार्थस्य बाधाचदीयशोभालक्षणसमानाशह- रत्वस्य प्रयोजनस्य सत्वात्सोदरपदेन सदृशो लक्ष्यते । आर्थी च तत्रोपना प्रतीयमाना । अवरोहतिलक्ष्यस्य विषयतया स्मृतिशून्यीभवनस्य निषेधनेन प्रतीयमानायाः स्मृतेरुपस्कारिका । एव प्रतिभटपतिमल्लादिशब्दाना तदी- यन्याभवनवदीयशोभारूपसर्वखापहरणादेः प्रयोजनस्य सत्त्वात्साहश्यवति लक्षणैव, न व्यञ्जना । मुख्यार्थस्य वाधात् । प्रयोजने पुनर्व्यजनैवेति । लक्ष्यतावच्छेदकेऽपि लक्षणेति मनेनेदम् । इयं चेति । उपमेसर्थ । नन नाभी। अवरोदविलक्ष्यस्येति । एतत्पदलक्ष्यस्वेत्यर्थ । व्यजनैवेति । इत्यस योध्यमिति १ नाभिसंबन्धिनी या शोमा तद्रूपसमानायहरवस। प्रतीजा भवतीत्यर्थः ३ (मानसात.) अवरोहतिपदस लक्षश्ययार्थभून यद विश्यरूपया स्मृत्या शून्यीभवनम् (नांद विस्मृतविषयीभवनम् ) रिपेयनेन । ४ चन्द्रप्रतिभटमिायुश्या चन्द्रस्य न्यभन्ने प्रयोजनमिलाशयः ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- कचिदाद्यापि चेयमुपमालंकारः । यथा- अद्वितीयं रुचात्मानं मत्वा किं चन्द्र हप्यसि । . भूमण्डलमिदं मूढ केन वा विनिभालितम् ।। कस्यचिद्विदेशस्थितय किरणैरात्मानं संतापयन्तं चन्द्रं प्रत्येपोक्तिः । अत्र च अस्ति मम प्रियायाः कदापि यहिरनिर्गतायाः, अत एव त्वया- प्यदृष्टाया आननं त्वत्सहशमिति प्रतीयमाना उपमा मूढपदेन ध्वन्यमा- नायां चन्द्रविषयायां वक्तृगतायामसूयायामलंकारः । एतेनाप्पयदीक्षितै. रुपमालक्षणे दत्तमव्यन्यत्वविशेषणमयुक्तमेव । नहि व्ययत्वालंकार- त्वयोरस्ति कश्चिद्विरोधः । प्राधान्येनै व्यङ्ग्यतायां तु प्रधानत्वालंकार- त्वयोर्विरोधादलकारलक्षणं तत्र मातिप्रसाहीदित्युपस्कारकत्वेन पुनर्विशेष- णीयम् , न स्यव्यङ्गयत्वेन, प्रागुक्तायामसूयालंकारोपमायामव्याप्त्यापतेः। विशिष्टोपमादिस्यले विशेषणाद्युपमानां वाच्यसियगतया गुणीभूतव्य- अयत्वम् , सिद्धार्थस्योपस्करणाभावातु नालंकारत्वमिति न काप्यसंगतिः । यचापि "सेयमुपमा संक्षेपतत्रिविध/-~-कचित्तवैचित्र्यमात्रविश्रान्ता । यथा 'स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः' इत्यादौ । कचिदुक्तार्थोपपादनपरा । यथा 'अनन्तरत्नप्रभवस्य' इत्यादौ । कचिद्वयद्यप्रधाना सा इति तैरेव द्रविड- शेप । विनिभालितमिति। विशेषेण दृष्टमित्यर्थः । अघ चेति । प्रतीयमानेसना- स्यान्वयः । प्रतीयमाना उपमेति । अनोपमानस्योपमेयत्वकल्पनात्मकप्रतीपस्यैव व्यङ्ग्यत्वम्, मूढपदखारस्यात् , चमत्यारातिशयाच । किं हृप्यसीयेतत्वारस्याचेति , केचित् । एतेनेति । एतेनापीत्यर्थ. । अपिना प्रागुकदूपणममुच्चयः । तैरेवेति । अप्प- १ अलंकारस्यैव प्राधान्येन व्ययतायान् । २ बिम्बप्रतिबिम्बमावापन्नसाधारणधर्मादिका या विशिष्टाः (विशेषप्रकारकाः) उपमाः पूर्व निदर्शिताणामु विम्बप्रतिदिनभूतयोविशेषणयोर्या भवान्तरा उपमा भवति सा व्यायैव भवति । वस्या निरासाय अव्ययविशेषणदान न निरर्थकमिति शा । एवविधोपमायाः प्रधानोपमासाधकतया वाच्यसिद्धयत्वेन गुणीभूतव्यङ्गयत्वम् । कस्यचित्पूर्वसिखस्मार्थस्याल. करण तया न क्रियते अपितु प्रशनभूटा उपमैवारक्रियवे पति तस्या अलंकारत्वमपि नास्तीति तन्निरासाथ दो व्यर्थ इति समाधानम् ।

·। उपमा] रसगजाधरः। २३७ शिरोमणिभिरभ्यधीयत । तदप्यहृद्यमेव । 'नयने शिशिरीकरोतु मे शर- दिन्दुपतिमं मुखं तव' इति वाच्यवस्तूपस्कारिकायाः शरदिन्दूपमाया अको- 'डीकरणात् । अलंकारभूतोपमासु खवैचित्र्यमात्रविश्रान्ताया उपमायाः संग्रहे, "को नाम ध्वन्यमानायावस्या निरासायाव्यञ्जयलविशेषणदानदुराग्रहः । अहो महदेवेदमन्याप्यम्-~-यदलक्षणीयायाः संग्रहः, लक्षणीयायाश्चासंग्रह इति । प्राचीनानां तूपमासामान्य लक्षयतां ध्वन्यमानाया इवास्या अपि संग्रहो नानुचितः । न तु खस्य यतेन ध्वन्यमानोपमा निरस्य कण्टर- वेणालंकारभूतोपमालक्षकस्य । यदि च प्रबन्धव्यायोपस्कारकत्वेनेयं संगृह्यत इत्युच्यते तदा 'खवैविध्यमात्र विश्रान्ता' इति खोक्तिविरुद्धा स्यात् । यदीक्षितरेवेल. । स्वस्येति । तवेलर्धं । नानुचित इलस्यानुपा । इयं ववैचिश्य- मानविधान्ता। विरुद्धा स्यादिति । वस्तुतस्तु उपमासामान्यलक्षणस्यापि प्रकृतत्वे- नोपमासामान्यस्येवाय विभागः । उपमानोपमेयतावच्छेदस्योर्भेदाचास्येवोपमितिाने- प्पत्ति । अत एव सेयमुपमेयेवोत्तम्, न त्वलंकार इति । 'नयने शिशिरीरोनु मे शरदिन्दुप्रतिम मुसं तव' इसन तु उतार्थोपपादनपरैव मुसबर्तृक्नयनर्मकशिशिरीक- रणस्प कव्युक्तस्यन्दूपमयेवोपपत्तेः । उत्तायोपपादनेलस्य चोदार्थस्योपपादनमुकाथ १ संग्रह करे सति । अांचस्थास्तु संमा कुवा, व्यङ्गयाया निरासा यस इत्याश्चर्यम् । २ सचिग्यमात्र विमान्ता न फसचिरस्तुनः शोभकरी, भव एव असक्षमीया सा। १ या सय माया ससपि प्रधानन्यायस्योपस्कारका (सा शोभाकरत्वार लक्षणीया. इसा असमाः। ४ ननु प्राचीरालंकाररपि सचियमात्रपियान्तायाः संप्रातः, को मे दो इति पेदार-प्राचीनानां तु । सामान्य तम् । तर या जपायाः संमो मानु वितस्दा चिम्पमात्रविमानाया अपि संग्रहो नानुविधः । ५ यमेन पन्दमानोमा निरस दण्ठरवेग अलमारभूतोपमालास सस (34) स्व. विष्पमात्रविमानाया संमोन नानुषितः, अपितु अनुचित ए रासः । प्रकास पापो को भररसारसोरसारिया (यथा मा. सदर्भल व्यास भवो वीरबलोपरमारिय) मा सानिममारियान्न समिति निरोधः।

·काव्यमाला २३८ [द्वितीयानने- 'अनन्तरसप्रभवस इत्यत्र गुणसमूहसमानाधिकरण एको दोषों दोषत्वेन न स्फुरतीत्यस्यार्थरस पूर्वार्धप्रतिपादितार्थसमर्धनात्मकस्य सामान्य- रूपस विशेषरूपोदाहरणप्रदर्शनमन्तरेण सम्यगनाकलनादिन्दुकिरणसमा- नाधिकरणोऽ उदाहृतः, न तूपमानतया निर्दिष्टः । सामान्याविशेपत्य . भेदाभावेनोपमितिक्रियाया अनिष्पत्या उपमालंकृतेस्त्रानवतारादुदाहरणा- लंकारोऽयमतिरिकः । यथा 'इको यणचि' इति वाक्यास सामान्यस्स विज्ञानायोकारे दायुदकेकारसेवेति वाक्यान्तरेण तद्विशेष उदाहियते तद्वदत्रापति तत्प्रसने विवेचयिष्यामः। यञ्चाप्पयदीक्षितैः 'लप्सायां तु नैवं भेदाः । तस्यां साधारणधर्मस्सानुगा- मिवानियमात्' इत्युक्तम्, तन । 'मलय इव जगति पाण्डुर्वल्मीक हवा. धिधरणि धृतराष्ट्रः' इत्यत्रानुगामिधर्मस्याप्रत्ययाचन्दनानां पाण्डवानान् , यौपादन मिलद्वयम्, विनिगमनाविरहात् इति न दोष इति चिन्लमिरमिति योध्यम् । उतार्थोपपादनपरोपमायाबदुत्तमुहावरण दूएयति-अनन्तेति । 'अनन्त- रत्नप्रभवस्य यम्य हिमं न सौभाग्यविपि जातम् । एमे हि दोपो गुणसनिपावे निमजदीन्दोः किरणविवाद.' इसमेलः । स्फुरदीलस्वार्थस्य तृवीपवरणपति- पायस्य । तत्वेनानिर्दिष्टत्वे हेतुमाह-सामान्येति । अनयतारादिति । अग्रे तथा चेति शेप. । मलंकारोऽयमतिरित इति । 'अदत्वा मारयो मा भूत्वा व त्या- दृशो भव' इलभित्रनिकोपमायामुपमानतावच्छेदकोरमेयतावच्छेदकदैनोपमितिषिया- निष्पत्तेपमालंकारव्यवहारस्य च सर्वसमत चेन तददिहापि सामान्यधर्मविशेषधर्मयो- खयो देन तनिष्पत्तेः सभवादुदाहरणालंअरो मास्वनिरिफ इति तदाशयाचिन्ल. मेतत् । उदकोकारे दधीयरस य इति पाठः । तमगा उदाहरणालंकारप्रम। १ गुणसमूहेन समानमधिकरणं पस (गुणसमूहसाबासी)। २ मनन्तरससमानापिरो यस दियः सौमाम्बटोपी न बाउरी पूजाघरस. मर्थनात्मकता १न्दुरिणः समानमस्किरण यसला। ४ सामान्ये रिपोऽप्यावर्भवतीति न योनियो भनियभिपयोग। ५ मिमतिम्मिमावावादिनानाविधाना साधारणमनोयो मेदार मानि । नुहाभारमन: केरमनुमामी भरी मान्यविध लः।

·उपमा] रसगङ्गाधरः। सर्पाणां दुर्योधनादीनां च विम्वप्रतिविम्वभावस्यैव प्रतिपचेः । न च शब्दे- नोपात्तत्वं , बिम्बप्रतिविम्वमावे तवमित्याग्रहो विदुषामुचितः। श्रीतत्वा- र्थत्याभ्यां बिम्बप्रतिविम्बभावस्य द्वैविध्यौचित्यात् । अव एवापस्तुतमशंसादी मकवाप्रकृतवाक्यार्थयोरौपम्यमवयैवविम्वप्रतिविम्वभावमूलं संगच्छते । इयमपि रूपकवत्केवलनिरवयवा, मालारूपनिरवयवा, समस्तवस्तुविषय- साक्यवा, एकदेश विधर्तिसावयवा, केवलपिष्टपरम्परिता, मालारूपश्लिष्ट- परम्परिता, केवलशुद्धपरम्परिता, मालारूपशुद्धपरम्परिता चेत्यष्टया । तत्रो- पमायां केवलत्वं मालानन्तर्गतत्वं निरवयवत्वं चौपमान्तरनिरपेक्षत्वम् ।। इयं च शतशः प्रागेवोदाहृता । मालारूपनिरवयवा यथा-- आहादिनी नयनयो रुचिरैन्दवीव कण्ठे कृतातिशिशिराम्बुजमालिकेव । आनन्दिनी हृदि गता रसभावनेव सा नैव विस्मृतिपथं मम जातु याति ।' यथा वा- 'कलेव सूर्यादमला नवेन्दोः कृशानुपुल्वात्प्रतिमेव हैमी । विनिर्गता यानिवासमध्यादध्यावमी राघवधर्मपत्नी ॥ पूर्वमनुमिना धर्मेण भिरदेशकालावच्छेदेन, अत्र तु बिम्बप्रतिबि. अत एव तस्य देवियादेव । इयमपि उपमापि । नन तासा मध्ये। इयं च केवलानरवयवा या पेन्दवाति । ऐन्दी रुचिरियर्थः । सतुनिवासेति । राक्षमनिवासेलधः । १येन दि चन्दना व लोकानन्दनाः पाण्डवा उत्पादिवाः । येन च सपा व भयसमा दुर्योधनादयो जनिताः। ३ भवस्वानाम् भः ( अक्शशक्षेप्यः ) यो दिनप्रतिविम्वभावखनमूटन् । वया शादेवरः (भार्थः) अपि पावश्यक इत्याश्यः ।। १ पूर्वये आदादनीलादिश्चगामी। ४ यो देशमाहौन्दुरध्यादेनं वो नारिकायाः । ५ पुस इशानुपुत्रस्य व शनिवामेन सह दिमप्रविधिमारना ·२४० । काव्यमाला। [द्वितीयानने- म्यभावमापन्नेनैकदेशकालावच्छेदेनेति विशेषः । अत्राधिकदीतिरूपे वाक्या उपमे उपस्कारिके । आत्यन्तिकविनाशहेतुत्वेन देदीप्यमानत्वेन च साधा. रण्येन सूर्यमण्डलस्य, निष्कलकताभिव्यञ्जकत्वेन भस्मीभवनहेतुत्वेन कृशा. नुपुञ्जस्य च लाप्रतिविम्बता । मालारूपत्वं चात्रकोपमेयकानेकोपमासा. मानाधिकरण्यात् । समस्तवास्तुविषया सावयवा यथा- 'कमरति वदनं यस्यामलेयन्त्यलका मृणालतो बाहू । शैवालति रोमावलिरद्भुतसरसीव सा वाला ॥ यथा वा- 'ज्योत्स्नाममनुहसिता सकलकलाकान्तकान्तक्दनीः । राकेव म्यरूपा राघवरमणी विराजते निवराम् ॥' द्वितीये तमुपादयवि-अति। द्वितीयपय इत्यर्थ, । सूर्यमण्डलस्येति । लाप्रवि- विम्यवेलनान्वय । अमायां रावणवधे सति प्रतिपदि सीतानिर्गम इलेकदेशकालापरिध- मत्वं यो यम् । सामानाधिकरण्यादिति । उपमान्तरनिरपेक्षन्दापिरययययमितपि योध्यम् । कमलतीति। अत्र तुर्प उपमानादाचारे विश् । ज्योति । ज्योत्मा एकदेशकालखं टीकायां प्रकटन् । २ सूर्यमण्डल चन्द्रकलाया भात्यन्तिकविनाशकारण दीक्षिगलिचस लेगापि सीताया भात्यधिकविनासकारणम् (अधिनियासे सस्ता नानावश्यभावाव) सौवर्णरयामानी च । अनु र लायाः प्रदिगिभू । अमिपुटोपि मुवर्गप्रतिमाया निवामियभने (वस्था) मनोमानहेतुम । समापि सीताया निकासाभिम्पत्रिका (लस्स) मसीभवनवधा मत पुसार गामतिविम्बस्वम् । ३ एकमुपसेप याम पदविधानामनेग्रसामुग्नानां सामानारिकरभ्यम् (एकसाने हमारेशः) ४ या पाडायाम् भटमा भव्यन्ति अमरापन्ने । 'यसा: मउपन्यास. 'भरा मन्ति सायन्ते रत्यौनु भोपप्रमागमारेयः।

·. उपमा] रसगङ्गाधरः। २४१. • अत्र सर्वेषामुपमानानां शब्दैरेवाभिधानात्समस्तवस्तुविषया, अशोपमाभि- निप्पाद्यमानत्वाच्च साना भवति । एकदेशविवर्तिनी सावयवा यथा- 'मकरप्रतिमैर्महामटैः कविभी रलसमैः समन्वितः । कविताऽमृतकीर्तिचन्द्रयोस्त्वमिहो:रमणासि कारणम् ॥ अनोत्तरार्धे उपमितसमास एव, विशेषणसमासवेद्यस्य तादात्म्यस्य प्रकृतेऽनुपयोगात् । राज्ञो जलघरुपमा शब्देनानमिहिताप्योपमाभिराक्षिप्ता मतीयते, इत्येकदेशविवर्तनादेकदेशविवर्तिनी । केवलक्लिटपरम्परिता यथा-- 'नगरान्तमहीन्द्रस्य महेन्द्रमहितश्रियः । सुरालये खल क्षीमा देवा इव विरेजिरे ।' अन्न लेपोपस्थापितेन सुमेरुणा मदिरागारस्योपमा क्षीवानां देवोपमाया उपाय इति लिप्टपरम्परिता, अन्योन्योपायतारूपस्यैव परम्परितत्वस्येह परि- भाषणात् । मालारूपताविरहाच केवला । -- मजु हसितं यस्या.। सकलः पूर्णकलः कलारान्तश्चन्द्रसद्वाददनधीर्यस्याः । अत्र उदाहरणद्वये । सर्वेषामवयवरूपाणामवयविरूपाण च । तथा च तेपा तदभिधेयत्वमेव समस्तवस्तु विषयत्वमिति भावः। अलोपमेति । अवयवोपमेयर्थः । एवममेऽपि । साझा सावयवा । तया न्योपमाना सापेक्षत्वं सावयवत्वमिति भावः । मकरा मस्स्याः । कविता अमृतमिव । कीर्तिश्चन्द्र इव । विशेपणेति । मयूरव्यंसकेतीत्यर्थ । नगरान्तरिति । महेन्द्रवत्पूजिता श्रीर्यस्य तस्य राज्ञो नगरमध्ये सुरालये मत्ता देवा इव खलु विरेजिरे इत्यर्थः । गारस्योपमेति । मुरालये इतीति भावः । नन्वेवं लिष्टत्वेऽपि कथं परम्प- रितत्वमत आह-अन्योन्योपायतारूपस्यैवेति । सावयवाया परस्परसमर्थकस्वेऽपि नोपायता। ज्योत्स्नायां हसितत्वारोपं विनापि औज्वल्यादिना सीताया राकासाम्य- सिद्धः । इह तु मदिरागारेषु सुमेरूपमा विना क्षीबेषु देवोपमाया न किचित्साधर्म्यम् । तस्मिथ नादृशसादृश्यप्रतीतिमूलाभेदमापन्नं सुरालयवृत्तित्वमेव । तथा मदिरागारेषु मुमे- १ एकदेशे ( अवयवे) विवर्तनाद स्वखरूपगोपनेन अन्यथावेन वर्तनात् । यहा एकदेशे विशेषेण स्फुटतया वर्तनादेकदेशविवविनीति रूपके स्फुटीक्रियेत ! २ पाप च तादृश(शिष्टतया एकशब्दोपस्थाध्यतारूप)सादृश्यप्रतीत्या सराव्या (मदिरागारम्) भरालयाव (समेरो: ) अभेदमापनों भवति । ततश्च तादृशमराव्यत्तित्व- मेव उपायः। २१रस० ·२४२ काज्यमाला। [द्विवीयानने- केवला मालाल्पश्लिष्टपरम्परिता यथा- 'महीमृतां खलु गणे रतसागरिव खितः । लं काव्ये वसुधाधीश वृषपर्वेद राजसे॥' मन्न श्वेपोपस्थापिताभ्यां पर्वतशुक्राम्यां राजकाव्ययोरुपमे मेरुषप- भ्यां राज्ञ उपमयोरुपायः । नन्वत्र पर्वतानामिव राज्ञा शुक्र इव कविवे इत्येवंरूपा उपमा कथं प्रत्येतुं शक्या । उपमानोपमेयशब्दयोः पार्थ- क्याभावादिति चेत्, श्लेषे छेक्शब्दोपाचत्वेन रूपेणाभेदाध्यवसानसेव तेनैव साधयेग सादृश्याध्यवसानस्यापि सुक्रत्वात् , वस्यैव च प्रकृते प्रयोज्योपमानुकूलत्वात् । केवलशुद्धपरम्परिता यथा--- 'राजा युधिष्ठिरो नाना सर्वधर्मसमाश्रयः । दुमाणामिव लोकानां मधुमास इवाभवत् ॥ मालारूपशुद्धपरम्परिता यथा- 'मृगतो हरयन्मध्ये वृक्षतां च पटीरयन् । ऋक्षता सर्वभूपानां त्वमिन्दवसि भूतले ।' रूपमाया चक्षीयेषु देवोपमा विना न साधारणधर्म इत्यन्योन्योपायता । अन्योन्या- श्रयपरिहारस्तु रूपकरणे वक्ष्यते । चत्वय फेवलपदोत्तरं या योज्य । महामृता पर्वताना राजा च गणे समूहे । रत्नसानु मुमेरु । काव्ये शुके कपित्वे च । वृषप- व दैलराज इव । तेनैव एकशन्दोपातत्वेन साधम्र्येण । मधुमास इव चैत्रमास इव । अन मालारूपताविरहात्केवलखम्, पाभावामुदत्वम्, अन्योन्योपायतास्पत्वात्पर- मरितस्यनिति बोध्यम् । मृगतामिति । मृगा इवाचरता सर्वभूतानां मध्ये दरयन्सिह १ उपमानोपमेये या पयायशयाम्यामुमतिपतस्तत्रैवोपमामढीतिः। भवतु 'मी- भृताम्' इत्यादि बिष्ट एक एव भ्रूयते, तर च रूपवनदीविष सादिति सारे एक शम्मोपात्रतया यथा इयोरभेदोऽभ्यवसीयते तव पशब्दोपापा समाचार यो सादृश्यमणि बर्नु सम् । ताश-परसम्मोपासापापसाधबेंग मीभान (पर्वाना राशनच) काम्पस्य (शुक्स कवितायाध) परसरसमेत 'पर' इति मथानोपमाया मनुकूला। [रूपकं यशकिदव अभूतेषु हिसायेषु अभेदः । उपमा यशहिनी वर - बोधु उपदि मारा: गर मोरमोनिसान दोष दि समाधानम् । ₹ ·- उपमा] रसगङ्गाधरः। २४३ उपमानयोः परस्परमुपमेययोधानुकूल्ये उपमयोरेपोपायता निरूपिता । प्रातिकूल्ये उपायता यथा- 'राजा दुर्योधनो नाम्ना सर्वसत्त्वभयंकरः । दीपानामिव साधूनां झन्झावात इवाभवत् ।।" अत्रोपमानयोपिझम्झावातयोरन्योन्यमुपमेययोश्च साधुदुर्योधनयोः प्राति- कूल्येऽप्युपमयोः परस्परमानुकूल्यादुपायतैव । एवम्- 'सरोजतामथ सतां शिशिरतवताधुना । दर्भतां सर्वधर्माणां राज्ञानेन विदर्भितम् ।' इत्यादी मालारूपतायामपि । उपमेयानां स्वखोपमानानुपैमानानामुपमानतायां रशनोपमा । यथा-- इवाचरन् , वृक्षा इवाचरतां तेषां मध्ये पटीरयंश्चन्दनदरिवाचरन् , त्वं ऋक्षतां नक्ष- पाणीवाचरता वेषां मध्ये भूतले चन्द्रवदायरसीत्यर्थः । आनुकूल्ये इति । अनुकूल- ताख्यगुणे सतीत्यर्थः । मृगतां हरयनित्यत्रापि मृगाधिपत्वादानुकूल्यमेवेति बोध्यम् । एवं प्रातिकूल्ये शुद्धपरम्परितामुदाहरति-एयमिति । कमलवदाचरता सतां मध्ये शिशि- तुवदाचरतानेन राज्ञा अधुना दर्भवदाचरता सर्वधर्माण मध्ये विदर्भदेशवदाचरितमि- त्यर्थः । स्वखोपमानानुपमानानामिति । इदं विशेषणमुपमेयोपमायामतिव्याप्ति- १ मृग-मृगाधिपयोक्ष-चन्दनयोग्य (उपमा० उपमे०)परस्पर योगानुकल्यात्पूर्वाध!कस्य सपमा यस 'इन्दवसीति प्रधानोपमा प्रति उपायता, अत एव परम्परितवमित्यर्थः । २ भगभूता उपमा 'दीपानामिव', अङ्गिनी च 'सम्झावाद व सनयोरदाशितया पर- रपरमानुल्यादुपायदा (साधकता)। सेयं प्राविकल्ये केवळसुद्धपरम्परिता ! 'सरोजतामय इत्यादि प्रातिकूल्ये मालारूपशुस्परम्परिदेवि बोध्यम् । ३ विदर्भदेशे यथा दान प्ररोहन्दि भासिन राशि सर्वधर्मा प्रत्याश्यः । ४ यत्र उपमेयानि निजोपमानानामुपमानानि न भूत्वा अन्येषामुपमानानि भवन्ति ने लाशयः । उपमेयोपमायाम् उपमानानि स्वोपमानस्यैव उपमानानि भवन्ति । यथाः इस पूर्णभी।' मत्र धर्म इत्युपमेयम् 'मयों धर्म एव खपि' इत्युचरवायै स्वोपमानस अव उपमान भइति । तथा च उपमेयोपमानिरासार्थ 'सोपमानानाम् अनुस्मानानि यानि उममेयानि तेषामुपमानतायाम्' इत्युक्तम् ।

·२४४ काव्यमाला। द्वितीयानने- 'वागिर मधुरा मूर्तितिरिवात्यन्तनिर्मला कीर्तिः । कीर्तिरिव जगति सर्वस्खवनीया मतिरमुप्य विभोः ।। इयं धर्मभेदे। धमक्ये तु:- भूधरा इव मचेमा मतभा इव सूनवः । सुता इव भटास्वस्य परमोन्नतविग्रहाः ।। धर्मलोपे तु तस्येत्यस्यानन्तरम् 'भटा इव युधि मजाः' इति बोध्यम् । इयमेवंमेदा प्राचीन द्वैर्गुणने वागगोचर भूमान भजमाना नेयतामहतीति दिक् । एषैव च यदा सकलेन वाक्येन प्राधान्येन ध्वन्यते तदा परिदतालं- कारभावा ध्वनिव्यपदेशहेतुः । अस्या चालंकारव्यपदेशः कदाप्यलंका- रमावममायु मयादिगतेपु कटकादिविवालंकुर्वाणगतधर्ममात्रसंस्पर्थ- निवन्धनः । कचिदसौ शब्दशक्तिमूलानुध्वननविषयः । कचिदर्थशक्तिमू- लानुध्वननविषयः। आयो यथा- 'अविरल विगलबानोदकधारासारसिकधरणितलः । घनदाममहितमूर्तियतितरा सार्वभौमोऽयम् ।। यथा वा- 'विमलतरमतिगभीरं सुपवित्रं सत्त्ववसुरसम् । हंसावास स्थान मानसमिह शोभते नितराम् ।। अत्रानेकार्थानामपि शब्दाना प्रकरणेन कृतेऽपि शकिसकोचे तन्मूलकेन वारणार्थम्। भूधरा इति । परमोनतविप्रहत्वमेकोन धर्म । एपेर र उपमेवा परीति । खफालकारत्वकेत्य ।नन्येव कय तमालपारव्याहारोऽत आह-मस्यां चेति । धर्ममानेति । उपमात्वेसर्थ । मानपदेनालकारत्वन्यवच्छेद । अविरलेति । अय राजा सार्वभौम सर्वभूमीवर । उदरिदग्गजश्व। धारपद व्यमिति केचिद । 'रा कीच -' इतिकरयोग इत्लन्ये । धनदातृणामप्रे पूजिनमूर्ति । कुरेरामे पूजितमूर्तिश । सत्त्व प्राणी बल च। रसो जल शृङ्गारादिय। हस पी परमात्मा च । अत्रेति।

·उपमा] रसगङ्गाधरः। २४५ ध्वननेन प्रतीयमानस, सरोवररूपस्यान्तरस्याप्रस्तुतस्माभिधानं मा भूदिति : प्रकृताप्रकृतयोरुपमानोपमेयभावः प्रधानवाक्यार्थतया करण्यते। द्वितीयो यथा- 'अद्वितीयं रुचात्मानं दृष्ट्वा किं चन्द्र दृप्यसि । भूमण्डलमिदं सर्व केन वा परिशोधितम् ॥' अत्र मूढादिपदाप्रयोगादसूयादेरप्रत्ययान्मुख्यतयोपमैव व्यङ्गया । अथात्र सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वे बोधो विचार्यते-~~-अरविन्दसुन्दर- मित्यत्रारविन्दनिरूपितसादृश्यप्रयोजक लक्ष्यते । तच सुन्दरपदार्थकदेशेन सौन्दर्येणाभेदसंसर्गेणान्वेति। तेनारविन्दनिरूपितसादृश्यप्रयोजकामिन्नसौन्द- र्यवदभिन्नमिति धीः । निपातातिरिक्तनामार्थयो/देनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वाद- उदाहरणद्वये इत्यर्थ अद्वितीयमिति। वाशब्दो हेत्वर्थः। असूयादेरप्रत्ययादिति। अन मूढादिपदाप्रयोगेऽपि कि चन्द्र दृप्यसीलाक्षेपणासूया व्यङ्ग्या न वेति सहृदयविभा- व्यम् । लक्ष्यत इति । अरविन्दपदेनेति शेषः । अभेदानुसरणमिति । प्रयोज- कसौन्दर्ययोरिति भावः । ननु नित्यसाकाहस्थले तथाजीकारेऽन्यत्र न तथेति चेदत एव १सार्वभौमः (राजा) सार्वभौम, (उत्तरदिग्गजः) बारिख । एवम् मानसम् (मनः) मानसम् (सरः) श्वास्ति । इत्याकारकः । सा यमुपमा वाचकाभावाद् व्यङ्गया। दानादि- पदानां परिवृत्त्यसहावाद शम्दशक्ति वननविषयः सेयमुपमा। अद्वितीयमिति पये तु पदानां परिवृत्तिमदावादयतिरिति शेयम् । २ अरविन्द सन्दरमित्यत्र भरविन्दवर सुन्दरमित्यर्थप्रतीतावपि सादृश्यवाचकस्याभवणाचदर्थे लक्षणा । उपमाया दिसादृश्यस्य निरूपर्फ (प्रवर्तकम् ) उपमानं भवति । ततश्चात्र-मर- विन्दपदेन अरविन्दनिरूपितं यत्सादृश्यं तत्प्रयोजक लक्ष्यते । सन्दरपदस्य च सौन्दर्यवदि- त्यर्थः । ततश्च मुन्दरपदभवणे एकदेश( भवयव )भूतं सौन्दर्य तयुत्तो मी च प्रवीयते । निपातातिरिक्तयोनामार्थयोरभेदेनैवान्वय इत्यनुगमः पूर्व प्रतिपादितस्तदनुसार भरविन्द' 'सुन्दर' इति प्रातिपदिकयोरपि अभेदान्वय एव स्यादिति स्थिती--एन्दरपदार्थ सैकदेशेन सौन्दर्येण सह भरविन्दपदार्थस्याभेदः कर्तव्यः [पकदेशान्वयो दि 'देवदत्तस्य नक्षा' इत्यर्थ सर्वेरेव खीकर्तव्यः] ततश्च-अरविन्दनिरूपितसादृश्यमयोजकाभिन्न यत् सौन्दर्य तदता (तक्तेन ) सह अभिन्नम् । अत्रापि नामार्धयोरभेदाद ] ( मुखम् ) इति शाब्दबोधः । 'एकदेशान्वयः सर्वत्र नानुमतः' इति मते 'अरविन्दसुन्दर मिति समासस्यैव भरविन्दनिरू- पिसादृश्यप्रयोजकसौन्दर्यवदमिन्ने शफिरिति सिलस्वादृशोऽभयोध; । अन्ये तु-समासघटि- तस्स भरविन्दपदस्यैव अरविन्दनिरूपितसादृश्यप्रयोजकसौन्दर्यवदभिन्नमिलों लक्षणया। इन्दर- पदं तु तात्पर्यमारकम् । यथा प्रभवतीलादी प्रश्ष्टभवन भवतीत्यस्यैवाः, 'प्र'उपसर्गस्तात्पर्य- ग्राहकमात्रः।

·२४६ काव्यमाला [द्वितीयानने- * मैदानुसरणम् । एकदेशान्वयस्तु देवदास नधेत्यादाविरात्राप्यभ्युपैया। 'समाससैव विशिष्टार्थे शकि.' इत्येके । 'अरविन्दपदमेव लक्षणया सा- र्थवोधकं सुन्दरपदं तु तात्पर्यग्राहकम्' इत्यपरे । तथा अरविन्दमिव मुन्दरमित्यत्रेचा साहश्येरविन्दस्य नितिन- संसर्गेणान्वयः । तस्य च प्रयोजक्तासंसर्गेण सौन्दये । एवं चारविन्द- निरूपितसादृश्यप्रयोजकसौन्दर्यवदमिन मिति । अरविन्दमिवेत्यत्र स्वर- विन्दनिरूपितसादृश्यवदिति निपावजन्योपसितिपयोज्यपकारतानिरुपित. विशेष्यता-निपातजन्योपसितिश्योज्यविशेष्यतान्यताभिनविशेष्यनारस. गेंण नामार्धपकारकपोध एव विशेप्यतया विभकिजन्योपसितेहेतुत्सादिया- र्थस्य ननस्सेर भेदसंसर्गेण गामार्थविशेष्यत्वे विशेषणले चन दोरः । अरविन्दमिव भातीत्यवारविन्दनिरूपितसादृश्यस्य प्रकारतासंबन्धेन भारत- नवान्तरमाइ-समासेति । अत्र मते गौरपान्मतान्तरमाह-भरविन्देति। तथेति । रामखवयोऽपील । ननु विशेष्यतया नामार्थप्रकारको विशेषता निख- जन्योपस्थितनस्यात्स्यमिदायगारस्पेऽरपिन्दस्यान्वयास कर सौन्दरोडा आह-निपातेति । उदादरमे सार्थयारश्ये प्रगरवाविशेषतान्यतररपणादर- १सारसा २ प यति साहश्यमेगा , निसपमारसिम्से गुधेवापत !ि प मामयामपिमारकर बसायावर २ पापभित्रा या पिका arपेन नामा मत्स (पी- प्रयोो भविस्मयोपे व मिस पितया रेस्लर मार -- बन्न प्रादिप्रामस्य सपने पास, रिभरा रिपत्रमा भावन मास-उसनवायुम्प पर AIAuोगो म Arart: सयामादिका गिरे भएमाल, विभतर न। पावर भिरे मा मशिनुमा । प-मिशा या मोर, Ararity नामसरिया (मषारयोसिविरमरपा) और या विमपसाबोको मारTETS Ruw, Natok मनले मया मामाNRANथा पोष, विम् रे रमारमा पर कि- एन, AIR TER IN देश मा RREST महारयः।

·उपमाशाब्दयोधः1 रसगगाधरः। अन्वयादरविन्दसादृश्यप्रकारकधीविशेष्य इति । तत्रैव सौन्दर्येणेति धुमो- पादाने तृतीयार्थः प्रयोज्यत्वं धात्वर्थ भाने इवार्थे सादृश्ये वान्वेति । तेन सौन्दर्यप्रयोज्यारविन्दनिरूपितसादृश्यप्रकारकंधीविशेष्य इति । तथा गज इव गच्छति, पिक इव रौतीत्यादावुपमानपदानां तत्ककक्रियायां लक्षणया गजादिगमनादिसदृशगमनाउनुकूरकृतिमानिति । ननु पटो न पश्यतीत्यत्र पयान्वितामावरस्य दर्शने कर्मतासंसर्गेणान्वय- वारणाय धात्वर्थनिष्ठविशेप्यतानिरूपितप्रकारतासंसर्गेण शाब्दवोधं प्रति विशेष्यतया विभक्त्यापस्थितेह त्वम् । एवं च गज इव गच्छति, पिक हव शैतीत्यादौ नेवाधर्थस्य सादृश्यस्य धात्वर्थेऽन्वयः संभवति । वसागजा- दिसादृश्यस्य गमनादिकर्तवान्वयः खगमनादिसदृशगमनादिकर्तृत्वेन समा- नधर्मण । इत्यमेव चाख्यातवादशिरोमणिव्याख्यातमिरपि सिद्धान्तितमिति । तरभिन्नत्वनिवेशः । एवेनोककार्यकारणभावव्यवच्छेद । पात्वर्थमाह-धीति। तत्रैवेति। अरविन्दमिव मातीति वाक्य एवेलर्थ । तृतीयार्थाभिन्न प्रयोज्यत्वम् अन्वये कर्तृ । भा- नस्य तत्प्रयोज्यत्वाभासदाह-इचार्थ इति । कर्तर्यवेति । एवेन रक्षणव्यवच्छेदः । १. भान तत्र विशेष्य. अर्थात् भाषयः कर्ता (मुखादि ) वैयाकरणाना मते तु- मुखाईक वर्तमानकालकम् अरविन्द निरूपितसादृश्यप्रकारक भानमिति बोधः । २ गजो यथा गच्छति वायम्, इति बोधनवारपर्यात् गजमकगमन जियायां मिलकर- वमझियायां च लक्षण। ३ षयमाव पश्यतीति रिवीयाविभतिवारणाय। ४ भयं भाव-भारुपात( विहन्तक्रिया )सले या भावों विशेष्पम् (प्रधानम्) भवति तर कारः विधियोऽयों भवति । यो न पश्पदीला परियोमायो विभाषा उपसापियो नामीवि भारतम् (दर्शनम् ) प्रति न वस विशेषणवयाऽन्यः | मन कनखया ५ साल माया प्रभारतमा) भात (गमने) चन्दयो न साद, किन्तु (गजादो कर्तुच भावऽन्वपः । पथ परगमन दशगमनानुलातिमान् पनि धाव- भेन र मायालयाकी शाददोषः कपनिति | - ·२४८ काव्यमाला) [द्वितीयानने- चेत्, नैवम् । गज इव गच्छतीत्यत्र सादृश्यस्य विधेयतया प्रतीतेपला. पापः । गज इव यः पुरुषः स गच्छति, पुरुषो यः स गज इव गच्उतीति वाक्याभ्यां भिन्नप्रतीत्योरानुभविकत्वात् । एवं वनं गज इव गृहं देवदतो गच्छतीत्यादौ वनादेः सर्वथैवानन्वयापत्तेश्च । एवं पिम्बप्रतिविम्बभूतस्य कारकमात्रस्यानन्वयो वोध्यः । तस्माद्जनिरूपितसादृश्यप्रयोजकगमना. श्रय इत्येव गज इव गच्छतीत्यत्र धीः । कारकोपादाने तूपमानपदाना तत्क- र्तृकक्रियाया लक्षणेत्येव साधु । न च प्रागुककार्यकारणभावस्य धात्वर्थ- समानधमणेलस पूवनान्वय । ननु तस्य तत्त्वेन प्रतीतायेव न मानमत आह-गज इवेति । अनन्धयो बोध्य इति । वस्तुतस्तु वन गज इव रणभूमि शूरो गच्छती. खादी वनकर्म कगमनानुकूलकृतिमद्गजसदृश समरभूमिभक्गमनानुकूलकृतिमाशूर इ- खादिबोध । इवशन्देन च बिम्बप्रतिविम्वभावापन्नवनसमरभूमिविशेषणकगमनमेव धर्म- खेन बोध्यवे । श्वादयश्च धर्मवेनैव बोधका इति सर्वसमतम् । गज इव य पुरुप म गच्छतीलन चेन गमनान्वित एव शूरत्वादि धर्मत्वेन बोध्यते। पुरुपो य स गच्छती- बन तुगमनमेव तथेवि तयोगवशेषोऽप्युपपद्या एव । उपमाया विधेयत्व चैतदेव यदिधे- यस्यैव धर्मत्वेनोपमावोधरचोध्यत्वमिवि चि समिदम् । वैयाकरणनये तु किययोरेवोप- मानोपमेयभाव । गच्छतीत्यस्य चात्योभयनान्वय । गजादिपदाना खकर्तृकफियाया रक्षणा वेति दिक् । कारकोपेति । कर्नादीत्यर्थ । अङ्गीकारे दोपमाह- २ गमनगत सादृश्य यद् विधेयतया (वारपर्यविषयठया) प्रदीयते तस्यापलाप कवयव सादृश्यान्वये कौरव उपमानोपमेयभावाद। २ पूषवाक्ये कों सादृश्यम् , गमन प न समानभमैं । अपितु सौस्यादिना । उप- रत्रनु उभयकर्तृकयोगमनयोरुपमा । कब सह भावानरसे तु दमयर समाना प्रतीति: स्थावा ३ असन्मते तुकारकोपादाने उपमानपदानां तत्कनकक्रिया क्षणया-क्य:। ४ गज व त्यस गबनिरूपित यत्साहपवन रत्यर्थ , गष्यति त्यस प्रयोजकगमनामय पति । अर्थाद गजेन हसास्यस निमित वाइस गमनमेगास्ति, वस्याभयो यमस्याश्य। ५ अर्थात् मादिकारक या गटटीसनेन सा उपाधकादिरनिधि भागेर का त विचारदरिदेव, गगदे. मर्नु पूर्वत बोगदानाए । म एक पत्र मिमि. भावेन कर्मादिकारसमुपार पथा बन गवस गा देवाचे गादीलापनम्न कारगमन- सास-गर्मरगमनानुद्विमान् देवरा विवोध ।

·उपमाशाब्दवोधः] रसगङ्गाधरः। २४९ निष्ठेत्यादेव्यभिचारः, तस्यानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे च तूष्णीमारात्पृथगित्याद्य- र्थानां धात्वर्थान्वयोऽनुभवसिद्धोऽपलेपनीयः स्यात् । कथं तर्हि घटो न पश्य- तीत्यादी घटाभावं पश्यतीति नान्वयबोधः । धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपित- प्रकारतासंसर्गेणान्वयबोधं प्रति नञ्जन्योपस्थितिमात्रस्य प्रतिबन्धकलकल्प. नात् । धात्वर्थस्य नामार्थभिन्नत्वेन विशेषणं तु द्वयोस्तुभ्यम् । तेन पाको न याग इत्यादौ न व्यभिचारः । इत्यलमप्रसक्तविचारेण । पथारविन्दतुल्यो भातीत्यत्र कथं धीः । तुल्यपदार्थस्य निपातभिन्न- नामार्थत्वेन धात्वर्थे मेदेनान्वयायोगात् । तादृशतुल्यत्वादेर्भानोद्देश्यतावच्छे- दकत्वे भानमात्र विधेयवायां विवक्षितार्थाप्रतीतिः। न च तुल्यपदेन तुल्य- स्वप्रकारको लक्षणयोपस्थापितो बभेदेन धास्वर्थेऽन्वेष्यतीति वाच्यम् । क्रियाविशेषणत्वेनारविन्दतुल्यशब्दस्य नपुंसकत्वापतेरिति चेत्, व्याकर- णस्य सिद्धानुवादकत्वेन स्त्रोकं पचतीत्यादिमात्रविषयत्वेन क्रियाव्ययवि- अङ्गीति । उक्तदोषमुद्धरति-कथमिति। मानपदेनेतरानेपातव्यवच्छेदः । कथमिति । भेदेनाभेदेन चैत्यर्थ । तननाद्य इत्यार-तुल्येति । उतव्युत्पत्तरिति भावः । नाप्यभे- देनेसाहन चेति धात्वयं भानरूपे । उपपत्तेरिति । तथा चोकरीत्या अभेदेनेवा. १ यतो झत्र सादृश्यस्य धात्वर्थेन सहान्वय. कृतः, पूर्वोककार्यकारणभावानुसार तु साह- श्यस क.व धन्वय उचितो न धावन । २ तूष्णी विष्ठति, आराद् वसति, इत्यादी विभत्स्यनुपस्थापितयोरपि तूष्णीम् आरात इति निपातायोधर्धात्वय न्वयः सकलानुभवसिद्धः । ३ अर्थात् धात्वर्थ विशेभ्यीकृत्य (प्रधानीवृत्स) प्रकारता(विशेषणता )ससगैग नजन्या उपस्थिति : अन्वयरोघे प्रतिबन्धिका, तत्रान्वयबोधो न भवत्यर्थः । ततश्च नर्थस्म सरन्याति. बन्धेन कर्मसाऽऽपत्तिः। ४ अत्र यावर्धपदेन नामा प्रातिपदिक )मिन्नो पावों गृह्यते । क्या च पाको न मागाभा नो पावन संवन्ये शामबोधमियावपि नभ्यभिचारः, पाक इत्यादेनोमार्थवाद ।

·२५० काव्यमाटा [द्वितीयानने- शेषणानां क्लीवतेप्यते इत्यस्योपपतेः । धातोरेव लक्षणया सक्लार्थवोध- क्वमिवरस तात्पर्यग्राहकतेत्यपि केचित् । अरविन्दवसुन्दरमित्यत्र पतेः 'तेन तुल्यम्--' इति विहितस्य सादृश्यवदर्धकस साये रक्षणा । तस्स न्वय इति भाप । मतान्तरमाह-धातोरेवेति । तथा च तस्य वाहको विशिष्ट एवार्थ इति नोपच्युपत्त्ययसर इति भावः । इत्यपि केचिदिति। वस्तुतच उपमाविषयोथे तात्पर्य अरविन्दतुल्यमिलेव साधु, न तुल्य इति । पदितु विधेयस धमोसमा वोधकयोध्यत्यमेव विधेयत्वमुपमाया इति विभावते तहि अरविन्दतुल्यविषयक भान भान विषयोऽरविन्दतुल्य इति वा बोथेऽपि भानस धर्मत्वेन भानापमारा अधेिपर- मेव धर्मान्तरस तथा भाने तु अरविन्दत्य इलेव प्रयोग सपथमन । उपनाया - सतावच्छेदकत्व पति ध्येयम्। भरविन्दमिय सुन्दरमित्यमेवेति। पस्तुतरिका मातुल्यत्वे एप देन तुल्यम्-'पति पतिविधानादरविन्दनिय मुन्दरमिला दिवाकयोध इति चिन्वमिदम् । अत एव माझवदधीवे इत्यत्र ग्रामणकर्तृकाभ्यपने प्राणपदस रक्षणेति महाभाष्यकारादय । अरविन्दपरसुन्दर मुरामिलन च भरतिक्रिया याहा । अरविन्दपदेन च मुदरारविन्दभवन लक्ष्यते । तथा च मुन्दारविन्दभरनसारा गन्दर १ मधार प.देलारम्प, "उपपसे' एवापस बसायमास-ARो नामाथी यावर्षे याशिवराभेदेनेन । स च कियाविमिति म्पपरिसर मुल्यायप्रकारकतुत्यविशेप्यास त्यास पालन सा प योग । मनु -TER पति परमादेपनियुरियतावसरिविष्टम् । भादीलनेनर भानमा विधीयो। तमविरसेन मादीलनेन Bा स्पराम्पर पर नापहाधिक नोचितम् । परविदतुम्यो माजीति प्रयुशनस न्यानो मानमा समाब। म मायानुरोरेन नुस्यपदस नुस्यक परस्पम्पिक स्पर्षमभ्या मापन कारक विभागमा समस्या लक्षितः सवप्रकारको रेन पर मानेर च बर निरूपिमनुस्यत्वाकारभित्र भानमकिपासिमरा gra- शम्दस शुभकाचारितु न: पारसिसनुसारसन (मोर पापना प्रो. पनामनुगमनम् ) म मियाम्पनि खनुगमन पची सादिर प्रालि, नात्र | साधेि बोपो AT TAINRI २ माद मादी यसो भन्दिari मानता। मपि बारपसाररमात्र । परियार। १ समास गुस्सपासचन्तामा ARIR '' समारस्पद BRER (m) पास..OR BIHAR (न्टर)ोप घर प्रोम्मरमानानामबर RAR RA- निसरोबर (मपर) ·उपमाशान्दवोधः] रसगङ्गाधरः। २५१ सुन्दरपदाथैकदेशेन सुन्दरत्वेनान्वयादरविन्दमिव सुन्दरमित्यनेच बोधः । एका शक्त्याऽपरत्र लक्षणया च सादृश्यप्रतिपादनाच्छौत्यार्थी चेति । अरविन्दवन्मुखमित्या स्वरविन्दनिरूपितसादृश्यवदभिन्नमिति । पर- विन्दवत्सौन्दर्यमस्येत्यनारविन्दशब्दसारविन्दसौन्दर्यलाक्षणिकतयारविन्द- सौन्दर्यनिरूपितसादृश्याधिकरणमेतत्संबन्धिसौन्दर्यमिति मुखारविन्दसौन्द- ययोः सादृश्यबोधे शाब्दे, तयोरभेदाध्यवसायादभिन्नधर्ममूला पश्चान्मुखा- रविन्दयोरपि सादृश्यधीः । अरविन्देन तुल्यमित्यत्र तृतीयाथों निरूपि- तत्वम् । तस्य च सादृश्येऽन्वयादरविन्दनिरूपितसादृश्याश्रयाभिन्नमिति । तत्रैव सौन्दर्येणेति धर्मनिर्देशे तृतीयार्थः प्रयोज्यत्वम् । तेनारविन्दनि- . मुखभवनमिति शाब्दे बोधे वृते अरविन्दमुखयो सौन्दर्यधर्मकृतसादृश्यं व्यञ्जनया बुध्यते । एवमरविन्द्वन्मुखमिलनापि अरविन्दभवनसदृशं मुखभवनमिलव बोधो युक्त इति बोध्यम् । एकन अरविन्दमिवेसन । अपान अरविन्दवदित्वन । सादृश्यवद्- भित्रमितीति । बोध इत्यस्यानुपन । लक्षणा नेति भाव । अत एव तु, प्रयुक्त । सौन्दर्यलाक्षणिकतयेति । तन तस्येवेति परिवार्थे विहितत्वेन सादृदयार्धकस्य तत्प्रयोजके लक्षणयारविन्दसाट्यप्रयोजकमेतत्सबन्धिसोन्दर्यगिति बोपे उपपचे अरवि- न्दपदस्यारविन्दसौन्दर्यरक्षणा किंफला किममाणा चेति चिन्त्यमिदम् । शान्दे इति । वृत्ते इति शेष । तयोर्मुखारविन्दसौन्दर्ययो । अभेदेल्यस्य सादृश्यमूछेत्यादि । अभिन्नधर्मेति । सौन्दर्यस्पैल । सादृश्य तुल्यपदार्थंकदेशे । अभिनमितीत्यस्य १ अर्थात् अरविन्दपदस्य भरविन्दसौन्दर्या रक्षणा, ततश्च अरविन्दपदस्य अरविन्दसौन्दर्य- मित्यर्थ. । सौन्दर्य च सादृश्यस्य निरूपकम् (प्रयोजकम् ) । तया च अरविन्दसौ दयनिक पितम् (प्रयोज्यम् ) यद सादृश्य तदधिकरणम् (तदाधार , भाश्रय.) अस्य सौदर्यम् नाद एतत्सन्धि सौन्दर्यमित्याशय । अस्मिन् शान्दोघे सौदर्यरूपसाधारणधर्मस्य अस इत्युपमेये भरविन्दे इत्युपमाने च संबन्ध सुस्पष्ट प्रतीयते। अरविन्दसादृश्यप्रयोजकम् एतत्सबन्वि सौन्दर्यमिति नागेशेनोपादिते शान्दवोधे तु उप- मेयमाने सौन्दर्यस्यान्वय प्रतीयते । अरविन्दवरसौन्दर्यमस्येत्युत्तौ स्वारसिकश्च सौदर्यस्योभयान संभन्ध । एव पत्यपि अरवि दसौन्दर्यलशणा किंफला' इत्यादिना गुपैव खण्डयन नागेश महोदयस्तु स्थूलहश्चैव । २ तयो. उभयसंवन्धिसौन्दर्ययो. सादृश्यमूलयस अभेदस्य निश्चयाद अभिनयमै (स्वन्दर्य मूला, मुखश्य भरविन्दसापि सादृश्ययुति. सिध्यति । ३ मुतमित्यनेन सहान्वये योरभेदस्यानुगेधादिदम् ।

·• उपमा ] रसगङ्गाधर २५३ निप्पचिप्रयोजकत्वात्प्रयोज्यत्वेन सादृश्येऽन्वयः । एकदेशान्वयः पुनरेषु पक्षेप्वगतिकतयाधीयत इत्युकमेव । साहश्यस्य समानधर्मरूपत्वे तु अरविन्दसुन्दरं वदनमित्यत्र लक्षणयार- विन्दवृत्तिसमानधर्मः प्रतीयते । तस्य चाभेदेन सुन्दरपदार्थकदेशेन सुन्दर- त्वेनान्वयः । अरविन्दमिव सुन्दरमित्यत्रारविन्दपदार्थ आधेयतया संसर्गेण इचपदार्थेन समानधर्मेणान्वेति । शेष प्रावत् । सौन्दर्येणारविन्देन सममित्यत्र. सौन्दर्योचरवृत्तीयया धान्येन धनीत्यत्रेव अभेदार्थिकया अन्यया च निरूपि- तत्वार्थिकया सौन्दर्याभिन्नमरविन्दनिरूपितं यत्सादृश्यं तद्वदभिन्नमिति धीः। क्याचारों धर्ममात्रम् । तस्स चोपमानपदेन लक्षणयोपस्थित तनिरूपित- साहश्यं प्रयोजकतासंसर्गेगामेदेन वा विशेषणम् । विशेष्यं चाश्रयतयोप- मेयम् । क्यजाचारश्चानुरूपक्रियादिरिति दिक् । लक्षणयेत्यस्यारविन्दपदस्येत्यादि । शेपमिति । तस्य चाभेदेनेवारीत्यर्थः । अन्यया चेति । अरविन्दपदोतरया चेयर्थः । एकदेशान्वयः प्राग्वदेवेसाह-सादृश्यमिति । छप्तास्थले योधमाह-क्यर्थेति । सादृश्यस्यातिरिकत्वे आह-प्रयोजकतेति। धर्मरूपत्वे आद्द-अमेदेति । विशेप्यमिति । अस्य चेयादि. । तत्र सादृश्ये । ननु १ ननु मालेपादेः सहोदरपदस अयं सदृशै मन्वय उचिनो न तु सदृशस्यैकदेशे सादृश्ये इति शङ्कायामाह-एकदेशान्दय इति । २ अरविन्दचिसमानधर्माऽभिन्न-सुन्दरत्ववभिन्नं मुखमिति बशेषः । ३ देन-अरविन्दत्तियः समानधर्म इत्याः । ४ अर्थात् तस्य समानधर्मस्य अमेदेन मुन्दरपदार्थकदेशेन मुन्दरवेनान्वयः । ततश्च पूर्व- वत् अरबिन्दवृतिसमानधर्मामिन-मुन्दरत्यक्षमिन्नं वदननिति बोधः । ५ प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्या नमित्सनुशिष्टया। ६ अरविन्दायवे मुखम् इत्यस्य दोष: सादृश्यस्य पदाथान्तरले समानधर्मरूपले वा माह। ७ तथा च भरविन्दनिरूपितं यत्सादृश्य तत्प्रयोजको य आचारः (मुखवृत्तितवदर्भः) सदाश्यो मुखमिति पदार्थान्तरले, तदमिनो य आचारस्तदायो मुखमिति समानधर्मवे दोषः। ततश्च चन्द्रीयति मुख नायकः इत्याशे मुखविषयकः चन्द्रनिरूपितसादृश्याभिन्नः ( सादृश्यस्य धर्मरूपत्वे ) सादृश्यप्रयोजक (इति सादृश्यस्य पदार्यान्वरत्वे) य आचारस्तदनु कूलकृतिमानायक इति बोपः २२ रस.

·1 , २५४ 'पाव्यमाटा। [रितीरानने . तत्रेवादीनां घोतकत्वमेव न वांचफत्वम् , निपातत्यादुपसर्गवत् । पौत्र- कत्वं च सममिव्यास्तपदान्तरेण शक्त्या लक्षणया या वादशालोपने तात्पर्य ग्राहकत्वेनोपयोगित्वमिति याकरणाः । उपसर्गणा पोचकतमास- कम् । अन्यथा उपास्यते गुरुः, अनुभूयते सुखम् , इत्यादी गुदेलेंनामि- धानं न सात् । धात्वर्धकर्मवाविरहात् । इवादीनां तु वाचरुवन् , राधा- भावात् । प्रायुक्तहेतुस्त्वपयोजकत्वान साधकः । अन्यथा अव्ययादिति हेतुना अव्ययमारस्वैव पोवकतापचिरिति नैयायिकाः । अथास्याश्चमत्कारस्यापकर्षकं यावत्सर्वमपि दोषः । कपिसमयासिदि. राहित्यम् , उपमानोपमेययो त्या मनागेन लिनसंख्याभ्यां चाननुरूप्यम्, विम्मतिविम्रभा धर्माणापमानोपमेयगतानां न्यूनाधिस्पन , मनुगामिला- यामनुपपयमानकालपुरुषविध्यापर्थकसन् , एरमादि। . . न दोतर नाप्पम् । अननिपाव निपालगनु पोरसामान निमारा। अत एव पोल गायनार-नयाचकत्यमिति तयार पारम्पाभाव कायम शनिवार इति भारः। नानाभिन्नस मा कोपने मोक्षदार- लक्षणयेति । न हारेप। प्रयोजमस्यादिति । 'मि पनि इत्यादी स्न दरिताभिधाननिरपे निगला पोरनारगना पाही न्सिभेवर पोतकतापचिरिति । न पंत मगना माग पोर- नागरिति माया अमा. रोपनास शरः । माननुरुप्यमिति। PARARASHARE Tsuntain RATARARIATE ARTriags: O ATTITUTENT दारमाना। १सनमन (INR) निरोप.RE STRIKE Imasan २ सारापोरने। ४ भा: Natrati ort मसार, बरेन्द्रनारा 'पर'm मनु' awkin wit, 60 Hai: "Sarahi gi. Hair Fashikaran mathakat RRATHIARRHEARTE nोने ATTERare root ·उपमादोपाः] रसगङ्गाधरस. क्रमेण यथा- 'प्रफुल्लाहारनिमा मुखश्री रदच्छदः कुडुमरम्पराग: 1.. नितान्तशुद्धा व तन्वि वाणी विभाति कर्पूरपरम्परेव ।.. 'मुनिः श्ववदयं भाति सततं पर्यटन्महीम् ।... विनिवृत्तक्रियाजातः श्वापि,लोके शुंकायते ।। 'सरसि वदामाति जम्बीर सुपचेलिमम् । आदिकारणतोयौष इव ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ एतस्यैव किंचित्पदव्यत्यासे ब्रह्माण्डस्योपमेयतायां चायमेव दोपः। 'द्राक्षेव मधुरं वाक्यं चरितं कौमुदी यथा । सदैवाणि चेतांसि सुधेव सुमहात्मनाम् ।। 'वामाकल्पितवामानो भासते माललोचनः । शम्पया संपरिप्वक्तो जीमूत इव शारदः।।. अत्र, जीमतगतो भालस्थलोचनप्रतिविम्यो नोपात्त इति न्यूनत्वम् । 'भगवान्भवः' इति कृते तु विन्यस्यैवाभावान्न प्रतिविम्यापेक्षेत्ति साधु । 'विष्णुवक्षःस्थितो भाति नितरां कौस्तुभो मणिः । अशरक इवानेकतारके गगनानणे ।' । .. 4 नम्समासोतर भावप्रत्ययः । कालो भूतादिः । पुरुषः प्रथमादिः । प्रफुल्लेति । अन कहारमुसयोः केरारोष्ठयोः करवायोश्च तुर्व तत्सकेताप्रसिद्धम् । कहार पुष्पविशेषः । रदानां दन्तानो उदोऽपचारकः पलवः । ओठ. इति यावत् । विनीति। विशेषण निकियासमूहः । अब यमुन्योः शुकशुनोध ज्ञात्याननुरूप्यम् । सवञ्चवलम् । मुपवेलिम असन्तपकम् । आदिकारणेति । 'अप एव समादी तानु बीजमवा- सजत्' इति श्रुवेतवमिति भावः । मन प्रमाणत आननुहम्यम् । तयोरवन्तवैलक्ष- ग्यात् । एतत्पोपकमपि मुपचेलिममिति विशेषणम् । पकस्यासन्तस्मत्वात् । किंचि. त्वदेति । इवश्वपदयोरित्ययः । 'सरसीव उमाभाति सवद्रह्माण्डमण्डलम्' इति यावत् । अयमेव प्रमाणतोऽननुरूपतास्म एका द्राक्षेति । अत्र पूर्वार्थ लिदोदाहरणम् । उत्तरार्ध लिसंख्योदाहरणम् । पामेति । वामया पावला - कल्पिा स्वीकृत वामाई १शुकः एकमुनिः।

·२५६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- अत्र तारकाणां बिम्वाभावादाधिक्यम् । 'विष्णोर्वक्षसि मुक्तालिपाइरे माति कौस्तुमः' इत्ययं तु न दोषः । अत्र विशेषणविशेषणयोर्मुकालिवा- रकागणयोर्विम्वप्रतिविम्बमावेन वझोगगनाङ्गणयोर्विशेषणयोर्विम्वप्रतिषिब- भावः, तन्मूला चोपमा । 'राज राजराजस्य राजहंसः करखितः। हवनक्षत्रसंसक इव पूर्णे निशाकरः॥' अत्र राजेति प्रतिपाये भूतकालावच्छिन्नक्रियानिशेपे राजहंसस्यान्वय व न निशाकरसत्यनुपपपमानकाल्पटिवत्वं धर्मस । 'रणाणे रावणवैरिणो विभोः श्वराः समन्वादलिता विरेविरे। निदाघमध्यदिनवर्तिनोऽम्बरे सहसमानोः मसराः करा इव ॥' यथा वा- 'आगतः पतिरितीरितं जनैः शृण्वती चकितमेत्य देहलीम् । कौमुदीव शिशिरीकरिप्यते लोचने मम फदा मृगेक्षणा ।' मत्र शृण्वतीवि शत्रा प्रत्यायितेन धवणसमकालमेव पियाया देहरमाग- मनमित्यर्थेनातिशयोक्त्यात्मना गमितस्त्वराविश्वयवद्तमीसम्यातिशयं पु- प्णाति । कौमधुपमा तु वत्सरिपोपितं प्रधानीभूतं प्रियगतमीसुक्यम् । च- - रख यः । शम्पया मिपुस्तया । कीनो मे राजपनप उप्रेसन निशाफ- रस्येति । तदीयक्रियाविशेषस यमानता निशाकरसारपस्माविबार एमपी बोध्यम् । पर्नस कियापिपस । अन्यबादशहरप्यस्तरमाह-पया पैति । एव. मपि । विभोः श्रीरामस । बस्तिाम्बरमा रितमिति । पर। वतं नारिग्रगदम् । वरिपोषितं वारिगोशालागिपरोपियम् । भीरमुफ्या १मुमहिमामुरे बजार करने से गाने satta 'B' 'बरगम' पनि ने इस ३मर मोहम्माननAS rint सनसन, कायमनस एप सावकासि। पxि ·उपमादोपा] रसगढ़ाधरः। २५७ कितमित्यागमनविशेपणमपि वस्तुतो विचार्यमाणमीक्षगविशेषणीभवचस्वैवा- नुकूलम् । इति स्थिते भविष्यकालावच्छिन्न शिशिरीकरणस्य साधारणधर्म- स्योपमेयान्विंतत्वमिव नोपमानान्वितत्वम् । "एतावति महीपालमण्डलेऽवनिमण्डन । वारकापरिपन्मध्ये राजनराजेव राजसे।" अन्न क्रियायां संयोध्योपमेयान्वय इव नोपमानान्वयः । 'राजेव संमृतं को केदारमिव कर्यकः। भवन्तं त्रायतां नित्यं भयेभ्यो भगवान्भवः । अत्र प्रार्यमानत्राणकर्तृत्वमुपमेये भव इवोपमानयो राजकर्षकयो स्ति, तयोखाणकर्तृत्तस सिद्धत्वात् । यदि तु बायत इति प्रार्थनानिर्मुक्तं त्राण- मिति । पुणातीत्यस्यानपाः । तस्यैवेक्षणस्यैव । नोपमानान्धितत्वमिति । तथा चानुपपद्यमानकालार्थकत्वं सर्वत्र योध्यम् । एषु सर्वेषु भूतभविष्यत्तत्तत्पदा- थानामेवोपमानीकरणेनान्वयस्य संभवोऽस्लेवेति चिन्लान्येतान्युदाहरणानि । 'लक्ष्यामि देहमुतां पुरसात्समुद्नेमि पितुराशयेत्' इत्यादि दाहमुचितम् । राजेष चन्द्र इस । नोपमानेति । तथा चानुपपद्यमानपुरुषार्थकत्वमा वोप्यम् । विम्यादीत्यादिपद- प्रायमार्थनोदाहरणमाह-राजेवेति । नास्तीति। विशेषणाभावप्रयुकविशिषभावोऽन। तदाह-तयोरिति । धायते । इत्तीति । लडन्तमिति भावः । लद्वन्तपक्षे शुद्धते-- १ मोक्षणापटिवक्षणस्य विधेषणम्, अर्थात् भगवद चकितमोक्षण यस्सा इत्यर्थः । एवं प्रसारण ईक्षणविशेषणीभायो विषायों विवेगिनाम् । २ उपमेया कान्ता भागसे भविष्यत्साठे एष सोचने शिशिरीकरिष्यति, उपमानमूना कौमुदी पु सर्वदेव शिशिरीकरोति, न तु भविष्याकाले एक करिष्यतीसाशयः । ३ 'वं राजसे' इति मध्यमपुरुषस्य उपमेयेऽन्वयः, राजेच (चन्द्र व ) इन युष्मद् मिने उपमाने नान्वय इति धनस उपमानोपमेयसाधारणत्वाभावो दोहरी राजा श्रेयन्, ककय केदार प्रायद पोति पारस सिद्धतया उत्र प्राय॑नानल नास्त्रीला ५ सर्वकारस्पामिनो हि निशाकरीनादयः । तथा च मरिष्याालिकानां दामुप मानीकरणे भनुपपदमानावं नास्ति । त्यइयानि वैदेहमुदाभलन व विब्दाः पूर्वस्यक सामरिष्यप्राडारयो दुरः।

·२५८ काव्यमाला। [द्वितीयांनने- कर्तृत्वमुच्यते तदा धर्मस्य साधारणत्वान दोपः । अथ त्रायत इति प्रायः मानतानिर्मुक्तऽपि वाणकर्तृत्वे न साधारणत्वम् । पार्यमानताया इस विधे- यतानुवाद्यत्वयोर्भेदकत्वादिति चेत् । सत्यम् । इह हि धर्मलोपरहिवायामुप- मायां धर्मवाचकशब्दप्रतिपाद्यैः प्रार्थना । भूतभविष्यद्वर्तमानत्वादिभिर्विशे. पणैविशिष्टधर्मस्योपमानोपगेयसाधारण्याभावे प्रयोजकाभावानोपमानिप्पति- रिति निर्विवादम् । तत्र विधेयत्वानुवायत्ताभ्यां शब्देनानिवेदिताभ्यां विष- यताभ्यां विशिष्टस्य धर्मस्य यदि नास्ति साधारण्यं मास्तु नाम । नपुदासी. विशेषणैर्विशिष्टस्य धर्मस्य साधारण्यमपेक्षितम् । अपि तु धर्मवाचकशब्द- निवेदिवैः । एवं चन्द्रवत्सुन्दर मुखमित्यत्रापि मुन्दरत्वस्योपमानेऽनुवापत्वे उपमेये च विधेयत्वेऽपि न साधारण्यहानिः । ननु 'नीलाञ्चलेन संवृतमाननमामाति हरिणनयनायाः । प्रतिविम्वित व यमुनागभीरनीरान्तरेणार . अथेति । विधेयवेति । उपमाननिष्ठे समानुगायत्यमुपमेयनिष्ठे तर विश्रयत्वमिति भाव । पार्यमानताया इवेलस प्रार्ध्वमानवातदभाययोरिव । साधारण्याभावे सतीति शेपः । प्रयोजकेति । सारस्यप्रयोजकमाधारणधर्मामारादिल । तत्र तस्थामुपमायाम् । उदासीने. पन्दाप्रतिपायः । प्रतिवेदाहरणे प्येयमेवेलाह-पप. मिति । तथा च तत्कृतनेदेऽपि तस्यानपेशिनस्प तस्वमरवामन्तराठे न दोप इयुर्व उपमेयेति भाषः । प्रतीति । यमुनागभीरजलमध्ये प्रतिविम्बितपन इत्यर्थः । १त्रायतामिति पाठे प्रापैमानता यथा सो साधारणशानिपाधिनी मामाचा पायरे इति पारि उपमान(रामाणिनि बा VisCAR Bानुशवम्, समपनि वागत नगीनतपासनी पमिाजोरियाद्वारा प्रागस भावारणमन ani २ चमचविधायामुपमा मारत बाष्पशा रिश सारेर भू-भरिप्यादिदि भाभारम्परिपाref set प्रो. जयस साशरमनस भवपश्या गौमाविमति समवम् । पो. पानुबापाले एमवार समानुसावरिपरि बस साधारण हाऽपरेरिन रामनिवासमोर मारपोनी. घोष: मायामापानम् । गरीलारस भटः समपन्दो पाया।

·उपमादोपाः] रसगङ्गाधरः।। २५९ इत्यत्रोपमाने चन्द्रे योगमर्यादया भासमान एणरूपोऽक आननरूपोपमे. यविशेषणसचिम्बाभावारकस्य प्रतिविम्यः स्यात् । अत आधिक्यापादकतयो दोपः । न च हरिणनयनसशस्य नयनस्योपादानात्तस्यैव विम्यस्य प्रति- विम्यः स्यादिति वाच्यम् । वाशनयनस्य बहुव्रीयर्थकान्ताविशेषणतया आननाविशेषणत्वेन विम्बत्ताभावादिति चेत् , चैवम् । शब्देनाननविशेष- पत्वेन तादृशनयनस्याप्रतिपादनेऽपि कान्ताविशेषणंलेनेवाननवृत्तित्वस्यापि प्रतिपत्तेः । नह्याननमविषयीकृत्य कान्तां विशेष्टुमीष्टे नयनम् , अनुभ- पविरोधात् । तथापि समभिव्याहारविशेषमापनेन शब्देनाप्रतिपादना- च्छाब्दे बोधे नाननस्य नयनविशिष्टत्वेन विषयत्वमिति चेत्, संसर्गत्वे बाधकाभायात्स्वविशिष्टाननसंसर्गेण ताशनयनस्य कान्ताविशेषणत्वात् । योगेति । बहुमीहीलर्धः । खेति । अत्यर्थः । तादृशेति । हारेणनयनसदृशेत्यर्थः । एवमप्रेऽपि । ईप्टे इति । नयनस्याननमानसंवन्धित्वादिति भावः । तदाह-अनुभ- वेति । शइते-तथापीति । तदृत्तित्वस्यार्थिरुप्रतिपत्तावपीत्यर्ध. । समभीति। न- यनरूपेबर्थः । शब्देन हरिणनयनशब्देन । अप्रतीति । नयने आननरत्तित्वस्येत्यादि । विषयता विविधा-प्रकारता, विशेग्यता, सासर्गिकी च । तनाययोरभावेऽप्यन्या मुवचेलाह-संसर्गत्य इति । आननस्येत्यादि । तदेवाह स्वविशिष्टेति। १ उपमेयस्य विशेषणीभूतो यः स्वस्य (पणास्य ) दिमः, स्थाऽभावात् । २ हरिणनयनाले नयने यस्याः इत्यर्थवाचकरिणनयनापदे इरिणनयनसदश नयन- सुपातय, तस्येव विम्बभूतस्साय प्रतिविम्बः स्यादिति पूर्वपक्षियः समाधानम् । ३ अर्थात हरिगनयनागा नयनपद सम्देन कान्ताया विशेषणं सदामि भाननाया विशेषणमलि, नयनस्य भाननमारसंबधिरवाद । भय भावः--विषयवासनन्धेन भानने वर्तमानमेव नयन कान्ताया विशेषणं भवति, तथा च वान्ताविशेषणमपि भाननस्यामि विशे- पर सादेव। ४ पर्व सत्यपि सममिन्याहारविशेषम् (सहोचारणविशेषम् ) भारेन शम्देन अर्थात नयनेलाकारण नदेन नयने माननवृतित्वस्याऽभविपादनाव आननं नयनविशिष्टयेन शादरोधस्य विषयो न सादिति । । बास्तवे मानन नयनविशिष्टम् । भारत स- ( नयन विनिशाननसंसग हरिपनयनं कान्ताविशेषण भविनुमईति ! अार समविषया भयनस्य भाननविषयतायाः दोषे यदीति: सार । भयं भावः-विषयता विशिश এই মাত্রা-বিঘা এবীনিয়ৰি ধর্ষিকী বিষয় আর মাধান।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- यथाकथंचिदुपमेयवृत्तिताज्ञानस्स बिम्यताप्रयोजकत्वात् । यद्वा कान्ता- विशेषणतया तादृशनयनयोः शाव्दे बोधे वृत्ते पश्चादाननस तद्विशेष्य- वया वैयश्वनिकै मानसे वा बोधे चाधकाभावात् । एवं च ताशवाक्य- प्रयोज्ये ज्ञाने उपमेयविशेषणवया भातस्य तादृशनयनस्य विम्बस्स सत्त्वाचदर्थ च चन्द्रगतस्यैणरूपयास प्रतिविम्वतयोपादानमावश्यफमे- वेति नाधिक्यं दोषः । कविसमयसिद्धतया चमत्कारापकर्यकल्लाभावेन लिङ्गभेदोऽपि नात्र दोपः। एवं च कविसमयसिद्धतया प्रकारान्तरेण वा प्रागुकानां दोपाणां चमत्कारानपकर्षकत्वे नास्त्येव दोपत्वम् । यथा- 'नवानेवारणेऽपि गन्तुमेप प्रकम्पते। इयं सौराष्ट्रना नारी महाभट इवोद्भय ।' एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् । शेपं स्मरणालंकारप्रकरणे विकल्पप्रकरणे च वक्ष्यामः । इत्युपमानिरूपणसंक्षेपः॥ रवि ररागाधरे उपमायणम् । भपनविशिटलः । नन्येवमपि प्रथरतया दिशेयतया उपरतिपशानसपिम्य- साऽप्रयोजयत्वास्थ बिम्बत्पमत आह-यथाकथंचिदिति। न परीर । तमा च सेरार्गतयां तस्वसरवातावं मुश्चम् । नन्वयमप्रतिराहातः । नहि सनवरा भाउमानस्स दादरसमत आह-यवेति । ताशेति। हरिपीपरमाय पाशिट सर्थः । तद्विशेऐतिनियनविशेम्पेलया। तारोति । गन्तारिशेपणत्न नपनगे. पोलः । साक्षातबन्यत्वाभ्यशाह-अयोग्ये रति ।शाने पानिमको पद तत्सविपिम्बाहान्तम् । एस्माधिस्पदो पागल नीलानेसर दिशेष- मुभराति-फीति । एवमन्यप्राप्पासादमार-एवं पेति । समासः। तपादो कविसनपस्तियजस समार-पधेति । ननु विनायरान्दर भादुर. रसमा बादशेपमिति । परनं प्रमहरत-पायुपमेति । बनायो तु-'अनेसासुम्मस गारसे सबनेमा म परो मोरगरी पापसारोपमासमायोपिनियता । पानी मिनिशानियामागे विभपरपमपिरमुधम् । इति गायरमन्मयो उपमाप्रार रसमा अन्तराने serial बास Raffend मान्दो यारो Hits भारन मा लियोनारः 1 हमारा ·उपमेयोपमा ] रसगङ्गाधरः। २६१ अथास्या एव मेद उपमेयोपमा निरूप्यते-- तृतीयसदृशम्यवच्छेदबुद्धिफलकवर्णनविषयीभूतं परस्परमपमानो- पमेयभावमापन्नयोरर्थयोः सादृश्यं सुन्दरमपमेयोपमा ॥ 'तडिदिव तन्वी भवती भवतीवेयं तडिलता गौरी' इत्यत्र परस्परोप- मायामतिव्याप्तिवारणाय भूतान्तम् । अत्र तानवगौरिमभ्यामनुगामिधर्माभ्यां प्रयोजितमुपमाद्वयं न तृतीयं सदृशं व्यवच्छिनति । एकेन धर्मगैकमति- योगिके परानुयोगिके सादृश्ये निरूपितेऽपरप्रतियोगिकस्सैकानुयोगिकस्यापि तेन धर्मेण सादृश्यस्सार्थतः सिद्धतया शब्देन पुनस्तदुतिः खनैरर्थक्यपरि- हाराय तृतीयसहशव्यवच्छेदमाक्षिपति । प्रकृते चैकेन तानवरूपेण धर्मेण तडिलातियोगिके कामिन्यनुयोगिके साहश्ये निरूपिते तेनैव धर्मेण कामि- नीपतियोगिकस्स तडिदनुयोगिकस्स सादृश्यस्यार्थतः सिद्धावपि न गौरत्वेन धर्मेण सिद्धिरिति तदर्थमुपास्य द्वितीयसादृश्यवचनस्य न तृतीयसहयव्यव- च्छेदफलकत्वम् । 'सहशी तव तन्वि निर्मिता विधिना नेति समवसमतम् । अथ चेनिपुणं विभाव्यते मतिमारोहति कौमुदी मनाक् ॥' इति तृतीयसदृशव्यवच्छेदफलकवर्णनविषये सादृश्येऽतिव्याप्तिवारणाय परस्परमिति । लिङ्गवचनभेदादिदुष्टसादृश्यवारणाय सुन्दरमिति । - उपमाद्वयमिति । यतोऽतः पुनवर्ण्यमानमिति शेषः । एकैनेलस्य यत इत्यादिः । तदर्थ तेन धर्मेण सादृश्यसियर्थम् । सहसीति । व्यक्तिरित्यर्थः । समस्तेति । स. सधः । विभाव्यते विभावनाविषयीक्रियते । मतिमिति । तदेल्यादिः । तदैवं युद्ध्यारूढ़ भवति कौमुदी इंपत्तव सहशीलः । अब कोमुद्दीभिन्ने कान्तासादृश्यनिषेधस्य शन्दतः कथनारीपत्सादरयस्य चन्द्रिकायां कथनातीयसदृशव्यवच्छेदः फलितस्सदाह- तृतीयेति ! परस्परमिति ! कौमुदीसादृश्योनेस्तनाभाव इति भावः । दुष्टेति। १ सुदीय सशस्य व्यवच्छेदबुद्धिः फलं यस्य ईशस्य वर्गनस विश्यीभूतम् (उप. मे. भावम् )। ३ विदिव सन्नी' पत्र वानवधर्मंग यथा वं वहिस्सदशी वया ददिपि वारसदशी जिसनेन अनुकरकवि अतः समं सिध्यति । ए स्थिति यदि विवि तन्नी भवदी, भाव aftsar दयों' हात पुनर्मुखतः प्रोन्येत, ताई सेयं पुननिरधिमा माभूदिति २५१ युरो सदस्यौसा, दीया नाखि' इति तदीयम्यवच्छेद पनि पदवयोजित वायो रसरोपमाया तुन स्पेवि वरपर भूतान्दन । -

·.
W
काम्पमाटा।
[लिसानने-
अधेयमुदाहियते--
'कौमुदीव मपती विभाति में राशि मरतीय कौन ।
अम्बुजेन तुलित निढोचन टोरनेन च तपामुत्र सनम् ।।
इयं च तापद्विविधा-कपर्ना बसपा च । उपना.
म्यादिभिः प्रागुक्तधभरनेकपा ।
अनुगानी धर्मो रथा--
'निसिले निगमा ठोमर निशिशेन्य।
शिव व गुरुगरीमान्गुरुरिस सोऽयं सदानिशी तमा।
पिम्प्रति नियमावमा रो पथा-
'रमजीपलपकाना विरसितशोजपुगशालिन् ।
सतिका इस वा पनिता वनिता र रेमिरे का
अप्र रमणीयसविरसिउगाया विशेषतामा सुत्तरिया र
विशेष्याला पर वागमतियागुभारमा पुर: ARARY
परसर रिम्पप्रतिविम्बमातरमो पः।
उरितो यथा-
निमिय कठिन सास नदिने ।
महवि: a गुग पुहिमपि प Tu'

·. मध्ये च । आदिना दुर्घटत्व सेतुखर्गङ्गयो सगृह्यते। व्यक्तपदार्थ सूचयिनुमाह- रसगङ्गाधरः। केवलशब्दात्मको यथा--- अविरतचिन्तो लोके वृक इव पिशुनोऽत्र पिशुन इव च वृकः । भारतमिव सचित्त सचित्तमिवाथ भारतं सर्पम् ।। व्यक्तधर्मों यथा- 'पारिधिराकाशसमो वारिधिसहशस्तथाकाशः। सेतुरिव स्वर्गङ्गा सर्ग वान्तरा सेतुः ।।' अत्रापारत्वादिय॑ज्यमानो धर्मः । एषा सर्वापि स्फुटे वाक्यभेदे प्रपञ्चिता । आर्थे तु वाक्यभेदे- अभिरामतासदनमम्बुजानने नयनद्वयं जनमनोहर तव । इयति प्रपञ्चविषयेऽपि वैधसे तुलनामुदञ्चति परस्परात्मना ।' अत्र परस्परात्मना तुलनामुदञ्चतीति संक्षिप्ताद्वाक्यादिदमेतेनैतच्चानेन तुलनामुञ्चतीति वाक्यद्वय विचारकमुल्लमति । एवं पूर्णालपादयोऽप्यस्या उपमाया इव प्रायश सर्वेऽपि भेदाः संभवन्ति । ते चामुयैव दिशा सुवु- द्धिभिरुन्नेतु शक्या इति नेह निरूप्यन्ते । चित्रमीमासाकृतस्तु प्राचीन लक्षणमव्याप्त्यतिव्यात्यादिमिर्दूषयित्वा भन्योन्येनोपमा योध्या व्यक्त्या वृत्त्यन्तरेण वा । एकधर्माश्रया या स्यात्सोपमेयोपमा मता ॥' अवीति । निरन्तरचित्तत्वस्य पिशुनदृत्तित्वेऽपि कात्तित्वात्मकृपत्वस साधुचित्त- गत्तत्वेऽपि भारतमन्धावृत्तिवाच्छन्द एव समानोऽध धर्म । न चौपचरितत्व शमम् । एकनिष्टस्यान्यनारोपे तत्त्वेऽपि प्रकृते तत्त्वेनाप्रतिद्धत्वात् । अन्तरा आकाशमध्ये, समु- व्यज्येति । वाक्यमेद इति । उदाहियत इति शेष । वैधसे विधातृनिामते । उदात प्रयाशयति । परस्परात्मना परस्परस्पतया । इद नयनम् । एतेन नयनेन । एक- विचारकमिति । विवरणरूपमित्यर्थं । एवमनुगाम्यादिधर्ममेदवत् । अया उपमेयोपमाया । असभावितभेदवारणाय प्रायश इति । दिशा रीत्या । माचीनेति। 'उपमानोपमेयत्व यो पर्यायतो यदि । उपमेयोपमा सा स्याद्विविधैपा प्रक TA अयातीति । तद्वत्गुना युगपदुन्मिपितेन तावत्' इत्लनाव्याप्ति । Rare र अविशु ( मेवेषु ) रता चिन्ता मनोन्यापारो यस्य ईदृशो वृक, निरन्तरचिन्त पिशुनः । २ पदय सचित्तम्, झपाचार्यसहित च भारतम् ।

·। २६४ काव्यमाला। [द्वितीयानने इति खयं लक्षणमाहुः । अस्यार्थः संक्षेपेण सपदकृत्यस्तदुक्तरीत्या सह- दयानां सौकर्यायोच्यते--अन्योन्येनेति । अन्योन्यप्रतियोगिफल विशिष्टा व्यक्त्या व्यञ्जनाव्यापारेण वृत्त्यन्तरेण शक्त्या वा चोध्या वैद्या एकधर्माश्रया एकधर्मप्रयोज्या या उपमा सा उपमेयोपमा मतेत्यन्वयः । अन्योन्येनेति विशेषणादिदं तच्च समभित्युभयविश्रान्तोपमाया निरासः । अत्रान्योन्यप्रति- योगिकत्वस्य व्यञ्जनव्यापारमात्रगम्यत्वेनोपमायाश्च शक्तिवेद्यतया परस्पर- निरपेक्षेणैकेन व्यापारेणान्योन्यप्रतियोगिकत्वविशिष्टायास्तस्या अबोधनात् , परस्परनरपेक्ष्यस्यात्र वाकारेगामिधानात् । एकधर्माश्रयेति विशेषणात् 'रजो- भिरिव द्यौर्धनसंनिभैर्गजैश्च द्यौरिव मू' इति कस्यचित्पद्यस्यार्थे परस्परोप- माया नातिव्याप्तिः, तत्रोपमाप्रयोजकघर्भेक्याभावात् । भूतलोपमानिकाया प्रयोजकस रजसामनुगामिधर्मस्य, नभस्तलोपमानिकायां प्रयोजकस्य धनस- शगजाना बिम्बपतिबिम्बमावापन्नधर्मस्य च मेदात् । त्यक्त्येति च विशेषणं व्यङ्गयोपमेयोपमासंग्रहार्थगितीवमुपमेयोपमात्प्रयोजक लक्षणमिति, तन्न । प स्यन्दनोबूतै " इलजातिव्याप्तिरिति भाव । तृतीयार्थ प्रतियोगित्वमित्याशयेनाह--- अन्योन्यप्रतीति । लक्षणाया असभवादाह-शक्त्येति । इवादिसत्त्वे इति भाव । विधान्तेति । उभयन पर्यवसिता न मोवी तस्सामेलर्थ । शक्तीति। समपदे खादि । ननु मियो निरपेक्षत न निविष्टमत आह-परस्परेति । अन्यथा पक्षान्त रकथनासगरिति भाव । अर्थ इति । अर्थरूपाया तस्यामित्यर्थ । रजसामिति । प्रयोजकीभूतरजोभिनानुगामिधर्मस्पेयर्थ । समानविभक्तिकत्वस्येव समानवचनत्वस्या- भेदान्वये न तब्रत्वमिति माव । एवममेऽपि । धनगजयोर्मेदेन साधारणत्व कथमत आइ-विम्बेति । प्रयोजकमिति । अनुगतानतिमसकरक्षणमान तु महास्य तृतीयस व्यवच्छेदाय यइयो । अन्योन्येनोपमेयत्वमुपमेयोपमा मता ॥' इति द्रष्टव्यम्। अनान्योन्येनेति विशेषणम् अहमेव गुरु: मुदारुणानाम् इति प्रतीपविशेपन्यारत्यर्थमिति १ व भाव-६ च समम्' अत्र उपमा तु समम् इति शम्दवाध्यतया अभिधा म्या, अन्योन्यप्रतियोगिकरदम् अर्थात् 'इद तेन समम्, उच्च भनेन समम्' इति परस्परोप मानमावस्तु व्यजनया गम्य । श्वास्यामुपमेयोपमायाँ शक्तिभ्यापारस प्यना यापारस चेत्युमोरपेक्षणाए । परस्परनिरपेक्षेग एरेन म्यापरेण (व्यय यया पा) बोध्यत्व -- तिन बाम्देन प्रोजने ।

·द . उपमेयोपमा ] रसगङ्गाधरः। २६५ 'अहं लतायाः सदृशीत्यखर्व गौरानि गर्व न कदापि यायाः। गपणेनालमिहापरेषामेपापि नुल्या तव तावदति ॥ अत्रान्योन्यमतियोगित्वनिशिष्टाया उपमामाखनुत्लादिरूपैकवर्भाश्याया , वृत्त्यन्तरेण शक्त्या बोधनादुपमेयोपमावापतेः । न चानान्योन्यप्रतियोगि, कत्वमुपमायां न प्रतीयते, लतादिसंबन्धिप्ताहश्याश्रयत्वस्यैवासत्सदार्थेऽन्वयाः दिति वाच्यम् । 'मुखस्य सहशश्चन्द्रश्चन्द्रस्य सदृशं मुखम्' इत्युपमेयोपमा- यामव्याप्तेः । न हाई लताया इत्यत्रोपमेयोपमा भवितुमर्हति । गर्वमात्रनिरा- सपरत्वेनोपराधोपमायास्तृतीयसदृशव्यवच्छेदापतिपतेः। अत एव अत्या- न्यपि तव-सहशानि सन्त्येव तेषां गवेपणेन किं फलमित्येतदर्धक गवेषणेने. युतरार्धं संगच्छते । तृतीयसब्रह्मचारिव्यवच्छेदो युपमेयोपमाजीवितमित्या- लंकारिकसिद्धान्तः । अन्यथा 'भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम्' . इत्यवाप्युपमेयोपमास्वनिवारणप्रयासवैर्यापतेः । न च तृतीयसहशव्यवच्छेद- भाव... अहमिति । लतानुयोगिकसादृश्याश्रयाहमित्वधः । असर्व महान्तम् । एपा- पीति । स्वदनुयोगिकसादृश्यप्रतियोगिकेवर्थः । अवस्य इतीलादि. । तनुत्वेलस्य अनुपात्तेत्यादिना लतादीति । दतायनुयोगिक्सादृश्यप्रतियोनिकत्वस्यवेत्यर्थः । एवेन साहस्यव्यवच्छेदः । सदृशादिपदाना धर्मियोधात्वात् । एवं च सादृश्यस्य तवान्वये इयम्, न तु तोति भावः । मुपस्येति । अत्रापि सरशपदसत्वेन ततुल्ययोगमत्या, दिति भावः । नन्वेवं तथा दुवैचमिति यधेतत्सग्रहलयाह-लताया इति । अस्थापि संग्रह इष्ट एवेलतिव्याक्षिनर्मात आहन ह्यदमिति । ननु तन्मानपरत्व एव कि बीज. मत आह-अत एवेति । तत्परत्वेन तस्या. साफल्यादेवेलर्थ1 उत्तरार्ध तदेक्देश। अन्यथा वर्यचरणेनैवेद्यार्थलाभे मध्ये एतत्कथनानर्थक्यं स्पष्टमेवेति भावः । नन्वेवमपि तृतीयसदराज्यवच्छेवप्रतीतावेवेयमिलन कि विनिगमस्मत आह-तृतीयेति.। सम्रह्मेति । सहशेयर्थ । एवमप्रेऽपि योध्यम् । द्धान्त' इति पाठ. "सिद्धान्तान्। १ परस्परोपमानभावाया रसः । २ मा ननुत्यादिमोऽवसादाक्षिप्यो । तमेकं धर्ममाथिल सेयनियर्थः । ३ 'उतारा मी, तब मुल्या' इति कथनार सारमामयभूतस्य सारास धर्मिण मसान्बयो न पायति एकदेशिनः समाधानम् । ४ परस्परोपकाया पुनरगुपनेयोपमा प्रायवेव। तदीयमाशम्यान्डेरफटकरी स्वीकारे नाव सकि, तीसरसम्पदे तात्पर्याभावाद। 4 २३रस, ·उपमेवोपमा] रसगङ्गाधरः॥ प्रस्पन्दमानपरुपेतरवारमन्त- श्चक्षुस्तव प्रचलितममरं च पद्मम् ॥ इति कालिदासपये प्रतिपाद्यायामुपमानोपमेययोयुगपदुपमेयोपमानभावा- यामुपमेयोपमायां वाक्यभेदाभावादव्योप्तेश्च । न चात्रापाततः शब्दैक्येऽपि पर्यवसित्तो वाक्यभेदोऽस्तीति वाच्यम् । तथापि--- 'सविता विधवति विधुरपि सवितरति दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि । इति कस्यचित्कवेः पद्ये परस्परोपमायामतिव्याः । न चेयमुपमेयोपमेति शक्यते वक्तुम् , सुखसमये दुःखदोऽपि सुखयति, दुःखसमये च सुखदोऽपि दुःखयति इत्येतावन्मात्रस्यार्थस्य विवक्षितत्वात्तृतीयसहशव्यवच्छेदापतिपतेः। एवम्- रजोभिः स्यन्दनोद्भूतैर्गजैश्च धनसंनिभैः । भुवस्खलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥" इत्यत्र परस्परोपमायामतिव्याधिः । सहशान्तरव्यवच्छेदफलकत्वेन विशिष्य- माणे तु तस्मिन्नमदुक्त एव पर्यवसानम् । यञ्च विमर्शिनीकारेणोक्तम् "स.च वाक्यभेदः शाब्द आर्थश्च । तत्र शाब्दो यथा---'रजोभिः सन्दनोद्भूतैः' इत्यादिः । अस्याश्योपमानान्तरति- रस्कार एव फलम् । अत एवोपमेयेनोपमेसन्वर्थाभिधत्वम्।" इति, तत्तु- च्छम् । न हि 'रजोभिः सन्दनोस्वैः' इत्यत्रोपमानान्तरतिरस्कारः प्रती- यते । द्वयोरुपमयोरेकधर्मकलाभावात् , आद्याया उपमाया अनुगामिधर्म- 7 . भावायामिति । उपमेयोपमानात्मिरावामित्यर्थः । विधवतीलादीन्याचारविचन्तानि। यथासल्पमन्वयः । न चेति । नहीलर्थः । तथा च सध्यत्वान्नाविव्याप्तिरिति भावः। मात्रपदरच्छे स्फुटन्यायाहतीयेति । सदृशान्तरेति । तृतीयसदृशेयर्थः । विशीति । बिशेपविषयीयते विसर्थः । तस्मिन्नुपमानोपमेयत्वे । अमदिति । तृतीयसन्यवच्छेदेत्याधुके एवेत्वधं. विमर्शिनीति । अलंकारय खन्याख्याकारणे ल। स चेति । मुलीयत्वेन प्रागुल इलधः । असा उपमेयोपमायाः । उपमाना- न्तरेति। तृतीयवाशेयर्थः । हि यत. । अनुगामीति । रजोस्पेलध, । विम्बेति। - ·काव्यमाला। २६८ [द्वितीयानने- प्रयोज्यत्वात् , द्वितीयायाश्च विम्बप्रतिविम्वभावापन्नधर्मप्रयोज्यत्वात् । यदपि 'परस्परनुपमानोपमेयत्वमुपमेयोपमा' - इति लक्षणं विधाय 'सविता विधा वति-' इत्यादि प्रागुक्तपद्यं रक्षाकरेणोदाहारि, तच्च तदीयेनैव स चोपमा- नान्तरनिषेधार्थः' इति ग्रन्धेन विरुद्धम् । न घसिन्पये उपमानान्तरनिषेधः मतीयत इति मागेवावेदनात् । प्रतीयत एवेति चेत्, पुनरपि पृच्छ हृदय- मेव खकीयम् । इत्यलं विवादेन । इयं चोपमेयोपमा यदि कस्याप्यर्थस्योकधायिका तदालंकारः। अन्यथा तु सवैचित्र्यमात्रपर्यवसितेति । एवमलंकारान्तरेऽपि ज्ञेयम् । अथ ध्वन्यमानेयमुदाहियते- 'गाम्भीर्यणातिमात्रेण महिला परमेण च । राघवस्य द्वितीयोऽन्धिरम्बुधेश्चापि राघवः ।। द्वितीयशब्दस्य सादृश्यविशिष्ट शक्त्यभावाद्यक्तिरेव । यदि तु लक्षणा तदेदमुदाहरणम्- 'मुपासमुद्रं तव रम्यवाणी वाचं क्षमाचन्द्र सुधासमुद्रः । माधुर्यमध्यापयितुं दधाते सर्वतरामान्तरगर्यमुद्राम् ॥' अन वागादिकर्तृकस्य परस्पराध्यापनस्य वापामाधुर्यसंक्रान्तिविशेषस्य लक्षणया बुध्यमानस्य प्रयोजनं समयोज्यान्योन्योपमानोपमेयभावः । अथ दोषा:- तत्र तायनागुता यावन्त उपनाया दोषाः, अनुक्ताश्च विस्तृतिभयात् ; पनगजेल । स च मिध उपमानोपमेयभावथ । हि. पूर्वधनपरामर्शक । तीति। अस योध्यमिनि शेष । अनिमात्रेयादिशनिवेन । व्यफिरेव व्यजनंव । दवसमा णम् । सुधैति । राजान प्रति कम्युकि । हे क्षमात्र, या रम्यवाणी गुधासगुन माधुर्यमभ्यापयितु सामयितु गुभासमुनय तर पार माधुर्वमध्यामि य मदत गान -सिकगईमूलकाचरम्यति धत्त इलयं । रक्षणासापापविमो पदादि । मुख्यानाधायोगातारया प्रयोजनमती चमाह-प्रयोजनमिति ! सरी विध वयमनिस्येवेति भावः । दोण इति । अन्या उच्चन्त ही तर पन्याना वेशा मध्ये प्रामुपमायामुपा पाको दोषी सन्यर । न रंगपनी- ·अनन्वयः] रसगङ्गाधरः। २६९ ते सर्वेऽप्युपमात्वाकान्तवादस्यामपि चोध्याः । अयं पुनरन्योऽपि दोपः-- यदेकोपमावलक्षण्यमपरस्सामुपमायाम् । यथा-~-'कमलमिव वदनमस्या पद- नेन समं तथा कमलम् अत्र श्रोत्यार्थीकृतं वैलक्षण्यम् । 'कमलति वदनं तस्याः कमलं वदनायते जगति' किंक्यद्कृतमत्र वैलक्षण्यम् । एवमत्रैव 'पद्मं वदनायते' इति निर्माणे 'वायते' इति वा उपमानोपमेयवाचकवैलक्ष- ण्यम् । एवंप्रकारैरनेकैलक्षण्यं यदि सहृदयोद्वेजकं तदा दोपः ।। इति रसगडाघरे उपमेयोपमाप्रकरणम् । अथानन्वय:- द्वितीयसदृशव्यवच्छेदफलकवर्णनविषयीभूतं भदेकोपमानोपमे- यकं सादृश्यं तदनन्वयः॥ सच कस्याप्युपस्कारत्वेऽलंकारः । अन्यथा तु शुद्धः। 'लोहितपीतेः कुसुमैरावृत्तमाभाति भूभृतः शिखरम् । दाज्वलनज्वालेः कदाचिदाकीर्णमिव समये । अत्र लोहितपीतकुसुमावृतं भूभृतः शिखरं खेनैव कमिश्चित्समये दाव- ज्वालाकीर्णेनोपमीयते, इति तत्साहश्यवारणाय भूतान्तम् । इदं वा प्रत्युदाहरणम्- 'नखकिरणपरम्पराभिरामं किमपि पदाम्बुरुहद्वयं मुरारेः । अभिनवमुरदीपिकामवाप्रकरपरीतमिय स्फुटं चकासे ।' अत्रापि नखकिरणपरम्परामिराम हरेः पदाम्बुजे खात्मनैव सुरदीपि- कामवाहप्रकरपरीतेनोपनीयते । संप्रति सुरदीर्घिकाप्रवाहेण भगवत्पादाम्बु- रुहस्स संबन्धाभावात्सरनिनगोत्पचिकालावच्छिन्नस्य तस्सोपमानतावगमाया- -अनुक्काश्चेति । नन्धमादोपा अब कथमन आहदपमात्वेति । अत एवास्था एव नेद इति प्रतिक्षावाश्ये उत्तम् । तत्यन्यदोपमाह-मयं पुनरिति । इति चेति । स्मलमिलादि. । निर्माणे इतस्यानुरम उपहाति-एचमिति । यदीलनेन सदभावेऽदुष्टत्यमेवेति सूचितम् ॥ इति रसगाधरमर्मप्रारा उपमेयोपमाप्रकरणम् ॥ शुद्ध इति । सवैविध्यमावविधान्न इत्यर्थः । भूभृतः पर्वतस । कदाचित्पमये तैराकीर्ण समित्यर्थः । स्फुटत्वाय प्रत्युदाहरणान्तरमाह-ददं वैति । अत एवाह-- अत्रायोति । सारननेव पदाम्युजदयेनेव । संप्रति वर्णनगले । तस्य प्रवाहस । अत्र - ·२७० काव्यमाला। [द्वितीयानने- भिनवेति प्रवाह विशेषणम् । नपत्र सादृश्यवर्णनस्य फलं द्वितीयसत्रमचारि- व्यवच्छेदः, तस्याप्रतियतेः। 'स्तनाभोगे पतन्भाति कपोलाकुटिलोऽलकः । सुधांशुविम्यतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ।।" इति कल्पितोपमानिकायामुपमायामतिप्रसाशवारणायकोपमानोपमेयामिति । अनासन उपमानस्य कल्पनया सदुपमानं नास्त्रीति द्वितीयसदृशव्यवच्छेद- स्थाति मतीतिः । उदाहरणममृत(पीयूप)लहास्ये मदीये गहास्तवे- 'कृतक्षुद्रापौपानध सपदि संतसमनरा: समर्नु सन्ति त्रिभुवनतले तीर्थनिवहाः । अपि प्रायश्चित्तप्रसरणश्यातीतचरिता- नरानूरीकर्तृ बमिव जननि वं विजयसे ।। यथावा- 'यति प्रपञ्चविपये तीर्थानि कियन्ति सन्ति पुण्यानि परमार्थत्तो विचारे देवी गना तु गोय ।' पूर्वपचे वाच्योऽनुगामी धर्मः । इह तु व्यार इति विशेषः । तुशब्दोऽयं तीर्थान्तरेभ्यो वैलक्षण्यं प्रतिपादयंवत्प्रयोजकं भगवद्वासुदेवा- रत्युदाहरणदये। द्वितीयसब्रह्मेति । द्वितीयमाशेसः। अनन्यायनिवन्धनर. शालि द्वितीयपदराव्यपच्छेदः फलति । नहि धर्मान्तराउियत्वस धर्मान्तरास्टिन- स्पेन माधय॑मनन्यपि या एपोपमेयतावच्छेदपमाननारच्छेदकपोमेंद पर साधम्म- परयो ग तु धर्मिणोः इसुळं पाए । एवं पान यम्मनिरन्धनभयोग्यांदवीरगहनच- च्छेदफल कगारश्यवर्णनमनन्वय-1एमेमानोरमेयस्यविपणं चाया लापर्वमादम्। अन्यथा धर्मिभेदार राम पारणेन तस्यय सामेति भावः | TE-वति। तम्बाच्छेदस्पेसः । असत इति । तथा च भनिनेः स्यमानास्तीति । अन्युपा तारपर्यन्तचापनं मध साीि भारः । अय पसरारमानन्तरम् । गादि तरमलमेय । न तु कालान्तरे । प्राचनमुनाद ग्रावि भावः । भपीति मायधि. प्राप्तिविषयावधिभतारपानीकर्षः । ननिति पूनि पिप्पम् । - परत्वेन सीम् । जननि गर्छ । उदाहरनान्तरदाने बीवनाह-गति । जियो र पायः गरि इलः । पति।म एगवयार्माधि :: समान सोमाभागासदोऽयमिति । 'वोन ति पागधरम् । है - ·अनन्वयः] रसगङ्गाधरः। २७१ मरत्वं धर्म श्रीगङ्गायां व्यक्ति । उभयत्रापि श्रीगहाविपयकरत्युपासार- कलादलंशरोऽयम् । विम्नमतिविम्बमावापन्नो धर्मस्वत्र नास्ति । तसिंश्च सति किंचिद्धर्मावच्छिन्न खेन सादृश्यस्य धर्मान्तरावच्छिन्ने खसिन्नन्वये बाधकामावासदृशान्ताव्यरच्छेदाप्रतिपश्चानन्वय एव न स्यात् । स च पूणे लत्तश्चेति तावद्विविषः । पूर्णस्तूपगावत्पडिपोऽपि संगति । यया- 'गझा द्या यथा गहा, ग गनेच पावनी । हरिणा सहशो वधुईरितुल्यः परो हरिः ।। गुरुवद्गुरुराराध्यो गुरुवगौरवं गुरोः । लप्सेप्यपि धर्मलुप्तः पञ्चविधोऽपि संभवति, प्रागुक्ते सार्धपये धर्मवाचक. पदमपहाय पदान्तरदाने । तथा वाचकलम:- 'रामायमाणः श्रीरामः सीता सीतामनोहरा । ममान्तःकरणे नित्यं विहरेता जगद्गुरू । इत्यत्र क्यासमासयोः। एवम्- रतीति । विनिष्ट्रेवादि । अन उभवन । राधकामावादिति । यो वास्यागारे, हेती या सदृशान्तरव्यवच्छदाप्रतिपत्तापन्यये बाधाभावो हि हेतु । सच अनन्वयथ। पद्विधोऽपीति । श्रीनाईयोस्खयो प्रत्येक पायसमासतभितगामि गंगेति भाव । गति । अप्रायपादे यांनी यास्यग पूर्ण. द्वितीयपादे रामासग श्रीन पा तृतीयपादे आर्धा वाक्यग पूर्ण । नुवंपादे समासंग आर्थ पूर्ण पचमरादे 'तेन तुल्य-' इति बवे. रारपादाय स तस्तिग पूष । पटगदे 'तन तस्व' इरि पत्रे सुवाच्छीतसाधितगः पूर्ण इति ध्येयम् । 'टोप्पपि' इति पाठ । भेदेपिति शेष । निर्धारणे एकवचनामगते । पञ्चविधोऽपीति । पोतो वाक्यग , आ वायग, श्रीत ममासग , आर्थः समासम , आपसतिगलेवनिलयं । पूर्व देशमशेराहतसाविति भाव । पदान्त- रेति । गा राजन्यथा गरम गरम हरिणा सहयो विष्णुर्विष्णुनल सदा हरि ॥ गुलगुरासेमिन्मादले गुरुषहरो ॥' इति न्याम इत्यर्थ । भिगमुन्नतमुरा- मानिन BENiraसिस सस साहसारे मिडि- Rमभावापरताशरमय भन-नस,' साहयो रे । स स सान्दो मात्र समापन र सासस, स्यनाय. व सागरबार सारस नपिनमस्मितासभरः।

·२७२ काव्यमाला। [हिंसीपानने- 'लशपुरादतित कुपितः फणीव निर्गत्य जातु पृतनापतिभिः परीतः । मुदं रणे सपदि दाशरथिं दशावः संरन्धदाशरमिदमहो ददर्श ।। एवं कर्तृगनुरादावप्यूगम् । 'अम्बात्यम्बरं यत्समद्रोऽपि समदति । विक्रमामहीपाल तथा विकमारंसि ।।' अत्र वाक्पार्थवयवेचनम्वचेषु धर्मवाचकयोलपिः । मुमपारमारिस नन्वयफलेन निरुपनत्वेन समानधर्मण प्रयोनितो माशेपमेव । पार- नसोकर्यायाय निरूपिता। 'एतापति प्रपोलिन्सदेवापुरमानुपे । फेनोपनीयता तारामी रामसरारमः।' मत्र पाररुपोपमानाना लोपः। मा चोरमानउचादयोऽन्नेमा असंभवाददपत्ताच नोदादता. यतु-"तेन तदेकदेशेनावसित देन योपनालनपा फसितेन सारस मनन्ययः । अमेयनेयोपनानतया करितेनोपमेपत्तामुगभावनानगी- पानोरयः । उपमेयेकदेशस योपमानमरः । उपमे- यसैव प्रतिविम्यवादिना मेदेनापसितस तापालन तीवः । जापो यथा -युऽर्जुनोऽर्जुन र प्रतिमार.' त्यादि।

·द्वितीयो यथा--- 'एतावति प्रपञ्चे सुन्दरमहिलासहस्रमरितेऽपि । अनुहरति सुभग तस्या वामा दक्षिणार्धस्य ।। तृतीयो यथा--- गन्धेन सिन्धुरधुरंधरवा मैत्री- मैरावणप्रभृतयोऽपि न शिक्षितास्ते । तत्त्वं कथं त्रिनयनाचलरनभिति- स्वीयप्रतिच्छविषु यूथपतित्वमेपि । एप्पमानान्तरविरहस्त्रिष्वपि भेदेषु गम्यते । इत्यनन्वयस्त्रिविधः ।" इति रलाकरेणोक्तम् । तन्न । उपमानान्तरविरहातीतिमात्रादेवानन्धयत्वे खनाभोगे पतन्माति-' इत्यत्रोपदर्शितायाः कल्पितोपमाया अपि तथावा- पः ।. यद्यर्धातिशयोक्तावतिप्रसक्तेश्च । वाइशप्रतीतिफलकैकोपमानोप- मेयकसादृश्यस्य तत्वे पुनः कथं नाम वामार्धदक्षिणार्धयोभिन्नयोः सादृश्ये तद्भेदत्योपन्यासः । न च स तदेकदेशस्तत्प्रतिविम्बश्वेत्येतदन्यतमप्रतियोगि- कसादृश्यमनन्ययः इति कातिव्याप्तिति वाच्यम् । नास्त्यन्वयोऽस्येति तस्य । तत्त्वेति । उपमानत्वेलर्थ. । महिला स्त्री । दक्षिष्यस्येति स्मण, शेपत्यवि- रक्षाया पष्टी । अनोपमेयं समुदिता नायिका । गन्धेनेति । हे सिन्धुरधुरंधरवक गज- श्रेष्टमुख गणपते, ऐरावणतयोऽप्यरावतादयोऽपि ते स्वया गन्धेन सुगन्धेन मैत्री न शिक्षिता. । यद्वा गन्धेन समन्वेन लेशेन गर्वेण वा । अपिर्गन्धपदोतर मैत्रीपदोत्तर वा योज्य । तत्तस्मात्कारणात्त्वं कैलासाचलरत्नखचिनभित्त्याधारकखप्रतिविम्वेषु यूथ. पतिलं दिग्गजत्वं क्यमेपीलर्थ । उपमानान्तरविरह इति । तनाये रफुट एव । द्वितीये तदषयवस्स तदवयवान्तरोपमया तस्यो निरुपम सिध्यति । अन्यथा तसदृश- पदार्यावयनैवैतदवयवस्योपमा दद्यात् । तृतीयेऽपि प्रतिविम्बस्योपमानत्वात्पनयान्य- स्योपमानस्याभावो गम्यते।तथात्वेति। अनन्वयत्वेलर्थ. इष्टापत्तावाह-यद्यर्थति। साहशेति । उपमानान्तरविरहेयर्थ । साहदयविशेषणमुभयन । तत्वे अनन्वयत्वे । पुन सन्दस्तुशब्दार्थे । मिनयोरिति । तथा च द्वितीयविशेषणाभार इति भार. तद्भेदत्वेति । अनन्वयविशेफ्टवेयर्थः । सेति । उपमेयेवर्धः । इदानीमाविशेषणं न १ पयोती च कपनम्' इति काश्यप्रकाशेकटदीपातिगयोक्युराहरण-'राका यदि चस निकलाई वः स्वरचहि तया मुहं पराभूयेत' इत्या पूर्णचन्द्रस निकल शान संभवतीति निरुपमं तस्या नुमित्सर्वः प्रतीयठे, नतश्चात्राऽविन्याधिरित्ययः ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- योगार्थविरहेण तदेकदेशसादृश्यस्यानन्वयपदार्थत्वासंभवात् । अपि चा- नन्वये 'गगनं गगनाकारम्' इत्यादावुपमेयस्यैवोपमानत्वेनोपन्यासादुपमेया- तिरिक्तोपमानविरहप्रतीतिद्वारा निरुपमत्वमुपमेयगतं सिद्ध्यति । अत्र च वामास्योपमेयस्य दक्षिणापरूपोपमानकथनेन निरुपमत्व विरुद्धमेव । का- न्तागतनिरुपमत्वप्रत्ययस्तु नानवयस्स फलं भवितुमर्हति, तस्या अनु. पमेयस्वात् । यदपि चालंकारसर्वखकृता 'अनन्वयध्वनित्वमत्र भविष्यति । अन्यथा- ऽलंकारध्वनेपियापहारः स्यात्' इत्युक्तम् , तदपि तुच्छम् । अस्य छुपमान- निषेधफलकमभिन्नोपमानोपमेयकं सारश्यं स्वरूपमित्युक्तम् । प्रकृते च चा- मार्धदक्षिणार्धयोस हाधितमित्युक्तमेव । कान्तायाः पुनरुपमाननिपेघस्य व्यङ्ग्य- स्वेऽपि अभिन्नौपमानोपमेयक सादृश्यस्य खरूपस्याप्रत्ययात् । नहि निरुपम त्वपतीति' सर्वाखभिन्नोपमानोपमेयकसादृश्यप्रतीतिपूर्वकत्वमिति नियमो- ऽस्ति । कल्पितोपमातिशयोक्त्योरसमालंकारध्वनौ च व्यभिचारात् । तस्मा- नास्त्येवानानन्वयगन्योऽपि । . देयम् । तद्विरहस्य नान्वरीयकत्वादिति भावः। विरहेणेति । अबारितत्वादिति भावः । ननु रूढमेवानन्वयपदमत आह-अपिचेति । अत्र द्वितीयभेदे च । निरुपमत्वं एपूपमा- नान्तरेत्यादिना प्रतिपादितम् । ननु तेन मन्धेन वान्तायो निरुपमत्व प्रतिपादितं न तनात आह-कान्तेति । अनन्वयध्यनित्वमिति । तद्वामा दक्षिणार्धमजुहरतीत्युच्यता सोऽनुद्दरतीति व्यङ्ग्य मिति भावः । एवं चास्य हीलादिना किमुच्यते तद्विचार्य सहृदयः । ईदृगव्यायव्यज्ञने उपायाभाव इत्यपि कश्चित् । अत्र द्वितीयलक्ष्ये । हि यतः । अस्मानन्दयस्येदं खरूपमित्युक्तमततत्तुच्छमित्यर्थः । तदुपपादयति-प्रकृते चेति । तत् अभिनोपमानोपमेयक सादृश्य तयोर्भेदात् । ननु यान्तायतनिरुपमत्वस्य व्यङ्ग्यत्वेन तस्या एवोपमेयाया उपभानवरसनेन तादशसादृश्यप्रतीतिसयोस्वस्य बाधितत्वेऽप्य- स्त्येात आह-कान्ताया इति । सादृश्येऽप्यन्वयः। कल्पितोपमेति । खनाभोगे इत्यनेलर्थः । अतीति.! यद्यपीतीत्यर्थ.। उपसंहरति--तस्मादिति । सैव त्वदागमन- उ अभिन्नोपमानोपमेयामुपमाननिषेधफल सादृश्यमनन्वय इत्युक्या अत्र बानागतः कैवलमुपमाननिषेधः प्रवीयवे, न वादश सादृश्यन् । सतश्च नावाऽनन्वयः । नन उपमा. ननिषेधेनैव भनिनोपमानोपमेयकं साइश्यमाप सत. प्रवीयेव इति ना हदि निधाय स्वयं परिदरति--- दि निरुपमत्वपतीलादिना ।

·अनन्वयः] रसगङ्गाधरः। २७१ यच्च "अयमनन्वयो व्यङ्गयोऽप्यति । यथा- 'अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते । कालेनैपा भवेप्रीतिस्तवैवागमनारपुनः ।। अत्र गृहागतं श्रीकृष्णं प्रति विदुरवाक्ये इयं त्ववागमनप्रभवप्रीति- बहुकालव्यवहितेन पुनरपि स्वदागमनेनैव भवेत् नान्येन, इत्युक्तिभाया त्वदागमनप्रभवप्रीतेः सैव सदृशी न वितरप्रभवा इति व्यज्यते" इत्यमय- दीक्षितैरभिहितम् , तदपि न । अमुग्यास्त्वदागमनप्रभवायाः प्रीतेारान्त- रत्वदागमनप्रभवा प्रीतिः सदृशीति प्रत्ययस्य सर्वजनसिद्धतया श्रीकृष्णागम- नजन्यप्रीतिसामान्यावयवयोर्द्वयोः प्रीतिव्यक्त्योः सादृश्यस्याबाधितत्वाद्यो- गार्थाभावेनानन्यय एव नायं भवितुमर्हति । स्वमिन्सादृश्यस्यान्वयाभावा. दनन्ययः इत्युपमाप्रकरणे खयमेवाभिधानात् । उपमेयस्य प्रीतिव्यक्तिवि- शेषस्य सदृशान्तरव्यवच्छेदे बाधात् , बादशमीतिसामान्यस्य चाक्यविनो निरुपमतया प्रतीयमानस्यानुपमेयत्वात्पूर्वोदाहरणतुत्यमेवैतत् । क्वचिदयय- . प्रभवर । समुप्या इति । रत इलादिः । बरत्योदितभेदेनेति शेषः ।,योगार्थति। भनन्वयपदयोगायत्यर्थः । ननु रूडमेवानन्वयपदमभिमतमत आह-ससिन्निति । व्यवच्छेदे याधादिति । तस्य व्यवच्छेदकरणेऽसामादिलधः । कालान्तरस्थप्रीति- व्यक्तिविशेषस्य सदृशस रास्यादिति भावः । ताहोति । श्रीशरणागमनजन्येलर्थः । पूर्योदाहरणेति । अनुहरतीत्युदाहरणेलर्थः । नन्ववयविनो निष्पमत्यमतीविषन्मध्ये १ श्रीकृष्णागमनजन्यं प्रीतिसामान्यम् अवयवि । तस्याऽवयवभूते-अब कृष्णगमन गन्या प्रीतिः, वारान्तरे समाग्यमानम्यागमनजन्या मोतिश्च । तर उपमेया या (अत्रयसभूता) अपनी प्रीतिस्तस्याः समन्वरम्पवादः (मसटएस अन्य स्थाऽपार: अर्थर.निम- खम् ) पापितः ( न भवितुमईवि) दारान्तरे संभाव्यमानपा भीसा सह सादृश्यस्य प्री- स्वाद । यदि तु अवयविभूतस्य कृष्णागमनजन्यविसामान्यस्य नियमादमादाय भनन- यवं हायवे दाई दन (पी.सामान्यम् ) उपमेय न । उपमेयस्येव साहस्यानवयः ( निह- पसातम् ) अन्वयाको विवयित: न तु पस कसचिदनुपमेयस्यापि । अन पर रहा- सोसाचिकामार्थविनापोशमादिचारे पूर्व गोकर 'कान्दापनिकामावदीविनm- • यस फलं भवितुमईति, वसा अनुपमेपलाद' इति । तया च पूर्वोदाहरणे (वावति प्रपत्र) एया मनसो निरखखया शाशेलामयः ।

·+ काव्यमाला। [दिखीयानने- क्योरुपमाण्यवयविगतनिरूपमत्वव्यझिकेति स्थिते सामान्यस श्रीकृष्णागम- नजन्यप्रीतेः सैव सहशीति मध्ये खसादृश्यप्रत्ययकल्पनं पुनर्न सहर यहृदयमारोढुमीप्टे । रत्नाकरोक्तस्यैवानन्वैयप्रकारस्यात्र व्यरत्यपि न युक्तम् , तस्य प्रागेव दूपितत्वात् प्रकृतेऽवाच्यत्वात्, खयमनन्वयप्रकरणे तस्य प्रतिपादनविरक्षच। इदं पुनरनन्वयध्वन्युदाहरणम्- "पृष्टाः खलु परपुष्टाः परितो दृष्टाश्च विटपिनः सर्वे। भेदेन भुवि न पेदे साधर्म्य ते रसाल मधुपेन ॥" अत्र भेदेनेत्युक्त्याऽभेदे सादृश्यमनन्वयात्मकं तु पेदे इति धन्यते । सादृश्यप्रतीतिरप्यस्तु अत आह -चिदिति । पूर्वोदाहरण इत्यर्थः । शैव धोष्णा- गमनजन्यप्रीतिरेव । मध्ये वाच्यव्यङ्ग्यायोर्मध्ये । ननुक्तरीला न व्यायवं किन्तु रमा- करोकरीयेति नोकदोषोऽत आह-रतेति । तस्य प्रकारस्य प्रवेऽवाच्यत्वान् । जवा. च्यत्वे हेतु. प्रागेच दूषितत्वादिति । ननु त्वया दूपितोऽपि न मया भूषितसमाह-- स्वयमिति । 'अन्यधालंगारवनविषयापहारः स्यात्' इति रत्नाकरोति सहवितु- माह-इदं पुनरिति । परपुष्यः कोकिलाः । हे आप्रया, वव भुपि भेदेन सावं अमरेण न पेदे। न गृहीतमिलधे । नगेभ्यः । पर्वतेभ्यः । परों जटाजूदः । अन पूर्व) भनयोरवयम्भूतयोः प्रीसोरुपमया 'कम्यगमनबार प्रीति सामान्यम् ( अस्य) पमम्' इति व्यज्यो । किन्तु निरुसमारि सा प्रीतिः उपमेया न । तसा उपमेयरवसापनाथ यधुन्येत यत् काच्यापाः भवयत्रोपमायाः म्यारस निरुपम यस र मधे दमरि प्रदीपत्र पर श्रीकृष्णागमनजन्यप्रतिसामान्य र प्रीता सरसी, नान्या।' वा च मायरिभून- प्रीतिसामान्यस्य निरुपमस्य उपनेयायमपि संपनति साइनमय ने पूर्वपकिन उ: 'सा- दयदये नैविधा प्रतीनिभवितुमति सिमा निरामः। २ भनद्रीत्या मनन्वयसम्पायल मासु परे रसाबरोखे त्रिपुरारेषु न हार- प्रभाररूप - न्यायश साव, ति, यदि समापीठ, वासीन । स प्रकार: भारतीमुदा. परणविचारे पूर्व सहित इविन पुनरे सवाभ्यः। ननु येषु प्रकारेषु न पर तस्वेभ्योतिरिक्तोऽयः प्रकारो ममाभित विsaitara-ससमयदेवि । न्य: प्रकारोऽभिमेतलाई भरवयप्रकरणे तत्मविपादन कस्यमायो । किन्तु साभार । १ भानगोड नागेश: रसाउन मनवमहारसारम्परातोमय- कः मनस्य प्रकार (IEE) विवक्षित, मापसे र.मेष বুথিৰ শৰ ৰাষা ও না; মাষী- ময়রে চুদি प्रति किन्छ भन्मना मनमायाः प्रमरो न पिया, गरि मनसेन-सा aRI ·यथावा- 'नगेभ्यो यान्तीनां कथय तटिनीनां कतमया पुराणां संहर्तुः सुरधुनि कपर्दोऽधिरहे। कया वा श्रीमर्तुः पदकमलमक्षालि सलिलै- स्तुलालेशो यस्यां तव जननि दीयेत कविमिः ।। अत्र कया वा त्वदितरया श्रीमतुः पदं सलिलैरक्षालि यस्यामितरस्यां कविमिस्त्रय तुलालेशोऽपि दीयेतेत्यर्थेन त्वयि पुनः सलिलक्षालितश्रीरमण- चरणायां तव तुला दीयेतेवेत्यर्थोऽनन्वयामा श्रीगजागतनिरूपमत्वपर्यवसायी इतरपदमहिना व्यज्यते ॥ इति रसगङ्गाधरेऽनन्दयनकरणम् । सर्वथैवोपमानिधोऽसमाख्योऽलंकारः॥ अयं चानन्धये व्यत्योऽपि तच्चमत्कारानुगुणतया रूपकदीपकादावुपमेव न पृथगलंकारव्यपदेशं भजते । वाच्यतायां तु स्वातन्त्र्येण चमत्कारितया पृथग्व्यपदेशमाक् । यथा- 'भूमीनाथ शहाबदीन भवतस्तुल्यो गुणानां गणै- रेतद्भूतभवप्रपञ्चविषये नास्तीति किं घूमहे । धाता नूतनकारणैर्यदि पुनः सृष्टिं नवां भावये- न स्यादेव तथापि तावकतुरालेशं दधानो नरः ।" LA ताटाव्यअवाभावादाह-अप फया वेति । पूर्वोदाहरणे भेदेनेत्युक्त्या तादृशव्यङ्ग्यस्य स्फुट प्रतीति । अत्र स्वस्फुटा । अत एवोदाहरणान्तरदानं ध्वनयक्षाह-वर- पदमहिनेति ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशेऽनन्ययप्रकरणम् ॥ उपमानिध इति । साक्षात्परम्परया वेत्यादि । तचमत्कारेति। तन्निधकृ- तचमत्कारपरिपोषकतयेत्यर्थ । पृथगिति । पृथगल्यारेलः । शहाबदीनेति राज्ञों नाम । एततेति । अनेन कारणान्तरस्याप्यादी निर्माणेन तेनाप्रिमराटिकरणयोग्यता चिता । अन्यथा वेषामेवासत्वादसंगति सदैव । तदाह-नूतनेति । प्रसिद्धपधभू- तालिरिजवनिर्मितकारमेरिल । अत एवं सूटेरपि न तत्वम् । न स्यादेवेसर्थ इतीति १ अनन्वये म्पालः भिसम.' पृथगडकारव्यपदेश न भजते, वाच्यस पृथक् चम- काठिया भजवरसाश्यः। २ पर्वतमानः भूतैः पवमहाभूनिवे प्रपनविषये। २४ रस० ·२७८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- यथा वा-- 'भुवनत्रितयेऽपि मानवैः परिपूर्णे विबुधैश्च दानवैः । न भविष्यति नास्ति नाभवन्नृप यस्खे भजते तुलापदम् ॥" राजस्तुत्युक्तर्षकत्वादत्रासमालंकारः । आत्यन्तिकः काचितश्च सदृश- निषेधोऽसमोपमानलप्तयोपियः । सर्वथैवोपमाननिपेधेन सादृश्यस्याप्रतिष्ठा- नानोपमागन्धोऽपि । यतु- ".'ढुण्डुलन्तो मरीहसि कण्टककलिआई केअइवणाई । मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमंदो न पावहिसि ।।' इति । नेयमुपमानलुप्तोपमा, तस्याः संभवदुपमानानुपादानविषयत्वात् । अपि वसमालंकारः" इति रक्षाकरेणोक्तम् , तदसत् । मालतीकुसुमसदृशं अमर भ्रमन्नपि न पाप्स्यसीत्युक्त्या वर्तता नाम तत्सदृशं क्वापि, त्वया तु दुष्पाप- मेवेति प्रत्ययादात्यन्तिकोपमाननिषेधाभावादपमानलपोपमैवेयं भवितुमर्हति, नासमालंकारः । अन्यथा मालतीकुसुमसदृशं नास्तीत्येव धूयात् , न तु प्राप्स्य- सीति । अथासमालंकारध्वननेनैव चमत्कारोपपत्तेरनन्वयस्य पृथगलंकारता कथमिति चेत्, सत्यम् । दीपकादेरप्युपमाभिव्यक्त्यैव चमत्कारोपपत्तो कथं शेषः । नृपति सवोधनम् । पदं स्थान विहं वस्तु वा । आद्ययोर्भेदसबन्य. अन्त्ये- भेद । कालत्रयासत्त्वमुक्तोदाहरणाद्विशेष । ननूदाहरणद्वयेऽपि निषेधस्य प्राधान्याल्क- थमलंकारत्पमत आह-राजेति । अत्र उदाहरणदये। ननुपमानलप्तयेच गतार्थोऽयमत आह-आत्यन्तिक इति । यथासख्यमन्वयः । नन्वासन्तिकनिषेधेऽपि तो नोपमा- नलुप्तात आह-सर्वथैवेति। निषेधाभावादिति । सभवदुपमानत्वाञ्चलपि बोध्यम्। अन्यथा तस्यैटवे। एवं वाच्यताया निषेधस्सासमालबारे सिद्धेऽनन्वये निषेधस्स व्यस्यत्वे बासमालकारस्य धननाहीकारे चमत्तारस्वत एवास्तु नानन्वयकृत इसनेनैर गताः स इत्याशयेन शहते-अथेति । प्रतियन्दा समाधत्ते-सत्यमिति । यत १ भसमालंकारे स्वीको, अनन्वयसले (वलेक जननि व विग्यसे इसारी) 'तर सादस्य जगति नास्ति' इति निषेधस्स भ्यद्रयठया वकतेन भ्ययन असमालकारेणेवास्तु व्यपदेशः, किमनन्वयालकारखीकारणेति राया।

·असमः] रसगजाधरः। नाम पृथगलंकारत्वमिति तुल्यम् । न च दीपकादावुपमाया व्यङ्ग्यत्वेऽपि गुणीभावाप्रकृते तु ससादयस्य खस्मिन्नतितमा तिरस्कारेणासमालंकारस्यैव मुख्यतया ध्वननाद्वैषम्यमिति वाच्यम् । यथा हि दीपकसमासोक्त्यादौ गुणी- भूतव्यावसत्वेऽप्यलंकारत्वं न हीयते एवमनन्वये प्रधानव्यङ्गयसत्त्वेऽपीति न किंचिद्विरुद्धम् । अनन्वयशरीरस्य वसाहश्यमानस्य वाच्यत्वेन वाच्यालंकार- ध्यपदेशोऽपि सुस्थ एव । दीपकाद्यलंकारकाव्ये गुणीभूतस्य व्यवस्य सत्ता- दस्तु नाम गुणीमूतव्यङ्ग्यत्वम् । ध्वनिलं पुनर्न काप्यलकृतिकाव्ये दृष्टमिति चेत्, पर्यायोक्तसादृश्यमूलाप्रस्तुतप्रशसादिकाव्ये ध्वनित्वस्य स्फुटत्वात् । प्राश्चस्तु नेदमलंकारान्तरमित्यप्याहुः । अयं चासमालंकारो व्यज्यमानो यथा--- 'मयि त्वदुपमाविधो वसुमतीश वाचयमे न वर्णयति मामयं कविरिति कुध मा कृथाः । चराचरमिदं जगजनयतो विधेर्मानसे पदं न हि दधेतरा तव खलु द्वितीयो नरः॥ एवं पूर्व हटान्तोक्ति । दीपकादेरियस्य पृथगलकारत्वमिसत्रान्वय । हि यत । सत्वेऽपीति । अलवारत्व न हीयते इलस्यानुपा । एवमधारस्वव्यपदेशे साधिते पाच्यालभारव्यपदेश तस साधयति-अनन्ययेति । शहते-दीपकाचलंकारेति । बहुमीहि । अलंकृतीति । तयुक्तकाव्य इल/ । तथा चैवमिलायुक्तिरयुक्तेति भाव । अप्रस्तुतप्रशसाया अनेकविधत्वादाह-सादृश्येति । अलंकारान्तरमिति । अतो- पपत्तियतिरेकाउकारप्रकरणे एफटीभविष्यति। त्यदिति । त्वदुपमावणनविपये । वाच- यमे मौनमतवति । पद चरणम् । द्वितीय सहाय । सदृश इति यावत् । ननु निषेपस्या १ दीपकादो उपमाया पायखेरि दीपकादे पृथरम्पपदेशस्तरन्त एव च काम्ये दीपका- दिध्यवरखपाधापीति प्रतिकन्या समाधानम् । २ ननु दीपकादिस्सले उपमा गुणीभूता, तनम गुणीभूता तामादाय नव्यपदेश', मनन्द. यसले असमालकारस मुख्यतया पनिवसरवादसमालकारख्यपदेशश्वोचित इति शशा ३ प्रधानीभूततया पनिरूपस्य असमायकाररूपन्यमवस सत्वेपीत्यर्थः । ननु असमय मुख्यतया बननारसव प्राधान्येन असमालकारध्वनिव्यवरारोस्तु तितुन शापम् । स्वमिव जननि स्वामित्वत्र गदागतरवेरेव परमम्पादयतया पयमानस्यापि असमस अलकार- स्वाद। मसकारत्वस्य ध्यानयत्वस धनमयो विरोष इति स्पान साने मौकमेव प्रन्यकृता । ४ सेनेव सस सादृश्ये भमिश्या प्रतिपराये वायोऽनन्वय इत्य. ।

·२८० काव्यमाला। [द्वितीयानने । अत्र य एतावन्तं समयं विधातुर्मानसं नाविरूदः सोऽपि मानाभावा- नारोहेत् , अतः सर्वथैव नास्तीति गम्यते । एवं च व्यज्यमानोऽप्यसमोऽत्र प्रधानीभूवराजस्तुत्युतर्पकतयालंकार एव । मुख्यतया ध्वन्यमानोऽयं यथा- 'सदसद्विवेकरसिकैरालोक्य समस्तलोकमथ कविभिः । गणिता गगनलतादेर्गणनायां तन्वि तव सदृशी ।' अयं वचिदुपमानस्य निषेधात्कचिच्च साक्षादुपमाया एव । आधस्तुप- दार्शितः। द्वितीयो यथा- 'पूर्णमसुरै रसातलममरैः स्वर्गों वसुंधरा च नरैः। रघुवंशवीरतुलना तथापि खलु जमति निरवकाशैव ।' एवं पूर्णतया लप्ततया चास्यापि यथासंभवं भेदा उन्नयाः॥ इति रसगाधरेऽसमालंकारप्रकरणम् । सामान्येन निरूपितस्यार्थस्य सुखप्रतिपत्त्ये तदेकदेशं निरूप्य तयोरवयवावयविभाव उच्यमान उदाहरणम् ।। अर्थान्तरन्यासवारणायोच्यमान इति । वचनं च इव-यथा-निदर्शन- वाच्यत्वेन कथं तस्य व्यङ्ग्यत्वम्, किच लिटा भूतनिषेधप्रतिपादनैनात्यन्तिकनिषेधापतीत्या कथमयमत आह-अत्रेति । पये इत्यर्थः । एवं च पदधारणनिषेधस्य शाब्दत्वेऽप्युपमा- ननिषेधस्य व्यङ्ग्यत्वमेवेति भावः । प्राग्वदार-एपमिति । अव अनन्तरम् । हे तन्वि, तव तुल्या असत्पदार्थगणनायां गणिता । एवं च त्वत्तुल्या असतीति प्राधान्येन ध्वम्यते इति धनिरयम्, नालंकारः । निरवेति । निप्रसरेपर्थः । निराधारेति यावत् । एवं उतभेदवत् । अस्याप्यसमालंकारस्यापि ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाशेऽसमालंकार- प्रकरणम्॥ सुखेति । द्रुततर बुद्ध्यारूडत्वाय । तयोः सामान्यैकदेशयोः । अवयवावयविभावस. १ गुणवस्तुसंसगांधाति खन्नपि गौरवम् । पुष्पमालयनुषण एवं शिरसि धार्यते ।। इति विशेषेण सामान्यसमधनरूपेऽमर्मान्तरल्यासे गुणवतुरूपस सामान्यस्य तदेकदेशस्य पुष्प. भाठाया अवयवावपविभावः (विश्वसामान्यात्मकः) यमप्यति, परन् स-यपादिवारक- शम्दैरप्रतिपादया न स उच्यमानः (बान्या)।

·उदाहरणम् ] रसगङ्गाधरः। २८१ दृष्टान्तादिशब्दैः कान्येपु फुटम् । न च इव-यथाशब्दयोः सादृश्यवचन- योवयवावयविभावे विशेषसामान्यात्मके नाखि चिरिति वाच्यम् । लक्ष- गायाः साम्राज्यात् । मन्यथा धुत्प्रेक्षायोधकतापि दुर्घटा स्यात् । उदाहरणम्- 'अमितगुणोऽपि पदार्थों दोपेणैकेन निन्दितो भवति । निसिलरसायनराजो गन्धेनोमेण लशुन इव । न चान पदार्थलशुनयोरुपमा सक्या बक्तम् । तयोः सामान्य विशेषमा- वेन सादृश्यस्यानुल्लासात् । उथात्वे तु इवादिशब्दानामिव सदृशादिशब्दा- नामप्यलंकारेऽसिन्मयोगः स्यात् । यथावा- 'अतिमानवलेषु चापलं विदधानः कुमतिविनश्यति । त्रिपुरद्विपि पीरवां वहनवलिधः कुसुमायुधो यथा ॥ अत्र त्रिपुरद्विवीरते अतिमात्रयलचापलयोविशेषौ । अवलेपकुसुमायुधौ च कुमतिरित्यत्र गुणप्रधानयोः । यथावा- 'उपकारमेव कुरुते विपद्तः सद्गुणो नितराम् । मूच्छा गतो मृतो वा निदर्शनं पारदोऽत्र रसः ।। रूपमार-विशेषेति । भन्मथा उक्षणानगीकारे । अनुल्लालादिति । मिथो भेदाभा- येन स्फुटमप्रतीरित्यर्थः । तथात् तु सादृश्योल्लासे तु । अस्योपपत्तिरप्रेनव स्कुटीभवि- प्यति। इवयुतोदाहरणमुक्त्वा यथाघटितमुदाहरणमाइ-यथा वैति।गुणेति । कुत्सित- मनितद्रिशेप्ययोरित्यर्थः । विशेषावित्यस्यानुष, । निदर्शनपदरितमाह-यथा चेति। सहुणो विपद्गतोऽपीसर्थ. । दृष्टान्तपदघटितस्थापीदमेवोदाहरणामिति ध्वनायितु निदर्शनप- १५वादीनाम् भवयवावयविभावे वृत्तिवर्तमानता अयोधकता, (शनिळ) नास्तीति शक्षासादिभिक्षगया सोऽभी बोप्यत इति समाधानम् । २ सामान्याविशेषस्य मेदाइमावेन भेदसापेक्ष सादृश्य मिथः कथमुलसेदित्याशयः । ३ अर्थात् मतिमाश्ररल-चापले सामान्य (अवय विभूते) । त्रिपुरदिट्-वीरते च तदि- यौ (वदेवदेश)। ४ मतिरित्यत्र उमविविशिरः पुरुष इति दोन करिखता माते: गुणर विशेषण भूता, पदिशिय. पुरुषश्व प्रधानम् (विशेष्यभूतः), उतम विशेषणविशेष्यभूतयोः कुरिक्षतमति-रि- शेव्यपुरुषयो. सामान्यभूतयोः भवलेप-कुसुमायुषौ विशेष( एकदेश भूतौ इत्याशियः ।

·२८२ काव्यमाला ! [द्वितीयानने- दृष्टान्तो वा । इवादिशब्दप्रयोगे सामान्यार्थप्राधान्य वाक्यैक्यम्, निद- र्शनादिशब्दप्रयोगे तु विशेषप्राधान्यं वाक्यनेदश्चेति विशेषः । तत्र तावत् 'अमितगुणः- इति पद्ये कियाप्रधानमाख्यातमिति नयेऽमितगुणपदार्थक- र्तृकमेकदोपहेतुकं निन्दाविषयीभवनं निखिलरसायनराजलशुनकर्तृकोम- गन्धहेतुकनिन्दाविषयीभवनावयवकमिति धीः । प्रथमान्तविशेष्यकोधवा- दिनां तूपगन्धहेतुकनिन्दाविषयीभवनाश्रयतादृशलशुनावयवकस्वादशपदार्थ एकदोषहेतुकनिन्दाविषयीभवनाश्चय इति । तत्रापि विशेषवाक्याथें क्रिया- न्वयो अग्यते हेत्वन्तरान्वयार्थम् । अन्यथा तादृशलशुनावयवके तादृशपदार्थ एव क्रियान्वये नोपपतिः स्यात् । एवं यथाशब्दस्यलेऽपि । उपकारमेवेत्यत्र दस्थाने पाठान्तरमाह- दृष्टान्तो वेति । पाशन्द ऍवार्थे । इवैत्यस्य तत्यादिः । सामान्यार्थप्राधान्यमिति । तस्यापि प्राधान्यमित्यर्थ. 1 तमेव विशेष प्रदर्शयति- तनेत्यादिना । तन वैषा मध्ये। तादृशेति । निखिलरसायनराजेलर्थः । तादृशेति । अमितगुणेल्यर्थ । एवमग्रेऽपि धीरित्यस्यानुषतः । ननु निन्दितो मदतीलादेरेकनैवोपा- दानात्कथमुभयन बोधोऽत आह-तनापीति । हेत्वन्तरात्वयेति । उप्रगन्धादि- रूपहेत्वन्तरेत्यर्थ 1 अन्यथा तदनन्वये । नोपपत्तिरिति । उपपतिर्न स्यादित्यर्थः । १ उप्रेण गन्धेन लशुन इव एकेन दोषेण अमिवगुगोपि पदाणे निन्दितो भवतीत्या ममि- वगुणपदार्थस्य सामान्यस्य प्राधान्यं वाक्यैकर च सरम् । २ सदुगशाली उपकारमेव कुरवे । मृतः पारदोन निदर्शनम्, अब विशेषस्य पारस प्राधान्य वायद शेति स्फुटन् । वादी वाश्यक्यम्, निदर्शनादिशम्दप्रयोगे वाक्यमेव इत्यादिकं शाम्पको स्पष्टीकृत ग्रन्थकता। ३ सुनकर्तकम् वगन्धहेतुक निन्दाविषयीभवनम् अक्यको यस्य, अर्थात अमिवगुणपक्ष- अस्य (सामान्यस, भदयविभूतस्य) एकदोपहेतुके निन्दाविसी साचे रसायनराजलगुनस (सामान्यैकदेश्वभूतस्य, विशेषस) उपगन्धेन हेतुना निन्दाविश्यीभावः भवपनः एकदेशभूत ४ अर्थ भार:-एकदोच्चारितामा निन्दितो भवती शिपाया भन्दयो यपध्येकदेव प्राप्त थापि विशेषवाम्या (शुनवाश्याय) उप्रगति हेतोरन्वयार्थ दिवारमाने । यसपारमेव क्रियान्वयः साहि-रसायनरावरुानावयवक(अर्थाइ अनिदगणपदार्थसामान्यस देश भूतो सुनो यत्र) मभितयणपदार्थकम् एफदोषद्ध निन्दाविषयी भवनम् इत्येकदा क्रियान्वये सति, एकदेश भवया घटितवाक्ये कियाऽनन्वयार पूर्णचायाधि स्वादिलाशयः। ५ पठान्दरं मुखठोनि नागेशल से प्यास्या प्रमारा। इत्याशयः।

·उदाहरणम् ] रसगडाधरा २८३ तु विपदाभिन्नः सद्गुण उपकारानुकूरकृतिमानिति पूर्ववाक्यार्थः, भवासि- बथें मुच्छ गतो मृतो या पारदो निदर्शनमेकदेश इत्युचरखाक्याथै गुण इति केपाचित् । इतरेपा तु तादृशकर्तृका नाशकियेति पूर्ववाक्यार्थे तादृशः पारद एफदेश इति । प्रधानावयवत्सेव गुणावयवस्यापि विशिष्टार्यावयवत्वाद। घटमानयेत्यत्र नीलपट्यत् । 'अर्पिमिश्रियमानोऽपि स मुनिर्न व्यफम्पत । विनाशेऽप्युलतः स्थैर्य न जहाति दुमो यथा ।' मन दधीच्यालम्बनायां तदीयलोकोचरचरितलरणोद्दीपितायामेतत्पद्यम- योगानुभावितायामेतत्पद्यनिर्मागतायां रतो प्रधानीभूतायामाल बनवल्क- तयाच्नाश्रवणोद्दीपितो गात्रच्छेदाभ्यनुज्ञानानुभावितो धृत्या संचारिभावेन पोपितो मुनिगत उत्साहो गुणेः । तत्र चाध्यतृतीयचरणगतस्यार्थान्तरन्यास- परस्थाभेलसार्धमाह-मस्सिन्निति । फेपाचियापिकानाम् । इतरेषा च यासर- पानाम् । ताडशेति । पिपरताभिमसहपापारनियेल । पयस्थानत्वस्या- माह-पूर्षवाक्पार्थ इति । मुच्छां गतादिरूप पारद पूर्ववास्यार्थस्यावयप इलय । ना कियारूपस पूर्ववास्यास कय द्रव्यरूप पारदोऽवयव इत्यत आह-प्रधानेति। घटमानयेति । कमण समते गुण वादिलय । नीतपटयदिति चिन्समिति कथिन् । अनोदाहरण एण्यासतासस्पेऽपि वायरचाफ्यता पूर्वस्मारिशेप । पूर्वत्र तु पदेया- पतीि योग्यम् ।ग दधीचि । नन्। कपनलमरत्वमत आह-तप चेति । रतापित्ल । उपमनपेलवासापय । वायति । अधिस्तृतीयचरणो यनि- १५. गुणीभूत । मोर किपर एसरेश विक उत्तयाः प्रधानन्, घामान्य(भापनिवार पूर्वापारयात. पूर्व पता-निद. नादियो विमान्य गस्यो । -मोद हिसारपसोपरिना पाया मरेतु- पुरंगसारे भार विपरिमाईरकार किया जाय. माय मुजे गरे गोश पारस निसनम (सोर.लामरस शोर। सपास पारस. पूर्वापार (किरा.) पोहोर सोमबार । र पूर्वमाययास या उपायाजयाचा दायर सा। पम्नानजि समरस दाय, भने परे छोपा मा पारयोरी समाधानम् ।

·काव्यमाला - २८४ [द्वितीयान- सोत्कर्षकतया स्थितस विवेचनद्वारालंकरणं चतुर्थचरणशकलगतमुदाहरणम् । एवमेव- 'अनन्तरनामवस यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोपो गुणसनिपाते निमजतीन्दोः किरणेविचारः || इति कालिदासपयेऽपि बोध्यम् । अस्मिध्वालंकारेऽवयवावयविभावयो- धकस्यैवशब्दादेः प्रयोगः, सामान्यविशेषयोरेकरूप विधेयान्वयश्चार्थान्तरन्या. सभेदाद्वैलक्षण्याघायक इति तत्पकरणे निपुणतरमुपपादयिष्यामः । पावस्तु नायमलंकारोऽतिरिक्तः । उपमयैव गतार्थत्वात् । न च सा. मान्यविशेषयोः सादृश्यानुलासात्कथमुपति वाच्यम् । निर्विशेपं न सा- भान्यं-- इति सामान्यस यस्किचिद्विशेष विना प्रकृतवायोगाचारविशे- . - स्वगतस्येत्यर्थः । अत एव सत्यति-शकलेति। विवेवति। पुसाग्रेहणेलचे रस हिमाचलस्म । कुमारसंभव पयम् । नन्वेवं सांकर्यण विशेषत्वस्मैवान भवेन कप- मलंगारान्तरलमत आह-असिंधेति । भेदाविशेषात् । तत्मकेति । अर्थान्तर- न्यायप्रकरण इत्यर्थः । अयमुदाहरणस्पः । नन्वेनमप्यवादीन) सामान्य विशेषभाषा- १'बिमानौरिस मुनिर्न म्याप' ति विशेषस, पदारपुरपो बिमारिय न जहाति' इति सामान्येन समर्थनादर्थान्तरन्यासोऽयं दीभ्यालमनापा रखकर (मबार)। अर्थान्तरन्यासेन एम-पार्थ इस्सा इद, मापन यथाशन चतुचरणस उपरे पुमभाव हुमो यथा' रशारण [पिनयासापनरतिलि. भूवम उप्रवस्य (सामान्स, मस्परिका) मा एकदेशी] अयान्दान्यTORIES रणमिलारयः । २ ननु भर्यान्वरन्यासविशेष(मेहरारम्परा कोषमार- उदाहरणे सामान्य-विशेषत: पाको मिरे (किसान) अन्वयः । भनिन- पक्षेपि पूर्व विधादिवसामान्याय किया विदया भाति । यथा उरसारण इसे ए. पा रुग्रमो विनम् । मुमं गो गो निरपंच पर परो पिस पारदस परिमेक इसे सामान्यगरिया। पर असे निपगळ: उद्यमो निगरा। मन कोमो का गाना पाएकान्' समान्तरन्याया-विषम Arra मिसान्यो मन्तिरदास तेप्रतिपादितम् ।

·(अवयवाश्यविभावः) बोध्यते, ततः कथं साहसमुहसेदिति चेतु। आदौ भवीयमानस्यापि सामान्यविद्वेषभावस्व अन्ते साइये एव पर्यवसान भववादि उपसार्या बापाऽमाबाद। स्मरणम् ] रसगङ्गाधरः। २८५ पमादाय विशेपान्तरस्य सादृश्योल्लासे वाधकाभावादिवादिमिरामुखे प्रतीय- मानस्यापि सामान्यविशेषभावस्य परिणामे सादृश्य एवं विश्रान्तेः ।।" इत्यप्याहुः॥ इति रसंगहाधर उदाहरणप्रकरणम् । सादृश्यज्ञानोबुद्धसंस्कारप्रयोज्यं सरणं सरणालंकारः ।। यथा- 'दोर्दण्डन्यकुण्डलीकृतलसस्कोदण्डचण्डध्वनि- ' ध्वस्तोद्दण्डविपक्षमण्डलमय वा वीक्ष्य मध्येरणम् । वल्गनाण्डिवमुक्तकाण्डवैलयज्वालावलीताण्डव- अश्यत्खाण्डवरुष्टपाण्डवमहो को न क्षितीशः स्मरेत् ।।' यथा वा- .'मुजनमितपट्टिशोदलितहसदन्तावलं भवन्तमरिमण्डलकथन पश्यतः संगरे। अमन्दकुलिशाहतिस्फुटविभिन्न विन्ध्याचलो न कस्य हृदयं झगित्यधिरुरोह देवेश्वरः ।। अनयोः पचयोः प्रधानीभूताया राजविषयफविनिष्ठरतेरुत्कर्षकतया सार- त्मकावयवावयविभावयोधकरवेन कयं तदुल्लासोऽत आइ-इवैति । आमुखे आदौ । इति रसगङ्गाधरममप्रकाश उदाहरणप्रकरणम् ॥ त्या प्रात राजानम् । मध्येरणमिति । रणमध्ये इयर्थः । वल्गन्मनोहरम् । पाण्डवमर्जुनम् । दन्तावलो हस्ती। अरिमण्डलकथनैति सबोधनम् । अमन्देति । वीणेत्यर्थः । 'कराल' इति दिः पाठः । इगिति झटिति । देवेवर इन्द्रः । रतेविस। सिविशेष न सामान्यमित्यादेः प्राचा समाधानकाय निर्गलिंबाई:-यया अमितगणोषि पदार्थ इत्युदाहरणे शुनस (विशेषस) प्रस्ताचे अमिवगुणपदार्थसामान्यस्य प्रकृतस्य कीर्वन न युज्यते इति तदन्तर्गतेन यत्किञ्चिद्विशेषपदार्थेन सह विशेषान्तरस ( उशुनस) प्रायोछारो उपमा निधेिति प्राधामाश्यः । नवताइसके इवादिना सामान्यविशेषभावः २वनिना चख विपक्षमण्डल येन ठम् । PEACयस दामसमरस्य ग्वालावलीमा नादरेन प्ररएन नदाद) यव साण्डवं दमाम बना रुष्ट पाण्डवम् । .

·२८६ काव्यमाला। [द्वितीयानने णमलंकारः । आये वाच्यम् , द्वितीये तु लक्ष्यमिति विशेषः । पीररसोऽपि चात्र प्रधानोत्कर्षकतयालंकार एव । 'एकीमवप्रलयकालपयोधिकल्प- मालोक्य संगरगतं कुरुवीरसैन्यम् । समार तल्पमहिपुंगवकायकान्तं निद्रां च योगकलितां भगवान्मुकुन्दः ॥ अत्र तरपनिद्रयोः स्मरणं यद्यपि न तल्पनिद्रासादृश्यदर्शनोबुद्धसंस्कार- प्रयोज्यम् , तथापि सैन्यगतपयोधिसादृश्यदर्शनीहुद्धपयोधिविषयकसंस्कारज. न्यपयोधिस्मरणाधीनत्वाद्वक्त्येव यत्किचित्साहश्यदर्शनोबुद्धसहकारप्रयोज्यम् । नहि साहश्रो सर्यमाणसन्धित्वं विवक्षितम् । एवं वाच्ययोलसनिद्रालर- गयोः, एतत्कारणतया मासिवस पयोधिसरणस्य चाविशेपेण संग्रहाय लक्षणे जन्यत्वमपहाय भयोऽयत्वमुपातम् । केचित्तु सदृशज्ञानोबुद्धसत्कारजन्यं सह- शविपयकमेव सरणमलंकारः । भुजगेन्द्रनिद्रादिस्मृतिस्तु नालंकार इत्याहुः । लक्ष्यहरदाने बीजमाइ-आये इति । सरणमितत्यानुपः । लक्ष्यमिति । अधिो- हलक्ष्यमित्यर्थः । नन्वेवमपि वीरररास्थानयोः प्राधान्येन राजनिष्ठस्य सत्यार पनि रमे- पात आह-वीरेति । प्रधानोकपैति । परिनिष्ठरत्युकल. मलमितिमा पदलंकार इत्पर्धः । विवक्षितं रक्ष इति शेप । एचमिति वैधम्य स्यन्तः । एन. दिति । तल्पनियालरणकारणतयेलपः । प्रहार एतरपन्यार । फैचिरिचति । भान मवे जन्यत्वनिवेश सारसे लबमाणसमिनिपेशयेदि पूर्वलो नेर । भुजगेन्द्रति । কন্তীর লাবন শালিয়ে বললেন খালেদা दसराविषयकत्वाप पयोधिलरमं तु तथेति भवति स रवि भाषः । अपाररिपी १ सारयदर्शनेन उद्यम यः पयोरितिकका रास्तनपस पोरिसरणीन. যায়। এ নিৰী; লংগ কৰিবন ঘ্যঃ যাবে বই নষ্ট भारि वयोः जरपे पतिप्रियासन मूटभूमबरयमछिरेम पोरा सारमा पयोः सरकार न प मोरिसरप गार, मामी ५ वा. मदयो मरणनिति तयोः सर (पौ:) मनोमसोम बार। मांच पर मुममा ससानापन रविः । ३ धारयानोदुग्यस्यामा प्रयोजिम, मारपीना हस्पनियमनमाया ·सरणम् ] रसगङ्गाधर २८७ 'इत एव निजालयं गताया वनिताया गुरुभिः समावृतायाः। परिवर्तितकंघरं नतनु सयमानं बदनाम्बुजं स्मरामि ।' अत्र स्मरणं चिन्तोद्बुद्धसंस्कारप्रयोज्यत्वानालंकारः । व्यङ्ग्यत्वविरहाच न भावः। एवम्- 'दरानमत्कंधरवन्धमीपनिमीलितसिग्धविलोचनाजम् । अनस्पनिःश्वासभरालसाझ्याः मरामि सनं चिरमङ्गनायाः ॥' इहापि स्मृतिर्न भावो नाभ्यलंकारः । व्यायस्यैव व्यभिचारिणो भाव- स्वात् । यथा 'सा वै कलकविधुरा मधुराननश्रीः । अयं चालंकारिकाणां संप्रदायो यत्सादृश्यमूलकत्वे मरणं निदर्शनादिवदलंकारः। तस्याभावे व्यङ्ग्य. तायां भावः । तयोरभाचे तु वस्तुमात्रम् । अप्पयदीक्षितास्तु-~- "-'स्मृतिः सादृश्यमूला या वस्त्वन्तरसमाप्रया । सारणालंकृतिः सा स्थादव्यङ्ग्यत्वविशेपिता " यथा- V'अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरे नस रुचिरकलापं बाणलक्ष्यीचकार । सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकोणे रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः ।। सारश्ये सर्यमाणसंवन्धित्वनिवेशस्यैव सति फळाभाव । नहि तादृशसस्तारजन्यं मरणं विसदृशविषयकं संभवति । तथा पयोधिसरणय सदशज्ञानलेन वेन तल्पादिस्सरणानुकू- लसंस्कारसोबोधनसभवेन तजन्यत्वसत्त्वादलंकारत्वमेव तस्पेति । सादृश्यज्ञाननिवेशफ- रमाह-इत पवेति । गुरुभिः श्वश्वादिभि । परिवर्तितेत्यादिद्वय स्मयमानक्रियाविशे- पणम् । इहापि इसवापि । ननूक्तरीलानलकारत्वेऽपि भावत्वं कुतो न, अन्यङ्ग्यत्व. स्याप्रतिवन्यकत्वात् । अत आह-व्ययेति । तस्य सादृश्यमूलकत्वस्य । व्यङ्ग्यतायां सलाम् । तयोर्यरत्सादृश्यमूलकत्वयो । अपीति । रघुवंशे दशरथमृगयावर्णनम् ।

·२८८ काव्यमाला। [द्वितीयानने यथा वा- 'दिव्यानामपि कृतविसयों पुरस्तादम्भस्तः स्फुरदरविन्दचारुहस्ताम् । उद्वीक्ष्य श्रियमिव कांचिदुत्तरन्तीममार्षीजलनिधिमन्यनस्य शौरिः ।। एकत्र सदृशदर्शनातत्सदृशकर्मिका स्मृतिः । इतरत्र सदृशदर्शनाचत्सद- शलक्ष्मीसंबन्धिनो जलनिधिमन्यनस स्मृतिः । उभयत्रापि सादृश्यमूलकद- स्स्वन्तरस्मृतित्वमविशिष्टम् । अत एव सदृशासशसाधारण्यार्थतया लक्षणे वस्त्वन्तरग्रहणमर्थवत् । 'सौमित्रे ननु सेव्यतां तरुतलं चण्डांशुरुजृम्भते चण्डांशोर्निशि का कथा रमुपते चन्द्रोऽयमुन्मीलति । वत्सेतद्विदितं कथं तु भवता घते कुरङ्गं यतः कासि प्रेयसि हा कुरङ्गनयने चन्द्रानने जानकि ।' अत्र श्रुतकुरङ्गसंवन्धिनस्वन्नयनस्य सरणारत्सदृशसीवानयनस्मृतिस्तत्संव- धिसीतास्मृतिश्चेति । कि त्वेषा व्यन्या अलंकार्यभूता च । तद्यावृत्त्यर्थम- व्यत्यत्वविशेषणम् । . स दशरथ. 1 सारश्यबोधकं केशपायस्य पेशेषणव्यम् । दिव्यानामिति । माघे जल- पीडावर्णनम् । अम्भस्तो जलात् । मन्यनस्पति 'भधीपर्थ-' इति कर्मपि शेषे षष्टी। लक्ष्यायदाने योजनाद-एकति । सारा इत्यर्थः । इतरत्र भन्ले । सहशेति । लक्ष्मीराशनायिरेखधः । लक्षणं सगमयति---उभयति । तथा र द्वितीयलक्ष्यसमद एप परूपन्तरसमाश्रयेति विशेषषपालमियाह-बत पवेति । द्वितीयस पलादेव ल। सहशासहति । स्मृते. सदशासवान्यतरविषयमत्वलाभार्थतयेलर्थ मन्य- इयत्वविशेषणफलमाह-सौमित्रे इति । हनुगपाटके सोसारियोगे श्रीरामचन्दल लक्ष्मणं प्रत्युचि रियम् । ननु निश्चयेन । चण्याः सूर्यः । वनपनेति । अरगनयने- लधः । तत्सदृशेति नयनविशेषणम् । इतिर्भूना पेसो योगः। एश पीतास्मृतिः। अतं. कारणामान्यलक्षणमपि नासासाह-अलमिति । सीतास्राते. प्राधान्यादिति भावः । १ मितिमा चित्तत्यास दस्तुनः मरणम् , अनि सासरतुनः रपिपास पस लायचित (मसाल) सपम् । उपवारि मा मू या एतादृशम् (अर्थात माना) बसन्दरस सामं भक्तीसारयः। .

·परपम्] रसगङ्गाधरः। २८९ 'अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फरािस्तथाम्भोधयः स्तानेतानपि विनती किमपि न श्रान्तासि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव- स्वावदिनदिमा स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ अत्र स्तूयमानसूसंबन्धिनो भूभृतः स्मृतिर्न सादृश्यमूलेति नात्र सरणा- लंकारः। किंतु स्मृतेः संचारिभावस्य भूभृद्विपयरतिभावानात्वात्प्रेयोलंकार। एतयावृत्तये सादृश्यमूलेति विशेषणम् ।" इत्याहुः । तदेतत्सर्वमरमणीयम् । यत्नावदुच्यते सदृशासदृशयोः केशपाशजलनि- धिमन्थनयोः संग्रहाय लक्षणे वस्त्वन्तरग्रहणमर्थवदिति । तत्र सादृश्यमूला स्मृतिः सरणालंकार इत्येतावतैव केशपाशस्मरणस्येव जलनिधिमन्थनमरण- सापि संमहाद्वस्त्वन्तरसमाश्रयस्खविशेषणमनर्थकम् । एकत्र सादृश्यदर्शनो- दुद्धसंस्कारजन्यत्वेन, अपरत्र च सादृश्यदर्शनोदु संस्कारजकक्ष्मीस्मरणोद्द्ध- संस्कारजन्यत्वेन च सादृश्यमूलत्वाविशेषात् । नहि सादृश्यमूलेत्युक्ते सह- शविषयेति लभ्यते, येन जलनिधिमन्थनस्मृतेरसंमहः स्यात् । यदपि 'सौमित्रे ननु सेव्यता-' इत्यत्र स्मृतिय॑या अलंकार्यभूता च, तद्यावृत्तयेऽव्यङ्ग्य- त्वविशेषणमित्युक्तम् । तत्र नेयं स्मृतिरलंकार्यभूता । किं तु जानक्यालम्पनो अत्युचाइति । भुवं प्रत्युतिरियम् । प्रस्तोमि करोमि । इमा भुवम् । न सादृश्येति। किं स्यैकसरन्धीति रीयेति भावः। रतिभावेति । कविनिष्ठेत्यादि. । मरमणी- यमिति । वक्ष्यमाणदोषादिति भावः । तमेर दायान्याह-यचायदिति । सन्म उच्यमाने तस्मिन् । म इति शेषः । नदाह सादृश्येति । एवमप्रेऽपि । केशेति। तस्य सरसत्येन दृष्टान्तलमिति भावः । स्यादिति । इतीति शेषः । सादृश्यपदस्य निय- तसंबन्धितया संबन्ध्याकाहायामुपस्थितसर्यमाणस्यैवान्वयापत्तिः । नहि जनकत्वमूला पूज्यत इत्यु पुत्रजनकत्वेन भार्या पूज्यते । अतो वस्त्वन्तरसमाधयेल्यावस्यकमिति चिन्समिदम् । नेयं स्मृतिरलंकार्यभूतैति । अत्र स्मृतेः हा कानीयादिपदगम्य- त्वेन विवहनप्रातराजानुगम्यमान भूत्ववत् । 'पठेन विधिना निद्रादायीकृत,' इत्यादी पाठादिपदगम्यायायदा तस्या एव प्राधान्यालंकार्यत्वम् । धनुपस्याका सर यह लक्ष्मीकरणम्, न बटुझे यः सरकारः ( उसने यिमन्धनविपरः) In taनिधिमन्यनतरणम्) दावा ·२९० काव्यमाला। [द्वितीयानने- निशासमयोद्दीपितः संतापादिनानुभावित उन्मादेन संचारिणा परिपोषित विमलम्भः प्रधानत्वेनालंकार्यः । तस्य च स्मृतिरुकर्षहेतुलादलंकार एवं अतो नितरां तव्यावृत्त्यर्थमव्ययत्वाविशेषणदानेमनुचितम् । नहि व्यय खालंकारत्वयोर्विरोध इति वक्तुं शक्यम् | निस्यव्यङ्ग्यानां रसभावादीनामा पराङ्गतायामलंकारस्वाभ्युपगमात् । प्रधानन्यायव्यावृत्त्यर्थं पुनरुपस्कारकर सवलंकारलक्षणेषु देयमिति प्रागेवावेदितम् । यदप्युक्तम् 'अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः' इत्यत्र स्मृतेः संचारिभावस्य भूभृद्विषयरतिभावाङ्गत्वाने योलंकार इति, तन्न । भावस्य हि भावायकवायां प्रेयोलंकारत्वम् । नहात्र स्मृतिर्भावः । तस्याः सरतिना वाचकेनाभिधानात् । नहि वाच्यस्य व्यभि. चारिणी भावत्वं वक्तुं युक्तम् । 'व्यभिचार्यजिवो भावः' इति सिद्धान्तविरो- चात् । तथा चोकं सर्वखकृता- "प्रेयोलंकारस्य तु सादृश्यव्यतिरिक्तानिमितोत्थापिता स्मृतिर्विषयः । त- त्रापि विभावाद्यारितत्वे, यथा 'महो कोपेऽपि कान्तं मुखम्' इति । न तु खशब्दनिवेद्यत्वे । यथा- 'अत्रानुगोदं मृगयानिवृतस्तरङ्गवातेन विनीवखेदः । रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा मरामि वानीरगृहेषु सुसम् ॥" सम्भस्यैव तत्त्वाचेति चिन्त्यम् । विप्रलम्भः श्रीरामचन्द्रनिष्टः । नितरामित्लस्थानाचि- खैऽन्वयः । तदाशयं खण्डयति-नहीति । नित्येति । सर्वधेयर्थः । कदाप्यवायला क्ष्येति यावत् । नन्वेवं प्राधान्येऽप्यलंकारत्वापत्तिरत आह-प्रधानेति। सर्वेषु न स्वनैव । तथा चालंकारमान्यलक्षणप्राप्तत्वात्तस्य नातिप्रसा इति भावः । सिद्धा- तेति । मम्मटभहादीनामिति शेषः । तद्न्यमाह-प्रेयोलमित्यादिहतीयन्तेन । ननापि तदुत्थापितस्मृतिष्वपि । आगूरिनत्वे आविष्कृतत्वे । अति । पुष्पकेण लक्षातोऽयोध्यां गच्छतः श्रीराम सीता प्रत्सुधिवरेमं रघुवंशे। अनुमोदं गोदासमीपे। चानीरेति । तृणधान्यतृपेत्यर्थ. 1 मुझे खापः । इश्यपत्तिं परिहरति-पवं चेति । १ वस (विप्रलम्भस्य ) उत्कर्ष हेदरवारमृतिरलदार खेलनमः । २ सौमित्रे अधरः सादृश्यमूळकत्वम् उपस्कारकवं च यदा सिदं वदाऽसा भटंकारल मपि न स्यावर्तनीयम्, प्ययावं तु भकारखे न विरोधीति तु प्रोचमेर । - 7 .

·रमगधापरः। २९१ इत्याविति।" ननु भासपीभूतमायावं न पोटंकारयणम् । मामि शुभारापानीम्सपेरारितमात्रम् वार प्राते नरगस सान्दनिया पेन भारतविरहेऽसि संगारिरशनायालेपोरंकारतमविरुद्धमेति चेत्, एवं वहाँTuीनसापिसमा साउंसम्, न पापमागसविनि- {ग इत्यसानि गुगतान् । पर- परापरोमयाकारगरकारपरिमाम् । फरान्तकारांकु दर सहर नमः ।। लोपस सन्ननिवेदितत्येऽरि देवारिस्परतिभागनीमतला. सिखानासाकारता सात् । न पेशापषिः, अपसिद्धान्तात् । तसा. বাৰৰ বিনঃ পায় যা ঠানৰ সমাধা रिपो भारापालापा मेयोचामिति नार स्पतिमाप प्रयोग ফাল্লা বাবা, ৫ শৰথমন: ঘুমাযা খোলা पिपविभागापुका पोकारता पाए । उ र मम्मरम:-भर महिपको सानो भारी गरिसमातिमारस' इति मा मदिर. माधान समितः पुरमयानन्दाना भी विग: 11 बर-रिमारानुभागम्मानभिपक्षियोनिभिषिः, पारसारा भकार या VEमाम' Mina .

·२९२ काव्यमाला। [द्वितीयानने यो स्मरणालकाररक्षणमुक्तम् , तदपि न । सदृशमरणादबुद्धेन संकारेण जनिते सरणे अव्याहे । यथा- 'सन्त्येवासिजगति बहव पक्षिणो रम्यरूपा- स्तेषा मध्ये मम तु महती वासना चातकेषु । यैरध्यक्षैरथ निजसख नीरद सारयद्भि स्मृत्यारूढ भवति किमपि ब्रह्म कृष्णाभिधानम् ॥' अत्र च चातकदर्शनादेकसबधिज्ञानादुत्पन्नेनापरसंबन्धिनो जलधरंस भगवत्सदृशस्य स्मरणेन जनित भगवत स्मरण भगवद्विपयरतिभावाम् । यदि च 'सदृशानुभवात्' इत्यपहाय 'सहशज्ञानात्' इति लक्षणे निवेश्यते तदा भवत्यस्यापि समह इति दिक् । अथास्य पनि । यथा- 'इद स्वामि तबकानताभिर्मनोहरं हन्त वनान्तरालम् । सदैव सेव्य स्तनभारवत्यो न चेद्युक्त्यो हृदय हरेयु ।' अत्र स्खमकानताभिताभि स्तनभारवतीना युवतीना स्मरणमलकार्य- स्थान्यस्यामावादनुपसजीम्, वनस्तकरूपस्य बिम्बमतितिम्रभावमापन्नस्य सर्वखरनाकरयोग्रन्थयो । अध्यये प्रल । अथ प्रधान वरम् । अनुपसनन मिति । प्रधानमिल्लयं । एवमलकार निरस नित्यमुपपादयितुमाह-स्तनेति । १५ हि चातक शतकापारस जलधरस्य सरण पूर्व जायते, तनु भासा दृश्येन भगवत स्मृतिरुपति । स भगः सेय स्मृति यस्य सरणानुरासेय साविषय (मोहम्गविग्य ) सरकारससाम्मनिता रे, न तु सामानमवारी पयेऽसिन् सरणालपारलक्षणस्याम्यापनारम्यामिदोष २ रविभाव प्रधानम्, सरल तु तदुपरकारकरबादाम् सहकार एसायनिलाया। सेयमलकारता राराभिमनटोन संगृलतालापनि । ३ 'सरहानाद' राज्य सशस (रस) शनार (हेठो) अथार वट. भरवायदान हेतुक भावान्तर सरकोपनि नाकार पाने समय ४ यथा पूर्वाशरविश्यरतिमारादि प्रधान सरम च तदुपरकार, पात्र नास्तिसरहार चमाचारजना दक्ष प्रधान सारव ।

·f A 1 . M स्मरणम् ] रसगाधर साधारणधर्मस्य वाच्यत्वेऽपि तत्पयोजितसादृश्यमूलकस खस्स..शब्दवाच्य-- त्वविरहाद्य च । युवत्य इति च 'सर्वतोऽक्तिनर्यात्' इति डीपि साधुः । + यथावा- 'इदमप्रतिम पश्य सर: सरसिजैर्वृतम् । सखे मा जल्प नारीणां नयनानि दहन्ति माम् ॥' अत्रापि सरसिजज्ञानाधीनतासहशनयनस्मृतिः प्राधान्येन ध्वन्यते । अधामिन्मरणालंकारे उपमादोपाः प्रायशः सर्व एव दोपाः। विशेष- व नियमेनासिन्न्यज्यमानसादृश्यके सादृश्यस्य शब्दवाच्यतायाँ दोपः । यथा- 'उपकारमस्य साधो वाहं विस्मरामि जलदस्य । दृष्टेन येन सहसा निवेद्यते नवधनश्यामः ॥' अत्र स्मृत्यैव घनसादृश्यं भगवतः प्रतीयमानं वाच्यवृत्या कदर्थितं निवेद्यते, देवकीतनय इति तु साधु । अन्न सादृश्यप्रयोजकस्स साधारणधर्मस्य साक्षादुपादानानुपादानयोरुप मायामिवानापि व्यवस्था । तथा हि उपमायां तावत्कचिद्धर्मो नियमेन प्रती यमानः साक्षानोपादेय एव । यथा 'शद्ववपाण्डुरच्छविः' इत्यत्र पाण्डुर- जम् । 'शहवत्पाण्डुरोऽयम्' इत्यादौ तु नानाविधेषु धर्मेप्पनेनैव धर्मेणु t सस्य स्मरणस्य । व्ययं च सरणमिति पूर्वनान्वय नीपि साधुरिति । यौः शान्तात छोप्यपि साधुत्वं भवति । 'सर्वत -' इत्येतत्पर्यन्तानुधावनं व्यर्थं दुष्ट चेति प्रपचित- मन्यन । व्यत्येति । अर्थाप्रतीयमानसारसक इलर्षः । अन सरणालंगरे । भस्योपादानादायेवान्वय । दानयो. सतोरिति शेषः । अगापि सरणालंकारेऽपि । सत्वाय पुनरक्तिः । प्रदीयमानो गम्यमानः । साभापमानोपमेयविशेषणत्वेन । यथेति । उपमेयविशेषणच्छविविशेषणतयोपस्थितपारहुरत्वस्यैव प्रत्यायत्त्या तुन गम्य- ·काव्यमाला। २९४ [द्वितीयानने- सादृश्यमित्यस्य दुरवगमत्वात् , सर्वत्रोपमानोपमेयसाधारणस सिष्टशब्दाम- कस्यान्यस्य वा खानभिप्रेतस्स साधारणधर्मसोपमामयोजकलसंभवानद्वारणाय पाण्डुरत्वादिघमों वाच्यता नीयते । यथा वा 'अरविन्दमिव सुन्दरं मुखम् इत्यादी सुन्दरत्वादिः । न नीयते च कचित्, वक्तुरन्यस्यानुपस्थानात्यसि प्राबल्यात् । यथा 'अरविन्दमिव मुखम्' इत्यादी स एव । अप्रसिद्धन धर्मोऽवश्यं साक्षादुपादेयः । अन्यथा तस्याप्रतिपचौ कवेस्तदुपमानिर्माण- प्रयासवैयर्थ्यापतेः । यथा 'नीरदा इव ते भान्ति बलाकाराजिता भटा' इत्यादौ लिटशब्दात्मकः । इत्थं च कश्चित्साधारणो धर्मः साक्षादनुपादेय एव । कश्चिदुपादेयानुपादेयश्च । कश्चिदुपादेय ऍवेति सहृदयसंमतः समयः । एवमेवोपमाजीवातुकेऽसिन्मरणालंकारेऽपि बोध्यम् । तत्रानुगामिनि धर्मे स्मृत्यारूढं भवति किमपि' इत्यादौ पये निवेदितमेव सरणम् । विम्बपति- बिम्बभावापन्नेऽपि धर्मे 'भुजममितपहिश- इत्यादिपये निरूपितम् । कुलि. शपटिशयो घरदन्तावलयोश्च विम्वप्रेतिबिम्बमावात् । मानत्वादिति भावः । ननु धर्मान्तरस्योपमाप्रयोजकत्वाभावादेव व सादृश्यं दुरवगममत आह-सर्वत्रेति । अस्य द्वितीयमुद्दाहरणं विशेष वक्तुमाह-यथा वेति । न नीयते वेति । वाध्यतामिलस्यानुपमः । अनुपस्थिती हेतुमाह-प्रसिद्ध रिति । स एवेति । मुन्दरवादिरित्वयः । बलाकाराजिता इति । लाका बसपट्टितया राजिताः । बलाकाराभ्यामजिता इलः । उपसंहरदि-इत्थं चेति । यथोपमायामिति शेषः । जीवानुजीवनीषधम् । तर अनुपादेयादिधर्माणा मध्ये। स्मृत्यारूदमिति । अत्रानुगामी सामत्वधर्मोऽनुपापः । निरूपितं सर. गमिलस्यानुपङ्गः । एवमग्रेऽपि । अनोफहेतोस्तम्योपादानामेबाह-कुलिशेति । १बः अन्याय धर्मस्य उपसिबिर्न मतदीवि हेतुः। २ यथा-शरपाण्डुरस्टवि.इति। २ उपादेयो यसरपाण्डुरोऽयम्' 'अरविन्दमिर सुन्दर मुसम्' इत्यादि । भनु- पादेयो यथा-भरविन्दमिक मुखम् । ४ अर्याद साक्षाद (उपमानोपमेयविशेषगतेन) उपादेव एक स्थानीरदासले भान्ति लामा०॥ ५ पहिसान्नारकोरिमत्व कुलिशभरयोग विशिवत्तमिति कोम्पर ।

·स्मरणम् ] रसगङ्गाधररा उपचरिते यथा-- 'कचिदपि कार्ये मृदुलं कापि च कठिनं विलोक्य हृदयं ते । को न सरति नराधिप नवनीतं किं च शतकोटिम् ।। यथा वा-- "अगाध परितः पूर्णमालोक्य स महार्णवम् । हृदयं रामभद्रस्य समार पवनात्मजः ।।' अन मृदुलत्वादयो धर्मा गुपचरिताः । इयांस्तु विशेषः यदेकत्रा- जुभूपमाने हृदये सर्यमाणनवनीतादेः सादृश्यस्य सिद्धिः, अपरत्र तु सर्य- माणे हृदयेऽनुभूयमानसमुद्रस्येति, सादृश्यस्योभयाश्रयत्वात् । केवरशब्दात्मके यथा- 'ऋतुराज प्रमरहितं यदाहमाकर्णयामि नियमेन । मारोहति स्मृतिपथं तदैव भगवान्मुनिया॑सः ।' अन्न भ्रमरहितशब्दो व्यासवसन्तयोः साधारणः । एवमन्येऽपि प्रमेदाः सुधीभिरुनेयाः । इह पुनर्दिमानमुपदर्शिवम् । इति रसगशापरे सरणालंकारनिरूपणम् । स पवनात्मज खन्वयः। अत्रानयोः । आदिना कठिनत्यागापावादिपरिप्रहः । द्वितीयो- दाहरणदाने पीजभाइ यानिति । एका आये। अपरन द्वितीये। समुद्रसे। तीति । सादृश्यस्य सिदिलिपानुषः । उभयाश्रयालाइभयनिरूप्पत्वात् । ऋतुरा वसन्तम् । भ्रमराणा हितम् ; नानापुष्पविकासद्वारा मधुशापकत्वात् । व्यासपो मेण रहितमिलः । नियमेनेसतरावपि । इति सरणम् ॥ इति रसगाभरममप्रकरने सरणालंकारनिरूपणम् ॥ १ उपसरते मरणं पसनुरः। समान। २ समरठिनसे पूर्व आसमान पदाश्मी, भगापर्व प सभरमाः, परि मासे परिवा(पारोपिता इति यास)। ३ डावादिविसि समानुमा तया, नानीबारेतु सरस भरतीलामयः ।

·२९६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- अथाभेदप्रधानेपु रूपकं तावनिरूप्यते- उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणोपमेये शब्दानिश्चीयमानमुपमानवा- दात्म्यं रूपकम् । तदेवोपस्कारकत्वविशिष्टमलंकारः ।। उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणेति विशेषणादपद्धतिम्रान्तिमदतिशयोक्ति निदर्शनानां निरासः । अपहृतौ खेच्छया निषिध्यमानत्वाद, प्रान्तिमति च तजनकदोपेणैव प्रतिवध्यमानत्वात् , अतिशयोक्तिनिदर्शनयोश्च साध्यवसा- नलक्षणामूलकत्वात् , उपमेयतावच्छेदकस्य नास्ति पुरस्कारः । शब्दादिति विशेषणात् 'मुखमिदं चन्द्रः' इति प्रात्यक्षिकाहार्यनिश्चयगोचरचन्द्रतावा. म्यव्यवच्छेदः । निश्चीयमानमिति विशेषणात्संभावनात्मनो 'नूनं मुखं चन्द्र', इत्यायुरप्रेक्षाया व्यावृत्तिः । उपमानोपमेयविशेषणाभ्यां सादृश्यलाभात् 'सुर्ख मनोरमा रामा' इत्यादिशुद्धारोपविषयतादास्यनिरासः । सादृश्यमूलकमेव च तादाम्यं रूपकमामनन्ति । प्रधानेवलंकारेषु । एवं च पूर्व मेदामेदोभयप्रधाना निरुपिताः, इदानी बहुलका- रव्यापित्वेन प्रसिद्धतया प्राधान्येन च रूपकनिरूपणमिति भावः । उपमेयतावच्छेदक- मानकारकप्रतीतिजनकशन्दयोध्ये विषये इत्यर्थः । तेनातिशयोको चन्द्रादिपदान्मुस- स्वादिना मुसोपस्थितिरिति मतेऽपि नातिव्याधिरिति बोध्यम् । तजनकेति । भ्रान्ति- जनकेत्यर्थः । उपमेयतेति । मध्यमणिन्यायेनोभयत्रान्वयोऽस्य । संभावनात्मनस- पाया उत्प्रेक्षाया वस्तू प्रेक्षायाः। उपमानोपमेयेति । एतदूपविशेपणाभ्यामित्यर्थः । १ मुख चन्द्र इत्यत्र उपमेयतावच्छेदकं मुखत्वम्, वय उपमेये मोर मुसवविशिष्ट मुखे। २ प्रात्यक्षिको 4 माहानिश्श्यः (मांव उमारा अभेदारोपो न, अपित 'मुखमिद चन्द्रः इति चादिप्रलदारा यः कापनिको निक्षयः) तविषयकस चन्द्राक्षारम्यम्स भ्यवच्छेदो निरासः । भोंद शमादिरयुचो त मुख चन्द्रः अब अन्यसिन् भन्याम्दम्य- पदेश इति शान्दिक एक अभेदारोपः, मनु प्रात्यक्षिको नियम वि Ed सिरपति पद प्रत्याशयः। प्रात्यक्षिकाहायनिक्षयाश्रयणे पति काशीपुखकाठः। , ३ अय भाव.-उपमेये उपमानस वादाम्यनिवि रूपवरूपम् । र अपमेयमुश्मान- मिति दे मपि वादात्म्य प्रति विशेषभूटे। उपमानोपमेयमार सायनियतः मा सातये मसेप भवति । वाम विशेषणाम्यामाभ्याम् (समा उपमे०) 'उपने पदाधियीयमानन सादृश्यमूलक यत् उपमानवादाम्य वद्रूपकम्' इल फरिन । र मनोरमा रामा मुखम्' मात्र मन्त्री समनारमभूता एव किन, सर्य एयरूपात्र भारोपस (BF. पाप्राक, साइश्वर(कार्यकारणमा भूकवाद पुरोऽयमारोपः । पy. रोपरिएयस बादाम्पस निरासे सति :पमा सम्' रन मादीलाययः । - - ·- रूपकम् ]". रसगाधरः। ३९७ तथा चाहुः- 'तद्रूपकमभेदो यं उपमानोपमेययोः। 'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते । इति । तच यत्र विषयविषयिणोरेकविभक्त्यन्तत्वेन निर्देशस्तन संसर्गः, अन्यत्र तु शब्दार्थतया क्वचिद्विशेषणं विशेष्यं चेति विवेचयिष्यते । यत्तु “सादृश्यप्रयुक्तः संबन्धान्तरप्रयुक्तो वा यावान्भिन्नयोः सामानाधि- करण्यनिर्देशः स सर्वोऽपि रूपकम् । सारोपलक्षणामूलकत्वस्य तुल्यत्वेन सोश्यपयुक्तरस तादात्म्यस्येव संबन्धान्तरमयुक्तस्यापि तावास्यस्य संग्रहीतुनौ- चित्यात्। तस्मात् दुराग्रह एवायं प्राचाम्--उपमानोपमेययोरभेदो रूपकम् , नेतु कार्यकारणयोः" इति रक्षाकरेणोक्तम् , तन्न । अपझुल्यादौ भिन्नयोः सामानाधिकरण्यस्य सत्यात्तत्रातिष्यातेः । किं च 'सादृश्यमूलकं सरणं सर- णालंकारः, न तु चिन्तादिमूलम्' इति भवतैव पूर्वमुदितम् । तत्र यदि, साहश्यामूलकस्यापि कार्यकारणादिकयोः कलियतस्य तौप्यस्य रूपकलम- भ्युपेयते तदा सादृश्यामूलकस्य चिन्तादिमूलस्य सरणस्याप्यलंकारत्वमभ्यु. पेयताम् । न च सरणस्य भावत्वमुच्यमानं निर्विषयं स्यादिति वाच्यम् । तस्य व्यज्यमानविण्यत्वेनोपपत्तेः । अप्पयदीक्षितास्तु- बिम्बाविशिष्टे निर्दिष्टे विपये यद्यनिद्भुते । उपरकतामेति विषयी रूपकं तदा ।' उपमानत्वोपमेयत्वयोः सादृश्यनियतत्वादिति भावः। आहुरिति । मम्मटभट्टादय इत्यर्थः । अवार्थ मम्मटीयम् । अर्धमन्यीयम् । तथा च भिनं लक्षणद्यमिदम् । तचेति । उत्तरूपतादात्म्यं चेत्यर्थः । संसर्ग इति । अपदार्थत्वादिति भावः । विनि- गमकाभावादाह-वचिदिति । भित्रयोरिति । न तूपमानोपमेययोरित्यर्थः । कि चेति । यत इति शेषः । निर्विपय मिति । सर्वस्मैवालवारत्वेन तदन्यत्वाभावादिति भावः । च्यज्यमानेति । न्यन्यमानसरणविषयत्वेनेत्यर्थः । नखरमानामिति रूपकम् । बिम्नेति । अयं भावः यथा चन्द्रः सतः शुभ्रवादनासभनीयधावल्यस्तथा नखाः १ अपदाः (पदानामर्थ.) न भवपि ससर्गविधया भासद इलः । २ यत्र एकविभूत्यन्तवेनन निर्देशन । कारणस्य कार्यस्य च कल्पितं यच्चाप्यम् ( अभेदः) तस्य । यथा सुखारणभूताया भपि रामायाः सखमित्यदः ।

·१९८ काव्यमाला [वितीयानने- मत्र बिम्बाविशिष्ट इति विषयविशेषणात् खत्पादनखरताना यदलतकमार्जनम् । इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डरीकरणं वियोः ।।" इति निदर्शनाया निरासः । तत्र विषयस्य मार्जनस्यालककादिरूपविम्ब. विशिष्टत्वात् । निर्दिष्ट इति विशेषणानिगीणविषयायाम् 'कमरुभनम्मति कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्' इत्याधतिशयोक्तौ नातिव्याप्तिः। अनिद्भुते निषेधास्पृष्ट इति विशेषणादपद्धती नातिव्यातिः । उपरकतामा- हार्यताप्यनिश्चयगोचरतामेतीत्यनेन ससंदेहो प्रेक्षासमासोक्तिपरिणाममान्ति. मत्खतिव्याप्तिनिरासः । ससंदेहोत्सेक्षयोनिश्चयस्यैवाभावात् । समासोकिपरि- गामयोर्विषयिताप्यस्यागोचरत्वाद, समासोको व्यवहारमात्रसमारोपात् । परिणामे चारोप्यमाणस्यैव विषयोप्यगोचरत्वात् । प्रान्तिमति च सतः कल्पितस्य वा अदृश्यादिपर्यन्तिकखारसिकश्रमस्यैव निबन्धनेन तस्यानाहार्य- त्वात् ।" इत्याहुः । वन्न । 'लत्पादनखरतानाम्' इत्यादिनिदर्शनाव्यावृत्त्यर्थ बिम्बाविशिष्टत्वं विषयविशेषणं तावदयुतमेव । यद्यत्र 'मुखं चन्द्रः' इत्या. दिरूपकान्तर इव सत्यपि श्रौतारोपे नेदं रूपकम्, अपि तु निदर्शनेत्युच्यते, खतोऽरुणत्वादनासधनीयारण्या इति सारश्येन नसाना बरस र बिम्बप्रतिनिम्य- भावः । अलपकचन्दनयोरन्यत्र स्ववर्णासशकत्वेन सः। तथा च पिम्पप्रविनिम्मभा- वापजनसालफकविशिष्ट एव ने तत्प्रतिनिम्बभूतरदचन्दनविशिष्टं पाण्डरीकरण- सुपरममिति । निर्दिष्ट इति । उचारत इलथे । वत्र येन यस च्यात्तिक- मेणाह-ससमिति अगोचरत्वे क्रमेण हेतु आह-समेति । अत्र स्वत्पादेला। १ परिणामे भारोप्यमाणस (विषयिणः) व विभयाप्प भरत। यमा 'गम्जन मोक्ष मदिरेक्षणा', अब विपरिणः मम्मक जाप्यनि-पटे, दोनोपयोगिताव । न विषयस विखपितापम् । मायादिपर्यन्त सारसिधेको अमलस निकन्दनेन, परमप्रापारपर्वत भ्रम पर भाति । यथा 'पलाशकुमुममाला शुस्वारे पतलि.' मामिल प्रयोन प्रमास स मम्मा (राम समाप्पनिया) Hd मखमारायलाः। समन्दरेमसमर्थ।

·चन्द्रा' मशादः ममेदा, मुखमुरिश्य मलामेदो विधीय पोखविधेयमायोपि स्फुटा। पत्र आः (अवटा गम्यः) यत्रभिदा, ओपविधेपमापस अनालिझन यत्र सा निदर्शना। यथा-'यो नखान थाव रजयति स इन्दु चन्दनेन पाण्डुरीकुरुते' मत्र यः: लेक विभचिकयोः कारभेदः शदवः प्रदीयते, पर रवयति-पाण्डरीकरोत्सोरभदो नवादा। रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। २९९ वदा 'मुखं चन्द्रः' इत्यपि निदर्शनेसुच्यताम् । निरस्वतां च रूपकदाक्षिण्य- कोपीनम् । किं च त्वत्पाद-' इत्यत्र किं पदार्थनिदर्शना, आहोखिद्वाक्या- निदर्शना ? नाद्यः । विम्बप्रतिविम्बभावापन्नपदार्थघटित विशिष्टार्थयोरे- वात्राभेदमतीतेः । कुवलयानन्दगतनिदर्शनाप्रकरणे त्वयोकमार्गेण धर्म्यन्तरे पदार्थे तदेवविधर्मस्य पदार्थस्स मेदेनारोपस्साभावाच । न द्वितीयः । वाक्या- र्थरूपकोच्छित्यापतेः । इष्टापती वैपरीत्यस्य सुवचत्वाच । अस्मामिर्निदर्श- नाप्रकरणे वक्ष्यमाणया सरण्या अभेदस्य श्रौतत्वार्थत्वाभ्यामद्देश्यविधेयमा. वालिजनानालिशानाभ्यां च रूपकनिदर्शनयोलक्षण्येन सकलव्ययस्योपपतेः । तस्मादत्र वाक्यार्थरूपकमेव, न वाक्यार्थनिदर्शना । तस्याश्चैवमुदाहरणं निर्मातव्यम्- दाक्षिण्येति।स्पकमुखसकोचरूपकीपीनमित्यर्थः । निर्लज्जत्वादिति भावः। विशिष्टायोः वाक्यार्थयोः । त्वदुकपदार्थनिदर्शनालक्षणमपि नास्तीत्साह-कुघलयेति । वैपरी- त्यस्य वाक्यार्थनिदर्शनोच्छित्तेः । खमते न कस्याप्युच्छेद इलाह-अस्माभिरिति । श्रौतस्येति । यथासंख्येनान्वयः । नन्वेवं तर्हि तस्याः किमुदाहरणमत आइतस्था- १ रूपकालंकारेपि परिशानदाक्षिण्यमस्त्रीति विद्वत्स स्वस्य निर्डन्नतानिवारकमवगुण्ठनं संप्रति निरस्यताम् , एवविधस्थले रूपकमनङ्गीकृत्य प्रसझ निर्लजशाप्रकटनादिलाशयः । रूपकमपा- संकोचेसादिनागेशाक्षरस्वारस्य तु नागेश एवं विजानीयात् । २ मिनप्रतिविम्बभारापना ये पदार्थाः (नखालकाचन्द्रचन्दनाः) अपटितयोविधि- पायोः (मार्बन-पाण्डरीकरणयोः । विशिष्टयोः (मिमातिबिम्वभावापन विधि- मोक) धर्मयोरेक्यारोपो वाक्या निदर्शना' इति कुवलयानन्दोरीया नात्र पदानि शेनेसाशयः। २ उपमानोपमेययोरन्यतरसिन्नन्यवरधर्मारोपः पदार्थ निदर्शना' इति तयोः भन्यतर- लिनन्यवरपर्मारोपामावान पदानिदर्शनेति मारः। श्रीतः (शामा) यत्राभेदः, उबेश्यविपेयभावस्यासिननं यत्र उपकम् । पण 'मुई । समेव उद्देश्यविधेयभावोपि नाति दयौरलंकारयोर्यवस्था।

·काव्यमाला। . . [विवीयानने 'वत्पादनसरनानि यो स्शयति याक्कैः । इन्दु चन्दनलेपेन पाण्डुरीकुरुते हि सः॥ भत्र कोरभेदस्य शाब्दत्वेऽपि क्रिययोरभेदसाशाब्दत्वातस्यैव च सम. अमरसहिष्णुत्वानिदर्शनव । ननु यदीदमुदाहरणं निदर्शनायां न सावदा कथमलंकारसर्वस्वकृता तत्प्रकरण उदाहतमिति चेत्, प्रान्तेनैव प्रचारि- तोऽसि । नहि प्रामाणिकेन भवता कदापि परेणानुकं किंचिदुच्यते । यदामि रूपके विम्बपतिविम्वभावो नास्त्रीत्युक्तं तदपि प्रान्त्येव । तथा च सर्वच टीकायां विमर्शिन्यामुदाहृतं विम्बपतिविम्बभावेन रूपकम्- 'कंदर्पद्विपकर्णकम्बु मलिनैर्दानाम्बुभिलान्छित संलमानपुजकालिमकलं गण्डोपधान रतः। व्योमानोकहपुप्पगुच्छमलिमिः संशाधमानोदर 'पश्यैतच्छशिनः सुधासहचरं सिम्बं कलमारितम् ॥ अत्र कलास्य दानापन्नादिभिः प्रतिविम्चनम्, लाञ्छितत्त्वाशितत्वयोः शुद्धसामान्यरूपत्वमित्युक्त्रं चेत्यानां तापत् । तथा निर्दिष्टे शब्देनाभिहिते इत्यस येनकेनचिद्रपेण शब्देनाभिहित इत्यर्थः, उताहो उपमेयतावच्छेवक- रूपेण शब्देनाभिहिते ! । आये 'सुन्दरं फमलं भाति लवायामिदमदुतम्' A 1 धेति । पाक्यानिदर्शनाया इलपः । सावकः भलहरस। ननु रिनेदनादार चाफ्यापकमेवास्त्वित्सत आह-तस्यैव पेति । क्रिययोरनेदौर चलः सम- अति । मुख्यत्वादिलपः । इदं दोशितोषम् । भ्रान्तेनैवेति । धान्यात मुख्या पाठः । कंदर्पद्विपेति । रात्र पटीतप: । एम्बु ः। पलं रमणीयम् । 'अनो. कहः फुटः घाउ.'। शुद्धसामान्येति । भनपोपवितुभावाभावादिन्तिम्। उक चेति । बया उदात्ममुरापः। द्वितीय विशेषणं दूपति-चदि। उताहो अथवा । इलन सातिशयोसिविषये । अपय एरोति । स एवं चमत्वायत्सानिध्याति भावः । साडिसमोहि परिमारकमलेति । 14वासीधा पन्द। २ था शशिरिमे फागु-गोशान(ोnt मशी' मारा). धीन करमर । पके घर गमे गाजमिस स शन-RAIAPER सामानर कम्पनिमें सानिमाविस्मिनः ·सपकम.] रसगङ्गाधरः। इत्यत्रातिप्रसङ्गः । सुन्दरपदेन सुन्दरत्वेन रूपेण इदंपदेन च विषयस्यान- नस्य प्रतिपादनात् । न चात्र सुन्दरपदार्थस्यारोप्यमाणकमलान्वय एव, न तु बदनरूपविषयान्वय इति वाच्यम् । कमलपदेन कमलतादूप्येणाननस्यैक लक्षणयोपस्थानात्तत्रैव सुन्दरादिपदार्थान्वयो युक्तः, न तु विशेषणीभूते कमले । अथ तादृशं विषयमुद्दिश्य विषयिताप्यं यत्र विधीयते इत्यपि लक्ष पवाक्यार्थ: । प्रकृते च सुन्दरत्वावच्छिन्नमुद्दिश्य कमलताद्रप्यस्याविधानाना: तिप्रसङ्ग इति चेत् । न । 'मुखचन्द्रस्तु सुन्दरः' इत्यादिरूपके समासगतयो- पियविषयिणोः पृथग्विभक्तिमन्तरेणोद्देश्यविधेयभावाभावादव्यात्योपत्तेः । द्वितीये त्वनिद्रुत इति विशेषणवैयर्थ्यम् । अपद्भुतावुपमेयतावच्छेद्यस्य निषिध्य- तनैव आनन एघ । नविति। पदार्थ. पदार्थनेति न्यायादिति भावः । तादर्श येनकेनचिद्रूपेण शब्देनाभिहितम् । इत्यपि उद्देश्यविधेयभावघटितोऽपि । अविधाना- दिनि । तादृशमाननमुद्दिश्य भानक्रियाया एव विधेयत्वादिति भार । यद्वा सुन्दरत्वादे कमलत्वादिविशिष्टे विशेषणत्वमेवोद्देश्यतावच्छेदकत्वम् । इयास्तु विशेप.- यदतिशयोक्ता- युपमेयधर्मस्योद्देश्यतावच्छेदकरवाभाव एष। रूपके खनियम इतीनि भाव । अत एवाह- मुखचन्द्रस्विति। पृथगिति । उद्देश्यविधेयभावेन योऽभिन्न विभफिजन्योपस्थितेस्त- नत्वात् । तथा च व्यस्ते तथा प्रतीति , न समासे इत्यनाव्याप्तिरिति भावः । ननूपमेयताव- च्छेदकरूपेण शब्देनाभिहिते इति तदर्थेन न प्रागुक्तदोषोऽत आह-द्वितीये स्विति । १ येनकेनचिद्रूपेण (सन्दरत्वेन रूपेण ), शन्देन (दपदेन ) विषयस्य (आननस्य ) प्रति. पादनार सुन्दर कमलमित्यत्र अतिशयोक्ति परिहत्य रूपकमेव प्रसज्येवेत्यापति। २ सुन्दरपदार्थस्य भारोप्यमाणे (विषयिणि) कमले एवान्वयः, न तु वदनरूपे (विपये) मन्वय इति शहा ३ पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तु पदार्थकदेशेन' रति न्यायानुसार कमलपदेन लक्षणयां उपसिते मानन एवं सुन्दरपदार्थान्वय उचित इति तत्समाधानम् । र बादशम् मर्याद येन केनचिपेण, शम्देनाभिहित विषयमदिश्य विषयिणः अमेदो यत्र विधीयवे इत्युद्देश्यविधेयभावपटितो रूपकलक्षणवाक्याथैः स्वीक्रियते । एकातिशयोक्ती (सुन्दर कमलम् अत्र) च मुखमुदिश्य कमलताय न विधीयते, भपि तु सन्दरम् भान- नमुदिश्य भान( प्रतीति क्रियेव विधेया । ततश्च बाहोद्देश्यविधेयभावाऽघटितवान रूप कापचिरिति पूर्वपक्षी। ५ उद्देदयविधेयभावस्वीकारे 'मुखचन्द्र लादावेद रूपकं न स्यादिति सिद्धान्ती पूर्वपर्क समाधत्ते। ६ उपमेयतावच्छेदक मुखत्वम् , मवच्छेचं च मुखम् तस।. 7 4 म २६ रस ·३०२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- मानतया तेन रूपेण विषयस्यानिर्दिष्टवादेव लक्षणएसके। निश्चयमहर- हार्यत्वविशेषणवैयर्थ्य च । प्रान्तिमति दोपविशेषेण प्रतिवध्यमानतया ना. स्त्युपमेयतावच्छेदकसंस्पर्श इति तावतैव वारणात् । अपि च 'नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशुः प्रेयसीमुखम्' इति कुवलयानन्दे वयोकायामपहुवावति- प्रसङ्गः । अत्र सुधांशौ सुधांशुस्वनिहवेऽप्यारोपविषयस्यानिहवात् । न चेदं रूपकमेवेति वाच्यम् । सदुक्तिविरोधापः । यचाप्युक्तमव्यङ्ग्यत्वविशेष- णाचेदमेवालंकारभूतस्य रूपकस्य लक्षणमिति, तदपि न । नहि व्यन्यत्वा- . - अपडती 'नायं सुधार कि तर्हि व्योमगासरोरुहम्' इलन । अनिर्दिष्टत्वादेवेति। मन निषेधप्रतियोगिविधया निर्दिष्टवादिदं चिन्त्यम् । न च तथा निर्दिष्टत्वेऽपि पुर- स्काराभावः। तहि तावत्पर्यन्तविवक्षाबोधनार्थमेवानिहते इति विशेषणसाफल्यादिति योभ्यम् । तावतैव उतार्थकनिर्दिष्टे इति विशेषणेनैव । इदं चिन्त्यम् । आहार्यत्वविशे- षणस्य निर्दिष्टे इति विशेषणलब्धार्थकथनतात्पर्यकत्वात् । अतिशयोक्ती लक्षणामाहा- रम्यानायमानज्ञानस्यानाहार्यस्यैव जायमानत्लेन तावदेव वारणात् । शक्यतावच्छेदकल- स्यतावच्छेदकयो नमिति त्वलिखितमतान्तरेऽपि युगपदेवोभयोर्भानेन याधस्यैवानुप- स्थितत्वान तदुद्धेयहार्यत्वम् । किं च चन्द्रवृत्तिगुणवत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकस्य चन्द्रस्वस्थ च मियो विरोधाभावेन न बाधप्रतिसधानम् । मुखत्वेन मुखं लक्ष्यत इति त्वश्रदेयमेव । रूप तु बाधस स्फुटमुपस्थितत्वेन साक्षाध्यञ्जनया वा जाययाना ताणप्रतित्तिर- हायवति दीक्षिताशय इति दिछ । अपडुतौ पर्यस्तापछुतौ । विषयस्य सुधाशोः । इद- अपि चिन्त्यम् । उपमेयोपमादीना वैचित्यविशेषेणालंकारान्तरत्ववदिहाप्युपपत्ते. 'मता- न्तरेऽप्यभेदादिकृते चमत्वारे रूपकम् , निववादिकृते तलिस्तु सेति विषयविभागस- भवात् । चमत्कारित्वस्यालंकारसामान्यलक्षणप्राप्तत्वात्समुदितस्यालंकारत्वेनाशे रूपकत्वं इष्टापतेश्वविदिक । चिनमीमांसायामप्पयदीक्षितोतमन्यदपि सण्डयति यच्चापीति। १'मादायो यस्तादूप्यनिश्चयवद्रोचरताम्' इति वदता दीक्षितन भ्रान्तिमति अमक्या- मायमानस्य वाम्यनित्रयस्य प्रक्षण मा भूदिति 'भावार्य विशेषण दाम । 'निदिष्टे' इत्यस्य *उपमेयदावच्छेदकरूपेण, देनामिहिने विषये' इत्यस्वीकारे तु प्रमत्तमधुपरस्पन्मुख पर्ज वेतील भान्चौ पजामदोषेण विषये ( मुखे) उपमेयतावच्छेदकस्य (मुखत्वस) पोंपि नातीति निर्दिष्टे' इति विशेषणेनैव वारणादाशर्यपदनिवेशो पर्थ इलाशयः। २ भर्थात् 'सुधांशु, प्रेयसीमुखम् इत्यथे उपमेयतावच्छेदकरूपेण शदेनाभिहिते 'मुश' अति विषये प्रेयसीमुखम्' इति विमिण परसनाव रूपक प्रसज्येतेत्यापचिः ।

·रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। ३०३ लंकारवयोर्विरोधोऽस्ति । प्रधानन्यायरूपकवारणाय पुनरुपस्कारकत्वं विशे- पणमुचितमित्यसकृदावेदनात् । मनलंकारत्वस्य तुल्यतया प्रधानन्या- पकस्य प्रधानपाच्यापकस्यापि चारणीयरवेन तद्वारकविशेषणाभावेन तत्रातिमसाच यय 'तपकमभेदो य उपमानोपमेययोः' इत्यादि प्राचीनरुकम् , तधि- न्त्यम् । अपगुल्यादावुपमानोपमेययोरमेदस प्रतीतिसिद्धतया तत्रातिप्रस- मात् । अयोपमानोपमेययोरित्युक्त्या उपमेयतावच्छेदकं पुरस्कृत्योपमानता- वच्छेदफावच्छिन्नामेद इत्यर्थलाभादपद्रुतौ चोपमेयतावच्छेदकस्य पुरस्कारा• भावान्नातिप्रसन्न इति चेत् । न । 'नूनं मुर्ख चन्द्रः' इत्याद्युत्प्रेक्षायां तथाप्य- तिप्रसक्तः । न च- 'प्रकृतं यनिपिध्यान्यरसाध्यते सा स्वपडुतिः 'संभावनमयोत्प्रेक्षा प्रकृतस समेन यत् । इत्यायपटुत्युप्रेक्षादीनां बापकत्वाचसरिगृहीतविषयोतिरिको रुपकस 'मुख चन्द्रः' इत्यादिपियः स्यात् । यथा 'शरमयं बर्हिः इत्येतद्विषयातिरिक: 'कुरामयं पाई इत्यस्य । यथा वा क्सादेशविषयातिरिक्तो विषयः सिचः। इदमेव प्रागुफ रूपकलक्षणमेव 1 नम्वेवं कथमतिप्रसानिरासोऽत आद-प्रधा- नेति । नन्वेरमपि विनिगमनाविरहातयोचिरत आह-अनलमिति । मन्मते तु वेनेवोभयोवारणमिति भावः । प्रकाशोक्ति सण्डयतियति । तथापि उत्सायोशी- कारेऽपि । अब तस्स पुरस्तारोऽस्तीति भावः । मुषं चन्द्राति । अत्र गमकामा- वातदुभयं न ! जमिनीयं स्यन्तमाद-यथा शति । आभिचारिके कर्ममिक शेपविहिउमिदम् । न्याकरणोकं तमाह-यथा या सेति । 'यल इन्- इति - १ भम्पादयस्परिशेषणेन प्रधानन्यास (मलास) परस्स पारण कदाचिरसाद, परेशमबारसमापन भगारेण राय परभान रूपकं तस्य कारगणनादो भारणमनसेन न सार। पावर पवारण सामि । पथा मानम्पन्न रूपकम् अबायठया भनसंहारम् (माकारभित्रम्) ख प्रभानवाध्यमरि भन्यालंकारेण मलवाय. एस मनसभरवारकारगणना कारणीयम् । ससाद उपकार विशेषणनेर सोना- एक मरदीसा शक्षारिपारगोशापायाभयं भारः-मकास्य पापनाविप काम- गोमवारमनये व अपमारहानामालादीनां विशेAHAN भील सामान्य स सस विषयः सादा पाप-त: पूर्वधः ।

·३०४ काधमाला। [द्वितीयानने लोकेऽपि यथा 'ब्राह्मणेभ्यो दधि देयम्', 'तक्र कौण्डिन्याय' इत्यत्र तक्रस- प्रदानातिरिक्त दक्षः संप्रदानमिति वाच्यम् । वैषम्यात् । विशेषशास्त्र हि खविषयातिरिक्तं विषयं ग्राहयत्सामान्यशास्त्रस्य बाधकमित्युच्यते । प्रकृते च रूपकस्य लक्षणं धर्मः । स यद्युत्प्रेक्षादिवृत्तिः स्यात् कस्तममाद्विषयाति- रख विषयान्तरं ग्राहयेत् । नहि घटत्वं स्वाधिकरणात्पृथिवीत्वं द्रव्यसं वा निरस्य विपयान्तरं प्राहयितुमीटे । तस्मादतिप्रसक्तिलक्षणेऽस्मिन्दोषः । ननु संभावनात्मकोत्प्रेक्षा, कथं तस्यामभेदत्वात्मकरूपकलक्षणातिप्रसक्तिरिति चेत् । न । विनिगमकाभावेन संभाव्यमानाभेदस्याप्युत्प्रेक्षाखरूपत्वात् । विष- यसंभावनाऽभेदाभ्यामुत्प्रेक्षायामलंकारद्वयव्यवहारापचेश्च । निश्चीयमानत्वे. नाभेदो विशेषणीय इति चेदमदुक्त एव तर्हि पर्यवसितिरिति दिन । तदिदं रूपक सावयवं निरवयवं परम्परितं चेति तावत्रिविधम् । तत्राय समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति चेति द्विविधम् । द्वितीयमपि केवलं मालारू- पकं चेति द्विविधम् | तृतीयं च श्लिष्टपरम्परित शुद्धपरम्परितं चेति द्विविधं सत्प्रत्येक केवलमालारूपत्वाभ्या चतुर्विधमित्यएविधमाहुः । हित । माहयत् न त्वग्राहयत् । तस्यैव तद्वीजत्वात् । धर्म अभेदत्वरूप । संभावनै- वोत्प्रेक्षेति पक्षे आह-विषयेति । अलकारद्धयेति । रूपकोत्प्रेक्षेतील । नहि प्रधा नत्व तद्विशेषणम्, तत्त्वस्यैव भन्नापत्ते । तावत् आदौ । आहु प्रवाशकारादय । एत- १ विशेषशास हि वप्रवृत्तेविषये सामान्यशास्त्रस्य प्रति वारयितु शक्नोति, एकेन शास्त्रेण अपरशानस्य प्रवृत्तेर्वारयितु शक्यत्वात् । किन्तु रूपकस्य लक्षणम् अभेदरूपो धर्म । (बभेद ) ययपगुत्यादिष्वपि उपलभ्येत, तह निवारण केन शक्यम् । घटव हि पृथिवीत्यस द्रव्यत्वस वाऽपेक्षया विशेषधर्म. । ततश्च स्वस (पटत्वस) अधिकरणे (कम्डग्रीदादिमन्यचौ) सामान्यधर्म प्रथिवील द्रन्यत्व वा बाधित्वा (निरस) एव घटस्व तिहेदिति कि संभवपरम् । तसादलकारेषु (एए) दाध्यवाचकभाव, शालेष्विव न घटते, पति स्पष्ट वैषम्यम् । । २अभेदो रूपकमित्यविशेषोचौ संभाव्यमानोऽप्यमेदो ग्रहीतु शक्यतेत्सर्य। ३ ननु भक्द्रीया संभाव्यमान.अभेद उत्प्रेक्षा । येनु विषयसंभावनामेव उना मन्यते तन्मते जरूपकरक्षणस्य नातिप्रतिरुपेक्षायाम् । इति शङ्कायामार-विषयसंभावना तथा सति वक्षमादान उत्प्रेक्षायामेव उत्प्रेक्षा-रूपकमिलटकारस्य ववार स्वादिलपति । ४ उत्प्रेक्षायामभेदस संभाव्यमानतया न निशय इत्यविप्रसक्तिवारणाय निश्शीयमान. अभेद. इति विशेष्यते चेत् ।

·रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। तंत्र- परस्परसापेक्षनिष्पत्तिकानां रूपकाणां संघातः सापयवम् ।। तत्रापि-- समस्तानि वस्तून्यारोप्यमाणानि शब्दोपाचानि यत्र तत्समस्तवस्तु- विषयम् ॥ यत्र च कचिदवयवे शब्दोपात्तमारोप्यमाणं क्वचिचार्यसामर्थ्या- क्षितं तदेकदेशे शब्दानुपात्तविषयिक अवयवरूपके विवर्तनात्वस्व- रूपगोपनेनान्यथात्वेन वर्तनादेकदेशविवति ।। यद्वा- एकदेशे उपानविषयिक अवयचे विशेपेण स्फुटतया वर्तनादेक- देशविवति ।। समस्तवस्तुविपयं सापय यथा-- 'सुविमलमौक्तिकतारे धवलांशुकचन्द्रिकाचमत्कारे ।। वदनपरिपूर्णचन्द्रे सुन्दरि राकासि नात्र सदेहः ।। अन्न समुदायात्मकस्स सावयवरूपकस्यावयवाना सर्वेषामपि वस्तुतः सम- र्यसमर्थकमावस्य परस्परं तुल्यत्वेऽपि कवे राकारूपस्यैव समयत्वेनाभिगे. तत्वात्समर्थकलयोपादानमितरेषामिति गम्यते । एवं खिते समर्थकरूपकाणा विषयविषयिणोः पृथग्विमक्तेरश्रवणादनुवायत्वेऽपि समयरूपकस्य तयोः पृथग्विभक्तिश्रवणाद्विधेयतया तदादाय सघातात्मकस्य सावयवरूपकस्यापि सूचिताऽचिस्त्वमे स्फुटीभविष्यति । यत्र च यत्र तु समातात्मकसाश्यवरूपके । अव. यवरूपके इति । रूपकरघातस्यावयविनोऽवयवे कसिंश्चिद्रूपक इमर्थ. । विवर्तना- दिति । विरधानया वर्तनादित्यर्थ । दिखत्यमेवा खेति । विनिगमनाविरहादाह- यद्धति । अवयवे अवयवरूपके । अवयवाना मुशानक्षत्रवनज्योल्लामुखचन्द्रनायिका- पूर्णिमारूपाणाम् । अभिप्रेतेति । विधयत्वेन वर्ण्यत्वादिति भाव । तयोविषयविष- परपाखापेक्षा निष्पत्तिशम्, अवयवकपमा सिकिं विना प्रधानरूपकस्य सिदि रेख यत्र नभरेदिलाया। - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- विधेयत्वमा व्यपदिश्यते । यथा भटसंघातान्तर्गतस्स मुख्यस कसापि भ. टस जयपराजयाभ्यां भटसंघातो जितः पराजितश्चेत्युच्यते । 'व्योमाङ्गणे सरसि नीलिमदिव्यतोये तारावलीमुकुलमण्डलमण्डितेऽस्मिान् । भाभाति पोडशकलादलमङ्कभृङ्गं सूराभिमुख्यविकचं शशिपुण्डरीकम् ॥' अस्य तु सावयवरूपकस्यानुवाद्यत्वमेव । अत्र वर्ण्यस्य पूर्णचन्द्रस सूर्या- भिमुख्यं ज्योति शास्त्रसिद्धम् । तेन सूर्याभिमुख्य चन्द्रस कथं विकास इति न शनीयम् । एकदेशविवर्ति सावयवं यथा-- 'भवग्रीष्मप्रौढातपनिवहसंतप्तवपुषो बलादुन्मूल्य द्रादिगडमविवेकव्यतिकरम् । विशुद्धेऽसिनामामृतसरसि नैराश्यशिशिरे विगाहन्ते दूरीकृतकलुपजालाः सुकृतिनः । अब सहचरैनिंगडादिरूपकैः सुकृतिषु गजरूपकमाक्षिप्यते । यथा वा- 'रूपजला चलनयना नाभ्यावर्ता कचावलीभुजगा। मजन्ति यत्र सन्तः सेयं तरुणीवरहिणी चिपमा।" यिणोः । तदादाय तदीयविधेमत्वमादाय । अन पये । अन्यधर्मणान्यत्र व्यपदेशे मान- माह-यथेति । लक्ष्यान्तरमाह-व्योमेति । लक्ष्यान्तरदाने विशेषमाह-अस्य त्विति । अत्र वापि पृथग्विभरप्रवणान्मिय उद्देश्यविधेयभावाभावेन सर्वमुद्दिश्याभाया एव विधेयत्वादिति भावः । स्पष्टत्वादितरदुपेक्ष्याह-अप्रेति । प्रौढातपैलत्र कर्मधा- रयः । व्यतिकरः संबन्धः । सहचरैरिलनेनाक्षेपकत्वयोग्यता, गजरूपकस्य प्राधान्यं च मुन्दार त्वं राकरसि पत्र मन्दी उद्देश्यं राकावं विधेयमिति यथा सर्ट प्रदीयते वथा विमलभौतिकतारे ! (सुविमलमौक्तिकानि तारा यस्याम् ) रयादिसंबोध्यविशेषणेच मौकिकादीन्यदिश्य दारादिविधानं (वर्णनम्) न स्पष्टं प्रदीयते, समासेन उदेश्यविषय- भावसूचक-विभकिलोपान । इति शङ्कायाः-समध्य प्रधान सकस वियित्वमारय संपूर्ण. रुपकस्यापि विधेयत्वं व्यपदेश्यमिति समाधानम् । २ मननपूर्वकं सान्नि।

·- रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। पूर्व तु कवेः समर्थ्यत्वेनाभिमतस रूपकस्याक्षेपः, इह तु समर्थकत्वे- नाभिमतस्य नयनयोनिरूपकस्येति विशेषः । अत्र च चमत्कारविशेषजन- कतया रूपकसंधानात्मकमपि साक्यवरूप रूपकालंकृतिभेदगणनाया ग- प्रयते । यथा मौक्तिकालंकृतिमेदगणनायामेकं नासामौक्तिकमिव संघाता- स्मकमौक्तिकमार्यादयोऽपि गण्यन्ते । अन्यथा मालारूपस्योपमादेखद्भेद- गणनेऽगणनप्रसङ्गात् । एतेन गवां संघातो गोमेदानां कपिलादीनां गणनायां यथा न गण्यते तथा रूपकभेदगणनामस्तुतौ न तसंघातात्मकं सावयवं गण- नीयम्' इति परास्तम् । एवमस्सासंघातात्मकात्सावयवान्मालारूपकस्य संघा- तात्मकत्वेनाविशेषेऽप्येकविषयकत्वपरस्परनिरपेक्षत्वाभ्यामस्ति महान्विशेषः। निरवयवं केवलं यथा-- 'बुद्धिर्दीपकला लोके यया सर्व प्रकाशते । अबुद्धिस्तामसी रात्रिर्यया किंचिन्न भासते ।' अत्र रूपकद्वयमपि सापेक्षरूपकसंघातात्मकत्वविरहान्निरवयवम् । माला- नकत्वविरहाच केवलम् । निरवयवं मालारूपकं यथा--- 'धर्मस्यात्मा भागधेयं क्षमायाः सारः सृष्टेजीवितं शारदायाः । आज्ञा साक्षाद्रह्मणो वेदमूर्तेराकरपान्तं राजताप राजा ।" -- सूचित्तम् । लक्ष्यान्तादाने बीजमाह पूर्व स्विति । रूपकस्स गजेलादि । मीनेति । सन्त इलस्य तु साधवः मुहृदयेत्यर्थद्वयमिति भावः । जनकत्येति गणनाया हेतुः । गण्यत इति । पृथगिति शेषः । लोकदृष्टान्वेन सिद्धार्थ प्रतिपाद्य व्यतिरेक्मुझेन ब्रह- यति-वद्भेदेति । उपमालंकारभेदेवर्यः । प्रस्तुती प्रस्तावे। एवं अस्य पृथगणनवत् । एकविपयत्वेति । एती च मालारूपकनिष्टौ धौ । साक्यवानेकाविषयकं परसर- सापेक्षं चेति बोध्यम् । शारदायाः सरस्वत्याः । साक्षादिति । अप्रतिहतचित्वादिति १ यदि संपातास्मक रूपक ताणनाया न गण्येत ताई माठोपमायाः (उपमा पाता मिझायाः) अपि उपमादेषु गमन न कर्दम्य स्थादित्युपपत्तिः । २ चमत्कार विशेषजनकरदार मौक्तिकालविभेदेषु संघावात्मक-मौलिङ्गमञ्चर्यायो यथा गण्यान्ते तथा सघातारम साबयवरूपकमपि रूपकभेदेषु गणनीयमेवेलाशयः ।

·, काव्यमाला। [द्वितीयानने- एकविषयकनानापदार्थारोपरूपत्वान्मालारूपमिदम् । परसरसापेक्षत्ववि- रहाच निरवयवम् । यत्र चारोप एषारोपान्तरस निमिचं तत्परम्परितम् । तत्रापि समर्थकत्वेन विवक्षितसारोपय श्लेषमूलकत्वे लिष्टपरम्परितम् ।। यथा--- 'अहितापकरणभेषज नरनाथ भवान्करस्थितो यस्य । वस्य कुतो हि भयं स्यादखिलामपि मेदिनी चरतः ।" भन द्वयोरप्यारोपयोः समयसमर्थकभारस्य वस्तुवस्तुल्यत्वेऽप्यहिता- नामपकरणमेवाहीनां वारकरणमिति श्रीपमूलकेनारोपण राजनि भेषजनादा- म्यारोपस समर्थनीयवया कवेरभिप्रायः । अव एंव भालेपनिवेदितोऽहि- भयामावोऽपि संगच्छते। इदमेव मालारूपं यथा-- 'कमलावासकोबारः क्षमातिफणीश्वरः । अयं कुबलयस्पेन्दुरानन्दयति मानवान् । शुद्धपरम्परितं केवलं यथा- 'देवाः के पूर्वदेवाः समिति मम नरः सन्ति के या पुरखा. देवं जल्पन्ति वावमतिमपृतनावर्तिनः क्षत्रवीराः। . भाव ।पकेति। राजेल. वयोरपीति अहिसबन्धितापकरणनेपजारोपयोरितः। 'समर्थनीयतायाम्' इति पाठ. कवेरिति । प्रधान्यादिति भावः । अत एष वस तात्पर्यविपयत्वेन समर्थनीयत्वेन तदेयत्वादेवा मलेदित पदेलया। इदने yि. रम्परितमेव । कमलेति । कमलानानाराम । मलाया वास.। पृथ्वीपति. क्षान्ति- भूति । पृथ्वीमलस मुदस्सर । अयं वो राजा । अब समरम्मला- साधारोपस श्वेपनलास चन्द्रारोपे निमितवादानि मारापनेरपदापरूपचाप मालास्टिटपरम्परितस्परता । पूर्वदेवा देया. 1 समिति' इति ' कति पाठः। १ दिवानामपकरणमेव महीना वापरणनिवि का समर्थकम, बवादास्पारोरम कमनीय विकरभिमादः। १ मेपनमति भएस महिमपामार रसः । कमब्यमा यस पर समानाम् मापात: वाहने साखर (सर), रेष सरपरम्परितका समर्थनीषा। 1 ·२ सापयरे रूपके-मायेपे कमिन् मापे सही, तिीय पापेपसा उपापी मा. रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। यावन्नायाति राजन्नयनविषयतामन्तकत्रासिमूते मुग्धारिमाणदुग्धाशनमस्णरुचिस्त्वत्कृपाणो मुजंगः ॥' पत्रापि भुजंगारोपो दुग्धारोपसमर्थ्यत्वेनामिर्मतः । तदेव मालारूपं यथा- 'पाची संध्या समुद्यन्महिमदिनमणेर्मानमाणिक्यकान्ति- ज्वालामाला कराला कवलितजगतः क्रोधकालानलस्य । आज्ञा कान्तापदाम्भोरुहतलविगलन्मञ्जुलाक्षारसानां क्षोणीन्दो संगरे ते लसति नयनयोरुद्रटा शोणिमधीः ।। यद्यपि सायवेऽप्यारोपे आरोपान्तरस्योपायस्तथापि तत्रारोपातिरिक्तेन कविसमयसिद्धसादृश्येनाप्यारोपान्तरसिद्धिः संभवति । यथा प्रागुक्त 'सुन्दर राकासि नात्र संदेहः' इत्यत्र नौकिकादीनां तारात्वाधारोपं विनाप्यौज्ज्व- ल्यमात्रेणापि सुन्दयी राकारोपसिद्धः, इह तु नयनशोणिनि ज्वालाधारोपोऽ. नलसमारोपं नियमेनापेक्षते । एवं 'कारुण्यकुसुमाकाशः खलः' इत्यत्राका- असलयोः सादृश्यस्यापसिद्धतयारोपसिधर्थमारोप एवोपाय इति चैलक्षण्यम् । कश्चित्तु महारोपात्मकारसावयवादारोपद्वयात्मकमेवास्य लक्षण्ये वीज- मित्याह । म्यारयातमिदम् । दुग्धारोपेति । अनेन परम्परितत्वमुक्तम् । पमालयोरभावाच्यु- केवलवे । तदेव शुद्धपरम्परितमेव । माचीति । अपिना मालारूपकपरिग्रह । 'तत्र सावयवे सिद्धि ' इति पाउ । अनलसमारोपमिति । रोमीति ग्रेप.फिश्चित्यिति। १ का जापाइलाधारसानाम् भाडा, तर नयनयो. शेगा आधारमानामान गोग. डापादमित्रीलाय. २ भय नागेशमहोत्सव, रेवाभ्यम् ।

·३१० काव्यमाला [द्वितीयानने- 'काव्यं सुधा रसज्ञान कामिनां कामिनी सुधा । धनं सुधा सलोमानां शान्तिः संन्यासिनो सुधा ।' भत्र विषयमालाकतो न कश्चिचमत्कारविशेष इति न पृधाभेदगमनाया गण्यते । आरोप्यमाणमाला तु चमत्कारविशेषशालिवादण्यत एव । अथ कथं नाम सिष्टपरम्परिते 'कमलावासकासारः' इत्यादावेकस्यारोप- सारोपान्तरोपायलम् । यतः शेषेण कमलानामावासस कमाया वासस्प था- भेदमात्रमत्र प्रतीयते, नैकवान्यारोपः। तस्स खतन्त्रविषयनिर्देशापेक्षत्वादान च अद्धाभेदप्रत्यय एषारोपः । विपयनिगरणात्मिकायामतिशयोक्तावपि तरम- सभात् । न च शुद्धाभेदप्रत्ययेनानार्थः यसंवन्धिनि यसबन्ध्यभेदरसिंख- दभेद इति 'कमलापासकासारः' इत्यादी राजनि कासारारोपो राजसंमधिनि लक्ष्म्याश्रयत्वे कासारसंवन्धिसरोजाश्यत्वामेदारोपण समर्थयितुं शयः । क्षेषेण तु पुनर्लभम्पाश्रयत्वसरोजाध्यत्वयोरमिलत्वेन प्रत्ययादभित्रधर्मनिर. भनो राजकासारयोरप्यमेदप्रत्ययः स्यात्, न तु राजनि विपये कासारवि. पयिकस्सारोपय प्रकृतस्य सिद्धिः । इमावभिन्नावित्याधाकारस्य शुद्धाभेदभ- त्ययस्याप्रकृतत्वाप्रामुक्त आरोपो मृग्यः । स च न पसाध्य इति । - त्यम् । षण शुद्धाभेदप्रतीतो सत्या प्रहवारोपसमर्थनायान्तरा मान- अप्रादचिबीजं तु पागुरीला निर्वाह इति । विषयमालारात इति । एसोपभेक्स नानोपमानात इत्यर्थः । या माला । तपैमान्यारोपस नानुरपतिरिति । अशिप- म्-कमलावासेनाय राजा कासार इलायो नया चमूलमभेदाप्पासानेननं साधार- अधर्ममादाय राजमवारयो रूपकस्स गाम्भीरप समुदोऽयमियादापित सभातरम. कावासमसार हवादावपि संभवातिसमर्थोऽयं यः । साधारपधर्मशानस चामेदार- पप्रयोजत्वात् । इदमेव चासोपारत्वमारोपे एवन्मूगन्तयाधारमापतिः । साधारणधर्मसपतिः आरोपेणवेलप न सिंचिन्मानम् । यमक साम्ययापारछ भाछः । तदापि yि सारस्वमूनम्त्याभागदावारक- एक'मापस्यमा १ सलम्' पप-पूर्वपक्षसे जिम्-'BABासदा बारेममानामाTARN RIO (R), RRORam मरोरे | भाकपा हाने पसरासस कसमानामा परामभेदः प्रतीप्रमा, पर एकत्र (माले) रस (मगनाम् भाJAR) मा RISHIT) ·भपि तु राजनि कासारारोप एव प्रतः। स चारोप: अम्देषणीय. (सापनीयः) एव, १दयो। अदाभेदप्रत्यये सति, राजसवन्धिनि पदा, कासारसबन्धिनः पदार्थसाऽभदा- रोपो मानसः कृप्यते। अर्थात मेण योरभेदः, मभेदोचर परसरमारोपस्तु मनसा ३ अंशमात्र खील अशान्तरे शरते-सौजन्यमेव चन्द्रिका' इति पष्ठीतत्पुसायचे समानाधिकरणतत्पुरुषे उत्तरदाप्राधान्यात विशेष्यभूतायां चन्द्रिका साजन्याऽमेदोदित यादा वक्ष सौजन्याभेदे मति चन्द्रिका सौजन्यरूपा परिममेव । चन्द्रिकायाः समान ऋर्वतन राजनि चन्द्रास्मक (सर) साधयेता बिवास्तयिाने पद कायाम्) यसबन्धिनः (राजसंबन्धिनः) सौजन्यस्याउमेदः, तमिन (३)() बभेदा' इति न्यायेन चन्द्र राजाइभेदः सिध्येव । अभिवतु दादाद चन्द्रिकाया सौजन्याऽमेदः सौजन्ये वा चन्द्रियाऽभेदो समापि साकोमा रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। सस्य राजवन्धिनि कासारसंबन्ध्यमेदारोपस्य कल्पनान्नानुपपत्तिः । कथं तर्हि परपरितरूपके सौजन्यचन्द्रिकाचन्द्रो राजा' इत्यादौ रूपकरवम् , अभेदा- रोपस्य सत्वेऽपि तस्य सादृश्यमूलकत्वाभावात् । इति चेत्, न । समर्थकारो• पेण धर्मेक्यसंपादने सादृश्यस निष्पत्यूहत्वात् । सादेतत् । सौजन्यचन्द्रि- सल' इत्यादी वक्ष्यमाणान्योन्याश्रयोऽपि न । सलाकाशरूपनोपयुक्तकारण्यकमुमयो- रभेदप्रत्ययस्येच्छाधीनाहार्यस्य सभवेन तावतैवोपपत्तेः । न तु समर्थकारोपे सादृश्यमूल- कानमावश्यकमिसनुपदभेवोकम् । एतेन स्सादेतदित्यादिना सौजन्यचन्द्रिकाचन्द्र इत्य- नत्यपूर्वपक्षसमाधाने पराखे । असदुत्तरीत्या पूर्वपक्षस्यैवाभावादिति । समर्थकारोपेण विषय( उपमेय निर्देशसापेक्षिवत्पाद । शुरः (साक्षात्, हरामिभिः) भभेदप्रत्यय एव तु नारोप(रूपक )पदवाभ्यः, अतिशयोचावपि तदुपलम्मान। ननु शुखाभेदप्रत्ययस्य भयमों यत्-यस (रा:) संपन्धिलि (यमलाया वासस्वे लक्ष्म्या- श्रयत्वे ) यस्स (कासारस्य) संबन्धिन. कमलानामावावरवस्य (सरोजाश्रयत्वस्य)बभेदः, समिन् (राशि) तस्य ( कासारस ) अभेद इति । मर्याए वोर्मियोः संबन्धिपदार्थानाम् (धर्माणाम् ) परस्परमभेदः, योनिगोरपि पररपरमभेद. सिध्यति । ततश्च धर्मयोः (लक्ष्म्यावास-सरोजा- यययोः) अमेदेन धर्मिणो राज-कासारयोरम्यभेदः साद, देन च पनि कासाराऽऽरोपोपि स्यादिति चेत् । नापमूलकेन धर्मयोरभेदेन धर्मिणोरप्पभेद एव सिध्येव न स्वेकसिग्नन्या- रोपः । मी द्वावपि पदार्थों अभिनौ इति शुभः अमदमत्यवस्तु न प्रा (प्रकृतकार्योपयोगी), नावनाशुपपनः । आरोपस्य ठेवसाध्यावामावाद । इति पूर्वपक्षः। (सापनेस) करप्यते, इत्युत्तरः पइ.। २ अर्शद सौजन्य-सन्द्रिक्योरमेदे सपादिते सचन्दिकत्व दसोनिध्यतिबन्धम् । थनेन, एविभक्तिरुद्रया संसर्गोन) बोध्यम् । तर ने दिशा ·. ३१२ काव्यमा [द्वितीयानने- काचन्द्र इत्यत्र तत्पुरुषावयवे समानाधिकरणतत्पुरुष चन्द्रिकायामभेदसंस- र्गेण सौजन्यस्य विशेषणत्वात्रतीयमानश्चन्द्रिकागतः सौजन्यामेदो न राजनि चन्द्राभेदात्मक रूपकं समर्थयितुं प्रभवति, यत्सबन्धिनि यरसंवन्ध्यभेद इत्यादिमागुक्तन्यायात् । अपि तु सौजन्ये विपये चन्द्रिकाऽभेदः । यथा-- 'सौजन्यं ते घराधीश चन्द्रिका त्वं सुधानिधिः । स च दुरुपपाद एव । न चानयोः समानवित्तिवेद्यत्वालानुपपचिरिति शक्यं वक्तुम् , प्रात्यक्षिके हि सामग्र्यास्तुत्यत्वात् । न तु शाब्दबोधे व्युत्पतिवैचित्र्यनियनिते । एवम- न्यत्रापि कथं समासगतशुद्धपरम्परिते द्वयोरारोपयोनिर्वाचनिर्वाहकभावः ! कथं च शशिपुण्डरीकमित्यादौ पुण्डरीकरूपकमुच्यते : पुण्डरीकामेदाम- कस्य पुण्डरीकतावस्यामानात् । शश्यभेदप्रत्ययाच पुण्डरीकं शशीत्य- व शशिरूपकमुच्यताम् । एवं नीलिमदिव्यतोये तारावलीमुकुलमण्डलम- ण्डिते पोडशकलादलममृतमित्यत्राप्युत्तरपदार्थे पूर्वपदार्थाभेदस्यैव भानात्यू- यंपदार्थरूपकापतिः। तथा- 'सुविमलमौक्तिकतारे धवलाशुकचन्द्रिकाचमत्कारे । क्दनपरिपूर्णचन्द्रे सुन्दरि राकासि नात्र संदेहः ।।" इत्यत्र सुन्दर्यो विषयभूतायां राकातादात्म्यावामारस्फुटमेव तावदाका. रूपकम् । तत्र चरणत्रयगतानि राकारूपकाण्यनुगुणतयोपानान्यपि नानुगु. चन्द्रिकाया सौजन्याभेदारीर्पण। चन्द्रिकाऽभेद इति। तदात्मकरूपकं सरपयितुं प्रभव- तीवस्थानुपाखच सद, सोजन्यचन्द्रिकेला । अनयोरमेदयो । तत् तुल्यवित्तिवेप- खम् । अन्यत्रापि उदाहतातिरिघास्थलेऽपि । उदाइतस्थल एव परते-कथं घेति । भेरोपि शक्यते प्रोतुम् इति चेद। न । प्रलयविषये तुत्यसामग्रीसरमादाय समानविधि- बेपल स्वीक्रियते । शाददथे मन्नु अन्यठे। वय-रिपुण्डरीकम्, नीलिम अखिममांतिकतारे, इत्यादी सर्वत्र वरपुरापरिठे उतापदायें पूरा मामेदः वीरेट, अर्थात् रादि मालिकानामभेदः महीयेव । न पारम् (मौलि.) अन्दर्या का बादाम्य पाध्येद, रितु मोतियारिपु तारादीनामभेर स राउमेद सामयिकाद। Ka मत्र बदन्ति' इत्यतः प्राज्ञ पूईपक्ष । विरत' इति श्रीक्षामा .

·रूपकम्] रसगङ्गाधरः। प्यमाचरन्ति । वारा-चन्द्रिका पूर्णचन्द्राणां मौक्तिक-धवलांशुक-वदना. मिन्नत्वे सिद्धेऽपि न सुन्दयों राफातादात्म्यं सेदुमीटे । प्रत्युत विपरीतं रा- कायां सुन्दरीताद्रप्यम्, तेषां राकासंवन्धित्वात्सर्वमेव व्याकुलमिति । अत्र वदन्ति-अभेदस्तावद्विशेषणस संसर्गो भवति । स च यथा मुर्ख चन्द्र इत्यादी वाक्यगते रूपके खपतियोगिनश्चन्द्रस्य खानुयोगिनि मुखे विशेषणताया निर्वाहकस्तथैव समासगते मुखचन्द्र इत्यादौ रूपके खानुयो- गिनो मुखस्य प्रतियोगिनि चन्द्रे विशेषणतायाः । एवं चोभयत्रापि वस्तुत- चन्दाभेद पर संसर्गः । कचिदनुयोगित्वमुखः, क्वचिच्च प्रतियोगित्वमुखः, विशेषणविशेष्यभाववैचित्र्यात् । न तु मुखचन्द्र इत्यत्र मुखाभेदः संसर्गः । तथा सति चन्द्ररूपकानापतेः, मुखरूपकापचेश्च । खप्रतियोगिकाभेद पर विशेषणसंसगों न तु खानुयोगिकाभेद इति तु दुराहः । एवं च सोग- न्यचन्द्रिकेत्यादौ वस्तुतः सौजन्याभेदो न सौजन्यस्स चन्द्रिकाविशेषणस्य संसर्गः, अपि तु चन्द्रिकाऽभेद एव । तथा च सौजन्यनिष्ठाभेद- प्रतियोगिनी चन्द्रिकेति पर्यवसितेऽथें, भात्यन्तरेण सौजन्ये चन्द्रिका- भेदसिद्धी जातायां राजनि चन्द्राभेदोऽपि निप्पद्यते इति परम्परिते वत्स्वर्थ । ईष्टे तदभिन्नत्वनिति शेष । सुन्दरीतार्य तदभिन्नत्वं सेक्षुमीष्टे इत्यस्यानु- पङ्ग । कचित्समासगते कविध वाक्यगते । एवव्यावर्खमाह-न विति। इत्यन १ वारपे-'मुख चन्द्रोस्ति' लभेदः सप्रतियोगिनः (चन्द्रव) अनुपौगिनि (मुखे) विशेषणताया निर्वाहक । समासे-'मुखपन्नः' बत्र तु सानुयोगिनो मुपस प्रतियोगिनि पन्द्र विशेषणतापा निर्वाहकः । उभयत्रापि चन्द्रस्नाऽभेव इलाशयः। २ समास-खानुयोगिनो मुखस्स प्रतियोगिनि चन्द्रे अभेद इति सोऽयमभेदः अनुयोगित्व- मुखः । अनुयोगित्व मुखे आदौ यस । ३ वाक्ये-स्वप्रतियोगिनश्चन्द्रस्य सानुयोगिनि मुखे भभेद इति प्रतियोगित्वमुस। ४ भाद प्रतियोगित्वमुख पर विशेषगस संसों भवति, न तु अनुयोगिरवमुख प्रति सुस एवेत्यर्थः। २ २७ रस.

·याव्यमाला। [दितीपानने- जानुपपतिः । शशिपुण्डरीकभित्यादावपि शचिनिष्ठाभेदप्रतियोगि पुरी कमिति पर्यवसितेऽर्थे पुण्डरीकाभेदस भानात्सुण्डरीकाकमयाइवम् । एवमन्येप्वप्यवयवरूपके बोध्यम् । एवं मुविमलमीकिस्तारे इत्यादी वारायभेद एवं मौक्तिकादिगतो मौक्तिकादीनां वारादिविशेषमानां समगी- भवराकारूपकस्य समर्थको भवतीति सई मुखम् । सोऽयमभेदो यत्रानुयोगित्वनुसतत्र रूपफस विधेमता । यत्र र प्रवि- -योगित्वमुखस्त्रानुयायत्वमिति दिए । तत्र 'माची संध्या समुपन्महिमदिनमणे.' इत्यारोप्यमाणयोः परस्रना. रोपविषययोधानुकल्ये रूपरुयोरनुमायामाहकभावो दर्शितः।

·रसगाधरः। भातिकूल्ये यथा- 'आनन्दमृगदावा मिः शीलशाखिमद द्विषः । ज्ञानदीपमहावायुरयं खलसमागमः ॥ यथावा- 'कारुण्यकुसुमाकाशः शान्तिशैत्यहुताशनः । यशःसौरभ्यलशुनः पिशुनः केन वर्ण्यते । एकत्र नाश्यनाशकभावरूपमपरत्र चात्यन्तिकसंसर्गशून्यतारूपं प्राति- कूल्यमुपमानयोस्तथैवोपमेययोश्च । अनुपायानुप्राहकभावः पुनरारोपयोर- विशिष्ट एर। तधा- 'अयं सजनकापासरक्षकहुताशनः । परदुःखामिशमनगारुतः फेन चर्यते ॥ अत्र रक्षणशमनपदे विरोधिलक्षणया विपरीतार्थबोधके । एवं पदार्थरूप लेशतो निरूपितमेव । वाक्या) विषये वापयार्थान्तरसारोपे वाक्यार्थरूपकम् । यथाहि विशिष्टोपमायां विशेषणानामुपमानोपमेयमाव आर्धस्तथानापि चाफ्यार्थघटकानां पदार्थानां रूपकमावसेयम् । न्वयः । लक्ष्मान्तरदाने मोजमाह-एफोति । आये इलथं । अयं पिभुन. अर्था- दावामिना यथा भूगस्तया पठसमागमैन कानन्दो नाइयो, एष पदावामिया भूगा प्रतिकृपा मानन्दको पछसमागम स्यादिरूपे प्रातिकूल्ये परम्परितरूपन् [मान-रमुगेल्यादिपवे]। २ माकाशे पा सुनस तथा राजे कापस पा संगों नेम्यादको प्राविशो परम्प पाहण्येवादिषपे]। ३मान मृगरूपकोष समागमे दावानिकपER, यदिकः Y मनकापासीक रएन या पति तथा निशुमा समान शाNिTRIER (नारे) र मनपरस बने। ५ न पा (३) मा (Aaheme) ना - ·काव्यमाला। [द्वितीपानने- 'आत्मनोऽस्य तपोदानैर्निर्मलीकरणं हि यत् । क्षालनं भास्करस्येदं सारसैः सलिलोतरः॥ अत्रात्मनि तपोदानेषु चारोपविषयविशेषणतपा पिम्पभूतेषु, मारकरल सलिलक्षालनादीनां च विषयिविशेषणत्वेन प्रतिविम्बाना रूप गम्पमान प्रधानीमूतविशिष्टरूपकामम् । 'नेदं रूपकम् । रूपके च निम्बपतिरिम भावो नास्ति' इति केनाप्पालंकारिफमन्येन प्रवारिक्स दीवस उकिर- श्रद्धेयैव । ययोरिवादिशब्दप्रयोगे उपमा तयोरेकमान्यारोपे रूपकनिति नि. येमात् । अत्र यदि रूपकं नाहीकुरुषे मैवाशीकुरु, नहिं बक्मभादिसन- प्रयोगे उपभामपि । एवं सपि कोपो महीपाठ सुपांगानिय पापकः' इत्यादी सकस्सितेन विशिटेन धर्मिणा सारस्यस प्रत्यपादपमा म्ये महि सेयमाथिकम् । एलसपनाह-मात्मन ति । सारस सरसरभिः । मन्दिर रकराना चल पाठः । नेवमिति। निदर्शनेवः रोऽवधासो उम्पकमा पिस्यामपरीक्षितसा तयोरिति । तदभावेशी पुरसता. माह-पवमिति । पालानः योगाभला वियनिगपन्दारिमनिप्पोपमा १ प्रधानी ARE सर पर मेरिस्पर (RTE, कामर विवि प्रशानेकिन सके भाषेविषय (निर्भ-गहरमम् IRONT- बोदानानि विशेष महाति । भRIT-Ratnaरोपanteta- छनम् सेतस माले, रिम्पानि । यो मार प्रभा पापम्, मिपूरेषु वाय-समरिमा भाur-IN बेपनामारपर कामपनमा १ अर्थाद गमापाम् स-पासRATः, का मन ब.du मायाममा पनि सामी (AmaniRAINRITH) उपमा-करसो समाना tutane सामरिमा मकसभेत (मनोsan)vn. प्रयोगे उसमा माया- सानो र सर. बनिर0 NARAHATANESERVERaसमीर सालम्पिक ARARIA MARTYRारमा Ma(KORI , Hite capri sari EIN RANI RATAuraries स- TRA REAT५ amerpierARA (HRI RURAL It acifor) TERRोग्य।

·- (सक्षमी) यथाक्रम कोमटाउप-शोपानयोः विषयिविशेषपयोः प्रतिविम्बत्योपरोपः, पति रूपकम्] रसगाधरः। दहि तत्रैवेवस्य निरासे 'स्वयि कोपो महीपाल सुधांशी हव्यवाहनः' इत्यादी रूपकमपि। तथा-- 'कुङ्कुमद्रवलिप्सागः कापायवसनो यतिः । कोमलावपयालाम्रः संध्याकालो न संशयः ।" इत्यादावपि विशिष्टरूपकं बोध्यम् । त्वयि कोप इत्यत्र विषयिणः खबु- द्विकस्पितत्वात्कसित विशिष्टरुपकम् । इह तु न त्येति विशेषः । न चैवमादौ प्रतीयमानोप्रेक्षा वक्तुं शक्या, अभेदस्य निश्चीयमानत्वात् । उत्प्रेक्षायां च सत्यां संभाव्यमानता स्यात् । अन्यथा मुखं चन्द्र इत्यादावपि पतीयमानोत्प्रेक्षापत्त्या रूपकविलोपापतेः । अथ बोधो विचार्यते- तत्र प्राश:-"विपयिवाचकपदेन विपयिवृत्तिगुणवतो लक्षणया सारो- पयोपैसितो, विषये तस्याऽभेदेन संसर्गेण विशेषणतयान्वयः । एवं च मुखं चन्द्र इत्यत्र चन्द्रवृत्तिगुणवदभिन्नं मुखमिति धीः । अत एवालंकारमाप्य- कारः 'लक्षणापरमार्थ यावता रूपकम्' इत्याह । न च चन्द्रसदृशं मुखमि- त्युपमातोऽस को भेदः । बोधवैलक्षण्याभावेन विच्छित्तिवैलक्षण्याभावात् । वृचिमात्रवलक्षण्यस्याप्रयोजकत्वादिति वाच्यम् । लाक्षणिकबोधोचरं जायमा- नेन प्रयोजनीभूतेनाभेदबोधेनैव वैलक्षण्यात् । निरूढलक्षणातिरिक्ताया लक्ष. नस्य । इह तु उडम इपेसन तु । एरमादी आत्मनोऽसेलादी । सायप्रयोगादाह-- तीयेति । अन्यथा तस्य सभाव्यमानत्ये इष्टापत्तौ । ता बोधविषये । द्वयोपादा- जादाद-सारोपैति । उपस्थिती सत्सामिति शेषः। विपये तस्यामेदेनेति । विषय- तावच्छेदकावच्छिन्नविपये पूर्वोपस्थितस्येलर्यः । वृत्तीति । शक्लिक्षणान्यतरेयर्थः । । यतिः (विश्यः) सन्यायालः (विषयी) प्रति प्रधानम् अङ्गि रूपकम् । अस्मिन् रूपके कुङ्कुमद्रवलेपः कापायवसन चेति विषयविशेषणवया पिम्मभूते । विम्वभूतयोरेतयोः •-२ विधामणि (चन्द्रादी) दर्दपाना ये गुपानदवः सारोपया उणया विषविवाचकपदेन विम्वप्रविनिम्नभावविशिधमिदं रूपकम् । उपस्थिती सत्यानिदि योवना।

·काव्यमाला [द्विवीयनने- गाया. प्रयोजनवचानियमात् । अमेदबुद्धेव वृत्त्यन्तरवित्तिमाथवेन न चार- बुद्धिप्रतियध्यत्वम्" इत्याहुः। नव्यास्तु--"नामार्थयोरभेदससर्गेणान्वयस व्युत्पचिसिद्धताबन्दाभिनं मुखमिति रक्षणा विनेर योषः । फलस्यान्यथैवोपपतेर्लक्षणाकतनसान्या- य्यत्वात् । कि च यदि च रूपके रक्षणा स्यान्मुखचन्द इत्यत्रोपमितविशे- पणसमासयोरुत्तरपदस लाक्षणिकावाविशेषादेकस्योपमासमन्पस रूपक मिति व्याहत सात् । अपि च मुख न चन्द्रसदृशमपि तु चन्द इत्यादी साश्यव्यतिरेकमिथिते साहश्यबुद्धेस्योगात् । एव देवदण्मुखं चन्द्र एव, यदरामुखं तु न था, अपि तु चन्द्रसहमित्यादी नर्वस लक्ष्यमाणच. ग्द्रसदृशान्वयित्वात् 'न चन्द्रसदृशश्चन्द्रसदृशम्' इति बोधकर्थनापवेश्च । नहि नः फलीभूतनानविषयेणाभेदेनान्वयो युक्तः, एतदन्त्यायो तस्या- - पृत्यन्तरवितीति । न्यानाशनेत्यर्थः । माहुरिति । एतन्न न पEPL-- अनिदुनविषयक पुरस्ताविपरतावच्छेदक या आदाभिदतीधिपरमपमानवा- दान्यमतीतिरिषयीभूत माधर्म्यनिति । फलम्यामेरपुर । अन्यय, उमारेनन नयामचन्दसहरा इति। मुगपदार्थ शिमोगा। ननु समते पापयामेर- १ पसेपमिसमारी भूपमा पास शेप माशे सागा मामानी रिकामटे (म)मी. NAIप- भिसमासे रघर(२)स निकाली...। २ चन्दन, 411 पास से Bistate.. इससमसाम्स 34--17 121 पर सस 'पान मसराम्रो लास मनु नम यापलीमेन (BRL माननाम, wh ब्यमा प्रथम हावन (50 READIN पए । ०५१ प-मम पवमोन, 1 दुख परम्परेसन काशिनास येवास य स अनु. पति पE IN HINDI ·. रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। नुपस्थितेः । तादृशाभेदयोधस्स चाहार्यत्वान्न वाधबुद्धिपतिबध्यत्वम् । यद्वा आहार्यान्यत्वस्येव शाब्दान्यत्वस्यापि वाधनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदककोटो निवेश.। सति च वाधनिश्चये तद्वत्ताशाब्दबुद्धेरनुत्सादः, योग्यताज्ञानविर- हात् । सति च कचिदाहार्ये योग्यताज्ञाने तद्बुद्धेरिटत्वात् । अत एव योग्य- ताज्ञानस्य बाधनिश्चयपराहतस्यापि शाब्दधीहेतुत्वम् । तस्मादेतदन्यतरप्रकारेण काव्ये सर्वत्र बोघोपपत्तिः । अपि च तद्वतधर्मवत्वबुद्धः कथं तदभेदबुद्धिः । । धीरत आह-ताशेति । इद च शाब्दे तस्या प्रतिबन्धकत्वमूरी कृत्य । वस्तुतसदेव नेत्याह-यद्धेति । नन्येव सति बाधनिश्चये तदभावो नोपपयेतात आह-सति चेति । बुद्धेरनुत्पाद इति । इद तु चिन्यम् । शाब्दबोधो हि भवत्येव । अत एष वदिना सिञ्चतीति पास्यप्रयोक्तुद्रवेण वडिना कथ सेक भवीपोत्युपहास सगच्छते । अबोधे हि एतदधकद्रविडभापाश्रवणोत्तर पाचात्यस्यैव भूक्तव स्यात् । ननु पदार्थस्स- रणमेव न शाब्दबोध इति चेत्, किमनेन श्रद्धाजाश्येन । याज्ञानादीना च तदो- ध्येऽप्रामाण्यज्ञानजननद्वारा प्रवृत्तिप्रतिवन्धकत्वम् , योग्यताज्ञानादीना च तजनवत्वमेव १ तादशाभेदबोधसेत्सारभ्य-सवत्र बोधोपपत्तिरेतत्पर्यन्तस्यद विशदीकरणम्-भय च दयो (नामार्थयो ) अभेदवोध आहार्य (बाचे सत्यपिछया क रिपत्र ) । अत एव नायं बाधयुद्धया प्रतिवध्य । अथवा-भाहायोऽभेदबोधो यथा वाचनिश्चयेन न पतिवध्य दया शान्दोऽपि (शब्दमात्रेण कपित , न तु वास्तव )। तथा च-मुख चद इत्यादी आहार्य- त्वाऽस्वीकारेऽपि यादवेन कायनिर्वाह । भादाय-शाम्दयो धनियाऽप्रतिवध्यावे उप- पचिमाद-सनि च वाधनियवेतिक-अर्थात् यत्र यदचाबुद्धे 'बायनिश्चयो भवति तर तदत्ताशाहबुद्धिनापयते । अत्र तु कल्पित योग्यताशान स्वीकृत्य तहचाबुद्धिस्त्पयन एक, न प्रतिरभ्यते । तस्मात-म यवर( आझयोऽभेदोष शाम्दो वा स्वीकाय प्रकारेण मुख चन्द्र इत्यादौ दोधोपपत्ति , न लक्षणाजन्य गौरवमिति नव्यानामाशय । अय विषयो गीणसारोपलक्षणाप्रकारे पूर्वमप्युपपादित । २ रूपकस्यते--अभेदशानमाहार्थ स्वीकार्यम् (भावादि भायत् ( मनाहायं सत्यम्) शानमेव बापबुद्धया प्रतियध्य भाति । अत एव बोधे न बाप इत्यर्थ ] भगवा बोधोपपये योग्यताशानमेव भादायम् (कस्पितम् ) स्वीकार्यम्, एतदन्यवरप्रकारेण बोध इलाशय । ३ सदशलक्ष्यया तद्गत( च ग )साधारणधर्म आइादकत्व )वत्वोधे सति बदा- भिनव कल कथ स्यात् १ साधारणधर्मवता (वस्तुना) सह भभेदस्य शाने प्रति साधारण धर्मवदभेदो गृति, न खलु तच्दसाधारणधर्मवत ।

·,काव्यमाला [द्वितीयानने- फलं स्यात् । नहि साधारणधर्मावच्छिन्नाभेदज्ञानस्य तवदसाधारणधर्माव- च्छिन्नाभेदज्ञाने हेतुत्वं काप्यवगतम् । घटपटयोर्दव्यत्वेनाभेदमहेऽपि घट- स्वादिना भेदमहात् । तदभिन्नत्वेन ज्ञानस्य पुनसद्धर्मप्रतिपतिः फलं स्यात् । प्रवाहाभिन्नज्ञानस्येव शैत्यपावनत्वादिमतिपत्तिः । अतएक-- 'कृपया सुपया सिश्च हरे मां तापच्छितम् । जगजीवन तेनाहं जीविप्यामि न संशयः ।। इत्यादावमृताभिन्नत्वबोधे सत्येव कृपायाः सेके करणवेनान्वयः । तादृश- सेकस्य जीवने हेतुस्वेन इति दिक् । अथ कथं 'गाग्मीर्येण समुद्रोऽयं सौन्दर्येण च मन्मथः' इत्यत्र बोधः । शृणु-माचां तापलक्ष्यमाणैकदेशे साहश्ये प्रयोज्यताया अभेदस्य . या तृतीयार्थस्यान्वयादाम्भीर्यप्रयोज्यसमुद्रसादृश्यवदमिन्नोऽयम् , गाम्भीर्याभिन्न- समुद्रवृत्तिधर्मवदभिन्नोऽयमिति वा धीः । लक्षणां विनैव अभेदसंसर्गेणान्व- यवादिनां पुनरिस्थम्-~-कविना खेच्छामात्रादुपकल्पिता असन्तोऽप्यन्तःकर- णपरिणामात्मका अर्था उपनियध्यन्ते मुखचन्द्रादयः । तेषु च साधारणध- - नेति रमणीयः पन्थाः । अभेदग्रहेऽपीति । अन्ये तु चमतगरिसाधारणधर्मरूमसार- स्थशान एवं फसवलात्तथाशफिकल्पने नायं दोष इत्याहुः। सेके करणत्वेनेति । न सदशरपेनेलयं. । शाने तत्सदृशासत्कार्योत्पत्तेनुभवाविरुद्धत्वादिति भावः । नम्वेवमन्य- १ मभेदयाने सति तु वसाधारणधर्मप्रवीतिः फल स्वाद । मयं भानः-लक्षगया साहस्यबोधे पनि साधारणधर्म वदभित्रस्य छयस्य बोध: स्यात् न तु असाधारणधर्मरतः मरक्षास्तुन पवाऽभेदो गृह्येव । योः (नामार्थयोः) अमेहेतु गृहीवे असाधारणप- पदभेदोऽपि फलतया प्रदीयते । एवं-कृपया मुपया सिश्च' अत्र अक्षणाय सुभासदाया कृपया सिल सुधासदृश्या सेवनमनुभवपिरन् । दयोरमेरे शानिमया कृपया सैघनमुचितमेव । एव च रूप न लक्षणा, अपि तु सामायोरमेनरोपपचिरिति नथ्यमनम् । २ अर्थात केलमशन न निरः, अपि तु यावयाई साधारणपोः प्रयोरका न युवावर न रूपकोपपत्तिः । मुखचन्द्रयोः तत( साधारणधर्म दर्शनादेव हि द्वन (मुखचन्द्र रत्यादिरूपक- निर्मितिर्भवति [उमिदं सारोपगोगलक्षणाप्रसझे नभ्यमवालोक नायाम् अत्रेद विचार्य इत्यादिना । 7 ·घवनभूतकालिकमवनानुकूविमान् पूर्णववाद रति प्रथमान्तविशेष्यतादादनाम् (नया- ४तथा च 'मासे पूर्णवावा आसोर' अन जास्वनिधाऽमदप्रतियोगित्वप्रकारकान. Aणामेन व पूर्णचशावादिभि. सदान्वये क्रियाविशेष्यतावादिनामति मते रूपक विशेष्य ५'कि चासीद' भस्म साने सपनो दिए इति निष्ठा(चा क्रियाशने [रिजवेप- रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। ३२१. मर्माणामस्त्येव प्रयोजकत्वम् , तद्दर्शनाधीनत्वात्तनिर्मितः । एवं च गाम्भीर्या- दिप्रयोज्यसमुद्राधभिन्न इति बुद्धिरप्रत्यूहेति । यद्रा ज्ञानजन्यज्ञानप्रकार तृतीयार्थः, वहिमान्धूमादित्यादौ पञ्चम्यर्थतया तस्य कल्पनात् । एवं च गा- म्भीर्यज्ञानं जन्यज्ञानप्रकारसमुद्राभिन्न इत्यादिबोधः । तदिदं रूपकं विषयवि. पयिणोः सामानाधिकरण्ये अपदार्थतया सतर्गः । यथा 'बुद्धिीपफला'- इत्यादौ । वैयधिकरण्ये च शब्दार्थवया कचिद्विशेप्यम् । यथा- 'कैशोरे वयसि क्रमेण तनुतामायाति तन्त्र्यास्तना- वागामिन्यखिलेश्चरे रतिपतो तत्कालमस्याश्या । आस्ये पूर्णशयाङ्कना नयनयोस्वादात्म्यमम्मोरुहां किं चासीदमृतस्य भेदविगमः साचिस्मिते तात्विकः । मन शावता-तादात्म्य-भेदविगमशब्दरभिधीयमान रूपकं प्रथमान्त- विशेष्यतावादिनां मते विशेष्यम् । क्रियाविशेष्यतावादिना तु तत्रैव किचि- व्यत्यासेन निठान्तक्रियादाने। कवेखनिर्मितिर्न स्यादत आह-यति । यदा तज्ज्ञानस्य प्रयोजकन्वेऽपि तस्यातत्त्वा- दाह-तस्येति । ज्ञानजन्यज्ञानप्रसारत्यस्यान्य कल्पितत्वादित्य । कचिदिशेष्य मिति । वाक्यार्थगुरुयविशेष्यमित्यर्थ । थायातीति सप्तम्यन्तं पयोविशेषणम् । तन्व्यास्तनाविति मभ्यमगिन्यायेनाग्वेति । आगामीति । शक्ला लक्षणया वेदि. भाव । किचिदिति । कि चासीत्' इत्यस्य स्थाने सपनो हि' इति पाढे इत्यर्थ, । १ गाम्भीर्यशानेन अन्य यन शानम् ( समुद्रविषयकम् ) इसिन् प्रकारीमूतो यः धमुद्रस्वदभिषः। 'मुख चन्द्रः अस्ति' 'बुद्धिः दीपकला' युती समानविभक्तिकतयैव श्योरभेदः (रूपाय) प्रवीयवे इति सोयमयेद. कवचन पदस्य नाऽधः । अत एव संप.. ২ অনুমাননিসরিয়ায় বু লবন স্বন মরণ- ৪. (অপঃ)। রমবিয়তে मभेदः शनिशिष्य कविच विशेषण भवतीलये उदाहरणाभ्यां पीकतम् । यिकादीनाम्) मते शाम्दोष । भवदीत्यन्वय । कृदन्त क्रियायां तेषामा प्रथमान्तस्यैव विशेष्यबाद ।

·. ૨૩૨ काव्यमाला [द्वितीयानने- कचिच विशेषणम् । यथा- 'अविचिन्त्यशक्तिविभवेन सुन्दरि प्रथितस्य शम्बररिपो प्रभावत । विधुभावमञ्चतितमा तवानन नयन सरोजदलनिर्विशेषताम् ।। इह द्वितीयार्थे विशेषणीभूत विधुत्वादि विध्वंभेदात्मकतया रूपकम् । एव मुखचन्द्र इत्यादावुमितसमासे तावदुपमैन । विशेषणसमासे तु रूपकम् । वोधश्च शशिपुण्डरीकमित्यादाविव प्राक्प्रतिपादितदिशा बोध्य । मीनवती नयनाभ्या करचरणाभ्या प्रफुल्लकमलवती । शैवालिनी च केशै सुरसेय सुन्दरीसरसी ॥' इत्यादौ तृतीयाया अभेदार्थक्त्वाचस्य च प्रागुकदिशा प्रतियोगिस्वमुखस्या- र्थशादन्वये, नयननिष्ठाभेदप्रतियोगिमानवतीति बोध । मीनवैव च सा- भिन्नद्वारकम् । एतत्स्फोरणायैव नयनाभ्यामित्युक्तम् । मीनाभिन्ननयनवतीति तु पर्यवसितम् । नयनाभेदे तु मीनेषु गृह्यमाणे सरसीरूपकापोषणादित्युक्तमेव । विभवेनेति प्रख्याने हतु । शम्बररिपो कामस्य । द्वितीया कर्मणि । विध्वमेदेति । लक्षणयेति भाव । विशेषणसमासे विति । चिन्स्यमिदम् । र मुसम्मलापत्त । परिणामालबारोदाहरणे तु विशषणममास उचित अन तु मयूर यसकेति समासे वित्यु चितम् । प्रतीति । मीनप्रतियोगिकाभेदस्य नयने अर्थवगात्सरसीरूपयानुरोधेना वये इत्यर्थ । वाभिन्नति । मीनाभित्रनयनत्यर्थ । नयनाभेदे ठप्रतियोगिकाभेदे । १ विधुभाव (विधु पम्) भानने न संपते इति विधुत्वस्य लक्षणया विश्वभदोऽ । भभदो हि रूपकम् । स चाभेद (भयाव रूपकम् ) द्वितीया (कर्मणि) विशेषणीभूत । अतो रूपकमत्र विशेषणीभूतमिति व्यपदेश । आनन विधुभावमप्रतीत्यस विधुप्रतियोगिका भेद विधुभाव )कर्म काश्चनानुकूझकृतिमन आननमिति बोध । २प्रकृत्यादि वाद् या तृतीया जाता तथा अमेदोऽर्थ । मयनराम्गादेव तृतीयाविधानात मयमभेदो नयनरूपप्रतियोगित्वमुख पत्र यद्यपि ग्रहीतुमापतितस्तथापि प्रागुकनिशा (सौम न्यचन्द्रिकाचर, विमलमौतिकवारे, त्याने चद्रानिरूपकानुरोधेन च द्रादिप्रतियोगि यस्यैवाऽभेदस्योपपचि र्शिता) मत्रापि अर्धवशाव ( सरसीरूपकानुरोधार) वाक्यमानितया प्रतियोगित्वमुखस्स अभदस (अर्धार मौन प्रतियोशिकाभेदस्य) नयनेऽ ये सति । ३ ननु सामान्यपरस्यां मोमबत्व संभवेत् सुन्दरीरूपायां तु तस्या वसमित्यार-मीन- वश्वमिति । साभ्याम् ( मीनाभ्याम् ) अमिने ये नयने तद्वारकम् । अर्याद तथा मीनाभित्रे नयने व, भतपत्र सारा मीनवही सा!

·रूपकम्] . . . रसगङ्गाधरः। ૩૨૩ साधारणधर्मयात्राप्युपमायामिव कचिदनुगामी कचिद्विग्यप्रतिविम्यमा- चमापनः कचिदुपचरितः फचिच केवलान्दात्मा । सोऽपि कचिच्छन्देनो- पापः, फचित्मतीयमानतया नोपाचः। उपाचोऽनुगामी यथा--. 'जानाधोपन्मकृतिवधिरानुक्तिविकता- न्नमस्तानस्ताखिलदुरितनिस्तारसरणीन् । निलिम्पनिर्मुक्तानपि च निरयान्तनिपततो नरानम्व वातुं त्वमिह परमं भेषजमसि अत्र त्रानुमिति तुमुनन्तेन शब्देनोपाजहान्यादित्राणं भेपजभागीरथ्योः। अयमेवानुक्तो यथा- 'समृद्रं सौभाग्य सकलवसुधायाः किमपि त- महेश्वर्य लीलाजनितजगतः खण्डपरशोः । श्रुतीनां सर्वखं सुकृतमय मूर्त सुमनसा सुधासामाज्य ते सलिलमशिवं नः शमयतु ।' अत्र सौभाग्यभागीरथ्योः खाभावव्यापकदौर्माग्यस्व-परमोत्कर्षापायकवा. दिनुपातः प्रतीयमानो धर्मः । एवमीश्वरासाधारणधर्मत्व-परमगोप्यत्व-नि- रतिशयसुखजनकरवान्यापामरसकलजनजरामृत्युहरणक्षमतं चोरोसरारोपैव- नुगामीति। विम्वप्रतिविम्यभावमापनी विशिष्टरूपकमसमें निरुपितः । - निलिम्पा देवाः। निरयो नरकः।अन्य गड्ढे। भेषवभागीरप्यो।मनुगामी धर्म इति शेषः। समृमिति । गालावरेव । सौभाग्यभागीरथ्योः सौभाग्यभागीरधीजलयोः सप- निविषविपरिषरानः । गुभासामान्यमित्याह-आपामरेति । निरूपित इति। कामावलिकाः पापारपसनो पतिः । कोमलतपोणात्रा संस्थानलो न संशय.' भासोर व पाठ R RREमारे पाप दोभा यस साता | Nt गरमारा। १ पर्मानुगमनम् । २ भागौरपीन भरपरम्, साले परमपोप्पलम, मरणे बाहरीब च निरगिरावनणार, असा प्राम गयामसि र मापामरसतरामस्वरमा पानुगामी : (अनुराधः)।

·. . . 4 काव्यमाला। [द्वितीयानने उपचारतो यथा-- 'अविरतं परकार्यकृतां सतां मधुरिमातिशयेन चोऽमृतम् । अपि च मानसमम्युनिधिर्यशो विमलशारदचन्दिरचन्द्रिका ।' मनामृतरूपके विषये वचस्युपचरितो मधुरिमारिचयः शन्देनोपानः । अम्बुनिध्यादिरूपके च गाम्भीर्याद्यनुपाचम् । केवलशब्दात्मको यर्थ- 'अहितान्यक्षसंघातः सरोगाणि सदैव हि । *शरीरिणां शरीराणि कमलानि न संशयः ।. अब सरोगशब्दादिरुपाच एव प्रतीयते न लक्षः | आयो भमरे द्विती. यस्तु भमः। अयमेव साधारणो युक्तिरूपेणोपन्यस्यवे उद्धेतुरूपकम् । 'पञ्चशाखः प्रयो यस्ते शाखा मुरतरोरसी । अन्यभानेन पूर्यन्ते कथं सर्वमनोरथाः ॥' एवम् --- 'प्राणेशविरहलान्तः कपोलस्तव सुन्दरि । मनोभवव्याधिमत्वान्मृगाः खल निर्मलः ।।" इह श्लेषेण रसचन्द्रयोः कपोले ताप्यमत्ययाद्विरूपकं निरययवम् । हेतुस्त त्रिपु लिए एव । एवमन्येऽपि प्रारा ज्ञेया।। + यथा - N * Y इसादाविति भावः । चन्दिति । चन्देलयं, । उपेति । यस्तो मधुरिमाविशयस पन्नासत्त्वात् । एवमप्रेऽपि । अनुपातमिति । उपचरितामेति शेप । अक्षितानीति। व्याख्यातमिदम् । उपाच पवेति । एवं वैक एष भेदोऽस तदाह-लुस इति । अनुपात्त इलप । अभामा पदादातराम भमस्तदुरुः । अस्य भेदान्तरमार- अयमेवेति । केवलशम्दात्मक एवेत्सधा यथेति । राजानं प्रत्युा । हे राजा, पवास. एमाइलिईस्तोऽसौ कलाक्षस्य शारवेत्सर्थ, । मृगाः रेषेण चन्द्रो रस. विशेषच । तदाह-हेति निरषयवमिति । मियोऽवययावयविभावाभागादिति भावः । देवर्मनोभवेत्यादि योभ्यःनि उपनद्वये उसमे पेसलिए एवेति । १ परिस्रेण । मोर विषपरिविक्षाधारणव केदारमो धर्मो पा मारत उपपारका पार न पुरवशाग, ठि मोरयपूरः ।

·-1 , रूपकम् ] रसगङ्गाधरः । . 'उल्लासः फुल्लपकरुहपटलपतन्मत्पुप्पंधयानां निस्तारः शोकदावानल विफलहृदा कोकसीमन्तिनीनाम् ।। उत्पातखामसानामुपहतमहसां चक्षुषो पक्षपातः संघातः कोऽपि धामामयमुदयगिरिमान्ततः प्रादुरासीत् ॥" अनोपमेय उपमानस नारोपः, अपि तु कारणे कार्यसेवि रूपकं न भव- तीति प्राञ्चः । एतन्मतानुसारेणैवासाभिरपि ठक्षितम् । उच्छृखलाः पुनरा- रोपमात्रं रूपकं वदन्त इहापि रूपकमेवाचक्षत इति प्रागेव निरूपितम् । 'यश्च सौरभ्यलशुनः शान्ति बहुताशनः ।। • कारुण्यकुसुमाकाशः पिशुनः केन वर्ण्यते ॥' इत्यत्र लशुनहुताशनाकाशैः पिशुनस कि साधर्म्यम् , येन तेयामसिनल- पकमुच्यत इति चेत् , यशःसौरभ्ययोः शान्तिशैत्ययोः कारुण्यकुसुमयोश्च चाप्ये शब्दादुपस्थापितेऽनन्तरमुपस्थितं यशोरूपसौरभ्याभावयत्त्वमेतत् । एवमपि लशुनखलयोस्तादप्यसिद्धौ सत्यां लशुनरूपखलाचित्वेन यशसौर- भ्ययोस्ताप्यं सिद्ध्येत् , यशःसौरभ्ययोस्तादूप्यसिद्धौ च यशोरूपसौरभ्य- शून्यत्वेन लशुनखलयोस्तादूप्यम् , इत्यन्योन्याश्रयो नाशकनीयः । सकलसिद्धेः कल्पनामयत्वेन, कल्पनायाश्च खैप्रतिभाधीनत्वात् । शिल्सिभिः परस्परावष्ट- म्भमात्रायीनस्थितिकामिः शिलेटकामिहविशेषनिर्माणाच । । मनसिजातमदनसंपन्धिविशिष्टाधिमत्व दयितायाम् , मनोभवव्याधिष्पक्षयमन्थक्त्त रसे, मनोभवसबन्धिराजयक्ष्मरूपव्याधिमत्त्व चन्द्रे इति भाव । उल्लास इति । तद्धे- मुरियर्थ । सूर्योदययणनम् । तेपा लशुनादीनाम् । अस्मिन्पिशुने । चस्वयें । नन्वन्योन्याश्रयस्योत्पत्ताविव सानेऽपि प्रतिबन्यकत्वाकय तथा सप्रतिभाऽत आई- १ भयात्, उपमेये निश्रीयमानमुपमानतादाम्ममिति रूपकलक्षणे उपमानोपमेयभायो दति २ शुनो हि सौरभ्यामाववान् । पलेपि या सौरभ्याभावे सिदै छभुनावमुपरथमेव । एव हुशाशनवायपि। ३ अन्योन्याश्रयो लोलेकघटनासु प्रतिवन्ध विमनिमोविकारनाउ नारायः । . . २८रस ·- . .. काव्यमाला। [द्वितीयानने- अथास्य ध्वनि तत्र शब्दशक्तिमूलो यथा- 'विज्ञत्व विदुषां गणे सुकविता सामाजिकाना कुले मानत्य खननेषु गौरवमथो लोकेषु सर्वेष्वपि । दुर्वृते शनिता नुलोकवलये राजत्वमव्याहत मित्रत्व च वहन्नचिनजने देव त्वमेको भुवि ॥' अत्र शक्तिनियन्त्रणेऽपि बुधरवक्त्यादीनि बुधायभेदलागि रारनि न्यज्यन्ते। यथा वा- 'अविरलविगल्दानोदकधाराऽऽसारसिकघरणितल । धनदाममहिवमूर्तिदेव व सार्वभौमोऽसि ।। अयशक्तिमूलो यथा- 'कस्तूरिकातिलकमालि विधाय साय सेरानना सपदि शीलय सौघमौलिम् । ": प्रोदि भजतु कुमुदानि मुदामुदारा- मुल्लासयन्तु परितो हरितो मुखानि ।' अन त्वदीयमानन कला-चन्द्रिका-विशिष्टपदामिन्नमिति रूपक युमु- दविकासादिना ध्वन्यते, नतुश्रान्तिमान् । कुमुदाना हरिता चाचेतनत्यात । ने चाचेवनेषु मुदामसमवादयश्य कुमुदादिषु चेवनत्वारोपण भान्यम् , तेन च भान्तिसिद्धिरिति वाच्यम् । मुत्पदस्य विकासे लाक्षणिकत्वात् । . A शिल्पिमिरिनि । विक्षेति । अत्र विज्ञादय पाहतानानिय चुधाईनामपि वाचा । नानार्थत्वात् । विगल पण्डितर बुभव च । मुफविर्ता शव्यकन्य शुक्रत्व चा मागत्य शोभन वमकारकत । गोरव भटत्य सहरविर । मानिता अनिता चवनत्व मन्दत्व चेलयं । राजत्व सवं द्रव च । माय मासत्व सूर्यत चा नियन्प्रति । प्रकरणादिति भाव । धारामारेला तर इतिपदासारपद संपातमात्रपरम् । मास्यादमिदम् । पूर्व विशेषणेयेर पनि , अन सुविदोध्येऽपीति पूषतो नेद । सार्वभौमयमयी दिग्गजया सोधमोलि गृहधिपरम् । मुदी पिकामानाम् । उदारामतिराषिताम् । हरितो विध काय । विविध भ्रान्तिमाद- १ भदख रुपयम् । Taख सय पूर्वसाममापाप नास्ति।

·रूपकम् ] रसगङ्गाधरः। इदं वा विविकमुदाहरणम्- 'तिमिरे हरन्ति हरितां पुरः स्थितं तिरयन्ति तापमथ तापशालिनाम् । वदनविपस्तव चकोरलोचने परिमुद्रयन्ति सरसीरइश्रियः,' इहापि वदनं चन्द्र इति गम्यते । आनन्दवर्धनाचार्यास्तु- "प्राप्तधीरेप कलात्पुनरपि मयि द मन्थखेदं विदध्या- निद्रामप्यस पूर्वामनलसमनसो नैव सभावयामि । सेतुं वधाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते विकल्पानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः ।।' अत्र रूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थापनादपकध्वनि." इत्याहुः । तचिन्त्यम् । अत्र च जलधिफम्पहेतुत्वेन विकल्पत्रयं करप्यते । तच्च प्रकृते राजविशेष्यिका जलनिधिातामनाहार्यविष्णुतादात्म्यज्ञानरूपा प्रान्ति- मेवाक्षिपति, न रूपकम् । व्रज्जीवातोराहार्यविष्णुतादात्म्यनिश्चयस कम्पा- जनकत्वात् । केविजलधिगलत्वेन वैयधिकरण्याच। अज्ञातमेव केवलं विष्णु- मिश्रितम् । व्रजीचातो रूपकजीवातो । वैयधीति । कम्पो जलधौ, आहायविष्णुता- दात्म्यनिश्चयस्तु कवाविति न तस्य तजनकत्वम् । सामानाधिकरण्याभावाद । केवल मिल्यस्यैव व्याख्याज्ञातमेवेति । चन्दाठोके तु~-'यत्रोपमानचित्रेण सर्वथाप्युपरज्यते । उपमेममयी भित्तिवन रूपकमिष्यते ॥ समानधमयुक्साध्यारोपात्सोपाविरूपकम् । १ राजा विशेभ्यो यस्था , राजावधयिका मिलय. । अयमवस. सार-राजविषये 'विष्णुत्यम्' इति जलनिधेविष्णुवादात्म्यशनस्पो भ्रमो जातः । अत एव म थसे तुरन्धादि- विषयको विकल्प , अनितमयेन कम्पश्च जलजोत. । रूपके तु अभेदनिश्चय आप ( कपित ) भवति । सकस्पितया मिथ्याकल्पनया [ भय बाजने विष्णुन, किन्तु बारोपितो विष्णु इत्याकारिकया ] न कस्यचिद्भव भय । ततश्च अनाहापविष्णुवादात्म्यभ्रममूल- कस भ्रान्तिमत एवं ध्वनिरुचित,, न तु आरोपितामेदमूलकस्य रूपकलेलाशय । २ कृपया सुधया सिचेत्यत्र सेचनवट, वाहायर्याभेदतोपि भयादिक काव्यवर्णित सादेत दिति उपपत्यन्तर वैयधिकरण्यभाइ- ३ यत् तादात्म्य कवेरेव भाउम्, अतएव सः 'विकरूपान् दधन व पयोषे कम्प आमातिर इति विष्णुतादात्म्य पणापति । न तु जलवादश शानम् । भव व भात वाइन द्वादरम्य म भप (कम्पम् ) जनयितुमलमित्यर्थ ।

·। - काव्यमाला1 [द्वितीयानने- बादाम्यं जलधेः कम्पेऽनुपयुक्तमेव । चमत्कारिण्यपि चात्र प्रान्तिरेवेति ध्वनिरपि तस्सा एवं युक्तः। अथास्यापि कविसमयविरुद्धगया चमत्कारापकर्षका लिङ्गभेदादयो दोपाः संभवन्ति । यथा- 'धुद्धिरब्धिर्महीपाल यशस्ते सुरनिमगा। कृवयस्तु शरत्कालचारुचन्दिरचन्द्रिका ॥' अत्र विषयविषयिणोलिशादिकृतं वैलक्षण्य तयोखाइप्पबुद्धौ प्रतिकूलम् । कचित्कविसमयसिद्धवया चमत्कारहानिराहित्ये तु नामी दोपाः । यथा 'संतापशान्तिकारित्वाद्वदनं तव चन्द्रमा. इत्यादी हेतुरूपके । इति रसगाधरे निरूपित रूपमरणम् । भय परिणाम:- विषयी या विपयारमतयैव प्रकतोपयोगी न खात येण, स परिणामः॥ अत्र च विषयाभेदो विपयिण्युपयुज्यते । रूपके तु नेवमिति रूपका- दस, भेदः। उतिचशिविसरोदपुरंदर । साधारणधर्मशियेपमानस मारो दल । 'पृथायितसादस्य श्यसान्यरूपम् । उपरायोऽम राबवे मुगभाह ॥ साद. प्रयटिरिसेषिधमाभासस्पकम् । भारटिपनुरनीलादिपितरूपम् एपिरसत। इति रागाधरे मर्मत्रयो सपथरम् ॥ परिणाम लक्षपति-अथेति । विषयी उपमानम् । विपयेति । उपनेपेल । एषव्यापलमाह- स्वातयेणेति । ससापेमवय । यि विपसार । अपच परिणाने च । नयमिति।नि विपरीतनिही मार । रूपादस्य ति। वय उचून --उपनानप्रतिपातिभनेदो रूपम् । उपमेयप्रतिनियनेद परन प्रतीपयर । तत्राने उपमेयपवियौनिकलतापर्यमाहरू प्रारयाय न. गरेपम्प प्रवेश । एवं पोरसानस सामने प्रासापोगी स्वामीनदा १पादिपरेननभेरा गरेका सरिया पिकी पसरना। ।

·परिणाम:] रसगजाधरः। २ अयमुदाहियते- "अपारे संसारे विपमविषयारण्यसरणी मन आम प्रामं विगलितविरामं जडमतेः। परिश्रान्तस्यायं तरणितनयातीरनिलयः समन्तासंतापं हरिनवतमालस्तिस्यतु ।। अत्र भगवदात्मत्येव वमालस संसारतापनिवर्तनक्षमत्वम् । मार्गान्त- जनसंतापहारकरवाद्रमणीयशोभाधारवाच तमालो विपयितयोपातः । अयं समानाधिकरणो वाक्यगः। समासयो यथा-- 'महासपुत्रस पापं श्रावं वचःसुपाम् । उप(अभिमन्युसुतो राजा परां मुदमवाप्तवान् ।। व्यधिकरणो यथा- 'अहीनचन्द्रा लसताननेन ज्योत्सारती चापि शुचिसितेन । एगा हि योपा सितपक्षदोपा तोयाय केप न महीतले स्यात् ।। . सन्न रूपकमेव । एवं च परिणामो विशेषणसमासायत्तः रूप मयूरव्यसादियमासाय- सम् । मुखचन्द्र इत्यादी यदि तु चन्द्रमुसमिति प्रयुज्यते तदा विशेषणसमासायतमामि पमिति । परे तु "उपमानोपमेयपदानामुपमानप्रतियोगिकाभेदससर्गेण बोधयानां मयूरम्पराकादयश्च' इति समान विशेषणसमासयाधाचन्द्रमुरामिति प्रयोग एवन" लाहुः । श्राम भामं भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा । एवमोऽपि । विगलितेति क्रियाविशेषणम् । हरिरेव नयतमाल. भकोकिरियम् । भगेति । अत्यादिः । ननु हरेविषयित्वेन रूप- मेवेदमत आह-मार्गेति । महरिति। शुरुदेवस्येलः । श्रावधाववर मुधा- मेति विशिष्टं समलमे पदम् । मयूरव्यंसकादिलात् । मालाकालक दतिवन् । मत- कार्योपयोगित्वपर्यन्तस्य परिणामशरीरपार । अत एव विरयनुपदस्यायमस्वत्वात्पूर्वतिस्प पाक्यगत्वमित्याहुः । पचित्तु 'हरिरिह तमाल.' इति पारः । तत्र वास्यगलं सटमेर। तदा बच मुशमित्येव समत्तम् । धा धावमिति मिह पदमिति बोध्यम् । उप(अभि) म्न्युमुन, परीक्षित: । आननेनेति छेदः । एषा यमिनी शुक्लपक्ष्यामिनीत्यर्थः । १ संवापस्य सम्परवा सिंहासनेन समाबाद। २ मायोपयोगियरपर नरपत परिवल 'हरिनववमाउस्तिस्यनु' रजस्याउमाबाद पाश्पगल मिति नागेशाध्यः।

·काव्यमाला [द्वितीयानने- अत्र सर्वेषामेव तोपाय खादित्यनेन विरहिजनतोषजनकत्वमपि लभ्यते । तचारोप्यमाणशुक्लपक्षरजन्याः खात्मना वाघिवम् , योपारूपेण तु संगच्छत इति भवति परिणामः । स च परस्परसापेक्षवहुसंघात्मकतया सावयवः । तत्राद्यार्धगतौ द्वाववयवो व्यधिकरणौ द्वितीयार्धगतश्चैकः समानाधिकरणः । यच्चाप्पयदीक्षितैयधिकरण्येन परिणामे उदाहतम्- 'तारानायकशेखराय जगदाधाराय धारापर- च्छायाघारककंधराय गिरिजासबैकारिणे । नद्या शेखरिणे हशा तिलकिने नारायणेनाविणे नागैः कङ्कणिने नगेन गृहिणे नाथाय सेयं नतिः । . यथावा-- 'द्विर्भावः पुष्पकेतोर्वियुधविटपिना पौनरुक्त्यं विकल्प श्चिन्तारजस्य वीप्सा उपनतनुभुवो चासवस्य द्विरुक्तिः । द्वैतं देवस्य दैत्याधिपमथनकलाकेलिकारस्य कुर्व- न्नानन्द कोविदानां जगति विजयते श्रीनृसिंहक्षितीन्द्रः ॥' इति । अब चिन्त्यते--तारानायकशेखायेति पये गिरिजासबैकारणि भवे,कविकका नतिः प्रक्रान्ता । शृणारिता च शेखरादीनि भूषणान्यपेक्षत . अन नम् काकाम् । तलब्धमर्थमाह-अति । आरोप्येति । योपायामिलादिः । तस्या उद्दीपकत्येन तत्तापजनकत्वादिति भावः । नन्वेवं समानाधिकरण एवायमिति कयं विपरीतप्रतिज्ञा अत आह-स चेति । उपप्रधानपरिणामप्रकरणे 'इद वैयधि- करण्यं रूपकेऽपि दृश्यते' इत्युक्त्वा तारानायकशेखरायेत्याधुदाहृतम् । तर यो दोषः । कि च नया शेसरिणे इरो विपात्मतयैव प्रहतोपयोगाभावात्परिणामाभावेऽपि वाच्यमार्थ वा एकमपि न वाच्यम् । उपमानप्रतियोगिकाभेदस्योपमेयेऽभानाद । कि व झारितोपपादकं शेसरादीलप्ययुक्तम् । नारायणेनानिये इलस तदुपपादकत्याभा. तु नमस्पतासपादकशिवनिष्टोकर्पयोधकानीमानि विशेषणानि । तदुपपाद- कताच शेखरस नदीतादात्म्यापत्त्येति परिणाम एवायम्, शेखरस नीचजनसाचार- पत्वात् । इत एवाखरसादि व. पुषकेतोरिति पद्यान्तरमुदाहतं ते. तसार 'यम' इत्यादि 'कुत्रास्ति परिणाम.' इसन्तं चिन्त्यमिति बोध्यम् । तारेति । चन्द्रशेसराय- सर्यः । धाराधरेति नीलग्रीवायेल. । नद्या गाया। दशा भालचभुपा । नगेन । आनन-सितापढेरेव योपारूपक पूर्वत इलाशयः।

·रसगङ्गाधर है परिणामः) रसंगका ३३१ इति नद्या आरोग्यमाणशेखररूपतयैवोपयोगः नः खलपैग । एवं दृशोऽपि तिलकलपतयेति रूपकमेव शुद्धं मवितुमर्हति । ननु परिणामे विषयाभि- नत्वेन विषय्यवतिष्ठत इत्युक्तम् , प्रकृते च विषयवाचकेभ्यो नद्यादिश- देभ्यः परस्यास्तृतीयाया अमेदार्थकत्वाच्छेखरादेश्च तदन्ययित्वात्कथं नात्र परिणाम इति चेत्, न । विपयाभिन्नत्वेन विषयिणो भानेऽपि तेन रूपेण वस्यानुपयोगात् । द्विर्भावः पुष्पकेतोरिति पद्येऽपि कोविदानन्दजनन-जग- दुत्को कथ्यते राज्ञो नृसिंहस । तत्र कोविदानन्दजनकत्वमपि राज्ञ आरो- प्यमाणद्वितीयमन्मथादिताद्रूप्येण यथा संभवति न तथा केवलखरूपेण । तथाहि अहो नयनानामस्मदीयानां साफल्यं यदयमपरो मन्मथोऽस्मामिरा- लोक्यत इति मन्यमानानां तेषां नयनानन्दस्तावत्पुष्पकेतुनैवोपपाद्यते, न तु राज्ञा । एवमपरोऽयं कल्पतरुश्चिन्तामणिद्वितीयः कर्ण इन्द्रश्च भूगतोऽय- मन्यो दारिद्यममा परिहरिष्यति । हरिः खस्वयं संसार हरिप्यतीत्यमि- मानाजायमानखेपामानन्दोऽप्यारोप्यमाणैः कल्पवृशादिभिरेवेति न विपया- मना विषयिण उपयोगः, अपि तु खात्मनैवेति कुत्रास्ति परिणामः। अलंकारसर्वस्वकारस्तु-'आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणाम इति सूत्रयित्वा 'भारोप्यमाणं रूपके प्रकरणोपयोगिलाभावात्मकृतोपराक- कैलासेन । कोविदाना पण्डितानाम् । शुद्धं परिणामाभिधम् । तदन्वयोति । तृतीया- भिदान्वयित्वादित्यर्थः । कथ्यते इति । शत्रन्तलडन्ताभ्यामिति भावः । तत्र यो- मध्ये । द्विर्भावः पुष्पकचोरिसर्थमाह-द्वितीयमन्मथेति । विद्युधेति वाक्यार्थमाइ--- अपरोऽयं कल्पतरूरिति । विटपिनानिति पहुचन कल्पभेदाभिमायण । विकल्प- श्चिन्तारनस्येवर्थमाह-चिन्तामणिद्वितीय इति। द्वितीय इत्यस्याग्रेऽप्यनुषको बोध्यः । तपनेलादेरर्थमाह-कर्ण इति.। वासवेलर्थमाह-इन्द्रश्चेति । भूगत इत्यनेन प्रसिद्धन्दासतिरेकः सूचितः । द्वैतं देवस्थेसाद्यर्थमाह-हरिरिति प्रकरणो. पेति । प्रकृतोपेत्यर्थः । प्रकतोपरञ्जकत्वेनेति । तस्य खोपरकबुद्धिविषयीकरणेने- १ अर्थात् विषयात्मत्येव प्रकृतोपयोगी' इत्युच्या परिणाम विषयाऽमेदः, तोपयोगः पति दावी, तर प्रथमसरवपिन मितीय रत्याशयः। २ देत्यारिपविध्वसनेन पमर्यादापालकस हरेरारोपेग संसार( जननमरणादिसंसाग) दारक विदानामागसमिलाश्यः। -

·काव्यमाला।
[द्वितीयानने-
देनेव केवलेनान्वयं भजते । परिणाने तु प्रकृतात्मत्यारोपमाणलोपयोग
इति प्रकृतमारोप्यमाणतया परिणनति' इति व्याख्यातवान् । मापि
चिन्त्यते-आरोप्यमाणस्य महतोपयोग इत्यस्य मतकायें अयोग आहो.
खिप्रकृतविपयारमतया उपयोगोऽर्थः ! न वाचाया।
'दासे कृतागसि भवत्युचितः प्रणां
पादप्रहार इति सुन्दरि नालि दूचे।
उपत्कठोरपुलकारकप्टका-
यत्सियते तव पई ननु सा बया ने।'
इति तदुदाहवरूपकोदाहरणे भारोप्यमाणानां कण्टकानां मतपेदनमा
रूपकायें उपयोगेनातिप्रसवात् । न द्वितीयः ।
'अथ पवित्रमतामुपेयिवद्भिः सरसेनपधाधियचोभिः ।
क्षितिमर्तुरुपायनं चकार प्रथमं वतरवस्तुरंगमायेः ।।"
इत्यत्र सोचव्यधिकरणपरिणामोदादरणासंगत्यापतेः । पतो राजसपटने
मुपायनस्यारोप्यमाणस्य सामनवोपयोगः, न तु विषयपचोरूपतया । बरसा
तु विपयाणामारोप्यमाणोपायनरूपत्वेन परमुपयोग इति प्रणव विपरीतम् ।
सर्थः । उपयोग इति । पनामासाराम । पासे रति । मानिस
प्रति सपराधस्मानुभूदवलास नापासोरियम् । नारिसरकारका
पुरमरा एष परपामापीरथः। तदुदेति । अगरगाडावेत. एम.
अपि भारोप्येति । उपिलादि मस्तेति । जली समालो
यसर्थः । परियमता पसन् दयनलान । राणपरने रामाने.
नस भेट, नर ENTRIYARIभारोप्येति । परमोवाः प्रयुन पिप.
रीति । भने मिलिभिभूपोजल रारसंपरम्पनुसार सिम
PRधोनीपेड पसलमा समान RRB E-MAH.
मामुरादन मामरा (मारोपा) सोश, RArcRK
या। अमा:- Namunaks at Estice are
मोरोग AURani ragirism
(A Rst) Event m RKER It's

·रसगङ्गाधरः। परिणाम: ३३३ उस्मादमदुक्तमेव व्यधिकरणपरिणामस्सोदाहरणं साधु । इद तु पुनधि- करणरूपक भवितुमर्हति । तृतीया भेदोऽपि मीनवती नयनाभ्यामित्यत्रेव प्रकृत्यानुयोगिको बोध्यः। कैचितु "कचिकेवलो विषय. स्वात्मना न प्रकृतोपयोगीत्ययमारोप्यमा जामिनतयावतिष्ठते, तत्रारोप्यमाणपरिणामः । यथा-वदनेनेन्दुना तन्वी शिशिरीकुरुते दृशौ । अत्र वदनमिन्द्वमिन्नतयावतिष्ठते, केवलस्य वदनस्य दृक्छिशिरीकारकत्वायोगात् । कचिच्चारोम्यमाणःखात्मना न प्रकृतकार्योपयो- गौत्यय विपयामिन्नतयावतिष्ठते, तत्र विषयपरिणामः। यथा-'पदनेनेन्दुना तन्वी स्मरताप विलम्पति' । अत्रेन्दुर्वदनामिलतयावतिष्ठते, केवलस्येन्दो: स्मरतापाफ्नोदकत्यायोगात् । एव च परिणामद्वयात्मकमिदं रूपकमेव भवितु- महति । विषयतावच्छेदक-विपयितावच्छेदकान्यतरपुरस्कारेण निश्चीयमान- विषयिविषयान्यतरत्वस्य तल्लक्षणत्वात् । अत एवोकम् ---"तद्रूपकमभेदो य उ. पमानोपमेययो,' इति । वस्ान रूपकात्परिणामोऽतिरिच्यते" इति वदन्ति । अथ बोधः- हरिनवतमाल इत्यत्र भगवदभिन्नतमाल इति निर्विवादैव धीः । तथा श्राव श्राव वच सुधामित्यत्र विशेषणसमाप्तगतपरिणामे वचनाभिन सुधा- मिति, पायं पायं वच सुधामिति रूपके तु वचोनिष्ठाभेदप्रतियोगिनी सुधा- बचतुरंगमादिरूपस्यैव च तदुपायत्वात् , एव च राजसघटनोपयोगित्व तुरंगमादिरूपे. पैपायनस्यैतदुक्तिरेव विपरीवेति । अप्रेममवधारणमिद लिखायुष न चिन्त्यमिति योध्यम् । वदनस्येति । वस्य जगभित्रत्वादिति भाव । इन्दोरिति । तस्योद्दीपकत्वेन तजनकत्वादिति भाव । तल्लक्षणेति । रूपकलक्षणेत्यर्थ । तदेवाह-अत एवेति। उक्त मम्मटेनेति भाव । केचिद्वदन्तीयाभ्यामरचि सचिता । चमत्कृतिनिदानवेनाल- भारभेद इति सिद्धान्तनादन्योवानापि भेद एवोचित इति । परिणामे चव सुधामित्सरा १ प्रकृलयों नयने, ते अनुयोगिनी पत्र । माद नयनयो (विश्यको ) मीनयोरभेद । तेन नयननिष्ठाभेदप्रतियोगिनीनवदीनि दोष । २ विषयतावच्छेदक (मुखत्वम्) पुरष्कृत्य निश्चीयमान विषयि( चन्द) बम, सियिताव- उदक (चन्द्रत्वम् ) पुरस्कृत्य विश्वीयमान विषयां(मुख)त्वम् वा [ मुखे (विषये) विपषिण (चदस्य ) अमेद , विषषिणि { चन्द्रे) विषयस (मुसस) अभेदो का] रूपकमलाशय । समाळनिगमेदप्रतियोगी हरिरित्याश्य । ४ मुधानिष्ठाभेदप्रतियोगौनि वति । ] ·३३४ काव्यमाला। [द्वितीयानने - , . मिति बुद्धिः । एवं च 'बदननेन्दुना तन्वी लावा विलम्पति इति व्यस- परिणामे 'पदनेनेन्दुनो तन्वी शिशिरीकुरुते दशौ' इति व्यस्वरूपके च बोधवलक्षण्यम् । तथा- 'शान्विमिच्छसि चेदाशु सा वागमतं शृणु। हृदये धारणाद्यस न पुनः खेदसंभवः ।।" }, इति परिणामे, शृष्विति विहाय पिवेति कृते तव रूपके, 'विद्धा मर्मणि बाबागपूंर्णन्ते साधवः खलैः । सद्धिर्वचे मृतैः सिताः पुनः खखा भवन्ति ते ॥ इति रूपके च बोधव्यवसितिः । तथा 'अहीनचन्दा लसताननेन ज्योरखा. वती चापि शुचिस्मितेन' इति व्यधिकरणपरिणामेऽभेदस्य तृतीयार्थबाट सदाननाभिन्नहीनेतरचन्द्रयुक्तेति धीः । मीनवती नयनाम्यामित्यत्र तु सर- सीतादाम्यारोपो बाधकामावाचीवसिद्धः । तस्य च मौनयोनयनाभेदारोये- णासमर्थनानयनयोर्मी नाभेदारोपो मुग्यः । स च तृतीयायाः प्रकृत्यर्थाभेदा- र्थकतायां न संभवतीति यथास्यचित्तस्याः प्रकृत्यर्थनिष्ठाभेदप्रतियोगित्वार्थ- त इत्यर्थे । सुधामितीत्यत्र धारिलसानुपा । पमिति। माग्बदिल । योधवैलेति। अनुयोगिरवमुखत्व प्रतियोगित्वमुखत्वकृतमिनि भाव । एपनऽपीलाह तथेति । गस नागरवस । स्थगन्तरे बोधमाह-तथेति । तावत् आदौ । तच मुन्दा सरलीजदाम्पस प्रकृत्यामेदेति । प्रहलधप्रतियोगिभेदत्यधं । विभ. क्या ससर्गयोधनस्य प्रकृत्यप्रतियोगिकस्यैव म्युवितिसापेन तदसभयादाह-पथा- कथंचिदिति । अन मोनवती नयनाभ्यामिला । उपप्रधरणायभेव बोधोऽन्यो- । मनुयोगिकमुखारेन-दुनियादप्रतियोगिना बननेवि दोपः। २ प्रतियोगितमुसवेन-बदननिमाऽभेदप्रतियोगिना इन्दुमा । ३ वाभिमनगृतम्, अर्थाद भभूतानियाऽभेदप्रतियोगिनी बाचन गति परिणामे । ४ पिति ऊत्वा रूपके तु-वानिशानदमठियोगि राम, दि ५ रणमिवानिवरिमामर्याद वादनिहानेदप्रतियोगिनिमीडिया । ६ वायोपवलीनवई हिसार विदाकरणम्-'मुन्दरहरी आरोपे (रूप) न किवि मावि प्रधान (विभ्यम्) १ प प्रथमा विष्यति। दो विषणरूप नयनाभ्यातिल दाढीयामगार पक्षी प्रकला(नयनामक ·। परिणामः] रसराहापर। ३३५ कत्वं वाच्यम् । तेन नयननिष्ठाभेदप्रतियोगिमीनयुक्तति धीः । एवं चारो- प्यमाणे विषयप्रतियोगिकाभेदसामानान परिणागः, अपि तु रूपकमेव । इयमेव सरणिः 'नद्या शेखरिणे दृशा तिलकिने-' इति प्रागुक्ताप्पयदीक्षि- तदनोदाहरणे, 'वचोमिरुपायनं चकार-' इत्यलंफारसर्वखोदाहरणेच बोध्या। यदि पुनरारोप्यमाणे ययाकथंचिद्विपयाभेदप्रत्ययमात्रात्परिणामतोच्यते, नादि- यते च प्रकृतोपयोगक्षदा 'प्रवृत्तोऽस्साः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम्' इति तदुदाइतरूपकस्य परिणामतापचिः, प्रेमलतिकामिति समासे प्रेम्णो विषयस्य लतिकायामारोप्यमाणायामभेदेन विशेषणत्वादिति दिछ । .. साह-इयसेवेति । उदाहरणे च बोध्येति। परेनु “पूर्वपदार्थप्रधानमयूरव्यसकादिसमा- सेन सुधाप्रतियोगिकाभेदवदच इत्येव बोध । रूपके मीनवती नयनाभ्यामिसन मुन्दा सरसीतादात्म्यरूपं रूपकं मुख्यवाझ्याई । तर च मीनबत्त्यादि साधारणो धर्मः । तस्य च सुन्दर्यामभावात्माप्तवाधबुद्धिस्थगनाय नयनाभ्या मीनवतीति सुन्दरीविशेषणम् । सरस्या च मीनवत्त्व प्रसिद्धमेव । एवं च मुन्र्या मीनवत्त्वसपादनरूपप्रकृतकापियो- गिना मीनाना नयनात्मनापत्यवेति तदशे परिणाम एवेति नयनप्रतियोगितामेदवन्मीन- वीसेव बोध इति दिक् । पादाम्युज भवतु नो विजयाय मषु' इत्यादौ रूपफोपमयोः सदेह एव" इति प्राहु । तदाह-दिगिति । पिरामित्यस्य चन्दात्मनेतीत्यन्तेनान्वय । अर्थात् नयनप्रतियोगियोऽभेद. प्रास., किंतु नयनाभेदे तस्य (सरसीरूपकस्स) समर्थन न भवति । अत एव नयनयोमानाऽभेदः अर्थात मीनप्रतियोगिमोऽभेदः मृग्य. (यसविशेषणादि स्वीकार्यः)। सचार्य मीनायेदो यत्रविशेष विना न संभवति। यतो हि प्रकृत्यादिलाद या तृतीया कृता मा प्रकल्पथस्य (तुतीया प्रकृतिभूतस्य नयनाथस्य ) अभेद दोधयेत्, न तु मीनयोः । तथापि सरभीरूपकानुरोधेन तृतीयाातायाः प्रात्यमेदोधकतायाः स्थाने प्रकृत्यनिष्ठाभेदप्रतियोगित्वबोधकता वाच्या सार । भनेन गर-प्रटलमें (नगनयो.) नियो य. अभेदस्वत्र प्रतियोगित्वं मौनयोरेव सिरम् । अथार नयने विषयों कत्वा मोनयोति- परिणोरभेद. सपनो येन नयननिहाभेदेत्यादिके मूलोक्त बोघे हि सरसीपकसमर्थन निधिम् । १ बोधस्तु-नदौनिष्ठाभेदप्रतियोगिशेखरयुतायेति । एवमेव वचोभिरपायनमित्यत्रापि । तथा च-नवेषु परिणाम , अपि तु रूपकमेवेसाश्यः । २ भाग भत्र लतिकापां विशेषणीभूतस्य प्रेमाः (विषपस्य ) अभेदः प्रवीतः । मह एक प्रस्नोपयोगाभावेऽपि परिणाम स्याए ।

·- काव्यमाला1 हमितीचानने- अथ परिणामध्वनिर्विचार्यते- तर यतावदप्पयदीक्षितर्विद्याघरोकं ध्वन्युदाहरणमन्ए दूषितम्- "तथाहि- 'नरसिंह घरानाय के वयं तव वर्णने । अपि राजानमाक्रन्य यशो यस विजृम्भते ।' अत्र राजपदेन चन्द्र विषये निर्दिष्टे तत्रारोप्यमाणस नृपसारमणरुपकार्यों पयोगिनः प्रतीतेः परिणामो व्यज्यते इति, वद्युझम् । वर पारोप्य माणस पस्य नृपात्मवाक्रमणोपयोगः, न चन्द्रामना" इति ॥ उदसत् ! अत्र विनम्मगं नाम न फेवलं पागम्यमानं करभिप्रेतम्, पेन यार- शक्रमणे नृपस नामनैव कर्मवारूप उपयोगः स्यात् । अपितु निर- तिशयनेमल्यगुणदपायां खसमानजातीयद्वितीयराहिल्यमयुकः प्रोटिविशेषः । आक्रमणं तु न्यग्भाव एव । ऐवं चैवंविधविनृम्मले चन्द्रकर्मकमेवाकमग- मुपयुज्यते, न तु नपर्मकमिति विपयितया व्यज्यमानसापि नरस चन्द्रा. - धन प्रागुफपये । एवं च दिगम्भगारमन्योरकरूपये २ । गुमायो गा- १ प्रोकस निगने वालपम्-'राजानमासम्म स (ON) PORT को किसयोरसरमा पनि रागनमा सम्म मार रामा मो, या भन्येषा पापमानापन प्रविन राजानम (प) मा (स) ARोर मिसम्म व प्रारमिय पति पत्रान परकम्प समोर पपदार राम (A) भूपयात 1 (MER:) परिपत्र रमाक्रमणरूपे गोला बारोमासस स पापा उरयोगदमितिका मम्मो रकम न RITAदरौपायों 12 HR PAT योगः । अनि तु ममा नियनियरिया RAcident परमानमान भूपासपोपयुम्प] AARRER एन्यो । ५४ मास AREATrans। Raigayारमन्दप्रद (R) aatarase, नाका विपापपरम्म। सोमरस मूलीमा नाम cota RAANEE मेरे कम होई पर प्रयो मिया ·परिणामः] रसगनापर। सनेवाक्रमणोपयोग इति रमणीयमेव वियाघरेणोकं परिणामन्यम्पवाया- मुदाहरणम् । यदपि नैरेव परोकिं दूपयित्वा वयं परिणामस याताया- चिराद्विपहसे तापं चित चिन्ता परित्यज । नन्वस्ति शीतलः शौरैः पादाजनखचन्द्रमाः ।' अत्र चिरतापात प्रति हरिपादनखचन्द्रसद्भावमदर्शनेन तमेव निषेवख तलिपेवणादयं तव तापः शान्तिमेष्यतीति परिणामो व्यज्यते" इति, वतु- रछम् । 'आरोप्यमाणस्य विपयात्मकत्वेन प्रकृतकार्योपयोगे परिणाम:' इति सयमेवोकम् । तत्र प्रकृतकार्योपयोगमा न परिणामशरीरम् । अपितु विपयिगतायाः प्रकृतकार्योपयोगिताया अवच्छेदकीमतं विषयताप्यम् । धारणध । रमणीयमेवेति । अनेदं चिन्त्यम्-राजशन्दस्याने कार्यवान् , विजृम्भ- तेष प्रागल्भ्यतदुकाओंभयपरत्वाद, प्रकरणादेय पाकिसंकोचकस्याभावाद, तत्रेण शक्लेव तुल्यतया योपस्थिती सर्वदो माधवः पातु' इतिरत् क्षेप एवायम् क परिणामः फ पा उपस बन्यमारदेति प्रवनरसिंहराजोलपंख रचन्द्रकर्मकाफमणेनेवेरपाकमणे- नापि सूपपादत्वात् । न च योरपि राजपदार्थयोरितरक्रियान्वये राजानाविति दिक चन सादिति याचम् । न मानणं हन्यात्' इतियदुपपत्तेः । समाहारदन्द्रविपयेऽप्ये. कशेपस येशियाकरणेरणीकाराय । अस्तु वासेप', तथापि पसेवारोप्पमाणत्वं चन्द्रसव पिपयत्यनियत्र नियामसराभावः । अव र रीशिवतात्पर्यम् । अपि च भाग- लम्पस्वापि पिज़म्भवत्वेन प्रकृतग्रर्योपयोगिता उपत्वेनापि पर संभवति । मा एर विद्याधरेणापि विपरिणः सरूपेण प्रातमायानुपयोगित्ये तदुपयोगाय विषयिणो पियालना परिणयपेक्षायामेव परिणाम इत्युकम् । दाह-'त परिणानं दिरिय कथय- न्लारोपमाणविषयतया । परिणति या विषयी प्रस्तुतवानोपयोगाय ॥ इति । मनु दासविषयीभूनावरार्यानुपयोगितमस्त्येवेनि पेर, तस्य तात्पपविपयत्वे भान रिभावयति । मीर अपरीक्षितरेव । परोफि पिरानापोधिम् । सामा वित्तमिति १ सिमि(भारोपमा)मा या प्रायोपोता तमा पानीभवम् (सा. MAAYOR ) Rapeम् (भा)। अर्व भागा-भामा निवासस ५५ प्रासयोगो तत्र परिणामः, मामिला त मासे ग परामशरीरम् । इमाम परिमानस KENIS सिरिये सिपसs. प्रायोपयोगार पशुपयोगबारमोनियम् । बा प्रोपोयस पर ता. ঘন্নয়ন মনস্কানি নে নন ঠি মাষ্টমাণৰ বিৰণ - मुकम् (AISEd) मना लामो को नाEिR TIPS रेवापति बापाच परिसति SNIRE ·काव्यमाला। [हितीयानने- एवं चात्र नसचन्द्रसद्भावप्रदर्शनेन तनिषेपणादयं तव तापः शान्तिमेप्यतीति प्रकृतोपयोगिताया व्यापत्वेऽपि तदवच्छेदकीभूतस्य विपयिपि विषपनारप्प- रूपस परिणामस्थ वाक्यवाच्यतात् शक्यसंसर्गलादा सर्वथैव न व्यास वछमुचितम् । इदं तदाहरणं युक्तम्- 'इन्दुना परसौन्दर्यसिन्धुना बन्धुना विना । ममायं चिपमस्तापः केन पर शमयिष्यते।" अत्र वक्तविरहितया व्यज्यमानरमणीवदनामिनत्यनेन्दरभिप्रेतः । तेन रूपेणेच तस्स मकृतविरहसतापशमनहेतुत्वात् । न चार विषयनिगरपा. मिकातिशयोक्तिर्यकुं शक्या, तस्यां पारोप्यमाणामिनावेन विषयस प्रत्य- याद । यथा 'कमलं कनकलतायाम्' इत्यादौ कनाललाऽभिमाया पनिवार्य कमलाभिनं मुसमिति । इह तु मुख चन्द्राभिन्नत्वेन मत्यवे न पुनरिद- तापशमनरूपमतकार्यसिद्धिरिति चन्दस्यारोप्यमाणल मुसरविषयानिमय मृत्यम् । तप व्यासपतायानेप भवतीति परिणामपनिरेलायम् , नातिशयोकि । अयं स्वशक्तिमूलः । शब्दकिम्लरिणामध्यनिर्मा- 'पान्य मन्दमते किंवा संतापमनुविन्दसि । पयोधरं समाशास येन अन्तिमामुयाः । 'शेष । कारणमनाहयाति । निमोनाद-सस्पेनि पोति। रेलः । पन्धुना विनेति । लामाल । सनेति. दुस भनेरी किरपार ARTIREvt. समारोप है। भाम्पमागरम मिना AREATEarti watनायूष ५ मा परिनिरा: १ समसलामा ३ "TTRUM Fammargोमाम् । Rest- पार, २ पारम् | RATOficatent वापरत ·- ससंदेहः ] रसगङ्गाधरः। अत्र झगिति वापशमनहेतुत्वेनोपस्थिते पश्चान्मन्दवोपनीयविशेष्यकरसार- तापवतावैशिष्ट्यबुद्धौ सत्यां सहृदयस्य ताहरातापशामकरमणीस्तनरूपविषय- साइप्यबुद्धिर्भवति । दोषाश्चात्रापि पूर्ववदुन्नेयाः । इति रसगडाधरै परिणामप्रकरणम् । अथ ससंदेहः- सादृश्यमूला भासमानविरोधका समवला नानाकोम्बवगाहिनी धी रमणीया ससंदेहालंकृतिः ॥ 'अधिरोप्य हरस्य हन्त चापं परितापं प्रशमय्य बान्धवानाम् । परिगेष्यति या न वा युवायं निरपायं मिथिलाधिनाथपुत्रीम् ॥' अत्र मिथिलास्वजनोक्तो तचिन्ताभिव्यञ्जके संशयमात्रेऽतिव्याप्तिवा- रणाय सादृश्यमूलेति । सादृश्यज्ञानरूपदोपजन्येत्यर्थः । तेने सिंहवस्मान्तर गच्छ गृहं सेवख वा श्ववत्' इत्युपमाविकल्पे वाकारप्रतीतविरोधकमान्तर- वत्वेन खस्पेण तस्स तापजनकत्वादिति भावः । अयं तु इन्दुनेत्युदाहृतः । झगिति आदौ । आतपादिकृतस्तापशामकमेपत्वेन तस्योपस्थितरिति भावः । दोपायति । छिमेदादय इत्यर्थः ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशे परिणामप्रकरणम् ॥ सशर्य लक्षयति-अथेति। धीरमणीयेति । ताराधीवृत्तिसशयत्वप्रकारकज्ञान- विषया साऽलंकार इलर्थ । सादृश्यमूलेयस्य व्यावर्खमाह-अधीति । हन्तेति खेदे। बान्धवाना विश्वामित्रादीनाम् । निरपायं निष्पतिबन्धकम् । किमाविशेषणमेतत् । तदिति । तादृशजनेयर्थ. । मानपदेनाकारत्वम्यवच्छेदः । यद्यप्यधिरोप्यति पये सशयस न सादृश्यमूलत्यमिति यथाश्रुवेनैव वारण संभवति, तथाप्यन्यत्राप्यदोपायाह-- सादृश्येति । तयावर्समाह-तेनेति । तथाविवक्षणेनेत्यर्थः । प्रान्तरमरण्यम् । यथाश्रुतेऽतिप्रसङ्गमाइ-वाकारेति । अपिः प्रागुतसमुच्चायक । तेनेल्यस्वार्थमाह- १ अयमाशय:- साधारणतः सापग्राम मचया पयोधरमदस सदिति मेघरूपोऽध: शक्या चेतायुदेति । पर 'मन्द !' इति सबोधनातन संतापदात सरढापानुसथाने साशापशामकरमणीस्तन एवार्थों व्यस्नया उपतिष्ठते । तथा च पयोधरे (रमणीखने) पयोधरस्य (मेपथ) आरोपः । भारोप्यमाणः पयोधरम स्वनाऽभिन पत्र वारभिरेवः, व सरसंतापनिर्वापकत्वार । पयोधर पदमपरिवृचिसमिति सदयक्तिनलोप पनिः । २ सारश्यमूला' इत्यस यथाचताले-मासमानविरोधके समचमत्कारे नानापोव्यर गादिनि उपमाविका पेऽमिप्रतिप्रजः मादृश्यमूलत्वादुषमाया: । 'साइशशास्पदोषानन्या' इल/ तु-चपमा सादरस्यानरूरा भवति, न सादृश्यशानबन्येति नियमः।

·३४० काव्यमाला। [द्वितीयानने गमन-गृहसेवन-सपनानाधर्मावगाहिनि साहसविषयकेऽपि अतिप्रसाः । वस सादृश्यज्ञानरूपत्वात् । माअरूपकातिप्रसङ्गवारणाय भासमान विरोध. केति । उत्प्रेक्षाव्यावृत्तये समबलेति समानभासकसामनीलार्थकम् । एत- द्विशेषणद्वयप्राप्तस्यैवानेकत्वस्य स्फुटवार्थ नानेति । स्थाणुर्वा पुरुषो वैति लौकिकसंशयनिवृत्तये रमणीयेति, चमत्कारिणीत्यर्थः । एतक विशेषणं सामान्यालंकारलक्षणमासमेव । एवमुपस्कारकत्वमपि बोध्यम् । एतदिशेषण. द्वयस्य सादृश्यमूलत्वस्य चाभावे संशयमावमेव । सदा सादरसहेतुका निश्च- यसंभावनान्यवरभिन्ना पी रमणीया संशयालंकृतिः। सा व शुद्धा निश्चयगर्भा निधयान्ता चेति त्रिविधा। तस्पेति । उपमाविकल्पस्यैत्यर्थः । मालारूपकेति। 'धर्मस्या भगवं क्षमाया सार. सप्टे.' इलादाविलर्थ. । ननु कोट्योः समपलस्यविशेषणेन कथमुत्येशाम्यात्ति, तत्रापि तयोस्तुल्यबलत्वस्य सत्त्वादत आह-समानेति । वन विधेयाशे भासक- सामग्री उत्कटेवि भातः। नन्वेवं नानेतिमात्र न्यर्थमत आह-पतदिति। मासमा- नेति । समयलेत्येतरिसर्थ । भनेकेति। अनेकपनकस्य संग्रयस्येसपैः। एतदिति । रमणीयत्वोपस्कारकत्वदायेलर्षः । ननु यशपे विरोधो न भासते। मानाभावात् । त्वविरोधित्वशानाभापविशिष्टनानाग्नेटिकज्ञानमेव साय हवे कयमुफलामत आह.-- यदेति । अन्यतरनोभयभेदसत्त्वात्तयोको तनाविषसमापतेराइ-अन्यतरेति । तथा र सभायनाभिचले सुदि नियियभिजवामित्वर्थलाभाध रूपमेशादारतिय वि भावः । तत्रालिने येति वास्याविरोधभानवादिसतेऽडियानयमलित्सवस्टलेपन्या- निति विशिश्वशिष्टयन्यायेन, एकर इमिति न्यारेन वा दोषः । असिन्दसर वागन्दसमभिन्याहारे उभरत्रान्वयः । व्युत्पत्तिीचिभ्याए । केचित वारक- लादलित्वविरुदनेवत्ववानयं नेत्रावरियालित्ववानिति चोपमाः । दाभानरादेव अळिववान नेमलवानिति बोध । समन्वये वेतन्मतेऽविरोधभाननाममितिको १ समान मास सादगी। भासनविश्यसामग्री माना रिलाय: उगापा वियोरि माला बठि । स्थ मोर्म उमा परेका ममीः समाने भावन भूममेटेस्रम् ॥ २ को रियर: रथ संथपना बानियमाय (उभय/निम शाय सावय।

·ससंदेहः] रसगङ्गाधर। आधा यथा- 'मरकतमणिमेदिनीधरो या तरुणतरस्वरुप या तमालः । रघुपतिमवलोक्य वत्र दूरापिनिकरैरिति संशयः प्रपेदे ।' द्वितीया यथा-- 'तरणिचनया कि सादेपा न तोयमयी हि सा मरकतमणिज्योल्मा वा स्थान सा मधुरा कुतः। इति रघुपतेः कायछायाविलोकनकौतुक- नवसतिभिः कः कैरादौ न संदिदिहे जनैः ॥ तृतीया यथा- 'चपला जलदाच्युता लवा वा तरुमुख्यादिति संशये निममः । गुरुनिःश्वसितैः कपिर्मनीषी निरणैपीदथ तां वियोगिनीति ॥ एषु संशयेपु मषादिगतकटकादिप्विवालंकारव्यपदेशः । एवं च- 'ते दृष्टवान्मथममद्भुतधैर्यवीर्य- गाम्भीर्यमक्षणविमुक्तसमीपजानिन् । वीक्ष्याथ दीनसबलाविरहब्यथा रामो न वायमिति संशयमाप लोकः ।' इत्यत्रापि सत्यपि चमत्कारे सादृश्यमूलत्वाभावान संशयस्यालंकार- स्वम् । एवमारोपमूलोऽयं संदेहालंकारः । अध्यवसानमूलोऽपि दृश्यते । . - मरकतेति । व्याल्यात प्राक् । इति पूर्वार्धोक्तः । प्रपेदे प्राप्त- । तरणीति । शालि- न्दीयर्थः । सा तज्योत्सा । इयं तु मधुरेति भावः । वसतिर्वासः । अत्र निषयस्य चिना] मध्ये प्रतिपादनात्तद्र्भवम् । अत एव तृतीयाद्भवः। पिईनमान् । वियो- गिनीति । श्रीरामचन्द्रवियुक्ता सीतेलः । नन्वयूदाहरणेषु संशयस्यैव प्राधान्येनान्या- नुपरकारकत्वात्कधमलंकारत्वमत आह-एप्चिति । तथा च नइत्तयोग्यतामानेण गोग- स्वपवहार इति भावः । एवं च उत्तरीत्या संशयलक्षणपर्यवसाचे च । तं श्रीरामम् । प्रथम संयोगदशायाम् । अनुतेति बहुमीहिः । अक्षयेति । न वर्ण विमुक्का सभीए- प्रदेशाबाया सीता येनेत्यर्थः । अथ रावणकृतसीतापहारोत्तरम् । बस संशयस प्रलम्भपोषकत्वादाह-सत्यपीति । विविधस्याप्यस्य दैविध्यमाह-एचमिति। विकालिनदी रवि श्ये, न पर्यावर यमुना न, ह (प) मा बोयमयी- त्यादिः पार्थः।

·३४२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- यथा- 'सिन्दुरैः परिपूरितं किमयका लाक्षारसैः क्षालितं लिप्तं वा किमु कुङ्कुमद्रवमरेतन्महीमण्डलम् । संदेहं जनयन्नृणामिति परित्रातत्रिलोकस्त्विषां त्रातः प्रातरुपातनोतु भवतां भव्यानि भासांनिधैः ।। अयं च संशयः सवितृविषयकाविरतिपरिपोपकल्या कामिनीकरगतक- क्षणादिरिव मुख्यतयालंकृतिव्यपदेश्यः । अत्र च विवक्षितविवेचने क्रियमाणे किरणबाते सिन्दूरत्वादिकोटिकः संशयः पर्यवस्पति । स च न सारोपः । विषयविषयिणोस्तदनुकूलविभक्तेरभावात् । अतः सिन्दूरत्वादिना संशयधर्मी किरणबातोऽध्यवसीयत इति । अत्र विचार्यते--सिन्दूरैः परिपूरितं किम- थवेति पये तावत्सिन्दूरादिकरणकपरिपूरितत्वादिकोटिको जगन्मण्डलधर्मिक सहायः शब्दात्मतीयते । तसिंध सशये किमिदं सिन्दूररजो या खात्, आहोखिल्लाक्षारसः, उताहो कुङ्कुमद्रव इति सूर्यकिरणर्मिकं संशयान्तरमा- नुगुण्यमापते । यथा पुरोवर्तिनि तुरगे स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयो भूतल. मिदं स्थाणुमत्पुरुषवद्वेति सशये । एवं च सूर्यकिरणधर्मिक; संशयो गुणी- भूतो व्यजनागम्यत्वाद्विपयविषयिणोरारोपानुकूलविमक्तिकता नापेक्षते । अपेक्षते च साक्षाच्छन्दवेद्यतायामिति कुत्राध्यवसानमूलता संशयस्य ? एते- नाध्यवसानमूलता सशयस निरूपयतो विमर्शिनीकारसोतिरपाखा । द्वयोरुपादानादिति भाव । भासानिधै स्य॑स्य । पूर्वतो भेदान्तरमाह-अयं चेति । ५ नन्वर महीमण्डलस्योपादानात्सागपत्वमेवात आह-या चेति । विवेति । तास- मार्थवर्ध. । नन्वेवमपि किरणबातस्योपादानात्सारोपत्वमेवात आह-विषयेति । तदिति । आरोपेवर्षः । तथा च तत्वेनानुपादानमिति भाव । उपराहरति-मत इति । तावदादौ । इदं किरणजातम् । अनपेक्षवे हेतुमाह-व्यञ्जनेति । तहि कुर मतदपेक्षा तनाह-अपेक्षते चेति । एव च रूपकमूल एवायमियध्यवसानमूल संशय. २ किरणबातो वा सिन्दूर-ढाक्षादिक देसाकारकः । २ सदसदर्भयाय भाषारोपणूक, संशयास्तव विषयविषयियोरारोपाइहला विभक्ति (प्रथमादिः) पो। यया-रघुपाठ (विषय.) मास्तमणिमेदिनीपरो वा उमालोका (विषयिणी), रघुपतिकायछाया वा, तरणितनया वा मरकारपोरसा वा, रियोगिनी वा ·३५४ राव्यमाला। [दिवीरानने- न चात्र चन्द्रादिधर्मिकः संशयो युको यछन् । एवं च मजापतेः प्रथमोसो न स्यात् । यदपि, 'साम्यादमझतास या धीरनवधारण' इति प्राचा लक्षणं महता प्रबन्धेन व एष दूपितयन्तः, वदपि न । साम्यनिमिपा निध. यसंभावनान्यतरमिला या पीरिति तदर्धकरणे दोपाभावात् । निधान संशयापटितमेर निर्वचनीयम् । उपदाहाणेषु मो यसकारः खशब्दवेद्यत्वादाच्यः । लक्ष्यो यथा--- 'सामाज्यलक्ष्मीरियम्बफेतोः सौन्दर्यसटेरपिदेवडा या। रामस रानामपतौरस लोरिति ल दोय रुटे वदानीम् ।। अत्र परिणामयसोव्यालम्पनवया दोराहारस्यापेशयोग्य दोडा- शुन्देन लक्ष्यते । व्ययोऽयं यश- 'वीरे वरुण्या पदनं सहास नारे सरोव निद्विपसन् । भारोप पापसुमपत्र मुग्या मरन्दनम्यालिकिशोरलाय ।। अब कमपर्मिकोऽनेदेन संसप पुरोगाम्यविमरकः करत - मगनचाप्रेति। एवं प्रति । भोपाल रा. मिति नियमादिविनापरासाभरामातम मार-निधयति । नन्दानम्मीनामारिका-विधपर स्थिति भोपनामा यसमा चाय पर तीर रवि । मामिलदिति । THAmपातिक स, marathimitram:- भनेकोमrateeIyen. RAMMin- जाने RS.ANTAR Pratam घर truthaaritra,sunee Rama, dhatistika Arrit ·रसगङ्गाधरः। ससंदेहः] मिदमिदं वेति प्रमरगतः संशयो व्ययः । न च कमलाभेदबुद्धभेमरपत. त्युपायतयापेक्षपादिदंपदार्थाभेदबुद्धिनिरर्थिकेति वाच्यम् । एकपदार्थर्मि- कापरसदाभेदबुद्धेरपरपदार्थधर्मिकैकपदार्थामेदबोधप्रयोजकत्वेन कमलामे- दबोधसंम्राज्यात् । कमलसमेतत्ति नद्दति वेति संशयाकारः। सोऽयं संशयध्वनिः । 'आज्ञा सुमेपोरविलचनीया किं वा तदीया नवचापयष्टिः । वनस्थिता किं वनदेवता वा शकुन्तला वा मुनिकन्यकेयम् ॥' यद्यम्यत्रापि वाचकशब्दाभावाड्यद्व व भवितुमर्हति संशयः, क्यापि विषयनिरूपणेन स्फुटमावेदितवान्न ध्वनिव्यपदेशस हेतुः । अपि तु गुणी- भूतव्यानरप्रभेदव्यपदेशस्य । अनुगामी चात्र प्रतिकार पृथुगेव निर्दिष्टः । दंपदार्थत्वर्थ । तथा चेदाभेद वा कमलमिलचिपेनानेहकोटिकवाभावाचार्य संशय इति भावः । ननु प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्या तथा कल्प्यम्, सा चान्यथासिद्धेलाह-एकेति। कमलेलयः । अपरेति । इदंपदार्थः । पर्यवतितमाह-कमलत्वमिति । वनेरुदाइ- रणन्तर खण्डयति-आति । मुमेपुर्मदनः । मुमं पुष्पम् । वदीया मदनीया । इयं सीता । विपयेति । आशादीत्यर्थः । व्यङ्वेति । बयरूपो यः प्रमेदतव्यपदेश- स्पेल. । प्रतिप्रकार प्रतिसदेहम् । तर ह्यानासदेहेऽविलङ्घनीयत्वं वनदेवतारदेहे वन- १ पुरोवति व्यक्तिदयम् (बदन-सरोवरूपम्) दृक्ष अभेदसमगेंग र कमलम् । मावा इदम् !" इत्याकारात् कमलरूपे एकस्मिन् वार्मणि 'इदं गा इदं का' इति न्यचिकोटि)दवस सकारत्वात्लशयः । इदमिद वेल्यस्याऽशम्दवेद्यत्वाच न्यायादनित्यर्थः । १ बासमाधानयोरिद विशदीकरणम् - ननु इपदायें कमलामेद एव साधनीयो न तु कमळे पदार्थाऽमेदः । यतो हि कमलामि देव असरः प्रदते। अतः कमलाभेद पर अमरस्य प्रवृत्ती कारणम्, दंपदार्थायदनु अपरा निरकति शङ्का । अमेटो दिदिसतः। अव एद कमले यदा श्दपवाभिदः साम्यते तदा भ्रमरपfor प्रयोजकः दंपदार्थ कमहाभेदोशि सतः फळवीति दत्समाषानन्। सानी 'कमउत्तम् एक- इति उत्ति का' इति सश्याकारः । ३ वाचकशम्दामादोर विमर्शनीयो मामिणान् । इस शकुन्तलाति, किंवा आशश, मैं वा चावहिः इत्युक्त्यै सदेहल सुट वान्यत्वात् । उदाहरणपयक्त 'सशयः प्रपेदे' 'सदिदिहे' 'संशय निमः' इत्याधुलावेव दान्यत्वमिति यदि पण्डिदराराशयः, तषि विचारावसरः। किं वारुण्यवरोरिक रसमरोद्भिश नवा मवरी' सादौ सारव ससदेहत्वममी- कनन् । सशय-सदेदादिम्यपदेशामावेपि 'असाः सर्गविधी' इति एये प्रकायेन प्रोकः सदेशः, यो हि पण्डिवराजेनापि सोत्साह समर्थितः।

·३४६ काव्यमाला [द्वितीयानने- यत्त चित्रमीमांसायां संशयध्वन्युदाहरणप्रसङ्गे अप्पयदीक्षिवाः- कांचित्काशनगौराजी वीक्ष्य साक्षादिव श्रियम् ।। वरदः संशयापन्नो वक्षःस्थलमवैक्षत ।' अत्र संशयस्य शब्दोपाचत्वेऽपि तावन्मात्रस्यानलंकारखानदलंकारता- प्रयोजकस्य वक्षासले स्थिलैव लक्ष्मीस्ततोऽवतीर्य पुरस्तिसतीत्येवं संशया- कारस्थ वक्षःस्थलमवेक्षतेत्यनेन व्यङ्ग्यत्वात्संदेहालंकारवनिरनेति । , यथा-- 'दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । वीक्ष्य विम्यमनु बिम्बमात्मनः कानि कान्यपि चकार लज्जया ॥" इत्यत्र कानि कान्यपीति सामान्यतो निर्दिष्टानुभावविशेषप्रतीत्यर्थ लजा शब्दप्रयोगेऽपि तस्याः स्वविभावानुभावाभ्यां रसानुगुणाभिव्यक्तिरूपो ध्वनिः" इत्याहुः, तदेतद्धनितत्त्वविरुपहसनीयमेव । तथाहि संशयाविष्ट इत्यत्र संशयपदेनैकसिम्पदार्थे विरुद्धनानापदार्थ- संवन्धावगाहि ज्ञानं साक्षादेव निवेद्यते । तत्र कोऽसौ विरुद्धो नानार्थ इति विशेषाकाहायां वक्षःसलावेक्षणेन वक्षःस्थलमैव लक्ष्मीस्ततोऽवतीर्य किं पुरस्तिष्ठतीत्यादिरयों व्यञ्जनाव्यापारेण बोध्यमानः रापत्या संशयशब्द- निवेदितज्ञानविशेषणीमूतेन सामान्यार्थेन साकममेदेन पर्यवस्सति । एवं च संशयमात्रय शक्त्या बोधनाद्वक्षःसलसितैवेत्यादिविषयमागस्यापि विरु- 4 स्थितत्वं च भगुपातमिति भावः । काचिदिति । इदं यद्यमप्यपरीस्तिमूलपुष्पवक्षः- स्थलाचार्यकृतवरदराजपसन्द्रोत्वपस्थम् । वरदः कार्यदेवता विष्णुः । तदिति । संग- येत्यर्थः । तन सामान्यज्ञाने । अवेक्षणेनेति । न्यायाधीतिरपीति भारः । समय- मात्रस्य रावस्य संशयस । अर्थत्वेन सामेति । एक्पसामान्यागरणेलपः । वरका सदेशलंकार योजस संशशरस मयत्वालियर २ कानि कान्यपीति रिवाना सामान्यतो मदेशी नाशेषः प्रठी यदिमान हमारा मनुभाग विवील लादप्रयोगः ।

·३४७ ससंदेहः] • रसगाधरः। द्धनानार्थत्वेन सामान्याकारेणावलीढतया वयैव कवलीकरणाद्वाच्यार्थसंश- यपर्यवसायकत्वाचन कस्यापि ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वं युक्तम् । सर्वथा वाच्या वृत्त्यचुम्बितस्यैव तथात्वमिति ध्वनिमार्गप्रवर्तकैः सिद्धान्तितत्वात् । वथा च द्वितीयोयोते- "शब्दाशक्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङ्गयोऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते खोक्त्या सान्यैवालंकृतिनेः॥" इति सूत्रयित्वा "संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसनेत्रापिताकृतं लीलापन निमीलितम् ॥" अत्र संकेतकालमनस ज्ञात्वा लीलापमं निमीलितमिति वदता कविता लीलापानिमीलनस्य प्रदोपाभिव्यञ्जकलं खोक्त्यैव निवेदितमिति ध्वनि- मागीदयमपर एव गुणीभूतव्ययस्य मार्गः । । अवलोवेति बोध्यतयेलर्थः। तथैव शक्लेव कवलीति।बोधनादिलधः। नन्वेवमपि विशेषरूपेण व्यङ्ग्यत्वमेवात आह-याच्यार्थेति । विशेषसंशयस्येत्यादिः । तदाह-- कस्यापीति । विशेषस्थापीत्यर्थः । सर्वथा केनापि प्रकारेण । तधात्वं वानिरवम्। संके तेति । को पाऽऽपयो रतिकालस्वत्सुकतंयूहि इलन दापित्तमित्यर्थः । हयदिति किया- विशेषणम् । इति यदत्तेति । क्त्वान्तवाक्यविशिष्टं वदतेलः । अन्यथा क्त्वान्तवा- क्येनैवात्तदभिव्यन्नकत्वे सिद्ध कान्तवाक्यानर्थक्य स्पटमेव । तदाह---खोक्त्येति । १तत्र कोसा विरुद्ध इत्यादिपकस्येदं विशदीकरणम्-पोटी विरोध इति विशेषा- काहान्निवृध्ये व्यवनाशेयोऽप्यर्थः शकिटारा संशयदनि वैदिवे शने विशेरनीस्वाद रामान्दार्थाव अभिन्नः पर्यवसाने सिद्धवत । अयं भाद:-व्यशोऽप्यों विशेषाकाशपूर्वगे अभियादोम्वसामान्यार्थरूपो भरते । एवं व सपूर्णपि सरायशरीरे अभिधानोभ्ये जावे 'वक्ष:- स्थलमा लक्ष्मीः किं पुरस्तियति' इति विशेषरूपेण व्यवनाबोध्योऽप्यर्थः सामान्यशनल (सामान्यसंशयात्मकस्स ) विरुदनानाकोटिपूर्वये विरुद्धनानारूपो भवदीति सोऽपि (व्य- योपि) अभिभावोध्यस्य सामान्यस (संशयस्य ) अङ्गत्वेन सामान्येनावलीढः (सामान्या- मान्तः, बोभ्यः) भवति । मत एव अभिधया सोपि कवलीक्रियते ( बोध्यत इलाशयः) इति न तत्र म्यङ्गपावित्रमः । ननु विशेषरूपेण वासा लक्ष्मीः इत्यादासारेण तु भयमों ध्यङ्गय इसपि न शक्यवे बकुम् । अयं न्यायोपि सामान्यापूर्वये उपयुज्यो पनि सोय मायोरि शमगाविष्ट इसस याच्या समरे पर्यविदो भनौति न कसारि (सामान्य- वेश्यसविशेषस वा) वनिसंशाइतुलम् । - ·काव्यमाला. [द्वितीयानने- . यथावा- 'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतपयसामग्रणीरत्र वातो नि.शेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः दुग्मदासी तथात्र । अस्मिन्पापाहमेका कतिपयदिवसपोपितप्राणनाथा पान्थायेत्थं वरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्यानपूर्वम् ।। अत्र नि. रस्तुमायाहीत्यर्थश्वरणत्रयव्यङ्गयोऽप्यवसरव्याहतेाजवं ध्रुवता कविना स्फुट खोक्त्या निवेदित इत्ययमपि न ध्वनेर्गिः" इत्याहु- रानन्दवर्धनाचार्याः। तृतीयोड्योते च गुणीभूतव्यायनिरूपणे 'व्ययस्यास्स यदि मना- गप्युक्त्या प्रकाशनं तदा गुणीमा एवं शोभते । तसाधनोति विना ध्ययोऽर्धस्वासर्येण प्रतीयते तत्र वस माघान्यावनित्वम्' इति तद्युक्ति- विवेचनेऽभिनवगुप्तपादाचार्याः । एव चैवविधेषु विषयेषु व्यञ्जकत्वस्य व्यङ्ग्यस्य वा मनामुक्तिसंस्पर्श- मात्रेण ध्वनित्वं निराकुर्वाणाः 'कोचित्काञ्चनगौरागी-' इति पये शब्दा. मिहितव्यगचे ध्वनित्वं कथमिव खीकुरिन् । एतेन 'दर्पणे च परिभोग- दर्शिनी' इति प्रायुक्तपद्य लजाध्वनित्वं यद्दीक्षितैरभ्यधीयत तदप्यपास्तमिति दिक् । असिंच संशये नानाकोटिपु कपिदेक एव समानो धर्मः। कचित्य- थक् । सोऽपि कचिदनुगामी, कचिद्विम्बपतिविम्वभावमापनः, कचिदनि- दिः, कचिनिर्दिष्टः । तत्र 'मरकतमणिमेदिनीधरो या' इति प्रागुदाहृतपद्ये श्यामाभिरामत्व धर्मिणो रामस कोम्योच तमालमरकवभूधरयोरेक एवानु- गामी धर्मः प्रतीयमानत्वादनिर्दिष्ट । " . . करवान्तवाक्येनेत्सर्थ । अन गृहप्रदेशविशेषे । एवमग्रेऽपि । कुम्भेति पान्यवोधन मिति कम्बित् । तन्नामिका दासीलन्य । जलाधाहरणार्थ दासी, न कीडादासीति नु तत्त्वम् । वियोगात्पापात्वम् । कतिपयेलनेन द्रुतमाशगनाभाव सूचित । अवसरे समये उत्तेया- अपूर्वमिलर्थ । पूर्वोदाहरणाशयेनाह-व्ययकेति । द्वितीयाशयेनाह-व्ययेति । तत्र तेपा धर्माणा मध्ये । श्यामेति। तद्धशिमिरामतभिवयं । स एव अनुगाम्यैव ।

·ससदेहः ] + ३४९ रसगङ्गाधरः। यथा वा- . स एव निर्दिष्टो यथा-- 'नेत्राभिरामं रामाया बदनं वीक्ष्य तत्क्षणम् । सरोज चन्द्रविन वेत्यखिलाः समशेरत है अन्न नेत्राभिरामत्वरूपत्रिप्वेक एवानुगामी धर्मो निर्दिष्टः । पृथगनुगामी निर्दिष्टो यथा प्रागुदाहते 'आज्ञा सुमेपोः' इत्यादौ । • 'सपश्यतां तामतिमात्रतन्वीं शोभाभिराभासितसर्वलोकाम् । सौदामिनी वा सितयामिनी वेत्येवं जनानां हृदि संशयोऽभूत् ।। अत्रातिमात्रतनुत्वं सौदामिन्या, शोमाभिराभासितसर्वलोकात्वं च सित- यामिन्या सह कान्तायाः पृथगनुगामी समानो धर्मः । अत्रै पूर्वार्धगत- विशेषणद्वयत्यागे स एवानिर्दिष्टः । विम्वपतिविम्बगावमापनो यथा तीरे वरुण्या वदनं सहास, इत्यादौ प्रागुक्त। यथावा- 'सपल्लवा कि नु विभाति वल्लरी सफुल्लपमा किभियं नु पद्मिनी । समुल्लसत्पाणिपदा मिताननामितीक्षमाणः समलम्भि सशयः ॥', अत्र पल्लवफुल्लपमे पाण्याननयोः प्रतिबिम्बकोट्योः पृथङ् निर्दिष्ट । 'इदमुदपेरुदरं वा नयनं वारुतेश्वरस्य मनः। दशरथगृहे तदानीमेव संशेरते सा कवयोऽपि ।' अत्र तदानीमिति प्रकरणसाहाय्यवशाइशरथगृहेण धर्मिणाक्षिप्तस्य तत्का- . 23 नेत्रेति । तयोरभिराममित्यर्थ ।समेति । संशय कृतवन्त । एवमप्रेऽपि । पृथगिति। उपपादितमिदं प्राक् । सौदामिन्येति । सह कान्वेयनान्येति । वाटरी लता। पाणि- पदां स्मितेति । पादप्रतिविम्बानिर्देशाच्यूनतात्र ! अत एव पाण्याननयोरिलप्रिमोजि संगच्छने । वस्तुतस्तु फुलपय पाणिवत्पादयोरपि प्रतिविम्ब इति न दोष । व्याख्यान नपर क्षणत्वेन योज्यमिति बोध्यम् । पोथ्यो बहरीपद्मिन्यो । बिम्बप्रतिविम्बभावा- पन्नस्य निर्दिष्टस्योदाहरण दत्त्वाऽनिर्दिष्टस्य तदाह-इदमिति । चन्द्रस्य निधोत्पत्ति , समुद्रादनिनेवासरमेश्वरमनसवेति भाव । तदानीं रामोत्पत्तिसमये । तदानीमिति । १ विम्बभूनस पाणेराननस्य च प्रतिक्रिमकोव्योमध्ये महवपुछपझे पृथ६ निदिष्टे रसः । पाण्माननयोपियो परपुष्पम रवि प्रतिविम्बौ पृथपाधापित्याश्य. ।

·! . ३५० काव्यमाटा [द्वितीपानने- लजातस्य भगवतो रामस्य जलभ्युदरादिसंशयकोरित्रयाशिमः साधारपश्चन्द्रा प्रतिविन्धः । इमौ च पिम्पप्रतिबिम्बावनिर्दिष्टावपि प्रतीयमानो सारस्य प्रयोजयवः । एतेन 'अनुगाम्येव धो दशः समवति, न तु रिपित.' इति वदन्तः परास्ताः । इति दिन। अयं च कविदनाहार्यः, कचिदाहायः । यत्र हि कविना पानिष्ठः संशयो निवध्यते प्रायशस्ववानाहार्यः । यथा धीरे वरुण्या', 'मरकवमणि- मेदिनीपरो वा' इत्यादिषु मागुदाहतेषु पयेषु । तत्र अमरादीनां संचयानानां माधनिश्चयाभावात् । यत्र च सगत एव बाहार्यः। यथा- 'अलिगो या ने वा यत्र मितिविमायते । * अरविन्दं मगाशे वा मुस वेदं मगीदया।' अत्र रक्तुः कतत्वज्ञवया संशयापदायर्यायर परम्परितोऽपि चायं संभवति-- - T . . सं। प्रेति । प्रतिपायप्रारलप । इनो राम चन्दौ । अब मेसर । परनिए इति । स्वभिमनिष्ट दल प्रविनिराशह-मायश ति। मनाया दपतिततिरामानान!" इति पाठ । प्रमझिमेतरा एवन परिय. व्यपरछेद । म मुरारूपरस्तुति । इदमेगा सारा मानिसको रिति।परम्परितोऽपीति। भारस्यामानोरापन परम्पत मनम- समूतस रामस, पद : समान. Her २ संचपरम् (देश समोरा भमरा Refer trata साभार अपना (मनाये TERS ARREAL ८२ ( पनि मु) 1 Amar UR | BARENT को ३५ शो, पिकthan.. सुख मत HR ने पवमस SEXI ४ दिनकर दर(P), समास कोस, मुसिया racket कायरोसे पर AART TORR: Tiwari जसमम् ।

·१ ससंदेहः ] रसंगाधरः। . 'विदैन्यतमस्त्रिमूर्तिरथवा वैरीन्द्रवंशाटयी- दावामिः किमहो महोज्वलयशःशीतांशुदुग्धाम्बुधिः । किं वानाभुजंगदष्टवनिताजीवातुरेवं नृणां • केपामेप नराधिपो न जनयत्यस्पैतराः कल्पनाः ॥' अत्राप्याहार्यः। कचित्सरनिष्ठोऽपि कविना निवध्यमान आहायों भवति । यथा- 'गगनाद्गलितो गभस्तिमानुन वाऽयं शिशिरो विभावसुः । मुनिरेवमरुन्धतीपतिः सकलज्ञः समशेत राघवे ।' अत्र सुनेर्वसिष्ठस्य सर्वज्ञत्वेनोपावस्य संशय आहार्य एव । यद्यप्यत्र 'मुनीनां च मतिभ्रमः' इत्युक्त्या तस्यानाहार्य एव संशयो वक्तुं शक्या, तथापि कोटितावच्छेदकयोः शिशिरत्वगगनगलिवत्वयोरमिसूर्यरूपकोटिद्वये आहार्यबोधरमैवावश्यवाच्यतया पुरोवर्तिन्यभेदेन कोदिद्वयाभेदांशेऽपि तस्यैव । यस्य संशयोपायत्वेन । दैन्यादीनां तमस्त्वादिसंदेहाविषयत्वादिति बोध्यम् । धिमूतः ऋग्यजुःसामात्मकः सविता । वैरीन्द्रेति । वरिश्रेष्ठा एव वंशारण्यमित्यर्थी जीवानुजींव- नौषधम् । अल्पेता बहवः । कल्पनाः सशयाः खगत एवेलवधारणमयुक्तमिलाह- कचित्परनिष्ठोऽपीति । यद्यपि विद्वदन्येत्युदाहतोऽपि परनिष्ठो भवति तथापि केपा- मिति सामान्येन निर्देशात्खनिष्ठोऽपि भवतीयत उदाहरणान्तरमाह-गगनादिति । विभावसुरग्निः । मुनिर्वसिष्ठः । समशेत संशयं कृतवान् । अत्र गगनादिविपद्ये । चोऽन्य- समुञ्चायकः । तस्य वसिष्ठस्य । पुरोवर्तिनि श्रीरामे । वर्तिन्यभेदेनेति चिन्यम् । तस्यैव १ अर्थात् अयं गभत्तिमान् वा विभावमुर्वा इति सूर्य-अग्निरूपकोरिदये कोटितापद- कस ( कोटेविशेषणस्य ) गगनगलितवस्य शिशिरवस च आहार्य एवं बोशेऽवश्यं वादा रवि उपाख्यः असिम मापा तो याद कितना पुरावती (गमे अभेदसंग सूयों वा अग्निर्वा इति कोटिदयप्रकारकः समयबोधोति आहार्य एव. न्याय इत्याशयः।

·. काश्यमाला { द्वितीयानने- न्याय्यत्वात् । इह च कोटयोधर्मिसादृश्यदायोप्णत्वगगनगतत्त्वरूपवैधर्म्य- निरासकमविद्यमानमपि गगनगलितत्वं शिशिरत्वं चारोप्यते वका । एवमा- दयोऽन्येऽपि प्रकाराः सुधीभिः खयमुन्नेयाः। इति रसगदाधरे ससंदेहप्रकरणम् ।, अथ भ्रान्तिमान सो धर्मिणि वादात्म्येन धर्मान्तरप्रकारकोऽनाहार्यों निधयः सादृश्यप्रयोज्यश्चमत्कारी प्रकृते भ्रान्तिः । सा च पशुपक्ष्यादिगता यसिन्वाक्संदर्भेऽनूयते स प्रान्तिमान ।। अत्र च श्रान्तिमात्रमलंकारः । प्रान्तिमानलंकार इति व्यवहारस्वोप- चारिकः । तथा चाहुः- 'प्रमानन्तरचीन्तिरूपा यस्मिन्नन्द्यते । स प्रान्तिमानिति ख्यातोऽलंकारे लौपचारिकः । इति । लक्षणे मीलित-सामान्य-तद्गुण-बारणाय धर्मिग्रहणद्वयम् । रूपकविधि- वारणायानाहार्य इति कविभिन्नगत इति वा । संशयवारणाय निश्चय इति। इदं रजतमिति रनविशेष्यकोषवारणाय चमत्कारीति । कविप्रतिभानिर्व- तित इत्यर्थः । रङ्गे रजतमिति बुद्धेलौकिकतया ग कविप्रतिभानिर्तितत्वम् । . भावार्ययोधस्व । ससंदेह इति व्यवहारस्वीपचारिकः, भ्रान्तिमानितिवत् ॥ इति. रसगाधरमप्रकाशे ससदेहप्रकरणम् ॥ अय भ्रान्तिमन्तं लक्षयति अथेति । अन्यन नेवमित्लाह-मरुत इति । आदिना मनुष्यग्रहणम् । प्रतिज्ञाविरोधाभावायाह-अमेति । औपचारिक इति । भ्रान्तिनिष्ठालंकारत्वस्य तदात्यारोपात् । भ्रान्तिरातोरभेदारोपाद्वेति भाषः । ससदेह इति व्यवहारोऽप्येवमेवेति प्रागुतम् । ममेति । कपिभिशेलः । अलंदारे अलंकारामा मध्ये आपमेकवचनं वा। अनुरोधेनाह-कवीति । ननु तत्रापि चमत्कारोऽस्व. १ भयमरायो रोधः, मत २६ रामिरस गुप्रियेरिकस संशस मूलभूत यत्सास वहावांय कोरिभू ये गानगढत्वरूप यर पafadav, यो प उम्ग- स्वरूपं यस्यायं सिदेव गमनमा निशिरा चारोप्या त्या २ मीलिद्वादिषु विशेषणविशिधेऽनागयों निषयो भवति, परख पसिन्ध मां- मरस। या मोलि-चरणगतमावासिमने सो निशयः। सामान्य-तर- गुपयोररि ध्यान देदु परसिन् मिमि भवरल श्रिय सः ।

·भ्रान्तिमान] रसगङ्गाधरः। ३५३ 'मकरुणहृदय प्रियतम मुञ्चामि त्वामितः परं नाहम् । इत्यालपति कराम्बुजमादायालीजनस्य विकलासा ॥ इत्यत्र नायिकासंदेशहरस्योको व्यज्यमानस्योन्मादस्य वारणाय सादृश्य- प्रयोज्य इति । न चात्रोन्मादस्स प्राधान्यासकलालंकारसाधारणेनोपस्कार- कत्वविशेषणेनैव वारणमिति वाच्यम् । तस्यापि पार्यन्तिकविप्रलम्भोपस्कार- कत्वात् । यद्वा संदेशहरात्संदेशं श्रुतवतो नायकस खमि प्रति यदेदें वाक्यं 'अकरुणहृदय' इत्यादि, वदासिन्नेव पद्ये सेति पदव्यन्यायाः स्मृतेरुपरकारके उन्मादे वयाप्यतिप्रसङ्गापः सादृश्यप्रयोज्यत्वमावश्यकम् । लक्षणे चात्रैकत्वं विवक्षितम् । अन्यथा वक्ष्यमाणानेकाहीतृकानेकपकारकै- कविशेष्यकान्तिसमुदायात्मन्युल्लेखेऽतिप्रसझापतेः । अत एवैकवचनमपि सार्थकम् । उदाहरणम्- 'कनकद्रवकान्तिकान्तया मिलितं राममुदीक्ष्य कान्तया । चपलायुतवारिदनमाननृते चातकपोतकर्यने ।' अत्र चातकगतहर्षोपस्कारकतया तक्ता भ्रान्तिरलंकारः । अत्रैव यदि 'परिफुल्लपतत्रपाठवैर्मुमुदे चातकपोतकैर्वने' इत्युत्तराध निर्मीयते तदायमेव प्रान्तिध्वनिः। यच्चाप्पयदीक्षितैर्लक्षणमुक्तम्- 'कविसंमतसादृश्याद्विषये पिहितात्मनि । आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान्मतः ॥ इति । 'तत्र कविसंमतसादृश्यप्रयोज्ये विषये आरोप्यमाणानुभवो यत्र वास. 'वात आह-कवीति । उक्ती नायकं प्रतीति शेप । उन्मादस्येति । 'विप्रलम्भ- महापदादिजन्मा अन्यसिजन्यावभास उन्माद.' इति मतेनेदम् । नन्वर विप्रलम्भ- जन्यत्वेनोन्मादस्य कथं तदुपस्कारकत्वमत आह-यद्वेति । अत एव निश्चय इत्यनेक- अनेके अहीतारो यसिन् ईदृशः, अनेकप्रकारक एकदिशेश्यकश्च यो भ्रान्निसमुदाया- म उसलसिन् एकलिन् पर्मिणि एकामप्रकारक व निययः' इत्येरवचनविरक्षातो मातिष्यामिरित्याशयः।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- दर्भ स प्रान्तिमान्' इति भ्रान्तिमतो लक्षणं विधाय रूपकव्यावृत्त्यर्थ पिहि- तारमनीत्युच्यते । न चैतद्युक्तम् । नहि रूपकवाक्ये आरोग्यमाणस्यानुभवो वर्ण्यते, कि तु तस्माजायते । न चात्रानुभवान्तं प्रान्तेर्लक्षणमप्रिमं च आन्तिगतः । तत्र भ्रान्तिलक्षणे रूपकेऽतिव्याप्तेारणाय विषये पिहितात्म- नीति विशेषणमिति वाच्यम् । अनुभवत्वघटितस्य भ्रान्तिलक्षणस्यानुभ्य- मानाभेदात्मके रूपके कथमध्यप्रवृत्तेः । यदि च रूपकपदं रूपकवुद्धिपर- मिति ग्रन्थसामञ्जस्यं विधीयते, तदापि विषयतावच्छेदकानवगाहिनि मरक- तमणिमेदिनीधरो वा तरुणतरस्वरुरेप वा तमालः' इति संशयेऽतिप्रसज्ञात , 'कमलमिति चञ्चरीकाश्चन्द्र इति चकोरास्त्वन्मुखमनुधावन्ति' इति भ्रान्ति- समुदायात्मन्युल्लेखेऽतिव्याश्च । अब प्रान्त्या संकीर्ण उल्लेख इति चेत्, नोतावतोल्लेखांशातिव्यातिन दोषः । नहि दुग्धमागजलमागानां व्यामिश्र- तास्तीति दुग्धलक्षणं जलांशातिव्याप्तिकं कर्तुं युक्तम् । यच्चापि भिन्नकर्त- कोचरोचरभ्रान्तावुदाहृतम् --- - - त्वविवक्षणादेव । उच्यत इति । अयं भाव तद्विशेषणेनारोप्यमाणानुभवस्य खार- सिकस्य कविप्रतिभया कल्पनं विवक्षितम् । तस्यैव विषयपिधानसामादिति । अग्रिम चेति । योत्याधुकमित्यर्थः । तत्रेति । तद्वाक्यज्ञाऽनुभवस्य तत्रापि सत्त्वादिति भाव । कथमपीति । ज्ञानविपयोर्भेदेन ज्ञानप्तिधर्मस्य विषयेऽसत्त्वादिति भाव न नाम सशयेऽतिप्रसाः, विषयस्यैप इति प्रतिपादनादत आह-कमलमिति । अत एव वक्ष्यति भ्रान्लासकीण इति। अतिव्याप्तेश्चेति । उल्लेखत्वभ्रान्तित्वयोरन सकीर्ण- त्वम् । वाधकाभावात् । भूतत्वमूतत्वयोरिव नरैवैरगतिप्रदेखनोल्लेखत्वस्य, क्नकदवे. लस भ्रान्तित्वस्य सावकाशत्वादिति कश्चित् । पनिवेति वदन्खेता रोका इति त्वदुदाह- तापविसकीोलेसे उपमेयतावच्छेदकनिषेधसामानाधिकरण्येनोस्थाप्यापद्धतिलक्षणाति- व्याप्तिस्त्रयाप्यस्ति । एवं तत्तदलकारसत्रणे तत्तदलवारलक्षणस्य सा दुरिति चिन्स- १ रूपके अभदानुभवः (पूर्वसिद्धा) न भवति, नपि व सोऽनेदोऽनुभूवमानो भवति । अत एव विषय्यभेदानुभवामकस शान्यलकारस्थागस नाजिम्पासिरित्सर्थः । २ विषयावच्छेदकस (रघुपती रघुपतिवस) परामों पर न । अर्थात् विषये (रघु- मता ) आयेप्रमाणयोः (मरसतभर-वरालयो.) व अनुभवः ( प्रतीतिः ) ताप्यस्तीति भ्रान्तिलक्षणस्थातिव्याप्तिः । ३ संकीर्णत्वेपि एकलक्षणमन्यसिन् नाति यापयितु योग्यम् । दुग्स बसमितिलेरि दुग्धव जला तिच्या केन क्रियेत!

·भ्रान्तिमान ] रसगङ्गावरा 'शिक्षानैमञ्जरीति स्वनकलशयुगं चुम्बितं चञ्चरीकै-. खत्रासोल्लासलीलाः किसलयमनसा परणयः कीरदष्टाः। तल्लोपायालपन्त्यः पिकनिनदधिया ताडिताः कालोकै- रित्थं चोलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगहशा नाप्यरण्यं शरण्यम् ॥ इति । तत्र विचार्यते-खनकलशयुगे हि न तावन्मञ्जरीसादृश्यं कविसम- . यसिद्धम् , येन तन्मूला चञ्चरीकाणां प्रान्तिरुपनिषध्येत । दोपान्तरमूला तु सा नालंकार इत्यनुपदमेव निरूपितम् । अपि च धर्मिणि कलशरूपका- नुवादेन मञ्जरीमान्तिरूपमलंकारान्तरमुपनिवध्यमानमुद्वेजकमेव सहृदया- नाम् । नहि सादृश्यमूलकालंकारावच्छिन्ने सादृश्यमूलमलंकारान्तरं शोभते । यथा 'मुखकमलं तव चन्द्रवत्प्रतीमः' इति प्रागेव निवेदनात् । प्रत्युत कलशरूपकेण मक्षरीसादृश्यतिरस्काराच । 'तत्रासोल्लासलीलाः किसलय. मनसा पाणयः कीरदष्टाः' इत्यत्र विधेयाविमर्शाद्विधेयान्तरमाकासितम् । कीरैर्दष्टा इति तु भाव्यम् । जाता इत्यध्याहारेऽपि विवक्षितस्याविधेयत्व- मविवक्षितस्य च विधेयत्वं प्रसज्येत । एवं 'तल्लोपायालपत्यः पिकनिनद- धिया ताडिताः काकलोकैः' इत्यत्र न तावपिकनिनदास्ताडनयोग्याः काकानाम्, येन तद्धिया आलपन्त्यस्तैस्ताव्येरन् । नापि पिकनिनदभम आलपन्तीपु संभवति । संभवन्वा न सादृश्यमूलः । पिकनिकरधियेति तु भाव्यम् । अथ उदालपेपु पिकनिनदबुद्धेरप' तासु पिकबुद्धयुत्पादनद्वारा संभवत्येव ताडनोपयोग इति प्रयोज्यत्वार्थकतृतीयया पिकनिन्दधीप्रयोज्य. । मिदमित्यपरे । तावदादौ उपेति । वयतेत्यर्थ । ननु यथास्यचित्सादृश्यमप्यस्तीलत आह-अपि चेति । धर्मिणि सनरूपे । मुसकमर मिति रूपम् । अभ्युपेत्याह- प्रत्युतेति । एवमाचे दोपमुक्ता द्वितीये दोपमाह-तत्रासोल्लेति । भ्रमरभयजनन- जातचेष्टा इत्यर्थ । विधेयाविमर्शादिति । विधेयस्याकथनादित्यर्थ । उद्देश्यकोटिय- विष्ट सर्वमिति भाव । पाणीनुद्दिश्य विशिष्टस्य कीरकर्तृकदष्टत्वस्य विधेयत्वे को दोष इति चिन्वमिदम् । विवेति । दष्टत्वस्येत्यर्थ । तृतीये तमाह-एवमिति । ब्रह्मोपाय कीरदूरीकरणाय । तावदादौ । दोपमूल सभवतीयाहसभवन्वेति । शब्दप्रयो- १ आलपन्दीपु (धर्मिषु) निनदस (पर्मस्य ) भ्रम. कथमिति भाव । २ अखिटास इति काशीपाठ.।

·. काव्यमाला। [द्वितीयानने- काकर्तृकताउनकमत्वमालपन्तीनां सुप्रतिपादमेवेति चेत्, नैवम् । तथा- प्रतीतेरसिद्धः । 'चौखुड्या हतः साधु.' इत्यादौ चोरबुद्धिहननयोः सामा- नाधिकरण्येन हेतुहेतुमद्भावगमकत्वव्युत्पते । एवं 'दन्तियुध्या हतः शरै- वैराहो वनगोचरः' इत्यत्रापि विशेष्यतया वराहवृत्तेर्दन्तिबुद्धेवराहचिहनन- हेतुभावावगमः । त्वदुक्तरीत्या दन्तिवुयेतिकृते बोधकदर्थनैव । कि च पिकानां हि कूजितादिशब्दैरेव शब्दो वयेते, न तु निनदादिशब्दैः सिंह- दुन्दुभ्यादिशब्दप्रयोगयोग्यैः । तथा प्रथम द्वितीयचरणस्थयोः स्तनपाण्योर्य- थाकथंचियवहितमपि जातान्वयमपि त्वदरिमृगशामिति पाठयन्तमन्वेतुं शनुयात्, न तु तृतीयचरणखे आलपन्स इत्यस्मिन्विशेषणे विशेष्यभावेनेति तासां ताटस्थ्यमेव स्यात् । विभक्तिविपरिणतावपि प्रक्रमभङ्गासालवाभ्यां खितमेवेति पद्यमव्युत्पत्रनिर्मितमेव । दीक्षितैस्तु प्रान्त्यलंकारांशमात्रमादायो- दाहृतमिति दिछ । यत्त्वलकारसर्वखकृता लक्षितम् , 'सादृश्यावस्त्वन्तरप्रतीतिान्तिमान' इति, तन ! प्रागुक्के संशयालंकारे वक्ष्यमाणायामुत्प्रक्षायां चातिप्रसङ्गात् । प्रतीतिपदस्य निश्चयपरत्वे रूपकविजापतिप्रसङ्गात् । विपयतावच्छेदकानव- गाहित्वेन निश्चयो विशेषणीय इति चेत्, विशेष्यताम् । तथाप्यतिशयो. तिविचावतिप्रसक्तिवारितेर । अनाहार्यत्वेन निश्चयविशेषणत्वे पुनरस- दुक्त एव पर्यवसितिः, मतुबासगतिश्च । तत्र 'कनकद्रवकान्तिकान्तया' " गेति । शब्दे मनोमेसर्थ । आसत्याइयो सारसिकयोरभावादाह-यथाकथं. चिदिति ।जातान्ययेति । नायरम्यं शरम्पमिति सनिहितनेति भाव । न विति। विभिन्न विभक्त्विात्खलिन्समेदाभावाचति भाव । ननु विभक्तिविपरिणामेनामेदान्वय. मुलमोऽत आह-विभत्तीति । अमेति । नन्वेवं दीक्षिवै कपमुवाहतमत बाह-दीक्षितरिति । निश्चयपरत्व इति । तथा च संशयसभावनारूपयोस्खयो- विप्रसङ्ग इति भाव । वित्ती तज्ज्ञाने । अनाहार्यत्वेनेति । नन्वेवमपि कथमति- भयोकावतियाप्तिवारणम् । तस्यामनाहार्याभेदज्ञानस्यैव सर्वसमतत्वात्प्रागुतत्वाचेति चेन, चिन्वमेतत् । मतुविति । भ्रान्तिमानिति मनुपिलध । अत्र धर्मभेदमाह- र कार पूर्व वालापेषु पिकनिनदबुद्धि ताण्डस्या व वाखसे पिमिरिक- बुख्या र वाम साममिति प्रयोज्याक्तृतीपदा सोयमर्थ, प्रदिपाद इति शश। २ बरादे वर्तमाना दन्तिदिवरावृतिमनस्य हेतुरित्याश्य।

·उल्लेस:] रसगङ्गाधरः। ३५७ इत्यत्र सीतातडितोम्बिप्रतिविम्वभावः । युतत्वमिलितत्वयोश्च शुद्धसामान्य- रूपता। 'शमं निग्यतरश्याम विलोक्य वनमण्डले। धाराधरधिया धीरं नृत्यन्ति स शिखावलाः ।।" अत्र खिग्धत्वश्यामत्वयोरनुगामित्वम् । इति रसगनावरे भ्रान्तिमप्रकरणम् । अथोलेखः- एकस वस्तुनो निमित्तवशायदनेकैग्रहीतृभिरनेकप्रकारकं ग्रहणं ।। तदुल्लेखः ॥ 'अधरं बिम्बमाज्ञाय मुखमन्नं च तन्विते । कीराश्च चचरीकाश्च विन्दन्ति परमा मुदम् ।।' अत्र कीरचञ्चरीकाभ्यामधरवदनयोपिम्वत्वेन पद्मत्वेन च ग्रहणे श्रान्ति रूपेऽतिमसनवारणायकस्य वस्तुन इति । 'धर्मस्सामा भागधेयं क्षमाया.' इत्यादिमालारूपकेतिप्रसनवारणायानेकैहीतृभिरित्यविवक्षितबहुवकं ग्रह- गविशेषणम् । 'नृत्यत्वद्वाजिराजिप्रखरखुरपुरप्रोद्धतेलिजालै- रालोकालोकभूमीपरमतुलनिरालोकभावं प्रयाते । विश्रान्ति कामयन्ते रजनिरिति धिया भूतले सर्वलोकाः कोका. कन्दन्ति शोकानलविकलतया किं च नन्दन्त्युचकाः ॥ अत्र धूलिजालरूपस्सैकस वस्तुनोऽनेकोंककोकोलूकैर्महीनृभिरेकेनैव रज- नीत्वरूपेण प्रकारेण ग्रहणमिति तत्रातिप्रसङ्गवारणायानेकपकारकमिति । वति । उदाहरणाना मध्य इसर्थ । पाराधरो मेघ । शिखावला मयूरा ॥ इति रसगनापरमभकाशे भ्रान्तिमप्रकरणम् ॥ उठेस लक्ष्यति-अथोल्लेख इति । ग्रहण ज्ञानम् । कीराका । बध शरा भ्रमरा । नन्वेव बहुपचनात्रिप्रवेव स्यात्, इयोन सादत्त आह-अवि चक्षितेति । मृत्यदिति । राजान प्रति क्वेरक्ति । अतुलेति । आपोकालोकम् । लोकालोकस्य किंचिदशे प्रकाश सिंचिदोऽयकारा । धूल्याकान्तत्वे तु सर्दाशेनाप्रका- लोकालोकभूभरपर्यन्त भूतले अनुनिरालोका असन्तनिष्पकार)भाव प्रयाः सति ।

·- काव्यमाला। [द्वितीयानने- महमिति, ग्रहणममुदायो विहितः । एकलं गौ । अनेसहीतकार- कस्य ग्रहणस्याप्रसिद्धेः । तेन द्वयोर्बहुना या ग्रहणं निमित्वशादिति तु वस्तुकथनमात्रम्। उदाहरणम्- 'नरैर्वरगतिप्रदेत्यथ सुरैः स्वकीयापगे- त्युदारवरसिद्धिदेत्यखिलसिद्धसंधैरपि । हरेस्खनुरिति श्रिता मुनिभिरस्तसन्तरिय तनोतु मम शं तनोः सपदि शन्तनोरजना ॥ अत्र च लिप्सारुचिभ्या निमिताभ्यामस्त्यनेकमहीतकवरगतिप्रदात्याय- नेकपकारकग्रहणसमुदायो गङ्गाविषयकरतिभावोपस्कारकः । शुद्ध एवानाय- मुल्लेखालंकारः, रूपकाधमिश्रणात् । संकीर्णोऽपि दृश्यते । यथा- "आलोक्य सुन्दरि मुख तर मन्दहासं नन्दन्त्यमन्दमरविन्दधिया मिलिन्दाः । किं चालि पूर्णमृगलाम्छनसभ्रमण चयूपुट चटुलयन्ति चिरं चकोरा." शख गत इसर्थ । नन्वेव बहुवचनाचित्येन कथमेकत्वमत आह-एकत्यमिति। भने- केति । एकस्य वस्तुनोऽनेकप्रकारस्येत्यादि । बहुवचनमविवक्षितमित्युतत्वादाह- द्वयोरिति । नन्वेवमपि निमितवशादिलधिकमत आह-निमित्चति । न च कीती विस्फूर्तिमत्या ते मृगालक्षीरहिन । दयेऽपि नागास्तन्वन्ति जिद्धान्तोसोलन मुहु ।' इति त्रान्तिमदुदाहरणे एक्स्सा एव कीर्तेरनेक्न कुअसमरूपेण प्रहीना मृणालशौर- रूपत्वानेकपारेणोलेसनमस्तीति वनातिव्याप्तिनिरासाय निमित्तभेदादिलर्थक निमित वशादिल्यावश्यकम् । तर कीर्तिगत धावत्वमेकमेवोहेसद्वयेऽपि निमित्तमिति वाच्यम् । खखपियाहारलिप्सारूपनिमित्तभेदस्वापि तन सत्त्वेन सग्राह्यत्यादिति भावः । बरेति । ब्रह्ममुसाप्तीसप । खकीयेति । मन्दाकिनीलय ! उदारेति । उत्कृष्टतरेलर्थ । अन्तनो राज्ञ श्री गड्डा मम तनो शवल्याण सपदि तत्काल तनोविस । लिप्सा राभेच्छा । तस्यालकारत्वायाह-गनेति । विनिष्टेलादि । यति । पप इत्यर्थ । उक्त इति शेष । सुन्दरीति आगीति व सोधने । नारियं प्रति सख्या नायकस्य बोधि । चिर चकोरा इति । खखात्रयाहारलिप्सा, च निमित्तम् । एतां नायिका ·उस] रसगाधरः। अककमणरूपया प्रान्त्या समुदायात्मक उल्लेखः संकीर्णः । 'वनितेति वदन्त्येतां लोकाः सर्वे वदन्तु ते । पूनां परिणता सेयं तपस्सेति मतं मम ।। अत्र विषयतावच्छेदकस्य परसंमतत्वेन निषेध्यतयोपन्यासादपद्धत्या संकीर्णः। अप्पयदीक्षितास्तु-"एवमपि यदि- 'कान्त्या चन्द्रं विदुः केचित्तौरभेणाम्बुजं परे । वकं तव वयं घूमस्तपसैक्यं गवं द्वयम् ।। इत्यपहवोदाहरणविशेपेऽतिव्याप्तिः शझ्या, तदानीमनेकधोल्लेखनं निपे- धास्टएवेन विशेषणीयम् । बायोलेखनद्वयं परमतलोपन्याससामर्थ्यावन्य- माननिषेघमिति नातिव्याधिः" इत्याहुः । तन्न। 'द्विविधयायमुरेखा शुद्धोऽन, लंकारान्तरसंकीर्णश्च इत्युक्त्वा "श्रीकण्ठजनपदवर्णने, 'यस्खपोवन मिति मुनि-/ भिरगृह्यत' इत्यादी शुद्धः, 'यमनगरमिति शश्रुमिः, वञपञ्जरमिति शरणा, गः' इत्यादौ आन्तिरूपकादिसंकीर्णः' इति खयमेवोक्तत्वात् । इहाप्या- दुल्या संकीर्ण उल्लेख इत्यस्य सुवचत्वात् । यदि चैवंविधापहतिवारणाय निषे- भास्पृष्टत्वं विशेषणमुच्यते तदा- 'कपाले मार्जारः पय इति कराल्लेदि शशिन- स्तरुच्छिद्रप्रोतान्विसमिति करी संकलयति । स्तान्ते तत्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति । नायोतिरियम् । अवच्दैदकस्य वनितात्वस्य । निषेध्येति । आर्थिकेयादिः । एव- मपि उक्तविशेषणदानेऽपि । गम्येति । बहुप्रीहिः । श्रीकण्ठेति । शुद्धस्यैर मुदाहरणं मोपपादनमुखान्यदाह-यया वा हपंचरिते इत्यादि । यस्तपोवनमिलादिगद्यम् । अन्य तेलस्प गर्वन मुबन्धः । मच्छब्दार्थ. श्रीकण्ठजनपद. शुद्ध इति । तर तपोवना- दिभूनिष्टत्वादिति भावः । यमनगरत्वादीना वाद्रूप्यानुभवगोचरतयान्वये आइ-- भ्रान्तीति । यदि वेषामुपाजकतामात्रेणान्वयसदाह-रुपति । एवंविधेति १ भाद वेचिजनाथ विदुः, अह न वेभि इति निषेधस्य गम्पमानतया निषेधार स्वाभानादाटुनी नातिभ्यातिः।

·काव्यमाला। ३६० [द्वितीयानने इति खदुदाहृतधान्तावतिप्रसङ्गः कथं नाम वार्येत । मााराधनेकाही- तृकानेकघोल्लेखनस तत्रापि सत्त्वात् । खखप्रियाहारलिप्सारूपनिमित्त- भेदाच्च । तस्मात्सकीणेनिवारणाय यनोऽनर्थक एव । संशयसंकीर्णो यथा- 'भानुरमियमो वायं बलि. कर्णोऽथवा शिविः । प्रत्यर्थिनश्चाधिनश्च विकल्पन्त इति त्वयि ।' अत्र द्वयोहणयो. प्रत्येकं सशयत्वम् । समुदायस तूल्लेखता । अयं च खरूपमात्रोल्लेखे खरूपोल्लेख. पागेव निरूपितः । फलानामुल्लेखे फलोल्लेखो यथा- 'भर्थिनो दातुमेवेति त्रातुमेवेति कातराः। जातोऽयं हन्तुमेवेति वीरास्त्वा देव जानते।' हेतूनामुल्लेखे हेतुल्लेख. । यथा- 'हरिचरणनखरसनादेके हरमूर्घसंस्थितेरन्ये । त्वां प्राहु. पुण्यतमामपरे सुरतटिनि वस्तुमाहास्यात् ।।' अन प्रकारान्तरेणाप्युल्लेखो दृश्यते यत्रासत्यपि ग्रहीत्रनेकत्वे विषया- अयसमानाधिकरणादीनां संबन्धिनामन्यतमानेकत्वप्रयुक्तोकस्य वस्तुनोऽनेक- पकारत्वम् । अयमपि द्विविध , शुद्धोऽलकारान्तरसंकीर्णश्च । . 'विलक्षणेलर्थ । त्वदेति । त्वया प्रथम मुख्यत्वेनोदाहवेत्यर्थ । तादृशभ्रान्तिविशेष- स्थापि वारणावश्यक्त्वात् । अन्यथा सकीर्ण तत्कथमादाबुदाहृतम् । तद्विविक्तविषयस्यैवा दाबुदाहमाचिस्यात् । अन्यथाकारमंदो न स्यादिति भाव । अनेकधेति । पयस्त्वा- दीत्यर्थ । उपसहरति-तस्मादिति। शिबितमामको राजासन इयोरिति प्रथम- पादद्वितीपपादप्रतिपाद्ययोरित्यर्थ । उप्रेक्षाव दमाह-अय चेति । उसख । रदेख सतीति शेप । एक्सप्रेऽधि ! भर्थिन इति । राजान प्रति व्युक्ति हरीति । गङ्गास्तुति । नखरेति । नखेलधं । वस्तुमाहात्म्यादिति । स्वखरूपस्यैव माहा- स्यादित्यर्थ । पूर्वोदाहरणे एक्स्यैव राज्ञो दातृत्वमा वहन्तृत्वप्रकारेगोस । अत्र खेरस पुण्यतमात्वस हरिपदसद्वादिहेतुकत्वेनोहेस । प्रकारस्य फलत्वहेतुत्वाभ्या फ्लोहसरतादिव्यवहार इवि बोध्यम् । सवन्धिनामिति । विपयरूपाययस्पैकाधिकार पतित्वेन प्रतीयमानरूपाश्च ये संबन्धिन । विषयाश्रयाहवरादिरूपा ये सवन्धिन इति ·उल्लेखः] रसगाधरः। ३६१ शुद्धो यथा- 'दीनवाते दया निखिलरिपुकुले निर्दया किं च मृद्धी काव्यालापेषु तर्कप्रतिवचन विधौ कर्कशत्वं दधाना । लुब्धा धर्मेप्वलुब्धा वमुनि परविपद्दर्शने कांदिशीका राजन्नाजन्मरम्या स्फुरति बहुविषा तावकी चित्रवृत्तिः ।।' अत्र दीनवातादीनां विपयाणामनेकत्याञ्चिचहरनेकविधत्तम् । राज. विषयकरतिभावोपस्कारकोऽयमल्लेखः । यद्यपि चित्तवृतिव्यक्तीनामत्रैश्य नास्ति, तथापि तदीयचित्तवृत्तित्वेन सामान्येन वासामेकत्वं विवक्षितम् । यथा वा- 'कातराः परदुःखेषु निजदु.खेप्वकातराः । अर्थेष्वलोभा यशसि सलोभाः सन्ति साधवः ।। अत्रापि साधवः सन्तीत्यनेन मृता अपि न मृताते, इतरे पुनरमृता अपि मृता एवेत्यर्थाभिव्यकिद्वारा व्यज्यमाने साधूकर्षविशेपे उपस्कार- कोऽयम् । यथा वा- 'तुपारास्तापसबाते तामसेषु च वापिनः । दृगन्तास्ताडकाशनोभूयासुर्मम भूतये ॥' पूर्वपद्ययोपियानेकत्वमयुक्तम् , इह त्वाश्रयानेकत्वप्रयुक्तमनेकविधत्तं हगन्तानाम् । यावन् । तेपा मध्ये यस्य यस्यचिद्यदनेस्त्व तत्प्रयुतमित्यर्थ । माते समूहे । द्वीति । काव्योतिषु कोमटेसर्थ । काव्यागपेपूतिमानेषु मृवीय द्राक्षारूपा । मधुरेति यावदिति कचित् । तति । तस्य प्रतीत्यर्थ । वमुनि द्रव्ये । परेति । परस परा वेल । कांदिशीति । कस्यां दिशि गन्तव्यमिति धीविशिऐलर्थ । रागनं प्रति कन्युक्ति । अस्यालवारलायाह-राजेति । यविनिष्ठेत्यादि । नास्तीति । तथा चैकस्य वचन दत्यशाभायाने लक्ष्यमिति भाव । तथा क्षणे विपक्षाया अभावादाह-यथा वेति। मंत्र परटु सादीनां विषयाणमनेम्त्यात्साधूनामनेकविधत स्पष्टभुपेश्यारंगरान्तरमुप- पादयति-भप्रापि साधय इति । एवं विषयानेस्वायुरुमुहाइसाश्रयानेशवप्रयुत्त- मुदाहरति-यथा वेति । ताडाशको श्रीरामस्य । समानाधिकरणानेवत्व प्रत्युदाह- ·काव्यमाला। [दितीपानने- "विद्वसु विमानाना विरका यति' सिताः । खीयेप तु गरोद्वारा नानाकाराः क्षिती सलाः ॥ अत्र विद्वदादिसहचरभेदप्रयुकं सलानामनेफविधत्तम् । एपमा संबन्धिनां भेदेऽप्यूपन् । संकीणों यथा- गगने चन्द्रिकायन्ते हिमायन्ते हिमाचले । पृथिव्यां सागरायन्ते मपाल तक कीर्तयः ।। मोपमया आपावतः प्रतीयमानया पर्वकसितया चोप्रेक्षया । 'उपरि फरयालधाराकाराः क्रूरा भुजंगमपुंगवाद । अन्तः साक्षााक्षादीक्षागुरवो जयन्ति केऽपि बनाः ।। पोपमाव्यतिरेकाम्यो त्योः समुशयेनोलिया र सीपः। 'यमः मतिमदीभूता दुतबहोऽसि वीरता सा रड युधिष्ठिरो पनपतिनाकानिमार । गृहं शरणमिच्छता कुलिशकोटिभिनिमिदं स्वमेक इह ग्तले बहुविधी विभागा मृतः ॥ अब करिना यमयादिना रूपेण राशो नः परणारज, विप- क्षभूपालादीनामेतमिलायाते यमत्यादिना आन्तिरति संमतीति मन्दिमता, -विक्षदिति । यथाssfRyमहारा शिनास.in. मार-पयामिति । नाग ना~भारमेति । दाद-पपेति । उत्प्रेक्षयेति । मुसंगमेतिriants.। राहनाममा सरकारको पा साक्षति गदा माnite स दरपं. रामरमान र संसार साद-उदया तिपकी Reritagrat जि-यमानि | AmiRITINAR गायमायादिना प्रान्तिरपीसिdि. homaniram- PuTREATMENT AT TH ENTENTalkutte ·+ रहेसः] रसगङ्गाधरः। विपक्षभूपालादिभिरनेकैहीतभिर्यमत्वादिभिरनेकैपहलेखनामागुतोलेखप. कारेण च सह संकीणोंय संपन्धिपष्ठयन्तमेदप्रयुक्तवानेकविधत्वक उल्लेखः । अत्रेदं बोध्यम्-प्रथमनिलपितोलेखप्रकारे 'यं महाविष्णुरिति वैष्णवाः, शिव इति शैवाः, यज्ञपुरुष इति याज्ञिका', खभाव इति लोकायतिकाः, ब्रह्मेत्यौपनिषदा वदन्ति सोऽयमादिपुरुषो हरिः इत्यादौ तत्तद्रहीतृकतात- प्रकारकज्ञानसमुदायस्य चमत्कारजनकताया अनुभवसिद्धत्वेनालंकारत्वम् । द्वितीये तु प्रकारे 'यः शिष्टेषु सदयो दुष्टेषु कराल.' इत्यादौ तत्तद्विषय- भेदमिन्नस्य पकारसमुदायमात्रस्य तथावम् । न तु विद्यमानस्यापि ज्ञानां- शस्य, चमत्कारित्वेनाननुभवात् । चमत्कारनिवन्धनो बलंकारभार उपमादी- नाम् । अत एवास्माभिः 'विपयाद्यन्यतमानेकत्वप्रयुक्तमेकस वस्तुनोऽनेक- प्रकारचम्' इति द्वितीय उल्लेसो लक्षितः। एवं च लक्षणद्वयान्यतरत्वमुल्लेखसामान्यलक्षणतावच्छेदकम्' इत्याहुः । परे तु 'प्रकारद्वयेऽपि वर्ण्यत्तित्वेन भासमानप्रकारसमुदाय एचोल्लेख.' इत्यपि वदन्ति । अयोल्लेखस्य ध्वनिः- - पविरोधाति चिन्वमिदम् । प्रागुकोल्लेखेति । इदमपि चिन्तम् । झानस्सानिवन्धने च ज्ञानपर्यन्तस्य पूर्वोलेखस्य कथमन्यनासत्त्वात् । नियतव्यजक्सामग्यभावेनाऽऽर्थस्थापि तस्यासत्वाचेति दिक् । इतोऽपि प्रान्तिपि सभवताति चिन्समिति बोध्यम् । विषया- श्रयसहयराणा सपन्धिनामनामत्वादाह-संबन्धिपष्टयन्तेति । पष्ठयन्तार्थसबन्धी- वर्थे । क्वचित्तथैव पाठ । य प्रकृत राजानम् । एवममेऽपि । जनकतायाइति । इर्द ज्ञान चमत्कारीत्यनुभवाकार । भिन्न प्रकार' इवि पाठ ! भिन्नत्व प्रकारविशेषणमानब्ब. वच्छेद्यमाह--न घिति । अन्यतरत्वस्य गुरुन्वादुज्ञेयत्वाचाह-परे वित्ति । १ मने ही हामी कस्यैव बहुमोठेखनरूपे-य महाविष्णुरिक्षत्र शनसमुदायस्य चमकार- कत्लादसवारत्वम् । २ एकस्यैव रस्तुनो विषयाश्यादीनामनेवप्रयुक्तम् यदनेकपकाटकमुझेखन नपे-य. शिचित्यन्न विषयाणा भेदेन भिन्नस्य प्रबारसमुदायमात्रस्य चमकारकत्या बलपारव्यम्, न तु हानांशस्य । अनेकथा शानन्, अनेकप्रकारकास चेति यमप्युरेख इत्याशय । ।

·काव्यमाला [द्वितीयानने- - F यथा- 'अनस्पतीपाः कृतकोटिपापा गदैकशी) भवदुःखजीर्णाः । विलोक्य गश विचलतराममी समताः सुखिनो भवन्ति " चत्र पूर्वाधोंदीरिवाना चतुर्णा विलोकनकर्तृणां सुखित्वोक्त्या कमेण वापपापरोगभवनाशकत्यप्रकारकाणि ग्रहणान्याक्षिप्यन्ते । अयं च शुद्धस्सो. लेखस धनिः। संकीर्णस्य यथा--- 'जयमानाननां तत्र तां विलोक्य विलासिनीम् । चकोराचबरीकाश्च मुदं परतरां ययुः ।।" अन ध्वन्यमानया एकैकमहणरूपया प्रान्त्या तद्भयसमुदायामा उल्लेख: संकीर्णः । न चान प्रान्तेरेव चमत्कार इति शक्यापलर उल्लेखः । अनेक कर्तृकानेकधाग्रहणस्यालंकारान्तरविविक्तविपयस्य चमत्कृतेरिहापि सत्त्वात् । । द्वितीयसोलेखस्य ध्वनिर्यथा- 'भासयति व्योमगता जगदखिलं कुमुदिनीविकासयति । कीर्तिवर घरणिगता सगरमुखायासमफलवां नयते ॥' अत्राधिकरणभेदप्रयुक्तमेकस्यामेव कीौं चन्द्रिकात्यसागरस्वरूपाने कवि धत्वं रूपंकसंकीर्ण ध्वन्यते । इति रसगदावर उल्लेखप्रकरणम् । । मनस्पति । बहुतापा इलर्थ । गदैकेवि । रोगप्रधानेत्यर्थः । समायः प्राग्वत् । विचलदिति । 'विचलत्' इति पाठान्तरम् । अर्थस्तु तुल्यः । सयेति । सख्युचिर्ना- यकोतिर्वा । पफैकेति । चन्द्रत्वेन पद्मत्वेन च ग्रहणेत्यर्थः । शक्येति । नैवानोले- खोऽस्तील. । विपयस्य चमदिति । जन्यत्वं पाश्चमत्कृतापन्वेति । व्योमेति गतिमं । कुमुदिनीश्चत्वर्थः । सगरेति । सगरमतप्रयासमिलर्थ. । सागरशर्थस की व संपादितत्वादिति भावः । रूपकेति । चन्द्रसागररूपकेत्यर्थः । इति रउगाधर- मर्मप्रकाश उलेखप्रकरणम् ॥ मनस्तापातापनाशिको कुवामा पराधिकामित्यायनेकमकारेग एकामेव गङ्गा गृन्तीत्यसो भ्यश्य इत्यर्थः । २ कीचिन्द्रः, कीर्तिः सागरः, इसकह रूपान्' । योम-धरणीसाधिकरणभेदक- हैन पसा एव कीर नेकप्रकारकोडेखेन व रितीयोडेखो यस रसायमः।

·- अपद्रुतिः] रसगजाधरः। अथापतिः-- उपमेयतावच्छेदकनिषेधसामानाधिकरण्येनारोप्यमाणमुपमानता- दात्म्यमपद्भुतिः ।। रूपकचारणाय तृतीयान्तम् । असा चोपमेयतावच्छेदकस्य निषेधा- दुपमेयतावच्छेदकोपमानतावच्छेदकयोविरोधो गम्यते । रूपके तु त्योः सामानाधिकरण्यप्रत्ययात्स निवर्वते । उदाहरणम्--- 'सिंतं नैतकि तु प्रकृतिरमणीय विकसितं मुखं ते मूढः कुमुदमिदमुद्यापरिमलम् । स्तनद्वन्दं मिथ्या कनकनिममेतत्फलयुगं लता रम्या सेये भमस्कुलनम्या न रमणी ।" इयं चानुमाद्यानुप्राहकमावापन्नावयत्रकसंघातात्मकतया सावयवा । निरवयवेयं यथा-- 'श्याम सितं च सुदृशो न शोः खरूपं किं तु स्फुटं गरलमेवदयामृतं च । नो चेकथं निपतनादनयोस्खदेव मोहं मुदं च नितरां दधते युवानः ॥' अत्र प्रतिज्ञाताथवैपरीत्ये वाधकोपन्यासात्विपगुतिः । अस्यां च नम परमतसिद्धलाडुपन्यासैश्च किंचियरधानेन विपयस्य नि अपहुनि लक्षयति अथेति । छेदकेति । तस्य निवेद्येलर्थः । स्पक्वारणायेति धान्लादेरप्युपलक्षणम् । तदुपपादयति-अस्यां चेति । स विरोधः । श्रमरकुलन- भ्येलेतदोऽतिशयोतिरिति प्रकमभद्रोऽत्र काव्य इति बोध्यम् । अत्र सटत्यालक्षणस- मन्वयमुपेक्ष्य भेदमाह-इयं चेति उदाता चेत्यर्थः ययवकेवि। बहुचीहिणा संघा- तविशेषणम् । श्याममिति । अयमैदेनेति भावः । कव्युचिरयम् । विपक्षे वापर माहनो चेदिति । अनयोईशोः । तदेव पतनकाल एव । 'सदैव' इति पावन्तरम्। अन निरवयवत्वस्य सत्त्वात्माग्नदाह-अत्रेति । किंचिदिति । भ्रान्लारीत्यर्थः । १ यदि गरलममृत चन वाचा गरलकार्य मोदः, अमृतवर्य मोदच न स्यादिति गरनामसाधनाय मोर-मोदमहेन्यासात्वपहातिः । निनादिभिः साक्षाविषे योग्यमाने, परे एवं वदन्ति ( नामे वदामि ) इलायनु- बादेन ध किद्विस्यवधानेन निषेधे बोध्यमाने रत्यः । दिभिः साक्षात्, - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- योध्यमाने प्रायशो वाक्यस्य भेदः । मिपच्छलच्छअकपटव्याजवपुरात्मादि- शब्दैस्तु तस्मिंस्तस्यैक्यम् । कचिदपहवपूर्वकत्वं कचिच्चारोपपूर्वकत्वं कचि- द्विपयिताद्रूप्य-विपयनिपेषयोरेकस्य शाब्दत्वमेकस्यार्थत्वं कचिदुभयोः शाब्द- स्वमयोभयोरार्थत्वं विधेयत्वमनुवाद्यत्वं चेति । एवमने के प्रकाराः संभवन्ति । परं तु न ते वैचित्र्यविशेषमावहन्तीत्यगणनीयाः । एवमपि दिङ्मात्रमुप- दयते--तत्र प्रागुकायां साक्यवापती प्रथमावयवेऽपहवपूर्वकत्वमुभयोः शाब्दत्वं विधेयत्वं वाक्यभेदश्च । द्वितीयावयवे तु वक्तृगतमूढलोक्त्या तद्- तत्रान्तिप्रतिपत्तिव्यवहिता निषेधपतिपतिरिति निषेध आर्थः । ताद्रूप्यं शाब्दम् । विधेयत्ववाक्यभेदापहवपूर्वकत्वानि पूर्ववत् । चतुर्थावयवे पुन- सरोपपूर्वकोऽपहवः । उभयोः शाब्दत्व विधेयत्वे वास्यभेदश्च मथमवदेव । 'वदने विनिवेशिता भुजंगी पिशुनानां रसनामिषेण धात्रा । अनया कथमन्यथावलीढा न हि जीवन्ति जना मनागमन्त्राः ॥' अकवाक्यत्वं निषेधताप्ययोरार्थत्वं विधेयत्वं च, निवेशनस्य विधेय- खात् । एवमन्यदप्यूह्यम् । अत्र च लक्षणे आरोप्यमाणमित्यस्याहार्यनिश्चय- विषयीक्रियमाणमित्यर्थः । तेन 'सद्धामाङ्गणसंमुखाहतकियद्विधंभराधीश्वर- व्यादीकृितमध्यमागविवरोन्मीलन्नभोनीलिमा । तस्मिन् तनिषेधे । तस्य वाक्यस्य । निषेधयोरिति । मध्य इति शेषः । अथेति । क्वचिदिसर्थः । अनुवाद्यत्वं चेति । उभयोरभ्यनुवायत्वं विधेयत्वं चेलः । कविदि- त्यस्यानुपरः । असतेव()निरासायाह-एमपीति । मलारित्याभावेऽपीयर्थः । दर्यत इति । उक्तप्रकारजातमिति शेषः । नत्र तेषां मध्ये । प्रथमेति । स्मितमिति पादप्रविषाय इत्यर्थः । अपहवेति ! निषेधस्य प्रागुदेसादिति भावः । उभयोलादूप्य- निषेधयोः । अस विष्वन्धयः । एतत्पदार्थस्योद्देश्यत्वादाह-विधेयेति। द्वितीयेति। भुसमिति पादप्रतिपाद्य इत्यर्थः। तुरुक्तलक्षण्ये । तदेवाह-वक्तगतेति । स्खनद्वन्द्व- मिति पादप्रतिपायगृतीयापयरस द्वितीयेन तुल्यबात्तमुपेत्याह-चतुर्थेति । तेति पाद- प्रतिपाद्य इत्यर्थः । पुन.शब्दो लमध्ये । वाक्यैक्यस्योदाहरणं राप्रकारनेदमाह-चदन इति । अनया रसनया । अमत्रा जीवनोपायशुन्याः । 'आर्थत्वमनुकायलं च इलेप युक्तः पाठः । विधेयत्वं च इत्यपपाठः । अन एवाह-निवेशनेति।आहायस्वनिये. शफलमाइ-तेनेति । तेनांशितमध्यभागेन यदिवर तस्मादुन्मीलन्प्रकाशमान आमाश- १ विधेयावमयीन प्रभानवम्, नानुदायको प्रविश्य गुणीभूक्ष्यमित्यर्थः ।

·अपद्रुतिः] रसगङ्गाधरः। अझारप्रखरः कः कवलयन्सयो जगन्मण्डल मार्कण्डोऽयमुदेति केन पशुना लोके शशाङ्कीकृतः ।। अन विरहिजनवाक्ये नायं शशाक, अपि तु सच्छिद्रो मार्तण्ड इति तु च्छायामात्रमयदुतेः, न पद्धत्यलंकारः । तज्ज्ञानस्य दोषविशेषजन्यत्वे- नानाहार्यत्वात् , किं तु प्रान्सलंकार एव । 'अलिगो वा नेत्रं वा यत्र किंचिद्विभासते । अरविन्दं मृगाको वा मुखं वेदं मृगीदृशः ।।' इत्यत्र मुखमरविन्दं वेति कविनिष्ठाहार्यसंशये मुखनिषेधसामानाधि- करण्येन विषयीभवतोऽरविन्दतादात्म्यस्य निश्चय विषयत्वाभावान संग्रहः । न चात्र विषयनिषेपस्यापदार्थवं शक्यम्, वाशब्दार्थत्वात् । यत्तु कुवल. यानन्दास्ये संदर्भ अप्पयदीक्षितैरपतिप्रभेदकथनप्रस्तावे पर्यस्ताप/त्याख्यं भेदं निरूपयद्भिरभिहितम्-- 'अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापहुतिस्तु सः । नायं सुधांशुः किं तहिं सुधांशुः प्रेयसीमुखम् ।। इति । अत्र चिन्त्यते-नायमपहुतेर्भेदो वक्तुं युक्तः, अपहृतिसामान्यलक्षणा- नाक्रान्तत्वात् । तथा हि-'प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा वपद्रुतिः, उपमेयमसत्यं कृत्वा उपमानं सत्यतया यरस्थाप्यते सापद्धतिः' इति काव्य- प्रकाशोकलक्षणहि वस्तावरस्फुट एव । एवं 'विषयापहवे पस्त्वन्तरपती- वावपळुतिः' इत्यलंकारसर्वखोक्तं रक्षणमपि नात्र प्रवर्तते । 'प्रकृतस्य निषेधेन यदन्यत्वप्रकल्पनम् । साम्यादपद्भुतिर्वाक्यभेदाभेदवती द्विधा ।' मैल्वगुणो यस्येत्यर्थ । अारतीक्ष्णकिरणरित्यर्थ । छायामानं सादृश्यमानम् । निश्चय- स्वनिवेशफलमाह-अलिरिति । व्याख्यातमिदम् । अपदार्थ कथमपि पदामतिपाद्य- त्वम् । वाशब्देति । विकल्पद्वारा वाशब्दव्ययित्वादित्यर्थः । एवं चार्थियो निषेध इति भावः । स कारिकाकारः स्वीयव्याख्यानमाह-उपमेयमसत्यमिति । अत्र धुपमे- यपद पदार्थोपलक्षणमावश्यकमित्येतद्विरोधचिन्ल इत्यो स्फुटं निरूपयिष्यते । प्रतीता. विति । तमेव प्रयासतेरिति भावः । एवं पूर्वप्रापि बोध्यम् । साम्यात्सादृश्यमूलकम् ।

·काव्यमाला [द्वितीयानने-- इति चित्रगीमांसागतं तन्निर्मितनपि लक्षणमिह तथैद । तस्मात् 'नायं सुधां- शुः किं तहि सुधांशु प्रेयसीमुखम्' इत्यत्र दृढारोफै रूपकमेव भवितुमर्हति, नापतिः। उपमेयतोपमानताक्च्छेदकयोः सामानाधिकरण्यस्य निष्प्रत्यूह भानात् । तदुक्तं विमर्शिन्यान-निविपं विपमित्याहुनखं विषमुच्यते। अत्र विषस्य निषेधपूर्वं ब्रह्मखविपये आरोप्यमाणत्वाद्धारोपं रूपकमेव, नापलू. तिः" इति । यदि च प्राचीलमतमुपेक्ष्यालंकाररलाकरेगेव स्याप्ययं प्रकारोऽपहु- तिमध्ये गणित इत्युच्यते, तदा भाहार्यताद्रूप्यनिश्चयस्य समानत्वाद्रूपकभेद एवाप?तिरित्यप्युच्यताम् । निरस्सतां च प्राचीनमुखदाक्षिण्यम् । एवमपि चित्रमीमांसागतत्वनिर्मितापद्धतिलक्षणस्यात्राव्याप्तिः स्थितैव । अपि च यदि 'नायं सुधांशुः किं तहिं सुधांशुः प्रेयर्सीमुखम्' इत्यत्र पर्यस्तापहुतिरित्युच्यते, तदा तस्यामेव त्वत्कृतचित्रमीमांसागतस्य तथैव न प्रवर्तते। उपसंहरति--तस्मादिति । दृढारोपमारोपदासपादकम् । न विपमिति । अनेदं चिन्लम्-नैद मुस चन्द्र इति प्रतिद्धापकुत्युदाहरणेऽपि मुखनि- पेधस चन्द्रारोपदारपादकत्वस वक्तुं शक्यत्वेनानुभयविद्धत्वेन चापतिमानस्यो. च्छेदापत्ते । यदि तु निषेवपूर्वयारोपे चमत्कारविशेपस्यानुभवसिद्धत्वादलंकारान्तरत्वं तहि प्रकृतेऽपि तुल्यमिति । प्राचीनति । प्रशसकारादील. । एवमप्रेऽपि । घान्तादिखेन तदनुरोधेनायं गणित इति सूचितम् । अपद्धतिः तत्त्वावच्छिन्नम् । ननु निषेषपूर्वकारोपे चमत्कारविशेपस्यानुभवसिद्धत्वेन क्यमपलापः, अतो दोपान्तरमाह- एखमपीति । उत्तरीत्या तयाधीकारेऽपि । दोपान्तरमाह-अपि चेति । तस्यामेव १ पत्रापि विरोधे यत्तिजिदत्तव्यनिलेव नागेशस्य परिकरबन्धः। 'नेद मुखम्, किन्तु चन्द्रः' इति प्रसिद्धपत्युदाहरणे 'मुख न' इति विषयतावच्छेदकपुरस्कारेण विषयस्य (मुखस्य ) निषेधः स्पष्ट एव । विपये यपनिहुवे' इति दीक्षितलक्षणानुसारमरि विषयस्य निषेधो रूपके विरुणः । एष चान रूपकसाधन दुराग्रहमाषन् । लिपो रूपकदादयधपादक इत्युक्तिरपि प्रतिपक्षिचक्षुषोडनमात्रम् । 'मुख ने पति विषयनिपेथे कृते 'उपमेयठावच्छे- दकपुररकारेण उपमेये शब्दानिश्चीयमानमुपमानतादात्म्यम् एव न सिध्यतीति आरोप पर दुरापास्ता, का पुनखस्स दाज्यसंपादनाचा दिदै गगनकुम्भः शिर शेखरनिर्मागेर दिवाइसमारोहसाधनं नाम का मांशु तिहि सुधांशः प्रेयसीमुखम् अपतु 'प्रेय. सौमुख साधुः कर बादिठिवादिविषया स्फुरमेव सिध्यतिनायं सुधादि चन्दस वे Aषः प्रवारोमदायोयरेसकामेनाप्पभ्युपगन्दम्यमेवेवि मार्निका निसन्तु। गंगन स्वस्थ ·. अपतिः]: रसगहाधरः। 'बिम्बाविशिष्टे निर्दिष्टे विपये यवनिहते । उपरजकतामेति विषयी रूपकं तदा ।' इति रूपकलक्षणस्यातिव्याप्तिर्वज्रलेपायिता स्यात् , विषयिणो निहोऽपि विषयसानिदुतत्वात् । अथापि चित्रमीमांसायां माचीनमतानुसारेण रूपक- लक्षणम् , कुवलयानन्दे च रखाकरायनुसारेणापहृतित्वोक्तिरिति यथाव चित्सामञ्जसं विधेयमिति दिक् । 'अनपजाम्बूनददानवर्ष तथैव हर्ष जनयञ्जनेषु । दारियधर्मक्षपणक्षमोऽयं धाराधरो नैव धराधिनाथः [!' सावयवारोपेयमपद्धतिः। आरोपमात्रोपायत्वे परम्परिताप्येषा संभवति । यथा-- • 'मनुष्य इति मूढेन खलः केन निगद्यते । अयं तु सज्जनाम्भोजवनमतमतगाजः ।' अस्थाश्च ध्वनिर्यथा- 'दयिते रदनविपां मिपादयि तेऽमी विलसन्ति केसराः। अपि चालकवेषधारिणो मकरन्दस्पृह्याल्वोऽलयः॥' भत्र नैता रदनत्विषः, किं तु किंजल्कपरम्पराः । न चैतेऽलकाः, अपि स्वलयः' इति पूर्वोत्तरार्धाभ्यां वे अपहुती तावन्नाकव्येनैव निवेदिते । ताभ्यां च 'न त्वं नारी, किंतु कमलिनी' इति तृतीयापह्नुतिर्व्यञ्जनव्यापारेण - - पर्यस्खापडुनावेव । रतापरादीति । आदिना दण्डिग्रहणम् । इत्यं हि कायादरों (२१३०४) वेनोक्तम्-'माहुतिरपगुल किचिदन्यार्थसूचनम्' इति । यथाकथंचि- सामजस्यमिति । एतदनन्तरमन किचित्पतिवम् । तत्सर्यपुस्तके दुर्लभमेव । अनन्तरं 'विधेयमिति दिई' इति अन्यः । अवयवरूपम्सकीर्णमुदाहरति-अनपेति। दानवर्षयो रूपकम् । दारियरूपस्योप्नयो नाशने समध इलर्थः । सावयवारोपैति । अवयवारोपसहितसर्थः । तद्रूपकसाहेवेति यावद । आरोपैति । आरोपसलादिः । दयित इति । व्याख्यातमिदं प्रार। तावत् आदौ । प्राधान्ये घनित्वामावादाह- ·काव्यमाला। ३७० [द्वितीयानने- प्राधान्येन निवेद्यते, तत्संवन्धिवस्तुनिषेधारोपयोखनिषेधारोपनिवेदकत्वस न्याय्यत्वात् । तुल्ययोगिता तु गुणतया स्थिता। * यत्सप्पयदीक्षितैरपबुतिध्वनावुकम्- "-'त्वदालेख्ये कौतूहलतरलतन्वीविरचिते विधायैका चक्रं रचयति सुपर्णीसुतमर्पि। अपि खिद्यत्पाणिस्त्वरितमपमृज्यैतदपरा करे पौष्पं चापं मकरमुपरिटाय लिसति ॥ इत्यादावपद्धतिध्वनिरुदाहर्तव्यः । अत्र हि चक्सुपर्णलेखनेन 'नायं साधा- रणः पुरुषः, किं तु पुण्डरीकाक्षः' इति कयाचियनितम् । अन्यया तु तस्याप्येतादृशं रूपं न संभवतीत्याशयेन 'नायं पुण्डरीकाक्षोऽपि, किंतु मन्मथः' इति तदुभयमपमृज्य पुप्पसायकमकरध्वजलेखनेन व्यजितम्" इति । तदेतदापावरमणीयम् । यत्तावदुच्यते—'चक्रपर्णलेखनेन नायं साधारणः पुरुषः, किं तु पुण्डरीकाक्षः' इति कयाचियनितमिति । तापते. भागौ-उपमेयनिषेधः, उपमानारोपश्चेति । तयोस्तावदुपमानारोपभागः पुण्डरीकाक्षोऽयमित्याकारम्यक्रमपर्णलेखनैनाभिव्यक्तुं शक्यः, चक्रपर्णयोस्त्र- प्राधान्येनेति । तदिति । अवयवोत्यर्थः । ननु पिलास-रहमाउत्वरूपकियागुणरूप. धर्मग्यस प्रतापतयोः सत्त्वेन नुस्पयोगितवेयमत आह-तुल्येति । त्वदालेण्य इति । त्वत्प्रतिरतिभूतचिन इलयः । नारकं प्रति समस्युक्ति । एका तन्वी सखी। चर्क सुदर्शनम् । मुपणीमुतं गदम् । अपि अय । चित्तवैर पाठः । अपमानयो- ग्यत्वाय हेतुगर्भ विशेषणम्-खिचत्पागिरिति । अपरा तरासी । तस्यापि पुरः- रीराक्षस्थापि । वदुभवं चकमुपदयम् । वासयेन नपा ऐरानेन । नियजितनि- सन्वयः । तति । उच्यत इति शेषः । एमोऽपि भागोऽभिन्न प्रस्य नुर- १ भारयोः रनलिट्-उपे, रिस भरेमाप विभूत- नारीवनिवेध--रामनिवारोपयोनिदरः (उपायः) सावितरिलिलो रएनकान्ति-मटरयो:, भायो मर-अटिनोध विस-दीलिपलेसासरिया-सर- पाडरवरूपगुग यार या दुपयोगिता दी । गुफोभूना, परपमाना परमात्र प्रधानलाशयः।

·अपगुतिः] रसगङ्गाधरः। संवन्धित्वात् । न तु नायं साधारणः पुरुष इत्युपमेयनिषेधमागोऽपि, व्यञ्ज- कस्यारोपमात्रव्यञ्जनसमर्थस्य तादृशनिपेघव्यञ्जने सामर्थ्याभावात् । नाप्यनु- भवसिद्धः सः, येन तयञ्जनायोपायो गवेप्येत । नापि गवेप्यमाणोऽपि तब्ध- अनोपायः शब्दोऽर्थो वा उपलभ्यते, येनानुभवकलहोऽपि स्यात् । न च साधारणपुरुषनिषेधमन्तरेण पुण्डरीकाक्षतादात्म्यारोपो दुर्घट इति सोऽपि व्यज्यत इति वाच्यम् , रूपकोच्छेदापत्तेः । मुखं चन्द्र इत्यादौ मुखनिषेध. मन्तरेण चन्द्रत्वं दुरारोपमित्यस्यापि सुवचत्वात् । तत्रापि मुखनिषेधावगमे जितमपद्भुत्या । अथ मुखं चन्द्र इति रूपके मुखवसामानाधिकरण्येन चन्द्रतादूप्य- स्यारोप्यमाणतया न मुखनिषेधापेक्षेति चेत्, प्रकृतेऽपि तर्हि तादृशे- साधारणपुरुषत्वसामानाधिकरण्येन पुण्डरीकाक्षतादारम्यारोपरूपमसौ राजा पुण्डरीकाक्ष इत्याकारकरूपकमेव भवितुमीप्टे, नापह्नुतिः । यदपि चोच्यते नाय पुण्डरीकाक्षः, अपि तु मन्मथः' इत्यादि । तत्र यद्यपि चक्रपर्ण- दूरीकरणेन नायं पुण्डरीकाक्ष इति निषेधः, पुष्पचाप-ध्वजगतमकरयो. लेखनेन च मन्मथोऽयमित्युपमानारोपश्च व्यङ्गयो भवितुमर्हति, तथापि नासावपळुतिः । 'प्रकृतस्य निषेधेन यदन्यत्वप्रकल्पनम्' इति वकृतलक्षण- ज्यते । व्यञ्जकति । चक्रमुपर्णलेसनस्येवर्थ । ननु कथं तदनुभवोऽत आह-ना- पीति । स तादयनिषेधभाग । उतपद्य इति शेष. । गवेष्येत अन्विायत । ननु विनि- गमनाविरहोऽत आह-नापीति । लभ्यत इति । प्रकृतपय इति शेष. ( दुर्घट इति । वज्ञानस्य तन प्रतिवन्धस्त्वादिति भावः । सोऽपि निषेवभागोऽपि । अन्य- थानुपपत्त्येति भावः । ननु मनापि तस्वीकारोऽत आह-तयापीति । पके.भी. स्वर्थः । एवं च तदुच्छेदापतिरिति भावः । वाधज्ञानमाहार्यज्ञाने न प्रतिबन्धकमिला- शयेनाहर । सामेति । न त्यवच्छेदकापच्छेदेनेति भावः । भारोप्येति। आहार्यज्ञान विषयीकियमाणतयेत्यर्थः । तदारारमाह-असाविति । चत्व। द्विती यचो व्ययवसमुञ्चये । ननु नियसामानाधिकरण्येनोपमानतादात्म्यारोपसत्वालय १ यदि वारानिषेथव्यवनोपावभूतः : भयों या आपल्यत चेत्तई अोपमेय. निदेपसानुभवो भाजीति विवादोब्युतिदिलाशयः ।

·, ३७२ काव्यमाला ।। [द्वितीयांनने- स्याप्यत्रासत्त्वात् । अत्र हि निषेध्यस्य भगवतः पुण्डरीकाक्षस्यावर्ण्यत्वेना-, प्रकृततया प्रकृतनिधागावात् । नहि पूर्वोरोपिततामात्रेण. प्रकृतत्वं वड़ें शक्यम् । प्रकृतपदस्यारोपविषयपरताया निषिध्य विषयमित्यादिना क्याम, त्ययफलं ब्रुवता भवतैव तत्र स्फुटीकरणात् । काव्यप्रकाशकृतापि 'प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपद्धतिः' इति सूर्व व्याचाणेन 'उपमेयमसत्यं कृत्वा' इत्यादिना प्रकृतपदस्योपमेयपरतयैव व्याख्यानाच । प्राचीनमतसिद्धे- यमपद्धतिळग्यत्वेनास्माभिरिहोच्यत इत्यपि कुशकाशावलम्बनमात्रम्, 'प्रकृ; तस्य निषेधेन' इत्यादिलक्षणं कुर्वता भवतैर वस्या पहिःकरणात् ।' एवमप्युक्तपये कोऽलंकारौ व्यन्य इति चेत् ? विच्छिसिवलक्षण्येऽति- रिक्तः, अन्यथा त्वपलुतिरेवास्तु । लक्षणं तु तदा प्रसक्तयत्किंचिद्वस्तुनिषेधसा- . । तदभावोऽत आह-अत्र हीति । ननु पूर्वमारोपितत्वात्प्रकृत एव सोऽत आह-ज- हीतिनिपिध्य विषयमित्यादिनेति । निषिय विपयं साम्यादन्यारोप इति तु त्वाप्रलयन लक्षणं नौकम् । वक्ष्यमाणोदाहरणे आरोपपूर्पकापहवेऽध्यातिप्रसा" इति रुकम् । पाल काचिदम्याप्तिरूपमनिटं फलम् । तर चित्रमीमारणयाम् । अपि- सूचितं दोषान्तरमाह-काव्येति । पुग्दरीराक्षस्तूपमानमिति भाव । प्राचीनेति । प्रागुतदण्डिमतेसर्थः । इह चित्रमीमांसायाम् । कुशेति । ससारमष्टायपलम्बनमेवो, चितं न पुशादेरिति तथा सर्वसिससारमतावलम्बनमेवोचितं नकदेगिनतस्ये सधः । तंद्रेवाह प्रकृतेति । एषः प्रतापतियोधकः । अन्यलक्षगवहिर्भावोऽपियोभ्यः । विच्छित्तियमकृतिः । अतिरिकोऽपहलन्यो रूपकात्यः । अन्यथा नु विचितिविशेषा- भावे । ननु प्रागुक्तसर्वमतसिसापडुतिसामान्यलक्षणानामन्तलास्ययं तत्त्वमत आह- लक्षणं त्यिति । तदेति । पापद्वति चासोदण्यालित इत्यर्थः । प्रसकेति । प्रमहरवं च यथारथंचिता, ननुमतत्यापेक्षेति भावः । अस्तुतदेखाभ्यामसानभिमतत्वं १ भारोपयु विषयः प्रतः। विषय मदतया अमेयनेर मत मात्र यो नापस: ( रागदिः) । विश्व पुरीशस पूर्णरोपिदापि वो वपर्यस्थामाद उस मरे प्रतस्य, निपेभो न विध्यतीसाश्यः । । ४ ·1 'मानाधिकरण्येन क्रियमाणवस्त्वन्तरारोपत्वमेव । तमात्सर्वमेवेदमहृदयंगमं सहृदयानाम् । इति रसगङ्गाधरेऽपहुतिप्रकरणम् । अथोत्प्रेक्षाप्रकरणम्- तद्भिनत्वेन बदभाववावेन वा प्रमिवस्य पदार्थस रमणीयत- सूचितम्, अत खसिद्धान्तरीलोपसहरति--तस्मादिति । दीक्षिलोक्त यथाकथचित्त- समर्थन चेत्यर्थ । अहृदयंगममिति । अनेद चिन्सम् दीक्षितैर्हि "दण्डी स्वपङते साधर्म्यमूलत्वनियममनादृत्य 'अपडतिरपगुस किंचिदन्यार्थसूचनम्' इति लक्षयित्वा उदा- जहार-न पञ्चेषु सरस्वस्य सहस पत्रिणा यत । चन्दन चदिका गन्धो गन्धवा- हश्च दक्षिण ॥ इलाधुपक्रम्य वदालेख्यै' इत्याद्युक्तमिति । तदनुसारेणैव तनापति ध्वनिरुदाहृत इति न किचिदहृदयगमम् । प्रकाशविरोधोऽपि न । तमोपमेयपदस्य पदा- ोपलक्षणत्वात् । अन्यथा 'केसेमु बलामोडिअ' इसारखय न प्रपशय्य गतास्तद्वैरि- णोऽपि तु ततः पराभव सभाव्य तान् कदरा न त्यजन्तीत्यपहतिय॑ज्यते'-"इति प्रकाश- अन्यासगति स्यादिति बोध्यम् ॥ इति रसगाधरममप्रकाशेऽपद्धतिप्रकरणम् ॥ उत्प्रेक्षा लक्षयति~अधोत्प्रेक्षेति । विनिगमनाविरहादन्योन्याभावात्यन्ताभावप- १ सद्विप्नत्वेन प्रमितस्य (हास्य) पदार्थस्य रमणीयतदृत्तितधर्मसबधनिमित्चकम् [अर्थात तसिपदार्थे वर्तमानचमत्कारजनको यस्तत्संबन्धी धर्म तादृशधर्म निमित्तीकृत्य तत्वेनसभा- चनम् उत्प्रेक्षा (एका कोटि ) । संभावन भयोग्यत्वाभावानुसंधानविषयीकरणम् ( मुखें चन्द्रवयोग्यताया श्रमावो न, अपि तु नाशयोग्यता अस्तीत्यनुसधानम) तदभावान अमितस्य पदार्थस्य रमणीयतत्समानाधिकरणतधर्मसंबन्धनिमित्तक तत्त्वेन संभावन या उत्प्रेक्षा (द्वितीया कोटि ) । भय भाव तद्भिन्ने अर्थात् मतस्मिन्नति पदाथै तरलेन । पन्द्रभिनेति मुखे पदावन ] संभावनम् उत्प्रेक्षा, तदिदै संभावन तादाम्य( अभेद संपन्न। संभावने तस्मिन् ( संभावनाविषयीभूते पदार्थे वर्तमानश्चमत्कारकस्तरमै माहादE स्वादि निमित्तम्, सेयपर्यु प्रेक्षा । तदभाववति अर्थात् यो धर्मस्वस्मिन् पदाथै नास्ति दो.. पदार्थे तबचेन संभावनम् । यथा निर्षि लावण्यानामिति पय नक्षणि (धर्मिणि) मोहो जाति तथापि मोइवत्वेन संभावनम् || तदिद संभावन तादात्म्येतरेण समवायादिस सण । मोर निमित्तं तत्समानाधिकरण (उत्प्रेक्ष्यमाणधर्मसहवासी) धर्म । 'यथा निर्षि लावण्यानामि- त्यत्र मोहस्य ब्रह्माणि समवायसंबन्धेन संभावनम् । निमित्त च मोहसमानाधिकाय, अनि. चार्यकारिस्वरूपो धर्म , सेय धर्मोप्रेक्षा। २ हन्त नागेशयात्रापि प्रतारणास्वमिति खेदेन वतम्यं स्यात् । सदालेले रसायु- दाहरण दण्डिमतानुसारमिति स समाधते । किन्तु चित्रमीमासायाँ मामूला लहान रिति टन व्याहता' अत्रैव दण्डिमदानुवाद समाप्यरे । त्वदानेले एयदाहरण 'ग्लादावपतिध्वनिरुदारर्तव्य ' इति दीक्षिशाना समतमिदम् । अशा पलका वैचदलकारम्बनिरपि दीयते तदपढुवाबरवे प्रकरणपूविरेव न विभदि विचरा ३२ रन. . । .

·. ३७४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- बृति-वत्समानाधिकरणान्यवरवद्धर्मसंबन्धनिमिचके तत्वेन दर- स्वेन वा संभावनमुत्प्रेक्षा॥ 'लोकोचरमभाव खां मन्ये नारायणं परम्' इत्यत्र तादृशमभावस्य नारा- यणलव्याप्यतासंभावनादशायां सामन्यभावेनानुमित्यनुदयाज्जायमानायां नारा- यणेनानेन प्रायशो भवितव्यमिति संभावनायामतिप्रसङ्गवारणाय तद्भिन्नत्वेन अमितस्येति संभावनायामाहार्यता-गमयति । एतेन 'राम सिग्धतरश्याम विलोक्य वनमण्डले । 'प्रायो धाराधरोऽयं स्यादिति नृत्यन्ति केकिनः ॥' इत्यत्र संभावनायाम् , 'धाराधरधिया धीरं नृत्यन्ति स शिखावलाः' इत्यत्र आन्तौ च नातिप्रसङ्गः । वदनकमलेन बाले सितसुषमालेशमावहसि यदा । जगदिह तदैव जाने दशावाणेन विजितमिति ।।' अत्र जगज्जयसंभावनायामतिप्रसनवारणाय रमणीयतद्धर्मनिमिकमिति । टितं लक्षणद्वयं युगपदाह तद्भिन्नत्वेति । लोकोचरेति । राजानं प्रयुक्तिः । ताडशेति: । लोकोत्तरेत्यर्थः । सामप्री निथयरूपन्याप्तिशानादिरूपानुमिविसामग्री- त्यर्थः । ननु कथमेतासां पारणमत आह-संभावनेति । इदंचेत्यादिः । राभाव- नार्या लक्षणघटकीभूतायाम् । तथा चोफसंभावनाऽनाहार्येति नातिप्रराश इति भावः । अस्य फलान्तरमाइ-पतेनेति । धाराधरो मेघः । भ्रान्तिरपीयमनाहार्या । अन्यथा यार्याभावापत्तेः । सितेति । हास्यशोभालेशमित्यर्थः । तदेति पूर्वान्वयि । दशेति । पथयाणेन मदनेनेलर्थः । जगजयेति । जगवि जयसंभावनायामित्यर्थः । तद्धति ।। संभावनाया भारायस्वस्वीकारेगमसामान्ये राजनि भौफिकप्रभावशार या भनाराय- ( ससा) नारायणत्वसभावना [ नारायण काममसत्य पर ससंभावना सत्सव ], तस्यामशास्वं न प्रसकम् । एवमेव भयं धारापरः स्यादिति के किना संभावना, 'धारापरोयम्' इति देगा प्रान्तिय, मनाहार्य । भन एव तु मृत्यरूपकार्यजननम् । तसर- विधायक संभावनामामुरशालकारस्य न प्रसतिरिति बोम्यम् । २ तदर्मनिनिच संभावनम्, इति धने निवेगाव संभाग्न पनि वर्मनिमिएकत्य. मपेशिवम् । पर्यात तसिन् संभावने विषय-विषयिगो यो पमः सनिमिसानु मित संभावनायर रामवरणम् , (निम्: भव पिया (Ren विजितम्, यतो विनितर संभाम्यते), मनयोधमः (Palae:) नास्ती िनाविम्याधिotes ·उप्रेक्षा] रसगङ्गाधरः। 7 मितस्य संभावनोत्थापकल्वेऽपि जगद्विजितरूपाविषयविषयिसाधारणत्वाभावान्न दोषः । एतेन-- 'प्रायः पतेयौः शकलीमवेद ग्लौः सहाचलम्बुधिभिः स्खलेद्वौः । नूनं ज्वलिष्यन्ति दिशः समता यद् द्रौपदी रोदिति हा हतेति ।। अत्रापि रोदनकारणीभूतकेशग्रहणादिजन्यपापनिमित्तोत्थापितायां खपतन- संभावनाया नातिप्रसङ्गः । प्रायः स्थाणुनानेन भवितव्यम् , नूनं पुरुषेणानेन भाव्यम् , दूरस्थोऽयं देवदच इवाभाति, इत्यादौ निश्चलवचञ्चलस्वादिसाधा- रणधर्मनिमिचायां संभावनायामतिप्रसङ्गः स्यात् , अतो स्मणीयत्वं धर्मगत- मुपात्तम् । रूपकवितावतिप्रसङ्गवारणाय संभावनमिति । अत्र च तादात्म्येन संसर्गेण धर्म्युमेक्षायाः, संसर्गान्तरेण धर्मोत्प्रेक्षायाश्च संग्रहायकोक्त्या लक्ष- गद्वयं विवक्षितम् । सा चोप्रेक्षा द्विविधा-वाच्या, प्रतीयमाना च । इव, नूनम् , मन्ये, जाने, अवैमि, ऊहे, तर्कयामि, शङ्के, उप्रेक्षे, इत्यादिमि. क्याचारफिका- दिभिः प्रतिपादकैः सहिता यत्रोत्प्रेक्षासामग्री, दत्र वाच्योत्प्रेक्षा । यत्र च प्रतिपादकशब्दरहितं तत्सामग्रीमात्रम् , तत्र प्रतीयमाना । यत्र तत्सामग्री- रहित प्रतिपादकमात्रम् , तत्र संभावनामात्रमेव, नोत्प्रेक्षा । सापि प्रत्येकं त्रिविधा-खरूपोत्प्रेक्षा, हेतूप्रेक्षा, फलोत्प्रेक्षा चेति । तत्र जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपाणां तदभावरूपाणां च पदार्थाना तादात्म्येनेत- रेण वा संवन्धेन जातिगुणक्रियाद्रव्यात्मकैय॑स्तैः समुचितैरुपाचैरनुपानि तद्धर्मसबन्धेत्यर्थ । ननु सितरूपधर्मनिमित्तकत्वमस्त्येवात आह-सितेति । हा. स्थस्य तत्सहकारित्वादिति भाव । जगदिति । जगद्विजितरूपी यो विषयविषयिणी तन्निधत्वाभावादित्यर्थ । अस्य प्रत्युदाहरणान्तरमाह-एतेनेति । ग्लौश्चन्न । गौ पृथ्वी। भूतत्व केशप्रहणादिविशेषणम् । पापस्य द्यौ पैवेदित्यादिविषयविषयिसा. धारणत्वाभावादिति भाव । स्थाणुना अक्षेण । यथाक्रमेण धर्मानाह-निश्चलेति । आदिना विलक्षणाकारत्वपरिप्रद । रमणीयत्वमिति । तत्त्व , कविप्रतिमानिति- तत्वमिति भाव । ननु ज्ञानमिलेवास्तु अत आह-रूपकेति । नन्वेवमपि तदभावव. त्वेनेसायधिकमत आइ-अन्न चेति। उक्तलक्षणवाक्य इत्यर्थे । अलकारसर्वखरीत्या हमा विभजते-सा धोत्प्रेक्षेति । यत्रोस्प्रेक्षासामग्रीति । सा च रमणीयतद्धर्म- संबन्धादिरूपा । सापीति । एव च द्वादश भेदा सपना हवि भाव तिन तासा - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- पत्तनिप्पाद्यैर्वा निमित्तभूतैर्षमैर्यथासंभवं जातिगुणक्रियाद्रव्यात्मकेषु विषये. यूप्रेक्षणं खरूपोत्प्रेक्षा । तत्रामेदेन संसर्गेण धर्मिखरूपोमेक्षा, संसर्गान्तरेण धर्मखरूपोत्प्रेक्षेति चोच्यते । उक्त विधेषु पदार्थेषु प्रागुतप्रकाराणां पदार्थानां तथाविधैरेव निमितैर्यथासंभव हेतुत्वेन फलत्वेन च संभावनं हेतूमेक्षा फलोत्प्रेक्षा चोच्यते। : एताश्च कचिनिष्पन्नशरीराः कचिनिष्पाद्यशरीराधेत्येवमावनल्पविकल्पाः संपयन्ते । तथापि दिङ्मात्रमुपदर्श्यते । आख्यायिकायां जात्यवच्छिन्नखरूपोत्प्रेक्षा यथा- 'तनयमैनाकगवेषणलम्बीकृतजलधिजठरमविष्टहिमगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्याः सखी' इति । अत्र भागीरथ्यां द्रव्ये जातो वा हिम- गिरिसंवन्धी मुजवजात्यवच्छिन्नतादात्म्येनोप्रेक्ष्यते । तत्र व भागीरथी- मवानां धैत्यथैत्यलम्बत्वजलधिजठरप्रविष्टत्वानां धर्माणां निमित्तासिद्धये विषयिहिमगिरिभुजगतस्वमवश्यं संपादनीयम् । तेषां च मध्येऽनुपातयोः श्वैत्यशैत्ययोहिमगिरिसबन्धित्वादेव भुजगतत्वं संपन्नम् । इतस्योरपि संपादनाय तनयमैनाकगवेषणं फलमुत्मेक्षिवम् , तत्साधनताशानस्य लम्बस्व- जलधिजठरप्रवेशानुकूलयतजनकत्वात् । एवं च विषयिगतवादशगवेपणफल- कलम्बत्वजलधिजठरप्रविष्टत्वाभ्यां विषयगतयोः साहजिकलम्पसजलधिजठर. प्रविष्टखयोरमेदाध्यवसानातिशयोक्त्या साधारण्यसंपनी निमितता न चान तिवां मध्ये । द्रव्येति । सज्ञाशब्दाभिप्रायमिदम् । एवमप्रेऽपि । उक्तमेव विशद- यति-तति । तासा खरूपोत्प्रेक्षाणा मध्य इत्यर्थः । हेतूटप्रेक्षाफलोत्प्रेक्षे आहे- उकेति । जात्यादिवित्यर्थः । एवमप्रेऽपि । अनपेति । पहिलध.। तनयेति । हिमगिरेरित्यादिालम्पत्वप्रविष्टत्वे भुजविशेषणे द्रव्ये जातो वेति । समान्दवाच्या- यो जाविशन्दयाच्याया वेलयं. वेण च उत्तधर्माणाम् । इतरयोरपि उपायोलेम्पत्यतात. विष्टत्वयोरपि।तत्साधनतेति गवेषणसाधनसर्थयतेति । अन्यथा गये से. भवादिति भावः । विपपिगतेति। विपरिहिमगिरिभुजगताभ्यामिल ताडशेति । १ जातिगुणादीन् निमितीकृत्य जातिगुणादिषु विषयेऽ जाधगुणादिका विषयमा समावन स्वरूपोत्प्रेझेति वास्यस्य सारम् , भवशिधनि वामशेषणनीति कोम्पम् । १ जातिगुणारिष पदापु जायादिमिनिनि जातिगुमादिकस पदास हेतुसेन फल. खेन च संभाषनम्, मासादिकतपदार्थो बासादिक पदार्थ प्रति हेतु फया या समाम्यते सोमेश-लाशयः।

·उत्प्रेक्षा] रसगङ्गाधरः। ३७७ फलस्याप्युटोक्षणासलोप्रेक्षेति वक्तुं शक्यम् । उत्प्रेक्ष्यमाणफलनिष्पादितनि- मिचोत्थापिकायां सरूपोत्प्रेक्षायामेव विधेयत्वाञ्चमत्कृतेर्विश्रमात्, उत्प्रेक्षा- प्रतिपादकस प्रत्ययस्य फलेनानन्ययाब, तवैवान व्यपदेशो युक्तः । अनि गीर्णविषया चेयमुपात्तानुपाचगुणक्रियात्मकनिमिता निप्पाचविशिष्टशरीरा जात्युत्प्रेक्षा, हिमगिरिभुजस्य कविनैव निप्पादितत्वात् । तादाम्येन गुणखरूपोत्प्रेक्षा यथा- 'अम्मोजिनीबान्धवनन्दनायां कूजन्यकानां समजो विरेजे। रूपान्तराकान्तगृहः समन्यापुढीभवन्शुक्ल इवाश्रयार्थी ॥ अत्रैकाधिकरण्यापने कूजनविशिष्टे बकवनात्यवच्छिन्ने विपये पुञ्जी- भवनविशिष्टः शुअगुणस्तादात्म्येनोत्प्रेक्ष्यते । तत्र बकगतानां कूजननैर्म- न्यपुजीभवनानां शुक्रगुणगतत्वमन्तरेण बकशुकयोरभेदस्य दुरुपपादत्वा- चसिद्धये तेषां विषयिगवत्यं साध्यम् । तत्र नैर्मल्यस्यानुपाचस्य यथा- कथंविदुरप्रेक्ष्यमाणे विषयिणि सिद्धत्वात्कूजनपुझीभवनयोनिप्पादनाय रूपा- तनयमनाकेत्यर्थः । विषयेति । भागीरथीत्यर्थः । विनिगमनाविरहादाह---उपेक्षेति। प्रत्ययस्य क्यकः। उपसंहरति--तयैवेति । एवं चेत्यादिः। वरूपोत्क्षयवेत्यर्थः कचित 'तथैन' इति पाठः सोऽप्युक्तार्थक एव । अत्र भेदानुपपादयति-अनिगीणेति । भागी. रथ्या उपादानाद । उपात्तेति । इदं च यथासंभयं बोध्यम् । न तु यथाख्यम् । निष्पायरवे हेतुमाह-हिमेति । एवं चैकदेशस्य सिद्धत्वेऽपि विशिष्टस्य निप्पाद्यत्वं स्पष्टमेवेति भावः । अम्मोजिनीति । सूर्यकन्यायां यमुनायामित्यर्थः । समजः संघः। रूपान्तरेति । नीलादीत्यर्थः । ऐकाधिकरण्यापन इति । समुदायापन इव्यर्थः । तत्र तयोर्मध्ये । तत्सिद्धये शुभगुणयतत्वसिद्धये । नेपामुक्तधर्माणाम् । विष. योति । शुनगुणेत्यर्थः । यथाकथंचिदिति । नन्वेवं हेतूनेक्षेपेयं फुतो नात १ उत्प्रेक्ष्यमाणेन गवेषणफोन निम्यादिवे ये निमिचे (लम्वत्ल-जलधिमविष्टले - स्थापितापा) २प्राधान्यात ३ क्रियात्मके लम्वत्वप्रविष्टत्वे उपाचे, वैत्यशैल्ये गुणात्मके चानुपाते । अत्र यथासंभव मिति नागेश्वटीका । क्रियात्मवस्स प्रविष्टत्वस (टम्बसस्यापि ) उपात्ततया यथासस्वावं न घर। इति तस्याबः। ४ विना। 1 ·काव्यमाला। ३७८ [द्विवीयानने- न्तराकान्तगृहत्वमाश्रयार्थित्वं च हेतुत्वेनोत्प्रेक्षितम् । इहापि पावत्साह- जिकयोः कल्पिताभ्यामभेदाध्यवसानासाधारण्यम् । एवमन्यत्राप्यूयम् । पूर्व हि यथा फलस्योरप्रेक्षणेऽपि न फलोत्प्रेक्षा तथैहापि हेतोरिति । क्रियाखरूपोत्प्रेक्षा यथा--- 'कलिन्दजानीरभरेऽर्धमना वकाः प्रकामं कृवभूरिशब्दाः । ध्वान्तेन वैराद्विनिगीर्यमाणाः कोशन्ति मन्ये शशिनः किशोराः ' अन्न प्रथमान्तविशेष्यकपोपवादिनामभेदसंसर्गेण कलिन्दजानीरार्धम- म-कृतमूरिशब्दोमयविशिष्टेषु बकेषु विपयेषु ध्वान्तकर्तृकवैरहेतुकनिग. रणकर्माभिन्नोमेक्षितशशिकिशोरतादाम्योत्प्रेक्षणपूर्वक क्रोशनकर्तृत्वं धर्म उत्प्रेक्ष्यते । वत्र तादात्म्योत्प्रेक्षणे धर्म्युत्प्रेक्षायां साधारणो धर्मः, संबन्धा- न्तरेणोक्षणे धर्मोप्रेक्षायां तासमानाधिकरणो धर्मश्च विषयगतो निमित्त. मिति स्थिते प्रकृते कोशनकर्तृत्वरूपधर्मोप्रेक्षायां तसमानाधिकरणनिगरण- कर्मवरूपधर्मस्य विषयगतत्वसिद्धयेऽनुवाधतया शशिकिशोरवादास्यमनुपा- . -पूर्व हीति । कठभूरीति । यो निमज्जति स शब्दं करोतीति लौकिकम् । पादिनामित्वस्य धर्म उप्रेक्ष्यत इलमान्वयः । शाननर्थमाह-कमेति । तदभिवत्वे- नोत्प्रेक्षितेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षितेत्यधिकम् । तयोरमेदस्य खारसिकत्वात् । तर उत्तोक्ष- योर्मध्ये । पूर्वामाह-तादेति । द्वितीयामाह-संवन्धेति। विपयेति । वनेत्यर्थः । तत्कृतचमत्काराभावादाह-अनुयायेति । उत्प्रेक्ष्यते । बकेष्विति शेषः । नन्वेवमपि १ भन्याकान्तगृहा हि शदं कुर्वन्ति पुजीमदन्ति च । एवं मानयार्थिनोपि शम्दान्ने संघीभवन्ति । २खाभाविकयो; पुओभवननस्ययोः (अर्थात् बनियोः) कहिपताम्या (शुगुण- गताभ्याम् ) पुशीभवन नेमल्याम्या सा भेदाभ्यवसानमित्यर्थः । ध्वान्तककं वैरहेतुकं यद् निगरण (गलायाकरणम् ) तस्य कर्माभियतन (करन) उत्प्रेक्षिता ये शशिफिमोरावसादाम्योत्प्रेक्षणपूर्वकम् , अर्शद वेषु विषयेषु विपरिभा शनि- किशोराणां पादाम्येन (अभेदसमग) संभावनामति पूर्व (मोक्ष) धुरमेशरावर. नन्दा 'मन्ये कौशन्ति इतिप्रतिपाचा धर्मोस्प्रेक्षा, इत्याशयः । ४ोग्न पत्र (शशिकिशोरेप) विप्रति किरण यो निगरमावरून पास विषयक गवस्पतिदये। मई मावा-निगरचिन पद मति म पानाम्, बरसाना निगरणकमवासिये घरिकिशोरवादाम्यमुत्प्रेक्ष्यते इलाशयः।

·उप्रेक्षा रसगङ्गाधरः। चश्वैत्यनिमित्तकमुरप्रेक्ष्यते । तत्र यथा विशिष्टोपमायामुपमानोपमेय विशेषण- तद्विशेषणानामार्थमौपम्यम्, एवमत्रापि विषयवकविशेषणतद्विशेषणयोरर्थ- मजनयमुनाजलयोर्मूलोत्प्रेक्षाविषयिशशिकिशोरविशेषणतद्विशेषणाभ्यां निग- रणध्वान्ताभ्यामभेद आर्थः । ततश्च ध्वान्तकर्तृकनिगरणे सिद्धे मुख्यो- प्रेक्षानिर्वाहः । कोशनशब्दयोरपि विम्वप्रतिबिम्पभावेनाभेदः । तेन कलि- न्दजानीरार्धमप्रकृतभूरिशब्दोभयाभिन्ना बका ध्वान्तनिगीर्यमाणशशिकिशो- रोमयाभिन्नाः कोशनक्रियानुकूलव्यापारक्त हवेति बोधाकारः । माख्याते भावप्राधान्ये त्वमेदेन कोशनक्रियोत्प्रेक्षा । तेत्र शाब्दे वृत्ते वकविशेषणतया साधारणधर्माभावात्कथं प्रधानोत्प्रेक्षानिर्वाहोऽत आह-तत्रेति । तस्मिन्सतीत्यर्थः । मूलोत्प्रेक्षेति । मूलोटोक्षाया विषयी यः शशिकिशोर इत्याद्यर्थः । कियोप्रेशोपपा- दकत्यात्तस्या मूलोत्प्रेक्षात्वम् । सिद्ध इति । वानामित्यादिः । मुख्योत्प्रेक्षेति । कियोत्प्रेक्षेत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि साधारण्यं धर्मस्याइ-फोशनेति । शशिकिशोरो- भयानुकूलकोशेति । 'निगीर्यमाणाभिनशिकिशोराभिला. कोशनझियानकूल-' इति युक्तः पाठः । एवं नैयायिकमवेन योधमुक्त्वा वैयाकरणमतेनाह-आख्यात इति । जन्नभेदेन बके तदुत्प्रेक्षा नाधिता अत आह-तत्रेति । उत्प्रेक्ष्यमाणोशनकियाया- १ विषयभूता ये कास्तविशेषणम् अर्थमजनम् । तस्य (अर्धमज्जनस्य ) विशेषण यमु. गावलम्, पतयोयो:-मूलो प्रेक्षायाः (प्रभानभूतक्रियोक्षोपपादकतया मूलभूतायाः) विषविभूतानां शशिकिशोराणां विशेषणं निगरणम् तस्स (निगरणस्य) विशेषणं वान्तम् एताभ्यां सह अभेदः २ शशिकिराभेदेन बकानामपि ध्वान्तककनिगरणे सिके मुख्यधारा कोरानो- सेवामा निर्वाहः, यतो हि यो निगीमागे भवति स तदुःखारकोशति । २ सकेषु वान्तनिगरसिया निगीर्यमाणत्यस्य शशितिशोरवस येत्युभयोरमेद इति बोध्यम् । ४ ननु भावप्रधानमाख्यातमिति वैयाकरणानां मने अन्दन मियायां क्रोगनकियाया- स्तादारम्येन संभावनमिति धयुत्मक्षा सेयमित्युन्यो । किन्तु शन्दनन् (विषयः ) नात्र पृथक निर्दिष्टम् । भपि तु 'कृतभूरिशदाः (बकाः) इति बकानामेव विशेषणीभूतं तद । एच. शम्दने (विषये) कथं क्रोशनतादात्म्योत्प्रेक्षा इति शशा मचा को शन्तीत्यत्र मधेषु विषयिषु मञ्चस्यानां यथा अभेदाच्यवनानम् तथा शब्दक व शन्दनस्याध्यवसानं कृत्वा, तस्मिन् सदने (विषये) मोशनक्रियाया उनेक्षा साप्यते इदि तत्वमाशनम् । शाम्दे बोधे निम्पन्ने इत्यनेन पुचितं ग्रन्थकृता यत् शाब्दबोपस्त पूर्वोक्त एव, वैयाकरणान! मवे केवलम् आर्थी सेयं कोगनक्रियो क्षेत्राशयः। अत एव 'क्रोशनक्रियायर्या च दादशवा विशेषणम्' ला. युक्तम् । अन्यथा कोशनरूपन्यापारप्राधान्ये शशिकिशोराणामेव शम्दमयोदया विशेषता सादिति बोध्यम् ।

·३८० काव्यमाला। [द्वितीयानने- प्रतीयमानमपि शब्दनं विपयतयावतिष्ठते, अध्ययसानवशात् । कोसनक्रि- यायां च ताशवका विशेषणम् , तादृशबपु चाभेदेन तादृयशशिकिशोराः, न तु शशिकिशोरा एव साक्षाक्तियायाम् । एवं च चकानामनन्वयापचेः । विषयविषयिविशेषणानां प्रावदेव विम्वप्रतिविम्यभावेनाभेदपतिपतिः । तथा 'राज्याभिषेकमाज्ञाय शम्परामुरवैरिणः । सुधामिर्जातीमध्यं लिम्पतीव सुधाकरः !' अत्रापि चन्ने विषये तादृशलेपनकर्तृत्वरूपधोमेक्षेत्येकं दर्शनम् । किरणच्यापने विपये चन्द्रकर्तृकसुधाकरणकलेपनस तादात्म्येनोप्रेक्षणमिति द्वितीयम् । तत्र प्रथमे मते धक्लीकारकत्वरूपनिमिचानुपादानादनुपाचनि- मिता, विषयस्योपादानादुपाचविपया । द्वितीयेऽपि तस्यैव निमिवस्यानुपा- दानादनुपाचनिमिया, विषयस निगीर्णतयानुपाचविपयेति विशेषः । तादाम्येन द्रव्यखरुपोप्रेक्षा यथा- 'कलिन्दशैलादियमा प्रयागं केनापि दीर्घा परिसा निखाता । मन्ये तलस्पर्शविहीनमस्यामाकारमानीलमिदं विभाति ।।' अत्र यमुनायां नीलवदीर्घत्वनिमितकमाकाशवादात्म्योमेक्षणम् । मित्यर्थः । इत्ते पोधे निष्पन्ने वा । अभ्यवसानेति । अभ्यवसानं च मयाः कोरान्ती. खादिवदिपरिवाचकान्दैनति गेभ्यम् । वारदोति ! विशेषणपरिशिटेसः । एष- मप्रेऽपि । तारोति । एकविशेषणविशिटेलपः । क्रियायो कोसनेसारिका एवं प एवं रादि । एवं न ताधिकिशोरानिमक फोगनमिति सोप्पम् । असा उदाहरगान्तरमाह--तयेति । शम्बरस्पेति । मदन खलः । प्राग्वरमापि मतभे. दमादमापीति । ताहति । अपारजगामध्यमसः। चन्द्रवि । तदभिलः । करणकेति । जगन्मपर्मपि पोम्यम् । पिपरस्य चन्द्रस। तस्वैव पवटीयरकत्वसव । विषयस रिणव्याग्नस । निगीणति । गुणनिति पतीनेनेति भावः । कलिन्देति । तदासपर्वतादिल.। संसा गांपा। भा प्रमार्ग प्राममभिन्नाप्पा भी परिणामाम् सं यमुनापम् । नवप्राय बायुमेशे को म, अन माह-माकरोति । मापा मम् । PRITER मयनसान बनाक, Anite सरि पनस मगरलस [पस पावस] RAHURTE भारमेर सारा ·उप्रेक्षा रसराङ्गाधरः। आकाशवस्य खरूपात्मकत्वाद्रव्योत्प्रेक्षेयम् । अत एवाकाशपदाच्छन्दाश्रय- स्वाद्यनुपसितिदशायामप्याकाशधीः। नीलवरूपनिमिवस्य विपयिणि सिद्ध्यर्थ तृतीयचरणोपादानम् । दीर्घत्वरूपनिमिचसिद्ध्यर्थं च पूर्वार्धन् । जात्यादीनाममावोत्प्रेक्षा यथा--- 'बाहुजानां समस्तानामभाव इव मूर्तिमान् । जयंत्यतियलो लोके जामदग्यः प्रतापवान् ।' अत्र जात्यवच्छिन्नाभावो विरोधित्वनिमित्तेन तादात्म्येनोत्प्रेक्ष्यते । नाश इत्युक्तौ तु ध्वंसः । 'समस्खलोकदुःखानाम्' इति प्रथमचरणे कृते णाभावः। 'धोरञ्जनकालीमिर्जलदाली मिस्तथा वने । जगदखिलमपि यथासीनिर्लोचनवर्गसर्गमिव ।' . नन्याकारात्वं शब्दाश्रयत्वादिरूपमिति कुतः खरूपात्मकमत आह-अत पवेति । तस खरूपात्मकत्वादेवेत्यर्थः । आदिना शब्दसमवायिकारणत्वपरिग्रहः । विषयिणि आकाशे। तृतीयेति । तलस्पर्श सति प्रतिविम्बासभव इति भावः। सिद्ध्यर्थं चेति । आकाश एवेति शेप. । गर्वोपरितनाकाशस्य तद्दीपत्वारोपादिति भावः । बाहुजानां क्षत्रियाणाम् । जामदग्यः परशुराम । जातीति । क्षत्रियत्वेलर्थः । विरोधित्वेति । जात्यवच्छिनेत्यादि । अभावोऽयन्ताभाव. । अभावपदत्यागेनाह-विनेति । क्रिया- भावोत्प्रेक्षोदाहरणमाह-द्योरिति । कजलवच्छयाममेघपतिमिलयाच्छादितसर्थः । १ घटपटादिषु घटावपटत्वादिकं यथा जातिभवति तथा भाकाशत्वं नातिने, अपि तु मा- काशखरूपमेव । शन्दाययस्वमाकाशस्वमिति ये न जानन्ति तेषामपि आकाशवस्य स्वरूपा. त्मकत्वादाकारस्य दोषो भवति । पत व कलिन्दशैलादित्यत्र पद्ये द्रव्योरपेक्षेत्याशयः । २ तलपशे ( दलदर्शने) मति तलगतस्य वर्षातरस्यापि प्रतीतित स्यात् । तदभावे तु निम्नतया भीउवैव प्रतिभासतेत्याशयः । 'तबरपरों सति प्रतिविम्बस्य संभवो न इति नागेशविज्ञान तु लोको उरमेव, कतिपयाहुलिनिग्नेम्वपि जलपात्रेषु प्रतिबिम्बदनाद । ३ जामदायः क्षत्रियजाविरोधी । तपश्च विरोपिलेन निनिनि जामदश्य (द्रव्ये । क्षत्रियत्वजारभावस्तादारम्पेन समाव्यत इति जायभावधर्म्युप्रेक्षा सेवनित्याशयः।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- अत्रापि चाक्षुषज्ञानसामान्यशून्यत्वेन निमित्तेन पार्यन्तिकः क्रियामावो धर्मः । एवं द्रव्याभावोसेक्षापि स्वयमूह्या । मालारूपाप्येपा संमयति यथा- 'द्विनेत्र इव वासवः करयुगो विवखानिय द्वितीय इव चन्द्रमाः श्रितवपुर्मनोभूरिव । नराकृतिरिवाम्बुधिगुरुरिव क्षमामागतो नुतो निखिलभूसुरैर्जयति कोऽपि भूमीपतिः ।।' अत्र राजगतानां द्विनेत्रत्वादीनां वासवादितादात्म्यविरोधिनां विरोधनि- वर्तनाय विषयिषु वासवादिप्वारोपेण साधारणीकरणम् । न चानोरमा शक्यनिरूपणा, द्विनेत्रत्वादीनामुक्तनिष्प्रयोजनकत्वापः । न चोपमाया निप्पादकं तेषां साधारण्यम् , तदभावेऽपि परमैश्वर्यादिभिः प्रतीयमानस्तस्या निप्पतेः । असुन्दरत्वादुपमानिप्पादकत्वेन कवेरनभिप्रेतत्वाच्च । नक्षत्र द्विनेत्रत्वादिभिर्धमा सवादिसादृश्यं राज्ञः कवेरभिमायविषयः । एवं द्वितीय- नेशन्यजनसमूहष्टिरिवेत्यर्थः । निमित्चेनेति । अनुपातेनेति भावः । पार्यन्तिक इति । यद्यपि सर्गमिति नपुसकोक्ला तरिक जगदन्तरमिदेतज्जगदिति पूर्व पोधः उधापि तादृशजगदन्तयप्रविया अभावोत्तरीक्षावाधापरया थानेर पर्मिणि जगति लोचनवर्गस सो दान ससर्ग. प्रसरणं वा यन दर्शने तदभावो निरा योध्यते इति दर्शनक्रियाभावरूपो धर्म उत्प्रेक्ष्यते पधादिसर्थ । तदाह-क्रियाभावो धर्म इति । एपा उत्प्रेक्षा । करयुगो भुजद्वयम् । क्षमा भूमिम्। 'अध्यारोपेण रवि पाठः। आ. रोपेणेचि तदर्थ । अतियुक्त पाठे तु स एवार्थः । स आरोपेणेत्यमे योग्यः । ननूपमे- बानास्तु इत्याशश्ते-न चेति । साधेति । उपरीसेति भावः । तस्या उपमाया. । नपानधर्माभावे प्रतीयमानादरोऽत आद-ससुन्दरेति । पिरिछत्स्यजनकत्वादि- लः । उक्तधर्मस्येति । उकमेर विरादयति-पयामिति । राजसास्त्र द्विती १ पर्यन्ते (पश्चात् ) क्रिया( दयना)भावो धर्मः उत्प्रेक्ष्यठे इत्यनुपः । अय भाव.- भर हि पूर्वम् 'लोचनवर्गसृष्टिरक्षितजगदिव इदम् (वर्तमान सायम्) जगव' की द्रव्योमेव प्रदीयते । विचारे वे पानगोऽभाग-पर्यदे-सोचनवर्गस संसर्ग: मसरण वा नास्ति [अत एव तु पदार्थानां दर्शनं न भवति इति जगति (दमे दर्शन- रूपक्रियाया अभाव. प्रवीयठे रसायपः। ३ करयुगन् मस्सास्तीति करतगः, अनापन् । करयोग स्पेति याकरणनिक- विकोप्परिकरीनागेशीयता नागेन। ३ दिनेत्रवादीनि एननि सलेम, परमानाया विषयिषु पासवारिगुतान्यारोप्यो येन प्रहबामलायो. साम्य संघटः । - , ·उत्प्रेक्षा] रसगङ्गाधरः। ३८३ स्वादीना चन्द्रादिप्वारोपोऽप्युपमाया सत्यामनर्थक एवं स्यात् । अभेदपति- परी तु सदसनेत्रेण सहस्रकरण विधिसृष्टावेकेन वपुर्विहीनेन जलाकारण वर्गगतेन च तेन तेन कथमस्थानेदः स्यादिति प्रतिकूलधियमपसारयतां विपयिगताना द्विनेत्रत्वाधारोपणामस्त्येवोपयोगः । अत्रैवेवर्शब्दस्यामा हढारोपं रूपकम् । विपयिगतविशेषणानामभावे उपमा । उभयेपामेकतर- स्याप्यभावे शुद्धपकमिति विवेकः । एव स्वरूपोस्रक्षादिगुपदार्शता । अथ हेतूप्रेक्षा । यथा- 'स्वत्मतापमहादीपशिखाविपुलकज्जलै । नूनं नमस्तले नित्यं नीलिमा नूतनायते ।" अत्र नीलिमसामानाधिकरण्येनोप्रेक्षितस्य हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणम् । 'कजल. लेपनै.' इति कृते इयमेव कियाहेतूप्रेक्षा । यस्य सत्याद्राज्ञि स्वारसिक द्वितीयलमिलाशयेनाह-चन्द्रादीति । ननूप्रेक्षा- पक्षऽपि तदुक्तिवैयर्थ्यमत आइ-अभेदेति । पासवारीलादि । करेण किरणेत । वेन तेन वासवादिना । बस राज्ञ । उभयाभावस्सैकस्सिनपि सत्त्वादाह-एकतरेति। उपसहरति-एचमिति । स्वदिति । राजान प्रति क्युक्ति । उत्प्रेक्षितस रजलस्य । हेतुत्वेनेति । नूतनीकरण इति भाव । हेतूत्प्रेक्षेति । नीलिन्न १ वशम्दसामावै राजा दिनको वासव इत्यादिमि आरोप्यमाणेषु ( वासवादिषु) दिनेल विहाय अन्यविधसमप्रसादृश्यसूचनात् राजतादाम्यदृढीकरणेन रूपके दार्थ हराघव रत्न रद्वयोमध्ये एकस्याऽप्यभावे, योरप्यमारे इति वावर। ३६ निमित्रभूवन नीलिमरूपेण समानाधिकरणेन धर्मेण यतो द्वि एकसिनधिकरणे (माका) नीलिमा जल व वण्र्येते ) प्रतापरूप दीपशिखाजनितकालरूपजाति- पदार्थस्य धर्मस्पोत्प्रेक्षा। ४ तदनन्तरं नीलिनो निलनूतनीभवनक्रिया प्रति कनेक्षितस्यास करस हेतुलेनो- प्रेक्षणमत्रोदाहरणतयाऽभिप्रेतम् । 'नृवनीकरणम्' इति नागेशजस्यों वैयाकरगविचार्य एव । नूतन वाचरति (नूतन इव भाति) रतिसाने नूतन करोति इनि व्यपदेश तस्क- रोठीति णिच्प्रसाद ५ आपने,' इति क्रिया नीलिमनूतनीभवने हेतुरिख ।

·३८४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- गुणहेतूप्रेक्षा यथा- 'परस्परासङ्गसुखान्नतभ्रवः पयोधरौ पीनतरौ बभूवतुः । तयोरमृप्यन्नयमुन्नति परामवैमि मध्यस्खनिनानमश्चति । अत्र पूर्वाधे सुखस्य गुणस्स हेतुत्वं तावत्पञ्चम्यैव निर्दिष्टम् । अपराधे धर्मिविशेषणतया अनूद्यमानस गुणाभावस्य त्वार्थम् । यथा 'भोका भुञ्जानो वा तृप्यति' इत्यादी भोजनादेः। यथा चा- 'व्यागुञ्जन्मधुकरपुञ्जमझुगीतामाकर्ण्य स्तुतिमुदयापातिरेकात् । आभूमीतलनतकंधराणि मन्येऽरण्येऽसिन्नवनिरूहां कुटुम्बकानि ।' क्रियाहेतूप्रेक्षा यथा- 'महागुरुकलिन्दमहीधरोदरविदारणाविर्भवन्महापातकावलिवेल्सनादिव श्यामलिता' इति । द्रव्यहेतूपेक्षा यथा--- 'बराका यं राकारमण इति वरंगन्ति सहसा सरः खच्छ मन्ये मिलदमृतमेतन्मखभुजाम् । . प्रतिदिनोपचीयमानत्वं निमित्तम् । भवति गच्छति । अपराध इति । उत्त- रार्ध इलयः । धचित्तथैव पाठः । आर्थत्वे हेतुगर्भ विशेषणमाह-धर्माति । मध्येत्यर्थः । गुणाभावस्स मर्पणाभावस्य । भोकेसन पालसामान्यपतीविशेपो- दाहरणमाह-भुआनो वेति । नैयायिकोक्तगुणस्यैव प्रहणमिति भ्रमनिरामायो- दाहरणान्तरमाह- यथा वेति । उदपदिति । उदयन्ती. आविर्भवन्ती या लजा तस्याः संबन्धाद, आपिस्याद्वेसर्थः । भूमिममिव्याप्य नयाः कंधराः पाखा येषां तानि । क्षाणां समूहरूपाणीलग्रिमार्थः । धनापि सवारूपगुणस्स हेतुत्वं स्पष्टमेव । चेदनात्तत्संबन्धात् । अत्र वेल्लनं क्रियेति सष्टमेव । सामलिता सनातश्यामा । वराकाः कृपयाः । यं चन्दम् । मिलदस्तमिति । 'लखदमृतम्' १ अर्थात् मध्यस्य दनिमान प्रति स्तनगमोग्ननिमांगरूपगुणाभाव एवं यः। ननु मर्म नामावस्तु नात्र पृथङ् निर्दिधे यस हेतुत्व शयेत, अत्र हि 'भभूयन् (मध्यः) dि मध्यस विप्रेषणीभूत एव म पति शापामाइ-माधम्' इति । शम्दतोऽनुमपि हेतुत्वम् भवशामदीयत इत्यर्थः । 'मोका तप्यति मन मोक्तुमिम्मो विशेषणमामि भोजनस्य ·उत्प्रेक्षा] रसगङ्गाधरः। अनुप्मिन्या कापि द्युतिरतिघना भाति मिपता. मियं नीलच्छायादुपरि निरपायाद्गनतः ।। अत्रामृतसरोरूपत्वेनोलेक्षिते चन्द्रमसि नीलत्वेनाध्यवसिते कल के उप- रिवर्तिनमोहेतुकत्वमुत्मेक्ष्यते । एतेन द्रव्यस्य हेतुत्वेनोप्रेक्षणं नास्तीति प्राचा प्रवादो निरतः। एपामेवाभावाना हेतुत्वोत्प्रेक्षा यथा- 'नितान्तरमणीयानि वस्तूनि करुणोज्झितः । काल, संहरते नित्यमभावादिव चक्षुप. " अत्र कालस्य साहजिके संहारकत्वे चक्षुरभावस्य हेतुत्वेनोत्प्रेक्षा । 'नि सीमशोभासौभाग्य नताझ्या नयनद्वयम् । अन्योन्यालोकनानन्दविरहादिव चञ्चलम् ॥ अत्र गुणामावस्या 'जनमोहकर ववालि मन्ये चिकुराकारमिदं घनान्धकारम् । बदनेन्दुरुचामिहाप्रचारादिव तन्वनि नितान्तकान्तिकान्तम् ।' इति पाठान्तरम् । मसभुजा देवानाम् । अमुमिन्सरसि । इय द्युतिनैत्यरूपा । मिपतो पश्यताम् । उपरि। वर्तमानादिति शेष । निरपायादनवरात् । नील- त्वेनेति । द्युतिरित्लनेनेति भाव । एषामेव जालादीनामेव । करणोज्झित इति । खककरण । आहिताम्यादित्वानिष्टान्तस्य परनिपात । इद जालवच्छिन्ना- भारहेतुत्वोत्क्षोदाहरणम् । गुणभावहेतुत्त्वो प्रेशोदाहरणमाह-नि सीमेति । गु. ति । आनन्दरूपेलर्ध । हेनुस्वेनोत्प्रेशेवि शेप । एवमप्रेऽपि । क्यिाभारहेतुत्वोत्ये. क्षोदाहरणमाह-जनेति । हे शाति आलि, इह चितुरे तब मुराच द्रान्तीनाम- सेबन्यादिव इद दृश्य केशयमूहरूप वरपदामाणे यस्य त जनमोहकर निविडा- १ अनुस्मिन् पररूपे घरसि अतिपना नीटा पुतियां पिता (पसाम्) जनानां झाडि, हा पर मानाद नोटाद गगनार अर्थात दामलिमिहेनु यातील मित्र पीनसम्पस हतापीमादाररणाम ।

·काव्यमाला। . . ३८६ [द्वितीयानने- इह द्वितीयार्धे कियाभावस्य । प्रथमाघे तु जात्यवच्छिनस जात्यवच्चि- नामावस्य वा खरूपोत्येक्षेव। 'न नगाः कानगा यहुदतीपु स्वदरिभूपरदती । शकलीभवन्ति तथा शहे श्रवणेन्द्रियाभावात् ।। इइ श्रोत्रत्वस जातिगुणक्रियाभ्योऽतिरिकस विवेक क्रियमाणे भाका- शस्वरूपतया दवच्छिन्नाभावस द्रव्याभावस हेतुत्वेनोलेक्षा । निमिचं मियाभावः । एवं हेतूमेक्षादिक् । अथ फलोलेक्षा- 'दिवानिशं चारिणि कण्ठदो दिवाकरायपनमाचरन्ती । बोजताय किमु पक्ष्मलाश्यास्तपश्चरत्यम्बुजपश्चिरेपा ।' अत्र क्षोजत्वमवयववृति । जातिवलसत्ययाः । लतलोः प्रकृतिमय- भवारमह मन्य इत्यर्थः । यदाशयेनोदाहत तमाद-नईति । प्रचारस कियारादिति भाषः । शुरुकवलक्षम्ने । एतेन प्रासनिकस्वमस सूचितम् । अतएर प्युरकमेमोकि । अन्धकारोऽचिरिक पदार्थ इति मनाह-जात्यपन्धिमेति । येचोभार एपस इति मनाह-जात्यपच्छिमामायेति । वरिपरीलेन पाठः । द्रव्याभागहेनत्यो- त्येक्षोदाहरणमाहन नगा इति । पुत्ववसियनमस. घोपत्तादाद-विषेक- इति । भायखेलस्य व्याख्या न्याभायखेति । तस वररेनोरप्रेक्षणे निमित्तमिति । क्रियेति । शलीमवनरूपेरार्थः । उपहातिएपमिति । उपप्रकारेणेलयः । दिमिति । उपदार्शति शेषः । अप फनमा एलोप्रेक्षामार-अति । वादी जानिपलोपेक्षामाह-दिवेति । महदमे समभागे । भयपपेति । अनेस। १ शादियोशी प्रति राब' हम मारपहियामारो देवानोस्पेशियः । रोशन सरिया राणदिति निamra Law भाकोदाहरण प्रान्तम् । रिकर पनाममा मन्भे डि बिकरे पनामरस (विरास, म.पारस नौमावर जावामिभास) प्रारम्बेन सोशा! १ मोर graEIRKEERTH, रमका ICT - (शिना) मोरयामाRRIAN टीमनस-किपामार विदाम् । ४ पास पनि EिARो भो शिवार .

·उत्प्रेक्षा] रसगङ्गाधर ३८७ चिनिमिचे भावे विधानात् । स एव चात्र तपश्चरणक्रियायाः साहजिक-. जलावस्थानाभिन्नत्याध्यवसितीयाः फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । न चात्र प्राप्तिक्रिया.. मन्तरेण जातेः शुद्धाया अफलत्वास्क्रियाया एवं ' फलस्वमिति वाच्यम् । प्रातः संसर्गतया तद्वारैव जात्यादेः फरवोपपत्तेः । अन्यथा फलत्वबोधक- चतुर्थ्या अनुपपत्तेः । अत एव~'ब्राह्मण्याय तपस्तेपे विश्वामित्रः सुदारु.. णम्' इत्यादयः प्रयोगाः। गुणफलोत्प्रेक्षा यथा- 'वियोगवहिकुण्डेऽस्मिन् हृदये ते वियोगिनि । प्रियसङ्गसुखायेव मुक्ताहारस्वपस्यति ।' क्रियाफलोत्प्रेक्षा यथा-- 'हालाहलकालानलकाकोदरसंगतिं करोति विधुः । अभ्यसितुमिव तदीयां विद्यामद्यापि हरशिरसि [गतः ।।" अन विरहिवाक्येऽन्यसनक्रियायास्तुमुना फलत्वं लभ्यते । एवं लक्ष्या- नुसारेण यथासंभवमन्यदम्युदाहार्यम् । इह जात्यादयो हि भेदाः प्राचामनुरोधादुदाहृताः । वस्तुतस्तु नै चमत्कारे पैलक्षण्यमस्तीत्यनुदाहार्यतैव । चमत्कारवैलक्षण्यं पुनहेतुफलखरू- स पवेति । जातिरूपतल एवेत्यर्थः । अफलत्वादिति । तस्मानिसत्वादिति भावः । किशया: प्रातः । संसर्गतयेति । तथा च लक्षणा नेति भावः । अन्यथा यथाकथंचित्कलत्वानीकारे । उतार्थ द्रदयति-अत एवेति । वियोगेति । अत्र सुखरूपगुणस फलत्वेनोप्रेक्षणं स्पष्टमेव । दालेति । विपभालनेत्रसाणां संगतिमि- त्यर्थः । तदीयां विषादीयाम् । प्राचामलंफारसर्वंसकारादीनाम् । मेवेत्यस्य बोध्यमिति . १ प्रतिसिद्ध जलारसानमेव तपश्चरणक्रियात्वेनाध्यवसीयते । तसाच क्रियाया वनी- जावजाविरूपं फलमुरमेश्पते। २ ननु मोजावमासिव फळं युज्यते, ततक्ष वदोजतापदेन लक्षायाः क्रियाया पर फलस्वोत्प्रेक्षा सेयं न जावेरिवि रा। ३ मत्र मातिक्रिया संसर्गविधया प्रदीयते (तथा च न लशोति बोध्यम् ] इत्यानुपतिकी, अोर सायं प्रवीयो । छदारद च बायादेः उत्तमुपयते। आनुपछिको सा फलं न भवितुमईति । जात्सादीना फलले बामण्यायेत्यादि प्रमाणम् ।

·उतोक्षा] रसगङ्गाधरः। -- साहजिकधर्माभिन्नतयाध्यवसीयमानो निमित्तं संपद्यते । स चौपाच पव भवति । अन्यथा के प्रति हेतुफलयोरन्वयः सादिति सक्षेपः । अन च प्राचामर्वाचा चानकघा दर्शनं - व्यवस्थितम् । तत्र माचामि- त्यम्-सर्वनामेदेनैव विषयिणो विषये उप्रेक्षणम् , न संबन्धान्तरेण । तथा हि धर्मिस्वरूपोत्प्रेक्षायाम् 'मुखं चन्द्रं मन्ये इत्यादौ तावद्विषयिण- श्चन्द्रस्याभेदो विषये मुखे स्फुट एव, नामार्पयोर्भेदेन साक्षादन्वयस्या- व्युत्पतेः । उपाचविषया चेयम् । एवम् 'अस्यां मुनीनामपि मोहमूहे' इत्यत्र नैपधयये (७१२४ ) धर्मखरूपोत्प्रेक्षायाममि मुनिसंमन्थिनि धर्मा- न्तरे विषये दमयन्तीविषयकमोहस्य विषयिणोऽभेदेनैवोत्प्रेक्षा । उप्रेक्षा- याच साध्यवसानत्वाद्विपयस्यानुपादानं संगरछते । निमितधर्मश्च तत्रदला- सक्तवृतित्वम् । एवम् 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नमः' इत्यादौ चनुर्विध इत्यर्थ । तदाह-भिन्न इति । भपि खाभाविकसमुच्चायकः । अब च उत्प्रेक्षाविषये । अर्वाचामाधुनिरानाम् । दर्शनं मतम् । तत्र तयोर्मध्ये । विषय इति । एतौ च धर्मखरूपी धर्मिखरूपी वेति भाव । तावदादौ । अस्यां दम- यन्साम् । धर्मस्वरूपोत्प्रेक्षायामपि धर्मान्तरे दर्शनाविरूपे । नन्वेवं कथं विषयस्यानुपा- दानमत आइ-उत्प्रेक्षेति । एवं धर्मिस्वरूपोटोशाया तत्त्वमुक्त्वा धर्मखरूपोत्प्रेक्षा- यामप्युपादयति-एचमिति । वस्यापि पये इत्यनेन खीयत्वं निरखम् । वैया- १मुनिसंवन्धिनि दमयन्तीकर्मके विलोडने (विषये) मोइस्स (विपरिणः तादात्म्येनो- प्रेक्षेत्यर्थः। २ मार उप्रेक्षायाम् अष्पवमानन [विपक्षिवावकपदोचारणेऽपि-विषयस्य विषयि- रूपतया मादायो निश्यः ] अश्य भवति । अत एवान विषयिवाचक(मोह)पदोच्चारणेन अनुपाचेऽपि दर्शनादी (विषये) मोइस (विषयिणः) अमदो नानुपपत्रः । ३ मांद मुनिककविलोकनारी (दिप ) मोहस्य तादाम्पोक्षायाम्-'भृगुः कुचशीली जाता, मुख नारदमनोधार्यमवर, म्यासः भितो की कुचापदासत्तचित्तचिव लिमि- समिसः । पूर्ण पधतु- बिस्यो उनीनामपि मोडमूहे भगुर्महान् याकुरलशाली। मानारदानादि मुख भिवोरासो मधमारतसगयोग्यः ।'

·. काव्यमाला. [द्वितीयानने- कस्यापि पये न प्रथमान्तार्थे कर्तरि लेपनकर्तृत्वादेरुप्रेक्षणम्, तस्यास्या- ताविशेषणवेनैकदेशत्वात् । नापि लेनादिकर्तुरभेदेन, तस्य क्रियाविशेष- णत्वेनामाधान्यात् । किं तु तुमःकर्तृकमङ्गकर्मकं लेपनमुत्प्रेक्ष्यते, तमःकत. कमञ्जनकर्मकं वर्पणं च । उप्रेक्ष्यमाणाभ्यं च ताभ्यां विपयस्य तमःकर्तृ- फव्यापनस्य निगीणवादनुपादानम् । अत एव एवमादावियमनुपाचविषयो- च्यते । निमित्तधर्मश्च,श्यामोकारकत्वादिरनुपात एव । अत एव 'संभावन- मथोप्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्' इति लक्षणं विधायोक्तम् 'ध्यापनादि लेप. नादिरूपतया संभावितम्' इति मम्मटभट्टैः । एवम् 'उन्मेष यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलशा तस्स सौन्दर्यदर्पः । नीतः शान्ति प्रसभमनया वकान्त्येति हो- ल्लमा मन्ये ललिततनु ते पादयोः पद्ममीः ।' करणरीला आह-तस्येति । प्रथमान्तार्थकरित्यर्थः । तथा च पदार्थः पदार्थनेवि न्यायप्रसर । कर्तृत्वादि द किरामतमा प्रधानमेवेति भावः । एवमोऽपि । अभेदे. नेति । अधमान्ताय उत्प्रेक्षणमिलसानुषः । तस्येति । लेनारिरदरिलः । वर्षणं चेलस्य उत्प्रेक्ष्यत इति शेषः । ननु कुन सा अत आह-उत्प्रेक्ष्येति । अत एव निगीवादनुपादानादेव । एवमादौ इलाघुदाहरपे । अत्र संमति प्रकाशात आह- अत पवेति । पयमिति । उन्मेपमिति। विकसनमिलः । नायिका प्रति नार- झोक्किः । यचन्दः । मम पयस्य । हेतूप्रेशयामपि तत्वेनामिमतासामपि । १रूमीवरटिकस प्रथमेडी पपमेवर । 'मापसेनेव रशिरिफलता मटा' रखोयम्। १ समति रनरतरवस देन मोरया | पायनादेशिनकार' पति म्यापार लिम्पनीलास्यासकय कर्म हमलामाईन ठेपन (nि) arok पेराम प्रतिपाप, विकटो कास्थानविशेषनीभूनाया करेसा समा. बना नामवीसारः। १ भय भार:-'मः पनवमनिरपये पनी सिदिनासादेन गौरमेशश, 'भावनमारासम्म पारग्रेटनुसार नामा प्रारम्, बोसणीभूतः । म प्रानसा (किया1) बान्वय गरिन गुरे हाल विलास ·उत्प्रेक्षा] • रसगङ्गाधरः। .३९१ इत्यादी प्राचीनपद्ये हेतूपेक्षायामपि न हर्परूपं हेतुमानमुप्रेक्ष्यते लक्ष्मी- रूपे विषये, किं तु तद्धेतुकं कार्य लगनादिरूपं विपयि तादाम्येन साहजिकलगनादौ विषये । कार्यस्य निमित्तावादिनापि, विषयगततत्स. मानजातीयेनामेदाध्यवसानस्यावश्याच्यत्वात् । अन्यथा हेतुरूपविषयिधर्म- समानाधिकरणधर्मस्य कार्यरूपस्य विषयावृतित्वादुप्रेक्षैव न स्यात् । एवम् 'चोलस्य यदीतिपलायितस्य भालत्वचे कण्टकिनो वनान्ताः । अद्यापि किं वानुभविष्यतीति व्यपाटयन्द्रष्टुमिवाक्षराणि ! तादात्म्यं परमतेऽप्यावश्यकमिसाइ कार्यस्येति । लक्ष्मीरूपविषये हषरूपहेतुमानो- स्प्रेक्षाया कार्यमेव निमित्त याच्यम् । तस्य तत्त्वसिद्धिरमयसाधारय दिनानुषपक्षेत्रम- दाभ्यवसानमावश्यामिति भावः । समानजातीयेन साहजिक्लगनेन । तदेव व्यतिरेक- मुखेनोपपाइयति-अन्यथेति । हेतुरूपेति । हर्षरूपेत्यादिः । धर्मस्य कार्यरूप. स्पेति । यास्तवहाधिकरणचेतनवृत्तितत्कार्यस्य लगनादेः पद्मलक्ष्म्यामवृत्तेरिति भावः । फलोत्प्रेक्षाया तत्त्वमाह-एवमिति । चोलस्येति । बोलपस्पेत्यर्थः । बनान्ता वनप्रदेशाः । अनुभविष्यतीति पलायिनश्वत्स इति भावः । अक्षराणि भालस्थानि । १ अयभाष-लक्ष्मीरूपे विषये 'हां' इति पञ्चम्या पो हेतु. विषयी [बस्याः हपों जातः । गत एव ततावशाव सा पादयोः पतिता इति ] नोरमेक्ष्यते, भपि तु सुषत्याः स्वभावसिद्धे पालक्ष्मी(रक्तता कल पादलगने ( विषये) हेतुकं पादलगनम् (विपयि) तादात्म्ये नोप्रेक्षते । अर्थात् इदं सजलगर्न हर्षहेतुकं लगनमस्तीति अत्रापि अभेदेनोमे- अति प्राचामाशयः। २ माद येषां नवीनाना मते-लक्ष्मीरू विषये दर्षमात्र हेतुरुत्प्रेक्ष्यते, न तु तादात्म्यैन लगने लगनम् , सदनुसारमपि तरसंमतहेतुत्वोस्प्रेक्षणे पादलगनरूप कार्यमेव निमित्व कम्य स्यात् । तादृशं च पादपवनम्-अर्थाद हेतुरूपः (पादपतनस हेतुरूपः ) यो विषयी : (हर्षः), तत्समानाधिकरणः [इषः पादपतनं घेत्युभयमपि पालक्ष्म्या नितीति समाना- विकरणता] स्य कार्यरूपो धर्मः पारपतनं, विषये पपलस्यो न वर्तते । यतो हि पर लक्ष्मीरचेतना। अत एव तत्र निजवरिपराभवजनिवहर्षहेतुकं पादलगन न सभवति । तत्र तु प्राकृतं लगनं वर्तते । ततश्च यास्का पादलगनम् (निमित्तम् ) पद्मलक्ष्म्यां न संभवेत तावद तनिमितजनिता हेतुत्वोत्प्रेशन नोपपयेत । भतः साभाविकपालगनेन सह दहेतु. कपालगनखाभेदाध्यवसानं सीकृत्य मिश्य(एमटमीगता (निमितस) उपपा. इनीया स्वाद । तथा -न प्राचीनरेव अभेदः स्वीका, अपि न पवविधस्थले मेदेनोत्त क्षावादिना युत्तरीया मभेदाध्यक्सानमडीय स्वाद { माचीनमवोपन्यासः, पूर्वपथः]।

·रसगङ्गाधरः। उत्प्रेक्षा] ३९३ दोपः । भावप्रधानमात्यातम्' इत्यस्य 'भावो व्यापारतदर्थकमाख्यात तिद्' इत्यर्थकरणान्न विरोधः । 'सत्त्वप्रधानानि नामानि इत्युत्तरवाक्य- गतस प्रधानशब्दस्वामियपरत्वात् । फलेमात्रार्थसामि धातोराख्याता- व्यापारव्यधिकरणवसमानाधिकरणत्वाभ्यामर्थगताभ्यां - सकर्मकाकर्मकत्व- व्यवहारः । नामार्थयो/देनान्वयामावाच्च भावऋदर्थव्यापारस्य न नामा: भावेति । नानः प्रातिपदिकस्य द्रव्यमात्रार्थत्वेन तत्प्राधान्यमुकम् । अर्थद्वयसत्व एव तथोक्तरविलादतलनार्थान्तरमावश्यकमित्याशयेनाह-सत्वेति । ननु धातो- व्यायारावांचकावे सकर्मकरयाकर्म कवविभागोच्छेदापतिरत आह--फलेति । व्यापा- रस्योभयत्रान्वयः । अथेति । वस्त्र । अन्यय इति । आध्रयतासंसर्गगेति भावः । १ गनु पूर्व भावप्रधानमास्यातम् [ व्यापारमधानम् भाख्यातं तिदन्तम् ] इति स्वीकृत कर्तुरप्रधानत्वमेकदेशव चोकम् । पानी प्रथमान्तस्य प्राधान्यं कथामुच्यते, रति पूर्वमुपन्य- स्वस्य भावप्रथानमास्यातमिसयार्थान्तरमाद। आंद साउथानानि नामानि लुचर- राक्ये 'प्रातिपदिकानि द्रज्या कानि' इति प्रधानपदस अर्थ(बभिवय मात्रमथैः । ततश पूर्ववापेऽलिबल प्रधानपदस्थाभिधेयार्थकत्व स्वीकृत्य माल्या व्यापारवाचकम् मयाद तिक. तसले ति एवं व्यापाऽर्थः स्वीकार्य प्रत्यारयं प्रकाशयति । २ ननु फलमात्रमेव यदा भातारयः, न व्यापारस्ताहि फसमानाधिकरण यविकरण- ग्यापारवाचकत्वे यथाक्रममकर्म करवं सकर्म धातुल च न स्वादिलाइ-फळगावास्यापी- ति.। आख्याठास्य व्यापारस प्यविकरणः वः (फलम्) यस तवं सकर्मकलम, ए भ्यापारसमानाधिकरणास्वमकर्मकस्वगिति धातोापारावाचकावेपि निप्पन्न मिसः। ३ ननु व्यापारात्मकस कर्तृत्वस प्रथमान्वे वमसि (विशेष्ये) यथा पाश्रयतासंसर्गेगा. न्वयः लेपनानुकलकत्याश्रयः तमः पूर्वमुक्तः, तथा मावे विहितस कात्ययस्य (पनादेः अर्थो यो म्यापारस्वास मात्रयताससउँण नामाऽन्वयमाश्याद-नामार्थ । पाकः इत्यादि- नौमार्यमा एवास्य नामान (दिवीयेन प्रातिपदिकेन) मेदेनाऽन्वयो न । अपि तु सिद्धा. वस्थापत्रक्रियाया अस्याः, 'भवति' इत्लादिसाध्यावसापत्रक्रिययैव भेदेनान्वय इत्याशयः । ननु 'अनुकूलन्यापारात्मकस कहत्वसवास्यावार्थतात' इति पूर्वोचयनुसार 'सक. भगि०' इत्यत्र करि पदमविपापस कर्तृत्वस म्यारार एवार्थो यदि खीक्रियते हिं कतरि कृत्इतिसूत्रपि कतरवस्य स एवार्थः स्वाद, कतरोत्यस तत एवानुवृत्तरिति शहापामाह । अह एव कतरिक । अयं भावःतार कृदित्या व्यापार विशिष्ट व्यापाराश्रये ) लोकप्रसिद्ध कार्यर कपल शफिः । कर्मणीति ने तु अपदस सवरि विशेषणीभूते न्यापार शति । यदि हि छः कर्मणीसत्र भनुवृत्ति दशा करि क ममारि पदय व्यापारे एक प्रतियोक्रियेत ताई कतरि कृर' अभी कतरि न्यापारे कुत्मला भानीले सामान्यतः कमलयाना न्यारारे (यावे ) विधाने सिदे मारे' इति सुवेग पत्रादिमलयानां भावे विधान म्यर्थ साव । अत: कतरि कृदिला कर्तृत्वस व्यापारविशिष्ट रस पिरिलायः - ·.काव्यमाला। । द्वितीयानने- थेऽन्वयः । अत एव च कर्तरि कृत्' इत्यनेन विशिष्टशक्तिबोधकेन न घत्रादिपु भावग्रहणस्य विशेषणशक्तियोधकस्य गतार्थत्वम् । शब्दानु- वृत्तिपक्षखीकाराच 'कर्तरि कृत्' इत्यत्र धर्मिपरस्यापि कर्तृग्रहणस्य 'ल: कर्मणि-' इत्यत्र धर्मपरतायामपि न दोषः । यद्वा आखां फलव्यापारी धातोः, आश्रयश्च तिडोऽर्थः। परं तु देवदतः पचमान इत्यादाविव देवदतः पचतीत्यादिप्वपि प्रथमान्तार्थ एव विङर्थस्साभेदेन विशेषणत्वं युक्तम् , न तु भेदेन धात्वर्थभावनायाम् । सर्वजनसिद्धस्योद्देश्यविधेयभावस्स भा- पत्तेः । सत्यां हि गतौ 'प्रत्ययार्थे प्रकृत्यों विशेषणम्' इत्यस्योत्सर्गस्या- ननु 'कर्तरि कृत्' इत्यतः कर्तरीति 'लः कर्मणि-' इलनानुवर्तते । तर तस्यान कूलव्या- पारातत्व विधायकेऽपि तथैव स्यात् । पाचको देवदत्त इत्यादी सामानाधिकर- ज्यनिर्वाहसु लक्षणयेसाराापनोदायाह-अत एवेति । तथा सति भावे इति पदं पनादिविधायस्थ न्यथं स्थात्, अधिकारसूत्रस्थरवरीलनेनेव निदेरिति भावः । नन्वेवं लवारविधायकेऽपि तदर्थकत्यापत्तिरत आह-शब्दातृवृचीति । चस्त्वर्थे । शब्दाधिकारखीकारजगौरवादाह- यति । तिब्धस्य कर्तुः । अमे- देनेति । सामान्यविशेपयोरभेदान्वयादिति भावः । भङ्गापचेरिति । एकपदोप- स्थाप्ययोखत्वे एकप्रसरतामापतेरिति भावः । युक्लन्तरमाह-सत्यां हीति । विशेपणमिति । प्रविप्रलयो सहाथ नूतः । तयोः प्रलयास प्राधान्यमिति व्युत्प- १ अर्थात करि ऋदित्यतः 'क' इति पदमावस्यानुपतिः । अनुत्तस्य तस्यास्त पृथगित्याशयः। २ पूर्वमिन् पढे म्यापारस्तिः, फळमात्र पावोर मानी पक्षान्तरमाह। यति- ३ अर्थाद विस नः प्रथमान् विशेभ्ये (वमति) विशेष कन, न भाव. (भ्यापार प्रति) विशेषणवम् । धारव मुख्य विशेश्वरः शामोशे नोपितला- । तच 'तमः लिम्पटीप, पनर रव (रेपनानालव्यासरामय स site पेक्षगं प्रतिपाय न लेपनस्पोप्रेक्षणम् । ४ देववचा पतीत्यत्र देवमुस्सि राकार विधीयते । तमो डिम्पदीय मामि अपमान्ताः (नम:) मेश्यम्, निम्पतीति क्रियापदार्थो विषयः । पविराभ्यास गर्नु रायसीकार्य न मापारसहि मारः। ५ श्ययस : म (din) प्रकोः (7) यो मारनम् । म प्रथमान्तविम्पिकचादने व उधम्पुरतः पानं भावीत्याशयः ।

·उप्रेक्षा] रसगङ्गाधरः। ३९५ प्यनुग्रह एवं न्याय्यः । 'भावप्रधानमाख्यानम्' इस्सस्स 'भावनार्धको धातुः इत्यर्थकरणान्न विरोधः । न च वैयाकरणमतविरोपो दूषणमिति वाच्यम् खतन्त्रत्वेनालंकारिकतवस्य तद्विरोषस्यादूपणत्वात् । प्रपञ्चयिष्यते चैत- दधिकमुपरिष्यादिति प्रकृतमनुसरामः । एवं चलिम्पतीव-' इत्यादी भेदेना देने का तिर्थस्यैव प्रथमा- तार्थ एवोत्प्रेक्षणम् । न तु धात्वर्थरस खनिगीगें व्यापनादौ, सर्वजन- सिद्धाया ईवार्थस्य विधेयताया अनुपपत्तेः। तमःकर्तृक लेपनमिवेत्यस्मादपि . रिति भावः । गाग्वदनापि मवे निरुकविरोधं प्रकारान्तरेण पोहरति-भावेति । पूर्वमाख्यातपदेन तिङ् गृहीत', इदानी धातुरिति विशेषः । ननु वैयाकरणमतरीला तथा प्रागुकमिति तद्विरोधोऽत आहन चेति । पूर्वमतेनाह-भेदेनेति। द्विती- यमवेनाह-अभेदेनेति । ऋगेणैन देयव्यवच्छेयमाह- विति । इवार्थस्य विधेयताया इति । विषयनिष्टोद्देश्यतानिरूपितामवार्थसंभावनाविषयिणो लेपनादेः प्रतीयमानं यद्विधेयत्वं तस्य भापतेरियर्थः । विषयस्य विषयिवारकेन तव मवे निगीर्णत्वादिति भावः । ननु निगीणमेव गृहीत्वा तदभगोऽत आह-तम इति । १ प्रथमान्तार्थे ठमसि लेपनकत्वस्य धर्मस समवायेन (मेदेन) संभावनम् (उत्प्रेक्षणम्) इति प्रथने मते विकस कर्तृत्वस (धर्मस) मेदेनोक्षणम् । २ प्रथमान्ता तमति लेपनकः (फ्नकर्तृत्वस्य ) वादाम्येन [मः लेपनकन इव] उप्रेक्षणमिति द्वितीयमते अभेदेनोत्प्रेक्षणमित्याशयः । ३ वास भाव संभावनायाः (वास्तवे तु संभावनाविषयिणो लिम्पतीत्यादिकिया- स] विभेयताया अनुपपतिः । अयं भाव:--विषयमुदिश्य विषयिण लिम्मदीयादिपराटे- पायस लेपनादेः इवपदविहिता संभावना (उत्प्रेक्षा) विधेया (हास्यविषया) अनास्तीति सार्वजनीनप्रदीतिः । कस्यचिदिधेपलं १ देश्य पुरस्कलेव भवति । अत्र तु भवदभिप्रेत- मुख यापन निगीर्णम् । अत एष उद्देश्योषकान्यतया विषैपठाया भक्षः स्वाद। ४निगालेऽपि (उद्देश्यबोधकान्यस्वेपि) विधेयतापदी विस्वीकारे 'तम.कक लेपन- न' इति वावदादपि विषयलादीतिः स्वीकार्या प्राप्यतेसारायः ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- . उद्देश्यशेषकशून्यराश्यादुप्रेक्षामतील्यापवेश्य । यदि विषविसंवन्धिना लेपनादिना विषयसंपन्धिनो व्यापनादेनिमिचतासंपतये सतास्थ्यसंपादनेन निगीर्णत्वादनुपातविषयत्वमध्यवसानमूलत्वं चोच्यते तदा रूपकेऽप्यनुपाच- विषयत्वमुच्यतामध्यवसानमूलत्वं च । 'लोकान्हन्ति खलो विषम्' इत्यादी खलसंवन्धिनो दुःखदानादेविपसंवन्धिद्दननात्मनाध्यवसानात् । तस्मानिमित चैशेिऽतिशयोक्तिरेव । एवम् 'उन्मेषं यो मम न सहते' इत्यत्र लक्ष्मीरूपे विषये लगनहेतुत्वेन हर्प उत्प्रेक्ष्यते । वन साहजिकसंबन्धे तादाम्येनाभ्य- चसितं लगनमेव निमिपम् । तथा- अनुवादपुरःसर दोपान्तरमाह-यदि चेति । विषयीति । विषयिणा तम:- सबन्धिनलयः । एवं विपयसंबन्धिन इत्यपि व्याख्येयम् । सेति । लेपनेत्यर्थः । रूपकेऽपीति । प्रसिद्धरूपके मुसचन्द्र इत्यादावपीयर्थः । विपयानुपादानेनेति भावः । मूलत्वं च । लोकानिति । इलादी तन्मूलत्वं चोच्यतामित्यर्थः । अम हेतुमाह- सलेति । उपसंहरति-तस्मादिति । हेतूशायामाहएयगिति । वन तम्या. ममेक्षायाम् । संबन्धे शोभासंबन्धे । लगनमेव । इहेतुकं लगननिसर्थः । उदाहरणा- १ ननु भनुपाचविश्वापदतया उमेदवशेषकपदयात्रमिदं कारणवादखि । यो दि उत्प्रेक्ष्यमाणं तमः संवन्धि लेपन प्रति समर्सिबन्धि ग्यापन निमिवन् । तानिमिचंद्रा वावा प्रवीयदे पारद (म्यापनस ) सलेपन वादात्म्यं न भवति । लेपनवादारम्य म्याग्नस निगीर्णले व संश्यो। बभूवनिनिस्वासपये सेयमानुपातिपयश, प्राय- वमान विषयस्य विषयिरूपतया भाार्यनिश्श्य)मूलता चास्तीति पूर्वपक्षिणा उकी भार- यदि चेत्यादि-अर्यात नेदं वक्तुं शक्यते । रूपकेऽप्येवमापः । यतो हि सलसन्धिः- दानादिः विषय र विसन्धिाननरूपविषयितयाऽयवसीयथे। पर्व प्रसिद्धरूपके मुख- चन्द्र इत्यादी मुपसरयादकरवारिणः चन्दसरन्याहादरलेनाध्यबापीयवे। शाप रूपौषि मनुपाविषयत्वमप्यमानमूहसं च स्वीकार्य स्वाद। २ मार सिम्पदी इत्यादी सममि ले पनवस्यैव भेदेन मभेदेन का उमेश सोम- यन, न यापने लेपनाय । पर लेपनमवल संभारवायां यदिदममम मापन निमि सदिश नोपाचम् । पि पनरूपेण विषपिया निगर्णिम्, भो निकिता प्रतियोचिए, गोमेशा रसिद लम्-प्राचीनः स्वरूपोरप्रेक्षम्या ये पापनपने धारा पिप-विए- पितया सीकठे वे गवे विपथविषायनोः (दयो-लेपनगरवयोः) यौन सय लिए- विपपिणी । वस्तदरे अतिशयोक्तिरेव, नोमेशा। . भाव मात्र हेतुकेन पाशविकरायटरनेन स्वाभाविको दिम भी नियोनाया निहु इति निनिरिपरेमविशयोतिरजाशयः। .

·उत्प्रेक्षा] रसगापः। ३९७ 'सेपासली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुाम् । अदृश्यत वचरणारविन्दविशेषदुःखादिव रद्धमौनन् ।' अत्रापि मौनहेतुत्वेन नूपुरे विश्लेपदुःखमुत्प्रेक्ष्यते । तत्र निश्चलत्यनि- मितकनिःशब्दत्वाध्यवसितं मौनं निमिचम्, विश्लेषदुःखसमानाधिकर- णत्वे सति नूपुरवृत्चित्वात् । न तु निश्चलत्वानिमित्तके निःशब्दले विपये विश्लेपदुःखहेतुकमौनमभेदेन । उत्प्रेक्षाया मिक्शब्दान्वितस्योत्प्रेक्ष्यताया उत्सर्गसिद्धत्वात् । विषयस्य निगीर्णतया विषयिणो विधेयत्वानुपपत्तेश्च । निमितान्तरगवेपणापतेश्च । यद्यप्येककालमभवत्वादिरस्त्रि साधारणो धर्मों निमितम् । तथापि तस्याचमत्कारित्वादुपमायामिवोत्प्रेक्षायामप्यप्रयोजकत्वात्। एवं फलोत्प्रेक्षायामपि बोध्यम् । एतेन 'यद्वा हेतुफलधर्मखरूपोत्प्रेक्षोदाहर- । न्तरमाह-तथेति । सेपेति । लात अयोध्यागमनावखरे सीता प्रति धीरामचन्द्रो- तिः । भ्रएमिति । पतितमिलर्थः । तवेति शेपः । मौनं द्विविधम्-निचलखनुकं दुराहेतु च । तयोरभेदमाह-तनेति । निःशब्दत्वाध्यवासितामिति । निः- शब्दत्वे तादात्म्यनाभ्यवसितमित्यर्थः । तस्योभयनिष्टत्वमाह-विश्लेपेति । नन्दा- काझादिना तत्रैवान्चयोऽस्तू, अत आह-विपयेति । ननु निगीर्णमादायैव तदव आह-निमित्तान्तरेति । उत्प्रेक्षेतीलस यदुतमिलनान्ययः । द्रविउश्रेष्टेनाप्पपी- १ नत्र (विशेषदु.खे) निबताया: कारणेन रनिमल पर निमिधन, किन्तु तर (नि.सन्दरवम् ) निगरीय दत्साने मौनमुपाचमिति निमिमांच सेयमतियोविरिति पूर्वपदापि स्वीरयमित्याशयः। २ भान विषयिगः (मौनस) रिपत्रोपादनाय वदेयस (विषयस) पूर्वनिर्देश भावश्यकः । श्यम् (विश्याच नि.सम्पत्यादि) तुलन्मवे निगीमत पर विभपता. उनुपपत्तिरित्या २ मोने पर देवरम्प्रेक्ष्य का नियमहेनुकं नियमन निसिचम् । तदिनि.. परवम् (पग्निमीण) मापदं भवता सत्शाया विषयत्वेनोपादीयते । म उत्प्रेक्षागामेव दहिरक किपिदन्यचिमिचमन्वेषमीय साय । यो हि प्राचीनाना मने विविधसले सर्वदेश मिनिममामेव संमोद। ४ पलिन् काले शिखसिन् काले एस नरस दु.सदर मौनन, नियत्वहेतु नादख च भवति । मत ख सदिय (समानरामरलम्) निरिचमादाय नि.गदते मिर (मिमी) मौनसाऽभेदेन संभावनारि नोरमपितुंगा, एसयमभवलसाऽच. बकासिमाया यश पारिप व धर्म वापरयः। १४ रस.

·. ३९८ काव्यमाला [प्तिीपानने पेष्वपि बादास्येनेवोमेक्षा' इति प्राची मतमनुसरता विरघुगरेन सुई तदपि परास्तम्। अलंकारसधैखकवा तावदुत्प्रेक्षाया लक्षणमित्य निगदितम्-विरार- निगरगेनाभेदमतिपनिर्विपयिणोऽध्यवसायः च द्विविधा-सिनः, - ध्यधावन साध्यत्वमतीने व्यापारमाधान्ये उमेशा इति" नवार्य: -सिद्धत्वं निगीणविषयत्वम् । साध्यसं च निगीर्यनाणविपपत्र । पर हि सिद्धत्वं माध्यवसितमायान्यम्- ययातिशयोक्त्यादी । पर साध्यत्वं वन व्यापारमाध्यवसालमियायाः प्राधान्ये, उमेशा इति । एवमभेदगर्भमुस्प्रेक्षालक्षणं विधाप पा सली या' इत्पर नूपुरगतस मोनिलम देवत्वेन तुर्स गुम उमेश्यते । वर मौनिलभेव नपुगनिः- शब्दत्वाभेदेनाध्यपसितं निमिवम् ।" इसकम् । एवं 'यत्र धर्म एस धर्मि- गतत्वेन' इत्यादिना पोमेशास "लिम्पतीय वमोऽमानि हत्यालेर. नकियाफर्तृत्वोत्क्षणे व्यापनादि निमिधम् । इराकम् । तदेता परस्परविरुद्धन् । नहि दुम्सगुतोशापामभेदगीभ्यरसायोऽधि । मौनांशे ससप्पध्ययसापः सिद्धरयापतिश्योरेर लिपपो भरिनुमति, अरी मार-मदंकारेति । पर वोमm सपा शासन । अध्ययसाय इति । A.REET - १पुर सम्म याममान तीनमा :--TOR WRR RICERITTE पोवानि (IRRORAJAR'। 4 छमार समाज नERRIVARATREmine frraria EPRI MIR TAmulin) NिRAID is firsnNATH TET RE- EHAR and MINE FREE totra Attrineetu [PARTransitive Ovg ·रसगङ्गाधरः। उत्प्रेक्षा] नोत्प्रेक्षायाः । वन्मते मौनस्य निमित्तत्वेनानुत्प्रेक्ष्यत्वाच । एवं 'लिम्प- ती इयत्र लेपनांशाध्यवसायोऽपि । तस्यापि व्यापनरूपतया सितस्य त्वया कर्तृत्वोत्प्रेक्षानिमित्त्वेनोक्तत्वाच । 'व्यापनादौ सूमेक्षाविपये निमि- उमन्यदन्वेष्यं सात्' इति त्वयैव वाधकोपन्यासात् । निमित्तांशा- ध्यवसानं तूपमादावपि स्थितम् । कि च, 'नूनं मुखं चन्द्रः' इत्यादी कुत्राध्यवसायः, विषयस्य जागरूकत्वात् । न च सिद्धेऽध्यवसाये विष- यस्य जठरवर्तित्वम्, साध्ये तु निगीर्यमाणत्वापृथगुपलब्धिरिति वाच्यम् साध्याध्यवसाने मानाभावात् । अन्यथा रूपकादेरप्यध्यवसानगर्भत्वापतेः । किं च, अध्यवसानं लक्षणामेदः । न चात्र विधेयांशे लक्षणास्ति । अभेदा- योऽपीति । सिद्धलादित्याहितीसन्तानुपमः । प्राग्वदाह-तस्यापीति । ननु मया तथोक्तमपि नेदं सण्डितमित्युपलक्षणत्वेनोहमत आह-व्यापनादाविति । इदम- न्यत्रापि दृष्टमिलाह-निमित्तांशेति । लक्षणामेद इति । साध्यवसाना सारोपा १ मौनित्यमेव नूपुरगतनिःसन्दत्वाऽभेदेनाध्यबसितं निमिचम्' इति पूर्व मौनस्य निमि- तत्वमुक्तम् । ततश्च पतन्मान नोत्प्रेक्ष्य भवितुमर्हति । भवन्मते तु यस्योत्प्रेक्षा वत्रैव अभेदप्रति- पत्तिरावश्यकीति स्पष्टमसंगतिः। २ उत्प्रेक्षायामिवशम्दान्वित एव स्वभावतः उत्प्रेक्ष्यो भवति, ततश्च 'लिम्पवीव' इत्युक्स्या उमसि लेपनकर्तृत्वस्योत्प्रेक्षा। न तु भ्यापने (विषये) लेपनस्योत्प्रेक्षा । लेपने व्यापनस्थाय- वसायतु सिद्धान साभ्यः, मत श्व न विधेयः। ततश्च सोयमतिश्योरेव विषयः । तदिद म्यापनरूपतया स्थित लेपनं तु तमसि लेपनकर्तृत्वोत्प्रेक्षायां निमित्तम् । अत एव नोप्रेक्ष्यम् , दं ब्यापनादि यदि उत्प्रेक्षायाम् विषयत्वेन परिगृह्येन बहिं लेपनकर्तुत्वोप्रेक्षायां निमित्तम- ज्यदम्वेषणीयं स्याट। अयं भावः-नपुरे दुःखसोप्रेक्षायाम् , तमसि लेपनकर्तृत्वस्योरप्रेक्षायांवा भेदोऽध्यवसानं वा नास्ति । निमिवांशे । मौने, लेपने वा ] यध्यवसान तनु अतिशयोक्तेविषयः, नोमे- क्षायाः । अत पद सर्वमिदं विरुद्धमित्याशयः। ३ 'मुख चन्द्र रवाहादयति' अत्र निमित्तमातादकत्वं चन्द्रे मुखे च भिन्न भिन्नम् , तथापि योस्त्रयोः केनचित्साहनैवयं संपाच समानयर्मलं तस्वोपपार्थ भवतीत्साशयः। ४ विषयवाचकपदस्य पृथगुपलब्धावपि यदि अध्यवसानं सोनियेत ताई मुखं चन्दः' इति रूपवेपि तस्मसतिः। * ·४०० काव्यमाला। * [द्विचीयानने दिसंग्रहार्यवोधस्यै सकारात् । वसाप्राचीनानामाधुनिकानां चोकयों नक्षोदक्षमाः। एवं प्राठे चूमःचत्र वाचयुत्प्रेक्षानिष्कर्षः प्राचीनमतपरीक्षावसरे कैत एव । हेतूप्रेक्षायां पञ्चम्यों हेतुः, अभेदश्च प्रकृतिमत्ययार्थयोः संसर्ग इति पक्षे विशेषदुःखामिन्नहेतुः पञ्चम्यन्तार्थः । वत्स च प्रयोज्य- वासंसर्गेणोत्प्रेक्षणमिवादिना वोध्यते । प्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थ इति दर्शने निरूपितलं प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः संसर्गः । आथयवासंसर्गेण चोप्रेक्ष. म् । उभयथापि पञ्चम्य) एवोक्ष्यः, तेनैवेवाधर्थान्वयात् । उन्मेश्य- तावच्छेदकसंबन्धेनोप्रेक्ष्यसमानाधिकरणब्ध धर्मोऽतिशयोक्त्या मौनामिन- त्वेनाध्यबसितनिश्वरत्वादिनिमितन् । यद्धमौन च विषयः । मौनद्वारक चेति भेदकरणादिति भावः । अन उत्प्रेक्षायाम् । परीक्षेति । विचारेलः । उरी- एयतावच्छेदकसंबन्धेनेति । स र प्रयोज्यत्वादिः । आदिना निःशदत्यपरिप्रहः । २ उप्रेक्षाणाम् अभेद-समवायादिसंसर्गः भाार्यः (काल्पनिक) गोप पर उपौनुमका, नक्षमा २ अर्थात अभेदसंबन्धेनोप्रेजि सर्वेषां मनावि विविवादम्। ३ विपासामिनो यो हेतुस्पोन्यामेव मोनं नपरोपः। ततर-बित पम्प रवि परे पवरणविशेषःसानिदेश्योन्य मौन भावनाविषयः मकवानपान- भूतकाटिकदर्शनानुकलब्यापार योग्यफलामको सो कोर: । (पिपासायल- कारपि बनेन प्रकारेण उलेश्यतया सुखसाक्यो न प्रदीयत इति विचार्यमेव) । ४ ब-योग्यवं एम्द रवि र विपरनिरूपितप्रयोज्यवासय(मौन समाननाविषयों नूपुर पति दोषः । ५ अपनाराय--पम्पमयोयल द्वारा उपमेयस्वदा उपयवारोदर- संन्यः प्रयोन्तलम् आमता सार । यो हि निनिधभूतस भमस हेतुनास न्धो भवति यो वोरक्षमा माही वस्य मदोभ्याईकन्न(शारे-भाषuart.. ग्लेन) मेश्यस्य हेतोः (पाप) समानापियरपः माद कामयः (सी) रे मनः नियतस्वहेतु निःसन (ो विमगियो नामिनाप्पलिक) धोरपाया निमिचन्। (सान (नपरन) RE (मेशादा नयमोनेन निमिनमानस्ल (नपुरल)ोन्या (निमाम् ) भाम्पो बाप । माद इसकी राम मनमुरमेश्सडे, जो मानेन देना (निमटेन) मौनइसस (पासपुरलमाम्पत्रे ।

·उप्रेक्षा] रसगाधरः। ४०१ च बद्धमौनस प्रयोज्यावं संभाव्यते । एवं प्रयोज्यधर्मके धर्मिणि सर्व. आषि धर्मद्वारक एवं पञ्चम्यान्वयः । यत्र तु धर्म एव किंचिद्धर्मामिन- त्वेनाध्यवसितः साक्षाद्विपयस्तत्र विपयतावच्छेदको निमिचम् । यथा तत्रैव 'विश्लेपदुःखादिव मौनमस' इति निर्माणे मौनतम् । एवं तृती- यार्थेऽपि चोध्यम् । फलोत्प्रेक्षायां तुमुन्नादेरथः फलम् । प्राग्वत्प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थयोरभेदः सं. सर्गः । तच्च साधनतासंसर्गेणान्वेतीति तेनैव संसर्गेणोत्प्रेक्ष्यते, यत्र चौपेक्ष्यते तदंशे विशेषणतया भासमानो धमों निमित्तम् । स च धर्मिणि विपये अभिन्नत्वेनाध्यवसितो धर्मः, तथामूते च धर्मे विषये तद्विशेषणीभूतोऽन्ये तृतीयार्थेऽपीति । हेताविति शेषः । पाग्वत् प्रागुतप्रथमपक्षवत् । तत्र फलं च । तथाभूते च विषयतावच्छेदकधर्माभिन्नत्यनाभ्यनसिवे न 1 तद्विशेपेति । विपयसाव- १ यस्य धर्मः उत्प्रेक्षया प्रयोज्यः (ययाध नियन्दस्वामिन्नत्वेनाध्यचसित मौन पूर्व सभाध्यदे) व विरे धर्मिणि (यथार वदमाने नूपुरे) पञ्चम्यर्थस्य हेतोरन्वयः धन(मौन)- द्वारा भवति । उत्प्रेक्ष्यस्य हेतोः पूर्व धर्मेऽन्वय., वनस्तादृशधर्मस्य धर्मिण्यन्वय इलः । २ मत्र हि उत्प्रेक्ष्यस्य हेतो. (दुखस्य ) अन्वयः साक्षात् धर्मे (मोने) भवति, अन्न एवात्र उत्प्रेक्षाया निमित्त विषय: मौन तदवच्छेदकथनः मौनल भवतीत्याशयः। यशरदर्शनाभित्रफळमाधमताप्रयोजकलकाटनर्मविपाटन)संभावनाविषयाः ललाटर्नविपश्टनान कूष्कृत्याप्रया वनान्ठा इति बोधः। ४ यत्र अथे फटोमेशा भवति तलिन् (अश) विषयस्य विशेषणवया भासमानो यो निमितम् । यथा-चोलस्पति येथे बनान्तानाम् (विषयभूगनाम) इलारस्वत्रिपादनरूपं विशेषण द्रष्टुमिय' इति पारेमेडाया निमितम् । ५ सय भावः-हेतुशावत फलोत्शायामपि धमी धर्मश्चेत्युभयमपि उत्प्रेक्षाया विषयो भवति । यत्र धर्मी विषयो भवति तत्र विषयिणो धर्मस्य अभिनवेनाध्यवसितः विपयस्य धर्मों निमित्तम् । यथा-'द्रामिदाउराणि' अत्र बनान्तेपु ललाटायरदर्शन फलमुन्मेक्ष्यते । तया च- वनान्ता इति धनी विषयः, अक्षरदर्शन विषयि, वनान्तस्य (विषयस) धर्मः स्वभावतो ला- यविपाटनम् । मधारदर्शवस (विषयिण.) धर्म. अक्षरदर्शनफरक समिराटनम् । अत्र हि साहजिक विपाटनम् अक्षरदर्शनफडकविपाटनादभिन्नसेनाध्यमिदम् , तदेव चानोमे- शाया निमितम् । यत्र तु फलोपेक्षायां धर्मो विषयः स्यात्तत्र वियस निरस्तोऽन्यो धनः (अर्थव भाच्छेदकधर्मः, यथा हेतूतोवाया मौनमय यदि पाले मौनत्वम्) निमिचम्।

·काव्यमाला [द्वितीयानने- इति विवेकः । एवं च यत्र समासप्रत्ययगुणीभूते विषये हेतुफलान्वयो न साक्षात्संभवति तत्र प्रधान एव विषये ताहशविशेषणद्वारकप्रयोज्यत्वप्रयोज-, कत्वाभ्यां संवर्गाभ्यां हेतुफलयोरुपेक्षा बोध्या । यद्यपि विशेषगेऽपि यथा- कथंचिद्धेतुफलयोरन्वयाद्विशेषणस्यापि विषयत्वसुचितम् । तथापि विषयवि. पयिणोरुद्देश्यविधेयभावप्रत्ययस्यानुरोधादियं सरणिरार्थिता । यदि च तस्स नास्त्येवानुरोधस्तदा प्राचां दर्शनमेव रमणीयं स्यात् । किं च प्राचा मते हेतुफलोपेक्षास्थले तद्धेनुकतत्फलकयोः कार्यकारण- योरेव निगीणे विपये उत्प्रेक्षणात्स्वरूपस्योनेक्षायामेव पर्यवसानम् , न हेतु- फलयोः । एवं न विभागश्चिरंतनानामुच्छिन्नः स्यात् । अब सरूपतादात्म्या- विशेषेऽपि हेतुफलाविशेषणकशुद्धखरूपोप्रेक्षाया हेतुफलविशेषणकवरूपो शायामति हेतुफलकृत एवं भेद इति चेत् तनयमैनाकगवेषणलम्वीकृत- जलधिजठराविष्टहिमगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्याः सखी' इति छेदकधर्म इलर्थः । समासेति । समासप्रलयाभ्यां गुणीभूते इत्वधः । यथाकथंचि- हेतुफलयोरिति । 'खों धत्वः' इत्यादाविच, नीलरूपवान जातः' इत्यादाविव चेति भावः । तस्य तयोरुद्देश्यविधेयभावप्रत्ययस्य । ननु तत्कोटिमवियत्वेऽपि तसन १प्रयोज्य के धर्मिगि धर्मद्वारको रेवन्ययो यथा पूर्वमुतस्तथा समाचप्रत्ययगुणीमूते विपये विशेषणारा हेतुफलान्वय इत्याद । एवं वेति । अब भावः-समासादेः कारणाद अन्यादस, प्रलयस वाऽयों पर प्रधानं सात विषयाचपदस्साच तस्यैकदेशे भवेतन विषयेण सह हेतुफलयोः साझादन्वयो नोपपद्यमानः प्रधानम् (भन्यपदार्थम् , मत्सयसार्थम्) पर उन्हाया विपर्य विभाति । विषयवायोज्य दिशेपणं च दासील प्रयोज्यासण हेतोः, प्रयोजकतासंसर्गेण च फलसोया मार्डि। २ विषयोदश्यत्वं विपपिपय विषयावं भवीयते, न तदेवदेशयोः (विशेषणयो) रखनुरोधादिलाया। २ सः (वण्यमानः) हेवा यस (कास), तद (वयमानम् ) फर्क पस्य (कार- मास), तोरेर निगीणे (अध्यरसिते) विपये कमाए । यथा- सति हेतवापा देशोः (विशेषताउस) नूपुरे (विपये) जोशा सीक्रियते प्राचीन:, भति न पिछेषःपस काहे (निगी मादसे मौनस ( पिपहेतोः काहस)। एई फोन प्रेमायामाने । बम से समाधव परिनमैदिलाशयः।

·. उलेक्षा] रसगदाधरः। प्रागुदाहृतायां खरूपोत्प्रेक्षायां तनयमैनाकगवेपणरूपस्य फलस्योत्प्रेक्ष्यविशे- पणकोटिमविष्टत्वात्फलोत्प्रेक्षात्वापचेः, उत्प्रेक्ष्ये साक्षाद्विशेषणताया अप्रयो- जकत्वात् । इत्यलं खगोत्रकलहेन । उत्प्रेक्ष्यमाणेष्वपि यस विपयिण उत्प्रेक्षा विधेयतया भासते वदीयो- स्प्रेक्षयैव व्यपदेशः, प्राधान्यात् । तेन 'विश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम्' इत्यत्र नूपुरगतत्वेन दुःखस्योत्प्रेक्षणेऽपि न तदुत्प्रेक्षया व्यपदेशो न्याय्या, तस्या अनत्वेनानुवाद्यत्वात् । किं तु पञ्चम्योत्प्रेक्षया, तस्या एव इचशब्दवेद्यत्वेन विधेयत्वात् । तथा 'चोलस्य' इति पद्यपि वनान्तगतत्वेन न ललाटाक्षर- दर्शनोत्प्रेक्षयापि, अपि तु तुमुन्नर्थोत्प्रेक्षया । एवं तनयमेनाक-' इत्यादि- गये न फलोत्प्रेक्षया व्यपदेशः । नापि 'कलिन्दजानीरभरेऽर्धममा' इत्यत्र शचिकिशोरतादात्म्योत्प्रेक्षया, तदुत्थापितया ध्वान्तकर्तृकवैरहेतुकनिगरण- कर्मतादात्म्योत्प्रेक्षया वा, प्रागुक्तादेव हेतोरिति दिक् । द्विविधो हि तावद्धर्मोऽपि-खत एव साधारणः, साधारणीकरणोपाये- - तर साक्षाद्विशेषणत्यमत आह-उत्प्रेक्ष्ये इति । 'यस विपरिण.' इति पाठः। तस्सा नपरगतदु सोपेक्षायाः । पञ्चभ्यर्थोत्प्रेक्षयेति । व्यपदेश इलस्यानुपरः । एयमप्रेऽपि । प्रागुकादेवेति । अत्येनानवाचत्वादिलसादेवेलधः । दिविधी हीति । हि यतः । खत एवेत्यादि वैविध्यं प्राप्तोऽतस्त्रावद्धर्मोऽपि द्विविध इलः । १ सरूपवादात्म्येत्यारभ्य अलपर्यन्तस प्रपट्टचस्वेद विशदीकरणम्-ननु प्राचा मरे विसपरि पोशाम सरूव द्वादरम्यम् (मभेदः) समानम्, भर्भात सर्व देव मभेदेनो- स्प्रेक्षणं भवतीलविपाद उत्प्रेक्षाविभागो न सिध्यतीति नार्य दोषः। भरत्व विभाग:- देनुफले यत्र विशेषणीभूते न भवेतामीसी वरूपोत्प्रेया। यत्र च हेतु-फले विशेषीभूठे, क्रमशस्ने हेतु-फलोत्प्रेशे इति पेठ, न, तनयमनासादिगपे गहाय मुजस्वरूपोत्प्रेषणे वनयमनागवेपणरूपलस विशेषणकोरिप्रविष्टतया सेयमपि फलोत्प्रेक्षालेन प्यपदेणुमा- पपेव [ फलं यत्र विशेषणीभूतं सा फलोत्पेशा इति विभाजना] । ननु उत्प्रेयस्य सुस गोपगम् (फलम् ) साक्षादिशेषगं नास्ति । यत्र साक्षादिशेषगा तब फलोशयन (पर्व हेवायपि देयम् ) । इसे कपनं स्पप्रयोजकन, अर्थार मा मनकारतको नास्तीति न किनिदे २ रक्षा सांक कसा रक्षा म्पपदेश भरमारम-उमेश्यमानशिवे ।

·. काव्यमाला। [द्विवीयानने- इहापि विपयविपपिधर्म विशेषामोरलकाइकुयोः श्रवणवैभवणश्च के णाभेदे धर्मस्य साधारण्यम् । यथा वा- 'नासत्ययोगो वचनेषु कीर्ती तथार्जुनः कर्मणि चापि धर्मः । चिरे जगत्प्राणभवो यदास्ते वशंवदास्ते किमु पाण्डपुत्राः ॥ अत्र पाण्डुपुत्रेषु विपयेषु राजवशंवदतादाम्योत्प्रेक्षायां राजानितस्वरूपो विपयिधर्मः श्लेषेण विषयाणां तदाश्रितानां चासत्याभावशलगुणपुण्यपरमेध- राणामभेदसंपादनद्वारा विषयसाधारणीकृतः । 'सनान्तर्गतमाणिक्यवपुर्वहिरुपागतम् । मनोऽनुरागि ते तन्वि मन्ये वालभमीक्षते ।।' अत्र बल्लभेक्षणस्य मनस्युत्प्रेक्षायां तनिमित्तमन्तःप्रदेशाहहिरागमनमपै- क्ष्यम् । तच्च बहिःप्रदेशसंवन्धरूपं माणिक्यमात्रवृति मनसो न संभवतीति वेति । अलका अलरा य । श्ररणा कर्ण. वेश्रवणः कुबेरख । राजकन्या प्रति कम्यु- फिरियम् । प्राग्वाह-यथा वेति । राजानं मन्युपिरियम् । नारायौ नकुलमह- देशी असत्याभारय । अर्जुन. किरीटी बैलं च । धर्मो युधिष्टिरी सिध्या जग- दिति । वायुपुत्रो भीमो हनुमाथा या पाम्यवहुमीहिणा पायुजनप परमेधरः । राजवशंवदेति । विषयिणो वर्णनीयराजवशंवदा ये पजानसतादात्म्येत्यर्थः । विप. चाणो पाण्डुपुत्राणाम् । तदाश्रितानां चेति । राजाश्रिताना घेतर्थः । विपयेति । पाण्डुपुनेलधः । अपनवोदाहरणमाह-स्तनेति । सनसम्यगतमाणिस्यसस्पेण यहि- विषम पोटपालि भिधर्मविशेषणयोः अडक-परणयोः, विपरि(उतरवि). संरभिधर्नविशेषणाभ्याम् भठयापुरी-कुप्रभ्यां सह शेषेणारे सिक धर्मस्वापि साधार. दीत्यर्थः। २ राजाभिवस्वरूपो विषयिणः (उरप्रेक्ष्यमाणस) धर्म: विषयाणाम् (पाण्डपुत्राणाम् ) साधारणीयवः । कथम् । वाद-विषयागां पाण्डपुत्राणाम् , दानिशान मितानt भालाभावादीनारेगमभेदसंशदनमारा।याद न ENAA असाभार: नापस (नासहदेव )रूपा, अर्जुनः रेतः बनान् (पांच) मित्रा हा समादिना । मप्र वियर बगरमागमः आसे इस रामपई 'जगा प्रागभूवः मनः कि' बस । नूमान्' इति नागेपटीय सुपरमेश्वरा को प्रापरतोमि बायुजनरः परमेश्वर स्थरि माने।

·४०७ 4 उत्प्रेक्षा] रसगाधर. माणिक्यापहृत्या मनोगत कियते । बिम्बप्रतिबिम्नभावस्तु 'कलिन्दजानीर- गरेऽर्धमामा' इत्यत्रैव निरूपितः । 'माधुर्यपरमसीमा सारखतजलधिमथनसंभूता। पिवतामनल्समुखदा वसुधाया ननु सुधा कविता ।' मत्र कवित्ताया माधुर्यपानयोर्मुख्ययोरसंभवादाखादश्रवणयोरमुख्य- योरुपचारेण मुख्याध्या साधारणीकरणम् । रक्षणया शक्याभेदेन रक्ष्य- वोधनात् । अभेदाध्यवसायमात्र यथा पागुदाइताया हेतूमेक्षायाम् । 'व्यागुजन्म- धुकरपुसमझुगीताम्' इत्यत्र शाखानीचस्व-कधरानमनयोरभेदाध्यवसाय एव त्रपाहेतूप्रेक्षानिमित्तयोपाचस्य कधरानमनस्य नीचशाख-जतकधरोभय- सौधारण्ये चीनम् । रागतमित्यर्थ । नायिका प्रति सख्युक्ति । विम्बप्रतिविम्बोदाहरणमाह-चिम्चेति । उपचारोदाहरणमाह-माधुर्येति । राजन प्रयु क । या माधुर्यस्य परमसीमाऽऽधा- रभूता सारखतरूपसमुद्रमथनजा भुवि ता बहुसुसदा सुधारुपकविता ननु नि वयेन पिवे ल) 1 उपचारेण क्षणया । मुरयाभ्यामिति । सहाभेदसंपादनद्वारा तयोर्धमयो रिति शेप । ननूपचारेऽमुख्यस्यैव प्रतीत्या मुख्याप्रतीत्या दोपस्तदवस्थ एवात आहे- रक्षणयेति । मानपदेन पौनरुक्ल परिहतम् । पूर्व रूपकमित्र उक्त इति भाव । . १ माणिक्य वपु (वरूपम् ) यस, माणिक्यमिशनद्विरुपागतमित्याश्य २ अग्निमाणवक इत्यादौ अनिरूपमुरयाद्वारा अनिसदृश इत्समुरयार्थ एव लक्षणया प्रतीयते । अत्र तु तदिपरीतम् अमुरपा( आस्वाद-प्रवण-दारा मुख्यार्थ( मा उर्य-पान) बोपनमिति क्थमुपपोते ति शङ्का। लक्षणया बमुख्यार्थस्य (लक्ष्यस) प्रवीति शक्यायोंऽभेदेन भवति, एवं च मुरयास प्रतीतिरपि न दु संभवेति समाधानम् । अत्र पियतामिति कविसंमतपश्यनाथा बये 'या अस्ति तां पिद' इति भगतिकगोरापपस सपना जाहरीजलेऽवकरप्रक्षेप एव नागेशमहाभागस्येति प्रशसता साहित्याक्रमणायकमन- क वनमुध्येयलम्। ३ नीचा शाखा यस्स, नता कचरा यस्य, एतयोरुभयो साधारण्ये ।

·. . काव्यमाला। [द्वितीयानने एवं सर्वत्र हेतुफलयोलमेक्षणे यस हेतुः फलं पोमेश्यते सोऽनेन महा- रेण साधारणीकृतो निमित्तमित्यसमावेदितम् । एवं कविदुपातो धो विषयविषयिसाधारण्यामावादसुन्दरस्वाना सर. सत्प्रेक्षणं साझादुत्यापयितुमसमर्थोऽपि बदुत्यापनशमधर्मान्तरोत्यारोनादर- त्यविधानादुपयुज्यते । यथा 'चौरजनकालीभिः' इति भागवाहते पये दियो जरदालीसमावृवत्वरूपो धर्म उपाजी जगतो निर्दोचनवर्गसर्गस्तोत्प्रेक्षायां वैयधिकरण्यादप्रयोजकोऽपि स्वभयोग्यनिपिडान्धकारमयुकचाधुपज्ञानसामा- " न्यशून्यत्तस तयाविषोक्षानिमिसोत्यापनेन । विषयोऽप्युपायो निरूपित एव । फरिदयमप मुतोऽपि भवति । यथा- जगदन्दरममृतमयर शुभिरापूरयायं निवार। . उदयति बदनाजालिम राजा हरिणानयनायाः ॥' ती गगापर उत्प्रेक्षाकरम् । । साधारमरास्वेऽप्पा-अगुन्दरेति । उपयुज्यत इति । एवं गरी भारः । समापोदाहरणमादयधेति । तथाविधोरशेति। अपो र यो औरर्पः । बपियः। जगदन्त नगमनम् । पमा पत्रमात्र एमादाम्पसनापानी योयम् ॥RAINIमरमर प्रेशर १ सपा पर मना राजे, RESTINA.मान . विन। १RRRRRRRR (13) समाज भारी REETINY आप RARE Rket. REET LTA SE MEAntantis 320" dit maint TER HASIRSARuraruri मान (HIREEntentR NARI II)। रिलो ARUNSE | NAREAL Rinkitant rurat tarkar SAKH AFORYTE (THREExtrati auntritamber RRENCE TEN Er mei, KERAETERI.) nिa-1 मे यह मन A mere .

·रसगाधरः। 44 अतिशयोफि:] ४०९ अथातिशयोक्तिः विषयिणा विपयस्य निगरणमतिशयः । तसोक्तिः॥ तप सवाचकपदेन शक्यतावच्छेदकैरूपेगेवान्यस्स वोपनम् । अत्र च विपये वियिवाचकपदस लक्षणायाः शक्यतावच्छेदकमात्रपकारक- 'लस्यविशेष्यकोपत्वं कार्यतावच्छेदकम् । अतः शफ्यासाधारणधर्मस्य रक्ष्यासाधारणधर्मस च भानामानयोर्न विरोधः । परे तु माविशेषणं न देयम् । तेन रक्ष्या साधारणोऽपि धर्मो भासते" इत्याहुः । केचिनु 'लक्षणया उपासाधारणपर्मपकारेणैव पोषः । अनन्तरं च व्यापायन्त- । . अपातिशयोकिं निरूपयनि-मधेति । योगरू वस्लिाह-विषयीति । निग- रम्पदामाद-तपेति । सवायफपदेनेति । लश्यतापरदच मुमतमे- पति मागेय निरुपितं भूले । ननु रूपकारनेरसपाह--अत्र घेति । अविरामोता. मिलः । एतापनेव विशेष वि भारः। अनन्तरं च सत्यार्पोपोत याच्यापा रेति ।मानयेत । एनानि मतानि पूर्व निरूपितानि । ननु पापमानरापार माण: मम ममान व पिकापसमापन समारसरूपेण पिसावर मारणम्, राप मारेन रूपेण बन्पस (सपा) जीर मगर पोषने भ म भार:- मालपोन डसनया भगरीजाल नोको भरमान सियासकोग], नमोसमोन । यो RT सपनाममा मार सनेश्वरः [मः भगकार: AM प्रधान पत्र को सम् it रिया AREER कोपो भA मालमा(R) (सरोका FARRUरपा, यमराज मारि २ र मानिशर URIUNTREER CASH भारम्, गार A RE मान पिसाबमासमानामास मारमि- पERITI IRROR "मगार समिया - मेस मानन, समानामा यस मार। मारामारे मास मरि KUNICOR: (प). दामा पारसे कानौरग्याति आयो- NER मा शेरसियार पास निस्परिक ARTIो. HTTA सुभाना -TAN TEACE, पद : REET REAKासपोत HWRITERASHTRIAN um.

·पशव्यमाला। [द्वितीयानने- रेण शक्यतावच्छेदकमकारेण सत्यरोयः ए इत्याहुः । सपजानत यथा न प्रतिवन्धकत्वं तथोऊ प्राई । अत्र चेकपदोपरत्वानोदेश्यविधे. यमाव:1 • उदाहरणम्-- 'कलिन्दगिरिनन्दिनीतटवनान्तरं मासय. न्सदा पधि गतागतमममरे हरन्माणिनाम् । हरकनककान्तिमिनवस्वामिरावेशितो ममाश इख अमानतितमा बमारामः॥ अन तमालेन भगवतो निगरले फलिन्दनन्दिनीत्यादीनि श्रीणि परग- यातानि विशेषणानि तदनुमहा विषय विपयिमोः साधारणपर्णतया साशानुपानानि । चतुर्धमपि चतुर्थचरणगवामयाकरणानां दर्शने । यार- रणानां तूपाचया दमामिलाफया प्रमहरणक्रिययोजीत वारक- तवं तया तयोः सितम् । द्वितीये चरणे चोगावचयोनिचरस पच्या माना वया बोधोश आर-पायानेति । एक समितिमा.. मानिसकाराता भारः । मध 'मम्ममम्मी-ATER- मियानम्। न सोग पो पो परमोमिनेसमें নগণদামি.। এধি গুনাৱাধনা। » র ** गगानामा प्रतिमेवारगम'T FANTI RO RAI- दो रियर " । पनान्तर मनमा गामवेशि । गमनाया घरपान तमिरनापान इति । तर रोशन ग्राम থঃ। ধনাৱাৰণাৰীৰয়র মা। খালেন তিনি। दन इमान्वेनमा गई बधान मानुन्धर । उपेति। १ नम्पादनमाRATI २२t मोamrat MEET'tterature PिERHITE thksis ATTRIBHIReme. भार (UIRMA ) filam net IN EATREENER-TENaghi na (TRAN) ran (IRSANAjan (INR) लिन् ।

·रसगजाघर। अतिशयोकि] दिना, तृतीयेऽपि लवाभिर्गोपीनां निगरणम् , उसिन्नेवानुमाहकतया । एवं च सापयवेयमतिशयोक्तिः । यत्र चानुपाहकं न निगरणान्तरं किं तु शुद्ध साधारणधर्मादि, सा निरक्या। यथा- 'नयनानन्दसदोहतुन्दिलीकरणक्षमा । तिरयत्वाशु संतापं कापि कादम्पिनी मम !' भत्र भगवतो मर्निर्निगीर्णा । नामार्थयोरमेदसंसर्गेण विशेष्यविशेषणमा- वस्स व्युत्पन्नतया रूपके तावदुचितो विषयविषयिणोतेन संसर्गेण विशेष्य- विशेषणभावः, न तु प्रकृते । विपयितावच्छेदकरूपेण विषयस्यैव मानाद- भेदेसंसर्गस्याप्रसः। अभेदमधानातिशयोक्तिरिति प्रवादस्तु प्रागुके संसर्गा- रोपरुर्पक इव विपयितावच्छेदकस्यैव भेदामावरूपतया निर्वायः । वय विषयितावच्छेदेकं फरिसते निगरणदार्याय विषयमात्रवृविधर्म-सस- दोनोत्तमयोनिजन्मेलः । तसिग्नेयानुप्रादकतयेति । भगवतो निगरमे । तदा मनकर्मत्यतसरणकर्तृत्वसरूपे साधारणधौं । साधारणत्यसंपादनमेवानुमाहकत्वमिति भारः । स च सनतु । स्मरतो मेदान्तरमाह-नामाथेति । एवेन विपपिया. पतिः विषयोति । तमालपादेलियः । मेदामापरूपतयेति । 'भावे पूर्णध- पाहता' इत्यादापन्योन्याभावस प्रतियोगितावच्छेदधर्मरूपतायाः सर्वतन्त्रसित्त्वा- मदनपरिप-विसयिनोसर पिरिणभार: पत्र सोः पृतमा प्रदीmavोरियर (1) मिरविवारदम मारल)पेन मानार दयोरपडीला नाराला १ 'मुरापालादिदो समानरिमजिकशा तुममेरः (नन् ) संसर्गरूप- तमा सो प्रदीपोतु 'मासे पूर्णरचार प्रसारिस विपरिवारसन ( THR) र अमेरका सीकल अभेशमा भ्यादिपरे क्या नियोजिसके [मासो मम ममा CJAIपि विपरितारम् (बालादि) एक भारत (या अभ्यास भरपानामा सारा १ सिवा विमानातिना वः, सम् (विपिधारदान) Gruमानसिक (सिपिसावधिः) पोनः, रमामय साद भाष:-गिराम वियत बनाने माने विविधा - शिश को मानाधिकरम्परेन लिप-मितानिने पर। बार aract: समालो भरेर नेससानः। पीमिकामा ·काव्यमाला [द्वितीयानने- मानाधिकरणधर्ममूल्यलाभ्यां प्रसिद्धम् । यथा 'कलिन्दगिरिनन्दिनी इत्यादौ उमालवादि । कचिदप्रसिद्धमपि कसितोपमादावुपमानमिव कविना खप्रतिभया कल्पितम् , धर्मिण इव धर्मस्यापि कल्पनाया अविरुद्धत्वात् । यथा--स्मृतापि तरुणातपम् । यथावा- 'जगज्जालं ज्योत्स्नामयनवसुधामिर्जटिलय. अनाना संतापं त्रिविधमपि सद्यः प्रशमयन् । श्रितो वृन्दारण्यं नतनिखिलवृन्दारकनुतो मम खान्तध्वान्तं तिरयतु नवीनो जलधरः।।' - दिति भावः । खेति । विषयिमानत्तिधर्मत्यर्थः । धर्मशून्यत्वाभ्यामिति । धर्म- द्वयशून्यत्वं च सामानाधिकरण्यसपन्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकम् । 'नवीनो जुलधर.' इल्यन च भगवत्तिकोत्तरत्वतत्समानाधिकरणनवमुधाकरणकव्याप्तिकर्तृत्वे जलधरत्वेना. समानाधिकरणे, सामानाधिकरप्पसबन्धेन तदुभयविशिष्टजलपरत्वं कविकल्पितम् । कचिदप्रसिद्धमपीति । सामानाधिकरण्यसवन्धेन तादृशधर्मद्वयविशिष्टतया अप्र. सिद्धमपीयर्थः । अपूर्वश्चन्द इत्यादानप्येवम् । मुसमपूर्वश्चन्द्र इत्यादौ कविकल्पितवि- शिष्टचन्द्रेणाहायर्याभेदप्रतीवे रूपकम् । केचित्तु 'कविकल्पिततादृशचन्द्रत्वस्य मुखत्वेन विरोधाभावादनाहार्य विपयितावच्छेदकप्रकारधी, रूपकलक्षणे चाहार्यत्वं न देयम् । अतिशयोफिरनाहायैव । रूपके लाहायो भनाबार्या च धी.' इत्याहुः ।अन्ये तु प्रस्तुतख सामानाधिकरण्यरबिन्धेन विषय( भगवद )विषयि(तमाल )मात्रवृत्तिधर्मशल्यम् । यतो हि विष- यितावच्छेदकेन (तमाललेन) समानाधिकरणः कालिन्दीतटकर्मकभासनामयत्व-महारकत्व- कनककान्तिलवावेस्तित्वरूपो धमों न केवले विषये न वा विषयिपि वर्तते, अपि तूमयसाधा. रणः । अनेनेदमेव निगरणदास्य पद विषयितावच्छेदकसमानाधिकरणोऽयं धर्मः उभय- (विषयविषयि दोधनक्षम हवे निगरगमिदमभीष्टार्थयोधने इदम्। १ सरणेऽपि तीमातपरकत्व-चिरशायिशरीरकान्तिविधुच्छतवेटितत्व-कालिन्दीतटनी- पगुमाश्रयकावरूपध: Bमानाधिकरण कादम्बिनी विकसितम्, न लोके प्रसिद्धम् । यतो हि कादम्बिनी वर्षणद्वारा तापहारिणी, महशीलतनुकान्तिविता (एकया) धिवा, विय- दामपा च । वथा च कस्पिनोपमायाम् (खनाभोगे पतन्०) उपमानम् (शशाइनिम्बापादा. नकलपनामय उरगः) यथा कसित तथाच तादृशधर्मविशिष्टस विषयितावच्छेदकस मापनमपि नानुपएपमानासाशमः।

·अतिशयोक्तिः रसगङ्गाधरः। ४१३ अत्र विषयधर्मविशिएतया कल्पितेन लोकोत्तरजलधरत्वेन रूपेण भगवतः प्रतिपादने तत्समानाधिकरणत्वेन कल्पितानां विशेपणानामानु- गुण्यम् । एवं च निगरणे सर्वत्रापि विपयितावच्छेदकधर्मरूपेणैव विष. यस्य भानम् , ने विषय्यमिन्नत्वेनेति स्थिते 'रूपकातिशयोक्तिः स्यान्निगी. र्याध्यवसानत. इत्युक्त्वा 'अत्रातिशयोक्तौ रूपकविशेषणं रूपके दर्शि- तानां विधानामिहापि सभवोऽतीत्यतिदेशेन प्रदर्शनार्थम् । तेनात्राप्यभेदा- तिशयोक्तिस्ताद्रूप्यातिशयोक्तिरिति' कुवलयानन्दे यदुक्तं तन्निरेखम्।" इति नव्याः । प्राञ्चस्तु 'रूपक इवात्रापि विषय्यभेदो भासते । परंतु यदन्यत्वमिलतिशयोक्तिरेषु प्रकृतस्य विविक्ताकारवस्त्वन्तरत्वेनान्यवस्तुत्वेन वाऽध्य- वसानमिति तदर्थ । अस्ति हि प्रकृतस्य मुखस्य चन्द्रत्वेनाध्यवसानम् । आहार्यत्वा- भावाच न रूपकम्' इलाहु । विषयधर्मेति । रोकोत्तरत्वेलर्थ । सामानाधिकर- ज्यसबन्धेन तद्वैशिष्टय बोध्यम् । एव चेयस्य निरसमिसनान्वय । विधाना प्रकारा- णाम् । अतिदेशेनेति । अन्यनान्यशब्दप्रयोग इति न्यायादिति भाव । अनापि अतिशयोकावपि । तनिरस्तमिति । अत्रेद चि त्यम्-काव्यप्रकाशादिरीत्या तदु- पम् । निर्वाधकरपात् । किं च त्वयाम्यभेदप्रधानातिशयोक्तिरिति प्राचीनव्यवहारस- गमगाय विपयितावच्छेदकमेवाभेद इत्सवय वक्तव्यम् । एव च तथैवाभेदातिशयोक्ति- रिति व्यवहारो भयापि सूपपाद । 'कोऽय गलितहरिण -- इत्यादी प्रसिद्धविष- यितावच्छेदकप्रकारपबोधस्य बाधवुद्धिपराहतत्वात्कोऽयमित्यनेन निरस्तत्वाचावश्य चन्द्रकार्यकारित्वप्रकारकबोधोऽजीकार्य । एपैव च ताद्रूप्यातिशयोक्ति । अपि बिए- यितावच्छेदकमकारकधीराहायव । तद्धर्मविशिष्टे शक्यसपन्धानहोऽपि तथैव । तद्ध- १ नवसधाकरणकन्याप्तिकवादिरूपो धमों विषये ( भगवति) व संभवेद न जलधरे। ततश्च विषयधर्मविशिष्टतया जलपरत्वस्य ( विषयितावच्छेदकस्य ) अति कविकल्पना । बत एव हि नवीनत्वोति । एवविधनवीनत्वसाधनाय च जलपरत्वसमानाधिकरणानां सुधाकर- कन्याप्तिकर्तृत्वादिविशेषणानामानुकूल्यमेवेसाठय । २ अर्थात् कलिन्दगिरिः अत्र लक्षणया हरेबाधो भवति पर उमाललेन रूपेण, न तु तमालाऽमित्रस्वरूपेण । विषयस निगरणाद। ३ विषय्यमेदो या न प्रतीयते तदा अभेदातिशयोचिरति म्यपदेशो नोपपपत इत्यर्थः । भत एव हि विषयितावच्छेदकरूपेण विषयस्यैव भानादभेदससर्गस्याप्रसो,' इति पूर्वमुखम् ।

·४१४ छाव्यमाला। [द्वितायानन- निगी विषये इति रूपकादस्या विशेषः । मध्यवसायस सिद्धलेनापाधा. न्यानिश्चयात्मकत्याच साध्याध्यवसानायाः संभावनात्मकोलेक्षाया कैलक्ष- ज्यम्' इत्याहुः । कथं तहिं 'कमलमिदमनम्वुजातं जयतितमा कनकलति. काया' इत्यादाविदंबादेविषयतावच्छेदकसोल्लेखानिगरणमिति चेत्, न । इदमित्यस्य कमललविशिष्टे विशेषयत्व एवातिशयोक्तिः, उद्दश्यतावच्छेद- कत्वे तु रूपकमेव । एवं 'गौरयम्', 'आयुरेवेदम्' इत्यादावपि बोध्यम् । अव एवातिशयोक्तावभेदोऽनुवाद्य एव, न विधेय इति प्राचामतिः संग- च्छते । एवमेकः मकारोऽतिशयस्य, यत्र भेदेऽभ्यभेदः । अथ प्रकारान्तरम्-~-यत्राभेदेऽपि भेदो लोकोचरत्वमतिपत्यर्थः, इदमेव प्रस्तुतस्यान्यस्वमित्यनेनोक्तम् । उदाहरणम्- 'अन्या जगद्वितमयी मनसः प्रवृति- रन्यैर कापि रचना वचनावलीनाम् । मवैविध्यमपि लक्ष्यस्यारोपितमेवोत योध्यम् । अस्या विशेष इति । आहार्यवाना. हार्यत्वकृतो विशेप इत्यर्थः । उत्प्रेक्षातोऽन पलक्षम्पमाह-अध्यवेति । वमिति । यत इत्यादि । अत एव सर्वथा विपयानुपादानेऽस्या भोकारादेवा एयमिति । उप- प्रकारणेलः निरुपित इति शेषः । इदमेव । प्रकारान्तरमेव । उक्तमिति । प्रकाश- कुतेवि शेपः । अन्या जगदिति । विद्ववर्णनमिदम् । कृतिबेथ । आर्यहया आति: १ मविशयोची मध्यवसानं सिरन, अर्थाद विषयो निगमों न उनिमीयमाणे भने । सम्पनसितक (विपयिगः) प प्राधान्यं भवति । रमेशयां तु मध्यरसान साध्यम् अर्थाद विषयो निवार्थमा भवति । अपदसानाकिसायर तब प्राधान्यनिधि रक्षायामकारख- स्खलक्षपरम पूर्वमुच्छम् । म निगीण विषये मयसापः (वयियोऽभेदप्रविधिः) भवतीति रूपकातिशेषः। २ अतिशयोची-मनम्बुजावमिदं कम जयवि सत्र इदनिवि परकमससिपि. ययिण विशेषणं नानुदिन (मुस), मनम्बुजरा करछन्'रवि विस्यस विशेषगन् । गेश्यामद मोदई मुखदिस्य कमलबस वियते कारमेय सादिसायमा ३ अर्थात प्रौदः पूर्वसियो भवति । सिद उमभूध (स्य) शिपिया विषयस निn. र विषय भरतीत्याश्यः ।

·अतिशयोक्तिः] रसगङ्गाधरः। ४१५ लोकोचरा च कृतिराकृतिरार्यहृया विद्यावता सकलमैव चरित्रमन्यत् ।।' एवमन्यः प्रकारः-यनासंवन्धेऽपि संबन्धो वण्योत्कर्षार्थः । यथा- 'धीरध्वनिभिरलं ते नीरद मे मासिको गर्भः । उन्मदवारणबुद्ध्या मध्येजठरं समुच्छलति ।" अन सिंहीवचने समुच्छलनाऽसंबन्धेऽपि समुच्छलनसंवन्धोक्तिः शौर्यो- तिशायिका । यथा वा- 'गिरं समाकर्णयितुं यदीयां सदा रसज्ञैरनुभावनीयाम् । समीहते नित्यमनन्यचेता नभखदामभरिवंशनेता ।।' . यथा वा- 'तिमिरशारदचन्दिरतारकाः कमलविद्रुमचम्पककोरकाः। यदि मिलन्ति कदापि तदाननं खलु तदा कलया तुलयामहे ।। पूर्वन निर्णीयमानः, इह तु संभाव्यमान इति विशेषः । तथान्यः प्रकार:-यत्र संवन्धेऽप्यसंवन्धः। यथा- 'पीयूपयूषकल्पामसामपि ते गिरं निपीतवताम् । तोपाय कल्पते नो योषाधरबिम्बमधुरिमोदेकः ।' अत्र तोषसंबन्धेऽप्यसंवन्धः। एवमेवान्योऽपि प्रकारः--यत्र प्रयोजकस्य प्रयोज्यस्य च पौर्वापर्यविप- र्ययः । स च द्वयोः सहभावात् , प्रयोजकस्य प्रयोज्यानन्तरभावाद्वेति द्वेषा। शरीरावयवसस्था च लोकोत्तरेत्यर्थः । चरित्र व्यवहार.। मध्येजठरमिति । 'पारेमध्ये- पाया या' इति समास । यदीयामिति । प्रकृतवर्णनीयराजकीयामिलर्थः । नमस्व- दिति । नभखता वायुना आत्मानं विभ्रति ये सास्तेषां वास कुलस्य नेता नायर, शेष इत्यर्थः । अन तदाकर्णनतमीहाऽसबन्धेऽपि तदुफिस्सद्वैदुप्यातिशायिका। चन्दि. रेति।चन्द्रेयर्थ. मिलन्ति एकन तिष्ठन्ति । तदाननं तस्या वाया नायिकाया मुखम् । सलया न तु सर्वाशेन । पूर्वन पूर्वयोः । इह त्यति । यदीलस्य सभावना. बोधकलादिति भावः । यथेति । पीपममृतमेव यूपो मण्डविशेषस्तेन इंपन्यूनाम् । ते ·काव्यमाला। [द्वितीयानने आयो यथा--- 'प्रतिखुरनिकरशिलातलसंघट्टसमुच्छलविद्युतीकृतविस्फु- लिङ्गच्छटापटलानां वाजिनाम्' इति हयवर्णने समुच्छलनविद्युदल्लीकरणयोः सहोत्पचिर्गम्यते। द्वितीयो यथा- पुरः पुरस्तादरिभूपतीनां भवन्ति मूकल्लम भमशेषाः । अनन्तरं ते भृकुटीविटङ्कास्फुरन्ति रोपानलविस्फुलिङ्गाः ।। अत्र भेदद्वय प्रयोजकातिशयकृतः प्रयोज्यशैघ्यातिशयो गम्यः । एवं च 'एतद्भेदपञ्चकान्यतमत्वमतिशयोक्तिसामान्यलक्षणम्' इति प्रा. चीनाः। अन्ये तु-संवन्धेऽसंबन्धः, असंबन्धे संपन्ध इति भेदद्वयं नातिश- योक्तिः । एतादृशातिशयस रूपकैदीपकोपमापहुत्यादिषु खभावोक्तिभिन्नेषु पर्णनीयस्य राशः । समुच्छलनेति । विस्फलिझानामिलादिः । सहोत्पत्तिरिति । मतृप्रत्ययेनेति भावः । 'शमा समुरछलन' इति पाठे तु ततः प्रागति शेषः । वस्तुतः समुच्छलनं तत्र हेतुरिति बोध्यम् । पुर इति । राजवर्णनमिदम् । हे भूवालभ, पुरः पुरवात पूर्व पूर्व शत्रुरूपाणं राज्ञां भस्मरूपाःशेषा अवशेषा भवन्ति। पद्यात्तव भृकुटपेव विटई कपोतपालिका तसामोधरूपाप्तैर्विस्फुलिङ्गाः स्फुरन्तीत्यर्थः । अन भेदद्वय बाधि- तत्वं परिहरति-अवेति । खभावोको सर्वया तदसत्त्वादाद-खभाचोकीति । १ सघर्षेप समुच्चलवाम् (विपुरिझानाम् । विद्युतीकृत छयापटल यस्तेषाम् (गाजित नाम् ) । पूर्व विरफुरिझाना समुच्छडन भवति ववस्त्रेका विद्युदधी(विद्युन्मयो लवा रूपेण संपादनं भवति । किनवा दयोः सहभावः। २ हे भूवछम, परस्ताव प्रथम परिभूपतीनां शत्रुनुपाणां पुरो नगर्यो मसपाः (ममेव भवशिधयो यास ता:) भवन्ति, अनन्तरं ते भृकुटीविटाव (विटमिव विटयम् , उपत. प्रदेशस्तसाव) रोषामिविरफुरियाः परल्तीसः । अब पुर.पुरस्वादिलेपदमझील पूर्व पूर्वमिति भागेशकत व्याख्यान वैयाकरमानामदीद सारदम् । 'सर्वस ति रोष 'पुरपुर: "पुरसात पुरखाव' इति वा दि वो गुळः, न तु अस्मत्यपाठ-अस्ताविमलपान्त- पदयोः, असांप्रदायिकरवात । राओं मसरूपाः रेषा भान्ति' इति व्याख्यानमप्यसंग. समेव । यतो हि शामिति पाया शास्त्रान्वये, शेषा इलस्स चोरेश्यसमर्पको श्रेषाः पादशा मन्ति' इति जिज्ञासा विधेयसमर्परपथपामावाद बाक्सापानिपतिः। सादेवि म्यास्यान भ्यास्यातुः साहिलसोचे इटाममणमिव पिसुनयवीरलं मामिषु । २ मुसंबद्रवि रूपके मये चन्द्राऽभेदस्य संकायो नास्ति दयापि सवण्यवे । बम- न्दवापि अयम् ।

·अतिशयोक्तिः] रसगङ्गाधरः। प्रायशः सर्वेष्वलंकारेषु सत्त्वात् । नहि यथास्थितवस्तूतावस्ति काचिद्वि- च्छितिः । कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययस्यापि तेनैवं व्याघतया मेदान्तरताना- पतेश्च । तस्माद्विषयिणा निगीर्याध्यवसानं विषयस्य, तस्यैवान्यत्वम्, यद्या- दिशब्दैरसमविनोऽर्थस्य कल्पनम् , कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययश्चेत्येतदन्यत- मलमतिशयोक्तित्वम्' इत्याहुः । नव्यास्तु-'निगीर्याध्यवसानमेवातिशयोक्तिः । प्रभेदान्तरं त्वनुगतरू- पाभावादलंकारान्तरमेव । ननु प्रस्तुतान्यत्वभेदे--मेदेनामेदेस्य, असंबन्थे संबन्ध इति भेदे--संबन्धेनासंबन्धस्य, संवन्धेऽसंवन्ध इति भेदे--असं- बन्धेन संवन्धस्स, कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्यये च तेनैवानुपूर्यस्य च निगरणं अन्यनापि क्वचिदसत्वादाह-प्रायश इति । सत्त्वादिति । तथा च तेपामप्य- तिशयोकित्वापत्तिरिति भेदेन तत्कथनासत्यापत्तिरिति भावः। ननु तर्हि तन कोलं- कारोऽत आह-नहीति । अभ्युपेलाह-कार्येति । तेनैव प्राचीनोक्तभेदये- नैव । अभेदस्येत्यादिषष्ठयन्तानो वक्ष्यमाणनिगरणेऽन्वयः । विपर्यये च विपर्यय इति १ सबन्धेऽसंबन्ध इत्यादिभेददयेनैव । अर्थात् कार्यकारणपौर्वापर्यवेपरीसस्य असंपन्यपि संबन्धो वयेते। यथा पूर्व रोषविरफुलिङ्गाः सुरन्ति तदन्तरमेव भरिपुराणां नाशो वास्तवः । किन्तु कार्यशेम्यातिशयसूचनाय तादशमलकृत( अवास्तव वर्णनम् । २वान्यप्रकाये ये भेदा वर्णिताख एवं वास्तवा रत्याशयः। ३ भेदेन बभेदस्य निगरपम् । अर्थात् अभिन्नापि मनस.प्रवृचिभिन्नखेन यनितेति भित्रया (मनस.प्रवृश्या) अभिमा सा स्थगितेति भेदेन मभेदस्य निगरणं जातम् । ततश्च निगीयांध्य- क्सानमत्रापि सिरम् । एवम् असंवन्धे संबन्ध इति भेदे संबन्धेन असंबन्धन निगरण भवति । यथा धीरध्वनि मिरित्यत्र गर्ने अमुच्छउनसाऽसकषि संबन्धो वर्णितः । अर्थात् वस्तुत. असंबन्धो वर्णनीय आसीतत्र संबन्धो वर्णित इति संबन्धेन असंवन्धो निगीणे प्रति फलति । ततश्शायाति जिगीर्याध्यवप्तान सिममिति स्यादियमप्यतिशयोक्तिः । यद सरन्धे मरबन्ध इति भेद-मसंबन्धेन संवन्धस्य निगरण बोध्यम् । कार्यकारगपौर्वापर्यविपर्यरः (वैपरीत्यम्) रति भेटे तेनैव कार्यकारणौ पर्यविपर्ययेण आनुपूर्व्यस्य निगरण जावम् । अर्थात् पूर्व कारण वतः कार्यमिति द्वयोः पूर्वापरभावो वर्णनीय बासीस्किन्नु पुर पुरसादिति पये पूर्व भसीभवन कार्यमुक्त तदनन्तर रोषानलोदयो वर्णित इति पौर्वापर्यवे परीसेन मानुपूज्यस् (कारणकार्ययोः समुचितः पूर्वापरीभाव:) निगीणनित्यत्रापि निगीर्याध्यवसान जातमको नभ्यानामपि मवे भेद- चतुष्टयमतिश्यो रानिविष्टनिति पूर्वपक्ष ।

·काव्यमाला। [ द्वितीयानने- आयो यथा--'प्रतिपुरनिकरशियतलघट्टसमुच्छल द्विावलोकवविश्छु. रिमच्छटापटलाना वाजिनाम्' इति हयवर्णने समुच्छलनविद्युबलीकरणयोः सहोत्पतिर्गम्यते । द्वितीयो यथा- 'पुरः पुरस्तादरिभूपतीनां भवन्ति भूवल्लभ भसशेषाः । अनन्तरं ते झुकुटीविटशस्फुरन्ति रोपानल विस्कुलिनाः ।। मत्र भेदद्वये प्रयोजकातिशयकृतः प्रयोज्यौम्यातिशयो गम्यः । एवं च एतद्भेदपञ्चकान्यतमत्वमतिशयोकिसामान्यलक्षणम्' इति प्रा. चीना। अन्ये तुसंबन्धेऽसंवन्धः, असंबन्धे संबन्ध इति भेदद्वयं नातिश- योक्तिः । एतादृशातिशयस रूपकैदीपकोपमापछुत्यादिपु समावोकिभिन्नेषु वर्णनीयस्य राज । समुच्छलनेति । विस्फुलिझानामित्वादिः । सहोत्पत्तिरिति । रातृप्रत्ययेनेति भावः । शना समुच्छलन' इति पाठे तु ततः प्रागति शेषः । वस्तुतः समुच्छल तर हेतुरिति बोध्यम् । पुर इति । राजवर्णनमिवम् । हे भूपलम, पुरः पुरखाद पूर्व पूर्व शत्रुरूपाणां राशं भस्मरूपाः शेषा अवशेषा भवन्ति। पथातव कुटयैव विट कपोतपालिका तस्मारकोधस्मामेर्विस्फुलिझाः स्फुरन्तीत्यर्थः । अत्र भेदद्वये बाधि- तत्वं परिहाति-अति । खभावोत्तौ सर्वथा तदसत्वादाह-समायोक्तीति । १ संघर्षण समुच्छलताम् ( विरफुरिज्ञानाम्) विपुष्टीकृत छापरळ यस्तेषाम् (बाजि- नाम् । पूर्व विरफुलिशाना समुच्छलनं भवति ततस्तेषां विद्युइटी( विन्मयी लठाकरेण संपादन भवति । किन्वत्र दयोः प्रभावः। २ हे भूवनम, पुरस्टार प्रथमं परिभूषवीचा शत्रुनृपाणां पुरो नगरों मनरेपाः (मोर अपरियो साता दाः) भवन्ति, अनन्तर ते भृकुटीविशाद (विटनिच विटङ्गम् , उन्नत- प्रदेशखसाव) रोशामिविरपुरिहर रफुरन्दीयः । अन र पुरस्वादित्येकपदमारकस पूर्व. पूर्वमिति नागेशकुन व्याख्यान वैयाकरणानामदीव शस्यास्पदम् । 'सर्वस ३' इपि सूत्रेण 'पुर-पुरः"पुरस्सार सुरक्षाद' इव वा दिर्माको एकः, न तु अस्पत्ययान्त-अस्वातिप्रसान्द- पदयोः, असांप्रदायिकत्वात् । पर्व राजा मसरूमा शेषा भवन्ति' इति व्याल्यानमप्यसंग- उमेर । यतो हि शामिति बनाः शेषा इत्यवान्दये, शेग इलस चोदेश्यसमर्पकले राहा शेषः कीदश भयन्ति' इति जिज्ञासायो विषयमर्पकपृथक्पदाभावात् वाक्यानिष्पतिः। तसादेवरिय व्याख्यान न्यायाः साहित्यसो हामणमिन निशुलपतीपल मामि। ३ मुख पन्द्र इति रूपके मुखे चन्द्राइमेदस्य संबन्यो नाति तथापि वण्र्यदे। एवम्- न्यत्रापि घेयम्।

·अतिशयोक्तिः] रसगङ्गाधरः। ४१५ प्रायशः सर्वेष्वलंकारेषु सत्त्वात् । नहि यथास्थितवस्तूनावति काचिद्वि- छितिः । कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययसापि तेनैवं व्याप्ततया मेदान्तरताना- पत्तेश्च । तस्माद्विषयिणा निगी घ्यवसानं विषयस्य, तस्यैवान्यत्वम् , यद्या- दिशब्दैरसमविनोऽर्थस कल्सनम्, कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययश्चेत्येतदन्यत- मतमतिशयोकित्वम्' इत्याहुः। नव्यास्तु-'निगीर्याध्यवसानमेवातिशयोक्तिः। प्रभेदान्तरं त्वनुगतरू- पाभावादलंकारान्तरमेव । ननु प्रस्तुतान्यत्वभेदेनेदेनामेदेस्य, असंबन्ये संबन्ध इति मेदे-संबन्धेनासंबन्धस, समन्धेऽसंवन्ध इति भेदे-अर्स- बन्धेन संपन्धस्य, कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्यये च तेनैवानुपूर्यस्य च निगरण अन्यत्रापि अधिदसत्वादाह-प्रायश इति । सत्त्वादिति । तथा च वेषामप्य- लिशयोक्तित्वापत्तिरिति भेदेन तत्कथनासगलापत्तिरिति भाव । ननु दर्टि तन कोऽल. कारोऽत आह--नहीति । अभ्युपेलाह-कार्यति । नव प्राचीनोगभेदद्वये- नै नभेदस्पेलादिषष्ठयन्तानां पश्यमाणनिगरणेऽन्वय. । विश्वये च विपर्यय इदि १ संबन्धेऽसबन्ध इत्यादिभेददयेनैव । अपोल कार्यकारणपौर्वापर्यवेपरीसस प्रमेनन् संबन्धो वर्ण्यते । यथा पूर्व रोषविरपुलिला. पुरन्ति तदन्तरमेव परिपुराणां नाशी बाखवः । किन्तु कार्यशैध्यातिशयसूचनाय वादशमलकर अवास्तव )वर्णनम् । २मान्यप्रकाये ये भेदा दणिवाक्ष एवं वास्तवा त्याचय.। ३ भेदेन बभेदस निगरणम् । अर्थात मभिन्नापि मन प्रवृत्तिभिन्नत्वेन पनिवेति भित्रया (मनस.प्रवृत्या ) अभिधा सा स्थगिवेदि भेदेन अभेदस्य निगरण जातम् । ततश्च निगौर्याध्य- वसानमत्रापि सिबम् । एवम् असबन्ये संवन्ध इति भेदे संबन्धेन असरन्यस निगरण भवति । यश धीरध्वनिभिरित्यत्र गर्ने प्रमुग्छलनस्याऽसदन्येपि सबन्धो वर्णितः । अर्याद वस्तुत. मसंबन्यो वर्णनीय भाखीचत्र देवन्धो बर्षित इति संबन्धेन असंन्यो निगीर्ण शति फडदि उतम्यात्रापि गीर्याध्यवसान सिदनिति स्वादियमप्यविशयोति। ख संमन्य असबन्ध इति भेदे-मसबन्धन संबन्धस निगरण बोध्यम् । कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्दय. (वैपरीत्यम्) हवि भेदेन कार्यकारणपोवोपविपर्ययेण आनुपूयस निरण जानम् । मर्शव पूर्व कारण तत. कार्यमिति दयो. पूर्वादरभातो रणनीय असीलिन्तु पुर पुरस्चादिति इथे पूर्व भलीभवन कार्यमुक्ता तदनन्तर रोपानलोदयो वर्णित इति पैर्वापर्यवपरीवेन आनुपम्यम् (सारणकार्ययोः समुचितः पूर्वापीमा) निगाणमित्यवापि निगीषियमान आमद्रो नभ्यानामपि मदे भेद- चतुष्टयमतिश्यो सनिविष्टमिटि पूर्वपश्च । - ·. काव्यमाला। [द्वितीयानने आयो यथा-'प्रतिपुरनिकरशिलातलसंघट्टसमुच्छलविद्युवाडीकृवविस्फु- लिङ्गच्छटापटलानां वाजिनाम् इति हयवर्णने समुच्छलनविद्युद्वल्लीकरणयोः सहोत्सतिर्गम्यते । द्वितीयो यथा- 'पुरः पुरस्तादारभूपतीनां मवन्ति भूवल्लभ भस्मशेषाः । अनन्तरं ते अकुटीविटङ्कारस्फुरन्ति रोपानलविस्फुलिकाः ।। अत्र भेदद्वये प्रयोजकातिशयकृतः प्रयोज्यशेध्यातिशयो गम्यः । एवं च एतद्भेदपञ्चकान्यतमत्वमतिशयोक्तिसामान्यलक्षणम्' इति मा- चीनाः। अन्ये तु-संबन्धेऽसंबन्धः, असंबन्धे संबन्ध इति भेदद्वयं नातिश- योतिः । एतादृशातिशयस्य रूपकैदीपकोपमापडत्यादिपु खभावोक्तिभिन्नेषु वर्णनीयस्य राज्ञः । समुच्छलनेति । विस्फुलिङ्गानामियादिः । सहोल्पचिरिति । शतप्रत्ययेनेति भावः । 'शत्रा समुच्छलन' इति पाठे तु ततः प्रागति शेषः । वस्तुतः साच्छलनं तत्र हेतुरिति बोध्यम् । युर इति । राजवर्णनमिदम् । हे भूवाहन, पुरः पुरस्ताद पूर्व पूर्व शरूपाणां राज्ञां भस्सरूपाःशेषा अवशेषा भवन्ति। पश्चात्तव भ्रुकुटधेव विटई कपोतपालिका तस्मारमोधरूपानेविस्फुलिङ्गाः स्फुरन्तीत्यर्थः । अब भेदद्वये बाधि- तत्वं परिहरवि अत्रेति । सभावोक्तो सर्वथा तदसत्त्वाह-स्वभावोक्तीति । १ सपण सगुच्छलवाम् (विस्फुलिशानाम् ) विधुदलीकृत छापरल यस्तेषाम् (बानि- नाम्)। पूर्व विरपुलिझाना समुच्छलनं भवति इतस्तेषां विद्युइटी( विद्युन्मयी लता रूपेण संपादनं भवति । किनवर यो सहभावः। २ हे भूवछम, पुरखार थर्म भरिभूपतीनां शत्रुनृपाण पुरो नगर्थे भमशः (भव भवशियो यास ताः) भवन्ति, अनन्ता वे भृकुटीविटाव (विटामिप विटकर, उन्नत प्रदेशस्तरमाव) रोपामिविस्पुरिक्षाः स्फुरत्तीसर्थः । अत्र पुर पुरस्खादित्येकरदमनीकल पूर्व पूर्वमिति नागेशकतं व्याख्यान वैयाकरणानामवीव शवास्पदम् । 'सर्वस्व इति सूत्रेण 'पुर.पुरः पुरस्ताद पुरस्तात्' इति वा हिर्यारो युज, न तु अस्यत्ययान्त-यखातिप्रत्ययान्त- पदयोः, असाप्रदायिकत्वाद । एवं रा ममताः शेषा भवन्ति' इति व्याख्यानमप्यसंग- तमेव 1 यतो हि समामिति पाठ्याः शेषा लापये, शेषा इत्यस्य चोदेश्यसमर्पकले furt शेषाः कौवा भवन्ति' इति जिज्ञासाया विधेयकमर्पकपृथक्पदाभागार वाक्यार्यानिष्पतिः। तस्मादेवविषं न्याख्यान व्याख्यातुः साहित्यसाधे हलाममणमिव पिशुनवदीत्यक मामिषु । ३ मुर्ख चन्द्र इति रूपके मुखे चन्द्राऽभेदस बन्यो माखि प्रथापि वर्ण्यते । एवम- न्यत्रापि देयम्।

·अतिशयोक्तिः] रसगजाधरः। ४१७ प्रायशः सर्वेष्वलंकारेषु सत्त्वात् । नहि यथास्थितवस्तूक्तावस्ति काचिद्वि- च्छितिः । कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययस्यापि तेनैवं व्याघतया भेदान्तरताना- पत्तेश्च । तस्माद्विषयिणा निगीर्याध्यवसानं विषयस्य, तस्यैवान्यत्वम् , यद्या- दिशब्दरसभविनोऽर्थस कप्सनम्, कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययश्चेत्येवदन्यत- मलैमतिशयोक्तित्वम्' इत्याहुः। नव्यास्तु-'निगीर्याध्यवसानमेवातिशयोक्तिः। प्रभेदान्तरं त्वनुगवरू- पाभावादलंकारान्तरमेव । ननु प्रस्तुतान्यत्वभेदे-मैदेनाभेदेस्य, असंबन्धे संबन्ध इति मेदे-संबन्धेनासंवन्धस्य, संवन्धेऽसंवन्ध इति भेदे असं. बन्धेन संवन्धस्स, कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्यये च तेनैवानुपूर्वस्य च निगरणं अन्यनापि कचिदसत्त्वादाह-प्रायश इति । सत्त्वादिति । तथा च तेपामप्य- तिशयोक्त्विापत्तिरिति भेदेन तत्कयनासंगलापत्तिरिति भावः । ननु तर्हि तन कोऽलं- कारोऽत आह-नहीति । अभ्युपेलाह-कार्येति । तेनैव प्राचीनोकभेदद्वये- नैव । अभेदस्वेत्यादिपष्टयन्तानो वक्ष्यमाणनिगरणेऽन्वयः । विपर्यये च विपर्यय इति १ सेन्ऽसरन्थ इत्यादिभेददयेनैव । अर्थात् कार्यकारणापर्यवेपरीलम असरन्धेपि सेबन्यो वर्यते । यथा पूर्व रोषविरफुलिया फरन्ति तदन्तरमेव अरिपुराणां नायो बालकः। किन्तु कार्यम्यातिशयपनाय वारसमलंकृत(भपाय वर्णनम् । २ काव्यप्रकाये ये भेदा वर्णितास्त्र एक वास्तवा इलाशयः । ३ भेदेन अभेदस्य निगरणम् । अर्थात् मभिन्नापि मनसःप्रवृत्तिभिन्नतेन वार्णवति मिनया (मनस:प्रवश्या) अभिन्ना सा सगिदेति भेदेन अभेदस्य निगरणं जातम् । ततश्च निगीयांच्या वसानमत्रापि सिदम् । एवम् असंबन्धे संबन्ध इवि भेदे सैदन्येन भसबन्धस्स निगरणं भवति । यथा धीरध्वनिमिरित्यत्र गर्ने समुच्छलनसाऽसबन्धेरि संबन्धो वर्णितः । अर्थात वस्तुतः मसंबन्धो वर्णनीय भासीचत्र सेकन्धो वर्णित दो सेबन्धेन असेबन्यो निगौण इति फळदि। ततस्यावापि निगीर्याध्यक्सानं सिसमिति स्वादियमप्यविशयोतिः। एवं संपन्ये असंबन्ध इति भेदे-असरन्भेन संबन्धस निगरणं बोध्यम् । कार्यकारणौरियविपर्ययः (वैपरीत्यम् ) हात भेटे तेनैव कार्यकारणापर्यविपर्ययेण आनुपूर्यस्य निगरण भातम् । अर्याद पूर्व कारण तर कार्यमिति द्वयोः पूर्वापरभादो वर्णनीय वायल्किन्तु पुरःपुरस्खादिति पये पूर्व भलीभवन कार्यमुक्त तदनन्तरं रोषानलोदयो वर्णित इति रिवै परीसेन आनुपूर्थम् (कारणकार्ययोः समुचितः पूर्वापरीभावः) निगार्णमित्यत्रापि निगीर्याध्यवसानं जातमतो नव्यानामपि म मेर- चतुष्टयमतिशयोको सनिविष्टमिति पूर्वपक्ष।

·काव्यमाला। [द्वितीपानने रत्नाकरविमर्शिनीकारायुक्तभकारेण संभवतीति चेत्, न । अन्यत्वादिमिरन न्यवस्तुप्रतीतेरेव चमत्कारित्वम् , न त्वनन्यत्वादिभिः । तेषामनुभवासंगः' न चान्यतमलैमनुगतमिति शक्यते वक्तुम् । विच्छित्तिवलक्षण्ये सत्यन्यतम वस्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथोपमारूपकादिकतिपयान्यतमत्वं सकलान्यतमत्त वा वलक्षणम् , उपमादयश्च तद्भेदा इत्येव किं न व्याः । अलंकारान्तरत्वे गौरवमित्यपि न वाच्यम् । न क्षेत्रासपदार्थकल्पनं येन गौरवं स्यात् । प्रथा- नोत्कर्षकतारूपस्यालंकारत्वस्य त्वयापि स्वीकारात् । अलंकारविमाजकोपाधि परिगणनस्य च पुरुषपरिकलितत्वात् ।' इत्यपि वदन्ति । भेदद्रये च । तेनैव कार्यकारणपोर्वापर्यविपर्ययेणैव। न । अनन्यत्वादिभिरिति । तया च वेन रूपेण कदापि पोधाभावेन वपस्याभेदस्य भेदेन स्पर्फ निगरपमर- गतमिति भावः । तेपामगनुगतत्वादिति निगीर्य प्रातस समेनाम्यवसानं भेदेना- भेदस्य संवन्धेनासंबन्धलेल्ादियफ्टसाधारणसैकस्य धर्मस्याभावादतिशयोधिवक्ष- णसाननुगतत्वापत्तिरिति भावः । चैलक्षण्ये सतीति । तथा च भिलभिम एका- लंकार इति भावः । अभ्युपेसाहयन्यथोपमेति । प्रागुफरीला आदफाति- पयेति । यस कसचिदतिशयस सर्वर सत्त्वादाह-सकलेति । तमक्षपमति- शयोफिलक्षणम् । तद्भदा अतिशयोकिभेदाः । ननु गौरवादाथि नात आद-- अलंकापन्तरेति । सत्यमेवाह-प्रधानोरकवि । ननु सामान्यतोऽलंकारस्व- सत्वेऽपि तद्विभाजकोपाधिमध्येऽपाठादापिायेन गौरवं तदयस्थमेयात आइ-बलं- १ अनन्यर (पम्) वस्तु यदि मन्यसेन न दण्यो, गरि मानन्धर (रे- नेव) वण्यते यहि करमरकारः ययादि-मित्रापा मनस: म मिनान वर्णनमाला दूपरवेनैव वर्ण्य स्मथा नवीनवार पभेदेन ममेरस निगरमामारे भमि पर मित्र न प्रदीयेत, फिन्द्र पनेव प्रतीरेठ । ठतथ आपमानम्धमाकारानमोगत: सार। उस्लादित निगरण स्वत:मामेव न नवीनवयाऽकारसानीयम् । एवमेव संपन्ने अ.. निगरपारिपरि मोऽयम् । मत परि निगरपालगरेए न गगनामरधर: पया। २ ननु निगीर्याध्यवसान विराय भरभिर भैरवाष्यम् (n : CAR कप इत्यादि) भतिशयोकेरनुपायनाकान्दरबार नादियोपिक स्म पूर्वमुखम् । किन्तु विगीर्याध्ययनादिपरायमासमतियोEिRTENT- गमः सादिति घेच, नामिनिवाकारदसिस्य प्रविष्यमा निEिRe, a भ्यतममोपात्र नागमः मुरवि हेतोः। प्रशनोकमारा पूर्व सहन । म यस्तार धारपास माननितिन औरमिलाया।

·रसगदाधरः। १ अतिशयोक्तिः] ४१९ 'गगनचरं जलबिध कथमिव पूर्ण वदन्ति विद्वांसः । दशरथचत्वरचारी हजरहारी विधुस्तु परिपूर्णः ॥' इत्यादी विपयिणः स्वामाविकस्थाननिहवेन दृढाध्यवसानातिशयोक्तिः। यत्तु कुवलयानन्दे- 'यद्यपहवर्मत्वं सेव सापहवा मता । त्वत्सूक्तिपु सुधा राजन्भ्रान्ताः पश्यन्ति वां विधौ ।' इत्यत्र पर्यस्खापहुतिगर्भामतिशयोक्तिमाहुस्तञ्चिन्त्यम् । पर्यस्तापहुतेरपद्धतिलं. न प्रामाणिकसंमतमिति प्रागेवावेदनात् । यदपि तैरेवोक्तम्- संबन्धातिशयोक्तिः स्यायोगे योगकल्पनम् । सौधामाणि पुरस्वास्स स्पृशन्ति विधुमण्डलम् । इति । वदपि न । अत्रैव 'स्पृशन्तीवेन्दुमण्डलम्' इति कृते कोऽलंकारः उत्प्रे क्षेति चेत्, तह-वादेरभावादम्योत्प्रेक्षेयमुचिता । इवादिसत्त्वे या वाच्यो- स्प्रेक्षा सैवेवायभावे गम्योत्प्रेक्षेति नियमस्य सर्वसंमतत्वात् । 'त्वती. तिभ्रमणश्रान्ता विवेश खर्गनिम्नगाम्' इति स्वदुक्तगम्योत्प्रेक्षायाः 'सौघामाणि' इत्यस्य चोत्प्रेक्षाशे विशेपानुपलम्भात् । तथा हि 'स्वत्कीतिर' इत्यादी बहुदूरगमने खर्गगमने वा खर्गङ्गाप्रवेशतादाम्योत्प्रेक्षेति. नये कारेति । दृढाध्यवसानातिशयोक्त्युदाहरणमाह-गगनेति । गगनगामीत्यर्थ । जरविम्ब चन्द्ररूपम् । विधुस्तु श्रीरामचन्दस्तु । स्वाभाविकेति । गगनरूपेत्यर्थ । निवेनेति । कथमिवेयनेनेति भाव । मूल एवं कुठार इत्याह-पर्यस्तेति । तैरेव अप्पयदीक्षिनरेव । तदपि नैति । सिद्धान्दविरोधादिति शेषः । तमेवाह--- बैवेत्यादिना । नन्वन्यसमतत्वेऽपि तथा न मम समतमत आह-स्वत्कीर्तिरिति । इत्यस्य चेति । उत्प्रेक्षाया इति । पष्टीति भावः । ननु तस्या भूमण्डले यहुदूर- गमनेऽपि स्वर्गद्वाप्रवेशतादात्म्योत्प्रेक्षा तर न सभववीलत आह-खर्गेति । विशे- १ अब रामचन्द्रो विषय , विधुर्विश्यी। तस्य साभाविक स्थानम् (गगनम् ) कथमित्रे- प्युक्त्या प्रतिपिध्यते। २ अमेदसंबन्धेनवोलेक्षेति प्राचीनमतानुसारम् । १.

·४२० काव्यमाला। द्वितीयानने- वर्गसंवन्धित्वरूपानुपातिधर्मनिमित्तेयम् । कीर्ती स्वर्गलाकर्मकप्रवेशकर्ट- वोमेक्षेति नये तादृशगमनरूपानुपातधर्मनिमित्ता । विशेषणीभूतम्रम- णश्रान्तत्वरूपहेतूसेक्षेति नये तु तागमनवादात्म्याध्यवसितवर्गकाम- वेश्वरूपोपारधर्मनिमिति सर्वथा गम्यैव । 'सौषामाणि-' इत्यत्र परमो. ध्वंदेशसंयोगे चन्द्रमण्डलसर्शतादाम्योत्प्रेक्षायां परमोधंदेशवृत्चित्वरू- पानुपाचधर्मनिमिता । तादृशस्पर्शकर्तृलोत्प्रेक्षायां तु परमोध्वंदेशसंयोग- रूपानुपातधर्मनिमिति इयमपि गम्योतोक्षैव । वसादुत्प्रेक्षासामग्री यत्र नास्ति तादृशमुदाहरणनुचितम् । यथारमदीयं 'धीरध्वनिमिर-' इत्यादि । सुन्दरत्वे सत्युपस्कारकत्वमलंकारसामान्यलक्षणमिहापि न विसरणीयम् । इयं चातिशयोक्तिवेदेऽपि दृश्यते । 'हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपखजाते । त्योरन्यः पिप्पलं सावत्यनननन्यो अभिचाकशीति ।। स्मृतौ च- 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी । यस्यां जामति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ।। पेति कीताविलादिः । तादृशेति । सागमनेत्यर्थः । परमोति । गृहाप्राणा- मिलादिः । इयमपि गम्योत्प्रेक्षेवेति । अनेदं चिन्यम्-'ननं सुखं चन्द्रः' इत्यादी नूनंपदामाचे प्रतीयमानस रूपकास्थानापत्तइत्प्रेक्षाया आपतेय । तत्कीतिमण- श्रान्ता' इलन तु बहुदूरगमने स्वर्गगमने वा वर्गाप्रवेशतादात्म्योरप्रेक्षा कीती स्वर्गकापवेशकर्तृलोपेक्षा वायश्यं स्वीकार्या । अन्यथा भ्रमणधान्तत्वरूपविशेषणवैया- पत्तेः । तद्वत्कृते उत्प्रेक्षासाधकं नाति येन तथा स्यात् । श्रमणमान्तत्वहपहारे- क्षायां तु न कश्चिदोपः । वर्गसबन्धित्वं स्वर्गगमनं सर्गाप्रवेशरूपोपात्तो वा धर्मों निमितमिति कोध्यम् । उदाहरणमिति । संघन्धानिगयो रिति भावः । दु खगोरि- १ मेदसंबन्धनाऽप्युप्रेक्षेति मन्यन्मतानुसारम् । १ वांगमनमेव वर्गलादेशाभित्रमित्यध्यवसितम् । उपादेव च स्पेशायौ निमि- मिलाशयः। ३ पूर्षि-निशेति विषयिणा (उपमानेन) परमाचिन्ताऽभावरूपः, जागरणेन (विध- विणा) च ममादाभानरूपो विषयो निशाणः । उत्तरार्धे-आगरणेन (विषयिणा) वैषयिक- माचिस, निस्सनेन तरसतया निचिव विषयो नगी विमोयम् ।

·अतिशयोक्तिः रसगङ्गाधरः। ४२१ अथास्या ध्वनिः- - 'देव लद्दर्शनादेव लीयन्ते पुण्यराशयः । किं चादर्शनतः पापमशेपमपि नश्यति ।' पुण्यपापयोः सुखदुःखभौगमाननाश्यतया दर्शनाऽदर्शनाभ्यां तज्जन्यसुख- दु.खयो राश्यशेपशब्दाभ्यां च जन्मशतोपमोग्ययोस्तयोरेवाक्षेपानिमाभ्यां पूर्वयोनिगरणं व्यज्यते । न च पूर्वाभ्यामग्रिमयोरेष निगरणं किं न स्यात् , इति वाच्यम् । नाशोक्तिसामञ्जस्याय नाशकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन प्रत्ययस्यावश्यकतया तन्निगरणासंभवात् । उपमानेन महता क्षुद्रस्योपमेयस्य महत्त्वाधानाय निगरणस्यौचित्याच । एतेन 'तदप्राप्तिमहादु ख-' इत्यादि- काव्यप्रकाशो व्याख्यातः। इति रसगङ्गाधरेऽतिशयोतिप्रकरणम् । यस्याक्षेपादित्यनान्चय । तयोरेव मुसदु सयोरेव। अनिमाभ्यां पूर्वयोरिति । जन्मशतोपभोग्यमुखदु खाभ्या देवदर्शनाऽदर्शनजन्यमुखदु खयोरिसर्थ । न व पूर्वा- भ्यामिति । दर्शनादर्शनजन्यमुसद खाभ्यामेव पन्मशतोपभोग्यसुखदु स्खयोरित्यर्थ । नाशकतापच्छेदकेति । पुण्यराशिनाशकरपपापराविनाशरलरूपकार्यतापच्छेदकाव- छिन्नकारणतावच्छेदक सकलजन्मोपभोग्यमुखत्वादिक्मेव । न तु दर्शनजन्यमुख- स्वादिकम् । तत्तमुखाना खवफ्रोपहित्तपुण्यनाशक्ताया एव कृप्तत्वादिति भाव । उपेति । जन्मशतोपभोग्यमुसटु खे उपमानम् । महत्त्वात् । दर्शनादर्शनजन्ये च ते उपमेये । क्षुद्रत्वात् । ध्वनिल चान प्राचीनरीसा बोध्यम् ॥ इति रसगदाधरमप्रका- शेऽतिशयोक्तिप्रकरणम् ॥ १ अय भाव -पुण्यानि मुखभोगेन, पापानि च दुखभोगेन नाश्यन्ते, इति पुण्य-पाप- नाय प्रति मुखद् खमोगयोरेव पारणता क्लसा। नतश्च नश्यतीति नाशप्रत्यायनाय दशनाऽद. नजन्यमुखद् खनाशकस्य (कारणभूतस) जमशतोपमोग्यपुण्यपापजन्यमुखदुखमोगस बोध आवश्यक एव, न त्वस्य निगरणमुचितम् । एव च पुण्य-पापजन्यमखदुःखमोगदारा दर्शनादर्शनजन्यमुखद् खमोगस्यैव निगरपमुचितम्, न तु एतदिपरीतमित्याशयः । ३६ रस.

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- अय तुल्ययोगिता- प्रकवानामेवाकतानामेव वा गुणक्रियादिरूपैकधर्मान्त्वपस्तु- त्ययोगिता ॥ औपम्यं चान गम्यम् , तत्पयोजकस्य समानधर्मसोपादानात् । पाच- काभावाच । अत एवालंकारिकाणामपि सादृश्य पदार्थान्तरम्, न तु साधा- रणधर्मरूपमिति विज्ञायते । अन्यथा यौपम्यस्मान गम्यत्वोकैरनुपरः । केचित्तु---'सादृश्यंभाव एवातिरिक्तः। सादृश्यं तु तत्तत्साधारणधर्मालक- मेव । स चेवादिपदानो शक्यतावच्छेदकः । ततसाधारणधर्मवाचकस्तु वचत्साधारणधर्मस खशक्यतावच्छेदकवचधर्मरूपेण योधनेऽपि सादृश्यभा- वरूपेण वोघो व्यसनसाध्य एव' इत्यपि वदन्ति । वल्पयोगिता निरूपयति-मथेति । विनिगमनाविरहादाह-अमरवेति । ननु नायं नियमोऽत आह पाचकेति । अत एक औपम्यसान गम्यत्पादेव । अपिना साकरणादिसमुख्यः । निरुपित सततवम्यानन्दव्याख्यायो मधुमाया र सास- भाव. सादृश्यत्वम् । स च वायभाव । केचिदिति। अचिरी बने १ प सवार: यसमा 'मिरे विषावम् ' एयरले मल-मारोय. योजिका (कारणभूता) निगडकिया प्रमाननीनोपा मापन वारेन WARRNAT 'शेषनाम्यामधारेन मनसो मानो दिनमा पनि पोपमा (BARम्) पात्र रिगम सादृश्यमस्तीपुरता मार मार न मानाAA मार वि साधारण सा गटासमान माया यस गम्पत्यमत सात २ समारो धार वर्षमान सारवासन, परिमान- कोयो यस्मादस्य रामति। ३0 यि पात्र मागील गिनAIRTAINTERNET (संभारवानिमालेत यो गिनन्, MEE. पर दूस) बोध प्राइसोश योगनै भाधि । मनि बनाने सार घर ANANTuth गर भोप-यात दाद माग-NARMA:- बायको महसव पारीन मही। ४ोनियापुनी।

·है - तुस्ययोगिता रसगाधरः। उदाहरणम्- पिये विषादं जहिहीति वाचं प्रिये सरागं वदति प्रियायाः। वारामुदारा विजगाल धारा विलोचनाभ्यां मनसश्च मानः ।। अत्र मानिन्या वर्ण्यखातदीयत्वेन प्रकृतयोः कोरचमानयोर्विगलन- क्रिया समानधर्मत्वेनोपाचा, विलोचनमनसोरपादानयोश्च । कारकाणां सर्वेपामपि क्रियान्वयस्य तुल्यत्वात् । एवं चतुर्णां क्रियारूपधमक्येऽपि द्वयोर्द्वयोरेवौपम्यं प्रतीयते न परस्परं चतुर्णाम् । तदपादानत्वतत्कर्तृत्वरूपे विशेपे सामान्यस्य पर्यवसानात् । शेषमुपरिष्टाबोध्यम् । 'न्यश्चति वयसि प्रथमे समुदञ्चति किं च तरुणिमनि सुदृशः। उल्लसति कापि शोभा. वचसां च दृशां च विभ्रमाणां च ॥ अत्र गुणः । यदि च "विलसन्त्यहमहमिकया वाचो गतयश्च विभ्रमाश्च -- रण्डा-' इति न्यायविरोधापत्तिरिति । वदत्तीति सप्तम्यन्तम् । प्रियाया नेवाभ्यां हृदय जलानां बक्षी धारा मानथ च्युत इयर्थः । विलोचनेति । उत्तरील्या प्रकृतयोरि- त्यादिः । दानयोश्चेति । विगलनेसायनुपज्यते । ननु कोंः क्रियान्वयात्तथा संभ. वेपि कथमपादानयोस्तथा । तत्रान्वयस्यैवाभावात् । अत आह-कारकेति । द्वयो योरेवौपम्यं प्रतीयत इति । वात्प्रवीतावपि नार तस्कृतश्चमत्कारोऽनुभवसिद्धः । कि तु तत्सहकृतैकवर्मान्वयकृत एवेति पृथगलंकारता। न च गम्योपमयैव निर्वाहः विद्यमानस्यापि सादृश्यस्यासुन्दरसाधारणधर्मकत्वेनासुन्दरत्वादिति बोध्यम् । सामा- न्यस्य क्रियान्वयित्वरूपकारकत्वस्य । प्राचां मतेनेदं कियोदाहरणमुक्त्वा गुणोदाहरण- माह-न्यञ्चतीति । तिरोभूते सतीत्यर्थः । गुण इति । शोभारूप इत्यर्थः । आदिपदप्रायोदाहरणमाह-यदीति । ननु केवलस्यैव तत्वं कुतो नांत आह- १ अयं सर्वस्याश्य:-क्रियान्वयित्वं कारकत्वमिति सीकरणात विगलनक्रियया सह को अवमान योर्यया पः, तथा विलोचन-मनसोरपादानयोरल [मनसो विजगाल (मान, विलोचनाभ्यां विजगाठ (अश्रुधारा), इति । एवं च चतुर्णाम् एकक्रियासबन्ने समानेऽपि अश्रु-मानयोः, विलोवन-मनसोख परस्परम् औपश्यन्यवनया प्रदीयते, न तु अच-विलो- धनयोः, मान-मनसोर्वा । यतो हि विगलनरूपैकक्रियासन्यरूपसमानधनवायाः सवेऽपि अवणि कर्तृत्वम् , विलोचनयोश्चापासनवम् (एष मानमनसोरा) इति परस्पर विशेषोप- सम्मात्समानधर्मस्लामाव इति । २ भत्र गुणः प्रकृताना समानधनलेनोपात्त इत्यनुपङ्गः । एवमग्रेमपि ।

·. ४२४ काव्यमाला। [द्विवीयानने- भूयम्' इत्युत्तरार्ध उदा किया । यदि 'दधति स मधुरिमाणं वाचो गत यश्च विममाय भृशम्' इति क्रियते तदा गुणविशिष्ट किया । केवलगुणेन साक्षात्संपन्याभावात् केवलक्रियायाचाहयत्वात् । अप्रमतानामेव यथा- न्यञ्चति बाल्ये सुदृशः समुदशति गण्डसीति पाण्डिमनि । मालिन्यमाविरासीद्राकाधिपलवलिकनकानाम् ।। अब गुणः, आविर्भावक्रियायाः साक्षार्मिभिरनन्वयात् । यद्यति. राकाधिपतिर्लवली पुरदं च पुण्डरीकं च इति कृते क्रिया । 'पवली. भवत्यनुदिनं लवली कनकं कलानिधिधायम्' इति कृते गुणविशिष्ट- क्रिया। 'स्वयि पाकशासनसमे शासति सकलं वसुंघरावलयम् । विपिने वैरिवधूनां वर्षन्ति विलोचनानि च दिनानि ।' अबोभयसाधारणयोर्गुणक्रिययोरभावाच्छन्दमात्रम् । श्लेषमूलेनाभेदाध्य- पसानेन पिण्डीकृतोऽयों वा। यत्वलंकारसर्वसाता, तदनुगामिना कुवलयानन्दकृता च गुणक्रियाभिः संवद्धत्ये गुणक्रियापैकधर्मान्वयः' इति चोक्कं तदारावतः । फेवलेति । भारकामा मया क्रियामारकसरन्यादाह-साक्षादिति । उपठि: "हरफारेषण । गुणो माउिन्यरूपः । धर्मिभिमन्नादिभिः । चेपामकारपसाव । पुस्टं मुरणंम् । भादिसंपादान्तवेदाहरणमाह- स्वीति । पाकेति । इन्द्रवरूप लयः । वन्ति मग पुर्यन्ति । यसबसवन्तीला उभयेति । नेमावः । सन्दमा प्रमिति । वन्तीति गन्दमात्रमेलः । तस तदभवतिलाभासदाहकोपेति । पिण्टीकृत एकीरतः । स्थानमाह-गुणेति । यदा विकिमान्यानिरिक्ष भर्मनानं गुम इति सामाणनवनेन । कि च 'न मनागपि निषिी दलन चिन्ता रिक्ष्सनस्सा १ माधुर्यमुमति पाएपरिया। १ नइयत्य मरेर विनियमेन रोय पसरममा पमिममिरे मिसिदयोगः मालामटेनेति-udaiमासोपारेर संगर (वयन-मानसो)सगम् । समय NIRE (IN) पान वा उभर ·तुल्ययोगिता] रसगाधरः। ४२५ 'शासति त्वयि हे राजन्नखण्डावनिमण्डलम् । न मनागपि निश्चिन्ते मण्डले शमित्रयोः ।। इत्यनाभावरूपस्यैव धर्मस्यान्वयात् । गुणझियेत्युपर क्षणं वा धर्ममावस । एवम् 'एकस्त्वं दानशीलोऽसि मत्यर्थिषु तथार्थिपु' इत्यादावपि दानशील- रूपैकान्वयालक्षणप्रवृत्तिः, यथाकथंचिदनेकत्रकान्वयस्स चमत्कारिणोऽपेक्षि- - तत्वात् । एतेन- 'हिताहिते वृतितौल्यमपरा तुल्ययोगिता । प्रदीयते पराभूतिर्मितशात्रवयोः समा " इत्यादिना तुल्ययोगितायाः प्रकारान्तरं यत्कुवलयानन्दकृता लक्षितमुदाहृत च तत्परास्वम् । अस्या अपि 'वानामितरेषां वा धर्मैक्यं तुल्ययोगिता । इति पूर्वलक्षणाकान्तत्त्वात् । एकानुपूर्वीबोधितवस्तुकर्मकदानपात्रत्वस, पर- म्परया तादृशशब्दस, मागुक्तमार्गेणार्थस्स, वा धैर्मसैक्यात् । भाववद्भेदस निन्तानतिरिकतया गुणस्यैव साधारणधर्मत्वमिलपि वक्तु शक्यम् । दा- नेति । द्रव्यस्य परामवस्य वेति भाव । एतेनेयस्यार्थमाह-यस्या अपीति । पूर्व- लक्षणाक्रान्तत्वादिति । अनेद चिन्यम्-हिताहितविषयकनुल्यव्यवहारकर्तृत्वमती- तिकृतयमलारे एपा । यथोक्तधर्मिणामेकधर्मान्वयकृत एव या चमत्कारस्वतायेति भेदात् । 'प्रदीयते पराभूति' 'यश्च निम्ब-' इसनयो पद्यमोने तादृशधर्मान्वयमान- कुतश्चमत्कार । किंतु राजनिम्बयोहिताहित्तविषयक-गुभाशुभान्यतरैकजातीयफर्तृक- व्यवहारकृत एवेति सहृदयददयमेवान प्रमाणम् । अत एव 'जगल मानो हृदयादमुष्या विलोचनाभ्यामिव धारिधारा' इस्लन न नुल्ययोगिता । चन्द्र इव गुन्दरं मुख इलर १ अयभार.-व्यस्सरकवलक्षणे 'गुणक्रियादिरूपैकधर्मान्वय.' यति मादिपदेन गुणविशिष्ट- क्रिया-शब्द-मभाव दानशीलेत्यादिविशेषणादीनामन्येषां च सभवतां सग्रहो भवितुमईति । 'शुपक्रियाभिः सबद्धते' इत्युक्तौ तु चिन्ताऽभाव इत्यादीनां गुणक्रियात्वाभावातुल्ययोगिताया संग्रहो न स्यादित्याशय.। २ पराभूतिरूपम्। ३ पानपात्रत्वस, पराभूतिरूपसदमात्रस्य, पमूलकेनाऽमेदाम्पपलायनकीकृतस्याऽर्थस्य चा, धभैक्य पर्वत इति त्रिभि. प्रचारै. पूर्वलक्षणाकान्तत्वसाधनम् । ४ चिन्ताऽभावसाऽभाव. चिन्तारूप. स्वात, न तु चिताऽभाववतो धर्मिणोऽभाव) च चिन्तारूपधर्मस्य 'शत्रुमित्रयो, मण्डले' इति मण्डलाभ्या धर्मियाममेदान्वयो दुर्घट इति द्रदिद नागेशकृत समाधानमाभासरूपमेव ।

·काम्पमाला। ४२६ [दिखीपानने- यश्च निग्यं परशुना यधेनं मधुसर्विया । यानं गन्धमाश्याः सर्वस कदरेष सः ॥' इत्यत्रापि कटुत्सविशिष्टस निम्पलैव परम्परया छेदकसेवकाजकपमहास- भवात् । न चार चिनियामकरमेन धमिचिलं विशिवं पाल, यक्ष्यमाणसारकदीपकादापयात्यापः। जय पन्द्र इव सुन्दर मुसमित्याधुपमाया चन्द्रमुखयोरेकपापमादति. बाधिः । न चान प्रातानापापहतानामेत्युसत्याग तपेति वापर । मागुके 'मिये विषाद-। इति पये 'गाउ गानो दायादमुप्या विशेष नाम्यामिर पारिपाय । इसपरा एते मातयोनिमारिपारमोहरमामा उधापतिप्पाः । पन्द्र इस सुन्दर मुसभित्तानि मध्यमानदीपमा- तिघ्याध । न चौपम्पस्य गम्पले सतीत्वरि विशेषयगिति पापम् । 'चन्द्रांशुनिर्मलं पारि पन्दो इंससमधुतिः । हंसातु शरदिपुपरी ममनोला ।'

·४२७ तुल्ययोगिवा] रसगङ्गाधरः॥ इत्यत्र याचकाभावाद्गम्योपमाया तथाप्यतिप्रसन्नात् । यदि चान न व्यगया उपमा, कि तु समासस्य वाचा, पूर्वपदस्य लक्ष्या चेति सूक्ष्ममीक्ष्यते, तथापि 'हसास्तु मानसमुवश्चन्द्रा एव न संशय' इत्यादिरूपकादि- प्वतिप्रसङ्ग । न यत्रापि चन्द्रादिसादृश्यविशिष्टे चन्द्रादिपदाना राक्ष- णिकवादुपमा लक्ष्यैवेति शक्यते वक्तुम् । रूपके रक्षणा नास्तीति प्रागेव प्रतिपादनात् इति चेत्, न । यत्र यथोक्ताना धर्मिणा यथोक्तधर्मान्वय एव चमत्कारी, तत्र तुल्ययोगिता, दीपक वा । यत्र ताशधर्मान्वयम- युक्त सादृश्यमभेदो वा, तत्रोपमारूपकादिकमेवालकारताप्रयोजकम् । सुन्द- रत्वे सत्युपस्कारकत्वमित्यसकृदावेदनात् । अन्यथा सादृश्यस्यात्र प्रत्ययात- दादायोपमाव्यवहारस्याप्यापवेरिति दिक् । 'दधीचिबलिकर्णेपु हिमहेमाचलाधिपु । अदातृत्वमधैर्य च दृष्टे भवति भासते ।।' प्रकमभनश्च काव्यदोपो बोध्य । अतिप्रसङ्गादिति । तुल्पयोगिताया इलादि । शरहतुषणने सर्वपा प्रकृतत्वात् । एषमप्रेऽपि योध्यम् । वैयाकरणमवेनाह-समास स्येति । नैयायिकमतेनाह-पूर्वेति । यथोक्तानामिति । प्रकृतानामेवाप्रता, नामेव वा प्रकृताप्रताना वेत्यर्थ । यथोक्तति । गुणादीलयं । इत्यसकंदिति । इलस्यासकृदित्यथ । अन्यथा उपव्यवस्थानीकारे । अत्र तुल्ययोगितायाम् । प्रल- यादम्यमान रात् । अपिना सार्य सूचितम् । एव च अस्था अतिरिचले च। १ चद्रागुरिव निर्मलम् (वारि), पुण्डरीकाणीव मनोरमा (हसा), इत्यादौ 'उपमानानि सामान्यवचने' इति विहित समास एवं परस्परसादृश्यस्य (उपमाया) वाचक । अवा- चातुरत्यादिपूर्वपदस्यैव तत्सदृशे रक्षणा । ततश्च नात्र व्यगया उपमेति न तुस्ययोगिता- ऽतिप्रसङ्ग इति पूर्वपक्षिण समाधानम् । नव्याना मते । ततश्च उपमा लक्ष्या न स्यात्, अपि तु 'हसाश्चन्द्रा एव' रत्यत्र अभेदस वाच्यत्वेन उपमा (सादृश्यम्)व्यत्येवेति 'हसा कद्रा एव' इति रूपके नुस्वयोगि- ता विप्रसङ्ग सादेवेति पूर्वपक्ष संपन्न ! ३ चमत्कारीदि पूर्वानुष । ४ हिमाचलईमाचाम्धिषु। .

·. ४२८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- इत्यादौ रखनालपैया यथासंख्यावरब्धा । 'दृष्टः सदसि चेदुअआश्चन्द्रचन्दनचन्द्रिकाः । अध व संगरे सौम्याः शेषकालानलाब्धयः ।।' इत्यन्न च खरूपद्वयेन राजविषयकरतिमावभूषणतया स्थिता । यत्र च प्रकतानामेवाप्रकृतानामेच वा क्रियाणामेककारकान्वयः सा कार- कतुल्ययोगिता। यथा- 'वसु दातुं यशो धातुं विधानुमरिमर्दनम् । त्रातुंच सकलां पृथ्वीमतीव निपुणो भवान् ।' अन्न राज्ञः स्तावकवाक्ये प्रकृतानां क्रियाणामेफेन का साधारणेन धर्मणौपम्यम् । यथावा- 'दूरीकरोति कुमति विमलीकरोति चेतश्चिरंतनमघं चुलुकीकरोति । भूतेषु किं च करुणा बहुलीकरोति सङ्गः सतां किमु न मनलमातनोति ।।" रशनारूपैपेति। दधीचिरिच यालिबलिरिव कर्ण इलादिप्रसीजेरिति भावः । यथासं. स्येति । बस्यादिश्वदातृत्वं हिमालयादिष्वधैर्वमिति भावः । राजवर्णनमिदम् । दृष्ट इति । इदमपि राजवर्णनम् । हे राजन, सं सभायां इष्टश्चन्द्रादय उमा रश्यन्ते । अथ स्वं रणे दृष्टश्वेच्छेयादयः साम्या दृश्यन्त इत्यर्थः । स्वरूपदयेनेति । शान्तोग्ररू- पेणेत्यर्थः । रतीति । विनिष्ठेसादि । धातुं संपादयितुम् । विधातुं नुम् । बुद्धकी- १ई विशेष काशीपुखके नास्ति। २र काशीपुस्तके नाति। ३ परस्परमौपम्यमालामु सर्वाध किया स्व एव कावेतीति व साधारणधर्मस्था- नीयः । यथा भवान् यमुदाने निपुणस्तथा यशेधानादिषु इति ।

·तुल्ययोगिता] रसगङ्गाधरः। ४२९ अत्रार्थान्तरन्यासान्विता। 'कऽपि सरन्त्यनुसरन्ति च केचिदन्ये पश्यन्ति पुण्यपुरुषाः कति च स्पृशन्ति । मातर्मुरारिचरणाम्बुजमाधि गते भाग्याधिकाः कतिपये भवत्तीं पिबन्ति ।' अत्रै कर्म क्रियाणां साधारणम् । व्यङ्ग्यैषा यथा- 'अये लीलाममत्रिपुरहरकोदण्डमहिम- कथा यत्रोदश्चत्यतुलपलधैर्यस्य भवतः । अयं को वा तत्र प्रसृमरफणाकोणनिहित- क्षितिः शेषः श्रीमान्कमठकुलचूडामणिरपि ॥ अत्र को वा इत्यनेन वाच्यलक्ष्यव्यतिरिक्तस्यागणनीयत्वस्य शेषकमठा- भ्यामप्रकृताम्यामन्वयः प्रतीयते । इति रसगडापरे तुल्ययोगिताप्रकरणम् । करोति नाशयति ।न्यासान्वितेति । कारवतुत्ययोगिवेति शेषः। विशेषस रामा- न्येन समर्थनात्तन्मिश्रत्वमिति भाव । अम्बुजमाचि कमलमकरन्दरूपे । अये इति । श्रीरामवर्णनमिदम् । अत एव तयोरप्रकृतत्वम् । हे राम, यन स्थळे तव कथा नि स. रति तन शेषः कूर्मश्च भूधारकः को वा। न कोऽपीयर्थ । इत्यनेनेति । व्यज्य. मानस्येति शेष । अत एव वाच्येति ॥ इति रसगङ्गाधरमप्रकाशे तुल्ययोगितात. करणम्॥ १ कुमतिदूरीकरणादीना प्रकृतानां क्रियाणाम् एकेन का (सङ्केन) साधारणधर्मस्थानीये. नौपम्यम्-यथा सत्सङ्गः कुमति दूरीकरोति तथा चेतो विमलीकरोतीत्यादि । २ प्रकृताना सरणादिक्रियाणामेकेन कर्मणा (गझ्या) साधारणधर्मेण्ान्वयः परस्परमौपम्य च-भाग्यापिका. गङ्गी यया सरन्ति तथा भाग्याधिका गङ्गामनुसरन्ति, पश्यन्तीत्यादि । ३ को वा इति पदेन व्यज्यमानस नकिनिद्गणनीयत्वरूपस्य धर्मस अप्रकृतयोः शेष. कमठयोः भन्बय इति धर्मस्य म्यद्यवाद व्यड्या तुल्ययोगितलाशयः।

·काव्यमाला। ४३० [द्वितीयानने- अथ दीपकम् -- प्रकतानामप्रकृतानां चैकसाधारणधर्मान्वयो दीपकम् ।। प्राग्वदेवात्राप्यौपम्यस्य गम्यत्वम् । प्रकृतार्थमुपानो धर्म. मसनादप्रक- तमति दीपयति प्रकाशयति सुन्दरीकरोतीति दीपकम् । यद्वा दीप इस दीपकम् , सज्ञाया क्न् । दीपसादृश्यं च प्रकृताप्रकृतप्रकाशकत्वेन बोध्यम् । - " उदाहरणम्- 'अमृतस्य चन्द्रिकाया ललितायाश्चापि कविताया। सुजनस्य च निर्माणं जनयति नहि कस्य संतोषम् ।।" यथावा- 'सुधायाश्चन्द्रिकायाश्च सजीविन्या महौषधेः । दयादृष्टेश्च ते राजन्विश्वसंजीवनं गुणः । यथा वा- मृतस्य लिम्सा कृपणस्य दिसा बिमार्गगायाश्च रुचिः खकान्ते । सर्पस्य शान्तिः कुटिरस्य मैत्री विधायष्टौ नहि दृष्टपूर्ण ॥' भत्राभाव. साधारणो धर्मः अथ दीपक निरूपयति-अधेति । अमाम्यौपम्यस्येति । परंतु प्रवृतमुपमेय मतपमानामेति बोध्यम् । योगई दीपकरदमिलाह-प्रवेति प्रकाशनावे भदादाह-सुन्दरीति । नन्दाचा भावमत आह-यति । 'त्ययो जन कि फन् । अमृतस्येति । भने सवित्तविशेषणेते कवितारा प्रतवं दोयम् । र गुणस्यौदाहरणम् । कियोदाहरणमाइ-मुपाया इति । अत्र राजपा नेन दयारेष प्रानलम् । अभादोदाहरणमाह-मृतस्येति । विमागैति । परपुरुष गमिन्या १ भमवादिक वा नि ।

·4- + दीपकम् ] रसगङ्गाधरः। कस्यचियकतत्वे दीपकम् , अन्यथा तुल्ययोगितैव । यत्र किया साधारणो धर्मस्तत्र यावतां कादिकारकाणां संनिधानं तेषां स्वसजातीये- नान्येन सह तुल्ययोगिता, दीपकं वा पृथक्पृथग्भवति, औपम्यस्यापि पृथ. गे भासमानत्वात् । यथा- 'सुजनाः परोपकारं शूराः शस्त्रं धनं कृपणाः । कुलवत्यो मन्दाक्षं प्राणात्यय एवं मुश्चन्ति ।' भत्र कर्तृकर्मणोः । एवं वक्ष्यमाणे 'लावण्येन प्रमदा-' इत्यत्र कत- करणयोः । 'दिवि सूर्य-' इत्यत्र कत्रधिकरणयोः । अमुनैव न्यायेनानेकासां क्रियाणामेककारकान्वये कारकदीपकम् । यथा- वस दातुं यशो धातुं विधातुमरिमर्दनम् ।। त्रातुं च मादृशानराजन्नतीव निपुणो भवान् ।' अत्र वृत्तिहीनस्य कस्यचिद्दीनस्य वचने वसुदान-खत्राणलक्षणयोः क्रिययोः प्रकृतयोः, अरिमर्दनस्य चाप्रकृतस्य, यशोधानस्य चोभयात्मनः साधारणं कर्तृकारकम् । इलर्थ । अनाहकस्यचिदिति । प्रकरणादिनेति भाव । कर्मदीति । आदिना कर्मकरणाधिकरणानि ग्राह्याणि । मन्दाक्ष लज्जाम् । वृत्तीति । जीवनेस । १ भय सर्वस्याशय -तत्र यावन्ति क-कमादियारकागि सनिहितानि भवन्ति देषां स्वस: जावीयेन अांद कगारकस्य अन्येन कर्तृकारफेण सह, एक कर्मग. अन्येन कर्मणा यह नुल्ययोगिता (यदि तानि प्रकृतान्यैव अप्रकृतान्येव वा स्यु ), दीपक वा (यदि पतामकृतानि सु) पृथक्पृथक्परिगण्यते । यथा-सुजना. शूरा. कृपणा. कुलवस्यश्चैति कर्तृकारकाणां मो. चनरूपैकक्रियासबन्धात्तुत्ययोगिता (सर्वेमा प्रकृतत्वे अप्रकृतत्वे एव बा), कपचित्याने अन्येषां चामतत्वे दीपक वा ध्यपदिश्यते । यत्रो दि कर्तुरौपम्य कुनैव, एवं कर्मगोपा धर्मवैति औपम्यस्य पृथगेव भासमानतया कर्तृ-यमादीनां दुल्पयोगिता-दीपकाल कारम्या- देशोपि प्रथमपगेद भवतीति । २ मनापजानामिसबै। ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- यथा- 'वासयति हीनसत्त्वानतिसत्त्वानुद्धतान्विवासयति । त्रासयति सकलशत्रूनीतिविदामग्रणीनराधिपतिः ।।" अत्र कस्यचिद्धीनसत्त्वस्य, सत्त्वाधिकमसहमानस्य वा, शभुपरिपीडितस्य वा कस्यचिद्राजानं कंचित्मत्युको सामान्य विशेषरूपायामप्रस्तुतप्रशंसायामे- कस्साः क्रियायाः प्रकृवायाः इतरयोश्याप्रकृतयोः साधारणं तत् । यदि तु प्रागुक्तवतमिन्नस्य कस्यचिद्राजस्तोतुर्नीतिमात्रबोधकस्य चुमुक्तिस्तदा क्रियाणां प्रकृताप्रकृतरूपत्वाभावात्तुल्ययोगिव । यत्तु- 'समृतिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृवात्मनाम् । सैव क्रियासु वहीपु कारकस्येति दीपकम् ।।' इति लक्षणमुक्ला 'विधति कूणति वेल्लति विवलति निमिपति विलोकयति तिर्यक् । अन्वनन्दति चुम्वितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ।।" इति द्वितीय, दीपकमुदाहृतं काव्यमकाराशिः। तत्र विचार्यते-- प्रथमार्धगतलक्षणेनैव दीपकद्वयस्यापि संमहाद्वितीयं लक्षणं व्यर्थम् । गुणिनां कारकाणां १ गुणक्रियारूपधर्मसेव क्रियाणामपि फारकरूपध- मस्य संकृतेः साम्राज्यात् । न च कियाणा प्रताप्रतात्मताविरहेऽपि पक्रमेणोफिक्रममाह-अति । अप्रतप्रसाया अनेक विधत्यादाह-सामा. न्येति । पूर्वार्धन सामान्यतो राजस्तुतिः, उत्तरान विशेपत इति भाषः । एकस्या इति । यदीयोफिसदीयाया इत्यर्थः । तत्र्तृकारकम् । नीतिविदाममणीरित्युपादाह जीतीति । धर्मस्य क्रियादेः। प्रताप्रतात्मनो काराणाम् । सैव सप्तिीय । निकासरविद्वान् करोति। २ प्रत राजविशेष प्रठि सेसमुतिः । वयधड़े सामान्यतो राजपसनार पसा- मान्येन प्रस्तुविशेषस्थानपरासप्रशंसा पाहाः। विसपा नियाभर (माया- प्रश्ठानाम) एरेन कवरगावयागररूदीपकम् । प्राडातरदामा गुपयोगिता । इति सर्वस्यायः । पूर्षिन उसनेत्यारिका नागेशोजित म्यामिव । ३ भनेर गुगिनां सरधनसकन्दार, भने काराणा याvNI प्रथमक्षिा गुरुपयोगिता या प्रसन्यते तदा अनेक भाव प्रथमयिता गुम्पयोगिता सादर, पुना फि तिपय किसा। - .

·दीपकम् ]. रसगङ्गाधरः। शुद्धप्रकृतत्वे शुद्धाप्रकृतत्वेऽपि वा कारकस सकृद्धृत्तेदीपकत्वम्, किया- भिन्नानां तु प्रकृताप्रकृतात्मतायामेव • क्रियादेर्धर्मस्येति वैलक्षण्याल्लक्षण- द्वयमिति वाच्यम् । कारकतुल्ययोगितोच्छेदापतेः । सकलालंकारिकसि- द्धान्तविरोधापत्तेश्च । लक्षणद्वयस्थाननुगतत्वाच । तादृशलक्षणद्वयान्यतर- वत्त्वस्य लक्षणत्वे गौरवादुपप्लवप्रसन्नाच । एवं च 'खियति कूणति-' इत्या- युदाहरणमपि न संगच्छते, क्रियाणां शुद्धप्रकृतत्वात् । किं च दीपकतुल्य- मोगितादौ गम्यमानमौपम्यं जीवातुरिति सर्वेषां संमतम् । न चान खेदनकू- णनादीनामेककारकान्वितानामप्यौपम्यं कविसंरम्भगोचरः । तस्मात्समुच्चया- लंकारच्छायानोचिता । असदुदीरितानां वसुदानादीनां हीनसत्त्ववासना- . कूणति संकुचति । वेल्लति लिष्यति। क्रियाभिन्नानामिति। गुणिनां फारकाणाचेत्यर्थः । धर्मस्येति । सत्तेदीपकत्वमित्यर्थः । उच्छेदापत्तेरिति । वद्रील्या कारकदी- पकेनैव तत्र भाव्यमिति भाव । इष्टापत्तावाह-सकलेति । तनापीटापताचाह- लक्षणेति । अनुगमसत्वानायं दोपोऽत आह-ताशेति । नन्वगला गौरवस्त्री- कारोऽत आइ-उपालवेति । प्रागुकरीत्यान्यतमवत्त्वेन सर्वेपामैक्ये उपमाधुच्छेदाप- तेरियर्थ । एवं च उक्तभेदानगीकारे च । प्रकृताप्रकृतत्वे एव तदगीकारादाह-फ्रि- याणामिति । कविसंरम्भगोचर इति । केवल तादृशनायिका भाववर्णनस्यैव तत्वादिति भावः । चकाराभावादाह-छायेति । अन खिद्यतीत्यादौ । नन्वेव त्यदुदाहरणेऽप्यौपम्यस्य तदविषयत्वात्स्यमेतदुदाहरणवमत आह-असदिति । १ पारकस्य सह अनेकक्रियाणां काररूपैकधर्मसबन्धात कारकदीपकत्वमिसाशयः। २ अनेकासां क्रियाणां प्रकृताचे, अपकतने एव वा, कारकरूपैकधर्मसंबन्धारकारकतुल्य- योगिताऽपावधि सर्वैरङ्गीकृता । इदानी लक्षणयसंगत्यर्थ क्रियाणां शुदपकवले, अप्रकृतत्वेऽपि था यदि कारकदीपकमेवाऽख्याये। (न तुस्ययोगिठा) ताई कारक्तुस्ययोगिताया इन्वः सादित्याशयः। ३ उमे अपि रक्षणे एकस्मिन् दीपकस्वरूपै भनुगामिनी भवेतामे दीपकस्वरूप नास्ति। तत्कपमिद भेदश्य दीपकस्येत्यवगम्यतामित्यर्थः। ४ रक्षणाद्यान्यतरवत्वं दीपकत्व यया भवताऽऽख्यायवे वया उपमारूपमादिलक्षणान्यत- महत्व दीपकत्वनिति प्रतिपक्षिणा प्रोत, सर्वेषामुपमा-रूपकाबलंकारागां च दीपकमेदत्वसा- पने भन्यालकाराणा व्यपदेशोच्छेद. स्वादिसाश्यः ।

·4 काव्यमाला। [द्वितीयानने- दीनां च राजकर्तृकाणां पद्यद्वयगवानामौपम्यप्रतीतो सहृदयहृदयमेव ममा. णमिति न प्रतिवन्दिदानावसरः । यदि तु खेदनादीनामौपम्यं प्रतीयत एवेत्याग्रहतथापि क्रियाणां शुद्धप्रकृतत्वातुल्ययोगिता स्यादपि, न तु दीप- कमित्यास्तां तावत् । यदपि विमर्शिनीकृतोदाहृतम्--- "आलिनितुं शशिमुखी च सुधां च पातुं कीर्ति च साधयितुमर्जयितुं च लक्ष्मीम् । त्वद्भकिमद्धतरसां हृदये च कर्तु मन्दादरं जनमहं पशुभेव मन्ये ।। अनालिशानाधनेकक्रियाकर्तृत्वेनैक क एव जनो निर्दिष्ट इति ।" तदपि चिन्त्यम् । आलिङ्गनादीनां क्रियाणां मन्दादरत्वेनकायकत्वसावश्यकवे. ऽपि परस्परमेकायकत्वस्थानावश्यकत्वात् । य: शशिमुखीमालिभिवं यव सुधां पातुं योऽपि कीर्ति साधयितुं यध लक्ष्मीमयितुं यश्चापि वर- *क्ति कर्तुं मन्दादर सर्वमपि जन पशुं मन्ये इति तुमुन्नन्तानां भिन्नकर्तृ- त्वेऽप्युपपत्रेककारकान्वयकृतं क्रियागामोपन्यं चमत्कारीति न शक्यते वक्तम् । किंतु शशिमुखीसुधाकीर्तिलक्ष्मीत्वातीनां पिम्पप्रतिविम्वभाव- कृतम् । नापि चात्रैककर्तृत्वे काचिदर्धस्यास्ति परिपुष्टिः । प्रत्युत मातिक त्यम् । सर्वेषां पशुत्वोत्यपेक्षया सकललाशक्रियाकरणमन्दादरकरस पशुत्वोकैररमणीयत्वात् । यदि तु विमर्शिनीकारोकिरवश्यं समर्थनीयेत्याम- हस्वदेस्य समर्थ्यताम्-क्रियाणां कर्तुरेकत्वाभावेऽपि फर्तृतावच्छेदकस आलिङ्गितुमिति । इस प्रति भोधिः । इदं सर्व पई यो मन्यादर जनमहं पशु- मेव मन्ये इलधः । आवश्यकत्वेऽपीति । मन्दादरत्यस सर्वत्र पिरोपमायादिति १अयं सर्वस्याया-आहिनामिक्रियाणां सा का पायो नास्ति । या भासिडित महार: तं पशु मन्ये, मागी मन्दारसमन्यादिरूपेग. जो भिनास पासोपसे । मधुन समावेशया, सरकार पामेवानचित्यपूषनाव सराव पशुत्वोचिरपरिपोषकरी । म भने काम किसा मेकन कारोबोगोर यः । सर्वासा किपाना महाराबर यम- योवस्यमा सानालिभनि नुकसरगन् । म प कारसोशल समसंग ·- . दीपकम् ] रसगङ्गाधरः। ४३५ मन्दादरत्वस्यैक्यारस्यैव च परम्परासंबन्धेनानेकक्रियासाधारणधर्मस समवृत्ति- रस्तीति न दोपः । कारकस्येव कारकविभाजकोपाध्यवच्छेदकस्यापि सकृदृतेः कारकंदीपकत्वेन परिभापितुं शक्यत्वात् । कारकसकृढचेस्त्वस्माभिरुकमेवो- दाहरणमनुसतव्यम् । अत्रेदं बोध्यम्-तुल्ययोगितातो दीपकं न पृथग्भावमर्हति, धर्मसर - चिमूलाया विच्छित्तेरविशेषात् । विच्छिचिवैलक्षण्यस्यैवालंकारविमागहेतु- त्वात् । न च धर्मस्य सकृढ़नेरविशेपेऽपि धर्मिणां महतत्वाप्रकृतत्वाभ्यां प्रकृताम्रकृतत्वेन च तुययोगिताया दीयकस्य विशेष इति वाच्यम् । तवापि तुल्ययोगितायां पर्मिणां केवलपस्तत्वस केवलामतत्वस च विशे- पस सत्त्वादलंकारद्वैतापत्तेः । सेपेऽपि द्वैतापतेश्च । सर्वेपामप्यलंकाराणां प्रभेदवलक्षण्याद्वैलक्षण्यापतेश्च । न च दीपके वास्तवमौपम्यं गम्यम्, उपमा- नोपमेययोः प्रकृताप्रकृतरूपयोखत्र सत्त्वात् । तुल्ययोगितायां च वैवक्षि-. कम् , उपमानोपमेयखरूपाभावात् । अतो वैलक्षण्यमिति वाच्यम् । उपमे- . भावः । नन्वेवमपि कारस्य सकृदृत्तेरभावात्कथं तत्त्वमत आह-कारकस्येवेति । कारकराब्द उभयपर इति भाव । तर्हि कारकदीपस्य किमुदाहरणमत, आह-का- रकेति । क्रमेणाह-प्रकृतत्वेति । न केवलमव दोपोऽपि स्यन्यनापीलाह-ले- पेऽपीति । भवाभगभेदादिति भावः । न केवलमेतावदित्याह-सर्वेपामिति । १ तुल्ययोगिवायां भर्मिणाम् (गुणिना कारवाणा च) प्रकृतत्वमेव अप्रतस्वमेव वा, दीपोतु प्रकृतरप्रकृतत्वमेवेति तुल्पयोगितायाः (नुल्ययोगिताः, तुत्ययोगितापेक्षया इत्यर्थः) दीपकरस विशेष रवि पूर्वपक्षः । २ यरिवनिविशेषमादाय न्यपदेशसाधने तु-कुत्रविधर्मिणी प्रकृतत्वमेव, कुवचित् भग- कुतत्वमिति नुस्ययोगितायामपि मलकारदयस्वभ्यपदेशापचिरिति तासमाभानम् । ३ अयं भावः-दीपके 'मुपायाचन्द्रिकायायः' इत्यत्र राजदयादृष्टिः प्रता उपमेया । भमाताभिः सुभा-चन्द्रिकादिभिः सर मसाः सायं च मतुत एस गम्यम् । प्रउस भप्रकटन मह उपमाया औचिसाद । इत्ययोगिता तु-केवळप्रकृदानां देवामानामैव या भवति । पत्र एकस्या प्रकृतकोटी एव, अप्रकृतकोय न वा उपमानोपमेयभावो वक्तुरिच्छयैव करनीयः स्वाव वासव इति तुस्पयोगितादीरको पर विशेषः नि सादिवि शा।

·४३६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- योपमानवयोः प्रकृताप्रकवरूप मानाभावात् । 'खर्मित बर चलमिव खम्' इत्याद्युपमेयोपमायां प्रतीपे चौपम्यानापतेश्च । मातुल्ययोगिताया एवं त्रैविध्यमुचितम् । प्रकृवानामेव धर्मस सकदृतिः, अप्रकृतानामैप, प्रकृतापकृतानां चेति । एवं च प्राचीनानां तुल्ययोगितातो दीपकस पृथग- लंकारतामाचक्षाणानां दुराग्रहमात्रमिति नव्याः अमुं चालंकार धर्मस्स गुणक्रियाद्यात्मकस्यादिमध्यावसानगतत्वेन त्रिवि. घमामनन्ति । यथा- 'न भाति रमणीयोऽपि वैराग्येण विना यतिः। वैदुप्येण विना विप्रो नरलोकस्त्वया विना ॥ 'लावण्येन प्रमदा मदातिरेकेण वारणाधिपतिः। माति विभवेन मवकानाजन्मवता च वसुमतीवलयम् ॥' 'आखण्डलेन नाकः कुण्डलिकुलकुण्डलेन पातालम् । नरमण्डन रिपुखण्डन भवता भूमण्डलं विभातितमाम् ॥' एवं तुल्ययोगितायामप्यूधम् । वास्तुतस्तु धर्मस्यादिमध्यान्तगतत्वेऽपि चमत्कारवैलक्षण्याभावाविध्यो- तिरापातमात्रात् । अन्यथा धर्मस्योपायुपमध्योपान्त्यगवत्वे ततोऽपि किंचि. न्यूनाधिकदेशवृत्तिवे चानन्तभेदमसात् । एवं केवलानुगामिसाधारणधर्मतायां दर्शितं दीपकम् । विम्पप्रतिविम्य- भावेनाप्येतत्संभवति । यथा- नापधेति । परीलादिति भावः 1 गतत्वेन निष्टत्वेन । रमणीयोऽपि धुठाचारस- पनोऽपि । यविः संन्यासी । राजवर्णनमिदम् । एवमप्रेऽपि । मदेति । मोकगे. सर्पः । धारणेति । गजेन्द्र इसर्थः । भवमानिसमालयः । भवानिवर्यः । भग- पान' इलपपाठः । कुण्डलीति । सर्पसमूहकण्डलेनेलयं । नरेत्यादि संयोधनद्वयम् । आमनन्तीति सूचितामचिमाह-वस्तुवस्त्यिति । अन्यायवेलझम्प्याभावेऽपि भेदा- बोयरे । उपादीत्यादि । आदिधर्मापेलाप: । उपसहरति-पयामिति । VRATपरेयम्, भापमाननिति नियमे न मानम् । पनिर अनिलाघुपमेमोर. मायाम, हर्ष वावर्गनिधि प्रदीपे च (परिपनेएमेर उपमान मप) पूणेचनियपर. पीया समाधान ·दीपकम् ] रसगङ्गाधरः। 'शीलभारवती कान्ता पुष्पभारवती लता । अर्थमारवती वाणी भजते कामपि श्रियम् ॥' 'लता कुसुमभारेण शीलभारेण सुन्दरी । कविता चार्थभारेण श्रयते कामपि श्रियम् ।' इदमेव लतादिप्वन्यतमस प्राकरणिकत्वे दीपकस्योदाहरणम्, अन्यथा तुल्ययोगितायाः । अत्र विम्पप्रतिविम्यतायां न केवलं क्रियारूपमनुगामि- मात्रं चमत्कारकारणम्, अपि तु कुसुमादिबिन्धप्रतिबिम्बकरम्बितम् । इयां- स्तु विशेषः~~यत्केवल बिम्बप्रतिविम्वभावेनाप्युपमादीनां भवति निष्पत्तिः। यथा 'कोमलालपवालान-' इत्यादौ । प्रकृते तु न तथा, अनुगामिन बिना धर्मखरूपस्यैवानिप्पतेः। न हि बिम्बप्रतिबिम्बमात्रेण धर्मस्य सकृद्धृत्तिः संभ- वति । तथा 'मृतस्स लिप्सा-' इत्यादिप्रागुक्के मतादीनाम्, कारकदीपके कारकतुल्ययोगितायां च 'वसु दातुं' इत्यादौ क्रियाणां धर्मित्वातद्विशेष- गाना वखादीनां च विम्वप्रतिविम्बता बोध्या । उचरोचरस्मिन्पूर्वपूर्वसोपकारकतायां मालादीपकम् । यथा- 'आखादेन रसो रसेन कविता काव्येन वाणी तया लोकान्तःकरणानुरागरसिकः सभ्यः सभा चामुना। मेव उदाहरणद्वयमेव । विम्येति । विलक्षणशोभायगानामित्यादि । तुल्ययोगि- तायां चेति । मस्याग्रेऽन्वयः । यखादीनां चेति । चेन मृतादीना समुच्चयः । १पाण्यादिषु पसा: कपाश्चन प्रकृताचे प्रकृवा उपमेयभूदा । तदितरयोः कान्दा- लतायोम्योपमानावम् । एतदिशेपणीभूतसार्थदेस्तु बिम्बस्वम्, शीलादेश्च प्रतिविमल बोप्यामित्याशयः। २ गुणरूपस्य कियारूपस वा एकस धर्मस्य भनेकेषु गुणिषु कारकेषु वा यावत् अनु. गमनं न प्रकदीक्रियते वावर अनेकत्र एकपर्मर्सबमा (यो हि तुस्ययोगिवादीपकयोः खरू पापायका) कर्थ प्रतीयतेलाशयः । लिप्सा-दिखादयो धर्मिणः (येयु एकधर्मसरन्यो विवक्षितः), मृत-कृपण-कुब्यदयश बादशेषादि । पज देष निम्मानिमिसावः । पर्व का राजाला केवळप द्वाना स्पयोगितायाम् , प्रतापताना दीपो वा दान-धानादिक्रियाः पाया विशेष भाना वमु-पोऽरिमर्दनादीनां च विमप्रतिविम्बभावो बोध इत्याशयः।

·शयनाला। [निधीपानने दारिद्यानलदघमाजातीपीयूषधारावर झोगीनाथ नया भवाध गवता भूमण्डलं भासते " एतब मानामनुरोधादलामिरिहोदादतम् । यस्तुतस्त्वदीपकमेव न शस्य वाम्, साहश्यसंपर्काभावात् । सि सेकावलीपभेद इति सत्पते । अलिब्घालंकारहये क्रियादेमस्कल येग घर्मिनलयो दोसा प्रागुक्त पये रसिकाः सामाजिका सभा' इति हो एफपचनावामी- करूप्येणान्ययेऽपि सामाजिकैरनन्ययात् । पपनाविपरिणामेनारने मनाय- मिव स्यादेर दोपः । एरं जहिनामाल धर्मस सणे सिनोऽरि दोपः । यथा-- 'जगति नरजन्न तलिनुष्यं वा सरकरिता । कवितायो परिणामो दुपारः पुम्पहीनेन ।' पदिनु 'पानसते ताम्' इत्यास्यावान्तंकियो । लिगभेदो न दूपणम् । एमनासिवनामार्थस सलपारि न योपः । यथा-'फलमतिक्विं वाता' इति गुपंचरनानिमांगे। एवं पुरुसकरूप्यामारे दौरः । - 'सिपि सूः भुपि र पाने पसगामनीः । उपनायानिय सादेविन का मकान RTRA मोऽपातिrashift गति Tot नामः ५६.। 14 TAXEntireminापनि पारपाक ITE पम् PREMIRArtil १KTMAR(Rijhate 4 माdawarrior mornikmuta mara.. INDIA ·बम् । एतेन- प्रतिवस्तूपमा रसगङ्गाधरः। दिक्षे दिक्पालवर्गश्च राजपुंगव रांजते ।' यदि त्वमित्यत्र भवानिति क्रियते तदा न दोपः । एवं कालभेदेऽप्यू- 'सद्धामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यवत्समासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरमला कील् च लोकत्रयम् ॥' इति प्राचीनानां पद्य दीपांशेऽपि सदोषमेव । इति रमगङ्गाधरे दीपकप्रकरणम् । अथ प्रतिवस्तुपमा- तत्र तावत्सादृश्यस्य यत्र चमत्कारिता तत्रोपमेत्युक्तम् । तस्यां च साधा- णधर्मस्य सर्वेऽपि प्रकारा यथासंभवं निरूपिताः । सादृश्योपस्कृतस्य वस्त्व- तरस्य चमत्कारितायां भेदाभेदान्यतरप्रधाना अन्येऽलंकाराश्च । तेष्वपि साधारणधर्माणां यथावसरं यथासंभवं च स्थितिः प्रदर्शितैव । इदानी वस्तु- तिवस्तुभावापन्नसाधारणधर्मोत्थापिता वाक्यार्थगता प्रतिवस्तूपमा निरूप्यते। पवत् । एवमुक्तप्रकारेण । अन्याशेऽपि दोपस्य प्रागुक्तत्वादाह-अपीति ॥ इति रस- गाधरमप्रकाशे दीपकम् ॥ प्रतिवस्तूपमा निरूपयति-अथेति । अथान विशेष वक्तुं प्रागुक्तं सर्व संग्रहेणानु- पदति-तत्रेति । निरूपणीयाया तस्यामित्यर्थ. । अलंकाराश्चेति । निरूपिता १ सूर्यो राजते, पनगामणी: राजते, त्यापन्वयोषपचावपि, 'वं राजस्खे' इति स्यान्न तु राजते इति । ततश्च धर्मसन सर्वेषेकरूपेणान्वय इत्याशयः। २ सादृश्यसपकोंभावानेद दीएकम् , विनवकारलीप्रभेदः, इति 'मालादेन रसः' इति पधप्रसझे प्रोक्तमेव । किन्तु दीपकांशेपि नेदं पथ निर्दोषम्, शराः मरिशिरः भूमण्डलमित्या- दीनां समासादितनिसनेन सह वचन लिङ्गमेशविपरिणाम विना नाऽन्वयः । विपरिणामे- नान्वये उपमायामिव सादेव दोष इत्याशयः। ३ भेदप्रधाना दीपकतुल्ययोगितादयः। अभेदप्रधाना रूपकपरिणामभ्रान्तिमद्छेखाइपः। दीपकादिपु प्रकृताप्रकृत्योरेकधन्वयादय एव चमत्कारकाः, गम्यं सादृश्य हि उपस्कारकमा- अनिसर्थ। ४ भामयभेदागिनयोरपि वतुत एकरूपयोधनयोः पृथक्पदाभ्यां निर्देशो बस्तुप्रतिवस्तु- भावः, तदापन साधारणधर्मेशोत्थापिता । अर्थात् एक एव धर्मः उपमानोपमेयवाक्ययोः पृथपदाच्या निर्दिछ यस्सामीहदी।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- न चारसा वाक्यार्थगवत्वेनैवोपमातो मेद इति अमितव्यम् । 'दिवि माति यथा मानुस्तया वं आजसे मुवि' इत्यादी वाक्यार्थेऽप्युपमायाः संभवात् । अत एवं मिनशब्दोपाकधर्मकत्वेनापि न पैलक्षण्यं वक्तुं शक्यम् । महते मातिम्राजतिभ्यां धर्मसैकसैव प्रतिपत्तेः । तसालक्षणानुसारेणारंकारान्तरेभ्यो वैलक्षण्यमस्या बोध्यम् । अथ किमस्या लक्षणम्-'वाक्यार्थगतोपमात्वम्' इति चेत्, प्रागुरुवा क्यार्थीपमायामतिव्याप्टेः । न चार्थबेन तद्विशेषणीयमिति वाच्यम् । दृष्टा न्तालंकारे तथाप्यतिप्रसन्नात् । वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नसाधारणधर्मकत्वेनापि तद्विशेषणीयमिति चेत् । तथापि 'तावत्कोकिल विरसान्यापय दिवसान्वनान्तरे निवसन् । यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति ।' इत्यप्रस्तुतप्रशंसायामतिमसमादिति । मैवम् । समस्तुमशंसायां वस्तुपतिव- स्तुभावस्य भिन्नशब्दोपाकपतिपायरूपत्यासमवात् । एवं च-- - इलनुपज्यते । भिन्नति । असा इत्यादि । अत एवेसस्वार्थमाह-प्रत इति । प्रागुके 'विवि भावि' इलादाविलः । वद वाक्यागतोपमात्वम् । एपनऽपि । तथापि यथातथाशन्दस वाचकस सत्वातत्र दोराभावेऽपि । सपा रमन्ते बिम्ब प्रतिविम्यभावापनसाधारणधर्मग्लेन दोपाभावेऽपि । अपर अतिकमर । एवं र १ भबोर कार्य कोपमा प्रतिवरमालम् । दिनि भावि दया भानु: सा. दिपूनिशिशमायोपनाया पावसा पाशनार बादनेवोपमासमिति माविलेन तत्रातिष्यासिरिति पूर्वनिमः रात दृष्टान्वेऽपि योक्यायोग- अस्यौपम्यस्त्र सामाविम्याति सादिवि टाधमाधानन् । २ वस्तुपविरस्तुमापनसाधारणगन मामौपम्यं स्यन्ता पैसधः । यो वनपतियतुमावतो विपरीत (भिप्रयोनियो: साइसापरू) मिलमा भवदीविनादिम्यातिः सादिवि रामयः। ३ मियभिप्रायाभ्यानुराधः एकः प्रावपापः (पाध्यो धर्मः) पसिन् बास अयोरा मार गुरुः न भव, सुमनका मी उसासस पनों मिप्रभिप्रदाय नसते, प्योपांपारे एर ठपानिशस प्रस्ताव वध विषयमान (भार औपम्पन) रिडे करा. मधापा माविम्मानित सो पसुपरिमाराला पिरगानोरमारा. साना कि मुझे सम्मानिस मारनियमति पोभरा ·प्रतिवस्तूपमा] रसगङ्गाधरः॥ ४४१. वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नसाधारणधर्मकवाक्यार्थयोरार्थमौपम्यं प्र- तिवस्तूपमा ॥ 'आननं मृगशावाक्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम् । प्रमद्रमरसभारं मरामि सरसीरुदम् ।।" इत्यत्र सरणालंकारेऽतिप्रसङ्गवारणाय वाक्यार्थगतमिति। अत्रौपम्यस्या- र्थत्वेऽपि पदार्थगतत्वमेव, न तु वाक्यार्थगतस्वम्, स्मरणस्य तदसंपर्कात् । पदान्तरकृत्यं तूक्तमेव । अप्रस्तुतप्रशंसायास्तेनैव वारणे च । वस्तुप्रतिवस्तुभावापनेति । तद्विशेषणाना तापचापादीना विम्बप्रतिविम्वभावै 'तापेन भ्राजते' इत्यादी क्वचित्सत्यपि साक्षादुपमा- नोपमेयवृत्तिधर्मो वस्तुप्रतिवस्तुभावायन एव । दृष्टान्ते तु साक्षात्तवृत्तिधर्मस्थापि बिम्ब- प्रतिबिम्बभाव इति दृष्टान्ताद्विशेप । अत एव वस्त्वियादिना दृयन्तवारणम् । एक- स्यैव धर्मस्य पृथक्छब्दाभ्यामुपादान वस्तुप्रतिवस्तुभाव । दिवि भावि यथा भानु- स्तथा त्वं भासि वै भुवि' इत्यादी वाक्यार्थोपमायामतिव्याप्तिवारणायार्थमिति । तद्- ध्वनयन्वक्ष्यति-पदान्तरेति । सरणस्य तदसंपर्कादिति । यथा वाक्यार्थोप- मायां गगनाधिकरणकभानुकर्तृशोभाविशिष्टभूम्यधिकरणक-स्वकर्तृकशोभेति बोध.। वै. शिण्यनियामकसवन्धश्च स्वकर्तृसदृशकर्तृकत्वमेव । सबन्धविशेषतात्पर्यवाहको च यथा- तथाशब्दो । नैव प्रकृते स्मरणान्तर्भावेणोपमानोपमेयभाव । कि तु तादशपद्मसदृशं ताशमाननमित्यैव । न च वाक्यार्थोपमा तादृशशोभायभानुसदृश इंदृशशोभाय. स्त्वमिति बोध , क्रियाविशेषणस्य प्रथमान्तार्थस्योपमानत्वेनान्वयायोगात् । प्रतिवस्तू- पमायां तु तादृशसबन्धद्योतकपदाभावाद्गम्यतैवौपम्यस्येति विशेष । यद्वा वाक्यार्थाप- माया तादृशसंबन्धोऽपि यथातथापदद्योत्सत्वान्प्रकार एव । 'यन वाक्यद्वयगताना पदा- १ सरसीरुहं सरामीत्युक्त्या सरसोरुहपदायनैव सरणस संबन्धो नतु वान्यार्थेनेला- शयः । नागेशरत्वत्र तदसपर्कादितिप्रसने वाक्यार्थोपमायाम् 'गगनाधिकरणकभानुकतुकशो. भासदशी भूम्यधिकरणकावत्ककशोमा' इति दोधमनुक्त्वा यथातथापदयो. सबन्धविशेषा- तरितमपमानोपमेयभावादिक जल्मन् ववच्यविषय मुवि स्वनामसदृश पक्रयामास । 'यथा । लताया. स्वबकानताया.' इत्यत्र यथातथापदयोरुपमानोपमेयभाववाचकत्वस्य पूर्व वयम् रीकरणात्। २ भासि ३' इति तु नागेश भ्रम एव । भासि' इत्युभयदलपाई पृथकृशम्दाभ्या- मुपादानाभावादस्तुप्रतिबस्तुभाव प न स्वाद । ततश्चात्र प्रशारणायम् 'आ' विशेषणपर्यन्त- मनुधावन व्यर्थ स्यात् । प्रसाद तथा पदसवढे उपमेयदले 'भाजसे' सेव पठितव्यम् । . -- ·४४२ काव्यमाला। [द्वितीयानने उदाहरणम्-- 'आपद्गतः खलु महाशयचक्रवर्ती विस्तारपत्यकृतपूर्वमुदारभावन् । कालागुरुर्दहनमध्यगतः समन्ता लोकोचरं परिमलं प्रकटीकरोति ।।' मात्र विस्तारप्रकटने वस्तुत ऐकरूप्येणाभिमते । यथा वा- विश्वाभिरामगुणगौरवगुम्फितानां रोपोऽपि निर्मलधियां रमणीय एव । लोकप्रणैः परिमलैः परिपूरितस कालागुरोः कठिनदापि नितान्तरन्या ॥' र्थानां सर्वेषां परसरसाम्यं तत्र प्रतिवरलूपमा' इति शरदागमतः । आपद्धत इति । अनोदाहरणे आपद्धतः सत्पुरुषोऽपूर्वोदार्यवान् स्वकीवित्यादिवर्थविशेषरूपे न पालागुरो- दृष्टान्तता । यथा पर्वत एतदडिमान एतद्भूमात. इलन महानसस्य । तस्मात्यालागुरु- रूपदृष्टान्तेन तदृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नयोतिसिद्धौ 'यसामान्ययोप्तिसद्विशे- पयो.' इति न्यायेन पूर्वोत्तविशेषनियमसिद्धि । उपमा चापद्गतः सत्पुरुषो दहनमध्यग- तकालागुरुसदृश इति । साधारणधर्मध बिम्बप्रतिविम्बभावापनापूर्वीदार्यलोवोत्तरपरिम- लविशेपणकं विस्तारणम् । न वस्तुप्रतिवस्तुभावापनम् । एवं वैयधिकरण्येऽपि व्यति- रैक आक्षिप्यते । वत्र व पूर्वोत्तरीत्या एकविशेषेऽपरविशेषस्य दृष्टान्तत्याभावात्तवृत्ति- सामान्यावरिछन्नव्यतिरेक आक्षिप्यते । सिद्धे च तस्मिंसद्विपरीतदृश्यन्तेन तादृशसा- मान्यावच्छिन्नान्वयनियमविद्धौ यत्सामान्ययोरिति न्यायेन वाशविशेषावच्छिनकाव्यो- फान्वयनियमसिद्धिरिति बोध्यम् । विश्वाभिरामेति । जगद्रमणीयेत्यर्थः । गुम्फि- १ मापदगन,' 'दइनमध्यगत.' इति उपमेयोपमानविशेषगे। पतविशेषणविशेष. गोः मापदहनयोनिग्नमति निम्मभावः। किंतु उपमेये (मरामचन), उपमरने (या. लागुरी) च साक्षादर्तमानौ विस्तारण-प्रकटनात्मकक्रियारूपधौ परस्पर पदप्रतिवस्तु- भावारन्नौ । ततश्च वरतुप्रतिवलुभावापन्न: साधारणधों पत्र ईशयोः 'आपनो महाशय- परः तथा औदार्य प्रकटमा यथा दग्धः कालागुरुः परिमल प्रकटयति' इति वाक्यायौर- गम्यौपम्यमस्तीति प्रतिवस्तूप्रमालक्षणसगतिः । एवं दिवीयोदाहरणेऽपि ।

·प्रतिवस्तूपमा] रसगङ्गाधरः। ४४३ वैधयेणाप्येषा संभवति'- 'वंशमवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः । नहि तुम्बीफल विकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम् ॥' यथा वा-- . गीर्भिर्गुरूणां परुपाक्षराभिस्तिरस्कृता यान्ति नरा महत्वम् । अलब्धशाणोत्कपणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ॥' अन शाब्देन दृष्टान्तेन तद्गतः सामान्यावच्छिन्नव्यतिरेकसहचार आक्षि- प्यते । तेन च सामान्यावच्छिन्नान्वयनियमसिद्धिद्वारा प्रकृतो विशेषा- वच्छिन्नान्वयनियमः सिध्यतीति प्रायशः सर्वत्र वैधम्र्थे स्थितिः । एवमन्वयेन प्रतिवस्तूपमायामपि नियमविशेषस्य प्रकृतवाक्यार्थत्वेऽन्वयदृष्टान्तेन सामा- . ताना रचितानाम् । लोकंपृणैर्लोक्पूरकै । वंशभव इति । महिमाभावव्याप्यतुबी- फलरहितवीणादण्डसदृश. सद्भविशेषाभावच्याप्यपूज्यत्वाभाववान्पुरुप इत्युपमाकारोऽन वोध्य , एवमप्रेऽपि । अत्र उदाहरणद्वये । प्रतिपादितमिद सर्वमनुपदमेव । भनेक्षने । १ अत्र व्यतिरेवघटितो दृष्टान्त. शान्दोस्ति । तेन च प्रकृतकोटी (पूर्वो) अपि सामा- न्यावच्छिन्नयो। अर्थात 'पुरुष.' इत्यादिव्यक्तिविशेष विहाय सामान्यतः सगविशेष पूजा- त्वावरिछन्नयोयों व्यतिरेको (अमाषौ) तयो. सहचार. (व्याप्तिः) भाक्षिप्यते । अर्थात् उत्तरागत शब्दोपाचव्यतिरेकदृष्टान्तेन पूर्वागतप्रकृतकोटावपि [ यत्र पूजाभाव. तत्र सङ्ग- विशेषाभावः ] इति व्यतिरेका अर्थवलात्प्रतीयते । तेन (सहचारेण च सामान्यावच्छि- नयो. [ सामान्यतः सङ्गविशेषपूजयोः] अन्वयनियम( व्याप्ति)सिद्धिः [यर सङ्गविशेषः नत्र पूजा इति । एसिद्धिद्वारा च विशेषावच्छिन्नयोरपि नियमः (व्यानि.) सिध्यति । अर्थात् यदा सामान्यत. सङ्गविशेपेण सह पूजाया व्याप्ति. सिद्धा तदा पुरुषः' इत्यादिन्यति- विशेषेऽपि सनविशेष दृश्शा पूजायाः सहचारे ने बाधक मित्याशयः । २ एवमेव 'भापगतः' इत्यादी यत्र अन्वयप्रविवस्तुपमा तत्रापि सामान्यत. आपर गतमहाशयेन सह औदार्यप्रकटनस क्याप्तिधते । महाशयचक्रवर्तिरूपन्यतिविशेष मवेतु कालागुरोनं दृष्टान्तता घटेत [ पर्वत एतदहिमान् एतमाद इत्यत्र महानयस यथा । च सामान्यतः आपद्गतमहाशयस औदार्यस्य च व्याप्तिः परिगृह्यते । तनवापराव... इत्यादिसले महाशयचक्रवतिरूप प्रकृत व्यक्तिविशेष पक्षोटो, कालागुरुरूपन अपडि विशेष च दृष्टान्तोटो निवेश्य सामान्यतः अन्वयम्याप्तिसिद्धि.-'आपद्गरेमाची अपूर्वादार्यवान् ताशकीर्तिमत्वाव, यथा दहनमध्यगतोपि कलागुरु. प्रतिमा इति । पर सामान्यतोऽन्वययाति मिनी सलो महारपन्यासिनी गाने को गभीराश्यस्ववशार औदार्यप्रकटनस्थ न्यातिः विश अर्थात मन्दहशडय।

·४४४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- न्यान्वयनियमसिद्धिद्वारा तसिद्धिः । नियमविशेपरहित केवलार्थमात्रय प्रकृ- तत्वे त्वप्रकृतवाक्यार्थनिरूपित्तमौपम्यमा गम्यम् , न तु नियमः, अप्रयो- जकत्वात् । यथा 'भैरभे भासते चन्द्रो भुवि भाति मवान्धुभैः' इत्यादौ । ननु कथमसिबलंकारे सर्वत्रौपम्यं गम्यमित्युच्यते । याववा प्रागुपदर्शि- वायां वैधर्म्यप्रतिवस्तूपमायां वाक्यार्थयोरौपम्यस्य वाधात् । नहि पचतिन- पचतीति वाक्यार्थयोः पाकक्रियामानसाम्यादौपम्यं गम्यते । निपेधप्रतियोगि- खेनोचरवाक्यार्थे तस्या अपरोहादिति चेत्, न । अप्रकृतवाक्यार्थाक्षिप्तस्य खवैधरीत्यौवौपम्याश्चयत्वात् । न च वाक्यार्थयोरोपम्यमिति यदुक्तं तत्कथं संगच्छतामिति थाम्यवेधस्यैवै प्रकृते वाक्यार्थत्वेनेटत्वात् । तथा हि- . याफ्यार्थयोविधिनिषेधयोः । नचेत्यस एयमिति शेषः । वेवस्यैवेति । यथाकथंचि- १ये तु मन्यन्ते यद् 'बाप' त्यादिमतिवरतूपमोदाहरणेषु ग्यासिविरेन तात्पर्यम् , किन्तु य:महाशयो भवति स आपद्गतोपि बोदार्यमेव प्रकटपति' इत्यमा तात्पर्य, या मते आपद्गवमहापौदार्ययोः नियमः (म्पातिः) न गम्मः, अप्रयोग- सरकार (तमामयस्वीकारे प्रयोग वाणि) । किन्तु ममताप्रायोरोप-यमा गम्यम्-'भार- गतमहाशयः सपा औदार्य प्रकटयति यया दग्धोपि कालागुरुः सौगन्भ्यम् । यथा वा-दि खुपैर दया भासि यथा भऽ नश्वेश्चन्द्रः इति ।[महि भादसे मात्पर्य न माती]1 २ अयमाव:-'गुणवान् संगविशेषेण पूज्यते' इति पूर्ववाक्यार्थी विविघटितः । भीमा- दण्डो महिमानं न प्रयाति' इत्युचरवासात निषेटिन:, अनयोगम्य कथं साव। नहि पचति न पचनीलनयोः केवल पाकक्रियामेव सामान्यमादाय औपम्य वक्तुं शक्यम् । प्रत्युत उच्चरवावयार्थे न पचतीति निषेध उपाच इति तस्याः (पाकक्रियायाः) प्ररोहो न भवतीति तकियामाम्येन कथं योरोपम्यम् । एतमेव 'पुषः पून्यदे' 'वीणादको महिमान न प्रयाति (न महीपते, न पूज्यते ) अनयोर्वाश्यार्थयोया उपमा प्रतिफनिवासीचस्या उत. रवायाधुवनकारेग निषेयः सादिति सहा । 'म तुम्बीफल. पति यास्यान सा पूर्ववायासपत्यम् 'तुम्धीकलादितो वीणादण्दो महिमानं प्रयाति' इति वस्या माधि- प्यते । देनैव पूर्वाश्यार्थस्य सौपम्यम् 'पया तुम्पीफल दितो वोमाइण्यो मदिमानं पाव या साविशेषेण पुरुषः पून्यते' इति तत्समाधानम् । ३ ननु सामायोः ओरम्यमित मतिशायरे । म उपराया मरमानं মুৰি বীৰ বহু বহু গুপ্ত ৫৭ পদে সরি' ব্যবধানে योऽन्यो वाक्या तुम्बीनाकारेण यथा बीजाण्टो मटिमानं मयादि इति ] डसा औपम्प, न प्रखवास्यायन सहेति वा । यायाशारा ३० (मायः ) मित्र वास्यागुम्देल थपरिसपत इति समाधानम्।

·रसगजाधरः। , प्रतिवस्तूपमा] ४४५ 'तत्वं किमपि काव्यानां जानाति विरलो भुवि । मार्मिकः को, मन्दानामन्तरेण मधुव्रतम् ।।' अत्र विरलो जानातीति. विधिमुखोऽपि प्रकृतवाक्यार्थः 'पुरुषविशेष वना न सर्वे जानन्ति' इत्यर्थविशेषमादायैव पर्यवसितो भवतीति निषेध- रूपवाक्यर्थस्य तादृशेनैव द्वितीयवाक्यार्थेन सह गम्यते सादृश्यं स्फुटमेव । यत्र तु 'वंशभवः' इत्यादी प्रागुदाहृते प्रकृतवाक्यार्थो विधिरूपः सङ्गविशेष. हेतुकत्वस्य पूजनादौ विधेयत्वादवसीयते, तत्रापि हेतुताघटकव्यतिरेकस्य गुणतया प्रतीयमानस्यौपम्यं निर्वामिति न दोषः । इयं च वाक्यायो सामान्यविशेपभावाऽनापन्नयोर्भवति, तत्रैवौपम्यस्य गम्यत्वात् । सामान्य विशेषयोस्त्वौपग्याप्रतीतेः समर्थ्यसमर्थकयोरर्थान्तरन्यासो वक्ष्यते । यत्तु कुवलयानन्दकृता वैधर्म्यमुदाहृतम्-. 'विद्वानेव हि जानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् । नहि वन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रसववेदनाम् ।। - । द्वाक्यजन्यप्रतीतिविपयस्यैवेसर्थः । तत्त्वमिति । अनापि मधुप्रतातिरिक्तज्ञान विषय. तत्त्वकमकरन्दसदृशं साधारणसकलपुरुपज्ञानाविषयतत्त्वकाव्यमित्युपमानारो पोथ्यः । १ 'मधुव्रतं विना मरदाना मार्मिकः कोपि नास्ति' इति निषेधरूपवाक्यास्य 'कान्याना त्वं पुरुषविशेष विना न सो जानन्ति' इति तादृशेनैव (पर्यवसितनिषेधरूपेणैव ) सादृश्य रपुटमेव गम्यते इत्याशयः। २ 'गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते' इति विधिरूपो वाक्यार्थः प्रकृतत्वेन पर्यवसीयते । यतो हि पूजनादौ सङ्गविशेषस्य हेतुत्वं विधेयम् ( तात्पर्यविषयः), तत्र विषिरूपमेव । एवं 'च विषिरूपस्यास्य प्रकृतवाक्यास्स न हि महिमानं प्रयाति' इति निषेधरूपेण अप्रकृत- वाक्याबैन औपम्यं कथं स्यादिति तदुपायमाह-हेतुताघटकव्यतिरेकस्येत्यादिना । अर्थ भावा-पूर्जा प्रति सङ्गविशेषस्य हेतुले प्रधानतया यथा अन्वयो घटकः [ यत्र सङ्गविशेषो भवति तत्रैव पूज्यत्वम्, इति ], एवं व्यतिरेकोपि [ पत्र सङ्गविशेषो न भवति तत्र पूज्यत्वं 'न भवति इति ] गौणतया घटकः । एवं च गौणतया प्रदीयमानेन व्यतिरेकेणैव निषेधरूपस अप्रकृतवाक्यार्थस्य औपन्यम् [ तुम्बीफलरहितो बीणादण्डो यथा महिमान न याति तथा सङ्गविशेषेण रहितो न पूज्यते ] निर्वाधमिति । ३ विशेषस्य सामान्याद् भेदाभावेन सामान्यविशेषभारे सति उपमैव न संघटने इत्याशियः । ३८ रस.

·४४७ प्रतिवस्तूपमा] रसगङ्गाधरः। रुतस्याप्रकृतार्थस्य कथनम् । प्रकृते च यदि सन्ति तदा खयमेव प्रकाशन्त इत्यर्थस्य प्रस्तुतस्य व्यतिरेकस्तु असन्त उपायान्तरेणापि न प्रकाशन्त इति । नात्र द्वितीयाधेन तत्सजातीयोऽर्थों निवध्यते । निवध्यते च खयं प्रकाशन्ते, न परेणेत्यस्य प्रस्तुतस्यैव सजातीयः । शपथेन न विभाव्यते, किं तु खय- भेवेति प्रकृतार्थानुरूपतयैव पर्यवसानात् । नहि वैधयें प्रकृतानुरूप्यं जातु. चिद्धटते, व्याघातात् । तस्मात्साधम्र्येणैवेदमुदाहरणं संगतम्, न वैधयेण । न चोपायान्तरनिवृत्त्यघटितप्रस्तुतवाक्यार्थेन कथं नाम तद्धटित उत्तरवा- क्यार्थः साधर्म्यमहतीति वाच्यम् । वयमित्यत्राकृप्टेन एवकारेणैवोपायान्तर- निवृत्तेः प्रस्तुतवाक्याथै निवेशितत्वात् । अत्यन्तायोगव्यवच्छेदस्योचरवा- क्याननुगृहीतत्वेन क्रियासमभिन्याहारयोगात् । समिति बोध्यम् । अयुक्तत्वमेवोपपादयति-वैधोदाहरणं हीति । जानुचित कदाचित् । नन्वेवकारस्यात्सन्तायोगव्यवच्छेदार्थकत्वेन कथमाकर्षणमत आह-अत्य- १ न दिशपथेनेत्युचराईस कस्तूरिकामोदः शपथेन न विभाव्यते (प्रदीयते), अमि तु स्वयमेव प्रतीयते' इति पर्यवसितोऽर्थः । 'खयमेव प्रतीयते' इत्यन्वयघटितोयमधः अन्वयघ- टितस्स (गुणाः स्वयं विकासन्येव) प्रस्तुतार्थस्यैव सजातीयः, न तु व्यतिरेकस जातीयः । व्य. निरेकसमानजादीयस्तु तदा भवेत् यदा असन्तः उपायान्तरेणापि न प्रदीयन्ते (प्रकायन्ते), इत्युध्येत । ततश्चनेदं वैषम्योंदाहरणमिवि सर्वस्याशयः । २ भयं भावः-'यदि सन्ति' इत्यादिपूर्व प्रस्तुतोवाक्यार्थे उपायान्तरनिवृतेः (भन्यो- पायनिषेधस) घटना नास्ति । यतो हि 'गुणाः स्वयमेव प्रकारान्ते' इत्यनेन देपां । प्रकाशने यदन्यत्सापन तस्य निषेधो न कृतः । उत्तरवाक्ये तु 'शपथेन न विभाव्यते' इति } भामोदय प्रकाशने शपथरूपस्य उपायान्तरस्य निषेधोपि कृत इति पूर्वोचरवाक्यायोवैष- । म्यात दीक्षितोदाहरणमिदं साधम्यगति कथमुच्यते इति शङ्का । 'स्वयं प्रकाशन्ते' अर्थात 'अन्य उपायो नावश्यकः' इत्युपायान्तरनिवृत्तिः विकसन्सव' इति पूर्वत आकृष्टात एक्कारा. उभ्यत शति समाधानम्। ३ विकसन्त्येव' अर्थात विकासेन सह कदाचिदपि गुणानाम् अयोगो न भरवीति अत्य- न्वायोगव्यवच्छेदार्थकः क्रियासमभिन्यादतः सोयमेवकारः परत्राशयः स्वयमिलनेन कथम- "न्वितः स्यादिति राहा। एक्कारस्य अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेऽर्थेऽङ्गीको उत्तरवावयास संग- विर्ने, अपि तु स्वयमेव इत्यर्थेऽङ्गीते एख, आमोदः सपथैन न अनुभाम्यते भार सय. मेव इस सवानुलस्वात् । तसादत्र एवकारस क्रियया समभिम्पाहारो न याति समाधानम्।

·. ४४८ 'काव्यमाला]. [द्वितीयानने- 'सन्तः खतः प्रकाशन्ते गुणा न परतो नृणाम् । : .. 'आमोदो नहि कस्तूर्याः शपथेनानुभाव्यते । अत्र खतोऽनुभूयत इत्यत्र पर्यवसितेनोत्तरवाक्यार्थेन पूर्ववाक्यार्थस्य यथा साधर्म्यमेव, न वैधर्म्यम् , तथा 'यदि सन्ति-' इति पयेऽपीति नमात्रा- श्रयणादेव वैधयं जगदे, न तु निपुणतरं निरीक्षितमायुष्मता । यदि तु 'यदि सन्ति-' इति पद्यस्य 'नहि कस्तूरिका-' इत्याधुत्तरार्धं दूरीकृत्य 'वाचा वाचस्पतेव्योंनि विलसन्ति न वल्लयः' इति क्रियते, तदा वैधय प्रकृतविपरीतार्थघटनायुक्तम् । अथ- 'खलास्तु कुशलाः खीयहितप्रत्यूहकर्मणि । निपुणाः फणिनः प्राणानपहर्तुं निरागसाम् ।।' ; इत्यत्रासंधुलवाक्यार्थेऽतिप्रसङ्गः, कुशलनिपुणपदाभ्यामेकस्यैव धर्मस्यो- पादानात् । न चात्रौंपन्यं न गम्यमिति वक्तुं शक्यम् । निपुणकुशलपदाभ्यां प्रतिपादितेन शब्दसामान्यात्मना धर्मेण खलफणिनोरौपम्य प्रत्ययात् । न्तेति । साधम्र्येणैवेदमुदाहरणमित्युक्तदृष्टान्तपूर्व द्रढयति-सन्त इति । विद्यमाना इत्यर्थः । कर तर्हि तैस्तथोकमत आह-नमिति । जगदे कथितवान् । आयुष्मता अप्पयदीक्षितेन । याचेति । वृहस्पतेरक्यापीयर्थः । खसिद्धान्ते आक्षिपति- अथेति । स्वीयहितेति । खीयाना यानि हितानि तत्प्रतिबन्धकर्मणीत्यर्थः । नापी- १ भयं सर्वस्याश्य:-सन्तः स्वतः' इति पाठे योर्थः म एव 'यदि सन्ति.' अत्र। 'सन्तः' इत्यादिपाठे च गुणाः स्वतः प्रकाशन्ते परतः (अन्योपायेन) न, कस्तूर्या: आमोदः शपथेन न अनुमान्यते अपि तु स्वयमेव अनुमाव्यते' इति वाक्याथें-पूर्वा अन्वयघटितो यः प्रकृतीयों वर्णितस्वसजातीयस्यैवोचरार्दै ग्रहणं न माक्षिप्तव्यतिरेकसजाती- यस्स। केवलं नशदश्रवणादेव वैधय (भ्रमात्) प्रोक्त न तु निपुणं विचारित दीक्षितेनेति । २ पूर्वाय परिगृहीतात् 'गुणाः स्वयं विकसन्ति' इति विषिरूपात्प्रकृतार्थाव वाचस्पतर्वाचा म्याग्नि लता: न प्रसरन्ति' इति निषेधरूपोवः स्पष्ट विपरीत इत्याशयः । वाक्ययो योरसा. मजस्यं तु प्रतवाक्यार्थात् आक्षिप्तन व्यतिरेकेण (स्वयं विकसन्ति, परतो न विकसन्ति इति) पूर्व मुक्कमेवेति बोध्यम् । २ असेलः मिथोवैषम्याइरुचिरा, अटपटाँग' इति भाषा । ४ 'खजनोपकारप्रतिवन्धने कुशला यथा सलाः, निरपराधप्राणहरणे निपुणास्तथा ·प्रतिवस्तूपमा ] रसगङ्गाधरः। ४४९ नापि धर्मिणोरौपम्येऽपि विशिष्टवाक्यार्थयोस्तन्न तथेति वाच्यम्, अवयव- द्वारा तयोरपि तस्य तथात्वात् । सभावसिद्धत्वेनानुपाचधर्मणौपम्यस्य गम्य- त्वाचेति चेत् , मैवम् । साधारणधर्मस्य वस्तुप्रतिवस्तुभावोक्त्या तदितर- पदार्थानां बिम्बप्रतिविम्वभावो घटनाया आनुरूप्यं च विवक्षितम् । प्रकृते च खलफणिनोः प्राणिहितयोश्च सत्यपि विम्यप्रतिविम्बभावे हरणप्रत्यूह- करणयोर्नाश-प्रागभावपर्यवसितयोराननुरूप्यान्न विम्वप्रतिविम्वभाव इति न दोषः । यद्वा अस्त्वत्र प्रतिवस्तूपमा । पर त्वसमुलतारूपस्य वाक्यार्थ- सामान्यदोषस सत्त्वादचमत्कारिणी, दुष्टोपमादिवत् । वाक्यार्थो हि गाढतरव्युत्पत्तिनिपुणीकृतान्तःकरणैर्नानाविधपदार्थरचनापरिवृतिसमथैरेख क- विभी रचितः कामपि कमनीयतामाधते, नेतरः । - लस्य वाच्यमिलनान्वयः । तन्न तथेति । औपम्यं गम्यमित्यर्धः । तयोरपि विशिष्ट- चाक्यार्थयोरपि । तस्येति । औपम्यस्य गम्यत्वादिसर्थः । समायसिद्धत्वेनानु- पाचेति । एतद्रूपानुपात्तधर्मेणेलर्थः । तादृशीपम्यस्यैकधर्मस्य संबन्धिभेदेन द्विरुपा- दानरुपवस्तुप्रतिवरतुभावापनसाधारणधर्मकत्वाभावान प्रतिवस्तूपमोपयोगितेति चिन्य- मिदम् । विवक्षितम् अति शेषः । ननु तयोरभावत्वेनानुरूप्यादस्त्येव विम्बप्रतिबिम्ब- भावोऽत आह-यद्धति । घटना अननुरुपेति भाव. । असंघुलतारूपस्येति । पूर्ववाक्यार्थघटकहितप्रत्यूहकर्मणीति नामार्थविभक्चर्यादीनामुत्तरवाक्यार्थघटके प्राणा- १ ननु धर्मिणोः खलफणिनोरेवाऽत्र औपम्य गम्यम् , धामविशिष्टयोरियायो। तद (ौपम्यम् ) तथा (गम्यम्) न, इति शङ्का । अवयवयोर्यदा औपम्यं सिद्धं तथा अवयवद्वारा अवयविनोरपि तव सिद्धमेवेति समाधानम् । २ उपाचन पदरूपसामान्यधर्मेणैव नात्रौपम्यम् , अपि तु अनुपानामि धर्मगेल्या- खभावसिद्धास्वेनेति । सर्पाणां निरपराधप्राणहरणं यथा स्वभावसिद्ध तथा सलाना खजन- दितप्रतिबन्धनम् , ति। ३ पाणापहरणस्य प्राणनाशः (वंस:) प्रत्यूहकरणस्य च प्रागभावः [अर्थात् हितस्यो- सत्रेव प्रतिवन्धनम् ] पर्यवसानेऽर्थः स्वादिति मिथः सादृश्याभावान बिम्बमतिविम्रभाव इत्याशयः। ४ उपमानोपमेययोर्जासा प्रमाणेन लिङ्गसंख्याभ्यां चाननुरूप्यादिदोषकृतापकर्षाया उपमा अचमत्कारिणी भवति, तथा वाक्याविसलतादोपादियमित्याशया! ५रचनायो तत्परिश्ता थ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- . तथा हि- 'उपासनामेत्य पितुः स रज्यते दिने दिने सावसरेषु वन्दिनाम् । पठत्म तेषु प्रतिभूपतीनलं विनिद्ररोमाजनि शृण्वती नलम् ॥' अलिन्नैपधीयपये (१।३४) द्वयोः क्रिययोरुदेश्यविधेयभावेन गुण- प्रधानभावमकुर्वता, यन्दिनः पाठ्यन्ततया सतम्यन्ततया च द्विः परामृशता कविना वाक्यार्थः क्रमेलकवदसालता प्रापितः । यदि च स एव वाक्यार्थः प्रकारान्तरेण निर्मायते- 'उपासनार्थ पितुरागतापि सा निविष्टचिचा वचनेषु पन्दिनाम् । प्रशंसता द्वारि महीपतीनलं विनिद्ररोमाजनि शृण्वती नलम् ॥" इति, तदा ललनामसनिवेश इव कीदृशी कमनीयतामाहेदिति सहृदयैरा- कलनीयम् । एवम्- 'वामृतस्यन्दिनि पादपरजे निवेशिवात्मा कधमन्यदिच्छति । सितेऽरविन्दे मकरन्दनिमरे मधुरतो नेक्षुरकं हि वीक्षते ॥" इति कुवलयानन्दोदाहते आरबन्दारुखोत्रपये वीक्षणमात्रसाऽपर्जनीयस्स प्रतिपेधानहत्यादिच्छापूर्वकवीक्षणप्रतिपेयस्य च 'सविशेषणे दि- इति न्यायेनेच्छाप्रतिषेधधर्मपर्यवसायितया यद्यपि धर्मक्यं सुसंपादम् । भंपर्नुनिलवाभायारसालवेडि भाषः। मेलफया, उष्ट्रयर । तयेति । शिर्ष प्रति भोधिः । शुरकं 'तालमसाना' इति प्रतिपक्षीपुप्पम् । शारापुप्पमिति पथित् । गोगरमसन्यः । मालुपन्दायस्तोप्रेति । भवनीयेति । अनिशेऽपि सामग्री- पराजायमानरपतयः । पासोरिच्छापूर्वक्षने लक्षणया आह-यापूर्वकेति । सुसंपादमिति । यथा च प्रविपरनूएमोदाहरणलोफिये संगति नारः । निरिटायापिपाडे-विनुसनामागवानी रिपसामान्य प्रमat दिन पर मिविरिपान (इमरीम् ) रिपलियरोमा पनि यो कि 'परमविश्यमा शानभानमारा संप इति कापास न सिजायपाटे ' हामारपमरेपुरादनगनदी निरोमानि विसोमपो. स. पारोमुस्यभार प्यारा। पुराणे (प) गो-दो मिनी मनावी चनुगमार CIR. (RREST: (भा) मासानिमायामर Araat PER'मामान सहन बीय एका मिले. सार।

·दृष्टान्तः रसगाधरः। ४५१ अस्तु या दृष्टान्तालंकारः । तथापि पादपजे निवेशितामेत्याधारसमन्याः खितेऽरविन्द इति सतिसप्तमी वस्तुप्रतिवस्तु बिम्बप्रतिविम्वभावयोरन्यतरे- णापि प्रकारेण गानुरूपा, इत्यसलता सितैव ] 'सितोऽरविन्दे मकरन्द- निर्भरे' इति चेस्क्रियते तदा तु रमणीयम् । तस्मादेवंजातीयकेवलंकारेषु पूर्ववाक्यार्थयटकनामार्थानुरूपैर्नामार्थस्त- बटकविभक्त्यनुरूपाभिर्विभक्तिभिस्तदन्वयानुरूपेण चान्वयेन भाव्यमिति सह- दयहृदयं प्रष्टव्यम् । वहति विपधरान्पटीरजन्मा शिरसि मपीपटलं दधाति दीपः । विधुरपि भजतेतरां कलकं पिशुनजन खलु विभ्रति क्षितीन्द्राः ॥' अत्र वनापानमजनभरणानां वस्तुल ऐकरूप्यात्मतिवस्तूपमेयं माला- रूपा। इति रसगलाघरे प्रतिवस्तूपमाप्रकरणम् । अध दृष्टान्दालंकार:-- प्रकृतवाक्यार्थघटकानामुपमानादीनां साधारणधर्मस्य च विम्ब- प्रतिविम्मभावे दृष्टान्तः॥ उफारेण धक्यानादरे त्याह-अस्तु वेति । इति सतिसप्तमीति । इति सन्सप्तमीसः । रमणीयमिति । तत्राप्याधारमप्तमीसपतेरिति भावः । घटनामा आशुरूप्यं सर्वधा अपेशितमित्युपराहरति-तसादिति । मालारूपमतिवस्तूपमामा. इरति-बदतीति । पदीरजन्मेति । मालारूपेति । पटीएजन्मेव दीप इत्यादिप्रठी. तेरित्यर्थः । इति रसगाधरममप्रराशे प्रतिवस्तूपमाप्रकरणम् ॥ रयन्त निरूपयति-अथेति । विम्मप्रतिबिम्बमावापनसाधारणधर्मादिकं वाक्या- १ सयासपाइने बस्तुमाउदगुभावाऽनाराव यदि मदिरस्तुपमा न सातथापि दयन्तः स्यादिति पशान्तरमाह- वा. वि। २ पूर्वमायास भरवभूता ये नामा--विमति मायाः, उत्तरदायी वानुरूप पनामाविमाययाः कर्षम्मा भाषः। बालादीनां धर्मागां पथा यमुपविएवं उषा मिधर-चन्दन, दोप-अभीपटल, विधु-कला, शिवीन्द्र-पिशुनमाना रिम्पप्रतिविम्बस्वनिर्षि विरेकः।

·४५३ काव्यमाला। [द्वितीयानने- तदुक्तम्-'दृष्टान्तः पुनरेतेपां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम्' इति । उदाहरणम्- 'सत्पूरुषः खलु हिताचरणरमन्द- मानन्दयत्यखिललोकमनुक्त एव । भाराधितः कथय केन करैरुदौरे- रिन्दुर्विकासयति कैरविणीकुलानि ।' अत्रानन्दनविकासयोरपि विम्बप्रतिविम्वभावः। अस्स चालंकारस्य प्रतिवस्तूपमया भेदकमेतदेव यतस्यां धर्मों न प्रतिविम्वितः, किं तु शुद्धसामान्यारमनैव स्थितः । इह तु प्रतिविम्वितः । विमर्शिनीकारस्तु–'प्रतिवस्तूपमायामप्रकृतार्थोपादानं तेन सह प्रकृता- र्थस्स सादृश्यप्रतिपत्त्यर्थम् । दृष्टान्ते तु तदुपादानमेतादृशोऽर्थोऽन्य- त्रापि स्थित इति प्रकृतार्थप्रतीतेशिदीकरणमानार्थम्, न तु साह- स्यपतिपत्यर्थम् । अतः सादृश्यप्रतीत्यप्रतीतिभ्यामनयोरलंकारयोमेंद इत्याह । तन । प्रकृताप्रकृतयाक्यार्थयोरुपादानस्यालंकारद्वयेऽप्यवि- .. शिष्टत्वादेकत्र सादृश्यप्रत्ययः, अन्यत्र नेत्यस्याऽऽज्ञामानत्वात् । परी- त्यस्यापि सुवचत्वाश । एतादृशोऽर्थोऽन्यत्रापि स्थित इति माता- प्रतीतिविशदीकरणस्य वदमिहितस्स सादृश्यापरपर्यायवाच । अत: . र्ययोरार्थमीपम्यं स्टान्त इति निष्पों योप्यः । करः किरणेः । उल्लनि समूहान् । अपिना इन्दुपुरुषारिसमहः । प्रतिविम्बित इलस इतीति शेषः। तदुपेति । अzzar- पादानमिलः । स्थित इति । इलस मिशी करणेऽन्वयः । स्सा मात्रपदव्य- पच्यमाह-न रियति । अभ्युपेलाप्याह-परीस्येति । यातायाह-एतारा इति । अत व उपरीला शन्ते सारसीवरेव । परित्तदभावेऽपि न क्षतरि- १पामार युधारने डामेपोरमानोभरोटोविपिसारन-प्रहरनयोः पर- मलनेर, नमिस्मिन् । मामाचा RENAसरना ने मारपदीस मिसी ग्राम बई सम्पतिका ·. दृष्टान्तः] रसगङ्गाधरः। एव प्रायशः सत्कविनिर्मितेषु लक्ष्येषु प्रकृतवाक्यार्थघटकप्रकृतिप्रत्यया- र्थानुरूपप्रकृतिप्रत्ययार्थघटित एवाप्रकृतवाक्याथों दृश्यते । न च भवदु- तमपि चैलक्षण्यं नानयोः पृथगलंकारताया प्रयोजकम् । औपन्याख्यसा- मान्यलक्षणाक्रान्ततया उपमाभेदवदेकालंकारमेदत्वापचेरिति वाच्यम् । तवापि दीपकतुल्ययोगितयोरेंकभेदस्वापत्तेः । इष्टापचिरिति चेत्सवात्रापि दृश्यताम् । प्राचीनविभागस्य भवतैव शिथिलीकृतत्वात् । औपम्यरूप- सामान्यलक्षणसत्त्वादहनामलंकाराणामुरमाऽशन्तरभेदत्वापत्या सकलालंका- रिकसिद्धान्तभाप्रसाध " अब्धिर्लवित एव वानरभटैः-' इत्यादि- मुरारिपद्ये यद्यपि ज्ञानार्थ एको धमों निर्दिष्टस्तथापि नैतन्निबन्धनौपम्यं विवक्षितम् । यन्निवन्धन च विवक्षित तत्राब्धिलधनादावस्त्येव दिव्यवागुपा- सनादिना प्रतिबिम्बनम्" इति त्वन्मूलग्रन्थविरोधाच । न च यन्निबन्धनं च साह-प्रायश इति । सदिलनेनासरकविन्यावृति । तथा च तन तदभावेऽपि न क्षतिरिति भाव । लक्ष्येनिति । दृष्टान्तेल्यादि । भवदुक्तमपीति । धर्मस्य प्रतिबि- म्बितत्वाप्रतिविम्बितत्वकृतमिति भाव । एकालंकारेति। उपमालकारेत्यर्थ । एक- भेदत्वेति । एकालसरस्वेत्यर्थ । अलकारभेदो न स्यादिति यावत् । सैष इधपत्ति- रेव । नन्वत्र प्राचीनविभागोच्छेदापतिरत आह-प्राचीनेति । दीपकतुल्ययोगिता- स्थल इति भाव । एक प्रतिबन्दीमुक्वा दोषमाह-औपम्येति । बहूना अनन्वयादी- नाम् । तत्रापीष्टापत्तावाह-अधिरिति । ज्ञानरूपोऽर्थ इत्यर्थ । यद्यप्येकन ज्ञानमे- कन सस्पर्ग इति भेदस्तथापि बिम्बप्रतिविम्वभावेनाभेद इति भाव । यनिवन्धन- मिति । अब्धिलङ्घनादिप्रयुक्तमित्यर्थः । औपम्यमित्यस्यानुपम । त्यन्मूलेति । अल- १ तथा च दृष्टान्तपि स्पध सादृश्यप्रतीतिरिति भाव । २ दृष्टान्नेऽपि सादृश्यप्रतीते स्वीकारे साधारणधर्मकृतमियोविशेषेऽपि उभयत्र (प्रतिषस्तु- पमा दृष्टान्तयो.) ओपन्य गम्यमिति समानलक्षणत्वादेकालकार( उपमा प्रमैदल दयोः स्यात् । यथा साधम्यरूपमानलक्षणशालिलापमाप्रभेदा सवे एकालकारभेदा रयायन्ने, इति शङ्का । दीपकनुस्ययोगितयोरौपम्यस्य गम्यल रवयाप्यभिमतमिति वन्मनेप्यनयोरेवाल- कारव स्यादिति औपम्यगम्यत्वरूप समानलक्षण नैकालकारताप्रयोजकमिति समाधानम् । ३ दृष्टान्ते न सादृश्यप्रतीतिरिति खया प्रतिशायदे । कि तु इयतोदाहरणे अभिलक्षितः इसत्र "ज्ञानार्थ एको धमों निर्दिष्ट इवि साधर्म्यमादाय न दयोरौपभ्यम्, किड वाग्देवीं वर उपासवानरमटैबहुनिरन्धिरति' इति योनिम्बपतिविम्बरूप साधारणधर्ममादाय दयोौपम्यम्" इति वदता दृष्टान्तसले सादृश्यप्रतीविस्वापि स्पष्ट वीकृतेति तवैव स्वमूल- प्रन्यास विरोध (पूर्वापरविरोध ) इत्याशय. ।

·M ४५४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- विवक्षितमित्यत्रार्थालंकारत्वं विशेष्यं शेषपूरणेन योज्यम्, न पुनरौपम्यमिति वाच्यम् । औपम्यं न विवक्षितमित्यत्रैकवार निष्ठया परामृष्टस्यैव पुनस्तया परामर्शस व्युत्पतेः 'न चैत्रार्थमोदनः पकः, यदर्थ च पकः स मैत्रः' इत्यादी द्वितीयपकादिशब्दानामध्यांतशाकादिपरत्वे असंगतेः स्फुटत्वात् । तसा- दादुक्तेनैव पथा प्राचीनैर्विहितोऽलंकारयोरनयोविभागः संगमनीयः । यदि तु न तेषों दाक्षिण्यं तदैकस्यैवालंकारस्य द्वौ भेदो--प्रतिवस्तूपमा, दृष्टान्तश्च । यच्चानयोः किचिद्वैलक्षण्य तत्प्रभेदताया एव साधकम् , नालं- कारताया इति सुवचम् । वैधयेणायं यथा-- 'जनयन्ति परप्रीति नराः सकुलसंभवाः । नहि कारस्करः कापि तापनिर्वापणक्षमः ॥ यथावा- 'तापत्रयं खलु नृणां हृदि तावदेव यावत ते वलति देव कृपाकटाक्षः। . - वारसर्वस्वेसर्थ. । तया निष्ठया । तन हेतुमाह-न चैनार्थमिति। असंगतेरिति । फव्यभिप्रायाप्रतिपादनादिति भाव । उपसहति--तसादिति । पथा मार्गण । वेपा प्राचीनानाम् । एफस्यैवेति । उपमारूपस्यैवेयर्थ । प्रभेदेति । उपमानभेद- ताया एवेलर्ध । परप्रीतिं परेपा प्रीतिम् । कारस्कर [ 'कचरा' इति प्रसिद्धो रक्ष ।] अय भाव -भत्र 'भौपम्य विवक्षितम्' इति न अनुषन । किन्तु भालकारत्व विव- क्षितम्' सन्वय । ततश्य दृष्टान्ते औपम्यस्वीकाररूप. पूवापरविरोष: कप स्यादिति पूर्वप- क्षिण. समाधानम् । पूर्वत्र न 'विवक्षितम्' इति निष्ठया ( कमत्ययेन ) यत् 'भापम्यम्' परा. मृष्टम् , अमेपि तस्सव पराम अचिवो न अर्थालकारत्वस्वति सिद्धान्तिना इनिरास. त.। २ पदर्थ च पक.' इति द्वितीयभागेपि पारम्देन पूर्वत्र परामृष्ट. ओदन एक सबध्यते, नवध्यादतः शाकादिरिलाशय.. ३ प्रविवस्तूपमायामुपमानादीनां रिम्पप्रतिदिमभावारवत्वेऽपि साधारणधर्मस्य वस्तुपति- बदमागपनत्वम् । दृष्टान्ते तु सर्वेषामेव विम्बपति विग्यभायापनत्वमिति । ४ तेषाम् (प्राचीनानाम् ) विभागकरने यदि न चातुर्य उदा दयोरेव उपमाप्रभेदक बहव्य सादिति भावः।

·निदर्शना] रसगडाधरः। ४५५ प्राचीललाटपरिचुम्बिनि भानुविम्चे पोहोदरगतानि कुतस्तमांसि ॥ प्रीतिजनन-तापनिर्वापणाभावयोः, वापनयावस्थान-तभोदूरीकरणयोश्च वैधयणात विषप्रतिविम्वभावः । इति रसगडाघरे दृष्टान्तप्रकरणम् । अथ निदर्शना--- उपात्तयोरर्थयोरार्घाभेद औपम्पपर्यवसायी निदर्शना ।। मतिशयोक्त्यादीनां ध्वन्यमानरूपकस्य च वारणाय उपायोरिति । वाच्यरूपकवारणाय अर्थ इति । आर्थत्वं च प्राथमिकान्वयत्रोधाविषयत्वम् । यदि च विशिष्टोपनायां विशेषणयोरभेदः प्रतीयते उदा बिम्बप्रतिबिम्बमा. . तापत्रयमाप्यात्मिकादिदुःसमयम् । चलति प्रविशति । वैधणेति । उपपादितमिद- मधस्तात् । इति रसगडाधरमर्मग्रवारो यन्तप्रकरणम् ॥ अथ निदर्शनां लक्षयति-अयेति । औपन्यपर्यवसायी औपम्पमूलः । नन्वतिश- योस्त्यादी नादयमत आह-चन्यमानेति । नन्वार्थत्वमर्थसंबन्धित्तम् । तथा च याव्यरूपके दोपस्दवस्य । अत भाद-आर्थत्यं चेति । प्रतीयत इति । तथा १ कारपेठरे भन्ये शास्त्रापनिवारणम् (प्रोतिम्, पम्) कुर्वन्तीति सादिन भर विम्वप्रविनिम्नभावाशेपम्पसगतिबिधि पूर्वम् ( प्रतिवरलरमायाम् , विषयगाप्येषा संभवत्ला- रिना') यम् । ना समानार, ददयस्प कमोदरस्य, वापत्रयम्म तमाम् , सादा- घर भानुनिम्बस तु रिम्बप्रविनिम्मत्वं विदितमैव सहृदयानाम् । २ बारयाईयो: पायोरिति यो. संपा। ३ चन्दीवरस्पम् इलतिशयोचो, 'करतूरमाविलम्' इसादिरूपकश्वनी । मुख-चन्द्र-इन्दीवरनेत्रादीनामभेदोऽश्यमर्थतोऽनुसंघीयते, तथाप्यत्र उपमानमा मो. पाचम् , उपमेय गुरागामाराऽक्रोयनिति नोपात्तीस। ४ नुर चन्द यादौ वाये रूपके करियचिनिस एदाभेद नि REET ५ प्राथमिक भन्नकोरे (मददोधै) न अभेदो न प्रीपई पवारांनुसंधाने तत्माती सिरित्सः । यथा सामन्तरा०' दिदादर परिसौश्यन्तः गवेषयन्ति विकास शादोऽभेद: प्रथमतः प्रदीयते, पवादानुशने-'मस्तरामानं विशप दीपु वे परमो. पनं कण्टमारधु विन्दामपणानन्' भी रियोरेवाभेदे बनधासं कुपवे। निमियोधाः परसाने उपमा म्पनरवि शिपतिः - ·. ४५६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- वानापन्नत्वमपि प्रधानविशेषणम् । तद्विशेषणानां तु बिम्बप्रतिविम्बभावो न निवार्यते । इदं च श्रोत्या निदर्शनाया लक्षणम् । आसिाधारणं लक्षणं तु ललितालंकारप्रकरणे वक्ष्यते । उदाहरणम्- 'खामन्तरात्मनि लसन्तमनन्तमज्ञा- तीर्थपु हन्त मदनान्तक शोधयन्तः । -विस्मृत्य कण्ठतटमध्यपरिस्फुरन्तं चिन्तामणि क्षितिरजासु गरेपयन्ति ।' जन तवान्यत्र परिशोधनं कण्टस्थस्स चिन्तामणेभूपांसुषु गवेपणं चामि नमिति तत्सादृश्यमूला धीः। यथा वा- 'अन्यैः समानममरैर्जगदन्तरात्म- न्ये चन्द्रशेखर वदन्ति भवन्तमज्ञाः।- ते किं न हन्त तुलयन्ति नमो निरस्तं वातायनोदरगतैर्विवरान्तरालैः ।। पूर्वत्रैकवाक्यगतः, इह तु भिनवाक्यगतः । पूर्वत्र वस्तुमात्रयोरौपम्यमू- नातिव्यातिरिति भावः । प्रधानविशेपणमिति । तद्विशेषणानां तु अधानविशेषणान| तुस्वामिति । ईश्वर प्रति भयोक्तिः । एषमप्रेऽपि । कण्ठ एव तटं तन्मध्ये सभ्य तमिल्लः । तव शिवस्य । विचरेति । तद्रूपैरन्तरालरित्यर्थः । एकयास्येति । किययोरेक्यात् । भिन्नेति । तदात् । भेदान्तरमाह-पूर्वत्रेति । इद त्वौपम्य. १ ननु उपायोरफयोः (प्रलाप्रकठयोः) आर्थोऽभेदः, 'कोमलाप शोधाभा' इत्यादि 'विशिष्टोपमायामप्यतिप्रसका, यो हि कोमठाता-कुङ्कुमालेपयोः, शोगांध-चापायवसना योष अर्धतोऽभेदः । अत एव हि साम्येन योरूपमा सिध्यति। अत भाइ विम्ब प्रतिबिम्ब- भावानापन्नत्वमिति । अत्र अभेदपर्यवसानेऽपि प्रधानयोः प्रताप्रतियोविन्दप्रतिविम्बभावा- पन्नखमेवेति नातिप्रसङ्ग इत्याशयः। २ प्रधानयोः (विशेष्ययोः) विम्वप्रतिविम्वभावोऽत्र वर्जितः । थानविशेषणाना न सः (विप० ) वर्जितः । तथा च 'वामन्तरा०' इत्यादी अन्तरात्म-कुण्ठतटयोः, तीर्थ-रजसोः, शिव-चिन्तामण्योः, इति विशेपणाना मियो पिम्पप्रतिबिम्बमावापनलेषि प्रधानयोः शोधन- गवेषणयोः क्रिययोनिम्बप्रतिविम्वभावाभावान दोष इत्यामयः। ३ म्यवहारस्यवदर्यमापतिपादनावि महादयाऽभेदो निदर्शने कि । ममेऽनु पम्। शोधयन्तो गवेषयन्तीति दयोरवयोरेवास्यावाद । ५ ओपन-गवेषणयो। , . .

·४५७ भ निदर्शना] रसगङ्गाधरः। लोऽभेदः, यह त्वौपम्ययोरोपन्यमूलः स इति विशेषः । एषा वाक्यार्थनिद- शेनेत्युच्यते। विशिष्टार्थयोः प्रकृतैकमिगतयोराभेदे वाक्यार्थनिदर्शनाया इष्टेः । अस्यां च घटकैपदार्थानां विम्बप्रतिबिम्बभाव आवश्यकः । पदार्थनिदर्शना यथा--- 'अगण्यैरिन्द्राद्यैरिह परमपुण्यैः परिचितो जगजन्मस्थानप्रलयरचनाशिल्पनिपुणः । प्रसर्पपीयूवाम्बुधिजहरिलीलाविलसितो गन्तस्ते मन्वं मम कल्पवृन्दं दलयतु ।। अन्न, गन्ताम्बुधिलहरिलीलयोरायभेदाद्भिन्नयोरपि सादृश्यमूलस्तादूप्या- भिमानः । आरोपो वा गन्ते रहरिलीलायाः। यथा वा- 'पाणी कृतः पाणिरिलासुतायाः सवेदकम्पो रघुनन्दनेन । हिमाम्वुमन्दानिलविद्दलस्य प्रभातपद्मस्य वभार शोभाम् ।।' अत्र हिमाम्बुजनितविहलता हिमकणाकीर्णतारूपा वातजनितविह्वलताच - . योरिति । तज्ञानयोरित्यर्थे । स अभेद । परिचितोऽनुभूतः । जगदिति । जगदु- त्पत्तिस्थितिसहारकारक इत्यर्थे । अन गन्ताम्वुधीति । गन्तसमुद्रलहोर्ये . लीले तयोरित्यर्थ । गन्तलीलाप्रतिपादाशब्दाभावेन तथा दुर्वचमत आह-आरोपो वेति । पाणी कृत इति । सीताविवाहबर्णनम् । श्रीरामचन्द्रेण खहस्ते कृतः स्वेद-, कम्पाभ्या युक्तो भूमुताया सीताया पाणिहिमाम्बुमन्दवायुभ्या विह्वलस्य कमउस शोभा १ अन्य. समानम् ' अत्र औपम्ययोः ( भन्यै अमरैः समानताया , विवरान्तराल सह नभस. तुलनायाश्च, इति योरोपम्यशानयोः ) अमेद. । २ प्रताप्रतियोईयोरभेदेऽपि प्रकृते धार्मिणि या वास-तरा भत्र शिव नात्पर्यविषयता। ३ अवयनपदार्थानाम् , यथा वामन्तरा. अन अन्तरारम-कण्ठतदादीनाम् । ४ दृगातीला गन्तारिता, अदुधिलहरिलीला भम्बुधिडहर्याश्रिता अतु एक मिनयो. रपि उजम्मणकर्त सादृश्यमादाय योरभेदः । स चाऽऽयः । शरदतस्तु दृगन्नामुलियों: (उपमेयोपमानयो.) एकामेदः । परम् अर्वतस्वात्पर्य लीलयोरभेदे वेति । ३७रस० .

·४५८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- विधुतिरूपा । एताभ्यां च सखेदता-सोत्कम्पितत्वयोः प्रतिविम्चन मिति पूर्वसादुदाहरणाझेदः । प्रभातपदसांनिध्याच पद्मस्येपछिकासमुद्रणयोः प्रत्य- यात्पाणावपि तत्सिद्धिः । अस्यां चोपमानोपमेयगतधर्मयोरार्थाभेदप्रतिपत्तिः। अतः पदार्थनिदर्शनोच्यते । विम्वप्रतिविम्वभावस्तूपमानोपमेययोः सविशेष. णत्वे भवति, अन्यथा तु न इति विवेकः । ननु वाक्यार्थनिदर्शनायां विशिष्टवाचकशब्दाभ्यां विशेषणयोरप्युपादा- नात् अस्तु नाम उपातयोरार्थोऽभेदः । पदार्थनिदर्शनायां तूपमानशोमादेर- न्यतरस्यैवोपाचवम् , न द्वयोरिति चेत् । शोभाशब्देन शोमात्वेन दुयोरप्यु- पोचत्वात् । नापमानोपमेयतावच्छेदकरूपेणोपावत्वं विवक्षितं येनाव्याप्तिः स्यात् । यद्वा प्रागुक्तलक्षणं वाक्यार्थनिदर्शनाया एव, न पदार्थनिदर्शनायाः। भस्मास्तु उपमानोपमेययोरन्तरधर्ममान्यवरारोपणे लक्षणमस्तु । नम्वेवमपि । धापिलधः । विधुतिरूपा फम्परूपा । चस्त्वयें । तत्सिदिः ईपद्विपसमुद्रणयोः गिशिः। जस्यां च पदार्थनिदर्शनात्येनोदादतायो । शोभादेरिति । आदिना लीलापरिम- हः। उपमेयतापच्छेदकेति। तद्विशेषणतयेत्यर्थः । तथा र वियशायामाह-योति। अस्यास्नु पदार्थनिदर्शनायानु । उपमानोपमेयेति । 'आसे पूर्णशशाता' सपथा प्रभावपन नीहारकणारी प्राभाविकरायना धान्दोरेत तथा ससेस सोरकम्पय सीतापाणिरति पूोकपिलान्या सादरवस सोरकापवस पम्पप्रतिरम्पत्वम् । २ पूर्वर (गन्तसे.) केरलमा मा तु निम्मतिविम्यभामा वि। २Rअन्यः पमानमः' इति पये परकरयानाम् भमर-विनयन्वरालानान, च- शेषर-नमसोम MARAसम् । यथा का पापी रुनः' मा विहलस्सयोः सखेदव- • सोरकरावाम्याम् । ४ भयं भारत-पारपानेमनाया कशाचरको भा शम्भोपाचो म या-मोपपत्र: गोपति शेषनक्रियाविशिष्ट गोषणक्रियाविशिष्टस्य पर्नु पारानं सम्म विशिष्टसोपाराने विशेषणम्पोसशननरि भाभि औपनकिता गरेपणकिपापा भी उपयोरभर विविपपेट । पानिनायोभा-रोच. पोनरसोरासन भत। म पिपरायोपासनाधः अदा यारियाली प्रहा। ५ मन्यारोपासनेवि सोमान सीमान पाउने पनिटोमाता सीखाया भारानं पिजीवि एमापनम् । बायोस्प: मेलादिकम् ।

·निदर्शना] रसगजाधरः। वाक्यानिदर्शनायां रूपकध्वनिना, पदार्थनिदर्शनायां च निगीर्याध्यवसान- रूपयातिशयोक्त्या गतार्थतेति चेत्, न | वाक्यार्थनिदर्शनायां रूपकस गुणीभूतत्वेने तद्धनित्यायोगात्। अन्यथा गुणीभूतयोपमया रूपकस्यापि गतार्थतापत्तः । किं च अस्याश्च शरीरं वाहशपदार्थयोः परस्पराभेदनात्र- मुभयत्र विश्रान्तम् । रूपकस्य तूपमेयगत उपमानामेदैः, अतिशयोक्तेश्च । निगरणानिगरणान्यां च तयोविशेष इत्यन्यत् । एवं च स्फुटमेवारसा रूपकातिशयोक्तिभ्यां वैलक्षण्यम् । अत एव 'स्वा. मन्तरात्मनि-' इति पये गवेपयन्तीत्यत्र गवेषयन्त इत्यनूप शोधयन्त इत्यत्र इति भवदुक्तरूपयोदाहरणे इदमतिव्याप्तमिति चिन्यम् । रूपकस्य गुणी- भूतत्वेनेति । कर्मभेदरूपवाच्यसिध्धात्वेनेलयः । तइनिरवेति । पकव- निरपेयर्थः । द्वितीयशद्वायो समाधत्ते-के चेति । अस्याध पदार्थनिदर्श- नायाथ । ताइशेति । उपमानोपमेयेत्यर्थः । अतिशयोक्तश्चेति । उपमेयगत उपमानाभेदर शरीरमित्यर्थः । नन्वेवं रूपातिशयोक्लोरेक्यापत्तिरत आद- निगरणेति । तयोपिशेष इति । रूपकातिशयोक्लोविंशेप इत्यर्थः । उपसहर- ति-पवं चेति । अस्या निदर्शनात्वावच्छिमायाम् । अत एव उक्तरीत्या ताभ्यां १ विश विदुषी गणे.' इत्यादिरूपकम्वन्युदाहरणेपु-विश्व-ऋविमलादिषु उप-- शुक-भीमादीनामभेदो यया म्यज्यते, यावापि वाक्याचे निदर्शनायाम्-स्वामन्तरा०' रसापुराहरणेषु शेमनादी गोमादेरमै प्रवीयमानोऽस्ति । य रूपकाचनिनैव गवायाचे तिमिलपमलकारः पृथक खीकार्थः । एवं पदार्थ निदर्शनायामपि-पाणौ कत: रसापु- दाहरणेषु प्रमातपयरूपोपमानस शोभया उपमेयर पापियोमा निगी । उपमान- गतयोभायामेव उपमेयोभाया भपि मध्यवमाननिति सेयमतिश्योतिरेव । अनया पदार्थ निदर्शना गवाया । इति । २ या रूपके उरमा गुणीभूता मवविमुख चन्दप चन्द्रसादृश्यस प्रीयमान- स्वा]। एवमत्रापि रूपक गुगीभूतम् । अय भावः-शोधयन्तः गवेषयन्ति' 'समान वन्तः सुखयन्ति रसादिरूमेन शब्दोपा कारने बारीकस क्रिययोः (शेषन-गदेषगायोः) भवस्तारपर्यविषयो मरति मत एव शम्भदीवानू रूप 39 गुगीभूत भादीति वक्तुं सकते। गुणीभूतस च ध्वनित्वम्पपदेशो न सेभयो । इति प्रपम( वाक्यानिद- ना) शासनापानम् । ३ पानिदर्शनापान-बोमादित्वेन सोसाशनपूर्वक पररपरलाभदः परसामान्ती भवति । रूपके भविसयोची चापि उपमेये उपमानामेदः (मुख चन्द्र लत्र मुखे चन्द्राभेद- মশায়, বৰিবা একাগিসো তথনই ভালই, যার मदर्शनयो: रूपकाविशयोक्सोम परस्पर दानातिश्योच्या गदावन । पति विदीया- समाधान।

·४६० काव्यमाला। [द्वितीयानने- शोधयन्तीति विधाने, अर्धयोः पौपियें च न सौन्दर्यहानिः । रूपकादौ तूच्यमाने व्यङ्ग्यकक्षोद्देश्यविधेयभावस्यापि वाच्यकशोद्देश्यविधेयभावानुसा- रितया उपमाने उपमेयाभेदसिद्धावसामञ्जस्यापचेरिति सुधीमिराकलनीयम् । अलंकारसर्वखकारस्तु- 'लत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम् । इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधोः ।।' इति पयं. वाक्यानिदर्शनायामुदाजहार । आह च--'यत्र तु प्रकृतवा- क्याथें वाक्यार्थान्तरमारोप्यते सामानाधिकरण्येन तत्र संवन्धानुपपचिमूला निदर्शनैव युक्ता' इति । तन्न । वाक्यार्थरूपकस्य दत्तजलाञ्जलित्वापतेः । न चेष्ठापतिः । वाक्यार्थनिदर्शनैव निर्वास्यताम् , खीक्रियतां च वाक्यार्थरू- पकमिति पर्यनुयोगस्यापि तुल्यत्वात् । युक्तं चैतत् । पदार्थरूपके मुखं चन्द्र वैलक्षण्यसत्त्वादेव । अधयोः पूर्वोत्तरार्धयोः। रूपसदी तूच्यमाने इत्यस्य असामजस्या- पत्तेरिल्यनेनान्वयः । आदिना अतिशयोक्तिपरिग्रहः । उच्यमाने इत्यस्य तथेत्यादिः । असामञ्जस्यापत्ती हेतुळगयेल्ादि तृतीयान्तम् । उपमेयामेदसिद्धाविति । निदर्श- १चिन्तामलि रजस्म गवेषयन्तरवा दीर्थेषु शोधयन्ति' इत्यादिवाक्यार्थस्थापनेपिनि- दर्शनायां न दोषः । रूपकध्वनौ तु उद्देश्यविवेयभावव्यत्यासे कृते गवेषणे (उपमाने) शोध- नस्साभेदो वकम्यः स्याद, यो दि वाध्यरूपकारस्पष्ट विरुद्धः । वाध्ये हि ती शोषयन्तो रजरस गवेषयन्ति' इत्युच्या शोधने (उपमेये) गवेषणस्याभेदः प्रतीयते । यतो हि रूपकम्पले उपमेये (उदेश्ये) उपमानस्साभेदो भवति । उक्त च पूर्वम् (रूपकप्रकरणे) 'अभेदस्य मौत- वार्थत्वाभ्यामुद्देश्य विधेयभावालिङ्गनानालिगनाभ्या च रूपकनिदर्शनयोलमप्येन' इति । तव रूपके उद्देश्यविधेयभावो नियतो भवति भत्रन स इति व्यत्यासे ने परमेया. सामजस्यम् । पति रूपकनिदर्शनयोरयमपि परस्पर विशेष इत्यायः । २५आरभ्य प्रघट्टफसमाप्तिपर्यन्तस्सायमाशयः-रूपके मुख चन्द्र इत्यादी शादोऽभ- दारोपो नियततेन दृष्टः । निदर्शनायां न तथा, प्रायुत 'इन्दुशोभाम्' इत्यादिपदानिदर्शना- याम् उपमानशेमामात्रस्यैवोपादानाद विषयविषय्युभयोपादानसापेक्षः अमेदारोपो नात्र हप्त रति वक्तुं शक्यम् । उतश्व 'निदर्शनायाममेदारोपोपजीवनं नावश्यकम् , रूपके त्वमेशारोपो जीवातुः' इति सिद्ध 'स्वत्पादनखरतानाम्' इत्यत्र वाक्या वाक्यास्साभेशरोपदर्शनाद रूपकमेव वक्तुमईम्, न वाक्यायनिदर्शना । ननु रूपके सिम्बन न भवति, पत्र तु (स्व. पाद०) सिम्बनं दृश्यते इति कथमिदं रूपकमुच्यत इत्याइ-रूपके बिम्बनं नास्तीत्यादि। रूपकप्रसरणे रूपके दिम्पतिविम्बभावो नास्तीति, फेनाप्यागारिकमन्येन प्रसारितोऽसि त्या- दिना पूर्व निराशतम् । विमशिन्यनुसारम् 'कंदर्पदिपकर्णकम्जु०' त्यादि रूपके विम्मप्रतिदि. समावोदाहरणमनि दत्तमिति पूर्वप्रन्योऽनुसयः।

·निदर्शना] रसगङ्गाधरः। इत्यादौ कृतस्य श्रौतस्साभेदारोपस्य रूपकजीवातुत्वकसनाया औचित्यात् । 'इन्दुशोमा वहत्या' इत्यादिपदार्थनिदर्शनायामभेदारोपस्वाभावात् तन्नी- चातुवायोगाछ । रूपके विम्बन नास्तीति तु शपथमानम् , युक्त्यभावात् । असदुक्तोदाहरणे वाक्यार्थनिदर्शनायाः सावकाशत्वाच । यत्तु तेनैव लक्षणं निर्मितम्-'संभवता असंभवता वा वस्तुसबन्धेन गम्यमानमौपम्यं निदर्शना' इति । तदपि न । रूपकातिशयोक्त्यादिप्वति- व्यापनात् । यत्त्वलंकारसर्वखकारानुसारिणा कुवलयानन्दकृतोक्तम्-- 'वाक्यार्थयोः सदृशयोरक्यारोपो निदर्शना । यदातु सौम्यता सेयं पूर्णेन्दौरकलकता ।।" इति । तत्तु तन्मतदूषणेनैव निवेदितरहसमिति न पुनराकुलीक्रियते । नाया तथाभावे तु बीन चिन्त्यम् । पर्यनुयोगम्य आक्षेपस्य । कल्पनाया इति । वाक्यार्थरूपकस्थलें इति भाव । ननु तस्य निदर्शनाचीजत्वमेव कुतो न अत आह- इन्दुशोभामिति । वजीवातुत्वेति । निदर्शनाजीवानुत्वेत्यर्थ । ननु निदर्श- नाया विम्बप्रतिविम्बभाव , न रूपके इति क्य तेनास्या निरासोऽत आह-रूपके इति । अस्सदुक्तोदेति । त्वामन्तरात्मनीत्यत्रेलर्थ । रूपफ्स्य तत्र विषयाभावात् बाक्यार्थद्वयाभावाद । एष च रूपाविषयभूत वाक्यार्थनिदर्शनाया यदुदाहृत यचोपपा- दित तदसगतम् । तद्विवितोदाहरणसभवादिति भाव । तेनैर अलकारसर्वस्वकारेणव । अतिव्यापनादिति । प्रागुफरीखेति भाव । तत्तु तन्मतपणेनैवेति । अंद चिन्लम्-वामन्तरात्मनि लसन्नमिति भवदुदाढवेऽपि गम्परूपयेणैव निर्वाहे निदर्श- नाया उच्छेदापत्ति । अन्यथा वाक्यापकोच्छेदवद्गम्यवाक्यारुपवोच्छेदापतिश्च । न चैव मुखमिव चन्द्र इति वाच्योपमा, मुख चन्द्र इति गम्योपमैव स्यादिति रूपकोच्छेद इति वाच्यम् । तत्राभेदप्रतीतिकृतचमत्तारस्यैव सत्त्वार । सादृट्यकृतस्य तस्याभा- चाच । किंवदुदाइते का रूपकमेवास्तु । प्रतीयमानोऽपि क्रिययोरभेदो विशिष्ट- रूपके विशेषगामेदव मालकारान्तरम् । अन्यथा अत्यन्तवामिनीमुख भ्रमद्भमरसभारं पदमिलादी अलकत्रमरयोरभेदस्याप्यलकारान्तरलं स्यात् । तसाद्गम्यतामानेणा- सकारान्तरति कि वव । ननु प्राचीनरलकारान्तरत्वेन परिगणना गम्यत्वे. यम्, वाच्यत्वे स्पमित्युचवे ताई प्राचीनसेनुविघटन व्यर्थमेवेति वोध्यमिति ।

·४६२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- यदि तु 'स्वत्पादनखरनानि यो रजयति यायकैः । इन्दु चन्दनलेपन पाण्डरीकुरुते हि सः' इति पचं निमीयते तदा निदर्शना युक्ता । न चासढुक्ता" वाच्या निद- र्शना, इयं तु प्रतीयमानेति वाच्यम् । 'मुखं चन्द्र . इव' इति वाच्योपमा 'मुखं चन्द्रः' इति प्रतीयमाना, न खलंकारान्तरम् । इत्यस्यापि सुक्चत्वात् । एवं चारोपाध्ययसानमार्गबहिर्भूत आर्थ एवाभेदो निदर्शनाजीवितम् । स च कायभेदप्रतिपादनद्वारा प्रतिपाद्यते वाक्यार्धनिदर्शनायाम् । अत एव मम्म- टभट्टैरुदाहृतम्- 'क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनालि सागरम् ।।' इति । नन्वन निदर्शना नैव संगच्छते । विषयिण उपादानेऽपि.विपर्यस्यानुपा- चत्वात् । उभयोपादानं हि तनावश्यकम् । अतो ललितालंकार उचित इति चेत् , ललितालंकारनिराकरणावसर एवैतब्यक्तमुपपादयिष्यामः। । यावरिलककैः । प्रतीयमानेति । उपमेलस्यानुपरः । उपसंहरति एवं चेति । अत एव अस्यास्तदुभयबहिर्भूतनिमित्तकत्वेन प्रागुक्तभवदीयोदाहरणासंभवादेव । तन १ वाक्यायोः सदृशयोरित्याशाकारिका असाभिरुवा वाच्येसाशयः । २ अर्थात् यत्र माद भारोपः (यथा मुखं चन्द्र इति । यथा वा-पादनखानो यद अल- ककमाने तत् श्रीखण्डेन विधोः पाण्डुरीकरणम् । यथा वा-या दातुः सौम्यता, सा पूर्णे- न्दोरकटता) ब रूपकमेव । एवमेव यत्र अध्यवसानम् (यथा-चन्द्र इन्दीवरदयम् ) तत्रा- तिशयोक्तिरेव तो विमिन्नो मार्गः अर्थात् यत्र कत्रोंरभेदः शाम्दः । यथा यो यावक रजयति सचन्दनेन इन्दुं पाण्डुरीकरोति । यथा वा-शोधयन्तः गवेषयन्तीत्यादि । रजन-पापडुरी- करणादिक्रिययोरभेदस्तु अतोऽवसेयः (वात्पर्यविषयः) भवति, दत्र निदर्शना । उकमिदं पूर्वम् (रूपकपकरणे 'बिम्बाविशिष्टे.' इत्यादिदीक्षितोतलक्षणखण्डने)। ३ अस्पमत्या सूर्यवंशवणकस्य, उडुपेन सागरतिदीर्घाश्चेति कारभेद शादः । वंश- र्णन-सागरतरणयोश्चाभेदस्तु अर्थावसेयः। अत एवात्र निदर्शनेति मम्मटमनीपितम् । ललित- प्रकरणे विस्तरेणेदं द्रष्टव्यम् । ४ अर्थात् अत्र उडुपकरणकसागरतरणेच्छारूप आरोपस्य विषयी एखोपाचः । अल्प- मतिकरणकवंशवर्णनेच्छारूपो विषयो नोपात हात ! एतत्समाधानं छलितप्रकरणे प्रोक्तम् प्रतापालाशेच्छायाः कथनेन प्रहदाया भरि सदो दोशे भवदीति वंशवर्णनेच्छा. रूपो विषयोप्युपात एवेति' सदाशयः।

·निदर्शना] रसगजाधरः। परे तु 'त्वत्पादनखरनानां-- इत्यत्र दृष्टान्तालंकारमाहुः । तदप्यसत् । शिवप्रतिविम्बमावापनपदार्थघटितस्य निरपेक्षवाक्यार्थद्वयस्यैव दृष्टान्तत्वात् । वलात 'सत्पादनखरलानां-' इत्यत्र वाक्यार्थरूपकमेव, न निदर्शनेति सि. वम् । एवमसंभवद्वस्तुसंबन्धनिबन्धना पदार्थ-वाक्यार्थनिदर्शना दर्शिता । 'चूडामणिपदे घते योऽम्बरे रविमागवम् । सता कार्यातिथेयोति बोधयन्गृहमेधिनः ।। अत्र 'कारीपोऽमिरध्यापयति' 'मिक्षा वासयन्ति' इतिवदानुकूरये णिचा प्रयोगात् गिरेश्च सूर्योदयदेशावच्छिन्नशिरस्कतारूपस्य गृहमेधिगतसदातिथ्य- करणविषयकवोधानुकूलाचरणस्य सभवात् मया इवान्येनाम्यतिथिसेवा कार्या इत्यौपम्यसद्भावाच्च संभवद्वस्तुसंबन्धमूलापि निदर्शना संभवति । निदर्शनायाम् । 'अत्र' इति पाठ उचित । पदे स्थाने । य उदयाचल. । अनेति । बोस्यनिलनेति शेप । ननु गिरी आनुल्यावरणं कथमत आह-गिरेश्चेति। देशेति । सूर्योदयप्रदेशावच्छिन्नशिखरवेस । नन्वेवमप्यौपम्याभावोऽत आह-मया १ शाम्दान्यये ययो. परस्पर नाशा, बिनप्रतिबिम्बमावेनैव ययोयोग ईडयो वाक्या दृष्टान्त इत्यर्थः। २ एतदवधिप्रोकोदाहरणेषु प्रकृगप्रकृते स्वतः । परस्पर क्योः सबन्धः अभवननि विच्छित्यर्थ कविकल्पितोस्ति । यथा दी शिवसान्वेषणम-यत् । रजस्लु चिन्तामणेगवेपणम- यत् । अत्र एकसिन्नन्यसारोपः कविकल्पितः। ३ ननु मचेतनस्योदयपर्वतस्य चैतनसाध्य बोधनकर्तृत्व कथमित्याह--भानुकूपये गिच: इति । शीद्रकाले अभिरण्यापने तया आनुकूल्य सपादयते येन 'अग्निरध्यापरवि' इति कृवशतावशालोच्यते । एवमेवात्रापि गिरिकर्तृक शिखराविकरण सूर्यस्थापनम् भातिथ्यो. प्रदेशने तथा मानुकूल्य सपादयति यथा यदयाचल, आतिथ्यकरण बोधयतीति वाव्यमभूदि- त्यायः॥ ४ सूर्योदयस्यानसंबर शिखर यस्स (गिरे.) वचारूपस । ५ सताम् तिच्या व 'दोधयन् पचे' इति धारभेदे शब्दत, प्रोफेऽपि शिरमा रविधारण गृहमधिकर्मक- बोधनाभिन्नम् । इति क्रिययोरभेद आधः । औपम्ये पर्यवसान चंति निदर्शना। शिरसा धारणापखनिदर्शनेन आतिथ्योपदेशनं गिरेः सभवति इष्ट चेति संभवरनुसन्धनिरन्तर सेयनिति। - ·काव्यमाला। [ द्वितीयानले न च वोधयन्निव बोधयन्निति प्रतीयमानेयमुत्प्रेक्षा 'व्यालिम्पति तमोड- जानि नभो वर्षति कजलम्' इत्यादाविवेति वाच्यम् । वस्तुनः संभवेनैव वस्या अप्रसक्तः इत्याहुः। इदं च धातुनोक्तकिये नित्यं कारके कर्तृतप्यते' इत्युक्तपथेन धातुपा- चव्यापाराश्रयत्वं कर्तृत्वमिति मते सगच्छते । यदि तु कृताकृतविभागा- नुपपर्यनार्थकात्कृतस्तृचि सविपयार्थकधातूतरकर्तप्रत्ययस्याश्रयत्वे निरू- ढलक्षणया यनाश्रयः कर्तृपदार्थः, स एव च कर्तृप्रत्ययानां मुख्यार्थः, अचे- तनस्तु भाक इति नयपधेन निरीक्ष्यते तदा बोधयन्नित्यत्र प्रतीयमानोत्प्रेक्षा संभवत्येव । अमुमेव नारायं मनसिकृत्य मम्मटभट्टैः 'सखहेत्वन्वयस्सोक्तिः- इत्या- दिलक्षणं निदर्शनान्तरस्य कृत्वा उदाहते- 'उन्नतं पदमवाप्य यो लघुलीलयैव स पतेदिति भुवम् । शैलशेखरगतो दृपत्कणश्चारुमारुतधुतः पतत्यधः ॥' इवेति । तस्या प्रतीयमानीत्यक्षाया । वैयाकरणमतमाह-इदं चेति । नित्यमित्यस्य भोलतान्वय । कर्तृतपति तदर्थ । कृतारतेति । नैयायिकमतमिदम् । नन्वे रथो गच्छवीलादी दोषोऽत आह--अचेतनस्त्विति । भाको गौण । चोधयन्नित्यत्र प्रतीयमानोत्प्रेक्षेति। मुसाविषया। तत्रापि मवे लाक्षणियार्थपरत्वे स्वियमेवेति बोध्य- म्। अमुमेवेति । नैयायिकरीत्या प्रतीयमानोत्प्रेक्षायावत्र तत्सत्त्वेन सभवरूसमित्यर्थ । १ बोके न यस संभव , किन्तु संभावनम् (मयोग्यत्वाभावानुसंधानविषयीकरण पर्याद अमुकपदाथै अमुकधर्मस्य योग्यता प्रमविनी नास्तीति निर्धारणम्) भवति तत्रैवोत्प्रेक्षा। अषतु वस्तुन. स्वत एव संभव इति नो प्रेझाया विषय रसाय.। २६ चेत्यादिना प्रारम्भस्य प्रपटकस्यायमाश्य -धतूरातम्यापाराश्रयावं कर्तृत्वमिति पाकरणाना म भानुबत्त्ये णिच. प्रयोगात पूर्वोचविषया गोषनानुकूलम्वापाराश्यतया गिरैरपि बोधनकर्तुख संभवदीवि शिरमा रविधारणे सताम् मातियकरणविषयकयोधनस्या- भेद. आ संपन्न इति 'चूड़ामणिपदे०' इत्यत्र संभवास्तुसंबन्धनिबन्धना निदर्शना संग- वैव । जनभावोनोइया, कपत्ययस्य ( तच ) आश्रयते निरूदा लक्षणा । ततश्च पसा- मया कति नैयायिकाना मते मचेतनस गिरे. वोधनानुक्लपनाश्रयस्त न पटव इति 'चूडा. मणिकपणे वापयाशिव बोधयन्त्रित प्रतीयमानोश संभवत्येव । (बोधनकर्तृत्व स्खलोन संमति रवि उप्रेक्षाया विरुयो जाव इत्याश्य.)। --

·.
निदर्शना]
रसगङ्गाधरः।
४६५
इति पधे इतिपदोचरं बोधयन्बोधयितुं वा इत्यस्याभावाद्प्रेक्षाया असंभव
बोधननिदर्शना युक्ता।
'हालाहलं खल पिपासति कौतुकेन
कालानलं परिचुचुम्बिपति प्रकामम् ।
व्यालाधिपं च यतते परिरथुमद्धा
यो दुर्जनं वशयितुं कुरुते मनीपाम् ।'
यथावा-
'व्योमनि बीजाकुरुते चित्रं निर्माति सुन्दरं पवने ।
रचयति रेखाः सलिले यस्तु खले चरति सत्कारम् ॥
वीजाकरणं वीजप्रक्षेपपूर्वकं कर्पणम् ।
इदं चापरं बोध्यम्-
'यान्ती गुरुजनैः साकं सयमानाननाम्बुजा ।
तिर्यग्रीवं यदद्राक्षीवनिष्पत्राकरोजगत् ।'
अत्र भावप्रधानमाख्यातं' इति यास्कोतरीला क्रियाविशेष्यकबोधना.
दिनां शाब्द एवाभेदारोपः क्रिययोरिति मुखं चन्द्र इत्यादाविव रूपकन--

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- - चितम् । प्रथमान्तविशेष्यकनोधवादिना यार्थः स इति निदर्शनेति भेदः । निप्पनाकरणं च सपुतशरस्यापरपार्थे निर्गमनात्पत्रराहित्यकरणम् । इति रसगगाधरे निदर्शनाप्रकरणम् । अथ व्यतिरेक उपमानादुपमेयस्य गुणविशेषवत्त्वेनोत्कों व्यतिरेकः ॥ प्रतीपादिवारणाय तृतीयान्तं वैधय॑परम् । तत्र चोपमानतामात्रकृत एवोत्कर्षः, न वैधयंकृतः, साधर्म्यस्यैव प्रत्ययात् । अधिकगुणवत्त्वमात्रम् , उपमानगतापकर्षमानं वान व्यतिरेकखरूपम्, तयोरुपमेयोत्कर्पाक्षेपमन्तरे- गासुन्दरत्वात् । अत एव न सादृश्यभावमात्रम् । उपमानादुपमेयस्यापकऽपि . चेति । स क्रिययोरभेद । पत्रराहित्येति । खार्थे प्यञ्। बहुव्रीहि । पनरहितकरण- मित्यथ । 'सपत्र-' इति डाप्रलय ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशे निदर्शनाप्रकरणम् ॥ व्यतिरेक निरूपयति-अथेति । ननु गुणविशेपवत्त्वेनेत्युत्तावपि तनातिप्रसा एव । उपमेयस्योपमानत्वरूपगुणविशेषवत्त्वेनोत्कर्षस्य सत्त्वात् । अत आह-वैधयेति । तथा च तनस्तस्य वैधयेणोत्कर्ष स इति लब्धम् । नैवमतिप्रसङ्ग इलाह-तन चेति । प्र- तीपादौ चेयर्थ । उपमेयस्येति शेप । मानपदेनोत्कर्षच्यावृत्ति । तयो अधिगुणवत्त्वो- पमानगतापकर्पयो । मान न व्यतिरेक इलनुपज्यते । अत एपेलस्यामाह-उपमा- १ प्रघट्टकस्यास्यायमारायः 'हालाइलम्' इत्यादिपु विष्वपि पयेषु यो दुर्जन यशयितु- मिच्चवि स हालाहलं पिपासति' इत्यादिरूपेण कारभेदे शम्देऽपि, 'दुर्जन वशीकरणेच्या, हालाहलपानेच्छामिन्ना' इत्यादि क्रिययोरभेद आ. प्रीयते इति दर्शना समन्वेति, इति हि प्रथमान्तमुस्यविशेभ्यरोपवादिना नैयायिराना मवे। यतस्तेषां मते हालाइल सिपा. सतीत्यादी हालाहल गर्म पानेच्छाय. स.रत्यादिदोधेकारभेद एव शाम्द । निययोर. भेदस्वावसेय रति निदर्शना घटवे। भ प्रधाननोधयादिना वैयाकरणानां तु मते क्रिययो. रभेदस्वैव शम्दयोध्यसेन भार्याऽभेदसानुपरगया न निदर्शना, अपि तु रूपकनिति । २ उपमानापेक्षया यम्यगोपमेयस्सोरकषों भ्यतिरेक इति फरितम् । प्रवीपादौ उपमाना- पेक्षया उपमेयस्य दपप्युटर प्रवीयते । यथा 'किं जयति मुग्धत या हन्त ममा गुवर्ण- वर्णम्' इति । अत्र दि उपमानारसुवर्णादस वर्गचित्रयरूप उत्कर्षः प्राप्यते पर तादयोः साम्यति न त्रादिप्रमग पाया। ३ उपमेयस्याधिक गुण्त्वम् , उपमेयाश्या उपमानसापकों वा यत्र स्थाचवाति उपने- यस्पोका. नाशिप्यते (मर्शद उपमेयस वेवटमषिकगुणत्वमेव न सामयुत उस. मानापेक्षया वस वादोऽतिशयः सार), देव चमस्कारोफ्लनि । .

·व्यतिरेक:] रसगङ्गाधरः। तत्संभवात् , तस्य च वास्तवत्वेनामुन्दरत्वात् । उपमेयोत्कर्षविशिष्टत्वेन साह, श्याभावविशेषणे तस्यैवालंकारत्वौचित्यात् । उदाहरणम्- अनिशं नयनाभिरामया रमया संमदिनो मुखस्य ते । निशि निःसरदिन्दिरं कथं तुलयामः कलयापि पङ्कजम् ॥' अयं चोपमेयोत्कर्षकोपमानापकर्षकयोवैधयो योरप्युपादानानुपादाना- भ्यामेकतरानुपादानेन च तावञ्चतुर्धा । सोऽप्युपमायाः श्रौतीत्वार्थीत्वाक्षिप्ता- वैदशविधो भवन्सश्छेपनिःश्लेषत्वाभ्यां चतुर्विशतिप्रकार इति प्राञ्चः । उदाहरणम्- 'कटु जसति कश्चिदल्पवेदी यदि चेदीदृशमन किं विदध्मः । कथमिन्दुरिवाननं स्वदीयं सकलकः स कलकहीनमेतत् ।। अत्रोभयोरुपादानम् । उपमा च श्रौती। अत्रैव 'कथमिन्दुरिवाननं तवेद द्युतिभेदं न दधाति यत्कदापि' इति कृते, 'द्युतिभेदं खलु यो दधाति नित्यम्' इति वा कृते एकतरानुपादानम् । सा च । 'कथमिन्दुरिवाननं मृगाक्ष्या भवितुं युक्तमिदं विदन्तु सन्तः' इति कृते हेतुसामान्यानुपादानम् । सा च । हेतुद्वये हि यस्यैवानुपादानं तस्वाक्षेपेगावगतिः । उभयोरप्यनुपा-' नादिति। तत्संभवात् । सादृश्याभावसंभवात्। इष्टापत्तायाह--तस्य चेति । वास्तव त्वेनेति । हीनगुणस्योपमेयत्वादिति भावः । विशेषणे तस्य विशेषत्वाकरणे । तस्यैव उ. पमेयोत्कर्षस्यैव । अधिनिवेशे प्रयोजनाभावादिति भावः । संमदिन इति । सर्वदा नेत्रयो रमणीयया शोभया हेतुना हर्षयुक्तस्य तव मुसस्य रात्रौ नि.शोभं कमलं अंशेनापि कथं तुल्यं कुर्म इलार्थः । नायकं प्रति तद्वयस्योति । अन सर्वदा सशोमत्वेन हृष्टत्वं वैध- Hम् । तत्र रात्री तदभाव इति भावः । सोऽपि चतुर्विधोऽपि । कट्विति । नायिका प्रति नाययोकि । चेच्छन्द. शङ्कायाम् । ईदृशं तवाननमिन्दुनुत्यमिखेवरूपम् । अन उक्त- भापणनिपये । विदध्मः कुर्मः । स इन्दुः । एतत् आननम् । उभयो. सरुलकत्वतद्धी- मवरूपर्वधर्म्ययोखाशयोः । सा च धोती च । एवमप्रेऽपि । ननुभयानुणदारे उप- यतीत्या स्थमयं तद्भेदोऽत आह-हेतुद्वये हीति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । हि यतः । १ भाद् उपमेयोपविशिष्टः सास्यानावः [उपमेयस्य अधिकगुणवत्वं वा साव, उपमानस म्यूनगुणवं वा साद, न दयोः समता सादिलासपः व्यतिरेक इति । २ मम्मट-विश्वनाथादयः।

·४६८ काव्यमाला [द्वितीयानने- दाने तथैव न त्वनवगतिः, व्यतिरेकस्योत्कर्षापकरूपत्वात् । तयोध प्रयोज. कज्ञानमन्तरेणानवयोधात् । एवम्---- 'नयनानि वहन्तु खञ्जनानामिह नानाविधमङ्गभङ्गमाग्यम् । सदृशं कथमाननं सुशोमं सुदृशो भङ्गुरसंपदाम्बुजेन ।' अत्रोभयोपादानम् । आर्थी च । 'वदनं तु कथं समानशोभं सुदृशो मङ्गु- रसंपदाम्बुजेन' [इति], 'शाश्वतसंपदम्युजेन' इति च कृते एकतरानुपादानम् । साव । 'सदृशं कथमाननं मृगाच्या भविता हन्त निशाधिनायकेन' इति कृते उभयानुपादानम् । सा च । पूर्वार्धे तु निदर्शनैव । 'कतिपयदिवसविलासं नित्यमुखासनमालसावित्री। खर्वयति खर्वासं गीर्वाणधुनीतटस्थितिर्नितराम् ।।' अत्रेवादेः सादृश्यमात्रशक्तस्य सदृशादेश्च तद्विशिष्टशक्तस्य शब्दस्याभा- वाच्छुत्यर्थमार्गोलचिनी खकिरणेनाक्षिप्तवोपमा । अत्रैव निःसझैरभिलषिता' इत्याधचरणनिर्माणे 'सपातदुरन्तचिन्तयाकुलितम्' इति द्वितीयचरणनिर्माणे वा एकतरानुपादानम् । सा च । 'सर्वानर्वाचीनान्निर्वास्य मनोरथाननन्यजु- पाम्' इति पूर्वार्धे तदनुपादानमिति । तत्यमत उभयोरुपादानेऽपि तथैवेल । सर्वथा अबोधो नेत्याह- विति।उ. कति । अपवनिरूपितोत्करूपत्वादित्यर्थः । प्रयोजकेति । वैधम्येत्यर्थ । धौती- मुदादलामुदाहरति-पवमिति । इह भूवलये नायिकाना नयनानि सजरीटानाम- नेकप्रकारमहसबन्धिमोटनसमन्धिरचनाप्रकारे वहन्नु, परंतु अस्याः सुदृशो नायिकायाः समीचीनशोभं मुखमनियतशोमैन कमलेन क्थं सहशामिलर्थ । 'भङ्गीम्' इन्युचितः पाठ इति केचित् । आर्थीति । इवादेरभावादिति भाव शाश्ववेति । आननवि- शेपणामिदम् । सा च आर्धा च । एवमप्रेऽपि । आर्थीमुक्त्वा आक्षितामाह-कतीति। इदं सर्यासविशेषणम् । गीर्वाणधुनी देवनदी । गहावीरस्थितिविरोपणमाह-नित्येति । श्रुत्यर्थेति । श्रुत्यर्थयोयौं मार्गी तदुहानीलर्थ । अत एवैवोक्तिरमे यथासख्येनान पूर्वयोरन्वयः । नि सहयोगिभि । संपातेति । स्वर्गाशेलध, । सा च आक्षिता 'शावर मागे वदनम् भावुजेन कर समानतोयम्' इति । अत्र हि शाश्वत- संपदिवि एपमेयोत्कर्षमात्रस्योपासनम्, उपमानापस अनुपाशनमित्सः । २न भावी न वा माधीलपैः।

·व्यतिरेकः] रसगाधररा ४६९ 'करसत्त्वाकुलो दोषाकरभूस्तोयधिर्यया । न तथा वं यतो भूप स्थिरधीरसि निर्मला ।' मत्रोपमा श्रौती । लेपस्तु स्फुट एव । 'राजन्प्रचण्डमार्तण्डमण्डलोद्दण्डशासन । कथमकरसत्त्वस्त्वं पयोधिरिव गीयसे । इति, कथं वार्धिरिवासि वं यतः स विषभागयम्' इति वा कृते एकतरानु- पादानम् । 'महेन्द्रतुल्य कवयो भवन्तं वदन्तु किं तानिह वारयामः । भवान्सहस्रः समुपास्यमानः कथं समानस्त्रिदशाधिपेन । अत्रार्थी । त्रिर्दश त्रिदशात्रिंशत् , तेषामधिपः । 'सख्ययाव्ययासन्ना- दूराधिकसंख्याः संख्येये' इति बहुव्रीही, 'बहुचीही सख्येये-' इति डचि च तत्पुरुषः । वृत्तौ गतार्थत्वात्सुचो न प्रयोग । त्रयो वा दश वा इति बहु- व्रीहिर्वा । 'भवान्सदा रक्षितगोत्रपक्षः समानकक्ष. कथमस्य युक्त.' इति, 'कथं निरस्ताखिलगोत्रपक्ष समानकक्षस्तव युज्यते सः' इति वा कृते एक- तरानुपादानम्। च । अर्वाचीनान ऐहिवान् । अनन्यजुपा स्वान्यासेवकानाम् । पूर्वार्धं कृते इति शेष । वदनुपेति । उभयानुपादानमित्यर्थ । आक्षिप्ता चेत्सपि बोध्यम् । इतिरेतद्भेदसमाप्ती । सपमुदाहरति--रेति । सत्त्वानि जलजन्तद । दोपारश्चन्द्र । हे भूप, त्वं तथा दोपस्थान क्रूरपाणिव्याप्तश्च न यत इत्याद्यर्थ । 'अन्त सत्त्वा' इति पाठ कचित् । तनान्त अभ्यन्तरे सत्त्वांदोभिराकुल । अन्थन सत्त्वगुण । तेनाकुलश्चत्यर्थ । श्रौती । तारशयथाशब्दसत्त्वात् । प्रचण्डसूर्यमण्डलवदप्रतिहलाज्ञ । यत सोऽय वा- चिपिभागित्यर्थ । यद्वा यतोऽय सविप क्रूरत्व भजति तदेसर्थ । एकतरेति। उपमानेनीत्यादि तु प्राग्वत् । आर्युपमाकसलेपमुदाहरति-महेन्द्रति । परमैश्वर्य- यत्तुल्यमित्यर्थ । सहस्रैर्जनै । त्रिदशेति । इद्रेणेत्यर्थ । आथीं, तुल्यशब्दप्रयोगात् । निदशा देवा । श्लेषेश द्वितीयार्थमाह--त्रिरिति । तत्पुरुप इति । तपामधिप युचरुप इति भाव । मुनीन्तर्भावेण बहुव्रीह्यजीकारादाह-वृत्ताविति । तद- न्तर्भावजलाधवादाह-प्रयो वा दश वेति । प्रक्रिया पूर्ववत् । अप्रेत पुरुषोऽपि ग्वन् । बाये गोनपक्ष खपशपक्ष । द्वितीये गोनपक्षा पर्वतपक्षा 1 प्राव इत्यनेन १त्रि दश इति विग्रहे त्रिशदादुत्तर भूयमाणो य मच्, सिद्धे बहुव्रीहौ तस न श्रवण- मेत्यर्थे ।

·- ४७० काव्यमाला- -- [ द्वितीयानने- इदं तु बोध्यम्-इहोभयानुपादानभेदत्रयं दुरुपपादम् । वैधानुपा- दाने हि किमाश्रयः श्लेपः स्यात् ! न च यत्र द्विजसुरालयमातरिश्वादिशब्द. वेद्येपूपमानोपमेयेषु स्वशब्दोपात एव श्लेपो व्यतिरेकोत्थापकस्तत्रैतदुदा. हरणं सूपपादमिति वाच्यम् । तत्र खशब्दवेद्यस्यैव वैधर्म्यस्य संमवात् । इत्थं च चतुर्विशतिर्मंदा इति प्राचामुक्तिर्विपुलोदाहरणाभिर्यथाकथंचि. दुपपादनीया । किं चोपमाप्रभेदाः सर्व एवात्र संभवन्तीत्यलं चतुर्विशति. भेदगणनया। नन्वस्यालंकारस्य चैधर्म्यमूलखोपमाप्रतिकूलत्वमेवोचितम् , न तूपमागर्भ त्वम् । तस्याः साधर्म्यमूलकत्वात् । अस्य च तनिषेधरूपेणैव प्रवृत्तेः । न चेष्टापतिः । सिद्धान्तभन्नप्रसङ्गात् । सत्यम् । यद्गुणपुरस्कारेण यस्य यत्सा- दृश्यनिषेध उत्कर्पपर्यवसायी तस्य तद्गुणपुरस्कारेण तत्सादृश्यस्यापतिष्ठानेऽपि गुणान्तरेण सादृश्यप्रत्ययस्य दुरित्वात् । यदि च तत्सादृश्यसामान्यनिषेयो विवक्षितः स्यात् गुणविशेषपुरस्कारोऽनर्थकः स्यात् । घनेनायमस्मादधिक सूचितामरचिमाह-इदं तु योध्यमिति । इह प्रागुकभेदानां मध्ये । अनुपादान- मेदेति । अनुपादानरूपभेदप्रयमित्यर्थः । तनिपेयेति । साधर्म्यनिषेधेसः । गुगान्तरेण सादृश्यालयस्य दुरत्वादिति । भनेदं विन्तम्-'कमिन्दुरिधाननं वरीय' इति पये फलपत्रवेन तदाहिलेन वा सादृश्यं न प्रसिद्धमुपपत्तिनिपयो वा, यस निषेधे शन्देन प्रतिपादिते गुणान्तरसादृश्यं प्रवीतिपथमवतरेत् । कि वन्यधर्मेण प्रसिद्धसाश्यस्यैवेवाधिश्यन्यूनत्वप्रतिपादनद्वाराभावः प्रतिपाद्यते। अप- को या। स चाविशेषात्सर्वधर्मप्रयुफस्र्यवेति गुणान्तरेण सादृश्यप्रलय इति रिक पचः । 'कथं तुलयामः कलयापि पदजम्' इलादो सर्वथैव सारस्पनिषेधावीवेध। १स भीत-भार्थ-माप्तिोपमाकंभ्यतिरेक(वैपर्य)प्रयोजकानुपादानरूपं भेदत्रयमित्यर्थः । २ अयं भाष:-जिपक्षी, प्राणादिय], सरायः [नाका, मषगई प रसने- सो विदिशासामन्यमये यथेच्छमेकस्योपमेयरवमन्यसोपमानस्वम् । मत्र प पशी-प्रामगतिमिजादीवार्थीपसारकावार पोभ्यतिरेकसोशाकवियतुं शक्यम् । वाम स(उपमानोमदारकागदोपा से किमाययः षः' इति बनुमनरागद् भेषयन्निदं सुमारनी की। मरि हिलादिसम्झोपायमेव । वामपन्यनुपादान नवये मात्र सादिति सियन्दी।

·व्यतिरेकः]. - इत्युक्ते विद्यया रूपेण कुलेन च सम इति सर्वजनीनप्रत्ययात् । एवं च प्रतीयमानमपि सादृश्यं गुणान्तरकृतनिषेधोत्थापितेनोकग हतप्रभमिव बन्दीकृतमिव न चमत्कारविशेषमाधातुं प्रभवतीति प्राचामाशयः । अन चालंकारें कचिच्छाब्दसादृश्यनिषेधाक्षिप्तावुपमेयोत्कर्षापमानापक, कचिच शाब्देनोपमेयोत्कर्षेणाक्षितापमानापकर्ष--सादृश्याभावौ, कचित्ता- शेनोपमानापकणाक्षितावुपमेयोत्कर्ष-तदभावौ तथा । तत्रायः प्राची- नरीत्या सभेद उदाहृतः । द्वितीयतृतीयावपि प्रायशखाव दावेव । तत्र दियात्रमुदाहियते- - तसाद्ययोरेताहगन्यूनत्वाविश्यवर्णनाभावे सादृदयं पर्यवस्थतीत्सेतावतैवोपमागर्भत्व. च्यवहार सोऽपि "पुमुदादतिरिच्यते मुख' इत्यादौ व्यतिरेकस्थालंकारस्वाभावाय । कि च व्यतिरेके गुणान्तरे कथिते गुणान्तरसादृश्यमपि चमत्कारि । यथा देवदत्तेन सदृशो यशदत्तः, धनमस्याधिरमिलादी। तत्र विद्यादिकृतसादृश्यस्यापि चमत्कारि- स्वात् । उत्कटवियत्वेन देवदत्तस्य प्रसिद्धत्वात् इति बोभ्यम् । गुणान्तरकृतनि- पेधोत्थापीति । गुणान्तरकृतसादृश्यनिषेधोत्थापीत्यर्थ.। अन्न चालंकारे इति। व्यतिरेकालंदार इत्यर्थः । तादृशेन शाब्देन । तदभावी सादृश्याभावौं । तथा चमरा- निजनको । तर तेषा मध्ये । तावनेदावेर चतुर्विशतिभेदावेध । केपाचिदसभवादुफ नन्वित्यादिप्रघट्टकस्यापमाशय. वैधय दि सापात्प्रतिकूलम् । व्यतिरेकश्च वैधयंमूलः । सतश्च न्यतिरेकः साधर्म्यमूलाया उपमायाः प्रतिकूल इति कथमस्याऽलंकारस्योपमागर्भवम् । 'मातु उपमागर्भवम्' इति तु न शक्यं वक्तुम् , सपामध्यालंकारिकाणां मने म्यतिरेकस्य औपम्यगर्भवस्वीकारात् । इति शाा यं गुणमादाय येन सद यस सादृश्य निषेधः उत्कर्षा मुपादीयते (यथा-'यमिन्दुरिवाननम्' मा निकम्युलमाय मुखस्य चन्द्रमसा सादृश्यं निषिध्यठे] ततश्च निष्कलकत्वेन इयोः साश्य यद्यपि न प्रतीयेत, किन्तु गुणान्तरेण सरसाद- इसमवश्यं प्रतीयेन (यथा त्रैव शोभाविशेष-योमहत्व-सौगन्यादिना इन्दशननयोः । तथा च साथमलयोऽरले देवि चरसमाभानम् । ननु परि थर्यमूलोऽवमटकार इति न भ्यपदेष्टव्यं स्थाप । भवदुपपक्ष्या साधय॑स्य प्रत्यवाय, रवि पुन शङ्काऽवसरः । गुणान्तरेण { निष्कल- इत्यादिना) पाद्दश्यस निषेधे [चन्द्रः सकलङ्का, मुख तु निवामिति कर्य योः समा- नवा पक्षमस्कारस्वदग्रे (गुणान्तोष) साधयकवयमत्वारस्य सदस्यदयेष्वारोदार। २ शाम्देन सादृश्यनिषेभेन यत्र आक्षिप्तमै उपमेयोरकर्ष-उपमानापकौं । यथा-कर्य दुलयाम. कलयापि पङ्कजम्' 'यमिन्दुरबाननं लदीयम्' इत्यादिपु शान्दः साइक्यानवेधः । वेन च उपमेयस्य (मुखस्य ) उत्कर्षः, उपमानस (पइबस्स, इन्दोश्च) अपकवाधिदेते। ३ शदेन उपमेयोकरेण उरमानापकर्षः, दयोः साहसाभारश्च यत्राक्षिप्य (दिदीप.)। शाम्देन उपमानापण या उपमेयोलापः साश्याभावशामिप्यते ( तृतीयः)। । + ·४७२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'निशाकरादालि कलकपक्किलागुणाधिकं निर्मलमाननं ते । अनरूपमाधुर्यकिरोऽधरादिमा गिरोऽधरा गुप्तरसाः कवीनाम् ॥' अत्र पूर्वार्धे उपमेयोत्कर्षः शाब्दः । उपमानापकर्ष-सादृश्याभावावाक्षिप्तौ । द्वितीया उपमानापकपः शाब्दः । उपमेयोत्कर्ष-सादृश्याभावावाक्षिप्तौ। एवं कचिद्वयोस्त्रयाणां वा शाब्दत्वं संभवदपि नातीव हयमिति नोदाहृतम् । कचिच्च त्रयमप्याक्षिप्तमेव । यथा- 'अपारे किल संसारे विधिनैकोऽर्जुनः कृतः । कीा निर्मलया भूप त्वया सर्वेऽर्जुनाः कृताः ।।" 'अशीतलोमश्वण्डांशुरनुमशिशिरः शशी । उग्रशीतस्त्वमेकोऽसि राजन्कोपप्रसादयोः॥' यथा वा- सतु वर्षति वारि वारिदस्त्वमुदाराशय रतवर्षणः । स कुहूरजनीमलीमसस्त्वमिहान्तर्बहिरेव निर्मलः ॥' अत्रोपमान-तद्विशेषणोपादानसामर्थ्यादाक्षिप्त एव व्यतिरेकः, न तु व्यय इति कदापि अमितव्यम् । सत्यनुपपत्तिलेशे व्यञ्जनाया अपरोहात् । इह प्रायश इति । तन तयोपिये। आलीति सुवोधनम् । नायिका प्रति वयस्योतिः । गुप्तरसाः कवीनामिपा गिरसे बहुमाधुर्यवर्षकादधरादधराः । अपच्या इत्यर्थः । शान्द इति । गुणाधिकमित्युकैरिति भावः । शान्ध इति । अधरा इत्युक्तरिति भावः । एवं उसकारेण । प्रयमपि उपमेयोकर्पोपमानापकर्पसादृश्याभावरूपम् । अर्जुनाः श्वेताः । उग्रवीत इति । यथासख्यमन्वयः । उदाराशयेति समोधनम् । कुहूरजनी अमाराति एवव्यावर्खमाह-न विति । व्यन्य इति तु कापि न भ्रमितव्यमि- १ म्यतिरेरस्य सरूपयटकाः ये उपमेयोत्कर्ष-उपमानापा-साहश्यामावा: वेत्र बारिद: पारिवति' इति उपमान-दिशेषणभ्यान रसवर्षकास (उपमेयस्य) उत्कर्षः, रवानामप्रे वारिणी कस्य (उपमारस) अपरा, [मन पर] दोः सापामावः, असामम्मशक्षिप्यारे । भव एवार माक्षितो म्पविरेकः, नम्रप इति म्यपदेश्य रसाश्यः ।

·व्यतिरेका रसगङ्गाधरः। च राजविशेषणस्य यथाकथंचिरस्तुत्यर्थत्वेऽप्युपमानतद्विरोपलोपादानस्य नृपो- त्कर्षमन्तरेणानुपपत्तेर्जागरूकत्वात् । यत्र तूपमानतद्विशेषगोपादानमन्तरेणै- वोपमेयविदोषणैः 'सुन्दरो देवदत्तः' इत्यादाविव वस्तुस्थितिप्रकाशनेन कृता- धैरप्याकूतविशेषेण खविलक्षणविशेषणविशिष्टधर्म्यन्तरापेक्षया वर्ण्यस्योत्कर्षः प्रतीयते स व्यञ्जनाविषयः। यथा-~ 'न मनागपि राहुरोपशक्षा न कलानुगमो न पाण्डुभाषः । उपचीयत एव कापि शोभा परितो भामिनि ते मुखस नित्यम् ।' अयं व्यतिरेकध्वनिार्थशक्तिमूलः । यत्त्वलंकारसर्वखकार उपमानादुपमेयस न्यूनत्वेऽपि व्यतिरेकमाह । वैलक्षण्यमात्रस्यैव व्यतिरेकत्वात् । उदाजहार च-- 'क्षीणः क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयोऽभिवर्धते सत्यम् । विरग प्रसीद सुन्दरि यौवनमनिवति यातं तु ।' यच तयाख्याता विशिनीकारः सपूर्वपक्षसिद्धान्त व्याख्यो, तथा- हि-'नन्वत्रोपमानादुपमेयस्य न्यूनत्वं व्यतिरेक इति न मुक्तम् । तस्य हि वास्तवत्वेनाहृद्यत्वात् । यौवनस्य चारित्वे प्रतिपाये चन्द्रापेक्षयाधिकगुणत्व- मेव विवक्षितम्--यदेतच्चन्द्रवद्यातं सन्न पुनरायातीति । यतोऽत्र चन्द्रव- गतं सद्यौवनं यदि पुनरागच्छेतप्रिय प्रति चिरमीधिनुबन्धो युज्येत । सर्थः । उपमानतद्विशेषणोपादानस्येति । 'उपमानतविशेषणस्य' इति पाठे- भ्ययमेरार्थः । नृपोत्ययं तद्बोधनम् । आफूतेति । अभिप्रायेलर्थः । खेति । उप- मेयविशेषणेला । मात्रपदेन विशिष्य प्रतियोग्यनयोपिनिवेशव्यवच्छेदः । यातं गतम् । सिद्धान्तमाह-असदिति । अत इति । तत्तदा युज्यतेति । कालान्तरेऽपि १भपमाशय:-'सतुवति०' पये रखवणेति विशेषण वर्ण्यस राश: तुन्यमुपाच. मिरपतिः । बारदो वारि वर्षति' इति तु पुनरुतया -यभप्रायमुपमान विशेषण क्रिमिति करिना उपाधम् । इति शहरायाम्-उपमेयस (रामः) सार्थम् (सवार वर्षति, तु रसानि वसि, रति ) मुरमानविशेषणम्पाउमिलेवोपपत्रिीयेत । तथा च उपमेयस्सोका: (वैधत ) यो दि म्यतिरेकस्वरूपभूतः स याशियः ददेव वामस्य ( उपमानविशे- पणस ) उपपतिरिति कुवो वनितम् । 'न मनागपि०' मा उपमानं चन्द्रः, विशेषणं या मिश्रितोपानम् । राहुमासामाव- निलाल-कमलसवर्गलेन INSभावादीनि उर. मेपल ( मुयस विशेषणान्यपि न मुसमुपाचानि, श्री तु यथारंपतिपराकानीति राषस्व-सह-पाम्दिमामन्त-पदापेक्षया बस मुसोसत प्रदीटो भवतीला म्पचिरेबाप पद।

·४७४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- इदं पुनहतयौवनं यात सत्पुन गच्छतीतीव्यन्तरायपरिहारेण निरन्तर- तयैव प्रियेण सह जनुः सफलयितव्यम् । विगीर्याम् । त्यज प्रियं प्रति मन्युम् । कुरु प्रसादम् । इति प्रियवयस्योपदेशे प्रिय प्रति कोपोपशमाय चन्द्रापेक्षया यौवनस्यापुनरागमनं न्यूनगुणत्वेन विवक्षितमिति न्यूनत्वमपि व्यतिरेकः । रसपोपकतया चास्यापि 'यत्वम्' इति । तदुभयमप्यसत् । अस्मिन्हि प्रियहितकारिण्या वचने चन्द्रादप्यधिकगुणत्वमेव विवक्षितम्, न न्यूनगुणत्वम् । चन्द्रो हि पुन पुनरागमनेन लोके सुलभः । अत एव न तादृशमाहात्म्यशाली। इदं च पुनर्योवनमपुनरागमनेनातिदुर्लभतरत्वादयु- स्कृष्टमिति मानादिमिरन्तरायै. शठजनश्लाघनीयैर्विदग्धया भवत्या मुधा गम यितुमसाप्रतमिति तावदुपाचगुणकृतमुत्कृष्टत्वं स्फुटमेव । सकल सुखनिदान- त्वाद्यनुपातगुणकृतोऽप्युस्कर्पोऽत्र वाक्यार्थपरिपोषाय सहृदयहृदयसरणिमव-, तरति । अन्यथा किमित्यस्य कदर्ययो वनस्य कृते मया मानाद्विरस्यते, यातु नाम यौवनमिति प्रतिकूलेनार्थेन प्रकृतार्थस्यापुंष्टतापत्तेः । कि च यत्र वापि शाब्द उपमेयस्थापकर्यस्तत्रापि स तस्य वाक्यार्थपर्यवसायितयोत्कर्षामना परिणमति । यथा- १ यौवनस्य प्रियावलोकनादिना सफलीकार स्यादिति भाव । तेति । दुर्भाग्येलर्थ । उक्तहेतोरिति भाव । गुणत्वेन तत्त्वेनैव । गमयितु यौवनमिलस्यानुषा । असाप्रतम- युक्तम् । निदानत्वाद्यनुपातेति । निदानस्वादिरूपो योऽनुपातो गुणस्तत्कृत इसर्थ । अन्यथेति । उपातानुपात्तगुणकृतोत्वनीवार इलर्थ । अस्य पुष्टता- पत्तरियनान्वय । स तस्येति । उपमेयस्योत्कर्ष इत्यर्थ । 'वाक्यार्थपरिपोषक्तयो- १ नन्वित्यादिनाऽऽरम्यमाणस प्रघट्टकस्यासायमाशय -उपमेयस्य न्यून गुणत्वमयन् । ततश्च यौवनस्य (वयंस ) चन्द्रापेक्षया अधिकगुणत्व विवक्षितम् , वनुमुचित च । इह तु म्यूनगुणत्वमेव वयंस मोहम्, यदि चन्द्र (उपमानम) कीणोषि पुनवर्धते । स तु क्षीण न पुननिवर्तते इति पुनरभिद्धरभावान्यूनगुणत्वमेवेति विमशिनीकारस्य शङ्का । अपु- नरागमनरूपा गुणहतन्यूनतापि रसपरिपोषकतया हयनेति न्यूनत्वेऽपि न्यतिरेक बधित एवेति दमपुनरागमन न गुणन्यूनता, अपि तु यौवन न पुन. परावतीति अतिदुर्लभतया असन्त कामनीयत्वेनाऽत्युत्कटत्वमेव । अत एव न्यूनगुणत्वकथनम्, एकमसन । एतादृश न्यूनगुण. त्वमेव रसपारपोपाय, इत्यपि न 1 अनुपाचे. मुखनिदानत्वादिगुणैरपि यौवनस्योत्कों रसस परियोषायेवि, दिदीयमसर । शव पण्डितरागारायः । तत्समाधानन्।

·ܢ ܀ ब्यविरेकः] रसगङ्गाधरः। ४७५ 'द्रोहो निरागसां लोके हीनो हालाहलादपि । अयं हन्ति कुलं सामं भोकार केवलं तु सः॥ अत्र हीन इत्यपकों दारुणताधिक्यरूपोत्कर्षात्मना परिणमति । एवम् 'इन्दुस्तु परमोत्कृष्टो यः क्षीणो वर्धते मुहुः । घिगिर्द यौवनं तन्वि क्षीणं न पुनरेति यत् ॥' इत्यादावुपातस्यापुनरावर्तित्वस्य तद्धर्मस्य मानप्रतिकूलतया द्वेषेणैव विचारा- दिकथनम् , न तु वास्तवापकर्पण, दुर्लभत्लस प्रियसमागमोल्लासकरवत्स चोकर्पस्य स्फुटत्वात् । यपि कुमलयानन्दमतालंकारसर्वलोकानुवादकेन न्यूनतायामु- दाहृतम्- "-'रक्तस्लं नवपल्लवैरहमपि लाध्यैः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः सरधनुर्मुक्ताः सखे मामपि । कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाम्याक्योः सर्व तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ॥' अत्र सशोकत्वेनाशोकापेक्षयारकर्षः पर्यवस्पति" इति, तदपि चिन्त्यम् । स्त्यायनुकूलतया कुत्रश्चिदनाद्भूपणापसारणं यथा शोभाविशेषाय भवति, एवं प्रकृते उपमालंकारदूरीकरणमात्रमेव रसानुगुणतया रमणीयम् , नव्यति- . कपात्मना' इति पाठ । अयं द्रोह । स हालाहल । 'हागहलोऽवी' इति कोश- पुंस्त्वमपि । तद्धर्मस यौवनधर्मस्य । रक्त इति । सीतापहारोत्तर श्रीरामस्साशोक, तर प्रतीयमुक्ति । रचो रक्तवर्ण अनुरक्तश्च । शिलीमुखा वाण भ्रमराय । कराता- पादेति । कामिनीपारापातेनासोकस पुप्पोगन इति प्रतिचि । नायके नु पयार वन्धाभित्रायेण । तदुक्तम्-'धृतेकपादा जपने कुवलन्यपदाहनिम् । शनैः शननिधु- क्ने पद्मपन्धलदा मत.।' इति । रत्यायनुकूलतयेति । भने चिन्तम्-पमा नायुपमेये वर्ण्यमानं वैलक्षम्यमेव गुगामिश्यकृतं ब्यतिरेक । तच पिटुपमेयोन्कएं. पर्यवसायि, दचित्तदपकर्षपर्यवसापि, धचित्तदनुभवपर्यवसारि । आरिपत्र १निरपराधाना दोर ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- रेकः । अत एवासमारंकारं प्राञ्चो न मन्यन्ते । अन्यथा तवालकारान्तर- तया तत्स्वीकारापतेः। यथा- 'भुवनत्रितयेऽपि मानवैः परिपूर्णे विबुधैश्च दानवैः । न भविष्यति नास्ति नाभवन्नृप यस्ते भजते तुलापदम् ॥ अत एव ध्वनिकृता सहृदयधुरन्धरेण 'सुकविस्तु रसानुसारेण कचिदलं. कारसंयोग कचिदलंकारवियोगं च कुर्यात्' इत्युक्त्वा रक्तस्त्वं-' इति पयं सादृश्यदूरीकरणे उदाजहे । अत एव च मम्मटभट्टैः 'आधिक्यमात्र व्यति- रेक" इत्युक्तम् । निरस्तं च न्यूनत्वं व्यतिरेके इति । तस्मादुपमानादुपमेय. सोत्कर्ष एव व्यतिरेकालंकार', नापकर्ष इति स्थितम् । यदि तु न्यूनत्वमपि व्यतिरेक इत्याग्रहस्तदेदमुदाहार्यम्- 'जगत्रयत्राणधृतवतस्य क्षमातलं केवलमेव रक्षन् । कथं समारोहसि हन्त राजन्सहस्रनेत्रस्य तुला द्विनेत्रः ॥" अत्र धर्मद्वयेनैव न्यूनोऽसि धर्मान्तरेण तु सम इति प्रतीतिकृतविच्छि- तिविशेषादलंकारता। एवं च लक्षणेऽपकर्पोऽप्येवजातीयो देयः । यदपि कुवलयानन्दकृतानुभयपर्यवसायिनो व्यतिरेकस्योदाहरणमुक्तम्--- शब्दावप्युत्कर्षापपरावेव । तत्रापर्षपर्यवसायि रकस्त्वमिसन । अनोपमेये सशो- कत्वादिगम्यचेतनत्वसहृदयत्वादिभि शोकरहितत्वशोकसहितत्वाभ्या च तत्तद्गुणाधिक्य- प्रतीतावपि शोकस्य स्वरूपेणापकृष्टत्वाद्विरहिवाक्यत्वाच्च वरमचेतनत्वमेव सम्यक् । न पुन प्रियावियोगादिजन्यशोकास्पदचतन्यादीति प्रतीतिपर्यवसानात् विरहानुगुणक- विनिवद्धतात्पर्य विषयोऽपकर्ष पर्यवस्यति । अत एव प्रियावियोगाद्यपि तुल्यमित्यर्थक- मावयो सर्व नुत्यमिति वाक्य चरितार्थम् । एतेन रलायनुकूलेलादि उदाजहे इत्यन्त- मपास्तम् । सशोकत्ववर्णनेऽपि रकत्वादिधमैं सादृश्यस्य विप्रलम्भपरिपोषकतया चम- स्कारिण सत्त्वेन तदपडवस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अन्यथा औनत्यादिकृतसादृश्यस्यापि प्रतीत्यनापत्ते । अलकारवियोगोदाहरण तु भुवनत्रितयेऽपीत्यादि योध्यमिति बोध्यम् । अन्यथा । उपमादूरीकरणस्याहृद्यत्वे । एवजातीय धर्मान्तरकृतसाम्यसमानाधिकरण । ५ उपभाया प्रभावमात्रेऽपि रस्त्वमित्यत्र यया व्यतिरेकाकारण स्वीकारस्तथा भसमोपि सीक्वेभ्यः स्यात् । मम तु मते उपमाऽभाव एव शेभायै, न पृथगल कारत्वमिति ।

·व्यतिरेकः] रसगङ्गाधरः। 'दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोपनिषण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस कृपाणस्य च केवलमाकारको भेदः । तन्न निपुणं निरीक्षिवमायुप्मता । तथा हि-किमत्रोपमानादुत्कर्षरूपो व्यतिरेकोऽनुभयपर्यवसायी, आहोखिसवैखकारायुक्तदिशापकर्षरूपः। नायः। उत्कर्षप्रयोजकर्मास्सात्रानुपखितः । न च श्लेपण दीर्घाक्षरसोपस्थितिरस्त्ये- वेति वाच्यम् । तस्योपमानवृतित्वेनोपमेयानुत्कर्षकत्वात् । अर्थान्तरेणाकृति- न तु प्रागुकः साधारण इति भावः । दृढतरेति । कृपणस्य दानकथाशून्यस्य । कृपा- णस्य च खास्य । आकारतः तद्रूपदीर्घवर्णात् आकृतेश्च केवलं मेदो वैलक्षण्यम् । प्रकारान्तरेण तु साम्यमेव । तदेवाह दृढतरेत्यादिविशेषणानयेण । धनव्ययमुख्येन दृढतरे निबद्धा मुष्टिर्येन मुष्टिमायो भागो यस्पेनि चोपो भाण्डागारः पिधानं च । निषण्णस्योपविष्टस्य स्थितस्य च । सहजैन खभावेन मलिनस्य मलिनवैपस्य, अनु. ज्वलस्येति यावत् । कृष्णवर्णस्य च । अदं दैलक्षण्यं न न्यूनत्वपर्यवसायि नाथा- धिक्यपर्यवसायि किं नु स्वैचित्र्यमानविधान्तामेति भावः । आयुप्मतेति । अदं चिन्त्यम्लेषेऽपि नानाभेदाध्यवसायः सर्वदोमाधव इतिवत् । किं तु परस्परान्वितये दीर्घाक्षरादवयवसंस्थानाच भेद इत्यर्थद्वयमितरान्वयि । चाभेदाप्यवसायेऽपि नास्य साधारण्यम् । भेदशब्देन तस्य तिरस्कारेणोपमानिष्पादकत्वाभावेन सकलकलमित्या- दिवलक्षण्यात् । यदपि तस्योपमान रत्तित्वेनेत्यादि, तदपि न । उपमानत्वं हि सादृश्य- प्रतियोगिलम् । तच प्रतीपालंकारविधया कृपाणस्थास्त्येव । दीर्घाक्षरत्वरूपगुणस्या- धित्रयस्य तदन्यस्सिन्क्रपाणे रात्वाच । अकलमुससदृशो न सकलकश्चन्द्र इत्यादी व्यतिरेकस्यैवमेव नियित्वात् । यदप्यनुभयपर्यवसायिनो व्यतिरेकस्योराहरणमित्यादि, तदपि न । उत्कर्पापकर्षोभयापर्यवसायीत्यर्थकानुभयपर्यवसायीति तद्न्थपाठात् । अनु-- भयपर्यवसायित्वेन चैतदेवोच्यते यत्प्रकृतानुगुणोत्कर्षापरपपर्यवसायित्वाभावेन विद्यमा- नस्यापि व्यतिरैक्स नालंकारत्वम् , किंतु वस्तुतामानमिति । अलंबारश्चान गम्यो- पमैव, कृपणरूपाणयो उपलब्याकृते. दीर्घाक्षराच भेदेऽपि इतरत्सर्व तुल्यमेवेति पर्य- वसानात् । तत्कृतचमत्कारस्यैव सत्त्वाचेति बोध्यम् । उपमेयानुकति । उपमे- योत्कर्षप्रयोजकवाभावादिलर्थः । अर्थान्तरेणेति । तस्येसस्यानुपहः । स निर्भरः। पवार आकृति(अवयवसथान) द्वितीयार्थ वहत दीर्घाक्षरोपस्थिया उपमेयस्य (कृपणस्य ) उत्कर्षः ( अव्यवसंसानतः करणो मिशः अन्यथा सर्वापि सङ्कसमानता, इति ) स्यादिति पूर्वपक्षी।

·. काव्यमाला, [द्वितीयानने- रूपेण सह श्लेषमूलकाभेदाध्यवसायेन साधारणीकरणाच । अन्यथा श्लेषमूल- कोपमोच्छेदापतेः । 'चन्द्रविम्वमिव नगरं सकलकलम्' इत्यादावपि कलक- 'लसहितत्व-कलासाकल्ययोर्वस्तुतो वैधर्म्यरूपत्वात् । न च सकलकलमित्य- त्रोपमायामेव कवनिर्भरः, प्रकृते तु भेदशब्दोक्त्या वैलक्षण्ये स इति अमि- तव्यम् । यत्रोपमाविघटनरूपो व्यतिरेको निर्भरसहः स्यात् आकारशब्द- श्लेपोऽनर्थकः स्यात् । कृपणस्य कृपाणस्य भेदो दीर्घाक्षरादेवेत्येव भूयात् ।। धन व्यतिरेके शेषोऽनुकूलः । प्रत्युत प्रतिकूल एव । उपमायां पुनरनुकूलः। प्रतिकूलस्य दीर्घाक्षररूपवैधर्म्यस्यं साधारणीकरणात् आकृतिभेदस्य चोपमा- इनोपमेययोरपि सत्त्वात् । एवं हि कवेराशयः- यकृपणकृपाणयोस्तुल्यतैव। दृढतरेत्यादिविशेषणसाम्यात् । अक्षरमेदस्त्वाकारभेदत्वादविरुद्ध एवेति सहृदयैराकलनीयम् । न द्वितीयः । तस्योक्तिमात्रेणाप्यसंगतेः, सहृयत्वाच । तमादन्न गम्यो- पमैव सुप्रतिष्ठितेत्यास्तां कूटकापिणोद्घाटनम् । प्रकृतमनुसरामः । अलंकारान्तरोत्थापितोऽप्ययं संभवति । यथा--- - उपमायामिति । अयस्यानुपरः । टेति । मिथ्याकापणेत्यर्थः । अलंकारा. न्तरोत्थापीति । पान्यालरोस्थापितोऽपीलर्थ । अयं व्यतिरेक.। अति। १ ननु 'आवारत.' इति उत्कर्षप्रयोजको धनैः उपमान(खद वृत्तिः । भवः कथमनेन उपमेयोपर्व पति पूर्व समाहितम् । किन्तु भाकृतिरूपी धर्मस्तु उपभैयचिरेव । ततश्च स्यादनेन उपमेयोत्कर्ष इति चेत् । समाक्षेपमूलकाभे०-इत्यादि । अयं भाष:-आकारपदेन 'पशाव भारतिः दीक्षिर चेयुभयं गृयते । ततश्च शेषमूलकेन अमेदाध्यवसायेन दौर्षा- पररूपोऽर्थः भारतिरूपायन 6 अभिनवेनाभ्यवसितः । एवं च उपमेयोपमानधर्मयोः साधारणतया उपकर्षप्रयोजकधर्मस उपमेयनिता अब वक्तुं शक्या? २ यदि शेषमूलकोऽभदाश्यवसायो न स्वीमियत तदि सकलय उम्' इत्यादी विजातीययो- रवी साधारणपनत्वं कर्ष साद। ३ मोमेदवोधनार्थ देवलं दीर्घाश्यदित्येव वकव्यं पर्याप्तम् । 'भाइतिः दीक्षिा च' सविस्तु उपमायामेवाइलः । पन्ने दिशाकार.' इति परेन दीपावरम्, माइतिश्वयु- भय गुरवे । वत्र भक्सक्स सान तु उमर(उपमानोपमेयानिइमरखेव । दीर्घाक्षर नुशेषमूर. कामेदाभ्यासायेन पूर्वविश्या साधारपोलमित्युपमा सिसिः । . - ।

·. व्यतिरेक: 1 ४७९ 'ईश्वरेण समो ब्रह्मा पिता साक्षान्महेश्वरः । पार्वत्या संदृशी लक्ष्मीर्माता मातुः समा भुवि ।। पितास्य को सदृशः वयं पावकसनिमः ।। मत्र रूपकानन्वयोपमा उपमेयोत्कर्षसोपमा एवोपमानापकर्षस्य च हेतवः। अस्स चालंकारस्य सादृश्यगर्भलात् सादृश्यस्य च त्रिविधधर्मोत्थापितत्यात् अत्रापि तत्पकारानुगमो बोध्यः। तत्रानुगामिनि धर्षे यथा-- 'अरुणमपि विद्रुमर्दु मृदुलतरं चापि किसलयं वाले । अधरीकरोति नितरां क्वाधरो मधुरिमातिशयात् ।। अत्रारुण्यमदिमानायनुगामिनी। विम्मपतिविरभावापन्ने यथा---'जलज ललितविकास युन्दरहास तवा- ननं हसति' । मर हासविकासयोविम्वप्रतिविम्वभावः, लालित्यसौन्दर्ययोः शुद्धसामान्यता । श्लेषोपातं जडजवं खाश्रयापकर्पहेतुः । - रूपरोपमा आयाधे उरमेयस पिनुरुवार्षिका । द्वितीयाधजन्ययोपमा तादृशमा- नुस्खथा । तृतीयार्थे शुद्धोपमैय ताशस्य पितु उस्स चारपिकेखधं । उपमा एवेति। एपेन रूपमादिव्याक्तिः । निविधेति । अनुगामिबिम्बप्रतिविम्पभागाम- शुभसामान्यरूपेवर्षः । तृतीयस्थापीदमेरोदाहरणमिलाह-लालित्येति। साथ- १ मा तु पर)सादृश्यबारी पक, पिता तु साधाव शिवः । रवि वय (त्रिी) उत्करें., उपमाने (प्रमाणि) पापर पति सभ्य मारेकः २ सम्या तु पावत्याः साहश्यं रहे, माता तु मनुस्मेति दीया मातुरत्करः, उस- मानस (B) भकई नियविरेसः। ३ मस रिया साया, लयम न पावरमा र उपमेयस (रितुः सस) स, मानस (आस पास ) भपः। ५ रिपोजल समन्वयमार-- विशुपमा अन्तिनपारेषु मानुगः कम्, भननमः, उपना पेलि (भा पाउमाराः) मेयोस देत: । आदेश ২য় হয়ে উধাও নানাৰ হৈ, ৪। জননেয়ৈ না- दिया। ..

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- एवं सादृश्यनिषेपालीदो व्यतिरेको निरूपितः । बभेदालीदोऽप्येष संभवति यथा- 'निष्कलङ्क निरात चतु-पष्टिकलाधर । सदापूर्ण महीप त्वं चन्द्रोऽसीति मृपा वः ।।' इति रसगडाघरे व्यतिरेकप्रकरणम् । अय सहोकिः- गुणप्रधानभायावच्छिन्नसहार्यसंवन्धः सहोक्तिः ॥ हृयत्वं चालंकारसामान्यरक्षणागतं सकलालंकारसाधारणमेवेत्यसकृदु- कम् । चात्र कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययात्मिकया श्लेषभिचिकाभेदाध्य- वसानात्मिकया केवलाभेदाध्यवसानामिकया चातिशयोक्त्याऽनुपाणने भव. तीति वदन्ति । 'अनुकूलभावमथवा परामुखत्वं सहैव नरलोके । अन्योन्यविहितमन्त्री विधिदिल्लीवल्लभी वहतः।। इत्यादापतिप्रसनवारणायावच्छिन्नान्तन् । उदाहरणम्- 'कसैर्वनामय सर्वकोपै प्राणेश्च साकं प्रतिभूपतीनाम् । खया रणे निकरुणेन राजधापस्य जीवा चहणे जोन ।' येति । कमलेस 'भनेदनिषेपालीदोऽपि' इति पाठ । यथेति । चन्दख सकत उपरागे साना पोग्याल सदान पूर्ण इति व्यतिरेक ॥ इति रसगाधरममप्रकाश मविरेककरणम् ॥ पदोषि लक्षयवि-अयेति । गुणेति । गुणप्रधानभावावच्छिन्नयोरथयो सहाय संबन्ध इलर्थ । तब इयल च पेति। शेष उपेलर्ध । केरलेति । निगीर्या- पपमानरूपयेन्चर्थ अतिशयोरला तत्सदारेषा अन्वयानुयोगिना विशेष । मनु- प्रागने पोपणे । अन्योन्येति ।अन्यान्य लिहितो मत्रो विचारो याभ्यो ती। शशि- मौशामिल । अत्र तारार्थसेवन्धमत्वेऽपि तयो रामप्राधान्येन गुणप्रधानभावाभाय राव भाव । प्रतिभूरवीनामियम त्रिशु संरन्ध । चीका प्रत्यया । ननु विपर्यय एप भारले(मोति विद्यमाप. दापरसाणे नाla) पानिपेष. पम् । पहावा निरासायमित्रसम् । भ3 रररररमानिस भनेरमोर मनीपाशय.। मागमानमामिम न ममेयो की प्रमाणे पणाने मारी। शिरो भनाइमाई रिप पर मुसा की मला प्रेमना।

·सहोक्तिः रसगङ्गाधर अत्र चापाकर्षणकार्याणां केशाकर्षणादीनां पौर्वापर्यविपर्ययेणानुप्राणितः सहभावः, निष्करुणत्वेन च पौर्वापर्यविपर्ययः। यथा वा- 'भाग्येन सह रिपूणामुनिष्ठसि विष्टराधाविष्टः । सहसैव पतसि तेषु क्षितिशासन मृत्युना साकम् ।। पूर्व तु कर्मणः सहोक्तिः, इह कर्तुरिति भेदः । 'स्वयि कुपिते रिपुमण्डलखण्डनपाण्डित्यसंपदुद्दण्डे । गिरिगहनेऽरिवधूनां दिवसैः सह लोचनानि वन्ति ।' अत्र वर्पण-वर्षवदाचरणयोः श्लेषेणाभेदाध्यवसितिः । यथा चा- 'बहु मन्यामहे राजन्न वयं भवतः कृतिम् । विपद्भिः सह दीयन्ते संपदो भवता यतः ॥' पूर्व कर्तृसहोक्तिः, इयं तु कर्मसहोक्तिप्जस्तुतिसंवलिता । 'पद्मपत्रैर्नृणां नेत्रैः सह लोकत्रयश्रिया । उन्मीलन्तो निमीलन्तो जयन्ति सवितुः कराः ।।" अत्रोन्मीलननिमीलनयोः पद्मपत्राद्याश्रयभेदेन मिनयोरपि प्रकटत्वाप- कथमत आह--निफेति । कुधाविष्ट' इति पाठ. । भौधाविष्ट.' इत्यपपाठः । वेषु रए । क्षितिशासनेति । द्वितीयभेदोदाहरणमाह-त्यति । कृति छियाम् । भन शत्रूणां विपन्मित्राणां संपदिति योध्यम् । तृतीयभेदोदाहरणमाह-पोति। कराः किरणाः । प्रकटेति । उन्मीलनपदार्थप्रस्टत्यादिरूपैकोपाविशिष्टयनामिनी- १ पौगापयविपर्यय प्रति च निष्करुणायम् (निर्दयतया वयाशीम प्रत्यश्चामावर्षिय यथा रिवपूना वैधव्यानिक सव बातम् ) हेतुरिलाशयः । २ राजोत्यानपवनकार्ययोः भाग्योरयानमृत्युपतनयोः पौपियविपर्ययेण सहभाव स्यानु- मागनं तु पूर्ववदिति बोध्यम् । ३ संपादेति संवोधनान्त; काशीपखपाठः। ४ सूर्यकिरणानामुन्मीठन-निमीलने वियति प्रसरण-संकुचनरू। परपत्र-नेत्रादीनां तु विकास-संपुरीमावादिलो । अत एव निधी मिन्ने । वथापि किरणोन्मीलन-निमीटनाभ्याम् (सोपाधाभ्याम्) कोषाध्यपनिया पत्रायुनीटन-मिनीलने गरि अभिनवयाऽय ·४८२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- कटत्वाचेकोपाध्यवच्छिन्नतयाऽमिन्नीकृतयोरुपादानमित्यस्त्येकक्रिया संवन्धः । अत एव न श्लेषः । तस्य प्रतिपाद्यतावच्छेदकभेद एव खीकारात् । एपदा• हरणेपु सहयोगतृतीयाप्रयुक्तो गुणप्रधानभावः। प्राधान्येन क्रियान्वये तु यथा- यथं तुल्ययोगिता दीपक वा भवति । सहादिशब्दप्रयोगाभावेऽप्येषा संभवति । 'वृद्धो यूना- इति निर्देशन तृतीयायाः साम्राज्यात् । पर विवादिशब्दरहितोप्रेक्षादिवन्दम्या । अप्रधान- भावस्तु शाब्द एव । ननु कथमप्रधानभावः शान्द इत्युच्यते ? यावता आर्थ. क्रियाद्यन्वयितारूपः स सात् पदार्थान्तररूपो वा । उभयथाप्यस्य वाचकश- ब्दाभावादशाब्दत्वमेवेति चेत् न । अस्ति तावत्सखण्डमखण्डं वा प्रधानत्वम् । यद्वशात् अयमस्सिन्नगरे प्रधान मुख्य इत्यादयो व्यवहारा आ पामरमुल्लसन्ति । कृतयोरित्यर्थं । आदिना निनोरनपदार्थाऽप्रकटत्वपरिग्रह । अत एवेलस्यार्थमाहू-- तस्येति । श्लेषस्येत्यर्थ । एव च निगीयांध्यवसानरूपातिशयोकेरय विषय इति भाय । प्राधान्येनेति । द्वयोरिल्यादि । यथायथमिति । प्रकृतत्वमानादौ प्रा- ताप्रकृतत्वे वेलर्थ । एपा सहोति । निर्देशेति । अयोगे तृतीया न तु शब्दयोगे इलनेन ज्ञापनादिति भार । गम्येति । सहोक्तिरिति शेष । शान्द एवेति । तत्म- योगाभावेऽपीति भाव । यावता यस्मात् । स अप्रधानभावः । पदार्थान्तरेति । अ राण्डेखर्थ । चेप्नेति। तथागीयारादिवि शेष । तमेवाह-अस्तीत्यादिना। सख. पडमिति । विशेष्यतास्यविषयतया प्रवीयमानत्वरूपस्येति तस्सेलर्थ । अप्रधानत्वस्यति तदर्थे । शन्दनियान्वयित्वरूप वेसर्थ । तदभावेऽपि तत्प्रतीतेराह-अरसण्ड वेति। अनुभागदेय परील नेति भाव । तदाह-यवशादिति । 'अप्रधानत्वे सहयुक्त कसिते । मत एव पेक्टाइभेदाध्यक्सानाल्मिकातिशयोचपनुप्राणनास्य तृतीयभेदसोदाहर पन् । भर पाभावाद देवलमेशपठाननिति व्यपदेश । पढाइमेदाध्यवसान- सले निगीयाध्यवसानादेन निगरप विवरण नु नागेशमहोदयस प्रमार व । वात्स्युमी. यो निमीटात सारिकेनाऽपरनिगरपाभावानातिशयोक्किम भोपि" इत्यप्रिममन्येन पर. दया निगरपन्यकरण १मत्र परकयो उन्मीर नाव-निमीलनरपो: पूर्वविश्या अमेह रसाय । क्रियादिनिः सा भावये प्रधानावार (रिशेयवा) (विशेष्यताख्यविषयःया प्रवीय. यानरसम्] मानान सएहम् । पदावरान् अण्ड वा प्रधानावम् । बदमार. प्रधा. नारमियुमपयारि भगम्म पाइप्रधानभात,नवराय विमान ·सहोक्ति रसगङ्गाधरः। तदभावरूपे चामधानत्वे 'सहयुक्तेऽप्रधान' इति शास्त्रेण तृतीयायाः शके. बोधनातस्स कथमशाब्दत्वम् । न च सहार्थेन युक्त वस्तुतोऽअधाने तृती- येति तस्याः न त्वमधानेऽर्थे वाच्ये इति। तथा च नोकार्थसिद्धिरिति घोच्यम् । एवं चाप्रधानमहणवैयपिः । 'पुत्रेण सहागतः पिता' इत्यादी पित्रादिभ्योऽन्तरगत्वाप्रथमोत्सवेरेवौचित्यात् । 'पुत्रेण सह पितुरागमनम्' इत्यादौ कारकविभक्तः प्रापल्याच । अन्यथा, षष्ठी शेपे' इत्यत्रापि विशेष- णमहणापचेः । तमाघमा 'हेवी तृतीया' इत्यादिशास्त्रं हेतुशकिसाइकमेवं इति पाठः । 'अप्रधानत्वेऽभाधान्यत्वेन सह' इत्लपपाठ. । यक्ष्यमाणप्रन्यविरोधाद। नन्वेवमपि प्रथमाया अविषये दोष एव । अत आह-- :-पुत्रेणेति । कारकैति । पध्या इसः । नन्वेवमप्युकार्थतासांप्राहकत्वेन तदावश्यकमत आह-अन्यथेवि। एच. मपि तदनीकारे । आपोरिति । विशेष्ये पष्ठीवारणतात्पर्यग्राहकस्वेनेति भावः । उपसंहरति-तस्मादिति । तत्र हेतृतीयायाम् । नन्वप्रधाने इत्युफेः समप्रधानत्वे १ मुख्यत्वामावरूपे भप्रधानखे सयुक्त इत्यनेन तृतीया विधीयते [वीयायाः सचिनापते, इत्यप्रधानत्वस्य बोधिका तृतीया विभचिरिति अप्रधानत्वं शम्दम् (शब्द- मोध्यम्) पव संपन्न मिति समाधानम् । २ अप्रभाने पुत्रास {मप्रधान सुवादि)शम्दोचरम् ] तृतीया स्पादित्यर्थः, न त्वयानेऽ वाच्ये इति। एवं च तूतीया विभक्तिः भप्रधानखस शबोधिकेति न धनु शक्यमिति पूर्वपक्षः । ३ यपयमः स्याचाहिं सूत्रे भप्रधानमहर्ण व्यर्थम् । ननु सहयुक्ते (तृतीया) एतावन्मा- त्रोको सहाऽिन्विते पिप्रादौ तृतीया मा भूदिति अप्रधान ग्रहणम् । किन्तु पिशादियदेभ्यः मन्नतरवार मधमेव स्थाव, न एतीयेषि प्रभाने स्वीयावारणाय अमानमरण यर्थ सार। समार मप्रधानले वाध्ये तृतीया' सेव तदर्थ इति तत्समाधानम् । ४ ननु प्रभाने पित्रादौ यत्र अन्तरगावाप्रमामाप्तिस्त्र निहिऽपि पुत्रेण सह पिनुराग- मनन्' पत्र प्रथमाविमरविवार प्रधानमरणभावे प्रयाने पित्रादी तृतीया केन वार्यवा- मिसाइ-कारकविम--सरातृतीया उपपदविभक्तिः, ककनगोरिति पछी च कारक- विभक्तिरिति प्रावस्याद ( उपपदविमले; कारविभकिलीयसी) पिताम्दार कारकविभक्तिः (डी) एक स्यादिवि तशयसिदिता ५ प्रधानमहणस यय॑मयाद 'अप्रधानले वाच्ये तबीया' इलफल्सना तावत्र सिपेद । पूर्वांचा वारपर्यनारकत्येक ममपानमाणस सास्यम्, न त समिति घेदार-पसी भयं माव:-संबन्यो शिनियो भवति । विश्व 'प: पुस्पःसादौ विशेषणाव राजादिपदादेव घडी भवेत, न त विशेदार पुरुषादिपाव इति तात्पादत्रया भर सूरि विशेषममरण कर्दम साव । घमाशापर्यपाइदा प्रधान माननित समा- पानामासोन पटेरिरिसाश्यः।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'सहयुक्तेऽप्रधाने' इत्यप्रधानशक्तिमाहकम् । यथैव तत्र प्रकृत्यर्थसाभेदैन विभवत्यर्थेऽन्वयनघेहापि शुक्यो बक्तम् । धर्मिर्शतावपि कर्मत्वादीनामि- वाप्राधान्यस्यापि शाब्दत्वमव्याहत्तमेव । पष्ठीले तु विशेषणशब्दाभावान्न वमिति स्फुटमेव वैलक्षण्यम् । एतेन 'अप्रधानग्रहणं शक्यमकर्तुम्' इति वदन्तो मनोरमाकाराः परास्ताः । उकप्रकारेण सार्थक्यसिद्धौ मुनिवचनस्य वैयर्थ्यकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । 'न च पुत्रेण सहागवः पिता' इत्यादौ पुत्राभिन्नाप्रधानसहित इति बोध- स्थामामाणिकत्वान्नोकार्थसिद्धिरिति वाच्यम् । 'दण्डेन घटः' इत्यादौ दण्ड. जन्यतावान् घट इति हि सर्वजनीने बोधे 'हेती तृतीया' इति मुनिवचना- वलम्वेन दण्डाभिन्नहेतुको घटः इति बोधं वदता भवतवास्याः सरणेर्दर्शित- त्वात् । 'भावप्रधानमाख्यातं' इत्यायनैकैर्मुनिवचनैवत्र तत्र त्वत्कृतबोधवैप रीत्यस्यानुपपत्तेश्चेति कृतमप्रसकाविचारेण । शफिरिति धर्मिणः शब्दत्वं न तस्यैति प्रागुतं विरुध्येत अत आह-पष्ठीति । एते. नेलस्वार्थमाह-उकेति । कृतमिति । अनेद सर्व चिन्यम् । अप्रधानप्रहणप्रत्या. ख्यानपरभाष्याविरोधापतेः अप्रधानमूलः सह गतो राजेलन तृतीयानापतेय । रारा सह सेना गच्छतीत्यादी तृतीयापत्तेय अन्तरमत्वस्य दुर्वचत्वेन तयोरसांगताय । योधस्या- १ तथा च 'अध्ययनेन वसति' इत्यादी मध्ययनाभिननुको बास.' इत्यादि। 'पुत्रेण सहागतः पिता' भन न 'पुत्राऽभिशाप्रधानसहिवो भूतकालि कागमनान कुछम्यापारा- भयः पिता'तिरोषः। २ गनु भप्रधाने तृतीया शक्या अप्रभाने (पर्मिणि ) उदीयायाः कोपः, न तु भप्रधानले (पमें)। भवता च पूर्वमुकम्-"अप्रधान-सायुप्रधाने' इति शालेग तृतीयायाः परोपनाच ( मप्रधानरक्स) कथमशाम्दसम्" इति । घेदार-धर्मि- कावपीति। ३ मनु मत्रमप्रधाने भ वाम्मे दवीया' ते या मलथा सपि बिशेपणे पी भवदी' त्यस रिपना बाध्ये पो भवदीयन विशेपणस्य सादरवं म्पपदिश्पनानिधि सपामार-पीस। पत्र पथा भयाने' इति समोराचस्तमा म विशेषगम्भो नोपार:, मलिनु भयोशेप्य तिन छाम्पमित्याशयः। ४ ममाविमा-मामागिरायमान, किन्तु साने साने भवाशितोप- पल मुनिरचनेम्य पनि प्रतिवन्दिविषयाभर-भायमानमास्यावा.'।

·४८५ सहोति] रसगडाधर 1 प्रकृतलाप्रकृतत्वें प्रायेणोपमेयतोपमानतयोनिर्णायके इत्युक्तत्वादिह न ताभ्यां तयोनिर्णयः, प्रकृतयोरपि साहित्यसंभवात् । किंतु प्राधा- न्यामाधान्याम्यामिति । हृद्यत्वं चास्या अतिशयोक्तिकृतमित्युक्तम् । यत्र तु सा नास्ति तत्र 'पुत्रेण सहागतः पिता' इत्यादौ न सहोक्तिरलंकारः। अत्र विचार्यते-'केशबंधूनां' इत्यादौ पौर्वापर्यविपर्ययानुप्राणिता सहोक्तिरलंकार इति न युक्तम् । अतिशयोक्तरेवात्र चमत्कृत्याधायकत्वेन सदोके ममात्रत्वात् । 'तव कोपोऽरिनाशश्च जायते युगपत्नृप' इत्यसा- दतिशयोक्त्यलंकारात् 'तव कोपोऽरिनाशेन सहैव नृपजायते' इत्यत्र गुण- भावमात्रकृतलक्षण्येऽपि विच्छिचेर विशेषात् , तस्मैव चालंकारविभाजक- त्वात् । न च सादृश्यानुप्राणितस्स रूपकादेरप्यपृथग्भावापत्तिः । 'निशाकर- समानोऽयमयं साक्षान्निशाकरः' इत्यादी विच्छित्तिवैलक्षण्यस्य जागरुक- खात् । अन्यथा तत्मयुक्तस व्यतिरेकस्यानुस्थानापतेः । अपि च सादृश्यप्र- युक्तरूपकादिषु सादृश्यस्य गुणत्वाचमत्कृतिविश्रान्तिधामभ्यो रूपकादिभ्यो यथा न पृथग्व्यपदेश्यत्वं तथा सहभावोक्त्याविभूतायाः कार्यकारणपौर्वापर्य- विपर्ययात्मिकाया अतिशयोक्तः सकाशादस्याः सहोकरपृयाभाव एवोचितः । नन्वेवं सति सहोक्तनिर्विषयत्वं स्यात् । सहोक्त्यन्तरस्याप्य भेदाध्यवसा- नरूपातिथयेन कवली कारादिति चेत् , न। अभेदाध्यवसानमूलायां हि - न्यथा इप्यमाणत्वास । सहोत्तिलक्षणं च यययस्य शान्द. क्रियान्वयोऽपरस्य सहायंवला. क्षार्थः सा राहोकिरिति काव्यपस्थरतामेवमेवोक्तिः। स चेदं सर्व ममायाम् । संभ- मादिति अत एवप्रायपोत्युतम् । किंतुमाधान्येति । प्रधानमुपमेयमप्रधानमुपमानमिति योध्यम् । इवीलस्य बोध्यमिति शेषः । अस्याः सहोके । सा अतिशयोक्तिः । भतिशयो- केरिति । उसस्पेलादिः । एवमप्रेऽपि । विच्छितेचमत्कृतेः। तस्यय विच्छिति विशेषस्यैव । अपृथगिति । उपमात इलादिः । इत्यादाविति । मिय इति शेपः । अन्यथा तद्वलक्षयेऽप्यपृथग्भावे । तत्प्रयुक्तस्य व्यतिरेकस्येति । निशाारसमान- खेन वर्णितापेक्षया साक्षानिशाकरत्वेन वापते भासमानस साक्षानिशाकरत्ववर्णनप्रयु- कस व्यतिरेकोलः । सहभायोक्त्याविरिति । अनेनास्य गुगत्वं दसितम् । म मेदाध्ययसानेति । इदमुपलक्षणं टेपमूलामेराम्यवसानस्यापि । हि यतः। उपरिक्रयते 1 सायप्रयुके रूपकाती था सास्यस भडकारवया र साम्यदेवपलम, वं सामाविमाया मटेश्योके उपप्रारमोलेरभ्यासक्वनेबोचिनेसाययः । - - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- सहोक्तावभेदाध्यवसानेन सहोक्तिरुपस्क्रियत इति न गुणेन प्रधानस्य तिर- स्कारः । अपि तु प्रधानेन गुणस्पेत्युक्तदिशा सावकाशैव सहोक्तिः । गुण- प्रधानभावश्च निरामहै। सूक्ष्मदृशावधानीयः । किं च परस्पराभेदाध्यवसान- मानमतिशय एव, नातिशयोक्तिः । तस्य श्लेषावापि सत्वात् । सा तूपमा- नेनोपमेयस्य निगरणम् । एवं च वर्षन्ति, उन्मीलन्तो निमीलन्तः' इत्या- दिप्वेकेनापरनिगरणाभावान्नातिशयोक्तिगन्धोऽपि । अतिशयमात्रं तु प्रायशः साधारणधमाशे यहूनामलंकाराणामुपस्कारकम् । नहि 'शोभते चन्द्रवन्मुखं' इत्यादौ चन्द्रमुखशोभयोर्वस्तुतो भिन्नयोरभेदाध्यवसानमन्तरेणोपमा समुल्ल. सति । तस्मात् 'कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययमूलः सहोरेकः प्रकारः' इति सर्वखकारादीनामुक्तिरामहमूलैव । अभेदाध्यवसानमूलस्तु प्रकारो भवतु नाम सहोकेपियः । यदि तु दीपके तुल्ययोगिवायां चोपमानोपमेययोः प्राधा- न्येन क्रियादिरूपधर्मान्वयः, इह तु गुणप्रधानमावेनैवेति विशेषः सनपि विच्छितिविशेषानाधायकतया नालंकारान्तरवायोजकः, अपि तु तदवा. न्तरभेदतायाः इति विभाव्यते, निरस्सते च प्राचीनमुखदाक्षिण्यं वदा निवि- सरिफयते । ननु स्यादेव यदि सहोके. प्राधान्यमविश्वयोश्च गुणत्वं निश्चितं स्यात् । तदेव तु न परीत्यस्यापि सभवात् । अत आह-गुणेति । पमूलाभेदाभ्यवसा- नमूलायामपि सावकारात्वमाह--कि चेति । तस्स मियोऽमेदाभ्यवसानस्य । सातु अविशयोकिरतु । पोदाहरणमाह-वन्तीति । फेवलभेदाप्यवसानौदाहरण- माह-उन्मीलन्त इति । एकेनेति । उपमानेनोरमेयस्वेसर्थः । गन्धोऽपि लेशो. पि। नैवमोव कि त्वन्यन्नापीलाह-मतीति । पचिदनुगामिन्यभावादाह-मा. यशति । उपसहरति-तस्मादिति । निर्विषयत्व परिहरवि-अमेदेति । इद- मुपलक्षणं प्राग्वत् । इह तु सुहोकी तु । तदवान्तरेति । अलंकारावान्तरेत्यर्थः । १"गिरिगहनेऽरिवधूनां दिवस: सह सोचनानि वन्ति यादी दिवसा मपि वर्षन्ति (प. बदाचरन्ति) सोचनान्यपि वर्षन्ति इति समाव ५३ पमरवारकतया विमान्तिधामण- वनाचरणयोरमेदाप्यवसान तु सहोचिसापनीयतया भमभाननिति स्पष्ट स्यूलदशामपि । मामि. पौर्वापर्यविपर्ययपूठाया: सोहरतियोपादेपान्तभयो यथा दकिस्तरमाति. इन्स्पेन भवापि सहोदी के इस्पयोगितायो वा भवान्टरनेश्वपान्तो थियो । प्राचीनानुपादेव दिसमोरही: पन्थाः । परिव प्रापा संकोचः सिपिरी- किया।

·सहोति] रसगाधरः। शतामियमप्युकालंकारेप्वैव । किचिद्वैलक्षण्यमात्रेणैवालंकारभेदे वचनभट्टी- नामानन्त्यादलंकारानन्त्यप्रसङ्गादिति । सत्यम् , गुणमधानभावालिनितस्य सहभावस्थालंकारान्तराद्विच्छित्तिविशेषमनुभवन्तः प्राचीना एवं सहोते। पृथगलंकारतायां प्रमाणम् । अन्यथा एवंजातीयोफ्टवेन यहु व्याकुली स्यात् । नैव प्रमाणीकुर्महे वयं मृपा मुकुलितविलोचनान्माचः, निवेश्यतां चेयमलंकारान्तरभवनोदरं वराकी इति तु प्रमुतैय केवला । न सहृदयत्वम् । एवं क्रियायाः साधारणधर्मत्वे इयमुदाहृता । गुणस्य तथावे यथा--- 'मान्धर्यमाप गमनं सह शैशवेन रक्तं सहैव मनसाधरविन्धमासीत् । किं चाभवन्मृगकिशोरशो नितम्यः सर्वाधिको गुरुरयं सह मन्मथेन ।। अत्र यद्यपि क्रियापि गुणेन सह समानधर्मतामनुभवति तथापि वस्या नान्तरीयक्त्वेनासुन्दरत्वाद्गुणस्यैव पर्यवसाने सममभरसहिष्णुत्वम् । शोण- स्वाऽऽसक्तत्याभ्यामधिकभाररयोपदेशकर्तृत्वान्यां च भिन्नयोरप्युपमेयोपमान निरस्सते त्यज्यते । दाक्षिण्य सकोच । इयमपि अवशिष्टा द्विविधापि । किंचिदिति । उत्तरीला अन्वयिवेत्यर्थ । यचनभनीनां वचनरचनानाम् । प्राचीना पवेति । एवं च एतदनुभवबलेनेव गुणप्रधानभावस्तपिच्छित्तिविशेषमाश्रित्य सर्वखारागुफा कार्यकारणपोपियमिपर्ययमूलोऽपि सहोके प्रभार आश्रयणीय इति तत्सण्उन प्रागु चिन्लमिति योध्यम् । अन्यथा तदनुभवप्रामाप्यानजीगरे । व्याकुलीति । प्रागुपपा- दितमिदम् । तथावे साधारणधर्मत्वे । मान्धर्य मन्दावम् । क्रियापीति । प्रात्यादिरि. त्यर्थ । एवं च गुणस्य तथात्वोदाहरणवोतिरयुनेति भावः । नान्तरीयकत्वेनेति । तां विना वाक्यार्यासमाप्तैरिति भावः । समग्रेति । विच्छित्याधायकत्वेत्यादिः । नन्वे- वमपि मान्धाशे नयारवेऽपि रसायशे धर्मयोमदात्स्थं तत्त्वमत आह-शोणत्वेति । अधरे शोणत्वं मनस्यासक्तत्वं नितम्बेऽधिकभारत कामे उपदेशपर्तृत्वमिति योध्यम् । १ पार्वापर्यविपर्ययमूला दु निरस्वैव पूर्वम् । भवशिष्ट दिविधा (रूपमूलकाध्मेदाप्पासान मूला, केवलाभेदाध्यबसानात्मिका च) इयमपि उकालकारेषु (दीपकल्पयोगिवादिपु एक भवा- वरभेदतया निविशतामिति भाव.। २ यथा गुण, साधारणधर्मस्त्रया प्रास्यादिक्रियापि साधारणपमै साशयः ।

·૪૮૮ काव्यमाला। [द्वितीयानने- गतयोनिरुक्तगुणयोः श्रेषेण पिण्डीकरणासहभायोपपतिः । एवं श्लपाभावे- ऽपि केवलाध्येवसानेन योध्यम् । यत्रैकमेवोपमेयं विलक्षणसहोक्त्यालम्बनं सा मालासादृश्यान्मालास- होक्तिः । वैलक्षण्यं च सहोक्तेः खसमानाधिकरणसहोक्त्यन्तरापेक्षया बो- ध्यम् । 'केशैर्वधूनां' इत्यत्र केशः सह कोपैः सह प्राणैः सहेत्युपमानभेदेन साहित्यस्यानेकत्वेऽपि कर्षणैक्यात्सहोक्तेरभेदः । सति वा यथाकथंचिद्भदे न वैलक्षण्यम् , धर्मेक्यात् । धर्मोपमानोभयकृतवैलक्षण्यस्य चात्र विवक्षणात् । "उन्मीलन्तो निमीलन्तः' इत्यत्र च धर्मवैलक्षण्येऽप्युन्मीलनधर्मोत्थापितस- होक्तिघटकोपमानानां पद्मपत्रादीनामेव निमीलनधोत्थापितायामपि सहोतो घटकत्वान्न मालीरूपत्वम् । 'भाग्येन सह रिपूणां-' इति तूदाहरणमेव । यथावा- 'उन्मूलितः सह मदेन बलाबलारे- रुत्थापितो बलभृतां सह विस्मयेन । नीलातपत्रमणिदण्डरुचा सहैव पाणौ धृतो गिरिघरेण गिरिः पुनातु ।' तृतीयनेदेऽप्येवमेव पिण्डीकरणमिलाह-पवमिति । ननु प्रागुलसहोक्त्यपेक्षया न के लक्षम्यमत आह-चैलक्षण्यं चेति । तथा च विलक्षणेलस्य मियो भिनेत्यर्थः सूचितः। नन्येवं देशेरिल्ययापीयं भवेदत आह-केशरिति । ननु धमक्येऽपि तद्भेदेनेयं सादे- वात आह-सतीति । सलपीत्यर्थः । यथाकथंचिदिति । धर्मोपमानान्यतर- रूपेणेत्यर्थः । प्रकृताभिप्रायेणाह-धर्मफ्यादिति । अन मालासहोफिलक्षणे । प्रचिधर्मलक्षम्येऽप्युपमानाभेदानवमित्यभिप्रायेणाह-उन्मीलन्त इति । नन्वेवं ताहि किमस्या उदाहरणमत आह-भाग्येनेति । तन धर्मोपमानयों दादिति भावः । १ रज-गुर्वादिशपछेषवादपसितयोः शोमवाऽसकत्वयोरमेदाम्यवसानादित्सभः । .२ उन्मीछन्दो निमीठम्य इलारी उन्मीलनादिपराभूत-प्रकरवादिरूकोपापिवेशिध्ये नाऽमेराध्यासाननिसारयः। ३ भयं भार:-उन्मीन निमीलन चेदि धर्मभेदे ससपि पपर-नेत्र-त्रियोकीमियादीनि यानि सन्मीसन्ति धान्येव निमीडन्दिर अवारपटग्रेश्मालानामवाय महालम् । एम- पमान ९ दासोपारा ।

·रसगङ्गाधरः। ४८९' अत्र नीलातपत्रमणिदण्डरुचो गिरिधारणोत्तरकालिकत्वादुतरार्धगता पौ- चीपर्यविपर्ययानुपाणितैव सहोकिर्निदर्शनानुप्राणिता च । पूर्वाधंगते तु प्र- कारद्वयेनापि संभवतः । इति रसगङ्गाधरे सहोक्तिप्रकरणम् । अथ विनोक्ति:- विनार्थसंवन्ध एवं विनोक्तिः।। हृयत्वं चानुवर्तते । तच्च विनाकृतस्य वस्तुनो रमणीयत्वारमणीयत्वाभ्यां भवति । अरमणीयत्वे यथा--- 'संपदा संपरिप्वक्तो विद्यया चानवद्यया । नरो न शोभते लोके क्तरस विना ॥ उन्मूलितः समूलं सण्डितः । बलारेरिन्द्रग्य । एवेन लेगादिप्रभारदयव्यावृत्तिः । निद. र्शनेति । सदृशवास्यायोरैक्यारोपादिति भावः । गते तु सहोती इति शेप । प्रकारद्धयेनेति । छेपभिनप्रकारद्वयेनेत्यर्थः ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाशे सहोक्ति- प्रकरणम् ॥ विनोफि लक्षयति अथेति । "विनार्थसबन्ध एव' इति पाठः । तच हृद्यत्वं च । १ गिरिधरेण मणिदण्डकान्त्या सह गिरिः पागौ धृतः' अर्थात् गिरिरपि पाणी धूत: मणि- दण्डकान्तिरपि पागो धूता । अत्युपरि गिरिधरणकाले अम्वीकृतः कान्तिवारी नाइलया शोभते स यथा उपरि विस्तारितस्स छत्रस मणिदण्डो भोदित्याशयः । एव च नाही मणिदण्ड कान्तिरपि स्थिता गिरियापि। किन्तु मणिदादयान्तिर्मणिदण्डे तिव, सा कथं पाणी भाप्नुया. दिति अन्य(उपमान)धर्मेस्स अन्यत्र (उपमेये) आरोपात्यदार्थनिदर्शनेति पण्डिराजाशयः । सरावास्यायोरक्यारोपानिदर्शनेति नाये सटीका तु भालंकारिकरुपासनीयत्वात् फरगु- फुकारवसा । परमेवासिन्पपे 'उन्मूलित.' इति पदस 'समूल उत्पात.' [a(उत्सा)मूल करोतीवि उन्मूलयति, णिच् J इति भ्याख्या उचिता, 'समुळे खण्डितः' इति व्याख्या : दोकोचर भाविकारः । गोपिन्देन गोवर्धनः सन्ति इति चापि पुराणे नापादपि श्वन । महो मायमेवसा २ पूर्व गिरिस्त्यात ततः पुरदरदर्पपरियार इवि क्रमो लदिव रति पौवापर्यविपर्ययमूला। मासोन्मूलनं मूल प्रवस:, निरन्मूलन म्लदेशादुत्वननम् । भिन्नपोरप्पनयोः सा- नलागादिना अभिधीयोरुपादाननिति वेदटामवसानामिन। ३ नाश्मोपारनम् । सन्मति पाठस्त 'सासमा सोचिः' इति प्रामविस्तार ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- यथा वा- 'वदनं विना सुकवितां सदनं साछी विना वनिताम् । राज्यं च विना धनितां न नितान्तं भवति कमनीयम् ।।' रमणीयत्वे यथा- पढेविना सरो भाति सदः खलजनैर्विना । कटुवर्णविना काव्यं मानस विषयैर्विना ।' पूर्वा तु केवला, इयं तु दीपकानुकूला । मिश्रिवा यथा- 'राग विना विराजन्ते मुनयो मणयस्तु न । कौटिल्येन विना भाति नरो न कबरीभरः ।।' अत्र प्रतिवस्तूंपमानुकूला। 'त्रासविना विराजन्ते शूरा. सन्मणयो यथा । न दानेन विना मान्ति नृपा लोके द्विपा इव ।' अत्र श्लेषमूलोपमानुकूग। 'यथा तालं विना रागो यथा मान विना नृपः । यथा दानं विना हस्ती तथा ज्ञानं विना यतिः ।। पूर्व क्रियागुणादिसंबन्ध आवश्यक इह तूपमामाहात्म्यादवगम्यते स इति न तथा। उदेशरमपरीपेनारमणीयत्वे तावदुदाहरात-यथेति । सद सभा। मानसमन्त • करणम् । पूर्वा अरमणीयत्वोदाहृतत्वावरिकमा । तयोर्नरराजयोवर्णनेन तदीयत्वेन सर्वेषा प्रस्तत्वात् । इस रमणीयत्योदाहृता। मिधिता ययेति । पिनास वस्तुनो रम- णीयतारमणीयत्वाभ्यां मिश्रिवेसर्थ । गगमनुराग हिल च । चौटिल्येन वक्रान्त क. रणेन वक्रतया च । त्रासो भय दोपश्च । दान वितरण मदन च । दिपा गजा । अत एवाह-अत्रेति । इद पूरीदाहरणेऽपि योभ्यम् । दीपासष्ट विषय प्रदर्शयनरमणी- यत्वे उदाहरवि-यथेति । न शोभते इति सर्वत्र योध्यम् । ताल संगीतशास्त्रप्रतिको ध्वनिविप. । यति सन्यासी। स कियादिसंबन्ध । तयेति । नावश्यक इलर्य । १ पूर्वोचराभोपायोश्यार्थयोवस्तुप्रतिवनुमापनविराजन-मानरूपयमबार ।

·विनोकि]
रसगङ्गाधर।
४९१
इयं च न केवल विनाशब्दस्य सत्व एव भवति, अपि तु विनाशब्दा.
र्थवाचकमात्रस्य । तेन नन्-निर-वि-अन्तरेण ऋते रहित विकल इत्यादि-
प्रयोगे इयमेव ।
'निर्गुणः शोभते नैव विपुलाडम्बरोऽपि ना ।
आपावरम्यपुप्पटीशोभितः शाल्मलियथा ।'
भलंकारभाष्यकारस्तु नित्यसंबन्धानामसंबन्धवचन विनोक्ति. इत्याह ।
तस्य मते तु नैतान्युदाहरणानि । इदं तूदाहरणम्-
'मृणालमन्दानिलचन्दनानामुशीरशैवारकुशेशयानाम् ।
वियोगवीकृतचेतनाया विनैव शैत्यं भवति प्रतीतिः ।।
भत्र शैत्यस्याविनाभावेऽपि विनाभावो निवद्धः।
यथा वा-
'शैत्यं विना न चन्द्रश्रीन दीप प्रभया विना ।
न सौगन्ध्यं विना भाति मालतीकुसुमोत्कर. ।'
अलंकारान्तरसमालिङ्गनाविर्भूतमेवास्या हृद्यत्वम् , न खतः । तेनालं-
कारान्तरवमपि शिथिलमेवेत्यपि वदन्ति ।
अथास्या ध्वनि
यथा-
'विशालाभ्यामाभ्यां किमिह नयनाभ्यां फलमसौ
न याभ्यामालीदा परमरमणीया तव तनुः ।
अय तु त्यकारः श्रवणयुगलस्य त्रिपथगे
यदन्त यातस्तव लहरिलीलाकलकल. !!"
अत्र खद्दर्शन विना नयनयो , वल्लहरिकोलाहलनवर्ण विना श्रवणयो-
अयमेव पूर्वतो विशेष इत्यर्थ । इय च विनौतिश्च । आदिना ऊनादिसमह । निर्गुण
इति । यहाडम्बरोऽपि ना पुरुष निर्गुण सभैप शोभत इत्यर्थ । चेतना बुद्धि तस्याः
शैख विनैव सपा प्रतीतिर्भवतीत्यर्थ । शैत्यस्येति । मृणालादिभि सहेति शेष । एवं
रमणीयत्वे उदाहरण दत्त्वा अरमणीयत्त्वे उदाहरति-यथेति। आलौटा था। न्यका-
रतिरस्कार । यद तरिति । श्रवणयुगान्तरिलथ । लद्दर्शन भागीरथीदर्शनम् ।

·४९२ काव्यमाला। [ द्वितीयानने- धारमणीयत्वं फरमन-धिकाराभ्यां व्यज्यते । तसच भाषचन्मनुभाहक- त्वेऽपि ध्वनिव्यपदेश्यत्वमव्याहतम् । अन्यथानुग्राहकवलक्षणसंकरोच्छे- दापचेः । एवं च- 'निरर्धकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुविम्बम् । उत्पतिरिन्दोरपि निष्फलैव कृता विनिद्रा नलिनी न येन ॥ इति कस्यचित्कवेः पद्यं विनोक्तिवनिरेव । परंतु परस्परविनोक्तिवया- द्वैलक्षण्यशालि। इति रसगजाधरे दिनोतिप्रकरणम् । अथ समासोक्ति:- या प्रस्तुवमिको व्यवहारः साधारणविशेषणमानोपसापि- वांप्रस्तुतधार्मिकन्यवहारामेदेन भासवे सा समासोक्तिः ॥ माधारणविशेषगमात्रश्रुत्युपस्थापिताप्रवर्मिकव्यवहाराभिन्नत्वेन भास- मानहतधर्मिकल्यवहारत्वमिति कोक्तिः । शब्दशक्तिमूलध्वनिवारणाय मात्रेति । तत्र विशेप्यस्यापि लिटतया प्रकृतेतरधर्म्युपस्थापनद्वारा तारा- धर्मिकच्यवहारोपसापकत्वात् । एवमपि तसच व्यज्यमानारमणीयत्यस्य च । भाति । करिनिष्ठाविपपलादि । अन्यथा मनुप्राहकरयात्तयपदेशानचीकारे। एरं च तस्य तपपदेश्यत्वे च। घलक्षण्येति । पुहिरणापेशयेति भाव ॥ इति रणगाधरममंत्राशे विनोरियकरणम् ॥ : समायोति निरूपयति-मथेति । वास्येनोएन सानासेनाद-साधारणेति। मानन्ददानफलमाह-शम्देति । तप शन्दारिमूलभ्यनो । पिना निमाराम- म भार-विनिष्ठगाविषयहरविमावपतिः प्रधानन् । वस पोपय बिनोडि पतिः पोषरसेरि असा. (मिनो) पनि म म्यारन्यो । परि रोपवलेन बनिवण्या- रना पन्योः परसरमणमापामारसभावका संकरः छिपे ( नारेगा), भमोरा अनुमार साव पनिावामागर धन्यो. रोग परेशानरसपर। पानीपोयो. कोमिसायोगे ने प्रमादिमागपत। प्रशनम् । दस परवपिन किरनिः । पोपोर पाल भारपनि नमाम् | म एक-सा रिना समुदायम् । २४ो परतिहारमा मागोपनामा पनितान् (पम् ) पर- सास परियम् भाकारम् [ रास (कर) मा भवन दरस, समसामnिel ·हारस्य) अभिशतया भासन कास्तीति शहराजवर्णनमात्रसन पलवस्वम्, किन्तु वीर- समासोक्तिः]. रसगङ्गाधरा "आवनास्थलकान्निाससितमा चोलं रसाकासया- लगायावशतां तनोपि कुरुषे जवाललारक्षतम् । प्रत्य परिमर्दनिर्दयमहो चेतः समालम्बसे वामानां विषये नृपेन्द्र भवतः प्रागल्भ्यमत्यद्भुतम् ।। इत्यत्र प्रकृतर्मिककृताप्रकृतव्यवहारविषयके श्वेपेऽतिव्याप्तेरिणाय प्रस्तु- साप्रस्तुतस्ले धर्मिविशेषणतयोपाचे । व्यवहारविशेषणत्वेन तयोरुपादाने तु साधारणविशेषणमात्रश्रुत्युपस्थापिताप्रकृतशृङ्गारवृत्त्वान्तामिन्नत्वेन स्थित एवात्र प्रकृतो वीरवृत्तान्त इति सादेवातिप्रसङ्गः । न चात्र राज्ञो वर्णनस प्रस्तुत- स्वागतयोर्द्वयोरपि वृत्तान्तयोः प्रस्तुतत्वमिति कथमतिमसङ्ग इति वाच्यम् । न सादतिप्रसङ्गः, यदि वर्णनमानं प्रस्तुतं स्यात् । तत्सङ्ग्रामादौ वीरतामा वर्णनप्रस्तावे तु स्यादेवातिपसः । प्चयः । ताशेवि । भप्रकृतेत्यर्थः । अलगाः केशा, अलका कुबेरपुरी । चोलः कबुक, देशव । सासरेति पूर्वान्वयि । रस कारः, कीरथ । अलं कायस्यावशनाम्, लाया वशता च । जवाललाटसमाहारक्षतम् , जवाल-लाटदेशयोःश चेत्यर्थः । अहो इत्या- श्चय । हे नृपेन्द्र, भवत परिमर्दनिर्दयं चैतः प्रयङ्ग प्रत्यक्य अजमादेशं च समाल- बते । वामानां सुन्दरीणाम् , चक्राणां शत्रूण च । प्रकृतेति । राजेत्यर्थः । तयोः प्रस्तुतत्याप्रस्तुतत्वयोः । तत्सद्धामादी राजसभामादौ । मात्रवर्णनेति । वर्णनमाने- १ प्रपा प्रत्यक्षवं परिमर्दनिदेय चेत. वहसे (हार), भम् ( मदेशम्) प्रति परिसर प्रपीडननिष्टर घेतः करोपीति (वीरम्यवारे) । नागेशकतोऽस्तु वारस्यतो मूलपात्तम्ब कि. रुद्धत्वादुपेक्ष्य एक । २ अत्र धा(नृपेन्द्रः) प्रतः । द्वारा प्रकृतस्य संग्रामविषयकव्यवहारस, अप्रताप हारविषयकव्यवशरस्य च शेपेगोपस्थितिः । यदि प्रकृताकतत्वे व्यवहार विशेषणे स्माताम् (भात प्रतिव्यवहारे साधारणविशेषणमात्रवलेन उपसितस्य अपकृतम्यवहारस समारोप समासोक्ति इलः स्याद) ताई अत्रापि प्रकृदे वीरताम्यवहारे भाहतस्य महारवृत्ता- स्तस्य अभिन्नतया भासमानत्वमस्तीति सासमासोचैरविप्रसाद प्रदमिके व्यवहार अप्रकृतथमिकस म्यवहारस समारोए: रत्युत्ता तु उभयवृत्तान्तयोः प्रकृतमिणैव सबताया (अप्रतधामणोऽनुपस्थित्या) नातिप्रसासभर इत्याशयः । ३ राजवणेनमानावे दापीमी राजवृत्तान्ती सुनो 41 . - । ततश्च मस्तुळे अप्रस्तुतस्य (पर- तावर्णनमात्रस्येति समाधानम् । ४१ रस ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'मलिनेऽपि रागपूर्णा विकसितवदनामनपजल्पेऽपि । त्वयि चपलेऽपि च सरसां भ्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजसि ।' इत्याचप्रस्तुतप्रशंसायाममकृतव्यवहारः साक्षादुपाचत्वाद्विशेष्येणाप्युप- स्थापित एवेति न तत्रातिव्याप्तिः। यदि तु जलक्रीडादौ भ्रमरवृत्तान्त एव प्रस्तुतस्तदा भवत्येवेयं समासोक्तिः । त्यर्थः । कचित्तथैव पाठः । मलिनेऽपीलादिसप्तम्यन्तानि त्वयीयस्य विशेपणानि । उपा- तत्व विशेष्ये अन्वेति । विशेष्येणापीति । अपिना विशेषणपरिग्रहः । तथा च विशे- पणमानोपस्थापितत्वाभावानातिप्रसङ्ग इति मात्रपदस्यैव कृत्यमिति भावः। ननु तर्हि किमिति द्वितीयमिदं दत्तमत आह--यदि त्विति । समासोकावप्रस्तुतवृत्तान्तसमारोप एव चारताहेतुरिति प्राश्चः । तेपामयमाशय -अयमैन्द्रीलादी टिष्टविशेषणप्रतीतप्रस्तु- ताग्रस्तुतवृत्तान्तयो श्लेपभित्तिकाभेदाध्ययसायेनाभिन्नयो. प्रस्तुतचन्द्रादिवृत्तिता। तत्र तयोर्दृत्तान्तयोः परस्पर विशेष्यविशेपणभावे कामचारेऽपि प्रस्तुतवृत्तान्तो विशेष्यः । त- द्वोधकवोध्याप्रस्तुतस्तु अभेदेन तद्विरोपणम् । एवं चाप्रस्तुताभिन्न प्रस्तुतस्य चन्देणान्वयः। तत्र यद्यपि प्रस्तुतस्य खासाधारणधर्मेण चन्द्रेऽन्वययोग्यतास्ति तथाप्यप्रस्तुताभेदमाप- नस्य न सास्तीति तद्रूपावच्छिन्नस्य तस्याप्रकृते धर्मिण्यारोप । एवं चाप्रस्तुतव्यवहारस- मारोपपदेन प्रस्तुतव्यवहारसमारोपपदेन च प्रस्तुतव्यवहारतादात्म्यापन्नसमारोप उच्यते। न च तत्तादात्म्यापनत्वेऽपि विशेष्यतायाः प्रस्तुते एव सत्त्वेनारोपं निनाप्यन्वययोग्य- तेति वाच्यम् । दृगब्जेन वीक्षते इत्यादौ विशेष्यस्य खरूपेणेतरान्वयायोग्यस्येतरतादा- त्म्यापत्त्या तद्योग्यत्ववत्खतोऽन्वययोग्यस्थापीतरतादात्म्यापत्त्या तदयोग्यत्वस्यापि सत्त्वात् । न च रूपकवत्समासोक्तावपि प्रस्तुतेऽप्रस्तुतरूपसमारोप एव चारुताहे- नुरस्तु। तवाचकपदसमभिव्याहाराभावेन तस्यासभवात् । न चाक्षिप्तनायकादिना आक्षि- तरूपकं भवतु । "निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोद.' इत्लन पयोदे द्रष्टुपुरुषरूपकाक्षेपकनि- रीक्षणवदाक्षेपकाभावात् । न च विशेषणसाम्यप्रतीताप्रकृतवृत्तान्त एवाक्षेपकोऽस्तु । अमस्तुतस्य प्रस्तुते विशेषणतया तस्स प्राधान्याभावेनानाक्षेपकत्वात् । एतेनाक्षेपासंभवे- अपि परनायिकामुखचुम्वनस्य श्लेषमर्यादया प्रतीत्तस्य प्रकृतधर्मिणि चन्द्रे आरोप्यमा पख जारासाधारणधर्मत्वेन प्रकृतधर्मिणि जारत्वव्यजकता युवा । न च चन्द्र जार- त्वारोपमन्तरेणापि जारव्यवहारारोपसिद्धिरनुपपत्त्यभावान जारत्वं गमयेदिति वाच्यम् । १ अप्रस्तुतस्य भ्रमरस्य वर्णनमिदं प्रणयिन्यनुगम्यमानचपलनायकाचान्तपरतया अप्र. सुतप्रशस। २ यदि तु जीडादी समुखोपस्थित भ्रमरमालम्ब्य चपलनायकपरतया तदिदम- भ्यधीयत नहिं तु प्रतुलोधी (भमरः) यत्र देशोयं व्यवहारः मलिन-रागादिसाधारणवि. शेषणोपस्थिता प्रस्तुवधर्मिक(नायकाव्यवहारामिन्नतया प्रवीयत इति समासोक्तिरेवेसाशयः।

·समासोक्तिः] रसगङ्गाधरः। ४९५ व्यञ्जनाया अनुपपत्ति विनापि प्रसरात् । गतोऽस्तमक' इलादौ तथैव दर्शनात् । अन्यथा अर्थापत्या गतार्थत्वेन व्यञ्जनावैयर्थ्यप्रसादिल्लपास्तम् । किं चैव सति वाच्यार्थ- बोधोतर तद्यङ्गयप्रतीति । सापि न केवलव्यवहारमानात् । अपि तु तादृशनायक- नायिकासंबन्धविशिष्टव्यवहारज्ञानात् । एव च वाच्याथयोधरालिकचमत्कारबीजमान- मन निरूप्यते इत्यदोष । अपि च तादाव्यङ्गयस्यापिक्चमलारकारित्वेन ध्वनिव्यय हारयोग्यतया नालकारशरीरघटकता। एव च समासोतस्तादृशध्वन्युपस्कारकतयाधिक चमत्कारकारित्वमलकारत्व च । न चैव समासोची रूपकम्वनिनव निर्वाहे पृथगलकारत्व न स्यादिति वाच्यम् । वाच्यार्थबोधकालिकचमकारस्यापहोतुमशक्यत्वेनालकारत्वस्य दुर- महत्वान् । विपरीत नायकत्वारोपव्यमानस्य समासोश्लन्तर्भाव वदतो भ्वनिवख दुर्वारत्वाच्च । तदपज्यस्याधिकचमत्कारकारित्वेन प्रधानत्वात् । चकिशब्दोपस्थापि- तयोर्वत्तान्तयो परस्परमभेदेनान्वये मानाभाव । सहृदयहृदयस्यैव प्रमाणत्वात् । अत एव 'आगत्य सप्रति वियोगविसष्ठुलानोम्' इत्यनाथशक्किमूलो नायकनायिकाहत्तान्तो वाच्यरविकमलिनीरत्तान्ताध्यारोपेणैव स्थित इति प्रदीपकृत । प्राचीनानुभवमपलप्यापि ययेकन यमिति रीत्या प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोविशेष्येणैवान्वय स्वीक्रियते एवमपि वाक्यार्थबोधकाले प्रस्तुते धार्मणि नाप्रस्तुत सारत्वारोपप्रत्याशा । तथाहि यद्यप्यनयोभित पदोपातविशेषणयोरिव विशेष्येणैव साक्षादन्वयात्समप्राधान्यमस्तीति खाक्रियते तथाप्य- प्रस्तुतवृत्तान्तान्वयानुरोधान प्रस्तुतेऽप्रस्तुतरूपसमारोप । प्रस्तुतेऽप्रस्तुतवृत्तान्तारोपे- जैव सिद्ध । अप्रस्तुतरूपसमारोपेऽपि प्रस्तुतत्तान्तान्वयायोग्यतायास्तदवस्थत्वाच । नन्येव सति विशेषणसाम्यादप्रस्तुनस्स गम्यत्वे समासोफिरिति प्राचीन रक्षणासगति । अप्रस्तुतधर्मिव्यानस्य त्वयानपेक्षणादिति चेत्, न । खरूपतोऽप्रस्तुतवृत्तान्तारोपस्याच- मत्कारित्वम् कि त्वरस्तुतकामुकादिसवन्धित्वनावगम्यमानस्यैव तस्यारोप । अत पा- दिमहिना विशेपणपदै खरूपत समर्पितेन चुम्बनादना ऐद्री चन्द इत्येतद्तस्रोलिङ्ग पुलिङ्गसहकृतेन तत्सबन्धिान कामुकादावभिव्यक्के पुनस्वदीयत्वानुसधानात् । विशेषण- साम्येन वाच्योपस्कारकस्याप्रस्तुतव्यञ्जनस्याक्षेपणात् । अप्रस्तुतस्येत्यम्याप्रस्तुतव्यवहारस्यै- त्यर्था वा । एवेन वदनचुम्बनस्स पुनादिसाधारण्याक्य पामुकाभिव्यञ्जक्त्वम् । कि च 'अहर्मुस चुम्बति भानुबिम्बम्' इलनापि नायकायभिव्यक्त्यापत्तिरित्यपास्तम् । यत्तु चन्द्रऐन्द्रीपदगतलिद्वाभ्यामभिव्यक्तनायकयो खव्यञ्जकपदोपस्थापिताभ्यामभेदेनैवा. न्य उचित ममानपदोपात्तत्वालासत्तरिति, तन्न । एवं हि बदता व्यवहाराषच्छेदकरवं तयो स्वाक्रियते न वा । आद्ये एकस्वार्थस्सोभयनान्वयोऽव्युत्पत्तिमस्त । अन्ये रसान- नुगुणन्वम् । यद्यप्यैन्यादौ नायिकावाभाने केवल व्यवहारावच्छेदकत्वमानसीकारे वाच । नायिकारखानालीदकेवलेन्द्रीमुखचुम्बनरूपस्य व्यवहारस्य नायकास्वन्धित्वात् । नहि दिक्तादात्म्य विना नायिकाया पृथझुख विशेषयितु सामर्थ्यमस्तीति, तदपि न । मुख- सन्दश्लेपसामर्थेन ऐद्रीमुखमित्यस्य समस्वत्वेऽपि ऐन्य मोषेण केवलमुखधुम्बनस्यो- पस्थिते । तदेतदुक कुवल्यानदे--पादिमहिना खरूपत समाप्तेन बदनचुम्बना. दिनेति । नी द्रीपदशब्दार्थेन दिपेण पदनरूपमुखपदाधस्यान्वयो वक्तु शक्य सहृदय ।

·४९६ काव्यमाला। [ द्वितीयानने- तत्र तावत्- 'विवोधयन्करस्पर्शः पमिनी मुद्रिताननाम् । परिपूर्णानुरागेण प्रातर्जयति भास्करः ।। नन्वेतादृशकुसृष्टिकल्पनापेक्षया विशेषणसाम्यमहिना प्रतीतोऽप्रकृतवाक्यार्थ. स्त्रीलिङ्गपुं- लिजाभ्यामभिव्यक्तनायिकायभिन्नचन्द्रादिघटितप्रकृतवाक्याय खावयवतादात्म्यापन्नतद. वयवोऽवतिष्ठते इलेव कल्पयितुं युक्तम् । एवं च नायिकाभिन्नइन्द्रदिशासयन्धिवदनाभिन्न प्रारम्भमग्चुम्बनरूपसबन्धाश्रयो नायकाभिनश्चन्द्र इति बोध इति चेत्, न । एवं हि ऐल्या नायिकाभेदप्रतीतो मुखचुम्बनादौ वदनचुम्बनाद्यभेदप्रतीतावपि वदनचुम्बने साक्षा• मायिकासबन्धाप्रतीत्या रसोदोधानापत्तेः । न च व्यञ्जनया तत्प्रतीतिरस्त्येव, यस्मिन् यदभेद तत्सन्धिनि तत्सबम्यभेद इति न्यायेन वा मानसिकी तत्प्रतीति तत एव चम- स्वार इति वाच्यम् । तदपेक्षया साक्षाचमत्कारोपपादक्वाच्यार्थयोधव्युत्पादनस्यैवोथि. खात् । ननु व्यजनया अप्रकृतार्थवोधः । शक्के प्रकरणादिना नियन्त्रणात् । ततो व्यान. माहात्म्यादेव प्रतवाक्यार्थतादात्म्येनावतिष्ठते इति चेत्,तर्हि वैयजनिकोध्यकृताधबोधी नायिकाद्यविशेपितो विशेषितो वा. नाद्य । रसाननुगुणत्वात् । अन्ये खपदोपस्थापिताभ्यां लिङ्गाभ्यो नायिकाद्यभेदबोधों व्यर्थोऽसभवी च । नायिकाविशेषणकव्यवहारवोधनेन कृतार्थत्वात् । अपि च तथा सति जारकर्तृकसानुरागपरनायिकामुखचुम्बनाभिमप्राचीप्रा- रम्भसयोगाश्रयो जाराभिन्नश्चन्द्र इति बोधकदर्थनमेव स्यात् । तस्माद्यजनया शक्त्या वा उपस्थिताप्रस्तुतत्तान्तेन व्यञ्जनयोपस्थितनायकादिसवन्धित्वेन गृहीतेनाभेदमापनः प्रस्तु. तत्तान्तारोप.। प्रकृतविशेष्ये नव्यमते पस्थलेऽप्रकृतोपस्थिते. शक्त्यैव व्यवस्थापयि- प्यमाणत्वेन तन्मते शक्त्यैवाप्रमतार्थीपस्थिति. । प्राची तु व्यअनयेत्येतावान्विशेप.। एव च वाच्यार्थवोधोत्तर यदि चन्द्रादौ नायकत्वादिप्रवीविरपि सहृदयानुभवसाक्षिकी तदास्त इत्युपपादितमेव प्राक् । एवेन 'निर्लक्ष्मीकाभवत्प्राची प्रतीची याति भास्करे। प्रिये विपक्षरमणीरके का मुदमश्चति ।।' इत्यत्र पूर्वाधगताया समासोक्तो नायकत्वाप्रतीता. वुत्तरार्धे प्रियवादिना समर्थनाया. सर्वथवानुपपत्तिरिति परास्त्रम् । प्रस्तुतप्राचीवृत्तान्ते आरोप्यमाणाप्रस्तुतसण्डितनायिकाविशेषत्तान्तसमर्थनाय तस्यावश्यक्त्वाच । एवं च सानुरागपरनायिकामुखचुम्वनाभिन्न प्राचीप्रारम्भसयोगाश्रयश्चन्द्र इलेव बोधः । एतेन अयमेन्द्रीलादी शकिव्यजनाभ्या प्राचीप्रारम्भस्वन्धाश्रयचन्द्रो जारसबन्धिसानुरागपर- नायिकामुराचुम्वनाथय इति बोधः । अप्रस्तुतवृत्तान्ताभिन्नत्वेनाध्यवासितस्य प्रस्तुतवृत्ता- न्तस्य तादात्म्येनाप्रस्तुतारोपविपये प्रस्तुतधर्मिण्यन्वय इति मते तु सानुरागपरनायिका. मुखचुम्बनाभिन्नप्राचौपारम्भसयोगजाराभिन्नश्चन्द्र इति बोध इलपास्त्रम् । समासोक्तिगु- गीभूतव्यन्येति व्यवहारस्तु प्रकृतव्यवहारे प्रकृतव्यवहाराभेदस व्यवनया प्रतीनिधि एवेति दिछ । उस उदाहरणीयसमासोझो । तावत् आदौ । अस्य इलनेसनैना.

·समासोक्ति:]. रसगहाधरः। ४९७ इत्यत्र किरणस्पर्शकरणक-मुकुलितपद्मिनीकर्मक-विकासानुकूलन्यापारपद- मिनी भास्करों जयतीति वाक्यार्थः शक्त्यैव तावत्प्रतीयते । हस्तस्पर्शकरण- क-नायिकाविशेषकर्मकानुनयानुकूलव्यापारवदभिन्न इत्यादिश्वापरोऽर्थ उभय- आनुषक्तया तयैव शक्त्या, शक्त्यन्तरेण, व्यक्त्या वा सर्वथैव मतीयत इत्यने सहृदया एव प्रमाणम् । एवं च द्वाविमौ वाक्यार्थी सव्येतरगोविपाणवदत्य- तासंसृष्टौ यदि स्यातां तदा भगवतो भास्करस्य कामुकत्वं कमलिन्या नायि- कारवं च सकल्पतीतिसिद्ध विरुद्धं स्यात् । द्विपंधानत्वेन वाक्यभेदश्वार- घेत । यदि चापरोऽर्थः प्रकृतकतर्यारोप्यते तदा कमलिनीविकासकर्ता नायिकानुनयकर्ता न सूर्य इत्येकन द्वयमिति विपयताशाली बोधः सात् । न तु पूर्वोक्तानुपपत्तिपरिहारः । यदि च श्लेषमूलाभेदाध्यवसानेन कमलि. न्यादीनां नायिकात्वादिप्रत्यय उपपाद्यते तथाप्यश्लिष्टपदोपस्थितो भगवान्नाय- कत्लागामाव एव । पमिनीशब्दस्याने नलिनीशब्दोपादाने सापि नायिका- स्वेन कथं नाम प्रतीतिपथमियात् । तस्माद्विशेषणसाम्यमहिना प्रतीतोऽप्रक- तवाक्यार्थः खानुगुणं नायिकादिमर्थमाक्षिप्य तेन परिपूर्णविशिष्टशरीरः न्वयः । नैयायिकमनाह-किरणेति । तावत्प्रतीयते आदी प्रतीयते । नायि. काविशेपेति । सण्डितेलः । आदिना नायकपरिग्रहः । अनुपक्कया संबद्धया । तयैव पूर्वार्थबोधिस्यैव । तस्य नियत्रणादाह-शक्त्यन्तरेणेति । अस्यापि दुर्ववत्वा- दाह-व्यक्त्या वेति । व्यजनयेत्यर्थः । एवं च उभयप्रतीतोच वैयाकरणमतेनाद -द्विप्रधानेति । वाक्यभेदमुद्धरति-यदि चेति । बोधः स्यादिति । तथा च न वास्यभेद इति भावः । एवमपि प्रथमदोपानुद्धार एवेलाद- विति । तमप्यु- परति-यदि चेति । अश्लिऐति । भ्यस्तरेतीत्यर्थः । भगमान्सूर्यः । शेषान्तर- माह-पद्मिनीति । पद्मिनीशब्दक्नलिनीशब्दस्याश्रित्यादिति भावः । तेनैति। आक्षिानायिकाद्यर्थेन । यतः परिपूर्णमत एवं विशिष्ट शरीरं यस्सेत्सर्थः । ३ प एक सूर्य-नायको भयबापाच्या वारश्य रम्य सः । २ पदे वाक्यार्थी परस्परमसंसटौ स्यातां तदा सूर्य-कमालन्योः नायक-नाविकालावी. ने स्पादिलो दोषः । वासनेशपत्तिविते द्वितीयः । एकत्र सम्' ( एव कमलिनी- विकासकर्तृतम्, नायिकानुनयकता धारोप्यते) दहा वाक्यवेदापस दीयदोषस्य परि- पारिरि सूदियकस्वायतीतिरूपः प्रथमदोपचास प्रत्याशयः। - ·! ४९८ काव्यमाला।- [द्वितीयानने- सन् प्रकृतवाक्याथै खावयक्तादात्म्यापनतदवयवोऽभेदेनांवतिष्ठते । स च परिणाम इव प्रकृतात्मनैव कार्योपयोगी, खात्मना च रसाधुपयोगी । अत्र चाप्रकृतार्थस्य पृथक्शब्दानुपादानाद्रूपकाद्वाक्यार्थसंवन्धिनो वैलक्षण्यम् , पदा- र्थरूपकात्तु स्फुटमेवं । आक्षिप्तार्थघटितत्वाच्च वाक्यार्थश्लेषात् । एवं चात्र शक्त्याक्षेपाभ्यां सर्वार्थनिर्वाह इति भामहोद्भटभृतीनां चिरंतनानामाशयः । 'निशामुखं चुम्बति चन्द्र एपः' इत्यादौ निशाचन्द्रशब्दयोरश्लिष्टत्वान्मुख- खेति । अप्रकृतवास्यार्थसर्थः । एवमप्रेऽपि तदिति । प्रकृतवाक्यार्थलधः । स च अप्रकृतवाक्यार्थश्च । स्वात्मना चेति । चस्त्वर्थे । रूपकानेदकं प्राह-~अत्र चेति समासोको चेत्यर्थः । स्फुटमेवेति । अस्या वाक्यार्थनिष्टत्वादिति भावः । चैलक्षम्य- मिलस्यानुपङ्गः । एवमप्रेऽपि । उपसंहरति-एवं चेति । उकदोपे चेयर्थः । कचित् पाभावेऽपि । प्रकारान्तरेण, न विशेषणसाम्यात्तदर्थप्रतीतिः, तत्राक्षेपाभावेनानिर्वाहो भामहादीनां मते इति सूचवितुमाह-निशेति । यादाचित्कसंभवादाह-नियतेति । १ वाक्यासंबन्धिनो रूपकादैलक्षण्यमित्यन्वयः । वाक्यार्थरूपके भप्रकृतार्थः (उपमानम् ) पृयशशब्दोपाचो भवति, यथा विस्पादनखरलानि०' इत्यादौ । २ मुखचन्द्र इत्यादौ एकस्मिन् पदार्थे भपरपदार्थस्यारोप इति पदार्थरूपकं पदार्थनिष्ठम् । समासोतिस्तु वाक्यानिति । ३ एतन्मतस्यायं सार:-विशेषण यथा 'विबोधयन्' अत्र वियोधन-करस्पर्श- नलिनी-मुद्रिवाननादि साम्येन अप्रकृतवाक्यास्स [ खण्डितानुनयकर्तृ-नायकवृतान्तस्य ] प्रवीतिः। प्रतीयमानः अप्रतवाक्याश्व रसानुगुण्यानुरोधेन स्वानुकूलं विशेष्यम् (धर्मिणम् , नायकनायिकादिम् ) आक्षिपति । ततश्च करस्पर्शकरणकं बोधर्न नायक-नायिकासंगन्धिरवेन गृ. यते । अर्थात् प्रकृतवाक्यार्थावयवाः [ सूर्य-पधिनी-करादयः ] अप्रकृतवाक्यार्थावयवाऽभिन्नाः (नायक-नायिका-इस्तादिरूपाः) प्रवीयन्ते । प्रतीयमानः अप्रकृतवाक्याधः प्रकृतवाक्यार्थाभिन्नः परिणमतीति निष्कर्षः। भप्रकृतवाक्यार्थश्व प्रकृतवाक्यारूपत्वेन कार्योपयोगी (लाच्या निर्वाह- क)। स्वखरूपेण (अप्रकृतरवेन) तु रसादिपत्यायकः, नायक-नायिकाश्चान्तस्यैव शृङ्गारप्रया- यकस्वा पर्व च 'स्वस्पर्शकरणक-नायिकाविशेषकर्मकानुनयानक्लन्यापारवनायकाभित्रः किरणस्पर्शकरणक-मुकुलितपभिनीकर्म कानुनयानक्लन्यापाराश्रयो मारकरः' इति घोषः । - ४ मलिन् भामहादीनां मते-शिष्टविशेषणः मप्रकृतवाक्यास प्रवीतिः । अप्रकृतवा- क्याथैः (मुखचुम्बनादिः) च रसानुगुण्येन नापक-नायिके आधिपति । ततश्च अप्रकृतवा- उपरः प्रतवाक्याचारमको भवति' । किन्तु सेनामावस्सले ("निशामुखम् इत्यादौन निर्वाः । वसाद 'सीत्वपुरत्वान्याम् (य-प्रथमाविभक्तिभ्यान ) नायक नायिकालाभि- न्यतिर्भवदीवि व्यजनाव्यापारेणेव (न तु भालेपेम) अप्रकृतार्थप्रदीतिः । प्रकृतवाक्याश्च मप्रकृतवाक्यार्यात्मको भवति इति संशेषनमुपस्थास्यति-निशामुखं चुम्बति०' इत्यादिना । - ·समासोकि] रसगङ्गाधरः। ४९९ चुम्बनमात्रस्य च पुत्रादिसाधारण्येन कथं तापन्नियतनायकाक्षेपकत्वम् , कथं वाऽऽक्षिप्तस्यापि नायकादेनिशाचन्द्रयोरेवाभेदेनान्वयः, न भेदेन चुम्मनादौ । त्यावे च तयो यक्तातास्थ्ये रसानुहोघापरेः । तस्मात् 'निशामुख चुम्पति चन्द्रिकैया', 'महर्मुखं चुम्मति चण्डभानु,' इत्यादाक्प्रतीयमानं नायकत्वं प्रस्ते टाप्पथमाभ्यां प्रतिपादितेन प्रत्यर्थगतेन स्वीत्वेन घुम्न व साधिकरण एराभिव्यज्यते । एवं च निशाशशिनो यकत्वसिद्धिः लिए- विशेषणः, व्यञ्जनव्यापारेणेवाप्रकृतार्थबोधनम् , शक्तः प्रकरणादिना निय- प्रणात् । तदित्थं व्यञ्जनमाहाल्यादेवाप्रकृतवाक्यार्थतादात्म्येन प्रकृतवाक्या- र्थोऽवतिष्ठते । गुणीभूतव्यमयभेदधायगिति तु रमणीयः पन्याः । पलकारसर्वसकारस्तु-विरोपणसाम्यादि प्रतीयमानमप्रस्तुतं प्रस्तुता- वच्छेदकरनेन प्रतीयते । अवच्छेदकत्वाच व्यवहारसमारोपः, न तु रूस- मारोप । रूपसमारोपे सामदितवेन प्रकृतरूपरूपिलादपकमेव सात्' इत्याह । तदेतदुक्तिमात्ररमणीयम् । अप्रकृतव्यवहारः प्रकृतकर्तरि नायका- दिकसकर्तृविशेषित आरोप्यते तदविशेपितो वा! नायः । एवं च सति चन्द्रादेर्नायकव्यवहाराश्रयलेन नायकसाम्यं सिध्येत् । तच शेषादिभिति- ननु वादाचिल्क एवास्तामत आद-कथं वेति । आस्तिस्याक्षेपणवान्वयनियमादिति भाव । इटापति निराचटे--तधात्ये चेति । भेदेन मुरागुम्बनादावन्चये परार्थ । तयो निशाचन्द्रयो ।नायकेति । 'स्त्रीपुक्य' इक्शेष । एवमग्ने साना व्यतिरेकै दयति-निशामुषेति । साधीति । वीखपुस्त्वाधिवरण एपेसर्थ । मन्येवं धचिदाक्षेपेण पचिघनया निर्वाह इति चेरुप्य स्यादत साहश्लिष्टेति रफी- सर्ध । एवेनाक्षेपव्याति । ननु शास्येव उनो नात आह-शक्तरिति । शम्यन्तर नु दुचमिति भार । इद मतमुपसहरति तदिति । एव प्रापन् । व्यायाप्रतवा- स्यास्य प्रकृनपरिपोपरत्वादाह-गुणीति । तुर्भामहादिमतरक्षपसूचक । खेति । प्रकृतव्यवहारेत्यर्थ । चो यर्थ । यत्त इनि तदर्थ । व्यवहाराश्रयत्वे. नेति । सजातीयव्यवहाराश्रयत्वेनेत्यर्थ । तदाभयत्वस ब्रह्मणापि चत्वादिति भाव । अत एयाह-नायकसाम्यसिति । तच साम्य च । विशेषणत्ले सतीति शेष । एवं १ प्रसुतस्य असाधारणधर्मरूपेण । अर्थात् अप्रस्तुवन्यवहारान्ति प्रस्तुतम् ( नायक- व्यवहारावटिलो मारकर प्रतीयत इति यावत् । २ नायकादिरूपी य खस (अप्रकृतम्यवहारस्व) बर्ता तेन विपित, विशेषणयुक: (प? विशेषण ३ नायक-यवहाराश्रयो नायक एव भवेत्न चन्द । ततय नायरसरशन्यवहारा. अयश्चन्द्र इति वच्चन्य साद । एव च चन्दे नायरमार्थ संपमिलाय.।

·५०० काव्यमाला । द्वितीयानने- काभेदाध्यवसायेन व्यवहाराभेदं प्रतिपिपादयिपतः कवेरनभिप्रेतमेव । अमि- प्रेतं तु नायकत्वम् । तच नायकस्य व्यवहारविशेषणत्वे न सिध्यति । किं . च 'निशामुखं चुम्बति चन्द्रः' इत्यत्र चन्द्रे नायकव्यवहारसमारोप एव, न नायकत्वारोपः । एवमेव निशायामपि न नायिकालारोपः, तुल्यन्यायत्वात् । एवं च मुखचुम्बनमानस नायिकानिर्मुक्तस्यासुन्दरत्वान्नायकासाधारणव्यवहार- त्वायोगाच किमारोपेण । यदि च निशायां स्त्रीलिङ्गव्यङ्ग्यं नायिकासमिति निरीक्ष्यते तदा चन्द्रगतपुंलिङ्गव्यन्यं नायकत्वमपि निरीक्ष्यताम् । न द्वितीयः । नायकसंवन्धित्वेनाज्ञातस्य मुखचुम्बनमात्रस्याहृयत्वात् । 'तिती. पुर्दुस्तरं मोहाड्डपेनालि सागरम्' इति निदर्शनातो वैलक्षण्यायासर्दुकवै. धर्म्यस्यैवास्थ्यत्वाच । शिष्टमनुपदमेव वश्यामः । यत्तु सर्वसकाराज्ञानुवर्तिना कुवलयानन्दकृता सपूर्वपक्षसिद्धान्तमुक्तम् "अत्र च विशेषणसाम्यात्सारूप्याद्वा यदप्रस्तुतवृत्तान्तस्य प्रत्यायनं सति व्यवहारसमारोपः क्वचिद्यर्थः स्यादित्याह-किं चेति । व्यवहारसमारोप पवे. ति । त्वया वाच्य इति शेपः । एवव्यावर्त्यमाह-ननायकेति । रूपसमारोपस्य त्वया. नगीकारादिति भावः । तथा सति दोपमाह-एवं चेति । व्यवहारमात्रारोपे चेत्यर्थः । नायिकेति । नायिकाऽसंबद्धस्येत्यर्थः । नायकासाधारणेति । मुखचुम्बनस्य पुत्रा. दिमाधारण्यादिति भावः । इमं दोपमुद्धरति-यदि चेति । निरीक्ष्येति । तथा च रूपसमारोपो नेति स्वदुतिरसंगवेति भावः । असदुक्केति । अन चाप्रकवेल्लादिनोले- त्यर्थः । अन समासोकौ च । विशेष्ये चन्द्रादौ । सर्वथैव आरोपानारोपान्यतरविधया। १ भवता नायकव्यवहारः समारोप्यते, न नायकत्वम् । नायिकानिर्मुक्तं मुखचुम्बनमात्र न नायकस्यासाभारणो धर्मः । ततश्च यावन्नायक-नायिकात्वप्रदीतिर्न भवेत्ताबदसपवीतिः कुतः स्याद। २ नायिकालारोपवत् नायकत्वमप्यारोप्यतामिलाशयः । ३ निदर्शनार्या शब्दोपात्तयोईयोः (पदार्थ-वाक्यायोः) मार्थोऽभेदः। समासोची तु एकः (प्रवाश्याः ) शब्दोपाचः, भन्यो न । अनयोरभेदः । इति निदर्शना-समासोच्यो- बैंठक्षण्यम् । तथा ५ समासोचौ रूपसमारोपस्वीकारेपि 'रूपके दयोपात्तत्वम् , समासोती तु प्रकृतस्यैवोपासायनिति दयोधयं सादित्साशयः । - ·समासोक्ति रसगङ्गाधरः। ५०१ तत्मकते विशेष्ये तरसमारोपार्थम् । सर्वथैव प्रस्तुतानन्वयिनः कविसरम्भ- गोचरवायोगात् । ततश्च समासोक्तावप्रस्तुत्रव्यवहारसमारोपश्चारुताहेतुः । न तु रूपर्क इव प्रस्तुते अप्रस्तुतसमारोपोऽस्ति । 'मुखं चन्द्रः' इत्यत्र मुखे चन्द्रवारोपहेतुचन्द्रशन्दसममिन्याहारवत् रक्तश्रुम्पति चन्द्रमाः इत्यादौ स- मासोक्त्युदाहरणे चन्द्रादी जारत्वाधारोपहेतोस्तद्वाचकपदसमभिन्याहारस्यामा- वात् । न चेह 'निरीक्ष्य विद्युन्नयनः पयोदो मुखं निद्यायाममिसारिकायाः' इत्यत्र निरीक्षणानुगुणनयनोपादानं यथा पयोदस्य द्रष्टपुरुषत्वस गम तथा किपिजारतस्यास्ति । न वा 'त्वय्यागते किमिति वेपत एए सिन्धुस्वं सेतु. नन्थन्दवः किमसो विमति' इत्यत्र सेतुमन्थत्वं विष्णोः कार्य यथा राज्ञो विष्णुस्वस्य तथा किंचिदस्ति । तस्माद्विशेषणसमर्पिताप्रस्तुतव्यवहारसमारो- पमात्रमिह चारुताहेतुः । यद्यपि विशेषणसमर्पितयोर्द्वयोरप्यर्थयोरविशिष्टं प्राधान्यम्, तथाप्यन्यतराधये धर्मिण्यन्यतरारोपस्यावश्यकले, श्रुते प्रकृतव्य. वहारधर्मिण्येवापतव्यवहारस्यारोप उचितः । तस्य च स्वरूपतो ज्ञातस्सा- रोपे चारुत्वाभावात्कामुकायप्रस्तुतमिसंपन्मित्वेनावगम्यमानस रसानुगुण- वादारोपः । कामुकादेव पदादनुपस्थितस्यापि चुम्बनादिना व्यन्त्रितस्य व्यव. हारविशेषणत्वम् । तस्मात् 'अयमैन्द्रीमुखं पश्य रकम्बति चन्द्रमाः' इत्यत्र जारसंबन्धिताहशचुम्बनरूपव्यवहाराश्रयचन्द्र इत्येव बोधः" इति । - कविसम्मतिमनवीयुरेश्सरशन्दसेदर्मरूपकविब्यापारेलया। पलितमाह-तत- ग्रेति । अप्रस्तुतेति । अप्रस्तुतसंथन्धिव्यवहारेपथं । अप्रस्तुतेति । प्रस्तुतरू- पेत्ययः । तद्वाचकेति ! जारवापरसर्थः । एवेन राद आगो न सभातीलुकम्। नन्याशितनायगाना आक्षिप्तरूपकं भावत आह-न पेहेति। अस्तीलमान्वय । इहरका युदाहरणे । जारेलल मनकमिससानुषः । एनप्रेऽपि विनिासमाह -श्रुते इति । दया र भुतप्रवनाापत्थरकनया विरितिपिरोलित्वमिति १० विगुरवस यथा गमवा न विचारनुमा भामरे पनि (मारे FIRITERS, म्यायरामये rfin (मनु) मालम्पसारस या बारोप भापक पैन कसाप्पा भारेभसपिपानमसाल ·काव्यमाला। । द्वितीयानने- , कामेदाध्यवसायेन व्यवहाराभेदं प्रतिपिपादयिपतः कवेरनभिप्रेतमेव । अभि- प्रेतं तु नायकत्वम् । तच्च नायकस्य व्यवहारविशेषणत्वे न सिध्यति । किं , च 'निशामुखं चुम्बति चन्द्रः' इत्यत्र चन्द्रे नायकव्यवहारसमारोप एव, न नायकत्वारोपः । एवमेव निशायामपि न नायिकावारोपः, तुल्यन्यायवाद एवं च मुखचुम्बनमात्रस्य नायिकानिर्मुक्तस्यासुन्दरत्वान्नायकासाधारणव्यवहार- त्वायोगाच किमारोपेण । यदि च निशायां स्त्रीलिङ्गव्यङ्ग्य नायिकास्वमिति निरीक्ष्यते तदा चन्द्रगतपुंलिङ्गव्यन्यं नायकत्वमपि निरीक्ष्यताम् । न द्वितीयः । नायकसंबन्धित्वेनाज्ञातस्य मुखचुम्बनमात्रस्याहृयत्वात् । 'तिती. पुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्' इति निदर्शनातो वैलक्षण्यायामढुक्तवै. धर्म्यस्यैवास्येयत्वाच । शिष्टमनुपदमेव वक्ष्यामः । यत्तु सर्वखकाराज्ञानुवर्तिना कुवलयानन्दकृता सपूर्वपक्षसिद्धान्तमुक्तम् "अत्र च विशेषणसाम्यात्सारूप्याद्वा यदप्रस्तुतवृत्तान्तस्य प्रत्यायन सति व्यवहारसमारोपः क्वचिद्यर्थः स्थादित्याह-किं चेति । व्यवहारसमारोप पवे. ति । खया वाच्य इति शेषः । एवब्यावर्त्यमाह-ननायकेति । रूपसमारोपस्य त्वया- नहीकारादिति भावः । तथा सति दोपमाह-एवं चेति । व्यवहारमानारोपे चेत्यर्थः । नायिकेति । नायिकाऽसंबद्धस्येत्यर्थः । नायकासाधारणेति । मुखचुम्बनस्य पुत्रा. दिसाधारण्यादिति भावः । इमं दोपमुद्धरति-यदि चेति । निरीक्ष्येति । तथा च स्पसमारोपो नेवि त्वदुक्तिरसंगवेति भावः । असदुक्तेति । अन चाप्रकृतेल्लादिनोले- सर्थः । अन समासोचौ च । विशेष्ये चन्द्रादौ । सर्वथैव आरोपानारोपान्यतरविधया। १ भवता नायकम्यवहारः समारोप्यतै, न नायकत्वम् । नायिकानिर्मुक्तं मुखचुम्बनमात्र न नायकस्यासाधारणो धर्मः । ततश्च यावन्नायक-नायिकालप्रतीदिनं भवेत्ताबद्रसपवीति: कुतः साव २ नायिकात्वारोपवन नायकत्वमप्यारोप्यतामित्याशयः। ३ निदर्शनायां शब्दोपातयोयोः (पदार्थ-वाक्यायोः) मार्थोऽभेदः। समासोचो तु एक: (मकवाक्यार्थः) शम्दोपाचः, अन्यो न । अनयोरभेदः । इति निदर्शना-समासोक्यो- बक्षण्यम् । तथा च समासोचौ रूपसमारोपस्वीकारेपि 'रूपके दयोरुपाचत्वम् , समासोको तु प्रकृतस्यैवोपासवनिति' दयोवैधयं स्वादिलाशयः।

·समासोफि] रसगङ्गाधरः। ५०१ समाते विशेष्ये बसमारोपार्थम् । सधैव प्रस्तुवानन्वयिनः कविरम्भ- गोचरलायोगात् । ततश्च समासोकावप्रस्तुतव्यवहारसमारोपश्चारुवाहेतुः । न तु रूपक इव प्रस्तुते अप्रस्तुतसमारोपोऽस्ति । मुखं चन्द्रः इत्यत्र मुसे चन्द्रवारोपहेतुचन्द्रशब्दसमभिन्याहारवत् रक्तधुम्बति चन्द्रमाः' इत्यादी स. मासोक्त्युदाहरणे चन्द्रादी जारवायारोपहेतोचद्वाचकपदसमभिन्याहारसामा- पात् । न चेह 'निरीक्ष्य विद्युजयनैः पयोदो मुख निशयामभिसारिकाया.' इत्यत्र निरीक्षणानुगुणनयनोपादानं यथा पयोदय द्रष्टपुरुषत्वस्य गमकं तथा किपिज्जारतसाखि । न वा 'वय्यागते किमिति वेपत एप सिन्धुस्वं सेतु- मन्मादयः किमसौ निमेति' इत्यत्र सेतुमन्यत्वं विष्णोः कार्य यथा राज्ञो विष्णुत्वस्य तया किंचिदखि । तलाद्विशेषणसमर्पिताप्रस्तुतव्यवहारसमारो. पमात्रमिह चास्वाहेतुः । यद्यपि विशेषणसमर्पितयोर्द्वयोरप्यर्धयोरविशिर्ट प्राधान्यम्, तपाप्यन्यतराये धर्मिण्यन्यवरोपस्यावश्यकत्वे, ते मरुवव्य. वहारधर्मिण्येवाप्रवन्यवहारस्यारोप उचितः । तस्य च सरूपतो ज्ञातस्या- रोपे चारुत्वाभावाकानकायप्रस्तुतमिसंबन्धित्वेनावगम्यमानस रसानुगुण- त्वादारोपः । कामुकादेश पदादनुपसितस्यापि चुम्पनादिना व्यजितस्य व्यव. हारविशेषणत्वम् । वलात् 'अयमेन्द्रीमुसं पश्य रकभुम्बति चन्द्रमा.' इत्यत्र जारसंगन्धिताराचुम्पनरूपन्यवहाराश्रयचन्द इत्येव बोपः" इति । . फविसंरम्भति।समती सुरसादसंदर्भहरमियापारे । परितमाह-तत- येति । प्रस्तुतेति । अतसंगन्धियाहारेल । भप्रस्तुतेति। मप्रसुतरू- येत् । तसरायकेति । जारवारेसर्थ । एतेन पर आयो न सभवदीयुधम् । मन्मासनापगरिना आशित भारत आह-हेति। अन्योलमान्वयः। रह परमारणे । मारेलस गमसनिलहनु । एवमेऽपि निगमरमाह -भुते इति । तपा र भुनप्रतापॉरर मिशिनियोगशविन्यन्त १ यस पा समान रिसीनुस। २ बारे पनि (1) पारस, राम ARPटोमासरले भारतर बनानाप्पना- मारपसटिts।

·५०२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- तदेतत्सर्वमसंगतम् । यत्तावदुच्यते 'मुख चन्द्रः' इत्यत्र मुखे चन्द्रवा- रोप इति, वन्न । नामार्थयोरभेदेनैवान्वयान्मुखे चन्द्रस्यारोपः, न चन्द्रत्वस्य चन्द्रविशेषणस्य । यदप्युच्यते जारादिपदसमभिव्याहारस्य, हेतोविरहान चन्द्रादी जारत्वारोप इति । वत्र श्रौतारोपे तादृशसमभिव्याहारस्य हेतुत्वम् , न त्वार्थारोपे । अन्यथा रूपध्वनेरुच्छेदापत्तेः । न च रूप- कध्वनावारोप्यमाणासाधारणधर्मोक्तिरारोप्यमाणतादाम्यव्यक्षिका, न चेह तथा किंचिदस्तीति वाच्यम् । इहापि परनायिकामुखचुम्बनस्स श्लेपमर्यादया, व्यञ्जनमर्यादया वा प्रतीतस्य प्रकृतधर्मिणि चन्द्रे आरोप्यमाणस्य जारासाधा. रणधर्मत्वेन जारत्वन्यजकतायाः स्फुटत्यात् । एतेन 'विद्युन्नयनैः' इत्यत्र 'त्वं सेतुबन्धन सत्' इत्यत्र च यथा द्रष्टुत्व-विष्णुत्वगमकं तथेह नास्तीति निरें- खम् । न च जारस्वम्य चन्द्रादावारोपैमन्तरेणापि जारव्यवहारारोपः सिध्य- मनुपपचेरभावान्न जारवं गमयेदिति वाच्यम् । गमकं हि द्विविधम् --आ- क्षेपकं व्यञ्जकं च । तत्राक्षेपकमनुपपद्यमानमेव गमयति । व्यजकं तु नानु पपतिमपेक्षते । 'गतोऽस्वमर्कः' इत्यादी तथैव दर्शनात् । अन्यथा अर्थापत्त्या गतार्थत्वेन थ्यअनायर्यप्रसन्नात् । किं च त्वयापि हि जारादेरप्रकृतध. मिणः प्रतीतिरवश्यं वाच्या आरोप्यमाणव्यवहारविशेषणार्थम् । अन्यथा भावः । सरूपतः अप्रकृतव्ययहारत्वेन । चन्द्रविशेषणस्येति । तादात्म्येन चन्द्रारोप तादात्म्यस्यापि संपन्धविधया आरोपविषयत्वात् तस्य चन्दत्वानतिरेकात् चन्द्रत्यारोपे. खुकम् । न तु प्रकारनया चन्दतारोर । अन्यत्र विशेषणस्वेनोपस्थिरस्थान्यत्र मारतया आरोपायोगादिति सदाशयाचिन्त्यमिदम् । भामद्दादिमवेनाहोपेति। समतेनाह- व्यसनेति । मेव दषितम् । जारेति । सिभ्यन जारव्यवहारारोग इल'. । दर्शनादिति । अनुपात दिनापि नानाधयजनदर्शनादित्यर्थः । अन्यथा अनुपपन्न. देनुन् । अन्यथा तदरदीया हिशेषण पानीसरे । एवं च तदर्थ तत्यतीती च सचि- वाभ्या राहितान्याम् । अन्यथा ताभ्यो न व्यसनम् नि क्लचुम्बनेन तवीकारे । १पनी भारोपे सहरि वाविपतिवायरसस्वासनिपानम् , (IRRE)। १ परनापिकामुरामन पारमाया गमाविशयनीवि भारः। २ गारपस भारीप पिनावर आरोपः न मरत भिनुपरमानो बार- पारो गर गम । चन्दै नारामारोप रिना जारम्परधरोः (मुरा. सुपना.) अमर्याइसा (मादिभागी सामनमर) उपपपरे । म एक भ. सुरभिमान सरगमको यामम् गमवान गमलेविधिका ·समासोक्तिः] रसगङ्गाधरः। खरूपतो ह्यप्रकृतव्यवहारारोपे चारतानापतेः । एवं चारश्योपसाप्पस जारादेबाशचुम्बनकरि चन्द्रादावेव वादात्म्येन विशेषणत्वमुचितन्, न तु व्यवहारे नेदेनं । चन्द्रत्व जारमिन्नतावगमे परनायिकावदनचुम्वनस्वाहृय- मात्। अपि च 'निशानुतं चुन्यति चन्द्र ए.' इत्यत्र स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गाभ्यां मुखचुम्बनरूपार्थसचिवाभ्यां नायिकात्वं नायकत्वं च व्यज्यत इति हि निर्वि- वादम् । अन्यथा 'निशामुखं चुम्वति चन्द्रिकपा', 'महर्मुखं चुम्वति भानु- बिम्बम्' इत्यत्रापि नायकप्रतीत्यापत्तेः । एवं च सामानाधिकरण्येनैव संस- गेंग व्यज्यमानं नायस्तं निशाशशिनो यत्वारोप एवं पर्यवस्यति । "अपरित्यकखरूपयोनिशाशशिनो यकतास्यधर्मविशिष्टयोः प्रतीतेः" इति त्वदुपजीव्यग्रन्धविरोधश्च । 'अविनाभावादप्रकृतव्यवहारेणाशिन धर्मिणैव प्रस्तुतो धवच्छियते' इति वट्टीका विरोधैश्च । किं च "चुम्बनादिव्यवहारे- पाभिव्यकस्य नायकस्य व्यवहारविशेषणत्वमेव, न बभेदेन चन्द्रादिविशेष. यत्वम् । चन्द्रादिपदसमानाधिकरणपदानुपस्थापितत्वात्" इत्युकं तत्र तुल्य- एवं च अतिप्रसनभन्नाय तत्महिताभ्या तदङ्गीकारे । सामानेति । बीत्वपुंस्वेलादिः। पर्ववनितार्थानहीकारे आह-अपरीति ।बदुपजीव्येति । कुवलयानन्दोपजीव्यालं- फारसर्वसैलर्य । अत एव तदाज्ञानुवर्तिनेति प्रागुक्तम् । अविनाभावात् नियतसबन्धात् । तट्टीकेति। अलंकारसर्वखटीका विमर्शिनीलयं.। तदुक्लन्तर सण्डयति-कचेति। १ उक्त च त्वया पूर्वम्-'तस्य (अप्रत्रव्यवहारस्य च स्वरूपको शावसारोरे चारला- भागाकामुकाप्रस्तुतधार्मिसंबन्धित्वेनावगम्यमानस्य रमानुगुणरडा' इति । २ भवन्न व्यवहारस विशेष कानुनादिः, अर्शत कानुकसन्धिमुनचुम्पनादिन्या. हारः । ततश्च भेदेनैवान्वयः सार । धमिः ( जारादेः) प्रीदिखीकारे व चन्देर मह तलाइभेदेनान्वयः स्वार। ३ नायिका च नायकश्य नायको, त्यो. प्रीतिः। ४ सोलपुंस्वयोरधिकरणभूतौ यो निशायरीनो दर यथाकन नायिकाय नायकाय चा- मिन्यमते । विषायावाभिव्यक्तः निया-अमिनो यस्तारोप पत्र पवनन् । ततश्च वहारसमापन चारताहेतुः, न दुरूसमारो.' इसे सदुक्ति सरनगलाशयः । ५ अर्मकारसर्वत-उद्रीयोनायकत्वारो स तापपन् । नव साजरीव्यविरोधः । ६ नायकवाचकपदानुपसापितत्वादिसर्थः। - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- न्यायत्वानिशायामपि न नायिकात्वारोपः, अपि तु नायकवदभिव्यक्काया ना- यिकाया अपि व्यवहारसंबन्धित्वेनैवावस्थानमिति वक्तव्यम् । तच बाधितम् । नायिकात्वानालीढकेवलरात्रिमुखचुम्बनरूपस्य व्यवहारस्य नायकासंवन्धि- त्यात् । नहि रात्रितादात्म्यं विना नायिकायाः पृथइ मुखं विशेषयितुमस्ति सामर्थ्यम् । अपि च । 'निर्लक्ष्मीकाऽभवत्माची मतीची याति भास्करे। प्रिये विपक्षरमणीरके का मुदमश्चति ।' इत्यत्र पूर्वार्धगतायां समासोको भास्करादीनां नायकत्वाप्रतीवावुत्तरार्धे प्रिय- त्यादिना समर्थनायाः सर्वथैवानुपपतेः । अन्यच अपकृतव्यवहारः प्रकृतवि- शेध्ये प्रकृतव्यवहारताटस्थ्येनारोप्यते, तदमिलतया वा ! नाथः । एवं च प्र- कृतविशेष्ये प्रवामन्तव्यवहारयोरेकत्र द्वयमिति विषयताशाली बोधः स्यात् । स चासिद्ध इत्युक्तमेव । न द्वितीयः। इतोऽपि प्रकृतव्यवहार एवाप्रतिव्य. वहारस्याभेदेनारोपो वरीयान्, न तु मेदसंसर्गेण प्रकृतविशेष्ये, अभेदांचे व्यवहाराशे चारोपवीकारमसनात् । मम स्वभेदांशमान इति स्फुट एव विशेषः । यदपीत्यर्थः । तदनलीडत्वादेव केवलत्वम् । दोपान्तरमा-अपि पेति । यातीति सप्तम्यन्तम् । अवति प्रामोति । आदिना प्राच्यादिपरिप्रहः । नायकत्येति । एकशेपारयः। दोपान्तरमाह-अन्यति । एवं चेति । यत एवं सतीत्यर्थः । स चासिद इति । यतन्यवहारस्य प्रकृतामबन्धिवादिति भावः । मानव्यवहाराभि- पमाप्रतन्याहारस्य भेदसंसर्गेण प्रतविशेष्ये समापे प्रगरतया अभेदांच, विशेष्यतया व्यवहाराशे आरोप इति गौरवादाह-परीयानिति । उपसहरति । - १ बचेतनाया रासमसिमम् । म पर रात्रिवादाम्य या नापिकाया विशेषा मोन्मुसतिश्यः। २ प्राभूतस बातम्याहारसा : वारसम्पतीकारे मायामाप्पारसमन्पितिपयवायरमम्प सादिलाएपः। २ प्रहरे (पति)माभ्यनारम भेदेनारोशे मा सीनियो । . हामेरा, रिपतया पम्पा भारोपणे बदम्मा सानिवि उभयपारोपो औपनिझारपः।

·समासोतिः] रसगङ्गाधरः। तस्मादपकृताभिन्नतया व्यवसित प्रकृतव्यवहार खविशेष्ये तद्विशेष्याभिन्नत- यावस्थिते भासते। तत्राप्रकृतार्थ उपकारकतया गुण इति प्रकार एव रमणीय । स च न वाक्यार्थरूपके 'स्वत्पादनखरताना' इत्यत्रेव विशिष्टस्य विशिष्टे । समा- सोक्तौ तयो पृथक्छब्दवेद्यवाभावात् । किं तु प्रकृतवाक्यार्थघटका पदार्था- स्वादाम्येनामकृतघटकपदार्थालीदा एव वैशिष्ट्यमनुभवन्तो महावाक्यार्थरू- पेण परिणमन्तीति सूक्ष्ममीक्षणीयम् । अतिशयोकाविवाप्रकृतेन प्रकृतस्य निगरणं तु न वाच्यम् । तस्य शब्दवाच्यत्वात् । अथास्या केचन भेदा निगद्यन्ते- विशेषणसाम्य श्लेषेण भवति शुद्धसाधारण्येन वा, तदपि धर्मान्तरपुरस्का- तस्मादिति । रमणीय इत्यत्रास्यान्वय । खेति । अप्रकृतव्यवहारावशष्ये अप्रकृत । इत्यथ । तदिति । प्रकृतव्यवहारावशेष्यप्रकृतेल्वर्थ । ता प्रकृते । स च आरोपश्च । वाक्याधरूपक्मेवाह--त्वत्पादेति । तयो प्रकृतामकृतवाक्याथयो । वैविध्यस्यैव वाक्यार्थता । तदाह-वैशिष्ट्यमिति । अवान्तरवाक्यार्थयाभिन वादाह-महेति । तस्यति । प्रकृतस्य विशेपणसाम्यप्रतिपाद्यवादित्यर्थ । तदपि द्विधा, तत्साम्यमपि । . १ यथा- विदोधयन्' अत्र तस्य (प्रत यवहारस्य ) विशेष्यम् (य भास्कर ) तद भिन्नतया अवस्थिते स्वस्स (अप्रकृतव्यवहारस्य) विशेष्ये ( अप्रकृते नायके ) [ भास्कराभि बतया प्रवीते सण्डितानुनयक्टरि नायके इति यावत् ], प्रकृत( भारकर )व्यवहार अप्र- कृत( नायक)व्यवहाराभिन्नतया मामठे। २ सर्वस्य वकन्यसायमाशय -विशिष्टस्य [अप्रकृतवाक्यार्थधर्मि(नायक विशिष्टस्य व्यवहारस्य ] विशिष्टे (प्रकृवषाक्याविशेष्यविशिष्ट प्रकृतवाक्याथै) भारोपो न भवति, बाक्याधरूपके (वत्पाद) इत्यत्र यया भवति । वितु प्रतवाक्यार्थावयवीभूता पदाथा सूय- नलिनी-किरणादय थप्रकृतवाक्याथाक्यवीभूतपदा( नायक-नायिका-हस्वादि)रूपा सन्त. तदैशिष्टयमनुभवन्तो महावाक्यावरूपा भवति । अय भाव -समासोचौ शम्दत प्रकृतवाक्यार्थघटकाना पदार्थाना प्रत्ययो यद्यपि भवति पर वे (सूर्य नलि यादय पदाश ) मप्रकृतवाक्या वयवनायक-नायिकादिपदायाभिन्नवया प्रवीयन्ते। एव प्रकृतव्यवहारबोधक प्रकृतवाक्याबोध पृथग् भवति, अप्रकृतन्यवहारवोधक अप्रकृतवाक्याबोधश्च पृथम् भवति । पर ती भवान्तरवाक्यापदवाच्यौ। प्रकृताऽप्रकृतवाक्यार्थयो समरिददोषस्तु महावास्या भैरूोण भवति। ४३ रस.

·- ५०६ काव्यमाला। [ द्वितीयानने- रेण कार्य पुरस्कारेण वेति प्रत्येकं द्विविधम् । तत्र 'विवोधयन्करस्पर्शः' इत्यत्र धर्मान्तरपुरस्कारेण श्लेषे समुदाहृतमपि विशेषणसाम्यं पुनरूदाहियते- 'उत्सने तव गङ्गे पायं पायं पयोऽतिमधुरतरम् । शमिताखिलश्रमभरः कथय कदाहं चिराय शयिताहे ॥ अत्र शिशुजननीवृत्तान्ताभेदेन स्थितः प्रकृतवृत्तान्तः। लिष्टकार्यपुरस्का- रेणाप्युदाहृतं 'संगृहास्यलकान्निरस्यसि-' इत्यत्र । शुद्धसाधारण्येन धर्मान्त- रपुरस्कारेण यथा- 'अलंकर्तुं कर्णी भृशमनुभवन्त्या नवरुजां ससीत्कार तिर्यग्वलितवदनाया मृगहशः । कराब्जव्यापारानतिसुकृतसारारसयतो जनुः सर्वश्लाघ्यं जयति ललितोस भवतः ।।' अन नवकान्तया क्लेशेन कणे क्रियमाणस्योत्तंसस्य वृत्तान्तः प्रत्यमखण्डि- ताधरकामुकवृत्तान्ताभेदेन स्थितः । यथा वा- 'अन्धेन पावभीत्या संचरता विषमविषयेषु । हदमिह मया गृहीता हिमगिरिशृङ्गादुपागता गन्ना ।' अत्र गिरिशृनमभववेणुयष्टिव्यवहाराभेदेन । कार्यसाधारण्येन यथा- धर्मान्तरेति । कार्यातिरिक्तधर्मपुरस्ारेणेयर्थ । कार्यातिरिकधर्मप्रतिपादपविशेष- णसाम्पेनाप्रतापोपस्थापनम् , कार्यरूपधर्मप्रतिपादकतत्साम्येन वेति द्वविध्यमिति भाव । उत्सरे ऊरी मध्ये च पाय पाय पीत्वा पीत्वा । पयो जल दुग्ध च । शयिताहे इति इतनपुरपस्यैकवचनम् । नाशन्दयारन्त । तिर्यग्वालिवेति । अतिवीकृठलर्थ । अतिसुरवेति । अतिपुष्यसारस्पानिलर्थ. । रसयतोऽनुभवतः। हे रमणीकर्णभूषण, सर्वस्तुला नय जन्म जयदीलर्थ । नवगन्तया नवोढया। प्रत्यप्रेति । इदानीमेव राण्डिदोग्यरो यनेत्यर्थं । अन्धेन चभुहानेन अज्ञानिना च । पात पतनं नरकपातथ। विषयेषु देशेषु नाविवादिषु च । इदमिति क्रियाविशेषणम् । व्यवहारामेदेनेति । गातान्त स्थित इति भाव । कार्येति । कार्यरूपधर्मकृतगुदसाधारण्येनेलधं ।

·समासोक्ति रसगङ्गाधरः। ५०७ 'देव त्वां परितः स्तुवन्तु कवयो लोमेन, किं तावता खव्यस्त्वं भवितासि, यस्य तरुणेश्चापपतापोऽधुना । क्रोडान्तः कुरुतेतरां वसुमतीमाशाः समालिकति यां चुम्बत्यमरावती च सहसा गच्छत्यगम्यामपि ॥' कार्यधर्मान्तरयोः संकरेण साधारण्यं यथा- उस्मिताः कवरीभर विवलिताः पाद्वयं न्यकृताः पादाम्भोजयुगं रुपा परिहृता दूरेण चेलाञ्चलम् । गृहन्ति त्वरया भवत्प्रतिमटक्ष्मापालवामध्रुवां यान्तीनां गहनेषु कण्टकचिताः के के न भूमीरुहाः॥' अत्र कण्टकचितत्वेन कबरीमहणादि संकीर्णम् । समासोक्तौ व्यज्यमा- नस्याप्रकृतव्यवहारसोपस्कारकत्वमेव, न प्राधान्यम् । तदुपस्कृतवाच्यस्यैव तु प्राधान्यमित्युक्तम् । तत्र यदि व्ययस्यैव प्राधान्यं स्यात् , न वाच्यस्य, तदा 'देव खां परितः स्तुवन्तु-' इति प्रागुदाहृतपद्ये निन्दाव्याजेन स्तुती पर्यवसानं न स्यात् । स्तुतिनिन्दयोः प्रकृताप्रकृतव्यवहाराश्रयत्वादिति ध्येयम् । । देवेति । राजानं प्रति कन्युचि । भवितासि । अपि तु न । दुराचारसन्धित्वात्। तदेवाह-यस्येति । 'न ना कोडो भुजान्तरम्' । आशा दिश । अगम्यामपि । अम- रावतीमपीयर्थ । उत्क्षिता इति । ऊर्च क्षिप्ता इत्यर्थ । विचलिता वक्रीकृता । न्यकृता अध कृता । के के न गृहन्ति । अपि तु सर्वेऽपीत्यर्थ. । अत्र कण्टकचितत्वं कार्योऽन्यधर्म । रोमाञ्चव्याप्तत्व कण्टकयुनल च तस्यार्थ । कवर्यादिग्रहण कार्यरूपो धर्म । तस्यैव प्रतिपाद्यत्वात् । आदिना पार्श्वद्वयप्रणादिसमह । एवं पूर्वोदाहरणेष्वपि यथा- १ लोभेन कवयः स्तुवन्ति, तावता कि ल स्तोतव्यो भवितासे ? अपि तु नेत्याशयः। २ प्रभावशालितया सर्वदा नवीनः । अप्रकृतपझे तु-प्रगाडयौवनतया कामान्धवासर्व- स्त्रीप्रसक पति वन्यते। ३ भर हि व्यायस्य अप्रकृतव्यवहारस्य निन्दायाम् , याच्यस्य प्रकृतस्य ( राश.) च स्तुती तात्पर्यम् । यद्यस प्राधान्यस्वीकारे निन्दार्या पर्यवसान व्यपदिश्येत, न सुतौ । पाच्यस्थ प्राधान्ये तु स्तुती पर्यवसान सम्यगेवेसाश्यः।

·[द्वितीयानने- ५०८ काव्यमाला। "-'तन्वी मनोहरा बाला पुष्पाक्षी पुप्पहासिनी । विकासमेति सुभग भवदर्शनमात्रतः ॥' अत्र तनुत्वादिविशेषणसाम्यालोलाक्ष्यां लताव्यवहारप्रतीतिः । तत्र लतैकगा- मिविकासाख्यधर्मसमारोपः कारणम् । अन्यथा विशेषणसाम्यमात्रेण नियत- लताव्यवहारस्याप्रतीतेः। विकासश्च प्रकृते उपचरितो ज्ञेयः" इत्यलंकारसर्वस्व- कार आहे, तत्र विचार्यते-नात्र विशेषणसाम्यमात्रेण लताव्यवहारमतीतिः, अपि तु लतारूपाऽप्रकृतासाधारण विकासाऽऽरोपमहिनेति भवतैवोकम् । तथा च विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस गग्यत्वमिति त्वदुक्तसमासोक्तिलक्षणस्य कथमत्र प्रवृत्तिः । न च लक्षणे विशेपणसाम्यमात्रगम्यस्वं न विवक्षितम् , अपि तु विशेषणसाम्यगम्यत्वम् । प्रकृते च विकासस्याप्यधिकस्य गमकत्वम् , न वेतावता विशेषणसाम्यस्य गमकताहानिरिति वाच्यम् । श्वेपेऽतिव्याया- पत्तेः । न च विशेषणमात्रसाम्यगम्यत्वं विवक्षितम् । एवं च न पेऽति- व्याप्तिः । नापि 'तन्वी मनोहरा' इत्यत्र लक्षणस्यावर्तनमिति वाच्यम् । 'तन्वी मनोहरा' इत्यत्र समासोकेरेवाभावात् । यत्र साधारणविशेषणमहिनाऽप्र- कृतस्य स्फूर्तिस्तत्र समासोक्तिः। यत्र त्वसाधारणमहिना, तत्र व्यङ्गयरूपकमिति विषयव्यवस्थापनात् । एवं च प्रकृते साधारणविशेषणसत्त्वेऽपि न तन्महिना लतायाः स्फूर्तिः, अपि तु विकासमहिन्नेति व्यन्यरूपकमुचितम् । यथा- 'चकोरनयनानन्दि कहाराहादकारणम् । तमसा कदनं भाति वदनं सुन्दरं तव ॥' यथं बोध्यम् । तन तयोर्मध्ये । तर तब्यवहारप्रतीतौ । अन्यथा तत्समारोपस्याकारणत्वे। विशेषणेति । तेषामन्यसाधारण्यादिति भावः । कादाचित्कस्य संभवादाह-नियतेति। लेपेऽतिव्याप्त्यापोरिति । तन विशेष्यस्य टिटत्वेऽपि विशेषणसाम्यस्याक्ष- वेरिति भाव. विशेषणमात्रेति । मारपदेन विशेष्य साम्यव्यात्तिनं धर्मान्तरविरासा- देरिति भावः । न लेप इति।तर विशेष्यस्यापि टियत्वादिति भावः । समासोकेरे. वैति । सर्वसप्रन्यसिद्धान्तात्यावेऽप्रकृतलताप्रदीतावपि क्रियारूपतयवहारस्य कस्यचि- दप्रतीने त्र समासोचिरियपि योध्यम् । एवेन यदपीलायपि सर्वस्वमन्यः परास्त इति दिक एव च उक्तब्यवस्था गरे च। उकमेव सदृष्टान्तमाह-यथेति । तन हि अन्धे. १ मात्रपदेन बिसेप्यसाम्पस व्यावृत्तिः, न धर्मान्तरस विकामादेः । एवं च विशेष्यस witerancी. माणस समन्वय बलः।

·समासोक्तिः] रसगङ्गाधरः। इत्यादौ सुन्दरमिति साधारणविशेषणासत्त्वेऽपि रूपकमेव, तहापि । कचिद्गुणीभूत कचित्प्रधानमित्यन्यदेतत् । साधारण्येन विशेषणसाम्यमूरायाः समासोक्तेस्तु 'अन्धेन पातभीत्या सचरता-' इत्यादिः प्रागसामिरुदाहृतो विषय इति न निरवकाशत्वम् । तत्र ह्यसाधारणधर्मारोपमन्तरेण साधारण- विशेषणमहिम्मेवाप्रकृतपतीतेः । एतेन 'तदेवं साधारण्येन समासोक्तविशे- पणसाम्येऽप्यप्रकृतसन्धिधर्मकार्यसमारोपमन्तरेण तद्यवहारप्रतीतिर्न भवति! इति विमर्शिनीकृता यदुक्तं तन्निरस्तम् । तस्मादेवं सभवति विषयविमागे 'तन्नी मनोहरा-' इत्यत्र समासोक्तिवचनमहृयम् । यदपि "औपम्यगर्भनेनापि विशेषणसाम्यं संभवति । यथा- 'दन्तप्रभापुप्पचिता पाणिपल्लवशोभिनी। केशपाशालिवृन्देन सुवेपा हरिणेक्षणा" अब हरिणेक्षणामात्रवृत्ते सुरेषत्वस्य विशेषणस्य महिमा दन्तमभासदृशानि पुप्पाणीत्यादियोजना विहाय दन्तममा पुष्पाणीवेत्याधुपमितसमासाश्रयेण कृते योजने प्रकृतार्थसिद्धौ सत्या वृत्त्यन्तरेण त्यक्ताया एस योजनायाः पुनरुज्जीवने पुप्पपल्लवालिवृन्दैरुपमेयैराक्षिप्ताया सतायाः प्रत्ययान्न तब्यवहारा- नेसन हि । धर्मकार्यति । धर्मकार्ययो समारोपमित्यर्थे । अय तदीय उपसहारमन्य । उपसहरति-वस्मादिति । प्रकृतार्थेति । मुवेपत्तरूपेत्यर्थ । वृत्यन्तरेण व्यञनया। योनाया 'उपमानानि' इति समासरुपाया । तावद्दारेति । ललाव्यवारेसर्थ । उपमेति । यथासख्यमन्वय । पूर्वोक्तरीत्येति । वृत्त्य तरेणेलाधुकरीत्येत्यर्थ । नन्वेव स्थ विशेषणमाम्यमर्थभेदादत आह-समासेति । हरिणेक्षणाशे आशिसत्वेना- शाब्दत्वादाह-एकदेशेति । अत्र उतपय । एवमग्रेऽपि । तेनैव अम्मारसवस्वकारे- गैव । नुत्ययुक्त्या आह-दन्तप्रभा इति । तथोक तदा समासोक्तिरित्युक्तम् । खय १ 'तवी.' अत्र व्यङ्गय रूपक गुणीभूतम् , 'चकोरनयना पत्र प्रदानमित्यानम् । २ अय भाव -दरिणेक्षणामात्रवृत्तिमुवेषत्वविशेषणानुरोवेन 'दन्तप्रभा पुपाणीवर इत्यादिसमासाश्रयणे कृवे प्रस्ताव (नायिकास) सिदि । इत्यन्तरेण (व्यानया)तु सताया योजनाया (दतप्रभासदृशानि पुष्पाणि' इत्याचाकारकाया) पुनरुज्जीवनेपि नात्र नायिकायां स्तान्यवहारारोप (अर्थात् न समासोति )। विशेषणमाम्यमात्रेण अप्रकृतस्स स्फूर्ताव समातीचे स्वीकारा । अत्र हु उपमे अप्रतस्य ( ठठाया ) आक्षेप । इति ।

·५१० काव्यमाला। [द्वितीयानने- . रोपः । एवं सुपेत्यपहाय परीतेति कृते उपमारूपकसाधकबाधकप्रमाणाभा- 'वात्तदुभयसंशयरूपसंकराश्रयेण कृते योजने पश्चात्पूर्वोक्तरीत्या लताप्रतीतेः समासोक्तिरेव । समासभेदेनार्थमेदेऽपि शब्दैक्यमादाय लिष्टमूलायामिव विशेषणसाम्य बोध्यम् । आदावन्ते वा रूपकाश्रयेण दन्तप्रभा एव पुष्पा- णीति योजने कृते तु हरिणेक्षणांशे आक्षिप्तलतातादात्म्यकेनैकदेशविवर्ति रूपकेणैवाप्रकृतार्थप्रत्ययोपाचेर्नार्थः समासोक्तेरत्र" इति तेनैवोक्तम् , तदपि न विचारसहम् । दन्तप्रभाः पुप्पाणीवेत्युपमागर्भवेनाप्यादौ योजने कृते हरिणेक्षणांशे आक्षिप्पलतोपमानिकया एकदेशविवर्तिन्या उपमयैव गतार्थना- समासोक्तेरानर्थक्यादत्राप्रसक्तेः । न चोद्भटमते एकदेशविवर्तिनोरुपमासंक- रस्योरखीकाराचथोक्तमिति वाच्यम् । अनुपदमेव स्वयं तेन तरखीकारात् । 'हालाहलसमो मन्युरनुकम्पा सुधोपमा । कीर्तिस्ते चन्द्रसदृशी भटास्तु मकरोद्भटाः ।। इत्यादौ गत्यन्तराभावाचेनाप्येकदेशवर्युपमाया एव खीकरणीयत्वाच्च अवश्य- कृप्तेनोपपत्तौ भेदान्तरकल्पनानौचित्यात् । तस्मादौपम्यगर्भविशेपणोत्थापितः समासोतिप्रकारो न संगच्छते । यत्र श्लिष्टविशेषणेन शुद्धसाधारणविशेषणेन वा सहचरितमौपम्यगर्भविशेषणं तत्र यद्यप्यस्ति समासोकिस्तथापि नासावी- पम्यगर्भविशेषणोत्थापितस्तृतीयः प्रभेदो भवितुमीटे, खतन्त्रविषयत्वाभावात् । यथा- अलंकारसखहना । तदिति । उपमास करयोरित्यर्थः। हालादलेति । राजानं प्रति कन्युक्तिः । हे राजन्, तवेति शेषः । मकरेति । मत्स्यविशेपेत्यर्थः । तेनापि उद्भटेनापि । राशि रनारमाम्यस्याशान्दत्वादाह-एकेति । ननु हालाइदेला तदा- वश्यकत्वेऽपि तन्वी मनोहरेलर समायोतिरेव तादृश्यास्वामत आह-अपश्येति । उपमाभेदेनेलर्थ. भेदान्तरेति । समायोचि रित्यादि.।कचित्सभवोऽस्तीत्याह-यति। खतन्त्रेति । तथा चोकान्तर्भाव एवेति भाव. 1 अम्बर वनमारशश्च । तारका नक्षना- १ एकदेशवियनिरूपकेण प्रतीयमानस्य अप्रवास (सवारूपस) उपपतिः स्यादेव, म पर समासोचिस्वीकारो नावश्यक त्यः। २ यथा एकदेववतिरूपकेष प्रदीयमानस भावार्थस्योपप समासोकिनिरासः, तथा मारि यकदेशविपर्युपमयावनिरास पदोनित रसाशयः। " ·समासोक्तिः रसगङ्गाधरः। 'निर्मलाम्बररम्यश्रीः किंचिद्दर्शिततारका | हंसापलीहारयुता शरद्विजयतेवराम् ॥' अत्र पूर्वार्धगतश्लिटविशेषणोत्थापितैव समासोक्तिरुत्तरार्धगतेनौपम्यगर्भ- विशेषणेन विद्वदुस्थापिता युक्तिस्तदनुगामिना मूर्खेणेवानुमोद्यते । एवं 'दत्ता- नन्दा समस्तानां प्रफुल्लोवलमालिनी' इति पूर्वार्धे कृते शुद्धसाधारणविशेष. गोत्थापितैव । एवं च--- ★ 'परिफुल्लाजनयना चन्द्रिकाचारुहासिनी । हंसावलीहारयुता शरद्विजयतेवराम् ।। इत्यत्रोपमारूपकयोः साधकस वाधकस्स चाभावात्संकरालंकारखीकर्तृनये तदु. भयसंशयात्मक एकदेशविवर्ती संकरालंकार एव । तदखीकर्तृनये च यदो- पमितसमासस्फूर्तिस्तदेकदेशविवर्तिन्युपमा, विशेषणसमासस्फूर्ती तथाविध- मेव रूपकमिति प्रथमयोजनयवाप्रकृतार्थावगतेर्द्वितीययोजनायाः 'परिफुल्ला- जानीव नयनानि' इत्युपमागर्भाया वैयदिनुस्थानमेव । यदा तु 'शरद्वर्षा- सखी बभौ' इति चतुर्थचरणं निर्मीयते तदा तु शरमात्रवृत्तेसिखी. म्यक्षिकनीनिकाच । एवेनौपभ्यगर्भविशेषणव्यवच्छेद । विशेषणेन हारसदृशहंसपतियुते- त्यनेन । अनुमोदने दृष्टान्तमाह-विद्वदिति। लटविशेषणोत्यापिटामुक्त्वा साधारण- विशेषणोत्थापितां तामाह-एवं दत्तानन्देति । अनापि व्यवहारस कस्यचिनिबन्ध- नाभावात्कथं समासोकिरिति चिन्तमिदम् । एतादृशस्थले व्याश्यरूपकमुपमा वेति तु युक्त- मेव प्राग्वत् । एवं च उभयान्तर्भावेन तृतीयभेदानहीकारे च । उपमेति । यथासख्य- मन्वयः । तदिति । संकरालंकारेलर्थः । चस्वयें । विशेषणेति । मयूरच्य॑सकेती- त्यर्थः । तथाविधमेव एकदेशविवर्येव । 'चरणोऽस्त्रियाम्' इत्युफेर्नपुंसकत्वम् । तुरुकवेल. १ विद्दुत्थापिता युक्तिः यथा विददनुगामिना मूलंगाभ्यनुमोगरे, तदनुमोदनं च मूसंसर. ज्येव यथा व्यपदिश्यते, तथा शिष्टविशेषयोत्यापिता समासोक्तिः औपम्यग विशेषणेनाप्यनु- मोदितान तन्मात्रोस्थापिता। २ टिः शुद्धसाधारण विशेषणैरप्रश्नार्थावगतिरेका योजना। औपन्यगर्मविशेषणैरवग- विदितीया। तत्र प्रथमयैव अप्रकृतार्थप्रत्ययोपपचौ सिद्धायां द्वितीययोजनापर्यन्तमनुधावनमेव न भवतीति तस्या अनुत्थानमेवेत्याशयः। ।

·११२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- वसोपादानादब्जचन्द्रिकाहंसमधानसोपमितसमासस्यावश्यकत्वात्मथमपादुर्भू- तया नयनहासहाराक्षिप्तकामिनीरूपोपमानिकया भत एचैकदेशविवर्तिन्यो- पमयैव निर्वाह इति निवेदितमपि सहृदयप्रीतये पुनर्निवेदितम् । 'अथोपगूढे शरदा शशाके प्रावृद्ध्ययो शान्तत डिस्कटाक्षा । कासा न सौभाग्यगुणोजनानां नटः परिमष्टपयोधराणाम् ।। इति कसचिरपये प्रावृप एकदेश विवर्तिरूपणागनास्वसिद्धिरिति नोपरार्ध. गतार्थान्तरन्यासानुपपचिः । प्रथमचरणे तूपगृहनसाम्यावस्तु नाम समा सोक्तिः। यत्तु कुवलयानन्दे "सारूप्यादपि समासोक्तिदृश्यते । यथा- 'पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरिता विपर्यास यातो पनविरलमावः क्षितिरुहाम् । चहोईष्टं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं निवेशः शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रढयति ।' मत्र वनवर्णने प्रस्तुते तत्सारूप्याकुटुम्बिपु धनसतानादिसमृद्यसमृद्रिवि- पर्यास प्राप्तस्य तत्समाभयस्य मामनगरादे चान्तः प्रतीयते" इत्युक्तम् , वद. सत् । समासोक्तिजीवालोविशेषणसाम्यस्यात्राभावेन समासोक्तिताया एवानु- पपतेः । न च विशेषणसाम्यात्सादृश्याद्वा यत्रापस्तुतव्यवहारः प्रस्तुतेन व्यज्यते सा समासोक्तिरिति लक्षणं निर्मास्यत इति वाच्यम् । समासोक्ती हि प्रस्तवनान्तोऽप्रत्यूचान्तामेदेन सित इति सर्वसंमतम् । लयापि . उभ्ये। एकदेशविवर्तीति । शान्ततडिरस्टादेलनत्यनेसर्थः । उपगूदनेति । आलिङ्गनेलर्थः । सारूप्यार मारस्यात् । पुरेति । उत्तररापये सीनालागानन्तरं का. दिन मतस श्रीरानयोपिरियन् । शिविरहा तरुणाम् । वनवर्णने यनवृत्तान्त । तत्या. प्यार वनखात्यात् । मामादो यनसायमाह-पुटुम्यिप्यिति । उम्बिगतो यो पनसतानारिसमसमयोगिसं मातम्रर्थः । वत्समाश्रयस्य वारशम्बिसनाथ. यसाजीयानोरिति चिन्यनिदम्। विक्षेपणमाम्यगम्पसारश्यगम्यत्वेऽपि तस्वानपा- १ नमनपरान् निन्यः एरी, किरपायान्यानुरोन शामिनीर र उपमानासोनिी उपना ।

·समासोक्तिः] ब 'प्रतिपर्मिण्यप्रकृतव्यवहार आरोप्यते' इत्युक्तम् । एवं स्थिते नात्र स्रोतोवृक्षादिविपर्यासो धनसतानविपर्यासाद्यभेदेन प्रतीयते । नापि बनादौ धनसंतानविपर्यास इति समासोक्त्यन्तरात्सत्यपि वैलक्षण्ये ययसी समासोक्ति- रिति शपथ. क्रियते तदा अलंकारान्तरमपि समासोक्तिकुक्षावेव निक्षिप्यताम् । एवं तर्हि 'पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरिता' इत्यत्र कोऽलं. कारःमप्रकृतेन वाच्येन प्रकृतव्यवहाराभिव्यक्तिरूपाया अप्रस्तुतप्रशंसाया अवासभवाव्यकृतस्यैव वाच्यत्वादिति चेत् , साधु पृटमायुष्मता । समाधा- नमस सप्राश्चमप्रस्तुतप्रशंसाप्रकरण एव निवेदयिष्याम इति । कि चालं: कारसर्वस्वकृता 'सादृश्या विशेषणोत्थापिता सादृश्यमूला समासोक्तिः' इत्यु- तम् । तत्र हि विशेषणसान्यसत्त्वादुक्तिसंभवोऽप्यस्ति, न तु खदुक्काया- मिति मूलमन्थानवबोधस्तद्विरोधो वा स्फुट एवेति दिक् । सेयं लौकिके व्यवहारे लौकिकस्य व्यवहारस्य, शास्त्रीये शास्त्री- यस्सारोपेण, एतद्विपर्ययेण च चतुर्धा । तत्राया प्रागभिहितैव । द्वितीया यात् । नात्र स्रोतोवृक्षादिविपर्यास इति । न प्रतीयत इलन शपपातिरिक्त प्रमा. णमन्त्रि यतामिति चिन्त्यमिदम् । विपर्यास इति । प्रवीयत इत्यस्यानुष । निक्षि- प्यतामिति । तथा च बहुव्याकुली सादिति भाव । समाधानमस्येति । अप्रस्तुत प्रशासवाचालकार । अप्रतुतस्य प्रशसेति न तदर्थ ,कित्व प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य प्रशसेति । एव च वाच्येन व्यक्तन वाध्यस्तुतेन वाच्य व्यक्त वा प्रस्तुत यन प्रास्यते सादृश्यायन्यतमप्रकारेण साइप्रस्तुतप्रशसेति । न तु वाच्येनैव न्यायमेवेनीति भाव । चिन्समिदम् । युक्लसह- त्वात् । तथा हि प्रशसनमन किमुत्कर्षाधान प्रतीतिमान वा। नाय । प्रतीयमानार्थानध्या- रोपविषयावग्रस्तुनप्रशसोदाहरणेवव्याप्ते । नहि ताटस्थ्येनावस्थितोऽप्यर्थ उत्कर्षकर इति युक्तम् । नान्स । प्रवेऽभावान् । नानाप्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य प्रवीति । वाच्यत्वात् । न चान्यतरत्वेनानयो समह । समासोकैरेवान्यतरत्वघटितलक्षणवरणे बाधवाभावात् । अतिशयोक्त्यादी क्लप्तत्वाच्च । किचेत्यादिना सवस्वकारादिविरोधोद्भावनमप्यसगतमेव । तच्छिक्षकत्वात् । इंदृशाग्रस्तुतप्रगसाया अपि तैरनवीकारेग तदापि तद्विरोधस्य सरवाय, प्राचामाशयस भागुतात्याचेति दिछ । सेय चतुर्विधा समायोति । १ प्रस्तम्यवहारे प्रकाव्यवहाराभेद इछि सर्वसमात्यनुसारम् । ३ प्रकृतथर्मिणि अप्रत पदारस्यारोप इति खत्तपनुसारम् । ३ तेस्तराचाय उदियमाणा या याऽन्या समापोक्तिरवावपि दृष्टया इस्या अपेक्षया ।

·५१४ काव्यमाला। द्वितीयानने यथा- 'गुणवृद्धी परे यलिनैव खः प्रत्ययात्मके । बुधेषु सदिति ख्यातं तद्ब्रह्म समुपास्महे ।' अन वेदान्तशास्त्रसिद्धव्यवहारे व्याकरणसिद्धस्य शतृशानज्व्यवहारस। रौकिके शास्त्रीयस्य यथा- 'परार्धव्यासनादुपजहृदय खार्थपरता- मभेदैकत्वं यो वहति गुणभूतेषु सततम् । खभावाद्यस्यान्तः स्फुरति ललितोदाचमहिमा समर्थो यो नित्यं स जयतितरां कोऽपि पुरुषः ॥' पत्र समर्थसूत्रगतमहाभाप्यार्थस्य । तत्र हि 'अथ ये वृत्ति वर्तयन्ति कि त आहुः' इत्यादिना जहत्वार्था वृत्तिरजहत्वार्था वृत्तिरिति पक्षद्वयं निरूपितम् । तत्रैवोपसर्जनार्थे अभेदैकत्तसंख्यापि ध्वनिता । प्रकटीकृता च हरिणा- 'यथोपधिरसाः सर्वे मधुन्याहितशकयः । अविभागेन वर्तन्ते ता संख्यां तादृशी विदुः ॥ इति । सामर्यमप्येका भावबोधकतारूपं तत्रैवोक्तम् । शास्त्रीये लौकिकरस यथा- 'कृत्वा सूत्रः मुगूढाः प्रकृतेः प्रत्ययं परम् । भागमान्भावयन्भाति वैयाकरणगतः ।।" अत्र राजव्यवहारस्य । एवं शास्त्रान्तरव्यवहारेऽपि वोध्यम् । इयं चालंकारान्तरेषु बहुप्यानुगुण्येन सिना । यथा- 4 सम्मिन तृशानभूपे आनन्दको च । प्रलयमर चिपे च परत उत्तरे च । अरे. पाँच । सत्यारिगुप-वने च देवेषु याररमेषु च। सरसंतकं सायं च या गन्द- रूपमापं पतयः । वर्तयन्ति निष्पादयन्ति । एका भावयोधतेति । एग- भीमायरायोपरतारूपमिल. 1 प्राते प्राविपरिमादित. परियापाथ । परमप्रिनं JAY RE सावं तसलकं ज्ञानरूपं च त्वा । आगमान् तरसमन् उपानिपदया- १ गानप्रयोमा अकि (योः) प्रजायाः (4) विश्वास ननदिया धनागमान् न्मानीत रामपारे।

·समासोक्तिः] रसगाधररा। ५१५ 'खितेऽपि सूर्ये पभिन्यो वर्तन्ते मधुपैः सह । अस्त्रं गते तु सुतरां स्त्रीणां का प्रत्ययो मुवि ।' अत्र समयंत्वेन स्थितार्थान्तरन्यासानुगुण्यमाधते । 'उत्तमानामपि स्त्रीणा विश्वासो नैव विद्यते । राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह ।।" इह समर्थकत्वेन । 'व्यागुञ्जन्मधुकरपुजम गीतामाकर्ण्य स्तुतिमुदयनपातिरेकात् । आभूमीतरनतकंपराणि मन्येऽरण्येऽस्मिन्नवनिरुहां कुटुम्बकानि ।' अत्र हि परकृतनिजस्तुत्याकर्णनकंधरानमनादिविशेषणसाम्योत्थापितया समासोक्या सज्जनव्यवहाराभिन्नतया स्थित एव तरुयवहारे भूशाखासंब- न्धाभेदाध्यवसितमतकमूलनमननिमित्तोत्थापिता नपारूपहेतूोक्षा संग- वति । अन्यथा कितवकृतप्रीवानमनस्यापि पोत्थापकतापतेः । इत्युत्प्रेक्षानु- गुणा समासोक्तिः । एवम्- राज्याभिषेकमाज्ञाय शम्बरासुरवैरिणः । सुधामिर्जगतीमध्य लिम्पतीव सुधाकरः । इत्यत्रापि खामिसेवकव्यवहारमूला सुधालेपनोत्प्रेक्षा । अमुथैव दिशा अचेतनव्या वहारे प्रकृते चेतनव्यवहारसबन्धिखरूप-हेतु-फलोत्प्रेक्षायाम् , चेतनव्यवहारे पटते चाचेतनव्यवहारसंघनिभसरूपहेतुफलोत्प्रेक्षायां च समासोक्तिरेव मूलम् । इति रमगङ्गाधरे समासोतिप्रकरणम् । , द्यर्थ । राजपक्षे त्वर्थ ऊह्य । प्रत्ययो विश्वास । राषियाश्चन्द्रप्रिया । दिशा रीत्या । खरूपहेतुफलाना नयाणामुत्प्रेक्षायामित्यर्थ । एवमप्रेऽपि ॥ इति रसगाधरमर्मप्रमाणे समासोफिप्रकरणम् ॥ १ समासोक्ति । २ राजप्रियाः रसादि समासोक्कि. उत्तमानाम् इत्यादे सामान्यस्य समायकेति भथा- न्तरन्यासानुगुण्यमाधत्त। ३ प्रस्तुततरुपमिको व्यवहार विशेषणताम्यवशात् अप्रस्तुतस जनधर्मिक-यवहारामि- अतया भासते इति पूर्व समासोक्तिनेमनी सत्या त्रपारूपहेतूत्प्रेक्षा सभवति इत्युप्रेशानुकूला। ४ स्मरसुधाकरर मत व्यवहारे खामिसेवकन्यवहाराभेद इत्यः ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- अथ परिकरः- विशेपणानां साभिनायत्वं परिकरः॥ तच्च प्रकृतार्थोपपादकचमत्कारिव्ययकत्वम् । अत एवास्स हेत्वलंकारा- द्वैलक्षण्यम्, तत्र व्यावस्यानावश्यकत्वात् । उपपादकता चोपस्कारकनि- प्पादक-साधारणी । व्यङ्ग्यस्य गुणत्वाच न ध्वनित्वं व्यपदिश्यते। यथा- 'मन्नीलितमौपधैर्मुकुलितं त्रस्तं सुराणां गणैः सस्त सान्द्रसुधारसैर्विदलितं गारुत्मतमावमिः। वीचिक्षालितकालियाहितपदे खोककल्लोलिनि त्वं तापं तिरयाधुना भवभयव्यालावलीढात्मनः ॥' अत्रात्मनो भागीरथीकर्तृकस्स भवव्यालदंशजनिततापदूरीकरणस्याशंसन हि वाक्यार्थः । तत्र भगवत्या भवतापनाशिकात्वस्य सुप्रसिद्धत्वात्परिणामेने भवरूपविषयतादात्म्यापत्त्या व्यालजनितसंतापनाशिकात्वं तावत्सूपपादमेव । 'सानुजनमसंमूतविपहठयै नमो नमः' इत्याद्यागमयलाच विषयतादात्म्य परिसर स्टक्षयति-विशेपणेति । तय साभिप्रायावं च । अत एवेलस्यार्थमाह- तति । हेत्वलंकार इत्यर्थः । पनातिव्याप्तिवारणाय प्राता|पपादकेति । परिसरात रेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेषणेति । मीलितं निमीलितम् । सम्वं गलितम् । गरुडसर- पुरले रकमणिनिश्च । वीचिभिः क्षालिती यालियाख्यसर्पराउरणपादी यया तत्संबोध- नम् । सर्गरे । ससाररूपमर्पदयात्मन इत्यर्थ. 1 'प्रार्थने लोट्' इत्याशयेनाह-भाशंस. नमिति । तन वास्यार्थे । परिणामेन तदलंकारेण । तया च मयूरभ्यरादित्वाटरामामो चोप्य । तादात्म्यापरया बालरूविपरिणीति शेषः।मागमेति। पुराणेसर्थः । आधा- १ हेक्रे पापसा नाऽनिका। परिकारे प्रदार्थोपपारस पयस्याय- सारीलारयः। १ ननु रूपके उपरपस पाडस प्राधान्ये, संसारकपण्यामनिवापनाएर गाया मामीय स्वार। किन्नु संसारतापनाविशत्वमेव मायाः प्रसिरम्, न सवार नारससम् । म पार-परिणामेन लादि । गिरी म्यान: भरकापियामक सन् वापरामदया गयोग प्रानोति। अव निसरी पारा शिपस मसमय स्वरमा पामरमपना महापा उपमरेलापः।

·परिकरः] रसगाधरः। विनापि शुद्धव्यालजनितसंतापनाशिकात्वमपि खभावसिद्धमेव । एवं वाच्या. र्थस्य सत्यामपि निष्पत्तौ सौन्दर्यविशेपाघानाय साकूतं विशेषणं पी- चिक्षालितेत्यादि । अत्र नामान्तरस्य सत्त्वेऽपि कालियाहितशब्दो. पादानसामर्थ्याद्भगवतश्चरणे फणागणनृत्यनिःसारीकृतकालिये लोकोचर. विपहरणशक्तिरुपतिसिद्धैवासीत् । सा च तयोचिभिः क्षालनागनायां - साश्रयरेणुद्वारा संक्रान्तेति गम्यते । न च शक्तः पूर्वमेव क्षालनात्कथं चरणेना कालियस्य विषहरणं शक्तिरहितेन संभक्तीति वाच्यम् । क्षालि- वावशिष्ट लेशरूपा शक्तिश्वरणे काचित्स्थितासीत् यया संपति कालियस्य विषमहारीत्यप्याकूतान्तर्गतमेवेति नानुपपत्तिः । एवं हि वाच्योपस्कारकत. यात्र गुणीभावः, न वाच्यसियङ्गतया। यथावा- मदकामविमोहमत्सरा रिपवस्वत्पुर एव तावकम् । धृतशागदारिनन्दक प्रतिकर्षन्ति कथं न वीक्षसे ।' अत्राप्युपेक्षानौचित्यस्य तावकशब्दप्रतिपादितेन सामिभृत्यभावेनैव निष्प- नशरीरस्य प्रकर्षक धृतशा त्यादिविशेषणममोघशस्त्रास्त्रसंपन्नस्य समक्षमेव रिपुभिः कृप्यमाणं दासमुपेक्षमाणस्याकीर्तिमवित्री तवेत्याकूतगर्भम् । ननु निष्प्रयोजनविशेषणोपादानेऽपुष्टार्थदोपस्योक्तवात्सप्रयोजनविशेषणं दोषाभा- वमानं कप्टत्वाद्यमावद्भवितुमर्हति, न खलंकार इति । अत्र विमर्शिनी. . । नाय तत्करणाय । नामान्तरेति।वीचिज्ञालितवासुदेवचरणे इत्यादेरित्यर्थ.। सा शक्तिः। तयोः पादयोः । खशब्देन नाशनशति । पूर्वमेव कृष्णावताराप्रथममेव । अर्वाक् कृष्ण- जन्मानन्तरम् । एवमग्रेऽपि । उपसंहरति-एवं हीति । प्रकारान्तरेण सिद्धायास्तस्था विशेषणेन पोपणे हीलर्थः । मदेति । विष्णुं प्रति भकोक्तिः । त्वरपुर एव स्वम एव । तावकं माम् । अरिशब्देन चक्रम् । अपुष्टार्थेति । अपुथार्थत्वेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि कप्टत्यादीति । यथा कटवाद्यभावो दोषाभावमानं न त्वलंकारस्तथेत्यर्थः । अत्र १ यया पूर्व कालियविपहारकस्य चरणप्रक्षालन कृठमवश्यं तया चरणगता विषहरणशक्ति रुपलभ्या। अत एव भवन्यालव्यालीदात्मनस्तापहरणे साऽवश्यं समति चमत्कारि व्याय मकवार्थोपपादकमित्याशयः। निमनशरीरस्य उरेशानौविलसन्दयः । सम खानी शत्रुभिः समई प्रास्वमानस्स निजमृत्यस वापमानजनिकामुपेक्षा कथं वा कर्तुमहेंदित्यथैः ।

·काव्यमाला. [टिवीयानने- कारादय आहुः---'विशेषणानां बहुलमत्र विवक्षितम् । साभिप्रायविशेषणग- ववहुत्वकृत एव चात्र वैचिभ्यातिशयः । एकविशेषणं तु दोपामावमानस्सा- काशः' इति । तदसत् । विशेषणानेकत्वं हि व्यायाधिस्याधायकताद्वैचि. त्र्यविशेषाधायकमस्तु नाम, न तु प्रकृतालंकारशरीरमेव तदिति शक्यं वर्णम् । वीचिक्षालितकालियाहितपदे इति प्रामुक्त एकस्यैव विशेपणस्य चमत्कारि- खाया अनपदरनीयत्वात् । 'अयि लावण्यजलाशय तस्या हा हन्त मीननयनायाः। दूरसे लयि किं वा कथयामो विस्तरेणालम् ॥' अत्रकैफ़विशेषणमात्रेणेव सकलयात्यार्धसंजीवनाथ । यत्त कुवलयानन्दकार आह-"श्लेषयमकादिष्वपुष्टार्धदोपामावेन - फरसापि विशेषणस्स साभिमायस्य विन्यासे विच्छित्तिविशेपसापासरिक- रत्तोपपतिः । यथा--'क्षितिमृतैव सदेवतका वयं वनवतानयता किमहि- द्रुहा' इति गोवर्धनपतविषयके नन्दादीप्रति भगवद्वापये" इति । तदप्य- सत् । यो हीममलंकार दोपाभावान्तःपातितयालंकारमध्यारहिर्भावयति, स किं सदुतपयमकादिगन चित्रातिरिकसले सामिपाय विशेपगेषु विच्छिपि- परिसाद पो हेनी । भा परिसरे। दिसतः । पर विशेषणानेम्यम् । मोति। नारिणतन्य नामी पिडि-गमायेनेति । नारता मापन ग. दलात भर. विशेगमायादिति । यसपरिलयं । समानरात न्यायमारwiगत परिकरेति । परिरम्मानंघरपोपतिरसः । उनटापराला परामरीनानाति भावः । 'गाभिमासस हिन्यापार' पिटाठः । क्षितीति । यमदादरनिरम् । RR AIRATRAILE नुनपनापा मा UNRN. पिन पासमम् ! -मी (R) (0 Rumt. रिपर)। RITIJoगापामा nिt RAGIRI-मिना. नभ ARUITRARAMEETIOनार twAnufai Site-राशि का पालन in EAR नानि रिपबिनाstar ·परिक]. रसगङ्गाधरः। ११९ विशेष मन्यते, न वायें दोपामावमात्रेण विच्छितिविशेषस्यालंकारम- योज्यस्यालंकारमन्तरेणानिष्पत्तेः सिद्धं सर्वत्र परिकरस्यालंकारस्वम् । द्वितीये मन्यत्रेव यमकादिप्वपि विच्छित्तिविशेषो नास्तीति तेन सुवचत्वात् । तथा हि- 'अनापदि विना मार्गमनिशायामनातुरः । मृतिकाशौचहीनस्तु नरो भवति किल्बिपी ।' इत्यत्र पर्युदस्तेऽप्यापकालादौ यथा केनचिन्मृत्तिकाशौचादि क्रियमाणं न प्रशस्तवनयुकेन गोवर्धनेन । अरसकेणेन्द्रणेत्यर्थः । 'अहिनामुरे सर्प' इति विश्वः । यमकादीति । तद्रूपशब्दचित्रेत्यर्थः । सर्वत्र पादौ तदन्यत्र च । तेन सुक्चत्या- दिति । अनेदं चिन्यम्-दोपाभावमध्ये एनमन्तर्भावयता एकविशेषणे चमत्कारविशे- पस्यानगीकारात्त्वदुदाहरणासंगतिः। यदि त्वनुभवबलात्तत्तदोपाभावकृतचमत्कारादप्यधि- कचमत्कारोऽस्ति, वाद्यनगीकारस्त्वप्रयोजक इत्युच्यते, तर्हि समं प्रकृतेऽपि । किं च- अपि तु पोपायेति वदता भवतापि श्लेश्यमकादिषु विशेपणस्य चमत्कारिताभ्युपेतैव । चमत्कारातिशयजनकतारूपाया एव पुष्टेः काव्ये खौकारात् । यदि तु विवक्षितार्थयोध एष पोपः विवक्षितार्थवाधप्रयोजकानुपादानत्वं च पुष्टत्वम्, तथाप्यापत्कालेऽक्रियमाणं . मृत्तिकाशौचादि यथा न दोपाय नामि लोकनिन्दाये, क्रियमाणं चाधिकस्तुतयेऽधिकफ- लाय च भवति, तथा यमकादिषु पुष्टत्वमक्रियमाणं न दोषाय, क्रियमाणं त्वधिकचमत्ता- रायेति वक्तुं शक्यम् । न च कवे. स्तुतये भवतु, न चमत्कारायति वाच्यम् । नित्ये फलस्यापि खीकारेण तदतिशयस्य वेन जननबदुपपत्तेः इह तु फलं चमत्कार एव । अमि लावण्येत्यत्र तु पुष्टत्वमक्रियमाणं दोपाय, क्रियमाणं तु विवक्षितार्थावाधरूपपोपा- येव, नाधिरुचमत्काराय । यथाऽनापयक्रियमाणं मृच्छौचादि दोपाय, क्रियमाणं तु नाधिकफलायेलतो यमकपर्यन्तानुधावनम् । वस्तुतः संध्यायकरणस्य दोपत्वेऽपि तदभावो न दोपाभावमात्रम्, अपि तु फलायापि, एवं यमझायतिरिकेऽपि साभिप्रायविशेषणो- पादाने दोपत्वाभावचमत्कारशेखलंगरत्वम् । किं च यथा तन दोपाभावस्या वैकल्ये- ऽपि सिद्ध सास्तस्करणं फलातिशयायैव, एवं दोपाभावस्य विशेपणानुपादानेऽपि सम- १ आपे (धादिषु सामिप्रायविशेषणविन्यासे विच्छित्तिविशेष चन्मन्यते नह) विच्छित्ति- विशेष: अकारप्रयोज्य: (अळंकारहेतुका), अत एव अलंकारं विना दोषाभावमावेश वस्त्र (विविधतिविशेषस) निम्पतिनं भविमइति । भव एक सिर सर्वत्र परिकरस्वालंधरत्वम् । पति योजना। २ भापाकालादौ मचिकाओवरल पदासः (अपवादः) वठे, दयापि, यदि कपिल भापरावादी मूटिकाशेचं क्रियते तहिं न उस निषेषः (करसे प्रत्यवायः) इत्या .

·५२० काव्यमाला। [द्वितीयानने- केनापि प्रतिषिध्यते, कर्तुः सामर्थ्यगमकं च भवति, तथा प्रकृतेऽपि दोप- निपेघविधौ पर्युदस्तेऽपि यमकादौ पुष्टतारूपदोपाभावः कविना संपाद्यमानो न दोपाय भविष्यति, अपि तु रसपोपायैवेति । यदि च यमकेऽनुमवं विच्छितिविशेपे प्रमाणं पे, ब्रूहि तदान्यत्रापि तमेव प्रमाणमिति यमकप. य॑न्तानुधावनं निरर्थकमेव । तस्मात्पुष्टार्थतारूपेण दोषाभावेन परिकरालंका- रस्स विषयविभागो दुःशक इति प्राप्ते नूमः । सुन्दरत्वे सत्युपस्कारकत्वमल- कारत्वम् । चमत्कारापकर्षकाभावत्वं च दोपाभावत्वम् । तदेतद्धर्मद्वयं विवि- कविषयं यदि दैवादेकसिन्विषयविशेपे समाविशेचदा का हानिः स्यात् ।। उपधेयसंकरेऽप्युपाध्यसकरात् । यथा ब्राह्मणस मूर्खत्वं दोपः, विद्या तु दोपाभावश्च भवति गुणश्व, तहाप्युपपत्तिः । न च दोपाभावतया प्राप्त- स्यापि परिकरस्य किमित्यलंकारेषु गणनागौरवमिति वाच्यम् । उभयात्मक त्वेनेतरवैलक्षण्यज्ञापनार्धतया गणनोपपतेः । यथा गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदतया सगृहीतापि समासोक्तिरलंकारगणनायां पुनर्गण्यते । यथा वा मासादवासिपु . - वेन साभिमायैकविशेषणनिरन्धनोऽपि चमत्वारो दुरपक्षष इति योप्यम् । तदेतदपि चेकपदार्थहेतुरमिलादिना प्रन्धेन कुवलयानन्दे स्पुटमिति दिन् । इलन मृत्तिकाशीचा- भावनिपेधाविधी । पदस्खेऽपि दोषाभाषवत्तया प्रतिपादितेऽपि । सामावगर्म व साम- गम च । चित्तथैव पाठः। दोपनिषेधेति । अदोषं काव्यमित्य । पुरतेति। तस्पो यो दोपाभाव इत्यर्थः । उपसहरवि-तस्लादिति । विविकेति । परिकरा. विरिफे सामानाधिकरण्याभावादिति भावः । एवम्मिन् परिकरे । यथेति । विद्यायां गुणसदोपाभावत्वपो. समावेशेऽपि तयोरसांपर्य यधेवर्थः । उभयेति । अलंगारदो- पाभावरूपपेनेसर्थः । इतरेति । परिचरान्यालंकारत इत्यर्थः । अस्याप्रेऽप्यन्ययः । अत एवाह-यति । महाभाप्यारोकं ध्यन्तमाह-प्रासादति । अयदेशैत्यर्थः । १ अपुष्टावारूपस दोषस्यामा सा पुरव यदि पापोवनी। २ माराव दोषाभार घेति उपारिद्रयं पृषक, नानो संस। स (परिको) परि बोरनो सनाया पृथक सापिठोकामोन सरा, किन्तु उपपयोरेर । या सिस मूव दोषः, Aपा च गुणः । कुत्रचिसिडे (सरवि) विपापा दोपामावरम. मार, गुलाम र प्रसन्यदेवी नोपायोः (दोभाष-गुगलयोः) संकर सास ·परिफरः] रसंगाधरः ५२१ गणितोऽप्युभयवासी भूवासिगणनायां पुनर्गण्यते तथेहापीति न कश्चिद्दोषः । अन्यथा पाचां काव्यलिङ्गमप्यलंकारो न स्यात् । तस्यापि.निहतुरूपदोपामा- वात्मकत्वात्। 'द्विजराज कलाधार विश्वतापनिवारण । कथं मामवलां क्रूरैः करैर्दहसि निर्दय ।। इत्यादौ विशेषणाधिक्याब्यायाधिक्य चमत्काराधिक्यम् । अयं च वाच्यसिध्यङ्गव्यङ्ग्यगर्भत्वेनोपस्कारकव्यङ्ग्यगर्भत्वेन द्विधाभवन् व्यङ्ग्यस्य वाच्यायमानत्व-तद्विपर्ययाभ्यां चतुर्धा । आद्यो यथा-- "विहाय संसारमहामरुस्थलीमलीकदेहादिमिलन्मरीचिकाम् । कृपातरङ्गाकुल मन्मनोमृगो विगाढुमीश त्वयि गाढमीइते ।' अत्र गाहनसिधे कृपेत्यादेः समुद्ररूपं व्यङ्ग्यं वाच्यायमानम् । द्वितीयो यथा- 'खर्वीकृतेन्द्रगर्व त्वरया चक्रेण भिन्ननक्रमुख । लीलातकोलमूर्ते मामुद्धतुं कथं न शक्तोऽसि ॥' अत्र गोवर्धनगजेन्द्रवसुंधराणामुद्धारो वाच्यतास्पर्शशून्य एवोपालम्भसि- विपक्षे बाधकमप्याह-अन्यथेति । एवं सत्यपि तस्य तत्त्वानगीकार रत्यर्थः । अत एवापिः प्रयुक्तः । अनेकविशेषणाना साभिप्रायत्वे उदाहरति-द्विजेति । चन्द्रं प्रत्यु- किरियम् । परिकरस्य भेदमाह-अयं चेति । कोलेति । वराहेत्यर्थः । वाच्यता- स्पर्शति । वाच्यायमानवेत्यर्थ. । अत एव पर्शपदसार्थक्यम् । तद्गमकाभावात्तस्य गूढत्वमिति भावः ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाशे परिकरप्रकरणम् ॥ १ वाच्यसिस्य व्यङ्गय गर्ने पस्य, तत्वेन ! २ समुद्रूप व्यय विना गाइनरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिर्न भवति, ततश्च सोयं परिकरो, वाच्यसिध्याहन्यजयगर्भः। व्यङ्गय (समुद्ररूपम्) न केवलं कान्यभावनापरिपकमतिमिरेय, अपि तु साधारणैरपि परिचातुं शक्यमिति वाच्यायमानम् । ३ विशेषणानां न्यद्यविना उपालम्भस्य सिद्धिने भवति इति शध्यसिस्यङ्गम् । किन्तु सुगमकामावाद् व्ययस्य वाच्यायमानत्वं नास्ति । (सदिपर्यय इत्यर्थः) । .

·५२२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- घ्यनम् । तृतीयस्तु 'धृतशागदारिनन्दक' इत्यत्र, चतुर्थः 'वीचिक्षालित- कालियाहितपदे' इत्यत्र च योध्यः । इति रमगडाघरे परिकरालकारप्रकरणम् । अथ श्लेपः- श्रुत्त्येकयानेकार्थप्रतिपादनं श्लेपः । तच द्वेधा । अनेकधर्मपुरस्कारेणेकधर्मपुरस्कारेण च । आधे द्वेधा । अनेकशब्दप्रतिभानद्वारा एकशब्दप्रतिभानद्वारा चेति विविधैः लेपः । तत्रोपः सभलो द्वितीयो बमन्त इति वदन्ति । तृतीयस्तु शुद्धः । एवं त्रिविधोऽप्ययं प्रकृतमात्राप्रतमात्रपकृतामहतोमयाश्रितत्वेन पुनखिविधः । अनाघे भेदे द्वितीये च विशेष्यस्य लिटवायां कामचारः । तृतीयभेदे तु विशेषणवाचकस्यैव लिटत्वं न विशेष्यवाचकस्य । तथात्वे तु शब्दशक्ति- मूलध्वनेरुच्छेद एव स्यात् । विशेषणमात्रश्लिष्टतायामपि प्रकृतामकृतधर्मिणो- संप लक्षयति-अधेति । तर आयनेदयोर्मध्ये । अप एपा नेदानां मध्ये। आये प्रतमात्राधिते । द्वितीये अप्रावमाप्राभिवे । तृतीयभेदे उभयाधिवे। तयाचे त्यिति । विशेष्यस्यापि टिपे होल । अन विशेष्यस्य टिपेऽपि पानीबारे सन्दफिउम्पन्मुच्छापत्तिरिसराण्डाय । तृतीये विशेषनाह-विशेषणेति । १ उपरकारसम्पपगर्भ, पापस (ममोपश्वासपत्रमा समय रिपुमि भ्य. मादामुपेयमापस दबारीतिरसस) वाघ्यायमानरव प, एरपोपवाद। २ उपरकारकम्पपगी, पापस न एम्पयरपम् । १ एकेन नीमरगेन। ४ अनेक पुरस्कारेण [मनेशपरमानारा, समप्रविमानदारा विवि समपुररसत रेकरिध विसंहस्य विविध सः। ५त्र दियदयो. (मनेटसमविमान-सम्पतिमान-सारा पेलि) मारे भाप: (भने) समासप्रतिभा• अपराध्य दलापमेयो (भाषी मे अपुर, सपुर.) म" से नागेशनीका मानमूनिया । समा. महोदा सरस्मरेलेव मा. पाश्रमो-करपा रRE. तापदारमा (नि) सामोपन्या येस!! (ta पापपुरपणनेप्रतिपादनमः।

·रसगगाधरः। ५२३ रुपादान एव श्लेषः । प्रतधर्मिमात्रस्योपादाने तु समासोक्तरेव विषयः । वदित्यं प्रकृतमानविशेष्यकानेकार्थविशेषणं यत्र स एकः । एवमप्रकृतेत्या- दिद्वितीयः । पृथगुपातप्रकृताप्रकृतोभयविशेष्यकनानार्थविशेपणं तृतीयः । एतदन्यतमखं च रक्षणं पर्यवसितम् । क्रमेणोदाहरणानि- संगूत्यर्थं सकलजगतो विष्णुनाभिमपन यनारं स त्रिभुवनगुरुर्वेदनाथो विरिश्चिः । ध्येयं धन्यालिभिरतितरां स्वप्रकाशखरूप पाख्य तत्किमपि उरित वस्तु वस्तुष्टयेऽस्तु ।। अन्नाशी प्रकरणे तुष्टिजननसमर्थत्वेन रक्ष्मीभगवन्नाभिकमलयोरुभयोरपि प्रकृतत्वात्मकृत्तमात्राश्रितोऽयमेकया श्रुत्या पदवयप्रतिमानद्वारा भिन्नधर्मपुर- स्कारेणानेकार्थप्रतिपादनासभा । विशेष्ययोरश्लिष्टत्वेऽप्ययं संभवति । यथात्रैव पायादाध कमलमथवा योगमायाखरूरम्' इति तुरीयचरणनिर्माणे । अयमेवाभशात्मको यथा-- करकलितचक्रघटनो नित्यं पीताम्बरस्तमोऽरातिः । निजसेविजाड्यनाशनचतुरो हरिरस्तु भूतये भवत्ताम् । विशेषणस्यैव लिएतायासियर्थ । भेदानुपसहरति-वविथमिति । अनुगन लक्षण- माह-पतदिति । संभूत्यर्थमिति । सभूतिरुत्पत्ति सम्यगेश्वर्य च । विष्णुना प्राप्तम् , विष्णुना अभिप्रपन्न प्राप्त च । स ताहशो ब्रह्मापि यस्य कमलस नाल नाल- दण्ड , यस्मादल समा न य । धन्यैमरे , पनिकपक्षिमिव । पाख्य कमज्ञक कमासहक च । भय प्रकृतमानाभित । एवमऽपि आद्य भगवन्नाभिसन्धि । फरफलितेत्यादि । को हस्त किरणश्च । चक्र सुदर्शन कालचक व । अम्बरमा- काशी वस्त्र । तमो राहुरन्धकारश्च । जाज्यमज्ञान मुखत्व च । हारे सूर्यो विष्णुध । अयं प्रकृताभकृतोमयाश्रित । जाश्येति । निजलेवीसलेलादि । समय इसमें शेपो १ विष्णुनाभिमपन्नम्' इत्यादिवानुपूर्वीश्रुतिरेकैन । किनु अर्थानुसारम् 'विष्णुनामि- प्रपनम् विष्णुना भमिप्रपन्नम्' इति पदव्यमतिभान तु पृथक । अत्र हि लक्ष्मी-भगवन्नाभि- कमलेसनराधप्रतिपादने धर्मा भिन्न भिन्ना । यथा-विष्णुनाभिप्रपन्नम् इति नाभिकमला- प्रतिपादन भगवामिशाल न. । टक्ष्मीरूपयंप्रतिपादने तु भगवयाप्ताय धर्म । एव सर्वत्र पदेषु शेश्यम् । २ निजसेमिनो माध्यम हिमतगापिण्डीभाषस्व नाशने चतुर सूई नारस शान नाचने चतुरो निष्णु-माध्यमशान मूर्सद इसे नोशनोऽयं विशानदेय एव ।

·श्लेपः] रसगङ्गाधरः। ५२५ भीष्मः' इत्यप्रकृतांशमपि श्लेषग्रस्त कृत्वा रूपकं क्रियते, तथापि प्रकृतविशे- प्यस्य माघस्याश्लिष्टवादखण्डित एवं श्लेपः । न चान समासोक्तिरिति अमि- तव्यम्, अमहतधर्मिणोऽपि शन्दवाच्यत्वात् । यत्र स्वप्रकृतव्यवहार एव शब्दशक्तिं सहेतापि, न त्वप्रकृतधर्मी, तत्र समासोक्तेरिटेः । अत्र विचार्यते--अयं चालंकारःमायणालंकारान्तरस्य विषयममिनिविशते, तत्र किमस्य बाधकलं स्यादाहोखिरसकीर्णत्वमुताहो बाध्यत्वमिति । अत्राहु- रुद्रटाचार्या:-"-'येन नाप्राप्ते य आरभ्यते स तस्य बाधकः' इति न्याये- नालंकारान्तरविषय एवायमारभ्यमाणोऽलंकारान्तरं बाधते । न चास्य विविक्तः कश्चिदस्ति विषयो यत्र सावकाशो नान्यं बाधेत । तथाहि अप्रकृ. तमानयोः प्रकृतमात्रयोर्वा तावत्तस्ययोगितैव जागर्ति । प्रकृताप्रकृतयोस्तु दीपकम् । तदनुमोदिता उपमादयश्च । न च 'देव त्वमेव पातालमाशाना स्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुभूमिरेको लोकत्रयात्मकः ॥' इत्यादिकाव्यप्रकाशोक्तौ विवितो विषय इति वाच्यम् । रूपकस्यैवान स्फुट- सेनाह-यदीति । लेपेति । गायवद्भयानकस्यापि प्रतीतेरिति भाव । अखण्डि- त एव लेप इति । शब्दशक्तिमूरध्वनिना न खण्डित इत्यर्थ । क तहि समासोक्ति रत आहयोति । अपि सभावनायाम् । अन पविपये । अत एवाह-अयं चेति । लेप इत्यर्थ । विविकविषयस्यापि वक्ष्यमाणत्वादाह-प्रायेणेति । अभीति । व्यामोतीत्यर्थ । उदाहो अथवा । येनेति । प्राप्त इति भावे क्त । येनेति तरि तृतीया । नब्वयस्य प्रकृतदायोधकत्वम् । तथा च यत्कर्तृकावश्यप्राप्ती य आरभ्य- माण स तस्य बाधक इत्यर्थ । तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्य हि बाधकताबीजम् । एवव्य- वच्छेद्य पदार्थमाह-चेति । नहीत्यर्थ । तावदादौ । अलमत्यन्तम् । पाता रक्षिता, पातालरोकश्च । आशाना मनोरथानाम् , दिशा च । अमराणा देवाना मरुद्र- १ मापवर्णने अप्रत भीष्मपद शिष्टम् , भयकररवस्य गाङ्गेयत्वस्य च प्रलायकत्वाद। २ मत्र तु अप्रस्ती धर्मा (भीष्म.) शब्दशति सहते, अर्थात अनेकार्थः । इति नात्र समासोतिरिलाय.। ३ तेन दीपकेन अनुमोदिता. दीपकामिना उपमादयो व्यङ्गया भवन्तीत्याशयः ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- त्वात् । श्लेपोपस्थापितपातालाद्यर्थस्याभेदारोपमन्तरेण लोकत्रयात्मकत्वस्य दुरु- पपादत्वात् । कथं तर्हि 'नदीनां संपदं विनद्राजाय सागरो यथा' इत्यादा- बुपमायाः प्रत्ययः ? । कथं वा तत्रैव यथाशब्दस्याने किमुशब्ददाने उत्प्रे. क्षायाः । अपर इति कृते च रूपकस्येति चेत्, न । अत्र हि उपमादीनां प्रतिभानमात्रं न तु वासवी स्थितिः । नहि श्वैत्येन शुक्तौ रजतत्वं प्रतीयमा- नमपि वस्तुतोऽस्ति । तस्मादुपमादिप्रतिभोत्पतिहेतुः श्लेप एव खविपये सर्व- नालंकारः" इति । एतचापरे न क्षमन्ते । तथा हि यचावदुच्यते येन नाप्राप्त इत्यादि, तंत्र प्रागुदाहते 'पद्माख्यं तत्किमपि ललितं' इत्यमत्पये, 'सर्वदोमाधवः पातु यो गङ्गां समदीधरत्' इत्यादिपरकीयपद्ये च श्लेषातिरिक्तः कोऽलंकारः ।। तुल्ययोगिता तु सादृश्यप्रत्ययनियता कथमत्र शक्यते वक्तुम् : नहि । लक्ष्मी- कमलयोहरिहरयो प्रकृते सादृश्यं प्रतिपिपादयिपितम् । नापि चात्रैकश्रुत्या- र्थद्वयोपादानं विनान्यत्किचिच्चमत्कारजनकं येनालंकारान्तरमभ्युपगच्छेम । णाना च भूमिः स्वर्ग., चमरसबन्धिपवनाश्रयथ । अभेदेति । प्रथमोपस्थितार्थे इति भावः । तस्माच्पस सवैयाधकत्वं सिद्धम् । तनाक्षिपनि-कथं तहीति । दीनां खल्पा सपदं न बिभ्रत , नदीनी गादीना सपदं विश्रय । तव पाचोकनदीनामियनैव । प्रलयपदस्याने उभयनानुपतः । प्रतिभानेति । तथा च प्रतिभासिकत्वं नेपामिति भाव. । तदेवोपपादयति-नहीति । उद्भटाचार्योकं खण्डयति-एतच्चेति । तने- लस्स उच्यत इति शेषः । एवमग्रे सर्वन बोध्यम् । सर्वदा उमाधवः । सर्वग्रदो माध. वश्च । गहा अगं गा च । वस्तुतः सादृश्यसत्वेऽप्याह-प्रत्ययेति । ननु तत्मतीतिरपि कुतो नात आह-नहीति । नन्वलंरारान्तरमस्त्वत आद-नापीति । नन्वेवश्रुला- १ राशि लोकत्रयात्मकताप्ठापनाय पाताष्ठादिरः (वं पाताललोकः'रत्यायाकारकः) रूपकेणैवोपपयो। दवयात्रापि रूपकमेव भाक्रामक जातम् । एवं च पस्स न विवित्तो विषय इति सालझारापक शेषः । र यदि निरवकाशतया ठेपः सर्वारकाराषकस्ता पसले सयमकारान्तरस प्रवीति- रित्याग्नीक दहाति। ३ न्यबसात शुचौ यथा रजतस्य प्रतिमान एव, न वास्तवी स्थितिः, सभा 'नदी- नाम् .' त्यादी उपमापकाराणां प्रतिमानमात्रम्, न दाखवी सितिः। बास्त्र तुवा पपवि-समापानम् ।

·स्थिति सा विरोधे प्रतिप्रधानार्थमापयातनो भवति । वास्तवेतु समापन समामरूपो. शेपः] . २ मगरमातिदन्दथेन उमर (मरणेन सहित)स्य द्वितीयास्स (हेमजीवनभूतस्स) या उप- रसगङ्गाधरः। ५२७ एकात्यार्थद्वयोपादानं तु श्लेष एव । एवं च सावकाशत्वाच्छेपस्यालंकारान्त- रापवादकत्वं न युक्तर । अत एवोपमादीनां प्रतिमानमात्रमिति यदुक्तं तदपि न संगतम् । गुणक्रियादेरिव शब्दमात्रस्यापि समानधर्मत्वेनोपमायां तारहा. धकामावात् । एवमेवालंकारान्तरसापि श्लेपविपये पारमार्थिक्येव सचान प्रातिभासिकी । प्रत्युत श्लेषस्यैव प्रतिभानमात्रमिति वर्ष युक्तम् । पूर्णोप- माया विषयस्य सर्वस्यापि त्रिविध श्लेषणाक्रान्तत्वानिरवकाशतयास्य सावका- शंस्य खविपये बाधौचित्यात् । तथा 'समरार्चितोऽप्यमरार्चितः' इत्यादी क्षेपस मिरिकचन्द्रद्वयवत्प्रतिभानमात्रमेव, न त्वलंकारत्वम् । तज्जीवातो- द्विनीयार्थस्याप्रतिष्ठानात् । विरोधस्य त्वामासरूपस्याप्यलंकारत्वम् , न तु श्लेप- स्येति स्फुटमेव । तस्मादेवमादौ श्लेपप्रतिभयोत्पायो विरोध एवालंकारः, न धंद्वयोपादानेऽप्यन्यालार कुतो नात आह-एकेति । उपसहरति-एवं चेति । अलगारान्तराभावे चेत्यर्थ । क्रियादेरिवेति । तदुपमानधर्मवदिल्यर्थ । वाधकाभा- वादिति । वाधक्तानीजस्य निराशत्वस्याभावादित्यर्थ । लेपस्येति शेप । उत्प्रेक्षा- दावाह--एवमेवेति । प्रत्युत वैपरीयेन । लुप्तोपमाया सयंत्र तदसभवादाह---पूर्णा- पमेति । तथा च तद्विपये इदमुच्यते, न तु सर्वनेति भाव । त्रिविधेति । प्रकृतत्वा- देवेति भाव । तया पूर्णोपमया । अन्यत्राप्येवमित्याह -तथेति । समरे सङ्ग्रामे । वेन वार्चितोऽप्यमरदवेचित । न मा उपमा यस्य तादृयो रा धन येश तैरचित । अनु- पमधनार्चितश्चयर्थ । तैमिरिकेति । तिमिराख्यनेनरोगपतेत्यर्थे । अप्रतिष्ठाना दिति । सरलतयाऽप्रतीरित्यर्थ । नन्वाभामत्वे लेपवद्विरोधस्याप्यसकारत्व न स्यादत आह-विरोधस्य त्यिति । अपिस्तिवतन्समुचायक । नन्वेन तर्हि रामराचालाद। मोडलमारोऽत आहे--तस्मादिति । उक्तहेतोरिल्यर्थ । एतमादौ रामराचायादी । एवं सावकारात्वेन न्यायाविषयत्वमुक्त्वा सामान्यचिन्तापक्षेऽभवाद्विशेषचिन्तापक्षेऽतिव्या- १ उपमा निरखकाश, अयम् (सेवा) तु सावकाश , अत एव खस्य (उपमायाः) विषये सावकाशस्य रेपस्य बाधचिसमित्यर्थः । सततश्च द्वितीयास्य अप्रतिष्ठानान शेष. । विरोफरूपसाय तु चमत्गरकतया रेवनि प्रतिछानादिरोध पत्रेयाश्य।

·५२८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- तु विरोधप्रतिमयोत्पाद्यः श्लेषः । किं च प्रत्येक तत्तद्रूपपुरस्कारेण कस्याप्य- लंकारस्य नास्ति श्लेषविपये नाप्राप्तत्वम् , अलंकारान्तरत्वपुरस्कारेणेति चेत्, एवं तर्हि वाध्यसामान्यचिन्तया खविपये प्राप्तस्य सर्वस्यापि वाधापचौ लिष्ट- परम्परितरूपकस्य श्लिष्टसमासोक्तेश्वोच्छेद एव स्यात् । तस्माच्छ्लेषस्य नापवा- दकत्वम् , संकीर्णत्वं तु स्यात् इति । अन्ये तु-"अलंकारा हि प्राधान्येन चमत्काराघायकाः खां खामाख्यां लभन्ते । त एव परोपकारतया वर्तमानास्तां त्यजन्ति । यथा---'राज भूमौ वदनं मृगाक्ष्या नभोविभागे हरिणाकबिम्बम्' इत्यत्र प्रकृताऽमकृतास्म- नामेकधर्मसंबन्धो दीपकाख्यां भजते, त्यजति च 'राजते वदनं तन्व्या नमसीव निशाकरः' इत्यत्र । अत एवोच्यते-भाधान्येन व्यपदेशा भवन्ति' इति । एवं चालंकारान्तरोपस्कारकतया स्थितः श्लेपः कधंकारं स्वगृ. - शेध न न्यायविषय इलाह-किं चेति । तत्तद्रूपेनि । उपमात्वरूपकत्वादीत्यर्थः । विपये तद्विषयत्वावरिउन्ने । एवं च बाप्यविोपचिन्तापक्षे तदसंभवः । सामान्यचिन्ता- पक्षे आह-अलमिति । ननु मास्त्वस्य तदपवादत्वं परंतु तदप्रिमयोः पक्षयोः गोऽ. भिमतोऽत आह-संकीर्णत्वमिति । तृतीयपक्षाशयेनाह-अन्ये विति । हि यतः। अत एव, वेषामेव तदाख्यत्वादेव । तो सीयारुयाम् । नभोविभागे नभःप्रदेशे। एकधर्मेति । राजनरूपेत्यर्थः । नमसीवेति । अनोपमया वर्ण्यपुष्टि. । उकाथै प्राची. नसमतिमाह-अत एवेति । ईशव्यवस्थानीकारादेवेलधः । नन्वेतावता प्रकृते कि सिदमत आह-पपंचेति । उकबरस्थागीकारे चेयर्थः । कथंकार कर्यकत्वा । १ उद्भटमहोदतोयम् (येन नाप्राप्ते य०) न्यायो बाय-बायकयोः सावकाशश्वनिरन- कारणे, सामान्यविशेषमावे प प्रवर्तते । तत्र वापस शेषस्य निरवकाशत्वं निरस्वमिति प्रथमप्रकारेण न्यायाऽविषयत्वं तु सापितमेव । सामान्यविशेषभान (दितीयप्रकारेण) अप्यस्य न्यायस्य नार्थ विषय इसार-fच प्रत्येकं तपेति । अयं भावः-उपमात्वं रूपर- विनिति उत्तर सविशेषरूपं पुरवल मगारान्तराणि पविषये न प्रसन्यन्ते, संभवाभावाद। पाद निवानि अकारान्तयणीति वाध्यसामान्यविचारेण यदि अटकारान्तरण परिपये प्रतिक्रिय बी विषये अभिन्नस सर्वसाप्पटारसामान्यस पापेन 'शिटपर. परिटरूपस्य छिटसमासो' ५ प्रलोपः स्वार [धेरेग वाघे सति उत्सातयोः कार- मासोसीवि म्यपदेशाउमाद]: वय कायसामान्यचिन्तापटोपि दुपा वसाव सारकारनिरसगाव-सामान्यविशेषमावरूपः तमोलि न्यायस विषयो नास्टीसः ।

·पा] रसगङ्गाधरः। ५२९ इस इव श्लेपालंकारव्यपदेशं वोढुमीष्टामिति बाध्यप्राय एव" इत्यप्याहुः । तदित्यं संक्षेपेण सेपस दिक्प्रदर्शिता । यत्र तु प्रस्ताप्रकृतोभयविशे- प्ययोरपि लिएपदोपारत्वं स तु वनेविषय इत्युक्तम् । स च यथा--- अविरलक्गिलदानोदकधारासारसिक्तपरणितलः । पनदाममहित्तमर्जियतितरां सार्वभौमोऽयम् ।। मत्र राजनि प्रस्तुते उदग्दिग्गजोऽमस्तुतोऽपि व्यजनमर्यादया मतीयते । तत्रामस्तुताभिधानं मा प्रसाचोदिति प्रस्तुताप्रस्तुतयोरुपमानोपमेयमावे तात्पर्य कल्प्यते । इमं च शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपं ध्वनिमाहुः । उदाह- तश्च ध्वनिकारः- 'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तस्याः कं न चक्रेऽमिलापिणम् ।' मम्मटभट्टैश्च- 'भदात्मनो दुरचिरोहतनोविशाल- वंशोनतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्स। व्यतिरेके दृष्टान्त पाध्यमाय एवेत्यप्याहुरिति । सर्वदो माधव इलादालंकारा- न्तरसंभावनारहिते सावगशस शेषस्थालारान्तरेण सविपये वाध्यत्वमेवेलर्थः । प्रति- भामाश्यापार इति । अपिविशेषणसमशयर । अविरलेति । व्याख्यातमिदं प्रास् । तम तत्प्रचीनी सलाम् । उनत इति। महानुपैय) प्रोसन्ती धारा यस्य सः। प्रोग्राम्हारो यम च । कालागुरुन्मलीमस. श्यामः, कालागुरुणा श्यामय । मेघस- मूहः, सनमारय । मधेति । उदाहतमिलखानुपा । भद्रेति । अब यच्छन्दः प्रारमिराजपाः । तसले यस प्रतिस्य राज्ञ करः पाणिनिरन्तरं दानार्थगृहीताम्बुसे- क्योभनोऽभूत । भवात्मनः । स्वाशरूपस। दुरधीति । अनमिभवनीयचरीरस्य । पं कुल तत्रोपतिराधिक्यं यस। कृत. शिलीमुखाना नाराचानो संमहोऽन्यारादार्च , अन्यायकारक सन् पो या उपकरणायें उहा प्रकार मतंगास) परदेश भवाम् । मानसोपचार हि मारणे उरसारका प्रसपानमेसोसित परावर न सयमेर प्रधानन्यपदेश ।

·५३० काव्यमाला। [द्वितीयानने- यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सतलं करोऽभूत् ।।' कुवलयानन्दकारस्तु–“यदन प्रकृताप्रकृतश्लेपोदाहरणे शब्दशक्तिमूल- ध्वनिमिच्छन्ति प्राञ्चस्तत्तु प्रकृवाप्रकृताभिधानमूलस्योपमादेरलंकारस्य व्याय- स्वाभिप्रायं न स्वप्रकृतार्थस्यैव व्यङ्ग्यत्वाभिप्रायम् । अप्रकृतार्थस्यापि शक्त्या प्रतिपाद्यस्याभिधेयत्वेन व्यक्त्यनपेक्षत्वात् । यद्यपि प्रकृतार्थे प्रकरणवशा- ज्झटिति बुद्धिस्थिते सत्येव पश्चान्नृपतिवद्वाबधनादिवाचिनां राज-करादिप- दानामन्योन्यसंनिधाननलावद्विषयशक्त्यन्तरोन्मेषपूर्वकमप्रकृतार्थः स्फुरेव , नैतावता तस्य व्यस्यत्वम् । शक्त्या प्रतिपाद्यमाने सर्वथैव व्यक्त्यनपेक्ष- णात् । पर्यवसिते प्रकृतार्थाभिधाने स्फुरति चेत्कामं गूढश्लेपोऽस्तु । अखि चान्यत्रापि गूढः श्लेपः । यथा- येन । अनुपेति । अबाधितज्ञानस्य अवारितगवेर्वा अदुष्टहिती। परेति । शत्रुनिवा- रक्स्य । गजपक्षे भद्रजातीयस्य । अत्युबत्साहु साधिरोझशरीरस्य । विशाला वंशस्य पृष्ट- दण्डस्योमविर्यस्य । कृतभ्रमरसनहस अनुसतधीरगमनस्य । परस्योत्कृष्टस्य वारणस्य गजस्य । करः शुण्डादण्ड । मदजलसेक्गभगोऽभूदिसर्थः । अत्र राजा वाच्यो हस्ती प्रतीयमानः । ननु प्रकरणेनाभिधाया नियमनादप्रकृतार्थस्य व्यायत्त्वमेवेति कर्य टेयोऽत आह-यदति । मूलस्य मूलक्स । अलंकारस्येति । इदमुपलक्षणं वस्तु- प्वनेरपि । शनिरशनिरित्यादी शनिविस्वरूपेऽप्रस्तुतेऽग्रनिशन्देनाभिधया प्रतीयमानेऽपि तन्मूलकस्य 'विशापि सहनुवर्तनमेकं कार्य कुरुत,' इति पस्नुपरनिन्दादिमू- लस सनवार । एतेन शन्दाकिमूलवस्तुपनेरुच्छेद इलपाखम् । अत एव विवक्षि- तार्थमाह-त्विति । अभिधेयत्वेति । पाच्यत्वावस्यत्वेनेल । 'अभिधाया जयस्यभावेन' इति क्वचित्पाठ । झटिवीति । एवं च प्रकरणादीनां प्राथमिकबोध- त्यमेर प्रतिरध्यतावच्छेदकमिति भावः । नृपतितम्राोति । नृपविटातिप्रायलर्ध. । यथास्येनास राजारयोरन्वय.। "असापुरममारूटः कान्तिमारकमण्डलः। राजा हरति रावसं मृदुभितने. करे. ॥ इलादापिति भावः । अन्योन्यसंनिधानेति । पासण्यसंपन्ध्यर्धगचन्दसमभिव्याहारस्पशन्दान्तरसनिधीत्सर्थः । तद्विपयेति। प्रासापिस तारवेलस तपापीलादिः । एतावता पूर्वापरभावमाने तस अप्रातार्या पपारिधिमाकृतार्थ इलनुगम्यते । काममिति । अप्रकृतस्स द्विती- यस साधनालयाम्पम् । तदसंभवरा निरस्पति-अस्ति घेति । चोदएँ।

·लेपः] रसगङ्गाधरः। 'अयमतिजरवाः प्रकामगुरिलघुविलम्बिपयोधरोपरुद्धा: सततमसुमतामगम्यरूपा. परिणतदिकारकास्टीबिभर्ति ।' अत्र हि समासोक्त्युदाहरणे वृद्धवेश्यावृतान्त प्रतीयते । तत्रामा- लेप इति सर्वेषामभिमतम् । एव चाप्रकृतार्थो न व्याप ।" इत्याह । तत्र विचारयाम'-~यतावदुच्यते उपमादेरलंकारस्यैव व्ययत्वं प्राचीना- नाममित न स्वप्रकृतार्थस्येति । एवं सति 'अनेकार्थस शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगाधैरवाच्यार्थधीकृद्यापतिरक्षनम् ॥ इत्यादिस्तेषां अन्य कथमायुप्मता समर्थितः । उपमादेव्यंग्यत्वस्य वाचक- तानियन्त्रणाऽनपेक्षत्वात् । नद्यनेकार्थसापि शन्दसोपमादिवाचक प्रसक्तं येन तन्नियप्रणाय संयोगायनुसरणमर्थवत्स्यात्, द्वितीयार्थवाचकतायामनि- यभितायामप्युपमादेर्व्यन्यत्वस्य निष्प्रत्यूहत्त्वात् । तस्मानद्वन्थानाकरननिर- धनं तदभिप्रायवर्णनमिति स्फुटमेव । यदप्युच्यते अमरतार्थसापि शक्त्या प्रतिपाद्यस्येत्यादि । तत्र कधसम- अन्यप्रापि उदाहरणान्तरेऽपि । अयमतीति । मापे यतकापनम् । अय रैवतक- गिरि कठिना अवन्तमहती महावितम्बमानमे पव्याप्ता निरन्तर प्राणिनामगम्यस- रूपा परिणतातिर्यग्दन्तप्रदारिशो दिकरिणो दिग्गता सामु तास्वटीधिभतीसय । "तियग्दन्तमहारी यो गज परिणतनस' इति हलायुध । वृद्धवेश्यापक्षे तु-अय राजा अतिप्रत्ययो जीर्ण महावितम्बमानस्वनसबद्धा सतत कदापि मागिना सामायोग्यता रूपा ।गमने प्राणिनां मरणमेवेति भाव । परिणते दिग्दराकारे दधनक्षत करिका नरामत च यासां तारीखत्वेनाभ्यवसिता वेश्या विभतविध । दिग्दर वर्तुगार करिता नसरेसिमा इति सादर । ननु तम र एर नात आह-तति । अयम- वात्सप्रेल । उपसहरतिपय चेति । वेपो प्राचीनानाम् । दोपान्तरमाह-द्विती. १ उपमालकारस यस्पायस बार कारवानियप्रणश्य । भारता. नियधणे सविन बानित्यः। १ मनेका स्थापि राममनो वि रामपदल प्रसध- परशुरामादियों लिपिभ्यते, याधिरेव प पपा रियायडे या भनेसस मस उपमानाचार्य न प्रशनाखीव यस नियमाप संयोपो प्रिपोगपति नियमानामदन इन् । अदि उसमाम्यक्ष- सम्पनियाममोर तरेर सारस सार श मनेसम्दानाप- मारास मा सार यदि सोमादिमिनियप्रिय सार + ·काव्यमाला। [हितीयानने- फवास्स अपत्या प्रतिपादनन् । तद्विपये शर्नियपणस तैरेखोकत्वात् । अब नियप्रग नाम प्रथम पोषजननमात्र न तु चरममापि । एवं च प्रकृतसक्त्या : परतार्थबोधे जाते सत्यतार्थया द्वितीयशक्त्या प्रकृतेवरार्थबोधेन किंचिद्वाप- कमिति चेत् । न । मथमं पपरतार्थबोधस्साजननमेव कस हेतो. !। प्रकर- पादिज्ञानेन प्रतिबन्धादिति चेत्, प्रकृतार्थबोधोचरं सा प्रतिबन्धाता फेनापदा प्रकरणादिवानस्य न च ज्ञानस्साशुविनाशितापदानी प्रकरण- शानमेर नष्टमिति याच्यम् । शानान्तरसोत्पची सायकाभायात् । सैव ज्ञान- व्यक्ति प्रतिबन्धि ति तु वग्यक्तिसदसगतमतिपन्धस्वसहसकल्पनागौर- पमतमेव । वदपेक्षयान्या समयानास्यव्यापारस फत्तयितुं युकरणात् । मिनीयमल पते रसनायां महामति.' इत्यादी यापितार्धयोपस शरत्या दुरुपपादत्वाय । यदि तु यथाकयचिदुपपविः सादेवमपि वस देवदणदी तत्पुरयारयादमादुर्भागवण्यालफापुरवासवाफ्यामादुर्भावध न स्यात् । वलोमव्यादिशिरस व्यानरमतिभामाहेनुस्वादिति मापामाराय । तत्र रिमुच्यते अमावास धपत्या प्रतिपादन मिति । । - पायति । रिप पारे । मामा भरिताका । सिमाना। नाशिति- रिमेयेनि । एक भाषयमाT. vी ना पाह-तरपक्षयेति । भन्या :- मन पास-जेमिनीति । साधितातिरननीय मामिला । पिएप पुषस उ• मन मनन मrtun' ही मापि. Praviपुरेति । Azite i भनन . TTART भर-पशिति । मान HAL PRINTERNET I मा एr- रिगुप्पन भमरता या प्रतिपादन मिनि । Hat frTLthan Tuest fun (Ot. treen-Inter41: Arti image watekar -- ·१३४. काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'चाचल्ययोगि नयनं तव जलजानां श्रियं हरतु । विपिनेऽतिचश्चलानामपि च मृगाणां कथं न वां हरति । अत्र नेवाश्चर्यकारी चाश्चल्यगुणरहितानां कमलानां चाचल्यगुणा- चिकेन तव लोचनेन शोभायातिरस्कारः, आश्चर्यकारी तु हरिणानां तद्गुणयुक्ताना तिरस्कार इति वाच्यार्थे पर्यवसन्नेऽपि रूढिनिर्मुक्ककेवलयो- गमर्यादया-मूर्खपुत्राणां धनहरणं नेतृभिश्चौरैः मुशकं न तु गवेए- ,काणामिति जलज-नयन-मृग-शब्देश्यः प्रतीयमानोऽर्थः कथं विना व्यज- नाव्यापारमुपपादयितुं शक्यते । यतो योगशके रूल्या हृढनिगडनियन्त्रिताया नास्ति स्वातव्यम् । अत एव पङ्कजादिपदेभ्यः परजनिकर्तृत्वेन कुमुदशैव- लादिवोधो लक्षणयेव । तादृशशक्तिज्ञानानां पनत्वप्रकारकयोधस्यैव कार्य- तावरछेदकत्वादित्युक्तं नैयायिकैः । अत एव च 'ईशानो भूतभव्यस्य स एवाय स उधः' इति वेदान्तवाक्ये किमैश्चर्यविशिष्टः कधिजीवः प्रति- पाय ईश्वरो वेति संशये मासे 'शब्दादेव प्रमितः' इति सूनितमुतरमीमां- - साकारासचरणैः । तस्मात्मागुक्तपद्येप्रकृतचौरज्यवहारो न शक्तिवेयः, अपि तु व्यक्तिवेद्य एव । मुख्यार्थवाधाघमावाल्लश्योऽपि न शक्यो वक्तुम् । ता- पर्यार्थबापस्तु तात्सर्यार्थवोधोत्तरयोध्यः । स एव तु कथं स्यादिति व्यूझ- नैव शरणीकरणीया । नहि चोरव्यवहारोऽत्र पर्विवक्षित इति ज्ञाने श्रोतः कश्चिदुपायोऽखि ऋते सहृदयतोनिगपितादसायापारात् । इंदं पुनरिहावधेयम्-'रागावतो वल्गुकराभिमृष्ट श्यामामुखं चुम्बति चारु चन्द्रः' इत्यादी वावत्समाप्तोतिरिति निर्विवादम् । चन्द्रपदस्याने राजेति कृते तु शब्दशक्तिमूलो ध्वनिरिति च । तदनोभयत्रापि चिटविशेषपमा- हात्म्यादप्रमचव्यवहारस्य प्रतीयमानस्य तुल्यताकथीका गुणीमायोऽन्यत्र प्राधान्यं च स्यात् । प्रकृतस्य प्राधान्यादप्रकृतस्य तु दुपस्कारकायेनोमपत्रापि ." . संधिबंधना। अस्सा बननाश्यात् । वल्ग मुन्दाम् । इति च निर्विदम् । एम्ब १ER REET रिमूडामतिरवि सिरीस्वार ।

·प:] रसगङ्गाधरः। . गुणभावौचित्यात् । नहि विशेष्यस्य लिष्टतामात्रेण व्यास प्राधान्यम् , अश्लिटत्वे चाप्राधान्यं शक्यं संपादयितुम् । नायकत्यप्रतीतिरपि कचिद- र्थशक्तिमूलेन व्यञ्जनेन, कचिच्छब्दशक्तिमूलेन तुल्यैव । यैरपि समासोक्तौ प्रकृतधर्मिणि नायकत्यादेः प्रत्ययो नाभ्युपेयते, अपि तु नायकादिव्यवहा- रस्यैव, ध्वनौ चाभ्युषेयते, तेषामपि व्यङ्ग्यस्यैकत्र गुणत्वमन्यत्र प्राधान्यं च कस्य हेतोः स्यात् ।। प्रकृतामकृत्योरौपम्यं गम्यमुच्यतामभेदो वा, सर्वथैव तस्य प्रकृतोपस्कारकत्वाद्गुणीभाव एवोचितो न प्राधान्यम् । अन्यथा समा- सोक्तावपि व्ययस्य माधान्यापतेः । तमाच्छुिष्टाश्लिष्टविशेष्या समासोक्ति रेवेयम् । पराशरूपगुणीभूतव्यङ्ग्यभेद इत्यपि शक्यते वक्तुं यदि प्रायो न कुप्यन्ति । सोऽयं श्लेपः सभङ्गोऽभङ्गश्चार्थालंकार एवेत्यौटाः । उभारप्येतो शब्दा- लंकारी, शब्दस्य परिवृत्त्यसहत्वादन्वयव्यतिरेकाम्यां तदाश्रिवत्वायधार- णात् । तृतीयस्त्वर्थालंकारः, अर्थमात्राश्रितत्वात् । इति मम्मटभट्टाः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हि हेतुत्वावगमो घटं प्रति दण्डादेविास्तु, न त्वा. श्रयत्वावगमः । स तु पुनस्तवृत्तित्वज्ञानाधीनः । इह हि सभङ्गश्लेषस्य शब्द- द्वयवृतित्वं जतुकाष्ठन्यायेन, अमङ्गस्य चार्थद्वयवृतित्वमेकवृन्तगतफलद्वयवच . स्फुटमेवेत्येकस्य शब्दालंकारत्वमपरस्यार्थालंकारत्वम् । यद्यपि द्वितीयस्यापि 'प्रतिप्रवृचिनिमिचं शब्दभेदः' इति नये शब्दद्वयवृत्तित्वाच्छन्दालंकारस्व- मुचितम् , तथापि शक्तावच्छेदकानुपूर्व्यभेदाभेदाध्यवसानाच्छयद्वय- म आये । अन्यन अन्ले । एवमप्रेऽपि । क्स्य रस्मात् । सर्वखकारमतमाह-मन्व. मम्पपदी शिवादिभिः समाधोये रूपातमारोपो नाभ्युयो, अपि तु व्यवहार समार: २ एकधर्मपुरस्कारेण यो भेदः शुसास्यः, य: 'अर्जुनस गुरुमायामनुजः' इत्यादिना पूर्वमुबादः। ३ भयंभाव,-'फरकलितच लापभसले मूर्य-विष्णुरूपाय-बोधार्य हरि' पदसकलेव काममातिरलु, परम् उभयत्र हरि: रसानुपूर्वी पहालि । अतरव समस शदरपातितासाचनं न मुशकम् ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- तित्वज्ञानं दुःशकम् । अन्यथा प्रत्यर्थ शब्दनिवेशः' इति नये परामि- मृतोऽर्थलेपोऽपि शब्दालंकार एव सात् । इत्यलंकारसर्वसकारादयः। अयं चोपमेव खतन्त्रोऽपि तत्र तत्र सकलालंकारानुप्राहकतया स्थितः सरखत्या नपं नवं सौभाग्यमावहन्नानाविधेषु लक्ष्येषु सहृदयविभावनीय इति । इति रसगाधरे श्लेषप्रकरणम् । अप्रस्तुतेन गम्येन वाच्यस्य प्रस्तुतस्योपस्करणे समासोक्तिरुका। इदानीं तद्वैपरीत्येनाप्रस्तुतप्रशंसोध्यते-- अप्रस्तुतेन व्यवहारेण सादृश्यादिवत्यमाणप्रकारान्यवमप्रका- रेण प्रस्तुतव्यवहारो यत्र प्रशसते साप्रस्तुतप्रशंसा ।। प्रशंसनं च वर्णनमात्रम् , न तु स्तुतिः । 'धिपतालस्योगततां यस्य छायापि नोपकाराय ।' इत्यादावव्यात्यापतेः। इयं च पश्चधा-~-अप्रस्तुतेन स्वसदृशं प्रस्तुत गम्यते यस्यामित्येका । कार्येण कारणमित्यपरा । कारणेन कार्यमिति तृतीया । सामान्येन विशेष इति चतुर्थी । विशेषेण सामान्यमिति पञ्चमी । आधा यया- 'दिगन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डाः काटिनः फरिण्यः कारुण्यारपदमसमशीला: सल मृगाः । इदानी लोकेऽसिननुपमशिखाना पुनरयं नखाना पाण्डित्य प्रकटयतु कलिन्मापतिः।' . + येति । एकस आयस्य । अरस्य द्वितीयस्य । अयं च पथ । इतिः समासी ।। इति रसगापरमर्मवारी प्रकरणम् ।। अथ वच्याप्रस्तुतप्रशंसायाः संगतिमाह--अमस्तुतेनेति । १भयमाशयः---मन्वयम्यतिरेकाम्या समाधवम्य अहेमससा मला साव अपंग शाययः, माययो वा विशेष: 'मय शुभदासिर विशति ने सब भरे । इदानी इस्यताम्-सभा सम्पर या भूम्यम्.' भत्रोदाररणे 'गुनभिप्रपनम् मन्त्र विष्णुनाभिपपणम्' विष्णुना अभिमानम्इति सरफरविमानं भवति स शुम्पयामित्कार समाजकारोऽयम् । अमोतु अदप- ৰ সমৰ, ধৰজ (বধা-কেম্বিৰ ৱাে বৰবৰ সমানশ, मसि-ओभयाAMARIोभितलादविरोयम् ।

·अप्रस्तुवप्रशंसा] रसगङ्गाधरः। यथा वा-.. 'यसिन्खेलति सर्वतः परिचलकल्लोलकोलाहलै- मन्थादिनमणभ्रम हृदि हरियथाधिपाः पेदिरे । सोऽयं तुन्नतिमिशिलाडगिलनव्यापारकौतूहल: कोडे क्रीडतु कस केलिरमसत्यक्तार्णवो रापवः ।।' यथा वा- 'पुरा सरसि मानसे विकचसारसालिस्खल- सरागसुरभीकृते पयसि यस्य यातं वयः । स परवलजलेऽधुना मिलदनेकमेकाकुले मरालकुलनायकः कथय रे कथं वर्तताम् ॥" श्लिष्टविशेषणाप्येपा दृश्यते- नितरां नीचोऽसीति त्वं खेदं कूप मा कदापि कृथाः। अत्यन्तसरसहृदयो यतः परेषां गुणग्रहीतासि समासोक्तिरत्रानुमाहि केति तु न वक्तव्यम् । तस्याः प्रकृतालंकारविरु- द्वात्मिकात्वेनानुमाहिकात्यायोगात् । यत्तु "-'येनास्सम्युदितेन चन्द्र गमितः क्लान्ति रखौ तत्र ते युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादप्रहः इत्यत्र समा- सोक्तिरनुपाहिका" इति मम्मटमट्टैरुक्तं वत्र विचार्यते-~अन विशेषणसा- 'म्यमहिम्ना प्रतीयमानः कापुरुषवृत्तान्तः किं प्रस्तुत आहोखिदप्रस्तुतः ।। आये समासोकेविषय एव नास्ति । 'परोक्तिभेदकैः लिप्टैः समासोक्तिः इति समासोक्तलक्षणस्य तैरेवाभिधानात् । परस्यामकृतस्येति तदर्थात् । हरिदिति इन्द्रादय इत्यर्थः । विकचेति । विकवितकमलपतीत्यर्थः । मेरो मण्डकः । १लोपाला: पेदिरे प्रापुः। २ गिरनव्यापारः कोवलं यास। ३.शेषण, अमदास करन मामहि । अत्र तु कापुसावान्तः प्रस्तुत इति भवता सीक्रियते, सनः कथं समासोतिः ।

·५३८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- १ द्वितीयेऽप्रस्तुतप्रशंसाया नास्ति विषयः, 'अप्रस्तुतप्रशंसा सा या सैव प्रस्तु- वाश्रया' इति तल्लक्षणात् । प्रस्तुत आश्रयः प्रधानं यस्या इति तदर्थात् । तसाच्छिष्टविशेषणोपक्षिप्तद्वितीयार्थमात्रं समासोक्तिरित्यभिप्रायेण यथाक- थंचित्संगमनीयम् । इयं च सादृश्यमूलाग्रस्तुतप्रशंसोच्यते । अस्यां च वाक्यार्थः कचित्त- तीयमानार्थवाटस्थ्येनैवावतिष्ठते-यथोक्तोदाहरणेषु । कचिच खगतविशे- पणान्वययोग्यतामासादयितुं प्रतीयमानाभेदमपेक्षते । यथा--- 'समुपागतवति देवादवहेला कुटज मधुकरे मा गाः। मकरन्दतुन्दिलानामरविन्दानामयं महामान्यः । यथा वा- 'तावत्कोकिल दिवसान्यापय विरसान्वनान्तरे निवसन् । यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति ॥ अत्र वृक्षपक्षिणोः संवोधनानुपपत्त्या प्रतीयमानांशतादात्म्यमपेक्ष्यते 'मलिनेऽपि रागपूर्णा विकसितवदनामनल्पजल्पेऽपि । त्वयि चपलेऽपि च सरसां भ्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजसि ॥' अत्र त्यागानौचित्यहेतुत्वेन कमलिन्याः स्तुतिरूपं विशेषणमुपातम् । तच्च न संभवति । नहि भ्रमरे श्यामत्वादिदोपः, कमलिन्याः शोणत्यादि गुणः, येन स्तुतिः स्यात् । अतो वाच्यार्थस्य प्रतीयमानतादात्यं विशे- प्यांशे विशेषणाशे चापेक्ष्यते । पूर्वत्रांशेने, इह तु साकल्येनेति विशेषः । कचिच प्रतीयमानमपि किचिदंशे वाच्यतादात्म्यम्, वाच्यं च किंचिदशे' प्रतीयमानतादात्म्यमपेक्षते । यथा- अलिब्रमरः।मम्मटोतिमाह-समेति । इय श्लिष्टविशेषणा । अस्यामप्रस्तुतप्रशंसायाम् । यथोति । दिगन्त इत्यादिष्वित्यर्थ, विशेष्यांशे विशेपणांशे चेति । सवोधना- १ अत्र वापुरुषवृत्तान्तः अप्रस्तुतः अर्थात् न वर्णनीयः प्राधान्येन वर्णनीयश्चन्द्र के. त्याशयः] एवं स्थिती कथममतप्रशंसा ? 'प्रस्तुतार्थप्रतिपत्तिपरा अप्रस्तुतवर्णना समा. सोतिः' इति लक्षणानुसार प्रस्तुत वर्णयित्वा प्रस्तुत बोधयिनुमिष्यवे तत्राप्रस्तुतप्रशंसा । भत्र तुभप्रस्तुतः कापुरुषस्तस्य वर्णनमेव नेष्यते।। २ विशेष्यस्य अमरादेः संबोधनस्योपश्चिमात्र प्रयोजनमिसाशयः । विशेषणाशे तु सोपि पाध्यायों नोपपया इति साकल्येन । - ·अप्रस्तुतप्रशंसा] रसगङ्गाधरः। 'सरजस्कां पाण्डवों कण्टकप्रकराषिताम् । केतकी सेवसे हन्त कथं रोलम्ब निस्लपः ॥ अत्र यथा सरजस्कलं वाच्यप्रतीयमानयोरुभयोरपि - सेवनानौचित्ये निमित्तम्, न तथा पाण्डवर्णवकण्यकितत्वे । यतः पाण्डुवर्णत्वं केतक्यां न. दोपः, प्रत्युत गुण एवेति पाण्डुरत्वांश केतक्यां नायिकातादात्म्यमपेक्ष्यते । नायिकायां च कण्ट कितत्वांशे केतकीतादात्म्यम् । पुलकितत्वस्य कामिनी- त्यागाननुगुणत्वात्प्रत्युत तत्सेवनानुगुणत्वात् । कार्येण कारणं गम्यं यथा- 'किं मस्तव वीरतां क्यममी यस्मिन्धराखण्डल क्रीडाकुण्डलितभु शोणनयने दोर्मण्डलं पश्यति । नानाभूएणरतजालजटिलाखकालमेवाभव- विन्ध्यक्ष्माधर-गन्धमादनगुहासंबन्धिनो भूरुहाः ॥" अन विन्ध्यारण्यतरुभूषणेनारिपलायनं गम्यते । यदि तु वक्ष्यमाणरीत्या पर्यायोक्तालंकारस्यायं विषय इत्युच्यते, तदेदं विविक्तमुदाहरणम्- 'नितरां परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि । यदि कोमलता तवाङ्गकानामथ का नाम कथापि पल्लवानाम् ॥' अत्र पल्लवादितिरस्कारेण कार्येण तदङ्गानां सौकुमातिशयः कारणम् । कार्यकारणभावश्चेद ज्ञानयोः । तेन पारुप्यस्य मृणालगतत्वेन ज्ञायमानस्य खरूपतस्तदङ्गसौकुमायोजन्यत्वेऽपि न क्षतिः । कारणेन कार्य गम्यं यथा-- 'सृष्टिः सृष्टिकृता पुरा किल परित्रातुं जगन्मण्डलं त्वं चण्डातप निर्दयं दहसि यज्वायजटालैः करैः। . नुपपत्त्या विशेष्याशे,श्यामत्वादेविशेषणत्वायुपपत्तये विशेषपण्यशे चेयर्थः। रोलम्बोधमर । १ शेणनयनतया किनिदमोदयोचरम् , उद्दीपित शौर्यतया भुबमण्डलं पश्यति सति । ३ विनयमहीधरस गन्धमादनस च गुहासन्धिनः। ३ नायिकाइसौकुमायेंग (कारणेनो, मशाले पाश्या (पम् । भोपा, सीप तु ना. विकाइसौकुमार्यशानीघर मणाने पारब्यस्य सानं भवतीलाशयः । ४ सृष्टिकारक(विधान) सर्वका सष्टिः, उदारा इत्यर्थः । ५प्रचन्डः भातपो यस वरसंतुी हे चश्वकिरण!।

·५४० काव्यमाला। 4-1 [ द्वितीयानने- संरम्भारुगलोचनो रणमुवि प्रसानुकामोऽधुना जानीमो भवता न हन्त विदितो दिल्लीधरावल्लमः ॥' अत्र राजवर्णनाङ्गत्वेन रवेयोत्पादने वर्ण्यत्वेन प्रस्तुते साक्षानदननुगु- णवादप्रस्तुतेन प्रस्थानेन साक्षानुगुणं रिपुकर्तकसूर्यमण्डलभेदन गम्यते । यदि चात्र कारणं यथार्कथंचित्पस्तुतमेवेत्युच्यते, तदेदमुदाहरणम्--- 'मानम्य वस्गुवचनैर्विनिवारितेऽपि रोपामयातुमुदिते मयि दूरदेशम् । चाला कराङ्गुलिनिदेशवशंवदेन क्रीडाविडालशिशुनाशु रुरोधैं मार्गम् ॥' अत्र प्रवासानिवृत्तोऽसीति प्रस्तुतमप्रस्तुतेन कारणेन गम्यते । सामान्येन विशेपो यथा-- 'कृतमपि महोपकारं पय इव पीत्वा निरातः। प्रत्युत हन्तुं यतले काकोदरसोदरः सलो जगति ।। अत्र सामान्यार्थेन प्रस्तुतो विशेपो गम्यते । उपमाप्यस्या आनुगुण्येन + सिता। . विशेपेण सामान्यं यया- 'पाण्डित्यं परिहत्य यस्य हि कृते बन्दित्वमालम्बित दुप्पापं मनसापि यो गुरुतः क्लेशः पदं प्रापितः । १मत्र सूईस प्रयोपादन गणितम् भवता दिदीन दयः, अन्यथाऽयं ते गों न भवेदिति भने प्रस्तुतम् । अनेन सा राजस्थानस साहारानुगुण्यम् (गुमसकन्धेना- वस्यम) नासीति रामप्रसानमप्रसुवम् । भालुढेन परपसानरूपेण कारणेन [रपु. कार्यमण्डल मेदन प्रवि राजस्थानमेव कारणम् यतो हि गुमय प्रसिदे स सिके पत्रको धियन्ने सूक्ष्मदभेदन कार्य प्रसुवम् [पसानेन सासूमण्डष्टमेदनस गुETTES ३पमान पायो। २ मदभेदनं यदि प्रत कहिं वायरमन प्रस्थानमप्यनुगुणतया अनुवमेसर्थः । ५ मधुरतरनारा प्रस्थानाधिनिरि रोकथामयि पुनरपि प्रस्थानमुपते सति । ४ मारदाप मागमेर: ननिसामयः । ५और सारा इन्दिर पारस्तुतिपाठवम् ।

·. अप्रस्तुतप्रशंसा रसगङ्गाधरः। रूवस्त्र स चेन्निगीर्य सकलां पूर्वोपकारावली दुष्टः प्रत्यवतिष्ठते तदधुना कसै किमाचक्ष्महे ।। अत्र दुष्टेषु कृत उपकारः परिणामे न सुखं जनयतीति प्रस्तुतं विशे- बेण सामान्य गम्यते। यथावा- 'हारं वक्षसि केनापि दत्मज्ञेन मर्कटः। लेदि जिप्रति सक्षिप्य करोत्युनतमाननम् ।' अत्र मर्कटवृतान्तेनाप्रस्तुतेन प्रस्तुतमनभिज्ञेषु रमणीयवस्तुसमर्पण नाशाय भवतीति सामान्यं गम्यते । एवं पञ्चप्रकारेयमप्रस्तुतप्रसंसा प्राचा- मनुसारेण निरूपिता। वस्तुतस्तु प्रथमस्याग्रस्तुतप्रशंसाप्रकारस्य नानाविधत्वं संभवति । यत्रा- त्यन्तममस्तुतेन वाच्येन प्रस्तुतं गम्यते स प्रकारो निगदित एव । यत्र च सलविशेषे वृत्तान्तद्वयमपि प्रस्तुतं सोऽप्येकः । यथा जलक्रीडाप्रकरणे प्रम- रकम लिन्यादिषु पुरःखितेपु, नायके च खनायिकायामननुरक्त पार्थवर्तिनि, नायिकासख्याः कस्याश्चिदुक्ती 'मलिनेऽपि रागपूर्णा इत्यादिमागुदाहृते • पद्ये । अपात्र कथमप्रस्तुतप्रशंसा ? वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वेनैतल्लक्षणानालीढ- सादिति चेत् । न । अप्रस्तुतशब्देन हि मुल्यतापर्यविषयीभूतातिरि- तोऽओं विवक्षितः । स च कचिदत्यन्तामस्तुतः, कचित्रस्तुतश्चेति न कोऽपि दोषः । न च धनिमात्रस्याप्रस्तुतप्रशंसात्वापत्तिरिति वाच्यम् । अत एव तत्र सादृश्याद्यन्यतमप्रकारेणेति विशेषणमुपासमिति विभावीयम् । र मलिनेपि' अत्र मुरयतारपर्यविषयीभूत, अनुरझायामप्यननुरागी नायक यतो हि नायक एवोपालम्भाविषयः, न तु मनुष्यभाषाऽनभित्र तिर्यक भ्रमर.) भ्रमरतु तदतिरिक्त इति मप्रसुतपदव्यपदेश्य । अप्रखतमास वृत्तान्तेन नायकवचान्तः प्रख्यायते । सोय अमरो मुख्यतात्पर्यविषयीभूतातिरिवठया अप्रस्तुनोऽपि संमुखोपस्थिततया प्रतुतः । इति दयोः प्रस्तुतस्त्रेऽपि पूर्वोचविषया प्रस्तुतप्रशसेलाशयः । २ मुरवात्पयोऽविषयेश वाच्येन मुख्दतारपर्यविषयोऽयों यत्र गायदे ईदयस्थले पर दास्प सादपथा परिमी का प्रतिपिहिताम् चर्ति पान्धारा परमीतरी- धक सजनिकायमप्रस्तुवप्रशसा स्यादिति । ३ परिभाषितपप्रकारः वाच्येन (अप्रसुवेन) प्रस्तुतं न प्रशस्वव इति नादिप्रसहरी . तत्समाधानन्। - ·५४२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- एतेन 'द्वयोः प्रस्तुतत्वे प्रस्तुताङ्कुरनामान्योऽलंकारः' इति कुवलयानन्दा. धुक्तमुपेक्षणीयम् । किचिद्वैलक्षण्यमात्रेणैवालंकारान्तरताकपने वाम्भहीना- मानन्त्यादलंकारानन्त्यप्रसङ्ग इत्यसकृदावेदितत्वात् । इदं तु योध्यम्- अत्यन्ताप्रस्तुतस्य वाच्यतायां तसिन्नपर्यवसितया अभिधया प्रतीयमानार्थस्स वरादाकृष्टत्वेन ध्वनित्वं न निर्वाधम् । द्वयोः प्रस्तुतत्वे तु ध्वनित्वं निर्वि. वादमेव । एवं सादृश्यमूलपकारे द्वैतम् । कार्यकारणभाव-सामान्यविशेपमा- वमूलास्तु चत्वारः प्रकारा गुणीभूतव्यङ्गयस्यैव भेदाः । अभिधादिस्पर्शलेशशू- न्यस्य केवलागूरणमात्रस्य ध्वनित्वप्रयोजकत्वात् । अथ 'आपेदिरेऽम्बरपथं परितः पतला भृता रसालमुकुलानि समाश्रयन्त । मान कामर्थे । अत एवेत्यस्य यत इलादिः । उपेक्षणीयमिति । अनेद चिन्सम्-अप्रस्तुतशन्देन मुस्त्यतात्पर्यविषयीभूतातिरितो गृयवे इसन मुख्यत्वं नाम यदि प्रस्तुत वं तदा तदुभयोरपि तुत्यमर्धादेश्यत्वम् । एवमपि प्राचामप्रस्तुवेनेति पदवेयथ्यांपत्ति । एतावता विशेषेणाल कारान्तरत्वानहीकारे साधारणविशेषणमहिना प्रस्तुतस्य स्कूल् रामासोक्कि. । असाधारणविशेषणमहिना तास्फूर्ती व्ययरूपकनिति त्वदुषविषयविभागस्याप्युग्छेशपत्तिः। दीपरगुम्फयोर्दष्टान्तप्रविपस्तुपमयोष भेदाना- पत्तियति । प्रस्तुतत्त्वे तु भनित्यमिति । इदमपि चिन्यम्-'मलिनेऽपि राग- पूर्ण' वादो प्रतीयमानार्थारोपमन्तरेण भ्रमरमगेधनस्य तस तत्तिश्यामलादी दोपा. १- निवनीयोसियारी अवनस्स फूस पाय डायन मिठरामप्रसु. दम् । अत एव भिमा दत्र न सिवा मादीनि तत्पर्यवसानार्थम् मवमानपिनस्स सरस. पदयस परगुणमासस मुजनस (प्रवीयमानस्स) मारूषों भरदीत म्पायस वापरयाs. विवाद भनित नम्पाट पम् । परिने पपपूर्णम् स्यात अमररूपपुर. सिपा प्रसार ममियादा पर्यवसिवाया नापरवान्तस (वायवेन सुवस) म्यज. नर प्रशशिरवि पनिव निसभनेरेसाययः । भनिरो कथमकारेषु गाना त्यस्तो समाको प्रापा दत्तम् । सारसुवास अस सरमस पा, सामान्यस्य विशेषस का वादावाप्रवीय. मामास (पर) मा मिना कारणोमपधारमाया अमिषा न पनि RAHAN परम शिवसाय मनिम्, मरि भूकम्पलसम् । भरनमारस (सूपनवरी यार)।

·अप्रस्तुतप्रशंसा] रसगङ्गाधरः। संकोचमश्चति संरस्त्वयि दीनदीनो मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु ।' अत्र क्षीणराजादितदेकावलम्बपुरुषादिवृत्तान्त प्रस्तुतेऽप्रस्तुतप्रशंसैवेति निर्विवादम् । यदा तु सरोवृत्तान्तो राजवृत्तान्तश्चेत्युभयं प्रस्तुतं तदापि प्रागु- तदिशा सैव । यदा तु सरोवृत्तान्त एव प्रस्तुतस्तदा गुणीभूतराजवृत्तान्त- रूपव्ययेऽसिन्पये कोऽलंकारः। न तावदियम् । प्रस्तुतस्यैव प्रशंसनात् । नापि समासोक्तिः । तज्जीवातोविशेषणसाम्यस्य सकलालंकारिकसंमतस्या- त्राभावात् । न च विशेषणसौम्यप्रकार इच शुद्धसादृश्यमूलोऽपि तस्या एवं प्रकारो वाच्यः । एकधर्मालीढत्वमन्तरेणैकालंकारत्वे सर्वेषामेकालंकारत्वा- देर्वाच्यस्यानुपपद्यमानतया व्यजयेनैव तदुपपत्तेश्च गुणीभूतव्ययताया एवौचित्यात् । प्रस्तुताकरलक्षणं तु मुख्यतात्पर्यविषयीभूतप्रस्तुतस्यातादृश्येन प्रस्तुतवं प्रापितेन ध्वनन- मिति बोध्यम् । अथेति शमायाम् । इयमप्रस्तुतप्रशंसा । जीवातोसस्थास्तादृशाप्रस्तुत- प्रशंसाया । प्रकारो भेद । एकधर्मालीढत्वमिति । अग्रेद चिन्त्यम्-अतिश. योक्त्यादिवत् , प्रकृते सादृश्याद्यन्यतमप्रकारनिवेशवश्चान्यतरहेतुकाप्रस्तुतवृत्तान्तारोपत्व- रुपैकधर्मालीढत्वसभवेन समासोफेरेवानानीकारे बाधकामाव. । किं चाप्रस्वतेन प्रस्तुतं प्रशस्यत इत्यस्य कोऽर्ध । यद्युत्कपाधानं तर्हि प्रतीयमानायीनध्यारोपविषयेषु दिगन्वे श्रूयन्त इत्याद्युदाहरणेवव्याप्ति । नहि ताटस्थ्येन स्थितोऽप्यों वाच्योकर्षक इति युक्तं सहृदयसमत वा । यदि प्रतीतिमात्र तर्हि न प्रकृते । न ह्यत्राप्रस्तुतेन प्रस्तु- तस्य प्रतीति । अप्रस्तुतेन प्रस्तुतार्थप्रतीतिमानकृत एव चमत्कार इति तन्मवेड १सर:रति संबोधनम्। २ पनादिक्षीणो राजादिरेव एकमात्रावलम्बन यस्य पुरषस्थ पतदादेवृत्तान्त। ३ मदिनेऽपिक रति पयवर ४ यत्र विशेषणसाम्येन (साधारणविशेषण) अप्रस्तुतन्यवहारः प्रस्तुतेन व्यज्यते तत्र यथा समासोक्तिः स्वीक्रियते, सव सादृश्यादपि यत्र समतुवन्याहारः प्रदीयते तत्रापि समासोति- भंवतीति स्वीकरिष्यते। ततश्च सादृश्यादप्रस्तुतप्रतीत्याऽत्र समाप्तोत्यकारव्यपदेश इति शङ्का ५ पास (असाधारणस्य) धर्मस (लक्षणस्य) आलोढवे (युक्तस्वे) पालकारत्वं वदल. कारतं भवति । दलकाराणा जीवातुभूतस्य तवसाधारणक्षमस समन्वये एक तत्तद- लकारत भवतीत्यर्थे । पारिने पद कारलोकारे सर्वेप्येकालंकारान्तर्गताः स्युः । मत पत्र विशेषणसाम्य विना, सादृश्यमात्रेण न स्यात्समासोक्रिीवि समाधानम्। - ·काव्यमाला। [ द्वितीयानने- पत्तेः । व्यवस्थापकैस्तद्भेदताया अनुक्तेश्च । अत एवालंकारसर्वस्वकारादिभि- विशेषणवाचिशब्दसाम्यं संरक्ष्यैव समासान्तराश्रयेण सादृश्यमूलत्वं प्रदर्शि- सम्, न तु तदुपेक्ष्येति चेत् । उच्यते-अप्रस्तुतप्रशंसैवात्रालंकारः । अप्रस्तुतस्य प्रशंसेति न तदर्थः । किं वपस्तुतेनेति । सा चा प्रस्तुतस्यैव । एवं वाच्येन व्यक्तेन वा अप्रस्तुतेन वाच्यं व्यक्तं वा प्रस्तुतं यत्र सादृश्यायन्यतमप्रकारेण प्रशसते साऽप्रस्तुतपशंसेति । न तु वाच्येनैव व्यङ्ग्यमेवेति । स्यादेतत् । 'कमलम- नभसि कमले न कुवलये तानि कनकलतिकायाम्' इत्यादाविवावापि निगीर्याध्यवसानेनैवोपपतिः शष्या कर्तुम् । तच पदार्थेन पदार्थस्य, वाक्या- थेन वाक्यार्थस्य वा इत्यन्यदेतत् । अन्वयानुपतिरपि लक्षणावीजम् । एवं चातिशयोक्त्यैवोपपत्तौ कि सादृश्यमूलापस्तुतप्रशंसयेति । ननु निगीर्याध्य- वसानं हि न तावदन संभवति । तत्र हि वाध्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यस्य भतीतिः, इह तु वाच्यताटस्थ्येनार्थान्तरस्येति विशेषात् । यत्र तु शेषादिना कारान्तरता सूपपादेति । व्यकेन । व्यायेन तच्च निगीर्याभ्यवसानं च । अन्वयानुपप- तेर्लक्षणाबीजस्यावाभावादाह-अन्वयेति । किं सादृश्येति । अत्रायं समाधिः- वाक्ये शक्त्यभावेन लक्षणा वक्तुमशक्या।विलक्षणायां गङ्गारा घोष इत्यादाविव वाच्या- भेदप्रतीत्यापत्तिः । सा चानिष्टा। ताटस्थ्येनैव प्रस्तुतार्थप्रतीतेः सङ्घदयानुभवसिद्धत्वात् । तृतीयस्य लक्षणाहेतोरभावादिति शा द्रढयितुं शकते-नन्विति । तन हि रूपका- तिशयोक्त्युदाहरणे कमलमित्यादौ हि । इह तु अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणविशेष प्रागुक्त । १ शुक्सादृश्यमूडस प्रकारस तनेदतायाः समासोक्तिमेदवाया भनुरिलः । ३ भापेदिरे. मत्र म्यफेन अप्रस्तुतेन राबावेन वाध्य प्रस्तुतम् (सरोवता) प्रशसवे लर्भः। ३ मा सरोपियकवाक्यान (विपयिणा) राजविषयकवाक्याः (पमः) निगाणे: अभिनतयाध्यवसिव रत्यर्थः। ४ क्षीणरागावलम्म पुरुष इंदि कृत्वा, मुख्यतात्पर्यविषयत्वात्समुखोपस्थिततया प्रस्तुतस्य सरोमात्राबलम्मान समीनस वृत्तान्तोऽय प्रस्तूयते । ततथ रावृतान्तस सरोवृत्तान्तसच परस्परमम्बयो नोपपत इत्यर्थः। ५ कमळमन मसि. अत्र कमल-कुवलय-कनकलतादीनि मुखमयन-नायिकाशभिन्नतया प्रदीयन्ते । म त वाच्यात (सरोवचान्ताद । म्यवस (राजरूपार्थान्तरस ) ताटरभ्यम् , अर्थात् सौपचान्धः पच, राजवृत्तान्तः पगिति विशेष इत्यर्थः ।

·- . अप्रस्तुतप्रशंसा] रसंगलाघरा १४.५ विशेषर्णसाम्यं तत्र तन्माहात्म्यादस्तु नामाभेदाध्यवसाय इति चेत् , इहापि वाच्यव्यवहारामिन्नतयैव च प्रस्तुतव्यबहारमत्यय इत्यवैलक्षण्यमेवेति सत्यम् । 'यस्मिन्खेलति', 'दिगन्ते श्रूयन्ते' इत्यादौ वाच्यार्थताटस्थ्येनैव व्ययस्य प्रतीतेः सर्वसहृदयसंमतत्वात् । कचितु संबोधनस्य तवद्विशेषणस्य चानुपपत्त्या अभेदांशोऽप्यपेक्ष्यते, न तावता सर्वत्राभेदेन प्रतीतिः । कि चाप्रस्तुतप्र- शंसायां प्रस्तुतं व्यङ्ग्यमिति निर्विवादम् । निगीर्याध्यवसाने तु लक्ष्यं स्यात् । अपि च यत्र वाच्यस्यात्यन्ताप्रस्तुतसं तत्राभिधाया अपर्यवसानात्स्यादपि कदाचिल्लक्षणाया अवकाशः । यदा तु द्वयोरभ्यर्थयोः प्रागुक्तदिशा प्रस्तु- तत्वं तदा तु बाधलेशास्फुरणाल्लक्षणागन्धोऽपि नास्ति । कुतः पुनर्निगरणं लक्षणैकदेशः । किं त्वागूरणमेवेति । तत्रामस्तुतमशंसायाः सादृश्यमूलाया आवश्यकस्वादन्यत्रापि तज्जातीयस्थले सैवोचिता । यदि तु प्रकारस्यास्य ध्वनिप्रभेदत्वात् वनेश्यालंकार्यस्यालंकारत्वानुपपचिरिति सूक्ष्ममीक्ष्यते, तदा- प्रस्तुतप्रशंसाया भेदान्तरमेव विषय इत्यपि वदन्ति । इति रसगदाधरेऽप्रस्तुतप्रशसाप्रकरणम् । मेदान्तरमेवेति । सादृश्यमूलातिरिक्तदा एवेत्यर्थ । वस्तुतस्तु प्रागुफा मेवेतीदमयुक्तमित्यरुचिर्वदन्तीसनेन सूचिता ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशेऽप्रस्तुत- प्रशसाप्रकरणम्॥ १ यस्यामप्रस्तुतप्रशंसाया शिष्टानि विशेषणानि, यथा नितरा नीचोसि. इवि पये मात्र दयोरभेदाध्यवसायः सभवेद । यत्र तु न था, तत्र ताटस्थ्यमेवेसधः। २ वाच्यो य. सरोग्यवहार. तदमिन्नतया प्रस्तुतस हृदये मुख्यतापर्यविषयीभूनतया प्रस्तुतस्य राजव्यवहारस प्रत्यय इत्याशयो यथाकथंचिदुपपायः । अन्यथा राजवृतान्तः प्रस्तुत. पदेन नात्र यो व्यपदेष्टुम् । “या तु सुरोत्तान्त एव प्रस्तुनस्वदा.. कोऽलकार." इति पूर्वपक्षमुखमागे सरोदवान्तमात्रस्यैव प्रसुतत्वोके। ३ अतिशयोचपैक अर्थोपपत्तिः, अप्रस्तुतप्रशसया कि फलमिति पूर्वपक्षः एतावास्यन्तम् । ४ यथा-मलिनेरिक इत्यादी। ५ मतिशयोती विषयिवाचकपदस विषयाथे दाणेतिस्वीकारात् । ६ पूर्वपक्षमुखभागे 'यदा तु सरोवृत्तान्त एवं प्रस्तुतः' इत्येवकारेण राजवृत्तान्तस्य प्रस्तु- तर निरस्तम् । स तु मलिनेऽसि इतिक्त् योरपि प्रतुतस्व स्वीमियत इति विशेष.। ७ 'पुरा यत्र सोत:' इत्यादौ। ततश्च 'पुरा यत्र स्रोत०' इत्यत्र कोऽरधार इत्यस्य अप्रस्तु. सप्रशसामनले उत्तरदानप्रतिशत निरुदेति ईवम् । 4 सादृश्यमूलानः मन्ये कार्यकारणमामूलादय इत्यः । . :

·५४६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- अथ पर्यायोक्तम्- विवक्षितखार्थस्य भयन्तरेण प्रतिपादनं पर्यायोक्तम् । येन रूपेण विवक्षितोऽर्थस्तदतिरिकः प्रकारो भयन्तरम् । आक्षेपो बा । यथा- 'वां सुन्दरीनिवहनिष्ठुरधैर्यगर्व निर्वासनैकचतुरं समरे निरीक्ष्य । केपामरिक्षितिभृतां नवराज्यलक्ष्मीः खामित्रतात्वमपरिस्खलितं वमार ॥" अत्र सर्वापि शत्रूणां राज्यसंपत्त्वां मातेति विवक्षितोऽर्थो न तादूप्येणा- भिहितः, अपि तु स्खलितपातिव्रत्या वभूवेत्याकारेण । यथा वा- 'सूर्याचन्द्रमसौ यस्य वासो रञ्जयतः करैः । अन्नरागं सृजत्यग्मिस्तं वन्दे परमेश्वरम् ॥ अत्रापि गगनाम्बर इति सूर्यचन्द्रकररज्यमानवस्त्र इत्याकारण, भसाग- राग इत्यमिसृज्यमानाङ्गराग इत्याकारेण च निरूपितः । 'अस्यां च गम्यस्य येनाकारेण गम्यता तदतिरिक्ताकारेण वाच्यता । तेन पर्यायेण भगयन्तरेणोकमहितं व्ययं यत्रेति प्राचीननिर्मितं लक्षणं व्यस्यत्वाच्यत्वयाविरोधादसंगतमिति नाशकनीयम् । एकस्यैव प्रकारभेदेन विवक्षितार्थस्य भन्यन्तरेणेति । केनचिद्रूपेण व्यञ्जनया लभ्यस्यार्थस्य ततो- ऽपि चारुतररूपेण यदभिधया प्रतिपादनं तत्पर्यायोतमित्वधः । मम्मटमतमाह-- १ व्यसनाद्वारा चेन रूपेण अर्थो विवक्षितः (प्रतिपादयितुमिष्टः) उसादूपादतिरिकेन चारवरेण रूपेण (प्रकारेण) आक्षेपेण वा प्रतिपादनम् ( अभिधया कथनम् ) पर्यायोकम् । यथा सर्वाणि शत्रूणां संपन्यां प्राप्ता इत्येवंरूपेण म्यउनया प्रतिपादयितुमिष्टोधः वथा नोकः । मन्त वसाद (न्यजनापरिगृहीताद ) रूपात अतिरिक्रन अभिवादारा प्रोतम्-'मुन्दर वां वीक्ष्य राज्यबदनी: स्पलितपाढिवला बभूव' इति । २ "पर्यावेग उक्त व्यङ्गप यत्र' इति हि स्पष्टमसंगतम् । यदि उक्तम् (अर्थात अभिधया प्रतिपादितम् ) सदस्यङ्गय कथन् । व्ययस्यास्य अमिधया भप्रतिपापरवार । इवि शा।

·. पर्यायोचम् ] रसंगाधर वाच्यत्वव्यायत्ययोरविरोधात् । यथा यावकमहारजनदाडिमोजपाकुसुमादि- रूपाणां रकत्वादिना वाच्यत्वेऽपि तत्तद्वैजात्यरूपेण प्रत्यक्षलमेव न तु वाच्यत्वम् , एवमिहापि' इति मम्मटगट्टाः। अलंकारसर्वखकारस्तु-गम्यस्यापि भायन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम् । गम्यस्यैव सतः कथमभिधानमिति चेत् , कार्यादिद्वारेण' इत्याह । तस्याय- माशय:- चक्राभिधावप्रसभायैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिमनोदामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेपम् ॥ इति प्राचीनपये राहुशिरश्छेदकारीति व्यायं राहुवधूजनसंवन्धिचुम्बन- मानावशिष्टरतोत्सवनिर्मातृत्वेन रूपेण प्रकारान्तरेणाभिधीयत इत्यस्यापि विवेचने क्रियमाणे राहुशिरदेछेदकर्तृत्वरूपो धर्मः समानाधिकरणेन ताह- शरूपान्तरेण साक्षादुपातेन गम्यत इत्येव पर्यवस्यति । भगवतस्तु पूर्वप्रका- स्तत्वाद्यच्छब्देनाभिहितत्वाच न व्यन्यत्वम् । एवम्- ' प्रेक्ष्य चिररूदापि निवासप्रीतिरुझिता । मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ।। १रम्याप तर पापं न भवतीति वा पायापलयोः परस्पर सारस्वरूपतो भेदः । परन् एकसदास एकल प्रकारे पापापम् , दिन प्रकारेन म्यापरवं संभवति । यथा- यामा)मारजन(सम्भ)-मारिमी-पाऊसमाना रू रनिति सम्देन यवं हामः पशिस्या परेको (किमान) सर्ट बारम् (पार पान- रस न वा समस) परसामः । हिन्दु पाम एव । र कानाeta मामः । यदर्शने एमाला प्रारः । सपने परम्' - मेरो मप्रसारः । एस एसर गुनः प्रयाभेदेन दादरम्यापर यमन दी ममः । पूसिया समाधानम् । २ भगवान गरिAR रानिदरम्पर म. dom) समापिडपेन (रियासिना, सपना) साझा (मनमा पनर सन ) गम्मो मर मिया मांग ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- अथ पर्यायोक्तम्- विवक्षितस्यार्थस्य भङ्गमन्तरेण प्रतिपादनं पर्यायोक्तम् । येन रूपेण विवक्षितोऽर्थस्तदतिरिक्तः प्रकारो भगवन्तरम् । आक्षेपो चा। यथा- 'त्वां सुन्दरीनिवहनिष्ठुरधैर्यगर्व- निर्वासनैकचतुरं समरे निरीक्ष्य । केपामरिक्षितिभृतां नवराज्यलक्ष्मीः खामिनतात्वमपरिस्खलितं बमार ॥' अत्र सर्वापि शत्रूणा राज्यसंपत्त्वां प्राति विवक्षितोऽर्थो न तादूप्येणा- भिहितः, अपि तु स्वलितपातिव्रत्या वभूवेत्याकारेण । यथा वा- 'सूर्याचन्द्रमसौ यस्य वासो रजयतः करैः । अन्तराग सृजत्यमित्रं वन्दे परमेश्वरम् ।।' अत्रापि गगनाम्बर इति सूर्यचन्द्रकररज्यमानवस्त्र इत्याकारेण, भस्मान- राग इत्यमिराज्यमानान्तराग इत्याकारेण च निरूपितः । 'अस्यां च गम्यस्य येनाकारेण गम्यता तदतिरिक्ताकारेण पाच्यता । तेन पर्यायेण भन्यन्तरेणोकमहितं व्यावं यत्रेति प्राचीननिर्मितं लक्षणं व्यायवाच्यत्वयोर्विरोधादसंगतमिति नाशकनीयम् । एकस्यैव प्रकारभेदेन विवक्षिताधस्य भगवन्तरेणेति । केनचिद्रूपेण न्यानया लभ्यस्सार्थस्य ततो- अपि चास्वररूपेण यदभिधया प्रतिपादनं तत्पर्यायोचमित्यर्थः । मम्मटमतमाह- १ म्यानाहारा येन रूपेग मा विवक्षितः (प्रतिपादयितुनिष्टः) सापारतिरिक्तन पास्वरेण रूपेग (प्रकारेण)आओपेन वा प्रतिपादनम् (मभिधमा कपनम् ) पर्यायोचम् । या सर्वारि चूना संपाला प्राप्ठा इसेवरूपेण यवनया प्रतिपाइपिनियोः नया नोक्तः । व वाद(पशनापरिवार) साद मरिन अभिभारा मोरम्-सुन्दर सt बीएप सम्पदमी: पाशिला रभूव। पगि उम्पाप पनि मसंगतम् । परि उपम् (अर्थात ममिया प्रक्षिपादितम् ) तर पाप कथम् । पापसास्य ममिभपा प्रतिपापरावति शा ·पायोलम्] रसगाधरः। ५४५ वाच्यत्वव्यायत्वयोरविरोधात् । यथा यावकमहारजनदाडिमीजपाकुसुमादि- रूपाणी रक्तवादिना वाच्यत्वेऽपि तद्वैजात्यरूपेण प्रत्यक्षत्वमेव न तु वाच्यत्सम् , एवमिहानि' इति मम्मटमट्टाः । अलंकारसर्वस्वकारस्तु-गम्यस्यापि मन्यन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम् । गम्यस्यैव सतः कथमभिधानमिति चेत् , कार्यादिद्वारेण' इत्याह । तस्साय- - माशय:- 'चक्राभिपातप्रसभायैव चकार यो राहुवधजनस्य । आलिझनोद्दामविलासाध्य रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेपम् ॥ हति प्राचीनपये राहुशिरच्छेदकारीति व्यस्यं राहुवधूजनसंबन्धिचुम्बन मानावशिष्टरवोत्सवनिर्माहत्येन रूपेण प्रकारान्तरेणाभिधीयत इत्यस्यापि विवेचने क्रियमाणे राहुशिरदछेदकर्तृत्वरूपो धर्मः खसमानाधिकरणेन ताह- शरुपान्तरेण साक्षादुपातेन गम्यत इत्येव पर्यवस्सति । भगवतस्तु पूर्वप्रका- स्तत्वापच्छदेनाभिहितत्वाचन व्ययस्वम् । पवम्-- • प्रेक्ष्य चिरस्टापि निवासप्रीतिरुज्झिता । मदनरायणमुसे मानेन हृदये हरेः ॥ १परम्प पर मामा-म्यापमयोः परपर स्यामा परन् सकेन प्रकार याम, दिन मझारेम म्यापलं संभवति । पथा-दाग)मारमाउसम्म)-वाहिनी-सायमान रनितिन वं परामः I tuमेरा नाम (मि) पट जगतम् ( पार पाय. रस न वा समस) परसामः । दिन्न वरसाम एक । र ना.१३ रन भगमः । वामने पोश: प्रसारने पर सम्मा भैरो EिRTRE | सर एक मनुनः प्रसारमेन वामा पा. दीपि रामायः सयाः समासनम् । । भगान ए परमापारासस (tr. ) समानासिरलेन (रिमासिना, सहसचिना) देन ( गुमनमा पमान) मम्मो भयो अनिमा १५ ·५४८ काव्यमाला। [ द्वितीयानने- इति प्राचीनपद्येऽपि शऊरावणौ मानमदमुक्तौ जाताविति व्यङ्ग्यमपि मान- मदमोकमात्रस्य व्यङ्ग्यत्वे पर्यवस्यति, धयशस्वामिधागोचरत्वात् । एवं च यो व्यन्यांशः स न कदापि रूपान्तरपुरस्कारेणाभिधीयते, यश्चाभिधीयतें धर्मी स तु तदानीमभिधाश्रयत्वाब्यजनव्यापारानाश्रय एवेति व्यङ्ग्यस्य प्रका- रान्तरेणाभिधानमसंगतमेव । तस्मात्कार्यादिमुखेनोक्तमिव पर्यायोक्तम् । तेनाक्षिप्तमित्येवार्थः । प्राचीनर्मिणोऽपि यद्यङ्गयत्वमुक्तं तद्वैयजनिकबोधवि- पयस्य समस्तवाक्यार्थस्यैव व्यन्यत्वमित्यभिप्रायेण । तत्र च विवेके क्रिया माणे केचिदभिधामात्रस्य गोचराः पदार्थाः, केचिञ्च व्यक्तिमात्रगौचरा इति । अभिनवगुप्तपादाचार्यास्तु–'पर्यायेण वाच्यादतिरिक्तप्रकारेण व्याधे- अस्यां चेति । पर्यायोचौ चैयर्थः । हरिरिन्द्र इत्याह-शबॅरेति । प्रकारा- न्तरेणाभिधानमसंगतमेवेति । अनाहुः-औपाधिकभेदेन घटावाशादिषु भेद- प्रतीतिवत्तत्तद्धर्मरूपोपाधिमैदेन धर्मिणोऽपि भेदाययस्याभिधाविषयत्वमस्त्येव । १ धर्मिणी यौ न्द्ररावणी तो तु झोके भनिधया प्रोकावेव, अतो धर्मस्य मान-मदमोचन- मात्रस्य यद्यत्वम्। २ राशिरश्छेदकर्तृत्वम् (कारणम् ) [यदि म्यन्यमस्ति ], राहुवभूमबन्धिना चुम्मन- मात्रावशिष्टरनोत्सवरूपकार्येण गम्यते भभिधया कप्यते इत्यर्थः । अयं भावः-कारणमत्र स्यायमेव । पर तस्य कार्यम् मभिधया प्रोचनिति स व्यगय कार्यारा उच्यत इत्याशयः । ३ सर्वस्वकारमतस्याय निष्कर्षः-यो गभ्यः (न्यायः) तस्य कथन कथ संभवति । ततश्च भयन्तरेण प्रकारान्तरेण धर्मादिवारेण तस्याभिधानमिति तस्याः । यथा हि बहुवधूशिर- छेदकरवम् (कारणम् ) म्ययमस्ति परं तस्य विशिष्ट( चुम्मनमात्रषरतोरखवरूप- कार्यद्वारा अभिधानं कृतमिति पर्यायोक्तलक्षणस्य समन्वयः । धर्मिणोत्र यदपावं नास्ति, प्रतु सर्वत्र पाभ्यः चक्राभिघात सत्र: इवि पदेन अमिषया प्रोतः । यि प्रेक्ष्यः' इत्यत्र च परागणी रति सम्देन प्रोक्तः । प्राचीनः समस्त सापि वाक्यार्थस्य व्यवनानोपविषयत्व. मभिरेर पाक्यान्विर्गतस्य अमिगोपि म्यापवमुचम् । अन्यथा असिन् वाफ्याथें धमाँ पापः ममिधामात्रगोचरः, दितराणि कार्यादीनि व्यसनामात्रगोचरा हाले।

·पर्यायोकम् ]. रसगङ्गाधरः। ५४९ नोपलक्षितमुक्कममिहितं पर्यायोक्तम्' इति योगार्थ लक्षणं चाहुः । तेषामय- माशयः-यदि पर्यायशब्देन प्रकारान्तरं धर्मान्तरमुच्यते तदा विवक्षिता- र्थतावच्छेदकातिरिक्तधर्मपुरस्कारेणाभिहितमिति योगार्थः स्यात् । तथा च 'दशवदननिधनकारी दाशरथिः पुण्डरीकाक्षः' इत्यादौ रामत्वातिरिक्तधर्म- पुरस्कारेण रामस्यैवामिधानात्पर्यायोक्तमसङ्गः । न च व्योम्यं यत्र तेन प्रका- रेणोतं तत्पर्यायोक्तमिति वाच्यम् । व्यङ्ग्यस्य योगार्थानन्तर्गतत्वात् । न च योगार्यानन्तर्गतत्वेऽपि लक्षणान्तर्गतत्वं तस्येति वाच्यम् । एवं तर्हि व्यन्यस्य लक्षणप्रवेशावश्यकत्वे पर्यायशब्देन व्ययस्यैव प्रहीतुमुचित्वात् । व्ययेन यदा व्यङ्गयतावच्छेदकापेक्षया वाच्यतावच्छेदकं या चारुतरमिति लक्षणतापर्यम् । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन तथैव तात्पर्योभयनादिति । अतिरिकमकारेगेल्यस व्याख्या न्याय- नेति । न च व्यद्यं यत्र तेनेति । व्ययतावच्छेदकाविरिकधर्मपुरस्कारेण वाच्य- मित्यर्थः । प्रकृते च पुण्डरीकाक्षपदस्य भगवति योगरूढत्वेन तस्स न व्ययत्वमिति भावः । व्यङ्ग्यस्यैव प्रहीतुमुचितत्वादिति । सर्वसकृदाशयवर्णनावसरो- १ पर्यायेण ( उपलक्षितं सत) उक्त पर्यायोक्तम् । पर्यायेण प्रकारान्तरेण [ विवक्षित- प्रकारात मभिधान्यापारादन्येन व्यगुयेन ] उपलक्षितम् (विशिष्टम् ) सत पर उक्त कय. नम् । यथा-दशवदन इत्यत्र वाच्योधः ( रामः ) विवक्षितप्रकाराव अभिधाजनिता राम- वरूपार भिन्न पपेन [ रामः पुण्डरीकाक्षः साक्षादिष्णुः इत्यनेन ] उपलक्षितः सन् अमिहितः । व्यङ्गयोपलक्षितस्प वाच्यस्यामिषानं पर्यायोक्तमिति सारम् । एवं धात्र उक्तम् (अभिधानम् ) वाच्यत्सव गृह्यते किन्तु तद् व्यत्योपलक्षितस्येति निर्गलिताः २ ननु पर्यायेण प्रकारान्तरेण व्यञ्जनाब्यापारादतिरिलेन अभिधाव्यापारेण ] उत्तर [ अर्थात् व्यायम् ! योयर्थ कृप्या व्यपस भझ्यन्तरेण वाच्यता पत्र' इति लक्षणम, इति शक्का । 'पर्यायेण [ विवक्षितप्रकारादन्येन प्रकारेण ] उक्तम्' इति योगळभ्ये अथे उत्तर पदेन व्यङ्गयस्य भों नोपलभ्यते, अपि तु वच'धानुना वाच्यस्वैवाः समुचित व समाधानम्। ३ यदि लक्षणे व्यापस्य प्रौश इष्टस्तादि पर्यायशन्देन वरसंग्रहं करवा पर्यायेण प्रा. यन्तरेण अर्याद व्यापेन र उपलक्षितम् ) ] उक्तम्' इत्यमदचितः पूजा एव समुचित । त्यागया।

·५५२ काव्यमाला [द्वितीयानने- रित्वेनैव व्यगात्वमेष्टव्यम् , न खासाधारणधर्मरूपेण | न चात्र पर्यायोकं नास्तीति कस्यापि संमतम् । यदप्युक्तम् 'सर्वखकारस्य लोचनकर्तुश्च सर्वो- ऽप्ययं क्लेशः किमिति न विद्म.' इति, तत्र यदर्थ तेषां क्लेशतत्तु तन्मत- निष्कर्षावसर एव निरूपितम् । यदप्युक्तम् "-"चक्राभिघातप्रसभाजया- इति प्राचीनोदाहरणे यदाहुशिरश्छेदावगमनं तत्र प्रागुक्तरीत्या प्रस्तुतार एव । यत्तु प्रस्तुतेन राहोः शिरोमात्रावशेषेणालिङ्गनवन्ध्यत्वाद्यापादनरूपे वाच्ये भगवतो रूपान्तरे उपपादिते भगवद्रूपेणावगमनं तत्पर्यायोक्तस्स विषयः" इति, तदपि न । यदि राहुशिरश्छेदावगमनं त्वत्कल्पितस्य प्रस्तु. ताङ्करस्य विषयः स्यात्तदा कि पर्यायोक्तेन ! भगवद्रूपेणावगमनं तु विशेषण- मर्यादालभ्यत्वेनासुन्दरम् 'नमो राहुशिरइरेदकारिणे' इत्यादाविव न कस्सा. . हरणे तादृशम्यापस्यैव सत्वाच । न च नहि। चमाभिधातमिति णमुलन्तम्। चक्रानि- हत्येलर्थ । यत्वित्सस्यावगमनेऽन्वय । असुन्दरमिति । चिन्त्यमिदम् । इष्टापत्ते । व्यायसौन्दर्यस्याविवक्षितस्यात् व्यालयापेक्षया वाच्यस्यैवार चारुतरत्वमिति स्पष्ट तदुक्के । अनवा सारे व्याय याच्यपरमिति ध्वनित । तादृशविशेषण हि व्ययमादायै- योपपयत इति तदाराय । 'राहुनीकुचनेप्फल्यकारिणे हरये नम ' इत्यन राहुदिशरदले. १ भत्रालकारचन्द्रिकात समाधानमपि वीक्षणीयम्-'यत्तु भगवद्रूपेणावगमन विशेषण. मयांदालभ्यस्वेनामन्दर न पायोक्तस्य विषय इति तदविचारितरमणीयम् । न हि पर्यायोक्त ग्यापसौन्दर्यतो विपिछत्तिविशेषः किं नु भयवराभिधानव १३ । व्याप तु भापतरा- भिधानतोऽमुन्दरमेव मायो दृश्यते । यथा रहागन्तव्यमिति विवक्षिते व्याये भय देशो- लकरणीय , सफलतामुपनेतम्य इत्यादौ । अतस्वरमुन्दरतोद्भावनम कि विस्करमेव । भलवार- सर्वसमारमन्थविरोभोदावन इरिधशाकारिण प्रति न शोमवे । उपजीव्यवोदापनमपि ग्रन्थस्यादिविकरमेव । युक्तिविरोध इति परोरकासहिष्णुत्वमात्रमुडावयितुरवगमयतीत्सल विस्तरेण।' २ मस्तुवेन हादशोत्सवरूपेण कार्यग प्रस्तुतस राशिरश्छेदरूपकारण पोवनाद। शिरोमात्राक्षवया अथ कायामारावारिधनवन्ध्यावं जादमिसवर्णपिया 'येन राह. सीवनस्य रसोरसव पता: इति भगवतो रूपान्तरे वनिते, तेन (रूपान्तरेण च भगरत सरूपेण यत् भवगमन म्यजन बरपायोकस विषय.। मर्याव म्पबनया गायस भगासस यो रासीरदोत्सव नुम्बनमावशेषमकापाव' इति म्यङ्गयापेक्षयापि चारवरेज प्रधान्तरेणामिनापयायोकस विषय इति ।

·रसगङ्गाधरः। * पर्यायोक्तम्] प्यलंकारस्य विषय इत्युक्तमेव । प्रस्तुत्ताङ्करस्य प्राचीनैरखीकाराच । खीकारे वा प्रस्तुतेन स्वसदृशो वाक्यार्थः प्रस्तुत एव यत्र व्यज्यते, स तस्स विए. योऽस्तु । न तु कार्येण प्रस्तुतेन कारणावगमनम् । अन्यथा 'अपस्तुतेन कार्येण प्रस्तुतकारणावगमने अप्रस्तुतप्रशंसैच । प्रस्तुतेन कार्येण प्रस्तुतस्यैव कारणस्यावगमनं तु पर्यायोक्तस्य विषयः' इत्यलंकारसर्वस्वकारादिभिः प्राचीनः कृतो विषयविभाग उच्छिन्न एव स्यात् । 'राहुवधूगतेन विशिष्टेन रतोत्स- वेन राहुशिरश्छेदः कारणरूपो गम्यते । एवमन्यत्रापि पर्यायोकं ज्ञेयम्' इति स्वदुपजीव्यप्रन्थविरोधश्च । तस्मादत्र राहुशिरश्छेदकारित्वेनावगमः पर्या- योक्तस्य विषयः, न तु भगवद्रूपेणेति सहृदयैराकलनीयम् । अलिश्चालंकारे व्यङ्ग वाच्यपरम् । अप्रस्तुतप्रशंसायां वाच्यं व्य- अयपरम् । तेनायमलंकारो वाच्यसिध्यनगुणीभूतव्यङ्ग्यभेद इति ध्वनिका- रानुयायिनः। * ".'खसिद्धये पराक्षेपः परार्थ खसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ।' इत्युक्तयुक्त्या लक्षणाद्वयाश्रितत्वादनयोरवान्तरोऽपि विषयभेदोऽखि" इति दरूपकारणमात्रावगमने प्रस्तुतार । राहुशिरश्छेदकारित्वेन भगवतोऽवगमने पर्या- योकमपि । एतेन नम इलायप्रिममपि प्रस्तुताकुराभावप्रतिपादक्मपास्तम् । राजा- ज्ञामात्रत्वात् । किं च मुख्यार्थतात्पर्यविषयीभूतार्धन वाच्येन व्यायेन वा वाच्य व्यक चा प्रस्तुतं यत्र सारश्याद्यन्यतमप्रकारेण प्रास्यते साप्रस्तुतप्रशसेखसरातमशसालक्षणस्य भवतानुपदोक्तस्य राहुशिरदछेदकारित्वरूपव्यङ्ग्याशे सत्त्वेनाप्रस्तुतप्रशंसयैव निर्वाहे कि पर्यायोक्तेने नियोगे उत्तर विभाव्यताम् । न चान द्वयोरपि मुख्यतात्पर्यविषय- वेति वाच्यम् । एवं तर्हि 'आपेदिरेऽम्बरपथ' इत्यत्रापि यदा द्वयोर्मुस्यतात्पर्यविषयता तदा कोऽलंकार इसनोत्तरं विभाव्यताम् । असन्मते नु प्रस्तुताकुर एव । भवतापि तस्वीकारे प्रकृवे तेनैव गतार्थता सव। न चास्मिन्नलंगारे व्यङ्ग्यं वाच्यपरमप्रस्तुत- प्रशंसाया तु वाच्यं व्ययपरमत- सा नेति वाच्यम् । 'कस्त्वं भो -' इलादावरस्तुतप्रशं- १ स्वसदृश, समानस्वरूपः, न तु कार्येण कारणावगमस्वरूपः। ४७ रस.

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- खमूलमन्थाशयं वर्णयता विमर्शिनीकारेणोक्तम् , तन्न । नहि 'चक्राभिषा- तपसभाज्ञयैव-' इति पये चुम्बनमात्रशेपरतोत्सवांशे बाघोऽस्ति, येन लक्षणा स्यात् । एवमप्रस्तुतप्रशंसायामप्यप्रस्तुतस्य प्रस्तुते न लक्षणा, किं तु व्यञ्जनैवेति सर्वसंमतम् । अन्यथा पर्यायोक्ते वाच्यस्य प्राधान्यम् , अप्र- स्तुतप्रशंसायां तु गम्यस्येति सिद्धान्तस्य भन्नः स्यात् । लक्षणायां हि लक्ष्य- स्यैव प्राधान्यं स्यात् , न वाच्यस्य । 'यत्र वाच्योऽर्थोऽर्थान्तरं स्वोपस्कारकत्वे- नागरयति तत्र पर्यायोक्तम् । यत्र खात्मानमेवाप्रस्तुतत्वाअस्तुतमर्थान्तरं प्रति समर्पयति तत्राप्रस्तुतप्रशंसा' इति तन्मूलग्रन्थविरोषाच्च । नहि लक्षणा आगूरणं भवति । तस्मात्पर्यायोक्ते वाच्यस्य प्राधान्यम् , अप्रस्तुतप्रशंसायां तु नेति तन्मूलग्रन्थस्य तात्पर्यम् । इदं तु बोध्यम्-ध्वनिकाराप्राचीन महोद्भटप्रभृतिभिः स्वग्रन्थेषु कुत्रापि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यादिशब्दा न प्रयुक्ता इत्येताववैव तैर्ध्वन्यादयो न खीकि- यन्त इत्याधुनिकाना वाचोयुक्तिरयुक्तैव । यतः समासोक्तिव्याजस्तुत्यप्रस्तु- तप्रशंसायलंकारनिरूपणेन कियन्तोऽपि गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदास्तैरपि निरू- पिताः । अपरथ्य सर्वोऽपि व्ययप्रपञ्चः पर्यायोक्तकुक्षौ निक्षिप्तः । नबनु- भवसिद्धोऽर्थो चालेनाप्यपहोतुं शक्यते । ध्वन्यादिशब्दैः परं व्यवहारो न माया व्यतपस्य याच्या त्वेन तस्या भेदकत्वात् । प्राचीनपन्थविरोषस्तु तन तापण- प्रवृत्तस्य भूपणमेव । एवं च सर्वखलोचनकृतः लेो व्यों दुष्टश्चैत्यपि सम्यगेवेति । कचित्तु--"यच्छन्दस्य बुद्धिस्थत्वं शक्यतावच्छेदकमिति मते 'नमस्वस्सै-'इत्युदाहरणम्, तत्तद्रूपेण सर्वनाम्नां शचिरिति मते तु 'निवेद्यता इन्त-' इत्यादि इत्साह । वैर्भामक्षा- १ त्वदीत्या लक्षणावीकारे इत्यर्थः। भवदीया अप्रस्तुतप्रशसायामपि लक्षणा(समर्पण- रूपलक्षणलक्षणा स्वीकारे व्यअनायायामाचे 'गम्यस्य प्राधाग्यम्' इति सिद्धान्तस्य पटो भरत्याशयः। २ वा (टीकायाः) यो मूलमन्थ (अलकारसर्वस्वम् ) तस्य । ३ प्रस्तुतपासायां तु पाध्यस्य न प्राधान्यम् । एतेन 'साइपमूला अप्रतुनप्रसा पनिभेइ.' इति पूर्वोपपादित साभिमत समयति ।

·. - पर्यायोक्तम् ] रसगङ्गाधरः। कृतः । नखेतावतानङ्गीकारो भवति । माधान्यादलंकार्यों हि ध्वनिरलंकारस पर्यायोक्तस्य कुक्षौ कथंकारं निविशतामिति तु विचारान्तरम् । अयं चालंकारः कचित्कारणेनं वाच्येन कार्यस्य गम्यत्वे, कचित्कार्येण कारणस्य, कचिदुभयोदासीनेन संबन्धिमात्रेण संघन्धिमात्रस्य चेति विपुल- विषयः । तत्र वा सुन्दरीनिवह-' इति पये पातिवत्यस्खलनेन कारणेन तं प्रति प्राप्तिः कार्य गम्यते । समासोक्तिरोत्थापिका । एतेन कार्या- स्कारणप्रतीतिवत्कारणात्कार्यप्रतीतेचिच्याभावात्' इति टीकाकारोक्तम- पास्तम् । 'अपकुर्वद्भिरनिशं धृतराष्ट्र तवात्मजैः । उप्यन्ते मृत्युवीजानि पाण्डुपुत्रेषु निश्चितम् ॥ अत्र बीजवापेन कारणेन कुलक्षयः कार्यरूपो गम्यते । कार्येण कारणस्य गम्यत्वे यथा- 'स्वद्विपक्षमहीपालाः खालाघरपल्लवम् । पीडयन्तितरां तीबदारुणैर्दशनक्षतैः ।' अत्र वैरिणां सुरवधूसंभोगेन कार्येण मरणं कारणं गम्यते । तदुभयोदासीनेन यथा-~-'सूर्याचन्द्रमसौ यस्सइति पूचादाहृत पधे सूर्यचन्द्रकररज्यमानवस्त्रत्वेन न कार्येण, नापि कारणेन, केवलं सहच- रितेन गगनाम्बरत्वं गम्यते । एवम्-- 'यश्चरणवाणीतकमलासनपन्नगेन्द्रलोकयुगः । सर्वाझावरणपटीकृतंकनकाण्डः स वामनो जयति ।। दिभिः । एवमप्रेऽपि । यत इति पाठ. । परं केवलम् । तेन तदुत्यापिततत्कृतचमत्कार- सत्त्वेन । अत्र च 'अये चालंकारः कचित्' इत्यादिः 'अन्वेष्टव्या' इत्यन्तो अन्धचिन्य १ प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्सेत्यर्थः । अप्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य गम्यत्वे तु अप्रस्तुतप्रशंसेति पूर्व दयो अदमोकवाद । ३ धरणत्राणीकुवम् कमलासन(म)लोकः पत्रगेन्द्रलोकः (पातासम्) युगं येन। उपरि हितस चरणस प्रमटोकः, अरः मदिवस पावाछन् उपानात जावलेस ३ पटक हेमं प्राण्ड नेत्यर्थः।

·- काव्यमाला। [द्वितीयानने- इत्यत्र विप्रत्ययेन तद्भेदावगमापकासंभवेन पर्यायोक्तं भवितुमर्हति । गम्यं चान्तप्तचरणकलमन्ताताजकत्वं च । तदेवं सक्षेपतस्त्रिविधः । वाग्भशीनां तु पर्यालोचने एकमिन्नेव विषये- ऽनन्तप्रकारः संपद्यते, किमुत विषयभेदे । यथा---'इह भवद्भिरागन्तव्यम्। इति विपये 'अयं देशोऽलकर्तव्यः' इति, 'पवित्रीकर्तव्यः' इति, 'सफल- जन्मा कर्तव्यः' इति, 'प्रकाशनीयः' इति, 'देशस्यास्य भाग्यान्युज्जीवनी- यानि' इति, 'तमासि तिरस्करणीयानि' इति, 'अस्मन्नयगयोः सतापो हर- .णीयः' इति, मनोरथः पूरणीयः' इत्यादिः । कार्यादीनां त्वारोपेण निष्प- चिन्वेष्टव्या। एवं च पर्यायोक्तस्य कार्यरूपाप्रस्तुतप्रशंसया विषयापहारमाशय कार्य- कारणयोरपि प्रस्तुतत्वे पर्यायोक्तम्, कार्यस्याप्रस्तुतत्वे कारणस्य च प्रस्तु- सत्वे कार्यरूपाप्रस्तुतप्रशंसेति विषयविवेकः सर्वखकृता कृतः। तत्र न्यूनवि- पयया कार्यरूपाप्रस्तुतप्रशंसया बहुविषयस्यास्य विषयापहारो न सनच्छत एव । परं त्वनेन तस्या विपयापहारमाशय विषयविमागः कर्तुमुषितः । इति रसगङ्गाधरे पर्यायोचप्रकरणम् । . - अथ व्याजस्तुतिः- आमुखप्रतीताभ्यां निन्दास्तुतिभ्यां स्तुति निन्दयोः क्रमेण पर्य- वसानं ज्याजस्तुतिः। तृतीयातसुरुप-कर्मधारयाभ्यां योगार्थद्वयेन द्वयोरपि शब्दार्थत्वम् । इति कुवलयानन्दे ध्वनितं तडीकायो स्पष्टं तत एव योध्यमिति दिए ॥ इति रसगाव- रममप्रनशे पर्यायोजयकरणम् ॥ भामुखेति । शन्दतो प्रत्या प्रथमप्रतीताभ्यानिवर्थः । तदाह-आमुरोत्या. १ परपमापी कृतसादिवायेन [न काग, नामि भरगेन ] अन्वयातचरणकरवम् (भन्तम्पाचौ परमो यस तत्वम्) -म्यांमाक च गम्यते, स्यर्थः । ३ 'म्यान तुति हसनेन भामुखमवीतया निन्दया स्त्री, 'म्यानः (म्यानभूता) सी.' लरेन मामघमतीतया स्तुत्या निन्दायां पर्यवसानं विनिमः ।

·व्याजस्तुति ] रसगङ्गाधरः। ५५७ आमुसत्यादिविशेषणेन तयोः पर्यवसानामावं वदत्वावितत्वमभिमैति । मत एव नास्या ध्वनित्वम् । ध्वनी हि निर्वाधेन याच्येनाऽऽपूरणमहिम्नार्थान्तर- मवगम्यते । न चैवं प्रकृते। आया यथा- 'उवीं शासति मय्युपद्रवलवः कस्यापि न स्यादिति प्रौढं व्याहरतो वचस्तव कथं देव प्रतीमो वयम् । प्रत्यक्ष मयतो विपक्षनिवर्हामुत्पतद्विः क्रुधा याप्मस्कुलकोटिमूलपुरुषो निर्भिद्यते भास्करः ।। अत्र राजवर्णनपस्तावे निन्दा बाधिता स्तुतौ पर्यवस्पति । द्वितीया यथा- 'किमहं वदामि खल दिव्यमते गुणपक्षपातममितो भवतः । गुणशालिनो निखिलसाधुजनान्यदहर्निशं न खलु विसरसि ॥ अत्र दुधरितोत्कीर्तनप्रस्ताव स्तुतिस्तयाभूता निन्दायाम् । अत्र चैक एवार्थः केनचिदाकारेणादौ स्तुतेनिन्दाया वा विपयो भूत्वा प्रकरणादिमहिमा प्रकारान्तरेण निन्दायाः स्तुतेर्वा विपयो भवति । तत्र यावानंशो बाधितस्तावानेवाऽन्यथात्वेन पर्यवस्यति । अंशान्तरं तु समावेने- वावतिष्ठते । इयं चालंकारान्तरसंकीर्णा यथा-- 'देव त्वां परितः स्तुवन्तु कवयो लोभेन, किं तावता स्तव्यस्त्वं भवितासि यस्य तरुणश्चापमत्तापोऽधुना । दीति । अस्या व्याजस्तुतेः । न च नहि। राजेति। सूर्यवंशेलादिः । तथाभूतबो- पिता निन्दायां पर्यवस्यति । अत्र च उभयत्र च । प्रकारान्तरेणेति । वस्तुमाहा. सम्पादेतदकपदाना लक्षणया आक्षेपावेलर्थः । ताबानेवान्यथात्वेनेति । तत्र च लक्षाव एवं च स्तुवेर्लक्ष्यत्वात्तामादाय ध्वनित्वम् ।लक्षणायाः प्रयोजनीभूत स्तुस- १ मार निन्दानुल्योः प्रीतिः, पर्यवाने तु न तयोः प्रीतिः, प्रदुत विपरीण प्रदीतिः । ततम परसानप्रीतया स्तुला मामामुखपतीवाया वाचितवन । पदम् भामुख- प्रवीवार पनि देयम् । साथै पाश्वशर पर्यवसाने उसादेः प्रतीतिः । बनी तु मागरणचननामहति सो इलापः।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- कोडान्तः कुरुतेतरां वसुमतीमाशाः समालिङ्गति यां चुम्बत्यमरावती च सहसा गच्छत्यगग्यामपि ।' अत्र चापप्रतापस्य समासोक्त्या विटधौरेयव्यवहाराश्रयत्वप्रतीतिः । तन्मूला च निन्दा स्तुतौ पर्यवस्यति । यथा वा- 'अये राजन्नाकर्णय कुतुकमाकर्णनयन स्फुरन्ती हस्ताम्भोरुहि तव कृपाणी रणमुखे । विपक्षाणां वक्षस्यहह तरुणानां निपतति प्रगल्भाः श्यामानामनुपरतकामाः प्रकृतयः ।।' अवार्थान्तरन्यासपोषिता । ननु कथमत्र व्याजस्तुतिः । वाच्याभ्यामेव निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोर्गम्यत्वे तस्या अभ्युपगमात् । नक्षत्र चाप- प्रतापस्य केवलस्य केवलवमुमत्याद्यालिङ्गन वाच्यभूतं निन्दास्पदं भवति । समासोक्त्या त्वाविर्भूतो विटव्यवहारो निन्दास्पदमपि न वाच्यः, अपि तु गम्य इति चेत् , आमुखप्रतीतपदेन हि प्रतीतावपर्यवसितामात्रमत्र विव- क्षितम् । न तु वाच्यत्वपर्यन्तम् , गौरवात् । प्रकृते च किं तावता खव्य- तिशयादि । व्यङ्ग्यमादाय ध्वनित्वे इटापत्तिरेव । एवं च 'उपकृतं बहु नाम 'इत्या- दावप्ययमेवालंकार इत्याहुः । अत्रार्थान्तरेति । समासोक्तिरप्यनेति बोध्यम् । एवं १ तरुणानां विपक्षाणां वक्षसि । २ श्यामाना स्त्रीणाम् ( इयामायितहृदा च) भनिवारितमदनाः प्रकृतयः (वभावाः) मगरभा. धृष्टा इति। ३ मस्तुवराजव्यवहारबोधोचर भ्यद्गयस विटव्यवहारस्य दोघे सति निन्दा प्रतीयते । प्रती- यमाना तु सा निन्दा न वाच्या। एवं च वाप्यया निन्दया रतुतेगग्यस्वाभापात्कयं व्याज- सुतिरिति शा। ४ काम स समासोक्तिलभ्योों वाच्यमर्यादागम्यो न स्यात्यापि समासोक्षिपर्यन्ने राज- विषयके ये निन्दैव प्रवीयते । प्रवीते: अपर्यवसानपदेन च निन्दायाः प्रथम प्रदता विक- श्यते । एव चात्रापि समासोक्तिपर्यन्त्र निन्दायाः प्रथम प्रदीतिः। रसुदेव पश्चादिति न कोपि दोष रवि तत्समाधानम् ।

·व्याजस्तुतिः] रसगङ्गाधरः। ५५९ स्वमित्यादिना निन्दाया एवोपोहलनात्समासोक्तिसाचिव्येन सैव प्रथम प्ररूढा पश्चाच स्तुतिरिति न कोऽपि दोषः । एवं च 'भाग्यं ते शाल्मलितरो वद कि परिकथ्यते। द्विजैः फलाशया युक्तः सेव्यसे यदहर्दिवम् ।। इत्यत्रामस्तुतप्रशंसासंकीर्णाप्येषा भवति । एतेन 'किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः, किं तु नाहं समर्थ- स्तूप्णी स्थातु प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यखभावः । देशे देशे विपणिपु तथा चत्वरे पानगोष्ठ्या- मुन्मत्व भ्रमति भवतो वल्लभा देव कीर्तिः ।। इत्यत्र प्राचीनपये "प्रक्रान्तापि स्तुतिपर्यवसायिनी निन्दा कीर्तिरिति भणि- योन्मूलिता, न तु प्ररोहं गमिता" इति यत्सर्वखकृतोक्तम् । बच्चापि तया- ख्यायां विमर्शिन्याम् 'अनुदाहरणमेवैतत्पद्ये व्याजस्तुते.' इति ध्वन्यालोच. नकारोक्ति कटाक्षेण लक्ष्यीकृत्योक्त तन्निरस्तम् । 'कि वृचान्तै.' इत्यादिना निन्दाया एव प्रथममुन्नयनात्समासोक्तरुद्गतेर्वाच्यत्वस्यातन्त्रत्वात् । अन्व- यक्रमेणादौ वल्लभयैवान्वये तस्याश्च कीर्त्यमिनत्वेनावस्थाने सति पश्चात्मक- च अस्या समासोक्त्यादिपोपितत्वे च । द्विजे खगै । विपणिषु हटेपु। समय समेत । १भत्र अप्रतापरासापर्यन्तम् [वपि अप्रस्तुवासापर्यन्त गम्य. सोप्यों वाच्यो नास्ति, प्रस्तुतार्थस्य गम्यत्वात् , रिन्तु बामुपपदेन भपर्यवसितस्वमात्र विवक्षितम ति प्रवीयठे, पश्चाभिन्देति व्याजस्तुति.। २'इन्त कीर्तिरिति भणित्वा' इति काशीपुस्तकाः। ३ अर्थात वहभापदस्थ राजमदिनीरूपान या स्तुतिपर्ववसायिनी निन्दा प्रक्रान्तासीसा भन्दे कीतिरित्यक्षरः रफुटीकवा । अर्थात् कीविरेव सर्वत्र भ्रमवीत प्रथमारूढा सा निन्दा उन्मूलिता, साकूनरक्षरनं प्ररोह गमितेत्यर्थः । १ समासोफेयर्या उद्गति (भाविभूतः, पूर्वि ) तस्या वाच्यत्व देवया नात्र परि- गृह्यते । भाव समासोर्गम्यत्वेपि प्रथमपतीस निन्दापस अपर्यवसानमात्रायाजस्तु. विल नात्र हीयते सारयः।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- रणादिपर्यालोचनवशाद्वयुत्क्रमणान्वयबोधाच । तस्माद्धन्यालोचनकारैरुकम- दाहरणं संगतमेव । इयं च.व्याजस्तुतिर्यस्यैव वस्तुनः स्तुतिनिन्दे प्रथममुपक्रम्येते तस्यैव चेनिन्दास्तुत्योः पर्यवसानं भवेत्तदा भवति । वैयधिकरण्ये तु न, इति माचामलंकारशास्त्रप्रवर्तकानां समयः । अत एव यत्र शब्देनाभिधीयमाना स्तुतिनिन्दा वा बाधितस्वरूपा निन्दायां स्तुतौ च खसमर्पणेन पर्यघस्सतीति तैस्तत्र तत्र खान्थेपूपनिबद्धम् । एवं च 'परोपसर्पणानन्तचिन्तानलशिखाशतैः। अचुम्बितान्तःकरणाः साधु जीवन्ति पादपाः ॥' इत्यादिपु सांसारिकजननिन्दापर्यवसायिन्यामपि पादपस्तुतौ न प्याज- स्तुतित्वम् , प्रथमप्रतीयमानस्तुतेरवाधितत्वात् । एवं निन्दया स्तुतेर्गम्य- त्वेऽपि । तथा अन्यस्य स्तुत्यान्यस्तुती, अन्यनिन्दया वान्यनिन्दायां गम्य- मानायां नास्या अलंकृतेर्विषयः । पूर्वोक्तादेव हेतोः । यथा- ये त्वां ध्यायन्ति सततं त एव कृतिनां वराः । मुघा गतं पुराराते भवदन्यधियां जनुः ॥' अत्र पूर्वोचराधगताभ्यां ध्यातृस्तुतिनिन्दाभ्यां ध्येयस्तुतिनिन्दयोरय- गमः । एवं स्थिते कुवलयानन्दक; स्तुतिनिन्दाभ्यां वैयधिकरण्येन निन्दा- स्तुत्योः स्तुतिनिन्दयोर्वावगमे प्रकारचतुष्टयं व्याजस्तुतेर्यदाधिकमुक्तं तदपा- स्तम् । यदि तु प्राचीनसकेतसेतुं निर्भिद्य स्वरुचिरमणीया सरणिराद्रियते १ सर्वस्व-विमशिन्योः एण्डनेन विधा समधनं लोचनकारोक्तेः । तथाहि-कीविन्यवहारे स्वरिणीव्यवहारामेदप्रवीत्या (समासोक्त्या ) आमुखप्रवीता निन्दा विस्तार्य एष, न उन्मू- स्यते । समासोक्तेर्गम्य तुन प्रतिबन्धकमिति पूर्वमुक्तमेवेत्येक समर्थनम् । 'वडमा देवीति:' पत्र मापदस्य प्रथमै यवणेन 'बछमा पदस्य महिषीरूपातील्या या रतुतिपर्यवसायिनी निन्दा मरूढा, सा अन्ते 'वचमा (अभीष्टा) कीर्तिः सपश्या स्तविपर्यवसायित्वपि भ्याति मत एव, प्रथमप्रदनिन्दात्वस्य भ्याउस्तुतिवीजस्य भक्षवत्वाव । इति दिनीय समर्थनम्। - अपनं प्रदीयमाना या पादपानो तिने सा बारिता । रविवोषिता सोर व्याज- रतुर्वि प्रयोजपढीत्यर्थः।

·रसगङ्गाधरः। व्याजस्तुतिः] तदा निवेश्यन्तां सर्वेऽपि व्यङ्ग्यप्रकारा गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रकारा का अलंका- रोदरेषु । निवेश्यतां वा व्याजस्तुतिरपि योगार्थालीढत्वादप्रस्तुतमशंसायाम् । निरस्यतां च कार्यकारणादिविषयकत्वदुराग्रहस्तस्या इति बहुव्याकुली स्यात् । एवं तर्हि पूर्वोक्तं प्रकारचतुष्टयं कुत्रान्तर्भवतु इति चेत्, व्यायभेदेविति गृहाण । नहि व्यङ्ग्य भेदाः सर्वेऽप्यपरिमिता अलंकारमकारगोपदे अन्तः वियितुं शक्यन्ते । यच्चापि कुवलयानन्दकृता निन्दाया गम्यत्वे उदा- "- अर्थ दानववैरिणा गिरिजयाप्य शिवस्याहृतं देवेर्थ जगतीतले सारहराभावे समुन्मीलति । गन्ना सागरमम्बरं शशिकला नागाधिपः क्षमातलं सर्वज्ञत्वमधीश्वरत्वमगमत्वाम् , मां च भिक्षाटनम् ॥' मत्र सर्वज्ञः सर्वेश्वरोऽसीति राज्ञः स्तुत्या व्याजरूपया मदीयवैदुप्यादि दारियादि जानन्नपि बहुप्रदानेन रक्षितुं शक्तो मह्यं किमपि न ददासीति निन्दा व्यज्यते" इत्युक्तं च । तन्न । 'साधु दूति पुनः साधु कर्तव्यं किमतः परम् । यन्मदर्थे विलनासि दन्तैरपि नखैरपि ।। इत्यनुपदमेव त्वदुदाहृत्पद्येनास्यातितमा वैलक्षण्यात् । तत्र हि साधु किमतःपरं कर्तव्यमिति वर्णेरुदीरिता साधुकारिणीत्वरूपा स्तुतिः श्रुतमा- त्रैव बाधिता सती विपरीतेऽर्थे खात्मसमर्पणेन पर्यवस्यति । इह तु सर्व- ज्ञत्वमधीश्वरत्वं च न तथा । राजवर्णनप्रस्तावे राजगताऽज्ञत्वपामरत्वयोरवि- वक्षितत्वात् । अत एव सर्वज्ञोऽपि मां न रक्षितवानसि इत्युपालम्भरूपापि निन्दा नात्र विवक्षिता । सर्पज्ञस्य समर्थस्य तव दरिद्रोऽहं रक्षितुं योग्य . । ते. प्राचीने. । व्यङ्ग्यभेदेष्विति गृहाणेति । अत्रेद चिन्त्यम्-व्यङ्ग्यभेदेष्वप्यप्र- स्नुतप्रशंसापर्यायोचायलकारखीकारपदाप्यलंकारत्वे साधकाभावात् । न चापस्तुतम- शसेवास्ताम् । विनिगमकाभावात् । नहि लक्ष्य एव व्याजस्तुतिर्न व्यङ्ग्य इत्सन शप भातिरिकं प्रमाणमस्ति । गुणीभूलव्यङ्ग्यत्वाच न वनित्वम् । प्राचीन ग्रन्थविरोधस्व- ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- इति खविज्ञापनाया एव प्रत्युव विवक्षितत्वात् । अस्तु वा त्वदुक्तोपाल- म्मरूपा निन्दात्र गम्या । तुभ्यतु भवानेवमपि । 'साधु दूति पुनः साधु' इति पये साधुकारिणीत्वमिव नास्मिन्पये सर्वज्ञत्वमधीश्वरलं च विद्युद्ध- मुरैपतिभमिति शक्यं वक्तुम् । उपालम्भरूपाया निन्दाया अनुत्थानापचेः प्रतीतिविरोधाचेति सहृदयैराकलनीयं किमुक्तं द्रविडपुंगवेनेति । इति ररागाधरे व्याजस्तुवित्रकरणम् । अथाक्षेपः- 'उपमेयस्योपमानसंबन्धिसकलप्रयोजननिप्पादनक्षमस्वादुपमानकैमध्यमुप- मानाधिक्षेपरूपमाक्षेपः। इति केचिदाहुः । तन्मते चेत्थमुदादरण निर्माणीयम्---- 'भभूदप्रत्यूहः कुसुमशरकोदण्डमहिमा विलीनो लोकानां सह नयनतापोऽपि तिमिरैः। किंचित्कर इत्यरादापेदितम् । यिनपुंगयेनेति । अतिचिरकालं फूलया रोपया दु गितस्य नतोऽप्राप्तधनस्स निलो राजसेयो त्यत्तमित ईवाफ्ये यकृवैशिण्या- दिमहकारेणापामतीयमानस्तुनिन्दापर्यरसाबितया विधुलारप्रतिभायमस्से वेति सभ्य- गेपोच विपिरोमाना । पूर्वापरीसरा सस्य भिक्षाटनोपता चकारेण च तस्व- सानुनविरवात् । सा दूती चुदाहरणेऽपि दूला दुपारतत्वादिवसियां प्रमाणा- न्तरेण प्रागेय जानन याच्या साधनं सरमे । 'यस्तं वानर' इलत्राप्यनि- चितवीरत्वेन प्रविमनुमनो निन्दा सामन्यपर्ययस्यन्दी खरस्तुतिमादार पर्यरस्पति। चालतलावारिस बम भनिसमिति दिह ॥ इदि रसगापरममप्रमाणे ज्यान- सुविनकरणम् ॥ शिप्पावधानाय प्रतिमानीते-भवेति । उपमेयम्पोपमेति । भमुमाले प्रदीप १ स्पा था बसाने साधुसमागी विराम देगरी विहारसम्म भार वा एहसमोरा पारिरिधि रिभूमि यो नसामुन् । श24 पाम दिया बालारामन मिति सविसमस मनुराना ।

·आक्षेपः] रसगङ्गाधरः। तवास्सिन्पीयूपं किरति परितस्तन्वि वदने कुतो हेतोः श्वेतो विधुरयमुदेति प्रतिदिनम् ।।' यथा चा- 'वसुधावलयपुरंदर विलसति भवतः कराम्भोजे । चिन्तामणिकल्पद्रुमकामगवीभिः कृतं जगति ।' आये उपमानप्रयोजननिप्पादनं शाब्दम् , द्वितीये वार्थमिति भेदः । अपरे तु- 'पूर्वोपन्यतस्यार्थस्य पक्षान्तरालम्बनमयुक्तो निषेध आक्षेपः । इत्याहुः । तेषां मते इदमुदाहरणीयम्-- 'सुराणामारामादिह झगिति झन्झानिलहताः पतेयुः शाखीन्द्रा यदि तदखिलो नन्दति जनः । किमेभिर्वा कार्य शिव शिव विवेकेन विकले- श्चिरं जीवन्नास्तामधिधरणि दिल्लीनरपतिः । अत्र किमेभिरित्युत्तरार्धेन पूर्वा|क्तपक्षप्रतिक्षेपमात्र पक्षान्तरालम्बनेन क्रियते । यथा वा- 'किं निःशवं शेपे शेपे वयसि त्वमागतो मृत्युः। अथवा सुखं शयीथा जननी जागर्ति जाहची निकटे ।' अन्ये तु- "-'निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। वक्ष्यमाणोक्तविषय स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ विशेष व्यङ्ग्यरूपमर्थविशेष वक्तुं विवक्षितस्य प्रकृतार्थस्य निषेधो निपे- धसदृशः कथनादिप्रत्याख्यानरूपः । स वक्ष्यमाणविषय उक्तविषयश्चेति द्विविधः' इत्याहुः । तेपो मते इत्थमुदाहार्यम्- १ अर्याद मदनविशम्मगादिप्रयोजनका गुगास्तु त-वीवदनगुगैरेव गतार्थाः, सप्रति केवल- मय श्वेतमात्रश्चन्द्र इत्याशयः। २ कल्पवृक्षा..

·. काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'रीति गिराममृतवृष्टिकिरी त्वदीयां तां चाकृतिं कृतिवरैरभिनन्दनीयाम् । लोकोत्तरामथ कृति करुणारसाद्री ज्ञातुं न कस्यचिदुदेति मन प्रसारः ॥' अत्र करिष्यमाणस्य मनःप्रसारस्य निषेधो वर्णनीयस्यानिर्वाच्यता बोध- यितुम् । 'श्वासोऽनुभानवेद्यः शीतान्यज्ञानि निश्चला दृष्टिः । तस्याः सुभग कथेयं तिष्ठतु तावत्कथान्तरं कथय ।' अलंकारसधखकारादयस्तु- "प्राकरणिकस्यार्थस्य निषेधोऽप्रतिष्ठितत्वादाभासमात्ररूपः कस्यचिदर्थ- विशेषस्य विधानं व्यनक्ति स एकः । यश्चाप्राकरणिकस्य विधिस्तादृश एव सन्निपेधे पर्यवस्यति सोऽपर इत्युभयविधोऽप्ययमाक्षेपः । तत्र निषेधाभासरूप आक्षेपस्तावविविधः-उक्तविषयो वक्ष्यमाणविप- यश्चेति । उक्तविपयोऽपि द्विविधा-कचिद्वस्तुमात्रनिपेधात्कचिद्वस्तुकथ- ननिषेधात् । वक्ष्यमाणविषयस्तु वस्तुकथननिषेधात्मक एवं सामान्यधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताक. शब्दात्समर्म्यमाणोऽपि विशेषरूपेष्टनिषेधात्मना स्थितो निपिध्यमानगतं विशेपान्तरमाधते । सोऽपि द्विविधः-सामान्याश्रययत्कि- चिद्विशेषनिरूपणानिरूपणाभ्याम् । तत्र निरूपितेपु यत्किचिद्विशेषेषु प्रयो- जनाभावादप्रवर्तमानो निषेधो वक्ष्यमाणेप्टविपय एव सपद्यते । अनिरूपि- तेषु तु सुतराम् । चतुर्विधेऽप्यस्मिन्नाक्षेपे इष्टोऽर्थः, तस्य च निषेधः L -- केचिदाहु । सोऽपि द्विविध इति । वक्ष्यमाणविपयोऽपीत्यर्थ । व्यनचीलस्याने १ अमृतवृष्टिविक्षेपिणीना गिरा वाणीनाम् । किम् । २ तव वचनरीसादिक वर्णयितुमशक्यमिति वर्णनाय ज्ञातुं न स्यापि मनः प्रसरतीत्यर्थ । 'मन प्रसाद.' इति काशीपुस्तकपाठ.। ३ उक्तविषयस्योदाहरणमिदम् । श्वासादिक सर्वमुक्त्वापि वकुमशक्यतासूचनाय तत्रि. देषाद। ४ मप्रतिहितत्वावमाभातरूपः।

·आक्षेपः] रसगाधरः। तस्याप्यसत्यत्वम्, अर्थगतविशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यते । तेन नात्र निषेधविधिः । न वा विहितनिषेधः । अपि तु निषेधेनासत्येन विधे- राक्षिप्यमाणत्वाद्योगार्थादाक्षेपः । स च प्रागुतदिशा चतुर्विधः । विधिना स्वसत्येन निषेधस्साक्षेपे अपरोऽयमाक्षेपः । नत्रापि अनिष्टोऽधः, उस्य विधिः, तस्याप्याभासत्वम् , अर्थगतविशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमु- पयुज्यते ।" इत्याहुः । एतेषां मते चेत्यमुदाहरणं निर्माणीयम् -- 'न वयं कवयस्तव स्तवं नृप कुर्वीमहि यन्मपाक्षरम् । रणसीग्नि तवावलोकने तरुणाको दिनकौशिकायते ।' *मां पाहीति विधिविधेयविपयो वाच्यः स्वतन्ने कथं नौपेक्ष्यो भवतासि दीन इति गीः श्लाघ्या न संख्यावताम् । एवं दोपविचारणाकुलतया देव त्वयि प्रोन्मुखे वक्तव्यप्रतिभादरिद्रमतयः किंचिन्नहि चूमहे ।।' रेखल तव खलु चरितं विदुषामने विविच्य वक्ष्यामि । अलमथवा पापात्मन्कृतया कथयापि ते हतया ।।' 'श्वासोऽनुमानवेद्यः शीतान्यजानि निश्चला दृष्टिः । तस्याः किं वा पृच्छसि निर्दय तिष्ठत्वसौ हता वार्ता ॥ १ अयं सर्वस्याश्या-आक्षेपस्तावत निषेधाभास-विष्याभासरूपत्वेन द्विविधाः निषेपा । भासः उपविषयो वक्ष्यमाणविषयश्चेति प्रथम द्विविधः । उक्तविषयोपि दिविषः [ वस्तुमात्र- निषेधात , वस्तुकथननिषेपात । एवं वक्ष्यमागविषयोपि द्विविधः [सामान्यापयत्किञ्चिदि- शेषनिरूपणात् , अनिरूपणात ] । एवं संहत्य निषेधाभासरूप आक्षेपश्चतुर्विधः। 'नवयम्। ग्लादीनि चत्वारि पयानि क्रमशचतुर्णागुदादरण नि । विध्याभासरत्नेकविधः, यस्य तपो. निधे.' इत्युदाहरणम्। २ मां पाहे' इति विधेय( अधीन )विषयको विधिः (प्रवर्वनावाक्यम् ) स्वतः विपि कथं वाच्यः। एवं कुरु' इति विधिः वर्शवदे एव वक्तुं योग्यो न खल्वे क्योति भावः । मई नोपेक्ष्यः' इति वाणी संख्यावा (विवेकशीलानां पण्डितानाम् ) वे न श्राध्या। ते स्वयं सकर्तव्य विदन्ति, वेभ्य इदं वोधनं गोचितमिलः । एवं वहन्यप्रतिभा( व्युत्पति शून्य- क्या वयं न किञ्चिवदामः । भत्र हि अभीष्टसेपि वस्तुकथनस निषेो बाधितः सन् रक्षण- दानयोः अवश्यानुष्ठेयता व्यक्ति । 'मां पाहि' इति स्थाने 'मा याहि इति शीतकपा ४८रस.

·काव्यमाला। . [द्वितीयानने- तत्राद्यपद्ये कवेरुक्तो कवित्वनिषेधो वाधितो मिथ्यावादित्वनिषेधात्मना 'पर्यवस्यन्नुचरार्धगतस्यार्थस्य सत्यत्वरूपं विशेष व्यनक्ति । एवं द्वितीयपद्ये रक्ष- णवानयोः कथनस्पष्टत्वान्निधो बाधितस्तयोविवक्षितत्वे पर्यवस्पन्नवश्यानुष्ठेय- ताम् । तृतीये खलसंबन्धिवृत्तान्तकथनत्वेन सामान्यरूपेण प्रकृतपैशुन्यादि- वृत्तान्तकथनस्य वक्ष्यमाणस्य निषेधः कथ्यमानस्तस्य चिन्तितदुःखमदताम् । चतुर्थे कंचन तसंवन्धिन्या वार्ताया अंशं श्वासतानवादिकं कथयित्वा क्रिय- नाणो निषेधो वक्ष्यमाणमरणवार्ता विषयः संस्तस्या मुखादनिःसरणीयताम् । एपु निषेधस्याप्रतिष्ठानान्न विहितनिषेधः, नापि निषेधविधिः । 'तपोनिधे कौशिक रामचन्द्र निनीपसे चेन्नय कि विकल्पैः । निरन्तरालोकनपुण्यधन्या भवन्तु वन्या अपि जीवभाजः ।।" अन पुत्रस्नेहाकुरस्य दशरथस्य वाक्ये नयेति विधिर्वाधितो मा नयेति निषेधे पर्यवसितोऽन्यथा तु मम प्राणवियोगो भविष्यतीत्यर्थ व्यनक्तीति विध्याभासरूपोऽयमाक्षेपः । एवमुदाहरणेपु स्थितेषु प्राचीनमतानुसारीण्याक्षे. पोदाहरणान्येतेषां मतेऽनुदाहरणान्येव । इत्थं च प्राथमिकमतसिद्ध माक्षेपः प्रतीपप्रभेदः। द्वितीयमतसिद्धस्तु विहितनिषेध एव, न पुनराक्षेपः । तत्र निपेघस्यानाभासरूपत्वात् । इति तदाशयः । इतरे तु- "-'निषेधमात्रमाक्षेपः । चमत्कारित्वं चालंकारसामान्यलक्षणप्राप्तमेव। तच्च व्यन्याथै सति संभवती. ति सव्यङ्गयो निषेधः सर्वोऽप्याक्षेपालंकारः। एवं चोपमेयकृतोपमानकैमर्थक्य -पक्षान्तरालम्बनकृतप्राचीनपक्षकैमर्थक्य-विशेषप्रतिपादनप्रयोजकोक्तवक्ष्य- माणकथनकैमर्धक्यानामनुपदोक्तनिषेधविध्याभासयोश्च संग्रहः” इत्यप्याहुः । अयाक्षेपध्वनिस्तन्मतानुसारेणोदाहियते- 'वामवश्यं सिसूक्षन्यः सृजति म कलाधरम् । कि वाच्यं तस्य वैदुष्यं पुराणस्य महामुनेः ।। त्रिवनुपछ । वैदुष्य पाण्डित्यम्। १ उपमानापिपरूपम् उपमानकमध्यमित्यर्थः । : २ पूर्वोपन्यस्वरस पक्षान्दरातम्रनमयुको निदेव इलः । .

·आक्षेपः] रसगङ्गाधरः। ५६७ अत्र येषामुपमानकैमर्दामाक्षेपस्नेपां त्वयि सतिं किं कराधरेणेत्यंशमा दाय, येषां च निषेधमात्रमाक्षेपस्तेषां वृद्धस्स ब्रह्मणो वैदुष्यं नास्तीत्यंशमा- दाय च ध्वनिः । ननु कि वाच्यं तस्य वैदुप्यमिति वैदुप्योक्तेः समाधाया झटिति वैदुष्याभावे पर्यवसानात् , उपमानकैमर्यस्यापि झगित्येव प्रतीते- च्यकरपत्वात्कथं नाम ध्वनिलं सादिति । नैप दोषः । ब्रह्मणो हि त्वां सिसूक्षतः करणपाटवसंपत्यर्थमादौ पाण्डुलेखवदिन्दं निर्मितवतः कि वैदुष्यं वाच्यमिति वैदुप्योक्तर्निधित्वादादौ सत्यां विश्रान्तौ पश्चादवश्यं पुराणस्ये- त्येतदर्थपर्यालोचनेन वैदुष्याभाव-चन्द्रकैमर्थ्ययोः पर्यवसानमिति न ध्वनि- त्वस्खलनम् । येषां त्वाभासरूप एव निषेध आक्षेपस्तेषां न मागुक आक्षेप- ध्वनिः, अपि त्वयम्-- 'वां गीर्वाणगुरुं सर्चे वदन्तु कवयस्तु ते । समानकक्षस्तेनासीत्येपोऽर्थस्तु मतो मम ॥ भत्र कवेर्चाक्ये बाधितत्वादाभासरूपो नाहं कविरिति निषेधो गम्यमानो मिथ्यावादित्वाभावरूपेण पर्यवस्यन्नुत्तरार्धार्थस्य सत्यताख्यं विशेषं गमयति । इत्थं खखाभिमानभेदादाक्षेपाणा भेदाचद्धनीना स्थिते विवेके-- 'स वक्तुमखिलाञ्शक्तो हयग्रीवाश्रितान्गुणान् । योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदधे. ॥ इति पर्व ध्वनिकारैराक्षेपध्वनित्वेनोदाहृतं 'खामिमताक्षेपानभिव्यक्तेरनुदाहरण- १ येन पूर्व पाण्डुलिपि. रता, पश्चादतियलेन वत्सृष्टिरकार, अवश्य वस्य ब्रह्मणचातुर्य- मिति बह्मणो वैदुष्योकि धितव नास्ति, अपि तु सा युज्यतेऽपि । ततश्च वैदुष्योतझटिति दुष्याभावे न पर्यवसानमिति वाच्यायमानत्व ध्वनेनास्ति । पक चन्द्रकमयस्यापि झटिति प्रवीतिनांखि, किन्तु वा सिरक्षता येन म्यासपाटवार्थ पादुरि पिरूपेण चन्द्रः कृत इति पूर्वापायांचनोचर पुराणस्येत्येवदर्भपालोचनावसरात्कमश च मयस्य पर्यवसान- मिति ध्वनिवेन बाथरत्याश्य.. २ वामवश्यमित्यादिपय नाक्षेपध्वनि , वत्र आभासरूपनिषेधस्थामावाद। मपि तु 'ai गीर्वाणयाम्' इति वक्ष्यमाणपद्यमाईपध्वनिरित्याशयः । ३ स्वस्थ स्वस्य योऽभिमान. अभिमति. समनिस्सनेदार। - ·, 7 काव्यमाला। [द्वितीयानने- मेवैतत्' इति नियुक्तिकं वदन्नलंकारसर्वखकृत्परातः। नयाभासरूप एव निषेध आक्षेप इत्यस्ति वेदस्याज्ञा । नापि प्राचामाचार्याणाम् । न चापि युक्तिः । येन ध्वनिकारोक्तमुपेक्ष्य खदुक्तं श्रद्दधीमहि । प्रत्युत वैपरी- त्यमेवोचितम् । ध्वनिकृतामालंकारिकसरणिव्यवस्थापकत्वात् । नद्यसिन्शाने आक्षेपादिशब्दसंकेतग्राहकं प्रमाणान्तरमस्ति, ऋते प्राचीनवचनेभ्यः । अन्यथा सकलविपर्यासापत्तेः । यत्तु- 'नरेन्द्रमौले न वयं राजसंदेशहारिणः । जगत्कुटुम्बिनस्तेऽद्य न शत्रुः कश्चिदीक्ष्यते ॥ इति पद्यमलंकारसर्वस्वकारमतेनोदाहृत्येत्थमुक्तं कुवलयानन्दकृता-'अत्र संदेशहारिणामुक्तौ न वयं संदेशहारिण इति निषेघोऽनुपपन्नः संधिकालो- चितकैतववचनपरिहारेण यथार्थवादित्वे पर्यवस्सन्सर्वजगतीपालकस्य तव न कश्चिदपि शत्रुभावेनावलोकनीयः किंतु सर्वेऽपि राजानो भृत्यभावेन संरक्ष- णीया इति विशेषमाक्षिपति' इति । तन्न । त्वदुक्तस्य विशेषस्य निषेधा- व्यन्यत्वात् । नहि न वयं राजसंदेशहारिण इत्युक्ते तव न कश्चिदपि शत्रुभावेनावलोकनीयः किं तु सर्वेऽपि राजानो भृत्यभावेन संरक्षणीया इति विशेषोऽवगम्यते । अवगम्यते च जगकुटुम्बिन इत्याद्युत्तरार्धे प्रयुक्ते । यो हि निषेधमात्रसामर्थ्याक्षिप्तो विशेषतं निषेध आक्षिपतीति युक्त वक्तम्, न तु परकीयं विशेषम् । तथा हि राजसदेशहारिणा प्रयुक्ते न सवैखकारः परास्त इति । तद्गुणवका नास्तीवि निषेधस्स गुणापरिमितत्व- व्यङ्गयसहितस्या क्षेपरूपस्य व्यङ्ग्यस्य सत्वादिति भावः । अलंकारसर्वकारस्तु-- निषेधाभास आक्षेपः । 'नाहं दूती तनोस्वापस्तस्याः कालानलोपमः' इत्युदाहर- णमिति । तस्यायं भावः-यो निषेधो बाधितः सन्नर्थान्तरपर्यवसितो विशेपाक्षे- पके कस्मिंश्चिद्विशेषे आक्षेप्तव्ये साहाय्यकं करोति स आक्षेप इति तदर्थः । नाहं इती- खस्स दूत्या उतो बाधितत्वातीपदेन मिथ्यावादित्वविशिष्टा लक्ष्यते । तनिषेधश्च सत्य- वादित्वे पर्यवस्पति । एवं च तद्बोध्यसत्सवादित्वसहकृतं तनोस्ताप इति वाक्यामेदानीमे- १ ध्वनिकारादिप्राचीनवचनान्येव आक्षेपादि( अलंकार शम्दानाम् अयमर्थ पति सकेता भाइकाणि प्रमाणानि, नान्याप्रमाणान्तरमित्यर्थः । २ "अनुपपत्रो निषेधो यत्र विशेषमाधिपति ( स्यनक्ति) व (सर्वखकारमतानुसारम्) भाडेपः' इति स्वयैव पूर्वमुक्तम् । अत्र च सोयं विशेषो न निषेधेन आक्षेप्यः ।

·+ आक्षेप:] वयं राजसंदेशहारिण इति वाक्ये सस्मिन्सनिपेघस्य वाघाद्राजसंदेशहारिप- देन लक्षणया राजसंदेशहारिनिष्ठकैतववचनमयोक्तृत्वादिधर्मवन्त उपस्था- प्यन्ते । प्रयोजनं च तन्निषेधे सति स्वगतस्य सत्यवक्तृत्वादेः, स्ववचनगतस्य सत्यत्वादेर्वा प्रत्ययः । अयमेव च विशेषस्याक्षेपः । एवं स्थिते किमुच्यते तेव न कश्चिदपि शत्रुभावेनेत्यादि । यदि तु पूर्वोक्तादेव बाधादाजपदस्य शत्रुलक्षणया न वयं शत्रुसंदेशहारिण इति प्राप्तेनार्थेनासत्स्वामिनः शत्रव एव न भवन्ति किं तु मृत्यभावेन पालनीया इति विशेषोऽवगम्यत इत्यु- च्यते, तदा तृतीयकक्ष्यारूढो नासत्स्वामिन इति निषेध आक्षेपः स्यात्, न तदुत्थापकस्त्वदुक्तो यथाश्रुतनिषेधः, यदि तु परम्परया यथाकथंचिद्विशेषो- स्थापकोऽप्याक्षेप इत्युच्यते, तथापि 'संधिकालोचितकैतववचनपरिहारेण यथार्थवादित्वे पर्यवस्यन्' इत्यादेस्त्वद्वचनस्यासंगतिरेव । नहि यथार्थवादि- खेन केवलेन त्वदुत्तो विशेष आक्षेतुं शक्यते, किंतूबरार्धनाक्षिप्तः परिपोष्टुम् । तमात्र त्वया निषेधस्य पर्यवसानमुक्तं स एव विशेषस्तस्साक्षेप्यः, न तु विशेषान्तरम् । अत एव "-बालक नाहं दूती-' इत्यत्र दूतीत्वस्य वस्तुनो निपेधेन वस्तुवादित्वादिविशेपो व्यज्यते" इत्यलंकारसर्वस्वकृतोक्त संगच्छते । इति रसगाधरे आक्षेपप्रकरणम् । वागलोबीवयेति विशेषमाशिपति । अन्यथा संघटनमानप्रयोजनकत्वावगम एव तस्य स्वादिति तत्कालोचितकैतववचनत्वे वाक्यसंभावना स्यादिति । यत्तु सत्यवादित्वरूपवि- शेषमादायवाक्षेपत्वमिति, तम । तस्साचमत्वारित्वात् । तनोखाप इत्यादिनोक्तविशेष व्यसनीये यहकारित्वं तु तस्यास्वोत्लनुभवसिद्धम् । विना तेनापि तस्यानाक्षेपाद । एवेन 'नरेन्द्रमौले' इति कुवलयानन्दोचामपि व्याख्यातम् । एवं 'यत्तु नरेन्द्रमोठे इत्यादि, 'नतु विशेषान्तरम्' इलन्तप्रन्योपि चिन्स एवेलाहु । तवेत्यादि षष्टी कर्तुः शेपाये ॥ इति रामनाधरमर्मप्रकाशे आक्षेपकरणम् ॥ १ भादन वर्य राजसंदेशारिणः इत्यस्य 'न क्य ठरवचनप्रयोचारः विकाक्षणि. कामोधोतरम् इयं सत्यवादिनः सः, सासनं प सत्यम्' रवितरप्रयोजनीभूवम्यारो विशेष एव माधेसम्यो मवेशन मिति भावेनावटोसनीयः। स राजानो भूत्समावेन संरक्षणीया विन विशेषो न निषेधेना प्यः भरि उतरा प्रयुक्त गम्प पलाया। २ पर सिरे सालानिनः सर पर न मयन्ति ( भरि भूयारेन पाटनीया) सीमिरेस माझादारले पास रासायनिकल मारेपलमुशवाम् । देवरसंगवतिसका। - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- अब विरोधमूलालंकाराः- एकाधिकरणसंबद्धत्वेन प्रतिपादितयोरर्थयोर्भासमानकाधिकरणा- संदत्वम् , एकाधिकरणासंबद्धत्वभानं वा विरोधः ॥ यद्वा--- एकाधिकरणासंबद्धत्वेन प्रसिद्धयोरेकाधिकरणसंबद्धत्वेन प्रतिपा. दनं सः॥ रा च प्रदोऽभरूनश्च । प्ररोहश्य वाचवुयनभिभूतत्वम् । तद्वैपरीत्यम- प्ररोहः । तत्रायो दोपस्य विषयः, द्वितीयश्चालंकारस्य । अत एवेमं पिरो. धाभासमाचक्षते । आ ईपदासत इत्यामासः । विरोधधासावाभासश्चेति । आमस एव मतीयमानो शगिति जायमानाविरोधबुद्धितिरस्कृत इति यावत् । तत्रापि कार्यकारणादिवुधनालीटो विरोधाभासो विरोधालंकारः । तदाली. दस्तु विभावनादिर्वक्ष्यमाणः । अस्य च जातिगुणक्रियाद्रव्याणां पदार्थीनां मध्ये जाते तिगुणक्रियाद्रव्यैः, गुणस गुणक्रियाद्रव्यैः, क्रियायाः क्रियाद- च्याभ्याम् , द्रव्यस द्रव्येणेत्यपुनरुका दश भेदाः । किया चार न येया- करणानामिय शुद्धा भावना । नापि नैयायिकानामिन सन्दरूपा । फितु तदातुवाच्या विशिष्टब्यापाररूपा । - प्रारदार-भयेति । संयदत्वेन प्रवीति । निरनिवादिसरमायेद- मिमी चित् । पिनिगमनाविरहाराह-एकापीति । सयोगापेन भाने श्रममूलका साराह-योति । विषय सम्पाश्प्यनुपर. 1 पारायसे लौदम् । रेर राजन् । -१सोमियाद पन मापारेप सारसपना पारिवारि तयोः पका- पारारारोषः। पारामानि चरा एयुषमा गुम पीना परमपद रिपोरेशमयभिा न शरिएताम् । २0ो नीमूजे पो. पारस्पान मियारो भरेरापीधे रोपो शेर. मादीपमानः, पाप पाzिो पिरमार १२ पूल सामेन नपरोपम् । या- गुजर Rater at मार- मुजारिटी गार। था- चायने आमsithIGER Rस मदरसा पुनाथ माराम ।

·विरोधा]". रसगङ्गाधरः। - , उदाहरणम्- 'कुसुमानि शरा मृणालजालान्यपि कालायसकर्कशान्यभूवन् । सुदृशो दहनायते स राका भवनाकाशमथाभवत्पयोधिः ।। 'भत्र पुरः स्फुरन्नपि जात्यादीनां विरोधो विरहिणीदुःखजनकत्वविमर्श- नानिवर्तते । स्वयि दृष्टे त्वया दृष्टे भवन्ति जगतीतले । महान्तोऽप्यणवो राजन्नणयश्च महत्तराः ।। "खलानामुक्तयो हन्त कोमलाः शीतला अपि । हृदयानीह साधूनां छिन्दन्त्यथ दहन्ति च ।' 'विचारिते महिमनि त्वदीये नित्यनिर्मले। परमात्मन्गगनमप्याघते परमाणुताम् ॥ 'हर्पयन्ति क्षणादेव क्षणादेव दहन्ति च । यूनः स्मरपराधीनान्निईया हन्त योपितः ।' 'कान्वारे विलपन्तीनां त्वदरातिमृगीदृशाम् । देवनानि समाकर्ण्य हरिद्भिरपि चुक्षुभे ॥' इत्यादि सयमूहम् । अत्र जात्यादिरिति धर्ममा विवक्षितम् , उपलक्षणपरत्वात् । तेन 'यः किल बालकोऽपि पुराणपुरुषः, 'विशुद्धमूर्तिरपि नीलाम्बुदनिमः', 'जगद्धि- तकृदपि जगदैहितकृत', 'अगोद्धारकोऽपि नागोद्धारक', इत्यादौ सखण्डो- हरिद्विदिम्भि । न च नहि। १पयेऽसिन्-कुममरव-शरस्वजालोविरोधः । मृगाठबाते कार्यश्येन गुणन । राका- जावेदानवियवा। पयोतिस्वजावे: भाकामभ्येति जातेनिरोपस्योदापरणानि । एवम समिरटेलादीनि गादीनां विरोधोदाहरणानि स्वय बोम्यानि । २ र टिपावे सदि भागः (लघुवराः) भनि पदार्मा माचरा भवन्ति । दृष्टे ठे भारे प्रलयः। ३ जगतः पवम् भकल्याणम् , अादिवान् न वा कमचिः। ४ भगत योनल उरहारकोपि न भगोशाक विरोधः । नागस वापस सपास या शारदा विहारहारः। ५ राडरः, विरारमूवरसादिक । मभः-देवर भरतार । गोसारक., न 1 ·५७२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- पाधेरभावस्य च परिग्रहः । वस्तुतो जात्यादिभेदानामहृद्यत्वाच्छुद्धत्वश्लेषमू- लत्वाभ्यां द्विविधो ज्ञेयः। ननु “हितकृदप्यहितकृत्', 'अगोद्धारकोऽपि नागोद्धारकः' इत्यादौ विरो. धस्य प्रतिभामात्रम् , श्लेष एव त्वलंकारः । तस्य स्खविपये प्रायशः सर्वालं. कारापवादकत्वादिति चेत् , कविः शृणोति । इदं तु बोध्यम्-यत्रापि शब्दादिविरोधस्स द्योतकस्तत्र विरोधः शाब्दः, अन्यत्र त्वार्थ इति ताव- प्राचां सिद्धान्तः । तत्र शाब्दत्वं शब्दकरणकप्रतीतिगोचरत्वं विरोधस्य न घटते । 'त्रयोऽप्यत्रयः' इत्यादी नियतेपु विशेषणविशेप्यसंसर्गेपु विरोधस्य कुत्राप्यसमावेशात् । न च तदधिकरणावृत्चित्वमिव तत्प्रतियोगिकत्वमपि विरोधः । तथा च प्रकृते नमोंचरपदार्थयोः प्रतियोगित्वस्य संसर्गत्वास- सर्ग एव विरोधस्य समावेश इति वाच्यम् । 'सुप्तोऽपि प्रबुद्धः' इत्यादौ तथा- प्यसमावेशात् । नहि सुप्तः सुप्तत्वविरुद्धपबुद्धत्ववदभिन्न इति शाब्दधीरनुभ- वसिद्धा, येन लागादिकुसृष्टौ यतेमहि । अत्राहुः--'सुप्तोऽपि प्रबुद्धः', 'त्रयोऽप्यत्रयः' इत्यादिपु विरोधोदाहरणेषु शब्दद्वयेन शयितत्वजागरितत्वा- दिधर्मद्वयस्यादावुपस्थितौ संवन्धेिज्ञानादपिशब्दसाचिव्याचद्गतो विरोधोऽपि १ शम्दवारा (सदसवणोत्तरम् ) या प्रवीतिः वद्गोचर(विषयक विरोषस नोपपपते । यदि हि शम्पद्वारा विरोधस्य प्रदीति: प्रतिपदेव नई विरोधप्रदीतिविपपयोयोः (विशेष्य- विक्षेपणयोः यथा कुसुम विशेषणं शरा विशेष्यम् ) कश्चन मिथ: संसोऽवश्यं स्यात् । पर विशेग्यविशेषणयोः ये ये संसानियताले 'प्रयः अपि अत्रयः' इति विरोधस्स न समावेश . २ सदभिकरणावृत्रित्वम् [ तस्स यत् अधिकरण पत्र भवर्वमानत्वम् । यथा पालकत्वस्थ भाविकरण बालकः, व पुराण(१)वस प्रवृत्तिः इति नाटकस्व-वृद्धावयोनिरोधः । एवमेव सरप्रतियोगिरवम् (तत्मनिन्दित्वम् , दिसायम् ) मपि विरोधः । ३ मुझे मुप्तवं च प्रबुदावं च एका प्रदीयते, नमसत्वस्य विरुद्ध यर प्रवरावं समभिन्न इति बोधः । एवं सति सावविरुद्धस प्रसस्वमात्रस्यैव तत्र प्रदीति: सावसापि । मनुमवसिय पोम्योरेका प्रदीतिरिरोधार्टकारटपणेपि च तव सरितमित्याशयः। ४ यदि वासी (साविकमाइबादभित्र इति) प्रीतिरनुमतिय स्मादेश दुप. पाप मागविवादिम्बितम्या भवठीसः। ५ मौत थि: प्रदिदिवासवन्धिना इति शनाव, अपिसदस्य प सहसपर।

·विरोधा]. रसगङ्गाधरः। ५७३ सर्यते । अनन्तरं च प्रतिवन्धकज्ञानसामग्या बलवत्त्वाद्विरद्धाविमौ धर्मा- विति मानसे वैयजनिक वा विरोधबोधे जाते तेन प्रतिरोधाच्छयिवजाग- रितयोरभेदवुद्धेरनुत्पादाहितीयशक्त्या प्रादुर्भावितं द्वितीयार्थमादायान्वय- बोधः, न तु विरुद्धार्थम् । विरोधधीश्च शिथिलमूला निवर्तमानापि कविसं- रम्भगोचरतया चमत्कारकारणमिति प्राचा निष्कर्षः। नव्यास्तु-'अर्थद्वयमादुर्भाव विना विरोधाभास एव न संभवति । तत्रैको विरोधस्योल्लासकः द्वितीयश्चान्वयबोधविषय इति तत्सत्यम् । परंतु अन्वयबोधविषये द्वितीयार्थे विरोधोल्लासकोऽप्यों भेदेऽपि श्लेषभितिकाभे- दाध्यवसाय इत्युक्तदिशा अभिन्नतया भासते । एवं चाविरुद्ध द्वितीयार्थमा- दायान्वय-बोधे सत्यपि खास्पदीभूतस्य विरुद्धार्थस्य निःशेषतया निवृत्तेरभा. वादर्धमृतः श्वसन्निव विरोधोऽपि मानसं बोधान्तरमारोहति । अत एव चम- स्कारीत्युच्यते । नहि निःशेषतया निवृत्तश्चमत्कारं जनयितुमीप्टे । न चान्त- रेण चमत्कारजनकतामलंकारो भवति । तस्माद्विरोधधियो नातीय शिथिल- मूलत्वम् , नापि चात्यन्तिकी निवृत्तिः' इत्याहुः । निवृत्तिरित्याहुरिति । वयं तु बम.-मुप्तोऽपि प्रयुद्ध इत्यादौ समानावि. करणविभक्त्यर्थयोरभेदः । अपिशब्देन च समभिव्याहतैकपदार्थतावच्छेदकविरुद्ध- त्वमपरपदातावच्छेदके द्योत्यते । तत्र गमकद्वयसत्त्वात्प्रकरणादेर्नियामकस्साभावा. चार्धद्वयमपि युगपदवभासते । तनाभेदस्य मुख्यवाक्यार्धत्वात्तद्योग्याधस्य विरुद्धा- र भार:-शयितीपि प्रबुद्ध इत्यादी प्रबुद्धपदस्य जागरितार्थ माहिकया एकया शक्त्या परस्परविरुद्धार्थस्य बोपे जाने योरमेबुद्धिः मतिरुध्यते । परम् प्रबुद्धपदस ज्ञानवदर्भ विप. यिण्या दिवीयया रक्ष्या ज्ञानवर्धयोधे जाते मुप्तत्वस्य ज्ञानशालिवरूपदितीयान समन्वयः [काधिकरण्यम् ] सपटते, न तु पूर्वजावेन विरदान (जागरिततरूपेग) समन्वयः। उपनिबन्धकस कोखत्रैव चमकारकतयाऽभिनिवेश इति निवर्तमानापि सा विरोधइदिक चमत्कारिणीत्यलंकारस्वव्यपदेशहेनुः। २ भाव प्रबद्धपदस्य परस्परसमन्वयकारण शानवयन सह पकपदोपस्याप्यद्वारूपस भभेदाध्यवसायस बलाद विरोधोडासका नागरिवत्वरूपोऽर्थोपि अभिवतया मामले [यतो दि मुतोपि प्रयुम इत्या दयोरप्यर्थयोः प्रइद्धपदेनैव प्रवीतिः] | समन्वयेन सोरविरोरे जावेऽपि सोद्भता अशोऽवशिधा विरोधभिरपि सकार्य संपादयत्येव । प्राचा मवे-विरोधी: शिक्षित छमूला निमदे । नम्पाना मरे-न प्रसाः शिपिठमूडरवन्, न चापि नि. निवृचिरिति ·. ५७४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- ननु अपिशब्दादीनां प्रयोगे शाब्दो विरोधो भासत इति तथाप्यसंग- वम् । निपातानां शाब्दिकनये शक्तरखीकारादिति चेत्, न । निरूढरक्ष- गाया इव निरूढद्योतनाया अपि शक्तिसमकक्षत्वात् । अथ नात्योर्द्रव्ययोश्च विरोधालकारो न भवितुमीप्टे । 'कुसुमानि शराश्चन्द्रो वाडवो दुःखिते हृदि इत्यादावारोपमूलस्य रूपकस्यैवोल्लासात् । यदि च सत्यप्यारोपे विरोधाभास उच्यते, उच्यतां तर्हि 'मुखं चन्द्र' इत्यत्रापि स एव । न च रूपकविप- यस सर्वस्यापि विरोधेनाकान्तत्वानिर्विपयत्वापत्या खविषये रूपक विरोधस्य गुणादौ सावकाशस्यापवाद इति वाच्यम् । 'कुसुमानि शरा', 'मृणालय. लयादि दवदहनराशि.', 'चन्द्रो वाडव.', 'शकरचूडापगा कालिन्दी' इत्यादी त्वदभीष्टविरोधस्यासिद्धिप्रसङ्गादिति चेत्, सत्यम् । इह हि अलंकारवर्गे यो यत्र सहृदयचमत्कृतिपथमवतरति स एव तत्रालंकार इति निर्विवादम् । एवं च रूपके 'मुखं चन्द्र.' इत्यादी यद्यप्यस्ति विरोधस्तथापि न स तत्र प्रति- पिपादयिषितः । अपि तु चन्द्रनिष्ठादादकत्वादिसकलगुणाना मुखे प्रतिप- . F भित्तिाभेदाध्मयसायन विशेषणत्व घिरमाथस्य तति युतम् । एव च स्वाविरुधनागरणाभिमविशिष्टज्ञानाधय इति बोध । यत्र त्यपिसन्दाभावस्खन मध. मत माग्दा चययोधे जावे सहृदयतावशाद्वितीयायापस्थिती रिहायुदोषकसहवृतक- सरधनानविधया विरोधोपस्थिती व्यजनयेव ताहरायोध । अतएवापिशन्दाभावे विरोधो व्याय इलाहु । विरोधस्याभारात चाहार्ययोध विषयावात्वार्यनिष्पादकलाभा. १ भनिदस विरोषवाचकत्व पदि स्वासदेव अविसम्झायोगे शिष शम्म इति वक्त सस्येव । न था। निपातानां पोतकताम् । इति । निरूबलावर निस्दपोत- नारसार मशिदस्य निरोपरोपकाव शाम्दनिति तत्समाशनम् । २कोमा शीतला अपि सहानामुक्तय. साधूना हदय सिन्ददान्ति र सादी में प्रसापिकलिन-पसापामारा ], इति सावरानो विरोष इत्यर्थ. । १ मा शार. किन्द पूर्वोकसया बसावा पाय पटमन- भोटल ·. विरोधः] रसगङ्गाधरः। त्यर्थं चन्द्राभेद एवेति स चमत्कारी, न विरोधः । प्रत्युत सन्नपि विरोधो विवक्षितार्थाननुगुणत्वानुदूषित इति नालंकारः, विद्यमानताया अकिंचित्क- रत्वात् । 'कुसुमानि शराः' इत्यादौ तु विरहिण्यादीनामवस्खाया अत्यद्भुत- त्वस्य विवक्षितत्वाचदानुगुण्यायान्तर्गमितोऽम्यार्थो विरोधः समुल्लसतीति स एवालंकारः । न चैवमपि रूपकसले विरोधोऽविवक्षितत्वान्मा नामाभूदलं. कारः, विरोधस्थले तु 'कुसुमानि शराः' इत्यादी विरोधोत्थापनार्थमभेदस्या- वश्यं विवक्षणीयत्वाद्रपकापतिरिति वाच्यम् । विरोषविवक्षानालिजितत्तस्य रूपकलक्षणे निवेश्यत्वात् । यद्वा अभेदस्यात्र विरोधोत्थापनार्थमुपात्तस्याचमत्कारित्यापकाल कारव- मयुक्तम् । तत्तदलंकारलक्षणेषु अलंकारसामान्यलक्षणे वा चमत्कारिखस्यो- क्तत्वात् । यदि तु विरहिण्याद्यवस्थाया अत्यद्भुतत्वादि न विवक्षितमप्यर्थश्च न गर्भाकृतः, किं तु पीडाजनकत्व-श्यामत्वाधतिशयमानं विवक्ष्यते, तदात्र रूपकमेव । यदि वा नगरविशेषस्थितेरद्भुतत्वविवक्षया यत्र हि नारीणा मुखं चन्द्र इत्युच्यते, तदा विरोधाभास एवेति ध्येयम् । ननु 'सुप्तोऽपि प्रबुद्धः' इत्यादौ यथैकेनार्थेन विरोधस्योत्थापनमपरेण च निवृत्तिः, एवम् 'गङ्गाया घोष', 'मश्चाः क्रोशन्ति', 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादावपि शक्येन तस्योत्थानं लक्ष्येण च निवृत्तिरिति विरोधाभासमं. सङ्गः । न च दृष्टान्ते विरोधोत्थापक-निवर्तकयोरर्थयोः शक्त्यवोपस्थितिः, + वैनेति । तदनिवेशजलाघवादाह-यद्वेति । अन कुमुमानीलन । ननु तर्हि गौरवं तत्प्रयुक्तमस्त्येवात आह-तत्तदिति । इतोऽपि लापवादाह-अलंकारेति। श्याम स्वातिशयेति । शकरचूदापगेसनेत्यर्थ । एवेति ध्येयमिति । एवं च 'विरो- धानुपपत्तिश्चेद्गुणद्रव्यक्रियादिषु । अमन्दचन्दनस्यन्द स्वच्छन्द दहतीह माम् ॥' .१ प्रतिपिपादयिषित इति पूर्वेणानुषण । २ विवश्चितो. चन्द्रगुणाना मुखे स्थापनार्थ दयोरभेद । ददपेझया अननुगुणो विरोध पो हि योषिरुद्धता सूचयित्वा चन्द्रनिष्ठगुणप्रवीति प्रतिवनाति ३ विरोधविवक्षाशत्यसले एप रूपक भवतीत्यः । कुसुमानि शरा इत्यादौ तु विशेष विवक्षाया जागरूकत्वान्न रूपकमित्याशय.। " प्रबुद्धपदस्यानेकार्थतथा दयोरप्पयोः शक्यैवोपस्थितिरित्तः । - .

·काव्यमाला ५७६ [द्वितीयानने- दान्तिके तु धम्वृत्त्येति वैल्क्षण्यमिति वाच्यम् । सत्यपि वैलक्षण्ये त्वदुक्तविरोधाभासलक्षणातिप्रसङ्गस्यानिवारणात् । नहि रक्षणे विरोधोत्या. पक-निवर्तकयोरेकवृत्तिवेद्यत्वमेकजातीयवृत्तिवेद्यत्वं वा विवक्षितम् । तथा सति 'कुसुमानि शराः' इत्यादी प्रावीनरीत्याऽव्याप्तिप्रसङ्गादिति चेत्, विरोधस्सान प्रतिभानेऽपि कविसंरम्भागोचरत्वेनाचमत्कारित्वात् । अयं च विरोधालंकारः कुवलयानन्दकृता उत्प्रेक्षाशिरस्कोऽप्युदाहृतः । यथा- 'प्रतीप पैरिव कि ततो भिया विरुद्धधर्मरपि भेत्तृतोज्झिता । अमित्रजिन्मित्रजिदोजसा स यद्विचारक्चारगप्यवर्तत ॥' इति । विरोधप्रतीत्यनन्तरं यत्रार्थान्तरपतिपत्त्या विरोधस्य समाधानं तत्र विरोधाभास इष्यते । यथा-रिपुराजिग्सभावभजनोऽप्यरिपुराविरसमा. वभञ्जनः' इत्यादौ । इह तूप्रेक्षया विरोधसमाधानात्मिकया मुखस्थितया विरोधस्योत्थानमेव मममिति कथमनुत्तिष्ठन्नेव विरोधश्चमत्कारमूलमलंकारभावं वहेत् । इति रसगडाघरे विरोधप्रकरणम् । इति जयदेवोतो विरोधो विरोधाभास एवेति बोध्यम् । अलंकारमाचं यह दिति। अप्रेद चिन्त्यम्-प्रतीपसूपरिवत्र हि विरुधर्मगततया स्वाधयभेदमन्थलागोत्प्रेक्षाया विष्रतपावभासमानपदार्याना श्रेषभित्तिामेदाध्यवसायेनाविरुद्धतादात्म्यापन्नानां सह- पासो निमाम् । निमित्तप्रतिपादकं चोत्तरार्थम् । विरोधभानमन्तरेण पिधर्मरपी- सापुत्प्रेक्षाया अनुयानाय । एवं च निमित्ताशे विरोधालकारमुपजीव्यैव विरोधलागो. स्प्रेक्षा जयान्तरानग्रहीता । पचात्तसाधनत्वेन स्थिवेन्युप्रेक्षागमन रोिध इति । इति रसगवाधरमर्मप्रकाशे विरोधप्रकरणम् ॥ प्राचीनाना मते रूपयादिषु मा । मत एव सरपरस्य शरद लाnिeaया रिसेपनिरस (रासस) सन्दरपेशावाद म्यासिरित्सभः । Rus रसमा मनकि, रान्यमीहारिवार। पिरोहाट-को यन्नन् भनिराणाम् समा च मन त ।

·विभावना] रसगङ्गाधरः। अथ विभावना- कारणव्यतिरेकसामानाधिकरण्येन प्रतिपाद्यमाना कार्योत्पत्ति- विभावना॥ तदुक्तम्---'क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना' इति । किया- शब्देनात्र कारणं विवक्षितम् । अत्र कारणव्यतिरेकसामानाधिकरण्येन कार्योत्पची निवध्यमानायामापाततो विरोधः प्रतिभासमानोऽपि तदितरका- रणकल्पनया निवर्तते । यथा- 'विनैव शस्त्रं हृदयानि यूनां विवेकभाजामपि दारयन्त्यः । अनन्तमायामयवल्गुलीला जयन्ति नीलाब्जदलायेंताक्ष्यः ॥' मत्र हि दारणे शस्त्रं कारणम् । तदभावेऽपि दारणमुपनिबध्यमानमा पाततो विरुद्धमपि कामिनीविलासरूपहेतुकतया पर्यवस्यति । नन्वत्र यस्य कार्यस्योत्पत्तिर्निवध्यते नहि तदीयकारणत्वेनावगतस्य व्य- तिरेकः प्रतीयते । यदीयकारणव्यतिरेकश्च प्रतीयते नहि तस्य कार्यस्यो- त्पत्तिनिवध्यते । दारणं चेह पीडाविशेपो विवक्षितः, न तु द्विधाभावः । शत्रं च न कामपीडायाः कारणम् , अपि तु द्वैधीकरणस्येति चेत्, न । १ कारणाभावसमानाधिकरणायाः कार्योत्पत्तेः (कारणाभावः स्यात्तथापि कार्योसत्तिः स्थाव) प्रतिपादन विभावनेत्यर्थः । २ अर्थात् कारणं विना कार्यस्योत्पत्तिरिति विरोधस्य प्रथमम् आभासो भवति, परम् तत्कार्य प्रति प्रसिद्धस्य वस्तुनः कारणत्वाभावेऽपि अन्यस्य वस्तुनः कारणत्वकल्पनात्तस्य (विरोषस्स) निवृत्तिः। यथा-शस्त्र विनैव यूना हृदयानि दारयन्त्य इन्दीवराक्ष्यो जयन्ति' अत्र दारणं प्रति शखे कारण प्रसिद्धम्, अस्याऽभावेपि दारणरूपं कार्य भवतीति विभावना। दि कारणं विना कार्योत्पत्तिरिति आपावतो विरोधस्य प्रतिभास एव । पर तु प्रसिद्ध कार- णम् ( शसम्) विद्याप कामिनीविलाप्तानां हरयदारणे कारणत्वकल्पनार (कारणसत्येक कार्योत्पनिसायनात) निवृत्तिरित्याश्यः। ३ अनेकमाया( जाद' इति भाषापसिसमयः मधुराः लीलाः (विलासा ) यास ताः। ४ इन्दीवरदीर्घाक्ष्यः। ५ अयं भावः-विनर शनम्' भत्र कामजनितपीदा विशेष प्रति इन्दीवराक्षीणाम् कारणत्वं साधितम् , तादृशकार्य प्रति वादशास्त्रीरूपागारणस अभावः बास्ति । अपितु इन्दीवरायः स्वय सोपाचा एव । पाइप सरूपकारणस्य च अभावः अत्र प्रतीयठे, न टव(स्त्रोतकार्यस्थ (धोभावरूपस) अत्र उत्पत्तिर्वणिता। अपि तु कामबनितपीदावि. शेपस्यैवेति कारणाभारः कथम् । इति । ४९ रस.

·५७८ काव्यमाला। [द्वितीयानने मुख्यं हि दारणं द्विधाभावनम् । गौणं च कामादिजनितपीडाविशेषः । तयो- गौणमुख्ययोर्दारणयोः सादृश्यम्लेनाभेदाध्यवसानरूपेणातिशयेन सति भेद- स्थगने, द्विधाभावन कारणमपि शस्त्रं कामपीडाकारणं संपद्यते । उदभावे चात्र कार्याभिनतयाध्यवसितस्य पीडाविशेषस्योपनिवन्धनान्नदोषः । एवं चा. लिन्नलंकारे सर्वत्रापि कार्याशे' अभेदाध्यवसानरूपातिशयोक्तिरनुपाणकतयां स्थिता । तया च पायसादिपिण्डवदेकीकृतस्य वस्तुतः सदृशवस्तुद्वयस्यैकावय- वसंबन्धिकारणव्यतिरेकसामानाधिकरण्येनापरावयवमादाय पर्यवसानं भवति । तत्र च कार्याशः कारणाभावरूपविरोधिनो बाध्यतयैव स्थितः, न बाध- कतया । कार्याशस्य कल्पितत्वात्कारणाभावस्य च खभावसिद्धत्वात् । अत एव कार्याशो रूपान्तरेण पर्यवस्यति । अत एव च समबलविरोधिद्वयघटि- ताद्विरोधालंकारादस्स वैलक्षण्यम् । तथा चोक्तम्-- भाग्पदाह-अथेति । सादृश्यमूलेनेति । श्लेपमूलेनेत्यपि योभ्यम् । कार्या- भिन्नतयेति । शनकार्यद्विधाभावेनाभिन्नतयेसर्थः । वस्तुतः सदृशवस्तुद्वय- स्येति । इदं पठ्यन्तं पर्यवसानमित्यवान्चेति । तत्र सामानाधिकरण्येनेलन्तं हेतुः । १ अर्थात् मभेदाम्यवसानेन गौग-मुख्ययोईयोः कार्ययोः, सत्कारणयोग अभेदबुद्धिर्भ- धति। तब गौणकारणमपि प्रधानवारणाव (खार) भभिन्नमध्यवसितम् । वादशस्य (प्रसिद्धस) कारणस्याऽभावेपि देवीभवनादभिन्नस्य कामपीदा विशेषरूपस्य कार्यस्योपनिमन्धन- मात्र फुप्तमिति कारणामावे कार्योत्पत्तिदर्शनादिभावनालक्षणस्य समन्वय एवेति तत्समाधानम् । २ अर्थात अतिशयोक्ति: गौण कार्यमपि प्रधानाभिन्नं दर्शयति । यथा-'विनैव शखस् ।' भत्र कामजनितपीडाविशेषमपि शखजनितधीभवनरूपं प्रत्याययति । अत एवं विनय शर्त दारयन्स रत्युतिघंटते। ३ भयं भाव.--सदृशे देवतुनी संयोज्य यथा एसीक्रियेते यथा पयोनिर्मित खोमा- 'मावा'द्विविधापिण्डौ एकत्र सयोज्ये] वथा भत्र दिविषे अपि कार्य (गौण-मुख्ये, यथा विनैव शखम् अत्र गौणं कामपीडाविशेषः, प्रधान विधाभावनम् ] अमेदाभ्यवसानातिश- योत्या एकीकृते । इत्र कारणामापकोटौ प्रधानकार्यसंबन्धिकारणामावो गृद्यते । कायोत्प- तिच गौणस्य कार्यस्य ! या विनव शखम् अत्र कार्यस्य तु कामजनितपीडाविशेषस्य गौण- सोत्पतिः । कारणाभावावगमनाले तु मुख्यकार्यस्व (विधाभावनस्स) याकारणस् (रुखम् ) वस्यामानो बुद्धिसो भवति । अत एव शत्रं विनापि दारण जनयन्त्यः कमललोचना इति - प्रत्ययो भवति ।

·विभावना] रसगङ्गाधरः॥ 'कारणस्य निषेधेन बाध्यमानः फलोदयः। विभावनायामामाति, विरोधोऽन्योन्यबाधनम् ॥” इत्याहुः । अथातिशयोक्तिर्न सर्वस्यां विभावनायामनुप्राणिका । किं तु कचित् । 'निरुपादानसभारमभित्तावेव तन्वते । जगचित्रं नमस्तस्मै कलालाध्याय शूलिने । इत्यत्र विभावनायामतिशयोक्तरध्यवसानमूलाया अननुपाणकत्वादिति । ननु कारणामावे कार्योस्पचिरसंभवन्ती कविना अभिप्रायविशेषेण निवध्यमाना हि विभावना । न चात्रोपादानान्तराभावे जगत उत्पत्तिः परमेश्वरादसंभ- वन्ती येन विभावना स्यात् । 'नासदासीत्', 'सदेव सोम्येदमम आसीत्', 'मामा वा इदमेक एवान भासीत्', 'असा इदमा आसीचतो वै सद- जायत' इत्यादिश्रुतिभ्यः, 'अहमेवासमेवाने नान्यद्यत्सदसत्परम्' इत्यादिस्मृ- तिभ्यश्च सृष्टिकाले भगवदतिरिक्तवस्तुजातपतिपेधावगमात् । तस्मादत्र विभावनाया एव संभावना नास्तिक पुनरतिशयोक्त्यनुप्राणितत्वव्यभिचार इति चेत्, न । अत्र हि भगवतः सकाशात्केवलस्य जगत उत्पत्तिन कवेर- १ कार्याशः' इत्यादेः संदर्भस्येदं विशदीकरणम्-विभावनाया कारणामाव- कार्ययोविरोधः प्रदीयते (विना कारण कायोत्पत्तेविरुवावा) । कार्याशी बाध्यः (दुर्बलः) कारणाभाको पाकः । यतो हि कार्यमत्र गुणीभूतं गृहवे (यथा हि विनैव शस्नम् अत्र कामजनितपीडाविशेषः, तब करिपतत्वावध्यम् । कारणं तु मुख्य प्रवीतिगम्यं भवति । अतएव कारणकोटियाधिका । एवं च विमावनाय योमध्ये एकं वाध्यम अन्यो बाधकः इति दुरंग-गलयोविरोधः । विरोधालंकारे तु समरलयोः (अत एव डाध्यमाधकरवाऽन्यपदे- श्ययोः विरोध इति द्वयोवलक्षण्यम् । विभावनाय कारणस्य निषेधेन अभावेन फलोदयः (कायोति.) रम्यमानः बाभावीश कारण निपेषेनेति धेऽन्वयः। चित्ररूपं कार्य प्रति उपकरणसंभारस भिश्चि कारणत्वम् । वदिनापि चित्रजननकायों- तिरूपायाममा विमाननायो कार्याशे (चित्रे) अभेदाध्यवधानस्य नावश्यकडेपर्थः ।। १ जगदुरपी अग्रोपादानम् । अक्षण एवं जगद्रूपतया परिणामनाद । तपादानातिरि- कम् अन्य उपाशनं नास्तीत्यर्थः । पर्व च नमोगदानकस जगतोऽनित्यत्वं बदन्तो विचार्य एव । प्रमशमिताल संसारस पश्यमनिरपमित्सल मचानुमसकेन ।

·५८० काव्यमाला। [द्वितीयानने- मिप्रेता । येन तस्सा उपादानान्तरव्यतिरेकेऽपि भगवतः सकाशासंभवाद- संभवमूला विभावना न स्यात् । किं तु जगद्रूपस्य चित्रस्य । चित्रस्य च केवलस्योपादानानां मपी-हरितालादीनामाधारस्य भिण्यादेशामावे केवला- काशे जागवोत्परसंभवः । स च तस जगदपतानुसंधानाचत्कारण- तवायव्यतिरेकमादाय निवर्तत इति निरुपादानसभारम्' इत्यत्र निष्प. त्यूहेव विभावनेति भवत्यतिशयोक्त्यनुपाणितत्त्वष्यभिचारः । एतेन 'विमा. वनायो 'सर्वत्रातिशयोकिरनुमाणिका' इति सवैखकारोकिरपाखा । तथा "-"निरुपादानसभारम्' इत्यत्र विभावनाया एवाभावान व्यभिचारः" इति वदन् विमर्शिनीकारोऽपि प्रयुक्त इति । उच्यते --मा म भूत्सर्वत्र विभापनायामतिशयोकिनुमाणिका । आहार्याभेदबुद्धिमात्रमेयानुपाणकम् । तप कपिदतिशयोक्त्या, फरिध रूपैकेणेति न दोषः । या-"कारणं विना कार्योसपिरेका विभावना । कारणानामसममत्वे द्वितीया। सत्यति प्रतिपन्धके फार्योसविस्तृतीया । अकारणाकापि विखनु । विरुवाकार्यजन्म पचमी । कार्याकारणजन्म पष्ठी । क्रमे मोदाहरणानि- 'भप्पलाारसासिकं रकं तन्न्याः पदाप्युवम् ।' अवरतीक्ष्णकटिनगजयति मन्मथः । 'सातपत्रं दहत्याशु प्रतापतपनम्नव ।' सवाडीमानिनादोऽयमुदेति महदद्वम् । शीतांचो फिरणा हन्त दहन्ति मुसो सो।' 'पापपोधिरमपत्करफसरोखा।" .: (tus" २NRI सानारNRi नगर। Sama: मर(स.), वस म ाम: (LICE), यो रोग-NERein tarai ४ा बार. आरे AIEET (cscr(ER)ोस।

·भावे कायोत्पत्सिर्विभावना' इति उक्षणे सर्वरि प्रकारा एकस्सिनेपान्तभवन्तीति सिटम्। विभावना] रसगङ्गाधरः। इति पदप्रकारां विभावनामुदाजहार कुवलयानन्दकृत् । तत्रेदं वक्तव्यम्- 'कार्योत्पतिस्तृतीया स्यात्सत्यपि प्रतिबन्धके। 'अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना ।" इत्यादिभिर्विभावनाप्रकारानालक्षयता विनापि कारणं कार्योत्पचिरित्यप्येको विभावनाप्रकार इत्युक्तं भवति । अन्यथा चतुर्थीत्वाद्यसंगतेः । एवं न यथा-'साहश्यमुपमा भेदे', 'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः' इत्यादिमिर्लक्षितस्योपमा-रूपकादिसामान्यस्य पूर्णादयः सावयवादयश्च भेदा उत्तास्तथे कि तद्विभावनासामान्यलक्षणम् ? यल्लक्षितस विभावना- सामान्यस्यामी भवतोक्ताः प्रकारा उपपयेरन् । कारणं विना कार्योत्पतेस्तु प्रकारान्त पातित्वात् । अथातिशयोक्त्यादिष्विव लादशसकलपकारान्यत. मत्वं सामान्यलक्षणमुन्नेयमिति चेत्, एवमपि प्रथमप्रकाराद्वितीयपकारस्य वैलक्षण्यं दुरुपपादमेव । कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्चिरित्यत्र कारणतावच्छे- दसंबन्धेन कारणतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य विवक्षितत्वात् । प्रकारान्तरखीकारापेक्षया तादृश विवक्षाया एव लघुत्वात् । एवं प्रतिबन्धक- मपि कारणाभाव एव । प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वात् । इति तृतीयोऽपि भेदो म विलक्षणः । चतुर्थेऽपि भेदे कारणाभाव आर्थः । 'शताद्वीणानि- १ अर्थात् विनापि कारण कार्योत्पति.' इति यदि 'प्रथम. प्रकार.' इति कृत्वा न गायो सहि कारणात्कार्यजन्मेति प्रकार चतुर्थत्व नोपपयत रस्त्यर्थः । २ पूर्ण लप्ता इति उपमाया., सावयव-निरक्यवादयो रूपरस्य भेदा इस्यन्वयः। ३ अर्थात् पूर्व विभावनासामान्यस्य लक्षणं वक्तव्य यस हि कारणामाचे कार्योत्पत्यादयः प्रकाराः समवेयुः। ४ अर्थात् अत्र कारणाभावपदेन तादृशः अभावो विवक्षितः यस्य प्रतियोगिता कारणवाद- छेदकसंबन्धेन (भर्यात वारणत्वरूपमसाधारण धर्ममादाय ) कारणतावच्छेदकाऽवच्छिन्ना भवति । यद् यद् हि कारणत्वावच्छिन्नम् (कारणपदेन व्यपदेष्ट शक्यम् ) सर्वविष स्यापि तत्य मारणस्याभाव इत्याशयः। ततश्च कारणानामसमप्रत्वम् [समयले सलेव कारणमुच्यते, अत एव अमममलेपि कारणाभाव एव फलति ] प्रतिबन्धकमपि कारणाभाव एक प्रतिबन्ध भाभावे कार्यजननेन कारणवस दर्शनात् इति 'कारणत्वावच्छेदबावच्छिन्त्रप्रतियोगिता ·काव्यमाला। [ द्वितीयानने- नादोऽयम्' इत्युक्ते वीणां विनैवेति प्रत्ययादवलक्षण्यम् । तस्मादायेन प्रका- रेण प्रकारान्तराणामालीढत्वात्पदप्रकारा इत्यनुपपन्नमेव । यदि तु यथा- कथंचित्कुवलयानन्दोक्तिः समर्थनीयेत्यामहस्वदेत्थं समर्थ्यताम्-तथा हि विनापि कारणं कार्यजन्मेति विभावनायाः सामान्यलक्षणम् । इयं च तावद्देधा-शाब्दी, आर्थी च । शाब्दी त्रिविधा-प्रतिबन्धकातिरिकका- रणव्यक्तिमतियोगिकाभावोक्तिपूर्विका, सत्यामपि कारणव्यक्तौ यदवच्छिन्न- स्ववैकल्यप्रयुक्तः कार्याभावस्तवैकल्योतिपूर्षिका, स च कारणतावच्छेदक- धर्मः कचित्कारणतावच्छेदकसक्न्धश्च, प्रतिबन्धकोक्तिपूर्विका चेति । आर्थ्यपि त्रिविधा--प्रकृतकार्यसमा जातीयकार्यान्तरस्य कारणात् । प्रकृ- तकार्यविरुद्धकार्यस्य कारणात् । खकार्याद्वा प्रकृतकार्यस्योत्पचिरिति । एत- दर्थकमेव ह्यकारणादित्यादि । इयं च विभावना द्विविधा-उक्तनिमित्तानुक्तनिमिचा च। तत्रानुक्त- निमिचा "विनैव शसं' इत्यत्र दर्शिता । बिलासानां मन्मथपीडाजनकानाम- नुपाचत्वात् । उक्तनिमित्ता यथा--- 'यदवधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनायाः । दहनं विनैव तदवधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ।' - शाब्दी मार्थी चेति । अन वेचित्-शाब्दत्वे आद्या । आर्थत्वे उत्तराः पञ्च । तत्र द्वितीये कारणे कारणतावच्छेदकगुणादिवैरत्यदर्शनेन तदवच्छिन्न कारणाभावप्रतीति रार्थी । अस्तु वा शाब्दी । तथापि खरूपत कारणाभावक्थनाकारणगतधर्मवैकल्यद्वा- रेण तद्विशिष्टकारणाभावकथने विच्छित्तिविशेषात् । एतेन प्रथमप्रकाराद्वितीयमकारस्य १ कारणभ्यक्ति (कारणपदा) प्रतियोगिनी यस तादृशोऽभाव (अर्थात् कारणाभाव) कीशः। यत्र प्रतिवन्धकस्योक्तिनं । अनेन अडाक्षारसासिक चरण रकम् अत्र क्षारूप- कारणम्यक्त्यमावस्योतिरिति समन्वय । २ अरवीक्ष्णकठिनेरत्र भनेषु कारणेषु सरस्वपि वीक्ष्णत्वकठिनस्वरूप(कारणतावच्छे. दकधर्म वैरत्ये (अमावे) सति कार्यामावो भाति, अत एव द्वादशधर्म(वीणत्वकठिनरव)- वैकन्योक्तिपूर्विका पत्र विभारना । ३ प्रकार्य बीपानिनाद. तत्समानजातीय कार्यान्तर राजनादः, साशकार्यान्तरस कारणार (ना) कार्वजन्मेति चतुर्थी अक्षिता समन्वित च।

·A - - विभावनां] रसगडाधरः ।. ૧૮૨ अत्रे हि उपाचे यौवने दाहहेतुत्वं पर्यवस्यति । यत्तु--- ".'असंभृतं मण्डनमद्यप्टेरेनासवाख्यं करणं मदस्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिधामस्त्रं वाल्यात्परं साऽथ वयः प्रपेदे ।।" अत्र द्वितीयचरणे आसवाभावेऽपि.मदस्य प्रतिपादनायौवनस्य चौक्तवाद- कनिमित्ता विभावना । न तु प्रथमतृतीयचरणयोः, संभरणपुष्पयोर्मण्डन- मन्त्रं च प्रत्यहेतुत्वात् ।" इत्यलंकारसर्वखकारादिभिरुक्तं तत्र विचार्यते-- विरोधमूला हि विभावनाद्यलंकाराः। विरोधस्यैव विद्युत्प्रभावदापाततः प्रति- भासमानस्य चमत्कारवीनत्वात् । अन ह्यासवभिन्नत्वविशिष्टं मदकारणत्वं यौवनस्योक्तम् । एवं च यौवनस्य मदकारणतायाः शब्देनैवोपातत्वात् यागे श्रीहियवयोरिव मदे यौवनासक्योः परस्परनिरपेक्षकारणत्वावगतेविरोधस्य ले. शतोऽप्यप्रतिमानाद्विभावनैव नास्ति । कुतः पुनरुक्तानिमित्ता विभावना । । न चासवस्य प्रसिद्धमदकारणत्वातेन विना मदोत्पतिवर्णने विरोधप्रतिभा भवत्ये. चेति वाच्यम् । भवेत्सा, यदि यौवनस्य मदकारणत्वं कविना साक्षान्न प्रति- पायेत । प्रतिपादिते तु तस्मिन्प्रसिद्धकारणातिरिक्ततया कविना प्रतिपादि- तमिदमपि प्रसिद्धकारणमिव कारणान्तरं भविष्यतीति वैकल्पिककारणता- प्रतिभानान्न विरोधप्रतिभानं भवितुमर्हति । तस्मादन प्रथमतृतीयचरणयोन्यू- नाभेदरूपकम् । द्वितीयचरणे तु प्रतीयमानोत्प्रेक्षेति विवेकः । अस्मन्निर्मिते तूदाहरणे दहनस्यैव प्रसिद्धदाहकारणत्वाद्यौवनस्य दाहकारणताया अश्रुतत्ना- दहनमन्तरेण दाहोत्पचिवर्णने विरोध आपाततः प्रतीयत एवेति सहृदयैरा- कलनीयम् । वेलक्षण्यं नेवपास्तम् । तृतीये प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वनये तदभावकथन याब्दम् । अभावाभावस्य प्रतियोगित्वनये, तस्याकारणत्वनयेऽभावाभावास्यतिरिक्तत्वनये, वा इत्यर्थ । आये भावोचेति पूर्वसाद्विशेष । चतुर्थ्या प्रतसजातीयकार्यान्तरस्य कारण- भिनास्थनमिति कारणाभाव आध एव । पञ्चम्या च प्रकृतकार्यविरुद्धकार्यस्य कारणा- स्कयनमिति स आर्य एव । पाट्या तु कार्यात्कारणस्पति स एवेल्याहु ॥ इति रसगाध- रसर्मप्रवाशे विभावनाप्रकरणम् ॥ १ ममिवेति भय तात्पर्याद ।

·काव्यमाला। [द्वितीपानने- अथ 'लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति' इत्यत्र, विभाव- नापतिः !, नन्वस्तु, किं नश्छिन्नमिति चेत् । आलंकारिकैरन तस्या अन- ङ्गीकारात् । ननु कारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेन कारणाभावो विशेषणीयः । प्रकृते च कारणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः प्रसिद्धकारणत्वा- वच्छिन्नपतियोगिताको वाऽभावो न तादृशरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताक इति चेत्, 'खला विनवापराधं भवन्ति खल वैरिणः' इत्यत्र तथाप्यतिव्याप- नात् । अपराधाभावस्य तथात्वात् । न च कार्याशोऽतिशयोक्त्यालीदत्वेना- भेदनिश्चयालीढत्वेन वा विशेषणीय इति वाच्यम् । 'खला विनवापराधं दहन्ति खल सज्जनान्' इत्यादौ तथापि दोपार्नुद्धारादिति चेत् । मैवम् । १ भय भावः-'मृगनीनजनाना तणजलमनोविहिताचीनाम् । नुम्भकरीवर पिसुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥' इति पये निष्कारणम्' कारणरूप-कारणाभावेऽपि (कारणपूर्वकस्यैव वैरस्य प्रसिद्धरकाव) वैररूपकायंजननादिभावना सादित्यापति मरत्वत्र विभावना : काs- साकं निः' इति तु न वाध्यम् । आलकारिकैरत्र तस्या अननुमतत्वादिति पूर्वपक्षः । ननु कारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगितायत्वे नेल्यापारम्भ एतावत्पर्यन्तस्ये विशदीकरणम् --निवारणम्' इति कारणाभावे प्रतियोगि कारणम् । ततश्च प्रतियोगिता कारणरकावधिनाय जाता इति कृत्वा सोयमभावः कारणतावच्छिनप्रतियोगिताकस्तु रक्तुं शक्यः । भित्र कारणपदमुच्चार्येव कारणाभाषः प्रोक्त इति असिन्कारणामावे कारण- तावच्छेदकै रूपं कारणामेवोध्येत । तथा च कारणवायच्छेदकरूपेण (कारणवेन) अवस्छिन्ना प्रतियोगिता यस्य प्रभावस इत्युची कारणवस्य भवच्छेदकं कारणत्वमेव जातमिति सस स्वारच्छिन्नस्वाऽस्वीकारादत्र मारपवावग्छेदक रूपमेव किचिव न संभवतीति भत्र स्पले विभावनाकारणेsR विनवापराधं वैरिणः' इत्युदाहरणनिमोणे, रे कारणमपराधः प्रसिमः। सवाऽसिन्कारणाभावे कारणतावच्छेदक रूपम् अपराभावम, तेनाधिन्ना प्रतियोगिता यस दिशाभारस पक्षायामपि बैररूपकार्वजननादिभावना स्यात् । वारणाय कार्यपदेन मनियोतयालीटम् (मर्थात् मन्याऽभिन्नवेन अव्यवसितम्) गृपते । बत्र च ररूप कार्य साक्षादेशावि, न नु भन्दाभिन्नरोनाध्यासिनन् । एवं ताद विनगारा दान्ति' अत्र पीडा समिररेनाप्यासिदेति 'कारपवारच्छेदसरूपास्त्रिप्रतियोगिताकाभावेऽपि कार्यस्य (अति- सपोचपालीरस) पवित्र नातेति विभावनाविप्रसः सादिति पूर्वपक्षः । . ३ ·विशेपोतिः] रसगङ्गाधरः। कार्याशे यद्विपयितावच्छेदकं तदवच्छिनकार्यतानिरूपिताया: कारणताया अवच्छेदकमिह ग्राह्यम् । दाहत्वं चेह विपयितावच्छेदकम् । तदवच्छिन्ना- भिन्नत्वेन पीडाया अध्यवसानात् । नहि दाहत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितका- रणवाया अवच्छेदकमपराधत्वम् । अपि तु दाहत्वावच्छिन्नाभिन्नत्वेनाध्यव. सिता या पीडा तनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणताया इति तदवच्छिन्नप्रतियो. गिताकाभावसामानाधिकरण्येन कार्योत्पत्तिवर्णनेऽपि नात्र विभावनामसन्नः। यदि तु 'सला विनैव दहनं दहन्ति जगतीतलम्' इति क्रियते तदा भवत्येव विभावना । एवम् -- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्तातपरम्परा केयम् ।' इति परकीयपद्येऽतिशयोक्त्युदाहरणेऽप्यस्त्येव विभावना । परंतु 'कमलमन- म्भसि' इत्यंशे शाब्दी । 'कमले च' इत्यादी स्वार्थीति संक्षेपः । इति रसगाधरे विभावनाप्रकरणम् । . अथ विशेपोक्तिः- प्रसिद्धकारणकलापसामानाधिकरण्येन वर्ण्यमाना कार्यानुस्प- त्तिर्विशेषोक्तिः । 1 4 १ भय माव.-~-अन हि पीटारूपे विषये दादा (विषयी) भारोप्यो । मत खात्र विषयी. दाद, विपरितावच्छेदक दाहासम् । तादृशदाहरवावच्छिन्ना या कायता वनिरूपितापा कारणवाया भवच्छेदक अपराधव नास्ति, अपितु दाहामित्रत्वेन मध्यवसिता या पीस (वास्तवे तु दाहो भवत्येव न, भपितु मानिकपीडैव दाइलेनाध्यवसीयते) ताइशकार्यस कारण योऽपराब तन्निछकारणताया अवच्छेदकम् । एव च अपराधत्वस माशादाहरूपकार्य. दानिरूपितकारणतावच्छेदकत्वाभावान्न विभावनातिप्रसङ्ग इति समाधानम् । २ नमले अर्थात विना बरसेव द स ,रले अपांडेयाबारावी । दीक्षिवादीनो मते तु--कमलरूपाद अकारणाकायोत्पत्तिरूपा चतुर्थी विभावना ·५८६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- तत्र सत्यपि कारणसमवधाने कार्यस्यानुसचौ विरोधः प्रतिभासमानः प्रसिद्धतरकारणवैकल्यधिया निवर्तते । यथा- 'उपनिषदः परिपीता गीतापि च हन्त मतिपथं नीता । तदपि न हा विधुवदना मानससदनाद्वहिर्याति ॥ यथा घा- 'प्रतिपलमखिलाल्लोकान्मृत्युमुखं प्रविशतो निरीक्ष्यापि । हा इतकं चित्तमिदं विरमति नाद्यापि विपयेभ्यः ।।' अत्रोपनिपदर्थ विमर्श सकललोकानित्यत्वज्ञाने प्रसिद्धविरतिहेती सत्यपि विरत्यनुत्पचिवर्णनाद्रागाधिक्यरूपं प्रतिवन्धकं प्रतीयते । इयमनुतनिमित्ला । विरत्यनुत्पचिनिमित्स्य प्रतिबन्धकस्यानुपाचत्वात् । अत्रैव 'रागान्धं चित- मिदम्' इति निर्माणे उक्तनिमिचा । केचिदचिन्त्यनिमिचा तृतीयामाम- नन्ति । उदाहरन्ति च- 'स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरचापि तनुं यस्य शंभुना न पलं हृतम् ।। अनुक्तनिमित्तायां निमित्तं निमित्तावच्छेदकरूपेण चिन्त्यमानं प्रती. यते । इह तु न तथा । किं न भविष्यति किंचिनिमित्तमित्याकारणेत्यनु- क्तनिमिछातोऽचिन्त्यनिमिनाया भेद इति षामाशयः । अन्ये तु- कारणमानिध्येषि कार्यस्यानुस्पचिरिति आपाततो विरोध, प्रतिभासते, परंतु प्रसिरस्स कारणस्य सनपान काम साव, परम् अप्रसिद्ध कारणम् (यद्वारा कार्यस्योपतिः समयति) नास्त्री- युनिवर कार्यानरसिरिति विरोधो नियतठे । यथा-'उपनिषदः' मा उपनिषदविमा जन्यमनिहरयानरूप प्रसिद्धम् परामकारणमस्ति, तथापि विरतिरूपस कार्यस्यानुस्पतिरिति विरोधमूलिका विशेषोक्तिः असिस्मरणसयामपि अप्रसिद्ध रागाविषयरूपप्रतिबन्धकामावरूपं नाति, मपितु गाविस्यं प्रतिबन्धकमनीति सचिव कार्यानुपतिरिति विरोधसमाधानम्। २ नुारणरूपमारने सलपि बटाहरणरूपं कार्य न बावम् । भत्र हि RAति धरणं मानिसस्य निमित दुद्धिगम्यनिसः। १ 'उपनिषद' अत्र अनुत्तमपि रागापिक्या निमित निनावदकरूपेण चिन्स- मान गरिन्युनिमित्तायाम् ("स एस्त्रीमि. पत्र) मिसावरकरूपम निनि बिसमान न मरने अनि मरिम्पति शिििनमित्तम्' इसारेण । दयोदशति . पर्यम् ।

·विशेपोक्ति रसगापरा 'नानुक्तनिमिचायां चिन्त्यत्वं निमित्तविशेषणम्, भेदान्तरकल्पनागौरख- प्रसन्नात् । किं तु चिन्त्यमचिन्त्यं चेति द्विप्रकारकमपि निमितं यत्र नोक्त सानुक्तनिमिचा । तेनाचिन्त्यनिमिचा अनुक्तनिमित्तातो न पृथाभावमर्हति' इत्याहुः। अत्र च कारणसमवधान कार्यानुत्पाध्यमिति बहवः । वस्तुतस्तु कार्यानुत्पचिरेवास्मिन्नलंकारे बाध्या । 'कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने बने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तमै मकरकेतवे ।' 'स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । *हरतापि तनुं यस्य शभुना न बलं हृतम् इति प्राचीनप्रसिद्धोदाहरणेषु कारणसमवधानस्य कामशरीरनाशरूपस्य प्रमाणसिद्धत्वेन बाध्यत्वायोगात् । यतः कामस्य शरीरनाशेऽपि शक्तिरल- यो शः कुतो न जात इत्येव सर्वजनीनः प्रत्ययः, न तु शक्तिबलयोः सतोः कथं शरीरनाश इति । 'दृश्यतेऽनुदिते यस्मिन्नुदिते नैव दृश्यते । जगदेतन्नमस्तसै कसैचिवोधभानवे ।' इत्यत्रोदयामाये जगद्दर्शनस्य, उदयसत्त्वे दर्शनाभावस्य वर्णनेऽपि न विभा. वनाविशेषोक्ती । नात्र साहजिकसूर्योदयो वर्ण्यते । येन तयो. प्रसङ्गः स्यात् । तथात्वे तूक्तिसंभव एव न स्यात् । किं तु ब्रह्मात्मैक्यबोधसूर्योदयः । तस्य च जगददर्शनमेव कार्यम् । न तु जगद्दर्शनम् । तथात्वे तु सूर्योदयस्थे- १ पारणसानिध्य कायानुत्पत्तिरिति परस्पर विरोधिनी । अनयोर्मध्ये कारणसमरधान दुईलत्वात् कार्यानुरपश्या वाथ्यत इति बहूनां मतम् । कार्यानुत्तिरेव बाध्या, कारणतमय. धान तु प्रबलमिति ग्रन्थकन्मतम् । २ यदि वास्तवसूर्यस्योदयो वये. स्वाचाहिं 'अनुदिते सो जगद् दृश्यते, उदिते तु न दृश्यले रत्युतिरेपन संभवतीत्यर्थे । ३ प्रक्षण प्रात्मनश्च ऐक्यबोध एव सूर्यस्तदय । 4 ·[द्वितीयानने- ५८८ काव्यमाला। वास्याप्युक्तिसमको न स्यात् । अत एव व्यतिरेकोलासस्वादूप्यरूपकालीढे संगच्छते। कारणाभाव-कार्याभावयोर्यत्र प्रतियोगितावच्छेदेकरिशिष्टवैशिष्टयन श्रुत्या प्रतिपादनं वत्र विभावनाविशेषोक्त्योः शान्दत्यम् । यथा-- भगवद्वदनाम्भोज पश्यन्त्या अप्यहर्निशम् । सृष्णाधिकमुदेति स गोपसीमन्तिनीदृशः ।" लोके रासनिकर्पस्तृष्णाकारणम् । तदभावे सनिकऽपि तृप्णोपनि- चद्धा । तथा संनिकर्पस्तृप्तिकारणम् । तस्मिन्सत्यपि तृप्त्यभावो योधितः । परंतु कारणामाव-कार्याभावयोर्ने प्रागुक्तप्रकारेण प्रतिपादनमित्यार्थत्वमेव तदुभयसंशयसकरस्य । अमुमेव चार्थ मनसिकृत्य मम्मटभट्टैः 'यः कौमा- रहरः' इति पद्यमुदाहृत्योक्तम्-'अत्र स्फुटो न कश्चिदलंकारः' इति । वामनस्तु–'एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदाय विशेपोक्तिः' इत्याद । उदाजहार च--'यूतं हि नाम पुरुषस्यासिंहासनं राज्यम्' इति । अत्र हि द्यूते राज्यं तादात्म्येनारोप्यते । तत्र सिंहासनरहित हि घूतं सिंहा- सनसहितराज्यतादाम्यं कथं वहेदित्यारोपोन्मूल केयुक्तिनिरासायारोप्यमागे प्राग्वदाह-अथेति । तादूप्यरूपकालीढ इति । वैधर्म्यस्य शब्दोपात्तत्वा- • दभेदस्य प्रतीत्यसंभवादचमत्कारित्याच तदृतिधर्मवत्त्वस्यैव प्रतीतेरस्य तादूप्यरूपकत्व- व्यवहार इति दिन्छ । न प्रागुतप्रकारेणेति । प्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्टयेन श्रुला- प्रतिपादनाभावादिसर्थ. ॥ इति रसगजाधरमर्मप्रमाशे विशेपोधिप्रकरणम् ।। १ बक्षण सह आत्मक्य उदिते 'जगद् दृश्यते' इत्युक्तिरेव न संभवतीत्यर्थः । २ बोध एव भानुरिति तादूप्यरूपकान्विते पयेऽसिन् प्रसिद्धभानोः (उपमानस्य) अपेक्षया उपमेये सोयं विशेष इति न्यतिरेकस्सोडास इत्यर्थः । ३ प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस्य (प्रतियोगिनः) वैशिष्टयन (भाद् वैशिष्टयपूर्वकम् । यत्र शब्दतः कारणाभावः कार्याभावश्च प्रतिपाद्यते तत्र तयोः शाब्दत्वमित्यर्थः । 'पश्यन्त्या अपि अतृति' इत्यादिप्रकारेण यधुकं स्याताई तु तृयभावः प्रतियोगिता. वच्छेदकविशिष्टस्य (तृप्तः) वैशिष्ट्यपूर्वकमेव 'अतृप्तिः' इति शम्दद्वारा उपाच इति शाग्दी विमावनाऽत्रामविष्यद । एवं विशेषोकिरापै। ५ मिसिंहासनम्' इति यावन्नोध्यवे वावद ते सिंहासनसारोप चन्मूलितो भवति ।

·प्रयोजकमप्युच्यते । अत्र च 'नेपालेन्द्रस रोषो जावः' इति भ्रमात्मकरोषानुमान प्रतिचाप. स्पर्श: प्रयोजकः । स च नेपालेन्द्र, स्वापमङ्गश्च राजम, पति वैयधिरुरण्यमेरेति धमाधानम्। असंगतिः] रसगङ्गाधरः। ५८९ राज्येऽपि सिंहासनराहित्य करप्यते । तेन दृढारोपं रूपकमेवेदम् , न विशे- पोक्तिः । एवं च--- 'अचतुर्वदनो ब्रह्मा द्विवाहुरपरो हरिः । अभाललोचनः शंभुभगवान्नादरायणः ॥' इति पौराणपद्येऽपि रूपकमेव । तथा गुणाधिक्यकल्पनायामपि तदेव । यथा-धर्मों वपुष्मान्भुवि कार्तवीर्यः' इत्यादौ । एतेन 'एकगुणहान्युप- चयादिकल्पनायां साम्यदाय विशेषणम्' इति विशेषालंकारं लक्षयन्तोऽपि प्रत्युक्ताः। इति रसगदाधरे विशेषोक्तिप्रकरणम् । अथासंगतिः- विरुद्धत्वेनापाततो भासमानं हेतुकार्ययोर्वैयधिकरण्यमसंगतिः । 'स्पृशति स्वयि यदि चापं वापं प्रापन्न केऽपि नरपालाः । शोणे तु नयनकोणे को नेपालेन्द्र तव सुखं स्वपितु ।' अत्र चापस्पर्श-नयनशोणिम्नोत्वोः खापनाशरूपकार्यवैयधिकरण्ये- ऽतिप्रसङ्गवारणाय विरुद्धत्यादि । इह च विभिन्नदेशस्थयोरेव तयोः कार्य- प्रयोजकतया विरोधानवकाशात् । ननु शोणिमाभिव्यक्तस्य रोपस्य कालिक- संबन्धेन हेतुत्वादस्तु नाम कार्यभिन्नदेशत्वम् । चापस्पर्शस्य तु लीलया कृतस्य खरूपतो हेतुत्वाभावात्तज्ञानं खापनाशे हेतुत्वेनाभ्युपगन्तव्यम् । एवं 'प्राग्वदाह-अथेति । वैयधिकरण्यं भिन्नदेशत्वम् । प्रयोजकेति । यत इत्यादिः। १ मालारूपोत्प्रेक्षाप्रसङ्गे पूर्व प्रोक्तम् । २ भन्न हि चापरपः (कारणम्) नेपालेन्द्र, स्वापनाशरूप कार्य वैरिष्विति भिन्नदेशवेपि , तदिद मिन्नदेशश्व न विरुद्धम् , अपि तु भिन्नदेशतयैदानयोः प्रसिद्धिरिति वैयविकरण्यण । विरुद्धत्वेन भासमानत्वाभावानात्र 'असगवे:' अतिप्रसङ्गसंभवः । ३ नेपालेन्द्रेण चापरपशों लीलयापि क्रियठे, तादृशात्तु न भयं राशम् । अत एव स्वरू- पतचापरपशों न वापमा प्रति हेतुः, अपि तु चापरपरदारा 'नेपालेन्द्रस्य रोषो जातात पान हेतुः । शान च राशामेवेति कारण कार्ययोरेवाधिकरणत्वमेवेति शङ्का | हेतुपदेन । ५. रस.

·काव्यमाला। [द्विवीपानने- चंतस कथं वैयधिफरप्पमिति चेत्, न । प्रयोजकसापि हेनुपदेनार महणाददोपः । प्रयोजकत्वं च चापस्पर्शस प्रमात्मकरोपानुमितिलिमत्वात् । उदाहरणम्- 'भः मुकुमारतरः सा मुमानां श्रियं हरति । प्रहरति हि कुसुमबाणो जगतीतलपतिनो यूनः ।।" यथा वा- 'दृष्टिगंगीरशोऽत्यन्तं श्रुत्यन्तपरिशी लिनी । मुच्यन्ते बन्धनारकेशा विचित्रा मेघसी गतिः।।' अप्रापोदाहरणे शुद्धा, द्वितीये तु लेपोपहितेति विशेषः । प्रहरतीत्य- त्राभेदाध्यवसायलक्षणेनातिशयेनारराधनिमितरुताडनरूपतयावसिते कामपी- ढने विषय्यंशमालव्य तं प्रति समानाधिकरणचया प्रसिद्धस्स हेवोरपाप- रूपस्य वैयधिकरण्यज्ञानात्पुरः स्फुरविरोधो विषयांश विमर्शोतरं तं प्रति कुसुमधीहरणाभिव्यक्तशोभारिशेपस्य भावनोपनीतस्य तद्भावनाया वा हेतु- स्वस प्रतिबंधानान्निपूर्तत इत्यभेदाध्ययसानमनुपाणकम् , विरोधाभासधोक्त- पकः । एवमन्यत्रापि योध्यम् । अस्सा च 'विभावनायामिव कार्याशेऽतिशयोक्त्यनुपागनमावश्यकम् । अन्यथा विरोधो दुप्परिहर एव स्यात्,' इत्यलंकारसर्नसकारादीनां मतम् । भ्रमात्मकरोणानुमितीति । डोलया करणाद्रमात्मकत्वम् । पोपदिति । १ भयं भाव.- यूना बाखवं ताम्न नाभिप्रेतम् , अपि तु कामपीमरूपोऽर्थः । वयम कामपीवारूप विषय अपराधनि मिरवानामपिणोऽम्यवसानमत्र मवति । एवं प अमे- दाध्यमसानमसिनालंकारे उत्पकम् । यस्तापरावस्वस्य दण्डः, इति कारणकार्ययोः समाना- किरणव प्रसिद्धम्। किनका कुममनोहरणमपराध: महानाम्, वाग्न च यूनानिति देय- विवरण्यरूपः भोरपुररन् विरोधः असिवलंकारे चमाकारोकर्षक: । आपावतो विरोषपदी- दावपि पर्व-वे तु वास्तविक मीहरणरूप: अपराध पात्र नास्तिमपि तु कुसमचोमातिर- कारका युवकमावनोएनीता माविशेष एवामिप्रतः। एव च 'नायिकाहानी सोमाविशेष भावपन्नो युगकाः डामपीडिता भान्ति' इत्यथांनुसंधाने सति स विरोधो निवर्त दे। .

·, म असंगतिः] रसगङ्गाधरः। ५९१ तच दृष्टिमगीदृशः इत्यसनिमितोदाहरणे व्यभिचारादसंगतम् । नहिं 'मुच्यन्ते बन्धनारकेशा इत्यत्र केशबन्धनमुक्त्यंशेऽतिशयोक्तिरस्ति । किं तु श्लेपभित्तिकाभेदाध्यवसानमात्रम् । तस्मायेन केनापि प्रकारेण कार्यांशेऽभेदाध्यवसानमावश्यकमिति तु संगतम् । यद्यपि 'पृष्टिमृगीश' इत्यादी कारणांशेऽपि श्लेपादिनाऽभेदाध्यवसायः संभवति, तथापि नासो तदंशे नियतः। 'खिद्यति सा पथि यान्ती कोमलचरणा नितम्बभारेण । खिद्यन्ति हन्त परितस्तद्पविलोकिनस्तरुणाः ॥ इत्यादौ भारजनितखेदांशे तदभावात् । न च तत्रापि जलपूर्णपटादिभारज- नितखेदेन सह नितम्बमारजनितखेदस्याभेदाभ्यवसायोऽस्त्येवेति वाच्यम् । नितम्बमारजनितखेदस्य खवरूपेणापि खेदजनकस्वेन भारान्तरजनितखे- दाध्यवसायानपेक्षणात् । 'सा बाला वयममगरभमनसः सा स्त्री वयं कातरा। इति प्राचीनानां पद्ये बालात्वस्त्रीत्वायंशे तल्लेशस्याप्यसंभवाच । यत्तु 'विरोधालंकारे खेकस्मिन्नधिकरणे द्वयोः संबन्धाद्विरोधपतिभानम्, मसंगतौ स्वधिकरणद्वय इति तस्मादस्य वैलक्षण्यम्' इति विमर्शिनीकार आह, तदसत् । इहापि तत्तत्कार्यतावच्छेदकधर्मतत्तत्कारणवैयधिकरण्य- रूपयोधर्मयोरेकस्सिन्कार्यरूपेऽधिकरणे संबन्धादेव विरोधप्रतिभानोत्पत्तेः । तस्माद्विरोधालंकारे उत्पत्तिविमर्श विनैव विरोधपतिभानम् । इह तूपत्ति- १ स्यन्त कौन्त-वेदान्त)परिशीरि नी, अत्र कारणांशे (यतो हि श्रुत्यन्तपरिशीलनं कारणम् , बन्धमुकिः कार्यम् ) अपि भभेदाध्यवसायोस्ति, किन्तु सोयमत्रव यदन्छया संभूतः । अस्मिन्नलकारे कारणांशे नियमेनास्यावस्थितिस्तु नास्तीलाशयः ३ यथा-"कुसुमानि शराः'मत्र एकत्राधिकरणे कुसुम शरवं च। ३ : मुकुमारतर:' अत्र यस्थापराधस्तस दण्ड सेकसिनेव अधिकरणे सरन्धे उचि- वेऽपि अन्यस्यापराधः, अन्यस्य दण्ड इति पृषधिकरणयोदयो. संबन्धेन विरोधप्रतिमानम् । ४ एकसिन् कार्य कार्यतावच्छेदक कारणसामानाधिकरण्यं च भवति [अर्थात कार्यरूपे प्राधिकरणे कार्यतावकछेदक कारणं च एका भवति] । असगौतु कार्यतावच्छेदकधर्मः कारण- पत्रिकरण्यम् [भव कार्य तु भावि पर कारण दिवीयलिपिकरणे मवेत रति विरोध. प्रविसंधानम् । 10 .

·५९२ काव्यमाटा। [द्वितीयानने- विमर्शपूर्विकैव विरोधमतिमोत्पत्तिः इति वैलक्षण्यमिति । वस्तुतस्तु- धिकरणत्वेन प्रसिद्धयोः समानाधिकरणत्वेनोपनिबन्धने विरोधालंकारः। समानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोर्द्वयोवैयधिकरण्येनोपनिवन्धनेऽसंगतिः । प्रागु- तासंगतिलक्षणे हेतुकार्ययोरिति च समानाधिकरणमात्रोपलक्षणम् । तेन 'नेत्रं निरजनं तस्याः शून्यास्तु वयमद्भुतम्' इत्यत्र निरञ्जनस्वशून्यत्वयोरु- त्पादकमावलक्षणसंवन्धानन्तर्भावेण शुद्धसमानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोरप्य- संगतिः संगच्छते । यथा|ते तु सा न स्यात् । इत्थं च स्फुट एव विरो• घालंकारादेसंगतेभेदः। यस्तु पुनर्विरोधालंकारादतिरिक्तः शुद्धविरोधांशो विरोधमूलेषु सर्वेप्व- प्यलंकारेष्वनुस्यूतः, औपम्यांश इवोपमामूलेपु, सोऽलंकाराणां कतिपयानां निर्वर्तकः, नतु खये पृथगलंकास्पदम् , अलंकाराणां भणितिविशेषमात्र- रूपत्वात् । एवं च विमर्शिनीकारोक्तमपि पद्यमनयैव दिशा नीयते तदा . न दोपः। यत्तु- "-'अन्यत्र करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा । अन्यत्कर्तुं प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥ अपारिजातां वसुधा चिकीर्पन्यां तथाऽकृथाः। गोत्रोद्धारमवृत्तोऽपि गोत्रोद्भेदं पुराऽकरोः ॥' : भन श्रीकृष्णं प्रति शक्रस्योपालम्भवाक्ये मुवि चिकीर्षिततया तत्र गर्थात् ययोः साधोत्पादकभावसरभो भवति तयोः कार्य-देवोरेव पिरण्ये भसगतिभवतीति न, अपि तु ययोः समानाधिकरणत्वं प्रसिद्ध तयोर्ययोः कयोश्चिदपि यथि- करण्ये सति असंगति भवति । तेन निरञ्जनस्व-शून्यत्वयोरपि वैयधिकरण्ये असंगतिः सिध्यति । २ यदि देतु-कार्ययोरिसस उपलक्षणता न स्वीक्रियेत प्रर्दि उपायोत्पादकसंधानन्त- भूतयोरसगतो समावेशी न स्यादित्यर्थः । ३ व्यधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोः सामानाधिकरण्येनोपनिबन्धने विरोधः, समानाधिकरण- लेन प्रसिद्धयोयभिकरण्येनोपनिबन्धे असगतिरिति । ४ शुद्धो विरोषांश: [ पररपर विसवादरूपः विरोधालंकारादतिरिकः । स हि विरो- भमूलानां सर्वेषामेवालंकाराणम् [विरोधविभावनाऽसगतिविषमादीनाम् ] एकवर्गीकरण- कारणम्, यथा सादृश्याशः उपमामूलालंकाराणाम् [ उपमाऽनन्वयाऽसमोदाहरणारण- + निदर्शनादीनाम् ।

·. असंगतिः] रसगङ्गाधरः। ५९३ करणीयमपारिजातत्वं दिवि कृतमित्येकाऽसंगतिः। पुरा गोत्राया उद्धारे प्रवृत्तेन वराहरूपिणा तद्विरुद्धं गोत्राणां दलनं सुरकुट्टनैः कृतमिति द्वितीया। यथा वा- 'त्वत्सद्गखण्डितसपत्नविलासिनीनां भूपा भवन्त्यभिनवा भुवनैकवीर । नेत्रेषु कंकणमयोरपु पत्रवल्ली चोलेन्द्रसिंह तिलकं करपल्लवेषु ।' 'मोहं जगप्रयभुवामपनेतुमेत- दादाय रूपमखिलेश्वर देहभाजाम् । निःसीमकान्तिरसनीरधिनामुनैव मोहं प्रवर्धयसि मुग्धविलासिनीनाम् ।। मत्राघोदाहरणे कंकणादीनामन्यत्र करणीयत्वं प्रसिद्धमिति नोपन्य. खम् । भवतिना भावनारूपान्यत्र कृतिराक्षिप्यते इति लक्षणानुगतिः" इति कुवलयानन्दकृताऽसंगतेरन्यद्भेदद्वयं लक्षयित्वोदाहृतम् , उन्न । तत्र तावत् 'अपारिजातां वसुधां चिकीर्षन्यां तथाकृथाः' इत्यत्र पारिजातराहित्यचि. कीर्पया कारणमूतया सह पारिजातराहित्यस्य कार्यस्य विरुद्धवयधिकरण्यो- पनिबन्धात् , 'विरुद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहेलोरसंगतिः' इति प्राथमिकाऽसं- गतितो वैलक्षण्यानुपपत्तेः । आलम्यनाख्यविषयतासंपन्धेन चिकीर्षायाः पन्धनभन्दे श्रेषः । गोप्रायाः पृथिव्या. । गोनाणा पर्वतानाम् । १ म्याप्यारिवनिकीस्यवसात नेवानि परित. कपा: कामरेखापरिको भवदील- का दौरस्ये नेत्रयोः परित: प्रसिरमायुवेदे मण्डलनम्। अरघु प प्रा बरी, भयादरण्ये भान्वीन नाम पनि पक्ष का विकमाः यः पत्ररचनाहाभूषणायिया भवन्ती. परपोपु विकसम्, ममरमाने मुराग तिटक रस्तेषु भागायित्र मादीत्या. शमः । 'मधेषु करी बलकार पं.उमं भात,' 'करपाठोपु विदकं विमुक्त जलमेन हमारभूमिति' भडमार दियास्त घनीयः । २ सयमा प्रवि पियवासरन्येन (गलपनारनामा) दिसी सरगन् (पतिदिन सिलिन यदि भरेर तरकार्यमुत्सद)। (वकीय कार्य का मान. विम भाता मारगावान् भात परसरास बिकीनी बसामना, पार- मार गि, रिसैल-दो सदस्य र मिवरेस्वार प्रथमटविया भरमलेगा वेताश्वः।

·५९४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- सामानाधिकरण्येन कार्यमा प्रति हेतुत्वस्य प्रसिद्धः । न च पारिजातरा- हित्यस्याभावरूपस्य नित्यत्वात्कारणाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । आलंकारिकनये तस्यापि जन्यत्वस्येप्टेः । लक्षणे कार्यकारणपदयोरुपलेक्षणत्वस्योक्तत्वाच । 'गोत्रोद्धारप्रवृत्तोऽपि' इत्युदाहरणे तु 'विरुद्धात्कार्यसंपत्तिष्टा काचिद्विभा- चना' इति पञ्चमविभावनालक्षणाऽऽक्रान्तत्वाद्विभावनयैव गतार्थवादसगति. भेदान्तरकल्पनानुचिता । गोत्रोद्धारविषयकप्रवृत्तेगोत्रोद्भेदरुपकायें विरुद्ध- त्वात् । सिद्धान्तेऽपि विभावनाविशेपोक्त्योः संकर एवात्रोचितः । 'नेत्रेषु कंकण' इत्यादौ कंकणव-नेत्रालंकारत्वयो~धिकरणत्वेन प्रसिद्धयोः सामानाधिकरण्यवर्णनाद्विरोधाभासत्वमुचितम् । एवं मोहनिवर्तक्त्व-मोह- जनकत्वयोरपीति । ननु तवापि विरोधाभासेनैवोपपतेर्विभावनादिकल्पनान- र्थक्यमिति चेत्, न । दत्तोचानात् । इति रसगाधरेऽसगतिप्रकरणम् । जन्यत्वस्वेटेरिति । अन्यत्वेऽपि चिकीर्षाया कृत्याऽन्यथासिद्धतया कार्यजनकरवे मानाभाव । अधिकरणान्तर्भावण चिकीर्षाया अहेतुत्वात् । अन्यत्र चिकीर्षितस्यापि प्रमादादिनान्यत्र करणे व्यभिचारात् । एव च वैयधिकरण्य विरुद्धमेव न । कि चान न तत्कार्यकारणवैयधिकरण्यकृतचमत्कार , अपि त्वन्यन कर्तव्य स्यान्यन करणप्रयुक्त एवेयर्थस्य सर्वसमतत्वेन ततो भेदौचित्यात् । किं च पूर्वादाहरण इवानयो कार्यकारण- योर्विरोधस्य दु समाधानत्वेन नान स । आपाततो विरुद्धत्वेन भासमानमेवेति तत्पूर्वास- गतिरिति चिन्यम् । पञ्चमविभाषनेति । विरुद्धरनेन प्रसिद्धयोरेव पति केचित् । किं चोपालम्भवपेऽस्मिन्वचसि विरुद्धकृतिभानकृत एव चमत्कार , नन तु विरोधनिवृत्तिकृ- तोऽपीति महान्विशेष : विरोधाभासत्यमुचितमिति। समानविभक्तिकाभावात्सामा- नाविकरण्यस्य शब्दादप्रतीतेरमेदस्याभानाच चिन्यमिदम्।ययोतिरोधप्रतीतिखयोरर्थान्त- रमादायापि सामानाधिकरण्यप्रतीतेश्च ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशेऽसगतिप्रकरणम् ॥ १ अभावो नित्य इति तस्य कारणमप्रसिद्धमिति शङ्का । तस्यापि अनित्यत्वमिष्टमिति समाधानम्। २ कार्य-देवोरिति रामानाधिकरणमात्रोपलधणमिति पूर्वमुक्तवाद मन उत्पाधोत्पादक मात्रसरधी विचारोनोचित स्यर्थ.। ३ कार्य प्रति तद्विषयकप्रवृत्ति. कारणम् । गोत्रोदारविषयिका प्रवृत्ति, (कारणम् ) गोत्री- बेदकार्याविरुया विरुद्धकारणाकार्यसपचिरिति पञ्चमी विभावनवेयमित्यर्थः । ४ विरोधे तु समलयोर्दयोविरोष। विभावनायां तु कारणामावेन बाध्या कायोत्पत्चिरि- . सादि वैववर्य पूर्वभुकम् ।

·विषमा] . देयवा रिहयगयासिनः सोसति रत्सटिल, रमा मनिष्टसोरपतिः रसगजाधरः। अथ विपमालंकार:- अननुरूपसंसर्गो विषमम् ॥ अनुरूपमिति योग्यतायामव्ययीभावः । अनुरूपं यत्र न विद्यत इति विगृहीतेन बहुचीहिणा योग्यतारहितमुच्यते । योग्यता च युक्तमिदमिति लौकिकव्यवहारगोचरवा । संसर्गश्च तावद्विविधः-उत्पविलक्षणः संयोगा- दिलक्षणश्च । तत्रोत्पचिलक्षणस्य संसर्गस्यायोग्यत्वं कारणात्वगुणविलक्षण- गुणकार्योत्पत्त्या । इष्टसाधनतया निश्चितात्कारणादनिष्टकार्योत्पचिभिः संयो. गादिलक्षणस्यापि । संसर्गिणोरन्यतरगुणखरूपतिरस्कार्यान्यतरगुणखरूपतया अयोग्यत्वम् । एवं चाननुरूपसंसर्गत्वेन सामान्येनोक्ता वक्ष्यमाणाश्च सर्वे प्रभेदाः संगृयन्ते । क्रमेणोदाहरणानि- 'अमृतलहरीचन्द्रज्योत्स्नारमावदनाम्बुजा- न्यपरितक्तो निमर्यादप्रसादमहाम्बुधेः । उदभवदयं देव त्वतः कथं परमोल्वण- प्रलयदहनचालाजालाकुलो महसां गणः ।।' अत्र माधुर्यशैत्याहादकत्तप्रसादाद्यनेकगुणयुक्ताकारणासद्विरुद्धगुणयु. करस प्रतापसोसरिरित्यननुरूपः कार्यकारणभावः । अभेदाध्ययसानलक्षणे- नातिशयेन समवायिकारणरूपतया स्थिते निमित्तकारणे समवेवकार्यरूप- तया स्थिते निमितिकार्ये या विषयांशमालम्व्य स्फुरितो विरोधो विषय्यं- शविमोचरं निवर्तत इतीहाप्यभेदाध्ययसानस्यानुपाणफलम् , तदुत्यापि- भाग्वदाह-अधेति । तत्रान्तरप्रसिदार्थनिरामायाह-योग्यता चेति । द्विती १ लापमाया-रूपमनु भनुरूपम् । 'अनुपम् ( अर्थ योदश, 'शुमेन' पति सोरमारपिता) पत्र न विपके व मननुरूपौ । मनवपदोईयो: संसर्गः (कारणा भयोमालिया) निम्मे पार न सपस रस गुम-मानमेव संसर्गसासोपारम्। - ·.. ५९६ काव्यमाला। [द्वितीयानने तविरोधाभासस च परिपोपकत्वम् । अयमेव चांशोऽत्र कविप्रतिभानिर्मि- तत्वादलंकारतावीजम् । इएसाधनतया ज्ञातात्कारणादनिष्टकार्योत्पत्तिभिरित्यत्रैकशेषघटित एक- शेषो योध्यः । न इष्टमनिष्टं अनर्थः । तादृशकार्योत्पत्तिश्च । न इष्टकायों- स्पत्तिरनिष्टकार्योत्पतिः सा चेत्यनिष्टकार्योत्पत्ती । ते च अनिष्टकार्योत्पविश्व अनिष्टकार्योत्पत्तयः तामिरिति । अनेनेष्टकार्यानुत्पत्त्यनिष्टकार्योत्पत्ती मिलिते एको भेदः । प्रत्येकं च भेदद्वयम् । इति यो भेदाः संगृहीता भवन्ति । इष्टं च-खस्य किंचित्सुखसाधनवस्तुप्राप्तिर्दुःखसाधनवस्तुनिवृ. विश्व परस्य दुःखसाधनवस्तुप्रापण सुखसाधननिवृत्तिश्चेति चतुर्विधम् । तेनेष्टाप्राप्तिघटिते भेदद्वयेऽपि चातुर्विध्यम् । अनिष्ट च-खस्य दुःख- यस्य तदाह-इऐति । एवं सत्याह-संसर्गिणोरिति । तमेवाह-अनेत्यादि । अनिष्टकार्योत्पत्तिश्चेति । आये ना इष्टकार्योत्पत्तिशब्देन समासः, द्वितीये इष्टश- १ प्रतापस्य समवायिकारणं हि परे, यत्समवेतम् अभिभवन(दमन)रूप कार्यमुत्पयते । किन्त्यम निमिचकारणे (राजनि) समवायिकारणेन अमेदः अध्यवसीयते । अत एव राजेव समवापिकररणम् (रात्र एव प्रवाश्स्योत्पतिः) पभेदाध्यक्सरनोत्तरम् विषयस (क्षारोप- विषयस्य निमित्कारणस्य) अंशम् मालाम्य विरोधस्य स्फूर्तिर्भवति, अर्थात् 'राजा तु माधुर्य- प्रसादादिगुणयुक्तः तस्माद एवं वीव्रः प्रतापः कथमुत्पन्नः' इति विरोधी हृदि जागति। अनन्तरं तु भारोपविपयिणः (समवायिकारणस, अभिभवनीयपरसमूहस्य) अंशे विचारिते स विरोधो निवर्तते--'समवायिकारणभूताः शव एवंभूता एव । अत एव उचितव एनाद- शकार्योत्पत्तिः इति । एक पक्षः। निमित्रिकायें (निमित्तकारणसन्धिनि कायें) समवेतकार्यस्य अभशध्यवसाने जाते-- विषयांशमालम्म्य परितो विरोधो विषय॑शविमों निवर्तते ( इति पूर्ववत), इति दिवीयः पक्षः । एवं च दापि (मसिन्नलंकारेऽपि ) अतिशयोक्तिस्थापिका, विरोधश्च चमत्कारपरियो- पक इति सर्वस्याश्यः। २ उत्पत्तिलक्षण प्रथम संसर्ग विविध्य संयोगादिलक्षणं दिदीयं संसर्ग विवृणोति 'एसा. धनत्रया ज्ञानात्' इत्यादिना । ३ मनमृतवार्योत्पत्तिथ इष्ट कार्यानुत्सरिसबोधिके ते (अनिष्टकार्योत्पची) च भनि- ष्टकार्योत्पत्तिय इति अनिष्टकार्योपचयः इति पूर्व निराणामेकशेष उफः । तत्र 'ते च' इति दिवरनेन मिलितयोरेको द इति सूचितन् ।

·. विपम:] रसगाधर ५९७ साधनवस्तुमातिः, परस्य सुखसाधनवस्तुपातिः, दुःखसाधनवस्तुनाशश्चेति त्रिविधम् । खस्येप्टामाप्तिस्तु गणितेति नानिष्टे गण्यते । तेनानिष्टमाविघटिते भेदद्वयेऽपि त्रैविध्यम् । दिमानं तूपदर्यते-उदाहरणम्-- 'दूरीकर्तुं प्रियं वाला पद्मनाताडयद्रुपा । स वाणेने हतनेन नामाशु परिषखजे ॥' अत्र प्रियदूरीकरणरूपेष्टार्थ प्रयुकेन पद्मताडनरूपेण कारणेन प्रिय- दूरीकरणं तु दुरापास्तम् , प्रत्युत तस्कर्तृकपरिप्वनरूपानिष्टस्योत्सत्तिः । • यथावा- 'खअनदशा निकुझं गतवत्या गां गवेपयितुम् । अपहारिताः समस्ता गावो हरिवदनपरजालोकात् ।।' पूर्वोदाहरणे वास्तवमेवानिष्टम् , इह तु सकलेन्द्रियहरणं यद्यपि लोके- ऽनिष्टमायमेव तथापि तत्पुरस्कारेणेह चमत्कृतिराहित्यारोहरणपुरस्कारेणेव चमत्कारात् श्लेपमूलकाभेदाध्यवसाने सकलसुरभिहरणरूपानिष्टात्मना स्थित तदिति विशेषः । गवेष्यमाणगवीरूपेष्टाप्राप्तेरनुक्तत्वात्केवलानिष्टमातेरिदमुदा- हरणम् , पूर्व तूभयस्येति विशेषो ने वाच्यः । समस्तगवीहरणेन सामान्येन गवेप्यमाणाया अपि गोरपहारस्य प्रत्ययात् । देनेति । सुससाधनवस्तुनाशयेतीति । अप्रापि परम्पेलेव बोप्यम् । गाव इ. कार्यानस्पति गणनायाम् प्राप्तिन्तभूतवेत्यर्थः । २ मानणापिठेन देन (पपेन) :: (प्रियः)। ३ मारणे-मोष्ट प्रियदूरीकरण , प्रियपरिपास नियाSITAरिति पालकमेवानिष्टम् । मूलऽदेनाऽनि यो पिसा गोः भानयना गया। सागवीनारण नागम्' रम्पमा परारकम्, न इन्दिपारणम् । किन पाखरे गोप्या न करेनो दारिता, रिसाव । मत सभा समूहानेर परसानगर गोपरेन उभयारोपो भवदीति भारोविनिमामिलासः । ४ दुरीमा परे प्रियदूरीकरणस स भनवादिः, अनिस (परिभास) प्राप्ति भयमुकम् । मत्र तु सरगरीरमम्पस भनिसमातिः, न गोप्यमानगरीरूपस सस नामितीय व पोशारणपोमियो भेद इति पूर्वपाः । माप्युभ प्रवी. बवासमाधानम्।

·५९० काव्यमाला [द्वितीयानने- एवमिष्टापात्यनिष्टप्राप्त्युभयकृता संसर्गस्याननुरूपता सामान्येनोका ।. पूर्वोक्तचतुर्भदाया इष्टापाः पूर्वोक्तत्रिभेदेनानिप्टेन ससृष्टावियमेव द्वादश-' विधा । तत्र खस्स सुखसाधनवस्त्वप्राप्ति-दुःखसाधनवस्तुप्राप्तिरूप उभय- भेदस्तावदुदाहृतः । स्वस्स दुःखसाधनवस्त्वनिवृत्ति-दुःखान्तरसाधनावाप्ति- रूपद्वयं यथा- 'रूपारुचिं निरसितुं रसयन्त्या हरिमुखेन्दुलावण्यम् । मुहशः शिव शिव सकले जाता सकलेघरे जगत्यरुचिः ॥' अत्र यद्यपि ब्रह्मदर्शनोतरं जातायामपि जगति वैराग्यलक्षणायामरुची भगवद्वदनलावण्यदर्शनापारुचिर्विलक्षणा या काचित्सा निवृत्तवेति वक्तुं शक्यते, तथापि जगदरुचित्वेन सकलारुचीनामभेदाध्यवसायाद्रपारुचिनि- वृत्तेरमत्यय एव । अन्यथा सुखहेतोर्वैराग्यलक्षणाया अरुचेर्दुःखान्तरसाधनत्वं दुरुपपादं स्यादिति भवत्युभयोदाहरणम् । परस्य दुःखसाधनानवाप्तिः खस्य दुःखान्तरसाधनप्राप्तिरित्युभयं यथा- 'पुरो गीर्वाणानां पुलकितकपोलं प्रथयतो भुजप्रौदिं साक्षाद्भगवति शरे संमुखयितुम् । स्मरस्य खर्वालानयनसुममालार्चितमहो वपुः सद्यो मालानलभसितजालास्पदमभूत् ॥' परस्य सुखसाधनाऽनिवृत्तिः खस्य दुःखसाधनप्राप्तिरित्युभयं यथा- 'न मिश्यति लोचने सहसितं न संभाषते कथासु तव कि च सा विरचयत्यराला भुवम् । १.सदसदनः भनिवृति, दुपान्तरसायनावाप्तिधयुभयस्सोसाहरणमिति प्रतिश। किन्तु यश वैराग्यरूपाइरुचिजावा व वैराग्यवशार माऽचिरपि निवृत। एव च रूपा. गरिरूपस्य दु सदसरनुना भनिवृत्ति कथमिति शाअगसचिोदा' इति पथने पर. विखन सालानामचीनामुत्पचिरैव प्रदीयते, न तु रूसारपेनिधिलाच एका • सविस निवन, सालेबरसहिद सरले जगवि भरुचिः (तयोपपिरा) जाता' पति उपोरगा परे सेलि वस्समाधानन् ।

·विपमः] रसगजाधरः। ५९९ विपक्षसुदृशः कथामिति निवेदयन्त्या पुरः प्रियस्य शिथिलीकृतः खविषयोऽनुरागग्रहः ॥ अत्र कयाचित्रौढनायिकया सपन्यां प्रियेणाज्ञातयौवनात्वेनैव विदिवायां तदनुरागप्रतिबन्धार्थ प्रियस्य पुरस्तदीयदुर्गुणानावेदयन्त्या चिकीर्पितोऽर्थो न संपादिता, स्वस्मिन्ननुरागक्षतिथ संपादितेति यद्यपि सुखप्ताधननिवृत्तेःख- साधनलपत्यान्न पृथगणनोचिता, तथापि दुःखसाधननिवृत्तौ सुखस्येव सुख- साधननिवृत्तौ प्रतिनियतकारणं जन्यत्वेन दुःखस्यानयत्यायथगुपादानम् । एवमष्टावन्येऽप्युभयभेदा ऊद्याः । केवलेष्टापाप्तिर्यथा- 'प्रभातसमयप्रभां प्रणयिनि ढुवाना रसा- दमुप्य नयनाम्बुजं सपदि पाणिनामीलयत् । अनेन खल पमिनीपरिमलालिपाटचौः समोरशिशुकैश्चिरादनुमितो दिनेशोदयः ॥' अत्र प्रियतमकर्तृकप्रभातविषयकज्ञानाभावः कामिन्याः सुखसाधनत- येष्टः । स च तया साध्यमानोऽपि न सिद्ध इतीष्टामाप्तिरेव । यद्वा तादृश- ज्ञानं तस्या दुःखसाधनम् , तन्निवृत्तिरूपं चेष्टं साध्यमानमपि न येति सैव । एवं च द्विपकारापीटाप्राप्तिरेवात्र संभवति । प्रकारान्तरं चास्या अप्यूह्यम् । केवलानिष्टमाप्तिर्यथा- 'मुकुलितनयनं करिणो गण्डं कण्डूयतो विषद्रुतटे । उदभूदकाण्डदहनज्वालाजालाकुलो देहः । प्रौदया सपल्या अनुरागप्रतिवन्धार्थ दुर्गुणबुद्धया 'न मिययति लोचने' इत्यादिक नवो. डापेटितमुकम् । किन्तु नवोढायाः मुखखापनस्य (प्रियप्रैष्णः) नितित न जातव, प्रत्युत ग्रामशतयौवनां ज्ञात्वा तस्यां प्रेमकर्षः प्रौदायां चानुरागतेथिस्य भावमिति स्वस दु.ससा- धनमातिरविकमतिकूला जावेत्साशयः। २ दु खसाधननिवृचौ यथा मुखं नियतम् , तथा मुखमाधननिवृत्तौ दुःखस नैपलं नेत्याशयः। ३ नयनेन्द्रियव्यापारस्थगने अपरेन्द्रियस्य घाणस्य पारच्या अनेन (प्रियेप) सनौर शिशुकः पापपना (निारयादयोऽनुमेध स्ल ४प्रियस ममातविषयकम् । ५ न सिद्धमिति पूर्वानुषहः । . . .

·६०० काव्यमाला। [द्वितीयानने- अत्र नेष्टप्राप्तिः । मुकुलितनयननित्यनेन कण्डूयनजन्यसुखस्य प्राप्तः कि त्वनिष्टमाप्तिरेव। अस्सा अपि भेदद्वयं यथायथमूबम् । मन्थविस्तरभयान्नेहोदा- हियते । एते चेष्टसाधनत्वेन निश्चिताकारणादनिष्टकार्योत्पत्तीना सर्वेऽपि प्रभेदा वक्ष्यमाणविषादनालकारसकीर्णा एवेति लप्रकरणे निरूपयिष्यामः । यतु-~'अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्च तदिष्टार्थसमुद्यमात्' इति विपमभेदल- क्षणं निर्माय 'अपिशब्दसंगृहीततया इष्टानवाप्तिश्चेति प्रत्येकमपि विपम- पदेनान्वय ' इत्युक्त कुवलयानन्दकृता, तन्न । अव्युत्पत्ते । अस्मिन्नामे देवदत्तस्य द्रव्यस्यापि रामोऽस्तीत्यादौ द्रव्यशब्दोचरापिशब्दसमुचितस्य विद्यादेष्यान्वयिन्येवात्वयाद्रव्यस लागो विद्यायाश्च लाम इति धीरिति निर्विवादम् । महते त्वनिष्टस्यानोतिनान्वयः, इष्टानयागेश्च तच्छन्दपरा. मृप्टेन विपमेणेति वैषम्यात् । प्रत्युत रक्षणवाक्येऽपिशब्दोऽनिष्टा धियमु. त्पादयति । अनिष्टस्यावासिरियस्य चेति प्रतीतेः । चकारसमुच्चितया इप्टानवाया अनिष्टावाप्रेकवार मिलितायावत्पदपरामृष्टेन विपमेणान्यया- द्वाक्यावृत्त्या वारान्तरे च प्रत्येकमन्वयानेदत्रयसग्रह इति तु स्यादपि । न स्वपिशब्देविकत्थनम् । यदपि तेनैवोदाहृतम्-'भक्ष्याशयाऽहिमञ्जूषा न्द्रियाणि । न त्वपिशब्दविकत्यनमिति । अपिशन्दस्यावाप्तिपदोत्तरमुत्कर्षणान्वये १ मुस्स प्रा. परिव मनिष्टप्रारित्याशय । १ समस्यापि खण्डनमपट्टकस्यायमाय -समुपमात् भनिष्टस्यापि भवालियर अर्थात् त्रियम्' मत्र मपिना रस्य अनवापिरपि यासंगम ने गुरुपतिलभ्यम्। अपि- शऐन संगृहीवस्य (माक्षिास्य ) अर्धस्स हान्वयो भवति, वारये पिचम्दोचर पठितस- पार्थस्य पारयो भाति । यथा मित्र देवस्य म्यस्यापि हाम'तिवाये भपिशन विपारे समुञ्चयोऽवश्य भवति पर रक्षान्वयरतर भावि यह यमपिसम्म पटितस्तस पत्र भबढि । मत्र हि 'म्यसारि थम.' इति भपिशम भ्यशोधरं पठिन । म्या. दस व देवनानमः। ON 'देवदास दम्पस्य विपादेव लाम:' इत्यर्थ बोध । प्रको सुविन शानराति संशयनश्यम् । किन्तु प्रत्येकमपि विरमपदेनाय. तयोरपिविषमपदेनारस, रियो यो नौचित । यतो हिमपिशम अनिदोई पठितः। ततय गपिना रटानराप्ते संप्रति पनिटस भवाप्ति इष्टस्य च भवामि (सि- भइ) पति प्रतिकुटोऽ.म सार । दलाद अशिदविकाधनम् (अपिशम्देन प्रविनिम्मानिशमनम्) पवा 'माप्तियति चकारेण मानवाति संगृारा- भेरेर मायनोऽ. (निरमस मेदयातिपादनम् ) संपादनीय. । यथा-'यसमयमाच पनिरमायामि समुधमा रसानवाशिम विरामम् इति।

·विषमः] रसगङ्गाधरः। J दष्ट्वाऽऽखुस्तेन भक्षितः' इति । चत्र क्त्वाप्रकृतिक्रियाकर्तृकतकोत्तरकालवति- क्रियान्तरस्याप्रयुक्तत्वादगम्यमानत्वाच्च प्रविष्ट इति पदाकाद्धितया न्यून- पदत्वम् । यदपि केवलेप्टानवाप्यौ तेनैवोदाज - 'खिन्नोऽसि मुच शैलं विभूमो क्यमिति वदत्सु शिथिलभुजा । भरभुमवित्ततबाहुषु गोपेषु हसन्हरिर्जयति ॥ इति । तदपि न रमणीयम् । अत्र भरभुमविततेत्यादिना बाहुगतास्थिसं- धिमङ्गरूपानिष्टप्राक्षेः साक्षादुपाचत्वात्सर्वाङ्गचूर्णभाव-गर्वापहाररूपायाश्च स्फुटं गम्यमानत्वात्कथमिष्टाप्राप्तिमात्रमित्युच्यते । एतेन 'शैलपतनरूपानि- टावाप्तिस्तु भगवत्कराम्बुजस्पर्शमहिमा न ज्ञाता' इति यदुक्तम् , तदप्यसार- मेव । अनिष्टानामुक्तत्वात् । एवमुत्पत्तिलक्षणसंसर्गस्याननुरूपत्वं निरूपितम् । संयोगादिलक्षणसंसर्ग- स्थाननुरूपत्वं यथा- 'बनान्तः खेलन्ती शशकशिशुमालोक्य चकिता भुजप्रान्तं भर्तुः श्रयति भयहर्तुः सपदि या । तु न किंचिदधिकम् । क्रियान्तरस्याप्रयुक्तत्वादिति । तेन भक्षित इत्यन्वये, विद चिन्यम् । अत्रति । यत इत्यादि । बाहुगतास्थिसंधीति । तस्याऽधात्वर्थत्वात्, भगवत्करस्पर्शमहिना तस्याप्यजातलाच नेदं युक्तम् । यत्त कुटिलीभवनं तत्रातर्कितोक- ठपर्वतधारणे तस संभावितत्वेन तदजीकृतत्वात् , गर्वेण गोपानामप्रवृत्तेश्च । खिमोऽसी- त्युक्त्या तथैव लाभाच । इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशे विषमप्रकरणम् ।। १ क्वापत्ययप्रकृतिभूतायाः क्रियायाः ('दमा' इति दशन क्रियायाः) यः पाता भानुः उत्कतकस्य उत्तरकालयतिनः क्रियान्तरस (दा अर्थात् पूर्व दशन त्वा तदुत्तरका 'भविष्टः') इत्यादेः अप्रयुक्तस्वात-मस गम्यमानवापि नास्ति अर्थात आपोरि न भवितुं शमोति, ततो न्यूनपदावं दोष इत्याशयः । अत्र 'मनिष्टस्याप्यवाप्तिः' इत्यत्र अविभिन्नक्रमः । ‘সুয়াগুয়াই মঙ্গ বিছঃ' ছবি ‘মাল’ অক্সবন্দি ঘষাঘষি মা- शान सुधीभिरवधेयम् । ५१ रस- ·काव्यमाला । [द्वितीयानने- अहो सेयं सीता शिव शिव परीता श्रुतिचल- करोटीकोटीभिर्वसति खलु रक्षोयुवतिमिः ॥ अत्र सतीशिखामणेमगवत्या राघवधर्मपत्याः परमप्रभावयुक्तत्वाद्राक्षसी- भिरनाश्यत्वेऽपि रक्षःकर्तृकनाशखरूपयोग्यतावच्छेदकमनुष्यत्वजातियोगेन खरूपस्य रक्षोदर्शनेन सौन्दर्यसौकुमार्यादीनां गुणानां च नाश्यत्वेन विरुद्ध- वात्समानाधिकरणसंयोगरूपः संसोऽननुरूपः । ननु- 'क शुक्तयः क वा मुक्काः क पङ्कः क च पक्ष्जम् । क मृगाः क च कस्तूरी घिग्विधातुर्विदग्धताम् ॥' इत्यादी वस्तुकथनमात्रे विषमालंकारमसङ्गः । न चेष्टापचिः। वस्तुवृत्तस्य लोकसिद्धत्वेनालंकारत्वायोग । यतो बहिरसन्तः कविप्रतिभामात्रकल्पिता अर्थाः काव्येऽलंकारपदास्पदम् । नच 'यथा पद्मं तथा मुखम्' इत्यादी सादृश्यस्य लोकसिद्धत्वात्कविप्रतिमानुत्थापितत्वेऽपि कथमलंकारत्वमिति वाच्यम् । सादृश्यरूपे सादृश्योत्थापके वा अभिन्नघर्मेऽमेदांशस्य कविम- तिभामात्राधीनत्वात् । नहि पद्ममुखयोः शोभारूपो धर्मो जात्यादिवद्वस्तुत एकोऽस्ति । यो हि जात्यादिरूपो वस्तुत एकस्तदुत्थापितं सादृश्यमलंकार- वहिर्मूतमेव । यथा-'पद्ममिवास्या मुखं द्रव्यम्' इत्यादौ । एवं च 'व. नान्तः खेलन्ती' इति पद्यप्रतिपाद्यायाः सीता-राक्षसवधूसंसर्गाननुरूपताया लौकिकीत्वेन कविपतिमानपेक्षत्वान्नालंकारतम् । एतेन- १ भुल्योः कर्णयोर्मध्ये चढन्यः (कम्पमानाः) रोटीकोटयः शिरोऽस्सिकोणा पासा ताभिः। २ रक्षाकर्तृकनाशस्वरूपयोग्यतावच्छेदकभूना (अर्थात् मनुष्यत्वजाती राक्षसजविवारा कतुं शक्यस्य नाशस्य स्वरूपतो योग्यता वर्तव इति रक्षककनाशस सरूपेण योग्यो यः मनुष्यस्वदसम्छेदकभूता) या मनुष्यत्वजाति: तसा योगेन सीतायाः स्वरूपं गुणाय नाश- पितु या इति सोडा-राक्षसो समानेऽधिकरणे संयोगः भननुरूप इत्याशयः। ३ पादश्यमयोबके अमित में (समाने में) अमेदार मांद दयौरमित्रवासापन को वाम् । पशेमा-गुमशेभयोतिरसेपि हि कविना भिवानं साप्यते । वक्ष कोके बामा प्रसिद्ध मूलभूवसानदायस कविप्रतिमापीनरसादलंकारले न पापरमिसाश्य:

·समः] रसगङ्गाधर 'भरण्यानी केयं घृतकनकसूत्रः क स मृगः क मुक्ताहारोऽयं क च स पतगः केयमबली । क तत्कन्यारलं ललितमहिभर्तुः क च वयं खमाकूतं धाता कमपि निभृतं पल्लवयति ॥' इत्यलंकारसर्वखकृतोदाहृतमपि प्रत्युतम् । इयमेव च पद्यान्तरेऽपि कविप्र. तिभानुस्थापितार्थके सरणिरिति । सत्यम् । एवं तर्हि 'क सा कुसुमसारानी सीता चन्द्रकलोपमा । क रक्षःखदिराङ्गारमध्यसंवासवैशसम् ।। इति पद्यमुदाहरणं गृहाण । अत्र हि केवलसीतायाः केवलराक्षसीनां च संस- र्गस्थाननुरूपतायां सत्यामपि न सा कवेर्विवक्षिता । किं तु या कुसुमसार- खदिरामारसंसर्गस्याननुरूपता सेति स्फुटमेवास्यामलौकिकत्वात्कविप्रतिभाप- क्षित्वम् । इति रसगाधरे विषमालंकारप्रकरणम् । ܕ ܀ . अथ समालंकार:- अनुरूपसंसर्गः समम् ॥ संसर्गः पूर्ववविविधः । तत्रोत्पत्तिलक्षणस्य संसर्गस्यानुरूपत्वं कारणास्व. समानगुणकार्योत्पत्या, याहशगुणकवस्तुसंसर्गस्वादृशगुणोत्पत्त्या, यकिषि- दिष्टप्राप्त्यर्थं प्रयुक्तात् कारणावास्या च । उत्कटेप्टान्तरमाप्तौ तु प्रहेषण वक्ष्यते । संयोगादिलक्षणस्यापि संसर्गिणोरन्यतरगुणस्वरूपानुप्राहान्यतरगुण- खरूपतयाऽनुरूपत्वम् । एवं चानुरूपसंसर्गत्वेन सामान्यलक्षणेन सर्वे भेदाः संगृहीता भवन्ति । यथा- 'कुवलयलक्ष्मी हरते तव कीर्तिस्तत्र किं चित्रम् । यस्मानिदानमस्या लोकनमस्याड्रिपङ्कजस्तु भवान् ।' १ का विधिवेत्यनुपमः। २ इष्टप्रप्तौ धमम्, वान्छितादयधिकमास महर्षमामिलाशयः ।

·६०४
काव्यमाला।
[द्वितीयानने-
यथावा-
'मन्त्रार्पितहविर्दीधहुताशनतनभुवः।
शिखास्पर्शन पाश्चात्याः स्थाने दग्धः सुयोधनः ॥"
पूर्व कारणकार्यधर्मयोः श्लेषेणैक्यसंपादनम् , इह तु मरण-दाहयोरमे-
दाध्यवसानरूपेणातिशयेनेति विशेषः ।
द्वितीयो भेदो यथा-
'वडवानल कालकूटलक्ष्मीमकरव्यालगणैः सहैधितः ।
रजनीरमणो भवेन्नृणां न कथं प्रावियोगकारणम् ।
लक्ष्मीरप्यत्र मारकत्वेनैव कवविक्षिता ।
तृतीयो यथा--
'निवरां धनमाप्तुमर्थिभिः क्षितिप त्वां समुपास्य यत्नतः ।
निधनं समलम्भि तावकी खलु सेवा जनवान्छितपदा ॥
[अत्र मरण-बहुधनयोः श्लेषेणैक्ये बहुधनरूपेप्टात्मना वाञ्छितार्थाधि-
रूपसमालंकारचमत्कारः । अत्र व्याजस्तुती मुखे धनप्राप्तिरूपस्तुतिस्फूर्ति-
दशायां समालंकारस्तावदपत्यूह एव । मरणमातिप्रतीतिदशायां तु व्याजस्तु-
तेरेव पूर्णतया तया विषमालंकारो बाध्यते ।
प्राम्बदाह-अथेति । स्थाने युक्तम् । मुखे प्रारम्भ । अति । यत इत्यादि।
१ लोकवन्दनीयचरणकमलामनिता पीर्ति. कुवलय(लोक)लक्ष्मी हरदेव । कुवलयपत्र
१ अतिशयेन कारण-कार्वधर्मयोलपसंपादन मिलनुपरः। कारणस्य इवाशन शिखा-
सन यथा दाः (दारजनित मरणम् ), तर वाकायस्स (बनिताया. पाया.)
शिक्षा(देगी)पशेन मरणमिति गुणमाम्यारसमम् ।
मित्र मरण-रत्यापेकलिनेव पुस्तके समुपलभ्यते ।
४ भामु सुतेः प्रदीतिः पर्यवसाने निन्दाया इति म्यानस्तुठियदाच स्वीकवा सर
मरणप्रामिप्रदीनिरपि निन्दारमनपा पारसुवरेवान [पर्यवसाने तस अपेक्षिरस्ताव
एवा मरणावीत्या पूर्णाच्या म्यावस्नुस्या विषमालये साध्यदे।

·समः] रसगङ्गाधरः। ६०५ यत्तु कुवलयानन्दकृता- 'उच्चैर्गजैरटनमर्थयमान एव स्वामाश्रयन्निह चिरादुपितोऽसि राजन् । उच्चाटनं त्वमपि लग्भयसे तदेव मामद्य नैव विफला महतां हि सेवा ॥' इत्युदाहृत्य, 'अत्र.व्याजस्तुतौ यद्यपि स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तिविवक्षायां विप- मालंकारः, तथापि प्राथमिकस्तुतिरूपवाच्यकक्षायां समालंकारो न निवार्यते' इत्युक्तम् । तत्रोदाहरणे मामुच्चाटनं लग्भयसे इति द्विकर्मकत्वं कथम् ! 'गति-- आदिसूत्रस्य प्राचीनरीत्या नियमविधित्वपक्षे लभेरण्यन्तकर्तुः कर्मत्वस्य व्यावर्तनात् । यदा तु-- 'परत्वादन्तरङ्गत्वादुपजीव्यतयापि च । प्रयोज्यस्थास्तु कर्तृत्वं गत्यादेविधितोचिता।' इति नवीनरीत्या अपूर्वविधिस्वमुच्यते, श्रीतं णिजन्तार्थक्रियायाः प्राधान्य- अपवादस्यैव न्याय्यत्वादिति। अनेदं चिन्तम्-महता सेवा विफला नेति स्तुतिः । तत्तो दूरनिरसनप्रापणरूपान्तरपरिग्रहेण विषमावस्फूर्तिपूर्वकनिन्दायां पर्यवसानम् । १.हरिः शत्रून वर्गमगमय' इत्यादी प्रयोजककर्तुः (घरेः) व्यापारस्य शायद प्राधा- न्यम् (प्रेरणार्थस्य णिचः श्रवणाव), भन्यानधीनत्वरूपमाधमप्यस्येवेति द्वादशम्यापारजन्यस्य फलस्थाश्रयभूतानां शत्रूणां कर्तुरीप्सिततम कमेंत्यनेनैव कमैसंशायो सिद्धायां गतिबुद्धीतिर नियमविधायकम्-णिजनाप्यमानस्य प्रयोज्यकर्तुयेदि कर्मवं भवति तहिं गत्यादीनामेव' वेन 'पाचयति देवदचेन' इत्यादौ न कर्मत्वम् । ततश्च गत्याधस्वाभावादत्र पये ( मा सम्भयन् इत्यत्र ) धर्मस्वमनुपपन्नमेव । नवीनाना मते-घूनगमयदित्यादौ कतरीप्सितेति कर्मसंक्षा काधित्वा परकार अन्तरङ्गत्वात् उपजीव्यत्वात (कसझापा सत्या कर्मत्वं भवति ) च शत्रु- भान (प्रयोज्यकर्तृणाम् ) कर्तृत्वमेव स्यादिति मामाया दितीयायाः सिद्धये गतीत्यादिसूत्रस्त विधायकत्व स्वीक्रियते । अर्थात् प्रयोजनकर्तुः प्रेरणच्यापारस्य शारदमपि प्राधान्यं तिरस्कृत्य प्रयोज्यकर्तृगा शयामार्थमपि पूर्वनात व्यापारमाधान्यं बहुमन्यते [तदैव व्यापाराश्रयाणा बत. म्यात तागतिस्त्रस्य विध्यर्थले } "उभारने का सम्मापसे पति औरण्यन्ताव- सायाः कर्तुः कर्मस्वस्य अप्रसक्षिरेवेत्याशयः ।

·. विचित्रम् ] रसगङ्गाधरः। ६०५ अत्रामस्तुत्तगतत्वेन स्थिता निन्दा तदाक्षिप्ते प्रस्तुते पर्यवस्यति । एवं यथा विषमालंकारस्त्रिभेदस्तथा तद्विपरीतभेदत्रययुक्तः समालंकारोऽपि प्रपञ्चितः । यत्तु-'विरूपकार्यानर्थयोरुत्पतिर्विरूपमघटना च विषमम्' इति विषमालंकारं लक्षितवला, 'तद्विपर्ययः समम्' इति समालंकारं लक्षयित्वा- "तत्सदेनात्र विषमालंकारसंबन्धी विरूपसंघटनारूपश्चरम एव भेदो गृ- यते । तद्विपर्ययस्यैव चारुत्वात् । न त्वाद्यभेदद्वयम् । तद्विपर्ययस्य कार- णादनुरूपकार्योत्पत्तिरूपस्य, वाञ्छितार्थप्राप्तिरूपस्य च वस्तुसिद्धतया चारुताविरहात् । एवं चानुरूपसंघटनात्मक एव समालंकारः । न तु विष- मालंकार इव मेदत्रयात्मकः" इत्यलंकारसर्वखकृतोक्तम् । विवेचितं च विमर्शिनीकृता---'कारणादनुरूपकार्योत्पचिहि लोकप्रसिद्धा । नहि तस्या उपनिबन्धश्चारुतामावहति' इति । तदुभयमसत् । वस्तुतोऽननुरूपयोरपि कार्यकारणयोः श्लेषादिना धर्मैक्यसंपादनद्वाराऽनुरूपतावर्णने, वस्तुलोऽनि- टस्यापि तेनैवोपायेनेप्टैश्यसंपत्ता विष्टप्राप्तिवर्णने, च चारुताया अनुपदमेव दर्शितत्वात् । तस्मात्सममपि त्रिविधमेव । इति रसगाधरे समालकारप्रकरणम् । अथ विचित्रालंकारः- इष्टसिद्ध्यर्थमिष्टैपिणा क्रियमाणमिष्टविपरीताचरणं विचित्रम् ॥ विपरीतत्वं च प्रतिकूलत्वम् । यथा- 'बन्धोन्मुक्त्यै खलु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशा- नन्तःशान्त्य मुनिशतमताऽनल्पचिन्ता वहन्ति । विचिनाधिशलकारी स्पष्टयै। १ थादृशाः कपयस्तादृशमेव वेषां सस्करणमित्यनुरूपसंसर्गेण आपातत मप्रस्तुताना मर्क- यना निन्दा, किन्तु वेषां तापविषयावाभावात्प्रस्तुठेषु ('पञ्चायत'समायां कलापरेषु महा- शपवरेषु) सा पर्यवसति । २ अनिष्टस्यापि हेपादिना उपायेन यत्र बटेश्यम् (स्टाऽमेदः, पटत्वम् ) संपायदे वर मात्र अननुरूपयोरपि अनुरूपता मलकारस्यास्पदमिति कत्मा 'सम' मवतीलाशयः । ३ यज्ञप्रभवीन् । ४मुनिश्वमतानाम् भनी चिन्ताम् ।

·६०८ . फान्यमाला। [द्वितीयानने- तीर्थे मचन्त्यशुभंजलथैः पारनामोसामाः सर्व प्रामादिकमिह भवन्तिभाजा नराणाम् ।। अन.प्रथमनाणगत, विचित्र एकानुपाणितम् ,, यज्ञादिकर्मश्रणस यादीना पायलासिद्धो बन्धमुक्तिविपरीतत्वासंगतः । द्वितीयचरणगत तु शुद्धम् , शान्ती चिन्ताया. स्वरूपेणैव विपरीतत्वात् । यदि तुरटेरिणो प्रान्तत्वाभिव्यफेन्तुल्यत्वात्सते. सिझे इप्टे वदनुगः भासयोगोऽसीपियर्टको विचित्रमित्युच्यते, लक्षणे च विपरीतपदसाने. ननुहलपदं न्यसते तदा इदमप्युशहरणम् । यथा--- 'विपदीमा भुवनमसिलं भासते यस पाग सर्वेषामप्यमयमिति प्रत्ययालापन यः । वं पृच्छन्ति सहदयगेतापेदिनो विष्णुमन्या- नन्यायोऽय शिव शिव मृणां फेन वा वर्णनीयः ।। मन बीवरून सफटलोफप्रत्यासिद्धस परमेश्वरस प्रतिपत्त्य परान्मति प्रभानुभास । मुख्यमनार नुसत्यमेव । 'यरसादादपरोक्षाव' इति पचनात् । न च पारणाननुस फार्यमिति विपममेडम याच्या, BREASTERNER fire EARTHRIRoi T. Us: nental मा antarwARI 1442-ARISHRA महासागपाप- (GunाधिMINSawar tiy writer (HRIR) Hai, Smar. mantikungar "JAR KARKat - imaha14gaRI 1440 x RUTRITE () vaktarsi AIRTHDAMRUT Mitramatarget) anty me RAM anti II sun KuTRIAAR KE

·अधिकम्]
रसगडापरा
विपी पुरुपयत्तेनपेक्षणात् । कार्यकारणगुणवैलदाण्येनैव नवनिरूपणाच ।
इति रसगाधर विचित्रालंकारप्र
अथाधिकालंकार:-
आधाराधेययोरन्यतरस्यातिविस्तृतत्वसिद्धिफलकलिवरस्यातिन्यू-
नत्वकल्पनमधिकम् ॥
.
।
'लोकानां विपद धुनोषि, तनुपे संपत्तिमत्युत्ता--
मित्यल्पेतरजल्पितेर्जधियां भूपाल मा गा मदम् ।
यस्कीर्तिस्तव वल्डमा लघुतरब्रह्माण्डसद्मोदरे :
पिण्डीकृत्य महोन्नतामपि न कप्टेन हा वर्तते ।
अत्र ब्रह्माण्डस्यातिसूक्ष्मत्वकल्पनेन कीर्तेराधेयायाः परममहत्त्वं फलि-
तम् । तेन च व्याजस्तुतिः परिपोप्यते।
'गिरामविपयो राजविस्तारस्तव चेतसः।
सावकारातया यत्र शेते विश्वाश्रयो हरिः ।।'
अत्र सावकाशतयेत्यनेन कल्पितया माधेयन्यूनतया आधारस्य महत्व
पर्यवस्सति । यदि तु सावकाशवयेति विशेषण विश्वाशय इत्यत्रापि योज्यते,
तदा शृद्धलारूपस्याधाराधिकालंकारस्पेदमेवोदाहरणम् ।
'ब्रमाण्डमण्डले भान्ति न ये पिण्डीकृता अपि ।
परस्परापरिचिता वसन्ति लाय ते गुणाः ।।
-
१त्र कार्यकारणभाव. प्रातः, न पुरनिनित. मित्रत रसित किया
कार्यकारणयोमियो गुगलपमेव विषय. मत्र साधनाय विपरीक्षा तिः।
२ आयो हरियापेक्षया संकुचितः, मन ए इसे भूपान् भवनग्रोऽवशिश।
संपूरविश्वस्य भामयशनेम भापशिश रति इनिम्तस्याभासाशिवयम् । स
हस्से डारका रोते रविदासाविस्वालति परस्पर संभार ।

·६१ " काव्यमाला। दिदीवारने अत्रोमयविधस्याप्यलकारस्य सामानाधिकरण्यम् । लक्षणे कल्पनमित्य- नेन यत्राधाराधेययोरन्यतरस्य न्यूनत्वमधिकत्वं च वास्तवं तत्र नातिमसमः। एवं च- 'काहं वमोमहदहंखचरामिवार्भू संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः। केहम्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या- वावाध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥' इति श्रीभागवतदशमस्कन्ध (१४११) गतं ब्रह्मस्तुतिपद्यमस्यालंकारस्या- नुदाहरणमेव | दिकालानवच्छिन्नस्य पारमेश्वरस्य भूमः सर्ववेदसिद्धत्वेन कविपतिभानुलिखितत्वात् । एतेन- 'धौरत्र कचिदाश्रिता, पविततं पातालमत्र कपि- रकाप्यत्रैव घरा घराधाजलाधारावधिर्तते । स्फीतस्फीतमहो नमः कियदिदं यस्येत्थमेमिः स्थिते- दूरे पूरणमस्तु शून्यमिति यन्नामापि नास्सं गतम् !". त्यलंकारसर्वकारेण यदुदाहृतं तदपि प्रत्युतम् । इति रसगडाधरेऽधिकालंकारप्रकरणम् । N १ पूर्वा भाषेयानाम् ( गुणनाम् ) आधिक्यम्। उत्तरार्थे भाधारस ()। १ ननु ब्रह्माण्डरीरस दब (नक्षणः) भपि ईश्वरस्वमिति बहायामाह-बादमिति । तमः प्रकृतिः।मरान् महत्वम् । महमांकारः खम् पारा चरो बायुः। मलिक बार कम् । भूष । पभिः सबैटित: मन्दाकारः सोप पर एक समविद्वस्ति परिमिता (स. सवितरिभिः) कायो मस्स : भाम् (बदा) क वे महान का भूतस्य । विधानि अविगणितानि यान्यण्टानि ठान्येव परमानवः, देशी बयां परिभ्रमणम् दद गावापानः गावामितानि (माक्षे या वायुरसारितो अमति या सोमवियरेषु भगणि- बानि ब्रह्माणानि अमन्वि) पेमविवरामि यस । भामेवमनदारूषः कदाचिद सो किन्तु का विधायापिनः शरीरस अनन्ताना रोमाम् मनन् विमरेषु न जाने किरवि मिपनि नपान भ्रमन्ति। तसरेचस्यामे निसायका १ भाशसान्तस्थित मिः ( परादिभिः) वरपूरपस प्रकथा, भवापि भार 'पुनरवियपदेशेन रिमलापः।

·भन्योन्यम् ], रसगाधरः। ६११ अथान्योन्यालंकार:- द्वयोरन्योन्येनान्योन्यस्य विशेषाधानमन्योन्यम् ।। विशेषश्च क्रियादिरूपः । यथा- 'सुदृशो जितरत्नजालया सुरतान्तश्रमविन्दुमालया। अलिकेन च हेमकान्तिना विदधे कापि रुचिः परस्परम् ॥' अत्र गुणरूपविशेषाधानम् , रुचेर्गुणत्वात् । न च विधानरूपक्रिया- स्मकविशेषाधानमिह शयम् । भावनासामान्यरूपस्य विधानस्याचमत्कारि वेनाविशेषत्वात् । 'परपूरुपदृष्टिपातवाहतिभीता हृदयं प्रियस्य सीता । अविशत्परकामिनीमुजगीमयतः सत्वरमेव सोऽपि तस्याः ॥' मन क्रियारूपविशेषाधानम् । यत्तु- "-'यथो क्षः पिचत्यम्बु पथिको विरलाङ्गुलिः । तथा प्रपापालिकापि धारां वितनुते तनुम् ॥' भत्र प्रपापालिकायाः पथिकेन खासक्त्या पानीयदानव्याजेन बहुकालं खमुखावलोकनमभिलपन्त्या विरलाङ्गुलिकरणतश्चिरं पानीयपानानुवृत्ति- संपादनेनोपकारः कृतः । तथा प्रपापालिकयापि खमुखावलोकनमभिलपतः पथिकस्य धारातनूकरणतश्चिरं पानीयदानानुवृतिसंपादनेनोपकारः कृतः।" इति कुवलयानन्दकार आह । तन्न । तावदियं पदरचनैवायुष्मतो ग्रन्थ- कर्तुयुत्पत्तिशैथित्यमुद्रिति । तथा हि--खमुखावलोकनमभिलपन्त्या इत्यत्र खशब्दस्य प्रपापालिकाविशेषणघटकत्वेन प्रपापालिकाबोधकत्वमेव न्याय्यम्, न पान्थबोधकत्तम् । एवं स्वमुखावलोकनममिलपत इत्यत्रापि पान्यबोधकत्वमेव, न त्वदिष्टप्रपापालिकाबोधकत्वम् । एवं स्थितेऽर्थासंगतिः स्पष्टैव । न च सर्वनामा बुद्धिस्थपकारावा शकत्वादिष्टबोधोपपत्ति- रिति वाच्यम् । तदिदमस्मद्युष्मदादिष्विव तचद्विशेषव्युत्पत्तैरपि कल्पनीय. १ विधान किया। अत एव भावना(क्रिश सामान्यरूपमिदम् । क्रियाविशेषस्तु (यशा भने 'अविश्व'चमत्कारकः । २ दशम्दादिषु यथा विशेषम्युलति. कल्पा (न इद्रिसप्रकारों) प्रभावात कस्पनस्यावश्यकवेत्यर्थः।

·काव्यमाला [द्वितीयानने स्वात् । सा च प्रकृते यद्विशेषणघटकत्वेन खनिजादयः शब्दा उपाचाव- द्वोधका इत्येवंरूपा । तेन 'खदाररतानां विप्राणामहं भकः, देवदत्तस्य पुत्रः खमातृभकः' इत्यादौ मदीयदाररतानामिति, देवदचमातृभक्त इति च न कस्याप्यमान्तस्य खरसवाहिनी प्रतीतिः। अत एव-'निजतनुख- उछलावण्यवापीसंभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः' इत्यत्र 'दण्डपादगता तनुः प्रतीयते । भवानीगता तु सा अपेक्षिता' इति न्युत्पन्न शिरोमणिभिर्मम्मटभट्टैः काव्यप्रकाशेऽभिहितम् । न चेदं श्रुतिका- टवादिवकाव्यमात्रविषयं दूषणमिति वाच्यम् । थान्दव्युत्पत्ती काव्यस्या- नन्तर्मावात् । मदीपदाररतानामिति, देवदत्तमातृभक्त इति च तात्पर्येण प्रागुतवाक्यप्रयोक्तुरनुपहसनीयतापत्तेश्च । किं च परस्परोपकारो हि खव्य- . प्राग्वदाह-अथेति । अनुपहसनीयतापत्तेश्चेति । अत्रेदं चिन्त्यम्-खश- १ मा दि 'स्व'पदस नं काम्ये प्रयोगः । मपि पक्षणसमन्वयवच निकायाम् । तथा प नात्र दोषप्रसक्तिरिति पूर्वपक्षी । शम्दयुत्पची काम्य न मन्तभवति अर्थात शाम्दी भ्युपधिरपि करम्ये एव मनुरोपा, तस्या उठाने सति काम्यमाने दोपः, अन्यत्र न । रति नायं नियमः । सर्वश्रेव तस्याः अनुरोध्यत्वादित्येकं समापानम् । 'सदाररतानां विमा- नाम भका' रसादिवाक्यस्य मदीयदाररतानाम्' इत्यादिवारपणोधार स्पष्टमुपहस- नीयमेव प्रधानगम् । किन्तु काम्यमात्रदूषणशस्वीकारे तु वाक्यरूपम् अनुपरसनीय सादिति दिदीयं समाधानम् । २ चेत्या प्रपद मासेदं विशदीकरणम्--परस्परोपकारो दि वसाद (उपकाराव) "भ्यधिकरणः (विर साधारे सितः) यो ग्यापारस्वरसाध्य एष चमत्कारी । अभार प्रपापा. लिकाकोन म्यागरेश पथिकसोपकारण्यों न प्रापालिकायाः। एवं पपिकावेन भ्यापारण प्रपापालिकाया एव उपकारबमारको न पथिकस्य । स्वभ्यापारेण सोपकारस्तु सुपारस शिशिरी रणमिर स्वासितया नात्यभ्यापारमश्वे । मातु विरसा सितार करामुलीना परRAINLAा संपादनारा पयिकेन प्रपापालिकामा उपकारः कृतः, व पारागनूबरणेन प्रापातिकमा पपिरोपकारः फूठ बरयुशादियो। किन्तु पानीयपानम्याजेन चित् सन्दरी- मुसाबोक्ननिमा पनि विरलाहुलिवया मचिरदर्शन एवं उपकारः कृतः, न अपापालिएकके भात्मकचिदशेने। सने पापालिस्यापि धारावनूकरमेन मारमा. मिडारपान एर उपयोगः तो नान्यस। किन्तु मन्योन्याउंकारस्य समन्सपलदेव भोर परा मापारेण परसोपकारः सारलानुशहरमोदिलाया। - ·विशेष:] रसगजाधरः। ६१३ धिकरणव्यापारसाध्य एव चमत्कारिवाल्लक्षणघटकः, न तु खसमानाधिकरण- तत्साध्योऽपि । तत्र हि तुपारशिशिरीकरणन्यायेनान्यव्यापारस्थानावश्यकतया चमत्कारिताविरहात् । इह हि धारातनूकरणाङ्गुलिविरलीकरणयोः कर्तृभ्या खखकर्तृकचिरकालदर्शनार्थ प्रयुक्तयोस्तत्रैवोपयोगश्चमत्कारी, नान्यकर्तृक- चिरकालदर्शन इत्यनुदाहरणमेवैतदसालंकारस्पति सहृदया विचारयन्तु इति रसगङ्गाधरेऽन्योन्यालफारमरणम् । अथ विशेपालंकार:- प्रसिद्धमाश्रयं विना आधेयं वर्ण्यमानमेको विशेषप्रकारः । यच्चै- कमाधेयं परिमितयन्किंचिदाधारगतमपि युगपदनेकाधारगततया वर्यते सोपरो विशेषप्रकारः ॥ युगपदिति विशेषणाद्वक्ष्यमाणे पर्याये नातिव्याप्तिः । एवं च ग्रन्थान्तर- गतानि लक्षणान्यतिप्रसत्कान्येव । "यच्च किंचित्कार्यमारभमाणस्यासंभाविताशक्यवस्त्वन्तरनिर्वर्तन स तृतीयो विशेषप्रकारः । एवं चैतदन्यतमत्वं विशेषालंकारसामा- न्पलक्षणम्" इति प्राञ्चः। तत्र प्रथमः प्रकारो द्विविध ---आधारान्तरगतत्वेनाधेयं वर्ण्यमानम् , निराधारत्वेन च । क्रमेणोदाहरणानि- A ब्दादयो यदिशेपणघटकास्तद्विशेध्यान्विततद्विशेष्येतरावोधरा इति व्युत्पत्ते समभिव्या- हृतपदार्थ तद्बोधकत्वव्युत्पत्तेरेव चानुभवबलेन वीरः । नहि पथिकस्तद्विशेष्यान्वित इति । अनुदाहरणमेवैतदिति । खखोपकारसत्त्वेऽपि परस्परोपकारोऽप्यस्त्येव । स न चमत्कारफारीति तु रिफ यच । कि च यथातथाशन्दन्यत्यासेन पूर्वोत्तरार्धव्यत्यासेन चास्य पुन पाठे परस्परोपरारस्यैव चमत्कृतस्य प्रतीतसदभिप्रायेणोदाहरणत्वमेव । अपि च प्रकरणादिसहायेनापि परस्परोपकारप्रतीतिधमरवृत्तवेति चिन्समिति दिक् ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाशेऽन्योन्यालपारप्रकरणम् ॥ प्राविदाह--अथेति। १ पर्यायेऽति एकमाधेयमनेकेषु आधारेषु वयते। किन्तु न समकालम् , अपि तु क्रमेण । २ अर्थात् स्वकीयमाभार- सस्था अन्यसिनाधारे । यथा नेपापारा कीर्तिः दिमौलि- पातत्वेन। ५२ रस.

·६१४ काव्यमाला। [द्वितीयानने . 'भये राजनाकर्णय कुतुकमाकर्णनयन त्वदाधारा कीर्तिर्यसति किल मौलौ दशदिशाम् । खदेकालम्बोऽयं गुणगणकदम्यो गुणनिधे मुखेषु प्रौदानां पिलसति कपीनामविरतम् ।।' अत्र दिमौलिगतत्वेन। 'युक्तं तु याते दिवमासफेन्दो वदाश्रितानां यदभूद्विनाशः । इदं तु नि भुवनावकाशे निराधया सेति तस्य कीर्तिः ॥' द्वितीयः प्रकारो यथा- 'नयने सदृशा पुरो रिपूर्णा वचने यश्यगिरा महाकवीनाम् । मिथिलापतिनन्दिनीमुजान्तःसित एव सितिमाप रामचन्द्रः ॥' गृतीयः प्रकारो यथा- 'फोदण्डच्युतकाण्डमण्डलसमाफीपत्रिलोकीवलं रामं दृष्टयता रणे दामसप्राणापहारोपवम् । दुर्दशेऽपि गृणामहरुमरुवेगमरण्डीव. जगाराभिर्जगतीतलं फवस्यकालानलो गोचरः।।' मन्त्र रामनं कुर्यता फालानरदमनरूपायरयवस्वन्तरनितिनम् । 'टोभाराटिकानां विकेतुं तकमानिशमटन्त्या । उधो गोपकिशोर्या मधेरप्यं महेन्द्रनीलममिः ।।' प्रति वश्यमागमदर्भ विपनालंकारयोगे तृतीयप्रकारसातियातिः दिपिवि. अपमारमनापापा नीरमनिमाविनादिति चेत्, न । अत्र चायापयस्व- न्तरनियतने तदभेदाध्ययमाननिरन्थन पिशेषणम् । 'काटानको बीक्षित इत्यनुादमदाहते पिरोपकारे या अवस्यपान्तरकाकासनवीधनं १tanAS मिस भाग। २ मा प्रदेश वि von'मनोरम । मारपे(स)।

·विशेष:] रसगडायरा राम-कालानलयोस्खद्दर्शनयोः अभेदाध्यवसानेन निवतितम् , न तथा 'दधि विक्रेतुमटन्त्या' इत्यत्र महेन्द्रनीलमणिदर्शनमित्यदोपः। न च भगवति नील- मण्यभेदाध्यवसानेन निर्तितमेव तदिति वाच्यम् । किंचित्कार्यमारभमाण- स्पेत्यत्र यत्कार्य विशेषणतया प्रविष्टं तेन सहाशक्यचात्वन्तरस्साभेदस्य विव- क्षितत्वात् । प्रकृते च तकविक्रयेण सह नीलमणेरभेदस्यानध्यवसानात् । न चातिशयोक्त्या विशेपालंकारतृतीयप्रकारस गतार्थत्यं वाच्यम् । एतदुदाह- रणे रामस्स विषयस्य कालानलेन विपयिणा निगरणाभावात् । नापि रूप- केण | विषयविपयियोः सामानाधिकरण्यविरहेगारोपासिद्धः। न च स्मृत्या । कालानलस्य वीक्षणकर्मस्वश्रवणेन स्मृतिकर्मत्यासिद्धः । तस्मादशक्यवस्त्य- तरकरणं विशेपालंकारस्यैव प्रभेद इति प्राचामाशयः । अत्र विचार्यते-~-विशेपालंकारस्यायं प्रभेद इति कथं विज्ञायते । नहि - रूपकादिवलंकारस्यास्य किंचितसामान्यलक्षणमस्ति, येन दाकान्तवनाश- क्यवस्वन्तरकरणत्वस्य तत्वकारतामभ्युपगच्छैम । न चान्यतमत्वमेव तथा- विधमस्तीति वाच्यम् । अनेनैव प्रकारेणेतरालंकारमेदत्वस्यापि सुवचत्वात् । अनुगतलक्षणं विना प्राचीनोक्तिराज्ञामानमेव राज्ञामिति तपेक्षया पृथगलं- कारतोक्तिरेव रमणीया । अपि च 'येन दृष्टोऽसि देव त्वं तेन दृष्टो हुता. शनः, 'तेन हटा वसुंधरा' इत्यादी वस्त्वन्तरस्य हुताशन-मुधादर्शनादेरश- क्यासंभावितस्वयोरभावात्मकृतालंकारासंभवेन निदर्शना खीकियते यदि, तदा 'येन दृष्टोऽसि देव खं तेन दृष्टः सुरेश्वरः' इत्यादी विशेषालंकारेऽपि सैव शरणीक्रियताम् । नहि हुताशन इत्यत्र सुरेश्वर इत्यत्र च विच्छित्तिभेदोऽस्ति । १ सदस्याऽयमाश्य:-विशेषालकारे रामदर्शनमेव काठानलदर्शनाऽभिन्नत्वेनाध्यवसीयते । यतो हि भलंकारलक्षणे प्रतिकार्याऽऽरभणे एव अन्यकार्यनिर्वनिम्' इत्यनेन प्रकायें अशक्यकार्यस्याऽमेदो विवक्षितः । दधिविक्रय कुर्वत्या नीलमणिलंन्धः' अत्र तु दथिविक्रये नीलमणेनामेदाध्यवसायः । इति न प्रसङ्गस्तृतीयप्रकारातिप्रसक्तः । २ द-यतमत्वमितिबद प्रतिपक्षिणा उपमा-रूपकाद्यन्यतमत्त विशेषत्वमित्युत्तो उपमा- दिप्रभेदत्वमस्य स्यादित्यर्थ: । ३ ठेन दृष्टो हुनाश' इत्यादी वर्णन कत्रो योऽतशयः स एव 'दृष्टः सदा' अत्रापि । उपमानोपमेयभावकृतचमत्कार समानत्वाद।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने एवं च प्राचीनानुसारेण 'कोदण्डच्युत-' इत्यादि यदस्माभिरुदाहृतं तदपि न विशेषसरणिमारोढुमीष्टे । एतेन त्वां पश्यता मया लब्धं कल्पवृक्षनिरी- क्षणम्' इत्यादि कुवलयानन्दोक्तमुदाहरणं गतार्थम् । तस्मादिदमुदाहरणम्-- 'किं नाम तेन न कृतं सुकृतं पुरारे दासीकृता न खलु का भुवनेषु लक्ष्मीः । भोगा न के बुभुजिरे विवुधैरलभ्या येनार्थितोऽसि करुणाकर हेलयापि ॥' अत्र यावत्रिवर्गमाप्तिरशक्यकरणम् । नपत्र भगवदर्चनेन सुकृतकरणा- दीनां सादृश्यं विवक्षितम् , येन निदर्शनादि संभाव्येत । किं तु कार्यकारण- भावः । एवं चेदानीमशक्यवस्वन्तरनिर्वर्तने अभेदाध्यवसाननियन्धनत्वं न विशेषणम् । न च 'दधि विक्रेतुमटन्त्या' इत्यत्रातिव्याप्तिः । द्वयोः संकरस्य तंत्रेटेरिति वदन्ति । इति रसगाधरे विशेपालंकारप्रकरणम् । अथ व्याघात:- पत्र केन का येन कारणेन कार्य किंचिनिष्पादित निधि पादयिपि वा वन्येन का तेनैव कारणेन तद्विरुद्धकार्यस नि- प्पादनेन निप्पिपादयिषया या व्याहन्यते स व्याघातः ।। अत्र व्यापाते पूर्वकपेक्षया फर्चउरस्य पैरक्षण्यप्रत्ययाव्यतिरेकसिद्धिः फलम् । कर्तृत्व चेह कार्योद्देशेन प्रवर्तमानत्वम् । प्रयोजनं चास्यां विवझाया अनुपदमेव वक्ष्यामः । उदाहरणम्- - उदाहरणं गतामिति । अपरन्तरसरणवाधिकचनमाररावाहिद पिन्सम् ॥ इति रसगडापरमर्मप्रसारे विशेषासंगाप्रसरणम् ॥ प्रामवाह-मधेति ।मान्यते पाप्यते । सम्यो न पियजतीगुदादरणे तारका. १" नाम प विपु परमेषु यदाकम धर्मानमाना तिला AURRRREाननाशिनासीसम्युपगम करवाया। २२ नमाम्यो समापास ·व्याघावः रसगङ्गाधरः। ६१७) 'दीनदुगान्वचोभिः खलनिकरेनुदिनं दलितान् । पल्लवयन्त्युल्लसिता नित्यं तैरेव सजनधुरीणाः ।।' इह श्रुतिप्रतिपादितवचनत्वरूपैकधर्मपुरस्कारेणाभिन्नीकृन्तयोः परुषमधु- खचनयोरेकत्वाध्यवसानात्पुरः स्फुरविरोधः प्रातिखिकरूपेण ततत्कार्यहेतु- ताविमर्शनिवर्तत इति विरोधमूलत्वम् । इदं तु नोदाहरणम्- 'पाण्डित्येन प्रचण्डेन येन माद्यन्ति दुर्जनाः । तेनैव सजना रूढा यान्ति शान्तिमनुतमाम् ॥ अत्र दुर्जनसज्जनयोर्मद-शमकर्तृत्वेऽपि न तदुद्देशेन प्रवृचिरिति लक्ष- णगतकर्तृविशेषणेनासंग्रहः । न चास्य व्याघातीदाहरणत्वे को दोप इति वाच्यम् । आश्रयविशेषखभावसाचिव्येनैकस्यैव कारणस्य विरुद्धकार्यद्वय- जनने वाधकविरहाद्याहतेरेवाभावादुदाहरणस्वासंगतेः । नहि लोकसिद्धो- ऽर्थः काव्यालंकारास्पदं भवितुमर्हति । अपरो व्यापातो यथा- 'विमुञ्चसि यदि प्रिय प्रियतमेति मां मन्दिरे तदा सह नयस्व मां प्रणययत्रणायन्त्रितः । अथ प्रकृतिभीरुरित्यखिलभीतिभङ्गक्षमा- न जातु भुजमण्डलादवहितो बहिर्भावय ॥' १ दीना एव हुमाः दान् । एलपमूदः ( कर्तृभिः) वचोभि. ( करणः )। २ पापवचन-मधुरवचने यद्यपि परस्पर भिन्ने किन्वा वचोभि.' 'रे' वचोभिरेव) पति उमया रचनत्वरूपस एकस्यैव धर्म योगदानादभेदाध्यवसायः । न च वचोभिरेष दउनम् , बचोभिरेव च पठानम्' इति प्रथम विरोधस्स स्फूर्तिः । ततः 'परुप वचन भिन्न यस्य कार्य दरनम् , मधुर च भिवं यस्य कार्य पछत्रायुद्धेदनम्' इति विमों स निवर्तते । त्यसाप्पलकारस्य विरोधमूलकालम् । ३ समावतो मादन-दशमनजनकरवेवि मत्र तदुरेशेन न तयोः पतिः । क्षणे 'कर्तवं कायोरेन प्रवृधसम्' गृह्मते, इति नाबालकारस्वरचिरित्यर्थः । ४ एकमेव कारणं स्वामयस (पसिनाधारे वन कारणं तिष्ठति ) स्वभाइसहकापर परस्परविरुद्धमपि कायमुलायित शमोतीनि बाधाऽमारे व्याधानासमेव साधयः । ५ पूर्व निष्पादिवस म्याननम् , दिदी म्याघाडे निम्पादयितुलेटले ते भेदः ।

·काव्यमाला । [द्वितीयानने- इदं दण्डको प्रविविशुं भगवन्त दाशरथिं प्रति भगवत्या जानक्या . वाक्यम् । उभयविधेऽप्यसिन्व्याघाते पूर्वकर्तुरभीष्टव्याहननं तुल्यमिति प्राचां सिद्धान्तः । तथा च तेषामुदाहरणम्- 'दृशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुत्रे वामलोचनाः ॥ इति । अत्र विचार्यते-व्यतिरेक एवात्रालंकारः । जयिनीविरूपाक्षस्य वाम- लोचना इति तस्यैव प्रकाशनात् । न चात्र व्यतिरेकोत्थापकतया व्याघातः स्थित इति वाच्यम् । एवमपि तस्यालंकारताया असिद्धेः । न ह्यलंकारो- स्थापकेनालंकारेणैव भवितव्यमित्यति नियमः । 'आननेनाकल केन जय- तीन्दं कलशिनम्' इत्यादाविव वस्तुमात्रेणापि व्यतिरेकोत्थापनोपपवेः । नखस्योकप्रकारव्यतिरेकनिर्मुक्तो विषयोऽस्ति येन खातध्यमभ्युपगच्छेम । तस्मादलंकारान्तराविनाभूतालंकारान्तरवदिहाप्यवान्तरोऽस्ति विच्छितिविशे- पोऽलंकारभेदैक इति माचामुक्तिरेवात्र शरणम् । यतु- 'लुब्धो न विराजत्यर्थ नरो दारिद्यशक्ष्या । दातापि विसजत्यर्थं तयैव ननु शझ्या ।' इति कुवलयानन्द उदाहृतम् , तन्न । १ भभीष्टभ्याइननस्य तुल्यलाश प्राची मते निष्पादन-निपिपादयिषणको मेन इलामः। २ भय सस्याशयः-~म्पतिरेक एकात्रालंकारः । म्यतिरेकोस्थानस्य मूलं म्याशातो भव. प्ररि नालंकारपावाच्यः स्यार, अलवारोत्थापक: अलंकार एव भोदिति नियमाऽभावात् । रवि पूर्वपथः । ब्यापावालंकारसळे नियमेन म्पतिरेकः फलभूतो भवेदिति पूर्वमुक्तम् । -यथान्ये अलंकारा: अलंकारान्तरसरय अपि पृथग्विपिछतिविशेषवाद पुथम्म्यप- देशभागिनः [यथा भनम्बयाऽयमो] या मत्रापि उत्थापकसम्पाषावस भवान्तरविमिलि. बमार प्राचामभिमतमलसारस्वम् । इति सिमान्तः । २ पुषस्य मम दारिद्रय मा भूदिति' तात्पलिम्दारिद्रयस्य शश । दास्तु समिम- जन्मनि दारिदमा भूदिति जन्मान्तरीयदारिद्रयसपशाच याने पर हिर प्रकार ! सोरभिदायासानार म्यागस समन्वय श्वेत्युकार- - बद्रियः।

·शृङ्खला ] रसगङ्गाधरः। एवं लपातिशयोक्त्यायुपायोन्मीलितेन किंचिदंशाभेदाध्यवसानेनामुख एव प्रादुर्भावितो यो विरोधो विच्छित्तिमात्रात्मा क्षणप्रभावदननुवर्तमान- स्तन्मूलका विरोधाभासादयो व्याघातान्ता अलंकारा निरूपिताः । तेच नानारूपं वैचित्र्यं भजन्तो विरोधाभासस्यैव प्रभेदाः, न तु ततोऽतिरिक्ताः, काश्चनस्येव कङ्कणादय इत्येके । रूपकदीपकादीनामौपम्यगर्भाणामुपमा- भेदत्वापतेर्वहु व्याकुली स्यादिति परस्परच्छायामात्रानुसारिणो भिन्नविच्छि. चयो भिन्ना एवेत्यपरे। इति रसगदाधरे व्याघातप्रकरणम् । अथ शृङ्खलामूला अलंकाराः- पतिरूपेण निबद्धानामर्थानां पूर्वपूर्वसोत्तरोत्तरसिन्, उच्चरो- त्तरस्य वा पूर्वपूर्वसिन्संसृष्टत्वं शृङ्खला ॥ तच कार्यकारणता-विशेषणविशेष्यतादिनानारूपम् । इयं च न खत- ब्रोऽलंकारः, वक्ष्यमाणप्रभेदैर्गतार्थत्वात् । नास्यास्तैर्विना विविको विप- योऽस्ति । यथा हि रूपकादिप्वनुपाणकतया स्थितोऽप्यभेदांशः समानध- मांशो वा न पृथगलंकारः एवं प्रकृतेऽपीत्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते । सार्व- यवादिभेदै रूपकस्य, पूर्णालयादिभिरुपमायाश्च गतार्थत्वाखतघ्रालंकारता न स्यात् । नहि विशेषनिर्मुक्तं सामान्यमस्ति येन विविक्तो विपयः स्यात् । तस्माच्छ्हलाया एव कारणमारादयो भेदा इति । मतयोरनयोतत्वमुप- रिटाद्विवेचयिष्यामः। लिकजन्मान्तरीयदारिबराइयोरभेदाध्यक्यानाप्न लक्षणाऽसमन्वय इलाहुः ।। इति रस- गाधरमर्मप्रवाशे व्याधानप्रकरणम् ॥ १ भयात् भामुख एवं यणप्रभायाः (विद्युत) सभामासितस्य विरोधस्स विचिति- (शेमाचमबार विशेष व समाविष, न स खयमनुसड इत्यः । २ सावयव-निरसपर परम्परतादिभेदेभ्यो यथा काकामान्यं पृथकपरिगण्यते सपा कार- पमालादिभेदभ्यः पृथक मागापरस गगनेला मार ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- सैच शृङ्खला आनुगुण्यस्य कार्यकारणभावरूपत्त्वे कारणमाला ॥ तत्र पूर्व पूर्व कारणं परं परं कार्यमित्येका । पूर्व पूर्व कार्य परं पर कारणमित्यपरा । यथाक्रमेण यथा- 'लभ्येत पुण्यगृहिणी मनोज्ञा तया सुपुत्राः परितः पवित्राः । स्फीतं यशस्तैः समुदेति नूनं तेनास्य नित्यः खलु नाकलोकः ॥' 'स्वर्गापवर्गों खलु दानलक्ष्मीनं प्रसूते विपुला समृद्धिः । समृद्धिमल्पेतरभागधेयं भाग्यं च शंभो तव पादभक्तिः ॥' इह च यद्यादौ कारणोक्तिरेव स्तूयते तदा पुनसस्य कारणं तस्यापि कारणमिति, तत्कस्यचिरकारण तदपि कस्यचिदिति वा कारणमाला युक्ता । यदा तु कार्योंकिस्तदा तस्य कार्य तस्यापि कार्यमिति, तत्कस्यचित्कार्य तदपि कस्यचिदिति वा युक्ता । सर्वथैव यः शब्दः कार्यकारणतोपस्थापक आदौ प्रयुक्तः स एव निर्वाह्यः । एवंक्रमेण निवन्धनमाकाहानुरूपत्वाद्रम- णीयम् । अन्यथा तु भमप्रक्रम स्यात् । यथा प्राचीनानां पधम्- 'जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणपकों विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ।। अत्र जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं श्रुत्सा जितेन्द्रियत्वस्यापि कि कार- णमिति, विनयः कस्य कारणमिति वा आकाहोदेति । कारणस्यैव श्रुतिव. शात्पूर्वमुपस्थितेः । कारणं तु ज्ञावम् , कार्य पुनरस्य किमिति कचिदाकाला तु कार्यत्व-कारणत्वयोः संन्धिपदार्थत्वात्कारणवत्युत्तरमेकसंबन्धिज्ञाना- धीनकार्यत्वोपस्थित्या संगमनीया । न त्वसौ सार्वत्रिकी । एवं च विनयः फ्स्स कारणमित्याकाज्ञाया गुणप्रकों विनयादवाप्यत इति वाक्यं यद्यपि पारणमारा सा ॥ १ कायारणमावानुगुणा (भनु) माछा मारणमालेस। २ एकसमानमरसधिन. मारकनिसनगमानुसार कारणरूपम्स एकस संधिनः भवनावर भरस संबन्धिना कार्यसाप्युपसिद्धिरिसः।

·कारणमाला], रसगङ्गाधरः ६२१ फलतः परिपूरकं भवति, तथापि न साक्षादित्यहृदयंगममेव । तथा गुणप्र- कोक्किमाप्यत इत्याकालायां गुणाधिके पुंसीति च । अत्र च कथितपदवं न दोपः । प्रत्युत पदान्तरेण तस्यार्थस्योक्तो रूपान्तरेण स्थितस्य नटस्येव प्रत्यभिज्ञापतिरोधकत्वाद्विवक्षितार्थसिद्धेरकुण्ठितैवविरहाद्दोपः स्यात् । शब्दा- दुपस्थितेऽर्थे प्रवृत्तिनिमित्तमिर्वं शब्दोऽपि विशेषणतया भासते । तथा चोक्तम्-'म सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाइते' इति । तत्तच्छ- ब्दस्स विशिष्टश्चार्थः खरूपेणाभिन्नोऽपि विशेषणभेदाद्विलक्षणः प्रतीयते कुण्डगोलकादिवत् । ननु कुण्डगोलकादिपदेषु मृतामृतभर्तृकत्वादिरूपवि- शेषणघटितं प्रवृत्तिनिमित्तमित्यस्तु भिन्नाकारः प्रत्ययः । तानः शोणो रक्त इत्यादौ तु तामादिशब्दानां शक्तत्वेन शक्यतानवच्छेदकत्वाच्छक्यतावच्छे- दकस्य च गुणगतजातिविशेषस्याभिन्नत्वादभिलाकारः प्रत्यय एवोचित इति चेत्, सत्यम् । १ मतीतिरूपेण फोन परिपूरक भवति, साधारपरिपूरक न, सहृदयगमम् । साक्षारप. रिपूरक दि 'विनयो गुणप्रकर्षस्य कारणम्' इति वाक्यम् । 'गुणप्रकों विनयादवाप्यते इति तु फलबलात्परिपूरकमित्याशयः । २ गुणाधिके पुतीति वाक्य फलत. परिपूरकं भवति, न साक्षादिलवदयगममेवेत्सनुषः । साक्षात्परिपूरकं तु 'गुणप्रकर्षाजनानुरागः ( अवाप्यते ) इति । ३ प्रलमिज्ञायाः 'दमेव तत्' इति परिचयस्य प्रतिरोधवशाद विवक्षिवार्थसिद्धेः कुण्ठिन, स्वाभावो न भवति अर्याद विवक्षितार्थसिद्धिः दुन्ठिता भवतीति दोषः स्वाद । ४ गो.अस्ति) त्यसाथे प्रवृत्तिनिमित गोस्वं यथा विशेषण तथा गोशदोऽपील: ५ पर्यायशम्दाना विशिष्टोथै, स्वरूपदः एकः ( एकरूपः) प्रवीयता नाम, किन्तु विशे. विशेषणभूतस्य उत्पर्यायशम्स) भेदादिलक्षणः प्रतीपते । यथा कुण्यगोलको दावपि जारजवाचिनी तथापि कुण्ड-गोलकेत शब्दरूपविशेषणभेदाद् द्वयोरयों विलक्षण एव । ६ नविल्यादेः सदर्भस्यायमाश्य:-कुण्डसदस्यायें 'जीविते भर्तरि जारजावत्वम् प्रा. तिनिमित्तम् । गोलका तु-'मृत मरि जारजावत्वम्' [ 'अमृदे जारजः कुण्टो मृो भरि गोलः इत्यमरः ] इति प्रवृत्तिनिमितभेदादिनाकारः अर्थबोध उचित एव । दानःोग रसा तु तामादयः शम्दाः शकाः । म २२ शम्दभेदे शयनां (समानान् । भेदः सारा यावच्छेदकम् रिगुणगढो जातिविशेष: तु एकमेव [गळं पदस् । मः शपः । प्रवृत्तिनिमिचभूतस्तदसाभारणधनः गोरवादि शक्यतावच्छेदकम् ] यस्ताव- कभेदाऽमारा एक पर अवोध उचित इति पूर्वपक्षः। । पणस्य ·६२२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपनौ च नहतामेक्रूपता ॥ इत्यत्र लक्षण्यशून्यतारूपस्यैकरूप्यस यथा प्रत्ययः, न तथा 'उदेति सविता ताम्रो रक्त एवास्तमेति च' इत्यत्र, इति सकलानुभवसिद्धम् । एवं च प्रवृत्तिनिमित्तभिन्नस्यापि शब्दस्य यदि शक्यविशेषणत्वं वैलक्षण्या- न्यथानुपपत्त्यानुभववलेन च सिद्धं तदा तदनुगुणैव व्युत्पतिः शब्दाना करप्यते । सा च वृत्तिसंबन्धनार्थविशिष्टशाब्दज्ञानत्वेन शब्दविशिष्टार्थो- पस्थितित्वेन च सामान्यकार्यकारणभावरूपा । घटत्वादितत्तत्प्रवृत्तिनिमित- प्रकारकबोधत्वेन तु वृत्तिसंबन्धेन घटविशिष्टपदज्ञानत्वादिना च विशे- पतोऽपरः कार्यकारणभावः । विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसा- मम्या जर्नेकतेति न कश्चिद्दोषः । यद्धा वृत्तिसबन्धेन घटादिविशिष्टपद- १ उदेति सविता तामस्वाम पवावमेति चासत्र उदेति सविता ताम्रो रक एवाखमेति पल्सन भयो भयो वेवण्यस भन्येन प्रकारेण उपपचि भरती प्रतिनिमित्तम् (गोरवादि) तु शक्यस्य विशेषण मन्यत एव पो प्रवृचिनिमिचा भिन्न शम्दोपि शक्य प्रति विशेषण भवतीति सिदमित्याशय । २ चिरिन्धेन विशिष्ट शम्दशान कारणम् , वृत्तिसंस-पेन शम्दविशिष्टा अपिस्थितिय कार्यम् । रिबन्धेनेति विशेषणस वारपर्य व शम्पाययोवैशिष्टय वृदिर वर्षमानता)- म्न माध्यमित्य ] । अर्थात् मति (अर्थे वर्तमानम् ) उम्दानम्, एव शमविशिक्षा मोपस्थिति अर्थाद शम्दे पर्वमाना भोंपतितिरिति सामान्यतः शम्बरक्स अर्थत्वस्य च निवेशारसोय सामान्य कार्यकारणभाव । ३ पयादि प्रतिनि प्रकार( विशेषण भूतं शिश्यार्थयोथे शक्यवायटेदक पटवादिरूप प्रवृधिनिमि विशेषण भवति ] पत्र दृश काबुमोवादिमन्यतिरूपयस (भयस्य ) बोध. कार्यम् , निरन्पैन (अर्थाद याथें वर्तमान पानम् ) पररूपशक्य- पिशान कारण । ति विशेष कार्यकारणभार । ४ अभाव वरिषसामग्रीवोधे उपयोगायैव सामान्योभसामग्या उपयोग. निविशेष नसामा यम्' त्याचय. ५ पूर्वोपे पटाविपदसैव विशेषणतया निवेश, न घटस्वादिशक्यतारच्छेदकसेयुभय- समसमार। यवि०-तिसम्धेन पयरिरुपक्याविविष्ट पदान कारगम् । पयदि. परम्, पान (प्रतिनिधि शक्यतासम्छेदछन् । धेरउभय महारभूत यत्र, पररूप - काम विशेषभूतो मत्र इसी पदासिति.म् । इति । पदार्थोपसिनो यदा परारिपर विशेषण व समोरी पारपास विशेगाव स्वीकार्यमवेलः। - ·एकावली ] रसगङ्गाधरः। ६२३ ज्ञानत्वेन घटादिपद-घटत्वोभयप्रकारकघटादिविशेष्यकोपस्थितित्वेन च कार्य- कारणभावः । पदार्थोपस्थितिशाब्दबोधयोः समानाकारत्वाच्छाब्दवोधेऽपि पदभानम् । अनुभवबागच्च प्रामाणिकं गौरवं न दोपाय । एतदभिसघायै- वोक्तम्-'न सोऽस्ति' इत्यादि । इति रसगदाधरे कारणमालाप्रकरणम् । अथैकावली- सैव शृद्धला संसर्गस्य विशेष्यविशेपणभावरूपत्वे एकावली ॥ सा च पूर्वपूर्वस्योत्तरोचरं प्रति विशेष्यत्वे विशेषणत्वे चेति द्विधा । तत्राये उत्तरोत्तरविशेषणस्य स्थापकत्वापोहकत्वाभ्यां द्वैविध्यम् । खसं- चन्धेन विशेष्यतावच्छेदकनियामकत्वं स्थापकत्वम् । स्वव्यतिरेकेण विशे- व्यतावच्छेदकव्यतिरेकबुद्धिजनकत्वमपोहकत्वम् । उदाहरणम्- 'स पण्डितो यः स्वहितार्थदर्शी हितं च तद्यत्र परानपक्रियाः। परे च ते ये श्रितसाधुभावाः सा साधुता यत्र चकास्ति केशवः ॥" अत्र स्थापकम् । 'नार्यः स यो न स्वहितं समीक्षते न तद्धितं यत्न परानुतोषणम् । न ते परे यैर्नहि साधुताऽऽश्रता न साधुता सा नहि यत्र माधवः ॥' प्राग्वदाह-अथेति । परानपेति । परानपकार इत्यर्थ । वेपा लावयवाना १ विशेष्यत्वे । पूर्वपूर्वस यत्र विशेष्यत्वम् , उत्तरोत्तरस्य पत्र विशेषणत्व तत्र दति शेषण सापकम् (स्वस्य संयोगे सति विशेष्यतावच्छेदकस्य अर्थात स्वासाधारणधर्मस्य स्थिरी. करण भवति ) । यथा-' पण्डितो य सहितार्थदशी', अब पण्डित इति पूर्व विशेष्यम् ।. उत्तरं स्वहिवार्थदशी' इति विशेषणम् (स्थापकम् ) । यतो हि स्वहिवादी इति विशेषणस्य संबन्धो यदा भवति तदैव विशेष्यतावच्छेदकस्स पाण्डित्यस सापनम् (विवादी एव पण्डित , नाग्य. इति ) । मपोहक तु-स्वस (विशेषणस) स्पतिरेके ( मारे ) विशेष्य पारछेदकस्यापि अभावमुदे नकं भवति । यथा-'नार्य. स यो न सहित समीपदे भर पूर्वस्व मार्यस्य विशेष्यत्वम् । उधरं 'यो न हित समीक्षते' इति निक्षेपम् ( अपोडकम् ।। यतो हि सस (सहदसमीधणरूपविशेषगस) अमावे विशेष्यावच्छेदनास मार्यवसाय ममासिदेति ( यो दिवसमीक्षने नाखि समारों नास्त्रीत)। .

·६२४ काव्यमाला। । द्वितीयानने- अनापोहकं पूर्वपूर्वस्योत्तरोचरम् । यद्यपि स्थापकेऽप्यपोहकत्वं गम्यते यो न खहितार्थदर्शी स न पण्डित इत्यादि, तथा अपोहकेऽपि स्थापकत्वम्, यो हितं समीक्षते स आर्य इत्यादि, तथापि शब्देन नोच्यत इत्यदोपः ।। 'धर्मेण बुद्धिस्तव देव शुद्धा बुद्ध्या निबद्धा सहसैव लक्ष्मीः । लक्ष्म्या च तुष्टा भुवि सर्वलोका लोकैश्च नीता भुवनेषु कीर्तिः ।।' इह पूर्वेण पूर्वेण खाव्यवहितमुत्तरोचरं विशेष्यते । असिंकावल्या द्वितीये. भेदे पूर्वपूर्वैः परस्य परस्योपकारः क्रियमाणो योकरूप: स्याच- दायमेव मालादीपकशब्देन व्यवहियते प्राचीनः । तथा चोक्तम्-'माला- दीपकमायं चेचयोचरगुणावहम्' इति । तत्र मालाशब्देन शृङ्खलोच्यते दीपकशब्देन दीप इवेति व्युत्पत्त्या एकदेशसं सर्वोपकारकमुच्यते । तेनैकदेशस्थसर्वोपकारककियादिशालिनी शृङ्खलेति पदद्वयार्थः । एवं च दीपकालंकारप्रकरणे प्राचीनरस्य लक्षणाद्दीपकविशेषोऽयमिति न अमित- व्यम् , तस्य सादृश्यगर्भतायाः सकलालंकारिकसिद्धत्वात् । इह च शृङ्ख. लावयवानां पदार्थानां साहश्यमेव नास्तीति कथंकारं दीपकतावाचं श्रद्द- धीमहि । तेषां प्रकृताप्रकृतात्मकत्वविरहाच । विवेचितं चेदं सोदाहरणं दीपकमकरणेऽसाभिरिति नेहातीवायरसते । एतेन 'दीपकैफावलीयोगान्मा- लादीपकमिप्यते' इति यदुक्तं कुवलयानन्दकृता तद्धान्तिमात्र विलसित- मिति सुधीभिरालोचनीयम् । इति रसगाधर एकावलीप्रकरणम् । पदार्थानाम् । तान्तिमात्रेति । तत्रापि दीपसन्दस्योपकारकपरत्वम् । अत एव तैदीपकप्रकरणात्पृधगेगवल्युत्तरमुक्तोऽयमिखेतदुक्तिरेव भ्रान्ता ।। इति रसगाधरमर्म+ प्रकाश एकापलीप्रकरणम् ॥ १ पूर्वपूर्वस्य विशेषणावमुबाराति-धर्मग दुरिति । २ अर्यात पूर्वपूर्वम् ( विशेषणम् ) उत्तरोत्तरस (विशेष्यस ) एकरूपेण उपकारकम् । यपा-संग्रामाणमागोनेस्यादिपधे 'कोदण्डेन रा मासादिताः, रैः मरिशिरः भासादि. व इस्लादौ पूर्वस कोदण्डादिविशेषणस उत्तरं शरादि विशेभ्यं प्रति मासाइनरूपेण एकेन प्रचारेण उपचारमा १ पा-फोदाम्पर भरेशिम भूमहरादीनां न ले साइपमित्यर्थः । म ·सारः] रसगङ्गाधरः। अथ सार:- सैघ संसर्गस्योत्कृष्टापकृष्टभावरूपत्वे सारः॥ तत्रापि पूर्वपूर्वीपेक्षयोत्तरोत्तरस्योत्कर्षापकर्षाभ्यां द्वैविध्यम् । 'संसारे चेतनास्तत्र विद्वांसस्तत्र साधवः । साधुप्वपि स्पृहाहीनास्तेपु धन्या निराशयाः ।। इमं चालंकारमेकानेकविषयत्वेन पुनर्द्विविधमामनन्ति । एकविषयता- यामवसादिभेदाश्रयणमावश्यकम् । उत्कर्षापर्पयोर्भेदनियतत्वात् । ना. वस्थादिभेदकं विना किचिदपि वस्तु खापेक्षया खयमधिकं न्यूनं वा भवितुं प्रभवति । एकविषय उत्तरोत्तरोत्कों यथा- 'जम्बीरश्रियमतिलक्ष्य लीलयैव व्यानम्रीकृतकमनीयहेमकुम्भी। नीलाम्भोरहेनयनेऽधुना कुचो ते स्पर्धेते खलु कनकाचलेन सार्धम् ॥' अत्र पूर्वपूर्वावस्थाविशिष्टाभ्यां कुचाभ्यामुत्तरोतरावस्थाविशिष्टयोस्तयो- वोत्कर्ष इत्येक विषयत्वम् । यद्यपि परिमाणभेदेन द्रव्यमेदोऽपि मतविशेपे शक्यते वक्तुम् , तथापि कुचत्वेनाभेदाश्रयणेन तत्राप्येकविषयत्वं सूपपा- दम् । यदि च वक्ष्यमाण एकाश्रये क्रमेणानेकाधेयस्थितिरूपः पर्यायोऽत्र प्रतीयते तदा सोऽप्यस्तु । नहि तेन पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरोत्कर्षरूपः सारो. अन्यथासिद्धः शक्यः कर्तुम् । अनेकविषयः स एव यथा-- 'गिरयो गुरवस्तेभ्योऽप्युर्वी गुर्वी ततोऽपि जगदण्डम् । जगदण्डादपि गुरवः प्रलयेऽप्यचला महात्मानः ।।' वेदेऽव्ययमलंकारो दृश्यते- प्राग्वदाह-अधेति। तत्रापि पुरुषेऽपि ॥ इति रमगङ्गाधरमर्मप्रचशे सारप्रकरणम्॥ १शव। २ संसोधनम्। । पूर्वपूर्वावसा शिकुयारेशा उतरोतरासविविध कुची गाथै इत्यर्थः । एक. से कुपदार्थ स्त्र असाभेदेन उपरोपरोकर्ष इति साराकार।

·६२६ काव्यमाला [द्वितीयानने- 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तासुरुषः परः। पुरुषान्न परं किचित्सा काटा सा परा गतिः।।" पूर्व तु गुणकृत उत्कर्षः, इद तु खरूपमात्रकृत इति विशेषः । न चात्र गुणकृत उत्कर्षों वाच्यः । पुरुषस्य निर्गुणत्वेनाभ्युपगमात् । न च तत्रापि विनाशरहितत्वादिर्गम्यमानो गुण उत्कर्षक इति वाच्यम् । तस्य तादृशाधिकरण भिन्नत्वे मानाभावात् । अनयैव दिशापकर्षोऽप्युदाहार्यः । इदं तु बोध्यम्--एकविपये शृङ्खलाया अचारुत्वाचदनुप्राणितः सारो न चारुता घवे । तस्याः स्वाभाविकभेदापेक्षित्वेनावस्थादिकृतभेदेऽनुल्लासात् । अत एवास्मिन्विषये वर्षमानकालंकारोऽन्यैरङ्गीकृतः । तल्लक्षणं च 'रूप- धर्माभ्यामाधिक्य वर्धमानकम्' इति कृतम् । तस्मात्कारणमालादिर्यथा शृङ्खलैकविषयः, न तथा सारः शक्यो वक्तुम् , एकविषयेऽलंका- रान्तराभ्युपगमप्रसङ्गात् । 'गुणखरूपाभ्यां पूर्वपूर्ववैशिक्षे सारः' इति तु लक्षणं सारस्य युक्तम् । स च कचिच्छृङ्खलानुपाणितः, कचित्त- तन्त्र इत्यनेकविषयत्वमेकविषयत्वं च सुस्थम् । एवं शृङ्खलाविषया- णामलंकाराणां विच्छित्तिवलक्षण्यस्मानुभवसिद्धत्वात्पृथगलंकारत्वे सिद्धे शृङ्ख- लाया विरोधाऽभेदसापादिवदनुपाणकतैवोचिता, न पृथगलंकारता । तथात्वेऽभेदादीनामपि पृथगलंकारतापः । पूर्णालप्तादौ तु न विच्छित्ति- चैउण्यिम् , अपि तूपमाविच्छित्तिरेवेति संप्रदायः । ननु केयं विच्छित्तिः । १ विनाशरहितत्व गुणः स्वाधिकरणात्युषाद मिन्नो न । अविनाशिनः पुरुषाव स गुणः (विरारादिसम् ) अभिन्नः द्रूप इत्यर्थः । २ अवस्थामेदेन एकस्योरकरें। ३ एकस अवसामेदेन उत्करे वर्षमानक मवति, न मला । मचाविषपास्वलंकाराः सका भलारूसा एव भवन्ति नान्यत्साशयः। ४ एव लक्षणे कृ ऋडामात्रविषयकामारे (वर्षमानवते) व्यभिचारो नायादीत्यर्थः ५ मवेपि यदि पृथगनकारत्व सानदा। ६ श्रद्धापेक्षा मलाविषयागामेकावयाघलकाराणां विच्छितिवनइण्यापूधगल कारता । हलपारवनुमाणापमानन् । पूर्गा गुप्ता इत्यादीनां तु न विञ्चिविलक्षण्यमिति न पृथ- गलकारतम् । मपि तु उसमाइतविच्छिया उपमाप्रभेदत्वमेवेत्यायः । - ·काव्यलिगम्] रसगङ्गाधरः। उच्यते-अलंकाराणां परस्परविच्छेदस्य वैलक्षण्यस्य हेतुभूता जन्यतासंस- गेण काव्यनिष्ठा कविप्रतिभा, तजन्यत्वप्रयुक्ता चमत्कारिता वा विच्छित्तिः । इति रसगदाधरे सारप्रकरणम् ॥ अथ काव्यलिङ्गम्- अनुमितिकरणत्वेन सामान्यविशेषभावाभ्यां चानालिङ्गितःप्रक- वार्थोपपादकत्वेने विवक्षितोऽर्थः काव्यलिङ्गम् ॥ उपपादकत्वं च तन्निश्चयजनकज्ञानविषयत्वम् । अनुमानार्थान्तरन्यास- योरिणायानालिजितान्तम् । उपमादिवारणायोपपादकत्वेनेत्यन्तम् । पञ्च- म्यादिशब्दप्रतिपादितहेतुत्वकस्य हेतोरेव वारणायोपपादकत्वेन विवक्षित इति । न तु शब्दाचेन रूपेण बोधित इत्येतदर्थफलकम् । तेन भयानकत्वा- परिवर्जनीयो दयाश्रयत्वादसि देव सेव्यः' इत्यादी नायमलंकारः । गम्यमा- नहेतुत्वकस्यैव हेतोः सुन्दरत्वेनालंकारिकैः काव्यलिनताभ्युपगमात् । तच सुबन्ततिडन्तार्थत्वाभ्यां तावद्विविधम् । आद्यमपि शब्दान्तरार्थविशेषितश- रीरम् , शुद्धैकसुबन्तार्थरूपं चेति द्वेधा । अत्राप्याद्य साक्षात्परम्परया वा वाक्यार्थविशेषितम् , सुबन्तार्थमात्र विशेषितं चेति द्विभेदम् । तिङन्तार्थभू- तमपि साक्षात्परम्परया वा वाक्यान्तरार्थविशेषितम् , सुवन्तार्थमात्रविशेषितं चेति द्विपकारम् । शुद्धभेदस्तु तिङन्तार्थस्य न संभवति, क्रियायाः कारकविशेषितत्वावश्यंभावात् । शिष्टमने निरूपयिष्यते । उदाहरणम्- -- प्राग्वदाह-अथेति । तच काव्यलिङ्गम् । अनापि अनयोरपि । मातं समूह । १ परस्परविच्छेदहेतु(जन्यवाससर्गण)काम्यनिष्ठप्रतिभाजन्यत्वहेतुका चमत्कृतिरित्यथैः । २ प्रकृतार्थोपपादकतया वक्तुमिष्टः (न तु हेतुतया शम्देन प्रतिपादितः) अधः ( हेतु- रूपः)काभ्यलिङ्गमित्यर्थः। ३ हेरवलंकारे हेतुत्वं पनम्यादिशग्दैः प्रतिपादितं भवति । अत्र तु उपपादकहेतुत्वं गम्य- मानमेव भवति न तु सधप्रतिपापम् । तसाद हेललंकारवारपाय 'प्रकवायोपपादकत्वेन विक- क्षित:' (भयद यस उपपादकावं न शदेनाभिहितम् , अपि तु स उपपादकतया वक्तुमिष्टः) रस्युक्तिः । तेन च 'भयानक वात०' इत्यादी हेतुलस्य पश्चम्या उत्तरवाद न काम्पलिहा- सकारत्वमिति सर्वस्साशयः। ४ केवलमेकं मगन्तरूपमेव हेतुर्न, तर भन्यशम्दार्था अपि विशेषणभूताः सरिति ।

·६२८ पाव्यमाला। [द्वितीयानने- 'विनिन्यान्युन्मरैरपि च परिहार्याणि पतित- रखाच्यानि वात्यैः सपुलकमपास्यानि पिशुनैः । हरन्ती रोकानामनवरतमेनासि कियतां कदाप्यश्रान्ता त्वं जगति पुनरेका विजयसे ।' अत्र धनन्यसाधारणतया प्रतिपादितस्य भगवत्या भागीरख्या उत्कर्पस्या- पाततोऽघटमानस्योपपादनायानवरवसकललोकपापहरणसमानाधिकरणः श्रमा- भावः सुबन्तमात्रार्थविशेषितः सुबन्ताओं विशेषवपुर्हेतुखेनोपातः । 'पन्ते तीर्थानि त्वरितमिह यसोद्धृतिविधौ कर कर्ण कुर्चन्त्यपि किल कपालिप्रभृतयः । इमं तं मामग्य समथ करुणाकान्तहृदये पुनाना सर्वेषामघमथनदर्प दलयसि ।। अत्र सकलदेवतीर्थदर्पदलनस्य सिद्धये खामपवित्रीकरणं वना निव- द्धम् । तच क्षुद्रत्वाचादृशसिद्ध्यसगर्थ विशेषकान्तरमाकाहुतीति तीर्थकर्तृ- कत्रपाकरणम् , कपालिप्रभृतिकर्तृककर्णमुद्रण चेति वाक्यार्थद्वयं स्वात्मरूप- कर्मद्वारा विशेषकमुपाचम् । तद्विशिष्टं च साशपवित्रीकरणं भागीरथ्यु- पारूढं तादृशकार्योपपादनसमर्थमिति भवति हेतुः । 'पद्मासनप्रमुखनिर्जरचित्रवृत्ति- दुष्पापदिव्यमहिमन्भवतो गुणौषान् । तुष्टपतो मम निवान्तविशृङ्खलस्य मन्तु शिशोः शिव न मन्तुमिहासि योग्यः ।।' र भत्र अनान्ता' इति विशेषवपु सवापेक्षया विशिष्ट मुरन्तायों हेतुलेनोपात , यो हि एवभूतानि एनासि हरन्ती' इत्यादिमुन्धमात्रा. (न तु कुत्रचिचिन्तायों मिति.) विशेषित.. २ एकमात्रस्य भामन. (जगन्नायकवे ) पवित्रीकरण वादृश(सकलदेव-तीर्थदर्षदलन)- सिद्धये असमर्थम् । अत एव विशेषकान्तरम् (विशेषपति विशिनटि वा यद ईदशमन्यत्)। ३ साक्षापरम्परया वा वाक्याथै( तीर्थत्रपाकरण-कर्णमुद्रण विशेषितः स्वात्मपवित्री. करणरूप सुहन्तार्थ, सकलदेव-दीर्धददलनोपपादकहेतुत्वेनोपार युदाहरणम् । ४ निर्जराणा वितश्या दुष्मा दिव्यमहिमा यस्य तसबुद्धौ। ५ मन्तुम् (अपराधम् ) मन्तु योग्यो नाऽसि ।

·पव्यिलिङ्गम् ] रसगङ्गाधरः। ६२९ • अन्न शिशुत्वं शुद्धकसुबन्तार्थोऽपराधक्षमाकरणे हेतुः । तथा दिव्यमहिम- स्मचिन्त्यमादारम्य सुवन्तार्थनिशेषितसुबन्तार्थरूपं यदादिचिचदुप्पायले। एवं तादृशपरमेश्वरगुणकर्मकस्तवो मन्तौ । वाहशतवे च विशृङ्खलत्वमिति शुद्धसुबन्तार्थोदाहरणे विशिष्टसुवन्तार्थस्याप्युदाहरणम् । 'तवालम्बादम्ब स्फुरदलघुगर्वेण सहसा मया सर्वेऽवज्ञापुरपथमनीयन्त विबुधाः । इदानीमौदास्यं यदि भजसि भागीरथि तदा निराधारो हा रोदिमि कथय केषामिह पुरः ॥' अत्र निराधार इत्यादिनाभिव्यक्ते वक्तृनिष्ठसकलकर्तृकद्वेषे आत्मकर्तृका- वज्ञापुरपथनयनरूपः सुबन्तार्थ विशेषितस्तिदन्तार्थ उपपादकः । 'विश्वास्य मधुरवचनैः साधून्ये वञ्चयन्ति नम्रतयां । तानपि दधासि मातः कास्यपि यातस्तवापि च विवेक।' अत्रापि पृथिवी विवेकनाशोपपादने तिङन्तार्थस्य धारणस्य सुबन्तार्थ- वेशेपितस्य तस्यैव जनधारणात्मनो वा असामर्थ्यात्साधुवञ्चनरूपपूर्ववा- यार्थविशेषितं धारणं हेतुः । विशेषणत्वं च कर्मणि विशेषणत्वात्परम्प- या बोध्यम् । एते च भेदाः प्राचीनकल्पितपदार्थ-वाक्यार्थभेदद्वयवचातुर्य- त्रेण कल्पिताः, न तु वैचित्र्यविदोषेण । अथानुमानादस्य को विशेषः । नु व्याप्यत्व-पक्षधर्मवान्यां- ज्ञायमानमेवार्थसाधकमनुमानम् , खरू- १ तायपरमेश्वरस्य गुणाः कर्मभूता पत्र ईशः खबो मन्ती हेतुरित्यः । एवमऽपि वशालत्वं हेतुरित्यनुषको बोध्य । २ वकार (कवी) तिष्ठति एतादृशे सकलदेवकर्तृके देपे 'लव मालम्दात अवज्ञापथम्' इत्या- सरन्तार्थविश्वपिसः "अनीयन्त' इति विडताः। ३ विवि तब विधेको यात.' इति विवेकनाशेषपची दिवासि धारणरूपकाल- वेद-तार्थस्य, 'वान् जनान् दधासि' इति मान्ताविशेपितस तिचन्तायस्य स सामर्थ्य आस्ति चिनाना धारण पृयिन्याः समाव एव भयो जनधारणेन न विवेकहीना सिद्धय]। मत: ये साधून विश्वास्य पश्यन्ति वान् बनान् दधासि' इति पूर्ववास्याविशेषित देवन्तार्थरूप धारणमत्र हेतुरित्यर्थः ।

·। ६३० काव्यमाला। [द्वितीयानने- पेण ज्ञायमानं प्रकृताथोंपपादकं कायलितमिति विशेष इति चेत्, न उप- पादक हि सत्यां युक्तौ । सा तु सति व्यभिचार-पक्षावृतित्वयोरन्यतरः स्यापि ज्ञाने न संभवति । यथा 'विनिन्यान्युन्मतैः' इत्युदाहृतपद्ये ताह. शश्रमाभाव उत्कर्षव्यभिचरितो भागीरथ्यवृत्तिति ज्ञाने जात्वपि न सर्वो. स्कर्षः सेद्धमीप्टे । सेडुमीष्टे च सर्वोत्कर्षाव्यभिचरितो भागीरथीवृत्तिति' ज्ञाने । एवं हेतोः सर्वत्राप्युपपायाव्यभिचरितज्ञान एपोपपत्तिः । अन्यथा तु इदमेवमनेवं वा स्यादिति सदेह एव । तसादुपपति-समर्थनादिविल- क्षणशब्दप्रयोगा आलंकारिकाणामनुमितिसरणिमेवामिनिविशन्ते । नच समर्थना दृढपत्ययः, न त्वनुमितिरिति वाच्यम् । स हीन्द्रियसनिकर्षामा- वान्न प्रात्यक्षिकः । अनुमितिसामग्र्या बलवत्त्वान शाब्दः। अत एव न मानसोऽपीति । सत्यम् , काव्यलिङ्गं प्रकृतार्थोत्पादकम् । उपपत्तिश्चानुमि- तेरेव । व्यभिचारित्वेऽपि हेतोस्तदानी व्यभिचारास्फूर्तेः । तथापि नानु- मानालंकारस्यात्र विषयः । श्रोतुर्यलिमकानुमितिदुवोधयिषया कविः काव्यं निर्मिमीते तल्लिममनुमानालंकृतेर्विषयः, काव्यव्यापारगोचरीभूतानुमितिकर- गमिति निष्कर्षः । काव्यलिङ्गन्नानजानुमितिस्तु न कविना श्रोतुर्बुबोधयि- षिता । मत एवासौ न काव्यव्यापारगोचरः। श्रोतुः केवलं कारणवशा. ज्जायत इति नास्त्येवात्र नायमानायामप्यनुमितावनुमानालंकृतेर्विषयः । 'त- लिन्मणिमातमहान्धकारे' इति वक्ष्यमाणपये तु बुबोधयिपिवानुमिति- रित्यस्त्यनुमानविषयः । अपि च कविनिबद्धपमानन्तरनिष्ठा हनुमितिरनुमा- नालंकृति प्रयोजयति । श्रोतृनिष्ठा महावाक्यार्थनिश्चयानुकूला तु काव्य- १ व्यभिचारः (हेतु-साध्ययोरव्याप्ति.), पो (पर्वतादौ) भवृत्तित्वम् , अनयोर्मध्ये अन्य सरस्व (एकस्य) पिशानेन संभवति । २ हेवः उपपायेन ( यस्यास्स उपशदन क्रियवे देन) सह अन्यमिचरित्वशने मीर उपपायस हेतोश्च भ्याप्तिः (सहचार.) इति शाने एव । ३ शम्दै प्रत्यये शम्दसामग्री परला स्यात् । एवमेव मानसेऽपि आन्तरिकसामग्री। ४ यत् हि परमार द्विशी शाऽनुमिति स्तम्या बोधयिनुमिच्छया । अर्शद पदार्थ काय व्यापारगनियामनुमिता कविहेतु करोति स हेतुः [काव्यन्यापारगोचरीभूताया अनुमितः करणम् (मसाधारणकारणम् ) बनुमानाकारस्य विषय इल।

·काव्यलिङ्गम्] रसगङ्गाधरः। लिमिति महान्विशेषः । एवं च काव्यलिनातिप्रसङ्गवारणायानुमानल- क्षणप्रविष्टानुमितौ काव्यव्यापारगोचरत्वं विशेषणं देयम् । यतु 'समर्थनीयस्यार्थरस काव्यलिङ्गं समर्थकम्' इति कुवलयानन्दकारो लक्षणमकापचिदपि सामान्यविशेषभावानालिहितत्वविशेषणरहित चेदर्था- न्तरन्यासे स्यादेवातिप्रसकम् । यदपि, "-'यत्त्वनेत्रसमानकान्ति सलिले ममं तदिन्दीवर मेधैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी । येऽपि बद्गमनानुकारिंगतयखे राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि में देवेन न क्षम्यते ॥ 'मृग्यश्च दर्भाङ्करनियंपेक्षास्तवागतिशं समयोधयन्माम् । व्यापारयन्यो दिशि दक्षिणखामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ।' पूर्वत्र पादत्रयार्थोऽनेकवाक्यार्थरूपश्चतुर्थपादार्थे हेतुः । उत्तरत्र तु संबोधने व्यापारयन्त्य इति मृगीविशेषणत्वेनानेकपदार्थों हेतुरुतः" इत्य. लंकारसर्वस्वकृतोक्तम् , अनुमोदितं च कुवलयानन्दकृता । तदुभयमसत् । अनुमानार्थान्तरन्यासविषये हेत्वलंकारो नेति तावत्सर्वसंमतम् । अन्यथा तयोरुच्छेदापचेः । अयं चानुमानसैव विषयः । चतुर्थचरणे दैवरूपे पो नायिकासादृश्यदर्शनजन्यसुखासहिष्णुत्वरूपसाध्यस्य चरणत्रयवेयेन तत्त- मात्रमवधारणे । उपसंहरति-एवं चेति । अन्विति । यत इत्यादिः । न्यासे स्या- देवातिमसकमिति । प्राचीनमते समर्थनीयेलनेनैव वारणात् । मतान्तरे तु सामा- न्यविशेषभावानालिङ्गितत्वं विशेषणं देयमित्यर्थान्तरन्यासप्रकरणे तद्न्य एव स्फुटम् । समय सर्वस्पायय:-मनुमानालंकारे अनुमितिः (हे पझे सारस निस्वरूपी व्यापारः) सम्पम्यापारगोचरलाद (काम्यरचनायां निकालाव) कविद्वारा मोतॄणा बोधयि- सुमिष्टा भवति । पविभागा अनुमलिगम् मनुमानालंकारस विषयः । काम्पति तु कारणसामभोगवादनुमितिबांचमानापि न मा : मोदभ्यो गोषयितुमिष्टय भगत । तादृदयाः (काम्यन्यापारस भविषयीभूतायाः, कविना रोषयितुं नामिलपितायाः) मनुमितेः (उपपति समनादिपदताच्यायाः) देशः काम्पलिङ्गस विषयः । ए अनुमाने अन्योतम्या इतिरिकः भन्योऽपि प्रमाण ( अनुमानजन्यशनायः ) मध्ये मनति, पमा लिन्माण- माव'. इस श्रेयः । काम्पति दे तु मोटेर फेडः उपादवदेवना अर्थ मन ·काव्यमाला। ६३२ [द्वितीयानने- दामादृश्याधारविघटकत्वेन हेतुना सिद्धेः स्फुटस्वात् । देवं नायिकासा- दृश्यदर्शनजन्य-मदिष्टसुखासहिष्णु, तत्तन्नायिका सादृश्याधारविघटक . स्वात् , मदीयशत्रुमूतयज्ञदत्तादिवदिति च प्रयोगः । मृग्यश्चेति द्वितीयपये यद्यपि संवोधने क्तुनिष्ठे मृगीनेत्रव्यापारो ज्ञायमान उत्पादकः, तथापि नासावुत्पादकता अनुमितिकरणताया अतिशेत इत्यनुमानालंकार एव युक्तः । इयांस्तु विशेषः--यत्पूर्वपद्येऽनुमितिर्गम्या, इह पुनर्बुध्यतेच्या । मृग्यो दक्षिणानिलसंपवाया, दक्षिणाभिमुखविलक्षणनेत्रव्यापारवत्वादिति च प्रयोगः । वैलक्षण्यं चोत्पक्ष्मेत्यादिनोक्तं योध्यम् । अत्र वदन्ति-काव्यलिङ्ग नालंकारः । वैचित्र्यात्मनो विच्छिनिविशे- पस्यागावात् । स हि जन्यतासंसर्गेण कविप्रतिभाविशेषः, तनिर्मितत्वप्र- युकचमत्कृतिविशेपो वेत्युक्तम् । न चानयोरन्यतरस्याप्यत्र संभवः । हेतु- हेतुमद्रावस्य बस्तुसिद्धत्वेन कविप्रतिमानिर्वय॑त्वायोगात् । अत एव चमत्कृतिरपि दुर्लभा । लेपादिसमिश्रणेन विच्छित्तिविशेषोऽत्राप्यस्तीति तुन वाच्यम् । तस्य छेपाशप्रयोज्यत्वेन काव्यलिङ्गस्यालंकारताया- खयाप्यसिद्धः । यत्र तुरस्कारकवैचिच्याविरक्षणं तदुपस्कार्यवैचित्र्यं वास्तु नामोपस्कारकादुपस्कार्यस्य पृथगलंकारत्वम् । यथातिशयोक्तहेतुफलोत्प्रे. हयोः । यत्र तूपस्कारकवैचित्र्य एव विधान्तिस्तत्रोपकार्यमनलंकार . । इद पुनयुध्यवर्याच्येति । अनेद चिन्सम्-एवं हि काव्यतिमात्र गम्यानुमा- नस्य सत्येन तदुच्छेदापो. । तस्मादनुमितेर्योधने गभ्यत्वे चेदमिति व्यवस्थाश्रयणाम १र्य माव:-मृम्पत्यत्र सहदयद्वारा भायमानो मृगीणा नेवण्यापार. समनिष्ठ-सम्य- ग्योधनरूपकार्यस्य (फलय) उत्पादकः । एव नासौ अनुमानस्य विषयः । अनुमानस विषयो दिशाम्य-पक( साध्यसाधक )भाव.। न पुनः कार्यकारणमा-इवि पूर्व व वास्तविकी उत्पादकता नास्ति, अपि तु अनुमापनवेति समानानम् । २द समबोधयति धातुन मभिधीयते। ३ हेदापेक्षायाः फमेशापाय प्रतियोरिनारद उपरकरणम् (महेतुरपि हेतुलेना- प्यासीय) । किन्तु उपराक(अतिशयोकि विचिम्यापैइमा उपरकार्य (उप्रेाया) विध्य पूरक अनुभूयो पृधनकाररवनिलाश्यः ।

·अर्थान्तरन्यासः रसगङ्गाधरः। ६३३ एव । यथा प्रकृते । एवं तर्हि बहूनामलकारत्वेन प्राचीनैरूरीकृतानामन- लंकारतापतिरिति चेत्, अस्तु । कि नश्छिन्नम् । तस्मात् 'निहेतुरूपदोपा- भाषः काव्यलिङ्गम्' इत्यपि वदन्ति । इति रसगङ्गाधरे काव्यलिङ्गप्रारणम् । अथार्थान्तरन्यास:- सामान्येन विशेपस विशेपेण सामान्यस्य वा यत्समर्थनं तद- र्थान्तरन्यासः।। समर्थन चेदमेवमनेवं वा स्यादिति सशयस्य प्रतिवन्धक इदमित्थमेवेति दृढप्रत्यय । निश्चय इति यावत् । तत्र प्रकृतयोः सामान्यविशेषयोः सम• र्यत्वम् , अप्रकृतयोर्विशेषसामान्ययो. समर्थकत्व प्रायशो दृश्यते । तथ तावत्साधर्म्यवैधाभ्या द्विविधम् । उदाहरणम्---- 'करिकुम्भतुलामुरोजयो. क्रियमाणा कविभिर्विशृङ्खलैः । कथमालि शृणोपि सादर विपरीतग्रहणा हि योपित. ॥ अत्र सबोध्यकर्तृकस्य तदीयकुचवृत्तिकरिकुम्भतुलासादरश्रवणस्यानौ- चित्य प्रतिपाद्यते । तच्च तस्यानिष्टसाधनत्वे संगच्छते । अनिष्टसाधनत्व- मपि ताशवामिष्टसाधनमिति बुद्ध्या श्रवण कुर्वाणायाः कान्ताया प्रान्ताव विना दुरुपपादमिति स्त्रीत्वेन प्रान्तात्व प्रतिपाद्यते । तच्च संबोध्यत्रीविशे- पभ्रान्तत्वरूपस्य विशेषस्य सामान्य समर्थक च । 'उपकारमेव कुरुते विपद्वत सद्गुणो नितराम् । मूर्छा गतो मृतो वा रोगानपहरति पारद सकलान् ।' दोष । अन मम अन्तरित गता इति क्यिा अन्तर्भावितण्यर्था । तादृशक्रियाकमा भूतेन्दीवरादयो देवनिष्ठत्यात्तत्सादृश्यदर्शनजन्यमुखासहिष्णुत्वोपपादका । मजितत्वायु- पपादकानि त्वन्नेत्रसमानकान्तात्यादिकानीति बोध्यम् ॥ इति रखगडावरमर्मयकाशे काव्यरिङ्गप्रारणम् ॥ १ ममकहेतुविन्यासौ दि काव्यलिङ्गमुपस्करोति । अत्र हि उपस्कारकस तादृशहेतु वि. न्यासस्यैव वैचित्र्यम्, न उपरकायें काव्यलिङ्गे । इत्यनयारतवाऽस्यैव । ---- ·[द्वितीयानने- . ६३४ काव्यमाला। अत्र विपद्तसद्गुणकर्तृकोपकारस्य सामान्यस्य प्रकृतस्य मूठितमृतपा- रदकर्तृक रोगापहरणं विशेषः, उदाहरणतया समर्थकं च । पारदवृत्तान्ते प्रकृते तु पूर्वार्धोतरार्धयोर्व्यत्यासे कृते सामान्यस्य विशेषसमर्थकताप्यत्रैव संभवति- 'अहन्नेको रणे रामो यातुधानाननेकशः। असहाया महात्मानो यान्ति कांचन वीरताम् ।' पत्र विशेषस्य सामान्यं समर्थकम् । वैपरीत्ये तु सामान्यस्य विशेषः । 'असहाया-' इत्याधुरार्धमपास्य 'नूनं सहायसंपत्तिमपेक्षन्ते चलोज्झिता।' इति कृते विशेषो वैधयेण सामान्यस्य । अर्धवैपरीत्ये दुर्वलवृत्तान्ते प्रकृते तु वैधरीत्यम् । असिनलंकारे समर्थ्यसमर्थकभाव आर्थः शाब्दश्चालंकार- ताप्रयोजकः । न तु काव्यलिने हेतु द्राव इवार्थ एव । हि यत् यतः इत्यादेः प्रतिपादकस्याभावे आर्थः । स तु कथितः 'मूच्छों गतो मृतो वा' इत्यत्र । तत्सत्वे शाब्दः । सोऽपि 'विपरीतग्रहणा हि' इत्यत्र । यथावा- 'भवत्या हि प्रात्याधमपतितपाखण्डपरिप- परित्राणस्नेहः श्ययितुमशक्यः खल यथा । ममाप्येवं प्रेमा दुरितनिवहेवम्ब जगति स्वभावोऽयं सर्वैरपि खलु यतो दुप्परिहरः ॥' अत्र भगवत्या भागीरथ्याः स्त्रोतुश्च वृतान्तयोविशेषयोः समर्थकस्य चतु- धचरणप्रतिपापस सामान्यस्य समर्थकता यत इत्यनेनोच्यते । ननु सामान्याओं विशेषार्थसमर्थक इत्यस्य सामान्यव्याप्तिज्ञानं विशेषा- १ मांद पूर्वाधरायोयत्यासो'नून सहाय' इत्यादिपरिवर्तने कवे 'मामला न पेशन्ते' इति निधारमकठया पवेग (पूर्वको परीसेन) विशेष: उत्तरागतः ('एक रामोशन्। ति), पूर्वागतस्य सामान्यस समर्थक इत्यर्थः । २ मा 'नून भासंपति.' इति यथावस्थितनुजा कुवे 'महो' इति पूर्वा साविपरीसम् अर्थात प्रवास विशेषस सामान्य विभ्यंग समर्थकम् । २ अर्थर सामान्य माशिनम् 'यत्र यत्र मसर का दिन विशेषभूलाया Aafपोलिसा: योगाम् ।

·. पारदोऽत्र रसः' इत्युदाहरणालकारे मूछदिगवं पारदमुदिश्य उपकारकारकावं विधीयते । तथा च भनुपाशः पारदो विशेषः । उपकारकारकत्वं तु सद्गुणशालिनि पुरुषे सामान्ये यदासीत्रदेव मन्तिरन्यासे तु 'उपसारमेव कुरुते विपद्गवः सदगुणो नितपम् । मूछो पतो मृतो वा रोगानपहरवि पारदः सकलान् । इलामू दिगतं पारदमनूव रोगापार- कर्व विधीयते । ततश्च पारदः रोगापाहरणं चेत्युभयसापि विशेषस्वमेवेसाशयः। अर्थान्तरन्यासः] रसगङ्गाधरः। ६३५ नुमितिप्रयोजकमित्येवार्थः पर्यवस्यति । अन्यथा खभावादेर्दुप्परिहत्त्वादिव्य- भिचारज्ञानदशायां वादृशार्थस्य समर्थकत्वाप्रतिपत्तेः । प्रतीतिविशदीकरण समर्थकेन क्रियते, नानुमानमिति प्राचीनप्रवादस्त्वविचारितरमणीय इति नायं भेदोऽनुमानादतिशेते । अतिशेते च विशेपार्थेन सामान्यार्थसमर्थनरू- पोऽधिकरणविशेषारूढसहचारज्ञानाहितव्याप्तिज्ञानदाात्मेति चेत्, कविः शृणोति । न चैवमपि विशेषस्य सामान्यसमर्थनं नार्थान्तरन्यासभेदो भवि- तुमीष्टे । प्रागुक्तोदाहरणालंकारेणैव गतार्थत्वादिति वाच्यम् । इवादिप्रयो- गाभावस्यैवात्र ततो वैलक्षण्यात् । एवमपि वाचकाभावादार्थोऽयमुदाहर- णालंकारोऽस्तु, न त्वर्थान्तरन्यासभेद इति चेत्, इदमस्ति वैलक्षण्यम्- सामान्यार्थसमर्थकस्य विशेषवाक्यार्थस्य द्वयी गतिः । अनुवाद्यांशमात्रे विशे- पत्वम् , विधेयांशस्तु सामान्यगत एवेत्येका । अनुवाद्यविधेयोभयांशेऽपि विशेषत्वमित्यपरा । तत्राद्या उदाहरणालंकारस्य विषयः, द्वितीया त्वर्था- न्तरन्यासभेदस्य । एवं च 'मूर्छा गतो मृतो वा निदर्शनं पारदोऽत्र रसः इत्युदाहरणालंकारगते विशेपे उपकारमेव कुरुत इति प्राचीनसामान्यार्थ- १ अधिकरणविशेपे आरूद यद सहचारशानम् [ यथा पारदे-'मूळ-विपद्गततेपि सदगुणः पारदः उपकारसहचरित एव' इति] तेन भाहितस्य व्याप्तिधानस दादयात्मक भव विशेषस्थले सहचार दृष्ट्या सामान्यस्थले भ्याप्तिान दीभवति यथा पारदे (विशेष) सद्गुणोपकारयो। सहचार दशा ( सामान्यस्थले) 'सद्गुणशाली विपद्गतोपि उपकारक पर भाव सगुणोपकारयोः संकटदशायामपि सहचरितलम् (व्याप्तत्वम्) एवेति दादयं भवति । एवंविध विशेषदारा सामान्यस्य समर्थनमेव नवीनम्, यतो दि भनुमाने स्वाप्तिशान सामान्य भवति ।पत्र तु विशेष इति । र विशेषेण सामान्यस समर्थनमर्थान्तरन्यासः (सामान्येन विशेषसमर्थन स्वनुमाना- लंगरः) इति पूर्व स्थापिते, न चैवम् ० इत्यादिना तस्यापि उदाहरणेऽन्ताव शो। विशेषकर्तृक सामान्यकर्मकं समर्थनम् ( विशेषारा सामान्यस्येत्याशयः ) इति तदर्थः । ३ 'उपकारमेव कुरुते विपद्गतः सदगुणो नितराम् । मूओं गतो मृतो वा निदर्शन -- .

·काव्यमाला! [द्वितीयानने- - . गतेव यथोक्तरूपेण किया विधेया । 'रोगानपहरति पारदः सकलान् इत्यर्थान्तरन्यासगते तु पृथगुपातविशेषरूपेगेति । लक्षणे वस विशेषेणे- त्यत्रोभयांशविशेपो प्राधः । तेनोदाहरणालंहतो नातिप्रसनः । यदि चाय- मल्पो विरोपो नास्योदाहरणालंकारात्पृथगलंकारता सापयितुं प्रभवति, अपि तु तद्विशेषतामियुच्यते, तदा उदाहरणालंकारोऽर्थान्तरन्यासस्य, दृष्टान्तस्य प्रतिवस्तूपमा, रूपकस्यातिशयोक्तिश्च विशेषः । उपमैव चार्थी लरणमा. न्तिमत्संदेहा इत्यपि सुवचं साद, तत्रापि विशेपस्याल्पत्वात् । कि चोदा- हरणालंकारो न माचां मनःसंतोपमावहति, उपमयैव तैस्तस्य निरासात् । 'अतस्तेषां विशेषेण सामान्यस्य समर्थनमर्थान्तरन्यास विना नान्यत्र प्रवेष्टु- मीट इति । अत्र हि प्रतिज्ञा-हेत्ववयवयोरिवाकाहाकमप्रा समर्य्यसमर्थकवाक्ययोः पौर्वापर्यमिति न गन्तव्यम् । नपत्र समर्थक समानुपपरयुत्यापितायामा- काहायां सत्यामेवामिधीयत इत्यस्ति नियमः। अनुपपत्तेरभावेऽपि प्रती- तिवंशधार्थ कविमिस्तस्माभिधानात् । एवं च परीत्येऽपि न दोपः । यथा- 'दीनानामय परिहाय शुष्मसस्यान्यौदाय वदति पयोधरो हिमाद्री । औनत्यं विपुलमवाप्य दुर्मदानां ज्ञातोऽयं शितिप भादृशां विवेकः ।। नामदार-अधेति । कविः शुषोतीति । निमरमानन्तरनिया अनु। नितिरनुमानालंगरस विषय सादिना पाठिशाले गरे दप्तोत्तरवारिधि भावः । । मनुसपैरियर मत्रपत्र निषादरम्याः, तेन शाहरणे नासिर (मिमा पत्र मासयस समन बावरन्यासः सारिकमेवर)। मोर पसारमाराचम् (मन्दिरमासः) मा एप्पो । ५ सय घर-परिमावि सिप UPा प्रमको विपतिमा सारमारत प्रदान शेिष: पग- Ma(काम: अनुसने सो दिन पूम्, 'भूगर' यादीना रे. ARTA TRITag: रामसरन्यारेगमीसः।

·अर्थान्तरन्यासः] रसगङ्गाधरः। अत्र दानेनासंभावितस्य विदुषो राजानं प्रति कोपवचने पूर्वार्धगतो विशेषः उत्तरार्धगते सामान्ये प्रस्तुते समर्थकः । एवमप्रकृतैः प्रकृतस्य सम- र्थनमुदाहृतम् । प्रकृतेन प्रकृतसमर्थनं यथा- 'कस्तृप्येन्मार्मिकस्तन्वि रमणीयेषु वस्तुषु । हित्वान्तिक सरोजिन्याः पश्य याति न पट्पदः॥' जलक्रीडायां दूरं गच्छेति वदन्ती कामिनी प्रति नायकस्योतिरियम् । असा वृत्तान्तद्वयमपि प्रकृतम् । फचित्मकृतेनाप्रकृतस्य समर्थनं संभवति । परंतु तदप्रकृतं प्रान्ते प्रकृवपर्यवसन्नं भवति । आपाततस्तु वस्यामकृतत्त्वम् , सर्वथैवाप्रकृतस्य समर्थनाऽप्रसक्तः । यथा- 'प्रमुरपि याचितुकामो भजेत वामोरु लाघवं सहसा । यदहं त्वयाधरार्थी सपदि विमुल्या निराशता नीतः ॥' अत्र कामुक्योः प्रक्रान्तेन वृत्तान्तेन विशेषेण दातृयाचकवृत्तान्तोऽम. स्तुतः सामान्यात्मा समर्थ्यते । यत्तु 'कारणेन कार्यस्य कार्येण वा कारणस्य समर्थनम्' इत्यपि भेद- द्वयमर्थान्तरन्यासस्थालंकारसर्वखकारो न्यरूपयत्, तन । तस्य काव्यलि- विषयवात् । अन्यथा 'वपुःपादुर्भावात्-' इति सकलालंकारिकसिद्धं काव्यलिङ्गोदाहरणमसंगतं स्यात् । अपरार्धे वाक्यार्थद्वयस्य कारणत्वेना- • र्थान्तरन्यासोदाहरणतापतेः । यदपि विमर्शिनीकार आह-"विशेषेणापि सामान्यसमर्थने यत्र सामान्यवाक्यार्थस्योपपादनापेक्षत्वं तत्रार्थान्तरन्यासः । यत्र पुनः खतःसिद्धस्यैव विशदीकरणायं तदेकदेशभूतो विशेष उपादीयते तत्रोदाहरणालंकारः । यथा 'निमजतीन्दोः किरणेविवाकः' इत्यत्र" इति । तदपि न। 'निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शङ्कमपि पीतम् ॥ २ मप्रकृतस्यापि दात वाचकच्चान्तस्य 'बलादधर ग्रहीतु प्रभुरपि त्वदशीकृतत्वात् तवा. ग्रेडइ यावक.' इति प्रकृते पर्यवसान भाति, अवस्य समर्थनाऽनावश्यकरसादित गोव्यम् । २ अपरापदयरूपं कार्य प्रति “पूर्वजन्मनि नाइ प्रणवान् सप्रति नमन् जन्मान्तरेऽशरीर तथा अनतिमान् स्याम्' इति वाक्याश्यं कारणमिस्र्थः ।

·। ६३८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- इति प्राचीनसमतोदाहरणे सामान्यवाक्यार्थस्यासंदिग्धत्वेनोपपादनानपेक्ष- त्वात् । नहि दोघेण भ्रमो भवतीत्यर्थे पामरस्याप्यस्ति संशयः, येनोपपाद- नापेक्षा स्यात् । अस्त्येव तर्कस्थल इवाहार्योऽत्रापि संशय इति चेत्, स्वदुक्तोदाहरणालंकारेऽपि तस्य साम्राज्यात् । तसादमदुक्कैव व्यवस्था- नुसतव्या। कुवलयानन्दकारस्तु-"यसिन्विशेषसामान्यविशेषाः स विकखर 'अनन्तरत्नप्रभवस्य-- इत्यादि। 'कर्णारंतुदमन्तरेण रणितं गाहस काक खयं माकन्दं मकरन्दशालिनमिह खां मन्महे कोकिलम् । धन्यानि स्थलसौष्ठवेन कतिचिद्वस्तूनि कस्तूरिकां नेपालक्षितिपालभालतिलके प न शङ्केत कः ॥' पूर्वमुपमारीत्या इह स्वर्थान्तरन्यासरीत्या विकखरालंकारः" इत्याह । तदपि तुच्छम् । 'उपकारमेव कुरुते', इत्युदाहरणालकारोकामदुदाहरणे प्राथमिकैविशेषस्याभावात्वदुको विकखरालंकारो न संभवतीति कश्चिद- लंकारस्त्वयापि वाच्यः । एवं चार्थान्तरन्यासस्य तस्य चार्थान्तरन्यासप्रभे- दयोश्च संसृष्टचैवोदाहरणानां त्वदुक्तानां गतार्थत्वे नवीनालंकारखीकारा- नौचित्यात् । अन्यथोपमादिषभेदानामनुप्राद्यानुमाहकतया संनिवेशेऽलका- प्रमेयोश्च संस्एथैवेति । बालकृतचमत्कारस्याधिकस्य सत्त्वाचिन्वमिदम् ।। इति रसगडापरमर्मप्रकासेऽर्थान्तरन्यासप्रकरणम् ॥ मारायः संसपटवापि समरसेवेत्याशयः। २ या मनुवापारामा विशेषवं तत्रोदाहरणम् । यत्र तूमयय विशेषस्तवार्थान्तरन्यास इति। ३ मत्र 'विपद्गम: सगुणः उपकारमेन करते' इवि प्रथमं सामान्यम्, न विशेष इसः । किन्तु विस्लरे कोटित्रयम्-पूर्व विशेषः, अत: सामान्यम्, पुनविशेषः, इति । परिराजोदाहरणे तु-उपकारमेव कुरुते व सामान्यम्, 'मत्र (बसिय) मूर्षित भूतो था परदो निदर्शनम् (परदेशः) इति विशेषः, इति कोटियमेवेवि विचार्य विवेकः। इस माणसा मांद मोन्टरन्यासस मारणस व संसा, मोन्टरन्या- सपमेदयोः मारणस प संसप्पैर गवावे लापः।

·अनुमानम् ] रसगङ्गाधरः। रान्तरकल्पनापत्तेः । 'वीक्ष्य रामं घनश्यामं ननृतुः शिखिनो वने' इत्यत्रा- प्युपमापोपितायां प्रान्तावलंकारान्तरत्वप्रसङ्गाय । इति रसगाधरेऽर्थान्तरन्यासप्रकरणम् । अथानुमानालंकारः- अनुमितिकरणमनुमानम् ॥ अनुमितिश्चानुमितित्ववती । अनुमितित्वं चानुमिनोमीति मानससाक्षा- कारसाक्षिको जातिविशेषः । व्याप्तिप्रकारकैपक्षधर्मतानिश्चयजन्यज्ञानं वानु- मितिः । तस्याश्च करणं व्याप्तिप्रकारकलिङ्गनिश्चय इत्येके । व्याप्यत्वेन निश्चीयमान लिनमित्यपरे । इदं च साधारणमनुमानम् । अस्य च कविम- तिमोलिखितत्वेन चमत्कारिले काव्यालंकारा । यथा-- 'तमिन्मणिवातहतान्धकारे पुरे निशालोपविधानदक्षे । सद्यो वियुक्ता दिवसावसानं कोकाः सशोकाः कथयन्ति नित्यम् ।। अत्र कथनं स्फुटबोधः । स चानुमित्यात्मकः कोकवियोगरूपस्य लिनस्से व्याप्यत्वेन निश्चयाकरणादुत्पद्यते । तत्र चान्धकारविशे- प्राग्वदाह-अथेति । विनिगमनाविरहादाह-व्याप्तीति । साधारणं तन्त्रान्त- १ 'धन व श्यामः' इत्युपमा । विकस्वरो यथा पृथक्, तथात्रापि पृथंगलकारस्व प्रसन्येत नतु उपमापोषितान्तिमत्त्वमित्यर्थः । २ मनुष्यत्वं यसिन स मनुष्यः, तथा अनुमितिल जातिर्यस्सा साऽनुमितिरित्यर्धेः । ३ न्याशिम् ( साध्य-हेत्वोः सहचारम् ) विशेषणीकृत्य पक्षस (पर्वतादेः) धोऽयमिति (धूमः पर्वदेस्ति तस्सद्व्याप्यो बहिरपि साधयितुं शक्यः) निश्चयजिनितं 'दहिमान्' इत्यादि शानम् । ४ पासाधारणं कारणम् । ५ यदा यदा कोकवियोगो भवति तदा तदा दिवसावसानं दृश्यते इति इति कोकवियोगस्य लिङ्गस दिवसायमानम्याप्यस्खनिश्चयः। एतद्रूपाव लिङ्गाव ( हेतोः) सात दिनावसानम्, कोकयो: सशेकवाद ( वियोगाद) इति स्फुटपोधो जात इत्सलकारः ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- पामावस्य तत्सामान्याभावत्वेनाध्यवसाने सति निशालोपविधानदक्षतासिद्धौ दिवसावसानसियभावप्रयुक्ता दिवसावसानानुमितिरित्यखि कविप्रतिभो- लिखितत्वम् । वक्ष्यमाणमुन्मीलितमिति न मन्तव्यम् । तस्याप्यनुमानताया एव स्थापयिष्यमाणत्वात् । यथा वा--- 'अम्लायन्यदरातिकैरयकुलान्यग्लासिपुः सत्वरं दैन्यध्वान्तकदम्बकानि परितो नेशुस्तमां तामसाः । सन्मार्गाः प्रसरन्ति साधुनलिनान्युल्लासमातन्वते तन्मन्ये भवतः प्रतापतपनो देव प्रभातोन्मुखः ॥' पूर्वत्र लिङ्गलिङ्गिनोः शुद्धत्वम् , इह तु रूपकानुप्राणितत्वमिति विशेषः। कविप्रतिभोल्लिखितत्वं पुनः स्फुटमेव । इह यत्र लिङ्गलिनिनोः सत्त्वं वन मन्ये थे अमि जाने इत्यादिपदानामनुमितियोधकत्वम् , यत्र तु सार- श्यादिनिमित्तसद्भावस्तत्रोत्प्रेक्षावोधकतेति विवेकः । तेन 'मन्मथामात्यमायान्तमहं मन्ये महामहम् । चक्षुधमत्कृति धते यदहो किल कोकिलः ॥' इत्यादावनुमैव, नोत्प्रेक्षा। गदिमाधारणम् । शहते-पक्ष्येति । इह अनुमानालंकारे । पुनस्त्वयें । उभयोति १ मणिभिरन्थकारविशेष एकापनीयरे न सर्वः, किन्यत्र मणिनाशिवान्धकारावशेष सामा. न्यतोऽन्धकारस्वमस्यरसाय वरमाले अन्धकारमारिद्राया निशाया पप्यमान दिवसाय- सानधानस्य नास्त्युपाय: । ठतम कोकवियोगरूपस लिहस दिवसावसानम्याभ्यस्वनिश्चये सति एखाकारणार दिवसावसानस मनुमितिः (ठाया, कथयन्दीति सक्षपदोपादानाव)। भन्यसिन् भन्यसामेदाम्परमानार कविप्रतिमारवचमत्कृतिरित्सलकारत्वमस्याशयः। २म.संबन्धिनः पदार्थो उनकादयः। ३ भाविकैरवकुलम्डानवाः लिस्य, प्रशप-सपनभ्याध्यस्वनिक्षयरूपाकारणानुमान - निति बोध्यम् । ४ महान् उत्सवो यत्र । कामामालो वसन्तः । ५भत्र उपमानोपमेययोः साहस्यनिमिच नास्ति। ततु यथा-'समा मन्ये लरिवतन ते पाइयोः पपक्ष्मी., याबा-मस्या दोहालिया मुखमापारसमण सर्व राति मन्येऽप । यदुर भोमियति । इत्यादिषु दयोः साश्य पूम्यते (पूर्वत्र पयस्य पाइस पर रस मुखस राजपयीयस चन्द्रसर । विदीयोदाहरणे रात्रपदेन नपरूपोप्युप्रेश्योऽभः । राग यिनी भोपायले गमिण्या मुखमरि ( मृत्तिकाम् ) भोक्तुनिषादीति वारा) ·यथासंख्यम् ]. रसगङ्गाधरः। ६४१ अत्रेदं बोध्यम्-मन्ये इत्यादिवाचकपदोपादाने वाच्यमनुमानम् । यथा- नन्तरोक्त । वक्तिकथयतीत्यादिलक्षकपदोपादाने लक्ष्यम् । यथा 'कोकाः सशोकाः' इत्यादौ । तदन्यतरानुपादाने साध्याक्षिप्तायामनुमितौ प्रतीयमा- नम् । यथा 'अम्लायन्-' इति पद्ये 'तद्भाची तब देव संप्रति महोमार्तण्डबि- म्बोदयः' इति चतुर्थचरणनिर्माणे । साध्यस्याप्यनुपादाने लिङ्गमात्रोपादानेन यत्रागूर्यमाणं साध्यं तत्र ध्वन्यमानम् । यथा- 'गुञ्जन्ति मञ्जु परितो गत्वा धावन्ति संमुखम् । आवर्तन्ते विवर्तन्ते सरसीयु मधुव्रताः ।। अत्र शरदागमस्य साध्यस्यानुमानं ध्वन्यते । एवमेषा व्यवस्था न प्रागुक्त करणमनुमानमिति नये संगच्छते । करणस्य ज्ञायमानलिङ्गत्वपक्षे वाच्य- तायाः केवलाया आपतेः। लिङ्गज्ञानत्वपक्षे वाच्यत्वलक्ष्यत्वयोरनापत्तेः । अतोऽनुमितिरेवानुमानम् । तस्याश्च वाच्यत्वलक्ष्यत्वप्रतीयमानत्वध्वन्यमान- त्वानां साम्राज्यम् , ल्युटश्च करण इव भावेऽपीति । इति रसगङ्गाधरेऽनुमानप्रकरणम् । अथ यथासंख्यम्- उपदेशकमेणार्थानां संबन्धो यथासंख्यम् । पदार्थानतिवृत्तिरूपे यथार्थेऽव्ययीभावः । संख्याया अनतिवृचिश्च भावः । भावेऽपीति । विधिरिति शेषः ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाशेऽनुमानप्रकरणम् ॥ १सायमान लिङ्गम् अनुमितेः करणम् ( कारणम् ) इति स्वीकारे हेत(लि) वाचकर- दोपादाने अनुमानं वाच्यमित्येव व्यपदेशः स्याद, जयस्वादेर्न प्रवीतिः । लिङ्गमानम् भनु. मितेः करणम् इति पझे धानं न वाचकं न च लक्षामिति वाच्यत्व-लक्ष्यत्वयोरनापतिः । एवं च करणमनुमानमित्युभयथापि न समजसम् । अनुमितिरनुमानमिति स्वीकारे मु मन्ये इत्याधुपादाने मान्यत्वम् , वचीत्याधुपादाने लक्ष्यस्वमित्यादिन्यवस्थपा अनुमितेच्यत्व-ल. श्यवादीनि सम्यक् संभवन्तीति सर्वस्वाशयः । न्युटर यथा करणे ( अनुमीयो भनेनेति ) साम्राज्यं तथा भावेपीति पूर्वानुषः । विधिः इति शेषः' इति नागेशटीका तु तरसानको दविधिरेष, अप्रसवाक्षेपस्म पण्डितराजमार्गे कुत्राप्यस्पर्शाद । २ संख्यामनतिकम्य यथासंख्यम् । .

·+ काव्यमाला। [द्वितीयानने- प्रथमस्य प्रथमेनैव द्वितीयस्य द्वितीयेनैवेत्यादिक्रमेण संबन्थे भवतीति योगार्थ एवं लक्षणम् । यथा- 'यौवनोद्गमनितान्तशतिताः शीलशौर्यबलकान्तिलोभिताः । संकुचन्ति विकसन्ति राघवे जानकीनयननीरजश्रियः ॥' अत्र यौवनोद्गमनितान्तशकित्ताः संकुचन्ति, शौर्यवलकान्तिलोभिता विकसन्तीति प्रथमद्वितीयक्रिययोः क्रमेण प्रथमद्वितीयविशेषणापच्छिन्नेन कर्नान्वयः । स च शाब्दः, समासाभावेन शब्दानामप्यन्वयात् । भावर्स- विश्वात्र प्रधानम् । यथा वा- 'दुमपङ्कजविद्वांसः सर्वसतोपपोषकाः। मुधैव हुन्त हन्यन्ते कुठारहिमदुर्जनैः ॥' इह दीपकानुपाणकम् । यथा वा- 'वृन्दापितृगहनचरी कुसुमायुधजननहननशक्तिधरौ । अरिशूललान्छितकरी भीति मे हरिहरौ हरताम् ॥ इहोभयत्राऽऽर्थः । पूर्व समासेन समासान्वयेऽवयवानामन्वयस्य पार्टिक- स्वात् । इत्यादिरपरिमितोऽस्य विपयः । अथ क्रमेणान्वयबोधे किं निया- मकम् । अत्र केचित्- “योग्यताज्ञानमेव नियामकम् । तथाहि 'वृन्दा- पितृगहनचरी' इत्यत्र हरी श्मशानचरित्वस्य, हरे वृन्दावनचारित्वस्य च शाधितत्वादन्वयबोधामावे हरौ वृन्दावनचारित्वस्य, हरे श्मशानचारित्वस्थ च योग्यत्वादन्वयबोधो जायमानः ऋमिकान्वयबोधे पर्यवस्यति । एवमन्य. जापि" इत्याहुः। अन्ये तु-"योग्यताज्ञानस्य नियामकत्वे क्रमभङ्गस दोपता न स्यात् । 'कीर्तिप्रतापी भातस्ते सूर्याचन्द्रमसाविव' इत्यादौ कीर्ती चन्द्रसाश्यस्य प्रतापे सूर्यसादृश्यस्य च व्युत्तमोक्तस्यापि योग्यतावशादेव प्रतीत्युपपतेः । नहि क्रमिकमेव योग्यम्, अपक्रममयोग्यम् , येन तव मुख्यार्थहतिः स्यात् । प्राग्वदाह-अथेति । संबन्धे सतीति शेषः । पूर्वतो विशेषमाह-इति। गृन्दा तदास्यं वनम् । पितृगहनं इमशानम्। अरिः सुदर्शन । आर्थविषये शइते -अथेति । १ शौरसुक्यभावयोरित्सः। प्रानस प्रस्स यथास्यमिदमलकारकमित्याशयः ।

·- यथासंख्यम् ] रसगङ्गाधरः। भवति चानुभवसिद्धा सा । तमादन्वयिसमसंख्यपदार्थज्ञानस्य यथासंख्या- न्वयवोधत्वं कार्यतावच्छेदकं वाच्यम् । एवं च 'कीर्तिप्रतापौ' इत्यत्र च यथावतानां यथासंख्यान्वयबोधो वाधनिश्चयपराहत इति मुख्यार्थहतिस- भावात्क्रममङ्गस्य दोषत्वसाम्राज्यम् । नन्वन्वयिसमसंख्यपदार्थानां यदि यथा- संख्यान्वयबोधो व्युत्पत्तिसिद्धस्तदा 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' इति सूत्रं व्यर्थं स्यात् । तदुदाहरणेषु 'लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचा' इत्या.' दिपु लौकिकसामग्रीबलादेव यथासंख्यान्वयवोधोपपत्तेः। योग्यतामात्रबलात तथावोधोपपादकमते तु शास्त्रमात्रचक्षुप्कः प्रकृतिविशेषप्रत्ययविशेषसंबन्ध- रूपाया योग्यताया अज्ञानाचेपां यथासंख्यान्वयबोधार्थ यथासंख्य' इति सूत्र- मिति चेत्, न । ममापि, प्रागुकव्युत्पचिरहितानां तादृशबोधार्थ सूत्रसार्थ- क्यात्" इत्याहुः । इदं तु बोध्यम्-यथासंख्यान्वयबोधों यथातथास्तु नाम । नात्रागृहीमः। यथासंख्यमलंकारपदवीमेव तावत्कथमारोढुं प्रभवतीति तु विचारणीयम् । नरसिंल्लोकसिद्ध कविप्रतिमानिर्मितत्वस्यालंकारताजीवातोर्लेशतोऽप्युपलब्धि- रस्ति, येनालंकारव्यपदेशो मनागपि स्थाने स्यात् । अतोऽऽपक्रमत्वरूपदो- पाभाव एव यथासंख्यम् । एवं चोद्भटमतानुयायिनामुक्तयः कूटकापिणवद- १ ये पदार्थाः अन्वयिनः (अन्यैः स६ अन्वयं लभन्ने) परस्पर च समसंख्याः वेषा पदाथांनां शनरूपस कारणस्य (समसंख्यपदार्थशाने सत्येव यथासंख्यमन्वयो भवति ), यथासख्यमन्वयवोध: कार्यम् (अन्वयबोधत्वं च कार्यतावच्छेदकम् ) । २ अर्थात् शास्त्रेणेव येषां शम्दसाधुत्वग्रहस्सैका मते लोमादीना 'प्रत्ययस्यैव योग्यता प्रामादीनां 'न'प्रत्ययस्यैव योग्यडास्तीति शानस्याभावात् यथासख्यान्वयार्य यथासंख्यसूत्र- मित्यर्थः। ३ नन्वित्यादेः शंकासमाधानप्रघट्टकस्यायमाशयः-मन्ये विवि मतानुसार यदि म्युत्पत्ति- सिद्ध एव ययाक्रमान्वयस्वहिं व्युत्पत्त्यनुसार लोकमसिदत्वादेव यथासख्यान्वये सिद्ध पाणिनि- सूत्रस पर्थ्य स्यात् । असम्भवानुसार तु योग्यताशनमेव यथासंख्यालये नियामकनिति सीकारे तु शास्त्रकर्षा शाखं विना नेदं शनमुपपद्यते यद् लोमादीनां मत्स्यस्पैर योग्यता इत्यादि । ततश्च सूत्रं विना यथासंख्यान्वयस अनुपपत्रत्वापयासंख्यसूत्रं चरिसाफ- मौत कोच मतानुसारणा पूर्वपक्षः । येषा वाइशभ्युपत्तशान नास्ति वयमसन्मवेशि सफल सूक्षमिति मन्य'मतानुयायिनां समाधानम् ।

·. काव्यमाला। [द्वितीयानने- रमणीया एव । एतेन यथासँख्यमेक क्रमालंकारसंशया. व्यवहरतो वामन- स्यापि गिरो व्याख्याताः इति तु नव्याः ।। इति रसगडाधरे यथासख्यप्रकरणम् । है N ४ . अर्थ पर्याय:- 'फ्रमेणानेकाधिकरणमेकमाधेयमेकः पर्यायः।। क्रमेणानेकाधेय- कमेकमधिकरणमपरः।। ।। एतदन्यान्यत्वं च.सामान्यलक्षणम्, न तु योगार्थमात्रम् । अतिम- सक्तेः । 'परावनुपात्यय इणः इति पाणिनिस्मृत्या अनुपात्ययमात्रस घ - पाधित्वेनोक्तेः। नाप्यन्यत् । अन्यतरत्वाघटितस्य निर्वतमशक्यत्वात् । अत्रावलक्षणे प्रामुक्तविशेषालंकारद्वितीयभेदेऽतिमसनवारणाय क्रमेणेति । तत्र चाधेयस्य युगपदनेकाधारसंबन्धान्नातिप्रसङ्गः । द्वितीयलक्षणे वक्ष्य- माणसमुच्चयालकारातिव्याप्तिवारणाय तदिति विवेकः । उदाहरणम्- 'भायाता कमलासनस्य भवनाद्रष्टुं त्रिलोकीतलं गीर्वाणेषु दिनानि कानिचिदयो नीत्वा पुनः कौतुकात् । प्रान्त्वा मूवलये महाकविकुलोपास्या तवास्याम्बुजे राजन्सप्रति सत्यधामनि गिरां देवी मुखं वर्तते ।। स्थाने युक्त । नव्या इति । वस्तुतस्तु यथासख्यसूतबलात्पाणिनीयप्रयोगे पार्मिकत- यान्वयबोधे द्वन्द्वादे साधुत्वेऽपि नान्यत्र साधुत्वम् । कि तु समुदितान्वययोधमान एवेति तदभिप्रायकाले प्रयोगा असाधव एव । अलंकारस्तु द्वितीयरीत्या व्यस्ते चरितार्थ इति बोध्यम् ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाशे यथासख्यप्रकरणम् ।। प्राग्वदाह-अथेति। १ एकमाघेय क्रमेण भनेकेष्वविकरणेषु स्यात्स प्रथम., एकसिनधिकरणे क्रमेण भनेकान्या- घेयानि इति दिवीयपर्यायलाशयः। २ अर्थात् परि उपसर्गपूर्वात, 'इ'धातो. पम्प्रत्ययविधी निमिचम् अनुपात्ययः (क्रम- प्राप्तस्य मनतिक्रमणम्) । तथा च योगार्थमाथे पर्यायठक्षणे स्वीकठे क्रमप्राप्त सर्वत्रापि पयर्या- यत्व प्रसन्येवेत्यर्थः। २ अन्यतरस्य (अनेकेषु एकमात्रय पर्याय इत्यादे.) पर्यायव तु न बक्तु शापम् , दि. डररस (स्वमित्ररिकरणे क्रमादनेकापानि सारे भपि पर्यायब सवादित्याश्य । भोर कमेणेति । समुच्चये हि युगपदेव एकसित्रनेककियादयो भवन्ति ।

·पर्याय:] . 3 रसगाधरः। ६४५. अत्र प्रथमचरणगतमधिकरणमार्थम् ,! विश्लेषावधिमञ्चम्यां विश्छेपस्यो. पश्लेपमन्तरेणासिद्ध्या औपश्लेषिकाधिकरणस्याक्षेपगम्यत्वात् । कमलासनस्य भवने स्थित्वा आयातेति ल्यब्लोपपञ्चम्यामपि, त्यबन्तार्थक्रियाधिकरणे पञ्चम्या लाक्षणिकत्वादवाच्यतैव । 'स्यव्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इति वार्तिकस्य निरूढरक्षणासमर्पकतेति राधान्तात् । इवरचरणत्रयगतं तु शाब्दम् । यथा वा- 'मकरालयस्य कुक्षौ स्थित्वा सदनेऽमृनाशिनां च चिरम् । संप्रति निर्दोपे ते राजन्वदनाम्बुजे सुधा वसति ।।' : पूर्वमवरोह. इह त्वारोह', पूर्वपूर्वत्यागेऽचिबीजोपादानं चेति विशेषः । अपरः पर्यायो यथा:- :विदूरादाश्चर्यस्तिमितमय किचित्सरिचया- दुदञ्चञ्चाश्चत्य तदनु परितः स्फारितरुचि । गुरूणां संघाते सपदि मयि याते समजनि त्रपाघूर्णचार नयनयुगमिन्दीवरदृशः॥' अत्र कचिदनपावृते स्थलविशेपे गुरुशुश्रूपमाणायाश्चिरप्रोषितमसभा- वितागमनं प्रियमकरसादालोकितवत्याः कस्याश्चिन्नयनयुगरूप एकस्मिन्नधि. करणे विशेषणीभूताना. स्तिमितत्वादीनामायानां , युगपदसंभवात्कारणक्रम- वशाच्च ऋमिकत्वम् । यथा वा- १ विश्षस्य योऽवधि. (मवनमिति) तसास्कृतायां पञ्चम्या 'विभाग संयोग विना नोप- पचते' इति 'पूर्व कमलासनस्य भवने आसीद' इति भवनरूप औपश्लेषिक माधार. अर्थ- बलाइभ्य इत्यर्थ । २ ननु भवनादिति नापादाने पञ्चमी येन विभागासयोग आक्षिप्येत, अपि तु ल्यवलोप. पश्चमी । तत्रापि अधिकरणस आधत्वम् अथाद् वाच्यत्वाभावमाह। अयं भाव -स्यब्लोपे इति वार्तिक "भवनाव' इत्यादिपवम्या 'भवने सित्ता', कर्मणि तु 'भवन दृशा इत्याय) लक्षण" इत्यर्थबोधक, न पञ्चमीविधायकम् । तथा च भवने इत्याचारास बात काम इत्यवाच्यत्वमेव तस्य । ३ अवरोह. उपरितो नीचैरागमनम् । आरोहो नीचैव. उपरिगमनम् । अरुचिस्तु- कुरा मकरा. सन्तीति तस्यागोचर देवानां समीपे आगमनम् । वेपि अमृताधिन रवि लस मशनेन समापनमेव स्यादिति भयात्रिदोषे मुझे आगमनम् । ४ प्रसारिता रुचि, कान्तियंस तद, चिकाचितमिति यावद।

·[द्वितीयानने- - ६४६ काव्यमाला। : प्रथमं श्रिलकाकोरकामावथ शोमामनुभूय कन्दुकानाम् । अधुना श्रयितुं कुचौ यतेते दयिते ते करिशावकुम्भलीलाम् ॥' अत्रापि कुचनेकीकृते कुचरूपेऽधिकरणे परिमाणविशेषाणाम् । यदि च कुचयोः पूर्वपूर्वखरूपापेक्षया उत्तरोत्तरखरूपस्योत्कर्षः प्रतीयते वदा एकविषयः सारोऽध्यस्तु, विषयभेदाच्च न बाध्यबाधकभावः। यत्तु- 'बिम्बोष्ठ एव रागने तन्वि पूर्वमदृश्यत । अधुना मृगशावाक्षि हृदयेऽप्येप दृश्यते ।।' इति कुवलयानन्दकृता विकासपर्यायो निजगदे, तचिन्त्यम् । एकसंबन्ध. नाशोचरमपरसंबन्धे सत्येव पर्यायपदरस लोके भयोगात् , 'श्रोणीचन्धस्त्य- जति तनुता सेवते मध्यभागः' इति काव्यप्रकाशोदाहृते, 'प्रागर्णवस्य हृदये इत्यादिसर्चखकारोदाहृते च तथैव हटत्वाच असिन्नलंकारलक्ष- गोऽपि क्रमपदेन बादशविवक्षाया औचित्यात् । तसादत्रैकविषयः सारा- लंकार उचिवः, ये रत्नाकरादयो वर्धमानकालंकारमामनन्ति स चायुष्मता नोक्ति एव । इदं तु वोध्यम्- 'प्रथमं चुम्बितचरणा जहाजानुरुनाभिहृदयानि । मालिप्य भावना मे खेस्तु विष्णोर्मुसाञ्जशोभायाम् ॥ मन न तावत्पर्यायः, उत्तरोचरसंबन्धस्य पूर्वपूर्वत्यागपूर्वकत्वाविवक्षणात्। यतोऽत्र मुखविषयकभावनायाः सर्वानविषयक वक्तुरभिप्रेतम्, न तु मुख- मात्रविषयकत्वम् । अत एव खेललित्युक्तम्, न तु मजत्तिति । तथा-- 'पूर्व नयनयोलेमा ततो ममा मनस्यभूत् । अथ सैव प्रियसासीत्सर्ववेदनगोचरा ।। इत्यत्रापि । नापि सारः, उत्तरोत्तरस्योत्कर्षापकर्षयोरभावात् । तमादेवमादौ शुद्धकमालंकारोऽतिरिक्त इत्याहुः । वस्तुतो दिलादाह-कुचत्वेनेति । विशेषणानामुकरीला ऋमिकत्यमिति शेषः । सागलंकार उचित इति । अयेदं विन्सम्-~भेदप्रतीतो ससामेव सार इत्यस प्राचीन समतत्वेन तदभावात् । अत्र हि रागयोः टेषेणाभेदाप्यवसायात् । वर्ष- मानररूपालंधरावरसीभरापेक्षया पर्यायपदार्थस, साधारव्यमाश्रित्याभेन संग्रह- सोचिरवाच । भत एवं प्रास्तापी पर पर्याय उदाहृतम् । इत्य- ·परिवृत्तिः] रसगङ्गाधरः। ६४७ इहान्यदप्यवधेयम्-यत्राधाराधेयतत्संबन्धकमेपु कचिदपि कविकल्प- नापेक्षा तत्रैवायमलंकारः । यत्र तु सर्वाशे लोकसिद्धत्वं न तत्र कश्चिदलं. कारः । अत एव 'श्रोणीवन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः पन्या मुक्ता- सरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम्' इति काव्यप्रकाशकृता, 'प्रागणवस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्' इति सर्व सकृता च निदर्शितम् । अत्रोभयत्राम्याधारभेदाद्भिन्न आधेयः कविना एक- ताध्यवसानेनैकीकृतः । असदचोदाहरणेषु तु क्रमोऽपि कल्पितः । नहि ब्रह्मलोकस्थया देवतया, पयोधिस्थया सुघया च, वाचोवाध्माधुर्यस्य चाभेदो' लोकसिद्धस्तादृशः क्रमो वा । एवं स्थिते 'अधुना पुलिनं. तत्र यत्र स्रोतः पुरा- भवत्' इति कुवलयानन्दगतमुदाहरणं 'यत्र पूर्व घटस्तत्राधुना पटः' इति चाक्यवल्लौकिकोक्तिमागित्यनुदाहार्यमेव । इति रसगाधरे पर्यायप्रकरणम् । अथ परिवृत्तिः- परकीययत्किचिद्वस्त्वादानविशिष्टं परमै स्वकीययत्किचिद्वस्तु- समर्पणं परिवृत्तिः॥ क्रय इति यावत् । सा च तावविविधा-समपरिवृत्तिर्विषमपरिवृश्चेति । समपरिवृत्तिरपि द्विविधा-उत्तमरुचमानां न्यूनैन्यूनानां चेति । विषमपरित तिरपि तथा --उत्तमैन्यूँनानां न्यूनरुतमानां चेति । क्रमेणोदाहरणानि- 'अन्नानि दत्त्वा हेमाग्नि प्राणान्क्रीणासि चेनृणाम् । युक्तमेतन तु पुनर्लोचनाम्बुरुहद्वयम् ॥' अत्र पूर्वार्ष एव समपरिचिः, उत्तरार्धे तु विषमेव । प्रापि । नोकरीला पर्याय इति शेषः । लौकिकोकिमाघमिति। मर्द चिन्यम्- गभीरजलस्य स्रोतस्त्वेनाल्पजलविद्यमानताया मुशकगमनत्वेन कविना पुनित्यारोपे उदाहरणत्वं सम्पमेव ॥ इति रसगजाधरमर्मत्रमशे पर्यायप्रकरणम् ॥ प्राग्वदाह-अथेति । तथा द्विधा । परला तरगतिः (भीमपरविन्या.) मिश! छोपनयोहरतम् (धीरशम्) पमि वापि समादीनामेरमाभ्यवसाननिसारयः । 1 - " ·६४८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'अस्थिमालामयीं दत्त्वा मुण्डमालामयीं तनुम् । गृहृतां त्वत्पुरस्थानों को लाभः सरशासन !" 'गरिमाणमर्पयित्वा लघिमानं कुचयुगात्कुरङ्गशाम् । खीकुर्वते नमस्ते यूनां धैर्याय निर्विवेकाय ॥ 'किमहं कथयामि योपितामधेरै विम्बफलं समर्प्य याः सुरसानि हरन्ति हन्त हा विदुषां पुण्यफलानि सत्वरम् ॥ एषु दानादानव्यवहारः कविकल्पित एव, न तु वास्तवः । यत्र वास्तवखब नालकारः। यथा--'कोणन्ति प्रविकचलोचना समन्तान्मुक्ताभिर्वदरफलानि यत्र बालाः। इद चापरं बोध्यम्-अत्र परस्सै स्वकीययत्किचिद्वस्तुसमर्पणमित्येता- वपर्यन्वं रक्षणे विवक्षितम्, न तु खकीययत्किंचिद्वस्वत्यागमात्रम् । 'कि- शोरभावं परिहाय रामा भार कामानुगुणा पणालीम्' इत्यत्रातिव्याया- पः । न चेदं लश्यमेवेति वाच्यम् । पूर्वावस्थात्यागपूर्वकमुचरावस्थामह- गस्य बास्त्रवत्वेनानलंकारत्तात् । एवं सिते "विनिमयोऽत्र किंचित्यक्त्वा कस्यचिदादानम्' इत्यलंकारसर्वस्वचा यल्लक्षणं परिवृतेः कृतम्, यच 'किमित्यपास्यामरणानि यौवने घृतं लया वार्घकशोभि वस्कलम्' इत्युदा- हृतम्, तदुभयमध्यसदेव । इति रसगाधर परिवृत्तिप्रकरणम् । - विम्बफ वत्सदृशम् । प्रविकचेति । प्रविकसितेपर्थ । प्रपाली मार्ग । यौवनोदम- सरा ॥ इवि रसगदाधरममेंप्रमाणे परितिधारणम् । स्वरपुरेशी। २.शेपले पठी १ भदरम् (मसाटम) समय परसानि कानि, भरवा कर नासि परा पत्र वाईन रस्सा मारा (भूमि) पत्र साशनि पुग्यफडानि हरन्दीदि म्यूनकपमानां पीचिः । अर्याद सीपयतिनिसागोचर पर लसीयपतिप्रिलमगे घलेक परिवति। र पर मदान न परसादानम् ।

·A - परिसंख्या] रसगङ्गाधरः। ६४९ अथ परिसंख्या- सामान्यतः प्राप्तस्यार्थस्य कसाचिद्विशेपायावृत्तिः परिसंख्या। नियमोऽप्यसिन्दर्शने निरुक्तलक्षणाकान्तत्वात्परिसंख्यैव । पाक्षिकप्रा. प्ति-युगपत्प्राप्तिरूपस्यावान्तर विशेषस्याविवक्षणात् । अत एव वैयाकरणानां मते परिसंख्यापि नियमशब्देनोच्यते । तथा हि-कृतद्धितसमासाश्च' इत्यत्र समासग्रहणं नियमार्थमिति हि तेषां सिद्धान्तः । तत्र हि समासे पाक्षिक्याः प्रातिपदिकसंज्ञायाः प्राप्लेरभावात्कथं नाम पराभिमतो नियम उपपद्यते । युगपद्धि समास-समासेतरपदसंघातयोः 'अर्थवत्'-सूत्र प्राप्त- मिति परिसंख्या भवितुमर्हति । पूर्वतन्त्रे तु नियमपरिसंख्ययो)देन परिभा- पणम् । यदाहु:- 'विधिरत्यन्तमप्राप्ते, नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्रासे परिसंख्येति गीयते ॥' - प्राग्वदाह-अथेति । न्यूनतां निराचष्टे-नियमोऽपीति । अस्मिनलंकार- शाने । पूर्वतन्द्रे पूर्वमीमांसायाम् । यदाहुर्तिककाराः। १ मारम्भतः प्रघट्टकस्यास्पदं विशदीकरणम्-सामान्यतः प्राप्तस्वार्थस्य कमाचिदिरे- पार (अर्थात कचिद्विशेष हेतकल, तद्विशेषात) व्यावृत्तिः (निषेधः) परिसंख्या, इति लक्षण- भ्यासरवानियमहापि परिसंख्या'न्त कत्यमेवेति पृथक् नियमालंकाराऽप्रदर्शन का न्यूनवं नाशिनीयम् । ननु श्योः कथमक्यम् । पाक्षिकप्राप्तौ नियमः, युगपत्माप्तो परिसंख्या, प्रति पूर्वमीमांसादर्शनम् । सत्रोच्यते--भवान्तरो विशेषो नात्र विवक्षितः । अस्माकमेव न, वैयाकरणानामपि मते नियम-परिसंख्ययोन भेदः । यतो हि चरिततिसूत्रे समासमार्ण नियमाम् । भयमाशयः-राजपुरुष इति समुदायस्य अर्थदत्त्वाद धातु-प्रत्यय-मत्सयान्त- भिन्नत्वाब मवरसमेणैव प्राविपदिकाले सिले नियमार्थ समासप्रणम्-'यत्र संपाते पूनों भागः पदं वस चेद्भवति सहि समासस्यैव' । मत एक रासः पुरुष रवि कापस मवैवस्वेन प्रासापि समासस्यैवेति नियमाप्रातिपदिकत्व नेत्यर्थः । यदि तु मीमांसावर पाक्षिकमा (नियमः पाक्षिक सवि) एव नियमत्वं स्पारि समा मातिपदिकसंशाया न वैकल्पिकी (पाक्षिकी) प्राशिः, ततः कथं धमासप्रहणस नियमावं म्यपदिश्येत । भस्माकमिव वैयाकरणा नामरि रे नियमपरिसंख्ययोरेक्से व राजपुरुष इति प्रमा, राम पुरुष इति वाक्ये र सामान्यतः मासस्य भवदिति प्रातिपदिकसंसाधस समासमहमरूपाविशेषाद् म्यादतिः क्रियते, मन पद सोय नियमः परिसंस्था। ५५ रस.

·६४८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'अस्थिमालामयीं दत्त्वा मुण्डमालामयीं तनुम् । गृहतां त्वत्पुरस्थानों को लाभः सरशासन ।' 'गरिमाणमर्पयित्वा लघिमानं कुचयुगात्कुरङ्गशाम् । खोकुर्वते नमस्ते यूनां धैर्याय निर्विवेकाय ' 'किमहं कथयामि योषितामधेर बिम्बफलं समर्प याः। सुरसानि हरन्ति हन्त हा विदुषां पुण्यफलानि सत्वरम् ||" एषु दानादानव्यवहारः कविकल्पित एव, न तु वास्तवः । यत्र वास्तवखत्र नालंकारः । यथा--'क्रीणन्ति प्रविकचलोचनाः समन्वान्मुक्ताभिर्वदरफलानि यत्र बालाः। इदं चापरं बोध्यम्-अत्र परसै खकीयस्किचिद्वस्तुसमर्पणमित्येवा- वत्पर्यन्तं लक्षणे विवक्षितम्, न तु खकीययत्किंचिद्वस्तुत्यागेमात्रम् । 'कि- शोरभावं परिहाय रामा बभार कामानुगुणां प्रणालीम्' इत्यत्रातिव्याप्त्या. पत्तेः । न चेदं लक्ष्यमेवेति वाच्यम् । पूर्वावस्थात्यागपूर्वकमुत्तरावस्थामह- णस्य वास्तवत्वेनानलंकारत्वात् । एवं स्थिते 'विनिमयोऽत्र किंचित्त्यक्त्वा कस्यचिदादानम्' इत्यलंकारसर्वखवता यल्लक्षणं परिवृत्तेः कृतम्, यच 'किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभि वस्कलम्' इत्युदा- हृतम् , तदुभयमप्यसदेव । इति रसगजाधरे परिवृतिप्रकरणम् । बिम्बफलं तत्सदृशम् । प्रविकचेति । प्रविकसितेत्यर्थ । प्रणाली मार्ग. । यौवनोद्गम- रूपा ।। इति रसगाधरमर्मप्रकाशे परिवत्तिप्रकरणम् ।। ३ वरपुर काशी। २ कर्मण शेषरखे षष्ठी। ३ अपरम् (अपकष्टम् ) समये मुरसानि फलानि, अथवा भवरम् नास्ति भरा यत्र सादर रता एक रसा (भूमि.) यत्र वाहशानि पुण्यफशनि धन्दीवि न्यूनैरुचमाना परिवृतिः। ४पर्याव स्वकीयपत्विबिदस्तुत्पागोहर पासै सीपयत्किञ्चिदस्तुघमणे यत्येव परिचि.। ५भत्र परसैन दान न परस्सादनम् ।

·परिसंख्या ] रसगङ्गाधरः। ६४९ अथ परिसंख्या- सामान्यतः प्राप्तस्यार्थस्य कसाचिद्विशेषाद्यावृत्तिा परिसंख्या । नियमोऽप्यसिन्दर्शने निरुक्कलक्षणाक्रान्तत्वात्परिसंख्यैव । पाक्षिकमा- प्ति-युगपत्राप्तिरूपस्यावान्तरविशेषस्याविवक्षणात् । अत एव वैयाकरणानां मते परिसंख्यापि नियमशब्देनोच्यते । तथा हि-'कृत्तद्धितसमासाश्च' इत्यत्र समासमहणं नियमार्थमिति हि तेपो सिद्धान्तः । तत्र हि समासे पाक्षिक्याः प्रातिपदिकसंज्ञायाः प्राप्तेरभावात्कथं नाम पराभिमती नियम उपपद्यते । युगपद्धि समास-समासेतरपदसंघातयोः 'अर्थवत्'-सूत्रं प्राप्त- मिति परिसंख्या भवितुमर्हति । पूर्वतन्त्रे तु नियमपरिसंख्ययोर्भेदेन परिभा- पणम् । यदाहु:- 'विधिरत्यन्तमप्राप्ते, नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति गीयते ।।' प्राग्वदाह-अथेति । न्यूनता निराचष्टे-नियमोऽपीति । अस्मिनलंकार- शास्ने । पूर्वतन्त्रे पूर्वमीमांसायाम् । यदाहुातिककाराः। १ भारम्भतः प्रघट्टकस्यास्येदं विशदीकरणम्--सामान्यतः माप्तस्यास्य कलाचिदिशे- पाव (अर्थात, कंचिदिशेष हेतय, द्रदिशेषाव) व्यावृत्तिः (निषेधः) परिसंख्या, इति सक्षण- ध्यासस्वानियमस्यापि परिसख्या'न्त चत्वमेवेति पृथक नियमालकाराऽप्रदर्शनकृतं न्यूनलं नाशनीयम् । ननु दयोः कथमक्यम् ! पाक्षिकमाप्ती नियमः, युगपरमाती परिसंख्या, इति पूर्वमीमांसादर्शनम् । तत्रोच्यते-भवान्तरो विशेषो नात्र विवक्षितः । अस्माकमेव न, वैयाकरणानामपि मते नियम-परिसंख्ययोन भेदः । यतो हि कृत्तस्वेितिसूत्रे समासग्रहण नियमाधम् । अयमाशयः-रानपुरुष इति समुदायस्य अर्थवत्वात् धातु-प्रत्यय-प्रत्ययान्त- भिन्नत्वाच अर्थवत्यक्षेणैव प्रातिपदिकत्वे सिद्ध नियमार्थ समासग्रहणम्--'यत्र संपाद पूर्वी पद तस्य चेनवति तहिं समासस्यैव' । अत एव राशः पुरुष इति वाक्यस अर्थतत्त्वेन प्राप्तावपि समासदेति नियमाप्रातिपदिकत्वं नेलः । पदि मीमांसावर पाक्षिमाप्ती (नियमः पाक्षिके सति) एव नियमत्वं साहि समासे प्रातिपदिकसंज्ञाया न कप (पाक्षिकी) माक्षिः, ततः कथं समासग्रहणस्य नियमत्वं व्यपदिश्यैत । भसाकमिव वैयाकरणा- नामपि तन्ने नियमपरिसंख्ययोरक्ये तु राउपुरुष इति समासे, रामः पुरुष इति दास सामान्यतः प्राप्तस्य भवदिति प्रातिपदिकांशरूपस्याबस समासमहणरूपाविधेशन म्याति क्रियते, अत एव सोय नियमः परिसंख्या।

·काव्यमाला। . ६५० [द्विवीयानने- विधिः-वर्गकामो यजेत' इत्यादिः । यागादेः प्रकारान्तरेणापाः । नियम:--'श्रीहीनवहन्ति, समे देशे यजेत' इत्यादिः । पुरोडाशनिर्माण- फलोपधायकतावच्छेदककोटिपविष्टाया चितुपतायाः संपादकत्वेनावहन- नस्य प्राप्तेर्नखविदलनसमवधानकालावृत्तित्वेन, यागाधिकरणतया समदे- शप्राप्तेषिपमदेशसमवधानकालावृत्तित्वेन, च पाक्षिकत्वात् । परिसंख्या- 'इमामगृभ्णरसनामृतस्पेत्यवामिधानीमादचे', 'पञ्च पश्चनखा भक्ष्याः, इत्यादिः । रशनामहणलिलेनाश्वाभिधानीगईभाभिधान्योरादानस्य युगपत्मा- सत्वात् । इत्यलमप्रकृतचिन्तया । इयं च तावहिविधा-शुद्धा प्रभपूर्विका च । द्विविधाप्यार्थी शाब्दी चेति चतुर्विधा । यथा- 'सेवायो यदि साभिलापमसि रे लक्ष्मीपतिः सेव्यता चिन्तायामसि सस्पृहं यदि चिरं चक्रायुधश्चिन्त्यताम् । आलापं यदि काङ्क्षसे मधुरिपोर्गाथा वदालप्यता खापं वान्छसि चेन्निरर्गलसुखे चेतः सखे सुप्यताम् ।।' अन यदिघटितवाक्यैनिवेदिवस्य रागप्राप्तस्य सेवादेः कर्मवायाः पर. मेश्वरे विषयान्तरे च प्राप्तत्वेन लोडघटितवाक्यार्थवैयर्थ्यप्रसङ्गाद्विपयान्तर न सेव्यतामित्यादिरूपा विषयान्तरे तरक्रियाकर्मत्वव्यावृत्तिस्वापर्यविषय- तया करप्यमानत्वादार्थी शुद्धा च । द्वितीये आह-यागेति। १ मरहननेनापि वितुषण संपपत्रे नविदानेनापि । नीदीनवदन्ति' इत्युक्त्या अ- इननस प्राधिः, नसविदहनस्यापि यदा समक्शनं वा तसा मचितया पाक्षिकत्वम् । एवं समे देखे इत्यादि बोध्यम् । २ अयं भाव:-सेवनम्मता सगप्राप्ठा (पतो हि संसार बर्वमानेन निसर्गत: शिविदा- सेम्यते पर)। एवं च सेपनम्मखं सामान्यको लक्ष्मीपवावपि प्राठमेव । पुनः छपीपति। सेव्यमम्' शति ओय विधानं किंफलकम् । य-यम्यनिवारणरूपादिपाव छामान्यतः प्रास यादीमा सेग्नम्मरस म्यारनिः किरते, ति परमार वं दिवीपवरणा. बिपी संगमनीयम् । लक्ष्मीपतिः सेम्यवामित्यनेन विषयान्तर न सेम्पवामिस्सयो उभ्यते, नमुका म्यते । वाचता म्याटिरामा प्रश्नपूर्वकावागावात शुस लायपः ।

·परिसंख्या ] रसगजाधरः। ६५१ "कि तीर्थ हरिपादपद्मभजनं किं रतमच्छा मतिः किं शास्त्रं श्रवणेन यस गलति द्वैतान्धकारोदयः । किं मित्रं सततोपकाररसिकं तत्त्वावबोधः सखे कः शत्रुर्वद खेददानकुशलो दुर्वासनासंचयः ॥ अत्र हरिपादभजनादिकमेव तीर्थादिकं नान्यदित्यर्थस्तात्पर्यमर्यादया प्रतीयत इत्यार्थी प्रश्नपूर्षिका च । 'तीर्थ गला तदितरदपां निर्मलं संघमात्रं देवौ तस्याः प्रसवनिलयो नाकिनोऽन्ये वराकाः। सा यत्रास्ते स हि जनपदो मृत्तिकामात्रमन्य- चां यो नित्यं नमति स बुधो बोधशून्यस्ततोऽन्यः ॥' अत्र मात्रादिपदस्तीर्थत्वादिव्यावृत्तिः प्रतीयत इति शाब्दी शुद्धा । 'किं मित्रमन्ते सुकृतं न लोकाः किं ध्येयमीशस्य पदं न तोकाः । किं काम्यमव्याजसुखं न भोगाः किं जल्पनीयं हरिनाम नान्यत् ॥ अत्र शाब्दी प्रश्नपूर्षिका चेति प्राचां मतम् । अन्ये तु 'व्यावृत्तेरार्थस्व एव परिसंख्यालंकारः, अन्यथा तु शुद्धा परिसंख्यैव । यथा हेतुत्वस्यार्थ- त्व एव हेवलंकारः, अन्यथा हेतुमात्रम् । अतो भेदद्वयमेवास्या इत्याहुः। अपरे तु "व्यावृत्तेरार्थत्वेऽपि नालंकारत्वम् । 'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः; एवं सति पूर्वविरोधं परिहरतिप्राचीनेति ।। इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशे परिसंख्या- प्रकरणम्॥ १ देवी च देवश्च देवौ। तसाः (गाया.) यो प्रभवस्थानभूती तावेव देवो । अन्ये नाकिनी देवाः राकाः दीनाः। २ 'अपा संघमात्रम्' इति मात्रपदेन 'इतरत्र तीर्थ न' इति व्यावृचिवोंध्यते । एवम् 'भन्ये वराकाः' इत्यनेन 'भन्ये देवा न' इति व्यावृत्ति: प्रदीयते । ततश्च सदनोध्यावासेयं शम्दी । अप्रश्नपूर्वकरवाद शुद्ध। ३ पवनखाः पन (शशकी शछकी गोपादय.) भक्ष्याः, इत्यनेन अन्ये पचनखान भक्ष्याः रति व्याधिः प्रदीयते इति अत्रापि परिसंख्यालंकारः स्वाद ।

·६५२ काव्यमाला। [द्वितीयादने- समे यजेत, रासस' इत्यादावपि तदापतेः । किंतु कविप्रतिभानिर्मिता या तादृशव्यावृतिस्तस्याः। यथा-'यसियासति वसुमतीपाकशासने महा- नसेपु संतापः, शरपिहृदयेषु सशस्यता, मञ्जीरेपु मौखर्यम्, भेरीषु ताड- नम् , कामिनीनां कुन्तलेषु कौटिल्यम् , गतिषु मान्यम्' इत्यादौ । अत्र हि प्रथमान्तार्थः कविप्रतिभया एकीकृत इति तद्वारा तत्पतियोगिकच्यावृ. चिनिर्मिता । एवं च 'सेवायां यदि सामिलापमसि' इत्यत्र नान्यः सेव्य इत्यर्थस्य प्रतीतेः परिसंख्यास्तु, न तु परिसंख्यालंकारः । व्यावृत्तेर्वास्तवत्वेन कविप्रतिभानपेक्षणात् । 'कि तीर्थ हरिपादपद्मभजनम्' इत्यत्र तु प्रभपूर्वक हढारोपरूपकम् । अन्यथा 'न विपं विषमित्याहुब्रह्मख विषमुच्यते' इत्यत्रापि परिसंख्यापः। 'कि शास्त्रं' इत्यंशे तु परिसंख्यामात्रम् । 'तीर्थ गङ्गा तदित- रदपां निर्मलं संपमात्रम्' इत्यत्रापि परिसंख्यैव शुद्धा । प्रागुक्ताद्धेतोरनार्थत्वात् । तसात् 'महानसेषु संतापः' इत्यादिकमेवास्या उदाहरणम्" इत्याहुः। इति रसगाधरे परिसल्याप्रकरणम् । अथार्थापचिः- केनचिदर्थेन तुल्यन्यायस्यादर्थान्तरस्यापत्तिरपित्तिः ।। न्यायश्च कारणम् । सा च प्रकृतेन प्रातस्य, अप्रकृतेनाप्रकृतस्य, प्रकृ. तेनाप्रकृतस्य, अप्रकृतेन प्रकृतस्येति तावच्चतुर्भेदा प्रत्येकमर्थान्तरस्य साम्य- न्यूनाधिक्यैदशविधा । ततो भावत्वाभावत्वाभ्यां चतुर्विशतिभेदा । दि- मात्रेणोदाहियते-- 'लीलालण्ठितशारदापुरघियाममादृशानां पुरो विद्यासप्रविनिर्गलस्कणमुषो वरगन्ति चेद्वालियाः। प्राग्वदाह--अथेति। १ महानसे वाप. पृथक , मन. च तापोऽन्यः, इति दयोः पार्धक्येपि अभेदाध्यवहानेन पकीकरणाइतिश्यकृतधमत्कारः। महानसे तापः इत्यनेन मन.मन तास इति बोधारार्थी म्यातिः। हेद्वार भाबले या हेत्वककारखा प्यावृत्तेराभव एव परिसख्या, मा सम्पन. प्रोचिरित्या ३ आपतनम् उपस्तिरिति यावत् ।

·अर्धापत्तिः] रसगङ्गाधरः। अद्य श्वः फणिनां शकुन्तशिशवो दन्तावलानां शशाः सिंहानां च सुखेन मूर्धनि पदं धास्यन्ति शालावृकाः ।। अत्र प्रकृतेनाप्रकृतस्यापाद्यमानस्य साम्यं मालारूपता च । 'यदि ते चरणाम्बुजं हृदा वहतो मे न हतो विपद्गणः । अथ चण्डकरण मण्डिते दिनमध्येऽपि जितं तमोगणैः ।। अत्र न हत इति विद्यमानतारूपात्मकृतार्थाजितमित्यापाद्यमानस्याप्रक- तार्थस्य सर्वोत्कर्पण वर्तनरूपस्याधिक्यम् । न चात्र विषद्गणस्यावस्थानमात्रेण तमोगणानामवस्थानमापादयितुमुचितम् , न तु जयः अनानुरूप्यात् , इति शङ्कयम् । भगवच्चरणसंनिधाने यद्येकस्य विपद्णस्य सास्थ्यं तदा समुचित एव बहूनां तमोगणानां सूर्यसंनिधाने जय इति न दोपः । 'सदैव सहानै सुरतटिनि निकिचनजने यदि त्वं नाधरसे सुरमिरिच वरसे मयि कृपाम् । तदा चिन्तारैलत्रिदशपतिभूमीरुहमुखा ददीरन्नर्थिभ्यः किमिति कणभिक्षामपि जडाः ।।' अत्राभावेनामावापादनम् । स्नेहाईजावीरूपप्रकृतार्थापेक्षया चिन्तारना- दीनां जडत्वेन न्यूनत्वं चैतेप्वापाद्यमानमप्रकृतम् । 'मामनुरक्ता हित्वा यदि राजन्पुरुपसिंह यातोऽसि । मुक्त्वा नमिदमेष्यति वनलक्ष्मीमत्र किं चित्रम् ।।' १ असाधारणधियामग्रे बालिशाना चापश्य यदि भवति तहिं फणिनामग्रे पक्षिशावकाना- मपि चापश्यमये भविष्यतीति प्रकृतेन बुद्धिमद्गुचान्वेन अप्रकृतस्य फण्यादिवृत्तान्तस्य उप- सितिरिति मर्यापतिः । असामान्यबुद्धीनामने मूख्शा चापल्यं फणिनामले विहगशिशूना. भिवेति दयोः साम्यम् । अप्रकृतानि बहूनि निर्दिष्टानि ( फणि-शकुन्ती, दन्तावल-शी, सिंह-भूगाली) इति मालारूपतेत्यर्थः । २ अयं भावः-प्रकृते तु 'न इतः' अर्थात् विपमान एवेति विरमानत्वमात्र प्रतिशा. यते, मापापमाने ( तुल्यन्यायरवादूनमाने ) मरकृवे तु 'नितम्' इत्युध्यते । अत एव भ- प्रकृते भाधिक्यमित्यर्थः। ३ चिन्तामणि-कल्पपक्षादयः । ४ बनलक्ष्मी सक्त्वा इदं वनम् एष्यति गमिष्यति इत्यर्थः ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- इयं राज्ञा नलेन मुक्ताया अरण्ये दमयन्त्या ध्यानोपनीतं तमेव प्रत्युक्तिः। अत्रापाद्यमानो वनवृत्तान्तोऽपि संनिहितत्वाप्रकृत एवेति द्वयमपि प्रकृतम् । पुरुषसिंहापेक्षया वनस्य नपुंसकत्वान्यूनत्वम् । अत एव किं चित्रमित्युक्तम् । 'उदुम्बरफलानीव ब्रह्माण्डान्यत्ति यः सदा । सर्वगर्वापहः कालस्तस्य के मशका क्यम् ॥' अत्राप्रकृतेन ब्रह्माण्डादनेन समस्तभूतानामनित्यत्वं कैमुतिकन्यायेन प्रकृतं प्रतिपाद्यते। 'न भवानिह मे लक्ष्यः क्षत्रवर्णविलोपिनः । के वा विटपिनो राम कुलाचलभिदः पवेः ।।' राम प्रति जामदम्यस्येयमुक्तिः अत्र प्रतिवस्तूरमा महावाक्यार्थः । तस्याश्च दलद्वयमुपमेयवाक्यार्थ उपमानवाक्यार्थश्च । तत्रोपमेयवाक्यार्थ- गतायामापत्तावापाद्यमानस्तन्निमित्तमूतश्चेत्युभावप्यों प्रकृती । उपमान- वाक्यार्थगतायां त्वाकृताविति । अनया दिशान्यदप्यूह्यम् । अत्र विचार्यते-नेयं वाक्यवित्समतायामर्थापत्ती निविशते । आपा- दकस्वार्थस्यापतितम) विनानुपपरनामावात् । नाप्यनुमाने । आपततो- ऽर्थस्यापादकासमानाधिकरणत्वेन व्याप्यत्व-पक्षधर्मस्वयोर्दूरापास्तत्वात् । न तर अर्धापत्त्यलंकारे। १ ब्रह्माण्डानाम् भदन भक्षणेन । २ शवलोपिनो मे भवान् न लक्ष्य.' इति प्रकृतवाक्यायः मचलभेदकस्य वज्रसामे वृक्षः किम्' इत्सप्रकृतवाक्यार्थः । अकिनिद्रणनीयत्वरूपस्य एकस्यैव धर्मस्य भित्रशमाभ्यां प्रतिपादनादस्तुप्रतिवस्तुमावः, दयोश्च माधौपम्यमिति प्रतिवस्तूपमा महावाक्यारूपेत्याशयः । ३क्षत्रवर्णस्य विलोपेन भवतोपि विलोपः स्यादित्य भाराबते । भत्र मापाथमानो राम- विलोपरूपोs:, निमित्तभूतम्य क्षत्रविलोपरूप: एतौ दावपि जामदायोको प्रकृती। अचल- भेदेन भवनमापादे इति उपमानगता मापत्तिरिति बोध्यम् । ४ यथा रात्रिभोजनं विना पीनत्वस्याऽनुषपत्तिः । ५ माध्यमानो बहिः साधकस धूमस्य सहचरित एक ( यत्र धूमस्वत्र दिः) उपलभ्यते । भय व मापन (मापापमानः) अधः मादकस अरमानाधिकरणो भवतीति नानुमान- मिसः।

·अर्थापचिः] रसगाधरः। च येन कारणेनैकार्थसिद्धिस्तेनैव लिनेनापरार्थानुमानमिति वाच्यम् । अर्थान्तरसिद्धेरनुमित्यात्मकताविरहात् । यतोऽयमोंऽपि भवितुमर्हतीति बुद्धेराकारः, न तु भवत्येवेति । नापि यद्यर्थातिशयोक्तौ । तस्या विपरी- तार्थ एव द्वयोर्विश्रान्तः । न चेह तथा, आपादकस सिद्धत्वादापततश्च संभाव्यमानत्वायथाशुत एव विश्रान्तेः । तस्माद्येन न्यायेनैकोऽर्थः सिद्ध- खेनैव न्यायेनापरोऽप्यर्थः सेडुमर्हतीत्येवंरूपैयमापत्तिः। अस्यां चार्था- न्तरं लोकेऽविद्यमानमपि कविना स्वपतिभया कल्पयित्वा यथापाद्यते तदा- लंकारत्वम् । यथा 'फणिनां शकुन्तशिशवः' इत्यादौ । अन्यथा तु कैमु. तिकन्यायतामात्रम् । यथा 'उदुम्बरफलानीव' इत्यादौ । प्राचीनरीत्या तु प्रागिदमुदाहृतमस्माभिः । अत एव तत्र कैमुतिकन्यायेनेत्युक्तम् । एवं. च 'कमपरमवशं न विप्रकुर्युर्विमुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावा', 'अव. स्थेयं स्याणोरपि भवति सर्वामरगुरोविधौ वक्रे मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुन- रमी' इत्यादि सर्वखकृता यदुदाहृतं तन्नातीव हृदयंगमम् । यत्तु-कैमुत्येनार्थसंसिद्धिः काव्यापितिरिष्यते' इति कुवलयानन्दकृता अस्सा लक्षणं निर्मितं तदसत् । कैमुतिकन्यायस्स न्यूनार्थविषयत्वेनाधिका- थीपचावव्यातेः । यथा- 'तवाने यदि वारियं स्थितं भूप द्विजन्मनाम् । शनैः सवितुरप्यने तमः स्थास्सत्यसंशयम् ॥" १ यथा कंचिदर्थ कारणीकृत्य कश्चिदर्थः साध्यवे (आपाधते ) तथा लिङ्गीकृतेन तेन भन्योऽयोऽनुमीयतेपि । अर्थात् एकेन अर्थेन अर्थापादनं भनुमानं च स्यादितिशक्षा एवमर्थ- सिद्धिः ( भापति:) नानुमितिरूपा । तो हि भर्यापचिरूपाया बुझे: 'अयमयोपि भवितु. मईति' इत्याकारः । अनुमितेस्तु भवत्येव' इति निश्चयपर्यवसायी आकार इति न योरक्य २ मम्नटादिसमता याविशयोक्तिवसा द्वयोः (प्रकटाप्रकृतयोः ) उठविपरीतेऽथे एक विश्रान्तिः, यथा-'राकायामकलई चेदमृताशेमवेदपुः । वस्या मुखं तदा साम्पपराममा मुयाय ॥' अत्र चन्द्रस्य अकलई वपुर्न भवति, अत एव तदानुगुण्येन मुख साम्यपराम नामोति इत्येव कस्तात्पर्यम् । ३ नतु अनुमितिरूपा, वस्या मवलेवेति निश्श्यामकस्यात् । ४ कैमुतिकन्यायसिद्धरवेन कषिप्रतिमारपितत्वामाचादित्यर्थः । मिति समाधान ·६५६ काव्यमाला। [द्वितीयानने- अत्र शनैःशब्दमहिम्ना राजा दारिद्यस्थित्यपेक्षया सूर्याने तमोऽवस्थानं दुःशकमेवेत्यवगतमपि न्यायसाग्यादापाद्यते, न तु कैमुतिकन्यायेनेति । इति रसगाधरेऽर्थापत्तिप्रकरणम् । - अथ विकल्पः- विरुद्धयोः पाक्षिकी प्राप्तिर्विकल्पः ॥ एकस्मिन्धर्मिणि खखपापकप्रमाणप्राप्तयोरत एव तुल्यबलयोविरुद्धयोर्वि- रुद्धत्वादेव युगपत्प्राप्तेरसंभवात्याक्षिक्येव प्राप्तिः पर्यवसन्ना । अयं च समुच्च- यस्य प्रतिपक्षभूतो व्यतिरेक इवोपमायाः। अत्र च विकल्प्यमानयोरौपम्य- मलंकारतावीजम् , तदादायैव चमत्कारस्योल्लासात् । अन्यथा तु विकल्प- तामात्रम् । यथा 'जीवनं मरणं वास्तु नैव धर्म त्यजाम्यहम्' इत्यादौ । पत्र जीवनमरणयो!पम्यस्य प्रतीतिः । उदाहरणम्- 'प्राणानर्पय सीतां वा गृध्रांतपय या द्विजान् । यम भजस्त्र रामं वा यथेच्छसि तथाचर ॥' नतु कैमुतिकन्यायेनेति । अत्रेदं चिन्त्यते-तयाने यीलन वक्ष्यमाणसभावना यद्यविशयोचिर्वालंकारः । न च यातिदायोत्ताबापायापादकयोविपरीतार्थविधान्त- त्वम् । इह त्वापादकस्य सिद्धरवादापाद्यस्य संभाव्यमानत्वमिति विशेष इति वाच्यम् । न्यूनत्याधिक्यादिभिरापत्तिभेदस्य त्वया कल्पनवत्तस्या एव तथाविधभेदस्य कल्पने क्षय- भावात् । न च फेमुसैन सिद्धिरपि तद्भेद एवास्तु ।माचामनुरोधेन भिन्नतयोः । न च] मुलकृतश्चमत्वारोऽपि तद्भेदकताया एव साधकोऽस्विति वाच्यम् । तत्कृतचमत्कारस्था- लंकारभेदजनक्तायादुरपहवाञ्चेति दिक् ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशेऽर्थापत्तिप्रारणम् ।। पाग्यदाह-अथेति । सा च न शाम्दीलाह-पकस्मिन्निति । भजनेषु त. १ भमरक्षणे 'न्यासाग्यात्' अर्थात्कारणसाम्पादियुतम् । तथा च 'वाने पदि दिसन्मना दारिदुर सिd at सूर्य स्वामे तमोति स्थासति संभूतमानि वामे दारिमस्ति- पारणमाम्यात भापापठे । मुतिकन्यायेन तु न्यूनमेव (भानुभिर्यदि दण्डो भक्षित- स्वस्मिडानामपूतानां भवर्ग किम् ) इति भाषायदे न भकिम् ।

·विकल्पः] रसगङ्गाधरः। ६५७ अत्रार्पणतर्पणभजनेषु मानरक्षणप्रमाणेन यथाक्रमं कर्मतया प्राणगृध्रय- मानाम्, जीवनरक्षणप्रमाणेन सीताद्विजरामाणां प्राप्तानां योगपद्यासंभवात्प- यायेण प्राप्तिः । कर्मणोः क्रियाफलेनैव समानधर्मेणौपम्यम् । नन्वत्र यथा- पि-तादिधात्वर्थफलरूपधर्मैक्याकर्मणोरौपम्यं गम्यते, तथा 'जीवनं मरणं वा' इत्यादौ सत्तारूपधर्मेक्याज्जीवनमरणयोः कोरपि तन्तुं युज्यत इति चेत् , युज्यते, न तु गम्यते । अथ तत्कुतो हेतोः कवितात्पर्यविर- हादिति गृहाण । नात्र मरणं जीवनं च समानमिति कवेरभिप्रेतम् । कि तु 'विपं भुइक्ष्व, मा चास्य गृहे भुझ्थाः' इतिवत् धर्माद्धेतोमरणमपि ज्यायः, न तु धर्मत्याग इति निषिद्धगतद्वेषाधिक्यम् । तदर्थं च मरणस्यो- पाचत्वादविवक्षिताधिकरणकलया औपम्यस्यानिष्पचिरेव । कचिल्लुप्तं समानधर्ममादायाप्यौपम्यस्य गम्यत्वेऽयमलंकारः। यथा भगवद्गी- तासु 'हतो वा प्राप्स्यसि खर्ग जित्ला वा भोक्ष्यसे महीम्' मात्र महीभोग- वर्गमात्योरुतमत्वेनौपम्यं विवक्षितम् । तथा च धात्वर्थयोरयं विकल्स इत्येके । आख्यातार्थयोरित्यपरे । सर्वथैव न महीखर्गयोरिति स्थितम् । तयोः कारकत्वेनैव क्रियान्वयं विना विकल्पासंगतेः । न च धात्वर्थयोरे. कस्य कर्तरूपसाधारणधर्मस्योक्तत्वात्कथं लुप्ततेति वाच्यम् । कर्तृरूपसाधा. १ यदि मानरक्षण तेऽभीष्टं तहिं प्राणान् अर्पय, गृभान् सय (समासेन ), म म- जस। यदि जीवनरक्षणं ते प्रमाण सहि सीताम् अय, दिजान् तर्पय, राम मजल । प्राण-सीतयो', गृभ-नियोः, यमरामयोच अदेलादिकियानभूतयोः परस्सरमौपम्यम् , मत एव चमत्कारादलंकारत्वम् । अर्पग-तर्पणादिभ्यापारजन्यमन्यसाकरणादिक्रियाफलं दयोः (प्राण-खीवयोः मयः समानमिलापम्य मिलाशयः। २ शत्वभूवं परफलम् (फ-पापाय पावरवि सिनन्दाय) दूपस्य धर्मस्वैस्यार। ३ व भोपम्यं गन्तं प्रदीनिविषयीभवितुं युज्यते । ४ार पत्यागस देषाषिपसूचनार्थमेव मरणसोपानं किन्तु 'मरण बीदने वा भन्तु' इति मानकोटिकतया साम्पेन दयोरधिकरणम् ( अधिकृतिः, स्वीकारः) नविक शिवम् । (न विवक्षितम् अधिकरण ययोखो विवक्षितारिकरणी, त्या)। ५ मदीकमको मोगा, सर्गकर्मिका प्रासिम भातः । महीकर्मकमोगाश्रयः स्वर्गम मायामयः इति भास्पाता। वर्गमयोः कर्मकारस्या कारकागो र कियारपस्यार. सवार क्रियान्वये सत्सेव किरपावं, न तयोः फेवख्योरित्याशयः । R समानधर्ममाशय नौपम्पमिति कपमुकम् । विशा ·६५८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- रणधर्ममादायौपम्यस्यात्र सुन्दरस्यानिप्पचेः । अन्यथा 'हतो वा नरकं गन्ता जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्' इत्यत्राप्यौपम्यप्रत्ययापतेः । यतु- ५. भकिमहविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिश्तैनीतेहितप्राप्तये । लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीहशोतन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः॥ अत्र विकल्पः । उत्तमत्वाच तुल्यप्रमाणश्लिष्टत्वम्" इत्यलंकारसर्व- वकृतोक्तम् । तचिन्त्यम् । भवार्तिशमने तनु-नेत्रद्वन्द्वयोर्द्वयोरपि युग- पत्कर्तृत्वे विरोधाभावाद्विकल्पानुत्थानात् । 'विरोधे विकल्पः' इति हि तेनैवोक्तम् । न च तनुमध्ये नेत्रयोः प्रविष्टत्वात्पृथगभिधानानौचित्येऽपि यत्पृथगभिधानं तद्वतुतनु-नेत्रद्वन्द्वयोर्विरोधमभिप्रेतं गमयतीति वाच्यम् । वास्तवस्यैव विरोधस्य विकल्पोत्थापकत्वेन वैवक्षिकस्यामयोजकत्वात् , विक- रूपस्यात्रासुन्दरत्वाच । वस्तुतस्तु 'सकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुषि- म्वमिव' इत्यादाविवात्रापि श्लेपमूलोपमैवालंकारः । तनुर्वेति तनुरिवेत्यर्थः । 'वा स्याद्विकल्पोपमयोः' इति वाशब्दस्सेवार्थकत्वाभिधानात् । न च लिङ्ग- वचनभेद उपमायां दोप इति वाच्यम् ।-साधारणधर्मस्योपमानसामानाधि- करण्ये उपमेयसामानाधिकरण्ये च यत्र वैलम्यं तत्रैव लिङ्गवचनभेदस्स दोषताया अभ्युपगतेः । यथा-'हंसीव धवलश्चन्द्रः सरांसीवामलं नमः । अत्र हंसी धवला, चन्द्रो धवलः, सरांस्यमलानि, नभी धमलमिति साधारणधर्मस्योपमाने उपमेये च द्वैविध्येनैव प्रतीतेरुप- मायाः सम्यगनिष्पत्तेः । नन्वेवं सति 'सरांसीव नभःइत्यादी लप्तोपमायां दिपो मानोऽहंकारः । तत् औपम्यम् । तत् अगमनम् । लुप्तोपेति । धर्मत्यादिः । दिगर्थोऽन्यतोऽवसेय. ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाशे विम्ल्पप्रकरणम् ॥ १ भवात्रिंशमनं प्रवियोः कव वास्तोतु न विरुदम् । यो: पुषगभिधानेन निरोपो विधि तथा परिक्षया करिपतस्य विरोषस विकल्पोत्यापने न प्रयोजकत्वम् । अर्थात करिपत्रो विश विसं प्रवन कारणनित्याशयः । २ ममवर एकमात्र शरणी कर दितीयस्व विरोधोलावन न सुन्दरमिलाशयः । .

·समुनयः] रसंगाधरः। ६५९ कथं वचनभेदो दोष इति चेत्, तत्रापि प्रतीयमानसाधारणधर्मस्य वैरूप्या- देवेत्यभ्युपगमात् । न च प्रतीयमानस्य धर्मस्य स्वशब्दानालिग्निततया सुतरां लिझानालिझनेन नास्ति वैरूप्यमिति शक्ष्यम् । शब्दालिङ्गितस्यैवार्थस्य प्रती- तेरिटेः । यदाहुः--'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते' इति । यद्वा श्रुतार्थापचावभ्युपगम्यमानायां शब्द एव कल्प्यते, अर्थस्तु तेनाभि- धीयत इत्यस्ति वैरूप्यम् । एवं स्थिते राजते भासते इत्यादि तिङन्तप्रति- पाये साधारणधर्मे यथा लिङ्गवचनभेदो न दोषतर्थोत्रापीति । अत एवं 'यमिन्नतिसरसो जनो जनपदोश्च' इति तुल्ययोगितापि संगच्छते । अन्यथा उपमागर्भत्वाचस्या उपमाया दुष्टत्वे दुष्टतापः । श्लिष्टे धर्मलिङ्गसंख्यामे- दादि नैव दूपणमिति प्रतिप्रसवाच्चेति दिक् । इति रसगाधरे विकल्पप्रकरणम् । अथ समुच्चय:- युगपत्पदार्थानामन्चयः समुचयः॥ प्राग्वदाह -अथेति। १जन्वत्र अमळमिति पदम् उपमेयमाघसंबद्धम् । साधारणधर्मस्तु गुप्तः, भाक्षेपगम्य इत्यर्थः । ततम्ब धर्मेसामानाधिकरण्ये कथं वरूप्पदोष पति शहा। आक्षिप्तस्यापि धर्मस्प 'सरसि' इति बहुवचनेन, 'नमः' इति एकवचनेन सह समावेशे पैरूप्यमेवोस्पयेवेति सदोष एव । इति समाधानम् । १ यत्र प्रवीयमानो धर्मखत्र प्रवीयमान साधर्म्यसामच्या उपमानिपचिर्भवति, भतु धर्म- वाचकशब्दस्य साक्षायोगो येन तसवधिलिङ्गकृतवरूप्यस्यावसरः स्यादिति शश । बस प्रवीतिः (शम्दनोपः) सदरूपं विशेषणमादायैव भवति, नान्यथेति समाधानम् । ३ श्रुतात् शब्दात यत्रास आपादनं यथा 'भारम्' इति शम्दात् 'पिधेहि' क्रियापदस्स । (शब्दाध्याहार इत्यर्थः)। ४ नेत्रे, तनुः इत्यत्र भविप्राविलोहनप्रणयिनी' इति नपुंसकलिनदिवरने, नीलि. कवचनमियनयोः सामानाधिकरप्यं सपपत इति शिवचनभेदो न दोषापेसागः। ५ मतिराषितानि सर्रासि येषु ते भतिसरम इलः। .

·६६० काव्यमाला। [द्वितीयानने- युगपदिति क्रमव्यावृत्त्यर्थम्, न त्वेकक्षणप्रतिपत्त्यर्थम् । तेन किंचि. स्कालभेदेऽपि न समुच्चयभङ्गः । स तावविविधः--धर्मिभेदधाक्याभ्याम् । धक्येऽपि द्वैविध्यम्-कारणत्वातिरिक्तसंबन्धेनैकधर्म्यन्वये, कारणतया एकधर्म्यन्वये चेति । एवं त्रिविधेऽस्मिन्नाद्ययोर्भेदयोर्गुणानां क्रियाणां गुणक्रियाणां च, तृतीये रमणीयानामरमणीयानां रमणीयारमणी- यानां समन्वयः । न चास्मिन्वक्ष्यमाणसमाध्यलंकारत्वमाशश्यम् । समाधी हि एकेन कायें निप्पाद्यमानेऽप्यन्येनाकस्मिकमाएतका कारणेन सौकर्यादि- रूपोऽतिशयो यत्र संपाद्यते स विषयः । असिंस्तु समुच्चयप्रभेदे यत्रैककार्य संपादयितुं युगपदनेके खले कपोता इवाहमहमिकया संपतन्ति, कार्यस्य च न कोऽप्यतिशयः सः । ऋगेणोदाहरणानि- 'प्रादुर्भवति पयोदे कजलमलिनं बभूव नमः । रक्तं च पथिकहृदयं कपोलपाली मृगीदृशः पाण्डः ।।" 'उदितं मण्डलमिन्दो रुदितं सद्यो वियोगिवर्गेण । मुदितं च सकलयुवजनचूडामणिशासनेन मदनेन ।' मनाये गुणानां द्वितीये क्रियाणां च योगपयेन मिनधर्म्यन्वयः । 'आतामा सिन्धुकन्याधचरणनखोल्लासिफान्विच्छामिल ज्योल्माजालेर्जटाना त्रिपुरविजयिनो जातजाम्बूनदश्रीः । खामाव्यादच्छमुक्ताफलरचितलसद्गुच्छसच्छायकाया पायादायासजालादमरसरिदयमातजातश्रमान्नः ॥' 'देव वा परितः स्तुवन्तु कवयो लोभेन किं तावता स्तव्यस्त्वं भक्तिासि यस्य तरुणश्चापप्रतापोऽधुना । कोडान्तः कुरुतेतरां वसुमतीमाशाः समालिक्नति यो चुम्बत्यमरावती च सहसा गच्छत्यगम्यामपि । चिन्पुकन्याधवो लक्ष्मीपतिः । तयो रक्तपीतवर्णयोः प्रति- १ पदार्थानामन्नये ऋमिकरवं न सादिलेव म्पावर्सडे, न लेसिव धने सपा पदा- भोनामन्वयः स्यातदेव समुच्चयो भवतीति विवइयते इत्यर्थः। २ पर्मिभेर-कारलत्यानिरिकसंबन्धेन एकपम्पन्वययोः । ३ परणदासंबन्धेन पकामनाये। ४ अमरसारए भायासाना बालो यलिन् विशाद अपनावनावाद भमाद ना पारादिसलया।

·१ एकजननरूपकार्यारमके एकलिन् भमिणि कारगभूताना पारिपटि-निवास-म्यान उरमीयामरमणीयाःभोव रमणीयाः मन्वामिये अरमनीयाः संपधन्ते कथा जीवितादयो निसर्गाद रमपीया भपि मरणमयसंसष्टावादिविशेषणवार भरमणीयाः समुच्चयः] रसगाधररा। मनाये गुणानां द्वितीये क्रियाणामेकधय॑न्वयः। यद्यपि हरिचरणनखस- सर्गसमये नास्त्रि हरजटासंसर्ग इति रक्तपीतवर्णयोर्योगपद्यस्यासंभवः, तथापि साहजिकश्वेत्येन सह वयोः प्रत्येक वस्य संभवोऽत्येवेति न दोपः । 'समुत्पतिः पारमणपदपद्मामलनखा- निवासः कंदर्पप्रतिभटजटाजूटभवने । अथार्य व्यासङ्गः पतितजननिस्तारणविधे- न करसादुत्कर्षस्तव जननि जागर्ति जगतः ॥' भत्र निवेकेनाप्युत्कर्पजननसंभवे प्रयोऽप्युत्कर्षजननार्थ स्पर्धयेवापतन्तो रमणीयाः । 'पाटीरहुभुजंगपुंगवमुखोद्भूता वपुस्तापिनो वाता वान्ति दहन्ति लोचनममी ताम्रा सालद्रुमाः । श्रोत्रे हन्त किरन्ति कूजितमिमे हालाहलं कोकिला वात्य बालमृणालकोमलतनुः प्राणाकथं रक्षतु ।' अत्रापि त्रयोऽपि जीवनाशार्थमापतन्तोऽरमणीयाः । 'जीवितं मृत्युना लीढं संपदः श्वासविभ्रमाः । रामाः क्षणममारामाः शल्यान्येतानि देहिनाम् ॥' अत्र जीवितादयः स्वाभाव्याद्रमणीया इति निःसारयितुमशक्याः, विशेषण- माहास्याचारमणीया इति दुःखजनकाञ्च, अत एव शल्यतुल्याः । रमणी- याऽरमणीयशब्दे कर्मपारेय आश्रीयते, न इन्द्रः, सहनाभिन्नत्वदोपापतेः । एवमरमणीयरमणीयानामप्येककार्यजननार्थमापततां समुच्चयः संभवति । भरः शत्रुः शिवः । पाटीलुयन्दनवृक्षः। हालाइलरूपं कूजितम् । सङ्गानां युगपदन्वय इति तृतीयः (कारणतासंबन्धात्मकः) नेदरलयः। संपरन्तु इत्याशयः। सरस० - ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'शरीरं ज्ञानजननं रोगो विष्णुस्मृतिप्रदः। विपद्वैराग्यजननी त्रयं सुखकरं सताम् ॥ शरीरादयो हि खाभाव्यादरमणीया अपि भेदकमाहात्म्याद्रमणीयाः। न च रमणीयाना समुच्चये अरमणीयाना च समालंकारेश, रमणीयारमणीयानां च विषमालकारेण च संकीर्णत्वान्नैते प्रभेदा युक्ताः समुच्चयस्य । सकरस्य प्रभेदतामयोजकत्वविरहात् । अन्यथा सर्वेपामलंकाराणामनन्तभेदत्वापोरिति वाच्यम् । 'समुत्पतिः पद्मारमण-' इत्यत्र, 'पाटीरद्रुभुजग--' इत्यत्र च समालकारस्याविवक्षितत्वात् । नहि हरिचरणनखसंभूति हरजटाजूटनिवा- स-पतितनिस्तारणव्यासनाना परस्परं योगो योग्य इति कवेरभिप्रेतम् । कि तु भगवत्या भागीरथ्या उत्कर्ष जनयितु त्रयोऽपि जागरूका इति ।"नापि मलयानिलरसालद्रुमकोकिलकूजितानाम् । कि तु त्रयोऽपि वालायाः प्राण- नाशार्थ बद्धपरिकरा इति । अत एव हन्तेति खेद उपपद्यते । समालंकार- स्वाभिप्रेतत्वे तु त्रयाणां योगस्य युक्त वात्खेदोऽनुपपन्न एव स्यात् । अथ चाराया मारकत्रितययोगोऽननुरूप इति विपमाभिप्रायेण खेदोपपत्तिरिति चेत्, एवमपि त्रयाणा योगाशे समालकारस्यात्यन्तमप्रतीतेविषमस्य च वायु- पालाशमादाय प्रतिष्ठानात्समुचयस्यासंकीर्णतैव । एवं जीवितं मृत्युना लीटम्' इत्यादी जीवितादे रमणीयस्य मृत्युलीढत्यादिना अरमणीयत्वेपि न मृत्वालीढत्यादिकमयुक्तमिति कवेरिद विवक्षितम् । रमणीयानामचिरस्था- है. J भेदक म्योपणम् । समुच्चये इलसाऽप्यनुयन ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशे समुचय प्रकरणम्॥ १प्पुरुम-विषमालकारयोमिश्रा भवति, तथा च समलेन विषमत्नेन चैत्र परदेसो हुक्का न तु सगुण्यप्रमेस्स (रमणीयाना, भामणी याना वा समुच्य इत्यादे) पृथक्वीकारगौरव से ढभ्यम् । ननु यत्र समविष्मयो संकर समाप इति इनकीन प्रभेद इति घेत, एच सक रसमापन सत्रानन्तमेदप्रति । तस्माद समो वा विषमालकाणे बाऽस्तुतिपूर्वपक्ष । ---३-विजयस बालाकमारणे यदि योगस्वईि प्रयाणामनुरूपसंसर्गमादाय समालकारत्व. मार साव, विन्तु समालमारो नाव सदर प्रतीयो । माया मारनधितययोगोऽननु- रूपति विपमस्तु समुश्चयस ये ये घटनासनहिन बाला' रूपमयमादाय संभवति । भय भाव-माणनाश प्रात मख्यानिलादीनामेकत्रान्वये समुचयः। तथा च 'प्रायनाकर कार्पम् मळ पानिलादीनि मारणानि समुच्चयस्य घटकाः । 'बारायां मारकत्रित्ययोगोऽनन- रूप 'विपमे पाय' अमुचयपटकम्योऽतिरिकोति योपटक्मेदारसकरामार पोत्सायब।

·समाधिः] रसगङ्गाधरः। यित्वस्योत्सर्गतः सिद्धेस्तस्य च खामिलपिताननुगुणत्वाच्छत्यत्वप्रयोजकत्वम् । अतस्तृतीयप्रभेदसापि न विषमसंकीर्णवेनान्यथासिद्धिः । एतेन 'सद्योगा- सद्योगसदसद्योगैर्न समुच्चयः भमेदवान् । समविषमसंकरेणैवान्यथासिद्धे' इति रत्नाकरोक्तमपास्तम् । इति रसगङ्गाधरे समुच्चयप्रकरणम् । अथ समाधिः- एककारणजन्यस कार्यस्साकसिककारणान्तरसमयधानाहित- सौकर्य समाधिः ।। तच कार्यस्यानायासेन सिया साझसिद्ध्या च । पूर्वापेक्षया विशेषस्तूक्त एव । उदाहरणम्-- 'आयातैव निशा मनो मृगशामुन्निद्रमातन्वती मानो मे कथमेष संप्रति निरातकं हृदि स्थास्यति । ऊहापोहमिमं सरोजनयना यावद्विषचेतरा तावकामनृपातपत्रसुषमं विम्ब बभासे विधोः ।। अत्र रात्रिसंनिधानादपि सिध्यतो मानविनाशस्य चन्द्रोदयादनायासेन सिद्धिः । यथा वा- 'सरदीपदीयदृष्टेर्धनान्धकारेऽपि पतिगृहं यान्त्याः। झटिति प्रादुरभूवन्सख्यादिव चञ्चलाः परितः ॥' इहाकस्मिके निष्प्रत्यूहपतिगृहयानस्य कारणान्तरसमवपाने हेतोरुत्प्रेक्षणा- दुस्प्रेक्षालीदः । पूर्वस्त शुद्धः। भवप्रसनं दयितस्य भादङ्गीकरोति स यदा नताली । लथं तदालिङ्गनमप्यकलाद्धनो निनादैर्घनता निनाय ॥' अत्र धनध्वनिभिरालिशनस्स सानतासिद्धिः । पूर्वपद्यद्वये त्वनायासेन कार्य- सिद्धिः। प्राग्वदाह-अथेति । सुपमा परमा शोभा । चयरा विद्युत । घनो मेष । घनता निविद्धताम् । र रमणीयस जीवितस्य मृत्युलीदासम् भयुक्तम्' इति विवशायानेद विषमो भवेदित्यः । २ समधानेन भावि सौर्य समाधिरिसर्थ.। -- ·काव्यमाला॥ [द्वितीयानने- कथय कथमिवाशा जायतां जीविते मे मलयभुजगवान्ता बान्ति बाताः कृतान्ताः। अयमपि बत गुञ्जत्यालि माकन्दमौलौ मनसिजमहिमानं मन्यमानो मिलिन्दः॥ अत्र जीवितनाशं प्रति वातवान-चञ्चरीकगुजितयोरहमहमिकया हेतुत्वादे- कस्याकस्मिकत्वामावान्न प्रकृतालंकारस्य विषयः । किं तु कर्तृरूपभिन्नधर्मि- केण वानगुञ्जनक्रिययोः समुच्चयेन जीवितनाशरूपैककार्यात्मकैकर्मिक- स्खयोरेव कारणयोः समुच्चयः 'संकीर्णः । इति रसगाधरे समाधिप्रकरणम् । अथ प्रत्यनीकम् - प्रतिपक्षसंवन्धिनतिरस्कृतिः प्रत्यनीकम् ।। अनीकेन सदृशं प्रत्यनीकम् । सादृश्यस्य यथार्थत्वेनैव संग्रहे पुनः सा- दृश्यग्रहणाद्गुणीभूतेऽपि सादृश्येऽव्ययीभावः । लोके प्रतिपक्षस्य तिरस्काराया- नीकं प्रयुज्यते । तदशकौ प्रतिपक्षसंवन्धिनः कस्यचिचिरस्कारः क्रियते । स चानीकसदृशतया प्रयुज्यमानत्वात्मत्यनीकमुच्यते । अत्र च प्रतिपक्षमतं माकन्दभूतः ॥ इति रसगाधरमर्ममा समाधिप्रकरणम् ।। प्राग्वदाह-अथेति । अनीकं सन्यं व्यूहरचनाकारम् । संबन्धी प्रतिपक्षेलादिः । १ जीवितनायरूपे कार्यारमके पकसिन्धर्मिणि दान-गुअन कारणयोर्युगपदन्वय इति (का. रणतया एकवर्थ-वपरूप:) एकः समुच्चयः । तेन सह मान-गुजनक्रिययोः एका जीवित- नाशे भन्वयरूपः समुच्चयः ( यस्य हि कर्तृरूपी धर्मिणौ मिनी सः) संकीर्ण: । भित्रमिकेत एकथर्मिक समुश्या संकीर्ण इति श्योः समुच्चययोः संकर हत्याश्यः । २ भनीकन न्येन सदर प्रत्सनीकम्, मध्यमीभावः । अनीकेन (सैन्येन) यश प्रति पक्षस्य तिरस्कारः क्रियो तथा साक्षात्मविपश्यतिरस्कारे असमर्थतया प्रतिपक्षप्त निधन: (प्रतिपक्षोपजीम्य-मित्रादेः तिरस्कारः प्रत्यनीकृमिलाशयः । ननु भनीकेन ' रस्सम्पयीमावः सादृश्ये कथं न्यपदिश्यते ! 'सहसम्' इस्यु साहस्यवतः प्राधान्यं भवति, ननु सादृश्यस, वस गुणीभूतत्वात् । अव उच्यदे-'गुलीमपि सादरऽस्ययीमाः' इति । अपमाप:-अभ्यय विभक्तीतिसूत्र यथार्थेषु सादृश्यस्य संग्रहे जाते, पुनः 'साहश्य'प्रहगेन गणीभूतेपि छादश्य सम्पपीमा भवति । अहम सस्या समखि' पदाहियो । विकास सारः।

·३ अर्थात् यत्र प्रवीयमाना हेतूमेक्षा भवति तत्र हि संभावनावाचकस वादेरमावा, हेतुत्वं च निश्चीयमानं भवति । इदानीं तरसाने (प्रदीयमानहेतूप्रेशासाने निश्चीपमान- प्रत्सनीकम् ] रसगङ्गाधरः। वलवत्त्वम् , आत्मगतं दुर्वलत्वं च गम्यते । संवन्धी च तदुपजीव्योपजीव- कमित्रादिभेदादनेकविधः । यथा- रेरे मनो मम मनोभवशासनस्य पादाम्बुजद्वयमनारतमामनन्तम् । किं मां निपातयसि संमृतिगर्तमध्ये नैतावता तव गमिष्यति पुत्रशोकः ॥' 'जितमौक्तिकसंपदा रदानां सहवासेन परां मुदं ददानाम् । विरसादधरीकरोति नासामधुना साहसशालि मौक्तिकं ते ॥' पूर्वत्रोपनीव्यस्स, इह तूपजीवकस्य तिरस्काराद्वरस्यार्थत्व-शाब्दत्वाभ्यां च वैलक्षण्यम् । एवमन्यदप्यूह्यम् । अन विचार्यते-हेतूत्प्रेक्षय गतार्थत्वान्नेदमलंकारान्तरं भवितुमर्हति । तत्र द्वितीयोदाहरणे तावद्धेस्वंशः शाब्दः उत्प्रेक्षांशमात्रमार्थम् । प्रथमो. दाहरणे तु द्वयमप्यार्थम् । पुत्रमारकसेवकत्वेन कारणेन वैरस्य तस्य खात्म- कर्मकगर्तमध्यनिपातनेन कार्येण हेतुतायाश्च स्फुटं प्रतीतेः । अस्मिन्नलंकारे हेतुत्वं निश्चीयमानम् , हेतूत्प्रेक्षायां तु संभाव्यमानमित्यस्ति विशेष इति चेत्, प्रतीयमानहेतू प्रेक्षाया अनुत्प्रेक्षात्वापतेः। वाचकस्येवादेरभावाद्धेतुत्वस्य निश्चीयमानतायास्तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । 'यस्य किंचिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः । कान्तवसदृशाकृति कृती राहुरिन्दुमधुनापि बाधते ॥ १ मनोभवर स्वपुत्र )वैरिणि शिवे प्रतिकर्तुमप्रभवत् मनः शिवसरणकर्तुः (मरणोप- जीन्यस्य ) तिरस्कार करोति । अत्र हि 'मनोभवशासने त्यानुसधानान्मनसः शिवेन सह पर गम्यते इत्यार्थम् । स्व( मौक्तिक )पराजयकारिणां दन्तानां प्रवीकारे असमर्थ मौलिक तशोभोपजीविनी नासां विरस्करोति । 'जितमौक्तिकेति वैर शादमिति सर्वस्याशयः । २ अर्थात् पूर्वोत्तोदाहरण ये 'पुत्रमारकसोय'मित्यादिना हेनुनैव गर्ने पातयती सादि- कल्पनातीत्याशयः। हेतुखाद प्रत्सनी के सादित्याशयः। .

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- इत्यलंकारसर्वखकृतोदाहृते प्राचीनपरेऽपि भगवद्वरानुबन्धादिव भगवद्वकस- दृशमिन्दं राहुबधित इति प्रतीतेपेक्षैव गम्यमाना । 'मम रूपकीर्तिमहरद्भुवि यस्तदनुपविष्टहृदयेयमिति । स्वयि मत्सरादिव निरस्तदयः सुतरां क्षिणोति खलु तां मदनः ।।' इति कुवलयानन्दकारेणोदाहते तु पये हेत्वंश उत्प्रेक्षांशश्चेत्युभय- मपि शाब्दमिति कथंकारमस्यालंकारस्सोदाहरणता नीतमिदमायुप्मतेति न विद्मः । प्रतिपक्षगतवलवत्त्व-वात्मगतदुर्वलत्वयोः प्रतीतेहेतूप्रेक्षान्त- रादस्य वैरक्षण्यम् । नैतावता हेतूत्प्रेक्षाया बहिर्भवितुमिदमीटे, तदविना- भावित्वात् । कि तु वदवान्तरविशेषीभवितुम् । नहि पृथिव्यवान्तरभेदाद्ध- सापटी विलक्षण इति पृथिव्या बहिर्भवतीत्यपि वदन्ति । इति रसगडापरे प्रसनीकप्रकरणम् । अथ प्रतीपर-- प्रसिद्धौपम्यापरीत्येनं वर्ण्यमानमौपम्यमेकं प्रतीपम् ।। तद्वैपरीत्यं च तदुपमानोपमेययोरुपमेयोपमानत्वकल्पनया, न तु प्रकारान्तरेण । 'तत्प्रतिपक्षशहितेऽस्मिन्निति चेत्, न' इति पाठ । न विद्म इति । मत्सरादिवेति हेतूटपेक्षासत्वेऽपि तहेतुकप्रतिपक्षीयबाधेनैतद्विपयत्वाञ्चिन्त्यमिदम् ॥ इति रसगङ्गाधरम- भरवाशे प्रत्खनीकमकरणम् ।। प्राग्वदाह-अथेति। १ साने साने अविकल नि.शब्दमपहरन्नपि नागेशो या सविसछुलभाषयाऽधरीकरोति साऽरकारचन्द्रिका वार-पत्र मत्सरादिवेति हेत्वशे उत्प्रेक्षासत्त्वेपि तदेतुकप्रतिपक्षिसन्धि- दाधन प्रत्य नीकालकारस विविको विषय इति दोध्यम् । अत एवं मम्मटभट्टैरमि-खं विनिरिचमनोमवरूप, साच सुन्दर भइत्यनुरका । पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्दा तापयत्यनुयादिव यामरायुदाडाम् । स च हेतू प्रेक्षव गमावानेहमलकारान्दर भवितुमईतीति यस्यचिदचनमनादेयम् । २ अर्यात् उपमानस उपमेयरवम्, उपमेयस चोपमानत्वमिति वसनपूर्वकं वर्ण्यमानम् औपम्यम् ( सारश्यम् ) प्रथम प्रदीपम् ।

·प्रतीपम् ] रसगङ्गाधरा उपमानोपमेययोरन्यवरस किंचिद्गुणप्रयुक्तमद्वितीयवोत्कर्ष परि- हत द्वितीयप्रदर्शनेनोल्लासमानं सादृश्यमपरं द्विविधम् ।। उपमानस कैमध्यं चतुर्थम् ।। सादृश्यविघटनं पञ्चमम् ।। तत्राये मभेदे प्रसिद्धौपम्ये यदुपमेयं तस्यैवोपमानवादाविषयस्य, यचो. पमानं तस्योपमेयत्वान्यूनत्वस्य च प्रत्ययः फलम् । इदमेव चौपम्यस्याविशे. पेऽप्युपमालंकारादस्य वैलक्षण्ये वीजम् । औपम्यातिष्ठानं च निषिध्यमान- सादृश्यायतिरेकात् । नन्वौपन्यस्योपमानोपमेयसाधारण्येऽपि यदेकस्याधि- क्यमपरस्य न्यूनत्वं च गम्यते तत्कस्य हेतोरिति चेत्, शृणु । उपमाने हि साधारणधर्मसंबन्धोऽभूयोपमेये विधीयत इति तावन्निर्विवादम् । विध्यनु- वादी च साध्यत्वसिद्धत्वाम्याम् । ते च क्रमेण न्यूनत्वाधिवये उपमानो- पमेययोः प्रयोजयतः । लोकेऽपि निश्चितविद्यो यथा पूज्यते तथा नानिधि.. तविद्य इति स्फुटमेव । ते च साध्यत्वसिद्धत्वे वकृविवक्षाधीने इति नात्र 4 1- नन ते अप्युपमावदेवानात आह-ते च साध्यत्वेति । १ सादृश्यं निषिध्य यो व्यतिरेकः (विशेषः) दर्पते सादेव योरोपम्पं स्थिरीभवति । यदा हि एकलादपरस्य कश्चन विशेष : पदश्यते तदा प्रदीयते यत् भयं विशेष एव विशेष:, मन्यत्सर्व साम्यमिति । यथा के अस्पसिक भत्र मुबणे ममिशवनात समिशेषः, अन्यत्तु भर-सुवर्णयोः साम्यमेवि प्रवीपते । चन्द्र इव मुखं चमत्करोति' इत्यादौ यथा चन्द्रशमस्करोति था मुख धमाकरोदवि प्रसवेन साधारणपर्गस (मस्कारस) संकभः पूर्वमुरमाने । मत पवाय बर: सिद्ध युध्यते । ततः 'तथा मुसं चमत्कयेति' इति चन्दारनूदितः स संबन्धी मुखै विभीमते, अत एव साभ्यः विडो यत्र धर्मस अकादम, साम्पो या तस हदपेश्या मपार- स्वम् इति सितिः । प्रथममतीचे मुखमिव चन्द्रश्चमरकरोतीत्यत्र मुखे अनूदितचमत्कृतिषः उपमेये चन्द्रे (प्रदीपत्ताव ) विधीयते । अत एव ते प्राध्याय-सिद्धारे एव कमेश मोर उपमानल्या अन्यत्र प्रसिदस्य चन्द्रस्य न्यूनरवम् उपमेयश्या प्रमिस मुसस आधि योजयतः ( उत्रादयता) । साधारणधर्मस साप्यात सिहावं या बच्चा यथेच्छति और प्रय । - जादुमय के दोः समानं भवन, कथमेकस्यारियोकल न्यूनरेश मनु' इत्यादिना मा । पूर्वोकप्रकारेण साम्पस मिलनग्राफिकर न्यूनावनेच्याशामा वीति वत्समाधानम् इति प्रपद्यमः।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- दोषः। द्वितीयतृतीययोमेंदयोस्तु फलं स्फुटमेव । चतुर्थस्य तु निषिध्यमान- वस्तुगतसकलगुणवत्त्वप्रतिपतिः । पञ्चमस्य प्रथमवदिति। उदाहरणम्- 'कि जल्पसि मुग्धतया हन्त ममाझं सुवर्णवर्णमिति । तद्यदि पतति हुताशे तदा हताशे तवागवणं स्यात् ॥' अत्र पूर्वाधोपैमागम्यं सुवर्णवर्णाधिक्यं तिरस्कृत्य द्वितीयाधैं प्रतीपं वाला- गवर्णस्याधिक्यं गमयति । हुताशपातं विना प्रतीपमपि दुर्लभम् , उपमा तु खमेऽपि न संभवतीति मुग्धत्वहताशत्वाभ्यां गम्यते । 'माहास्यस्य परोऽवधिनिजगृहं गम्भीरतायाः पिता रनानामहमेक एव भुवने को वापरो मादृशः । इत्येवं परिचिन्त्य मा स सहसा गर्वान्धकार गमो दुग्धाब्धे भवता समो विजयते दिल्लीपरावल्लभः ॥' 'निभाल्य भूयो निजगौरिमाणं मा नाम मानं हृदये विधासी। गृहे गृहे पश्य तयाङ्गवर्णा मुग्धे सुवर्णावलयो लुठन्ति ॥ उपमानकैमर्थ्यस्य तूदाहरणमाक्षेपप्रकरण एव गदितम् 'अभूदप्रत्यूहः' इत्यादि । पञ्चमो यथा- 'करिकुम्भतुलामुरोजयोः क्रियमाणां कविभिर्विशृसलैः । कथमालि शृणोपि सादरं विपरीतार्थविदो हि योषितः॥" अत्र कथं शृणोपीसनेन तुलैन न सभवतीति गम्यते । अर्थान्तरन्या- सोऽप्यमुमेवार्थ पुष्णाति । तदेवं पञ्चविधं प्रतीपं प्राचामनुरोधान्निरूपितम् । वस्तुतस्तु-आद्या- स्त्रयोऽप्युपमायामेवान्तर्गता भेदाः । चतुर्थः केपाचिदाक्षेपः । पञ्चमस्त्व- Yक्तधम्र्ये व्यतिरेके । तथाहि-निप्पद्यमानं सुन्दरं वा सादृश्यमुपमा । १ अदिवीयतागवनिवारणपूर्वक तिरस्कार । २ माद उपमेयसाधिक्यम् , उपमानस्य न्यूनत्वमिति प्रत्ययः । अत एव असमानतया दयो. सादृश्य विघटितमिति वचनावसरः । ३ मा मुवर्णवर्णम् अर्थात् सुवणसहसमिति । ४ व्यतिरेकेरि उपमेयस्वोरकर , केवल वैषम्यकथनमधिकम् । दापि उपमेयस्य प्रथा उत्कषों यथा उपमेयस्यायुकवात्साम्यमपि विघटित भवति । .

·मतीपम् ]" रसगङ्गाधरः। नह्याचे प्रतीपे 'मुखमिव कमलम्' इत्यादौ सादृश्यस्यानिष्पत्तिरसौन्दर्य वास्ति येनोपमातो बहिर्भावः स्यात् , सौन्दर्यविशेषस्य वयाप्यभ्युपगमात् । विशेषस्य सामान्यानिवारकत्वात् । न च प्रसिद्धकमलादिपतियोगिकमेव सादृश्यमुपमेति राज्ञामाज्ञास्ति । न चोपमाविरुद्धवाचिनः प्रतीपशब्दस्य माहाल्यादेव तादृशं सादृश्यमुपमेति शक्यं वक्तुम् , उपमाविशेषविरुद्धवा- चकत्वेनापि तदुपपतेः । एवं चायं प्रतीपं प्रसिद्धोपमावदुपमाविशेष एव । अत एव द्वितीयतृतीयावपि भेदावुपमाविशेषावेव । उपमानोपमेययोस्तिर- स्कारस्तूपमान्तराद्वैलक्षण्यं प्रयोजयेत्, न तूपमासामान्यात् , तदनुस्यूतत्वेनैव तत्प्रतीतेः । नहि द्राक्षा माधुर्यातिशयेन पार्थिवान्तराद्विलक्षणेत्यपार्थिवी भवति । अपि च यद्युपमानोपमेययोतिरस्कारोऽलंकारताप्रयोजकः स्यात् , पुरस्कारोऽपि तथा स्यात् । यथा--- "एको विश्वसतां हराम्यपघृणः प्राणानहं प्राणिना- मित्येवं परिचिन्त्य मा म मनसि व्याघानुतापं कृथाः । भूपानां भवनेषु किं च विमलक्षेत्रेषु गूढाशयाः साधूनामरयो वसन्ति कति न स्वत्तुल्यकक्षाः खलाः ॥' तत्मुवर्णम् । अक्लसेतिन्यायेनाह-प्रतीपेति । १ उपमेये मुऐ माधिपम् (विशिष्टं सौन्दर्यम् ) इति स्यापि प्रतीचे स्वीकृतमित्यः २ अर्थात कमलादि( उपमान प्रतियोगिकम् । अयं भावा-उपमाविरुद्धवाची प्रतीपशम्म मसिनोकारे गृहीतः, अत एव मलादळंकारादिपरीव कुमादि(श्मान प्रतियोमिक सा- श्यमेव उपमाया मानमिति पूर्वपक्षः । उपमाविशेषण ( यत्र हि कमळादिप्रतियोगिकमेव माह. इयं गृह्यते ) प्रतिदिभूतोऽयमलकार स्पनेनापि प्रदीपशम्भमरणस सारखं सफलीमति । तथा च प्रवीपशम्ममात्ररलादेवं कल्पना यद कमलारिप्रतियोगि साहायमेव उपमा, न भवितुमईति । विवशानुसार मुखमतियोगिक कमलानुयोगिकं सादरपमाशुपमा संभादीति सिद्धान्ते समाधानम्। ३ ननु द्वितीयतृतीययोः न केवळमुपमैव, अपितविरमारोऽप्यधिकः मीयते । मत एक कथनुपमायामन्वर्माच इति बसायामार-उपमानोपमेयोस्तिरस्परस्तु। ४ उपमानुस्यूत पव वत्र तिरस्कारः प्रदीय रसा ·६७० काव्यमाला। [द्वितीयानने- । अत्रौपम्यप्रदर्शनस्य नोपमानतिरस्कारः फलम् , तस्स गर्वितत्वेनाविव- क्षणात् । किं तु तदनुतापनाशः। एवं च फलवलक्षण्यमानणालंकारान्तरलं हवता अस्याप्यलंकारान्तरत्वमभ्युपेयं स्यात्, प्रतीपषष्ठप्रभेदत्वं वा । किं च लदुक्तमतीपभेदानामपि परस्परवलक्षण्येन पृथक्पृथगलंकारत्वंसात्, न मती. पप्रमेदत्वम् । प्रतीपस्स सकलप्रभेदसाधारणसामान्यलक्षणाभावात् । अन्य- तमत्वं नु दूषणसहसमस्तत्वादलक्षणमेवेत्यसकृदुक्तम् । उपमालक्षणं तु सक- लसाधारणम् । चतुर्थः प्रभेदस्तु येपो मते नाक्षेपस्तेषामस्तु नाम प्रतीपालं- फारः । पञ्चमस्य तु गतिरुक्कै प्रभेदस्य । इति रसगडाघरे पतीपप्रकरणम् । अथ प्रोटोकि:- कसिथिदर्थे' किंचिद्धर्मकवातिशयप्रतिपिपादपिपया प्रसिद्धतद्ध- र्मपता संसर्गस्योज्ञापनं प्रोटोक्तिः॥ संसर्गध सन्नसन्वा साक्षात्परम्परया वा। 'पल्मीफोदरसंभूतकपिकपटूसहोदराः । हा पीडयिला निमन्ति सज्जनान्दुष्टदृष्टयः ।।". पत्र कपिकच्छ्रसहोदरत्वेन मारकत्वं न पामोति, अपि तु पीडाजनकत्व- मात्रम् । कवेस्तु पीडा जनयिला मारयन्तीत्येवंरूपोऽतिशयो विवक्षितः। . टक्षणाभायादिति । चिन्तमिदम् । सरकारफल ग्मानापरोधानुालयापारस प्रदीरसामान्सलमपलसंभगर । स च वाच्यो म्यायो वेलन्यत् ॥ इति रसगनापरम. माम प्रतीपप्रकरमम् ॥ भागह-अयेति । रपिठाधिः । १ समेर मदिया समाराम्बामसं प्रसिपल उरमारया :स प्रसारस्पादित २ अनुचवमा पारस्पः। द्वार (O साठादारमान । कि नागेसोस । SRIRTerai नस मुग्दर मानमात्रम् । संठी 'या' HR) मारेया सरसादा प्रविन In Hritaire- FAANIसोनापनम् ।

·. . लवली 'रायओवढे' 'हरफारेबडी' । ऐति प्रसिद्धा । आगूरण व्यजनम् । प्रौढोक्तिः] रसगङ्गाधरः। अतो वक्ष्मीकोदरसंभूतत्वं साधिकरणवृत्तिारूपं कपिकच्छूविशेषणं मार- कतावच्छेदकत्वेन खप्रतिभया कविना कल्पितम् । यथा वा- 'मन्थाचलनमणवेगवशंवदा ये दुग्धाम्बुधेरुदपतन्त्रणवः सुधायाः। तैरेकतामुपगतैर्विविधौपधीभि- Cता ससर्ज तव देव दयाहगन्तान् ।। अत्र हगन्तेषु न केवलं संजीवकत्वादयोऽमृतमात्रगुणा एव कवेर्वबोध- यिपिताः, अपि तु निखिलजनवशीकारकत्वादयोऽन्येऽपीति सुधाकणेष्वोष. धीसंसों विशेषणतयातिशयार्थमुपातः । उत्पाद्योत्पादकभावश्चात्र न लोक- सिद्धः, अपि तु कविमात्रनिबद्धः । यथा वा- 'स्वदगणसमुद्भूता सिक्ता कुङ्कुमवारिभिः । स्वदङ्गतुलनां याति कदाचिल्लवलीलता अत्र केवलाया लवल्या उपमानतामरसहनसामर्थ्यस्याभावात्तस्य सिद्धये नायिकासामानाधिकरण्य-कुङ्कुमजलसंयोगयोरुपादानम् । अत्र च धर्मि- विशेषससर्गादतिशयो धर्म्यन्तरगतो यद्यागूरणविषयतदैवायमलंकारः । वाच्यवृत्त्या तत्तत्प्रयुक्तत्वेनाभिहितश्चेत्समालंकारस्यैव विषयः । यथा- 'स्वचो जन्म हिमाशुशेखरतनुज्योत्स्लानिममात्मनो दुग्धाम्भोनिधिमुग्धवीचिवलयैः साकं परिक्रीडनम् । संवासः सुरलोकसिन्धुपुलिने वाद सुधांशोः करैः कसानोजवलिमानमश्चतितमा देव त्वदीयं यशः अत्र यशसो धवलतातिशयस्तद्धर्मिसबन्धप्रयुक्तत्वेन कथित इति तदंशे सम एवालंकारः । अंशुतश्चन्द्र चन्द्रकृतश्च भगवति भगवत्कृतो राजनीत्येवमुत्रोत्तरमुपचीयमानो राजगतस्त्वनुत्तत्वामौढोक्तरेव . विषयः । र सस्य अधिकरणम ( आधार. ) या पीक तलिन् पर्वमानवारूपम् । २सगे समुति। ३ शिवक्षनुस्योत्स्नायां निमम मात्मा यस्य तसार। + ।

·काव्यमाला। (द्वितीयानने- एवं च 'शशशृङ्गधनुर्लसत्करा गगनाम्भोरुहमालिकाधराः । तनयैः सह भाषिजन्मना तव खेलन्ति नरेन्द्र चैरिणः ।' इत्यादावेकस्य मिथ्यात्वैसियर्थ मिथ्याभूतवस्त्वन्तरकल्पनं मिथ्याध्यवसि- त्याख्यमलंकारान्तरमिति न वकव्यम् , प्रौढोक्त्यैव गतार्थत्वात् । 'केशाः कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचका' इत्यादी प्राचीनकृतप्रौढोक्त्युदाहरणे यथा तमालेपु श्यामत्वातिशयार्थ श्यामत्वाधिकरणीभूतकालिन्दीसंबन्ध उद्भाव्यते' तथा वैरिप्वपि मिथ्यात्वसिद्धये मिथ्यात्वाधिकरणशशशृङ्गादिसंबन्ध इत्यस्यापि सुवचत्वात् । तत्र श्यामत्वातिशयः इह तु मिथ्यात्वमानं न तु तस्यातिशयः सिद्धतीति वैलक्षण्यं तु न वाच्यम् । तमालस्तोमे प्रमा- णान्तरेण सिद्धेऽपि श्यामत्वे कालिन्दीसंसर्गोद्भावनं पुनः श्यामत्वसाधनेना- तिशयागूरकमेव स्यात् । वैरिषु तु मिथ्यात्वस्यासिद्धत्वाच्छशशृङ्गादिसंबन्धै- मिथ्यात्वस्य सिद्धिरित्यार्थसमाजाधीनेयमतिशयसिद्धिलक्षण्यन प्रयोजयति। यतु वेश्यां वशयेत्खसजं वहन्' इति कुवलयानन्दकृता मिथ्याध्यवसितेरुदा- हरणं निर्मित तत्तु निदर्शनयैवं गतार्थम् । निदर्शनागर्भात्र मिथ्याध्यवसिति- रिति तु न युक्तम् । मिथ्याध्यवसितेरेव मिथ्यात्वात् । यदि च मिथ्या- ध्यवसितिरेवालंकारान्तरं स्यात् , सत्याध्यवसितिरपि तथा स्यात् । यथा- 'हरिश्चन्द्रेण संज्ञप्ताः प्रगीता धर्मसूनुना । खेलन्ति निगमोत्सङ्गे मावर्गङ्गे गुणास्तव ।।' अत्र हरिश्चन्द्रयुधिष्ठिरनिगमसंबन्धाद्गुणानां सत्यत्वं प्रतीयते । एवम् घाइते-तत्रेति । तमालेति । यन इत्यादिः । शहते-निदर्शनेति । पत्र पेश्यामित्यत्र । युक्त्यन्तरमप्याह-यदि चेति । धर्मस्र्युधिष्टिर। १ये इशानी न जावा: अपि तु येषां जन्म भने भविष्यति तेपा पुत्रैः सह । २ भत्तामान्यप्रमावशालिनो राशे परिण एव न सन्ति इति सिस्यर्थ शङ्गादिधारणं कोग्नं च मिथ्याचरपनम् । ३ डि बसिन् ( यथात्र श्यामले) पुनयंत साधनं तर अतिशयभ्यजनाय । वैरिए । मिमा प्रमाणान्तरेणाऽसिसम्, म एव तुब मिथ्याश्वमेव साध्यते नातिशय इलः। ४ सनापान-वेदपावशीकरणयोरियायो। भौपम्यपर्यवसायी आयोऽभेद इति । .

·ललिवम् ] रसगङ्गाधर ६७३ 'मध्ये सुधासमुद्रस्य सितामयगृहोदरे। पूर्णेन्दुविष्टरे देव स्वातुं योग्यास्त्रोक्तयः ।। अत्रापि सुधासमुद्रादिसंबन्धादुक्तिपु माधुर्यातिशयः प्रतीयमानः कस्या- लंकारस्य गोचरः स्यात् ! अतोऽलंकारान्तरं स्यात् । मम तु प्रौढोक्त्यैव गतार्थतेत्यास्तां तावत् । इति रसगडाधरे प्रौढोक्षिप्रकरणम् । - अथ ललितम्- । प्रकृतधर्मिणि प्रकृतव्यवहारानुल्लेखेन निरूप्यमाणोऽप्रकृतव्य- वहारसंबन्धो ललितालंकारः ।। 'आददानः परद्रव्यं विषं भक्षयसि ध्रुवम्' इत्यादिनिदर्शनावारणाय तृतीयान्तम् । प्रस्तुतमशंसावारणाय प्रकृतघमिणीति । यथा- 'कका रामः कामप्रतिभेटललाटंतपरल- स्तव कामी वीरा रणशिरसि धीरा मसभुजाम् । दिधक्षोत्रैलोक्यं प्रलयशिखिनः पद्ममर्थन- प्रगल्भैः पालेयैः प्रशममसि कर्तुं व्यवसितः ।। अत्र प्रकृते धर्मिणि रावणे परदत्तपुरोडासादिकमश्नता देवानामग्रे धीरैः कुम्भकर्णादिमिर्वीरैर्भगवतो रामस्य पराभवमिच्छनित्येवं कण्ठरवेण तादो- भास्तां तापदिति । चिन्समिदम् । मिथ्यात्वकल्पनकृतचमत्कारसानपहवनीयरवेन पृथगलकारतासिद्धे । किं च कविप्रतिभामात्रकल्पिता अर्था काव्येलकारपदभाज इति तव सिद्वान्तात्सत्यत्वप्रतीत्यर्थ करिपतस्याप्यर्थस्य तत्कल्पितत्वाभावेन शन्दमाना- दलकारस्वासभवादिति दिए । इति रसगडापरमर्मप्रकाशे प्रौढोचित्रकरणम् ॥ प्राग्वदाह-अथेति। १ मा प्रकृतमिगि (वर्यमानपुरुषे ) विषमक्षणरूपाऽप्रकृतव्यवहारसनन्धोऽस्ति पर स परद्रव्यादानरूपप्रकृतव्यवहारोडेखपुररसरमिति नातिन्याप्तिः । २ काममतिभट, शुम्भुः। ३ मसभुर्जा रणशिरसि धौरा तब वीरा. केत्यन्वय.। ४ पचानामेव संहारे समर्थ. पालेय दिमः। ५७ रस.

·६७४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- च्छारूपं प्रकृतव्यवहार विषयमनुस्त्वैव नाशपालेयकरणकताहशामिपश- मनव्यवसायरूपोभकृतव्यवहारो विषय्युपाचः । विषयोपादाने तु निदर्श- नैव । यथा वा-- 'नान्यास्ति कि भूमितले सुरूपा सीतैव वा किं भवतोऽनुरूपा । आकर्पता चन्दनशाखिशाखा प्रबोधितोऽयं भवता फणीन्द्रः ।। अत्रापि राघवसंवन्धिनायिकाहरणमयुकं तदीयक्रोपोद्बोधमनुक्दैव चन्दनसंवन्धिशाखाकर्षणप्रयुक्त फणीन्द्रप्रयोधनमुपन्यस्तम् । न चात्र मेदेऽप्यभेद इत्यतिशयोक्त्या गतायतेति वाच्यम् । तत्र हि पदार्थेन पदार्थस्यैवाभेदाध्यवसानं 'कनकलवायां विराजते चन्द्रः' इत्यादी दृष्टम् , न तु व्यवहारेण व्यवहारस्येत्यविषय एवायमतिश्चयोः । नापि साह- श्यमूलयापस्तुतमशंसया । धमेशेऽप्रस्तुतत्वविरहात् । नापि निदर्शनया । एकमिगतव्यवहारद्वयोपादान एव तस्सा इष्टेः । अत एव 'उपारयोः' इति तल्लक्षणे विशेषणमुकम् । प्रकृते च प्रकृतव्यवहारस्थानुपाचत्वाद- लंकारान्तरमेव । एवं च 'क सूर्यममको वंशः क चाल्पविषया मतिः । तितीपुर्दस्तरं मोहादुटुपेनालि सागरम् ।।' इत्यत्र काव्यप्रकाशकारो यन्निदर्शनामुदाहापंचिदसंगतमेव । ललितस्याव- श्याम्युपगम्यत्वान्निदर्शनाया अत्रामाध । उदित्यं ललितस्यालंकारान्तरत्व- मुरीकुर्वतामाशयः । प्रसंगमा गतायता ससानुपाः। एवमप्रेऽपि । एवं पलसार्थ सथ्यवि-ललितेति। पदं स्थानम् । पुनस्वयें। १ निरसनाया उम्दोपाच्योम्यवहारयोर्मध्ये एकप्रिन्यारोपः। यथा- वीस- पर..ग चिन्तामणि रजा गरेपन्ति'मत्र औपन गरेको योरोपायर .. प्रा. प्रध्याः प्रम प्रविधि सम्पारकोपच 'दुरंधना शानाम परमानानापरीरसामान्यकोरस एप पराभलका प्रम्प रजनोपराचः प्रावमा ( रा ) भयमुपात सापः। २ ममता विनम् न वापरतरपति' निनारी स्वामिय "महा एयरनम्' वापरणरो मानोच लाभः ।

·ललितम्] रसगगाधरः। ६७५ अन्ये तु "ललितं नालंकारान्तरम् , निदर्शनयैव गतार्थत्वात् । नन्वे- कर्मिगतप्रस्तुतापस्तुतव्यवहारद्वयोपादानजीविता निदर्शना कथमप्रस्तुतव्य- वहारमात्रोपादाने पदमाघचामिति चेत्, श्रूयतामायुष्मता । इह तावदल- काराः प्रायशः श्रौता आर्थाश्च संभवन्ति । तत्र श्रौतेभ्य आर्था न पृथग- लंकारत्वेन गण्यन्ते । किं तु पृथग्भेदत्वेन, तदलंकारसामान्यलक्षणेन क्रोडीकरणात् । इदं पुनर्वाक्यार्थनिदर्शनाखरूपम् --व्यवहारद्वयवद्धय॑भेद- प्रतिपादनाक्षिप्तो व्यवहारद्वयाभेदः। तत्र व्यवहारद्वयवद्धर्म्यभेदस्य प्रतिपादनं श्रौतमेवापेक्षितमिति न नियमः । किं तु प्रतिपादनमात्रम्। तेन 'परद्रव्यं हर- न्मत्यों गिलति श्वेडसंचयम्' इत्यत्र व्यवहारद्वयवद्धर्मिणोरभेदस्य श्रुत्या प्रति- पादन इव 'धिकपरखं तथाप्येष गिलति श्वेडसंचयम्' इत्यत्राऽऽर्थप्रकृतव्यव- हारवद्धर्मि-श्रौताप्रकृतव्यवहारवद्धर्मिणोरार्थाभेदस्य प्रतिपादनेऽपि वाक्यार्थनि- दर्शनात्वमक्षतम् । एकत्र श्रौतीत्वमपरत्रार्थीत्वमिति तु विशेपो न वार्यते । पदार्थनिदर्शनाखरूपं तूपमानोपमेयधर्मयोग्भेदाध्यवसायमूल उपमेय उपमा- नधर्मसंबन्ध इति पृथगेव । एतदुभयान्यतरत्वं च प्राचीनरीत्या सामान्यल- क्षणम् । यदि तु ललितं पृथगलंकारः स्यात् लुप्तोपमादिप्युपमादेः पृथ- पस्यात्, त्वदुक्तयुक्तेस्तुत्यत्वात् । नन्वतिशयोक्तिरेवं सति रूपक एव विली- १ व्यवहारद्वयवन्ती यौनर्मिगौ तदभेदप्रतिपादनेन आक्षिप्तो पवारदयस्थ परस्परमभेदः। यथा त्यामन्तरा०' अत्र धर्मिणौ शिव-चिन्तामणी । तयोरमेदेन 'दीर्थेषु शिवकर्मकशोधनम्' रिजरस चिन्तामणिकमैकगवेषणम्' इति व्यवहारदयस्य परस्परम् अभेदः आक्षिप्यते इति। २ भा(मोबसेय)प्रकृतन्यवहारवान् भी च, श्रोताऽप्रकृतभ्यवहारवान् धर्मी चेति मन्दः । तयोमिणोरास अभेदस्य ! भत्र गिलति वेडसचयम्' इत्यप्रकृतो धमा पव श्रुत्या (शब्देन ) प्रतिपादितः । 'परद्रयं हर रसैवरूपेण प्रकृतो भी तु शम्देन नोपातः, अपि तु अर्थावसेयः । तथापि वाक्यानिदर्शनात भवदीत्याशयः । ३ यथा इन्दीवरलीला नेत्रलीलयोनिस्वेपि दयौरभेदमध्यवसाय उपमेये ( नेत्रे ) उप. मानधर्मस्य इन्दीधरलीलायाः संबन्धः । एव च पवविधवाक्यार्थ-पदार्थस्वरूपान्यतरशालिनी निदर्शनेति क्षण पर्यवसनमित्यर्थः । ४क पूर्यप्रभव इत्यादौ प्रकृतम्यवहारस अर्थावसेयरवमात्रेत यदि निदर्शना न, किन्तु पुषगलंकार एव सहि कमलमिक मुखम् अत्रापि मनोगत्वादिमो नौवः अपि वर्षाव सेयः । एवं च नेयमप्युपमा साव, भार तु पृथगरकार रलाशयः ।

·६७६ काव्यमाला। [द्वितीयानने, येत । विषय-विषयिणोईयोरप्युपादाने श्रौत रूपकम् , विषयिमात्रीपादाने त्वार्थमित्यस्यापि सुवचत्वात् । सत्यम् । यत्र ह्यलंकारशरीरमुभयत्राप्यविल- क्षणं तत्रैकालंकारव्यपदेशो युक्तः । यथा सादृश्यं निष्पाद्यमानमुपमाशरीरं लप्सोपमादिश्वविलक्षणमेवेति तत्राप्युपमयैव व्यपदेशो न्याय्यः, नालंकारा- स्वरेण । मुसत्यपूर्णत्वादिस्तु न तच्छरीरनिविष्ठ इति स्वयं व्यावर्तमानोऽपि नोपमात्वव्यावर्तकः, तथान्यत्रापीति स्थितिः । एवं च विषयतावच्छेदकर- पेण भाते विषये विपयितावच्छेदकावच्छिन्नाभेदस्य रूपकशरीरस्य विषयि. तावच्छेदकरूपेणाऽऽभासमान विषयात्मकादतिशयोक्तिखरूपाद्विलक्षणत्वेन द्व. योरेकालंकारत्वं न युक्तम् । निदर्शनाललितयोस्तु स्वरूपाचैलक्षण्यं मद- र्शितमित्येकालंकारत्वमेव" इत्याहुः । 'आहार्यनिश्चयविषयीभूतो विपये विपश्यभेदो रूपकखरूपमुच्यते । न निवैश्यते च विषयतावच्छेदकादि, गौरवात् । एवं चातिशयोक्तर्निगी- र्याध्यवसानरूपाया रूपकभेदत्वमस्तु नाम । का नो हानिः । एवमपद्भुते- रपि । विषयतावच्छेदकनिहवानिवनिगरणानि रूपकस्यैवावान्तरविशेपाः। इति तु नव्याः । एतन्मतरीत्या तु ललितस्य निदर्शनातः पृथगलंकारत्वं मनोरथललितमेवेति । एवं च 'तितीवुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनामि सागरम्' १ निपाधमान सादृश्यम् ( सादृश्य मदर वाक्याओं परकारकमुषमा ) उमायाः बरी. रम् । तच्च गुप्तादिष्वपि समानमेवेति पूर्णा-लुप्तादिषु न भेदः। १ यथा मुख चन्द्र रत्यत्र विषयो मुखमिति विषयतावच्छेदकरूपेण मुखत्वावच्छेदकरूपेण (अर्थात् खत्वेन ) भाते (प्रवीते) मुखे विषयितावच्छेदक चन्द्राव तदवच्छिन्नस्य चन्द्र- साभेद इति रूपक शरीरम् । विषयितावच्छेदकरूपेण अर्थात चन्द्रस्वेन भाभासमानो विषयो यत्र तवारमवमतिशयोक्तिशरीरम् । विषयी (चन्द्र) एव विषयावेन (मुखत्वेन) मास - इत्यर्थः। ३ विषये विषयिण माहार्यः अभेदनिश्चयो रूपकम् । विषयतावच्छेदकरूपेण प्रनीते वि. पये वियिग, अमेदो रूप मिल्लादिरूपेण विषयतावच्छेदकादिनिवेशस्तु गौरवान क्रियते एषयः । रूपक यया विषरिणोऽभेदः एवमतिशयोक्तावपि, रति रूपकस्यैव प्रभेदः अतिश- सोधिः । एवम् अपदुतावपि विषये विषयमेदः (विषयतावच्छेदकस निहवादयस्तु भवान्तर- भदताध्यापकाः ) । पर च अतिशयोच्यपटुत्लो रूपकस्यैव प्रभेदावमिति नपानामाश्यः ।

·. ललितम् ] ! रसगङ्गाधरः। इत्यत्र निदर्शना साधु संगच्छते । के सूर्येत्यादिना खमति-सूर्यप्रभववंशयो. स्त्यन्ताननुरूपत्वकथनोचरमुडुपकरणकसागरतरणेच्छाया अप्रकृतायाः कथ- नेन तादृशमतिकरणकवर्णनेच्छायाः प्रकृतायाः प्रतिपत्तेः । यतु- अनायि देशः कतमस्त्वयाद्य वसन्तमुक्तस्स दशां पनस्य' इति पये कतमो देशस्त्वया परित्यक्त इति प्रस्तुतार्थमनुपन्यस्य वसन्तमु- तस्य घनस्य दशामनायीति तत्प्रतिविम्वभूतार्थमात्रोपन्यासाललिताल- कारः" इति कुवलयानन्दकार आह । तदत्यन्तमसंगतम् । अत्र कथ- मन्यस्य दशामन्यो नेतुं शक्य इति वसन्तमुक्तवनदशां नि:श्रीकत्व- लक्षणामनायीति हि पर्यवसन्नोऽर्थः । तत्र नि:श्रीकस्वरूपकार्यद्वारा कारणस्य राजकर्तृकत्यागकर्मत्वस्याभिधानं पर्यायोक्तेविषयः । दशयोरेक- स्वाध्यवसानं तु पदार्थनिदर्शनाया अतिशयोक्तेर्वेत्यन्यदेतत् । एवं च पदा- निदर्शनोपहितस्य पर्यायोक्तस्यैवान विषयः, न ललितस्य । किं च स्वदुक्तं ललितालंकारलक्षणमपि नात्र संभवति । तच्च ". प्रस्तुते वर्ण्य- वाक्यार्थप्रतिबिम्बस्य वर्णनम्' प्रस्तुते धर्मिणि वर्णनीयं वाक्यार्थमवर्णयित्वा कस्यचिदप्रस्तुतस्य वाक्यार्थस्य वर्णनं ललितम्" इत्यादिना ग्रन्थेन भवता विवेचितम् । इह च प्रस्तुते धर्मिणि देशविशेषे राजकर्तृकत्यागकर्मवरू- पस्य वर्ण्यस्यार्थस्वावर्णनेऽप्यप्रस्तुतस्य वसन्तकर्तृकत्यागकर्मत्वस्याप्यवर्णना- कथं संगच्छताम् । यदि पुनः 'अकारि देशः कतमस्त्वयाय निरस्तचन्द्रः कठिनाशयेन' इति पद्यं सावदा स्यादपि तव मनोरथः । न च तादृशव- नदशाया अप्रस्तुताया देशविशेषे वर्णनमस्त्येवेति वाच्यम् । दशाशब्देन १ अर्थात् उपात्तया उडुपकरणकसागरतरणेच्छया अनुपात्ताया अपि मतिकरणकन शवः र्णनेच्छाया अर्धवलात प्रत्येयावमिति निदर्शनात्वमेवेलाशयः। २ पदार्थनिदर्शनात एव एकत्वाध्यक्सान ग्रन्थकर्तुरभीष्टम्, भने 'पदानिदर्शनोपवृहितस्य पयोगोतस्य' इति सिद्धान्तितत्वात् । ३ भयं भावः-राजरूपेण का सायुपितो देशविशेषः ( कर्मभूतः ) परित्यक्त इति प्रकृतमपर्णयित्वा तत्परिच 'वसन्देन कतमो देशः परित्यक्ता इत्यमवय वर्णनमभविष्यता लक्षणसमन्वयोऽभविष्यत् । अत्र तु 'वसन्तमुक्तस्य वनस दशामनायि' इति उच्यते । अर्थात अप्रकृतसापि त्यागविषयकं वर्णनं नोपातम् । ततः कथं लक्षणस्यानुगम इत्याश्या ।

·६७८ काव्यमाला। [द्वितीयानने- तदशासदृशस्य दशान्तरस्य लक्ष्यत्वेन तस्यामस्तुतत्वायोगात् । अन्यथा - थनिदर्शनोच्छेदापचेः । एवम् 'रामो विजयते यस्य क्षणरसामर्पवीक्षणात् । दावामिदग्धकान्तारलीलां लकापुरी दधौ ।' इत्यादौ ललितस्यालंकारान्तरतामभ्युपगच्छतामपि मते न तस्य विषयः, किं तु निदर्शनायाः । अत एव 'उदयति विततोयरश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमघाग्नि याति चास्तम् । चहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ।।" इति प्राचां निदर्शनोदाहरणमपि संगच्छते । तव तु रश्मिरज्जुनियषितपा- चयसलमसूर्यचन्द्रोऽयं गिरिरित्येवं प्रकृतधारूढतया प्रकृतार्थानुपादाना- ललितमेव स्यात् । प्रकृतव्यवहारस्य लेशतोऽप्यकीर्तने केवलं प्रकरणादिना गम्यत्वे ललितम् , अन्यथा निदर्शनेति चेत् 'क सूर्यप्रभवः' इत्यमारकथं निदर्शना तर्हि निर्वासितेति सर्वमसमञ्जसमेव । इति रमगाधरे ललितालंकारप्रकरणम् । ललितमेवेति । न तुर (1) सभावितमपीलधः । कथं निदर्शना तईि निर्या सितेति । वसन्तकर्तृकत्याकर्मवस्यावानेऽपि ताररावनदवारूपस्याप्रस्तुतस्यावर्ण- नात् । पटकनया तस्सापि वर्णनार । निदर्शनायानुभयोरुपादानं नियतम् , अन तु. नेति नेदः । अत एव क र्य इत्यादी वाक्यानिदर्शना वेति दिन ॥ इति रसगमा- भरममप्रगो ललिताल गारप्रकरणम् ॥ १ देशस्या बना न भवितुमईति, योभित्रकाए । वश मा दशापदेन वना- उसी दशा (देशगता) या निरशिता । पर प साइयवसार बनरशापि दुरिविषया भरवीति न सा भाटवपरवान्येलाशयः। २ पानिदर्शनास्पले-मको मिणि ( नेत्रशुगडे) परीक्षायाः परिव नीलामु जमिन, सतीग (म्यवहारः) वयी इति उसिया निदर्शनोदलाया। १ मा विजयी भत्र यदि निना, at मनायिदेशः मत्रादि सा। शालीमार. भरणेन को प्रापार । विशेउन पदानिदनात वसा र सेत्साशयः।

·प्रहर्पणम् ] रसगङ्गाधरः। ३७९ अथ प्रहर्पणम्- साक्षात्तदुद्देश्यकयलमन्तरेणाप्यभीष्टार्थलाभः प्रहर्पणम् ॥ इदं च सामान्यलक्षणं त्रिविधमहर्षणसाधारणम् । तत्राकलादभीप्सिता. थैलाम इत्येका विधा । वान्छितार्थसिद्ध्यर्थं यले क्रियमाणे ततोऽप्यधिक- तरार्थलाभ इत्यपरा । उपायसिद्ध्यर्थाद्यलात्साक्षात्फलस्य लाभ इति तृतीया । अस्यामेवाव्याप्तिनिरासार्थ लक्षणे साक्षादित्युक्तम् । क्रमेणोदाहरणानि- 'तिरस्कृतो रोषक्शात्परिष्वजन्मियो मृगाक्ष्या शयितः परामुखः । किं मूच्छितोऽसाविति कांदिशीकया कयाचिदाचुम्ब्य चिराय सखजे ।' अत्र यनसामान्यशून्यस्यापीष्टलाभः । 'केलीमन्दिरमागतस्य शनकैरालीरपास्येजितः सुक्षायाः सरुपः सरोरुहदृशः संवीजनं कुर्वतः । जानन्त्यायनभिज्ञयेव कपटव्यामोलिताक्ष्या सखि श्रान्तासीत्यभिधाय वक्षसि तया पाणिर्ममाघीयत ।' - अन भामिन्या रोपनिवारणाय यत्ने क्रियमाणे रोपनिवारणादप्यधि- कतरसुखप्रदः कामुकस्य भामिनीकर्तृकः खकरकर्मकस्तस्कुचाधिकरणक आसनः । न चात्र तृतीयभेदः शङ्ख्यः । व्यजनवीजनसमये कामुकस्य माननिवारणस्यैव मुख्योद्देश्यत्वेन तदुपेयकुचस्पर्शादिफलान्तरस्यानुपस्थितः । यथावा- 'लोभाद्वराटिकानां विक्रेतुं तक्रमानिशमटन्त्या। लब्धो गोपकिशोर्या मध्येरथ्यं महेन्द्रनीलमणिः ।।' मन महर्पणद्वितीयभेदः स्फुट एव । अननुरूपसबन्धमादाय विष- प्राग्वदाह-अथेति । तर तयोर्मध्ये । यथाख्येनाह-विधेति । मावस्यानु- १ इनितेः भाली: अपास्येत्यन्वयः। २ सकरः कर्म यसिन्, कुचौ अधिकरण यत्र, दृशः आसङ्गः । भामिन्या प्रियकरः स्वकृत्योरासति: (आदितः) इत्यर्थः । ३ मार्थमाविरमाना सभा क, महान् इन्दनीडमगिध देति ।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- मालंकारश्च । तत्र महेन्द्रनीलमणिरित्यतिशयोक्त्यालीढयोर्विषय विपयि- गोरुभयोरपि प्रहर्षणेऽनुगुणत्वम् । वाञ्छिताधिकार्थत्वस्य मणि-भगवदुभ- यसाधारणत्वात् । विषमे तु नीलमणिरूपस्य विपयिमात्रस्य । यतो बरा- टिकार्थिनो यथा महेन्द्रनीलमणेः कोटिमूल्यस्य संसर्गोऽननुरूपो न तथा भगवत्संसों भवितुं प्रभवेति । न चाज्ञानिनां भगवत्संसगोंऽननुरूप एवेति वाच्यम् । एवं तर्हि तक्रविक्रयकर्तृत्वेनैवाज्ञानित्वलाभे पराटिकालोभरूप- हेतूपन्यासस्थानतिप्रयोजनकत्वापतेः । याहशवान्छितसियर्थ यलः क्रियते ताशवान्छितसिद्धौ तु समालंकार एव । 'तदर्शनोपायविमर्शनार्थ मया तदालीसदनं गतेन । तत्रैव सालक्ष्यत पक्ष्मलाक्षी दाक्षायणीमर्चयितुं प्रयाता | अत्र तद्दर्शनोपायसिध्यर्थं प्रयुक्तातत्सखीसदनगमनयनात्साक्षादेव तह- र्शनलाभः । यत्तु- 'चातकस्त्रिचतुरान्पयःकणान्याचते जलघरं पिपासया । सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारता ।' इति पद्यम् 'वान्छितादधिकार्थस्य संसिद्धिश्च प्रहर्पणम्' इति महर्पण द्विती- यप्रभेदं लक्षयित्वोदाहृतं कुवलयानन्दकृता । तदसत् । वान्छितादधिकार्थस्स संसिद्धिरिति लक्षणे संसिद्धिपदेन निप्पत्तिमा न वक्तुं युक्तम् । सत्यामपि निप्पी वान्छिनुस्तल्लाभकृतसेतोपानतिशये प्रहर्पगशब्दयोगार्थासंगत्या तदलंकारत्वायोगात् । कि तु लाभेन कृतः संतोपातिशयः । एवं च प्रकृते चातकस त्रिचतुरकणमात्रार्थितया जलदकर्तृकजलकरणकविश्वपूरणेन हर्षा- धिक्याभावासहर्पणं कथंकारं पदमाधत्ताम् । वान्छितादधिकप्रदत्वेन दातुरु- गुणत्यम् । विमर्शनं विचारः सिद्धिर्वा । वान्छितादिति । यत इलादि । पर्द पन्दनीलमणिपदेन विषयिणः न्दनीलम:, भारोपविश्यस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य चोम. मोरारी बोधोऽवगुणः, समयोरि वान्टिवाया पिरत्वादिसाया। २ दीनानामपि भगवरसंसर्गस्यानुरूपत्वादिलः । ३ मा रिकाभन शान्छिनः सतोपोऽप्यषिक: सारदेव द्वितीय प्रदरंगम् । भव तु पास न अभिनिसंतोर उपलभ्यो, उस त्रिचतुरकणमात्राधिस्वादिसाम्यः ।

·जत पबन विषमम्। किन्तु अभीष्टाविरुयलाम इति विषादनमेवैत्याशयः। विपादनम् ] रसगङ्गाधरः। को मवस्तु न वार्यते । अत एव हन्त हन्तेत्यादिनार्थान्तरन्यासेन स एवं पोप्यते । लोभाद्वराटिकानामित्यसदीये तूदाहरणे वाञ्छितुर्वाग्छितार्थादधि- फवस्तुलाभेन संतोपाधिक्यातयुक्तम् । इति रसगापरे प्रहर्पणप्रकरणम् । ३निराकृतार्गको यास्यामि इति विचार व कृत., निस्सरणार्थ यलप्रयोगातुन कृतः, ३ मत्सकाशाद। अथ विषादनम् - अभीष्टार्थ विरुद्ध लाभो विपादनम् ॥ अस्य चाभीष्टार्थलाभार्थ कारणप्रयोगो यत्र न कृतः केवलमिच्छैव कृता जातश्च विरुद्धार्थलामः सः, यत्र चेष्टार्थ प्रयुक्तेऽपि कारणे तस्मान विरू- द्धार्थलाभः, अपि तु खकारणवशात्स च विविको विषयः । यत्र विद्यार्थ प्रयुक्ता रणादेव विरुद्धार्थरा तादृशकारण-विरुद्धार्थयोरुत्पादको- साधभावलक्षणसंसर्गस्याननुरूपत्वाद्विपमम्, इष्यमाणविरुद्धार्थलामसत्त्वाच विपादनमिति संकीर्णतैव । एवं चास्य विषमभेदैर्गतार्थतेति नाशकनीयम् , विपमरहितस्याप्येतद्विपयस्य दर्शयिष्यमाणत्वात् । यथा- 'वखव्यापृतिमममानसतया मंतो निवृते जने चञ्चूकोटिनिराकृतार्गल इतो यास्याम्यहं पारात् । एवं कीरवरे मनोरथमयं पीयूपमाखादय- त्यन्तः सप्रविवेश वारणकराकारः फणिमामणीः॥' अत्र हि विपमप्रभेदस्य नास्ति विषयः, इष्टाथै कारणमयोगाभावात् । स्थानम् । चिन्यमिदम् । चातक्वृत्तान्तस्याप्रस्तुतत्वात्तव्यङ्ग्यदात्याचकत्तान्ते पर्यव- सानेन सतोपातिशयस दुरित्वात् ॥ इति रमगङ्गाधरमर्ममााशे प्रहर्षणप्रकरणम् ।। प्राग्वदाह-अथेति । अस्य चेतस्य विषय इत्यनान्वय । वारणको गजशुण्डा. दण्ड । एक्स्य विपादनस्य ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशे विषादनप्रकरणम् ॥ १ इष्टार्थ प्रयुक्ताकारणान्न विरुद्धार्थलाभ , अपि तु विरुद्धार्थलामोपयुक्तकारणादेव, त्रन विषादनमित्यर्थः।

·દિ૮૨ काव्यमाला। [द्वितीयानने- इष्टाप्रयुक्तकारणेन सह विरुद्धार्थस्योत्पाद्योत्पादकमावलक्षणसंसर्गस्याननुरू- पत्वं हि तच्छरीरम् । तस्माद्विपादनमेवाप्रस्तुतप्रशंसाघटकतयावस्थितम् । 'चेलाञ्चलेनाननशीतरश्मि संपृण्वतीनां हरिदृश्वरीणाम् । गोपाजनानां मरजातकम्पादकाण्डसंपातमियाय नीवी ।।' पोष्टस्साननगोपनस्स विरुद्धोऽर्थो नीविस्खलनम् । कारणीभूतत्रपासंधा- अपरिपन्थित्वात् । तच्च सात्विककम्परूपात्स्वकारणादेवोत्पन्नम्, न तु गोप- नानुकूलयत्नात् । नापीष्टसाधनत्वेन प्रयुक्ताकारणादिष्टानुसचिरत्रास्ति । चेला- बलावरणेनाननगोपनरूपस्येप्टस्योत्पतेः । अतो विपादनमेवात्र, न विपमम् । अत्रेदं बोध्यम्-इष्टसाधनत्वेन निश्चितादनिष्टोत्सतिरिति यो विषमस्य भेदः प्राक्प्रत्यपादि सोऽनेन पिपादनेन प्रस्तत्वादसैयै प्रभेदो भवितुमीटे, न तु विषमस्येति फश्चियदि घूयास मष्टव्यः-न विषमस्येति यदुकं वकस्स हेतोः ! विपादनेनेव विपमेणापि कार्यकारणसंसर्गाननुरूपतालक्षणेन प्रखत्वात् । न चात्रैकस्यान्यापवादकत्वं युक्तम् । द्वयोरपि सावकाशत्वात्, मिन्नविषयत्वाच । विरुद्धलाभांशो विपादनस्य, विरुद्धलाभेष्टार्थप्रयुक्तकार- णयोः संसर्गाननुरूपतांशश्च विषमस्य विषय इत्यवोचाम । तस्माचत्र किंचि- दंशे विषमम् , किंचिदंशे विषादनमित्युभयोरपि समावेशो वोध्यः । इति रसगनापरे विपादनप्रकरणम् । अथोल्लास:- अन्यदीयगुणदोषप्रयुक्तमन्यस्य गुणदोपयोराधानमुल्लासः ।। तच गुणेन गुणस्य, दोपस्य वा । दोपेण गुणस्य, दोपस्य वेति चतुर्धा । आधानं च तद्वत्ताबुद्धिः । क्रमेणोदाहरणानि- प्राम्पदाइ-अथेति। १ माकनेन शुकधान्न प्रश्वस्य भनाशपुरुषस्य वान्तो दुशेषयिपित भइ पर भप्रस्तुपसाया विषादनतिर्द परकम् (मक्यामूतम्)।। शनकामाम् । वसन्ताव जियांग । १तम 'भोटा विकाराम'काविपाइनलमणमुषष्ठम्यते । अतोऽनेन प्रहावं चम्म दिपारनस । प्रभेद खः ।

·भूषणरूपगुणाधानम्, परारमुखाना दोषेण च दोषाधानमिलाशयः। ३ या विध्यस क्न्या (वनसमूहः यातुधानेः सदैव अपावनवाम् भनीयत सापि (बन्या) मुनेः सतीव (महत्येव) रामवरणसयोमाद धन्या भास्त्र अभवदिलाया। ४ऊलाव नगर नगरदेश इत्येवमुचरोचरव्यापकतया तथा अर्थाद हरिमकाना गुणैः उहासा] रसगङ्गाधरः। 'अलभ्यं सौरभ्यं हरति सततं यः सुमनसा क्षणादेव प्राणानपि विरहशस्त्रातहदाम् । त्वदीयानां लीलाचलितलहरीणां व्यतिकरा- त्पुनीते सोऽपि दागहह पवमानन्त्रिभुवनम् ॥ अब लहरीणां पावनत्वातिशयेन पवमानस्य पावनत्वगुणान्तरं वर्णितम् । 'विशालाभ्यामाभ्यां किमिह नयनाभ्यां खलु फलं नयाभ्यामालीदा परमरमणीया तव तनुः । अयं तु न्यकारो जननि मनुजस्य श्रवणयो- र्ययोर्नान्तर्यातस्तव लहरिलीलाकलकलः ॥' मत्र श्रीभागीरथीरमणीयत्वगुणेन तद्पशब्दविमुखयोर्नयनयोः श्रवण- योश्च नष्फल्यधिकाररूपी दोपौ । यथा वा- 'हिंसाप्रधानः खलु यातुधानर्याऽनीयवासायनतां सदैव । रामाझियोगादथ सापि वन्या विध्यस्य धन्याऽऽस्त मुनेः सतीच ॥ अत्र दोषेण दोपः पूर्वार्ध, द्वितीया तु गुणेन गुण इति विशेषः । यथा वा- भूपितानि हरेभक्तर्दूषितानि पराङ्मुखैः । खकुलं नगरं देशो द्वीपं सर्वा च मेदिनी ।' अत्रोउरोचरव्यापकतया तथेति विशेषः । व्यतिकरः संवन्धः । पवमानो वायुः । न्यकारो धिकारः । वन्या वनसमूहः । मुने. रिति । गौतमसाहल्येवेत्यर्थः । भाणां सौरभ्यं हरति अत एव क्षणादेव विरहरूपेण शस्त्रेण पाइनदयाना वियो- गिनां प्राणानपि हरति, ईदृशोपि वायुस्त्वलहरीणां संन भात्रिमुवन पुनादीत्यर्थः । २ तसाः मागौरम्याः रूपे शन्दे च विमुखयोः।

·. . काव्यमाला [द्वितीयानने- 'श्वपाकानां नातैरमितविचिकित्साविचलित.. विमुक्तानामेकं किल सदनमेन.परिपदाम् । मुदा मामुद्धत जननि घटयन्त्याः परिकर तव श्लाघां कर्तुं कथमिव समर्थो नरपशुः ।। मत्र वक्तृगतपापरूपदोपप्रयुक्ततदुर्ष्याः श्रीगजायाः श्लाघ्यत्वं गुणः । यथा वा- 'श्ववृत्तिव्यासको नियतमम मिथ्यामलपनं कुतर्केप्वभ्यासः सततपरपैशुन्यमननम् । अपि श्रावंथावं मम तु पुनरेवंविधगुणा- नृते स्वत्को नाम क्षणमपि निरीक्षेत वदनम् ॥" इहापि प्राग्वदेव । किं तु व्यायः स इति विशेषः । 'कायलिनेन गतार्थोऽयम् , नालंकारान्तरत्वभूमिमारोहति' इत्येके । लौकिकार्थमयत्वा- दनलंकार एव' इत्यपरे । इति रसगाधर उहासप्रकरणम् ॥ । - अथावज्ञा- तद्विपर्ययोऽयज्ञा।। तसोल्लासस्य विपर्ययोऽभावः । अन्यस्यान्यदीयाणदोषपयुकगुणदोपाऽऽ. घानामाव इति पर्यवसितोऽर्थः । यथा- 'निष्णातोऽपि च वेदान्ते वैशाय नैति दुर्जनः । चिर जलनिधो ममो मैनाक इव मार्दवम् ॥ सपाकापण्डाला. परिकर कटिबन्धनम् । वाति सेवा । पत् त्वाम् । भूमि स्थानम् ॥ इति रसगाधरमर्मप्रकाश उनसप्रकरणम् ॥ प्राम्पदाह--अथेति। १ सन्देरपि सचानाम् मन परिषदाम् पारसमटीना सदनम् । २ अगवशेषप्रयुक्त हुनुमा छाप्यत्वगुणापानम् । पाचनानिवि पये सापां कर्नु सम.' इति गुणाधान वाध्यन् ।। बहरे को निरीक्षेव' इत्यनेन पौरपाकिमपि साखर या माया रसादिरूपम म्यायमित्यर्थः।

·अवज्ञा रसगङ्गाधरः। अन्न पूर्वार्धे प्रपञ्चानित्यत्वयोधकतारूपवेदान्तशास्त्रगुणप्रयुक्तस्य खले वैराग्यरूपगुणाधानस्य, उत्तरार्धे द्रवत्सरूपजलनिधिगुणप्रयुक्तस्य मैनाके मार्द- वरूपगुणाधानस्य च विपर्ययो वर्णितः । 'मध्येगलं विहरतां गरलं निकामं नागाधिपः शिरसि, भालतले हुताशः। ध्याता भवज्वलनमध्यगतैस्तथापि तापं तदैव हरते हर ते तनुश्रीः ॥' अत्र तापकतारूपगरलादिदोषप्रयुक्तस्य भगवन्मूर्ती क्रूरत्वादिदोषाधानस्या- भावः । न चात्रातद्गुणो वक्ष्यमाणोऽलंकार इति वाच्यम् । यतो यमुनाजल- स्थराजहंसादेर्यथा यमुनाजलगतश्यामत्वामहणं न तथा भगवन्मूर्तेर्गरलादि- गतक्रूरत्वामहणं विवक्षितम् । अपि तु ताइशक्रूरत्वप्रयुक्तस्य क्रूरस्वान्तरस्या- नाविष्करणमित्यस्ति विशेषः । 'निष्णातोऽपि' इत्यादी तु तद्गुणस्या- प्रसक्तिरेव । 'मद्वाणि मा कुरु विपादमनादरेण मात्सर्यमन्दमनसां सहसा खलानाम् । काव्यारविन्दमकरन्दमधुव्रताना- मास्येपु यास्यसि सतां विपुलं विलासम् ।। अत्र पूर्वार्धेऽनादररूपखलदोपप्रयुक्तस्य कविवाण्यां विपादरूपदोपस्य निषिध्यमानत्वादप्रतिष्ठानेनामावः शाब्दः, वाणीगतरमणीयतारूपगुणप्रयु- तस्य खले संतोपरूपगुणाधानस्याभावः पुनरार्थ इत्युभयविधाप्यवज्ञा । उत्त- रार्थे तु सहृदयगुणेन सरसतारूपेण वाण्या उल्लासरूपगुणाधानमित्युल्लास एव । विशेषोक्त्यैव गतार्थवादवज्ञा नालंकारान्तरमित्यपि वदन्ति । इति रसगलापरेऽवसाप्रकरणम् । विहरतामित्यसाग्रेऽपि यथायथमनुषनः । भवेति । ससाराग्निदग्धैरित्यर्थः । पुन- स्त्वर्थे ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रवाशेऽवज्ञाप्रकरणम् । १ विहरत, बेट। २दयया मददीमावस। ५८ रस० ·काव्यमाला। [द्वितीयानने- অথানুষ- उत्कटगुणविशेषलालसया दोपत्वेन प्रसिद्धस्यापि वस्तुनः प्रार्थ- नमनुज्ञा ॥ 'मणिपत्य विधे भवन्तमद्धा विनिवद्धाञ्जलिरेकमेव याचे। अनुरस्तु कुले कृषीवलानामपि गोविन्दपदारविन्दमाजाम् ॥" अत्र हरिभक्तिलालसया ऋषीवलकुलजन्मनः प्रार्थनम् । [इति रसगनापरेऽनुसाप्रकरणम् ।। अथ तिरस्कार:- एवम्- दोषविशेपानुबन्धाद्गुणत्वेन प्रसिद्धसापि द्वैपत्तिरस्कारः ॥ यथा- श्रियो मे मा सन्तु क्षणमपि च माधद्गजघटा- मदभाग्यशावलिमधुरसंगीतसुभगाः । निममानां यास द्रविणरसपर्याकुलहृदा सपर्यासोकये हरिचरणयोरखमयते ।। अत्र हरिचरणभवनच्युतिमयाद्राज्यसुखस्स तिरस्कारः। अमुं च तिरस्कारमलक्षयित्वाऽनुज्ञा लक्षयतः कुवलयानन्दकृतो विसरण- मेव शरणम् । अन्यथा 'भवरवनदेहली-' इति वदुदाहृतपये किमत्यमर- संपदा' इत्यंशे तिरस्कारस्य स्फुरणानापचेः । ननु कथमनयोरलंकारयोः संभः! यावता मानमिच्छा तिरस्कारश्च द्वेषः । तत्र दोपे इष्टसाधनता. ज्ञानरूपकारणाभारादिच्छा न युक्ता । गुणे पे द्विष्टसाधनताज्ञानाभावा- भासदाह-भषेति । अदेवि फुटावधारपयोः । वरयाविशययोरिसके । रवि एगापरममंगायेऽनुशाप्रकरणम् । ] १ परमानमाना नरसप्रतिपरिचाना बनानाम्। ३ घाहामारास नाहीसः।

·समरे अनिष्टयपी भवति। पर मारवादरि। कस्यचितिविदिष्टम्, रूचि नदेवा- निम्। भत राषयो.शरमाविषये कान्स्पोनिवेच भावपकला- तिरस्कारः] रसगङ्गाधरः। ६८७ द्वेपोऽपि तथा। वैपरीत्यं तु कारणसत्त्वादुचितमिति चेत् , मैवम् । दोपगुण- योर्गुणदीपाशमादायेट-द्विष्टसाधनताज्ञानयोः सत्त्वावदुक्तं कारण तावदव्या- हतम् । उत्करद्विष्टाननुवन्धीष्टसाधनताज्ञानस्योपायेच्छा प्रति, उत्कटेप्टाननु- बन्धिद्विष्टसाधनताज्ञानस्य चौपायद्वेष प्रति कारणत्वस्य वाच्यत्वाद्वैपरीत्यमपि नोचितम् । अन्यथा सुखद् खोभयसाधनेषु चान्द्रायणकलजभक्षणादिषु हरीतकी-दधित्रपुसभक्षणादिपु चेच्छाद्वेषयोरनियम एव स्यात् । अत्र च पुरुषकारप्रवेश आवश्यकः । उत्कटतत्पुरुपीयतात्कालिकद्विष्टाननुवन्धि तथा न युक्त । शहते-वैपेति । दोपेति । यत इत्यादि । ययासख्यमत्र । दधियुक्त नपुस 'फूट' इति प्रसिद्धम्। 'दधिनपुस प्रत्यक्षो ज्वर' इति महाभाप्योक्ते । अध चेति । उक्त पुरुषकालयोरिसर्थ । १ अथार दोपे अनिष्टसाधनताशानसस्वाद् देष (त्याग ), गुणे च स्टसाधनताशान- सस्वाभार्थनमुचितमित्याय । २ सय भाव-ससारे न किमपि वस्तु सवथा दुष्टम् , नापि सर्वथा गुणविशिष्टम् । अपितु सत्र कश्चन गुण कम्बन दोपश्चायस भवति । तदनुसार दोपेपि यो गुणांच , गुणेपि च यो दोपवित्र मादाय दोपे साधनताशानस्य, गुणे च विध(मनिष्ट)मानताशानस्य सस्वाद प्रार्थनादे कारणमच्याहतमित्याशय । ३ वैपरीत्यम् (दोषस्य तिरस्कारो गुणस प्रायनमिति ) तु उचितमिति समित खण्यति, उत्कमित्यादि । उरकटदिष्ट पदार्थ न अनुचनाति भात उत्क्रटिश सर्वमानस्स ए- साधनताशानस । भय भाव-चादायगवाव मुखमपि (परिणामे) मवति, दुसमपि ( मनुष्यानवेछायाम् । एव काज( पिपात्रहतगादिगास )मगार मुखमपि (भारी) भवति, इसमपि ( परिणामे)। एवमेव रीतीभवणार असमपि ( परिणामे , दुसमपि (मादौ ) । दचित्रपुसभक्षणात् ससमपि ( आदौ ), इसमपि ( परिणामे )। किन्तु चान्द्रा- यण हरीकामादिविषये वैव, कठ-दत्रिपुमादिविषये देष एव नियत । यतो हि चाड यणादीनामुपायेच्छ। प्रति इष्टसाधनठावान कारणम् । एव कलमक्षणादीनामुपाय प्रति भनिसाधनाशन कारणम् । एवमेव दोषे यो गुणासमादाय स्टसाधनवाशनसमा प्रार्थनम् , गुणे यो दोषास्त्रमाशय निसाधनापानमसारिरस्कार उपपपरे । मो. त्य गोचितमिसाश्य.. ४ ननु समयानुरोधेन इच्छाशी भवतः । यसविरमये इष्टमप्पानेष्टम् , सनि चपुरस-काटश भापक, पति। - ·૬૮૮ काव्यमाला। [द्वितीयानने- तत्पुरुषीयताकालिकेच्छाविषयफलसाधनताज्ञान तत्पुरुषीयोपायेच्छां प्रति कारणम् । एवमुत्कटतत्पुरुपीयतात्कालिकेप्टाननुवन्धितत्पुरुषीयतात्कालिकद्वे. पविषयफलसाधनताज्ञानं तत्पुरुषीयोपायद्वेपं प्रति । तेन पुरुपान्तरीयं कारा- न्तरीयं च द्विष्टमिष्टमादाय न दोपः। इदं तु योध्यम्--फले उत्कटेच्छया उपायेऽप्युत्कटेच्छैव जायते । एवं फले उत्कटद्वेषेणोपायेऽपि द्वेष एव । एवं च सुखदु खोभयसाधनेषु चान्द्रा- यणादिपु यदि खसामग्रीवशात्पर्म मुसे उत्कटेच्छा तदा तत्साधनेषु चा. न्द्रायणादिप्यपि सैव 1 अथ खसामग्रीवशात्मथमं दुःखे उत्कटद्वेपस्तदा चा- न्द्रायणादियु स एव, उत्कटसामघ्या यलपत्वकल्पनात् । उत्कटत्वं च प्रकृते इच्छाद्वेषगतो विपयिताविशेपः। एकसाधनजन्ये इष्टानिष्टरूपे फलद्वये एक- कालावच्छेदेनेकत्रोत्कटेच्छा अपरतोत्कटद्वेषश्च न संभवति । तथा सति चान्द्रायणादिप्वकस्मिन्नेव समये इच्छा।पयोयोरप्यापचेः । एवं च यश्व. दनिष्टाननुवन्धित्वं चलवदिष्टाननुवन्धितं चौपायेच्छापियोः कारणतावच्छे- दके न देयमेवेत्याहुः । अन्ये तु फलेच्छा-फलसाधनाज्ञानयो योरुपायेच्या प्रति, फलढेप- फलासाधनताज्ञानयोरपायद्वेष यति च कारणतम् । उत्कटसामच्या बलवत्सा- चेष्टानिष्टोमयसाधने न दोष इत्यपि वदन्ति । प चेष्टानिष्टोमयसाधने दोपे प्रति कारणमित्लखानुपा. ॥ शने रगगनायरममप्रय तिरस्कारप्रकरणम् ।। १ सय सवैस्वारः केरन या प्रकलमिष्टाननुमरियम् (मर्थात एवम् ), १५ देष प्रोटीयननुसन्धावा (मनेटमासम) सारणमा न पारे । पादायप्रति मुराबनरमा मनिटाननुपन्धिरवानस, दुपरसाधनाया शननु. निस समाराडारदेन पायो योनि समय सार । न च ममः। सारसम्पनियननुदिान करणारा सम् । रिनु पापाया उत्करवम् सीर सरनम् । गुगले को उत्सोप्या आदेषु पासागर उपकरे. Is दुसरी ए सारा शये पाया किरियर

·लेशः]
रसगङ्गाधरः।
गुणे च गुणेन दोषेण च मिश्रिते सहृदयानामिच्छाद्वेषयोरुचितैयोत्सतिः,
हरीतकीकदलभक्षणयोरिचेति ।
[ इति रसगजाधरे तिरस्कारप्रकरणम् ।]
[अथ लेश:-
गुणस्यानिष्टसाधनतया दोपत्वेन, दोपस्येष्टसाधनतया गुणत्वेन
पवर्णनं लेशः॥
यथा-
'अपि बत गुरुगर्व मा म कस्तूरि यासी-
रखिलपरिमलानां मौलिना सौरभेण ।
गिरिगहनगुहाया लीनमत्यन्तदीनं
खजनकममुनैव प्राणहीनं करोपि ।।'
'नैर्गुण्यमेव साधीयो धिगस्तु गुणगौरवम् ।
शाखिनोऽन्ये विराजन्ते खण्ड्यन्ते चन्दनद्रुमाः ।।
पूर्वत्र गुणस्य दोपत्वेन वर्णनमात्रम् , उतरत्र तु दोपस्य गुणत्वेन
वर्णनमर्थान्तरन्यासानुविद्धम् ।
'स्खलन्ती खलोंकादवनितलशोकापतये
जटाजूटमन्यौ यदसि विनिषद्धा पुरभिदा ।
अये निगेभानामपि मनसि लोभ जनयतां
गुणानामेवायं तव जननि दोपः परिणतः ॥"
अत्र दोपोऽपराधः। तथा चापराधत्वेन गुणानां दोपत्वमुळे मति।
नगमलंकारो व्याजस्तुत्या उभयरूपया गतार्थ इति शयन । उस
तिपादितार्थवैपरीत्येनात्र सर्वत्र पर्यवसानाभावात् । नहि गरिन र
प्राग्वदाह-अथेति । उभयेति । स्ततिनिन्दास्पयसय जात्रा
परीवस्या मिलादारू दोरे अत्यति चोपनगुसमाचार
खावारूपगुणे सलपि निम्मकादशेषाद देश उपरताप

·काव्यमाला। [द्विवीयानने- इत्यत्र कस्तूर्याः स्तुती कवेतात्पर्यम् , अपि तु जनकप्राणापहारित्वेन निन्दा. यामेव । अत एवाप्रस्तुतकस्तूरीवृत्तान्तामिव्यक्त प्रस्तुतवृत्तान्तेऽपि तस्या- मेव विश्रान्तिः । एवं 'नैर्गुण्यमेव साधीयः' इत्यत्र शाख्यन्तराणां निन्दा न विवक्षिता, किं तु सुखावस्थानम् । गुणिनः स्वगुणैर्दुःखितस्स वाक्येऽस्मिन्नि- र्गुणानां निन्दाया अवक्तव्यत्वात् , प्रयुत स्तुतेरेव वाच्यत्वात् । 'स्खलन्ती सर्लोकात्' इति पद्ये भागीरथीस्तुतिप्रकरणपठिते यद्यस्ति भागीरथीस्तुती तात्पर्य तदा व्याजस्तुतिरप्यस्तु । तस्याः सावकाशत्वेनैतहाधकल्यायोगात् । रवितुरगैदिग्गजेषु खचलजलधिधनदकोपेषु । सखेव राजपुंगव किं दातास्मीति गर्वमावहसि ।' अत्र पर्यन्ते प्रतीयमानस्य रवितुरगादिपरिसंख्यातपदार्थातिरिक्तसकल- वस्तुदानरूपस्य गुणस्य दोपत्वेनावर्णनात् , तत्त्वेन वर्ण्यमानस्य च रवितुर- गाद्यदानस्यागुणवाद्गुणदोपयोभिन्नविषयत्वेनावस्थानेन लेशस्पर्शलेशरहिता व्याजस्तुतिरिति स्फुटमेव सावकाशत्वम् । अत एव लेशोऽपि न व्याजस्तुते- वधिक इति प्रागुक्तजावीस्तुतौ द्वयोरपि समावेशः। इति रसगडाधरे लेशप्रकरणम् । दकाशत्वमेवाह-रवीति । अत एक भिन्नविषयत्वादेव ॥ इदि रसमसाधरममप्रकाशे लेशप्रकरणम् ॥ १ अप्रस्तुत करतूरी चान्जे तु निन्दायां पर्यवसानमस्त्येव । किन्तु प्रस्तुवेपि ( यत्र हि स्वगुणेन स्वोपजीव्यस्य हानिर्जायते तत्रापि ) निन्दायामेव पर्यवसानमित्यधः । २ वर्णाचन ( सुमेरुणा) रविः प्रकटित इति खेः कोपः, जलधिः तुरगस्य (उचैःश्रव. सः), धनदः दिगाजस्येति वर्गाचल-जलधि-धनदाः कोषाः ( उत्पादकाः) येषाम् ईदृशेषु रवितुरगदिगाजेपु सत्तेव 'अहं दातासि' इति गर्व किं वदसि । वांचलादिभी रवितुरगा. दयः पदार्या लोकाय वितीर्णा इति पश्यतोपि य गों पूयेति वाच्याया निन्दाया रवि-तुर गातिरिक्ताः भन्ये सपि पदार्थात्वया लोकाय दत्ताः स्वर्णाचलादिमिस्तु केवलं रख्यादय एवं पदार्श इति राजप्रशंसायां पर्यवहानाबाजस्तुतिः । अत्र लेशस्त्रदेव स्थान यदा रानकर्तृकस्स सकलवस्तु( रविवरगातिरिक्त वितरणस दोपस्वम्, स्योंच्चैःश्रवःप्रभृतीनामदानरूपदोषस गुणत्वं वर्णित स्यात् । किन्वा न तथा । मत पत्र लेशालंकाररदिता शुदा व्याजस्तुतिः । ततश्च भन्यवान्यत्र सम्भावकाशया व्याजस्तुदेः लेशसहित स्खलन्ती० इति पये यदि संभव- स्वक्ष द्वयोः समावेश एव न टु बाध्यापकभाव इति सर्वस्वाश्यः।

·पण्डितराजाश्या । उडासावहाकारयोमध्ये गुमादो दोषप्रतिपश्वाची। सगुणावद तद्गुणः] व्यम् । गुणेतु पूर्ववतुनो गुण एक स्वन्तरे संक्रामति दया पालीहिल स्फटिके।रति रसगङ्गाधरः। ६९१ अथ तद्गुण:- खगुणत्यागपूर्वकं स्वसंनिहितवस्त्वन्तरसंवन्धिगुणग्रहणं तद्गुणः॥ यथा- 'नीतो नासान्तिकं तन्व्या मालत्याः कुसुमोत्करः । बधूकभावमानिन्ये रागेणाघरवर्तिना ।। यथा वा-- 'बधरेण समागमाद्रदानामरुणिमा पिहितोऽपि शुद्धभावः । हसितेन सितेन पक्ष्मलाक्ष्याः पुनरुल्लासमवाप जातपक्षः ॥' अत्राये मालतीकुसुमोत्करस्याधररागरक्ततया बन्धूकभावोपपत्रेस्तद्गुणः । द्वितीयेऽपि पूर्वार्धे स्पष्ट एव तद्गुणः । परं तूतरार्धगतेन प्रतिप्रसवतुल्येन हासेनापोह्यमानत्वाद्रपुरः । यदि तु हासेनाधरसितीकरणद्वारा तदरुणिम्नो बाधस्तदा तत्राप्यपरस्तद्गुणः । इमं केचित्पूर्वरूपमामनन्ति । यद्यप्युल्लासेऽप्य- न्यदीयगुणेनान्यस गुणाधानमस्ति, तथापि तत्रान्यदीयगुणप्रयुक्तं गुणान्तर चूर्णादिक्षारताप्रयुक्तं हरिद्रादेः शोणत्वमिवाधीयते । प्रकृते तु जपाकुसुम- लौहित्यं स्फटिक इवान्यदीयगुण एवान्यत्रेति ततोऽस्य भेदः । इति रसगङ्गाधरे तद्गुणप्रकरणम् । प्राग्वदाह-अयेति । पूर्वरूपं तदाख्यम् ॥ इति रसगनाधरममप्रकाशे तद्गुणप्रक- रणम् । १ जाता पक्षपुष्टिः ( उपोदलनम् ) यस्य सः। २ यावकाठम् अगिम जनकस अपरस्य बल न भरतावर रवाना शुरमान संभवी । भद्र एव भवरस्थापि येवं जनायित्वा हासेन रदाना त्यमुत्पादितम् । साना ঘল (মামুন) মুগ অৰৰ স্থায় স্বল্প মূর্ণ হরি হয় দুইঝায়ব। ३ उसे भन्यदीयगुणसंबन्धेन गुणान्तरसापानम्, पथा क्षारसबन्धेन हरिदायामार- गुणोतु गुणशको रूपरसगन्धारिगुपारीत भयपदीक्षित्रादिभिरपौने दो दो दर्शित ·६९२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- अथातद्गुणः- वद्विपर्ययोजणः ।। यथा- . 'कुचाभ्यामालीढं सहजकठिनाम्यामपि रमे न काठिन्यं धत्ते तव हृदयमत्यन्तमृदुलम् । मृगाशानामन्तर्जननि निवसन्ती खल चिरं न कस्तूरी दूरीभवति निजसौरभ्यविभवात् ।।' अत्र पूर्वार्ध परगुणाग्रहणं शाब्दम् , स्वगुणत्यागाभावस्त्वार्थः । उत्तरार्ध- गते दृष्टान्ते तु खगुणत्यागाभावः शाब्दः, परगुणामहणं त्वार्थम् । न चाय- भवज्ञाया नातिरिच्यते । उल्लासविपर्ययो अवज्ञा । तद्गुणविपर्ययश्चातद्गुण इति प्रतियोगिमेदादेव भेदस्य सिद्धेः । 'अत्र गुणाप्राहकापेक्षया संनिहि- तस्य गुणवत उत्कृष्टत्व-समत्वाभ्यां वैविध्यम्' इति सर्वस्वकारः। तस्याय. मारायः-अपष्टसंबन्धिगुणामहणस्य साहजिकत्वेन वैचित्र्यानाधायकत्वा- दनलंकारतेवेत्यपरत्वेन तृतीयविधा तु न संभवतीति । अन्ये तु- -'अ- वान्तरचमैतारविशेपस्याभावाईविध्यमपि न' इति वदन्ति । अन्ये तु- 'सति गुणमहणदेतापुल्कप्टगुणवस्तुसंनिधाने वगुणादणरूपकार्याभावात्मको- ऽयमतद्गुणो विशेषोकरयान्तरभेदः, न त्वलंकारान्तरम् । कार्यकारणभावो नान विपक्षितः। किं तु संनिधानेऽपि तद्गुणाहणाभाव इत्येतावन्मात्रम् । प्राग्यदाह-अति। उपाखरूपालान्तरमाद-सतीति । सवे-का- यति। महाना परम्यामारस गुास ममहलनियर्थः। येन (परदना) परीयो न गृहीतः तापेशदा यस शोन ग्रीस TE- -समरसन माणगंभी भेदरमियाया। २सरमा भयान्तरपमराविमो नौपटभ्या रसापः।

·मीलितम् ] रसगङ्गाधरः । ६९३ अतो विशेषोलेरतद्गुणो भिन्न इति तु न युक्तम् । संनिपानेऽपीत्यपिना विरोधोऽपि विवक्षित इति गम्यते । अन्यथा जीवातोरगावादलंकारतैव न स्यात् । स च कार्यकारणभावाविवक्षणे न भवतीति कथमुच्यते न विव- क्षित इति' इत्यप्याहुः । इति रसगङ्गाधरेऽतद्गुणप्रकरणम् । अथ मीलितम्- स्फुटमुपलभ्यमानस्य कस्यचिद्वस्तुनो लिङ्गैरतिसाम्पादिन्नत्वेना- गृह्यमाणानां वस्त्वन्तरलिङ्गानां स्वकारणाननुमापकत्वं मीलितम् ।। संग्रश्व- 'भेदाप्रहेण लिङ्गानां लिङ्गैः प्रत्यक्षवस्तुनः । अप्रकाशो बनध्यक्षवस्तुनस्तन्निमीलितम् ।। सामान्यवारणाय अनध्यक्षेति । तत्राध्यक्षस्य वस्त्वन्तरस्यामहणम् । तद्गुणे वस्त्वन्तरगुणानां भिन्नत्वेनाग्रहणेऽपि वस्त्वन्तरस्य ग्रहणमस्त्येवेति न तत्र प्रसङ्गः । उदाहरणम्--- . भव। सतीत्यस्य यत इत्यादि । स च विरोधश्च ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशेऽतद्गुणप्र. करणम् ॥ प्राग्वदाह-अथेति । लिशानामन्यदीयलिशानाम् । इति रमगडाधरमर्मप्रकाशे मीलितप्रकरणम् ।। १ अतशुणे कार्यकारणभावो न विवक्षितः, किन्तु संनिहितस्य गुणग्रहणामाः । कार्यकारणभावसापेक्षायो विशेषोत्तौ नास्थान्तर्भावः, अपि तु अतद्गुणः पृथक् इति पूर्वपशी। मरिना नरेभ्यो विरोध: कार्यकारणभावस्वीकारे एक (गुणस वस्तुनः संविधान कारण- मस्ति तथापि गुणप्रवणरूप कार्य न जातम् ) संपयो, नान्यथेति 'अपरेका समाधानम् । २ एरप्रतीयमानस वसुनो लिपु ( अनुमापकविहेपु ) परफुटक्सुनो लिमानि भाग्य. दशानिलीनानीच, भवस्तानि लिहानि खकारण नानुमापयन्ति । यथा मा यज्ञस्य मुरवस्य सूचकानि स्वेदश्वासादीनि तिहानि भत्त्यास बडकुम्भानयनरमस्य लिपु (खेदादिषु । मिलिशानि, अतः सुरतालगानि खेदादीनि स्वकारणं सुरतं नानुमापयन्दीलाशयः । ३ मलित अमत्यवतुनो लिन प्राणम् , सामान्ये च (उपरावातीपनि अगेन) मास- स्यापि वस्तुनोन ग्रहणमिति मे।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- 'जलकुम्भमुभितर सपदि सरस्याः समानयन्त्यास्ते । तटकुजगूदसुरतं भगवानेको मनोभवो वेद ।' पत्र सुरतगमकानां खेदकम्पनिःश्वासानां जलकुम्भानयनत्वराजनितैस्तैमें- दस्यामहात्सुरतस्थामकाशः। यथा वा-- 'सरसिरुहोदरसुरभावधरितविम्वाधरे मृगाक्षि तव । वद वदने मणिरदने ताम्बूलं केन लक्षयेम वयम् ।। अत्र प्रियेण ताम्बूलं कुतो न गृहासीत्युक्ते एतावन्तं समयं ताम्बूलानि भुक्त्वैव समागतासीयुक्तवती प्रति तस्येयमुक्तिः । पूर्वोदाहरणे प्रत्यक्षव- स्तुलिङ्गान्यागन्तुकानि, अत्र तु साहजिकानीति विशेषः । इति रसगाधरे भीलितालंगरप्रकरणम् । अथ सामान्यम्- प्रत्यक्षविपयस्यापि वस्तुनो बलवत्सजातीयग्रहणकृतं वद्भिन्नत्वे. नाग्रहणं सामान्यम् ॥ मीलिते तु निगूखमानवस्तु न प्रत्यक्षविषय इति न तत्रातिव्यातिः । उदाहरणम्- 'यसिन्हिमानीनिकरावदाते चन्द्रांशुकैवल्यमिव प्रयाते । पुच्छाश्रयाभ्यां विकला इवात्रौ चरन्ति राकामु चिरं चमर्यः ।' शग्वदाह-अधेति। निलयनं गोपनम्। तासां निलयनं च । विरितिश्चम परिवारमियः। २ मधरितविम्बः (प्रत्यरुणः) अधरो यसियोदशे (वाने)। ३ पूर्वत्र कुम्मानयनकाले श्रासादीनि जातानि, पत्र पररामः साभाविक पेला. ४ चन्दाशुभिः सह भद्रभाव प्रयाने मलिन् पर्वते (हिमाटये) पुज्डेन आयेण (भाधारण पबवेन) व रहिता स भाति । हिमाचल-चमरी पुन्छे प्रत्याभूते सुथापि रस्टा सावीयेन चन्द्रिकास्पैम दे साहीवे इति चन्द्रिकामिनावेन तयोरमहणनित्यः । सामान्यमुपेशामा मटियोरङ्गादिभाव इत्यः ।

·२ भयर भर्थाद् गुणगुणिमेदामहः । चिच्च व्यक्तिभेदप्रहेपि भिन्नजातीयोबायल यथा ३ यो रजितो भवति तसगुणेषु रञ्जनकारिणो गुणानामभेदः। यथा-नीतो नासान्तिकम् ।। अत्र मालत्याः शुगुणेन सह परस रकिमगुणस्यमिदमहावरचत्वानिमास्तम् । इत्याहुः। ४ यदा पूर्ण-टुप्तयोरेकाकारत दश मवान्तरभेदेन पृषगलंकारस्य न भवतीति सिध्यति सामान्यम् ] रसगङ्गाधरः। अत्र चन्द्रिकान्तः पृथक्त्वेन हिमाचलचमरीपुच्छयोरदर्शनादुप्रेक्षोत्प- तिरिति तस्यां सामान्यं गुणः । केचित्तु-~"प्रागुक्तलक्षणे 'भिन्नत्वेनामहणं' इत्यपहाय 'भिन्नजातीयत्वे- नाग्रहणं' इति वक्तव्यम् । तेन व्यक्तिभेदमहेऽपि सामान्यमेवालंकारः । यथा-- 'स्तवकमरैर्ललिताभिश्वलिताभिारलेप लताभिः । 'वृतमुपवनमेवासीदरिमहिलानां महावनं भवतः ॥ अन्न महावनमिति महावनकार्यस्य निलयनस्य संपादनात् । तच्च तासां प्रत्यक्षेण त्वदीयैर्भटेलताभिः सह तत्तयक्तितया भिन्नत्वेन ग्रहेऽपि भिन्न- जातीयत्वेनाग्रहणानिप्पद्यते । पूर्वमते त्वत्रालंकारान्तरमभ्युपैयं स्यात्" ननु भेदाग्रह एव मीलित-सामान्य तद्गुण-साधारण एकोऽलंकारोऽस्तु । किमलंकारत्रयेण ? मीलिते तावत्मकृताप्रकृतधर्मिगुणानां भेदामह उपपादित एव । सामान्ये केषांचिद्गुणगुणिभेदामहः, केपाचिकचिर्दयं क्वचिजातिमात्र- भेदाग्रहश्च । तद्गुणेऽपि रक्तगुणे रखकगुणभेदाग्रहः । न चावान्तरभेदस- स्वानकालंकारत्वमुपपद्यत इति वाच्यम् । लुप्तोपमादितः पूर्णापमादेः पृथग- लंकारतापत्तेः । तस्माद्भेदाग्रहस्य त्रयो मीलितादयोऽवान्तरभेदा इति युक्तम् , न तु पृथगलंकारा इति चेत्, उच्यते-~एवं तीभेदोऽप्येकोऽलंकारः। तदवान्तरभेदा रूपकपरिणामायतिशयोक्किप्रमुखा इत्यपि शक्यते वकुम् । विच्छित्तिभेदस्तु प्रकृतेऽपि तुल्यः । १ लतासु महिलाद च मम्म्पतित्वस भान भवति, परग मा भपि लत्ता एवेति छद्राभिन्नजातीयलेनाग्रहणमित्यर्थः । रसाशपः। लवास महिलासच।

·काव्यमाला। [द्वितीचानने- यत्तु-"मीलितरीत्या भेदामहे प्रासे केनचिद्वेतुना भेदज्ञाने सति मीलितप्रतिद्वन्द्वि उन्मीलितम् । सामान्यरीत्या जातिभेदामहे प्राप्ते केनचि- हेतुना सति वैजात्यग्रहे सामान्यप्रतिद्वन्द्वि विशेषकं चेत्यलंकारद्वयम् । यथा- 'हिमाद्रिं त्वद्यशोमृष्टं सुराः शीतेन जानते।' लक्षिवान्युदिते चन्द्रे पनानि च मुखानि च ।" इति कुवलयानन्दकृदाह । तन्न । अनुमानालंकारेणैव गतार्थत्वादनयोरलंका- रान्तरवायोगात् । न चात्र प्रत्यक्षसामम्या बलवत्त्वेनानुमितेरनुदयानानु. मानालंकृतिः शक्यनिरूपणेति वाच्यम् । व्यातिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्य- ज्ञानस्यैवानुमानालंकारलक्षणवाक्यगतेनानुमितिपदेन ग्रहणात् । अत एव त्रास्माभिः पक्षान्तरमुक्तम् । प्रकृते च विशेपदर्शनहेतुकस्य प्रत्यक्षस्य तथात्वात् । नहि प्रमाणविभाजकानां नैयायिकानामिवालंकारिकाणामपि सरणिः, येन मत्यक्षत्वानालिरितामनुमिति परिभापेमहि । न चैवं विधे विषये नानुमितिपदप्रयोगोऽभ्यहितानामिति वाच्यम् । तथाप्युन्मीलितादिवत्परिभा- पाया अनिवारणात् । अस्तु वानुमितित्वजातियुक्तवानुमितिः । तथापि स्कारः। गतार्थत्यादिति । चिन्तमिदम् । नैयायिकादिसमतानुमितित्वजालाफ्रान्त- सेव निवन्धनेऽनुमानालकारखीसरात । वे च भेदविशेषस्फ्लोशिपदर्शन हेनुप्रत्य. १'मानिवि कुरठयानन्दस्सः पाठः। २ साध्य-देवोः सरचारपानेन स पापाः (अयं पक्षस पर्वतादेखि पोखीति) पानाद जा कर दिमापस पानं तदेव भनुमानाकारलणे मनुमितिपदेन मालमित्यर्थः । १ अनुमानस्सार । शीवगुणरूपविशेषदर्शनदेवरम् (भाव जीवाणरूपं विशेष ) पासः सकाशार मात्र मतिरगान (फ्लय) देशात्र अनुमानपरेन गुप, न नेयायिकपरिमापितनिश्मनुमानम् । नैदायिससी पनुमाने प्रलक्षसामग्री प्रतिर- निस्चिताप्रलयो मनपरिभाषिके भनुमाने तुमसन प्रविपन्धमिति भनु- मानव मलमिलाप ४ 'उन्मी' साइप: परिभाषाः (साविटा) यया नियन्छे यथा मनुमान मिली अपरिधी प्रशासनावारिसवामविकता भनुनिला - ·दिवस यशसो पारस्यगुणः मोकृष्णेन गृहीत इति तद्गुणेन दयो. (प.श्रीकृष्णायो.) यदीक्षिठमवम् । वणवेश्या नीलगुण धावस्यगोन सहयोडमेरे बात. (एणयो दाइ- निश्चयः सदगुण.)स परिमलेन कर नियत (परिमठेन गम्भतो विशेषः साप्येव नतु यनिचि.) तय तरपतितदिदा भावनाविभन्निवा उम्मीलिवयात्र कथनिति पण्डि- सामान्यम् ]. रसगङ्गाधरः] प्रकृते प्रतिवन्धकवशात्तस्या अनुदयेऽपि तत्करणस्यामत्यूहत्वेनानुमानत्वम- व्याहत्तम् । नहि सत्यप्यनौ मणिमन्त्रादिमिः प्रतिबद्धो दाहो न भवतीति दाहकरणममिर्नेति वक्तुं शक्यम् । फलायोगव्यवच्छेदस्तु न करणतायाः प्रयोजकः अपि तु व्यापार एवेति । एतेन 'विशेषदर्शनस्य कोट्यन्तरभान- प्रतिबन्धकत्वेन चक्षु सयोगादिरूपखसामग्रीवशादेवोत्पन्ने तादृशप्रत्यक्षे हेतुतायां मानाभावापारिभापिक्यप्यत्र नानुमितिः । अतस्तत्करणमनुमानं कथं नाम स्यात्' इति परारतम् । यदप्युक्तम्-तद्गुणरीत्यापि भेदानध्य- वसायमाप्तावुन्मीलितं दृश्यते । यथा-- 'नृत्यद्भाट्टहासप्रसरसहचरैस्तावकीनैर्यशोभि- विल्यं नीयमाने त्रिजगति परितः श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र । नेग्यधेप नाभीकमलपरिमलप्रौढिमासादयिष्य- देवानां नाभविष्यकथमपि कमलराकामुकस्य प्रबोधः ॥'-" इति । १ अनुमितिकरणमनुमानमिति स्वीक्रियते। अनुमिरनुदयेऽपि अनुमिते. करणस (अता- एणकारणस्य शीतादे.) भइतत्वादनुमान सादेवेत्यर्थः। २ भाद फलेन नित्यसबद्धता यदा भवते तदेव करणता भवति, एव च दादरूपं फल र न भवति तत्र अने. करणतापि न भवतीति तु न शक्यते वक्तुम् । व्यापार एव (अर्याद लजनकन्यापारवत्तेव) करणस्य प्रयोजयति । व्यापारवत्वं तु मायादेररलैवेति 'करण'वसिौ प्रतिबन्धक किम्धि दित्यर्थः। ३ भय भावः-मुखे पनापेक्षया चन्द्रोदयेऽप्यमुद्रणरूप विशेष च.सयोगेन दृशा कोट्य- तरस (पदास्य) प्रतिवन्धन भवति । ततश्च ताशचक्षु संयोगादिरूपप्रत्यक्षसामध्येव मुसु. यस प्रसव बातम्, प्रमुद्रणरूपेण हेतुना नात्र अनुमान सावितम् । यदा चाऽनुमान न, दा तसरणमनुमान कथ स्वादिति पूर्वपक्ष । पूर्वविधया फढस्याऽजननेऽपि व्यापारबत्तस्य मानसेन करणव यदा अक्षत तदा अनुमानमपि स्यादेवेति तस्योचरम्। ४ ईशक भयाद कीर्तिवत् शुरु एष कमलापते. (यो कृष्ण.) नाभिकमलगतस परिमळस मौदिम् अत्यन्त समृदिं यदि न मासाइयिष्यत् सहिं देवाना मध्ये कमळापतेः परिसान नाभ विष्यत्, सर्वदेवेषु सोपि संमिलितोऽमविष्यत् इस्पर्ष । अत्र वस्य नीठगुग सारखा साने. भेदारपूर्ती बातम्यां परिमलेन यशसोऽपैश्या भोगस पेशियानादुन्नौर समिति अप्प तरा तस्वडनम्।

·काव्यमाला। ६९८ [द्वितीयानने- तदपि न । तद्गुणे हि गुणयोमैदानध्यवसायः, ननु वस्तुनोरिति निर्विवादम् । अत्र नाभीकमलपरिमलेन भगवत्त्वेन मगवग्ज्ञाने जातेऽपि तदीयगुणे नीलि. मनि यशोगुणधावल्यभेदानध्यवसायरूपस्य तद्गुणस निर्यापत्तारकथंकारे तत्सतिद्वन्दिता उन्मीलितस्योच्यते । यदि चैकसिन्वस्तुनि संनिहितपस्त्वन्त- रगुणवदिनिध्यवसायस्तद्गुणी वितमित्युच्यते, तथाप्यत्र तगुणो निधिः । भगवतः श्वेतभिन्नत्वेन ज्ञानस्योपायशून्यत्वेनायोगात् । न च नीलेवव्याप्य- भगवविज्ञानमेवोपायः । प्राश्नीलोऽपि कारण विशेषमहिना संप्रति श्वेतो जात इति बुदेः प्रत्यक्षानुगृहीतायास्तथाप्यनपायात् । अत एवं त्वदुपजी- व्येनालंकारसर्वस्वहता उन्मीलितविशेषकयोधव न कृता । अतः प्राचीन: कृतविभागेवरंकारेचिदंप्रथमोत्प्रेक्षितस्य यावदलंकारस्य शक्योऽन्तर्भावः कर्तुम् । न तावत्पृथगलंकारत्सवाचोयुक्त्या विगलितगृहलत्यमात्मनो नारयितुं 'सान मर्यादाक्यरापिरिति । यते-- 'देवत्वचा तुस्यरुचां वधूना फर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । मृताः सहेलं यदि नापतिप्यन्कोऽदयिप्पलवचम्पकानि || पाताल शु. योगादिसपसमामप्रीयादेवोत्परोस व्याप्तिरिशिष्ट- पपर्नवासनयन्यत्साभाराप । पशुपदेरायरिति । नमन गरीलेलभेन तो नायायुचा । तुदीला देशविरेभ्यो विप्नोमानध्यापारी नापि निमि. मापसाय सखारन्मात्रमिति न धिरोपः ॥ी रगमहापरनमंप्रगरी पानाम्पा सारसरणम् ॥ मोनो न, Eि PRस एनः पनपा (मा) ar ...(AI RApr.) मनोरमा, न गुमिना । TERIAानर मापसूयम् रबिनसन सार ta नरवीरोन hfER Rul सरोजनीय भगाने भीममाय. minभामा रानिया समापन RAHTRamau पानाdesigभावरिया Rimantiwभानो सिमभार मानसान मोरया मनपारको लादिना।

·+ चदमिष्टसाधन नवा' इति धान भवति । तथा च यदा हानसाधनताशन संपर्व उत्तरम् ] रसगङ्गाधरः। ६९९ इत्यत्र सामान्पमुदाहृत्य काव्यमकाशे 'निमिचान्तरजनितापि नानावप्रतीतिः प्रथमप्रतिपन्नमभेदं न व्युदसितुमुत्सहते । प्रतीतस्स त्यागायोगात्' इत्यु. कम् । अत्रोचरप्रतिपत्त्या तिरस्कृतत्वात्पूर्वप्रतीतेन चमत्कारित्वम्, किं तृत्तरप्रतीतेरेवेति तयैव व्यपदेशो न्याय्यः । अन्यथा व्यतिरेकेऽप्युपमापतेः । विरोधाभासस्तु पूर्वोत्तरप्रतीतिद्वयात्मक इति भवति चमत्कारी । इति रसगडापर सामान्यालंकारप्रकरणम् । अथोतरालंकार:--- प्रश्नप्रतिवन्धकज्ञानविषयीभूतोऽर्थ उत्तरम् ॥ प्रश्नश्च ज्ञीप्सा । भावे नको विधानात् । सा ज्ञानविपयेच्छा । सा चौतरवाक्याविषयीभूते ज्ञाने जाते निवर्तते । ननु जिज्ञासा ज्ञानेष्टसाधन- वाज्ञानसाध्या । जाते हि ज्ञानेष्टसाधनताशाने तपस्यैव विषयीभूतज्ञानस्य सिद्धत्वात्कथमुत्पत्तुमर्हतीति । मैवम् । 'किमेकं दैवतं लोके" इत्यादिपना १वत्रत्वम्वणसरगौरवणेन सह चम्पकपुष्पस वर्णोऽभित्रो जातः, इदानी भृगपातरू भेदनिमिचे सत्यपि मभेदोन निवृत्तः । अपि तु भङ्गपातजनित: सांप्रतिको भेद एव द्रयति यापूर्वममेदो जात इति । पूर्वमुत्पन्नस्य (अभेदस्स) इदानीमनुत्पादः कथं स्यात् । अत पत्र भेदनिमिचे उपस्थितेपि अभेदो न म्युदस्यते । रति काम्यप्रकाशाशयः । उत्तरकालिक्या भेदप्रतीसा पूर्वबुद्धितिरोहिता । अत एवं पूर्वयुद्धेनं चमत्कारिता। चमस्कारेण च व्यपदेशः। मत एवं भेदप्रतीतिरेव न्याय्यति पण्डितराजाशयः। शेला इबोनदा इलादौ सम्बन-दौलयोरन्नतस्वेन सादृश्याइदिः प्रामालिकी । सज्जनेषु कोमलरूपा भेबुनितु परकालिपी। यदि उत्तरप्रवीत्या पूर्वप्रदीविनापतीयेत नहिं उपम- येव म्पपदेशः सादिलः। विरोधाम सेतु दे अपि प्रवीती स्वीक्रियेवे यथा “विनापि सन्दि." भत्र हाररक्षितत्व-दारित्वपुरी। मत्स्ना पाया पूर्वबुद्धिररकारावर एर नेत्याशयः। ३शन विषयो यसा. ईदशी पछा, निहासेनि पावत् । सहानस्य इष्टसाधनताशनेन (६ शान मे इष्टमापनमिति) शनेन साध्या। मानस साधनवानाने बारे जिराधाविषयीभूतस्य शानर सिदिनांना, मत. जिज्ञासा (प्रश्न) एव नोदपेप। मप भाग:-जिज्ञासा यसचन विषयस शामिछा। भस्य विशमायाम् (मने) प्राधिस्वदेव भवेद् सदा भय विज्ञास्यो रियो मे मानित पानं भवेद (ो हिरयानवानर प्रानो प्रयोबकम्) । निशसस परमानोरने तदा विषयीभूतल धानमावि सिद्धिांता इति सीकम्य पाए । पर्व र प्रश्नविषयीभूतान ·७०० काव्यमाला। [द्वितीयानने- वाक्यादेकदैवतत्वव्याप्यधर्मप्रकारकं ज्ञानमिष्टसाधनमिति ज्ञानजन्या प्रयो- क्तृगता तादृशं ज्ञानं मे जायतामितीच्छानुमीयते । सा च प्राः कुतश्चिहे. वतत्यप्रकारकोपस्खिलावेकसंवन्धिज्ञानाधीनायां देवतत्त्वव्याप्यधर्मत्वेन रूपेण तादृशधर्मोपस्थितौ च सत्यां तस्यां गृहीतेन दैवतत्वव्याप्यधर्मप्रकारकज्ञान- वेन सामान्येन भाविन्युत्तरवाक्यजन्यज्ञाने इष्टसाधनताज्ञानादुत्पद्यते । तस्याश्च ताईशप्रकारकज्ञानत्वेन सामान्यरूपेण विष्णुर्दैवतमित्यादीनि ज्ञाना- माग्वदाह-अथेति । तादृशेति । तद्याप्येषः । इतीति । व्यङ्ग्यमित्यस्या- १ पकदैवतत्वव्याम्यो धर्मः (शिवत्व-विष्णुत्वादिविशेषधर्मः) प्रकारो या [अर्थात एक दैवतं किम् इति प्रमात्मकबोधे एकदैवतवम्याप्यो धर्मः (पिम्स्वादिः) मकार: देवतशरनं च विशेष्यम् ] ईशानं मे साधनमिति ज्ञानेन जन्या (अर्थात् एतादृशशानोत्तरम) तादृशम् (एकदैवतत्वम्माप्यधर्मभकारकम् ) भानं मे जायतामितीच्या किमेकं दैवतं लोके ति प्रश्न वाक्यादनुमीयते [थदीदशीच्छा नाऽभविष्यचहि किमित्यमुं प्रश्नमकरिष्यद ?] । सा पेच्छा (एकदेवाजिशासा) कुतश्चित् अर्थात् कसाच्चिदाप्ताव एकसबन्धिानाधीनायाम् [ एफसर धिशानमपरसबन्धिसारकमिति संनिशानाद देवतत्वप्रकारिकायाम् उपस्थिती (स्मृतौ) जातायाम् अर्थात् वैनतविपयके शाने जा], एवमेव देवतावन्याप्याः शिवत्व-विष्णुत्वाद- योऽपि सन्तीति देवतत्वव्याप्यधमेखेन रूपेण व्याप्यधर्माणामध्युपस्थिती (स्मृती) जातायाम्, संसारमा उपस्थिते मध्ये परिशन यद देवताप्यप्रकारानलेन रूपेण घरमान्यज्ञान (पछि उत्तरभूतवाक्यात् 'विग्णुर्दैवतम्' इत्यायाकारेण जनिम्यते) तस्मिन् इष्टसाधनतानु सत्यां सा उत्पपा रत्यर्थः। भयमाथ्यः-एफ दैव किम् इवि प्रश्ने देवतत्वस्याप्यस्स एकरू (प्रधानस्य) धर्मस्य (विष्णुत्वादे:) शनं मे इष्टसाधनमिति सामान्यतो देवतत्वम्याप्यधर्म- प्रकारकशाने इष्टसाधतानुद्धौ सत्यामपि जिज्ञासा उत्पत्तुं शक्रोति । अर्थात-सामान्यतो स्वतत्वव्याप्यकधर्मप्रकारकशाने इष्टसाधनताबुद्धी जिशासाया उत्पत्तिः । विष्णुदैवतम्' इति देवतत्वम्याप्यविशेषधर्मप्रकारकशाने जाते च सा निवर्वते इति निष्टार्थः २ ननु यदिषयक प्रश्नः तविषयकमेवोत्तरमुचितम् । अत्र तु देवतत्वव्याप्यधर्मप्रकारक सामान्य ज्ञान विषयीकल प्रश्नः । विष्णुकामिनी विषधर्मशानं विषयीकृत्य उत्तरमिति कर यामार-तसाश्चत्यादि । तस्याः (जिशासायाः) विष्णुर्दैवतम् शिवो दैवतम् इलादीनि शाना- न्यैव [येषां शनानां देवतत्वव्याप्यधर्माशे प्रकारता भवच्छिन्ना नास्ति (माद विष्णुत्व शिवत्वं वा प्रकार इति धर्माशे परिमाण न शक्यते कर्तुं यतो हि देवतस्वव्याप्यधर्मा अनन्ताः)! वाहरा(देवतत्वभ्याप्यध)प्रकारकज्ञानत्वेन सामान्यरूपेण विषयः (विषयभूनानि) भवन्ति । ततश्च नरेश (विष्णुदेवमित्यादिभि नरेव) साजिशास प्रतिबध्यते । मय भावः-एकं दैवत किम् इति जिरासाय विष्णुर्दैवतम् , शिवो दैवतम्, इत्यादीनि विशेषशानान्यन्तभूतानि यवतस्याः शान्येव विषयाः । अतः उत्तरवाक्य गतेस्तैरेव तस्याः शान्ति यते। उनक एव जिशासा-उत्तरयोविषयो जात इति पूर्वशड्डायाः समाधानम् । .

·(जिशासाया) विषय एवन, अपितु विष्णुदेवतमिलादीनि सानानि तसा विषयः । भत उत्तरम्] रसगङ्गाधरा ७०१ न्येव दैवतलव्याप्यधर्माशे निरवच्छिन्नप्रकारताभाझि विषय इति तैरेवो- चरवाफ्यादुत्पन्नैः सा प्रतिवध्यते । जनकीभूतज्ञान विषय एव तस्या न भवतीति न बसिद्धिः प्रतिबन्धिकेति न दोपः। तचोचरं द्विविधम्-उन्नी- तप्रश्नम् , निवद्धप्रश्नं च। क्रमेणोदाहरणानि- 'स्वमिव पथिकः प्रियो मे चिटपिस्तोमेषु गमयति क्लेशात् । किमितोऽन्यकुशलं मे संमति यत्पान्ध जीवामि ॥' अन्न कस्यचित्पान्धस्य पुरंध्याः कंचित्पथिकान्तरं प्रत्युत्तरेण तस्कर्तृकः कुशलप्रश्नोऽनुमीयते कुशलमपृष्टायाः कुशलोक्तेरयोगात् । 'किमिति कृशासि कृशोदर कि तव परकीयवृत्तान्तैः । कथय तथापि मुदे मम कथयिष्यति याहि पान्ध तव जाया ।' अत्राधप्रश्नस्य हेतु चेद्वदसि तदा प्रतिकरिप्याभीति व्यायम् । उत्तरस्य नुन मया पतिव्रतया हेतुर्वक्तुं परपुरुपं प्रति योग्यः, न च त्वया प्रति- कर्तुं शक्य इति । द्वितीयप्रैश्वस्य त्वलं पातिव्रत्येनाविदग्धजनहठमात्रविल. सितेन । खपरसतोष एव संसारसार इति । द्वितीयोरस्य तु-या मम दशा सैप तव जायाया अपि दशास्ति । सैव प्रतिक्रियताम् । नहि खक्रीयं सदनं दह्यमानमुपेक्ष्य कश्चित्परसदनामि प्रतिक्रोति । अथ यदि परोपकारः खकीयां क्षतिमपि सोडा करणीय इत्यस्ति मनीषा, तदा तवैवंविधोपकारे प्रवृत्तस्य जायायाः केनचिदन्येन भवादृशेनोपकारः करणीय इति सयैव तस्या मगेच परपुरुषपरामुख्या विरहो दूरीकर्तव्य इति । १ विषयीभूतशानस्य सिद्धवाजिशासव नोपयत' इनि शङ्काया निष्टमुत्तरमाद- जनकीभूतशानमित्यादि । जिशासाया जनकीभून ज्ञानम् (टसाधनताशानम्) तस्याः व तेषाधानाना सिद्धिरेष तस्या. प्रतिवन्धिकेन्दये। २ प्रवासिन. कस्यचिद सान्या. निया इस ३ कथय तथापि मुदे ममेवग्य। ४ यादि, तव जाया कथयिष्यतीत्यस्य । ५ लसदृशेऽन्यः पान्यस्तव जायायाः सवेष करिष्यवौसर्वः ।

·७०२ काव्यमाला। [द्वितीयानने- उन्नीतप्रने समदुचरस चारुत्वम् , निपद्धपाने तु प्रश्नोत्रयोरसदुप- न्यासे वदिति प्रायः । अयं चोतरालंकारो द्विविधोऽपि प्रश्नोपरयोरन्यत- रस्सोमयोश्च साभिमायत्वेन निरभिप्रायवेन च चतुर्विध इत्यष्टया । 'प्रियो हृदयवर्ती मे न मां मुश्चति जातुचित् । उत्तरे नावकाशोऽस्ति दूरतस्ते मनोरथः ।' भर केनचित्पान्थेन कांचित्साध्वी प्रति कुत्र तव मियोऽस्त्रीति कृतः प्रश्न उन्नीतः प्रियनैकट्ये तद्वश्चनेन तदनैकट्ये च साच्छन्ोनाक्योर्विलासो मान्मथो भविष्यतीत्यभिप्रायगर्मितः । अन्यथा 'दूरतस्ते मनोरथः' इत्यस्या- संगत्यापः । उत्तरं तु स्फुटत्वाचदर्भितम् । 'मुवर्णस्य कृते तन्धि दे देशमटाम्यहम् । तस्य दुप्पापताहेतोधिन्ताकान्तं मनो मम ॥' अत्र कस्य हेतोचिन्ताकान्तं ते मन इति कस्याधिरस्फुटार्थे ग्रामी- पायाः प्रश्ने कसचिनागरिकस्योतरं 'रूपं यदि ददासि तदा मम चिन्ता गमिष्यती त्यभिप्रायगर्गम् । 'रोगस्य ते चिकित्सां निदानमालोच्य सुन्दरि करिष्ये । मा हन्त कातरा मू रसक्रियायां नितान्तनिपुणोऽसि ।' मात्र 'नादृष्टः कस्यचिन्यात्' इत्यादिनीत्या पेपकर्तृक्मतिनोनीतः प्रश्नो- 'प, रोगस मे चिकित्सा करिष्यसि !' इत्यामारो विदग्धनायिकारूपाया कच्या वैशिष्टयसभोगरूपेणाभिप्रायेण गर्मितः । उपरमपि तेनेगाभिपायेण गर्भितम् । मनोपरयोयोरपि निरभिप्रायले 'मिस पथिक' इति कथि- वयोदाहरणम् । एते सुनीतप्रश्नभेदाः । एवं निबद्धमनभेदा अप्युदा- हार्याः । 'किमिति शास' इति पद्यमपि चतुर्गा निपल्मनभेदानामुदा- हरणभावमईति या पदाव्यांपैदाध्यन्यासयेति । भप्रात:- अलंगारे पलियनोपरगतमसम्दुपनिषदर जीपानुः । चमत्कारोदयात् । तेन सहसमस सहदुत्तरं नालंकारस भूमिः ।

·२ उत्तरेण असत्यानुमानरूपानीतल नेष्यते (यथा स्वमिव पथिक इल)। अपितु पूर्वप्रोत्तरयोरनन्तरम् उत्तर श्रुत्वा योनिदीयः प्रश्न उबिवो भवति स उभीत उच्यते (यथा श्याम यशेपवीत स्०) अत्र। ततश्च बहु प्रसोत्तरेग्वेद असाउंकारस प्रचिरित्याशयः। उत्तरम् ] रसगाधरः। न चोनीतप्रश्नोत्तरेऽव्यातिः, उन्नीतस्य प्रश्नसैकत्वादनुपनिमन्याचोवरस्सा- प्येकलादिति वाच्यम् । प्रश्नगतमुन्नीतत्वमत्रोत्तरेगाऽऽक्षिप्तवं न विवक्षि- तम् । किं तु प्रश्नोचरपरम्परायां प्राचीनोचरभवणजन्यत्वमात्रम् । यथा--- 'श्यामं यज्ञोपवीतं तव किमिति मपीसंगमारकुत्र नातः सोऽयं शीलांशुकन्यापयसि कथममूचज्जलं कज्जलाकम् । व्याकुप्पारदीनक्षितिरमणरिपुशोणिभृत्पश्मलाक्षी- लक्षाक्षीणाश्रुधारासमुदितसरिता सर्वतः संगमेन ।' अत्र 'कुत्र जातः' इत्यादिपश्नो 'मपीसंगमात्' इत्याधुत्तरभवणागत इत्सुन्नीत उच्यते । आद्यप्रश्नस्त्वनुन्नीतोऽप्युत्तरोत्थापनार्थं निबद्ध इति । एवं चासिन्मते पारदर्शितान्युनीतप्रश्नोदाहरणान्यनुदाहरणान्येव । अलंका- रस्यास्स द्वैविध्यमपि न प्रश्नस्योन्नीतत्व-निपद्धत्वाभ्याम् । किं तूनीतत्वानु- बीतत्याभ्यां ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु-~प्रश्नोत्तरयोराकूतगर्भत्वे तावतैव चमत्का- रान्नासकृदुपादानापेक्षा । आकृतविरहे स्वसकृदुपादानकृतश्चमत्कारोऽपेक्ष्यते निवद्धाने । आक्षिपने तु प्रश्नाक्षेपकृतं चमत्कार यदि मन्यन्ते सहृदया- स्तदा सकृदुपादानेऽप्यलंकारत्वमस्तु । प्रकारान्तरेणाप्यस्य भेदाः संभवन्ति । पद्यान्ततित्वेन पचरहितिवेन तावद्वैविध्यम् । तत्रायस्याभिन्नवाक्योद्गीर्णत्व-मिन्नवाक्योद्गीर्णत्वाभ्यां पुन: नुपङ्गः । एवमग्रेऽपि । कृवे तत्प्रात्यर्थम् । सुवर्णपदार्थमाह -रूपमिति । कात- रादीनां प्रश्नगतमिति मत इत्यादि । आफूनमभिप्रायः । इति शिवम् । १ अात्मस्वत्र उपनिरो न भवते, भपि सूरेयः । उनीतोपि च म एकः इति प्रकाश असावाभावाद उपनिदादाभावाच नायम कारः स्यादिति शवा । ३ नमैदा। ४ 'भूरदीन' इलरसूनोजहाँगीरशाहस नामान्तरन् । ५ पक्षाशी बछवल या अधीमा बधाय।

·७०४ काव्यमाला। [द्वितीयानने- विध्यम् । पद्यान्तति-पद्यपहिर्तिनोईयोरप्युचरयोः सकृच्छन्दश्रुतिपर्याप्त वेन शब्दावृत्चिपर्याप्तत्वेन, अनेकेषां प्रश्नानामेकपदनिवेदितोत्तरत्वेन प्रका• रान्तरेश्च बहुपभेदत्वम् । दिध्यात्रेणोदाहियते- किं कुर्वते दरिद्राः कासारवैती धरा मनोज्ञतरा। कोपावनखिलोक्या.. - । १९वार शुदतिरेव पर्याप्ता यत्र। २ 'दरिदाः कुवरे रवि प्रश्नः। तस्य पधावति अनिवारयोदलान् (प्रभवा- गयेनेवोपमम्) | उत्तरम्-"किम्' (भदायत ft कार्य करोमि ) र कुर्वो" अर्थात सिरसाइज ३ का साररती ! इति प्रम. । कासार(सर)पवीयुचरम् । ४ फ: पावन प्रमः कोपारना कोपरक्षक एयुचरम् । जामाबानेवाय अन्यः समुपटम्पते नानेटीगाप्येवारतो प्रत्यय प्राप्यते । दीभांग्पादगमसोऽपि प्रशतोऽयं प्रयन्धराद । एप समारशेषोनि संसो रमयेन्मनः ॥ सो पन प्यो पिरमनि पिपिनो गुणगगो लभन्तेऽलंकारा भपि च निकलशामिह पम् । पटु-पान-रफीवाभरभरपरीता प्रतिपर बिमध्यासनामपनि रमगारगिरा ॥२॥ पुरा प्रविश्यास निजामतादम्ये परम्भम्म सुधा कराधित् । भवानया पतिरानापा रपमाधि साहित्यमभयदुर्गम् ॥ ३ ॥ এর বানিয়ামক মালবো- भ्यालोयनानिम्ममाप्य भवन्त्यमनि। मज्ञायते यदि दोषनिरूपणेगु गाग्रहायोगायोभरिप्पन ॥४॥ प्रागेर शिल-रिसोप्य मुरगाह- दोपरमी विरसमिापामिनो भूत् । भानपा मरलपा गुमिपम्पमागो पिधाधिनामार भदोपगम्य ॥५॥ RATEERTAN Heat मनुति। पर- मार्णमधीपनमा सोमना:) अमरि.

·महोरखवा दिवणेन सस्कृषकवितादिछन्दत नवीनरीला सचित्रमस्ति। द्वितीये-तैरेज छन्दोभिः कनु-नवरस-अन्योक्ति-समीक्षा-नीति-उर्दूप्रतिसर्वभाषाच्छन्दो-वर्तमानभारत-संस्कृतद. विद्यारितसवीप्रभृतयो नानाविषयाः सन्ति । सचित्रमिद 'निर्णयसागरे' मुदितम् । 4 व्ययसकारयन्याख्यया सहिता संस्कृतगाथासप्तशती नियागर, मुंबईत 5 भागापात्मकं प्रारम्भिकसंस्कृतशिक्षापुस्टकमिदं जयपुरे ग्रन्थकारतः प्राप्यम्। उपसंहारः] रसगङ्गाधरः। सरलानिमातुः परिचयः। सैलनपुगवानामाझिरसाऽऽयायगौतमेति सरप्रवरः । देवमेवटवहो वंशो भूपालपूजितो जयति ॥६॥ तसिन्वंशे श्रीमान् श्रीकृष्णः कविकलानिधिजावः । बुधसिहन्दिमर्नुर्निकटायोऽनीयताऽम्बरेशेने ॥ ७ ॥ 'पाणी'- भारति' विरुदस्वतनयो द्वारकानाथः । माधवसिंहमहोन्द्रादेष कवीन्द्राधिपो ययौ मानम् ॥ ८॥ तत्तनयो मजपालः प्रतापभूपालमाननीयो यः । नवसंगीतमन्यं विधाय समियाय भूरिसमानम् ।। ९ ॥ सतनयानां ज्यशो मण्डनमिव मण्डको बभूव विदाम् । कविठातोपिनरेन्द्रा भूरिगजेन्दान्ददुस्मै ॥ १०॥ प्रज्ञाचक्षुर्लक्ष्मणभोऽभूत्तरसुनः मुदक्षतमः । रामनरेग्नाहन्दीभर्तुर्योऽविन्दत मामम् ॥ ११॥ जनितः श्रीमालक्ष्मीनाथमुत-द्वारकानाथैः । मथुरानाथः सोपं दत्तकपात्रोऽभवत्तस्य ॥१२॥ येन हि 'जयपुरवैभव'मथ फिल 'साहित्यवैभव' मृजता । 'कविठानिकुञ्ज'महिता नवछन्दोवन्धरीतिराकलिता ॥ १३॥ येन 'प्राकृतगाथासप्तशती' गुम्फिना निलिम्पगिरा। तट्टीकापि च रचिता, सृजता 'संस्कृत सुबोधिनी'मभूतीन् ।॥ १५ ॥ जयपुरसंस्कृतविद्यालये महाभ्यापकत्वमावहता । मुकविशिरोमणिपदकं दधता सन्म नाथपरनाम्ना ॥ १५ ॥ 1 आंबेराधीशेन जयसिंहभूपालेन । श्रीकृष्णभप्रभृतीनामेषा कवितादिपरिचयस्तु साहिलोभवतः प्राप्यः । 3 कवितानिनस तादेद भागदयम् । प्रथमे-जयपुरराजवश-नगर-उद्यान-नागरिक- Rथुरानापाली रेसिडेन्सीरोड, जयपुर'दः प्राप्यमिदम् । गया।

·काव्यमाला। [द्वितीयानने- निगमनिधिनन्दचन्द्र (१९९४) प्रमिते निक्रममहीपतेवर्षे । रसगङ्गाधरटीका प्रकटीकायांऽभवन ॥ १६॥ मुद्रणदोषैर्दुमंहमय मूलं यत्नतः मुपरिशोध्य । निजविस्तृतटीकावष्टीका संक्षिप्य संकलिता ॥ १७ ॥ देवप्युंपादमधीमधुरानाधशर्मनिर्मितिः। रसगङ्गाधरटीका सरला परिलाल्यता विबुधैः ॥१८॥ इति श्रीजयपुरमहाराजाधिराजसंमानित तैरङ्गभट्टान्ववायसंभूत-मक्षु- नायोपनामा-कविशिरोमणिदेवर्ष-महधीमथुरानाथशाखिसाहि- त्याचार्यनिर्मिता रसगङ्गाधरटीका सरला समासिमगात् । - ·२८ अमितगुणोऽपि २८१ अविरत परकार्य अत्युच्चाः परितः ३६७ ममि मन्दस्मित:MAITH/अहीनचन्द्रा लगता ३२९ अन्धेन पातमीला ५.६ अगमपि विमई ४० श्रानन्दनेन लोकाना ११४ भन्या जगदितमबी ४१४ अर्जुनस्य गुरुमांया ५२४ आनन्ममृगदावा. अन्यैः समानममरे ४५६ अपिनो दादमेवेति ३६.भानम्य पावर ५५५/ मधिमिदिउयमानो २८३ आपद्रवः मनु महा ४३ रसगङ्गाधर उदाहृतश्लोकानां सूची। भकरण मृपाभाषा.५ अपारिजातां वसुधौ ५९२ अलं हिमानी परि अषकरणहृदय उवा,३५३ अपारे किल संसारे ४२ अलंक को मुश ५.६ भगण्यरिन्द्रायैरिद ४५७/अपारे संसारे विष ३२९ अलकाः फणिशाव भगाधं परितः पूर्ण २९५ भपि सुरगसमीपा २८७ अलभ्यं सौरभ्य अडायमानमलिके १२६ अपि वत गुरुगर्न 42 अलियो वा ३५०,३६५ कभदितान्यक्ष. १९३,४०४ अपि बद्दलदहनजालंधर अवधौ दिवशेषसान ९४ अदितान्यक्षसंघा १२४ अपि पति गिरा अवाप्य मा पल अनानि दखा हेमा ६४५ अबलानो निहला अविचिन्त्यचक्किवि ३१२ अनेः मुकुमारतरैः ५९० अभिरामतासदन २६३ अविरतविन्तो लोक २१॥ अचतुर्वदनो ब्रह्मा अभूदप्रत्यूहः फुसुम ५६३/अविरतपरोपमरण अविमानक्लेषु ३२४ अभृतावमाधुरी २२६/अविरलविगत ३४,५२९ अनानुगोदं मृगया २९० भगृतलहरीचन्द्र ५९५)अचिरल विगल अथ पक्रिमतामुपे ३३२ अमृतस चन्द्रिका ४३० अशीतलोमाण्डांशु ४४१ अयोपगूढ़े शारदा ५१२ बम्बरयम्बर २७२ असंभृतं मण्डन अद्य या ममगो २७५ चम्बा शेतेऽध बुद्धा ३४८ अस्थिमालामी अद्वितीयं रचा २३६,२४५/अम्भोजिनीगन्धव ३७७ अस्याः सर्गविधा २४३ SEरघुविरतपाइवा १०० मालायन्यदराति ६४. अहं लतायाः सरशी ६५ अधरै बिम्बमाशाय ३५७ अयं सजनकार्पास ३१५/अहको रणे रामो ६३५ भधरेण समागमा ६९१ अयमतिजरठाः . ५३९ बहितवतपापा अधिरोप हास्य ३३)भयालितः मुझं हितापकरण अनन्तरमप्रभवस्थ २०४ अपि पचनरयाणा अनल्पजाम्बूनद भनल्पतापाःकृत ११४ अपि वावग्याला ५१८ आगत. पतिरिती २५६ १०६/भये राजधाकर्णय ५५०/आशा मुमेषोरवि मनापदि बिना मार्ग ५९ भये राजमार्णय ६१४ आतामा विधु भनिशं नयनाभि ४६७)भये औत्यभाम अनुकूलभावमय ४८. भरण्यानी के भरर्वद्भिरनि अपहाय TRA ४२ अर्व दानवरिण आराण्डलेन नाकः १६ मनायः मेहाद ४२ आत्मनोऽस्य तपो 5 (आननं मृगधावा ४४१ ५५ भापेदिरेऽम्परपर ५४२ ·भावनास्थलका ४९३ उपकारमस्य साधो २९२) कलिन्दगिरिनन्दि ४१. मा मूलादनसानो १०३ उपकारमेव कुरते २८१) कलिन्दजा नीरभरे ३४८, भायाता कमला ६४४ उपकारमेव कुरवे ६३३) कलिन्दशैलादियमा ३०० आयातैव निशा निशा ८९/उपनिषदः परि ५८६) कलेच सूर्यादमला भायातैव निशा मनो ४३४ उपरि करवाल ३६२ कस्तूरिकातिलक ८९,३२६ भालिग्नितुं शशिमुखी ४३४ उपासनामेस पिनुः ४५० कस्तृम्येन्मार्मिक भालिद्वितो जलधि २२० उपासनार्थ पितु ४५. कमै हन्त फलाय थालीपु केलीरभसेन १०४ उवा शासति मन्यु ५५७) कांचित्काधनगौरा .३४६ भालोक्य सुन्दर २५० उल्लास फार २४,३२५/ कातराः परदु.पेषु ३६१ भाविभूता यदवधि ४९ उपसि प्रतिपक्ष १२७ कान्तारे विलसन्दी ५७१ भा सायं सलिलमरे ८७ऋतुराज भ्रमरहितं १९५/ कान्या चन्द्र विदुः ३५१ आस्वादेन रसो ४३७/एकीभवाप्रलय २८६/ कारुण्यकुसुमाकाशः ३१५ भावादिनी नयनयो २३७/एको विश्वराता हरा ६६९/ कालागुरुदर्व सा ९२ इत एवं निजालयं २८७/एतावति प्रपञ्च मुन्द २५३) काव्यं मुधा रस ३१० इदं ताभिः स्वयका २९२ एताववि प्रश्ऽसि २५२किं वृत्तान्तः परए इदमप्रतिम पश्य २९३ एतावति महीपाल २५५ किं कुर्वते दरिदाः इसमुदयेरुदरं वा ३४४)एपंचादिनि देवी १२५ किं जल्पसि मुग्धत इन्दुना परसौन्दर्य १३० औष्णिदं दोबलं १६ कि वीहरिपाद ६५१ इन्दुस्तु परमोत्कृष्टये ४७५/कटु जल्पति क ४६७ नाम तेनन इयति प्रपथविषय २४० कतिपयदिवसात ४६८ कि निःश शेपे इयमुचिता मुरास ८७ स्थय कथमिवाशा ६६४ विभूमख्खप पीरता ५३९ ईयरेण समो ब्रह्मा ४७६ कंदर्पद्विपकर्णकम्मु ३०० मस्सय वीरता उरटनम कनकदवयन्ति ३५३ किं मित्रमन्ठे मुकृत ६५१ उरिक्षता कयरीभ५९,५०० कपाले मार्जारः पय ३५/किमहं वदामि खल ५५० दत्तमानामपि स्त्री ५१५ कमलति वदनं २४० किमहं कथयामि ६४८ उत्सरे तव गरे ५८५ किमितिकृयापि उदयवि विततो ६७८ कमावासकामारः ३०० कियदिदमधिक वरित मन्टसमि!... करकलितचक्र ५१३ कामावलिता उदुम्बरफत्यनीय करतलनिर्गलद १५६ कुम्लयुगान्त रदेवि सविता १२३ करिकुम्भतुला ६१३,११ऊचलोवरला २१८ उपदःप्रोडसवारः ५२९ कानुनमन्तरेण ११० कुचाभ्यामाली कर सदामो ५८७ मन्डलीकृतदण्ड ४८०यधरस्व कल्य २१५/नव धरिद ३९.लितलिसपाटा: उनियमिव कठिन २६२ ५.६ मलमनम्भलि उमत पदमवाप्य उन्मूलितः पर उन्मेष यो मम ·३ है कुवल्यलक्ष्मी हरते ६.३ खानामुक्कयो ५७१चराचरजगजाल कुसुमानि शरा ५७१ खलास्तु कुचला ४४०) चरानरोभयाकार कृतादापौधानम २७० खिद्यति सा पति ५९९ चलमिवाम्भोज १३८ कृतं. त्वयोन कृत्य १४ विनोऽसि मुच ६.१ चावल्ययोगिन १४४,५३४ कृतमपि महोपकार ५४० गगनचर जलविम्ब ४१७ चातकत्रिचतुरान्प कृत्वा सूत्रः मुगूढा ५१४ गगनाइलितो गभस्ति ३५१ चित्रं महानेप तवा कृपया सुपया विश्व १२० गगने चन्द्रिकायन्ते ३६५ चिन्तामीलितमानसो कृष्णपक्षाधिकरुचिः १६१ गहा हया यथा २७७ चिराद्विपहसे ताप केऽपि सरन्स ४२७ गणिकाजामिल चूडागणि परे धत ४३ केलीमन्दिरमागतस्य ६७९ गन्धेन सिन्धुर २७३ चेटाबटेनानन ६८२ केशेधूनाम ४८. गरिमाणमर्पमित्रा ६४. चोलस यदीतिपला ३९५ कशोर वयसि कमेण ३२० गाढमालिजय सकलो १४ जगलाल ज्योत्सा ४१२ कोदण्डच्युतका गाम्भीर्येणातिमा २६८ जगति नरजन्म ४३८ झोपेऽपि वदनं तन्वि २७४गाहितमखिलं विपिनं २१७ जगत्रयागत कोमलातपशोणार.६,२५३ गिरे समाकर्णयितुं ४१५/जगदन्तरममृत कौमुदीव भवती २६२ गिरयो गुरवतेभ्यो ६२५ जानम्थापक ३२१ करसत्वाकुलो दोपा ४६९ गिरामविषयो राज ६०१ जनमोहकर तवालि ३८५ मचिपि पायें मृदुल २९५ गौर्मिगुरूगा पर ४४१ जनयन्ति परमीति ५४ कारामः काम गोपतिरप्याङ्गिरसो ४/जम्मीरप्रियमति कफयः बा ६.२शुपन्ति मा १६१,६४३ जलकुम्भमुम्भित कसा युमुमधारानी ६.३ गुणानी परे यसि ५१४ जितमाक्तिरसपी क सूर्यप्रभवो ११२, ६४ जनभयमद्विलो २.८ बिदेन्द्रियत्व दिन भाई तमोमहदह १-परमध्ययता मया जीवितं मृत्युना समापणकपदयोः १२५ गुरमध्ये कमलाशी कोणः शीणोऽपि सी मोहरमण्डल गन्तो हि मरीहि २१५ अनाशा नि ५१७चोरनयनानन्दि सन्दिामा ७५ राभिशतप्रय ५४० वावं किमरिच एबीतेन्द्रग सवः भापत्रदोष ।' वपन्न असदाच्युता ३४१ / टनोपपत्रिम . ज्योत्मामय इसिता २४० ५. गुरुन्तो महति २५० ५२ पन्नाशनिर्मले ४३६ उदपि कुमची - ·तन्मनु मन्दहसितं तद्रूपकमभेदोय १ ९त्वत्तो जन्म हिमांशु ६७१) दीनमा दया तद्वल्गुना युगपदु २६६ त्वत्पादनखरना २९०,४६२) दीनानामय परि तं दृष्टवान्प्रथम ३४१ त्वत्पादनखरमा ३००,४६० दूरीकरोति कुमति ४२० ९४ वरप्रतापमहादीप ३८३दूरीकतुं प्रियं वाला ५९७ तन्वी मनोहरा बाला ५०० वदणसमुद्भूता ६७१/ दृढतरनिबद्धमुष्टेः तपस्यतो मुनेर्वका ७६ खदालेख्य कौतूहल ३७० दशा दग्धं मनसि ६१८ तपोनिधे कौशिक रा ५६६ वद्विपक्षमहीपालाः ५५५/ दृश्यतेऽनुदिते तया तिलोत्तमीन्या २१९ खमिव पथिकः ७.१) दृष्टः सदसि चेदुमा ४२८ तरणितनया कि ३४१ त्वयि कुपिते रिपु ४८१ दृष्टिः संभृतमाला ४०५ तल्पगतापिच सुतनुः १४ खयि दृष्टे त्वया ५७१ दष्टिगीदशो तवा यदिदारि ६५५ त्वयि पाकशासन ४२४ देव त्वद्दर्शनादेव ४२१ तनागृतस्यन्दिनि ४५०Jत्वरया याति पा ७४ | देव त्वमेव पाताल ५२५ तवालम्बादम्ब ६२९ वो गुन्दरीनिवह ५४६, देव स्वां परितः ५.७,५५७ तस्मिन्मणिनात ६३९त्वो गीर्वाणगुरुं सर्वे ५६५ तो तमालतहकान्ति ७९ वामन्तरात्मनि ४५६ | देवाः के पूर्वदे १७१,३०८ तापत्रयं राल नृणां ४५४ स्वामवश्यं सिमक्षन्यः ५६६) दोर्दण्डद्वयकुण्डली २८५ तारानायकसराय ३३० दधीचिवलिकणे ४२७ चौरजनकालीमि सावकोकिल ४४०,५३८ दन्तप्रभापुष्पचिता ५.९ पौरन चिराश्रिता ११० तिमिरे हरन्ति ३२७) दयितस्य गुणा ननु १.९) द्राक्षेव मधुरं वाक्यं २५५ तिमिरशारदचन्दिर ४१५/दयिते रदनवि १५२,३६९ दुमपजविद्वासः ६४२ तिरस्कृतो रोपवशा ६९/दरानमत्कंधर १६,२८७ दोहो निरागसा वीरे तरुण्या वदनं ३४४ दर्पणे च परिभोग ३४६ द्वा मुपर्णा स्युजा ४२० तीर्थ गया तदितर ६५१ दशाननेन दोन २१९/ द्विजराज कलाधार ५२१ नुलामनालोक्य निजा दासे कृतागसि भव ३१२ द्विनेत्र इव वासवः ३८२ तुषारास्तापसबाट ३६१ दिगन्वे धूयन्ते ५३६ विर्भावः पुष्पकेतो ३३० तृष्णालोलविलोचने ११४ दिवानिशं वारिणि ३०६/ धनुर्विदलनपनि वपन्वे तीर्थानि १२० दिव्यानामपि २८८ धर्मस्थात्मा भाग प्रासविना विराजन्ते ४९.दिवि सूर्यो भुवि ४१० धर्मेण बुद्धिस्सव स्वस्खण्डित ५३ दीनट्ठमान्वचोभिः ६७'धीरध्वनिभिरल ·। म कपोतकपोतक Y/नासयोगो वच ४०६ (नीतो नासान्तिक ने.कपोत भवन्त ४८ निःसीमशोभासौभाग्य ३८५/ नीलचलेन वृत्त नसकिरणपरम्परा २६७ निरिलजगन्मद २१४/ नीवी नियम्य शि २३५ नविदारिताबाणां ५४ निखिलं जगदेव १०४ नृणां यं सेवमानानां २२३ नगरान्तमहीन्द्रस्य २४१ निखिला रजनी ११३/ नृसत्त्वदाजिराजि नगेभ्यो यान्तीनां २५७ निखिले निगम २६२/ नृत्य हासप्रसर ६९७ मदन्ति मदद १६८,२३५ निजदोषावृतमन ६३७/ नेत्राभिरामं रामाया ३४९ मधनं न च पज्य ११७/नित हितयाद्य १०६ नमुण्यमेव साधीयो ६८९ ननगाः कानन ३८६ नितरां धनमा ६०४/ न्यश्चति वाल्ये न भवानिह मे लक्ष्यः ३५४ नितरां नीचोऽस्मी ५३७ न्यथति चयसि ४२३ न भावि रमणीयोऽपि ४३६ नितरी परुपा ७०,५३९) पविना सरो भाति ४५० नमनागपि राहु १६८,४७३ नितान्तं यौननोन्मत्ता ६१) पधशाखः प्रभो ३२४ न मिश्रयति लोचने ५९८ नितान्तरमणीयानि २८५४ पमपनगी ने ४८१ नयनाचलावमर्श ४२ निधि लावण्यानां ३८८ पद्मासनप्रमुख निर्जर ६२५ नयनानन्दसंदोह ४११ निपताम्पसरोष ११२/ परपूरुपद्दष्टिपात ६११ नयनानि पहन्तु ४६ निभाल्य भूयो निज ६६० परस्परासतमुखा नयनेन्दिन्दिरानन्द ४०४ निरपायं सुधापायं २१७ परार्थव्यासहादुप नयने सुदृशां पुरो ६१४ निरर्थ के जन्म गतं ४९२ परिफुल्लामनयना ५११ नरसिंह धरानाथ ९५ परिहर धरा फागि मरेन्द्रमोकेन वयं ५६ निरुपादानसभा १६१,५७५) परोपसर्पणानन्त रगतिप्रदे ३५८ निर्गुगः शोभते नैव ४९१ / पाटीरद्वशुजंगपुंग नवप्रसङ्ग दयितस्य ६६३ निर्भिद्य मारहाणा ११७ पाणी कृतः पाणि नवयं कवयस्वव ५६५/निर्मलाम्बररम्यश्रीः ५११ पाण्डिलं परिहल गवाहनेवाणेऽपि २६. निर्माणे यदि मार्मिको ४८ पाण्डिलेन प्रचण्डेन ६१७ नवोच्चलितयोवन निर्लक्ष्मीनभवनाची ५०४ पान्य मन्दमते किंवा ३३८ नटो मोहः स्मृतिर्लया.६ निर्वासयन्ती पति १२५ नान्यानि कि भू ६४ निशामरादालिक नारिकेलजस्क्षीर १२६ निष्फला निराव ४८. पुरा पुरस्तादार नार्यः सोन ५११ ३३६/निरुज्य यान्ती ११० पापं हन्त मया ४७२ (पीयूपयूषापाय ६२३॥ निष्णातोऽपि च वेदा ६४ पुरा यत्र स्रोतः ·प्रत्युद्ता सविनयं पुरा सरसि मानसे ५३७ बाहुजानां समस्ता ३८१/मदकामविमोह पुरो गीर्वाणानां ५९८ विम्बोष्ठ एव राग ६४६ मद्वाणि मा कुरु ६८५ पूर्णमसुरै रसातल २८० बुद्धिरब्धिर्महीपाल ३२८ मधुरतरं सयमानः १०१ पूर्व नयनयोलमा ६४६] बुद्धिदीपकला लोके ३०७ मधुरसान्मधुरं हि पृष्टाः खलु परपुष्टाः २७६ ब्रह्मन्नध्ययनस्य ६५ मध्येगलं विहरता ६८५ प्रणिपत्य विधे भव ६८६ ब्रह्माण्डमण्डले ६.९) मध्ये सुधासमुद्रस्य ६२ प्रतिपलमखिला ५८६ भकिप्रदविलोकन ६५८ मनुष्य इति मून ३६९ प्रतीपभूपैरिव ५७६ भगवद्वदनाम्भोज ५८८ मन्त्रार्पितहविर्दीप्त ५९ भद्रात्मनो दुरपि ५१९ मन्त्रीलितमोर ५१६ प्रथम चुम्बितच ६४६ भम धम्मिन वीसत्थो १५/ मन्थाचलभ्रमण प्रथमं धितका ६४६/भवनीप्मप्रौढातप ३०६/मन्मथामात्यमा ६४० प्रफुल कहारनिभा २५५/भवत्या हि नात्या ६३४ मम रूपकीर्तिमह प्रमातसमयप्रभा ५९७/भवहारि कुधबय ११ मयि त्वदुपमाविधी २४९ प्रभुरपि याचितु ६३७ भवनं करुणावती १२० मरकतमणिमेदिनी प्रमोदभरतुन्दिल १ भाग्यं ते शाल्मलि ५५९ मलयानिलकाल ४२ प्रसने गोपान १०० भाग्येन सह रिपूणा ४८१) मलयानिलमनली २१६ प्रहरविरती मध्ये २१ भानुरमियमो वार्य ३६० मलिनेऽपि राग ४९४,५३८ ३.९ भासयति व्योमगता ३६४ महतः परमव्यक्त प्राणानर्पय सीता ६५६ भास्करसूनावस्त्र १११] महासपुत्रस्य ३२९ प्राणापहरणेनासि २१३ भुजगाहितप्रकृतयो ८४ महीमृता खलु गणे २४२ प्रागेशविरहलान्तः ३२४ भुजपअरे गृहीता १२१महेन्द्रतुल्यं कवयो ४६९ प्रादुर्भवति पयोदे ६६. भुजभ्रमितपहियो २८५ मा कुरु कशा करान्जे १०५ प्राप्तधीरेप करमा ३२७ भुजो भगवतो भाति २०७ माधुर्यपरमसीमा प्रायः पतेसोः शकली ३७५ भुवननितयेs २७८,४७६) मान्यर्यमाप गमनं ४२३ भूधरा व मत्तेभा २४४ मामनुरका हिवा ७.२ भूमीनाथ शहाप २७७ मा पाहीति विधि अपान दागेव द्रदिम १७५ भूषितानि हरेक ६८३ महात्म्यस्य परो बन्धोन्मुस्लैराछ मस६.७ मारप्रतिमेमहा २४१ मित्रात्रिपुरनेत्राय बहु मन्यामहे राज ४८१मकरालयस कुक्षी ६४५ मीनवती नयनाभ्यां ३२२ प्राचीसध्या समय ४०७ ४८७ प्रिये विषादं जहि प्रियो हदयवता ·७ मोहं जगत्रयभुवा यमा प्रतिमहीस्ता ३६२ राजेर समृतं कोप २५७/ वडवानल कालकूट यश.सौरभ्रमपुनः ३२५/राज्याभिषेकमा १८०,५१५/ वदनकपडेन बाळे ३४ बम निम्न पजुना ४२६/राम सिग्धतमाम ३५७ बदने विनिवेशिता ३६६ मुकलितनयनं ५९९ यधरणत्राणीकृत ५५५/ राम स्निग्धतरस्यामं ३५४ मुनसि नादापि रुपं १२३ यसिन्खेलति रावतः ५३७ रामायमाणः श्रीरामः २४१ मुनिः सवयं भाति २५५/ यस्मिन्हिमानीनि ६९४ रामो विजयते यस्य ६५८ मृगता हरयामध्ये २४२ यस किंचिदप ६६५, रीति गिराममृत मुग्यश्च दर्भार ६३१ यस्य तुलामधि २१४ रूपजला चलनयला ३.६ मृणालमन्दानिल ४९१ यस्योद्दामदिवानि ४६ रूपयौवनलावण्य २२४ मृतस्य लिप्सा प ४३० या निशा सर्वभूताना ४२० रूपवत्सपि च क्रूरा २३१ मृद्धीका रसिता सिता १६५ यान्ती गुरुजनैः ४६५ रूपारचिं निरसितुं ५९८ ५९३ युज सभायां खलु १०६/रे साल तर खा यच्चोराणामस्य च २२० युक्तं तु या दिव ६१४ रे मनो मम मनो ६६५' यवनसमान ६२१ये त्वां ध्यायन्ति ५६. रोगस्य ते चिकित्सा ..२ यथा तबाननं चन्द्र २३४ यौवनोदमनिता १२४,६४२ लक्षापुरादतितरां यथा तालं विना रागो ४९० रत्तस्त्वं नवपाचे ४७५ लता सुमभारेण यथा यथा तामरमा ८२ रजोभि. सन्दनो २६७ लभ्येत पुण्यहिणी ६२. यथा लतायाः स्तमा २३२ रणादणे रावण २५६ लावण्येन प्रमदा यो क्षः पिच ६१९ रणे दीनान्देवान्दश ४० लीलया विहितसिन्धु ११३ यथोपधिरसा. सर्वे ५१४ रमणीयस्खवकयुता २६२ लीलाकुण्ठितशा पदवधि दयितो विलो ११३ रम्यहासा रसोलासा १५३ लन्धो न विसजय ६१८ यदवधि विकास ५८२/रराजराजराजस्य २५६ लोकानां विपदं यदि ते चरणाम्बुज ६५३ रवितुरगदिम्गजे यदिक्ष्मण सा ११० राम विना विराजन्ते ४९० / लोलाठकावलिवल यदि सन्ति गुणाः राघवविरहज्वाला यदि सा मिथिलेन्द्र ११० राजन्प्रचण्डमार्तण्ड ४६९/ वंशभवो गुणवान सद्कानो मुखमयः २२४/राजा दुर्योधनो २४३ वक्षोजानं पाणिना यधनुष्णो भवेद्वाहिः १९६/राजा युविष्टिये ६९. लोभादरादि ६१४.६५ २. लोहितपीतः पुसुमैः २६९ १०७ २४२ वचने तव यन्त्र ६०४ को मप्रतिकूलान्ठे १६२ वदनं विना सुकवि ४९० यंप्रेक्ष्य चिरका ·पनान्तः खेलन्ती बानिव मधुरा . ६.विमलतरमतिगभौर २४४ मिशिरेण यथा सरो २२५ पनिवेति वदन्यतो ३५९ विमुश्चसि यदि प्रिय ६१५] शीलभारवती कान्ता ४३७ बराका यं राका ३८४ वियोगवति ३८७ शुण्डादण्ड कुण्डली बल्मीकोदरसभूत ६७. विरहेण विकलहृदया ९७| शून्यं वासगृह पसु दातुं यशो धार्नु ४२० विलसत्याननं तस्या २०५ शैलं विना न चन्द्र ४९१...- वसु दातुं यशो धातुं ४३१ विशालाभ्यामा ४९१,६८३ | योगाधरांशुसभिषा २१८ यमुधावलयपुरंदर ५६३ विश्वाभिरामगुण ४४१ श्यामं यज्ञोपवीत वहति विपधराप ४५१ विश्वास्य मधुर ६२९| श्याम सितंच सुर ३६५ २४४ विष्णुवक्ष.स्थिती २५५, श्यामलेनाहितं भा २३१ वाचा निर्मलया सुधा ८१ विष्षत्रीचा भुवन ६०० श्येनमम्बरवला याचो मालिकी. ४१ विहाय संसारमहा ५२१ धियो मे मा सन्तु वामाकल्पितवामानो २५५ वीक्ष्य वक्षसि विपक्ष १२४ श्रीतातपादेविहिते पारिधिराशसमो २६३ वृन्दापितृगहनच ६४२ श्वपासाना माते वासयति होनसत्त्वा ४३३] चेत्रत्वचा तुल्वरु ६९० वात्तिव्यासको निय ६८४ विचारिते महिम ५७ व्यत्यवं लपति क्षणं १२२ श्वासोऽनुमानवेयः ५६४ विवस्व विदुषां गणे ३२६व्यागुअन्मधु ३८४,५१५) वासोऽनुमानवेद्यः ५६५ विदूरादाचर्य ६४५ व्यानमायलितार १२१ ससारे चेतनास्त्रन १२५ विधा मर्मगि वाम्बाणे ३३४व्योमनि वीजाउते ४६५/ स एनीणि ५८६,५८० विद्वरम विमरताना ३६२ व्योमात्रणे सरति ३.६ सकेतकालमलस विदीन्यतमत्रिमूर्ति ३५९ अतकोटिकटिनचि २३० सट्नामाणमागते ४३९ विद्वानेव हि जानाति ४४५ नोपायानां कर १७ सद्दामाङ्गणसमुपा विधता नि ४ चयिता क्लायने १०७ वर्पति वारि ४०२ विधाय सा मददना १.२ अपिता सविधेऽप्यनी १२ सत्पूष्प सहिता ४५२ निधिरसन्तममा ६४७परदिन्दुरिवादाद २२० सदसद्विवेकसि ९०परी सानजननं ६६२ सदा जयापमाणा ८३ विनिन्यान्युन्मत ६२८ पराया धनुर्लस ६७२ सरशी तव तन्धि २६१ ५५७ यान्तिमिच्छति चेक्ष ३३४ सदेव हा मुर विकोपयन्करसः चापति त्वयि हे ४२५ सन्तः सनःप्रयच ४८ रिभादि यसो उदिता४.५ निशानेबरीति ३५५/ संतापयामि हृदयं विधिवस्तिया मया विदया १ ·७० ८० सन्यवास्मिागति २९२ सिन्दूरारुणवपुषो २३१ स्मितं नैतलिंतु व पण्डितो यः खहि ६२३ सिन्दूरैः परिपूरितं ३४२ वर्गनिर्गतनिरर्गल ७२ सपदि विलयमेतु ४९ मुजनाः परोपकारे ४३ खर्गापवा खलु ६२. सपालवा किनु ३४९ मुदृशो जितरत्नजाल ६ स्वखयापतिमम ६८१ रामुत्पतिः पदा ६६१ मधासमुद्रं तव २६० खिद्यति रणति समुपागतवति ५३८ सुधायाबन्दिका ४३० खेदाम्बुसान्द्रकण समृद्धं सौभाग्य ३२३ सुधैव पाणी वसु २१६) खेदाम्बुघान्द्रकण संपदा सपरिवतो ४८९ सुरस्रोतखिन्याः ४३) हतकेन मया वनान्तरे ९५ संपश्यतां तामदि ३४९ मुराइनाभिराश्श्यिा ५० हरिः पिता हरिर्माता ७३ सभूत्यर्थ सकल ५२३ सुराणामारामा ५३ इरिकरसहादधि ५२४ सरजस्को पाण्ड ५३९ सुवर्णस्य कृते तन्धि ७०२) हरिचरणकमल २१४ सरसिजवनपन्धु ७५ मुविमलमौकि ३०५,११२/ हरिचरणनसर. ३६. सरति प्लवदाभाति २५५ सूर्याचन्द्रमसौ यस्य ५४६ हरिणीप्रेक्षणायन ८३ सरसिहोदरसुर ६९४ सष्टिः सरिकता ५३७ हरिमागतमाकार्य सरोजतामय सता २४३ सेवाया यदि सामि ५० हरिश्चन्द्रेण संज्ञ सर्प इव शान्तमूर्तिः १३४ सैपा स्थली यन सर्वेऽपि विस्मृतिपथं १२१ सौमिने ननु सेन्यता २८८ हार वक्षति के स वक्तुमखिला ५६.स्सलन्ती स्खलन सविता विधवति २६७ स्वनान्तर्गतमाणि ५६ खनाभोगे२.५,२१०,२५० स्वानुराग्य. रानुरुम्मा ८५ स्वभरललिता साधितीपफुलाचलो ४६ स्थिवेऽपि सूर्य पप्रिन्यो५१५ कामदागमनईदितं १. स्पृशति लयि. ५८९) साम्राग्यलापीरिय ३४४ सम्मानाननो तन्त्र साहंघरसुरामुरा २, सरदीपोतहटे ३९७ हर्षयन्ति क्षणादेव ५७१ ५४१ हालाहलठानल अध दूति पुनः हाराइल खल | हालाहलसमो मन्यु ५१० हिंसाप्रधानः सह हिमादि वियो ३६४) हीरस्फुरदनशुभि ६६ हपये कृनौवदनु १०४