Allahabad University, Allahabad

Srivallabhadigvijaya

2005/12/31

PDF Proofread

Front matter

Śrī Vallabha Studies Series No. 16
ŚRĪVALLABHADIGVIJAYA
Also known as
SRIYADUNATHADIGVIJAYA
BY
GOSVĀMI ŚRI YADUNATHAJI MAHARAJ
(First Head of the Sixth Seat)
WITH
HINDI TRANSLATION
Foreword by
GOSWAMI SHRI BALKRISHNALALJI MAHARAJ
Includes
ŚRIYADUNATHĀSTAKA
by
GOSWAMI SHRI VALLABHLALJI MAHARAJ
1985
Shri Vallabha Publications
BARODA
DELHI
(INDIA)

LILAR'S
Published by :
SHRI VALLABHA PUBLICATIONS
opp. Surya Narayan Baugh, Raopura Road,
Baroda (GUJARAT)
INDIA
Sole Distributors
BUTALA PUBLICATIONS
98 U. B. Jawahar Nagar, Delbi-110007
INDIA
Ph. . 2917823
UNIVERSITY
3FE81936
Edition : 1985
ALLAHABAD
Price : Rs. 60.00
Printed by
Citizen Printers, Delhi-110007

श्रीवल्लभाध्ययनमालाया. षोडशं पुष्पम् ॥ श्रीहरि ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् (श्रीयदुनाथदिग्विजयनाम्ना प्रसिद्धम्) प्रादिषष्ठपीठाधीश्वराचार्य- गोस्वामि-श्रीयदुनाथ-महाप्रभुणा प्रणीतम् हिन्दीभाषानुवादसहितम् गोस्वामि-श्रीबालकृष्णलालजीमहाराजप्रणीतेन प्रामुखेन भूषितम् गोस्वामि-श्रीवल्लभलालजीमहाराजकृत- श्रीयदुनाथाष्टकसंवलितम् १९८५ श्रीवल्लभ पब्लिकेशन्स् बड़ौदा दिल्ली (भारत)

प्रकाशक:
श्री वल्लभ पहिलकेशन्स
रावपुरा रोड, बडौदा (गुजरात)
भारत
विक्रेता
बुटाला पब्लिकेशन्स
९८-यू० बी०, जवाहर नगर, दिल्ली-११०००७
भारत
फोन : २६१७८२३
संस्करणम् : १९८५
मूल्यम् : ६०.०० रूप्यकारिण
मुद्रक :
सिटीजन प्रिंटर्स, दिल्ली-११०००७

PUBLISHERS NOTE Sri Mahaprabhu Vallabhacharyaji (ca 1478-1530) was the last of the great Vaishna-a Acharyas and one of the foremost religious teachers of India. He spreac: the message of Divine Love for Lord Krishna through his pailosophy of Suddnadva:ta and established devotional serv.ce to the Lord through Pashti Marga (Path of Grace). He was a profound scholar and deftated outstanding exponents of opponent sonools in debate, during his extensive tours all over India. The present work, Śrīvallabhadıgıjaya written in lucid Sanskrit verse and prose by his grandson Sri Yadunatnji is the most authentic and importani record or the greal life of Shri Vallabhacharya. The illustrious author collected the material for his work not only through his father Shri Vitthalnaihji the second son of Shri Mahaprabhuji and the close associates of the latter, but also by travelling to all the places wh.ch bad been earner sanctified by Shri Mahaprabhuji himself The work also contains basic tenets of the Acharya's teachings Hence, the work is venerated and widely studied, down to this time, by all the collowers of the Pushti Marga. The work proves to be a valuablu cocument to those who are interested in knowing the authentic life history of Shri Vallabbacharya The work is in Sanskrit and accompanied by a faithful Hindi translation which will facilitate the readers, who are not much familiar with Sanskıit, to understand the original We want to put on record, with deep sense of gialitude, that Goswamı 1008 Shri Vrajaratanialji Maharaj, Pushtimargiya (V111 Shashtha Pithadhisha, Surat, has been gracious enough to make a copy of the earlier edition of the work available to us for printing. His Holiness h 13 also obliged us with his kind patronage and blessings Two worthy grandson of His Holiness, Goswami Shri Balakrishnalalyl and Goswami Shri Vallabhlalji have also put us under great obligation-the former by writing a learned foreword and the latter by contributing the excellent composition, Śrīyadunäthästakam, in praise of the author-and both by encourging us in very many ways, We offer our respectful pranams to all the three great souls We feel great pleasure to publish the work which remained out-of-print for so many years and hope that the work will be wellreceived by the followers of the Pushti Marga as well as by the Researchersin Indian religions.

FOREWORD by GOSWAMI SHRI BALKRISHNALALJI MAHARAJ Mota Mandir, Shashtha Peeth, Surat. Sri Vallabhadigvijaya, written by Shri Yadunatha Mahaprabhu, is one of the important and authentic works which describe the life and achievements of Mahaprabhu Shri Vallabhacharyajı. The author was a grandson of Shri Mahaprabhuji and hence, was in possession of vast quantity of authentic material about the subject, through his father Shri Vitthalnathji and other close associates of the Acharya, like Suradas, etc. Over and above, with a view to acquiring further information, he travelled to all places which had been sanctified by the Acharya himself during his three all-India pilgrimage trips. The fact that the author travelled to all those places is testified by himself in one of the concluding verses : "Śrutvà nijācāryakatha nijebhyo deśe videśe ca bahuśrutebhyah" 1.e. ".. having heard about my own Acharya from close associates and also from knowledgeable persons, here and elsewhere..” Shri Vallabhacharya lived during the period between Samvat 1535 and Samvat 1587. He was the last among the great Vaishnava Acharyas and one of the foremost religious teachrs of India. He delivered the divine message of love of God to the world by propounding the philosophy of Suddhādvaita Brahmavāda and establishing the Path of Grace (Pushti Marga), which is supported by the four traditions of the scriptures like the Vedas, the Gīta, the Bhagavata and the Vyāsasutra. He undertook three extensive trips to all the corners of the country and taught devotion to Shri Krishna. 1 ( x ) Śrī Yadunātha Mahāprabhu was the sixth son of Shri Vitthal. nathaji, the second son of Mahaprabhu Shri Vallabbacharyaji. He appeared on earth at Adel on the sixth day of the bright fortnight of Chaitra, Samvat 1615 He was a profound scholar of the Vedas, the Vedanta, and the Ayurveds. He is accepted as an incarnation of Divine Wisdom (jñāna) by the followers of the Pushti Marga. Some time about Samvat 1635, Shri Vitthalpath Prabhu, established seven religious seats (Pithas) and installed his seven sons there, while retaining the principal seat for himself. He also handed over seven Krishna Svarupas to his sons as objects of their worship. In this division, the sixth son, Shri Yadunathji received the Svaivpa of Lord Balkrishnaji, one of the ancient Svarupas belonging to the family. Shri Vrajarayji, who is believed to be an incarnation of Shri Yadunathji, brought this Svarupa of Lord Balkrishnaji to Surat in Samvat 1727 and continued the tradition of the Sixth Gruha of Shri Yadunathji, which is still there in unbroken succession Shri Yadunathji reached his eternal abode about Samvat 1660. In Samvat 1658, he composed the present work which was completed at Chamatkaripur, now known as Chanod, in the District of Bharooch near Surat, as mentioned in the work: “Vasubānarasendvabde (1658) Tapasyasıtake ravau / Camatkāripure pūrņo grantho 'bhût Somajätate // It gives me unqualified pleasure to find that this important work, which remained out-of-print for a long time, having now been published by Shri Vallabha Publications, Baroda, is made available to the readers interested in knowing the authentic life history of Mahaprabhu Shri Vallabhacharya. The publication is brought out on the auspecious occasion of the 425th anniversary of Shri Yadunathji's appearance on earth, and hence, is to be congratulated all the more. The original work is in Sanskrit, wihch had been trans-

( xi )
lated into Hindi by Purushottam Sharma Chaturvedi, several
years
back. The present edition includes th: Hindi translation which will
facilitate the readers to understand the original.
I am sending my heartiest blessings to the Management of
Shri Vallabha Publications who are now engaged in spreading the
Divine message of Shri Mahaprabhu Vallabhacharya to distant
parts of the world by publishing Pushti Marga literature in English.
Samvat 2041
GOSWAMI BALKRISHNALALJI
Phalgun Su 11
Srigovindaprabhuprakatyotsava

॥ श्रीयदुनाथाष्टकम् ॥
तरणिशतसहस्रोद्दीपितोद्दामरूपं
सकलभुवनबन्धं राजराजाधिराजम् ।
अमलतनयजातं रुक्मिरणीलालिताङ्ग
यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥१॥
रचिततिलकभालं कण्ठवृन्दासुमालं
विरचितशुभमुद्रं स्कन्धयज्ञोपवीतम् ।
धृतकनकसुवस्त्रं भूषणाभूषिताङ्ग
यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥२॥
मृदुवचनविकासं शोभितास्यं सुनासं
विकसदधरहासं दिव्यलीलाविलासम् ।
व्रजविपिननिवासं भावितस्वान्तरासं
यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥३॥
निगमपथसुपोषं सोमयागप्रजोषं
हरिविमुखविरोषं सर्वदोषप्रमोषम् ।
निजजनपरितोषं ज्ञानविज्ञानकोषं
यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥४॥
विमलसुमतिकारं ब्रह्मवादप्रसारं
कलिबलविनिवारं मायिवादान्तकारम् ।
विषयजलधितारं सक्षम कर्णधार
यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥५॥

( xiv ) भजनरसरसज्ञं वेदवेदान्तविज्ञं शुकमुखगदितज्ञं श्रीसुबोधिन्यभिज्ञम् । निजनयचयसुझं सम्यगुद्धारिताझं यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥६॥ स्वमतकृतविमर्श कृष्णभक्तिप्रकर्ष हरिचरितसुवर्ष वर्धितात्यन्तहर्षम् । हृतजनभवतर्ष भक्तिचित्तावकर्ष यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥७॥ प्रशरणशरणात्तं गुम्फिताचार्यवृत्तं विनयितमदमत्तं धर्मषट्काश्रयं तम् । प्रकटिततदुपान्त्यं नान्तपारं महान्तं यदुपतिमभिवन्दे बालकृष्णप्रियं वै ॥८॥ इति यदुपतिपादप्रेमसम्पन्नचित्तः सकलवृतजनानां दासदासानुदासः । प्रकटयति तदीयं त्वष्टकं वल्लभो व ननु निजकुलदेवः प्रीयतां बालकृष्णः ॥६॥ ॥ इति श्रीयदुनाथपरम्परोद्भव-श्रीगोविन्दरायात्मज-वल्लभविरचितं श्रीयदुनाथष्टकं सम्पूर्णम् ॥ 7 ŚRIYADUNĀTHĀȘTAKAM 1. I bow down to Yadupati (1 e. Shri Yadunath Mahaprabhu), devoutly attached to Shr Balakrishna Child form of Shri Krishna, who shines like a hundred thousand suns, who, as the Supreme Self, is worshipped in all the four worlds, who is the overlord of other louds, who appeared from the son (i e. Shri Vitthalnathji) of Shri Vallabnacharyaji and whose physical form have been nourished by mother Rukmini 2. I bow down to Yadupati, duvortly attached to Shri Balakrishna, whose forehead is marked with (Urdhvapundra) tilaka, whose neck is adorned with a nucklance (of basil), whose body is painted with va:10us suspicious signs (as Shankha, Chakra, etc.), who wears yellow clothian as beautiful as that of gold and whose limbs are bedeckcá with ornaments. 3. I bow down to Yadupati, devootly attached to Balakrishna, who speaks with a melodious voice, whose face and cose are exquisitely beautiful, whose lips are resplendent with divine smile, whose gestures and movements are divide, who resides in the forests of Braja Bhumi, and who meditates, in the core of his heart, upon the daliances of Lord Krishna as Rasal: la. etc ) 4. I bow down to Yadupati, who upholds the Vedic tradition and feels pleased with the Soma sacrifice, who is very angry (only) on the indifferent to the Lord Hari, who redeems people from all blemishes, who delights among his own people (1. e. the Vaishnavas) and who is repository of all knowledge and wisdom. 5. I bow down to Yadupati, devoutly attached to Balakrishna, who purifies the intellect of others, who expounds the 'philosophy of Brahman, who wards of the evil force of the age of struggle (Kaliyuga), who refutes the Mayavada (the theory of illusion as propunded by the Advaita school), and who is an able nevigator for crossing the ocean of Samsara (lit.'objects of the senses), ( xvi ) 6. I bow down to Yadupati, devoutly attached to Balakrishna, who relishes the essence of adoration (1. e. the sole object of adoration, Lord Krishna), who is well versed in the Vedas and the Vedanta, who knows the (esoteric purport of) Shrimad Bhagavatam and Shri Subodhini (commentary on Shrimad Bhagavatam by Shri Vallabhacharya Mahaprabhu), who well expounds the tenets of the philosophy of his own school (i.e. Suddhadvaita) and who finally redeems the ignorant. 7. I bow down to Yadupati, devoutly attached to Balkrishna, who reflects on his own philosophy, who has sublime devotion to Lord Krishna, who showers (on the devotees) the nectar of Hari's pastimse and thereby greatly enhances their ecstatic rapture, who removes the mundane desires from the hearts (of the people close to him) and who draws the minds (towards the Lord) of those who surrender. 8. I bow down to Yadupati, devoutly attached to Balakrishna, who is the refuge of the (spiritually) destitute, who has composed the biography (i e. Srivallabhadigvijaya) of the Acharya (Shri Vallabhacharyajı), who subdues the proud, who is endowed with six divine qualities (viz, majesty, prowess, fame, beauty, knowledge and requnciation), in whom all the qualities attain culmination, who transcends all limitations, and who is great (in all respects) 9. I, Vallabha, with heart devoted to the lotus feet of Shri Yadunatha Mahaprabhu and being the servant of the sevants of the servants of the devotees who have entered in the Path of Grace (Pushti Marga), am offering this octave of verses in praise of Shri Yadunath Mahaprabbi. May our family Deity, Shri Balakrishna be pleased. Here ends Sriyadunāthāştaka composed by Vallabha, son of Shri Govindraya, born in the lineage of Shri Yadunathaji.

अथ संस्कृत-वल्लभदिग्विजयानुक्रमणिका. विषा: विषयाः २ or २ २ ३ २ ३ ६ ६ मालाचरणम्. विद्यानगरराजपुरोहितपुत्रीम्या २ दाक्षिणादेवर्णनम्, सह परिणयनं च. श शाकुम्भकरनगरीब २४ ततोऽसत्यत्रयोत्पत्तिः दीक्षितयज्ञनारायणप्रादुर्भावः १ २५ भगवंदनुत्पत्तौ तेशं विरक्तिर्जनार्द- विष्णुमुनिना सह समागमः. २ नक्षेत्रे च गमनम्. १ तेन सह वार्तालापो,भक्तिधर्ममाहि-२६ तत्र प्रमाकरमुनेोपालमनुपाहिः प्रार्थनं गोपालमन्त्रप्राधिक संप्रदायप्रन्याऽध्ययनं च. सोमयज्ञानुष्ठानम् २७ तेषामन्वेषणार्थ पितृपादगमनं सत तत्र भगवत्प्रादुर्भ.ब. मानयनं च. ९ स्तुतिः. २८ शङ्करदीक्षितस्य समागमः, तेन १० वरयाचनार्थ प्रेरणा सह यात्रागमनमन्त्रसंच. ११ बरदानम् ३ २४ यात्राऽर्थ प्रस्थानम् १२ भगवतस्तिरोधानमः • ३० प्रयागयात्रा, १३ सक्रियानिबन्धपद्यम्. ३१ तत्र श्रेष्ठकृष्णदाससमागमन, १५ गङ्गाधरसोमयाजिप्रादुर्भावः ३ वरप्रार्थनं च. १५ तेषां संक्षिप्तचरितम्. ३ ३२ काशीयात्रा. १६ गणपतिसोमयाज्युत्पत्तिः ३ १३ गयायात्रा. १७ तेगां दक्षिणकर्णाटकयात्रा. १ ३४ काशीगमनम्, १८ तत्र ध्वजारोपणपूर्वकोदुवादिजयः १६ तत्र यवनोपद्वश्रवणं ततः १९ बल्लभसोममाजिप्रादुर्भावः. पलायन र. २. तश्चारितन्. ३६ मार्गे चम्पारण्यपालिस्तत्र श्रीवरम २१ जनार्दनक्षेत्रे भगवालोकप्रातिः. ५ भगवत्पादप्रादुर्भाव १२ श्रीलक्ष्मणभट्ट जनानिमट्टयो ३७ आकाशवाणी. जन्म. ५ ३८ नन्दालयलीला. १३ तत्र भीलक्ष्मणस्य गुणवर्णन, ३९ ततः कृष्णदासमष्टिमार्थनया- ३ विषयाः -यनंच. चतुर्भद्रपुरगमनं, तत्र कतिचिहि द्विद्यानगरे 'श्रौतस्मा नां वैष्ण- नानि निवासश्च. वानां च विवाद :श्रवणम् Rॐ तत्र भेडिने मुत्रदान, ५८ विद्यानगरगमनार्य श्रीवलभस्य मन्त्राष्टादशपुरचरणमाध्य- मातृपादप्रार्थनम्. सोमबागध. ९९ मातृपादानामपि सह यानार्थ कथनं ११ पुनः काशीगमनम. .8 तत्कथनस्वीकृतिश्च १२ १२ श्रीवलमबाललीलावर्णनम्, १६. जनार्दनभट्टानां भारप्रापणार्थ घोटका. ४३ केशवपौयुत्पतिः दियोजनम्, मुकुन्दमयादिदानं च.१२ ४५ श्रीवल्लभस्य, प्रतबन्धमहोत्सवः. ६१ मुकुन्दशालिग्राम.दि-गृहीत्वा ततः १५ वेदवेदाङ्गादिनिखिलविद्याभ्य- प्रस्थानम्. १२ ॥ इति मनमावबेदः ॥ १६ श्रीवल्लभगुरुवर्णनम्, १० १७ बदमणनीक्षितानां कोपि विचार::१० अथ द्वितीयावच्छेदः । १८ लक्ष्मणदक्षितानां भगवल्लोक- १२ विद्यानगरयात्रा. प्राप्तिः ११:१३ तत्र सर्वेषामाहिककर्माविवर्णनम् १२ ११ तेषामौलदहिककर्मानुशनं ६४ मार्गे कृष्णाप्राविः, नत्र गाथप. मयामाईच. त्यपुष्पदन्देन सह-विचादः. १९३ १. प्रयागमार्गेणबम्पारस मनम् १९६५ मममसपाधिः,वत्र सिंह- ५१ भागवतसप्ताहानुष्ठानम्, दर्शनं दुगिदी नितजयः- १२ अमरकण्टके माध्वमहत्तरमपतिः११ ११ कुण्डिनपुरे-प्रमिनिस्ववादाचम्. १३ 4. वृधिनगरे बैप्णवामपण्यदामो- ६७ कालीमामे सत्याविवादवर्णनम्. १३ हरदासप्रपतिः ११ वयाचलपातिक मत्र अक्ष्मण- १४ निजामहारगमन, नत्र केशवपी- बालहरिदर्शनाद. रितोत्सवः १२ ६९ रात्री मातृचरणानां स्वमे श्रीलक्ष्म- १५. तानेकेषां विधापता पराजयस्ते- पट्टस्य भगवतप्रवेशदनमः। षां प्रसिध. १२.७० वेणीप्रातिः, तत्र विनायनसह वेरे २६ शम्भुमदृत्य मपतिः १२ विवादोन्धकारबादवर्णनं च. १७ विधानगराहावदका मन बन्मुला ७१ विवान गातिक प्यावा.

[३] विषया. पृष्ठम्.! विषयाः . १९ जिता इति श्रवगम्, १४/८९ तत्र शम्भुभट्टस्योत्थाय किमपि ७२ राजसभागमनम्. कथनम्. १७ ७३ तत्र श्रीवल्लभकृतोयात राजानुग ९० श्रीमदाचार्यचरणानां कनकाभिषेक.१८ पराजयः. १४/३१ राज्ञ उपायनादिनिवेदनं तदस्वी- ७४ सपदिनावधि यतिराजेन सह कृतिश्च. विचार . १४/१२ उत्सवानिमित्तंकारागाराविरुद्धजनेभ्यो ७५ दशदिनावधि बाखैम्तार्किकादिभिः दीनेभ्यश्च स्वर्णपात्र वितरणम्. १९ ख्यातिवादाढी विचार . १४, १३ श्रीमदाचार्यविरुदावलिः ७६ ततो दिनत्रय गागभट्टेन सह २४ सकुटुम्बस्य राज्ञः प्रपत्तरुपायन- शब्दाना नित्यत्वानित्याबविचार. १४ निवेदनंच. १९ ७७ प्रतिपाक्षिमतखण्डनं, वैष्णवधर्म ९५ अवशिष्टार्चनम. २० स्य च मण्डनम् १५.९६ श्रीमदाचार्यपरिकरस्याऽन्येषामा- ७८ श्रीवल्लभम्य सभायां विजयः चार्यादीनाच दानमानादिना सत्कृति:२० ८१ ततः निजासिकागमनम् . १५:१७ राज्ञ उपायनम्बीकारार्थ श्रीम- तत्र व्यासागमनं. म्दामहास दाचार्यविज्ञप्रिन्तेषा सप्तस्वर्णमु- नाधिरोहण:र्य श्रीवल्लभप्रार्थन च १५ दिकास्वीकारश्च. २० ८१ भग दाज्ञानप्नभिनेको विष्णुस्वा- १८ शेषद्रव्यस्य भागचतुष्टयम्, मिसिंहासनाविरोहणस्वीकृतिश्च १५/२९ श्रीमदाचार्याणामुपदेशः. २१ ८२ श्रीवल्लभभ्य आचार्य साम्राज्याभि १०० श्रीमदाचार्यपादुकाप्रापणम्. २२ पेकार्थ राजहर्यप्राङ्गणे मण्डपकन- १०१राज्ञोवैष्णवधर्मजिज्ञासा नवर्णनंच२२ ककलगादिसामग्रीसम्पति.. १५ १०२ प्रसादमालादि गृहीत्वा राज्ञ. ८३ राजाज्ञातोनटनर्तकगन्धवाद्याहूति १५ स्वहर्म्यगमनम्. २२ ८४ सम्मन जनागा सस्थति . १६ १०२ विखनालगानम्. ८५ श्रीवल्लभकनकामकार्य राज्ञोकि- १०४ नम्य पूर्ववृत्तकथनम्. .२२ ज्ञप्तिासतीर्थादिमित्तदनुमोदनंच.१६ १०५ विष्णु प्यामिचरितम्. २३ ८६ श्रीमदाचार्यसमानयनम्. १६ १०६ तच्छिप्यपरम्पराया वर्णनं ८७ तत्र राज्ञः सन्मुग्वोपसर्पणम्. १७ सक्षेपण चरित च. २४ श्रीमदाचार्याणां मण्डपप्राप्ति . १७/१०७ श्रीमदाचार्य:णां विल्वमङ्गलान्म- २२ [४] २५ विषयाः पृष्ठम. विषयाः पृष्ठम् न्त्रप्राप्तिः संप्रदायरहस्यप्राप्तिश्च २५ ङ्कितत्वादधोदेश स्थिति:श्रीवरद. १०८ बिल्वमङ्गलविसर्जनम्. राजकारिताऽऽचार्यसत्कृतिश्च. २७ १२४ नोलकण्ठाचार्याशिष्यैः सह ॥ इति द्वितीयाऽवच्छेदः ॥ शिवकेशवयोरीश्वरत्वे विवादः. २७ १२५ चिदम्बरयात्रा. १०६ श्रीमतां तीर्थयात्रागमनम. १२६ दक्षिणद्वारकायात्रा. दक्षिणयात्रा। २५ १२७ तत्र राघवाचार्यादिभिः संगमो- ११० तत्र प्रथमं पम्पासरोवरयात्रा. २६ भागवतस्य प्रामाण्यमूर्धन्यता- १११ मध्येमार्गशूकरक्षेत्रान्मेघनकृष्ण- स्थापनं च. दासप्रपत्तिः. २६ १२८ दक्षिणमथुरायात्रा. २७ ११२ पम्पायां दिवसत्रयेण भागवतपा १२९ विष्णुस्वामिमतगवैष्णवकृतार्चा. २७ रायणम्. २६ १३० रामेश्वरयात्रा. २८ ११३ कस्यचन तृषार्तपक्षिणो मोक्षः १३१ केषांचिच्छेवानां शासनम्. कृष्णदासस्य छत्राधिकारप्राप्तिश्च२६ १३२ श्रीरामेश्वर पूजन पारायणम्तुतिश्च२८ ११४ ऋप्यमूकयात्रा २६ १३३ दर्भशयनानन्तशयनयात्रा. २८ ११९ तत्र विरक्तवैष्णववरूथिनीपति- १३४ ताम्रपर्णीयात्रा. २८ श्रीरामदासेन सह समागमः, तस्मै १३५ पालकोटेश्वरस्थपुरोधसोदुःखवि- भाक्तिमाहात्म्यश्रावणम्. २६ मोचनम् २८ ११६ कुमारपदयात्रा. २६ १३६ पालकोटे राज्ञो राश्याश्च प्रपत्तिः.२८ ११७ तत्र व्याससूत्रकथा,कुमारपादा १३७ श्रीवैकुण्ठयात्रा. २८ दीनां च शिष्यत्वम्. २७१३८शेषाचार्यस्थप्रश्नास्तत्प्रत्युत्तराणिच२८ ११८ कस्यचित्कापालिकस्य शासनम्, २७ | १३९ आलवालाचन्नगरीगमनम् २८ ११९ वेकटाद्रियात्रा. २७१४० तोताद्रियात्रा. २९ १२० तत्राचार्यसस्कृतिर्भागवत- १४१ तत्रत्यजीणस्वामिकृताऽऽचार्य पारायणं च. सत्कृतिः. २९ १२१ कामकोप्णीयात्रा २७ | १४२ कृष्णदेवसभावृत्तान्तवर्णनम्. २९ १२२ काञ्चीयात्रा. २७ १४३ विपिने नीराशयोत्पादनम्. १२३ तत्र सोपानपङ्क्तेरष्टपदीगद्यपद्या- १४४ दीर्घनारायणयात्रा. २९ २८ [५] विषयाः पृष्ठम्. विषयाः. . ३२ १४५ तत्र जीणम्वामिकृता सत्कृतिः. २९ प्राप्तिः. १४६ तुलसीनालाविषये प्रश्नस्तदुत्तरंच२९ १६४ तत्र यतिराजेन सह वार्तालाप:.. १४७ कुमारीयात्रा. २६ एकदेवपूजावादश्च. १४८ पद्मनाभया. २९ १६५ पुनर्विद्या नगरप्राप्तिः. ११ १४९ तत्र श्रीमदाचार्यचरणोदकेन तत्र १६६ तत्र राज्ञःप्रार्थना धर्मश्रावण च.३२ त्यराजपल्या ब्रह्मराक्षसान्मुक्तिः.२६ १६७ श्रीपाण्डुरङ्ग (विठ्ठलनाथ) यात्रा.३२ १५० जनादनक्षेत्रयात्रा. २९ १६८ तत्र पारायणकरणं भागवतेः १५१ तत्र प्रेमाकरस्वामिाशेप्य-प्रशिष्यैः सह संवादश्च. सह वार्तालापः. २९ १६९ नासिकयात्रा. १५२ मलयाद्र्यारोहणं हिमगोपालको १७० तत्रत्यब्राह्मणैः सह संवादः ३२ ण्डिन्या श्रमयात्रा च. २९ १७१ रेवादक्षिणोत्तररोधसो परिक्रमः ३२ १५३ तत्र केनचिवृद्धसुनिना सह समा १७२ तत्र कम्यचन मृगस्य शरगा- गमः, चन्दनवन दर्शनं वृद्धतप गतिस्तदनु व्याघस्यापि तम्मै स्विनां मोक्षः. राज्यादिदानं च. ३२ १५४ माहिषपुरीप्राप्तिस्तत्रत्यराज्ञो १७३ दारुवनेऽर्जुनद्रुमीभूतराजपुत्र- भागवतधर्मश्रवणं प्रपत्तिश्च. ३० मोक्षः. १५५ महिलाकोटसंज्ञकयादवाद्रियात्रा.३० १७४ भृगुकच्छ ( भडोंच ) माहिष्म- १५६ तत्र चपलरायारव्यगोपालदर्शनं त्योर्यात्रा. ३३ तत्रत्यजीर्णस्वामिना सह तप्तमुद्रा- १७५ विशालायात्रा. ३३ विषये वार्तालापश्च. ३० १७६ तत्र विद्वत्पराजये धूर्तशतस्य १५७ सुब्रह्मण्ययात्रा. ३० युमपन्प्रश्नशतं श्रीमदाचार्याणां १५८ तत्रत्यब्राह्मणविदुषां विजयः- ३१ मुखशतेन तदुत्तरं च. १५६ उडुपीकृष्णयात्रा. ३१ १७७ चैद्यस्थान्प्राप्तिः.. १६० तत्र माध्वयतिसजेन सह संवादः३१ १७८ वेत्रवतीप्राप्तिः १६१ गोकर्णयात्रा. ३१ १७६ तत्र घटसरस्वतीजयनं तत्रत्य- १६२ तत्र वामादिमतखण्डनं, विद्यानग़र राज्ञः प्रपत्तिश्च. पुरोधसःसमानयनार्थमागमनं च ३१ इति दक्षिणयात्रा। १९३ ऋष्यशृङ्गाश्रम ( शृङ्गेरीमठ )- [६] WWW w w w w w w w w विषयाः पृष्ठम. विषयाः पृष्ठम. ॥ अथ मध्यमयात्रा. ॥ १६७ अर्हत्यत्तनगमनम्. १८० धवलगिरिप्राप्ति ३४ १६८ तत्र नै सह विवादस्तेषां पराजय. केषांचन प्रपत्तिश्च. ३1 १८१ तत्रत्यराजनिवेदितव्याग्रणे विदृद्भि .सह विवादम्तषां जयश्च३४ १९९ वृद्धनगरयात्रा. ३६ २०० तत्र नागराणां भस्मरुद्राक्षवारण- १८२ मथुगयात्रा. विषये विवादः प्रपत्तिश्च. १८३ तत्र उमगरचर्तुवेदाऽजया वि- श्रान्तितीर्थ स्नानं पारायणं च. ३४ २०१ विश्वनगरयात्रा. १८४ गोकुलयात्रा. २०२ तत्रत्यप्रजादीक्षण. ३६ १८५ तत्र श्रीमदाचार्येभ्योगद्यदानम् ३४ २०३ डङ्कर्षिपद ( डाकोर ) यात्रा. ३६ १८६ गोविन्दघट्ट पागरणम्. २०४ तत्र भागवतगीतयो.पारायणम्. ३६ २०५ नर्मदातीर्थयात्रा १८७त्रजयात्रा. १८८ तत्र वृन्दावने नरहरियतिना २०६ भृगुकच्छमार्गत आश्विनेयती- र्थयात्रा तत्र पारायणंच. समागमस्तस्य सन्यासनं च. ३४ २०७ पारायणान्ते देवर्ण्यप्सरसां दर्श- १८९ पुष्करयात्रा. १९० तत्र सहिनया पारायणं ब्रह्मदत्ता- नेन गुर्जराणां विस्मयःप्रपत्तिश्च ३६ दिभिः सह ब्रह्मविष्णुपूजने विवादश्च३५ २०८ तापीयात्रा. १६. आम्बिकावनयात्रा. २०९ तत्र शुप्कैकोर्ध्वहस्तपादयोगिना १९. तत्र कस्यचन शिवयोगिनःपरा- सह समागमस्तन्मुक्तिश्च. २१० भानुक्षेत्रयात्रा. जय. प्रपाचश्च. २११ तत्र पारायणं जाम्बवद्विप्रदक्षिणंच३७ इति मध्यमयात्रा २१२ कपिलक्षेत्रयात्रा. २१३ तत्र वेदपारायणं कापिलविप्र- 'अथ पश्चिमयात्रा प्रपत्तिश्च. १९३ तत्र प्रथमं सिद्धपुरयात्रा. ३५ ३२१४ बहुचरायात्रा. ३७ १९४ उदीच्यविप्रैः सह मूर्तिपूजावादः.३९ १२१५ तत्र वामैः सह विवादस्तेषां १९५ वटेश्वरयात्रा ३५ पराजयश्च. १९६ तत्र रात्री कथाऽहत्पननगमन २१६ सिद्धाचलयात्रा. ३७ मन्त्रण च. ३५१२१७ तत्र जैनपाडतानां सम्नुस्खे + [७] विषयाः पृष्ठम्. विषयाः पृष्ठम. जैनमतवर्णनखण्डने. ३७ हिंसाविषये प्रश्नश्च. ३९ २१८ प्रभासयात्रा. ३७/२३२ आचार्यचरणाना कयाश्चित्काक- २१९ तत्र कस्यचन शम्भुभट्टभक्तस्य कपोतयोमुखन तत्तत्पूर्वजन्मकथा- प्रपत्तिः सोमनाथदर्शनवदपारायणंच३७ पूर्वकं तदुत्तारणं तयोः प्रपत्तिश्च ३९ २२० रैवताद्रि ( गिरनार ) यात्रा. ३७,२३३ रहूगणपुर-नृसिंहाद्भव प्रल्हादादि- २२१ तत्राश्वत्थाम्नः कृष्णेन सह स- पञ्चनदीयात्रा. मागमो गोरख्यशिप्येभ्यो गारख्य- २३४ रवासरोयात्रा. कोटिदर्शनं चः ३७ इति पश्चिमयात्रा। २२२ मूलगोमतीयात्रा. २२३ तत्र कस्मैचन पातञ्जलयोगविदे अथोत्तरयात्रा। दाक्षिणात्यविप्राचार्याणां भाग- वतश्रावणं हरिलीलादर्शनं च. ३८२३८ तत्र प्रथमं यमुनोद्भव यमुनोत्री) २२४ द्वारकायात्रा. ३८ यात्रा २२५ तत्र द्वारकेशस्याचार्यचरणशरणा २३६ कुरुक्षेत्रयात्रा. गतीकृतजनस्वाकृतिप्रतिज्ञा, २३७तत्र कतिचिद्विप्रपण्डितानांप्रपत्ति ४० पारायणं, शारदामठस्थदण्डिनां २३८ हरिद्वारयात्रा पराजयश्च. ३८/२३९ हृषीकेशयात्रा. २२६ साचीहररामदासप्रपतिस्तेन २४० त्रिहरि (टिहरी) यात्रा. सह शङ्खोद्धारादियात्रा च. ३८ २४१ गङ्गावतरणभगीरथशिला- २२७ नारायणसरोयात्रा. रागोद्भवयात्रा, लक्ष्मणान्दो- २२८ तत्र सिन्धुनृपामात्य-रुग्णसुतनैरो- लागमनं च. ग्यकरणं तद्गृहसनाथनं च. ३८.२४२ रुद्रप्रयागयात्रा. २२९ सिन्धुवररोधसा यवनमहृत्पदसमीप २४३ तत्र विल्वमङ्गलसम्गग़मो गुप्तका- प्राप्तिः शीस्थपुस्तकचयदर्शन च. २३० तत्र शकानां सिंहव्याघ्रादिरूपा २४४ केदारयात्रा. चार्यपुरुषदर्शनं स्वगुरवे तद्वर्णनं च.३९ २४५ ऊखामठजोषीमठयायावर- २३१ तच्छ्रुत्वा मागधबौद्धेन सह तद्गु परामादनम्. रोधमनिर्णयार्थमागमनं हिंसाऽ २४६ (बदरी नारायणपदयावा. ४० [८] व्यासन सह प्राप्तिः. पारायणं च. विषवाः पृष्ठम. विषयाः ष्ठपृम. २६२ तत्र कयोश्चिद्दम्पत्यो-रूपक्पिया- २४७व्यासाश्रमयात्रा सकृतिस्तत्यपत्तिश्च. समागमश्च. ४२ २६३ शोपनठहरिहरक्षेचयात्रा. ४२ २४८ शाणशृङ्गनन्दप्रयाग कर्णप्रयाग - चाकाचक्यघट्टमार्गेण शम्भलग्राम २६४ तत्र सारस्वत भगवान्दासप्रपत्तिः४२ ४०२६५ गयायात्रा. ४२ २४९ कान्यकुब्ज ( कन्नौज ) प्रानि.४१ /२६६ वैद्यनाथयात्रा. ४२ २५० तत्र सकुटुम्बदामोरदासप्रपत्तिा २६७ गङ्गामागरयात्रा तत्र भागवत- रकेशप्रतिष्ठापनं च. ४२ २५१ नैमिषारण्ययात्रा. ४१२६८ वैतरणीयात्रा, २५२ अयोध्यायात्रा. ११/२६९ तत्र सर्वासां गवां कृष्णीकरणं २५३ तत्र रामायणपारायणम्. पुरोहितेभ्योदानं, तत्प्रपत्तिश्च. ४२ २५४ प्रयागयात्रा, तत्र बेदपारायणं च ४१/ २७० श्रीजगन्नाथयात्रा ४२ २५६ विन्ध्याद्रियात्रा. २७१ तत्रैकादशीव्रतानुष्ठानं परेयुः प्रमादभक्षणं च. १२ इत्युत्तरयात्रा. २७२ विद्वद्विवादनिर्णयार्थ राजसदो- अथ पूर्वयात्रा. गमनम. ४२ २७३ आचार्यकृतः सर्वविद्वत्पराजय.. ४२ २५६ तत्र प्रथमं काशीयात्रा. ११/२७४ ततः सन्दहे श्रीजगन्नाथाग्रे पत्रि- २५७शिवगयाया. कास्थापनम् २५८ तत्र कस्याश्चन राजमहिलाया गु- २७५ श्रीजगन्नाथलिखित. श्लोकः, ४३ रुचरणोदकेन कृष्णदासकृतं प्रेत- २७६ तत्रापि कम्यचन विदुषः सन्दे. मोक्षणम. हे पुनः पत्रिकास्थापनं तदुर पा २५९ काशीयात्रा,अनन्तरं मणिकर्णिका प्सौ तस्य विदुषो निर्वासनं च. ४३ स्थितिव २६० तत्र प्रेष्ठिपुरुषोत्तमदासस्य प्रार्थनं, २७८ तत्र मृगशावस्य पालनं, सत्पपतिस्तगृहे मदनमोहनमूर्ति माक्षः पारायण च ४३. स्थापनं च. ४२/२७९ महेन्द्राचलयात्रा. २६१ गोमतीसङ्गमयात्रा. १२/२८. वराज्ञयाभागवतपारायणम्.४३ ४३ ४१ ४१/२७७ मन्दारमधुसूदनयात्रा. ४३ ४२..

[९] विपयाः पृष्ठम् । विषयाः पृष्ठम्. २८१ कम्यचन विणुम्वामिमतवार्तनो २९६ शूकरक्षेत्रयात्रा. ४६ वृद्धवैष्णवम्य आचार्यचरण २९७प्रयागयात्रा तत्र चतुराम्नायस्थ- दर्शनेन वैकुण्ठप्राप्तिः चिरक्तकृतः समादरश्च. २८२ गोदावरीयात्रा. ४१ १ २९८ काशीप्राप्तिः ४६ २८३ निजाग्रहारप्राप्तिः. ४४ १२९९ तत्र श्रीविठ्ठलनाथप्रत्तिदेवम्भ- इति पूर्वयात्रा- प्रथमयात्रा च दृस्य कन्यादानग्रहणार्थ प्रार्थना, २८४ मात्रे तीर्थयात्रावृत्तवर्णनम्. शम्भुभट्टद्वारा तत्स्वीकृतिश्च ४६ ३०० जगन्नाथयात्रा. द्वितीययात्रा ३०१ गङ्गासागरप्राप्तिः २८५ तत्र प्रथमं मङ्गलप्रस्थया. ४५ १३०२ तत्र कृष्णाय वरत्रयदानम. २८६ वेङ्कटाद्रिप्रभृतिदक्षिणयात्रा,कायस्थ- १३०३ सुन्दरदासस्योपर्यनुग्रहः. नारायणदासोपदेशः श्रीविठ्ठलनाथ- १३०४जगदीशयात्रा माधवदासोपदेशश्च४६ सेवाच. इति द्वितीययात्रा २८७ श्रीविठ्ठलेशानां विवाहार्थमाज्ञा, ४५ २८८ गुर्जरादीन् पवित्रांकुर्वद्भिराचार्य ३०५ विवाहारम्भः. चरणैः कपूरसुदामवालोपदेशः ४५ १३०६ कन्यादानप्रतिज्ञा. ४७ २८९द्वारकायां भगवान्दासाद्युपर्यनुग्रहः४५ १३०७ ग्रहमखादिपूर्वको विवाहोत्सवः.१७ २९० सिद्धपुग्यात्रा. ४५३०८ गोत्रोच्चारः २९.१ भीम नाथे काभ्याश्चिदम्पतीभ्यां ३०९पितृव्यजनार्दनद्वारा वध्वादीक्षणम४. पुत्रोत्पत्तिबग्दानं तय प्रपत्तिश्च ४५१३१० काश्यांस्थितिरौपासनं च ४५ २९२ बालस्यापि प्रपत्तिः ४५३११ तृतीययात्रारम्भः २९३ पुष्करारण्यमार्गतो व्रजागमनमे ३१२ तत्रप्रथमवैद्यनाथ-तरुखण्डप्राप्ति:४८ काख्यक्षत्रियाप्रपत्तिश्च. ४६ १ ३१३ तत्रैव भगवतो गोवर्धननाथस्य व्र- २६४ कुरुक्षेत्रबदरिकाश्रमयात्रा, व्यासा जाग़मनाज्ञा. ब्रजागमनं. मध्यमार्ग श्रमप्राप्तिश्च. पद्मनाभकुम्भनदासयोः प्रपत्तिश्च ४८ २९५ तत्रकृष्णाय वरद्वयप्रतिज्ञा, व्यासेन १३१४ श्रीनाथसेवाप्रकारसंपादनम् ५८ संवादस्तस्कृता गार्हस्थ्य ३१५ मिथिलायोध्योपरिमार्गेण विधानाज्ञा . जगन्नाथयात्रा. ४७ ४७ .

[१०] पृष्ठम्. . विषयाः पृष्ठम्. विषयाः ३१६ द्वारकायात्रा, मीरापुरोहितराम पत्तद्विदारणराजाज्ञयाखलोनांभर्सने च ४९ म्योपर्यनुग्रहरेच ४८ ३३१ अत्रावसरे हरिवंशपाठकाद्यनुग्र- ३१७ लोहार्गलप्राप्तिवदर्याश्रमयात्रा च १८ हो द्विरागमनं च. ४९ ३१८ व्यासाश्रमप्रातिः ४४ ३३२ महेशाज्ञया काशीतः प्रस्थितिः १० ३१९ त्तत्र श्रीभागवतसन्देहेषु प्रश्नाः ३३३ चरणाद्रो शङ्करकर्मन्दिपराजयः ९० सन्देहनिवृत्तिश्च ४८ ३३४ अलर्कपुरनिवासः ३२० हरिद्वारे घोटकयोगिगर्वमर्दनम् ४८ ३३५ गोवर्धनगिरौ यज्ञानुष्ठानम् ३२१ कुरुक्षेत्रे रामदासपण्डितानुग्रहणम् ४८ ३३६ श्रीनाथस्य नूत्नालये प्रतिष्ठापनम५ ३२२ व्रजागमनम् ४८ ३३७ श्रीनाथ सेवकजनानां नियुक्तिः ६० ३२३ तत्र पूर्णमल्ल श्रेष्ठिप्रपत्तिः ३३८ गोकुले समागमनम् श्रीनाथालयारम्भश्च ४८ ३३९ मधुरास्थितयवनयन्त्रप्रहापणम् ५० ३२४ गोकुले गोकुलचन्द्रलालनम्. ११ ३४० गमानन्दप्रपत्तिः ३२५ कान्यकुब्जे श्रीद्वारकानाथ श्रीम ३४१ पुनरलर्क पुरागमनम् ५० थुरानाथयोरर्चनम् ४९ ३४२ तत्र श्रीगोपीनाथप्रादुर्भावः ३२६ अलर्कपुरे सोमनाथस्य तत्र ३४३ ज्योतिष्टोमयागानुष्ठानम् निवासार्थमर्थनम्. ४६ ३४४ तत्र सर्वेषामेकैककार्य- ३२७ काशीप्राप्तिः. नियोजनम्. इति तृतीययात्रा. ३४५ यागसमातिरवभृथस्नानं च ३४६ वह्नावौषधप्रक्षेपणाचार्या- अथ पूर्वचरित्राक्च्छेदः. णामुदरव्यथाशान्तिः ५२ ३२८ काश्यां त्रिंशत्सहस्रविप्रभोजनसं ३४७ अघमर्षणे तपस्विराजो- केतध्वजारोपणम्. ४९ मोक्षणम् १२९ तदन्यथा ज्ञात्वा खलावद्यार्थिनां ३४८ व्रजयात्रा ५२ विवादः ४९ ३४९ वजितां प्रार्थना ५२ ३३० तन्निवृत्त्यर्थं पञ्चगङ्गापट्टे सभाक ३५० जगदीशमात्रा ५२ रणं तत्रोपेन्द्रादियतीनामन्य ३५१ चरणादिप्राप्तिः विदुषांचपराजयः. ४९,३५२ गोस्वामिश्रीविठ्ठलनाथानां ३३१ पुनावादे विश्वेश्वरद्वारि पत्रिकारो प्रादुर्भावमहोत्सवश्च. ५२ FF [११] विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् ५२ १५३ अलकेपुरागमनं, ७४ तृतीयाज्ञा, मातृचरणोपदेशनं च ५३ तेषा मंस्काराश्च १२/ ३७५ श्रीगोपीनाथानामाचार्य- ३५४ पुन्ब्रजयात्रा सिंहासनस्थापनम् ३५५ श्रीनवनीतप्रियांनयनम् ५२ ३७६ दामोदरादीन शिक्षा ३५६ तण्डिवितण्डेजयनम् ५२३७७ तेपां स्न्यासाथमर्थना तनिषेधश्च५३ ३५७ वधूजिम्मानृजितोगद्यप्राप्तिः ५२ ३७८ संन्यास निर्णयः ५४ ३५८ जगदीशयात्रा ५२३७९ माधवेन्द्रयतेरागमनन् ३५९ कृष्णचैतन्यसमागमः ६२ ३८० भागवतमंन्यासपद्धत्या माध- १६० हरिद्वारयात्रा ६२ वोपाध्यायद्वारा संन्यासग्रहणम् ५४ ३६१ तत्र सर्वत.पूर्वस्वीयजनस्नापनम् ५२ ३८१ माघवयतेः प्रेषदर्शनम् ५४ ३६२ अलर्कपुरे कविराजशिक्षणम् ५२ ३८२ कुटीच काश्रमस्थितिः ३६३ कान्यकुब्जपरमानन्ददासानुग्रह.५३ ३८३ वहूद काश्रमस्थितिः ३६४ व्रजयात्राया सन्तदामानुग्रहः २३३८४ हसाश्रमं समासाद्य काशिका- ३६५ गोपालदासगङ्गाधनुग्रहो गमनम् द्वारकादियात्रा च ५३ : ३८५तत्रसप्तदिनानि गरमहंस्यस्थिति.५५ ३६६ श्रीविठ्ठलेशानां यज्ञोपवीतोत्सव. ५३ ३८६ जलप्रवेशः श्रीगोपीनाथादीना- मागननं च इति पूर्वचरित्रावच्छेदः ३८७ तेषां प्रश्ने आचार्यचरणाना ३६७ श्रीद्वारकेशागमनम्. सार्यश्लोकत्रयलेखनम् ३६८ श्रीगोपीनाथयात्रा तेषां विवाहश्च५३ | ३८८ श्रीमदाचार्य चरणाना व्यापि- ३६९ जगदीशयात्राया गङ्गासागरे वैकुण्ठप्राप्ति. प्रथमाज्ञा ५३ ३८ह तेषा यतिधर्मेण पारलौकिक- ३७० श्रीगोपीनाथवध्वा दीक्षण, विधानम् ५५ गोपीवल्लभभोगसमर्पणारम्भश्च ५३ ३९० श्रीगोपीनाथानां भागवत- ३७१ मधुवने द्वितीयाज्ञा धर्मप्रचारः ३७२ अग्रपुरे द्विवेद्युत्तम श्लोक ३९१ श्रीगोपालमनुपुरश्चरणार्थ गोव- साचीहरोपर्यनुग्रहः धने समागमनं श्रीनाथसवनं च ५५ ३७३ अम्बासत्रियानुग्रहः ५३ '३९२ श्रीजानाश्रय ना, नुख- [१२] विषयाः पृष्ठम् विषयाः प्रेवशश्च ५५ ३९६ श्रौतस्मार्तधर्मप्रचारः पुष्टिभक्ति- ३९६ श्रीविठ्ठलनाथाचार्याणां धर्मप्रचारश्च सिंहासनारोहणम् ५५ ३९७ श्रीमदाचार्यग्रन्थासिका-भक्त-क- ३९४ श्रीगोपीनाथमहिलाया विरोध: थानां संख्या पुस्तकनिग्रहनं च ५५ ३९८ उपसंहारः ३१९ श्रीविठ्ठलनाथानां पुस्तकद्रव्ययोः ३९९ उत्तरचरित्रावच्छेदग्रन्थयोः समाप्तिः सश्चयः ॥ इत्यनुक्रमणिका।

॥ श्रीहरिः॥ ॥ अथ श्रीवल्लभादिग्विजय-भाषाऽनुक्रमणिका.॥ विषय. पृष्ठ. विषय पृष्ठ ५८ १ मङ्गलाचरण. ५७/ १५ लक्ष्मणभट्टजीके गुणवर्णन तथा २ दक्षिणदिशामें काकुम्भकरनगरी. विवाह. ५९ काव० ५७/१६ तोन सन्तानोंकी उत्पत्ति ६० ३ दीक्षित यज्ञनारायणजीकी उत्पत्ति, १७ भगवान्के नहीं उत्पन्न होनेसे ल. और उनका विष्णुमुनिसे समागम ५७ क्ष्मणभट्टजीका विराग़ और ज- ४ विष्णुमुनिकेसाथ वार्तालाप,भक्ति नार्दनक्षेत्रगमन धर्मप्राप्तिकी प्रार्थना और गोपाल १८ वहाँ प्रेमाकरमुनिसे गोपालमन्त्रकी मन्त्रकी प्राप्ति प्राप्ति तथा सम्प्रदायग्रन्थों का ५ सोमयज्ञ और उसमें भगवानका अध्ययन. प्रादुर्भाव. ५८/१९ उनके ढूँढ़नेके वास्ते पिताजीका ६ स्तुति. गमन, तथा उनको लाना. ७ वरदान ग्रहणकरनेकी प्रेरणा. ·५८ २० शंकरदीक्षितसे समागम तथा उ- ८ वरदान. ५८ नके साथ यात्रा जानकी सलाह.६० ९ भगवानका अन्तर्धान. ५८ २१ यात्राका' प्रस्थान. ६ १० सक्रियानिबन्धक पद्यका आशय.५८/२२ प्रयागयात्रा और वहाँ श्रेष्ठी कृष्ण- ११ गंगाधरसोमयाजी का जन्म और दाससे समागम तथा उसका चरित्र ५८ वर माँगना. १२ गणपति सोमयाजीका जन्म और २३ काशीयात्रा. उनकी दक्षिणकर्णाटकयात्रा २४ गयायात्रा. तथा ध्वजारोपणपूर्वक वादियोंका २५फिर काशी आना. जीतना. ५८ २६ वहाँ यवनोंके उपद्रवोंका सुनना. १३ वल्लभसोमयाजीका जन्म और तथा वहाँसे निकलना. ६१ चरित्र. ५९ २७ मार्गमें चम्पारण्य पहुँचना, तथा १४ श्रीलक्ष्मणमहजी तथा जनार्दन श्रीमद्वल्लभाचार्य भगवान्का प्रादु०६१ भहजीको उत्पति १९२८ याकाशवाणी ६९ [२] विषय. पृष्ठ. विषय. पृष्ठ दिन रहना. ६६ २१ नन्दालयलीला. ६२/४६ विद्यानगरसे वावदृकका आगमन ३० कृष्णदासश्रेष्ठीको प्रार्थनासे चतु तथा श्रौतस्मान और वैष्णवोंकी भद्रपुर जाना तथा वहॉ कितनेही विवादका सुनना. ६२ ४७ विद्यानगर जानेके लिये श्रीवल्लभकी ३१ वहाँ सेठजीको वरदान तथा गोपा मातृचरणसें मार्थना. ६६ लमन्त्रके अष्टादश पुरश्चरणसे ४८ मातृचरणका भी साथ चलनेको साध्य सोमयाग. ६३ कथन तथा उसका स्वीकार. ३० पुनः काशीगमन. ६३ १४६ जनाईनभट्टजीका भार पहुँचानके ३३ श्रीवल्लभकी बाललीलाओंका वर्णन ६३ लिये घोडा आदि नियुक्त करना ३४ केशवपौरिका जन्म. ६३ तथा मुकुन्दति आदिका दान. ६६ ३५ श्रीवल्लभका यज्ञोपवीतोत्सव. ६३ १५० विद्यानगरको प्रस्थान. ३६ वेद वेदाङ्गादि सब विद्याओंका ॥ इति प्रथमावच्छेदः॥ अध्ययन. ६४ ३७ श्रीवल्लभके गुरुओंके वर्णन. ६४ ॥ अथ द्वितीयावच्छेदः॥ ३८ लक्ष्मणदीक्षितजीका विचार तथा ५१ विद्यानगरयात्रा. ६७ भगवल्लोकप्राप्ति. ६४ १५२ मार्गमें सबका आहिकादिवर्णन ६७ ३६ उनको अन्त्येष्टि क्रिया तथा गया ५३ कृष्णायात्रा, तथा गाणपत्य पुप्प- श्राद्ध ६५ दन्तसे विवाद. ४० चम्पारण्य आना तथा भागवत ५४ मङ्गलप्रथयात्रा तथा नृसिंहजीके समाह. ६५ दर्शन तथा दुढ़िदीक्षितका जय ६७ ४१ माबोंके महम्तकी शरणागाते ६५ १५५कुण्डिनपुर में प्रतिविम्बवादका वर्णन६७ ४२ वैजयाग्रगण्य दामोदरदासजीकी ५६ व्यकटाचलयात्रा और लक्ष्मणवा- शरणागति. ६५ लाज के दर्शनादि. ६८ ४३ अपन अग्रहारमें पहुँचना तथा ५७ रात्रिमें मातृचरणके स्वममें श्रील- केशवगौरिका व्रतोत्सव. क्ष्मणभट्टजीका भगवन्मुखप्रवेश ६० ४४ अग्रहारमें अनेक विद्वानोंका परा ५८ वेणीयात्रा और रविनाथके साथ र नया उनकी शरणागति, ६६ विवाद तथा अन्धकारवादका वर्णन६८ ४५ शम्भुनट्टकी शरणागति. ६६.५६ विद्यानगर पहुँचना और · वैष्णव- [३] विषय. पृष्ठ पृष्ठ. विषय. पृष्ठ. तथा भेट. बैठकये पधारना ७३ जीदे गये' यह सुनना. ६८ ७३ राजाकीभेट तथा इनका अस्वीकार७२ ६० राजसमागमन. ६८ ७४ उत्सवके निमित्त दीनजनोंको ६१ वहाँ यतिराजके अनुगोंका पराजय स्वर्णपात्रादेिदान. ७२ तथा यतिराजके साथ विवाद. ६८ ७५ श्राचार्यचरणकी विरुदावली. ७२ ६२ बाय, तार्किकादिकोंसे विवाद तथा ७६ सकुटुम्ब राजाकी शरणागति गाङ्गभट्टके साथ शब्दोंके नित्यत्व ७२ अनित्यत्वका विचार. ६८ ७७ अवशिष्टार्चन, ७३ ६३ श्रीवल्लभका सभामें विजय तथा ७८ श्रीमदाचार्य-परिकर तथा अन्य आचायाँका सत्कार. ७३ ६४ वहाँ व्यासतीर्थका आना तथा ७६ राजाकी, भेट ग्रहण करने के लिये अपने सिंहासनपर बैठने के लिये प्रार्थना, तथा सात अशर्फियोंका श्रीवल्लभकी प्रार्थना. ग्रहण. ६५ भगवान्की आज्ञासे इसका निषेध ५० शेषद्रव्यके चार भाग और श्रीम- और विष्णुस्वामीके सिंहासनका दाचार्योंका उपदेश. स्वीकार. ६९ ८१ श्रीमदाचार्योंकी पादुकाओंका प- ६६ आचार्यसाम्राज्याभिषेकके लिये हुँचाना तथा राजाकी वैप्रावधर्म मण्डप कनककलशादि सामग्री जाननेके लिये प्रार्थना. ७४ का सम्पादन. ६६ ८२ वैष्णवधर्मवर्णन. ६७ राजाकी आज्ञासे नटनर्तकादिकों ८३ राजाका महलको जाना. ७४ का बुलाना तथा आगतजनोंका ८४ बिल्वमङ्गलका आगमन, ७४ सत्कार ८५ पूर्ववृत्तान्तका कथन. ६८ राजाका विज्ञापन तथा आचार्यों- ८६ विष्णुस्वामीका चरित्र तथा उनकी शिप्यपरम्पराका वर्णन. का अनुमोदन. ७५ ६९ श्रीमदाचार्योंका लाना तथा राजा- ८७ श्रीमदाचार्यचरणकी विल्वमङ्गलसे मन्त्रप्राप्ति तथा सम्प्रदायरहस्य- का सन्मुख जाना. ७० श्रीमदाचार्योंकी मण्डपप्राप्ति. प्राप्ति. ७१ शम्भुभट्टका उठकर कुछकहना. ७१ ८८ बिल्वमङ्गलका विसर्जन. ७२ श्रीमदाचार्यचरणोंका कनकाभिषेक७१ ॥ इति द्वितीयावच्छेदः॥ ७७ ७८ [४] विषय. पृष्ठ. विषय. पृष्ठ शैवोंका शासन. ७८ ॥ अथ प्रथमयात्रा। ष्णुस्वामिमतवर्ती वैष्णवकृत पूजा८० ८९ आचार्यचरणका तीर्थयात्रागमन ७८ १०२ रामेश्वरयात्रा, और कितनेही । दतिगयावा ॥ १०३ दर्भशयन तथा अनन्तशयनयात्रा८० ९० पम्पासरोवरयात्रा. १०४ ताम्रपर्णीयात्रा. ९१ मार्ग में कृष्णदासजी मेघनकी प्रपत्ति७८ १०५ पालकोटेश्वरके पुरोहितके दुःख १२ तीन दिनमें भागवतपारायण तथा की निवृत्ति तथा वहाँके राजा- तृषार्त पक्षीका मोक्ष और कृष्ण- रानियोंकी प्रपत्ति दासजीका छत्राधिकार ७८ १०६ श्रीवैकुण्ठयात्रा, तथा शेषाचार्य के प्रश्न और उनका प्रत्युत्तर. ८१ ९३ ऋष्यमूकयात्रा, और वैष्णव- सेनापति श्रीरामदाससे समागम. ७/१०७ आलवालचिन्नग़रीगमन. ८१ ९४ कुमारपदयात्रा, और व्याससूत्रकी १०८ तोताद्रियात्रा. और वहाँके आ- कथा तथा कुमारपादादिकोंका चार्योंकी कीहुई सत्कृति तथा वनमें शिष्यत्व तथा किसी कापालिकका जलाशयका उत्पन्न करना. ८१ शासन. ७१/१०९ दर्घिनारायणयात्रा तथा जीर्ण- ९५ व्यङ्कटाद्रियात्रा, तथा वहाँके आ- स्वामिकृत सत्कृति और तुलसी- चार्योंका किया हुआ सत्कार और मालाके विषयमें प्रश्नोत्तर. -१ भागवतपारायण. ७६ ११० कुमारीयात्रा. १६ कामकोप्णीयात्रा. ७९ १११ पद्मनाभयात्रा, और प्राचार्य- ९७ काञ्चीयात्रा, और वहाँ सिद्वियों के चरणके चरणोदकसे वहाँकी रा- अष्टपदीसे अङ्कितहोनेसेनीचे स्थिति७९ नीकी ब्रह्मराक्षससे मुक्ति. ८१ ९८ श्रीवरदराजकी कराई हुई सस्कृति ११२ जनार्दनक्षेत्रयात्रा, और प्रेमा- तथा नीलकण्ठाचार्य के शिप्योंसे करस्वामीके शिष्यप्रशिष्योंसे विवाद. वार्तालाप. ८१ ९६ चिदम्बरयात्रा. ७९ ११३ मलयाचलारोहण तथा हिमगो- १०० दक्षिणद्वारकायात्रा, और श्रीभा पाल और कौण्डिन्याश्रमकीयात्रा८१ गवतकी प्रामाण्यमूर्द्धन्यता. ८०११४ वहाँ किसी वृद्धमुनिसे समागम १०१ दक्षिणमथुरायात्रा, और वि- तथा चन्दनवनदर्शन तथा वृद्ध- विषय. पृष्ठ. विषय. स्पस्वियोंका मोक्ष. टकी परिक्रमा ८४ ११५ महिषपुरीप्राप्ति और वहाँके १२९ वहाँ किसी मृग और व्याधकी राजाका भागवतधर्म-श्रवण शरणागति तथा व्याधको तथा शरणागति राज्यादिदान ११६ महिलाकोटसंज्ञक यादवाद्रि १२६ दास्वनमें अर्जुन के वृक्षरूप यात्रा और चपलराय गोपाल- राजपुत्रोंकी मुक्ति का दर्शन तथा वहाँके जीर्ण- १२७ भृगुकच्छ [ भोंच ] तथा स्वामीसे तप्तमुद्राके विषयमें माहिष्मतीकी यात्रा वार्तालाप ८२ १२८ विशालायात्रा, नथा विद्वानोंका ११७ सुब्रह्मण्ययात्रा, तथा वहाँके पराजय होनेसे सौ धूतोंके सौ ब्राह्मण विद्वानोंका जय प्रश्न तथा उनका आचार्यचरण- ११८ उडुपीकृष्णयात्रा, माध्वयतिरा कृत एकसाथ सौ मुखसे उत्तर ८५ जके साथ संवाद ८२ १ १२९ चैद्यस्थान प्राप्ति ११६ गोकर्णयात्रा, तथा वामादिकोंके १३० वेत्रवतीयात्रा, तथा घटसरस्वती मतका खण्डन और विद्यानग का पराजय और वहाँके राजाकी रके पुरोहितका आपको लेनेके शरणागति वास्ते आगमन ॥ इति दक्षिणयात्रा॥ १२० ऋष्यशृङ्गाश्रम [ शृङ्गेरीमठ ] Hअथ मध्यमयात्रा। यात्रा, तथा यतिराजसे वार्ता- लाप और एकदेवपूजावाद ८३ ११३१ धवलगिरिमाप्ति, तथा वहाँके १२१ पुनः विद्यानगरप्राप्ति तथा राजाके निवेदित द्रव्यके अस्वी. राजाकी प्रार्थना और धर्म सुनना८४ कार करनेपर विद्वानोंसे विवाद १२२ श्रीपाण्डुरङ्ग (विठ्ठलनाथ)- और उनका पराजय यात्रा, और पारायण तथा १३२ मथुरायात्रा, और वहाँ उजाग- वैजवांके साथ संवाद रजी चौबेकी आज्ञासे विश्रान्त- १२३ नासिकयात्रा तथा वहाँके पे स्नान तथा पारायण ब्राह्मणोंसे संवाद ८४३१३३ गोकुलयात्रा, तथा वहाँ प्राचार्य- १२४ नर्मदाके दक्षिण तथा उत्तरत- चरणोंकी गद्यप्राप्ति और गोवि.

[ ६ ] है विषय. पृष्ठ. विषयं पृष्ठ AN औका पारायण, और ब्रह्मदत्ता- ८८ तथा प्रपरि . म्दघाटपे पारायण गीताका पारायणं १३४ अजयात्रा, तथा वृन्दावनमें १४३ नर्मदातीर्थयात्रा नरहरि यतिसे समागम तथा १४४ भडोंचक मार्गसे आश्विने यतार्थ. उसका संन्यास ८७ यात्रा और पारायण तथा पारा- १३५ पुष्कर यात्रा, तथा वहाँ संहिता यणके अन्तमें देवता, ऋषि तथा अप्सराओंके देखनसे दिकों के साथ बना और विष्णु के विस्मित गुर्जरोंकी प्राति पूजनमें विवाद ८७ १४५ तापीयात्रा, तथा निपुका एक १३६ आम्बिकाश्नयात्रा, और वहाँ हाथ और पैर सूखम्हे ये उस किसी शिवयोगीका पराजय योगीसे समागम और उसकी मुक्ति ॥ इति मध्यमयात्रा।। १४६ भानुक्षेत्रयात्रा तथा पारायण ।। अथ पश्चिमयात्रा। और जाम्बवत् विनोंकी दीक्षा ८६ १३७ सिद्धपुरयात्रा, और उदीच्य १४७ कपिलक्षेत्रयात्रा, और वेपारा- विनोंके साथ मूर्तिपूजावाद ८७ यण तथा कापिलब्राह्मणोंकी शरणागति १३८ वटेश्वरयात्रा, और वहाँ रानिमें कथा तथा अईत्यतन जाने- १४८ बहुचरायात्रा, तथा वाममार्गि- याक साथ विवाद और उनका १३६ अर्हत्पत्तनगमन तथा जैनोंके पराजय साथ विवाद और उनका परा १४९ सिद्धाचलयात्रा, तथा जैनपाण्ड- जय तथा कितनोंहीकी प्रपत्ति ८७ तोंके सन्मुख जैनमतका वर्णन १४० वृद्धनगर [बडनगर । यात्रा तथा खण्डन तथा नागगेका भस्म और रुद्रा १५० प्रभासयात्रा, तथा मोमनाथ- क्षक धारणा के विषय में विवाद जीके दर्शन और वेदपारायण ८९ तथा शरणागति ८८१५१ रैवताद्रि (गिरनार ) यात्रा ९० १४१ विश्वनगर [विसनग़र ] यात्रा १५२ वहाँ अश्वत्थामाका कृष्णदास- तथा वहाँकी प्रजाकी रक्षा जीसे समागम.और गोरख- १४१ डाकोरयात्रा, और भागवत, नाथजीक शिष्यों को कोटि गो- की सलाह विषय. पृष्ठ विषय. रखनाथ जाके दर्शन ९० और बौद्धकी प्रपति ११३ मूलगोमतीयात्रा, तथा पात . १६२ रहूगणपुर नृसिंहोद्भव प्रल्हादा. बनलयोगशास्त्रको जान- द्रि तथा पञ्चनदियों की यात्र.९: नेवाले ब्राह्मणको भागवत १६३ रवासरयात्रा, सुनाना और हरिलीला दिखान९० . ।। इति परिमयात्रा ॥ १५४ द्वारकायात्रा, तथा आचार्य च- || अब उत्तरपात्रा। रण के शरणागत जनोंका द्वार- केशका स्वीकार १० १६४ यमुनोद्भा ( यमुनोत्री ) यात्रा 2'. १५५ पारायण, तथा शारदामठके १६५ कुरुक्षेत्रयात्रा, तथा कितनेही दण्डियाका पराजय तथा सा- ब्राह्मण पण्डिताका प्रपति चोरा रामदासजीकी प्रपति ९० १६६ हरिद्वारयात्रा, १५६ शङ्खोद्धागदियात्रा ९१ १६७ हृषीकेशयात्रा १५७ नारायणसरोवरवात्रा, तथा १६८ टिहरीयात्रा सिन्धुदेशके राजाके कामदारके १६९ गङ्गोत्रीयात्रा रोगी बेटाका नैरोग्य करना और १७० लछमनझूला, ब्यासगंगा तथा उसके घरका पवित्र करना रुद्रप्रयागकी यात्रा १५८ सिन्धुनदीके तटसे यवनमह १७१ तथा विल्वमंगलका समागम स्पदके समीप प्राप्ति और गुप्तकाशीके पुस्तकोंका १५९ यहाँ यवनोंको सिंहव्याघ्रादिरूप देखना प्राचार्यपुरुषोंका दर्शन और - १७२ केदारयात्रा, तथा ऊखामठ गुरुके प्रति वर्णन ११ जोशीमठके यायावरोंका पराजर: १६० मागभबौद्धसहित यवनोंके गुरु १७३ बदरिकाश्रमयात्रा का धर्मनिर्णयके लिये आना । १७४ व्यासाश्रमयात्रा, तथा व्यासजी तथा हिंसा आहंसाके विषयमें प्रश्न९१ से समागम १६१ आचार्यचरणोंका किसी काक १७५ शोणशृङ्ग, नन्दप्रयाग, कर्णप्र- तथा कपोतके मुखसे उनकी याग, तथा चाकचिक्य घाटके पूर्वजन्मकथापूर्वक उसका मार्गस शम्बल आना बनाव दिलाना तथा यवन १७६ कचौब पहुँचना तथा सकुटुम्द PARAMONatnaam " विषयः बामोरदासजीको प्रपत्ति और पारायण श्रीद्वारकाधीशकी प्रतिष्ठा ९३ ११८८ वैतरणीयात्रा, तथा वहाँकी १७७ नैमिषारण्ययात्रा. सब ग़ायोंका कृष्ण करना, १७८ अयोध्यायात्रा तथा रामायणका और पुरोहितोंको दान तथा रायण. उनकी शरणाति १७६ प्रयागयात्रा. और वेदका पारा. १८९ श्रीजगन्नाथयात्रा ९५ पण, विन्ध्याचलयात्रा. ९३ १ १९० वहाँ एकादशीव्रतका करना ॥ इति उत्तरयात्रा। तथा दूसरे दिन प्रसादभक्षण ९५ ॥ अथ पूर्वयात्रा.॥ १९१ विद्वानों के विवादका निर्णय करनेके लिये राजाकी सभामें ११. काशीयात्रा. गमन तथा सब विद्वानोंका ३८१ शिवगयायात्रा. तथा किसी पराजय रानीका, आचार्यचरणके चर- १९२ उसमें सन्देह रहनेसे श्रीजग- मोदकसे कृष्णदासजीका कि- नाथजीके आगे पत्रिका धरना तथा श्रीजगन्नाथजीके लिखित ३८२ मणिकर्णिका घाटपे स्थिति तथा श्लोकका आशय श्रेष्ठी पुरुषोत्तमदासकी प्रार्थना. १९३ फिरभी किसी विद्वान्के सन्देह और उनके घरमें श्रीमदनमोह रहनेसे पुनः पत्रिकास्थापन नजीकी मूर्तिका स्थापन. तथा उत्तर प्राप्तहोनेपर उसका १८३ गोमतीसङ्गमयात्रा, तथा कि देशसे निकालना सी स्त्री पुरुषका रूप बदलना. १६४ मन्दारमधुसूदनयात्रा, तथा और उनकी शरणागति हरिणके बच्चाका पालन, उसका १८४ शोणनद-हरिहरक्षेत्रयात्रा तथा मोक्ष और पारायण सारस्वत भगवानदासकी शर १९५ महेन्द्राचलयात्रा, तथा परशु- जागति रामजीकी आज्ञासे भागवतका १८५ गयायात्रा पारायण १८६ वैधनाथयात्रा ९४१ १९९ किसी वृद्ध वैष्णवकी आचार्य- १८० गङ्गासागरयात्रा, तथा भागवत- चरणके दर्शनसे वैकुण्ठप्राप्ठि ९६ या हुआ प्रेतमोक्ष प्रय विषयः पृष्ठ विषय. न्तका वर्णन १९७ गोदावरीयात्रा, तथा अपने सजीसे संवाद तथा उनकी आममें पहुंचना ९७ गृहस्थ होनेका आज्ञा ।। इति पूर्वयात्रा २०८ शूकर क्षेत्रयात्रा २०९ प्रयागयात्रा, तथा चन्द - ॥ इति प्रथमयात्रा। यके विरक्तों का किया दर९८ १९८ माताजीको तीर्थयात्राके वृत्ता २१० काशीप्राति तथा देवन नही ९७ कन्या ग्रहण करनेकी नाना ॥ द्वितीययात्रा। और शम्भुभट्टजीद्वारा उपसा १९९ मङ्गलप्रस्थयात्रा तथा वेङ्कटाच- स्वीकार लादिदक्षिणयात्रा ९७/२११ गड्गामागरवाति और सुन्दर- २०० कायस्थ नारायणदासका उपदेश९७ दासपर अनुग्रह २०१ श्रीविठ्ठलनाथजकिी सेवा तथा २१२ जगदीशयात्रा तथा मापद- विवाहके लिये आज्ञा सका उपदेश १०२ गुर्जरादि देशोंको पवित्र करते ॥ इति द्वितोपयात्रा हुए आचार्यचरणोंसे कपूरमु- २१३ विवाहारम्भ तथा कन्यादानकी दामबालका उपदेश प्रतिज्ञा २०३ द्वारकामें भगवानदासादिकोंका २१४ ग्रहशान्तिपूर्वक विवाटल्य १४ अनुग्रह १८२१५ काकाजनार्दनजद्विारा कर्ज'- २०४ सिद्धपुरयात्रा ९८ की दीक्षा तथा कार्य की १०५ भीमनाथमें किसी स्त्री पुरुषों को स्थिति और प्रौपासन पुत्रोत्पत्तिका वरदान तथा ॥ तृतीयपात्रारंभः ।। उनकी शरणागति ९८ २१६ वैद्यनाथ [ झारखण्ड की २.६ पुष्करारण्यके मार्गसे ब्रजागम तथा भगवान् श्रीगोरानाथ र और एका नामक खतराणी की वज आनेको आना और का उद्धार ब्रज ाना तथा मार्गम पहातान १०७ कुरुक्षेत्र, बदरिकाश्रम और व्या और कुम्भनदासजीकी प्रपति. साश्रमकी यात्रा तथा कृष्णदा २१७ श्रीनाथजीकी सेवाकै प्रकारका पजीको दो करदान और व्या- सम्पादन [१०] विषय पृष्ठ विषय पृष्ठ २१८ मिथिला और अयोध्याके ऊपर थियोंका विवाद १०१ के मार्गसे जगन्नाथयात्रा. १०० २३० उसकी निवृत्ति के लिये पञ्चगङ्गा- २१९ द्वार कायावा तथा मीराके पुगे घाटपर सभा करना तथा सभामें हित गमपर अनुग्रह. उपेन्द्रादिक यति तथा अन्यविद्वा- २२० लोहार्गलप्रानि. तथा बदरिका- नाका पराजय, श्रमयात्रा,और व्यासाश्रमप्राप्ति १००२३१ फिर विवाद होनेपर विश्वेश्वरके २२१ व्यासजीस श्रीभागवतके सन्देहों के द्वारपर पत्रिका का बाँधना, उ- प्रश्न और मन्देहनिवारण. १०१ सका फाडना और राजाकी आ- २२२ हरिद्वार, घोटकयागीका गर्व ज्ञासे दुष्टोका घमकाना. १०२ मर्दन. १०१/२३२ हरिवंशपाठकादिकोंपर अनु- २२३कुरुक्षेत्रमें रामदासपरिडतानुग्रह १०१ ग्रह तथा द्विरागमन १०२ २२४ व्रज पधरना और पूर्णमल्लश्रे २३३ विश्वेश्वरकी आज्ञासे काशीसे ष्ठीकी शरणागति और श्रीनाथ प्रस्थान और चरणादिमें शङ्क- जीके मन्दिरका आरम्भ. रकर्मन्दीका पराजय. १०२ २२५ गोकुलमें श्रीगोकुलचन्द्रमाजीका २३४ अडेलमें निवास. १०२ लालन. १०१/२३५ श्रीगोवर्द्धन पर्वतपर यज्ञकरना १२६ कन्नौजमें श्रीद्वारकानाथजी तथा तथा श्रीनाथजीका नवीन म- न्दिरमें स्थापन. श्रीमथुरानाथजीकी प्रतिसे सेवा१०१ २२७ अडेलमें श्रीसोमनाथजर्जाकी २३६ श्रीनाथजीके सेवकलोगोंकानि- निवास करनेकी आज्ञा १०१ योग, श्रीगोकुलमें पधारना. १०२ २२८ काशीप्राप्ति, १०१ /२३७ मथुरामें स्थित यवनयन्त्रका उठाना. ॥ इति तृतीययात्रा।। २३८ रामानन्दकी शरणागति. अथ पूर्वचरित्रावच्छेदः ॥ २३९ फिर अडेल पधारना. १२६ काशी में तीसहजार ब्राह्मणों के २४. वहाँ श्रीगोपीनाथजीका प्रादु०१०३ जिमानके सङ्केतरूपसे ध्वजा- २४१ मोमयज्ञ का आरोपण तथा उसको २४२ अग्निमें औपके पदकनेसे आ. अन्यथा जानकार खल विद्या- चार्यचरणकी उदरदयाकी [२१] विषयाः पृष्ठम् विषया प्राथना. १०५ . चैतन्यसे समागम. शान्ति तथा अघमर्षणमें तप लोलामें पवार नेक्ली पहनी आजा ०५ स्विराजका मोक्ष. १०३ : २५७ श्रीगोपीनाथ नाके बहुजों को दी- २४३ ब्रजयात्रा तथा श्रीवहूजीको क्षा तथा गोपीवल्लभ भोगके समर्पणका आरंभ. २४४ जगदीशयात्रा तथा चरणाद्रि २५८ मधुवनमें दूसरी आज्ञा. प्राप्ति १०४ २६९ अग्रपुरमें द्विवेदी उत्तमश्लोक २४५ गोस्वामी श्रीविठ्ठलनाथजी का साची हर पर अनुग्रह. १०५ प्रादुर्भाव. १०४ २६० अम्वाक्षत्रियपर अनुग्रह. १०५ २४१ अडेल पधारना तथा उनके २६१ तृतीय आज्ञा तथा मातृचरण- संस्कार. का उपदेश. २४७ पुनः ब्रजयात्रा. १०४ २६२ दामोदरदासजी श्रादिकी शिक्षा २४८ श्रीनवनीतप्रियाजीका आनयन १०४ तथा संन्यासके वास्ते प्रार्थना २५६ जगदशियात्रा, तथा श्रीकृष्ण- और उसका निषेध. १०४ २६३ संन्यासनिणय. २५० हरिद्वारयात्रा. तथा सबसे २६४ माधवेन्द्रयतिका आगमन. १०६ अपने जनाका स्नान करवाना१०४ २६५ भागवतसंन्यासपद्धतिसे मा- १५१ अडेलमें कविराज तथा कान्य- घवोपाध्यायके द्वारा संन्यासग्रहण १०६ कुब्ज़ परमानन्ददासजापत्र०१०४ २६६ माधवयतिका प्रेष दिखाना. १०६ २५२ व्रजयात्रामें सन्तदासपे अनुग्रह, गोपालदास गंगाआदिपे अनुग्रह २६७ कुटीचकाश्रम की स्थिति, १०६ २६८ बहूदकाश्रमकी स्थिति. १०६ तथा द्वारकायात्रा. २५३ श्रीविठ्ठलेशजीका यज्ञोपवीत १०४ २६६ परमहंसाश्रममें स्थित होकर काशी पधारना. ॥ इति पूर्वचरित्रावच्छेदः ॥ २७० वहाँ सातदिनतक परमहंसाश्रम अथ उत्तरचारेबावच्छेदः॥ में स्थिति. १०६ २१४ श्रीद्वारकेशका पधारना १०४ २७१ जलप्रवेश तथ श्रीगोपीनाथजी २५५ श्रीगोपीनाथजीकी यात्रा तथा आदि आगमन. १०६ १०४२७२ उन प्रश्न करने पर प्राचार्य- २५६ जगदीशयात्रामे, गंगासागरसे चरणका साढेतीन श्लोक लिखना१०६ ० विवाह.

विषय. पृष्ठ. विषय. वृष २७३ श्रीमदाचायचरणको गोलोक कादिकों का छियाना. १०७ प्राप्ति तथा यतिधर्म के अनुसार २७७ श्रीविठ्ठलनाथजीका पुस्तक पारलौकिक कर्मका विधान १०७ तथा नयका सच्य और श्री. २७४ श्रीगापीनाथजीका भागवतधर्म- तस्मात धर्मका प्रचार तथा पु. प्रचार तथा गोपालमन्त्रके पुर ष्टिभक्तिधर्मका प्रचार. १०७ श्चरणके लिय गोवर्द्धनपे पधार २७८ श्रीमदाचार्यचरणके ग्रन्थ, बैठक, ना तथा श्रीनाथजीकी सेवा १०७ भक्त, तथा कथाओंकी संख्या१०॥ २७५ श्रीजगन्नाथयात्रा तथा श्रीजग- नाथ के मुखमें प्रवेश. १०७ उत्तरचरित्रावच्छेद तथा अन्य २७६ श्रीविठ्ठलनाथाचार्योंका सिंहास- नारोहण तथा श्रीगोपीनाथजी समाप्ति. की महिलाका विरोध और पुस्त- ॥ इति शुभम् ॥

॥ श्रीहारः॥ ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयः॥ ( यदुनाथदिग्विजयनाम्ना प्रसिद्धः ) गोस्वामि श्रीयदुनाथजीमहाराजैविरचितः । । मङ्गलाचरणम् । प्रणम्य श्रीमदाचार्यचरणाम्भोजयोर्युगम् ॥ यदुनाथोऽवचिनुते चरित्रविजयं गुरोः ॥ १॥ गद्यम् आस्ति समस्तनिगमागमप्रवीणानां यथोक्तनिजवर्णाश्रमधर्मा- चरणव्यापूतानां पवित्रदर्शनानां निवासभूता विविधसुरसंभा- वितमहोदया परमपवित्रतरबहुलतीर्थसमाश्रिता परमरमणीया सुकृतस्य जन्मानलया महार्षिकुम्भसंभवेन पालिता दक्षिणा दक्षिणा दिक् । तस्यां च मीमांसाहयाचारकुशलैहरिप्रियैर्भूदेवैरध्यासिता स्तम्भाद्रि- सविधेकाकुम्भकर इति नाम्ना प्रसिद्धा परमसमृद्धा निरातङ्का गरीयसी नगरी । तत्र च महर्षिभरद्वाजवंशयशोमुक्ताफलायमानानां ब्रह्मचर्ये स्वाध्यायशीलानां नित्यपरिचरणसंतुष्टदेशिकप्राप्तवरांणां निः- सीमप्रतिभाशालिनां तैत्तिरीयचरणाध्यायिनामान्ध्रवेलनाडुभट्टानां रेणु- काकुलदेवाना त्रिप्रवराणां विप्राणां कुलं, तस्मिँश्च मातृपित्राचायो- चारार्चनीये मुनेर्वेदव्यासस्याऽपरा मूविंदावतारभूतः श्रीगोविन्दाचा- र्यानुगृहीताऽऽचार्यदीक्षितवल्लभवंशे दीक्षितयज्ञनारायण आसीत् । स च बाल एव सर्ववेदशास्त्राण्यधिगत्य व्रतस्नातोऽत्रिगोत्रस्थस्य देव- पुरस्थस्य सुधर्मशर्मणो नर्मदा नाम दक्षिणां कन्यां प्राजापत्येन विधिना १ अग्नि (२) श्रीवल्लभदिग्विजयम् । प्राप्य अ धानं श्रौतं वैश्वदेवसंस्थया चचार । स च निजाश्र. मधर्मेण समागतानतिथीन प्रतिदिनमर्हयन् कदाचिद्विष्णु मुनिसंज्ञकं द्रविडदेशीयं विप्रं भागवतं ददर्श । सोऽपि तेनाऽतिश्रक्ष्या ऽभ्यर्थितोऽतिथिधर्मेण समागतोऽर्चितो भुक्त्वा सुखोपविष्टस्तेन पृष्टः स्वस्य विरक्तकारणतां गतां भक्तिमीमांसामवदत्तस्य भक्त्युल्लासिनी स्वनिबद्धां व्याख्यामाचल्यौ । तच्छ्रुत्वा यज्ञनारायण एनं भक्तिधर्मलब्ध्यै विज्ञाप्य विष्णुस्वामिबिल्वमङ्गलदिवोदासीयाम्नायगतं श्रीगोपालमर्नु लब्ध्वा श्रौतस्मार्तादिधर्मेण सहैव सप्रेमा निजकुलदै- वतस्य परिचर्या चचार । स च सोमान्तान् प्रकृतियागान् प्रतिवार्षिकानकरोदथ कदाचित्सोमयागे सोमाहुतिं वैश्वानरायाऽर्पयन् भगवन्तं वासुदेवमतिश्रद्धाविधूतान्तःकरणो भजनानन्दोद्रेकविह्वलो ज्वलनमण्डले ध्यायँस्तत्रव श्रीयज्ञनारायणं परमरमणीयावयवं वरा- भयमुद्राविराजितं प्रसन्नवदनं राजीवलोचनं पीताम्बरं विप्रवेषं भग- वन्तं प्रादुर्भूतं ददर्श । तदर्शनसंभ्रमप्रमोदभराभिनतोऽवनि तलं गतः कथंचिह्नगवता प्रबोध्योत्थापितःप्राञ्जलिरवदत् । भो भो. श्रीभगवनिखिलनिगमागमगिराभिगीतगुणोदयोऽस्मिन् देवयजने सुरभूसुराम्नायमन्त्रकर्तृकर्मकरणदेशकालानां नियामकतया ऽभिमतफ- लोपधायकतया त्वामभिध्यायतां सहजनिजजनानुरागेण गृहीतसद्गु- णगणनिधानविग्रहो धूमधूसरदृशामपि महाजनानुकम्पितया दार्शता- नुग्रहो यन्मादृशां विषयतां गतो भवान् केनोपचारेण श्रीपतिः परिचार्यस्तथापि भजमानस्य निजजनस्य मानसिकेनापि पत्रपुष्पकि- सलयकुड्मलादिना यदृच्छालब्धोपचारेण वा सचितोऽतिप्रसन्नो ऽस्या ऽपचितिमलभमानो निजात्मना वशीभूत एव भवति तस्मै ते इमे महावभाविताः शोभनोपचाराः संभवन्विति समहयां बभूव ।

अनादेशिक w ने -*-emprakarma घर शायद सहाय लतिर रदः किनारे भाग्य चन्द श्रीपाइलारा वह पूर्णकामस्य बाशेऽवनातं अश्यमादि कालातोमाटे स्वर सद्धर्मगोपनायाऽवतरिष्यामि . इ और इत्याचे विलेन वैश्वानरमण्डले तिरोधर । एतद ते पहायता सकि. यान्निधान्ते ज्ञापितम् । সুস্থ-সম্পলিশ লাঞ্ছিত सन्ताय हदेमस शो मृत्लकमालीकती नस्पैताश्चरणारविन्दपुग्योरासापक सजो दिन्यस्ता निजहादूरचिता तानेकाला मुदे । -अथ तादृश व शुभसर्वोदारगुणः सर्वतन्त्रतन्त्रावेद्यो यथाविध्यधीतवेदवेदान्तः सद्दर्शननयनेन त्रिनयनः निजभक्तिनावपू. जितश्रीहरेश्वरणनलिनावनेजनेनाऽतिप्रणयपरतन्त्रान्तःकरणेन पुनः सुनहवनेन पवित्रकायो ऽन्वर्थाभिधानो माधरसोमयाजीति नान्ना विख्यातस्तनुजः प्रादुरासीत् । स च निजवऽऽश्रमोचित ब्रह्मचर्यत्रत निर्वय वत्सगोत्रत्य मोगीपुरुषस्य निरुम्मलस्य काशी नान तनयामुपयेमे । तया धर्मचारिप्या लहैकचरो निजाश्रमो- चितन हुतप्रहुतप्रादिशतादिधर्मेण देवर्षिपितृगणान् प्रीणयन् तनयं समुत्पाद्य नानानिबन्धान भीमांसारहत्याख्यादीन् विधार' भगवन्तं वासुदेवं भत्या ऽतोपयत् । तस्याऽऽद्यात्मजः सकलधर्मधूर्वट् सर्ववेदकुशलः सर्ववेदो गणपतिर्वभूव । सोऽपि निजेोचितस्वा- ध्यायेन मुनीन् संतोप्य दक्षिणमथुरानिवासिनो वसिष्ठगोत्रस्य केशवश- (४) श्रीवल्लभदिग्विजयम् । मणोऽम्बिकानाम्नी तनयां यथाविधि ब्राह्मण विधिनोवाह, तया सह नित्यनैमित्तिकं श्रौतं स्मार्त निवर्तयन्निजकुलदेवस्य देवदेवस्य श्रीप- तेश्चरणतामरसरसास्वादेन तृप्तः पूर्णार्थो बभूव । स एव कदाचिदक्षिणकर्णाटद्रविडादितीर्थेषु चरन् तत्र तत्र शाक्तशैवपाशुप- तादीन पाषण्डान् निषिद्धभक्त्याऽऽचारनिरतान् पराभावयन् संगृह्य बहुशिष्यान् विजयध्वजमारोप्यैतदघोषयत् । पद्यम्-शाक्तः पाशुपतो वाऽपि वैष्णवो वापि तान्त्रिकः॥ श्रौतस्मानीन विजित्या नःस स्वगर्वेण जृम्भताम्॥१॥ गद्यम्-- केचित्तत्तन्मतदोढवयस्काः संप्राप्ताः श्रुतिस्मृतिवाक्यवज्र- विदीर्णहृदयाः पराभूताः कांदिशीकाः कां कां दिशं न भेजुः । तेन च तत्र सर्वतन्त्रनिग्रहानबन्धो बद्धस्तस्य पर्यवसानपद्यमिदम् । पद्यम चेदाः सर्वमता मतेत्रविमतानङ्गीकरोति कचित् । तेऽप्यन्यव्यवहारमाप्य बलितो नैषोऽथ तन्मूलकः ।। आये मूलविरोधिनामितरतो वाधाजुषां दुबला गीरस्मादनुकूलनैव सुगतिस्त्यागेन मानं पुनः ॥१॥ गद्यम्-इति तस्य च तनयो विनयादिसर्वसद्गुणैः सर्वेषां वल्लभो वल्लभसोमयाजीति ख्यातो बालंभट्टः सोऽप्यधीताध्येतव्य उपासितो. पासितव्यः स्नातकव्रतमागतो धर्मपुरीजन्मनो मौद्गल्यमहर्षवंशसंभूतस्य बढचस्य श्रौतस्मातकर्मण्यतिकुशलस्य वाजपेयसवने प्राप्तः सर्वान् तत्रत्यान् प्रायश्चित्तिकर्तव्यतामूढान् संतोष्य दैवेन विधिना काशी- नाथशर्मणः सुतां पूर्णी पाणिग्रहे जग्राह । निजाश्रमे समागत्य कुम्भी. धान्योऽपि दर्शपूर्णमासादिभिरियाज । स च तेषामेव पुनः १ इत्यमेव प्रतिपुस्तके. शुदपाठोपलम्भमन्तरा न स्पष्टार्य भवति ।

श्रीवल्लभादिग्विजयम्. [५] कदाविदाविज्यालन्धभूरिधनधान्यः सोमाद्यैःकनुभिः श्रीयज्ञनाराय- गं प्रीणयांबभूव । ततस्तनयमुत्पाद्य निस्तीमतिः सर्वतीर्थानि स्पृट्वा जनार्दनक्षेत्रे प्राजापत्येष्ट्या कान्यकर्मापयपहाय कनैन्दी श्रीगश्चिन्द्वात्मा बभूव । तस्याऽपि कुतो भक्तिदीपाऽऽख्यो निबन्धः सुप्रसिद्ध एव । तस्याप्यात्मजन्मा भट्टलक्ष्मणशर्मा जना- ईनशम्मी , स च विचिदीक्षिताधवतपन्धः संसनियमः साऽ- ङ्गानि सरहस्यानि वेदवेदान्तानि प्रकृतिभिः पदक्रमजसघनाऽऽदिभि- सह पपाठ : ततो निजगुरूननुज्ञाप्य पितुहे समागतो ज्ञापितवि. योदयः सर्वेषामनिमतो बलूब तन छ विद्यानगरतः समागतस्य निजगुणश्रवणदर्शनप्रमुदितस्याऽपि चाऽभियाचितस्य कृतवाग्बन्धनस्य राजपुगेधसः सुशर्मणः काश्यपगोत्रस्य तस्य नगरे महता गीतवाद्यघोषेण सामन्तपरिकरेण साप्तपुरुषस्वीयैःसह गत्वा महता समादरेण समादृतः शोभने समये सुलमे यल्लमेलमागारूनाम सुतन- ये उपयेमे । स च बलवत्प्रतिपदैर्नृपैर्निरङ्कीकृतायां काकुम्भकर- नगर्या जातायांतदन्तिकै काकरे निजाग्रहारे न्यवसत्तन प्रकृतिविकृति श्रौतान यागान् कुर्वन् रामकृष्णो युगपत्सुभद्रा सरस्वतीचेत्यपत्य- त्रये जाते भगवदादेशं स्मरन् मनस्यचिन्तयत, यदि पूर्वपुरुषैः साधितो ऽर्थोऽपि मम न सिद्ध्यति तर्हि निरर्थकमेव जन्म तत्र कोऽपराधोऽस्ति नाऽहं वेमीति निर्विण्णःसगी रुग्णां विराग प्राप्तः निष्फलामिल्लमां च विहाय तीर्थयात्राव्याजेन निर्गतो जनार्दनक्षेत्रे भ्रमन समेत्य विष्णु- स्वामिसंप्रदायित्रिदाण्डिनः श्रीगोपालोपासकस्य प्रेमाकरमुनेर्लब्धगो- पालमनुदीक्षस्तत्पुरश्चरणं चरन् ततस्तदीयाऽऽम्नायग्रन्थानधीयानाश्च- अथ च पिता सकटुम्बोऽपरपुत्रमार्यया सह तन्मात्रा पुत्राऽन्वेषणार्थ जनार्दने समागतस्तत्र च पुत्र भार्या रमवसतू ।

(६) श्रीवल्लभादिग्विजयम् । तन्माता च यतेगश्रमं दर्शनार्थ समागते तं नेमतुः स च शान्ता भव पुत्रवती भवेति पृथक् यथायोग्यमाशिषाऽयोजयत् । अथ च माता जामातरं बरं यदृच्छया तत्र दृष्ट्या यतिमभ्ययाचत यतिश्च तं पूर्णविद्यमपि विरक्तमानमं न गमिष्यतीति ज्ञात्वा ध्यानं दधौ । ध्याने च भगवताऽऽज्ञप्तो भट्ट समास्य प्राह " वत्स ! गच्छ तेऽमिल- पितं भगवानचिरतः संपादयिष्यति” ततः स गुगेगज्ञां समा- साद्य सकुटुम्बः पितरं प्रति समागतः । अथ पितुराज्ञया गृहं समेत्य निजधर्म समाचरन् सोमयागशतकपूर्णाय तस्मन्नधिकृते कृते च कदाचिद्धर्मपुरस्थः कौण्डिन्यः शङ्करदीक्षितः समागतःस च वार्ता- ऽन्तरे त्रिन्थलीयात्राकामोऽस्मात्याह । लक्ष्मणभट्टोऽपि भगव- दाज्ञाफलप्रतिबन्धकीभूताऽपराधशङ्कानिवृत्तये तीर्थनिवासं चिकीर्षु- स्तथैवाऽहमस्मात्याह । यतः पद्यम्-कलावग्निमयैस्तीर्थैर्ध्यायांस्यम्बुमयानि वै। निष्णाता येषु मनुजा अपर्णाः पुण्यशाखिनः ॥ १॥ गद्यम् इत्यादि बहुविदा तेन संभाष्य प्रशस्य समागन्ताम्मीति प्रस्थाप्या. चिरत: संभृतसंभारस्तीर्थयात्रानियमं संपाद्य निजापत्यगृहादिकं भ्रात- रि जनाईने विन्यस्य शकटेऽग्नीन्समारोप्य सविक सप नीकः प्रयागं पार्वयात्रिकैद्विजैः प्रस्थितः । अथ च धर्मपुरी समत्य तमाहूयं चलितः पौषकृष्णे प्रयागे समागतस्तत्र च नीर्थविधिना म्नानं मुण्ड- नोपवासदेवाऽर्चनश्राहदानोभयमुखीदानहवनपुरोहितार्चनादियथोचि- तं चक्रे । अथाऽत्र महत्यां पर्वयात्रायां दीक्षितं तक्ष्मणाऽऽचार्य विक्तजनैः समर्चितं समागतं श्रुत्वा श्रेष्ठी कृष्णदासः सपत्नीकः १ प्रयागकाशीगयति.

श्रीवल्लभदिग्विजयम् । (७) पुत्रार्थो सम गतस्तदर्थ ययाचे तेन देवसमाराधनं कृत्वा दत्तवरः प्रचालितः । अथ स निजसार्थकैः कृताऽऽह्निको यथाविधि वाराणसी प्रविश्य हनुपट्टे स्वकीयानां वेश्मसु स्वकीयानवता- म- णिकर्णिकास्नानादिविश्वेश्वर माधवादिदर्शनयात्रां कृत्वा निजस्थान ममागतस्तदिने उपनासं विधायाऽपरदिनेषु यात्राविधिना यात्रां वि- धाय गयां प्रनि सह सार्थकैर्गतस्तत्र सप्तदशादिनस्तां यात्रां यथोचि- तांविधाय राघवात्सवे काश्यामागतः । अथ तत्र व्रतं राघ. वोत्सवं जागरणं च चकुस्तत्र निशि लक्ष्मणभट्टो जाते शतमोमेऽपि किं नाज्ञाफलं संपत्स्यते इत्यचिन्तय देवंचिन्तयतस्तस्य प्रातम्लेंच्छानां सैन्यं समेष्यति दण्डनो युद्धं करिष्यन्ति प्रजा भयद्रुता धावन्ति इति श्रु- तिगोचरो नादोऽभूत् । तदा मनसि चिन्तिरां मया द्वादशवार्षिक: स्तीर्थवासः संकल्पितः सोऽपि न सिद्धयनि चिकीर्पितं तुक अथवा दै. वगतिविचित्रा संपदि विपत , विपदि संपद्भवतीति चिन्तयन् स्वकीया- ननु निजदेशाय सपर्नाक उपमि मेंण दुद्राव । अथ च स्वल्पदि. नैश्चम्पाऽरण्यमासाद्य सार्थकेषु अग्रे गतेलु महिलाऽप्यग्रे गता इति चिन्तया जगाम । अथ सा महिला शरवह्निबाणेन्दुमितेऽब्दे (१५३५) विक्रमशके वैशाख कृष्णैकादश्यां गुरौ वसुभे कीटोदये तमिस्रायां निशायां भयोहिन्ना महानदातीरे चतुर्भद्रग्क्षेत्रे शिवानरुमूले निःसृतं गर्भ साप्तमासिकमविज्ञात जीवितं निजांऽशुकाऽर्द्धनाऽऽच्छन्नं विधाय शमीकोटरे निधाय शुचिपणैरावष्टय दुद्राव । अथ तत्र साथे संप्राप्ता वीतरजस्का प्रसन्ना स्वत एवाऽऽसीत । रात्रौ भट्टो माता च भगवदर्शनं तदाज्ञां च लेभाते भवद्गृहेऽइमवतीर्णोऽस्मीति प्रातः सार्थे श्रुतं का. श्यां म्लेच्छा दण्डि भीराजसामन्तैश्च निहताः पलायिताः स्वास्थ्यं सर्वत्र जातमिति कृष्णदासश्रेष्ठिनो दलादवगतं ततो देशं वियामवा रे (८). श्रीवल्लभादग्विजयम् । भट्टमनुज्ञाप्य गताः काशी यियासवस्तांप्रचलिताः, सपत्नीको भट्टोऽपि गर्भजाहन्वेषणकृते ताननुगतः। पन्या निरूपितस्थाने तानवस्थाप्य पत्नी चाग्रतः कृत्वा तरुं गवेषयन् गतः, सा च तत्तगेरभितो वह्नि- मण्डलं वैकुण्ठवेषमप्राकृतं बालं निजपटे खलन्तमवलोक्य दीक्षित प्राह ममाऽऽत्मजोऽयं मत्स्तन्यधारा प्रसरति । तदा भट्टैरुक्तं सत्यमेव भार्ये, यदि ते बालस्तदा वह्रिदूरीभविष्यतीति निदर्शनम् । ततस्तया समीपगमनं कृतं तदा वह्निरपसृतः कृतहस्तो बालस्तया गृहीत्वा भट्टाय सर्पितोऽयं मे भाग्यशेवधिस्तव कुशलानां पाकभूतो देवेनो- क्तमार्येभ्यस्तत्सत्यं जातं पुनस्तस्यै दत्तस्तस्मिन् समये दिवि महोत्सवो जातोऽशरीरवागासीत् । कृतं भविष्यति, कलियास्यति, आम्नायप्रचालनाय पुरुषोत्तमाऽऽस्यमवतीर्णमिति । ततः सर्वेषां मनः प्रीतिरभीष्टसिद्विरुपद्वनिवृत्तिजीता तस्मिन् समये दैव्यः संपदः पुण्या मर्षयो नन्दाऽऽलयलीलाश्चायाता महोत्सवी जातोभगवताऽपि- नीसललतुमो वीटकं च दीक्षिताऽऽचार्येण तस्मै दत्तम्। ततः सर्वेषु पश्यत्सु स बालः सनालः प्राकृतोऽभूत् । ततस्तौ दम्पती सबै स्तुतौ पुरं प्रति गतौ तत्र च राज्ञोऽमात्येन कृष्णदासश्रेष्टिना लक्ष्मणदीक्षितः समागतो विज्ञातः समेत्य प्रणम्य प्रशम्य तस्या- पक्षितं सर्व संपादितम् । अथ च लक्ष्मणदीक्षितेन सूतिकागृह- प्रवेशादि संपाद्य क शीकरपडत्या स्वीयसंपादितसन्दर्भरीत्य च जात- कर्मादि कृतं निष्क्रमणदिनेऽष्टाऽक्षरदीक्षाऽर्पिता अस्मिन् निवाससमये श्रेष्ठिना पुमपत्यलब्धये प्रार्थना कृता भट्टैः श्रद्धया तथाभविष्य- तीत्युक्तम् । स्वदेशतः स्वकीयैः साई पुत्रस्तनये भार्या भ्राता तद्भार्या च समागतास्तत्र तैः साकं अन्यैरपिनिर्निवसता तेन कृष्ण- दासप्रार्थनया गोपालमनोरष्टादशपुरश्चरणसाध्यसोमस्य होमः कृतस्त- .. श्रीवल्लभदिग्विजयम्। (९) दुत्तरं तस्य बालस्य प्रपत्तिः कारिता रक्षा च दत्ता। अथ तेन भारद्राविणं समर्पितं घोटका आन्दोलिकाः शकटं पञ्च सामन्ताः पथि रक्षकाः समर्पिताः श्रेष्ठिपन्या बालश्च बालचरणय; शरणीकृ- तस्ततस्ते चलिताः शनैः शनैः काश्यां समागतास्तत्र समेत्य स्वकी- याऽऽलयेषु प्रवेश्य सायस्नानादि कृत्वा प्रातरारभ्य तीर्थविधिः कृतः पुनः, विच्छिन्नाऽने प्रायश्चित्तं साधनं च कृत्वा तत्र निवासः कृतो वैदिकाः पण्डिताश्च विद्यार्थिनो प्रजा राजानश्च निजगुणैः समपेक्षिता- थैश्च संतोषिताः । अथ च श्रीवल्लभः शिशुबालकुमारपौगपडकिशोर- लीला भगवतः कुर्वन् पित्रीः स्वस्रोभ्रात्रादिस्वीयानां सुराणां मुनीनां महेशयोः सर्वेषां मुदं चक्रे । क्रमशस्तस्य संस्काग यथोक्ता महोत्सवैः समभवन् , स च विद्यैश्वर्यादिसंपन्नः मकृच्छ्रवणग्रहणपटुर्बालसरस्वती वाक्पतिरिति लोकैरुक्तो विवादे विदुषोऽपि वयस्मापयत् । अथाऽत्र लक्ष्मणदीक्षितस्य यल्लमायां मृतः केशवः पुनर्जात इति केशव- पौरिरिति संज्ञा कृता । अथाऽष्टमे वर्षे वल्लभस्य पिता ब्रतबन्धं चिकीर्षुगणपगणकाऽऽदीन्सपूज्य मुहूर्तान मधौ निश्चित्य स्वीयेभ्यो मङ्ग- लपत्रिकाः संप्रेष्य मामग्रीसम्भार सम्पाद्य समागतान् सत्कृत्य व्रतोत्स- बमारभत । अथ वृद्धगणेश्वरं समारोप्य विनायकोत्सवपरिभ्रामणं निशि तौर्यत्रिकेण विधाय ग्रहमखादि विष्णुचिदुपाध्यायं पुरस्कृत्य . स्वीयैश्चकार । ततो वृहयुत्सवं मण्डपसमाराधनादिकं चक्रे । तत्र च रात्रौ संजवने निजसंबन्धिभ्यो वस्त्रभूषणादिकं जग्नाह ददौ । अन्येभ्य- श्च यथाचित पौरुषी दक्षिणा च स्वीयेभ्यः समाश्रितेभ्यो दत्ता निशि महाभोजनम् । अथाऽपरदिन व्रतबन्धो यथाविधि कृतरतत्र कृतप्रायश्चित्तेन कृतमुण्डनेन कृत तानेन कृतमाङ्गलिकेन कृतभोज- नेन कुमार श्रीवल्लभेन स्वीयानां सदसि पितुः सकाशात्सावित्री -- ६१) श्रीवल्लभादग्विजयम्। गृहीता स्वर्णगौर्पिता मातुः सकाशाद्भिदा च, अन्येभ्योऽपि गृहीता सा विष्णुचिते पितृदत्तया गवा सह समर्पिता। एवं व्रतोत्सवे सर्वेषां संत घं भट्टः कृतवान् । अथ च पिता बटुं बटुव्रतस्थमध्याप- नाय विष्णुचिते ददौ । बटुच सकुल्यगृहे निमन्त्रितो भुञ्जानः स्वीयगृहेभ्यः समानीनां भिनां गुरवे ददावथ च स्वीयां शाखां साऽङ्गा सोपाङ्गामधीत्य यजुःशाखा अचिरतःपपाठ। अथ ऋक्सामशाखापाठन- कृते त्रिरुम्मलाय पिता समाप्पयत्। पठित्वा समागतं साऽङ्ग सरहस्यमथ- ववेदस्वयमपाठयत् । ततः पठितमर्ववेदाऽङ्गः पाठिताऽनेकबटःषट्शास्त्र- पाठनायाऽऽन्ध्रनारायणदीक्षितं भट्टःप्रार्थितवान् स च षट्शास्त्राणि अप्रचठिताः मामशाखाः कृपयाऽस्मै ह्यपाठयत् । माधवयतीन्द्रा- द्वैष्णवशास्त्राणि समग्रहीत् ज्योतिर्मुखाद्यङ्गानि धर्मशास्त्राद्युपाऽङ्गानि काव्यादीनि च आगगश्च तदुक्तकलाश्च पितुःशालासु पठतां पाठनेन भेजे । बाह्यागमाँश्च निवादकथया ज्ञ'तवान् । एवं गृहोतसर्वनिगमा. गमः पितुर्लब्धमहामन्त्री विद्यावतां समर्यो बभूव । अस्य च ये पाठकास्ते सर्वे जातित : संप्रायतो मन्त्रतः स्वकीया आन्ध्रो दीक्षितो विष्णुचिगुम्वृहस्पतेरवतारः, आन्ध्रोदीक्षित. स्त्रिरुम्मलो ब्रह्मणः, द्रविडो दीक्षितो विष्णुसम्प्रदायी नारायणः सान्दीपिनमुनेः, आन्ध्रो मध्वसंप्रदायी माधवेन्द्रयतिः शाण्डिल्यस्य, लक्ष्मणदीनताऽऽचार्यन्तु वसुदेवस्य, मातादेवक्याः, रामकृष्णो रामस्य, केशवो महादेवस्य, सुभद्रा सरस्वती तयाः, स्वयं पुरुषोत्तमवदन वाक्पतेरवतारः । अथ म व्रतिवेषो नित्य- नैमितिकं चरन् । वैष्णवधर्म तुलसीसाघुमृणोर्खपण्ड्रमृण्मुद्रकादशी- जयन्तीविष्णुव्रतविष्णुसमाराधनं चचार। अथ लक्ष्मणदीक्षितः, हृदि विचारयामास पुरुषार्थचतुष्टयं मे संपन्नं बायेऽधीता विद्या गुरवश्वा- यथा श्रीवल्लभदिग्विजयम्। (११) राधिता वैश्वानरश्च सम्यगाराधितः श्रीमदनमोहनोऽपिमम्यग्ला- लिता मम पूर्वाऽऽम्नायमनुप्रचारकः पुत्रोऽपि जातोऽस्य चातिमानुषों मतिं वीक्ष्य ऽयमत्र भगवानिति जाने किमर्थमितः परं स्थातव्यम् । अथ- वा किश्चित्कर्तव्यमस्तीति तत्र ध्यानं चकार । अथ तं समाधौ हरिराह तव गृहे श्रीवल्लभाऽऽख्योऽहमेवाऽक्तीणी मा संशयं कुरु एवं भवान्नि- जधर्मेण निजापत्यैश्च गतवणः कृतकृत्य एव मत्से में कुरु मल्लोकमा- बजेति । ततेो दीक्षितो निजपत्न्यै सर्वमेतत्प्राह । अथ मकराऽर्के प्राप्ते दीक्षितो वैकुण्ठं प्राप्तस्ततो यल्लमातमनुगता रामकृष्ण औवदै- हिकमावर्षान्तं विधाय केशवस्य चौलं कृत्वा गयां गतस्ततो मातुरनुज्ञया सर्वे प्रयागमार्गेण चित्रकूटं भृगुतुङ्गं दृष्ट्वा चम्पारण्ये प्राप्तास्तत्र सार्थकेभ्योऽग्रेचर: स्वभूस्वयम्भूविधुशम्भुमुख्यैः शिष्यैः सह वल्लभो महानदीतीरे वेदिकोपरि स्थित्वा श्रीभागवत- सप्ताहं चक्रे शिष्यैः कूपश्च खानित: तत्रैव रामकृष्णप्रतीक्षया वासन्तदोलोत्सवो जातः । अथ प्रचलिता अमरकण्टकं निरीक्ष्य सिद्धिपदे समेतास्तत्र श्रीवल्लभेन निजशिष्यतां कामयमानोभगवदु- क्या सशिष्यो विरक्तो माध्वमहत्तरः शिष्य: सर्वेश्वरः कृतः । ततो वृद्धिनगरे कस्यचिच्छेष्ठिनश्चत्वारस्तनयास्तेषां कनिष्ठो दामोदरो हरेलीलातो गुरोः सेवार्थमत्राऽवतीर्णो गोमार्ग प्रतीक्षमाणस्तं दृष्ट्वा दायं त्यक्त्वा समागतः पादयोनिपतितोगुरुभिरङ्गीकृतो मनुमालाभ्यां संस्कृत: सिद्धाऽर्थो जात: । अथ इतश्चालितस्तंम्भाद्रिपुरहिजैस्तुतो निजाग्रहारे समागत:, तत्रस्वकीयैर्भगवदान्दोलिकाऽवर्णि,श्रीवल्लभो दीक्षितरामकृष्णः साऽमिरभिषिच्य गृहे प्रवेशितोऽयोत्सव: कृत: पाचवार्षिकस्य केशवपौरेव्रतोत्सवच । अथ बहवो विद्यावन्तः श्रीवल्लभस्य श्रुतविद्योदयाः समागता विवादे पराजिताः शिष्या बभूवुः , (१२) श्रीवल्लभादिग्विजयम्। पितु:स्वसु. शम्भुरपि गोपालदीक्षां जग्राहं । अर्थ विद्यानगेरतो वाव. दूका शोकाऽपमुत्तये हलमा नेतुं च समागैतस्तन्मुखाच्छीवल्लभेन' विद्यानगरे राजसदसि श्रौतस्मार्तानां वैष्णवानी च विवादः श्रुतः ततस्तत्र गन्तुमुत्सुकः श्रीवल्लभों मातरमाह । मया दक्षिणयात्रा कर्तव्या विद्यानगरे च गन्तव्यं पितृसंकल्पिता तीर्थयात्री च संपाये- ति भवत्याज्ञांददातु । तदा माताप्राह यदिञ्छसि तत्कुरु ततो मातृच- रणाननुज्ञाप्य तीर्थयात्रां कर्तुं प्रस्थितस्ततो माता पत्यपत्यविरहाभ्यां संतप्ता पुनः पुत्राऽन्तिके समागता प्राहैन यदि गच्छसि तर्हि मामपि नय भवस्कृते व्यङ्कटेशदर्शनं मम संकल्पितमुपायनं च तदा श्री- वल्लभेमोक्तं सम्यक् मातुलमनीषितमपि भविष्यति । ततो जना- ईनेन भारनयमार्थ घोटकविवधादयः संयोजितास्तदा श्रीवल्लभेन देवाऽऽलयं गत्वा एका शालिग्रामाशला श्रीभागवतपुस्तकं च याचितं मात्रा हरिस्वरूपं च तदा जनार्दनः प्राह इयं शिला विरश्चरचिता भगवद्वदनसंगता सम्याक्षणीया अयं मुकुन्दःश्रीगोविन्दाऽचाय- दत्त: बालकृष्णो विष्णुमुनिना, श्रीमदनमोहनो यज्ञनारायणाय यज्ञकुण्डात्प्रादुर्भूतः, पुस्तकं च गङ्गाधराऽऽचार्यस्य, नीयतां यद्रोचते इति शिलां मुकुन्दं पुस्तकं गृहीत्वा चलितः। इति अर्थाऽवच्छेदः । अथांसद्धपदात्समायातौदीक्षितलक्ष्मणशिष्यो केतुकमण्डलुलकु- टालोकिविरक्तवीरौ रक्षार्थ सहनीती, शम्भुभट्टःपाकाथै, स्वभूःस्वयंभू- विवादार्थम्।अन्येऽपि सेवका गुर्जरा गौडाःकाशीतः समायाता:सेवा- ऽर्थ संपाद्य सह चलिताः । तत्राऽनन्तसेनो मुकुन्दश्च ताम्रम- जूषायां निवेश्य श्रीवल्लभेन शिरसि धृतौ, पुस्तकं दामोदरेण । अथ मार्गे पढ्यां श्रीवल्लभश्चलन यात्रायां यत्राऽवतरत् तत्र रहस्ये - श्रीवल्लभादग्विजयम् । १३ पाकं स्नात्वा माता चकार श्रीवल्लभःस्नात्वा पुण्ड्रादि विधाय श्रीमु- कुन्दसेवां प्रीत्या चक्रे बालभोज्ये सितां गव्यं मिष्टफलं सक्तुं वा स- मर्प्य संध्यावन्दनमौपासनं च कृत्वा शालिग्रामाऽर्चनं मन्त्रैर्विधिना कृतवान्। ततः शेषाऽऽह्निकं माध्याहिकं च। सिद्धे पाके पर्णपात्रिका- त्रितये पाकं निधाय भगवते शालिग्रामाय श्रीभागवताय समर्प्य आच- मनं दत्त्वा वैश्वदेवं शम्भुनिष्पादितवान्।माताचरणोदकपानं निजाऽऽह्नि- कं च चके। ततो भगवते आचमने दत्तेताम्बूले च नीराजनं श्रीवल्लभो विदधे । दण्डवतप्रदक्षिणादिकं सर्वे समाचरन् । तत: वर्णिने श्रीवल्लभाय एकां पात्रिका परिवेष्य एकां शम्भवे वैश्वदेवशेष मति- थये च माता ददौ । श्रीवल्लभाय भोजनोत्तरमाचमनं दत्त्वा मुखवासं च ।सर्वेषु भुक्तेषु श्रीवल्लभोच्छिष्टं दामोदराय प्रायच्छत स्वयं च तृतीयपात्रिकास्थमन्नं बुभुझे । प्रातः कृताऽऽह्निकास्ते चेलुः। एवं साय- मपि यथायोग्यं कृतवन्तः। रात्रौ श्रीभागवतकथां श्रीवल्लभश्चकार । एवं चलन्तः कृष्णां प्राप्तास्तत्र गाणपत्यः पुष्पदन्तः श्रीवल्लभेन विवादं चक्रे । अथ पराजितो गणेशात्मना भूतले शुण्डामाहत्याऽभी- षयत्। ततस्तदा वेत्रभृद्वारो गुरुणोक्तो नृसिंहात्मना निर्भत्स्याऽद्राव- यत् । ततस्तामुत्तीर्य मङ्गलप्रस्थे नृसिंह विलोक्य सितापानकाणं च विधाय श्रीभागवतपारायणं कृतम्। दुण्ढिदीक्षितःश्रौतानुलोमवि- लोमकथया जितस्ततश्चलिताः कुण्डिनं समागतास्तवत्यैर्बुधैः प्रति- बिम्बवादे पृष्टः श्रीवल्लभः सम्यगाह।ततोऽग्रेकालश्रीग्रामे ख्याति- वादे पृष्टस्तद्विशदतयाऽऽह । अथ चलिता व्यकटारेरधःस्थितं श्रीराम संपूज्य गिरिषटकमतीत्य लक्ष्मण बाल हरि मपश्यन्। प्रणम्योपायनं धृत्वा तच्चरणोदकं निवेदितं जगृहुस्तत्र वैष्णवशास्त्राणि गवेषयन् कियन्तं कालं श्रीवल्लभोऽवसत् । माता श्रीप्रभार्षदने प्रविशन्तं श्रीवल्लभदिग्विजयम् । लक्ष्मणदीक्षितं स्वप्ने ददर्श स्वप्नं पुात्रायाऽऽह। स च सत्यमेतद्भगवता तत्र वाञ्छितं दर्शितमित्याह । अथ ततश्चलिता वेणीसविधे प्रा- तास्तत्र रविनाथो वैदिकै: सह वेदे परीक्षां देहीत्युक्ते तां लब्ध्वा स्वयमेकैकपदत्यागं कुर्वन् शताऽन्तं ययौ। श्रीवल्लभो विलोमेन तमु क्त्वा जितवान् । ततो बुधेरैन्धकारवादे पृष्टस्तमप्याह। ततो विधान- गरे मातुलगृहे समागतास्तत्र शैवैःस्मार्तेर्वैष्णवा निर्जिता इति श्रुतम्। अथ प्रात: शिष्यकमण्डलुः प्रेषितस्तत: स्वयं राजसदसि शिप्यैः सह श्रीवल्लभो गतो गज्ञा सत्कृतोऽभितो विद्वद्भिरप्यत्यादृतो वैष्णव- बिदां वरासने विद्यातीर्थेन निजासनाः चाऽऽकृश्य स्थापितस्तत्र श्री. वल्लभो राजानं प्रति प्राह । कस्मिन्विषये विवादोऽस्ति ? स्मार्ता निधर्मक ब्रह्म वदन्ति वैष्णवाः सधमकमिति राजाऽऽह। अथाऽयमाह वयं तु वि. ष्णुस्वामिसंप्रदायिनो वैष्णवाः सधर्मकब्रह्मण उपासका अतस्तं पक्ष साधयिप्याम इत्युक्त्वा तदुपपादनमकरोत् । तत्र यतिराजानुगाः बहूत्तरं जजल्यु:। वल्लभस्तेषां कनिष्ठमध्यमोत्तमानां जल्पखण्डनं सद्य- श्चक्रे । इत्थं प्रथमघस्रे यामद्वयं सभा समभूत्ततो द्वितीयदिनमारभ्य सप्तदिनावधि यतिराजेन तद्विचार आसीत् । ततो दिदिनावधि बा- स्तिार्किकैर्मीमांसकै: साङ्ख्यैश्च ख्यातिवादादौ विचारो जातस्ततो दिनत्रयं मिथ्यात्वसाधने प्रवृत्तो गाङ्गभट्टः स्थानिवत्सूत्रे आदेशाऽऽ- गमप्रत्ययानाम्, आगमापायितया शब्दानामनित्यत्वमेवाऽज्यातीत्याह । श्रीवल्लभः शब्दानां नित्यतयाऽऽदेशागमप्रत्ययादिकल्पनाबाल- बोधनायैव हरिणाभ्यधायि । उपायाः शिक्षमाणानांबालानामुप- लालना" इत्यादिना तस्तदृष्टान्तेनाऽसत्यताऽर्थानां च सिद्ध्यतीत्याह । ततः सप्तदिनावधि वैष्णवानामद्वैतवादिभिरेव खण्डितास्तास्ता विप्रतिपत्तयो मातुलेन महीपाऽऽज्ञया निजयुक्त्या वल्लभाडो पुनः " श्रीवल्लभदिग्विजयम् । प्रतिपादितास्तत्र ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वमन्तरङ्ग सधर्मकत्वं बहिरङ्गमिति प्रथमाकोटिः। वल्लभेन तद्विपरीताऽऽख्यानेन बहुश: खण्डितास्ततो वैष्णवा: स्मार्ताश्च परस्परं कृतकोटीनां विवादं पुनश्चक्रुः। तत्र श्रीवल्ल- भसाहाय्येन वैष्णवाः पुनर्जितवन्तः। ततः सभायां श्रीवल्लभस्य विजये जाते, वैष्णवाः, जहर्षुरपरे खिन्नमनसो विस्मिता बभूवुः । ततः श्रीवल्लभो निजाऽऽसिको गतस्तत्र माध्वमस्करी व्यासतीर्थ: समेत्य प्राहैन " भवान् मदादेश स्वीकृत्य मत्सिंहासनमारुह्य मन्मार्गप्र- चारको भवतु" वल्लभो यथेश्वरेच्छा भविष्यति तथा कारष्यामीत्याह। ततो भगवान् तस्यामेव निश्याह "भवान् विष्णुस्वामिमवाऽऽचार्यो भवतु व्यासतीर्थकथितं मा स्वीकरोतु"अथाऽपरामिहिरोदयाऽवसरे कृत- नित्यनैमित्तिककृत्योऽभूत् । तूलाम्बरमण्डन: समाहृतनिजसामन्तम- त्रिभृत्यः सुनयविदा बहुविदा दिष्टविदा निर्दिष्टविजया उभिषेकविज- यसमयः पुरोधसा विज्ञापितयज्ञाऽवसानोपान्ताऽवयवो मुदितमना नर- देवः कृष्णदेवो निजप्रामणविहितमण्डपे विरचितविचित्रयथोचितवि- तानप्रसरास्तरणमुकुरमाणमालारम्भास्तम्भतोरणपताकाध्वजादिसमल- कृते निर्मितमखाउनुष्ठानसंपादितकनका तभिषेककनककलशाँच स- भासमृद्धिसमृहसाहित्यं संभालयितुं निजजनै: सहोपससर्प ।प्रविश्याऽत्र समवलोक्य निजाऽनुमतविन्यासविशेषनिहिताऽशेषपदार्थशोभितसभा- सदनं निजनिदेशकारिणं प्रत्यादेशमाश्रावयत् । मच्चिकीर्षितं सकलविद्व- जनविजयिहिजा यजनुषः कनककुसुमाऽभिषेकाऽऽचार्यसम्रासिंहास- नाऽधिरोहणं दृष्टश्रुताऽनुभावस्याऽनुग्रहैकरवभावस्याऽपराधृष्यप्रभावस्य श्रीपुरुषोत्तमवदनानलावतारस्य संपादयितुं समाहूयन्तां वरिवस्यास्पदा व्यासतीर्थविद्यातीर्थादिमहान्तो नितान्नकान्ताऽवदातविद्योदया:सर्वेऽपि विद्वांसो बान्धवाश्च सानन्ता: सैनिकुनाय काश्चतुरङ्गाश्चम्ब: कुञ्जग्तुरङ्ग- १६ श्रीवल्लभदिग्विजयम्। रथमहोडोलशिबिकादयो घाहनिधहा विरक्तपीरनिकुरम्बा नदनर्तकग- न्धर्वाऽप्सर:समूहाः सोमयाजियाजकद्वादशतन्त्रस्वतन्त्रवावदूकनिग- मनिवहसदनश्रीलक्ष्मणभट्टनन्दनाऽभिस्यन्दनाय । ततो वरमन्त्रिणा समुक्तजनाऽऽमन्त्रणाय दूतप्रवरनिकरा विसृष्टाः समाविष्टपञ्चजनान् स्व- ल्पतरेणाऽनेहसा समानयामासुः । समुपयातेष्वखिलेषु समागताचार्यान् यथोचिताभिमुखसर्पणवागमृततर्पणवरासनसमर्पणसमर्चनादिना प्र- णतः प्राञ्जलि: प्राह । अथ संप्राप्तसमयश्चिकीर्षिताऽभिषेकमहोत्स- वस्य तत्रभवद्भिः सद्भिर्महद्भिर्बहुभिरनवद्यहद्भिः शोभन विद्यावद्भिर्व- चार्याऽऽचार्यपदनाप्तये श्रीवल्लभस्य कनकाभिषेकाय सद्धर्मनिकायगो- पनाय विहितकायाय विजितमायाय मदीयनारायणायाऽऽदेश: प्रदीय- ताम् । एतद्विज्ञापनं निशम्य सर्वेऽपि वैकुण्ठप्रिया व्यासतीर्थादिती- थेवराश्च महेशहषीकेशलोकेशाऽऽम्नायप्रचारका वैदिकाम्नायसंधारका निजसमाश्रितसमुदारका हर्षोत्कर्षविकसितवदनवनरुहो निजाभीप्सितं पुण्डरीकाक्षकृपाकटाक्षोपनतं बाद बाद विधीयतां विधीयताभित्याज्ञा पयाम्बभूवुः । अथ परेऽपि प्राप्तसमयाऽनुरूपं दैवेन विहितस्वस्वरूपं नि- जसमयानतिविरूपं सकलसत्समयानुरूपमचिन्त्यधिषणाः सद्धि- षणा: परमनिपुणा: पवित्रचित्तचरित्रचणा विद्यागुरुस्वामिप्रभृतिगुरवः स्मार्ताऽऽचार्यवरा अन्तर्वाणिप्रवरा वृन्दारकवृन्दसमर्चकनिकरा: सर्वे- ऽपि सम्यक सम्यक अवश्यविधेयमिति कथयांचक्रुः। अथ महीपति- ना सुमतिना सुकृतिना पुरोधसं पुरोधाय महान्तो बान्धवा मन्त्रिप्रव. राश्चतुरङ्गाश्चम्बः शिबिकादयः सर्वेऽपि समभिसारिताः श्वीमदाचार्य समानयनाय । अथ ते सर्वेऽपि तदीयाऽऽश्रमबहिराजिरोपाजिरे संप्राप्ता वाद्यविशेषविज्ञापना: कारितविज्ञापना निजप्रवेशाज्ञां प्रतीक्ष्य समानी- ताज्ञाः समागतेषु प्रवरा विनीतवेषाः केतुकमण्डलुनीता द्वारि प्रविश्य श्रीवल्लभादिग्विजयम् । श्रीलक्ष्मणनन्दनं निरीक्ष्य साष्टाङ्गं प्रणम्य राजसमर्पितोपायन चरणोपान्तप्रान्ते समर्प्य करयुगलं मुकुलीकृत्य सभासदने समुपधार- णाय राजप्रार्थनां प्रियवाचा ध्याचख्युः । तत: श्रीमदार्यनयननलिन. निस्पन्दाभिज्ञाताकृतसमुद्भूताज्ञां विज्ञाय दामोदरः सम्यगिति तेभ्य: श्रावयित्वा तेभ्योऽभिगमनाभिरूपं वेषादि धारयित्वा निवृत्तमाध्या- ऽह्निका: शिबिकायामार्यपादुकाचतुष्पादिकां निधाय श्रीमदाचार्य पुरोधाय राजवाहिनीपारवृता अमरवाहिनीमिव नगरनीरनिधि पूरेण पूरयन्तो ढक्कानकमुरजमर्दलझर्भरापणवगोमुखानि:स्वानभाङ्कारकाहलगार्जितेन नटनर्तकगन्धर्वक्रुतूहलाकर्षितनरनारीबालकुमारनिकरकलकलकोलाह- लेन सकलजनं प्रबोधयन्तस्ते भाविन्यभिषेके महोत्सवे तैर्निमन्त्रयद्भिः सुरपरिवृढान् कुसुमनिन्चयासाराततैरागमनोत्कण्ठतां कुर्वन्तो राजद्वार सुशोभयन्तः समाजग्मुः । अथ नरेश्वरो विविधनिनादपूरपाथिकाभिज्ञा- पितसमीपागमनसंभावनाय सह निजजनै: समीपमुपेत्य साष्टाङ्गप्रणा. मोपदौकिलसंभावनाभावितभारतीभरेण संभावनां संपाद्य पाद्यपट्टांशुका- नि पथि परिचारकै प्रसार्य चामरादिभि:परिचान् निजहस्तहस्तावलम्बन: सस्मितप्रसादालापविलम्बितहलनेन संजवने प्रविश्य विद्वद्भिर्नमस्कृ- ताय तान्नमस्कुर्वाणाय वरासनं प्रदाय विश्रामयामास । तत्र श्रीवल्लभाऽनुज्ञया शम्भु:सद:स्थितान् विदुषो हस्तमुत्क्षिप्याऽऽह यदत्र- विवादे संभ्रमात्स्खलितं न्यूनातिरिक्तं परुषभणितं च नोऽभवद्यच्च वो वक्तव्ये ऽवशिष्टं तत्पुन, कथनीयं तत्समाधानं कथयिष्याम, क्षमापनं च विधास्यामः। तत: पण्डिताः प्राहुर्नहि वाक्पतेर्वाचि तथासंभवति महतां परुषभाषणं शिक्षायै भवति न तु द्रोहाय । इत्थं सौहदसला- पकलापं कलयतां पुरः पुरोधा गमकनिवेदिते सद्गुणसमये साक्षाद्वि- हणुरूपस्य विष्णुरूपातिथेष्णवी सपर्या विधातुं वैष्णवीद्धाराय वैष्ण- श्रीवल्लभादग्विजयम्. वाचार्यतामापादयितुं वैष्णवाऽऽचार्यानुमत्या अन्येषामपि संमत्या श्री- मदाचार्य समुत्थाप्य कृतमण्डले धौतकलधौतकरितपट्टोपरि ऋत्विगुपा- ध्यायमहीधवसन्निधिं विधाय सदस्यैः परितो विराजमाने विराजमान- मकरोत् ॥ ततो नूत्ना राजविभूतयो देववक्रेभ्यो भूदेवेभ्य: शम्भ्वा दिभट्टेभ्यो वैष्णवेभ्यो नरदेवः समर्प्य आचार्यार्चनं कर्तुं निज पुरोध समुपाध्यायं चानुज्ञाप्य संकल्पादिपुरस्सरं पाद्यार्थ्याचमनादिना सम- य॑ यथाविधि विधानेन पूतैस्तीर्थसभुन्दुतर्जलमन्त्रैर्महाभिषेकसाम्रा- ज्याभिषेकमन्त्रैश्च ऋत्विग्भिः पुरोधसा साकं समभ्यषिश्चत्॥ अथ पट्टा- न्तरे सभुपविष्टान् निजष्टान् श्रीमदाचार्यान् निजशिष्य गुर्जरगोवि- न्दराममुकुन्दरामशङ्करानन्दश्यामानन्दैः समानीतैर्जलैः शंभुभट्टः संस्नाप्य वस्त्रान्तरेण संप्रोच्छय नूनकोपीनकटिवस्त्रोत्तरीययज्ञ- सूत्रतुलसीकाष्ठस्रङ्मृगचर्मादि धारयित्वा काश्मीरतिलकगोपीचन्द- नषण्मुद्रालंकृतान् सम्भृतपादुकान् कनकसिंहासना ये समानयत् । अथ व्यासतीर्थादयः सर्वे ऽपि वैष्णवाऽऽचार्यमहीभृतां पुरोधसा सोपाध्यायेन पुरोनीतास्तेषामन्येषामाचार्याणां पण्डितानां वैदिकानां संमत्या राजसिंहेन श्रीमदाचार्या: संभृतकौशेयाऽम्बरमहासने सिंहासने समुपवेशितास्ततोऽवशिष्टपूजनं विधाय राजदेवविभूत्या संयोजिता: तत्र शम्भुभट्टः सितातपवारणं हरिभट्टः सूर्याभिमुखवारणं शङ्करान न्दश्यामानन्दौ चामरे स्वभूस्वयंभ्वाचायौं मायूरपिच्छे लकुटालोकिकेतु कमण्डलू सौवर्णदण्ड़े गोविन्दराममुकुन्दरामौ राजतलकुटे रामभट्टकेश वभट्टौ राजतशङ्खचक्रदण्डे अन्ये सात्वतवैष्णवा घण्टाझल्लरीगोमुखा. दिवादित्राणि जगृहु: । ततस्तिलकं माल्यमाले धूपं दीपं नैवेद्य- माचमनं मुखवासं दर्शयित्वा बहु सुवर्णनिचयो दक्षिणापर्यायेणेोपढौ- किततया उरोनिवेशितः। तदवसरे विज्ञापितम्,अभिषेकेऽर्पित,सुवर्णपात्रा - १९ श्रीवल्लभदिग्विजयम् । दीन्यपि श्रीमद्भ्यो मया निवेदितानि स्वीकुर्वन्तु। तदा श्रीमदाचार्यन- यनाभिनीताकृतं निजहृद्यनुभूतं सुन्दरया गिरा दामोदर. सभासदः श्रावयन्नवनिवृद्धश्रवसं कृष्णदेवं संशेध्य, एतत् श्रीमदाचाय: कनक स्नानीयकनकामत्रादि स्पर्शितमपि स्नानाम्बुवदस्पर्शनीय,यत: 'प्रपन्न जनमन्तरान्येनार्पितमुपौकितमपि न गृह्यते' इति गृहीतनियमानि- वर्त्तनाय किमपि न गृह्यत इत्याह । इत्येवं पठितवचनं निशम्य वि. मनस्केऽवनीशे देयमेतेभ्यो विहिताशापाशेन दूराशात: समागतेभ्य चिरतरनिबडेभ्य: स्नानीयमुपढौकितं चेति पार्षद्ये स्थितो दामोदर एवं पुनर्निजगाद । अथ धरणीधवेन निजोपाध्यायपुरोधाभ्यां संमन्त्र्य यथेचितविभागं संविभज्य तद्रव्यं व्यासतीर्थाद्याचार्यशिष्येभ्यः समा- गतेम्यो वैदिकेभ्यो विद्वयो विप्रेभ्यो धर्मशालाकूपारामकन्यादानादि धर्मकार्यार्थिभ्यो देवालयाधिकारिभ्य: कारागारादिनिरुद्धेभ्यो रुग्णेभ्यो न्धपवादिभ्यो दीनेभ्यश्च दापितम्। ततो व्यासतीर्थाद्याचार्या विष्णुस्वा- मिसम्प्रनायिनो हरिस्वामिशेषस्वामिनार्हस्ताभ्यामाचार्यसाम्राज्यात लकं कारयित्वा स्वयमप्यकुर्वन्। अथ श्रीमदाचार्येभ्य: श्रीवेदव्यासविष्णुस्वा- मिसंप्रदायसमुद्धारसंभृतश्रीपुरुषोत्तमवदनावतारसर्वाम्नायसंचारवैष्ण- वाम्नायप्रचुर्यप्रकारश्रीविल्वमंगलाचार्यसांप्रदायिकार्पितसाम्राज्यासना- खण्डभूमण्डलाचार्यवर्यजगद्गुरुमहाप्रभुः श्रीमदाचार्य इति बिरुदावलि- दत्ता उपबलिस्तैः कृतः। ततो राज्ञा सकुटुम्बन तथा उन्यैरपि स्वकीयै सहप्रपत्तिर्थिता,आचार्यश्च मुरनातेभ्यस्तेभ्य: शरणाष्टाक्षरं दत्वा हरि- गुरुसमर्पिता तुलसीकाष्ठमालाऽर्पिता। ततस्तै, सह धराधिपेन स्वर्गपा- त्रिकासंभृतः सुवर्णसप्तसहस्रमुद्रा उपौकिते निवेदिताः। ततः श्रीमद्गुरु पादावनेजनं संहतविविधजनजानिसमुद्वेजनं विहितविहितं सहिताङ्ग- प्रपत्तिसंपत्तिसंपादकं संपादयितुं सिंहासना हुने चतुष्पादिकां निधाय श्रीवल्लभदिग्विजयम् । तदुपरि गुरुचरणपादुके स्थापयित्वा ततश्चरणं पवित्रमित्यादिमन्त्र, प्रक्षालनादिपुरस्सरं संपूज्य तत्तीर्थ पात्रे गृहीत्वा नरदेवकृष्णदेवेन कुटु म्धेन सह निजजनै: सह प्रजाभि: पीत्वा शिरसि धारतम्। ततो हस्त- प्रक्षालनं विधाय अवशिष्टार्चनमारब्धं तत्र हरिस्तात्रेण नीराजनं गुरुस्तोत्रेण पुष्पाञ्जलिं विधाय सर्वे स्तुतिमचकलन् । ततः पि जना जनाधिपेन सह साष्टाऽङ्गप्रणतिमाकल्प्य प्रणयाचित्ता: संसार- भ्रमणपरिश्रमातुपवर्गमपवर्गप्रदं श्रीमदाचार्यचरणसिंहासनप्रदक्षिण- परिभ्रमणं व्यदधन् । अथ महीमहेन्द्रो मुदितमानसः समागतान व्यासतीर्थाद्याचार्यान् विद्वत्प्रवरानाचार्य परिकरं च संतोपयितुं यथा- विधेि सर्वानेव समय॑ उपढौकितादिभिर्यथाह समर्हयांबभूव । तत्र नारायणाचार्यद्रुहिणाचार्याभ्यां विष्णुधामद्वयाऽधिपत्यं शम्भवे प्राम हरिभट्टादिभ्यो धराद्रविणादि यथोचितं सर्वेभ्यो व्यतरत् । अथा ऽऽचार्यान् प्रणिपत्य वसुधानाथेन विज्ञापितं मां सनाथं कुर्वन्तो मर्पितं स्वीकुर्वन्तु । ततः श्रमिदाचानिजकरकमलेन सुवर्णपात्रि- कास्थसुवर्णनिचये दैव्यो दीनारमुद्रिका दीनदासाऽऽख्यक्षत्रियेण भग वदर्थ निजावशुद्धाजीव्यषष्ठभागविभागस्थापिता राजकोशे समागताः समन्विष्याद्धृत्य भगवद्भूषार्थ दामोदरहस्ते समर्प्य तद्द्व्यं पुरोधसा चतुर्धा विभज्य भागैकं धर्मकार्यार्थ हरिभट्टहस्तेन मांत्रे समर्पित, भागैकं शम्भुभट्टहस्तेन पितुरुत्तमणेभ्य: समर्षित, भागैकं श्रीविठ्ठलनाथप्रभुभूषाऽथै तदधिकारिणेऽर्पितं भागैकमपरधर्मकार्याऽर्थे मातुलहस्ते स्थापितम् । अथाऽऽचार्यान् निजावमोचनं गन्तुं राजा म्य योजयत्। निबद्धाञ्जलिः किंचिनिजदासाय निजप्रसादोचितं मदुचितं कार्य विज्ञापयन्तु । ततः श्रीमदाचार्यै रेवमुक्तम् ।

॥ श्रीवल्लभादिग्विजयम् ॥ पद्यम्-आश्रित्याश्रमधर्ममत्र भवता स्थेयं प्रजा रक्षता । सेव्यः श्ररिमणः सदा हरिजनैः कार्याधिका संगतिः।। आजीव्यं विदुषां विधाय जगतायोज्याश्च ते शिक्षणे। दीनानां दयया नयेन विनयैः कीर्तिविधेयाऽचला॥१॥ गद्यम्-ततस्तदुत्सवहर्षेण कारागारनिबद्धान् कृता. पराधानपि तीर्थतीर्थावभृथस्नानानिलविशुद्धान् संमोच्य नि- खिलप्रजासुखकृते विविधकरादानमाप परावृत्त्य निजकौटुम्बिकान् दारजनान् . सामन्तान् मन्त्रिणः समाश्रितान् किङ्करान् सैनि- कान् नटनर्तकगन्धर्वानन्यानुपस्थितानपि यथोचितेन महता दानमा- नेन संतोष्य, गीतवादित्रनृत्यपुरस्सरं सकलबन्धुसामन्तादिजनेन सैन्येन सह शित्रिकायां श्रीमदाचार्यपादुकां समारोप्य यापनाय सन्नद्धो बभूव ॥ अथाऽऽचायोः सर्वानेवाऽऽचार्यान् विदुषो वैदिकान् नमस्कृत्य नमस्कुर्वाणा धरापतिकरविधृतकराः पादुकाभ्यां चलन्तः सिताऽऽत- पत्रचामरव्यजनाद्युपलक्षिता व्यासाद्यार्विद्वदृन्दैश्च परिवारिता राजवा- हिनीमध्ये ऽभिसस्रुः । ततः पणवानकगोमुखनिर्जरनिःस्वाननिनाद. प्रबोधितसकलराजवनिताः पौरजनताः निजप्रासादहयाट्टालकगवा- क्षगोपुरप्रतोलिकापणघण्टापथेषु निकुरम्बीभूताः कुसुमासारैरभिवर्षन्त्यो ववन्दिरे । एवं चलन्तो मातुलगृहद्वारि समुपागतास्तैः सन्मुखोपस- र्पणादिभिः सादरमाकारिताः , आशीर्मन्त्रैरभिषिक्ता अन्तः प्रविश्य मातरं मातामही मातृष्वसृातुलादीन् दत्ताशिषो नमश्चक्रुः ॥ मही- पतिरपि तेषां प्रणामादिसन्मानं विधाय श्रीमदाचार्यान् बहिरानाय्य आचार्यान् खस्वस्थाने संप्रेष्य विद्यातीर्थाऽवमोचने खसेनया समानयता ततः किश्चित्कालं सपरिकरो राजा समुपविष्टो वैष्णवधर्म जिज्ञासमानो- २२ .. ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् ॥ पद्यम्-देवत्वेन गुरोरनुग्रहवशा ज्जाता प्रपत्तियंदा । स्रपुण्ड्रादि निधारयेत्परजयन्त्येकादशीनां व्रतं ॥ धर्म भागवतं चरेद्धारिकथां चाऽचार्यभक्तार्चनं । पापं तद्विमुखाननर्पितभुजि चान्याश्रयं वर्जयेत्॥१॥ गद्यम्-इत्थमाचार्यैः समुपदिष्टः निजप्रासादं गन्तुं तदाज्ञां लब्ध्वा साऽष्टाङ्गं प्रणिपत्य भगवत्प्रसादमालां चाऽऽचार्यदत्तां शिरसि निधायोप- धार्य पुनः प्रणामं विधाय पार्श्वतः परिवर्त्तनेन वन्दमानो निजालय मगात् । इत्थमाचार्यपदे समधिगते कदाचिदुषसि धृतध्यानानाचार्यान्न ति वृन्दावनस्थितो योगबलेन श्रीबिल्वमङ्गलाऽऽचार्यः समागतः। स चाऽऽचार्यैः प्रणामादिभिः सत्कृतो वरासने चोपवेशित आग- मकारणं पृष्टः प्रशस्याऽऽह । भगवदाज्ञां समादाय संप्रदाये विरले जाते वृन्दावने तरुवरे तिष्ठता मया भवदुपदेशार्थमिहागतम् । तत्र पूर्ववृत्तं कथयामि । द्रविडदेशे पाण्ड्यो विजयनामा कश्चिद्राजा आ- सीत्तस्य विदहरः सद्धर्माऽऽकरो विष्णुभक्तः पुरोधा देवस्वामी। तत्सुतो विष्णोरवतारो विष्णुस्वामी जातः। स च पित्रा संस्कृतोऽधीतवेदवेदान्तः सर्वेश्वरं भगवन्तं बालगोपालस्वरूपं बालो बालवृत्त्या सिषेवे । त- स्याऽऽवर्ष सेवमानोऽपि स न प्रत्यक्षमासीत् । तदा स निरशनं वि- धाय समर्चनं चकार । ततः सप्तमेऽन्हि परमरमणीयमूर्त्या श्रीगोपाल: प्रादुर्भुतो जगाद । किमर्थ खिद्यते बाल ? भवदर्पितमर्चनं मया गृही- तम् । अथ त्रिपुरारये समर्पितं मदाम्नायं प्रचारय, यत्कलेः संप्रवृत्तौ जातेन बुद्धेन हिंसाप्राये वेदधर्मे साधिते निन्दिते च जनमेजयय- ज्ञान्ते ऋषिभिः प्रायशस्तादृशे धर्मे निवर्तिते यः सात्त्विको धर्मः प्रचारितस्तमपि चारय । श्रीशुकप्रोक्तं भागवतोक्तमतं श्रीव्यासपादा- , ॥ श्रीवल्लभादिग्विजयम् ।। २३ नामभिप्रेतं वेदान्तं च ततोऽवधार्य विपुलीकुरु । इत्युक्त्वा निजमर्नु निजमूर्ति निजरहस्यं च दत्त्वा सोऽन्तर्हितस्ततोऽसौ गुरुकुलात्पू- पोऽर्थो दत्तदक्षिणः परावृत्तो निजगेहे. श्रीगोपालं प्रतिष्ठाप्य तदुक्तार्थ प्रचारयन् कृष्णद्वैपायनं दिदृशुः कतिपयाऽन्तेवासिभिर्गन्धमादन जगाम | ततो. हिमगिरिपृष्ठे ऋषिगणाऽऽवृतं व्यासं विलोक्य प्रणम्य तेन समादृतः पृष्टः कृताञ्जलिराह । संप्रदायलब्धये सन्मार्गप्रवृत्तये भगवता प्रेषितोऽहं भवच्चरणयोः शरणमागतः। ततः श्रीव्यासः साधु भवान् गृह्णातूपदेशमित्युक्त्वा सुस्नाताय कृताऽऽनिकाय कृष्णा- ष्टार्ण दत्त्वा भागवती मालां तिलकमुद्रा धारयित्वा भागवतागमं च ददौ । अनन्यतया भगवानेक एव सेव्यः, सुरान्तरे तदवयवबुद्धिः कार्या भगवदात्मकं जगदिति विभावनीयम् , वैष्णवव्रतानि धार्याणि, सदाचारश्च, देहेन्द्रियान्तः करणानां शुद्धिः संपादनीया,हरिभक्तिवर्द्ध- नीया, संसाराऽऽसक्तिनिवर्तनीया, वैष्णवो गुरुः कार्यस्तदुक्ताऽर्थ आ- देयो दुःसङ्गः पापकर्म च हेयम्, निष्कामकर्माणि निजवर्णाऽऽश्रमोचि- तानि कार्याणित्वयेत्याह । अथ मनुमंप्रदायान् शृणु । तत्राऽष्टादशार्णः पंचवर्णो भगवता पुरुषोत्तमेन नारायणाय संकर्षणाय पुरारये प्रथम वत्तः । तेन नारदायाऽष्टवर्गों दिग्वर्णः पुराणवर्णश्योपदिष्टः । नारदेन व- स्वर्णो द्वादशों दिग्वर्णोऽष्टादशवर्गश्च मह्यं दत्तः। मया च शरणाष्टाक्षरः पञ्चवर्णश्च नारायणाष्टाक्षरः श्रीगोपालदशाक्षरो भगवद्वादशाक्षरः कृष्णाष्टादशाक्षरो विष्णुपञ्चाक्षरो मनुः प्रदीयते । त्वमपि गृहाणेत्युक्त्वा तस्मै श्रीव्यासः क्रमशो ददौ । त- तो निजबेदान्तं शुकाऽमृतं सरहस्यं पाठयित्वा शुकस्वामिना सह विष्णुस्वामिनं धर्मरक्षाकृतेऽभ्ययोजयत् । ततस्तौ श्रीव्यासं प्रणम्य सशिष्यौ प्रचलितौ। उत्तराशायां शुकाचार्यों दक्षिणाशायां विष्णुस्वा- २४ ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् ॥ म्याचार्यों धर्मरक्षाकृते प्रवृत्तौ । अथ श्रीविष्णुस्वामी शुकं संगम्य माथुरमण्डलयात्रां कृत्वा निजगेहं समेत्य गृहाऽऽश्रमे स्थित्वा निज- धर्म श्रौतस्मार्त्तयागाँश्च यथोचितं चचार प्रेम्णा गोकुलेन्दुमाजे । अथ राज्ञा आचार्यसिंहासने स्थापितः समर्चितः शिबिकामारुह्य धर्मस्थाप- नकृते दिग्यात्रार्थ प्रस्थितः। स च दक्षिणजयं कृत्वा पश्चिमजये द्वारकां गत्वा उत्तरजये श्रीनारायणं दृष्ट्वा पूर्वजये बौद्धान् विद्राव्य जगदीशक्षेत्रं दृष्ट्वा पूर्वतः परिभ्रमन् दक्षिणाऽऽशातो निजगेहं समागतः। एवं यात्रासु वेदधर्मप्रवृत्ति कालवय॑धर्मनिवृत्ति प विधाय समस्तदेवोपासनाकाण्डस्योद्धृतिं चकार । ततो निजतनयेषु गृहा- श्रमं निधाय क्रमतो वैष्णवसंन्यासं विधाय श्रीहरिमूर्ति सह नीत्वा काञ्च्यामाजगाम | तत्र श्रीदेवदर्शनधीकण्ठसहस्रार्चि:शतधृतिकुमार- पादपराभूतिप्रमुखाशिष्यान् कृत्वा निजसिंहासने धर्मरक्षाऽर्थ देवद- र्शनं निधाय तस्मै हरिमूर्ति निजाम्नायग्रन्थांश्च दत्वा त्रिदण्ड़ी हंसो भूत्वा वैकुण्ठमवाप । ततोऽस्य शिष्यपारम्पर्ये सप्तशताऽऽचार्या वभूवुः। तदनुगो भागवतो विद्याभि: पूर्ण: सर्वसद्गुणसंन्नो राजविष्णुस्वाम्या- न्ध्रस्त्रिदण्डी तसिंहासनेऽभिषिक्तः। तेन च द्वारकां गत्वा द्वारकाधी- श्वर: स्थापितः। तीर्थराज समेत्य प्रतिष्ठानपुराधीशप्रतापनृपसहाया बौद्धा जितास्ते विद्रुताः पुष्पपुराधीशादिमाहाय्यं प्राप्य विष्णुस्वामिशिबिरं व्य. लुण्ठयन् । पुस्तकानि चाऽदहन् । ततो राजविष्णुस्वामी कतिपयशिष्यैः काञ्च्यां गत्वा सिंहासने द्रविडं यतिराजं श्रीबिल्वमङ्गलमाभिषिच्य कौण्डिन्याश्रमं गत्वा वैकुण्ठमवाप ॥ ततो विल्वमङ्गलाचार्योऽहं दिवोदासाऽऽचार्यश्च धर्मरक्षा व्यधात्। ततो दुर्लिङ्गानां लिङ्गिनामुप- द्रवात्कालविपर्यासाहुलाखतस्तत्र देवमङ्गलं निधाय तत्स्थानं विहाय वृन्दावने समागतः। तत्र भक्त्युद्रेकात्प्रत्यक्षीभूतं भगवन्तं प्रणम्याऽह- . স্ত্রীল্লেৱিনিলয়! स्त्रम् ? अलिन् घोरतने कलौ ममस्थितिप्रयोजन भावान्मां निज- लीलय नय तह भगवानाह लल्लीलास्थरजनोहारार्थि ममाऽऽस्या- दहाऽ. श्रीबी सहिष्याते, तदुपदेशऽ तावत्स्वमत्र निष्ठ, ततोऽई मसर महान योगदलेन सप्तरतवर्षापयतिष्ठम् । अन्नान्तरे बहु- पारस्प प्रभुदिनुस्वानी सिंहास्नेऽभिषिकस्तस्य शिष्या बहके आतास्ते दाऽनि पदर शस्त्रासपाणिमितिलैन्यैई खिता मुरखे दुः हम चक्रपदा सच महेशांशो गईश्वरं इध्यौ । तं देव आह, वलयेई- विधमुपायं कुरु । निज शिष्येभ्यो गोपालगायमुपदिश्य वाणेनः कृत्वा लैन्यं धान : इल्युत्कान्साईते देरे मार्कण्डेयक्षेत्रं गत्वा तेन स्थ: कृतम् । ततोऽस्य विजयोत्करः भूता। ततोऽसौ दिग्विजयाय निर्गतः: तत्र तत्र दिजधर्मस्थापनार हिजाऽऽयविज्ञवरान् दिल्लमङ्गलं भ- श्रीकान्दकर्मश्रीकान्तमिश्री सलबोधित सोमगिर्मदीद पती- बरहर्यादीन भरसिंहमतान् विधार, जनादनक्षेत्र अतनिधि निज- शिप्यं निसंहामनेऽभिविष्य हिनगोपाल गतः परमहंसो वैकुष्ठ- मवाए ! ततस्तत्पारम्पर्य गोविन्दाचार्यशिष्यो भवदीयो बल्लभो जातः । प्रेमाकरशिप्यो लक्ष्मणः । अथ भवान् हरेराहातो मत्तः संप्रदाय गृहीत्वाऽऽचार्यपदं प्राप्तो धर्म प्रचारयतु । इति श्रीविल्वमङ्गलाचार्यैः समुक्ताः श्रीवलभाचार्यास्ततोऽष्टादशावरं संप्रदायरहस्यं च गृहीत्वा प्रणाम्य पुनदेर्शनं देव मत्युका विसर्जगंबभूवुः। ततो मुन्दिरमौ वृन्दा- वनं गत्वा लिजां वेणुधरगोकुलेशन िनिजशिष्याय हरिब्रह्मचारिणे समय तीर्थराज प्रयागं गतः ।। इति द्वितीयाऽबच्छेदः ततः श्रीवल्लभाचार्याः कतिपयदिनानि तत्र स्थित्वा नृपाया- ऽकथयन् । वयं तीर्थ यास्यामः ! ततो नृपः समागत्य प्रार्थनां कृतवान् । A २६ . ॥ श्रावल्लभादाग्वजयम् ॥ श्रीमतां गमने मम जीवनं कथम् । किंच मया कर्त्तव्यम् । तदा तै: भांगवता धर्मा राजधर्माश्वोपदिष्टाः , नित्याऽर्चनरूते चरणपादुके दत्ते, राजा च सर्वानाहूय महतोत्सवेन तानयापयत् । तद्रक्षार्थ. द्विशतसात्वत्वीरध्वजिन्यौ न्ययोजयत् । छत्रचामरादिराजवि- भूतवो देवविभूतयः प्रेषिताः। आचार्यास्तान् पृष्ठतः कृत्वा दामोदरा-, दिभिः पम्पांप्रति सस्रुः । तत्सविधे शूकरक्षेत्रान्मेघनकृष्णदासक्षत्रियः प्रयागं समेत्य, दामोदरहस्ते ताम्रपात्रं निरीक्ष्य, विद्यापुरजयं श्रुत्वा, भग बदवतारो जात इन्यनुमाय, द्रुतमाचार्यानुपेत्य, पादयोर्निपतितः। तत आचार्यैः समुत्थाप्य कुशलं पृथ्वा तस्मै निजमनुमाले दत्ते। अथ पम्पायां समागताः। तत्राचार्या दिवसत्रयेण श्रीभागवतपारायाणं चक्रुः। तत्र वने तृषार्तस्य पक्षिण उपरि कृष्णदासेन गुरुपादुकोदके दत्ते स दिव्यकायो भूत्वा. विमानमारुह्य पश्यत्सु जनेषु वैकुण्ठं गतः। ततःप्रसन्नैर्दामोदरा. दिभिः कृष्णदासायाचार्यपूजनसमये छत्राधिकारो दत्तः । शम्भुभट्टाय पूजाधिकारश्च । शेषाधिकारा यथावत्स्थापिताः। ततश्चीलता ऋष्यमूकं समागताः। तत्राचार्यपूजायां जायमानायां छत्रचामरमायूरव्यजनशङ्ख- चक्रकेतुध्वजेषु विद्योतमानेषु आलोकशब्देषु समुदीर्यमागेषु शङ्खघ- ण्टादिषु नदत्सु विरक्तवैष्णववरूथिन्या चरन् श्रीरामदासःसमागतः। कोऽयमाचार्यवेषोऽसांप्रदायिकश्चेन्निरोद्धव्य इति निजानाह । ते च तथा- समागताः। अत्रत्या अपि केतुप्रभृतयो युद्धाय सन्नद्धास्तदा सपुनराह कलहं मा कुरुथ ज्ञापयथ वृत्तं तदा शम्भुराह । विष्णुखामिसंप्रदाय- प्रवर्तकाः प्रेमाकराचार्यछात्रवर्याचार्यलक्ष्मणदीक्षितनन्दना जितविद्या- नगरावद्वत्सभायां स्थापितवैष्यवसद्धर्माः श्रीवल्लभाचार्या अमी विजय. न्ते। इति श्रुत्वास समेत्याचार्यपादयोर्निपपातातत आचार्य राममन्त्रमहि. म. भक्तिधर्मश्च तस्मै श्रावितस्ततःप्रस्थिताः कुमारपदं समेत्य न्याससत्र- २७ ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् ॥ कथा कृता।तत्र अन्तस्तद्धर्मसूत्रव्याख्याने विष्णोरन्तर्यामित्वसाधने कु- मारपादादयःशिप्यतां भेजुः। अथ मध्याह्न कश्चित्कापालिको भोगिकाय- स्तिलकादीन् विहस्थाऽऽह । योगिनां चन्द्रसूर्यादिगातिनिरोधसामर्थ्यम- स्माकं भवतां किम् । तदाचार्यशिष्यः शम्भुस्तस्य कायनिरोधं कृतवान् । स नतो दीनतरो जातः कायनिरोधान्मुक्तो लज्जितो निजनिकेतं गतः। ततो व्यङ्कटे समागतास्तत्रत्याचाराचार्यपूजया सत्कृतास्तदीशं प्रणम्य, पारायणं कृत्वा, तन्निवदितं गृहीत्वाऽऽचार्याश्चेलुः कामकोणी भूतिमागताः। तत्र परमानन्दाचार्यादयो मिलितास्ते चाहुरियमेव प्रेमधू लिविष्णुस्वामिनो जन्मभूः श्रीरामानुजस्य चेति । ततः काञ्च्या- प्राप्तास्तत्रैकाम्बरेश्वरं नत्वा स्तुत्वा वेगवत्यां स्नात्वा श्रीवरदराजनिलयं समागताः। तत्राष्टपदीगद्यपद्याङ्कितसोपानाली निरीक्ष्य स्थितान् वर- दराजः संबोध्य तदधोदेशे वेदिकायां निजाचार्यैराचार्यसत्कृत्या- ऽभ्यनयत् । ततस्तं प्रणम्य संपूज्य पारायणं कृत्वा प्रसादानं भुक्त्वा तीर्थयात्रामकुर्वन् ।तत्र चक्रवर्तिनृसिंहाचार्याशष्या नीलकण्ठाचार्यशिष्या श्व विवादायागतास्तत्राचार्बह्मवादे स्थापिते शिवकेशवयोरीश्वरत्वे च परस्परं कलहं कुर्वन्तो गताः॥ आचार्यास्ततश्चलिताश्चिदम्बरं समागताः। तत्रोमेशं नत्वा, श्रीशंकराचार्य इह जात इति तत्कथामुक्त्वा, दक्षिण- द्वारकां समागतास्तत्र विष्णुस्वामिसाम्प्रदायिकैराचार्यपूजनं कृतम् । जयकथा सद्धर्मश्च पृष्ट आचार्यैस्तन्निरूपितम् । ततस्तृतीयेऽह्नि चलि ताः। स्थितास्तत्र राघवाचार्यादय आचार्यविजयं प्रशस्य द्वैताद्वैतवादे पराजिताः समाधिभाषाप्रामाण्ये संदिहाना आचार्यैः प्रामाण्यमूहन्य. तास्थापनेन निराकृताः॥ ततो दक्षिणमथुरां प्राप्ताः। स्नात्वा स्थिता। तत्र केचन वैष्णवाः समागतारतेचाहुरत्र कश्चित्पाण्ड्यो भूपो विजयाख्य आसीत्तस्य पुरोधसः पुत्रो विष्णुस्वामी जातस्तेन वैदिको धर्मो भाग- २८ ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् ।। बतधर्मः प्रचारितः पाषण्डिनो निराकृतास्तत्मप्रदाये बहवः समर्था आचार्या जातास्ते च शङ्करानन्दसमये योगि- भेनिहताः शस्त्रधारिणः प्रायशो मूढ़ा बभूवुः ॥ तेषां सम्प्रदायोद्धा विद्यानगरविजयी कश्चिदधुना जात इति श्रुतं तद्विदितमस्ति भवताम् ? तदा दामोदरेणोक्तं त एव इमे, तदा तैरर्चनं कृतम् । ततश्चलिता रामेश्वरं प्राप्तास्तत्र लक्ष्मणतीर्थे शिष्यैस्तर्थिश्राद्धमारब्धम् । तत्र वीरशै- वा जहसुर्नेमे वैष्णवा न वा शैवाः क इमे पापण्डिनः । तदा शम्भुना वेवादे जाते परुषभाषणे च युद्धाय सन्नद्धास्तदा केतुकमण्डलुलकु- पालोकिभ्यां भिन्दिपालैर्विद्राविताः॥ अथाऽऽचार्या रामेश्वरं दृष्ट्रा नत्वा तत्र लब्धेन गङ्गोदकेन वेदमन्त्रैः समर्थनमकारयन् । पारायणस्तवनं व चक्रुः। अथ धनुस्तीर्थे स्नात्वा दर्भशयनमनन्तशयनं चागतास्तत्र वीरवैष्णवान् वेदभ्रष्टान् विनिन्द्य चलितास्ताम्रपर्णी स्नात्वा पूजा कृत्वा पारायणं चक्रुः। तत्र पालङ्कोटेश्वरस्थपुरोधाः कालपुरुषदानं हीतुंगतःतदङ्गुलीसमुत्थितौ भीतो राज्ञा निष्कासितस्तत्रागतो रुरोदा दाऽऽचार्यैस्तद्दयया एको ब्राह्मणो निरूपितः। स च गायत्र्युपदेशेन बलदग्निसमः कृतः। स च तेन साकं कालपुरुषं गृहीतवान् । अथ जा रोगमुक्तो जातस्ततो राजमहिला पुरोधसो वार्ता श्रुत्वा सप- रेकरा सधवा आचार्यसमीपे समागता तान्प्रणम्य विज्ञाप्य पुरे तीत्वा राजविभूत्या पूजनं कृत्वा तेभ्यो धर्मान् शुश्राव। उपदेशं च ज. गाह । ततः प्रचलिता आचार्याः श्रीवैकुण्ठं प्राप्ताः। तत्र शेषाचार्यो नवतां का भक्ति: क: सम्प्रदायः कानि मानानीत्याह । आचार्या नेर्गुणा भाक्तः सङ्कर्षणशङ्करनारदव्यासविष्णुस्वामिदेवदर्शनादि- सम्प्रदायः।वेदसूत्रगीताभागवतादि मानमित्याहुः॥अथ आलवालचि- नगर्या गतास्तत्र जीर्णस्वामिना सत्कृत्य रामानुजमुनेश्चिञ्चा दर्शिता।

२९ । ॥ श्रीवल्लभदिग्विग्यम् । श्रीदामोदरलीलानुभ्यः श्रावितो निज नन्द'यपारम्पर्य, तत्र घटे शारीरकव्याख्यानं कृत्वा गुरुभिश्चलिदन् । अथ लेतौ समागता- स्तत्राऽऽचार्यनयेन जीर्णस्वामिपुरुषेनीता नायगदर्शनं ताम्बु- पानं कृत्वा स्थिताः। तत्रत्य जणिस्वामिना कृष्णदेवनभावृत्यन्तः पृष्टोऽ न्तस्तद्धर्भसूत्रव्याख्या च । तन्निरूप्य विपिने सनायता नीराशयमुत्याय पारायणं चक्रुः। ततो दीर्घनारायणं समेतास्तत्रापि जीर्णस्वामिना तथा सत्कृताः पृष्टाश्च — कथं तुलसीमाला निपिद्धकार्य निपिडा सदा धार्यते' इति। आचार्यैः सविस्तरं तदुत्तरं निरूपितम् । ततः प्रचलिता: कुमारी प्रत्यागताः कृष्णभगिनी तां दानमानैः संतोग्य पद्मनाभं समा. गतः। तत्र देवं नत्वा स्तुत्वा वेदपारायणं चक्रुः । ततो राज्ञा नहताऽऽ- दरेण निजप्रासादे नीताः संपूजिता निजभोगिन्या अनुपपत्तिब्रह्मर: क्षसेन धार्षिताया दुःख निवेदितम्। तदा दामोदरेण गुरुपादतीर्थ दत्त तेन ब्रह्मराक्षसो विमुक्तो वैकुण्ठं यातो राजमहिला विरुजा जाता ॥ तत आचार्याः प्रचलिता जनाईनं प्राप्तास्तत्रापि भगवतो दर्शनं पूजनं विधाय पार.यणं चत्रः। तत्र प्रेमाकरस्य शिष्याः प्रशिप्याविष्णुस्वानिमः तस्था विरक्ताः समागताः । रारुपारम्पर्याऽवस्थितिकथा चाऽऽसीत् ॥ ततश्चलिता मलयाद्रिमारुह्यागस्त्याश्रमं दृष्टया हिमगोपालनेत्य तं संपूज्य कौण्डिन्याश्रमं प्राप्ताः । तत्सरसि स्नातास्तं मुनिमपश्यन् । अथ रोन मुनिना पूर्ववृत्तं कथितम् । मद्गुरुः शाण्डिल्यस्तस्मै ग्रोवईने मुनिकन्या ललिताऽऽख्या हरेः प्रियभाकिरहस्य पञ्चाक्षरमनुं ददौ । स च मह्यम् । तदिदं भवते कथयामि। आचार्यास्तच्छ्रुत्वा पुष्पफलोपहार समर्थ पारायणं समाप्य चन्दनवनदर्शनायागता. तत्र वृहा.सिद्धा- स्तपस्विनो दृष्ट्याऽऽचार्यान् संपूज्य वैकुण्ठं गताः । ततो माहिषपुरी प्राप्तास्तत्र राजपुरोथा प्राचार्याशष्यो राज्ञे वृत्तं जगौ। रामा च मह- ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् ॥ ताऽऽदरेणाऽऽचार्यानानीय सिंहासने चोपवेश्य भागवतं राजधर्म श्रुत्वा बहुद्रविणमुपढौकितं रत्नहारं चकार ॥ किञ्च आचार्याणां वानीरच्छत्र शुल्बदण्डचामरे तथाभूतशङ्खचक्रकेतुध्वजादीन् निरीक्ष्य सौवर्णसि- तातपवारणचामरादीन्प्रायच्छत्। तदा दमोदर आह। आचार्या वन- वासिनो वतिनश्चान्नवस्त्रमानं प्रपन्नस्य स्वीकुर्वन्ति । इदं भगवते विप्रे- भ्यो वा देयम् । तदाराजा सपरिकरः प्रपन्नोऽभूताहर्यर्थ हारं दत्तवान् । पुरोधा विद्यानगरे प्रपन्नोहमित्याह ॥ तत आचार्याश्चलिता महिला कोटसंज्ञक यादवाद्रिं समायाताः। यत्रत्यनृसिंहाचार्यस्य रामानन्द शिष्यो येन प्रभविष्णुस्वामिवद्धर्मरक्षार्थ विरक्तवीरध्वजिन्यः प्रवर्तिताः। तत्र रामानुजमुनिना योगिनीपुरतोऽभ्यानातं यवनराजसुतया वशीकृतं चपलरायाऽऽख्यगोपालं निरीक्ष्य प्रणम्य स्थिताः । तदा तत्र जीर्णस्वा. स्याह । भवद्भिस्तप्तमुद्रा किं न धार्यते? आचार्या:यथा भवद्भिः स्रक्। सा मलमूत्रादौ निषिद्धा । इयमपि श्रौते स्मार्ते निषिद्धेति सविस्तरं निरूप्य चलिताः सुब्रह्मण्यं समागताः। तत्र ब्राह्मणा यथोक्ताचारा आचार्यान् समागतान् श्रुत्वा द्रष्टुं समागतास्ते तान् प्रणेमुः। गुरवोपि वृद्धान् ववन्दिरे। तेषां बृहस्पतिः प्राह । के यूयं विलक्षणवेषा:। तद भट्टाचार्य आह।भारद्वाजगोत्रिणः काकराग्रहारवासिनःसोमयाजिनो लक्ष्मणार्यस्य सुता जितविद्यानगरसभाः श्रीवल्लभाचार्या अमी। स श्रुत्वाऽऽह । किं यल्लमायाः सूनुः? ओमित्युक्ते स प्राह। भवन्तो वैदिका बटुव्रता आग- भोक्तं भागवतं धर्म किमाचरन्ति । तदाऽऽचार्याः स्वीयधर्माचरणमनु भागवतधर्माचरणे को दोषः? । केवलस्य कर्ममार्गस्य मण्डूकादौ निषे- धः । गीतादौ भागवतधर्मस्य प्रशंसा" । एवमुक्ते ब्रह्मभट्टो विवाद चकार । आचार्यैः प्रत्युत्तरं दत्तम् । शम्भुशेषभट्टाद्यैस्तद्विस्तरो ॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् ॥ ३१ निरूपितः। तदा ते ब्राह्मणाः प्रसन्ना आचार्यान् प्रणेमुः। अविद्धैकाद- शीव्रतविष्णुपूजनोपुण्ड्रादि वैष्णवधर्म जगृहुः । केचिदाचार्यशिष्या बभूवुः । तत उडुपीकृष्णं समागताः । तत्र माध्वयतिराजेन सत्कृताः पुनः पृष्टाः, भवद्भिः सर्व समीचीनं कृतम् । तथाऽपि भागवता दर्भ- शयने कथं धर्षिताः। तदाऽऽचार्यैरुक्तम्। वर्णाश्रमद्वेषिणो भागवता न भवन्तीत्युक्त्वा, तान् प्रसाद्य चलिताः॥ गोकर्ण प्राप्तास्तत्र शिवधर्माद्याश्चतुर्विधाः शैवाः समागताः । तैः सम्यग वामादि नि- जमतं प्रतिपादितम् । आचार्यैः खण्डितम् । तत्र राजपुरोधा एक आन्ध्रभट्टो नेतुं समागतः। तत्र पुरोधा आह । राज्ञा प्रणम्य विज्ञापि- तम् । मत्पुरे समागन्तव्यम्। सुब्रह्मण्यजयं श्रुत्वा सपरिकरोऽहं प्रेषितो हस्त्यश्वादयः पृष्ठत आयान्ति ॥ तत आचार्याश्चलिताऋष्यशृङ्गाश्रम प्राप्ताश्चन्द्रमौलिदर्शनाऽर्थ गताः। तत्रत्यशाङ्करनृसिंहाऽऽचायः समाह- ताश्चन्द्रमौलि निरीक्ष्य नत्वा स्थिता: तत्र यतिराजः समागतो नमो. नारयणायेत्युक्तो नारायणेत्याह । उपविश्य यतिराह । शुकस्वामिवि- णुस्वामिनोरद्वैताऽऽख्यसम्प्रदायः। तत्र विष्णुस्वामिसंप्रदाये भवान- द्याऽऽचार्यों जातः तपसा विद्यया पदेन वृद्धता भवति सा भवत्यास्त। तथापि वयमाश्रमतो वयसा वृद्धा भवता मान्याः। तेऽतः पृच्छामः। एकदेवपूजावादः सुब्रह्मण्ये स्थापितः। स कथं घटते? शास्त्रे पञ्चदेव- पूजादर्शनात् । तदा गुरवः प्राहुः । ब्रह्मणः स्कन्दादेश्व शास्त्रे पूजा दृश्यते । सा कथं परित्य का ?! भिन्नधियां पञ्चदेवाः पूज्याः अन्य- स्यैकदेव एव लाघवादिति व्याससूत्रात् । ततस्तैत्तिरीयब्रह्मविचारः पृष्टः । सोऽपि गुरुभिर्निरूपितः । ते प्रमन्ना जाताः। तच्छिष्याः शम्भु भट्टायैर्विवदन्तः पराजिताः। ततश्चलिता विद्यानगरान्तिके समागताः। दूतैः संबोधितो राजा परिकरे ग सहेत्य प्रणनाम । प्राह च। अद्यसुव- । ।

। । ॥ श्रीवल्लभादिग्विजयम् ॥ र्णमृदियो जातः। श्रीमतां दर्शनं जातम। तत्र कारणम् । मम जीव. नकृते सिंहासनसेवा पाटुकार्चनं गुरुभिर्दत्तम् । तत्फलमिदं फलित म । एवं विनाप्य निजालये व्यनयत्तत्र पूजनाहिकृत्वा तीर्थ पपौ तीर्थवृत्तं श्रुत्वा धर्म शुश्राव । तं प्रमाय चलिगाः श्रीपाण्डुरङ्गरथलं समागताः । तत्र देव नत्वा समाऽऽनीतभूपणादिकं समl पाग- यणं चक्रुः । तत्र निजमम्प्रदायिनो भागवताः समागताः । तत्र कोपि हरिनामप्रभावमनगलमाह। आचार्यास्तत्रापि नाम्नस्तारतम्यं बहुधो- चुः । ततो नानिकं प्राप्तास्तत्रत्यविनैः सादरं समेत्य निगमागमयोः परीक्षा कृता । ब्राह्मः शिव एव आराध्यो भस्मादिधामित्युक्तम् । तत्राऽऽचायनावं नियमः । श्रेयस्कामस्य विष्णोरुपासनस्य तुलसीमा- लादेधारणस्य विहितत्वादित्यक्त । ततश्चलितम् । वादक्षिणतो दारुवनान्तरे, वोत्तरतो माहिष्मत्यन्तं परिक्रमं चक्रुः । मृगवने मृगशावः शरणमागतः । तमनु व्याधीपि। तेन पुत्पीडितैन मया पापं जानताप्ययं मृगः साधित इत्युक्तम् । कृष्णः करत्वं, कथं धर्मज्ञः, हिंसा कथं धर्म इत्याह । स च राजपुत्रोऽहं वेश्या- दिदुष्कर्मणा परिभ्रष्टो व्याधमंगतो व्याधी जातः। श्रीमच्चरणदर्शना- द्विमलधीरहं कुटुम्बभरणानु वःशरणं कामये। आचार्याश्चिन्तांत्यजा सुवर्णविटकमेनं निलये निधाय, द्वारकेशं दृष्ट्या, राज्यं लब्ध्वा नारायणं भजेत्याहुः ॥ स तदद्भुतं श्रुत्वा मृगं नात्वा गृहे सौधं दृष्ट्वा पूजितं मृगं निधाय, भोगाद्विरको गुरुनिगदितं चक्रे । ततो दारुवने- ऽर्जुनद्रुमा गुरूणामग्रतो निपतिताः । तत्रत्यजनाः किमिदं जातमि- त्यूचुः । आचार्याः पश्यत गगनमित्यूचुः । तेम्बरे शिवविष्ण्यो तानां कलहमपश्यन् । विष्णुदृताः एते राजपुत्रा दशर्माविव्रत- दोषतस्तरुत्वं प्राप्ता वैष्णवाचार्यचरणपांस्वादिगन्धेन निर्मुक्तबन्धना নগ্ন ।

श्रीदमद इत्याविकुष्टं नेया इत्या त्या त्रुः . नर जना ददिर केलित प्रमः । तो कच्छे बाहनाः कन्योन्यः । गुरुका जदयं जयमाये संप्रदायिनः कि केवला ले : द अचायः यात्रहाद विष्णुभत्या - वव घेन्युलर :: अथ नाहि- न्य बालता विशालामागताः । त्वविहलो वाम विवाद परा- जिना गदा, तदा धूतैरन्यैः शनसङ्ग्य.कैः नमत्य प्रश्न नकं कृतम् च.गन्नशतं विधाय शतप्रश्नोतर दत्तम् । नाऽऽच योगामझुत- शनिदेव मर्दे प्रशशंसुः । तत्र केनिडला माहुरपरेन्द्रजालेको यदान घटसरस्वती भवेत्तदा परजितो भवेदित्यूचुः । तदा कृष्णः काइसौ कुत्रास्ति योगी वेत्रवती गत इत्युक्त ततश्चालिताः चैद्यस्थान प्राताः । तत्रत्यभूपेन सत्कृताः जयाऽजयप्रसङ्गे गाजाऽऽह ! घटसरस्वती वेत्रवत्या रामचन्द्रसभां जेतुं गतः । स नहानुद्रतः श्रीनद्भिर्जेतव्यो मम वीराः पथि रक्षका नेतव्या राजयुद्धे भयमस्ति । ततश्चलिता वेत्र- वों प्राप्य स्नात्वा पारायणं चक्रुः । रामचन्द्रभूपेनाचार्यागमनं श्रुत्वा शिविरादेत्याचार्याः क्लुप्तमन्दिरे नीताः । सिंहासने ममुपवेश्य पूजिताः। घटसरस्वतीयोगिनो योगसिद्धयः कधिताः : यवनेशसुताया नौकाया कर्षणादिकं च ॥ अथ कृष्णोत्त्या समाहृतः स चेत्याह । कि- नुच्चासनस्थित्या विद्यावैभवमन्तरा । तच्छिभ्या जगत्सत्यमङ्गीकरोपी- त्याह । शम्भुस्तथा स्वीकारोमीत्यूचे, अथ तेन बन्हौ पटे न्यस्ते दग्धे क सत्यः पटो वदेत्युक्तम् । शम्भुगचार्यदत्तदिव्येक्षणान् सभासद आह । वन्ही यतिमुकुटेम्बर सर्वत्र ब्रह्मात्मतया पटः स्थितः। प्रादर्श- यत !! सवैः सर्वत्र पटः सत्यस्त्युिक्ते योग्याह । इन्द्रजालः कृतः। वहिशक्तिनिरोधो वा । पुनर्वह्निलिनो मन्त्रश्च नियुक्तः तत्र तृण- मपि न दग्धम् । यदा नदा पुनर्विवादाय प्रवृत्तस्तत्र पराजितो धंट !

॥ श्रीवल्लभदिग्विजयम् ॥ संपूज्य सरस्वतीमाह । जगत्सत्यमसत्यं वेति ? सत्यं वद , तदा सरस्वती जगत्सत्यमित्याह । तदा गृहे घटं नीत्वा तदने मर्तुमुद्यतः । सा चाह वाक्यतेरने कथं मिथ्या वक्तव्यमिति । ततो राजा प्रपन्नोऽभूज्ज- यजयध्वन्याऽऽचार्यैस्ततः प्रस्थितम् । ॥ इति दक्षिणयात्रा अथ दन्तवत्रादिविषयेषु तत्तनृपैः पूजिता धवलगिरि प्राप्ताः । तत्र महीपः समागतो हेमशतकमुपढौकितं चक्रे । दामोदरेण कथितं शिष्यमन्तराऽन्यस्य धनमाचार्यै: न गृह्यते । तदा राजा क्रुद्धो निजविदः समाहूय शास्त्रार्थ कारितवान् । तान् जित्वा चलिताः । अथ मथुरां समागताः । तत्र चतुर्वेयुजगराज्ञया विश्रान्ते सस्नुः । पारायणं च चक्रुः । ततो गोकुलं गतास्तत्र श्रावणशुक्लैकादश्यां व्रतं जागरणं- च कृतम्। तत्र महानिशि भगवता दर्शनं दत्तम्। तदाऽऽचायः सिता पवित्रसूत्रयोरर्पणं कृतम् ॥ ततः श्रीगोकुलनाथेन त्वया दैवोध्दृतये चिन्ता विधीयते, तां माकुरु, मदुक्तं भावनासहितं गचं गृहाण, त- न्मदुक्तरीत्या देयम्, तेनते निर्मुक्ताहन्ताममता मदीयाः सन्तः संसा- रं हित्वा मल्लीला प्राप्स्यन्तीत्युक्त्वा रोहितम्। आचार्यैः प्रभाते दा- मोदराय कृष्णदासाय च तद्गद्यं दत्तम। गोविन्दघट्टे पारायणं कृत्वा चलिता ब्रजयात्रां चक्रुः । तत्र वृन्दावने ब्रह्मसरसि श्रीबिल्वमङ्गलाश्रमे नरहरियतिः श्रीमदाचार्यान् समीक्ष्य तेभ्यो निजवृत्तं कथायित्वा प्रायश्चित्तं विधाय त्रिदण्डग्रहणात्मकं यथाविधि पुनः संन्यासं चके ब्रजात् प्रचालिताः पुष्करमा गताः। तत्र ब्रह्मसरसः पश्चिमतटे स्थिता- -स्तक्षेत्रयात्रा संहितयोः पारायणं च चक्रुः। तत्र कमलैरर्चनं हरेस्कुर्व- न् । तत्र महानानन्द आसीत् । तत्र समागतैनलिनाक्षमालैवटपत्रति- ! श्रीवल्लभादिग्विजयम् ।। लकैर्वेदपरैर्ब्रह्मदत्तादिभिर्विधिः पूज्यो निर्गुणश्चायमित्युक्ते तथाविधीपि सांप्रतं सरवप्रकृतेर्विष्णोरंशभृतराजल एवं ब्राह्मथारूण्या पूज्यत इति "आचार्यै: संस्थापिते तेशं शरणमागता : तत: प्रचलितः अम्बिकावनं प्राप्तास्तत्र कश्चिच्छिवयोगी सेनेत्याह ! सच्चिदानन्दरसा शक्ति गमोक्षदात्री साऽऽगमाध्वनाऽर्चिता आशु प्रसीदतीति । गुरुदृपः शम्भुप्रैिनिंगमाध्वनैवाऽर्चा मुक्तिदानाधिकारो हरेरेवअत्र विक देसशि- घटः पराजितः स शरणमागतः ।। ॥ इति मध्यनयात्रा । ततः सिद्धपुरनासाथ पारायणं चक्रु । तत्रोदीच्यविप्रा शालिग्रामा- धर्चनाहह्मणार्चनं वरामित्यूचुः । तत्राचार्यमूर्तिपूजाबारे स्थापिते ते शिष्या बभूवुः तट प्रचलिता वटेश्वरं समागताः । तत्राचार्यजान्ते निशि कथा जाता। तत्राचार्यरुक्तम्। प्रातरर्हत्पत्तने गन्तव्यम् भवद्धि: सावधानैर्भवितव्यमिति । तत आलोकि., कमण्डलुः, कृष्णो दामोदरः,शङ्करानन्दश्यामानन्दौ,गोविन्दः, वेणुः, नृहरिः,वेणुः, शम्भुः, दक्षिणतः समागतसैन्यं च यथोचितमाहुः । नाऽस्माकं भयं युष्मञ्चरणशरणानामिति । ततः प्रभाते स्वर्णदण्डगोमुखं छत्र पुस्तकं चामरे पादुके पूजाकरण्डं मायूरचामरे एते यथाक्र- मशो दधुः ॥ ततोऽहत्पत्तने गद्यपचं पठन्तः शादिनाद कुर्वन्तो विक्रमं दर्शयन्तः प्रविष्टाः । प्रजाभिः सकौतुकं दृष्टा जैनैः सेर्प्य जिनाङ्गनाभिः साश्चर्य तत्पुरमतिक्रम्य सरःसमीपेऽवतीर्णाः तत्र चतुर्थे यामे जैना मतं बोर्बु समागतास्तृणासने निवेशिताः प्राहुः । भवन्मते दया धर्मो न वा ? । धर्मः कः? प्रमाणं किम् अधिकारी क इति । तत्राचायनिदेशात् शम्भुर्हरिभट्टारको धर्मशर्मो- श्रीवल्लभादिग्विजयम् । प्राप्तास्तत्राऽऽह्निकं पारायणं च चक्रुः । तत्र जाम्बवाहप्रा विष्णुस्वामि- मतगाः शियाः कृताः । तेभ्यः सिद्धान्तादि बोधितम् । ततः कपि- लक्षेत्रमागताः । तत्र बेदपारायणं भारतपूत्ति च श्रुत्वा कापिला विप्राः समागतास्ते निरीश्वरसायं प्रोचुः । गुरवस्तं युक्त्या समख- ण्डयन् । तेषां वैश्वानरं रूपं दृष्ट्वा भीताः शरणमागताः । ततो बहुचरां याताः । तत्र वामा:प्राप्ता: सुरामांसादिभक्षणप्रशंसामकुर्वन् । त. शम्भुभट्टेन ते सर्वे निर्जिताः। ततस्ते हन्तुमुद्यता लकुटालोकि ना निहता: पितृवनं गत्वाऽभिचारं चक्रुः । ततो रात्रौ दावानलो दृषदृष्टिभूतात्थानमभृत । ततो गुरोराज्ञया शङ्खनादे कृते तत्सर्व तिरोहितमभूत् ॥ ततः सिद्धाचलं समागतास्तत्र राजदेवभूत्या जन- मेलापकं प्रेक्ष्य ततो बहिर्जलाशये समुत्तीर्णाः । आचार्यान् पण्डितान् श्रुत्वा जिनपण्डिताः समागताः । शिबिराद्वाहि: स्थिता आचार्योत्या शम्भुना पृष्टाः । पाण्डित्यं द्रष्टुमागताः । यदि यूयं पण्डितास्ताह अस्मन्मतं कथयत । आचार्यः सर्वं तन्मतं निरूप्य खण्डितम् । ते पाण्डित्यं प्रशंसन्तो गताः ॥ ततःप्रभासमायाताः । तत: शन्भुप्रेरि- त: कश्चित् शम्भुभक्त आचार्यदक्षिां जग्राह । अथ सोमनाथालये देवं दृष्ट्वा नत्वा स्तुत्वा यात्रां वेदपारायणं च व्यधुः । तत्र ऋषिः शम्भुर्विज्ञः कश्चिच्छिव एव विप्रैराराध्य इत्याह । सोप्याचार्जित- स्तत: परे म्लानमुखा जग्मुः। ततो रैवताद्रिमायाताः । तत्र दामोद- रकुण्डे दामोदरमूर्ति लब्ध्वा स्थिताः । तत्र भारतमोक्षधर्मकथायां द्रौणि. समागतः कृष्णेन दृष्टः पृष्टश्च ॥ ततो रैवतोपरि गतास्तत्र गोरख्यशिखराधो गोरख्यशिष्या: प्रोचुः । यदि यूयं सिद्धास्तर्हि वदत गोरख्य: कुत्र ? तदा कृष्णः प्राह सर्वत्रासौ । तेभ्यो गोरख्य कोटीस्ते प्रर्य चलिताः ॥ ततो मूलगोमती प्राप्तास्तत्र कश्चित्रिद- ..

३८ । श्रीवल्लभदिग्विजयम् । ण्डी दाक्षिणात्यो विप्रः पातञ्जलयोगक्ति आचार्यकथायां कृष्णदासेन दृष्टः पृष्टश्च ॥ कथान्ते स आह । विष्णुस्वामिबिल्वमङ्गलशिष्योहं चतुर्वारं योगेन मृत्यु निवार्य हरिलीलादर्शनाऽर्थ आचार्यदर्शनार्थ चेह स्थितोस्मि । आचार्यस्तस्मै भागवतं श्रावित लीलाश्च दर्शिताः॥ ततो द्वारकांगताःतन्त्र गोमतीतीरेशम्याअध आसिका कृता स्नानादिच। गोविन्दब्रह्मचार्या?रादरेण नीता हरेनिलये गताः । तत्र देवं प्रण- म्य स्तुत्वा समानीतं हारादिकं निवेद्य समर्चनं चक्रुः ॥ ततो हा. रकेश आचार्यनाह। ' भवता स्वीकता मया स्वीकार्याः समर्पिता- मानो यथा गिरिधरेण ' इत्याद्युक्त्वा स्रग्वाटिके दत्ते ॥ ततस्ते निजासिकामेत्य पारायणं चक्रुः । तत्र शारदामठतो दण्डिन: समा-- गता: श्रीभागवतप्रामाण्ये विवादं चक्रुः । पराजिता: प्रशंसन्तो गताः। ततोगुरुभिर्यात्राकृता ॥ अथाचार्यकथायां साचीहरो विप्रार्भको गमा. ऽभिधः समेत्य स्थितः।आचार्यैः पृष्टः कस्त्वं ? तदा स आह । सच्चिदा. नन्दरूपोहं देहाद्यतिरिक्तोहमीश्वरपालितो लालितोहमिति। तदाचार्यैः प्रसन्नः कुतस्ते ज्ञानमिदम् ? सचाहेश्वरेच्छया। ततो व्यवहारेण वदेति गुरुभिरुक्ते निजवृत्तमुक्त्वा शरणमागतः। 'तत आचार्यास्तेन साकंश टोडारादियात्रां कृत्वा नारायणसरसि प्राप्ताः । तत्र कश्चित् सिंधुनृप तेरमात्यो रुग्णं निजसुतं नारायणं गुरुसमीपे समानयत् । बहुतराऽर्थ- नया तस्मिन् विरुग्णे कृते निजगृहसनाथनाय स यानां कृतवान्।ततस्त द्याच्या तत्पुरं समादृता गताः। मार्गे मिलितविरक्तसैन्येन महाराजभू- त्या प्रविष्टा म्लेच्छान् विस्मापयन्तस्तत्सदनमुपेत्य तदीयकुटुम्बमन्याँश्च प्रपन्नान् शिष्यान् कृत्वार्पितद्रव्यं गृहीत्वा दत्त्वा च तत्का रितराजरक्षाममात्यं च पुरस्कृत्य सिन्धुवररोधसा प्रस्थिताः। यवन- महत्पदसमीपे समागताः। तदा तदरनिनादं श्रुत्वा क्रुद्धः सन्नः श- श्रीवल्लभादिग्विजयम् । स्त्रपाणिभिः शकैर्निरोद्धं पथि समागतैस्तत्राचार्यपुरुषा वराह- सिंहादिभीषणरूपा दृष्टाः ।। ततस्ते भीताः परावृत्ता अमात्यतस्त- स्वरूपमवबुध्य निजगुरवे ह्यभणन् ॥ गुरुः श्रुत्वाऽऽह । यदि वेदवि- द्यायां पण्डिता दिग्जयिनो वल्लभाचार्याऽऽरव्यास्तर्हि मयैव मागधबौ- देन सह धर्मनिर्णयाय तत्र गन्तव्यम्।शान्तैर्युष्माभिरागन्तव्यम् । तथा. चार्याणां शिविरसमीपे यवनो बौद्धेन सह समागत:। बहि: स्थिताया. ऽमात्याय प्राह । धर्मनिर्णयार्थमागतः । स तमवस्थाप्य सावकाशे गुरून् विज्ञाप्य शिबिरान्तिकमुपागमत् । ताभ्यां हिंसाहिंसयोधर्मनिर्णये पृष्टे आचार्या मध्यस्थं विप्रं कृत्वा तं प्रत्याहुः । धर्मशास्त्रोक्योभयत्र भवति । तद्विरोधेऽधर्मश्च । एतन्निर्णयार्थममुष्मिन् वृक्षे काककपोतौ प्रष्टव्यौ तौ वदिष्यतः। ततो मध्यस्थो विप्रो यवनबौद्धाभ्यां तच्छिष्टः सह तत्र गत: काकं प्रत्याह । गुरोराज्ञया मनुष्यवाचा जैप्सितार्थ वद। तत: काक: पारसीकदेशे हिंसाविहारः सामन्त:शकोऽहमभवम् । मया ऽऽखेट क्षतेन गुरु: 'पृष्टः स चाह । अविधिना निहतः पशु: पापाय तेन दु:खं जातम् । ततो मया तदुक्तविधिना बहवः पशवो हता मृतो नरकं- गतः। ततोऽभ्येत्याऽह्यादियोनीर्मुक्त्वा हिंसक: काकोहमभवम् । अतो. विधिना विधिना कृता हिंसा दुःखायैवेत्याह । ततस्तथोक्तः कपोतोऽपि गुर्जरदेशे क्षत्रियोहमभवम् ॥ तेन मया बहवो यज्ञा: कारितास्तेषु निर्दयं पशुघातं समीक्ष्य ग्लानिर्जाता ॥ ततो जिनधर्मो मया स्वीकृतः । तस्मिन् तिष्ठता आरम्भे दया भाव इति विज्ञाय ते परित्यक्ता:स्नानदानादे: का वाती? एकदा कण्टकविडो गोठान्ते स्थितः। रात्रौ गोष्ठदाहे समु. त्पन्ने दह्यमानाः पशवो जनाश्च क्रन्दन्तो मामाहुः। बाह्यशृङ्खलां मोचय मया रात्रिसर्पणादिपापभीतेन सा न मोचिता । प्रातर्महीभृता तवृत्तं ज्ञातं निगडेनाऽहं बद्धः। ततो मृतः सांप्रतं कपोतो जातोऽतः। शास्त्रानु- श्रीवल्लभादिग्विजयम् । ताऽहिंसाऽपि न धर्मायेत्याह। ततस्तौ यवनबौद्धौ निजधर्म वेदविरुद्ध परित्यज्य गुरूणां शरणमागतौ। गुरुभिस्तेन विप्रेण च भगवद्भजनं क- तव्यमित्युक्तौ । ततो गुरून् प्रणम्य निजान् विसृज्य चलितौ । यवनो द्वारकां प्राप्तो गोब्राह्मणातिथिशुश्रूषकस्त्यक्तहिंसो भूत्वा विणुभक्त आर्यखानेति प्रसिद्धो बभूव ॥ बौद्धस्तु यात्रिकान् गौरश्रीपार्श्वनाथया- त्राकृते विसृज्य स्वयं नारायणसरः प्राप्तो महत्सेवया विशुद्धो भक्तो जातः । तन आचार्याः प्रचलिता रहूगणपुरै नृसिंहोद्भवं प्रल्हादाद्रि पञ्चनदीदृष्ट्रास्नात्वा तत्रत्यान् वैष्णवान् कृत्वा वासर आयाताः।तत्र विरक्तसैन्येन गिनिाहूय स्नाता जयजयध्वनौ जाते ब्राह्मणा भोजिताः ।। इति पश्चिम यात्रा॥ तत: प्रचलिता यमुनोद्भवं स्नात्वा कुरुक्षेत्रे समागता:। तद्यानां कृत्वा शाकटिक महाबलं विप्रं वासुदेवं पण्डितं जगदानन्दं तथा भागवत- पण्डितं रामानन्दं च शिष्यान् कृत्वा हरिद्वारं गताः । ततस्तपोवनं हृषीकेशं गत्वा गङ्गामुल्ल ध्य त्रिहरिं प्राप्ताः। तत्रत्यभूपेन सत्कृतो गङ्गावतरणं गत्वा तत्र भगीरथशिलां दृष्ट्वा नत्रान्यानवस्थाप्य कृष्णदा. सेन सह गङ्गोद्भवं समीक्ष्य तत: प्रत्याज्य लक्ष्मणान्दोलमागताः। ततोव्यासगङ्गादिमार्गेण चलिता रुद्रप्रयागमागताः। तत्र बिल्वमङ्गल- दर्शनं जातम् । तदाज्ञां लब्ध्वा गुप्तकाश्यां भागवतपदे पुस्तकच- यमत्र स्थिता दृष्ट्वा चलिताः केदारं समागताः। तत्रत्यान् देवान् समी- क्ष्य ऊखामठजोपीमठयोर्याथावरान विद्यया पराभान्य नारायणपदंना- प्ताः। तत्र वदारिकानाथं व्यासं स्तुत्वा नारदोवाभ्यांसमन्व्य व्यासाश्रम गत्वा तस्मै वामबाहुरिति' पद्यं श्रावयित्वाऽशिषलब्ध्वा तत: परावृत्त्य शोणशृङ्गनन्दप्रयागकर्णप्रयागाध्वना चाकचिक्यघट्टमवतीर्य शम्भल- श्रीवल्लभ दिग्विजयम् । ग्रामे प्राप्ताः। तत्र कल्किस्थानं दृष्ट्रा कान्यकुब्जं समेत्य गङ्गातटे स्थिताः। तत्र दामोदरदासदत्तताम्रपत्रस्थलीलासम्बन्ध्यर्थं निरूप्य तदभिज्ञ नं तत्करपल्लवस्थं चित्रं प्रदय तं सकुटुम्बं च शिप्यं कृत्वा तत्कृत श्री- द्वारकेश्वरं प्रतिष्ठाप्य चलिता ब्रह्मावर्ताच्नैमिष प्राप्ताः । तत्र ऋषिभ्यो 'नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जित 'मित्यस्य व्याख्यानं यामत्रयावधि श्रावि- तम्। ततश्चालेताअयोध्यां गताः।तत्र रामायणं समाप्य हनूमन्तं विस्मा- प्य प्रयागमागताः। तत्र वेदपारायणं कृतम् । तत्र पितृव्यभ्रातृव्यौ विवादार्थमागतौ सम्बोधितौ । भ्रातृव्यो गदाख्य: शिप्यः कृतः । तत श्वलिता विन्ध्याद्रिमागताः ॥ इत्युत्तरयात्रा. .. ततः काशी प्राप्ताः। तत्र यात्रायां पञ्चमेन्हि शिवगयां प्राप्ताः। तत्र निशि कथाऽन्ते कश्चिभूपः प्राह । मयाऽटवारमियं शिवगया कृता तथापि मे भ्राला प्रेतो मदङ्गनां न मुञ्चति । अथ कृष्णदास आह।प्रेतः कदैप्यति? भूपो मुहूर्त्तानन्तरम् । कृष्णो महिलामानय । भूपेनानीता महिला ॥ तत. प्रेतः समागतः सा पाहिपाहीत्याह। कृष्ण प्रेत! किमिच्छसि दूरं गच्छ। प्रेतोऽहमस्य ज्येष्ठो भ्राता, मयात्र शम्भली- संगमः कृतः । तस्यां मे तनयो जात ।तस्मै मया राज्यं दापितम्। बलादयं न दत्तवान् । मृतोऽहं प्रेततां प्राप्तः। पूर्वद्रोहेण मयाऽस्य तनया ना. शिताः पत्नी च नाशयिष्यामि इत्याह । ततः कृष्णेन गुरुचरणोदकं प्रेतोपार क्षिप्तम्। तदङ्गसङ्गात् प्रेतस्तं देहं परित्यज्य दिव्यकायो भ्रात्रे- ऽभयं दत्त्वा गुरून्नत्वा नाकं गतः । तत आचार्याः काशीयात्रां म- माप्य मणिकर्णिकायामेकदा स्थिता । तदा श्रेष्ठिकृष्णदाससुतः पुरुयो- त्तमदासः समागतः। स च प्रणम्याह। सुचिरं मया तप्यते श्रीमद्दर्श- श्रीवल्लभदिग्विजयम्। नार्थम् । इदानीं म'मनुगृह्य गृहे समागत्य अनुग्रहो विधीयताम। तत आचार्यः स्नानं कारयित्वा तस्मै मनुद्वयं माला च दत्ता ततस्तद्गृहे गत्वा मदनमोहनमूर्तिः संस्कृत्य सेवार्थ दत्ता ! मार्गमर्यादा शिक्षिता। तदीयाश्चोपदिष्टाः। ततः प्रस्थिता गोमतीसङ्गमे गता: तत्र कौचित्प्री- तिसम्बद्धौ श्यामशुक्लौ नृत्यगानपरौ स्त्रीपुरुषौ स्वीय राजभृत्यैश्चानुगतौ गुरुशिबिरभेत्योचतुः। आवां शरणार्थिनौ रक्ष्यौ आचार्यैः कृपया रूपवि. पर्यासे कृते ग्रहीतारस्ते समागताः कृष्णेन दर्शिता। तयो रूपविपर्यासं वीक्ष्य ते निवृस्व गताः। अथ तौ गुरवः शिष्यौ कृत्वा वृन्दावनं संप्रेष्य ततश्चालिता: शोणनदमिता:। ततो हरिहरक्षेत्रे सारस्वतभगवा. न्दासं समनुगृह्य गयायां विष्णुपादं संपूज्य प्रेतान् समुद्धृत्य वैद्य- नाथं नत्वा गङ्गासागरंगताः। तत्र श्रीभागवतपारायणं श्रीकपिलदर्शनं स्तवनं च कृत्वा प्रचलिता वैतरणी प्राप्ताः। तत्र पुरोहिताः प्राप्ताः। ते प्रोचुः कृष्णात्र देया।शम्भुः प्राह । लभ्यते कृष्णाऽत्री तैरेकाऽऽनीता। शम्मुर्बहुभ्य एका कथं दीयेत?। तच्छुत्वा ते विमनस्का आमन् । ततो गुरुभिस्तवत्याः सर्वा गावः कृष्णाः कृत्वा तेभ्यो दत्ताः तदा विप्रास्त- दाश्चर्य वीक्ष्य गा गृहीत्वा शरणमागता भगवन्तं प्राप्ता:दत्ता गाश्चा- न्येभ्यो दत्ताः। ततश्चलिता विजयां भुवनेशं च दृष्ट्वा जगन्नाथमागताः। प्रणतास्तावत्सेवकेन प्रसादाऽन्नं हस्ते दत्तम्। तदाऽऽचार्यविचारित वैष्णवेन सर्वथैकादशीव्रतं कर्तव्यम् । श्रीजगन्नाथनिवेदितं चसद्यो भक्षणीयम् । अथो मादृशेनाचार्येण व्रतद्वयमपि संरक्ष्यम् । इति विचार्य नैवेद्यस्तुतिः समारब्धा। प्रभाते तत्प्राश्याहिकं कृतम्। ततो राजा विद्व. द्विवादानर्णयाऽर्थ आचार्यान्सदो नीतवान् । तत्र प्रश्नचतुष्टयमासीत्। कि शास्त्रीको देवःको मन्त्रः किं कर्मेति। तत्र विद्वांसोऽन्योन्यं विवदमा- नाआचार्यैः पराजिताः। ततो विद्याधीनौ जयाजयाविति पण्डितैरुक्तम् ।

श्रीवर मदिग्विजयम् : निर्णयो न जात इति श्री जगदीशाग्रे पत्रिका याज्ञा धृता । तदा भगवता श्लोको लिखितः । तद्यथा- पद्यम्-एकं शास्त्रं देवकीपुत्रगोतमेको देवो देवकीपुत्र एव ।। मन्त्रोप्येकस्तस्य नामानि यानि कर्मायकं तस्य देवस्य सेवेति तदा सर्वैरङ्गीकृतम् । आचार्योक्तो निर्णयः सत्यः । तदा कश्चिद्धावकः पण्डित आह । धोय॑मत्रास्ति जगदीशस्य हस्ताभावा- त्कथं पत्रिका लिखितेति । तत्र पुनस्तत्संमत्या पत्रिका न्यस्ता । तदा भगवता पुनः श्लोको लिखितः ॥ पद्यम्-पः पुमान पितरं देष्टि तं विद्यादन्यरेतसम् ।। यः पुमानीश्वरं द्वेष्टि तं विद्यादन्त्यरेतसम् ॥ १ ॥ ततः स लोकैधिकृतः । तन्माता च पृष्टा। तया रजकवार्यजो. यमित्युक्तम् तदा देशाद्राज्ञा निःसारित: विद्वद्भिश्चाऽऽचार्याणां महोत्स. वेन पूजनं कृतम्। तत आचार्या नरहरिहि समनुगृह्य प्रस्थिताः।मार्गे रामदासमनुगृह्य ततः प्रस्थिता मन्दारमधुसूदनं प्राप्ताः । तत्र भगवतः पूजनं विधाय स्थिताः पारायणं चक्रुः। तत्र सिंहमीतया मात्रा परि- त्यक्तो मृगशाबो मृगाकृत्याऽऽचार्विश्वास्य गृहीतो निजागुष्ठं पाययित्वा जीवितः तस्मैवस्वर्ण पूर्वा स्मृतिर्दत्ता। परेभ्योऽभयाय सिंहत्वं दत्तम्। ततः पारायणं समाप्य चलिताः । देशान् पुनन्त आचार्यान् पश्यन्तो महेन्द्र प्राप्ताः। तत्राचार्या रामं दृष्ट्वा प्रणेमु: । रामस्तानाह। विष्णोरवतारेण मया दुष्टक्षत्रमुत्साद्य वैदिकोधर्मः स्थापितः । एवं. भगवदवतारेण भवता सद्धर्मः स्थापितः। इह मत्तुष्टये पूर्वतीर्थेषु बहुषु श्रीभागवतपारायणानि कृतानि तथा कुरुतिदाचार्यास्तथेत्युक्त्वा पारा- --- श्रीवल्लभदिग्विजयम् । यणं चक्रुः ॥ तत्र निशि गान्धर्व श्रुतम् । शिप्यैः किमिदमिति पृष्टे कश्चित्तत्रत्याविप्र आह । नित्यं श्रूयते प न ज्ञायते। तदाच रुक्तम् । अत्र कश्चिद्भागवतो वसति नित्यं भागवतोत्सवं करोति । ततः कृष्णेन सह विप्रादयं गताः। तत्र मार्गेनिहो दृष्टः । म परिक्रम्य गतः वह्नि- रपमृतः। नदी गुल्कमात्राऽभूत् ।अश्वा हेषितमकरोत हस्तनागर्जितम्। सुगभिः पयोऽवता मुन्दरीचायतोऽभवततः कन्य तान्नेतुं समागता। अथाऽग्रे विचित्रद्रुमलताकीर्ण भागवतपदं दृष्टम्। तत्राऽन्यान् बहिःसं- स्थाप्य कृष्णादयो विप्रेण सहान्तर्गताः। तत्र तुलसीसहस्राऽऽख्यैर्दलैम- खाभिस्तिलकमुद्रादिभिरलङ्कृता वैष्णवा दृष्टाः । तत्र श्रीगोपालो विचित्र शृङ्गारमण्डनमण्डितो वेणुवेत्राऽलङ्कृतः पुष्पमण्डपिकायां स्थितो दृष्टः । तदने तेषां गुरुर्जरठो भागवतं पठन् दृष्टः । तेन स- त्कृत्य पृष्टाः। के तदा कृष्णेनोक्तम् । वेदव्यासविष्णुस्वा- मिमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यशिष्या वयम् । ततः प्रमुदितापस आह । विष्णुस्वामिशिष्यदेवदर्शनाचाऽऽवशिष्याहमाचार्यदर्शनार्थ तदाज्ञया योगबलेनागम्येह तिठामीत्युक्त्वा समुत्थाय देवं शिरसि निधाय कृष्णमत्रतः कृत्वा शिष्यैः सह तापसश्वलितः आचार्यान् दृष्ट्वा प्रणम्य वृत्तमुक्त्वा शिष्यैः सह वैकुण्ठं गतः । तत्र वृत्तमाचार्येभ्यो निवेद्य पृष्टम् । केऽमी दृष्टाः ? । तदाऽऽचार्यैरुक्तम् । मृत्युः सिंहः । कालो व्यालः । संसारो दावानलः। नदी विषयालिः। अश्वो धराभोगः । नागो नाकभोगः । सुरभिस्तपोभोगः। विद्या प्रमदा । कन्या भक्तिरिति । तत आचार्याः पारायणं समाप्य चलिता गोदावरी स्नात्वा नृसिंहक्षेत्र परिक्रम्य निजाग्रहारं समागताः। ॥ इति पूर्वयात्रा ।। इत्थं पितृसंकल्पितप्रथमयात्रा सात्त्विको नवनिर्वः पूर्णा कृता । यूयम् ।

श्रीवल्लभदिग्विजयम् । अथ मात्रा पृष्टं तीर्थयात्रावृत्तमायें: 'वन्यैर्धान्यैः फलैः कन्दैः पुप्पादि- भिरपि जीवनं विधाय यात्रा कृता, हिगुलां प्रतिजिगमिषुलुण्ठक- भये प्राप्त बलेन रक्षितोऽहं ततो मया न गतम् । एवं पशुपतिं प्रति गन्तुमुत्को चोरैबाधायां कृतायां लक्ष्मणेन त्रातः। अन्यत्र द्वारकेशन क्ठिलेशेन यमुनया चेत्याधुक्तम्, । ततः किंचित्कालं तत्रोषित्वा तेषामनुज्ञया मातृकृते राजसदैवोध्दृतये द्वितीया यात्राऽऽरब्धा । पूर्व मङ्गलप्रस्थं गताः। ततो व्यङ्कटेशं प्राप्य पूर्ववक्षिणयात्रा विधाय विद्यानगरान्तवासे कायस्थनारायणदासमुपदिश्य सह नयन्तो भीमरथीं समेत्य श्रीविठ्ठलेशं सिषेधिरे । ततो विठ्ठलेशैर्विवाहं कुर्वन्तु भवन्तः कन्या च काश्यां भवदर्थ संपादिता, तस्यामहं प्रार्दुभविष्या- मीत्याज्ञा कृता । तां कष्टेन स्वीकृत्य नवा प्रचलितारेवादक्षिणरोध- सस्तीर्थानि स्पृशन्तो गुर्जर समुहरन्तः सुदामपुरोपवने कपूरसुदाम- बालमुपदिश्य सह निन्युः ततो द्वारकायां विप्रं भगवान्दासं द्वि- वेदिराजमाधवौ शिष्यौ कृत्वा सिद्धपुरमागताः । तत्र पूर्व भीमनाथे कौचित्स्वतःप्रभावौ दम्पती प्राप्तौ। तौ प्रणम्योचतुः। आवाभ्यां यावन्तः पुत्रलाभोपाया विहिताः।तथापि पुत्रो न जातः।इदानीमिह महारु- द्राऽनुष्ठानं समाप्याऽऽचार्याणां प्रभावं श्रुत्वा शरणमागतावनुग्राह्यौ। तत आचार्यैर्बहुधा संबोध्य वरो दत्तो 'मासादक पुत्रो भविष्यति,। गोपालपूजनाय पुत्रलंब्धये एको विप्रो नियोजितः । ततश्चलिताः पूर्ववद्वारकायात्रां कृत्वा पुनश्चानयोः पुत्रे जाते जातवैराग्ययोरत्र प्रपतिः कारिता। संन्यासमर्थयतोस्तद्धर्मः श्रावितः स्त्रीणां न्यासेऽन- धिकारश्चोक्तः। अनुगमनं चोभयविधमनुज्ञातम् । ततस्तो वृन्दावन गतौ । भागवतसंन्यासनोभौ सहैव मुक्तौ । बालाय मनुं दत्त्वा गोपाल- दासेति नाम कृत्वा गुरवः प्रस्थिताः। पुष्कराऽरण्यमार्गता व्रजं समा- श्रीवल्लभादिग्विजयम् । गताः। तत्र तद्यात्रां विधाय एकाऽऽस्यां क्षत्रियामनुगृह्य कुरुक्षेत्रमार्गेण बदरिकाश्रमान्तं गत्वा तन्नाथं नत्वा व्यासाश्रमं गताः। तत्र शिला पतिता सा कृष्णदासेन गृहीता । तत्राऽऽचार्यरतस्मै वरद्वयं दातुं प्रतिज्ञातम् । ततोऽन्तः प्रविश्य व्यासं श्रीबिल्वमङ्गलाऽऽज्ञया प्रमा- णचतुष्टये संशयानपृच्छन् । स तान्निरूप्याह । भक्तिः प्रवर्तनीया,सिद्धा- न्तग्रन्था विधेया:, प्रतिपक्षा निवार्याः, गार्हस्थ्यं विधेयमित्यादि। तथेत्युक्त्वा प्रणेमुः । ततः प्रचलिता हरिद्वारोपमार्गेण शूकरक्षेत्रं समागताः। तत्र कृष्णाय गुरुदर्शनाज्ञां दत्वा कान्यकुब्जाध्वना प्रयागं समागताः । तत्र महोदये चतुराम्नायस्थविरक्तरादृताःस्नात्वा काशी समागताः । तत्र दामोदरदासकृष्णदासशम्भुभट्टकेतुकमण्डलु- लकुटालोकिवासुदेवादिशिष्यवृतान् देवविभुत्या समचितान् वणिवेषान निगमपारायणं कुर्वत आचार्यान् विलोक्य कन्यां दातुं देवंभट्टो भगव- ता श्रीविठ्ठलनाथेन प्रेरितःप्रार्थितवान् । आचार्या मातृपादा जान- न्तीत्यूचुः । शम्भुभवच्चिन्तितं भविष्यतीत्याह । अथ कार्शी प्रविश्य मातृसमाव्हयाऽर्थ शम्भुं तत्रावस्थाप्य श्रेष्ठिपुरुषोत्तमदासगृहे स्थित्वा जगन्नाथं प्रति चलिताः। तत्र गंगासागरे सायं प्राप्ताः । स्नानादि विधाय निशि स्थिताः । फलाहाराद्यलब्धौ तदा भगवानाह । क्षुधि- तोहम् । तदाचार्यमनसि चिन्तितं क्षेत्रेभ्यो भर्जितत्रीहीन क आन- येत् । कृष्णदासस्तद्विज्ञाय भर्जितत्रीहीन कृत्वाऽऽचार्याग्रे निधौ ॥ तदाचार्यभगवते निवेद्य स्वयं भुक्त्वाऽन्येभ्यो दत्त्वा कृष्णाय वरवयं ब्रूहीत्युक्तम् । तदा कृष्ण आह । मुखरतादोषो गच्छतु, श्रद्धान्तः स्फुरतु , मद्गुरवे दर्शनं देयमिति । आचार्यैस्तथेत्युक्त्वा सुन्दरवनमार्गेण प्रस्थितम्। सुन्दरदासमनुगृह्य जगदीशदर्शनं कृता तत: परावृत्ता माधवदासमुपदिश्य वाराणसीं प्राप्ताः ॥

७ श्रीवल्लभादिग्विजयम् ॥ ॥ इत्येवं पञ्चभिः समाभिर्द्वितीययात्रा कृता । तत्र समावर्त्तनेन अथ निजदेशात् स्वकुटुम्बे समागते, आन्ध्राणां मिथो विरोधे परिहते , श्रेष्ठिपुरुषोत्तमदासेन विवाहोययोगिपदार्थे संपादिते गणपस्थापनपुरस्सरो विवाह आरब्धः । ब्रह्मचर्यमपाकृत्य वृद्धगणेशस्थापितवरागमनोत्सवं विधाय पितृव्यो जनार्दनः भ्राता रामकृष्णः तौ उपाध्यायं विष्णुचितं, सुभद्रावर रामेश्वरं, सरस्वतीवरं महेशं, मातुलं लक्ष्मीपति, शम्भुभट्टादीन् पु- रस्कृत्य देवनभट्टगृहे कन्यायाचनार्थ गतौ । अथ तत्र देवंभट्टः कृष्णार्यः रामायः शङ्करः अच्युतः विष्णुभट्टः सदाशिवदीक्षितः एते निश्चयताम्बूलं कन्यादानं प्रतिजज्ञिरे । ततोऽपरदिने ग्रहमखो जातोऽथापोऽह्नि वृध्द्युत्सवोजातः । तत्रवस्त्रालङ्कारदक्षिणादानमहा- भोजनादि चोभयत्रासीत् । अथाग्रदिवसे आषाढशुक्लपञ्चम्यां विवाहो जातः तत्र गोत्रोच्चारः कृतः। वरपक्षे, आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजे तित्रिप्रवराय भारद्वाजगोत्राय दीक्षितगणपतिप्रपौत्राय दीक्षितवल्लभ- पौत्राय दीक्षितलक्ष्मणाऽऽचार्यपुत्राय तैत्तिरीयशाखाध्यायिने आपस्त- म्बसूत्राय श्रीवल्लभाचार्यशर्मणेऽस्मै वराय, आत्रेयार्चनसावास्य- त्रिप्रवरां दीक्षितश्रीकण्ठभट्टप्रपौत्री तथा दीक्षितगोविन्दभट्टपौत्री शाकल्यचरगाध्यायिन आश्वलायनसूत्रस्य त्रिप्रवरस्य आत्रेयगोत्रस्य देवम्भट्टस्य पुत्रिका उक्तप्रवरगोत्रोत्यां महालक्ष्मी वृणीमहे इति । एवं कन्यापक्षेऽपि वृणीध्वमिति कन्यायाः पिताऽऽह । ततो वरस्यातिथि- पूजने देवंभट्टेन सुधया स्वकीयैरन्यैश्च पादप्रक्षालने कृते कन्यादाने च कृते यथाविधि विवाहो जातः। पितृव्येण जनाईनेन वध्यै प्रथम दीक्षा दत्ता। ततो विवाह समाप्यााचार्येरौपासनं समारब्धं षण्मासंच तत्रैव स्थिताः। ततो निजकृते तार्तीयदैवजीवोद्धृतये तृतीया यात्रा- श्रीवल्लभादिग्विजयम् । ऽरब्धा । ततः काश्या:प्रचलिता: वैद्यनाथं तरुखण्डङ्गताः। तत्र रात्रौ भगवता श्रीगोवईननाथेन निश्याज्ञप्तम्। 'बजे भवाद्भिः समागन्तव्यं मम सेवाप्रकारः संपादनीयः, । तत आचार्याः प्रबुध्य दामोदरदासकृ- ष्णदासरामदासादिभ्यस्तां कथामुक्त्वा, ब्रजमागच्छन्तो मार्गे पद्मनाभं नारायणं गिरौ कुम्भनदासमङ्गीकृत्य, श्रीनाथस्य सेवाप्रकारं संपाद्य रामं तत्र निवेश्य, पण्डितसाध्वादीन्संयोज्य च मिथिलाऽयोध्योपरि मार्गेण तत्र पुनः समेत्य, जगन्नाथमहेन्द्रादिमार्गतः श्रीविठ्ठलना- थान्तं गत्वा, ततो रेवोत्तररोधसा मध्यमार्गेण गुर्जरदेशे बहून्देवान् समुध्दृत्य,श्रीद्वारकां गत्वा तत्र किंचित्कालमुषित्वा तत:परं मीरापुरोहितं राममनुगृह्य, भोजकटादिमार्गेण लोहार्गलं प्राप्ताः। तत्रोषित्वा कुरुक्षेत्रं विहाय यमुनावतरणगङ्गावतरणकेदारमार्गेण बदरिकाश्रमं गताः। तत्र कृतैकादश्युपवासेभ्यो जन्मोत्सवानन्तरं मुन्यन्नेन तत्रत्येन भगवता नारायणेन वामनद्वादश्यां पारणं कारितम् । ततो व्यासाश्रमं गताः। तत्र व्यासं नत्वाऽऽहुः । भवदाज्ञप्तं सर्व संपादितम् । किंच श्रीभा. बहुत्र पाठभेदो न्यूनाधिकपाठोऽनन्वितपाठोपि दृश्यते तत्र किं विधेयम्?। 'भवतीनां वियोगो मे' इत्यत्र 'आत्मत्वाद्भक्तवश्यत्वात्स. त्यवाक्त्वात्स्वभावत इत्युत्तराई विचारितं तत्कथं प्रमाणमित्याचार्य, रुक्ते व्यासस्तेषां पुस्तकं गृहीत्वाऽऽह । शुद्धं तिष्ठतु, अशुद्धं गच्छतु। ततः पुस्तकं प्रसार्य दर्शयामास । तत्रात्मत्वादित्यादि मिलितं पूत. नालाकेत्यादि निर्गतम् । दृष्ट्वा मुदिता नत्वा चलिताः।हरिद्वारं समा. गताः। तत्र घोटकयोगिनो घोटकविधानेन गर्वमर्दनं कृतम्। ततः कुरुक्षेत्रमागताः । तत्र रामदासः पण्डितो गर्विष्ठो भगवता बलाद. नुगृहीतः । ततो ब्रज समेत्य गिरिराजमागताः। तत्र पूर्णमल्ल श्रेष्ठी भ- गवताऽऽज्ञप्तो देवालयं कारयितुं समागतः । स आचार्यशिप्यो भूत्वा गवते . श्रीवल्लभादिग्विनय ! माधवमासे शुलतृतीयायामालयखातं समारभे । तत आचार्या भग- दन्तं प्रसाध गोकुलं समागत्य तत्र स्थित्वा नाराय.ब्रह्मचारिणो गोकुलचन्द्रं संलाल्याऽग्रपुरे गर्जनस्य नवनीतप्रियं च प्रसाद ततः कान्यकुब्जमायाताः। तत्र दामोदरसेवितं श्रीद्वारकानाथं पद्मनाभ- सेवितं श्रीमथुरानाथं प्रीत्या ममालपुरं समागताः। तत्र सोमेश्व- रेण निशि विज्ञापितम्। भवता मत्संप्रदायः स्थापितोऽत्र सकुटुम्बेन निवास. कार्यः। भूमितले बैकुण्ठभूत्रयम्। चरणाद्रौ वृन्दाया: चम्पारण्ये मालत्याः,अत्र धान्या: , एतास्त्रिविधास्तुलस्यः,वनोद्भवा कृष्णा श्वेता च । तत आचार्यैः सम्यगित्युक्त्वा प्रभाते चलितम्। ततः काश्यां गृहे समागताः ॥ ॥ इति तृतीया यात्रा चतुर्भिवः समापिता ॥ अथ मातुराज्ञया श्रेष्ठिपुरुषोत्तमदाससहायेन त्रिंशत्सहस्रविप्रभा- जनकृते केशवोक्या संकेतध्वजमारोपितम्। तत्र कैश्चिन्मात्सर्यग्रस्तै- विद्वद्भिः काशीविद्वज्जयध्वजोऽयमित्युपुष्य विवादं कर्तुं समागम- नमारब्धम् । तत्र विद्यार्थिभिः खलैर्विवादे क्रियमाणे सत्रकार्य सेवा. कार्य गृहकार्य च विच्छिन्नं भवतीत्याचार्यैः श्रेष्ठिपुरुषोत्तमगृहे- स्थित्वा पञ्चगङ्गाघट्टे सभा कारिता । ततः सप्तविंशे दिने उपेन्द्रमुख्या यतयोऽन्ये च विद्वांसः पराजिता बभूवुः । ततः पुन: खलैर्विद्भि: श्रेष्ठिगृहे स्थितानाचार्यान्प्रति पत्रिकाप्रेषणमारब्धम्। तत आचारथि पत्रिका विलिख्य विश्वेश्वरद्वारि समारोपिता । तां विलोक्य विद्वां सस्तूष्णींबभूवुः । सा खलैर्विदारिता । ततः श्रेष्ठना राजाऽऽज्ञातस्ते भासिता अभिचारं समारेभिरे। अवाऽवसरे हरिवंशपाठकादयोऽनु- गृहीता: । भार्याया- द्विरागमादिसंस्कारा: कृताः । भागवतसांप्रदायिके - । - ५० श्रीवल्लभादिग्विजयम् । श्वशुरे संन्यस्य गते सुधया पञ्चदेवपूजाधनं चाचार्यभ्यो दत्तम् । ततो जाता श्रीगोकुलेश्वरप्राप्तिः। ततो महेशाज्ञयाऽऽर्थे: काश्या: प्रचलितम् चरणाद्रौ शङ्करकर्मन्दी सांप्रदायिकार्थनया जितः। ततोऽलकपुरे समा- गताः। तत्राऽऽवासः कृतः । ततो व्रजसमागमने सारस्वतसूरदासो- ऽनुगृहीतः। ततो गोकुलेप्यावासं विधाय गिरी समागताः । तत्र कृष्णदासमनुगृह्य मण्डपादिपुरस्सरं कृष्णभट्टमाचार्यत्वे निवेश्य गणकत्वे हरिमिश्रं च यज्ञः कृतः । वैशाखशुक्लतृतीयायां श्रीमद्गो- वर्धनधरस्य नूनाऽऽलये प्रतिष्ठापनं कृतम् । तत्र वैष्णवा विद्वांस वृन्दावना.दतो महान्तश्वागताः । तेषां सर्वेषां दानमानादिभिः सत्कारो जात: ॥ पूर्णमल्लेन चन्दनधनयोरर्पणे कृते अधिकारी कृष्ण. दास: सेवायां माध्वो माधव: सशिष्यो नियुक्तः । परिचरणे पाककार्ये उदीच्यसाचीहरौ रामदासौ । कार्यान्तरे तथा ऽलयरक्षणे ब्रजवासिनो विरक्तवैष्णवाश्च । गायने कुम्भनो नियुक्तः । तत: सकुटुम्बैराचार्य:- कुले समागतम्। तत्र केशवाऽऽचार्यः शिष्यैः सह कथायां समागतः। स च वासुदेवेन साकमाचार्विश्रान्तोपरिबद्धयवनयन्त्रप्रहापणाय यो- गिनीपुरं प्रति प्रेषितः। तत्रत्यगोपुरे तेन निजयन्त्रं निबद्धम् ॥ तेन यवना हिन्दवोऽभवन् ॥ तदा तवत्ययवनेशेन मथुरास्थितयवनयन्त्रं निष्का- सितुमाज्ञा दत्ता । तेन समेत्य काश्मीरी माधवः सशिष्योऽर्पितः ॥ अथाचार्यैः सशिष्यैस्तत: प्रस्थितम् श्रीहनंदस्थानेश्वर प्रत्यागतम् । तत्र विरुद्धाऽऽचारं रामानन्दं भगवता स्वीकृतं स्वीकृत्य पुनर्गोकुलं समेत्य संकर्षणं महिलार्थनया गर्भे समानतं वीक्ष्य शकागमनभीतिमिषेण निजकुटुम्बं निजप्रभुंश्च वासुदेवयादवादिभि- रलर्क प्रति प्रस्थाप्य स्वयमपि दामोदरादिभिः प्रस्थिताः। प्रयागं संपाप्य रुष्णदास संप्रेष्य संपादितस्थानविशुद्धिं कारयित्वा तत्र श्रीवल्लभदिग्विजयम्। प्राप्ता न्यवसन् । गर्भिण्याः संस्कारान् विधाय विक्रमात हयग्न- शररसामितेऽन्दे १५६७ आश्विनकृष्णद्वादश्यां श्रीगोपीनाथे प्रादुन्ते तस्य संस्कारान् दीक्षां चाकलयन् । अथ काशी समेत्य ज्यातिष्टोम- यागसाधनाय श्रेष्ठिपुरुषोत्तमदासं नियोज्य ऋत्विपरीक्षाऽयं निज- गृहं समागताः। तत्र उपाध्यायं विष्णुचितं शम्भुनटुं पुरस्कृत्य काशीपत्यादयो द्वादशक्विजः परीक्षिताः ॥ अथ देशात् समाहृता जनाईनाक्ष्यः समागताः। तत्र सर्वेषां शोकापनुत्तये रामकृष्णो मातृ- पादेभ्यस्तधै वैकुण्ठस्थो विशेषतो दर्शितः। अन्यैरपि दृष्टः । ततः प्रयागे सोमयागाऽर्थ शालाशिबिरादिस्थानसंपत्तिः कारिता। तत्र स्वकीयान् सर्वान् कार्येषु न्ययोजयन् । यथा श्रीमातृपादान् भगवत्से- वायाम्, औपाध्याय्य विष्णुचितम् , यज्ञे तत्सुतम् , अवयु माधवम् , होतारं शाकलम, भगिनीपतिं महेश्वरं ब्रह्माणम् , भामं रामेश्वरमुद्गा- तारम् , काशीपतिं ब्राह्मणाच्छंसिनम्, देवंभट्टस्य पुगेधसमच्युतं योतारम्, पप्पुभट्टमानीध्रम, केशवं ग्रावस्तुतम्, माधवस्यानुज मुरारिमच्छावाकम् , शाकलं नागनाथं नेतारम् चिञ्चाभट्टं स्थातारम, बृहस्पतिं प्रशास्तारम्,शम्भुभट्ट प्रस्तोतारम्, त्रिविक्रमं प्रतिहतं कृष्ण भट्ट सुब्रह्मण्यं वामनमेतान् ऋत्विज : कृत्वा जनाईनं सभाध्यक्षम; माधवं दानाध्यक्षम्, मेघनकृष्णं कोशाध्यक्षम्, श्रेष्ठिपुरुषोत्तम कार्या- धिकारिणम्, तत्सुतं गोपालदासं विप्रमच्युतं भाण्डागाराधिपम् विद्याधराचार्यमतिथिपूजकम्, सरस्वती पाककीम्, कृष्णभट्ट परिचारकम्, सुभद्रां परिवषिकाम्, हरिकृष्णं निजशुश्रूषकम् , पूर्मा माहालक्ष्मी शुश्रूषिकाम, विरक्तान् भगवान्दासं वासुदेवं यादवंच रक्षक अत्र यागे नियुज्य समागतानां दानमानैश्च सर्वेषां सत्कार: कारितः। ततो बढ्यो दक्षिणा दत्ताः। एवं यागं समाप्य स्नानं विधाय गृहे श्रीवल्लभदिग्विजयम् । समागताः । अथ कदाचिदाचार्याणां जठरे व्यथा आता ॥ तदा शि- प्यैरौषधमानीतम्। तैर्वन्हौक्षिप्तम् । ततो व्यथा निवृत्ता।अथ कदाचि- बजगमनेऽघमर्षणं प्राप्ताः । तत्र कश्चिद्विष्णुमुनेः शिष्यस्तपस्विराट श्रीमदाचार्यानस्तौषीत् । विमानमारुह्य वैकुण्ठंगतः। ततो व्रजयात्रा कृता । ततः श्रीवधूजितेकदायाः प्रार्थिताः । श्रीमद्भिः श्रीगोकुलेशा- विर्भावाय तदर्चनायाचा1रुपदिष्टा तत्कुर्वती पुनरेकदाह। श्रीगोकुलेशो मदनमोहनश्च मां हसति जिहेति तत्र कारणं ब्रूथ । आर्याआहुः । जातस्ते मनोरथः । प्रादुर्भावोऽचिरागविष्यतीति । ततः सकुटुम्बै- जगदीशयात्रार्थ प्रस्थितम् । वाराणस्यां स्थित्वा जगदीशयात्रां कृत्वा वाराणस्यामुपागतम् । अथ सकुटुम्बाश्वरणाऽदि प्राप्ताः । तत्र भ- गवतो व्यापिवैकुण्ठलीलाभिव्यक्तिः समभूत । तत्र संवत् १५७२ द्वि- सप्तत्युत्चरपञ्चदशशतेऽद्धे महालक्ष्म्यां गोस्वामिश्रीविठ्ठलनाथानांप्रा- दुर्भावः समभवत् । तस्मिन्समये श्रीविठ्ठलनाथस्वरूपमाप्यागतम् । नन्दालयोत्सवो जातः । ततोऽलर्कपुर समागताः। तत्रैषां संस्कारा: समभवन् । अथ पुनर्ब्रजयात्रा कृता । ततः श्रीगोपीनाथयज्ञोपवीत- महोत्सवः समभूत । ततो गर्जनधावनेन नवनीतप्रियानयनं कृतम् । ततो निजशिष्यैः सहाचार्यैस्तण्डिवितण्डिविजित्य विद्रावितः। अथ वधूजितो मातृजितां गद्यप्राप्तिरभूत् । वार्षिकोत्सवे मातुराज्ञा- पालनमेकादशीपालनं च कृतम् । ततो जगदीशयात्रायां गङ्गासा- गरप्राप्तिः। कृष्णचैतन्यमिलनम् । रथयात्रोत्सवो जातः । ततेो जगदीशात्प्रत्यागमनं चाभूत। ततो हरिद्वारयात्रा । तद्यात्रायामार्यो. गमायया सर्वान् प्रस्वाप्य वैष्णवानां विरक्तानां केतुकमण्डलुलकुटा- लोकिकेवलरामभगवानदासादीनां पूर्व पर्वस्नानं कारितम् । ततः पुनरलर्कपुरेसमागमनमभूत् ।तत्र कविराजशिक्षणं कृतम्। कान्यकुब्ज श्रीवल्लभदिग्विजयम् । परमानन्दमनुगृह्य लीलादर्शनं च कारितम् । ततो ब्रजयात्रायां स- न्तदासानुग्रहः कृतः । ततो व्रजात्कुरुक्षेत्रगमनं जातम् । ततोगुर्ज- रदेशे चक्रदोलरोहणेन तैर्यवनेश्वरो धर्षितः। ततो गोपालदासगङ्गादी- नामनुग्रहो द्वारकायात्रा वजागमनं च कृतम्। ततो हरिमूर्तिनयनम् । अलर्कपुरागमनं चानुष्ठितम्। ततः श्रीविठ्ठलेशानां यज्ञोपवीतोत्सवः कृतः। इति पूर्वचरित्रावच्छेदः। ततः श्रीद्वारकेशागमनं जातम् । ततो गोपीनाथयात्रा जाता । तेषां दक्षिण विवाहोऽपि पितृव्यजनाईनेन कारितः । ततआचार्याणां जगदीशयात्रा जाता । तत्र गङ्गासागरसंगमे तृतीये सुबोधिनीपूरणं प्रथमाऽज्ञा चाभूत् । ततः पुनव्रजागमनम्। तत्र गोपीनाथागमनम् । श्रीगोवर्धननाथालये यात्रिकधनसमर्पणं गोपीनाथवध्वाश्च दीक्षणं जातम्।ततः श्रीगोपीजनवल्लभभोगसमर्पणारम्भो जातः। ततःपुनर्व- जयात्रायां मधुवने द्वितीयाऽऽज्ञा जाता भवद्भि-लायामागन्तव्यम् । ततोऽअपुरे द्विवेद्युत्तमश्लोकसाचीहरोपर्यनुग्रहः कृतः । कडापुरे अम्बा क्षत्रियोपर्यनुग्रहश्च । अथालपुरे निवसगिर्भगवदाज्ञातो दशमसुबो- धिनी पूरिता। एकादशे समारब्धा मातृचरणेभ्यो वृत्वं ज्ञापितम् । तत- स्तृतीयाज्ञा जाता । ततः सभायां मातृचरणेभ्य उपदेशो दत्त: संन्या सनार्थना च कृता । ततो मातृशोकापनयनं विहितं वधूजितां च । श्रीगोपीनाथस्य आचार्यसिंहासनारोहणं कारितम् । दामोदरादिभ्यः शिक्षा दत्ता । भवद्भिविठ्ठलनाथो रक्ष्यःशिक्ष्यश्च । ततोवधूजितां प्रबो- धनंसमाचरितम्। निजान्तःकरणप्रबोधनं च । ततो दामोदरादीनां सह यानार्थ संन्यासग्रहणाथै चार्थना जाता अथाचार्ययुष्माकं भागवत- संन्यासोऽन्त्येव मत्कार्यार्थमुद्धवादिवदिहेव स्थातव्यमित्युक्त्वा संन्यासनिर्णयः श्रावितः ॥ ॥

श्रीवल्लभादिग्विजयम् । तत्र भक्तानां विरहानुभवार्थ संन्यासो भवति, रसात्मा सर्वत्र स्फुरति, तेन नर्तनगायनहसनरोदनमौनादि विधीयते । सर्वेषां तद्भावना च क्रियते । ततस्तूष्णीभावेन ध्याननिष्ठया स्थीयते । अथ साधारणैर्मातृपितृगुरुकुलशुद्धैर्गर्भाधानादिसंस्कृतैर्विधिवदधीतवे. दवेदाङ्गैः कलानिषिहनिष्कामनित्यनैमित्तिकैब्रह्मांनष्ठश्रोत्रियगुरुसमा- श्रितैर्विधिना त्रैगर्गिकं कर्म परित्यज्य संध्यावन्दनदेवार्चनवेदाभ्याम- मात्रपरैर्ब्रह्मभावनैकरतैः शमदमादिनिष्ठैः कुटीचकादिक्रमेण संन्यामो विधेयः। तत्र शिखासूत्रयज्ञोपवीतधारणं काषायत्रिदण्डादिपुरःसरं सन्यासग्रहणं ब्राह्मणस्यैव । कापायत्रिदण्डधारणविधुरमेतत्क्षत्रियवै- श्ययोरपि ।भागवतत्राह्मणभगवद्गुरुपरिचर्यात्मकस्तदासभावनारूपश्च सर्वत्यागपूर्वकशुक्लवस्त्रधारणादिपुरःसरं संन्यासधारणं शूद्रस्यापत्येिवं सन्यासनिर्णयस्तेभ्यः श्रावितः। ततो माध्वसंप्रदायी विष्णुस्वामिमतानुयायी भगवदनुगृहीतो माधवेन्द्रयतिः समागतः । तस्य प्रशंसादि विधाय निवासितः। तन्मुखात्संन्यासधर्माः श्राविताः । अथ माधवोपाध्याय आचार्यैराहूतः पृष्टश्व । भागवतसंन्यासपद्धतिः कुत्रास्ति?। तेनोक्तम् । वल्लभदीक्षित- विहिता भवद्गृहेऽस्ति । श्रीगोपीनाथदत्तया पद्धत्या पूर्वाङ्गोत्तराङ्गवि- शिष्टः संन्यासस्तन कारितः । तत्र यतिमाधवेन प्रेषो दार्शतः। पूर्णानन्देति नाम च कृतम् । कुटीचकाश्रमं गृहीत्वा काषायाम्बरा- स्त्रिदण्डधारिणः शिखासत्रयज्ञोपवीतवन्तः स्नानसंध्याभगवत्पूजना- दिकर्म कुर्वाणा निजगृहे भुञ्जानास्तदीयाचारनिष्ठा निजाऽऽसिकायां षट् दिनानि तस्थुः। यतिधर्मानाचेरुः । ततो बहूदकाश्रमं गृहीत्वा गङ्गातीरे वसन्तः स्वसंबन्धिनां गेहे भिक्षां कुर्वन्तो दिनाष्टकं तस्थुः । ततोहंसाश्रमं समासाद्य काशिका प्रति प्रस्थिताः । तत्र श्रीवल्लभदिग्विजयन् । वैष्णवब्राह्मणानां सप्तौकोभ्यो भार्जतधान्यसक्तुफलादि समाहृत्य भगवते निवेद्य भूतेभ्यो विभप तीर्थवारिसिक्तं समश्नन्तः समागत- वैष्णवसमाज पृष्ठतोऽग्रतः कुर्वन्तो मार्गे प्राप्तभगवदुत्सवान् स्वीयैः कारयन्तस्तैः कृतामाचार्यपूजां देवराजविभुत्या स्वीकुर्वन्तः शङ्खघण्टा- दिनादैर्गद्यादिभिरुपश्लोकिता अष्टादशभिर्दिनैः काशिकां प्राप्ताः । तत्र हनुमदट्टे सप्त दिनानि पारमहस्ये स्थिताः । तत्र कोपीनाच्छादनमात्रं धृत्वा जले प्रविष्टाः। तावद्गोपीनाथादयः प्राप्ताः। तैरस्माभिः किं कार्यम् । इत्युक्ते खडिकया शिलायां साई श्लोकत्रयं लिखितम् । ततो नाभि- मात्रजले निमीलितलोचनाः परमानन्दविग्रहं पुरुषोत्तमं निजात्मानिन्नं चिन्तयन्तः सप्ताशीत्त्युत्तरपञ्चदशशतेन्दे १५८७ आषाढशुक्ले पुप्ये. द्वितीयादिने मध्याह्ने ज्वालापुञ्जमार्गेण दिवि तौर्यत्रिके जाते पुष्पवृ- ष्टयां च सत्यां व्यापिवैकुण्ठमवापुः । अथ पश्यतां जनानां महाना- चार्यशोकश्वासीत् । ततो माधवादिभिर्बोधिता गोपीनाथादयः शोक- मुन्मुच्य यतिधर्मेण पारलौकिकं चक्रुः । भगवल्लोके तद्गमनस्योत्सवः समजनि । अथ गोपीनाथास्तन्मयादां पालयन्तस्त्तत्सिंहासनं समा- रूढाः । तदीयैः समर्चिता भागवतधर्म प्रचारयामासुः ॥ श्रीगोपाल- मनुपुरश्चर्यार्थ गोवर्द्धनं समेत्य श्रीनाथ सिषेविरे । ततो निजतनयं पितृव्यनिकटे विसृज्य जगन्नाथं गताः । तन्मुखे प्रविष्टाः । ततः पुरुषोत्तमं बालं विज्ञाय सर्वैः श्रीविठ्ठलनाथाचार्याः सिंहासनारूढाः कृताः । अथ श्रीगोपीनाथमहिलया देवराद्विरोधमुत्पाद्य आचार्य- पुस्तकचयं धनादिकं च निगृहितम् । ततः श्रीविठ्ठलनाथैर्दामोदरदा- साच्छाद्धदक्षिणायां स्वसिद्धान्तोऽवगतः पुस्तकानि च मुखाल्लेखायि. तानि द्रव्यं च वैष्णवेभ्यः संचितम् । भट्टानां संमत्या श्रौतस्माधर्मः - श्रीवल्लभदिग्विजयम् । प्रवर्तितः। तातपादानामभिप्रेतो दामोदरसंमत्या पुष्टिभक्तिधर्म प्रचारितः। चतुरशीति (?) स्तद्ग्रन्थाश्चतुरशीतिरासिकाः ॥ चतुरशीतिस्तता आहुरार्यास्तु तत्कथाः ॥ १ ॥ यथाश्रुतं विलिखितमाचार्यचरितं क्रमात् ॥ चरित्रविजयाख्येऽस्मिन्संप्रसीदन्तु ते ऽमुना ॥ २ ॥ श्रुत्वा निजाचार्यकथा निजेभ्यो देशे विदेशे च बहुश्रुतेभ्यः ॥ संक्षिप्य गूढा लिखिताःप्रसिद्धाः कः कृत्स्नशस्ता लिखितुं क्षमः स्यात् ३ वसुवाणरसेन्हदे १६५८ तपस्यसितके स्वौ ॥ चमत्कारिपुरे पूर्णो ग्रन्थोऽभूत् सोमजातटे ॥४॥श्रीरस्तु।। इति श्रीमदाचार्यचरणैकशरणगोस्वामि- श्रीयदुनाथसंगृहीते श्रीमदाचार्य- लघुचरित्रविजये उत्तरचरित्रा- वच्छेदः समाप्तः॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥श्रीमते गिरिवरधरणाय नमः । अथ श्रीवल्लभदिग्विजयभाषाप्रारम्भः श्रीमदाचार्य ( श्रीवल्लभाचार्यजी) के चरणकमलयुगलको प्रणाम करके (श्री) यदुनाथ ( जी), गुरु (श्रीवल्लभाचार्यजी) के चरित्रविजय को संग्रह करते हैं ॥१॥ . श्रीअगस्त्यमहर्षि से पालित परमपवित्र दक्षिण दिशा में प्लम्माद्रिके समीप परम समृद्ध काकुम्भकर इस नाम से प्रसिद्ध बडी भारी नगरी है। वहाँ भारद्वाज महर्षि के वंशमे उत्पन्न हुए, तैत्तिरीयशाखाध्यायी, त्रिप्रवर, और जिनकी कुलदेवता रेणुका है, ऐसे वेल्लनाड् तैलङ्ग ब्राह्मण निवास करते थे। उस पवित्र ब्राह्मल कुलमें श्रीगोविन्दाचार्यके अनुगृहीत आचार्य श्रीवल्लभभट्टजी के बंधने. मानें महा वेद- व्यासजीकी दूसरी मूर्ति और वेदके अवतारभूत दीक्षित श्रीयजनगणभट्टजी हुए। उन्होंने बाल्यावस्था में ही सब वेदशास्त्रोंका अध्ययन कर देवपुरमें रहनेवाले सुधर्म. शर्माकी नर्मदा नानी सुलक्षणा कन्यासे विवाह किया । एक समय उनके पास द्रविड देशमें रहने वाले परमवैष्णव विष्णुमुनि आये। भट्टीने उनका स्वागत-सत्कार किया । अनन्तर जब विष्णुमुनि सुखसे विराजगय तो कहने लगे कि “ भक्ति मीमांसाग्रन्थ" के विचारने से मुझे वैराग्य प्राप्त हुभाहै और उस मीमांसा ग्रन्थकी मैंने भक्त्युल्लासिनी " व्याख्याभी बनाई है । यह सुन. कर यज्ञनारायणजी ने भक्तिधर्मकी प्राप्ति के लिये प्रार्थना की । मुनिने प्रसन्न होकर विष्णुस्वामी, विल्वमङ्गल और दिवोदासके सम्प्रदायसे प्राप्त श्रीगोपालमनुका उपदेश किया और वहाँसे पधारे। तदनन्तर मट्टजीमी औत स्मार्तधर्मोके साथही साथ प्रेम सहित निजकुलदैवत (श्रीगोपाल) की परिचर्या करने लगे । आप प्रतिवर्ष सोमयाग पर्यन्तुके प्रकृतियोग किया करते थे। किसी समय सोमयज्ञमें सोमाहुति १ अमिहोत्र, दर्शपूर्णमास, पशु, चातुर्मास्य, सोम, बे पाँचों प्रतिबाग कहलातेहैं । आप प्रतिवर्ष पाँच बज करते श्रीवल्लमदिग्विजयभाषा। करते हुए अमिमण्डलमें अति श्रद्धासे भगवान् वासुदेवका ध्यान करते थे कि इतनेमें उनने उसी अग्निमण्डलमें परम रमय वराभयमुद्रासे विराजित पतिाम्बरधर कमल नयन विप्रवेषसे प्रकट हुए भगवान्को देखा । अनन्तर अत्यन्त आनन्द के साथ पृथ्वीमें पड़कर साष्टाङ्म प्रणाम किया । जब भगवान्ने प्रबोधकराके उठाया तो हाथ नाड़कर कहने लगे। हे भगवन् ! सम्पूर्ण निगम और आगम आपका गुणगान करते हैं । देश काल-कर्ता-कर्म-मन्त्र-द्रव्य सबके नियामक तथा आभिमतफलदायक आपही हैं । यद्यपि हम यह नहीं जानते हैं कि भगवान्की परिचर्या किन उपचारोंसे करनी चा- हिए, तथापि आप सहजदयालुताके कारण भजन करने वालेके मानसिक भी पत्रपु. प्पादि अथवा स्वतः सिद्ध प्राप्त हुए उपचारोंसे भी समर्चित अतिप्रसन्न होकर वशी- भूत होजाते हो। तदनन्तर भट्टजीने मानसिक उपचारोंसे भगवान्का समर्हण किया। और भगवान् यज्ञनारायणने उस समहणको ग्रहण कर वर माँगनके लिये प्रेरित किया। जब दर्शनसे ही कृतार्थ हुए भट्टजीने कुछ वर न माँगा तो श्रीयज्ञनारायणही कहने लगे। पूर्णकाम तुम्हारे अवदात (शुद्ध) यशको विस्तीर्ण करता हुआ शत सोमयज्ञ हो जानेके बाद थोडेही समयमें तुम्हारे वंशमें सद्धर्मके रक्षार्थ स्वयं मैं अवतार लूँगा। इस तरह प्रीतिसे प्रत्यर्पण करके भगवान् उसही अमिमण्डलमें तिरोहित होगये । यह वार्ता श्रीयज्ञनारायण भट्टजीने ही अपने बनाये हुए " सक्रियानिबन्ध " ग्रन्थके अन्तमें लिखीहै। *जिसका सार यों है । " जो यज्ञनारायण मेरे यज्ञमें प्रत्यक्ष हुएथे। उनके चरणारविन्द युगलमें याज्ञिकोंके प्रीत्यर्थ मैंने अपने गृह्यसूत्रकी व्याख्यारूपिणी पुष्पमालाएं समर्पणकी है" उन यज्ञनारायण भट्टजीके अनेक सद्गुणसम्पन्न सर्वतन्त्रस्वतन्त्र बेदवेदान्तज्ञ गङ्गाधर सोमयाजी इस नामसे विश्रुत पुत्र हुए । उनने ब्रह्मचर्याश्रमके पीछे वत्स- गोत्री त्रिरुम्मल नामके ब्राह्मणकी काशीनामक कन्याके साथ विवाह किया ।इन्होंने भी मामांसारहस्यादि अनेक अन्य निर्माण किये और सहधर्मिणी सहित यज्ञ और भकिसे भगवानको प्रसन्न किया । इनके पुत्र गणपतिसोमयाजी हुए। ये भी सकलधर्मज्ञ तथा सर्ववेदज्ञ थे। सर्ववेदाध्ययनके अनन्तर दक्षिणमथुरानिवासी वसिष्ठमोत्री केशवशौकी पुत्री यह प्रथमाऽवच्छेद अम्बिकाके साथ नामावधिसे इनका विवाह हुआ । और उस अपनी प्राणवल्लभाके साथ नित्य नैमित्तिक श्रोत स्मार्त कर्मोको करते हुए अपने कुलदेव श्रीकृष्णचन्द्रके चरणकमलके सेवनसे पूर्णकाम हुए। उन्होंने ही किसीवक्त दक्षिणकणार्टक और द्रविडादि देशोंके तीर्थोंमें विचरते हुए तथा अनेक शाक्त शैव पाशुपतादि पाषण्ड- मतोका खण्डन करते हुए बहुतसे शिप्योंका सड्ग्रह करके तथा विजयध्वजारोपण करके घोषणा की थी। शाक्त, पाशुपत, वैष्णव तथा तान्त्रिक, किसीकोभी जो अपने मतका गर्व हो तो वह पहले हमसे विवाद करले " । इस घोषणाको मुक्कर जो लोग विवा- दार्थ उपस्थित हुए वे प्रबल श्रुति और स्मृतिके प्रमाणोंसे परास्त किये गए ।आपनेभी सर्वतन्त्रनिग्रह नामक एक निबन्ध लिखा है। इनके पुत्र श्रीवल्लभसोमयजी हुए । जिनको बालम्भट्ट भी कहते थे । आप वेदाध्ययनके अनन्तर धर्मपुरीस्थ मुद्गलगोत्री श्रौतस्मातकर्मकर्ता ऋग्वेदी काशीना- थशर्माके वाजपेययज्ञमें पधारे । वहाँ पर आपने प्रायश्चित्तके शास्त्रार्थनिर्णयसे सबको सन्तुष्ट किये और पूर्वोक्त काशीनाथशर्माकी पुत्री पूर्णा के साथ विवाह किया । यद्यपि आप कुम्भीधान्य ( एक कोठीभर धान्य जिसके पास रहै अर्थात् थोड़े धान्य वाले) थे तथापि दर्शपूर्णमासादिसे भगवद्यजन किया करते थे । अनन्तर यजनकर्महीसे आपने बहुतसा धनधान्य सम्पादन किया । और उस धनधान्यसे सोमयज्ञादि यज्ञ सिद्ध करके श्रीयज्ञनारायणको प्रसन्न किया । आप पुत्रोत्पत्तिके अनन्तर सब ऋण से मुक्त होकर सब तोिंकी यात्रा करते हुए जनार्दनक्षत्रमें संन्यास ग्रहण करके भगवल्लोकको प्राप्त हुए । आपका बनाया हुआ भक्तिदीप नामक निबन्ध प्रसिद्धही है। इनके दोपुत्र हुए । एक श्रीलक्ष्मणभट्टजी और दूसरे श्रीजनार्दनभट्टजी । लक्ष्मणभट्टजाने विष्णुचित् दीक्षितसे यज्ञोपवीत ग्रहण किया और नियम धारण करके साङ्ग सरहस्य तथा पदक्रम--जटा-धन सहित वेद और वेदान्तोंका पठन किया। तदनन्तर आप गुरुकी आज्ञासे घरआये और अपनी विद्याओंका प्रकाश करने लगे । आपके सुगुण सुननेसे प्रसन्न होकर प्रार्थना करते हुए विद्यानगरके राजपुरो- हित काश्यपगोत्री सुशर्माजीकी कन्या यल्लमागारु और इल्लमागारुके साथ आपका परिणयन हुआ । किसीवक्त आपकी वसति कामुम्भकर नगरीको बलवान् प्रतिप- - श्रीवल्लभाटग्विजयभाषा क्षोंने लटली इसलिये आप उसके निकटवर्ती अपने कांकरवार नामक प्राममें वास करने लगे। और अनेक यज्ञयागादिभी करते रहे । जब आपके रामकृष्ण सुभद्रा सरस्वती ऐसे तीन सन्तति होचुकी तो आप इसतरह विचारने लगे कि “ अब शतसोमयज्ञकी पूर्तिभी होचुकाहै यही भगवान्के प्रादुर्भावका समय है पर अभीतक भगवदवतार नहीं हुआ । यह मेरेहो दुर्भाग्यका कारण है। यदि हमारे पूर्वजोंका साधित अर्थ भी हमें सिद्ध न हो तो हमारा जन्म निरर्थक ही है " । इसतरह चित्त अत्यन्त खिन्न होकर और सगर्भा तथा रुग्ण इल्लमागारूजीको छोड़कर तीर्थयात्राके मिषसे वहाँसे निकले और जनार्दनक्षेत्रमें पधारे । वहाँपर विष्णुस्वामिसम्प्रदायके त्रिदण्डी प्रेमाकर मुनिसे गोपालमन्त्रकी दीक्षा ली । और उसका पुरश्चरण तथा सम्प्रदायग्रन्थाका अध्ययन करते हुए वहाँ निवास करने लगे। कुछ समय के बाद इनके पिता वल्लभभट्टजी सस्त्रीक अपनी पुत्रवधू ( इल्लमागारूजी ) और लक्ष्मण- भट्टजीकी सासको साथ लेकर अपने प्रिय पुत्रको ढूँढ़नेके वास्ते जनार्दनक्षेत्रमें आये। वहाँ लक्ष्मणभट्टजीकी स्त्री अपनी माता सहित मुनिके दर्शनार्थ आई और मुनिको प्राणाम कर बैठगई। मुनिने प्रसन्न होकर इल्लमागारूजीको “पुत्रवती भव" ऐसा और उनकी माताको " ऐसा वरप्रदान किया । अनन्तर अपने जमाई लक्ष्मण भट्टजी को यतिजीके पास बैठे देखकर यतिमहाराजसे प्रार्थना करने लगी कि ' आप कृपया इनको हमारे साथ भेजदीजिये , । यतिजीने प्रार्थना मुनकर भगवान् का ध्यान किया । भग़वान्ने ध्यान में आज्ञादी कि “ अब इनको जानेदो"। इस आज्ञा के बाद यतिजीने लक्ष्मणभट्टजीसे कहाकि “ पुत्र! अब आप घर जाइये भगवान् आपके मनोर्थको शीघ्र पूर्ण करेंगे "। इस गुरु की आज्ञा के बाद सकुटुम्ब लक्ष्मणभट्टजी अपने पिता के समीप आये । पिताजी की आज्ञा से स्वगृह में आकर निजधर्म करने लगे। किसी वक्त धर्मपुर के रहनेवाले कौण्डिन्यगोत्री शङ्करदीक्षितआये और यों कहने लगे कि में त्रिस्थली (प्रयाग-काशी-गया ) यात्रा करना चाहता हूं। लक्ष्मण भट्टजीने भी विचार किया कि , अद्यापि भगवदाज्ञा फलित नहीं हुई इसलिये मैं भी अपने अपराधों की निवृत्ति के वास्ते त्रिस्थलीयात्रा करूं , और बोले कि मैं भी यात्रा करने को चलंगा । कयोंकि " कलियुगमें यज्ञयागादिकोंसे मी गङ्गादिक सीर्थयात्रा आधिक है " | इत्यादि कहकर उनको अपने गाम भेजे । और आप भी मोडेही समय में सब तयारी करके तथा यलमाजी, रामकृष्ण, सुभद्रा, सरस्वती शान्ता भव" माता .

प्रथमाऽवच्छेद और गृह इन सब को अपने भाई जनार्दन जी के पास रखकर तथा अग्मियों को गाडा में धरकर अनेक यात्री ऋत्विक और पत्नी सहित घरसे प्रस्थित हुए। अनन्तर अन्य धर्मपुरी पधारे , और वहाँ से शङ्करदीक्षितजी को साथलेकर पौषकृष्हा में प्रयागक्षेत्र पहुँचे । वहाँ पहुँचकर आपने तीर्थविधिसे स्नान, मुण्डन, उपवास, देवार्चन श्राद्ध, दान, उभयमुखीगोदान, हवन, पुरोहितार्चनादि यथोचित किये । सेठ कृष्ण- दास जीने सुना कि यहाँ सपत्नीक लक्ष्मणभट्टजी माघमेले पर पधारे हैं । अतः पुत्रकामना से सपत्नीक वे वहाँ आये और पुत्र होने की प्रार्थनाकरमे लगे। भट्टजीने अपने इष्टदेव का आराधन किया और सेठजी को वरदान देकर अपने घर भेजा। अनन्तर श्रीलक्ष्मणभट्टजी काशी पधारे और वहाँ हनुमानघाटपर अपने सजातीयाके घर उतरे । वहाँ आपने मणिकर्णिकास्नान, विश्वेश्वर विन्दुमाधवादि के दर्शन किये और उसदिन उपोषित रहे । अन्यान्य कितनेही दिनों में काशीयात्रा समाप्त कर आप अपने सहचर वैदिक ब्राह्मणों सहित श्रीगयाधामको पधारे। वहाँ १७ सत्रह दिनमें यथोचित यात्रा कर रामनवमीके दिन पुनः काशी पधारे । काशी पधार कर आपने रामनवमीका व्रत, रामचन्द्रजीका उत्सव, तथा रात्रिको जागरण किया । रात्रिको लक्ष्मणभट्टजी " शत सोमयज्ञ हो चुके क्या अबभी भगवेदाज्ञा का फल सम्पन्न न होगा" ऐसा सोचही रहे थे कि, उनको “ प्रातःकाल म्लेच्छों की सेना आवेगी और दण्डीलोग उनके साथ युद्ध करेंगे इस लिये काशीकी प्रजा दौड रही है " ये शब्द सुनाई दिये । तब तो लक्ष्मणभट्टजी और भी घबराये और सो- चने लगे कि मैंने , बारह वर्ष तीर्थवास का सङ्कल्प किया है वह भी सिद्ध होना कठिन मालूम पड़ता है फिर जो मैं करना चाहता हूं उसकी तो बातही दूर रही । अथवा दैवगति विचित्र है, सम्पत्ति में विपत्ति और विपत्ति में सम्पत्ति इसीके बलसे हो जाती है, ऐसा सोचते हुए अपने साथियों के पीछे २ आपभी सपत्नीक अपने देशके लिये चले और थोड़े दिनमें चम्पारण्य पहुँचे । साथवालों को आगे गये हुए जानकर भट्टज ने सोचा कि ' शायद इल्लमागारूजी भी आगे चली गई हों' अतः आगे चले आये ॥ इधर भयसे डरी हुई श्रीमती इल्लमागारूजी विक्रम संवत् १५३५ वैशाख कृष्ण ११ एकादशी गुरुवार धनिष्ठा नक्षत्र कर्क : लमके वक्त अन्धकार रात्रिमें चतुर्भद्रपुर क्षेत्रमें महानदीके तीरपर शमीक्षके नीचे निःसृत अपने साप्त- मासिक गर्भको अजीवित समझ कर अपनी आधी साडी तथा शमीपत्रोसे हुआहूँ " । ६२ श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा। आच्छादित कर और शमीवृक्षके कोटरमें धरकर वहाँसे शीघ्र आगे निकल गई । और अपने साथ आपहुँची । रात्रिगें भट्टजी तथा “ इल्लमागारूजी" दोनोंको भगवदर्शन हुजा और भगवान्ने आज्ञादी कि " तुम्हारे घरमें मै अवतीर्ण । प्रातः कार साथ में सुना और कृष्णदास श्रेष्ठी के पत्रसे भी विदित हुआ कि 'दण्डियों तथा राजपुरुपाने म्लेच्छोंको मार भगाये काशीमें सब जगह स्वान्थ्य होगया है । तनन्तर भट्टजीकी आज्ञा लेकर स्वदेश जानेवाले देशको गये और काशी जानेवाले कालीको चले । सपनोक भट्टजीभी गर्भजके अन्वेष- णार्थ काशी जानेवालोंके माथ होलिये । मार्गमें इल्लमागारूजीने जहाँ स्थान निर्देश किया वहाँ सब लोगोंको ठहाकर आप उनके साथ गये । अनन्तर वृक्षको ढूँढने लगे । वृक्ष मिलजानेपर क्या देखते है कि वृक्षके चारों तरफ अमिमण्डल है और उस अग्निमण्डलम अपने उसी वस्त्र के ऊपर कोई भगवद्रूप अप्राकृत बालक खेलरहा है। माताजी उसे देखते ही दीक्षितजीसे कहने लगी कि ' यही मेरा बालक है इनको देखते ही मेरे स्तनोंसे दुग्धधारा बहती है,। भट्टजी कहने लगे कि “प्रिये ! सच है । यदि यह बालक तेरा है लो आलि दूरहो जायगा ' यही इसकी पहचान है। अनन्तर माताजी के समीप गई और अग्नि दूर होगया । बालकने अपना हाथ लम्बा किया और माताजीने उसे अपनी गोदमें उठाकर अपने पतिकी गोदमें दिया और कहने लगी यह हमारे भाग्यका निधि है । जो भगवान्ने हमारे पूर्वजोंको आज्ञा दीथी वह आज सत्य हुई ' भट्टजीने प्रसन्न होकर उसे पुनः इल्लमागारूजी की गोदमें रक्खा । उस समय आकाशमें महोत्सव होने लगा और आकाशवाणी हुई। कि अब सत्ययुग होगा, कलियुग चला जायगा, वेदमार्गका प्रचार होगा, क्योंकि इसवक्त भगवन्मुखका अवतार हुआ है"। आपके जन्म के अनन्तर सब तरह के आनन्द मङ्गल होने लगे । सब उपद्रव दूरहुए । वहीं नन्दालयकी लीलाभी आई ॥ तदनन्तर भगवान्के भेजे हुए, २ दो तुलसीकी माला और १ बीडा दीक्ष- तजीने उनके निवेदन किये । इस वृत्तान्तके अनन्तर वह बालक सनाल प्राकृत शिशु होगया । अनन्तर दोनों पति पत्नी [ चतुर्भद्र ] पुरके प्रति चले । वहाँ के राजाके अमात्य सेठ कृष्णदासने सुना कि सपत्नीक लक्ष्मणदीक्षित आये हैं । तो वह सामने आया और प्रणाम कर पुरमें लेगया । और उनके अपेक्षित सब वस्तुओंका सम्पादन कर दिया । अनन्तर लक्ष्मणदीक्षितजीने सूतिकागृहप्रवेशादि कराके काशी- कर पद्धतिसे पुत्रका जातकर्म संस्कार किया। निष्क्रमण संस्कार के दिन पुत्रको अष्टा- - । प्रथमाऽवच्छेद क्षर मन्त्रको दीक्षादी। इसही निवासके समय सेठजीने दीक्षितजीसे पुत्रोत्पत्तिल प्रार्थना करी | भट्टजीने कहा ऐसा ही होगा'। उसही समय, स्वदेशसे स्वकीय लोका सहित दीक्षितजीके पुत्र [ रामकृष्णजी ] दोनों कन्याएं (सुनद्रा सरस्वती ) भार्या ( यल्लमाजी ) प्राता ( जनाईन भट्टजी.) और उनकी स्त्री सब वहाँ आगये अनन्तर दीक्षितजी उन सबके साथ निवास करने लगे । कृष्णदासजीने आपसे प्रार्थ- ना करी अत आपने गोपाल मन्त्र के अष्टादश पुरश्चरणोंसे साध्य सामय गका होम किया अनन्तर सेठजीने उनके आशीर्वादसे उत्पर हुए अपने पुत्रकी शरणागत करवाई। और उस शरणागति में सेठजीने शरणागति में सेठजीने बहुतेरा द्रक घोडे पालकी गाड़ा पाँच सिपाही और मार्गमें रक्षक ये सब समर्पन किये । सेठजीकी पतीने वह बालक भी दीक्षितजीके बालक (श्रीवल्लभाचार्यजी ! के चरणके शरणमें कर दिया। तदनन्तर आप दहॉस काशीको चले । वर जाकर आपने सबको अपने स्थानमें उतारकर सायंकालके वक्त स्नानादि किया : प्रातः कालसे तीर्थविधिका आरम्भ किया ! और इतने दिनतक जो अमिहोत्र विच्छि होगया था प्रायश्चिन्त करके पुनः उसका सन्धान किया । और वहाँ निवास करते लगे । आपने वैदिक, पण्डित, विद्यार्थी, प्रजा, राजा सबको अपने गुण तत्र अपेक्षित अर्थोस सन्तुष्ट किये । इसके अनन्तर श्रीदल्लनने अपनी बालीलाओंने माता पिता, दोनो बहन, भाई आदि सब स्वायजनोंको प्रमुदित किये । आपके संस्कार यथाक्रम, महोत्सवोंके साथ होते रहे । आप एक ही समय श्रवण करनेसे विद्यालो यथावस्थित उपस्थित करलेते थे अत एव आपको लोग वालसरवतीवाश्या: इस नामसे भी पुकारा करते थे। विवादमें आप बडे २ विद्वानों को भी विस्मित कर देते थे । तदनन्तर लक्ष्मणदीक्षितांक मृत केशव पुनः उत्पन्न हुए इससे उनकः नाम केशवपौरि ऐसा रक्खा । तदनन्तर अष्टम वर्ष में श्रीवल्लभ के यज्ञोपवीत महोत्सव का मुहूर्त चैत्रमान में निश्चित किया गया । इस महोत्सव पर दीक्षितजी ने अपने सब सम्बन्धियों को मङ्गलपत्रिकाएं दी और अम्गत मनुष्योंका स्वागत सत्कार किया। प्रथम वृद्धगणेश्व- रका स्थापन किया । अनन्तर रात्रिमें बड़े धूमधामके साथ गणेशजी की सवारी निकाली गई । उसके पीछे विष्णुचित्जी उपाध्यायके हाथसे ग्रहशान्ति आदि कर्म कराये गये । और नान्दीश्राद्ध, मण्डप प्रतिष्ठादि आपने स्वयं किये। समाश्रित मनुष्य और स्वजनों को पौरुषी [ तीन पीढी तककी ] दक्षिणा दी और महा गोजन भी 5 ।

] श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा। कराया । दूसरे दिन व्रतबन्ध महोत्सव हुआ। उसमें अपने पिता (लक्ष्मणदीक्षितजी) से श्रीवल्लभने सावित्र्युपदेश ग्रहण किया और उसकी दक्षिणा में स्वर्णगौ समर्पण की। अनन्तर माता तथा अन्य सब सम्बन्धियों से भिक्षा ग्रहण की और पिताको, दी हुई गाय सहित वह भिक्षा बिष्णुचित्जी के अर्थ निवेदन की । इस तरह भट्टजीने सब का सन्तोष किया । तदनन्तर ब्रह्मचर्य व्रतमें स्थित श्रीवल्लभको पिताजीने अध्ययनके वास्ते विष्णुचित् उपाध्यायके सुपुर्द किये । श्रीवल्लभ सकुल्यों । एक कुलवालों ] के घरमें भोजन करते थे और स्वीय घरोंसे लाई हुई भिक्षा गुरुके निवेदन करदिया करते थे। इस समयमें आपने अपनी तैत्तिरीय शाखा पढ़ी और साङ्गोपाल यजुर्वेदकी अन्या- म्यशाखाएंभी पढ ली। उसके अन्न्तर पिताजीने आपको ऋग्वेद और सामवेदकी शाखा- ओं के पठनार्थ विरुम्मलजी, के समर्पण किये । जब श्रीवल्लभ ये सब पढकर घर आये तो आपको साङ्ग तथा सरहस्य अथर्ववेद स्वयं पिताजीने ही पढाया। इसतरह श्रीवल्लभने सब वेद और वेदाङ्गों का अध्ययन कर अन्यान्य कितने ही बटुओंका अध्यापन भी किया। अनन्तर आपने आन्ध्रनारायण दीक्षितसे षट्शास्त्रोंका पठन किया और दीक्षितजी ने प्रसन्न होकर अप्रचलित सामवेदकी शाखाएं भी आपको पढाई। माधवयतीन्द्रसे आपने वैष्णवशास्त्र पढे । ज्योतिश्शास्त्रादि वेदाङ्ग, धर्मशास्त्रादिउपाङ्ग, काव्यादि साहित्यग्रन्थ, आगम शास्त्र, और ददुक्तकला ये सब. पिताजीके पास पदते हुए छात्रोंके पाठन से आपको अधिगत हुए । बाह्यागमों ( नास्तिकशास्त्रों ) को आपने विवाद कथासे जानलिये । इस तरह आप सब विद्यावानों में पूज्यतम हुए। श्रीवल्लभ के पाठक जाति सम्प्रदाय और मन्त्र सब तरहले स्वकीय ही थे। जैसे विष्णुचित् उपाध्याय तैलङ्ग जातिके दीक्षित ( सोमयाजी) और बृहस्पतिके अवतार थे। त्रिरुम्मल भी तैलङ्ग दीतित और ब्रह्माके अवतार थे। विष्णुसम्पदायी नाराय- णदीक्षित द्रविड और सान्दीपिनमुनिके अवतार थे । तैलङ्ग माधवेन्द्रयति माध्वसम्पदायी और शाण्डिल्यमुनि के अवतार थे । लक्ष्मणदीक्षिताचार्य वसु- देवजीके, माता देवकीजी के, रामकृष्ण बलदेवजी के, केशव महादेव के, सुभद्राजी और सरस्वतीजी उन दोनोंके, और आप श्रीवल्लभ पुरुषोत्तमके वदन वाक्पति ( अमि ) के अवतार थे। आप तुलसीमाला, ऊर्ध्वपुण्ड्, गोपीचन्दनकी मुद्राओं को धारण करते हुए एकादशी जयन्ती, विष्णुबत् औरै भगवदाराधन किया करते थे एक दिन लक्ष्मणदीक्षित, हृदय में विचार करने लगे कि मेरे पुरुषार्थचतु- ध्य सम्पन्न होगया। मैंने अपने बाल्य में विद्याएं पढ़ीं तदनन्तर गुरुओंका आराधनमी - ।

गया, करना है प्रथमाऽवच्छेद किया, अग्निसेवनभी उत्तमतग किया, श्रीमदनमोहनका लालनभी खूब किया. मेर पूर्वाम्नाय का प्रचारक पुत्रभी उत्पन्न और इसकी अतिमानुपी बुद्धि देवकर जानताहूं कि यह भगवदवतारही है, अब इसके बाद मुझे इस लोकमें रहकर क्या । अथवा 'शायद और भी कुछ कर्तव्य अवशिष्ट हो' ऐसा मोचकर ध्यान कर रहे थे कि उनकी समाधि में भगवान कहने लगे । “ हे दीक्षितजी आपके घग्में 'श्रीवल्लभ' इस नामसे मैंही अवतीर्ण हुआ हू इममें सन्देह मत करो! आप अपने धर्मस अपने सन्तान सहित गतेषण और कृतकृत्य हो, आपको कोई कर्तव्य अवशिष्ट नहीं है अब आप मेरी सेवा करो और मेरेलोकको आजाओ,, । इसके बाद दीक्षितडीने यह सब वृत्तान्त अपनी पत्नी — इल्लमागारू , जी से कहा है और मकराके जाने पर दीक्षितजी वैकुण्ठको प्राप्त हुए । आपकी दूसरी पत्नी ' यल्लमाजी' आपके ऊपर सती हुई। रामकृष्णजी ने वार्षिकश्राद्ध पर्यन्तका सब ओर्ध्वदेहिक कर्म किया। और केशव का चौलकर्म करके गयाश्राद्ध के वास्ते गयागमन किया । इधर मताजीकी आज्ञासे ये सब लोग प्रयाग मार्गसे चित्रकूट और भृगुतुङ्ग देखते हुए चम्पारण्य पहुँचे । वहाँ महानदी के तटपर देदिकाके ऊपर स्वभू स्वयम्भू, विधु, शम्भु, आदि सब शिप्यों सहित विराज कर श्रीवल्लभ ने श्रीभाग- वतसप्ताह किया । और आपके शिष्योंने वहाँ एक कूआभी खुदवाया और रामकृष्ण जीकी प्रतीक्षा से वसन्तदोलोत्सव भी वहीं हुआ। तदनन्तर अमरकण्टक देखते हुए सिद्धिपद् में पहुँचे । वहाँ श्रीवल्लभ ने निजशिप्यताको चाहते हुए माध्वसंप्रदायि- यों के महन्त सशिष्य सर्वेश्वर को भगवदाज्ञानुसार शिष्य किया । तदनन्तर वृद्धि- नगर पहुँचे । वहाँ एक सेठके चार पुत्र थे उनमें सबसे छोटा दामोदर भगवान्की लालामेंसे गुरुकी सेवाके ही वास्ते आयाथा और गुरु श्रीवल्लभकी प्रतीक्षा कर रहाथा ! उसने जब आपको आयेहुए देखे तो अपना भ्रातृदाय छोड़कर आपके चरणों में आया। और आपने उसका अङ्गीकार किया तथा मन्त्र और तुलसी माला देकर कृतार्थ किया। फिर यहाँसे चले और अपने अग्रहार ( ग्राम ) में पहुँचे । वहाँ स्वकीयोंने भगवदा- न्दोलिका का वर्णन किया । इसके अनन्तर श्रीवल्लभ तथा साग्निदीक्षित रामकृष्णका अभिषेक कर गृहप्रवेशकिया और उपका उत्सव किया। केशवपौरिका व्रतोत्सव भी किया। वहाँ बहुतेरे विद्वान् लोग श्रीवल्लभके विद्योदयको सुनकर विवादको आये और आयर्थ चरणके प्रधान शिष्य श्रीदामोद्रदासजा यहीहे ।

.. . श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा। विवादमें पराजित होकर आपके शिप्य होगये । आपके भूआके पुत्र शम्भुमट्टने भी आपस गोपालमन्त्रकी दीक्षा ग्रहणको । इसके अनन्तर ' श्रीइल्लमागारूजी ' के शोकापनोदके वारते तथा उनके लेनकेवास्ते विद्यानगरसे वावक आया । उसके मुखमे श्रीवल्लभ ने “ विद्यानग़रकी राजसभामें श्रौतस्मात और वैष्णवोंवा विवादहोरहाहै,, ऐसा सुना । मुनतेही श्रीवल्लभ ने वहाँ जानेकेवान्ते माताजी से कहा । ' मात ! मुझे दक्षिणयात्रा करनी है तथा विद्यान- गरभी जानाहै और पितृमकल्पित तीर्थयात्रा भी करनी है अतः आप आज्ञदें तो मैं कार्यसिद्धि करूँ। पहलनो माताजीने कहा कि ' जैसी आपकी इच्छा' । इस आज्ञा- के अनुसार जब श्रीवल्लभ पधारने लगे तो पति और पुत्र दोनों के विरहसे सन्तप्तहुई माताजीने पुनः कहा । — यदि आप पधारते है तो मुझेभी साथ ले चलें क्योंकि मैने आपके वास्ते श्रीव्यङ्कटेशजी के दर्शन तथा उपायन [ भेट ] का सङ्कल्प किया था वह भी सिद्ध होजायग़ा' । श्रीवल्लभ कहने लगे । ' बहुत अच्छा मामाजीका विचार भी सिद्ध होजायगा। जब ये विचार आपके पितृव्य ‘जनार्दन भट्टजी ने सुनेतो उनने भार पहुँचानेके लिये घोड़े वगैराओंका नियोजन किया। नदनन्तर श्रीवल्लभ मन्दिरमें गये और पूर्वोक्त भट्टजी से एक शालिग्राम शिला और एक श्रीमद्भागवतकी पुस्तक मामी । मानाने एक हरिम्वरूप मांगा ॥ जनार्दनभट्टजी बोले कि ' यह शालिग्राम शिला ब्रह्माजी से पूजित है तथा कृष्णावतारके समय भगवान् के मुखसे स्पृष्टहै अतः यदि आप इसे लेजावे तो अच्छी तरह रक्खें, यह दूसरी मुकुन्दरायजी की मूर्ति श्रीगोविन्दाचार्यजीने दाहै, और ये वालकृष्णजी श्रीविष्णु- मुनिने दिये हैं, और ये श्रीमदनमोहनजी यज्ञनारायणजीके यज्ञकुगडम प्रकट हुएहैं और ये पुस्तक गङ्गाधराचार्यजीकी है, इनमें से जो आपको रुचै वह ग्रहण करै' यह कह देनेके पश्चात् आपने शालिग्रामशिला, मुकुन्दजी, और श्रीमद्भागवतकी पुस्तक, ग्रहण किये और वहाँसे प्रस्थान किया ।। . ये इति प्रथमाऽवच्छेदः । १ यह स्वरूप संमति काशीमें विराजतेहै। -२ यह स्वरूप श्रीनाथद्वारमें श्रीनाथजीके समीपमें हैं ३ यह स्वरूप काम्यवनमे विराजतेहै।

७ द्वितीयावच्छेद इसके अनन्तर सिद्धपदसे आहुए लक्ष्मणदीक्षितजीके शिप्य, केतुकमन्डलु और लकटालाकि नामक दो विरक्तवीगेको रक्षाके वास्ते साथ लिये । शम्भुभट्टको पक करनेके वान्ते, स्बभृ और रवयम्भूको विवादके वारते, तथा काशीसे आये हुए गुर्जर और गौड सेवकों को सेवा लिये साथ लिये । शालिग्रामजी आर मुकुन्दीको मन्त्र की पटीम धरब र श्रीवल्लभने अपने मन्तकपर लिये । दामोदरने अपने शि.पर पुस्तक धारण की । मार्गमें श्रीवल्लभ चरणारविन्दोंसे चलते थे। जहाँ पर उतरते वहाँ माताजी स्नानकर एकान्तमें पाक निर्माण करती। श्रीवल्लभ स्नान तथा पुराद करके प्रीतिसे श्रीमुकन्दकी सेवा करते । उनके बालभोगमें, मक्खन, मिश्री, मठिकल सत्तू वगैस समर्पण कर सन्ध्यावन्दन तथा उपासन करते और शालिग्राम का पूजन यथाविधि मन्त्रासे करते । इसके बाद शषाहिक तथा माध्याहिक कर्म करते । अन- न्तर जब पाकसिद्धि होचुकी तो तीन पत्तलम सामग्री धर के एक श्रीमुकन्दको दम- री शालिग्रामजीको तीसरी श्रीभागवतके भोगमें धरते । फिर शम्भुभट्ट आचमन करके वैश्वदेव करते । माताजी चरणामृतका पान तथा अपना आह्निक करती । तदन्दर श्रीमद्भागवतको आचमन तथा ताम्बूल समर्पण करनेपर श्रीवल्लभ नीराजन करते । और सबजने प्रदक्षणादि करते । इतना कर्म होजानेक पश्चात् माताजी उन तीनों पत्तलों से एक पत्तल ब्रह्मचारी श्रीवल्लभ के लिये परोसती । दूसरी शम्भुभट्टको, और वैश्वदेव शेष अतिथियोंको देती ! भोजनके अनन्तर श्रीवल्लभको आचमन तथा मुख- वास समर्पण करतीं। जब सब मनुष्य भोजन करचुकते तव श्रीवल्लभका उच्छिष्ट दामोदरदासको देती और तृतीय पत्तलके अन्नको आप भोजन करतीं । इसतरह प्रातः कालका आह्निक करके चलते । जब सायकालके वक्त ठहरते तब पुनः यथायोग्य कर्म करते । रात्रिमें श्रीवल्लभ श्रीभागवतकी कथा करते । इसतरह चलते हुए कृष्णा नदीपर पहुँचे । वहाँ गाणपत्य पुप्पदन्तने श्रीवल्लभसे विवाद किया । जब पराजित हुआ तो गणेशरूप धारण कर पृथ्वीपर सूंड पछाडकर डराने लगा। तब तो गुरुकी आज्ञासे वेत्रभृत् वरिने नृसिह स्वरूप धारणकर और उसे धमकाकर भगा दिया। फिर कृष्णाको पारकर मङ्गलप्रस्थ पहुँचे । वहाँ ( पना ) नृसिंहके दर्शन किये और मिश्रीका पना अर्पणकर श्रीमद्भागवतका पारायण किया। वहाँ रहने वाले दुन्दिदी- क्षितको श्रुतिको अनुलोम और विलोम कथासे जीता । वहाँसे चलकर कुण्डिनपुर पहुँचे । कुण्डिनपुरके विद्वानोंने श्रीवल्लभसे प्रतिबिम्ब वादमें प्रश्न किया । श्रीवल्लभने विदका पाठ आरम्भसे अन्ततक तथा अन्तसे आरम्भ तक ( अथात् ओंधा सूधा पाठ) ( ( ६८ श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा। उसका अच्छी प्रतिपादन किया । वहाँसे आगे काम्श्रीग्राममें विद्वानाने ख्यातिवादमें प्रश्न किया उसको आपन विशदतया वर्णन किया। तदनन्तर वहाँस चलकर व्यङ्कटाद्रिक नीचे विराजमान श्रीरामका पूजन किया । और छः पर्वतोंका उल्लघन कर श्रीलक्ष्मण घालाजी के दर्शन किये । उनको प्रणाम कर तथा उपायन ( भेट ) धरकर उनका चरणाद। तथा नैवेद्य लिया । वहाँ श्रीव- ल्लभ वैष्णवशास्त्रोंको ढूंढनेके वास्ते कितने ही समय तक ठहर । वहीं माताजीने स्वममें श्रीलक्ष्मणदीक्षितजी को लक्ष्मणबालाजीके मुख में प्रवेश करते हुए देखे । और वह स्वम पुत्रसे कहा । पुत्रने कहा ठीक यह आपका चाञ्छित भगवान्ने दिखाया है। वहाँसे चलकर आप वेणीनदीके किनारे पहुँचे। वहाँ रविनाथने कहा । आप वैदिकों के साथ वेद में परीक्षा दो । श्रीवल्लभने परीक्षा दी परन्तु उसको कब सन्तोष होने वाला था। उसने एकसे लेकर क्रमसे सौ पद तक एक एक पद छोडकर वेदका उच्चारण किया। श्रीवल्लभने उन सबोंका विलोम उच्चारण करके उसे जीता । उसके पश्चात् विद्वानों ने अन्धकारवादमें प्रश्न किया। श्रीवल्लभने उसका उत्तमतया उत्तर दिया। इसके पश्चात् आप विद्यानगरमें मामाके घर पहुंचे। वहाँ 'शैव वथा स्मातोंने वैष्णव जीत लिये ' यह सुना । प्रातः काल आपने राजसभामें कमण्डलु नामक शिष्य को भेजा पीछे से आपभी राजसभामें पधारे। राजा और विद्वान् दोनों ने आपका सत्कार किया । विद्यातीर्थ ने आपको बँचकर अपने आसनार्ध पै बिठाये तब श्रीवल्लभ राजासे बोले । किस विषयमें विवाद है ? राजाने कहा 'स्मात लोग ब्रह्मको निर्धर्मक कहते हैं और वैष्णव लोग सधर्मक'। तबतो आप कहने लगे हमतो वि- प्णुस्वामीजकि सम्प्रदायी, सधर्मक ब्रह्मके उपासक, वैष्णव हैं अतः उसही पक्षका साधन करेंगे। यह कहकर उसका उपपादन करने लगे। उसमें यतिराजके पक्षवालों ने बहुतसे उत्सर कहे । श्रीवल्लभने उनके कनिष्ठ, मध्यम, उत्तम, जल्पोंका तत्काल खण्डन किया। इस तरहसे पहले दिन दो प्रहर तक सभा हुई। दूसरे दिनसे लेकर सातदिन तक आपका यतिराजके साथ विचार हुआ। तिसके पश्चात् दशदिन तक बाह्य, तार्किक, मीमांसक, तथा सालयों से ख्यातिवादादि में विचार हुआ । तदनन्तर तीन दिन तक मिथ्यात्वसाधनके लिये प्रवृत्त गाङ्गभट्टने ' स्थानिवत्सूत्रमें आदेश । आगम तथा प्रत्ययों की आगमापायितासे शब्दोंका अनित्यत्वही आता है' इसका साधन किया। श्रीवल्लभने उसका प्रत्युत्तर यों किया। . .

द्वितीयाऽवच्छेद शब्द तो नित्यही हैं । अतएव भर्तृहरिने ' आदेश आगम तथा प्रत्ययों की कल्पना केवल बालबोध ही के वास्ते वर्णन की है। और दृष्टान्तसे अर्थोकी भी अनित्यता सिद्ध नहीं हो सकती। तदनन्तर सात दिन तक अद्वैतवादियों ने जिन वैष्णव सिद्धान्तोंका खण्डन किया था उन सबका मातुलचरणने राजाकी आज्ञासे श्रीवल्लभक आगे प्रतिपादन किया। श्रीवल्लभने उन सब खण्डनोंका खण्डन किया और अपने सिद्धान्तोंका पुनः प्रतिपादन किया । श्रीवल्लभके सहायसे वैष्णव पुनः जयको प्राप्त हुए। जिस वक्त सभामें श्रीवल्लभकी जय हुई तब वैष्णवलोग सो अत्यन्त प्रसन्न हुए परन्तु विपक्षीलोग खिन्नचित्त और अत्यन्त विस्मित हुए । इसके अनन्तर श्रीव- लभ अपने स्थानपर पहुँचे । वहाँ माध्वसंन्यासी ब्यासतीर्थ आये और श्रीवल्लभ कहने लगे । ' आप मेरे आदेशको स्वीकार करिये और मेरे सिंहासनपर आरूढ हो. कर मेरे मार्गका प्रचार कीजिए। श्रीवल्लभने आज्ञा की जैसी भगवदिच्छ होगी वैसा करूंगा। उसी दिन रात्रिमें भगवान्ने श्रीवल्लभसे आज्ञा की । आप विष्णुस्वाम. संप्रदायके आचार्य होओ, व्यासतीर्थके आदेशको मत स्वीकार करो'। दूसरे दिन सूर्योदयके समयही श्रीवल्लभ अपने नित्य तथा नैमित्तिक कर्मसे निवृत्त हो चुके इधर कृष्णदेव राजाभी नित्यकर्मसे निवृत्त होकर तथा रूईके वस्त्र पहनकर, ज्योति- पीके निर्दिष्ट समयसे पूर्वही अपने मन्त्री सामन्त सथा भृत्यों सहित अपने प्राङ्गणमें बनाये हुए यथोचित चंदुआ, जाजम, काच, मणिमाला, कदलीस्तम्भ, तोरण, पनाका आदिसे अलङ्कृत मण्डपमें अपने यज्ञके कनकाभिषेकके अनुष्ठानार्थ संपादित कनककलश तथा सभाकी साहित्यको सँभालनेके वास्ते पहुँचा । वहाँ जाकर यथा. स्थानस्थित पदार्थोंसे सुशोभित सभासदनको देखकर राजा अत्यन्त प्रसन्न हुआ और उसी वक्त अपने मन्त्रीसे आज्ञा करने लगा। 'मेरेवाञ्छित , सम्पूर्ण विद्दज्जनोंके विजयी, श्रीपुरुषोत्तमवदनानलावतार , सोमयाजी, द्वादशतन्त्रखनन्त्र, श्रीलक्ष्मणमट्टनन्दनके कनककुसमाभिषेक पूर्वक, आचार्यसम्राट्- सिंहासनाधिरोहणके सम्पादनार्थ, पूजास्पद व्यासतीर्थ विद्यातीर्थादि महन्त तथा सब विद्वानोंको, बान्धवोंको, सामन्त, चतुरङ्गचमू तथा सेनानायकाको हाथी घोडे रथ पालकी विरक्तवीर नटनर्तक गन्धर्व अप्सरा आदि सबके समूहोंको बुलाओ । इसआ- ज्ञाके अनुसार मन्त्री ने उक्तमनुप्योंके आमन्त्रणार्थ दूत भेजे। और थोडेही समयमें इतोंने इन सब मनुष्योंका आनयन किया । जब सब मनुष्य इकड़े हो चुके तो राजा . श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा। यथोचित सम्मुखगमन- स्वागतवन्धन. वरासन समर्पण आदिसे सबका सत्कार कर हाथ जोडकर कहने लगा ' हे निरवद्यहृदयविद्वानों ! अब मेरे वाञ्छित कनकाभिषेकमहोत्सवका समय प्राप्त होगयाहै । अतः आचार्यपदप्राप्तिके वास्ते श्रीवल्लभके कनकाभिषेक का विचार कर आप मुझे शीघ्र आज्ञा दीजिये। इस विज्ञापनको सुनतेही भगवद्भक्त और शिव ब्रह्मा विष्णुके आसायोंको प्र- चार करने वाले व्यासतीर्थादि ताथवर अत्यन्त प्रसन्नहोकर कहनेलो । 'हाँ अव- श्वमेव करना चाहिये , । इसके अनन्तर विद्यागुरु आदि स्मार्ताचार्य तथा अन्य भगव- सेवक विद्वद्गणभी ‘हाँ बहुत उत्तमहै अवश्य करना चाहिये, यों कहनेलगे। यह कहते- ही सुकृती राजाने पुरोहितजीके साथ बान्धव, मन्त्री, चतुरङ्ग-सेना पालकी वगैरा सब सामान श्रीमदापायचरणके समानयनार्थ भेजे। वे सब श्रीमदाचार्यजीके बाहरके अङ्गनमें पहुँचे । अङ्गनमें जाकर इनसबने अपने प्रवेशके लिये विज्ञापन करवाया । विज्ञापनके पहुँचतेहीं आचार्यचरणने केतुकमण्डलु को लेने के वास्ते भेजा। वहाँजाकर इन सबने श्रीलक्ष्मजनन्दनके दर्शन किये और प्रणाम करके राजाकीं मेजी हुई भेंट आपके चरणकाल में निवेदन की। अनन्तर हाथजोडकर आपको स- भासदन में प्रचारक वाग्ले राजाकी सार्थना प्रियवाणीते श्रवण कराई। उसवक्त श्रीमदा चार्यचरणके नेत्रकमलके सेतुको जानकर दामोदरदासजीने ' बहुतअच्छा , कहकर आपकी आज्ञा उनको सुनाई । और आचार्यचरणको माध्याहिक कर्मसे निवृत्त होजा नेपर गमनके अनुरूप वेषधारण कराया । इसके अनन्तर पालकांमें श्रीमदाचार्यचरणकी चरणपादुका की चौकी रख कर तथा श्रीमदाचार्यको आगे कर राजाकी सेना सहित पूर्वोक्त मण्डपमे पधारे । उससमयमें अनेक तरहके वाद्य तथा महोत्सव देखनेको सम्मिलित होनेवाले नरनारी तथा बालकों के शब्दोंसे सम्पूर्ण नगर गूंजरहाथा चारों ओरसे अ- नेक प्रकारके कुसुमोंकी धारासीचलरहीथी । कहिये तो भला उस शोभाको कोई क्या वर्णन कर सकता है। इधर राजाभी नानाप्रकार के शब्द तथा अनेक पथिकोंके पहुँचनेसे आपके समर्मापागमन को जानकर खजनों सहित आपके समीप पहुँचा और साष्टाङ्गप्रणाम, भेट तथा स्वा- गतवचनसे आपका अत्यन्त सम्मान करने लगा । मार्गमेंपरिचारकों द्वारा पाद्यपट्टां शुक ( पगपावण्डा ) विश्वाये गये । और चामरादिकसे आपका परिचार करते हुए. राजा आपके हाथमें हाथ धरकर अपने सुन्दर पाङ्गणमे लाया। फिर सब विद्वानोंने श्री.

द्वितीयाऽवच्छेद । मदाचार्य चरणको नमस्कार किया। आपनेभी सबसे यथायोग्य नामद किये - जाने आपको सुन्दर आसन देकर विश्रान्तकिया । अनन्तर श्रीमनाचायचरणकी अनु- ज्ञासे शम्भुभट्ट हाथ उठाकर सभासद विद्वानोंसे कहने लगे। जे इस विवाद हमारे संभ्रमसे स्खलित, न्यूनातिरिक्त तथा कठोरवचन हुआहो अथवा जो कुछ आपलोगोके कथनमें अवशिष्ट रहाहो वह इसवक्त हैं हम उसका समाधान करेंगे और क्षमापन भी करेंगे । तव तो पण्डित लोग कहनेलगे वह कहीं वाक्यतिकी वाणीमें भी स्खलित होसकता है ? और बडे मनुष्योंका पपभाषणतो शिक्षाके लिये होताहै उससे कहीं द्रोह थोडा ही होसकता है । इस तरह विद्वानों का सौहृदसलाप होरहाा कि गणकके निवदन किये हुए सद्गुण सम्पन्न समयमें पुरोहितने विष्णुरूप अतिथि श्रीमदाच.यको वैष्णवी सपर्या का विधान करने के लिये तथा वैष्णवोंके उद्धारार्थ वैष्णवाचार्यन्गका सम्पादन करने के लिये वैष्णवाचार्य तथा अन्य सबोंकी सम्मतिसे श्रीमदाचार्यको उठकर ऋत्रिक उपा. ध्याय तथा राजाके सम्मुख शुद्ध सुवर्णके पट्टाके ऊपर विराजमान किये। इनके अनन्तर ऋत्विक् पुरोहित सहित राजाने ब्राह्मण शंभु आदि सह स्था वैदगको नवीन राजविभूतियोंका समर्पण कर संकल्यादि पुरसर पाद्या, अव्य, आचमनादि से यथाविधि पूजन कर, पवित्र तीर्थजलोंसे महाभिषेक तथा साम्राभिषेकके नन्त्रोंसे आपका आचार्यसम्राज्याभिषेक किया । तदनन्तर श्रीमदाचार्य दृसरे पर बि- ठाये गये । और आपके शिष्य गुर्जर गोविन्दराम मुकुन्दराम शङ्करानन्द श्यानानन्द आदिके लायेहुए जलसे शम्भुभट्टने आपको पुनः स्नान कराया । पश्चात् दूसरे वस्त्रसे आपका शरीर पोछा और नवीन कोपीन, कटिवस्त्र, उत्तरीय, यज्ञोपवीत, तुलसीकाष्ठ- माला, मृगचर्मादि पहनाकर ऊर्ध्वपुण्डू तिलक गोपीचन्दनकी परामुद्रासे अलकृत और पादुका धारण किये हुए श्रीमदाचार्यचरणको कनकसिंहासन के आगे पधराये ! तदनन्तर व्यासतीर्थदि वैष्णवाचार्य तथा अन्य आचार्य, वैदिक, पगिडत सगेको सम्मतिसे राजसिंह कृष्णदेवने श्रीमदाचार्योंको मखमलके आस्तरगसे अलड्कृत सिहासन पर विराजमान किये । और आपका अवाशष्ट पूजन होजानेके पश्चात् आप राजदेव विभूतिसे सयुक्त किये गये । उस समय शम्भुमट्टने श्वेतच्छत्र, हरिभट्टने मर्याभिमुख- वारण ( सूरजमुखी, ) शङ्करानन्द — और श्यामानन्दने चापर , स्वभू प्राचार्य और स्वयम्भू आचार्यने मोरछल, केतुकमण्डलु और लकुटालोकिने सोनेकी छडी गोविन्द- राम और मुकुन्दरामने चाँदीकी छडी, रामभट्ट और केशवभट्टने चॉदीके शङ्ख चक्र दण्ड तथा अन्य वैष्णवोंने घण्टा झालर गोमुख आदि बाले ग्रहण किये । , किया गया ७२ श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा तदनन्तर तिलक, पुष्पमाला, धूप, दीप, नैवेद्य, आचमन, मुखवास इत्यादिसे आचार्यचरणका पूजन और बहुतसा सुवर्ण निचय भेटभी किया गया। और उस अवसरमें राजाने विज्ञापन किया कि ये सब सुवर्णपात्रमी मैंने आपके निवेदन किये हैं इनकोभी आप स्वकिार करै। तब तो श्रीमदाचार्यके नेत्रसङ्केत( इशारे) को जानकर दामोदरदासजी सब सभासदोंको मुनाते हुए राजासे कहने लगे। राजन! इन स्नानके सुवर्ण पात्रादिको तो श्रीमदाचार्यचरण स्नानके जलकी तरह स्पर्शभी नहीं कर सकते और 'शरणागतके सिवाय अन्यजनकी भेंटभी आप ग्रहण नहीं करते है ' इस नियमके अनुसार आचार्यचरण इसमें से कुछभी ग्रहण नहीं करेंगे। जब इन वचनोंसे राजा पर कुछ उदासीका असर विदित हुआ तो दामोदरदासजी फिर कहने लगे कि ये सभासद लोग दूरदिशासे आशाबद्ध आयेहै अतः ये सुवर्ण पात्र तथा भेंट इन सर्वोको वितीर्ण कर दीजिये। तदनन्तर राजाने अपने उपाध्याय और पुरोहितसे सलाह करके वह द्रव्य यथोचित विभागके' अनुसार व्यासतीर्थादि आचार्योंके शियाको तथा आयेहुए वैदिक, पण्डित, ब्राह्मण, धर्मशालय कूआ बावड़ी बगीचा कन्यादानादि धर्मकार्यार्थियोंको, मन्दिरके अधिकारियोंको और कैदी दीन अन्धपगुआदि सबको वितर्णि कर दिया। अनन्तर व्यासतीर्थादि आचार्योने विष्णु- स्वामिसम्प्रदायी आचार्य हरिस्वामी और शेषस्वामीजी के हाथमे श्रीमदाचार्यों के आचार्यसाम्राज्यतिलक करवाया तथा स्वयं भी अपने हाथसे सब श्राचार्योंने तिलक किया । और उसके अनन्तर श्रीमदाचार्यचरणोंके ' श्रीवेदव्यासविष्णुस्वामि सम्प्रदायसयुद्धारसम्भृतश्रीपुरुषोत्तमवदनावतारसर्वाम्नायसंचारवैष्णवनाय- प्राचुर्यप्रचार श्रीविल्वमङ्गलाचार्यसाम्प्रदायिकार्पितसाम्राज्यासनाखण्डभूमण्ड- लाचार्यवर्यजगद्गुरुमहामभुः श्रीमदाचार्यः' यह विरुदावाले समर्पण की गई । तदनन्तर कुटुम्ब तथा स्वजनों सहित राजाने शरणागतिकी प्रार्थना की। आचार्यचरणने उनको स्नान कराकर ' शरणाष्टाक्षर मन्त्र' दिया और हार तथा गुरुकी प्रसादित ' तुलसी काष्ठमाला' भी अर्पण की । राजाने उन सब ( स्वजनों) के साथ सुवर्णके थालमें धरकर सात हजार स्वर्णमुद्रा ( अशर्फी) आपके निवेदन की । अनन्तर अनेक जन्मोंके दुःखको दूर करने वाले गुरुचरणोदक के सम्पादन करने के लिये सिंहासनक आगे चौकी धरी और उस चौकीपर श्रीमदाचार्यकी चरण पादुका थरकर ' चरणपचित्र ' इत्यादिमन्त्रों से उनका प्रशालनादिपूर्वक पूजन करके उस तीर्थको पात्रमें ग्रहण करके सकुटुम्ब नरदेव कृष्णदेव ने म्वजन और प्रजा स .

। द्वितीयाऽवच्छद। ७३ हित उस तीर्थका पान किया और शिरपर धारण किया । तदनन्तर हस्तक्षालन कर अवशिष्टपूजनका आरम्भ किया। उसमें ' हरिस्तोत्र' से नाराजन और गुरुम्तेत्र से पुप्पाञ्जलि करने के पश्चात् सबने स्तुति की। उसके पश्चात् राजा सहित सद मनुष्यों ने साष्टाङ्ग प्रणाम करके श्रीमदाचार्यचरणके सिंहासनकी प्रदक्षिण की ? अनन्तर राजाने प्रसन्न होकर समागत व्यासतीर्थादि आचार्यों ता विद्वानों और आचार्यचरणके पारकर का सन्तोष करने के लिये सबका यथाविधि समर्चन करके मेंट आदिसे यथायोग्य समर्हण किया । नारायणाचार्य तथा डिणाचार्यको दो विष्णु- धामका आधिपत्य, शम्भुभट्टको प्राम, हरिभट्टादिकों को यथायोग्य धर द्रविणादिसे समर्हित किये । तदनन्तर राजाने प्रणाम करके आचार्यचरणसे प्रार्थना की कि 'हे नाथ! मेरे अर्पितको ग्रहण कर मुझे सनाथ कीजिये। इस प्रार्थनाके अनन्टर श्री- मदाचार्योंने अपने करकमल से उन अशर्फियों में से ढूँढ़कर सात दैवीमुद्रा निकाली 'और मगवान्के आभूषण बनाने के वास्ते दामोदरदासजीके हाथनें दी। ये अशर्फियें दीनदास क्षत्रियने भगवान् के लिये अपनी विशुद्ध आजीविका के षठभागके विभागमें से रक्खी थीं वे राजा कृष्णदेवके भण्डारमें आगई थी। अवशिष्ट द्रव्य श्रीमदाचार्य चरणने पुरोहितके हाथसे चार विभाग करवाये । उसमें से १ एक भाग धर्मकार्य के अर्थ हरिभट्टके हाथसे माताके समर्पण किया। दूसरा भाग शम्भुभट्टके हाथले पिता- जीके लेनदारों को दिवाया । तीसरा भाग श्री ( पाण्डुरङ्ग ) बिठ्ठलनाथ प्रभुके भूषण के वास्ते उनके अधिकारीको समर्पण करवाया। चौथा भाग धर्मकार्यके वास्ते मातुल- चरण के पास रक्खा । तदनन्तर राजाने श्रीमदाचयों को अपने स्थान पधारने की प्रार्थना की । और हाथ जोडकर कहने लगा कि 'निजदासके उचित कोई कार्य आज्ञा कीजिये, । तब श्रीमदाचार्यों ने यों आज्ञा की। * राजन् ! तुम गृहस्थाश्रमके धाँका आश्रय कर प्रजाओंकी रक्षा करते रहना, सदा भगवान् की सेवा करना और प्रायः भगवद्भकोंडी ही सङ्गति रखना, विद्वानोंको आजीविका देकर उनको जगत्के शिक्षण में नियुक्त करना, दानोंपर दया करने से, न्यायसे, तथा विनयसे अचल कीर्तिका विधान करना'। अनन्तर राजाने उस उत्सवके हर्षमें अपराधीमी कैदियोंको जेलखाने से छोड दिये, सब प्रजाके सुखके लिये नानाप्रकारके करोंका भी परावर्तन करदिया । अपने कुटुम्बी लोग, स्त्री, अमात्य, नौकर, फौजी मनुष्य, नटनर्तक, गर्धव, तथा अन्य सब उपस्थित जनोंका खूब दानमानसे यथोचित सन्तोष किया । पश्चात् सब चाकर, द्वितीयाऽवच्छेद ७५ अब मैं आपसे पहले अपना पूर्ववृत्तान्त कह सुनाता हूँ। द्रविड देशमें पाण्ड्य विजय नामक एक राजा हुआ था। उसके पुरोहित सद्धर्मनिधि और विष्णुभक्त देवस्वामी नामक थे। उनके पुत्र विष्णुके अवतार विन्णुस्वामी हुए । पिताने जब उनके यज्ञोपवीतादि सम्कार कर दिये तव तो वे वेद तथा बंदान्को पढकर बा- ल्यावस्थाहीमें बालगोपालस्वरूप भगवान्को बालवृत्तिसे सेवन करने लगे। इस तरह उनने एक वर्ष तक सेवन किया पर जब भगवान् प्रत्यक्ष नहीं हुए तो निरशन. व्रत ( उपवास ) करके भगवान्का सेवन करने लगे । फिर क्याथा परमदयालु श्रागो- पाल सातवें ही दिन परमरमणीय मूर्तिसे प्रकट हुए और कहने लगे। 'हे बाल ! तूं क्यों खिन्न होता है तेरा समर्पित पूजन मैंने ग्रहण कर लिया । अब तू शिवजीके समर्पण किये हुए मेरे सम्प्रदायका प्रचारकर । क्याकि कालिके प्रवर्तन होनेपर बुद्धने वेदधर्मकी निन्दा कर उसको हिसाणाय साधन करदिया। अतः जनमेजयके यज्ञके अन्तमें प्रायशःवैसे धर्मों का निवर्तन कर ऋपियोंने जिस सात्त्विक धर्मका प्रचार किया उसका भी प्रचार कर । श्रीशुकदेवजीके कहे हुए भागवतोक्त मतको और श्रीव्यासपादके अभिप्रेत वेदान्तको भी उनसे सीखकर विस्तृत कर ' । यह कहकर तथा गोपाल- मन्त्र, गोपालमूर्ति और गोपालरहम्य देकर वालगोपाल भगवान् अन्तर्धान होगये । तदनन्तर जब विष्णुम्वामी सब विद्या पढकर गुरुकुलसे अपने घर आये तब अपने धरमें श्रीगोपालमूर्तिका स्थापन कर आपके आज्ञापित अर्थका प्रचार करने लगे । एक समय वे ही विष्णुस्वामी, कृष्णद्वैपायन [ वेदव्यासजी ] को देखने के लिये कितने है शिष्यों सहित गन्धमादन पर्वत पर गये । वहाँ उनने हिमाचलके शिखरपर ऋषिगणसे युक्त श्रीवेदव्यासजी को देखकर उनको प्रणाम किया और जब उनने अादरसे पूछा तो हाथ जोड़ कर कहने लगे संप्रदायकी प्राप्तिके लिये तथा सन्मार्ग की प्रवृत्तिके लिये भगवान्ने मुझे भेजा है अतः मै आपके चरणारविन्द के शरणमें आयाहूँ । तदनन्तर श्रीब्यासजी ने 'बहुत अ- च्छा आप उपदेश ग्रहण कीजिये ' यों कहकर स्नान और आह्निक करलेने के अनन्तर विष्णुस्वामीजी को कृष्णाष्टार्ण, का उपदेश तथा कण्ठी देकर तिलक मुद्रा धारणकरा- कर भागवत शास्त्रका प्रदान किया । और यो उपदेश किया। 'अनन्यता से एक भग़वान् (श्रीकृष्णचन्द्र ) का सेवन करना, अन्य देवताओंको उन- हीके अङ्ग समझना, जगत्को भगवदात्मक मानना, वैष्णवाचार धारण करना, देह इन्द्रिय तथा अन्त:करणांकी शुद्धिका सम्पादन करना, हरिभक्तिको वैष्णवव्रत तथा ৩৪ श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा। बढाना, संसारम आसाक्त नहीं रखनी, वैष्णव गुरु करना और उसके कथित अर्थको ग्रहणकरना. दुःसा तथा पाय कर्म त्यागना, अपने वर्ण तथा आश्रमके उचित निष्काम- कर्म करना, । अब मन्त्रसम्प्रदाय कहताहूँ उसे सुनो 'पहले भगवान पुरुषोत्तमने, नारायण, शिवजी तथा शेषजी को अष्टादश वर्ण तथा पञ्चवर्ण मन्त्रोंका उपदेश किया था। तदनन्तर शिवजी ने नारदजीको अष्टवर्ण, दशवर्ण तथा अष्टादशवर्ण मन्त्रों का उपदेश किया। नारदजीने अष्टवर्ण, द्वादशवर्ण, दशवर्ण, तथा अष्टादशवर्ण मन्त्र मुझे दिये। अब मैं शरणाष्टाक्षर, पञ्चवर्ण, नारायणाष्टाक्षर, श्रीगोपालदशाक्षर, भगवद्द्वादशाक्षर, कृष्णाष्टाक्षर, तथा विष्णुपञ्चाक्षर मन्त्रोंका तुमको प्रदान करता हूँ तुम उन्हें ग्रहण करो' । यह कहकर व्यास जीने पूर्वोक्त मन्त्र यथाक्रमसे विष्णु- स्वामीको दिये । तदनन्तर व्यासजीने निजवेदान्त [ ब्रह्मसूत्र ] और शुकामृत [ श्री. मद्भागवत ] को रहस्य साहत पढ़ाकर शुकस्वामीके साथ ही साथ विष्णुस्वामी को भी धर्मरक्षार्थ नियुक्त किये । अनन्तर व्यासजीको नमस्कार कर शिप्यों सहित शुकस्वा- मी तथा विष्णुस्वामी वहाँसे चले । उस दिनसे उत्तरदिशामें शुकाचार्य और दक्षिण दिशामें विष्णुस्वाभ्याचार्य धर्भरक्षाके वास्ते प्रवृत्त हुए । पश्चात विष्णुस्वामी शुकदेवजीके साथ ' माथुरमण्डलयात्रा' कर अपने घर आये और गृहाश्रममें रहते हुए श्रौतस्मात यागोंको यथाविधि करने लगे। इसके अनन्तर राजाने आपका आचार्य-सिंहासन पर स्थापन किया अतः आपने वैष्णवधर्म- के स्थापनार्थ दिग्विजयके लिये प्रस्थापन किया। प्रथम ही आपने दक्षिण दिशाका, विजय किया । अनन्तर पश्चिममें द्वारका तक जय प्राप्त की । उत्तरमें जय करते हुए श्रीबदरीनारायणके दर्शन किये । और पूर्वमें बौद्धोंको भगाकर तथा श्रीजगदीशके दर्शन कर दक्षिण दिशामें होते हुए अपने स्थानपर पहुँचे । इसतरह विष्णुस्वामीने यात्राओंमें वेदधर्मकी प्रवृत्ति तथा कलियुगमें वर्जित धर्मोकी निवृत्ति करते हुए समस्त्र देवोपासनाकाण्डका उद्धार किया । अनन्तर आप गृस्थाश्रमको अपने पुत्रोंपर धरकर और वैष्णव संन्यास धारण कर श्रीहरिमूर्तिको साथले काञ्चीमें आगये । वहाँ आपने देवदर्शनादि कितने ही शिष्य किये । उनमेंसे देवदर्शनको धर्मरक्षार्थ अपने सिंहासन पर बैठाकर तथा उनको हरिमूर्ति एवं आम्नाय-अन्य देकर स्वयं त्रिदण्डी परमहंस हो वैकुण्ठको प्राप्त हुए। तदनन्तर देवदर्शनकी शिष्यपरम्परामें ७०० सातसौ आचार्य हुए । उनके पीछे विद्याओंसे पूर्ण, सर्वसद्गुणसम्पन्न, राजविष्णुस्वामी नामक आन्ध्र त्रिदण्डीका १ ।

। द्वितीयाऽवच्छेद। आपके सिंहासन पर अभिषेक किया गया । उनहीने द्वारकामें जाकर द्वारकाधीशका स्थापन किया था। और तीर्थराज ( प्रयाग ) में पहुँच कर प्रतिष्ठान पुरके अधिपति प्रतीप राजाके सहायमें रहनेवाले बौद्धोंको जीतेथे । जीते हुए बौद्धोंने वहाँसे भगकर पुप्प पुराधीशके सहायसे विष्णुम्वामीके शिविरको लूट लिया । और पुस्तकेंभी जला- दी । पुनः राजविणुस्वामी कितनेही शिप्यों सहित काञ्ची गये और वहाँ अपने आसन पर द्रविडयतिराज श्रीविल्वमङ्गलका अभिषेक कर कौण्डिन्या श्रम गये और वहींसे वे वैकुण्ठ पहुँचे । तदनन्तर मैं ( विल्वमङ्गलाचार्य ) और दिवोदासाचार्य दोनों धर्मरक्षा करने लगे । वहाँ मैं दुर्लिङ्ग लिङ्गियों [ लिङ्गायतों ] के उपद्रव तथा काल वि. पर्यास से दुःखित होकर अपने आसनपर देवमङ्गल को बिठा और उस स्थान को छो- डकर वृन्दावन चला आया । वन्दावन में भक्तिके अतिशय से प्रत्यक्ष हुए भगवान् को प्रणाम कर मै कहने लगा। ' हेनाथ ! इस घोरतम कलियुग में मेरी स्थिति का कुछ प्रयोजन नहीं है अतः मुझे आप अपनी लीलामें ले चलिये ' तब भगवान् ने यह आज्ञा की कि । “ मेरी लीला में रहने वाले दैवजनों के उद्धारार्थ मेरे मुख अमि के अवतार श्रीवल्लभ का प्रादुर्भाव होगा तबतक उनके उपदेशार्थ तुम यहाँ ही ठहरो"। अनन्तर मैं योगबल से ब्रह्मसर के महातरु में सातसौ वर्षतक ठहरा रहा । इसबीचमें विष्णुस्वामी की परम्परा में उनके आसनपर प्रविष्णुस्वामी का अभिषेक हुआ। उनके बहुतेरे शिष्य हुए । उन शिष्यों को जब शस्त्रास्त्रपाणि यतिसैन्याने दुःख दिया तो उनने अपना दुःख गुरुसे निवेदन किया । गुरु महेश्वर के अंशथे इस लिये उनने महेश्वर का ध्यान किया। महेश्वर प्रकट हुए और कहने लगे कि 'तूंभी निज़ शिष्यों को गोपाल गायत्रीका उपदेशदे उनको ब्रह्मचारी कर सेना बाँधलै'। इत्यादि कहकर जब देव अन्तर्धान होगये तब मार्कण्डेयक्षेत्र में जाकर उनने वैसाही किया । वैसा करने से उनको विजयका उत्साह होगया । और दिग्विजय को निकले । दिग्विजय में जहाँ तहाँ अपनी संप्रदाय के बिल्वमङ्गल, भर्गश्रीकान्त, गर्भश्रीकान्त, सत्वबोधिपण्डित आदि विद्वानों का स्थापन किया। और अपने आसन जनार्दनक्षेत्र में अपने शिष्य श्रौतनिधि को बैठाकर हिमगोपालमें वैकुण्ठ पहुँचे। उन्हीं की परम्परा में गोविन्दाचार्य के शिष्य आपके पूर्वज वल्लभभट्ट हुए थे । और प्रेमाकर के शिष्य आपके पिता लक्ष्मणभट्ट हुए। अब आप भगावदाज्ञानुसार मुझ से सम्प्रदाय ग्रहण करो और इस सम्प्रदाय के आचार्य होकर धर्मका प्रचार करो। इस वार्तालाप के अनन्तर श्रीवल्लभाचार्यचरणने उनसे अष्टादशाक्षर मन्त्र तथा सम्प्रदायरहस्य ग्रहण किया श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा। और उनसे 'पुनः दर्शनदेना' कहकर उनको बिदा किया । तदनन्तर ये मुनि (विल्वमङ्गलाचार्य ) वृन्दावन गये । और वहाँ अपनी वेणुधरगोकुलेश की मूर्ति अपने शिष्य हरि-ब्रह्मचारी के समपर्ण कर तीर्थराज प्रयाग पहुँचे। इति द्वितीयावच्छेदः तदतन्तर श्रीवल्लभाचार्य कितने ही दिन तक विद्यानगरमें रहकर एक दिन राजासे कहने लगे । ' हम तीर्थयात्राको जायेंगे' | उस वक राजाने प्रार्थना करी । नाथ ! आपके पधारने पर मेरा जीवन कैसे होगा। तब श्रीमदाचार्यचरणने राजाको राजधर्म तथा भागवत धर्मोका उपदेश किया और नित्यपूजनके वास्ते अपनी चरण- पादुकाका प्रदान किया । अनन्तर राजाने सबका आह्वान किया और बड़े उत्सबके साथ आचार्यचरणको यात्रार्थ भेजे । और आपकी रक्षाके लिये सौ सौ सात्वत वीरोंकी दो सेना नियुक्त करीं । छत्रचामरगदि राजविभूति तथा देवविभूति भी आपके साथ भेजी। आचार्यचरण उन सबको अपने पीछे लेकर दामोदरदासआदि अनुचरों सहित पम्पासरोवर के प्रति पधारे । शूकरक्षेत्र ( सोरों) से मेघन कृष्णदासक्षत्रिय प्रयाग आये और विद्यापुरका जय सुनकर अनुमान किया कि ' भगवदवतारका प्रादुर्भाव होगया है। अतः वहाँसे शीघ्र चले और पम्पासरोवरके पास आकर श्रमिदाचार्य- चरणके चरणारविन्दमें साष्टाङ्ग प्रणाम किया । अनन्तर आचार्यचरणने उनको उठाये और कुशल पूछकर अपने मन्त्र और कराठीका प्रदान किया । पश्चात् पम्पा- सरोवर पहुँचे । वहाँ आचार्यचरणने तीन दिनमें श्रीमद्भागवतका पारायण किया। वहीं वनमें कृष्णदासने तृषार्त पक्षीके ऊपर गुरु ( श्रीवल्लभाचार्यजी ) के चरणपादु- काका जल दिया और उस जलके लगतेही वह दिव्यकाय हो विमानमें बैठकर सब मनुप्योंके देखते हुए वैकुण्ठको गया । इस कामसे दामोदरादिकोंने प्रसन्न होकर कृष्णदासको आचार्यपूजनके समयमें छत्राधिकार दिया और शम्भुभट्टको पूजाका अधिकार । शेष अधिकार पूर्ववत् ही रहे । वहाँ से चलकर ऋष्यमूकपर्वत पर पहुँचे । वहाँ पर छत्रचामरादि चमक रहे शङ्खघण्टादिका नांद हो रहा था, जयशब्दोंका उच्चारण हो रहा था कि इतने में बैष्णवसेना सहित विचरते हुए श्रीरामदास चले आये । उनने अपने मनुष्योंसे कहा प्रथमयत्रा। यह आचार्यवेषधारी कौनहै ? यदि असाम्प्रदायिक हो तो पकड़लो'। फिर क्या , वैष्णव-सेना ची। इधर केतुकमण्डलु वगैरह भी लडने को तैयार हुए। तब श्रीर न- दास.फिर कहने लगे। कलह क्यों करते हो पहले अपना वृत्तान्त तो कहो ?.। तब शम्भुभट्ट कहने लगे:। 'ये विष्णुस्वामिसम्प्रदायके प्रवर्तक, प्रेमाकराचार्यके शिष्य याचार्यलक्ष्मणदीक्षितके पुत्र, जीती हुई विद्यानगरकी विद्वत्सभामें वैष्णवधर्मको स्थापन करने वाले, श्रीमदाचार्य हैं। यह सुनते ही उनने आकर आचार्यचरणके चरणें, में साष्टाङ्ग प्रणाम किया । तदनन्तर आचार्यचरणने उनको राममन्त्रमहिमा तथा भक्ति- धर्मका श्रवण कराया और फिर वहाँ से चले। कुमारपदमें पहुँच कर आपने व्यातमूत्र की कथा की। उन धर्मसूत्रों के व्याख्यान में विष्णुके अन्तर्यामित्वका साधनकरने से कुमारपादादिक भी आपके शिष्य हो गये। वहीं मध्यान्हमें कोई भोगिकाय कापालिक तिलकादिककी हँसीकर कहने लगा । हम योगियोंमें चन्द्रसूर्यादिकों की गति रोक देनेका सामर्थ्य है तुझारा क्या सामर्थ्य है । आचार्य चरणके शिष्य शम्मुभट्टने उसका कायनिरोध कर दिया । तब तो वह अत्यन्तनम्र और दीन हो गया । और कायनिरोधसे. छुटने पर अत्यन्त लजित होकर अपने स्थान चलागया । वहाँसे ब्यङ्टाद्रि (लक्ष्मणबालाजी),आये। वहाँ के आचार्यने आपका आचार्यपूजासे सत्कार किया । वहाँ आपने श्रीमद्भागवतपारायण किया। और श्रील- क्ष्मणबालाजीका नैवेद्य ले उनको प्रणाम. कर वहाँसे पधारे । और कामकोष्णीभूति पहुँचे । वहाँ परमानन्दाचार्य आदि मिले वे कहने लगे यही प्रेमधूलि विष्णुस्वामी तथा रामानुजाचार्यकी जन्म भूमि है। वहाँ से आप काची पधारे। काञ्चीमें आपने एकाम्बरेश्वरको नमस्कार कर उनकी स्तुति की और वेगवती में स्नानः किया। अनन्तर श्रीवरदराज के मन्दिर पधारे। वहाँ सिड्डियोंमें अष्टपदीके गद्यपदों को अङ्कित देखकर आप नीचेही विसजमान हो गये । तब श्रीवरदराज ने अपने आचार्योंका सम्बोधन कर उनके द्वारा आपका नीचेकी, वेदिका परही सत्कार करवाया। फिर आपने श्रीवरदराजका पूजन करके उनका प्रसादान ग्रहण किया और पार:- बण किया । अनन्तर श्रीवरदराज को प्रणामकर वहाँकी सब तीर्थयात्रा की । वहाँ चक्रवर्ती नृसिंहाचार्य तथा नीलकण्ठाचार्य के शिष्य विवादार्थ आये। जब. आचा- यचरणने ब्रह्मवाद स्थापन किया तो शिव और केशुवके ईश्वरत्व में परस्पर विवाद करते हुए चलेगये । अनन्तर आचार्यचरण वहाँसे चले और चिदम्बर पहुँचे । वहाँ उमेशको नमस्कार कर ' श्रीशङ्कराचार्य यहाँ उत्पन्न हुए है । ऐसी उनकी कर है । श्रीवल्लभादग्विजयभाषा। कहकर दक्षिणद्वारका पधारे । वहाँ विष्णुम्वामिसाम्प्रदायिकों ने आपका आचार्य- पूजन किया । और आपसे विद्यानगरके विजयकी कथा तथा सद्धर्म पूछा आचा- र्यचरणने वह सब वर्णन किया और वहाँसे तृतीय दिवस चले । राघवाचार्यादिकोंने आपके विजयकी प्रशंसा की और आपने उनको द्वैताद्वैतवादमें पराजित किया। अनन्तर उन- को श्रीमद्भागवतके प्रामाण्यमें जो सन्देह था वहमी आचार्यचरणों के प्रामाण्यभूर्धन्यता स्थापन करने से निवृत्त हुआ। वहाँ से दक्षिणमथुरा पहुँचे । वहाँ स्नान करके बैठे थे कि कितने ही वैष्णव आये और वे कहने लगे । यहाँ कोई पाण्ड्य राजा विजयनामक हुआ था। उनके पुरोहितके पुत्र विष्णुस्वामी हुए । उनने वैदिक धर्म का प्रचार किया । और पाखण्डियों को हटाये। फिर उनके सम्प्रदायमें बहुतेरे समर्थ आचार्य हुए । उनको शङ्करानन्द के समयमें योगियोंने पीटे अतः वे शस्त्र- धारी होकर प्रायः मूर्ख होगये । अब सुनते हैं कि अभी विद्यानगरको जीतने वाला तथा उनके सम्प्रदायका उद्धार करने वाला कोई उत्पन्न हुआ है । क्या आप उसे जानते हैं ? । तब दामोदरदासने कहा ये वेही हैं और उनने आपका अर्चन किया। वहाँ से चलकर रामेश्वर पहुँचे । वहाँ शियों ने लक्ष्मणतीर्थ में तीर्थश्राद्ध का आर म्म किया। शैवारों ने उनको देखकर यों हँसीकी देखिये न ये शैवहैं न वैष्णव,जानें ये पाखण्डी कौन हैं। तब तो उनकाशम्भुभट्ट के साथ विवादहोने लगा। जब आपसमें परुष भाषण होने लगा तो वे लडने को तयार हुए। अतः केतु कमण्डलु और लकुटा लोकि दोनों ने उनको मिन्दिपालों से मारकर भगादिये। तदनन्तर आचार्यचरणने रामेश्वर के दशन किये, प्रणाम किया, और वहाँ प्राप्तहुए गङ्गोदक से वेदमन्त्रोच्चारणपूर्वक समर्चन करवाया । तथा पारायणसे स्तवन भी किया । इसक अनन्तर दर्भशयन तथा अनन्तशयन आये। कहाँ वेदप्रष्ट वीरवैष्णवोंकी आफ्ने निन्दाकी और वहाँसे चलकर ताम्रपर्णी पहुँचे । वहाँमी आपने स्नान तथा पूजनकर पारायणसे स्तवन किया। वहाँ एक पालकोटेश्वरका रहनेवाला पुरोहित कालपुरुपका दान लेनेको गया था परन्तु जब उस पुरुषने एक अंगुली उठाकर दिखाई तो वह डरगया अतः वहाँके राजाने उसको निकाल दिया, अनन्तर वह आचार्यचरणके पास आकर रोनेलगा तब तो आचार्यचरणने उसके ऊपर दयाकर एक ब्राह्मणका निर्माण किया । और उसको गायत्रीका उपदेश देकर अमिके समान तेजवाला करदिग। पश्चात् वह ब्राह्मण उस पुरो- हितके साथ गया और उसने कालपुरुषका दान ग्रहण किया। अत:राजा रोगसे मुक्त होगया। रानीने जब पुरोहितके मुखसे यह सब वृतान्त सुना तो पति तथा परिकर. सहित आचार्यचरणके पास आई । और आपसे प्रणाम तथा प्रार्थनाकर पुरमें ।

प्रथमयात्रा । कका दान । लेगई । वहाँ आपका राजाविभूतिमे पूजन किया और अपर बनने तथा आपका उपदेशनी ग्रहण किया ! वहाँसे चलकर अयचम्पा श्रीकृष्ट घरे । वहाँ रेषा- चार्यने आपले पूछा : आपकी कौनसी भक्ति कौनसा सम्प्रदायह और केन कानसे अन्य प्रमाण है । अचार्यचरणने कहा । हरे नेण भक्त है ! सङ्कषर्ण शङ्कर नारद व्यास वि-गुम्वामि देवदर्श गर्दिकाका सम्प्रदाय है । वेद, व्याससूत्र, गीता, भागवतादिक प्रमाण--ग्रन्थ है । इसके पश्चात् आप बालबाल चिनगरी में पहुँचे । वहाँ आपको जीर्णस्वामीने सत्कार कर रामानुज मुनि की चिञ्चा दिखाई । उनको आचार्यचरणने दामोरनीलाका अनुभव तथा निजसम्प्र- दायका पारम्पर्य सुनाया ! और उनके पूछनेपर अपने शारीरकका व्यारानी किया ! वहाँसे चलफर अप तोतादि पधारे। नीतादिमें जीणस्वामीक पुरुषांने आपको आचार्यसत्कृति अनुसार पधर ये ! वहाँ नारायणके दर्शन तथा चारो दकक करनेके अनन्तर विराजमान थे उस वक्त वहाँके जीमम्वामीने कृष्णदेव राजाकी सभा- का वृत्तान्त पूछा और धर्मसूत्रोंकी व्याख्या भी पूछी ! उसको वर्णन कर वनमें पधारे और वहाँ एक जलाशय उत्पन्न कर उसके ऊपर पारायण-स्तवन किया । वहाँसे दीर्घनारायण पधारे । वहॉके जीर्णस्वामीनेभी वैसाही सत्कार किया और यह प्रश्न किया। तुलसीमाला निषिद्धकार्यमें निषिद्ध है उसे आपलोग सदा कैसे धारण करते ११ आचार्यचरणने उमका उत्तर सविस्तर वर्णन किया । अनन्तर वहाँसे चलकर कुमारी पर पहुँचे । वहाँ उस कृष्णभगिनीको दान तथा मानमे सन्तोषकर पमनान पधारे । वहाँ देवका, प्रणाम तथा स्तवन कर वेदपारायण किया । वहाँके राजाने. आपको बडे आढरके साथ अपने महलमें पधराये और ब्रह्मराक्षससे धर्पित अपनी रानीका दुख आपसे निवेदन किया। अनन्तर दामोदरदासने अपने गुरु श्रीवल्लभाचार्यजी) का चरणोदक दिया उससे ब्रह्मराक्षम मुक्त होकर वैकुण्ठको पहुंचा और रानी नीरोग हुई । वहाँसें चलकर आगर्यचरण जनार्दनक्षेत्र पहुँचे । वहाँभी भगवान्का दर्शन तथा पूजन कर पारायण किया । वहाँ विष्णुम्वा म-मतस्थ विरक्त प्रेमाकरके शिष्य तथा प्रशिष्य आये ! उस समय गुरुपारम्पर्यकी कथा हुई । वहाँसे चले और मलया- ट्रिपर चढ़कर अगस्त्याश्रमके दर्शन किये । वहाँसे हिमगोपाल होतेहुए कैण्डिन्या- श्रम पहुंचे। वहाँके सरोवरमैं स्नाम किया और एक मुनिको देखा । मुनि आपसे अपना पूर्व वृत्तान्त कहने लगे । मेरे गुरु शाण्डिल्य है गोवर्धन में ललिता नामक मुनिकन्या ने भगवान् का प्रिय नक्तिरहस्थ और पञ्चाक्षर । उनको ८२ श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा मन्त्र प्रदान किया था। और उनने मुझे । यह मै आपको कहे देता हूं । आचार्य घरण ने उस को श्रवण किया और पुष्पफल उनके समर्पण कर चन्दनवन देखने को पधारे । वहाँ वृद्ध और सिद्ध तपस्वियों ने आचार्यचरण के दर्शन किये और आफ्का पूजन कर वैकुण्ठको पहुँचे । वहाँ से आप माहिषपुरी पहुँचे। वहाँ का राज. पुरोहित आपका शिष्य था उसने आपका सब वृत्तान्त राजा से कहा । राजाने बड़े आदर के साथ आपको पधराया और सिंहासन पर विराजमान कर आपसे भागवत धर्म तथा राजधर्म श्रवण किये । अनन्तर बहुतेरा द्रव्य तथा एक रत्ननहार आपके निवेदन किया। और आचार्य चरण के वेतकी डंडकिा छत्र ताम्बे की डंडी के चमर और वैसे शङ्खचक्र ध्वजा आदि देखकर सोने की डंडी के छत्र तथा चामरादि भेट किये । तब दामोदरदास कहने लगे । आचार्यचरण वनवासी तथा व्रत धारण करने वाले हैं । ये केवल अन्न वस्त्रमात्र सोभी शरणागत का ग्रहण करते है । यह द्रव्य तुम भगवान् के लिये अथवा ब्राह्मणों को देना । तब तो राजा शरणागत हुआ। और भगवान् के अर्थ रनों का हार निवेदन किया । पुरोहित ने कहाकि मै विद्यानगर में ही प्रपन्न हो चुका हूं । वहाँ से आचार्य चरण पधार कर पाहिलाकोटसंज्ञक यादवाद्रि पहुँचे । जहाँ कि नृसिंहाचार्य का शिष्य रामानन्द था। जिसने प्रभुविष्णुस्वामी की तरह विरक्तवीरों की सेनाएं स्क्खी थीं। वहाँ योगिनीपुर से रामानुजमुनि के लाये हुए चपलरायनामकगोपाल के दर्शन किये । और प्रणाम कर विराजे थे कि वहाँ के जीर्णस्वामी ने कहा । क्या आप तप्तमुद्रा नहीं धारण करते हैं ? । आचार्य चरण ने जवाब दिया कि जैसे आप माला ( कण्ठी)। तो उनने कहा 'कण्ठी तो मल मूत्रादिके समय में निषिद्ध है ' । आचार्य चरण ने कहा -येभी श्रौत तथा स्मात कमों में निषिद्ध है । इत्यादि सविस्तर वार्तालाप होनेके अनन्तर वहाँ से पधारे और । सुब्रह्मण्य पहुंचे। वहाँ के ब्राह्मण आचार्यचरण को आये सुनकर दर्शनको आये और प्रणामकर भैठगये। आचार्यचरणने भी वृद्धोंसे नमस्कार किया । उनमेंसें बृहस्पति नामक ब्राह्मण कहने लगा । इस तरहके विलक्षण वेषवाले आप कौन हैं ? । तब भट्टाचार्य ने जबार दिया । आप भारद्वाजगोत्री काकराग्रहार के रहने वाले लक्ष्मणार्यके पुत्र, विद्यानगर ही विद्वत्सभाको जय करने वाले श्रीवल्लभाचार्य हैं । यह सुनते ही वह फिर बोला। क्या यल्लमाके पुत्र ? । इनने कहा । हाँ । तब तो वह कहनलगा। आप वैदिक और अवयवतके धारण करने वाले हैं । फिर आगमोक्त भागवत धर्मका आचरण क्यों । । । प्रथमयात्रा। ८३ करते हैं। तब आचार्यचरणने प्रत्युत्तर दिया। अपने चैदिकधर्मके अनन्तर भागवतध. मके भाचरणमें क्या दोष है ? । क्यों कि केवल कर्ममार्गका मण्डूकादिमें निषेध है ! और गीतादिकमें भागवतधर्मकी प्रशंसा है ' यों कहने पर उनमें से ब्रह्मभट्टने विवाद किया। आचार्य चरणने उसका प्रत्युत्तर दिया। शम्भुभट्ट और शेषभट्ट वगैराने उसका विस्तार निरूपण किया ! तब तो वे ब्राह्मण प्रसन्न होकर आचार्योंसे प्रणाम करने करने लगे। और अविद्ध एकादशीका व्रत, विष्णुपूजन, ऊर्ध्वपुण्डूधारणादि वैष्णवधर्म भी उनने ग्रहण किया । इतनाही नहीं किन्तु उनमें से कितने ही मनुष्य आपके शिप्य भी होगये । फिर वहाँ से आप उडुपीकृष्ण पधारे । वहाँ माध्व यतिराजने आपका पूर्णसत्कार किया । और पूछने लगे । आपने सब बहुत अच्छाकिया परन्तु दर्भशयनमें गवतोंका क्यों घर्षण किया ?। तब आचार्यचरणने उत्तर दिया कि वर्णाश्रमधर्म से द्वेष करने वाले भागवत नहीं होते हैं। उनको तो धर्षण करनाही चाहिये । यों कहकर वहाँ से चले और गोकर्ण पहुँचे। वहाँ शिवधर्मादि चारों प्रकारके शैव आये। उनने अपने वामादि मतका अच्छा प्रतिपादन किया पर आचा- र्यचरणने उस सबका खण्डन किया। वहाँ ही विद्यानगरका राजपुरोहित आन्ध्र भट्ट आपको लेने आया और कहने लगा । ' राजाने प्रणामकर विज्ञापन करवायाहै कि मेरे पुरमें पधारना चाहिये' ! सुब्रह्मण्यका जयसुनकर राजाने सपरिकर मुझे भेजा है हाथी घोडाआदि पछि से आरहे हैं। तदनन्तर आचार्यचरण वहाँसे चले और ऋष्यशृङ्माश्रम [ शृङ्गेरीमठ ] पधारे। वहाँ चन्द्रमौलि [ श्रीशिव ] के दर्शनार्थ गये। और दर्शन तथा प्रणाम किया। वहाँ के शाङ्कर नृसिंहाचार्यने आपका अच्छा आदर किया । अनन्तर यतिराज आये । आचार्यचरणने उनसे 'नमो नारायण ' कहा। उनने प्रत्युत्तरमें ' नाराश्यण.' कहा। पीछे यतिराज बैठकर कहनेलगे । शुकस्वामी और विष्णुस्वामी दोनोंका अद्वैत सम्प्र- दायहै । वहाँ अब आप विष्णुस्वामी के सम्प्रदायमें आचार्य हुए हैं । तप, विद्या, और पद इनसे वृद्धता होतीहै सो सब आपमें है । तथापि हम आश्रम तथा वय से वृद्धहैं अतएव आपके मान्यभी हैं। इससे हम पूछते हैं कि सुब्रह्मण्य में जो आपने एकदेव-पूजावाद स्थापन किया वह कैसे घटसकताहै । क्योकि शास्त्र में पञ्चदेवपूजा लिखी है । तब आचार्यचरणने प्रत्युत्तर दिया । 'शास्त्रमें तो ब्रह्माजी ओर स्वामिकार्तिक आदि की पूजाभी लिखीहै । कहिये तो भला वह कैसे छोडदी ? ! इससे यह निश्चि- तहै कि भिन्न बुद्धिवालों को पञ्चदेव पूजा करनी चाहिये । औरोंको एकही देवकी'! । .

श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा। फिर तैत्तिरीयके ब्रह्मविचारका भी प्रश्न किया । आचार्य चरणने उसका निरूपण किया ।। अतः वे अत्यन्त प्रसन्न हुए । उनके शिष्योंने शम्भुभट्टादिकों से विवादकिया उसमें वे पराजित हुए । वहाँसे चलकर आप विद्यानगर के पास आये । और दूत भेजकर राजाको खबर करवाई । राजा उसही वक्त पारकर सहित आया । और प्रणामकर कहने लगा । आज सोनेका सूर्योदय हुआ है जो आपके दर्शन हुए आपने जो मेरे जीवन के अर्थ सिहासनसेवा और पादुकार्चन दियाथा उसीका यह फल हुआहै। यों कहकर अपने महल में लेगया और आपका पूजनादि कर चरणोदक--पान किया। अनन्तर आपसे सव तीर्थोंका वृत्तान्त सुनकर धर्म-श्रवण किया । आचार्य- चरण उसको प्रसन्नकर फिर वहाँ से चले और पाण्डुरङ्ग-विट्ठलनाथ पहुँचे । यहाँ आपने श्रीविठ्ठलनाथजीको प्रणामकर लायेहुए भूषणादि समर्पण किये और पारायण- स्तवन किया। । वहाँ आपके सम्प्रदायी भागवतलोग आये । उनमें से किसीने हरिनामका अनर्गल प्रभाव कहा। आचार्यचरणने उसमें भी कुछ तारतम्य बताया। वहाँसे नासिक पधारे। वहॉके ब्राह्मणों ने आपका आदर किया और वेद तथा शास्त्र दोनों में परीक्षा की। और कहने लगे कि ब्राह्मणों को केवल शिवहीका आराधन करना चाहिये और भस्मादि धारण करने चाहिये । तब आचार्यचरणने कहा नहीं, यह नियम नहीं है। क्योंकि शास्त्रमें ' श्रेयस्कामको विष्णुका आराधन तथा तुलसीमालाधारण ' विहितहै। फिर वहाँसे चले। और नर्मदाके दक्षिणमें दारुवन तक औरै उत्तरमें माहिष्मती पर्यन्स परिक्रमा की । वहाँ मृगवनमें मृगका बच्चा आपके शरण आया। और उसके पीछे व्याधभी आपके शरण आया। व्याधने आपसे कहा । यद्यपि मैं मृगोंके मारने में पाप जानता हूं तथापि अत्यन्त क्षुधासे पीडित होनेके कारण मैंने इस मृकगा साधन किया है । तब तो उससे कृष्णमट्ट कहने लगे । अरे तूं कौन है, और धर्मज्ञ किस तरहसे है, और यदि धर्मज्ञहै तो बता हिंसा किसतरहसे धर्महै । वह कहने लगा। मैं राजपूत हूं पर वेश्यादि दुष्टकोसे भ्रष्ट होगया और व्याधोंके संगसे व्याध होगया। आपके चरणारविन्दके दर्शनसे मेरी बुद्धि विमल होगई अतः मै आपका शरण चाह- ताई। पर क्या करूं कुटुम्बका पेट भरना मुश्किल पड़रहा है। तब श्राचार्यचरणने कहा। 'चिन्ता छोडदे यह सोनेका विटक ( ) लेजा और इसे घरमें धरकर द्वारकेशके दर्शन करने के अनन्तर राज्यपाकर नारायणका भजन करना,। जब आपकी आज्ञासे वह घर गया तो वहाँ महल पाया और आचार्यचरणके कथनानुसार भोगोंसे विरक्त - , । प्रथमयात्रा। प्रथम होकर भगवद्भजन करने लगा। फिर दारुवनमें आचार्यचरणके आगे अर्जुनके वृह आ पडे । लोग कहने लगे 'ओहो यह क्या हुआ' । आचार्यचरणने कहा ' श्रा- काशकी तरफ देखिये ' । उनने आकाशमें शिव और विष्णुके दूतोंका झगडा होता हुआ देखा । विष्णुदूत कह रहेथे । कि ये राजपुत्र हैं पर एकादशीका दशनी- विद्ध व्रत करनेसे वृक्षत्वको प्राप्त होगये हैं।अब वैष्णवाचार्य ( श्रीवल्लभाचार्यजी के चरण रजके गन्धसे निर्मुक्तबन्धन होगये । अतः हम इनको वैकुण्ठ जायगे । यो कहकर वे उन्हें वैकुण्ठमें लेगये । इस वृत्तान्तको देखकर मनुष्य अत्यन्त विस्मित हुए और आपको प्रणाम करने लगे। वहाँसे आप भृगुकच्छ ( भडोंच ) पहुँचे । वहाँके ब्राह्मण आपके पास आये और कहने लगे । गुरुकी परम्परासे सम्प्रदाय होता है हमभी सम्प्रदायी हैं क्या आप सन्प्र- दायी नहीं है । तब तो आचार्यचरणने सम्प्रदायके आग्रह तथा विष्णुभक्तिसे प्रत्युत्तर दिया कि हमभी सम्प्रदायी हैं । इसके अनन्तर माहिष्मती पहुँचे और वहाँसे विशाला गये । वहाँ विद्वान् ब्राह्मण आपसे विवाद करने आये पर जब वे पराजित होकर चले गये तो दूसरे सौ धूर्तीने आकर आपसे इकदम सौ प्रश्न किये । आचार्यचरणने अपने सौ मुख कर सोही प्रश्नोंका एक साथ उत्तर दिया। आचार्यचरणके उस अद्भु। तचरित्रके वैभवकी सब लोग प्रशंसा करने लगे। पर उनमें कितनेही दुष्ट भी थे वे कहने लगे। ' अरे यह इन्द्रजाली है जो कदाचित् यहाँ घटसरस्वती होता तो यह पराजित होजाता'। तब कृष्णभट्ट कहने लगे अभी वह योगी कहाँ गया है ? । लोगोंने कहा वह अभी वेत्रवती गया है । फिर वहाँसे चले और चैवस्थान पहुँचे । वहाँके राजाने आपका अच्छा सत्कार किया और जय पराजयके प्रसङ्गमें राजा कहने लगा । महा- राज! घटसरस्वती रामचन्द्र राजाके यहाँ सभा जीतनेके वास्ते वेत्रवती गया है । वह बडा उद्धतहै आप उसे जीतिये और मेरे वीरोंको मार्गमें रक्षाके वास्ते ले परिये । अनन्तर आप वहाँसे चले और वेत्रवती पहुँचकर स्नान तथा पारायण किया । जब रामचन्द्र राजाने आपके आनेकी सुनी तो अपने किलेसे आपके पास आया और आपको एक नवीन बनाये हुए मन्दिरमें पधराये तथा वहाँ सिंहासनपर विराजमान • कर आपका पूजन किया और घटसरस्वती योगीकी योगसिद्धियोंका वर्णन किया । फिर कृष्णभट्टके कहनेसे उसे बुलाया । बुलातेही.वह आया और कहने लगा । वि- द्यावैभवके बिना केवल ऊँचे सिंहासन पर बैठनेसे क्या होसकता है । और उसका शिष्य आपसे कहने लगा। क्या तुम जगत्को सत्य मानते हो? शम्भुभट्टने कहा हाँ ऐसा श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा। ही मानते हैं। फिर उसने भामिमें एक वस्त्र पटका और अब वस्त्र जलगया तो कहने लगा । कहिये आपका सञ्चा कपडा अब कहाँ गया। अनन्तर आचार्यचरणने सबको दिव्य नेत्र दिये और सब सभासदोंसे शम्भुभट्ट कहने लगे। देखिये अमिमें यतिके मुकटमें और सब जगह ब्रह्मरूपसे पट स्थित है या नहीं। सब मनुष्योंने कहा कि हाँ सब जगह वस्त्र सच्चाही है । तब तो योगी कहने लगा । अरे इसने इन्द्रजाल कर दिया है अथवा अमिकी शक्तिका रोध कर दिया है। इस लिये फिरसे आग जलाई गई और उसने मन्त्र भी पढा । पर आपके सामने उस बेचारेकी क्या चल सकती थी उस आगमें एक तिनका भी नहीं जला । तब तो और बातोंको छोडकर फिर विवाद ही करने लगा। जब विवादमें हारगया तो घटका पूजन कर सरस्वतीसे कहने लगा । क्यों सरस्वतीजी! अगत् सत्य है या झूठा । तो सरस्वती कहने लगी। जगत् सत्य है। तब तो उस घटको घर लेगया और उसके आगे मरनेको तयार हुआ। सरस्वतीने तो कह दिया कि भाई ! वाक्यतिके आगे मैं झूठ कैसे बोल सकती हूँ। फिर क्याथा राजा आपके शरणागत हुआ और आप वहाँसे जय जय ध्वनिके साथ पधारे । इति दक्षिणयात्रा। ८ इसके अनन्तर दन्तवत्रादिकोंके देशोंमें सब राजाओंसे पूजित होते हुए धव- लागिरि पधारे । वहाँका राजा आया और उसने आपके सौ अशर्फी निवेदन की। उस वक्त दामोदरदासने कहा आचार्य चरण शिप्यके सिवाय और कि- सीका धन नहीं ग्रहण करते है । तब तो राजा क्रुद्ध हुआ और अपने विद्वानोंको बुलवा कर उनके साथ आपका शास्त्रार्थ करवाया। शास्त्रार्थ में उनको पराजितकर वहाँ से पधारे और श्रीमथरा पहुँचे । वहाँ उजागर जी चौबे की अज्ञानुसार आपने विश्रान्तघाटपर स्नान किया और पारायणस्तवन भी किया । वहाँ से आप गोकुल पधारे । गोकुलमें आपने श्रावण शुक्ल एकादशी का व्रत तथा जागरण किया । वहाँ ही रात्रिमें भगवान् ने आप को दर्शन दिये । उसही समय आचार्यचरण ने आपके मिश्री तथा पवित्रसूत्र का अपण किया। अनन्तर श्रीगोकुलनाथजी ने आज्ञाकी । कि " आप दैवजनोंके उद्धारार्थ चिन्ता करते है उसे मत करिये मै आपको भावनासहित गद्य देता हूं उसे ग्रहण करिये और मेरी बताई रीति के अनुसार उसका दान करिये जिससे वे अहन्ता-ममता रहित होकर संसार प्रथमयात्रा। 1 छोडकर मेरी लीला में प्राप्त होंगे" । इस आज्ञा के अनन्तर श्रीगोकुलनाथजी अन्तर्हित होगये । प्रातः कालही आचार्यचरण ने यह गद्य दामोदरदास तथा कृष्णदास दोनों को दिया । और गोविन्दघाट पर पारायण किया । वहाँ से पधार कर आपने समग्र व्रजयात्रा की । जब ब्रजयात्रा में वृन्दावन पहुँचे । तो वृन्दावनमें ब्रह्मसर पर जो विल्वमङ्गलाश्रम था वहाँ नरहार यतिने श्रीमदाचार्यचरण के दर्शन कर उनके सामने अपना सब वृत्तान्त कह सुनाया और प्रायश्चित्त करके पुनः यथाविधि त्रिदण्डसंन्यास आपसे ग्रहण किया। व्रज से चलकर आप पुष्कर पधारे । वहाँ ब्रह्मसर के पश्चिम तट पर विराजकर दोनों संहिताओंका पारायण किया और उस क्षेत्रकी यात्रा भी की। वहाँ आपने भगवान्का कमलोंसे अर्चन किया और बडा अनन्द हुआ । वहाँ ही कमल के मणियों की माला वाले वेदपर ब्रह्मदत्यादिकों ने कहा कि.' ब्रह्माका पूजन करना चाहिये और ब्रह्मा निर्गुण भी हैं। तब प्राचार्यचरण ने कहा ' यद्यपि वे वैसे ही हैं तथापि इस वक्त सत्त्वप्रकृति विष्णु के अंशभूत राजस ही हैं और उनका ब्राह्मणरूप से ही पूजन किया जाता है ' तब तो वे आपके शरण आये । वहाँसे चलकर आप अम्बिकावन पहुँचे । वहाँ पर कोई शिवयोगी आकर आपसे कहने लगा। 'शक्ति- सच्चिदानन्दरसा है उसका यदि आगममार्ग से अर्चन करै तो शीघ्र प्रसन्न होती है। आचार्यचरणने शम्भुभट्ट की तरफ इशारा किया अतः उनने कहा 'ब्राह्मणों को निगममार्गसे. ही अर्चा करनी चाहिये और मुक्ति देने का अधिकार हरिही को है ! अनन्तर विवाद करने पर वह सशिष्य पराजित हुआ और आपके शरण आया। । इति मध्यमयात्रा अनन्तर आप सिद्धपुर पहुंचे और वहाँ पर पारायणपाठ किया। वहीं औदीच्य ब्राह्मण ' शालिग्रामादिके अर्चनसे ब्राह्मणका अर्चन श्रेष्ठ है। ऐसा कहने लगे । जब आपने मूर्तिपूजावाद स्थापित किया तो वे आपके शिष्य होगये । वहाँसे चलकर वटेश्वर पधारे । वहाँ आचार्यपूजनके अनन्तर रात्रिमें कथाभी हुई । कथा के अनन्तर आचार्य चरणने अपने लोगोंसे आज्ञा की कि - सवेरे हमलोगोंको अर्हत्पत्तन जाना है इस लिये सब सावधान रहना । आलोकि वगैराने कहा आपके चरणार- विन्दके शरणमें रहने वाले हमलोगों को कुछ भय नहीं है । फिर प्रभातमें आलोकि बे सोनेकी छडी, कमण्डलुने गोमुख, कृष्णदासने छत्र, दामोदरदासने पुस्तक, शङ्क- ८८ - श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा! रानन्द ओर श्यामानन्दने चँवर, गोविन्दने पादुका, त्रिवेणुने पूजाका करंडिया, नृहरि और वेणुने मोरछल, लिये और शङ्खनाद करते हुए तथ गद्यपद्य पढ़ते हुए अहे- पत्तनमे प्रविष्ट हुए । वहाँकी प्रजाने आपको कौतुक सहित देखा और जैनोंने आपका ईर्ष्या सहित अवलोकन किया। अनन्तर उस पुरका अतिक्रमण कर सरोवर के पास जाकर उतरे । वहाँ चौथे पहर के समय जैन लोग आपका मत जाननेके वास्ते भाये। आपने उनको तृणासनोंके ऊपर बिठाये । अनन्तर वे पूछने लगे आपके मतमें दय धर्म है या नहीं? । आपका कौनसा धर्महै ? | उसके अधिकारी कौन हैं? । औ आपके धर्ममें प्रमाण क्या है ? । आचार्यचरणके सङ्केतसे शम्भुभट्ट, हरिभट्टारक, धर्मशोपाध्याय, वगैराने जिनाचार्य श्रीधनाचार्य सुन्दाणि प्रतापसूरि सौभाग्यमूरि जिनसूरि आदि वादियोंको विवादमें जीत लिये । तब तो उनमेंसे कितनेही कुद्ध होकर आपकी निन्दा करने लगे और कितनेही शान्त पुरुष आपकी स्तुति करने लगे और वहाँसे चलेगये । उनमें से भी कितनेही वैश्योंने आपसे शरणागतिकी प्रार्थना की। आचार्यचरणने उनकी प्रार्थना स्वीकार की। और उन तृणासनोंको अपने भृत्योंसे फि- कवाकर शिष्यों सहित आपने स्नान और प्रायश्चित्त किया और उसके पश्चात् आहिक किया । फिर प्रभातमें आये हुए वैश्योंको शरणागत कर वहाँसे चले और वृद्धनगर पहुँचे । वहाँ नागर ब्राह्मण आये । उनमें से शङ्कर भीमशङ्कर आदिकोंने कण्ठी और तिलकका निषेध कर भस्म तथा रुद्राक्षकी प्रशंसा की । प्राचार्यचरणने उनको पस- जित किये। तब तो वे आपका उपदेश लेनेको तैयार हुए। और जब 'पहले मैं उपदेश लूंगा' दूसरा कहने लगा ' नहीं पहले मैं उपदेश लूंगा' यों आपसमें कलह करने लगे तो आचार्य चरणन जितने नागर थे उतनेही रूप धारण कर उनको एकसाथ दीक्षित कियो वहाँसे चलकर विश्वनगर [ विसनगर ] पहुँचे । वहाँकी सब प्रजा आपके शरण आई। उनको आपने धर्मोपदेश किया और वहाँसे चलकर डङ्कर्षिपद [ डाको- रजी ] पधारे । वहाँ श्रीद्वारकेशजीके दर्शन किये । और उनकी कथा वर्णन करने के अनन्तर श्रमिद्भागवत तथा गीताका पारायण--पाठ किया । वहाँसे आप गुर्जर देश ( गुजरात ) को पवित्र करते हुए तथा नर्मदाजीके तीर्थोंमें होते हुए व्यासाश्रम पहुँचे । वहाँ व्यासजीको प्रणाम किया और उनकी आज्ञा लेकर भृगुकच्छ (भोंच) पहुँचे । वहाँ भार्गवोंके ' हरिहराद्यभेद ' पूछने पर उनको वह वर्णन कर आश्वि- नेयतीर्थ पहुंचे और वहाँ पारायण पाठभी किया । वहाँ पर कितनेही गुजराती लोग आपकी कथा की पूर्ति देखनेको आये । आचार्यचरणके दर्शनसे विमल होजानेके ।

प्रथमयात्रा। ८९ । कारण, उनको कथा सुननेके वास्ते आये हुए देवता, ऋषि, वैष्णव, और नाँचतीहुई अप्सराएँ दिखाई पडे । इस आपके प्रभावको देखकर वे सब आपके शरणागत हुए। तदनन्तर सिन्धुसङ्गम पर तापी पहुँचे । वहाँ दुर्वासाके स्थानमें 'जिसका एक ऊँचा हाथ और पैर सूख रहाथा ' ऐसा एक योगी दिखाई दिया । कृष्णदास उससे पूछने लगे । तूं ऐसे निर्जन वनमें कैसे तप कर रहा है ? । तब तो वह कहने लगा । मैं भगवान्के दर्शन के लिये तप कर रहाहूँ दो युग होगये वह सुननेमें तो दयासिन्धु आता है पर मुझेतो निर्दय दिखाई पड़ताहै , । कृष्णदासने आकर आचार्यचरणसे प्रार्थना की और आपने उस योगीको पञ्चेश्वर रूपसे दर्शन दिये। दर्शन पातेही यो- गीकी काया दिव्य होगई और सिद्धार्थ होकर पृथ्वीमें विचारने लगा। फिर भानुक्षेत्र पहुँचे। वहाँ आपने आहिक तथा पारायणपाठ किया । और विष्णुस्वामिमतस्थ जाम्बवत् विप्रोंको शिष्य किये तथा उनको अपने सिध्दान्तोंका बोध कराया। वहाँसे कपिलक्षेत्र आये । वहाँ आपकी वेदपारायण तथा भारतकी पूर्ति सुन- कर कापिल ब्राह्मण आये और निरीश्वर सांख्यका प्रतिपादन करने लगे । आचार्यचरण युक्तिसेही उसका खण्डन कर दिया। अनन्तर आपका वैश्वानररूप देखकर वे डरे और आपके शरण आगये। वहाँसे बहुचरा गये । वहाँ वाममार्गी लोग आये और सरामां- सभक्षणादिकी प्रशंसा करने लगे। शम्भुभट्टने उन सब को जति लिये । तबतो वे लोग इनको मारने के लिये तयार हुए पर लकुटालोकिने उनको मारभग़ाये । अनन्तर उनने श्मशान में जाकर आपके ऊपर आभिचार किया । उससे रात्रिमें दावानल दिखाई दिया और पत्थर वर्षने लगे तथा भूत उठ २ कर सामने आने लगे । आचार्यचरणकी आज्ञासे जब इनने शङ्खनाद किया तो वह सब उत्पात तिरोहित होगया। वहाँसे आप सिद्धाचल पधारे । सिद्धाचलमें राजदेवकी विभूतिसे मेला भरा हुआ देखकर आचार्यचरण बाहरके ही जलाशय पर उतरे । आर्थिचरणको पारड़त सुनकर आपसे मिलने के लिये जिनपारड़त आये और शिबिरके बाहर ठहरे । प्राचार्यचरणके कथना- नुसार शम्भुभट्टने उनसे पूछा कि । तुम कैसे आये हो! । उनने जबाब दिया कि आपका पाण्डत्य देखने आये हैं यदि आप पण्डित हैं तो हमारे मतका वर्णन कारये । आचार्यचरणने उनके सब मत्तका वर्णन कर साथही खण्डन भी कर दिया । अतःवे आपके पाण्डित्यको बहुत प्रशंसा करने लगे। वहाँसे आप प्रभास पधारे। वहाँपर कोई शम्भुभट्टका भक्तथा। शम्भुभट्टके कहनेसे उसने आचार्यचरणसे दीक्षा ग्रहण की । फिर आप सोमनाथजीके मन्दिर पधारे ।

९० श्रीवल्लदिग्विजयभाषा। और सोमनाथके दर्शन प्रणाम स्तुतिके अनन्तर वहाँकी सब यात्रा करके आपने वेद पारा- यण पाठ भी किया। वहाँ किसी शम्भुनामक विद्वान्ने कहा कि ब्राह्मणोंकोही शिवका आराधन करना चाहिये । आचार्यचरणने उसे निवादमें जीता अतः शष ब्राह्मण मुँह बिगाड कर चले गये । वहाँसे आप रैवताद्रि (गिरनार) पधारे। वहाँ आपको दामोदर कुण्डपर दामोदर-मूर्ति मिली। औरै वहीं भारतके मोक्षधर्मकी कथामें अश्वत्थामा आया । कृष्णदासने उसे देखा और उससे बातचीत भी की । फिर पूर्वोक्त पर्वतके ऊपर पधारे। वहाँ ग्रोररव्य शिखरके नीचे गोरखनाथजीके शिष्य मिले और कहनेलगे। यदि आप सिद्धहैं तो बताइये अभी गोरखनाथजी, कहाँ है ? । तब कृष्णदासने कहा गोरखनाथजी सब जगह हैं । यह कहकर उनको करोडों गोरखनाथ दिखाकर वहाँसे पधारे और मूलगोमती पहुँचे । वहाँ कृष्णदासने आश्चर्यचरणकी, कथामें पातञ्जल योगशास्त्र के जानने वाले किसी त्रिदण्डी दाक्षिणात्य विप्रको देखा । कथाके अन्तमें जब उससे पूछागया तो कहने लगा । मैं विष्णुस्वामिमतवर्ती बिल्बमङ्गलाचार्यका शिष्य हूं और हरिलीला तथा आचार्यचरणके दर्शन के लिये चार समय मृत्युका नि वारण कर यहाँ ठहर रहाहूँ । आचार्यचरणने उसको भागवत श्रवण कराया और भगवल्लीलाएं दिखाई। अनन्तर वहाँसे आप द्वारका; गये । वहाँ गोमतीके तटपर श. मक्षिके नीचे आपने आमिका ( बैठक ) की और स्नानादि करलेनेके अनन्ता गोविन्द ब्रह्मचारी वगैरा आपको आदरसे भगवन्मन्दिर लेाये । वहाँ, द्वारकाधीशको प्रणाम किया । पश्चात् स्तुति करके और लाये हुए हारादिक, समर्पण कर समर्थन किया. । अनन्तर श्रीद्वारकाधीश आचार्यचरणसे आज्ञा करने लगे।, आप, जिनलोगोंको आत्मसमर्पण कराके स्वकिार करेंगे उनको श्रीनाथजीकी तरह मैंभी स्वीकार करूंगा'। और प्रसन्न होकर माला तथा बर्बाड़ा दिये । फिर आप अपनी बैठकमें पधारे और पारायण पाठ करने लगे । वहाँही शारदामठसे दण्डलिोग, आये और श्रीभागवतके प्रामाण्यमें विवाद करने लगे । उस विवादमें वे पराजित हुए और आपकी प्रशंसा करते हुए अपने मदको चले गये । आपने, वहाँकी सब यात्रा की । एक दिन आपकी कथा हो रहीथी कि कोई साचीहर ( साँचोरा.) ब्राह्मणका, लड़का -राम' आबैठा। आचार्यचरणने उससे पूछा तूं, कौन है? ' 1 तब तो वह कहने. लला,। मैं, देहादिसे. अतिरिक्त सच्चिदानन्दरूप ईश्वरसे पालित तथा लालित हूँ। आपने फिर पूछा 'तुझे यह ज्ञान कैसे है !' । उसने कहा ' भगवदिच्छासे । प्राचार्यचरणने कहा 'यह तो ?

प्रथमयात्रा। ठीक है पर लोक-व्यवहारके अनुसार कह ' । तब तो उसने अपना सब वृत्तान्त कह सुनाया और आपके शरण आगया । आचार्यचरणने उसके साथ शलेद्धारा की यात्रा की। इसके अनन्तर नारायणसर पहुँचे । वहाँ किसी सिन्धुदेशक राजाका कामदार अपने रागी पुत्र नारायणको आचार्यचरणके पास लाया । बहुत प्रार्थना करने पर आचार्यचरणने उसे नीरोग किया । कामदारने आचार्यचरणसे अपने घरको सनाथ करनेकी याच्या की। यात्राको मानकर आचार्यचरण आदर सहित उसके पुरमें पहुँच कर म्लेच्छोंको विस्मित करते हुए विरक्त सैन्य सहित उसके घर पधारे । वहाँ उसको, उसके कुटुम्ब वालोंको तथा अन्य मनुष्योंको भी शरणागत शिष्य किये । और उसके निवेदन किये हुए द्रव्य, राजाकी तरफकी फौज तथा स्वयं उसकोभी साथ लेकर सिन्धुनदीके तट २ पर होते हुए यवनमहत्पदके समीप पहुँचे । जब यवनोंने आपके शङ्खका शब्द सुना तो बडे क्रोधके साथ शस्र लेकर मा- गै रोकने के लिये आये । उनको आचार्यचरणके पुरुष सिंहादि भयानक रूप वाले दि- खाई दिये अतः वे डरकर लौट गय और उनने यह सब वृत्तान्त अपने गुरुसे जाकर कहा । गुरु सुनतेही कहने लगा । यदि बल्लभाचार्यजी वेदविद्याके विद्वान् तथा दि. ग्विजयी है तो धर्मनिर्णयके लिये मगधदेशीय बौद्धके साथ मै स्वयं ही उनके पास जाऊंगा। यों कहकर वह यवन, बौद्ध सहित आचार्यचरणके शिबिरके समीप आवा । और बाहरबैठे हुए (सिन्धुदेशके ) अमात्यसे कहने लगा कि 'आप आचावचरणसे कहिये कि यवनोंका गुरु धर्मनिर्णयके लिये आपके पास आयाहै' । अमात्य उनको वहीं बिठा कर आचार्यचरणकी अनुज्ञा लाया और उनको लेगया। जब उनने हिंसा और अहिं साका धर्मनिर्णय पूछा तो आचार्यचरण एक ब्राह्मणको मध्यस्थ कर कहने लगे ! 'धर्म की उक्तिके अनुसार हिंसा और अहिंसा दोनों धर्महैं और उससे विरुध्द होने पर दोनों अधर्म हैं इस निर्णयके लिये इस वृक्षपर काक और कबूतर बैठेहैं उनसे पूछिये। फिर मध्यस्थ ब्राह्मण यवन बौध्द तथा उनके शिष्यों सहित गया और पहले काकसे बहने लगा। आचार्यचरणकी आज्ञासे हमारी मनोगत वार्ताको कह ? । तब तो काक कहने लगा। भाई ! मैं पूर्वजन्ममें फारिस देशका रहनेवाला शूरवीर यवन था और सदा शिकार खेला करताथा । एक समय में शिकार में घायल होगया तो मैंने अपने गुरुसे पूछा कि इसका क्या कारण है ? । गुरुने कहा तैने विना विधिके पशु मारे इसका यह फल है । फिर उस गुरुकी बताई विपिसे मैं बराबर शिकार करता रहा । जब मैं भरा । । । ९२ श्रीवल्लभादिग्विजयभाषा। तो नरकमें गया और वहाँमे आकर कितनाही सादि योनिये भोगी और अब काच्यो. नि भुगत रहाहूं । इससे मेरे हिसाबके अनुसार तो विधिसे करो चाहे अविधि हिंसा दुःखदायी ही है फिर उसी तरह कपोतने पूछा गया तो कपोतभी यों कहने लगा । मैं गुर्जरदेश [ गुजरात ] में क्षत्रिय हुआथा और मैंने बहुतेरे यज्ञभी किये । जब यज्ञोंमें मैंने निर्दय पशुधात देखा तो मुझे ग्लानि आई और मैंने जैनधर्म स्वीकार करलिया । आरम्भमें मैं उसधर्ममें दयाभाव जानता रहा अतः मैने यज्ञयागादि सब छोड दिये। स्नान दानादिकी तो बातभी नहीं रही। एक दिन मेरे काँटा लगगया अत: मैं रात्रिके वक्त एक गायोंके खिड़कके पास खडाथा। उस वक्त उस खिड़कमें लाय लगी और पशु तथा मनुप्य पुशारने लगेऔर कहने लगे 'अरे तूं बाहरकी साँकल खोलदे। पर मै तो जैनधर्म में था अतः रात्रि में चलनेके पापसे डरा और मैने साँकल नहीं खोली । सबेरा होतेही राजाने मुझे पकड़ लिया और मेरे पैरोंमें बार्डियें डालकर मुझे कैद कर दिया । मरने पर मैं कपोत हुआ ! अतः शास्त्रसे अनुक्त अहिंसा भी अधर्मके ही लिये है। फिर वे यवन तथा बौद्ध अपने वेद विरुद्ध धर्मको छोड़कर आचार्यचरणके- शरण आये । आचार्य चरण तथा उस ( मध्यस्थ ) ब्राह्मणने उनसे कहा कि 'तुम भगवद्भजन करना, ! अनन्तर वे गुरु (प्राचार्यचरण ) को प्रणाम कर वहाँसे बिदा हुए । यवन वहाँसे द्वारका गया और हिंसाको छोड़कर ब्राझण तथा अतिथियोंकी शुश्रूषा करने लगा ! वही भगवद्भक्त यवन आर्यखान इस नामसे प्रसिद्ध हुआ । बौद्ध भी अपने साथी पार्श्वनाथ जानेवाले यात्रियोंका साथ छोडकर नारायण सर पहुँचा। और महत्पुरुषोंकी सेवासे विशुद्ध होकर भगवद्भक्त हुआ । वहाँसे आचार्यचरण चले और रहूगणपुर देखते हुए नृसिंहजीके उत्पत्तिस्थान प्रल्हादादि पहुँचे । वहाँसे पाँचोनदियोंमें स्नान कर तथा पञ्जाबियोंको वैष्णव करते हुए रेवासर आये वहाँ आपकी जयजयध्वनि हुई और आपने वहाँ ब्राह्मणभोजन भी करवाये । । । - इति पश्चिमयात्रा वहाँसे यमुनोत्री स्नान कर कुरुक्षेत्र पधारे। वहाँकी यात्रा की, तथा शाकटिक महाबल ब्रामण , वासुदेव पण्डित , जगदानन्द , भागवत पण्डित तथा रामानन्द इन सब को शिप्य करते हुए हरिद्वार पधारे । वहाँसे तपोवन हृषीकेश गये। और वहाँ- से गङ्गाको पार कर त्रिहरि (टिहरी) पहुँचे। वहाँक राजान आपका अच्छा सत्कार - प्रथमयात्रा। ९३ 1 किया। वहाँसे आप गङ्गोत्री पधारे। और ग़ङ्गोत्रीमें भगीरथशिलाके दर्शन किये : फिर वहॉसे लौटकर लछमनझूला होते हुए व्यासगङ्गादिके मार्गमे रुद्रप्रयाग पधारे । वहाँ आपसे बिल्वमङ्गलका पुनः समागम हुआ। उनके कथनसे आपने गुप्त- काशीका पुस्तक संचय देखा और वहाँसे चलकर केदारनाथ पधारे। केदारनाथके सब देवोंके दर्शन कर ऊखामठ और जोशीमठ के यायावर विद्वानों को पराजित करते हुए नारायणस्थान(बदरिकाश्रम) पधारे। वहाँ श्रीबदरीनाथ तथा व्यासजीकी स्तुति का और नारदजी तथा उद्धवजीसे मिलकर व्यासाश्रम पधारे । वहाँ आपन व्यासजी को “ वामवाहु”—यह पद्य सुनाया और व्यासजीने आपको आशीर्वाद दिया । वहाँ से लौटे और शोणशृङ्ग-नन्दप्रयाग़-कर्णप्रयाग के मार्ग से चाकचिक्य घट पर उतर कर शम्भलग्राम ( शम्बल ) पहुँचे । वहाँ कल्किस्थानके दर्शन कर कनोज आये । कन्नौजमें आप गङ्गातट पर विराजे। और दामोदरदासके दिये ताम्रपत्र में स्थित लीलासम्बन्धी अर्थको निरूपण कर सकुटुम्ब दामोदरदासको शिप्य किये । तथा उभ. हीके वास्ते वहाँ द्वारकेशकी प्रतिष्ठा कर चले और ब्रह्मावर्त होते हुए नैमिषारण्य पहुँचे । वहाँ आपने नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितम् इस श्लोक का व्याख्यान ऋषियोंको तीन प्रहर तक श्रवण कराया । वहाँसे चलकर अयोध्या पहुँचे । अयो- ध्यामें आपने रामायणका पारायण किया । वहाँसे प्रयाग पधारे और प्रयागमें वेदपारा- यण किया। वहीं आपके पितृव्य ( काका ) तथा भातृव्य ( भतीजा ) आपसे विवा- द करने आये उनको आपने समझाये और अपने भतीजा गद को शिष्य किया । वहाँसे चलकर आप विन्ध्याचल पधारे। । इति उत्तरयात्रा। विन्ध्याचलसे आप काशी पधारे । वहाँ यात्रा करते हुए पाँचवें दिन शिवगया पहुँचे। शिवगया में कथाके अनन्तर एक राजा कहने लगा। ' मैंने आठबार इस शिवगयाकी यात्रा की । तथापि मेरा भाई जो प्रेत हुआहै वह मेरी स्त्रीको नहीं छोडता। तबतो कृष्णदासने कहा 'प्रेत कब आवैगा?' । गजाने कहा ' दोघडी बाद ' । कृष्णदासने कहा अच्छा उस महिलाको यहाँ लाइये । राजा अपनी स्त्रीको वहाँ लाया और निर्दिष्ट समयपर प्रेतभी आयाही । महिला पाहि पाहि' कहने लगी। कृष्णदासने कहा 'अरे प्रेता तूं क्या चाहताहै इसे छोडदे प्रेत कहने लगा मैने शम्भली ( कुहिनी) .

श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा। सङ्गम कियाथा उसमें मेरे एक लड़का हुआ । उसको मैने राज्य दिलाना चाहा पर बलके मारे इसने राज्य नहीं दिया। फिर मैं मस और प्रेत हुआ प्रेत होनेपर मैंने पूर्व द्रोहसे इसके लड़के मार दिये अब इसकी पत्नीको भी मारदूंगा' । तदनन्तर कृष्णदासने प्रेतके ऊपर आचार्यचरणका चरणोदक गिराया और गिरानेके साथही प्रेत उस देदको छोडकर दिव्यकाय होगया और भाईको अभय देकर तथा आचार्यचरणको नमन कर स्वर्गको प्राप्त हुआ। एकदिन आचार्यचरण काशीयात्रा समाप्त करके माणिकर्णिका पर विराजरहे थे कि इतनेमें श्रेष्ठिकृष्णदासके पुत्र पुरुषोत्तमदास आय और हाथ जोड़कर कहनेलगे । महा. राज ! आपके दर्शनके लिये मैं बहुत दिनसे तप कर रहा हूँ अतः अब आप मेरे ऊपर अनुग्रह करके मेरे घर पधारिये । तदनन्तर आचार्यचरणने उन्हें स्नान कराकर दोनों मन्त्र तथा कण्ठीका प्रदान किया और उनके घर में पधारकर सेवाके लिये मदनमोहनजी की मूर्तिको पुष्टकरके प्रदान की। मार्गकी मर्यादा सिखाई और उनके सब सम्बन्धियों को भी उपदेश किया । अनन्तर गोमतीसङ्गम पधारे । वहाँ पर कोई श्याम तथा गौर वर्णवाले दो स्त्री पुरुप परस्पर प्रेम से बद्ध होकर गान कररहे थे कि इतने में उनके कुटुम्बी पुरुष तथा राजपुरुषों ने उनको घेर लिया ।वे दोनों दौ- ड़कर आपके स्थान पर आपके शरण आये और कहने लगे। लिये आयेहैं । आचार्यचरणने कृपाकर उनका रूप बदल दिया। पासे पकड़ने वालेभी आये । कृष्णदासने उनको दिखाये और उनको विपरीत रूप- वाले देख कर वे लौट गये । फ़िर आचार्यचरणने उन्हें शिप्य कर वृन्दावन भेज दिये। अनन्तर वहाँसे चले और शोणनद पहुँचे । वहाँ हरिहरक्षेत्र पर सारस्वत भगवान्दास पर अनुग्रह किया । हरिहर क्षेत्रमे गया पधारे । गयामें विष्णुपदका पूजन किया और वहाँसे वैद्यनाथ होते हुए गङ्गासागरसग़म पधारे । वहाँ श्री- भागवतका पारायण किया और कपिलदेवजी के दर्शन तथा स्तवन किये । वहाँसे चलकर वैतरणी पधारे । वैतरणी में पुरोहित लोग आये और कहने लगे ' यहाँ कृष्णा गायका दान करना चाहिये' । शम्भुभट्टने कहा अच्छा कृष्णा लाइये । वे गये और एक कृष्णा गाव लेकर आये । शम्भुभट्टने पुनः कहा — भला एक गाय तुम गनोंको कैसे दी जासकती है ? । तब तो वे उदास हुए | अतः आचार्यचरणने वहाँकी सब गायें कृष्णा करदी और उनको दान की । इस कर्मसे ब्राह्मण अत्यन्त विस्मित हुए और गायें ग्रहण कर आपके शरणमें आये तथा ग्रहण की हुई गायें अन्यजनोंको दान हम शरणके १ प्रथमयात्रा। । । ९५ करदी। वहाँसे चले और विजया तथा भुवनेशक दर्शन करते हुए श्रीजगन्नाथ पहुँचे । वहाँ जगदीशको प्रणाम कर निराजे ही थे कि उस वक्त वहाँक पंडाने प्रेक हाथमें महाप्रसाद दिया। अब तो आचार्यचरण विचार करने लगे कि । वैष्णवको एकादशी--व्रत भी सर्वथा करना चाहिये और जगदीशका महाप्रसाद भी ग्रहण करना चाहिये । और मेरे सरीखे आचार्यको तो दोनों ही बातें करनी चाहिये' । इस लिये आप महाप्रसादकी स्तुति करने लगे। और स्तुति करते करते द्वितीय दिन होगया। प्रातःकाल होतेही पहले आपने महाप्रसाद लिया और पछेि आहिक किया। अनन्तर विद्वानोंके विवाद के निर्णय के लिये वहाँका राजा आपको सभामें लेगया । वहाँ चार प्रश्न हुए । १ शास्त्र कौन है ? । २ देव कौनहै ? । ३ मन्त्र क्या है ? । ४ और कर्तव्य कर्म क्या है ?। इस विषयमें विद्वान् लोग परस्पर झगड रहे थे । आचार्यचरणने उन सबको पराजित कर दिया। पंडितोनें कहा ' यह तो कुछ भी निर्णय नहीं हुआ जय और पराजय ये तो विद्याके अधीन है अधिक-पठित न्यून-4 -पठितोंको दवाही दिया करते है इससे क्या हुआ। तब तो राजाने श्रीजगदीशके आगे पत्रिका रक्खी । उसमें भगवान्ने श्लोक लिखा । जिसका अभिप्राय यों था। १ एक भगवद्गीता ही शास्त्र है २ एक देवकी पुत्र ( श्रीकृष्णचन्द्र ) ही देव है ३ श्रीकृष्णके नाम ही एक मन्त्र है ४ और कर्तव्य कर्म भी एक ही है कि श्रीकृष्णचन्द्र की सेवा इस निर्णयको सबने स्वीकार किया और कहने लगे आचार्यचरण का किया दुआ निणय बहुत सत्य है । पर उनमें एक धावक ब्राह्मण भी पंडित था । वह कहने लगा । ' इस में धूर्तता हुई है क्योंकि जगदीशके तो हाथ हैं नहीं फिर भला उनने पत्रिका कसे लिखी होगी , । इस लिये उसकी संमतिसे जगदीशके मन्दिर पुनः पत्रिका रक्खी गई । उसमें भगवान्ने जो श्लोक लिखा उसका आशय या था। 'जो मनुष्य पितासे द्वेष करता है उसे दूसरेके बीर्यसे उत्पन्न हुआ जानना चाहिये । और जो ईश्वरसे द्वेष करता है उसे अन्त्यज का वीर्य जानना चाहिये तब तो लोग उसको धिकारी देने लगे । अनन्तर राजाने उसकी माको बुल- वाई और धमका कर पूछा तो वह कहने लगी यह रजकका वीर्य है। फिर राजा- तथा विद्वानोंने आपका बडे सभारोहके साथ पूजन किया । अनन्तर आचार्यचरणने वहाँ पर नरहरि ब्राह्मण पर अनुग्रह किया और मार्गमें रामदास पर अनुग्रह करते श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा। हुए मन्दारमधुसूदन पधारे । वहाँ पर आपने भगवान्का पूजन किया और र पारायण पाठ किया । मन्दारमधुसूदनमें सिंहके डरके मारे एक हरिणी अपने बच्चेको छोड़कर मागगई थी। अतः आचार्यचरणने मृगरूप धारणकर उसे अङ्गुष्ठपान कराया और उसको जीवन दान दिया तथा अष्टाक्षर मन्त्रका दान कर पूर्व जन्मकी स्मृति भी दी। सिंहादिकोंके भयकी निवृत्ति के लिये आपने उमे सिंहका स्वरूप दान किया। पारायण- समापिके अनन्तर वहाँसे चले और अनेक देशोंको पवित्र करते हुए तथा अनेक आचार्योसे समागम करते हुए महेन्द्र पधारे । वहाँ आचार्यचरणने परशुरामजी के दर्शन किये और प्रणाम भी किया । अनन्तर परशुगमजी आपसे कहने लगे । जिस तरह विष्णुके अवतार मैंने दुष्ट क्षत्रियोंको मारकर वौदेक धर्म स्थापन किया इसीतरह भगवदवतार आपने सद्धर्मका स्थापन किया है अतः अन्य सब तीर्थोकी तरह यहाँ भी मेरे प्रसन्न होनेके लिये भागवतपारायण करिये। आचार्य चरणने उस आज्ञा को स्वीकार कर वहाँ भी पारायण किया । वहाँ एक दिन रात्रिने गाना सुनाई दिया । आचार्य- चरण के शिष्योंने पूछा कि यह गान कहाँ होरहा है। तो कोई वहाँका रहनेवाला ब्राह्मण कहने लगा। यह गायन तो हमलोग नित्य मुनते हैं पर यह कहाँ होता है इसकी हमें कुछ खबर नहीं । तब आचार्यचरणने कहा कि यहाँ कोई भग़वद्भक्त रहता है वह नित्य भगवान्का उत्सव करता है । फ़िर कृष्णदास सह उन ब्राह्मणोंके गानके स्थानपर गये । - । रास्तेमें पहले सिंह मिला यह इनकी प्रदक्षिणा करके चलागया फिर अमि मिला वहमी दूर हुआ । फिर नदी आई बह केवल गुल्फमात्र (टनियाकी बगबर ) होगई । फिर हीसता हुआ घोडा मिला गर्जता हुआ हस्ती मिला दूध टपकाती हुई गाय मिली । अनन्तर एक स्त्री मिली और एक कन्या मिली वह इनको लेगई। आगे जाकर विचित्र वृक्ष तथा लताओंसे मण्डित एक भगवद्भक्तका स्थान दिखाई दिया। वहाँ और सर्वोको बाहर ठहराकर उस पूर्वोक्त ब्राह्मण सहित कृप्यवासादिक भीतर गये । वहाँ तिलक मुद्रा वगैरासे अलकृत वैष्णय मिले और आगे विचित्र शृङ्गारसे मण्डिन वेणु तथा वेत्रसे अलकृत पुप्पमण्डषिकामें स्थित अगिोपाल के दर्शन हुए। श्रीगोपालके आगे उन वैष्णवोंका वृद्ध गुरु भागवतका पाठ करता दिखाई दिया। उस वृद्धने कृष्णदासादिकोंका अच्छा सत्कार किया और पूछा , द्वितीययात्रा। तुम कौन हो , तब कृष्णदास कहने लगे हम वेदव्यासविष्णुस्वामिमतवर्ती श्री वल्लभाचार्य के शिष्य हैं। फिर क्या था वृद्ध अत्यन्त प्रसन्न हुआ और कहने लगा । मैं भी विष्णुम्वामीजीके शिष्य देवदर्शनाचार्यका शिष्यहूँ और उनकी आज्ञासे आचार्यच. रणके दर्शन के लिये योगबलसे यहाँ आकर ठहर रहा हूँ। यों कहकर वह वृद्धतापस अपने शिष्यों सहित देवको शिरपर धरकर आया और आचार्यचरणको नमन कर सशिप्य वैकुण्ठ गया। अनन्तर कृष्णदासने सब वृत्तान्त आचार्यचरणसे कहा और पूछा कि जो मार्गमें मिले थे वे कौन थे । आचार्य चरणने कहा । सिंह जो मिलाथा वह मृत्यु था । दावानल संसार था । नदी विषयोंकी पार्बत थी । घोड़ा पृथ्वीका भोग था। हाथी स्वाका भोग था। स्त्री विद्या थी और कन्या भक्ति थी । फिर आचार्य चरण पारायणको समाप्तकर वहाँसे चले और गोदावरीमें स्नान करते हुए तथा नृसिंह-क्षेत्रकी परिक्रमा करते हुए अपने अग्रहार पहुँचे । इति पूर्वयात्रा। इस तरह पिता (लक्ष्मण भट्टजी) की सङ्कल्पित सात्त्विकी तीर्थ यात्रा नौ९वर्ष में पूर्ण हुई ॥ इति प्रथमयात्रा॥ । फिर माता के पूछने पर आचार्यचरणने तीर्थयात्रा का सब वृत्तान्त वर्णन किया और अपनी मार्गमें होने वाली विपत्तियाँ तथा उनसे द्वारकेश आदिकी की हुई रक्षाभी वर्णन की । इसके अनन्तर थोडे समयतक घर रहे और मातृचरण की आ- ज्ञासे उन के अर्थ तथा राजस दैव जीवों के उद्धारार्थ द्वितीययात्रा का प्रारम्भ किया। उस यात्रामें प्रथम मङ्गलप्रस्थ होते हुए व्यङ्कटेश ( लक्ष्मणवालानी ) पधारे । वहाँसे पूर्ववत् दक्षिणयात्रा करते हुए विद्यानगर के पास नारायणदास का- यस्थ को उपदेशकर तथा उसको साथ लेकर भीमरथी होते हुए ( पांडुरङ्ग ) श्रीविठ्ठलनाथजी की सेवा को पधारे । श्राविठ्ठलनाथजीने आज्ञा की कि : आप वि- वाह करिये । आपके दिये मैने काशीमें कन्या का सम्पादन करदिया है और उस कन्या में आपके घर मैं उत्पन्न होऊंगा ' । इस आज्ञाको आप कष्टसे स्वकार करके तथा - -- में । 1 । ९८ श्रीवल्लभादग्विजयभाषा। श्रीविठ्ठलनाथजोको प्रणाम करके नर्मदाके दक्षिणतटस्थ तीर्थोंमें स्नान करते हुए तथा- गुर्जरदेश ( गुजरात ) को पवित्र करते हुए पुदामपुर ( पोरबन्दर ) पधारे । वहाँ के उपवनमें 'कपूर सुदामबाल ' को उपदेश किया ओर उसे अपने साथ लिया। फिर द्वारका भगवान्दास ब्राह्मणको तथा त्रिवेदिराज और माधव दोनोंको शिष्य कर सिद्धपुर पवारे । वहाँ भीमनाथमें कोई स्त्री पुरुष स्वतः आये और प्रणाम कर कहने लगे । ' हमने जितने पुत्रलाभके उपाय हैं सब किये परन्तु अब तक हमें पुत्रलाभ नहीं हुआ। इस वक्त भी महारुद्रका अनुष्ठान करके जव आपका प्रभाव सुना तो आपके शरण आये है अब आप अनुग्रह करिये' । आचार्यचरणने उनको पहुन प्रकारसे समझाये और वरदान दिया कि तुम्हारे एक मास पीछे ही पुत्रो- त्पति होगा,। और पुत्रप्राप्ति के लिये गोरालाजनार्थ एक ब्राह्मग मी नियुक्त कर दिया। अनन्तर वहाँसे पधारे आर पूर्व वत् द्वारकाकी यात्रा की 1 फिर जब इनके पुत्र उत्पन्न होगया तब इनको वैराग्य हुआ और आपसे संन्यास लेनेकी प्रार्थना करने लगे अतः आपने इनको संन्यासके धर्म सुनाये। स्त्रीको संन्यासमें अनधिकार बताकर उसको दो तरह का पति के साथ अनुगमन बताया। फिर वे दंपती वृन्दावन गये और भागवतसंन्यास लेकर दोनों साथ ही मुक्त हुए । आचार्यचरणने उनके बालकका नाम गोपालदास रक्खा और उसको मन्त्रोपदेश कर प्रस्थान किया । अनन्तर पुष्करारण्य के मार्गसे वज पधारे । वहाँ ब्रजयात्रा की और एका नामक खतराणीका उद्धार किया । व. हाँसे कुरुक्षेत्र होते हुए बदरिकाश्रम पधारे। वहाँसे व्यासाश्रम गये। वहाँ एक शिला पड़ी थी उसको कृष्णदासने उटाई अत. आचार्यचरणने कृष्णदासको दो वरदान देने की प्रतिज्ञा की। फिर आपने उसके भीतर जाकर विल्वमङ्गलकी आज्ञासे श्रीव्यास. जीसे प्रमाण चतुष्टय ( वेद, गीता, ब्रह्मसूत्र, भागवत ) में जो सन्देह थे वे पूछे । व्यानजीने वे वर्णन किये और यों कहा । 'आप भाक्तका प्रचारकरना, सिद्धान्त-ग्रन्थों- का निर्माण करना, प्रतिपक्षोंका निवारण करना, और गार्हस्थ्य धारण का ॥'। आचार्यचरणने यह आज्ञा म्वीकार की और उनको प्रणाम किया। अनन्तर हरिद्वार के उपमार्ग से चलते हुए शूकरक्षेत्र ( मोरों) पधारे । वहाँ कृष्णदास को गुरुदर्शन की आज्ञा देकर कनौज होते हुए प्रयाग आये । कन्नौजम चतु:सम्प्रदायस्थ विरक्तों ने आपका आदर किया । फिर आप वहाँ से काशी पधारे । वहाँ दामोदरदास कृष्णदास आदि प्राचार्यचरण का देवविभूतिसे समर्चन कर रहे थे और आचार्यचरण पारायण कर रहे थे। उस समय ब्रह्मचारिवेष में । ।

। । तृतीययात्रा ९९ विराजमान श्रीमदाचार्यचरणसे ( पाण्डुरङ्ग ) श्रीविठ्ठलनाथजी के प्रेरित देवनभट्ट ने कन्यादान ग्रहण करनेकी प्रार्थना की। उसके प्रत्युत्तर में आपने कहा कि इस विषय को मातृचरण जानें। शम्भुभट्टने कहा कि ' अच्छा अब आपका कार्य सिद्ध होजायगा' । फिर आचार्यचरण काशी में प्रविष्ट हुए और वहाँ श्रेष्ठिपुरुषोत्तमदाप के धर ठहरे । मातृचरण के बुलाने के लिये शम्भु भट्ट को वहाँही ठहराया और आप जगन्नाथयात्रा को प्रस्थित हुए। कितनेही दिन के बाद सायङ्काल के समय गङ्गासागर पहुँचे । वहाँ रात्रिमें स्नानादि तो करलिये पर फलाहार न मिलने के हेतु क्षुधित ही रहे । तबतो भगवान् ने आपसे कहा कि — मुझे भूख लगी है आचार्यचरण आज्ञा करने लगे कि 'इस वक्त सिकेहुए व्रीहि (चिडुआ) कौन लासकता है ? ' । जब कृष्णदासने यह बात जानी तो उसी वक्त गये और ब्रीहि सेककर लाये। आचार्यचरणने वे भगवान् को निवेदन किये और पीछे स्वयं आपन भी ग्रहण किये तथा अवाशष्ट सब को प्रदान किये । फिर कृष्णदाससे आपने तीन वरदान माँगनेकी आज्ञा की । कृष्णदासने — मुखरता दोष नहीं रहना १ अन्तः- करणमें श्रद्धा का ठहरना २ मरे गुरुको आपके दर्शन देना ३ ये तीनों वरदान मागे । फिर आचार्यचरण सुन्दरवन के मार्ग से श्रीजगदीश पधारे। मार्ग में सुन्दरदास पर अनुग्रह किया और वहाँ से लौटे तब माधवदास पर अनुग्रह करते हुए पुनः काशी पधारे । इसतरह पाँच वर्ष में दूसरी यात्रा की (इति-द्वितीययात्रा) । -- जितने समय में आपने जगन्नाथयात्रा की उतने समय में इधर अपने देश से आपका कुटुम्ब आगया और आन्ध्र (तैलङ्ग) जातिमें जो परस्पर विरोध होरहा था वह भी शान्त होगया । इधर श्रेष्ठिपुरुषोत्तमदासने विबाहोपयोगी पदार्थ भी सम्पादन करदिये । फिर क्या था गणपति का स्थापन कर विवाह का आरम्भ किया गया । उसमें प्रथम समावर्तन करके आपका ब्रह्मचर्याश्रम हटाया गया । फिर आपके काका जनार्दनभट्टजी और माता रामकृष्णजी, विष्णुचित् उपाध्याय सुभद्राके वर रामेश्वरजी सरस्वतीके वर महेशजी मातुल लक्ष्मीपतिजी तथा शम्भुभट्टादिकों को आगे करके कन्यायाचनके लिये देवनभट्टके घर गये । वहाँ देवनभट्ट कृष्णार्य १०० श्रीवल्लदिग्विजयभाषा। रामार्य शङ्कर अच्युत विष्णुभट्ट सदाशिवदीक्षित आदि सब जनों ने मिलकर इने सबको निश्चयताम्बूल दिया और कन्यादानकी प्रतिज्ञा को। दूसरे दिन ग्रहमस्व हुआ। तृतीय दिवस दोनों तरफ वृद्धथुत्सव, वस्त्र अलङ्कार तथा दक्षिणादि का दान और महाभोजनादि हुए । फिर चतुर्थ दिन अर्थात् आषाढशुक्ला पञ्चमी को आपका विवाहोत्सव वडे समारोहके साथ हुआ और विवाहके समय गोत्रोच्चार भी हुआ । फिर वरका अतिथिपूजन हुआ जिसमें देवनभट्ट सुधा तथा उनके अन्यस- म्बन्धियोंने आपका पादप्रक्षालन किया। इसतरह यथाविधि आपका विवाह सम्पूर्ण हुआ। फिर प्रथम ही काका जनार्दनभट्टजीने वधूको दीक्षा दी। विवाह समाप्त हो जानेपर आचार्यचरणने औपासन विधिका प्रारम्भ किया और पण्मास पर्यन्त वहाँ ही निवास किया। अनन्तर आपके लिये तथा तार्तीय ( तृतीयकक्षाके ) दैवीवोंके उद्धारार्थ तृतीययात्राका प्रारम्भ किया। उसमें काशी से चलकर झारखण्ड बैद्यनाथ पधारे थे कि रात्रिमें भगवान् श्रीगोवर्धननाथजी ने आज्ञादी कि 'आप ब्रजमें आइये और मेरी सेवाका प्रकार सम्पादन करिये। फिर प्राचार्यचरण जगे और दामोदरदास 'कृष्णदास, रामदासादिकों को वह सब कथा वर्णन की । और वहाँ से ही ब्रज पधारे । मार्गमें पद्मनाभ, नारायण, तथा कुम्भनदास, को अङ्गीकार किये और वहाँ पधारकर श्रीनाथजी की सेवाका प्रकार सम्पादन किया । और रामदासको वहाँ रखकर मिथिला तथा अयोध्या के ऊपरके मार्गसे पुनः झारखण्ड पधारे । वहाँसे जगन्नाथ तथा महेन्द्राचल होतेहुए श्रीविठ्ठलनाथ पर्यन्त गये । वहाँसे नर्मदाके उत्तरतटके मध्यमार्ग से गुर्जरदेशमें बहुतेरे दैवजीवोंका उद्धार करते हुए द्वारका पधारे । द्वारकामें कुछसमय विराजे । और फिर मीराके पुरोहित राम के ऊपर अनु- ग्रह करते हुए भोजकटादि के मार्गसे लोहार्गल पधारे । वहाँ निवास करके कुरुक्षेत्र को छोड़कर गङ्गात्री यमुनोत्री तथा केदारनाथके मार्गसे बदरिकाश्रम पधारे । वहाँ वामनद्वादशीके दिन एकादशीके उपोषित आचार्यचरणको नारायण भगवान् ने मुन्यन्नसे पारण कराया । फिर व्यासाश्रम पधारे । वहाँ व्यासजीको प्रणाम कर आपने निवेदन किया कि 'जो आपने आज्ञा दी थी वह सब सम्पादन करदी। परन्तु श्रीमद्भागवतमें बहुतसी जगह पाठभेद तथा न्यूनाधिक पाठ और अनन्वित पाठभी दिखाई देतेहैं वहाँ क्या करना चाहिये ? जैसे 'भवतीनां वियोगोमे' यहाँ आत्मत्वाद्भक्तवश्यत्वात्सत्यवाक्त्वात्स्वभावतः अर्धका विचार कियाहै । - पर - । पूर्वचरित्रावच्छेदः। वह किसतरह प्रमाण है ! । तबतो व्यासजीने आपकी पुस्तक लेली और बोले कि इसमें शुद्ध शुद्ध रहजाओ और जो अशुद्ध हो सो चला जाओ '। फिर पुस्तक पसार कर दिखाई । उसमें सब शुद्धहीं शुद्ध पाठ होगये । अनन्तर श्राप अत्यन्त प्रसन्न होकर तथा उनको प्रणामकरके चले और हारद्वार पधारे वहाँ घोटकयोगी को घोडा बना कर उसका गर्वमर्दन किया। फिर वहाँसे कुरुक्षेत्रपधारे वहाँ एक रामदास पण्डित बडागर्विष्ठ था आचार्यचरणने उसे जीतकर उसपर अनुग्रह किया। वहाँसे बन में गिरिराज पर पधारे। वहाँ भगवान् की आज्ञा पाकर पूर्णमल्ल श्रे- छी श्रीगोवर्धननाथ का मान्दिर बनवाने को आया। आचार्यचरणने उसे शिप्य किया और वैशाखशुक्ला तृतीया को मन्दिर की नींव डालीगई। फिर आचार्यचरण भगवान् ( श्रीगोवर्धनधरण ) को प्रसन्न कर गोकुल पधारे । वहाँ विराजकर नारायण ब्रह्म- चारी के ठाकुर श्रीगोकुलचन्द्र का लालन कर अग्रपुर पधारे। वहाँ भी गर्जन क ठाकुर नवनीतमियाजी को प्रसन्न कर कभौज पधारे । वहाँ दामोदर श्रेष्ठीसे सेवित श्रीद्वारकानाथजी और पद्मनाभ से सेवित श्रीमथुरेशजी का प्रीति से सेवन कर अलर्कपुर पधारे । वहाँ रात्रिभे सोमेश्वरने आपको आज्ञादी कि 'भापने मेरा- सम्प्रदाय स्थापन किया है अतः सकुटुम्ब आप यहाँ निवास करिये। पृथ्वीमें तीन जगह वैकुण्ठभूमि है। चरणाद्रमें वृन्दाकी भूमि है १ चम्पारण्य में मालती की मू. मिहे २ और यहाँ धात्री की भूमि है । इन तीनों की ही तीन प्रकार की तुलसी हैं वनोद्भवा १ कृष्णा २ और श्वेता ३ , ! फिर आचार्यचरण उस आज्ञा को स्वीकार कर प्रभातमें वहाँसे पधारे । और काशीमें अपने घर आये। । इस तरह तृतीययात्रा आपने चार वर्ष में समाप्त की । इति तृतीययात्रा। अनन्तर मातृचरण के आज्ञानुसार पुरुषोत्तमदास श्रेष्ठी की सहायता से सीसह- आर ३००००ब्रामण-भोजन करने के लिये केशवभट्टके कथन से उसके सङ्केत-रूपसे ध्वजा आरोपण की गई । उस समय कितनेही मात्सर्यप्रस्त विद्वानों ने यह ढिंढोरा कर दिया कि यह काशी के विजय की ध्वजाहै । अतः काशस्थ आपसे विवाद करने आने लगे। जब विद्यार्थी लोग और खल लोगोंने विवादका आरम्भ किया तो आचार्यचरणने १०२ श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा। विचार किया कि इस तरह तो यज्ञकार्य , सेवाकार्य और गृहकार्य सब विच्छिन्न होते है । अतः आपने पुरुषोत्तमदास श्रेष्ठोके घर विराज कर पञ्चगङ्गा घाट पर सभा करवाई । सभामें सत्ताईस २७ दिन तक शास्त्रार्थ हुआ। सत्ताईसवें दिन जाते उपे- न्द्रादिक यति तथा और विद्वान् लोग भी पराजित हो गये । तथापि काशाके खल- लोग़ भला इसतरह केसे शान्त होसकते थे । उनने तो फिर भी आचार्यचरणको पत्रिकाएँ भेजी। आचार्यचरण ने भी एक पत्रिका लिखकर श्रीविश्वनाथके द्वारपर आरोपण करदी । उसे देखकर विद्वान् लोग तो चुप होगये पर दुष्टोंने तो उसे भी फाड डाली । तब तो श्रेष्ठीजी ने गजाकी आज्ञासे उनको धमकाये। अतः उनने अभि- चार शुरू किया। इस अवसरमें आपने हरिवंश पाठक वगैरा पर अनुग्रह किया और भार्या के द्विरागमादि संस्कार भी किये । आपके श्वशुर भागवत साम्प्रदायिक थे जब उनने संन्यास लेलिया तो सुधाने पञ्चदेवताओं के पूजनका धन भी आचार्यचरणके निवेदन करदिया। अनन्तर विश्वनाथजीकी आज्ञानुसार अ.प काशीसे पधारे । चरणाद्रिमें सम्प्रदा- यिकों की प्रार्थनासे आपने शकरकर्मन्दीको जीता । अनन्तर अलर्कपुर : अडेल ] पधारे और वहाँ ही निवास करने लगे । जब वहाँ से ब्रज पधारे उसवक्त सुप्रसिद्ध सारस्वत सुन्दासजी पर अनुग्रह किया और गोकुलमें निवास किया । फिर गिरिराज पधारे । वहाँ कृप्यद्रासजी पर अनुग्रह किया और कृष्णभट्टको आचार्य करके यज्ञभी किया । उसही समय वैशाख शुक्ल तृतीयाको दिन श्रीगोवर्धनधर का नवीन मन्दिर में स्थापन किया गया । उस वक्त वृन्दावनादिकांसे वैष्णव विद्वान् तथा महन्त लोग आये । उन सबका दान तथा मानसे अच्छा सत्कार किया गया। फिर पूर्णमल्लने चन्दन तथा धन श्रीनाथजीको अपर्ण किया। इसके अनन्तर आचार्यचरणने कृष्ण- दासजको श्रीनाथजीके अधिकारी किये । सेवामें शिप्योसहित माध्वसम्प्रदायी माधवा- चार्यको नियुक्त किये। परिचाएकीमें उदीच्य रामदासीको पाककार्यमें साचीहर [ साँ- चोरा] रामदागर्जाको, निरक्त वैष्णव तथा ब्रजवासियोंको अन्यकार्य तथा मन्दिरकी रक्षाके लिये नियुक्त किये । गायन कर्ममें कुम्भनदासजीको नियुक्त किये और आप रटुम्ब गोकुल पधारे । वहाँ आपकी कथामें सशिप्य केशवाचार्य आये । उनको मधुरामें विश्रान्त घाटपर जो यवन-यन्त्र ( जिसके नीचे होकर निकलने से हिन्दूलोग' चोटी कट कर यवन होजाते थे ) था उसके उतरवाने के लिये योगिनीपुर ( १ मुमसिद्ध सुरसागर मन्थके कती यही भक्तशिरोमणि सूरदासजी हैं.

पूर्वचरित्रावच्छेदः । १३ भेडे । केशवाचार्वने वहाँके पुम्द्व र पर आपका दिया हुअ यन्त्र बँध पिके नीचे होकर निकलने से यवन लोग हिन्दू हे न लगे । जब वह केवाहने यह बात सुनी तो उसही वक्त अज्ञात कि मथुर में जे ययन्त्र हे उरे उठाद। फिर क्या था यवन लोग आये और उनने उसही वक्त यन्त्र उठा दिया : अनन्तर श्रीम- दाचार्यचरण मशिन्य स्थानेश्वर ( ) पधार करने ममानन्द पर अनुग्रह किया और पुन. गोकल पारे । गोकुल में जब भापक है । वही , श्री प्रार्थनास सङ्कर्षण उनके गर्भने आये व यवनों के भयके किसे निज कुम्ब तथा निजमनु को वासुदेवादिकों के साथ अलपुर । अडेल ! भिजवाये और पीछेसे दा- मोददिको सहित प्रापभी वहाँ पधारे : वहाँ जन मापी मायके सब संस्बर हेच के तब राबत् १५६७ की अश्विन कृप्या द्वादशी के श्रीगोपीनाथजी का प्रादुर्भाव हुया ! अनन्तर उनके संस्कार किये गय और वैज्ञा भी गई ! नदातर अप काशी गये और वहाँ ज्यनिष्टोन । सोम ] यागके साधनके लिये श्रेष्ठी पुरुषोत्तमदा- सजीको नियुक्त कर ऋत्विजो की परीक्षा के काम्दे घर पारे और वहाँ विचित् उपाध्याय तथा रान्भुभट्टको मुख्य करके कारीपतिको आदि ले १२ बारह ऋालेजों की परीका ती! अनन्तर देशसे बुलाये हुए जनार्दनभट्टार्दिक सबजने आय ! इसवक्त आपके अग्रज रामकृष्णएभट्टजीका देहावसान होगयाथा ! अतः सबके शोकको दूर करने के लिये आपने उनको वैकुण्ठमें दिर जमान दिखाये और प्रयाग में सोमबागके लिये शाला शिविर आदिका निर्माण करवाया ! उन से.मया में सब की यजनोंको एक एक कामपर नियुक्त किये । जैले मातृचरणको सेवा के कार्दपर विचित् को उपा- ध्यायत्व पर-इत्यादि इत्यादि । इस तरह इस यज्ञमें सबको नियुक्त करके और प्राचा- र्यचरणने समागत पुरुषोंका दानमानसे अच्छा सत्कार करवाया और सबको खूब दक्षिणा भी दी ! अनन्तर यागको समाम कर तथा अवभृथस्नान करके अपने घर आये । एक दिन आचर्य चाणके उदरमें व्यथा हुई इन लो शिष्टमेट अपके- वास्ते औषध लाये । आपने उसे आग्नमें फेंकरिया और आपके उतरकी व्यापा मान्त होगई । एक वक्त आर ब्रज अरहे थे उस वक्त अयमांग- बिनुनिका शिप्य न पन्दिसट् अया और प्राचार्य चाणा की स्तुति करने लगा । स्तुति के नासे वह विमान में बैठकर वैकुण्ठ गया !

भीवल्लदिग्विजयभाषा। इसके अनन्तर आपने ब्रजयात्रा की। एकदिन श्रीवहूजी श्रापसे कहने लगोक 'आपने मुझे श्रीगोकुलेशजीके प्रादुर्भावके अर्थ उनकी सेवा बताई है उसे मैं करती रहती हूँ। पर आजकल श्रीगोकुलेशजी तथा मदनमोहनजी मुझे देखकर बहुत हँसा करते हैं तथा लाजित हुआ करते हैं इसका क्या कारण है सो आप वर्णन करिये तो आचार्यचरण कहने लगे । बस अब आपका मनोरथ सिद्ध होगया, अब शीग्रही प्रादुर्भाव होगा' । फिर सकुटुम्ब आप जगदीश-यात्राको प्रस्थित हुए और जगदीश- यात्रा करके वाराणसी होते हुए चरणादि पधारे। वहाँ भगवान् की व्यापिवैकुण्ठ- सीला प्रकट हुई। उसबक्त श्रीविठ्ठलनाथजी का स्वरूप अया और नन्दालयोत्सव भी हुआ। और यहाँ संवत् १५७२ में महालक्ष्मीजी के उदरसे गोस्वामि श्रीविठ्ठलना- जी का प्रादुर्भाव हुआ । वहाँस पुनः अलर्कपुर आये और वहाँ ही आप के संस्कार- हुए । इसके अनन्तर आपने पुनः ज्यात्रा की और श्रीगोपीनाथजी के यज्ञोपवीतका महोत्सवभी किया । फिर गजनधावन से नवनीतप्रियजी को लाये । इसके अनन्तर गङ्गासागर होते हुए अगदीशयात्रा को पधारे । इस वक्त आपने कृष्णचैतन्यजी से सङ्कम किया और रथयात्रा का उत्सव वहाँ. ही किया । अनन्तर जगदीशयात्रा से आकर हरिद्वारयात्रा में पधारे । वहाँ मेलाके कारण बड़ी भीड थी अतः आचार्यचरणने अपनी योगमाया से सबको सुलाकर पहले विरक्त वैष्णव लथा लकुटालोकि , केवल- राम, भगवानदास आदिकों को स्नान करवा दिया ।, बहाँसे. अडेल पधारे । वहाँ कविराजको शिक्षा दी तथा परमानन्द कान्यकुब्ज पर अनुग्रह करके उसे लीलाके दर्शन करवाये । इसके अभन्तरकी ब्रजयात्रा में सन्तदास पर अनुग्रह किया ! और ब्रजसे कुरुक्षेत्र पधारे। फिर गोपालदास तथा गङ्गाबाई पर अनुग्रह किया और द्वारका- यात्रा की । वहाँसे ब्रज आये और व्रजसे हरिमूर्ति लेकर अलर्कपुर ( अड़ेल) पधारे। उसही वक्त श्रीविहलेशजीका यज्ञोपवीतोत्सव किया गया । इति पूर्वचरित्रावच्छेदः । . इसके अनन्तर श्रीद्वारकेश पारे । और गोपीनाथजी की यात्रा- हुई। काकाजनार्दनजीने श्रीगोपीनाथजीका दक्षिण में विवाहभी करवा दिया। इसके अनन्तर उत्तरचरित्रावच्छेदः। १०५ भाचार्यचरणकी पुनः जगदीश यात्रा हुई । इस यात्रामें गङ्गासागरसङ्गम पधारे थे कि तृतीयस्कन्धकी श्रीसुबोधिनीजी पूर्ण हुई और आपके लीलामें पधारने के लिये भगवान्की प्रथम आज्ञा हुई । तदनन्तर आप ब्रज पधारे और आपके साथ गोपीना- बजी भी पधार । इस समयही श्रीगोवर्द्धननाथके मन्दिरमें गोपीमाजीके बडूजीकी दीक्षा हुई और. उस दिनसेही गोपीवल्लभभोग समर्पण होने लगा। इसके अनन्तर बजयात्रामें पधारे तब मधुवनमें पुनः द्वितीयाज्ञा हुई कि आप लीलामें आइये' फिर अप्रपुरमें सात्रीहर ( साँचोर ) उत्तमचोक द्विवेदीके ऊपर तथा कड़ापुरमें सम्बापात्रियके ऊपर अनुग्रह किया गया । फिर अडेल पधारे और वहाँही भगवान की श्राशासे आपने दशमपर सुबोधिनीजी पूर्ण की और एकादशपर आरम्भ की । इस वक्त आपको लीलामें पधारने की तृतीय आज्ञा दुई । फिर सभामें मातृचरणको उपदेश दिया तथा उनसे संन्यासकी प्रार्थना की। और मातृचरण तथा बहूजीका शोकहरण भी किया । अनन्तर श्रीगोपीनाथजीको आचार्य सिंहासन पर आरूढ़ किये और दामोदरदासादिकों को शिक्षा दी कि 'तुम विठ्ठलनाथको अच्छी तरह रखना और इनको शिक्षा देना। फिर बहूजीको प्रबोधन किया । तथा अपने अन्तः करण का भी प्रबोधन किया । दामोदरदासाविकों ने भी आपके साथ चलनेकी तथा संन्यास लेने की प्रार्थना की । आचार्यचरणने कहा कि तुमारे भागवतसंन्यास तो है ही केवल मेरे कार्य के लिये उद्ध्वादिकोंकी तरह यहाँही रहो। और संन्यासनिर्णय भी: सुनाया। जिसका माश्य यो है कि-- भक्तों को विरहानुभवके लिये संन्यास-श्रहण है। और रसमा भगवान् सब जगह स्फुरित होते हैं इस लिये हसन रुदन् गायन आदि किये जाते हैं और सर्वत्र भगवानकी ही भावना की जाती है। फिर चुप रहकर ध्याननिष्ठा रवी जाती है । जो मनुष्य मातृकुल, पितृकुल तथा गुरुकुलसे विशुद्ध होवें तथा जिनके, गर्भाधानादि संस्कार होचुके हों , जिनने वेद तथा वेदान विधिसे पदालिये हों , जिनने भनिषिद्ध तथा निष्काम नित्यनैमित्तिक. कर्म कर लिये हो. जिनने ब्रमनिष्ठ श्रोत्रिय गुरुका आश्रय किया, हो, जो विधिसे त्रैवर्गिक, कर्मको छोडके सन्ध्यावन्दन देवार्चन और वेदाभ्यासमें तत्पर हों, तथा, केवल ब्रह्मभावनामें रत हों और शमदममें जिनकी निष्ठा हो, उनको कुटीचकादि कमसे संन्यास, ग्रहण करना चाहिये । पर उनमें भी शिखा यज्ञोपवीत कषाय-वन तथा त्रिदण्डादि पुरस्सर श्रीवल्लभादग्विजयभाषा। संन्यासग्रहण ब्राह्मणको ही है। कषाय-वस्त्र तथा त्रिदण्डरहित तो क्षत्रिय और वैश्यको भी है । भगवद्भक्त ब्राह्मण, भगवान् तथा गुरुकी परिचर्याके लिये उनकी दासत्वभावनासे सब छोडकर शुक्लवस्त्रधारण पुरःसर संन्यास तो शूद्रको भी विहित है। इसके अनन्तर माध्वसम्प्रदायी और विष्णुस्वामिमतानुयायी माधवेन्द्रयति आये । आचार्यचरणने उनकी प्रशंसा कर उनको वहाँ रक्खे और उनसे संन्यासधर्म सुनवाने लगे । फिर आपने माधवोपाध्याय को बुलाकर पूछा कि 'भागवतसंन्यास- पद्धति' कहाँ है ! ! उनने कहा कि वल्लभदीक्षितकी विधान की हुई वह ' पद्धत आपके यहाँ ही है। फिर गोपीनाथजीके हाथसे पद्धति मँगाकर उनने संन्यास ग्रहण करवाया। उसमें माधवेन्द्रयतिने प्रेष दिखाया और — पूर्णानन्द ' यह नाम रक्खा । फिर आचार्यचरणने कुटीचकाश्रम ग्रहण किया और काषाय-वस्त्र त्रिदण्ड शिखा यज्ञोपवीत धारण करते हुए तथा स्नान सन्ध्या भगवत्पूजनादि कर्म करते हुए और अपन घरमें भोजन करते हुए छः दिन तक अपनी बैठकमें रहे। अनन्तर बहूदका- श्रम ग्रहण करके ग़गातीरपर रहते हुए तथा अपने सम्बन्धियोंके यहाँसे भिक्षा ग्रहण करते हुए आठ दिन तक रहे । फिर परमहंसाश्रम ग्रहण करके काशी पधारे । मार्गमें आप वैष्णव ब्राह्मणों के सात घरोंसे भर्जितधान्य, सत्तू , फल वगैरा लाते और उसको भगवान्के निवेदन करके तथा उसमें से भूतबलि निकालके और उसे तीर्थके जलसे धोकरके भोजन करते । मार्गमें जो वैष्णव समाज मिला वह सब आपके आगे तथा पीछे लग गया और शव घण्टादिके नाद तथा गद्यादिकसे स्तुस्ति करने लगा । इस तरह संन्यासव्रतका आचरण करते हुए आप अठारह दिनमें काशी पहुँचे । वहाँ हनुमान् घाट पर सात दिन तक पारमहंस्य-व्रतमें रहे ! फिर आपने केवल कोपीन मात्र लगाकर भग़वती भागीरथीके शुभ्रज़लमें प्रवेश किया। उस वक्त गोपीनाथजी वगैरा आये और कहने लगे कि हम लोगोंको क्या करना चाहिये । उसके प्रत्युत्तरमें आपने खडीसे शिलाके ऊपर साढ तीन श्लोक लिखे । अनन्तर आप नाभिमात्र जलमें उतरे और नेत्र मींचकर परमानन्द-विग्रह श्रीपुरुषोत्तमको निजात्मासे अभिन्न चिन्तन करते हुए संवत् १९८७ के आषाढ शुक्ल द्वितीया पुष्या- में मध्यान्हके समय ज्वाला-पुञ्जके मार्गसे व्यापिवैपुण्ठ पधारे । उस वक्त आकाशसे घुप्पवृष्टि हुई और स्वर्ग में नृत्य गीत तथा वाघ होने लगे । जो लोग उस समय आपके दर्शन कर रहे थे उनको बडाभारी शोक हुआ। गोपीनाथजीको माधव यती- ।

उत्तरचरित्रावच्छेदः। न्द्रने समझाये तब आपने शोक छोडकर श्रीमदाचार्यचरणका यतिधर्मके अनुसार पारलौकिक संस्कार किया । अनन्तर प्राचार्यचरणके सिंहासनपर श्रीगोपीनाथजी विराजे और श्रापकी मर्यादाका पालन करते हुए भागवतधर्मका प्रचार करने लगे। श्रीगोपीनाथजी गापः लमन्त्रका पुरश्चरण करने के लिये गोवर्द्धनपर्वतपर पधार कर श्रीनाथजी का सेवन करने लगे । इसके अनन्तर आप अपने पुत्रको काका श्रीविठ्ठलनाथनी के पास छोडकर श्रीजगन्नाथजी पधारे और उनके मुख रविन्दमें प्रविष्ट हुए । सब जन ने ( आपके पुत्र ) पुरुषोत्तमजी को बालक जनकर श्रीविठ्ठलनाथाचार्यों को मिहाम- नारूढ़ किये । पर श्रीगोपीनाथजी की महिला ( बढ्जी ) इस वातसे अप्रसन्न हुई । और देवर श्रीविठ्ठलनाथजी से विरोध करके आचार्यचरण के पुस्तक तथा धनादि सब आपने ग्रहण कर लिये । तदनन्तर श्रीविठ्ठलनाथजी ने दामोदरदाससे श्राद्धदक्षिरणामें अपने सिद्धान्तका अवगमन क्रिया । और सब पुस्तकें मुख से लिखवाई तथा वैष्णवलो- गोंसे द्रव्य सञ्चय किया। सब भट्टलोगों की सम्मतिसे श्रौत तथा स्मार्तधर्मका प्रचार किया । और तातपाद श्रीमदाचार्यचरणके अभिप्रेत पुष्टिभक्तिधर्मका दामोदरदायकी सम्मतिसे प्रचार किया । आर्यलोग आचार्थचरण (श्रीवल्लभाचार्यजी) के चौरासी ८४ ग्रन्थ चौरासीही ८४ बैठक और चौरासीही भक्त तथा चौरासीही कथाएँ कहते है ! ग्रन्थोपसंहार, इस चरित्रविजय ग्रन्थमें जैसा आचार्यचरणका चरित सुनाया वैसा लिखाहै इससे श्रीमदाचार्यचरण प्रसन्न होवें । यह ग्रन्थ संम्वत् १६५८ फाल्गुन शुक्ल [ द्वितीया] रविवारको नर्म- दाके तटवर्ती चमत्कारिपुर में पूर्ण हुआ ॥ इति श्रीवल्लभदिग्विजयभाषा सम्पूर्णा ॥ इति शुभम् ॥

Srivallabhadigvijaya

Title
Srivallabhadigvijaya
File name
Srivallabhadigvijaya
Text
OCR done
Published
2005/12/31
Publisher
Shri Vallabha Publication, Delhi
Language
Sanskrit
Pages
142
Library
Allahabad University, Allahabad
Classification
Language.linguistics.literature
DLI number
485082
Barcode
5990010098150.00
Scanning centre
IIIT, Allahabad
Digital publisher
Digital Library of India
VMLT id
hOKXCrMxt3j
Download PDF

Srivallabhadigvijaya