·MAXDUKTA RAHASYA VIVRITI
( An open sesame to the landukya )
SOME OPINIONS
1. Very useiul to the students of Adwaita Vedanta who
follow the modern method as well
as the ancient
one. Svamiji's Commentary on the Karikas shows
the elegth of his knowledge in the subject, the clarity
this expression and his lucidity in style.
The Sunday Standard
2. Mis is act merely a commentary on the Karikas of
Gowturalia. The author covers a much wider ground,
takic, icto acccant all relevant criticism and
discusses threadibare the implications of the Advaita
standpoint ris a ris the cther systems.
The Vedanta Kesari
3. The Introduction in English and the Bhumika in Sanskrit
are both scholarly and valuable.... The language
is casy and forcible ... This is a book that requires
and deserres careful study. The Prabuddha Bharata
Wh
4. It is an erudite and scholarly work explaining the
Upanishad and Karika passages fully and thoroughly
with appropriate headings, and often criticises views
beld by others ...The language employed in the
commentary is majestic and beautiful and che rarely
comes across snch writing nowadays. The Hindu
THE
ADHYATMA PRAKASHA KARYALAYA
HOLENARSIPUR ( Hassan Dist. )

·अध्यात्मग्रन्थावाल:
THE
MUNDAKA UPANISHAD
WITH
Sri Shankara's Commentary
Edited with Notes
By
SRI SWAMI SATCHIDANANDENDRA SARASWATI
मु ण्ड को प नि षत्
श्रीशाङ्करभाष्यसंयुता
श्रीसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीसंयमिभिः
संशोधिता भाष्यटिप्पणेन समलङ्कृता च
क्रमाङ्कः १०४
होळेनरसीपुरे,
अध्यात्मप्रकाशकार्यालये
प्राकाश्यं नीता
शकाब्दाः
१८८२

·First Edition, 1960
1000 Copies
ATL Rights Reserved
by
The Adhyatma Prakasha Karyalaya,
Holenarsipur, Mysore State.
Printed in India
by
Y, Naras&ppa,
at
The Adhyatma Prakasha Press, Holenarsipur.

·GENERAL PREFACE The present edition of Sri Shankaracharya's Upanishad-Bhashyas, is intended for readers who wish to have at a moderate price the plain text of Shankara's works unencumbered by commentaries and sub-commentaries but provided with such aids study as a beginner is likely to neud in appreciating the original. Every volume of the series has been provided with an introduction, Short Notes on points of special interest, References to parallel passages in the other works of the great Acharya, a Summary of the Upanishad, and an Index. It is hoped that the systematic division of the text into paragraphs with indication of importanı various readings, the tracing of quotations to their originals, and the close attention paid to typographical details will all combine to make this edition specially convenient for the earnest reader- PUBLISHERS

·PREFATORY REMARKS.
The Teaching of the Upanishad
This is the third of the series of small
Tpanishads edited by me for publication by t]
Adhyatma Prahasia Karyalaya.
The special features embodied in its teaching a
(1) The distrissal of Karma and Upasana after
vriei notice as belonging to the lower doctrine
1931 faul) not conducive to immediate release
21 The tracing of the entire universe to its origir
source, the Indistructible (ETH) as the First Causele
Cause of all, and hence concluding that the or
reality underlying all phenomena, is that eterr
Brahman, really free from all attributes ; (3) givi
important directions, moral as well as spiritual,
such aspirants as desire to intuit that Reality; a
finally, (4) showing how this Higher Wisdom enab
one to realize one's eternal identity with Brahm
in this
Very
life.
Shankara's Bhashya and the Gloss thereo
Shankara has, in his inimitable style, shown hi
this teaching is essentially in consonance with that
all other main Upanishads. I have attempted
amplify his views in niy Notes by references to oth
Bhashyas of that great teacher, in order to strength

·he conviction of the student as to the uniformity of ull Vedantic Revelation. The Glossator on the Bhashya, generally known as Anandagiri, must be distinguished from his namesake who has explained the Brihadaranyaka or the Sutra Bhashya; for he believes in the doctrine of many souls ( tapas:, ride Gloss on Bhashya 1-2-1 of the Upanishad) while while the other Anandagiri upholds the doctrine of a Single Individual Soul. Being a recent writer on Vedanta, he has naturally read many a tenet from the later schools of sub-commentaries into the Bhashya, which circumstance has rendered many passages un-intelligible to students of Shankara. It is hoped that the Notes now offered will throw some light upon such intricate parts of the Bhashya. Among the pandits that have looked through the manuscript and offered usefull suggestions, I should specially mention Pandita Prarara H. Anantha Murthy Sastrigal and Parakkaje Subrahmanya Bhatta, Vedanta Siromani and Visharada. My Narayana Smaranams to all these. Holenarsipur, 14-10-1960 EDITOR

·PREFATORY REMARKS.
The Teaching of the Upanishad
This is the third of the series of smal
L'panishads edited by me for publication by t
Adhyatına Prakasha Karyalaya.
The special features embodied in its teaching a
(1) The disrrissal of Karma and Upasana afte
brief notice as belonging to the lower doctrin
(ra) not conducive to immediate releas
(2) The tracing of the entire universe to its origii
source, the Indistructible (32") as the First Causel
Cause of all, and hence concluding that the o:
reality underlying all phenomena, is that eter
Brahman, really free from all attributes ; (3) giv
important directions, moral as well as spiritual,
such aspirants as desire to intuit that Reality; á
finally, (+) showing how this Higher Wisdom epat
one to realize one's eternal identity with Brahn
in this very life.
Shankara's Bhashya and the Gloss therec
Shankara has, in his inimitable style, shown!
this teaching is essentially in consonance with thai
all other main Upanishads. I have attempted
amplify his views in my Notes by references to ot
Bhashyas of that great teacher, in order to strengt

·the conviction of the student as to the uniformity of all Vedantic Revelation. The Glossator on the Bhashya, generally known as Anandagiri, must be distinguished from his namesake who has explained the Brihadaranyaka or the Sutra Bhashya; for he believes in the doctrine of many souls ( FTALELEEF:, ride Gloss on Bhashya 1-2-1 of the Upanishad) while the other Anandagiri upholds the doctrine of a Single individual Soul. Being a recent writer on Vedanta, he has naturally read many a tenet from the later schools of sub-commentaries into the Bhashya, which circumstance has rendered many passages un-intelligible to students of Shankara. It is hoped that the Notes now offered will throw some light upon such intricate parts of the Bhashya. Among the pandits that have looked through the manuscript and offered usefull suggestions, I should specially mention Pandita Prazara H. Anantha Murthy Sastrigal and Parakkaje Subrahmanya Bhatta, Vedanta Siromani and Visharada. My Narayana Smaranams to all these. Holenarsipur, 14-10-1960) EDITOR ·8 ಒದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆಯೆ ?- ಎಂಬುದೇ ವಿಚಾರಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಮತವು ಅನುಶಾಂಕರಮ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರಸ್ಥಾನದವರ ಮತವೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ತೋರುವದೇನೆಂದರೆ : 'ಮಾಯಾಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಚೈತನ್ಯ ಪ್ರತಿ ಬಿಮ್ಯಾನುಸಜ್ಜಿತಃ | ಮಹತ್ಕಾಲಪುಮಾಂಸಃ ಸ್ಯುಃ ||” (೨-೩೨) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ, ನಿರೀಶ್ವರವಾದಿಗಳಾದ ಸಾಂಖ್ಯರಿಗೆ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವುಂಟಾಗುವದೆಂದೂ ಮಾಯೆಗೂ ಆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಕ್ಕೂ ಆದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ (?) ಮಹಕ್ಕು, ಕಾಲ, ಪುರುಷರು ಉಂಟಾಗುವರೆಂದೂ ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಹತಾಭಿಪ್ರಾಯವು ಹೇಗೆ ಗಂಟ್ಟು ಬಿದ್ದಿತು ? ಈ ಕಗ್ಗಂಟನ್ನು ಬಿಡಿಸುವದು ನಮ್ಮಿಂದಾಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ (೬-೪೦) ಸಾಂಖ್ಯರ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳ ವಿವರವೂ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿವರಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ೩. ಜೀವನೂ ಈಶ್ವರನೂ “ಈಶ್ವರತ್ವವೂ ಜೀವತ್ವವೂ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವವೂ ಎಂಥದ್ದು ? ಅದನ್ನು ಜೀವನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನು ?' ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾದ ಶಿಷ್ಯನ ಮುಖ ದಿಂದ ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸಕಾರರು ಹೊರಡಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ 'ಸರ್ವಜ್ಞ ಸರ್ವಕರ್ತಾ ಚ ಕಥನಾತ್ಮಾ ಭವಿಷ್ಯತಿ ? (೧-೭) (ಜೀವಾತ್ಮನು ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಸರ್ವಕರ್ತನೂ ಆದ ಈಶ್ವರನು ಹೇಗಾದಾನು ?) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿ ಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಒಳಗೇ ಇದ್ದು ಕೊಂಡಿರುವ ಜಗತ್ತು ಹೊರಗೆ ಇರುವಂತೆಯೂ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನೊಳಗಿದ್ದ ಪ್ರಪಂಚವು ಹೊರಗೆ ತೋರುವಂತೆಯೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ತೋರುತ್ತಿರುವದು (೪೩ ೪೪) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವಿದೆ. ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿರುವ ನಾಮರೂಪ ಬೇಜವು ಜಗತ್ತಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಶಾಂಕರಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾಯೆ ಹೊಗುವದು ಹೇಗೆ ?-ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ 'ಅನಾದಿಮಾಯಯಾ ಸುಪ್ರೊ ಯದಾ ಜೀವಃ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆ 1 ಅಜಮನಿದ್ರಮಸ್ವಪ್ನಮತಂ ಬುಧ್ಯತೇ ತದಾ || ೨ ಎಂಬ (ಗೌ. ಕಾ. ೧-೧೬) ಕಾರಿಕೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಶ್ರೀಗೌಡ ಪಾದರ ಮತದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ನಿದ್ರೆಯೂ ಕನಸೂ ಹೊಗುವವೆಂಟಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇನೂ ಬೆಳೆಯಿಸಿಲ್ಲ, ಈಶ್ವರನು ಸರ್ವಜ್ಞನು, ಸರ್ವಶಕ್ತನು ಎಂಬುದು ಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ವಾದ ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು 'ಸರ್ವಕರ್ತನು' ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇನೂ ಕಂಡು . ಬರುವದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಮಾತ್ರ ಈಶ್ವರನ ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸರ್ವಜೀವರಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಈಶ್ವರನೇ(೨-೨೧) ಎಂದು ವಾದಿಸಿದೆ.

·अध्यापिण्यासिनन्यमापद्येत । न चैतदेवामिनि मुण्डके प्रतिपादितं विषयमहत्वममि. लायव भगवत्पादानामत्र मान्यप्रणयने प्रवृत्तिरासीदिनि मन्तव्यम् । अल्पाकाराया- भयन्तामुपनिदि हि सवेदान्ततात्पर्यत्रिययभूता ब्रह्मविद्या साधनफलसहिता अनितरलाधारण्या प्रक्रियया प्रतिपादिता दृश्यत इति ।। उपनिदिन ब्रह्मविद्येत्रोच्यते मुख्यवृत्या । सा चेयं न केवलं ब्रह्मणा प्रथमजन प्रॉकत्वात् . किं तर्हि परब्रह्मविषयत्वादपि ब्रह्मविद्या' इत्यन्वर्थनानी । सर्वापानपि विद्यानां स्वोपकारकत्वेनाभिव्यनि हेतुत्वान् , सर्वविद्यावेद्यविषयाणां परमार्थस्वरूपभूतस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकत्वात् स्वविषयभूते ब्रह्मण्येतस्मिन् विज्ञाते विजयान्तरानवशपाचेयं 'परा विद्या' इस शिरसा व्यपदिष्टाऽत्र । वेदोककर्मोपासना- तत्पनियादा तु विद्या अपरा विद्या' । तद्विषये विदित न किञ्चिदपि तत्स्वती चिड़ित सादिति वस्तुतः सा आवद्य वेति निश्चित्य तस्या विरक्तः सन् सत्यादिमाधनानि ध्यानयोगं चानुतिष्ठन् परं ब्रह्म विदित्या, अविद्यादिसंसारहेतुं नितरां नायित्वा प्राव भवतीति प्रतिपादिनमत्र । जादब्रह्मविद्यारूपोपनिष- प्रतिपाइकत्वाइन्थोऽपि 'उपनिषत्' इन्युच्यते भत्त्या। अत एमां मुण्डकोपनिषद याचिख्यामिता सन्यते स भगवान भाज्यकारः ।। भाष्ये जिज्ञासुभिरवधेया विषयाः भाष्येऽस्मिन् भगवत्पादादा-ताया असामानके लक्ष्यन्ते । नत्र उपनिषदाधारणाद्वैतप्रसाधनप्रकारः, कर्मज्ञानस्वभावनिरूपणम् , मुक्तिस्वरूप- निर्धारणन् , ज्ञानसाधनस्थाननिर्देशश्च - इत्येवमेतञ्चतुष्टयमत्र विशेषत उल्लेखनीय . भवति॥ + , . , . उपनिषदोऽद्वैतपरत्वम् - परविद्याविषयभूतं परमार्थतत्त्वमत्रोपनिषदि 'अक्षरम्', 'ब्रह्म', 'पुरुषः', 'आत्मा', 'सत्यम्' - इति च व्यपदिष्टम् । तत्र च अक्षरम् (१-२-१३, ३४) । अक्षरयात् , अक्षतत्वात् , अक्षयत्वाच; (२) ब्रह्म (३-१-७, ७१) बृहत्त्वात् , सर्वतो व्याप्तत्वात् , देशकालपरिच्छेदरहितत्वात् ; (३) आत्मा (२.१.४, २-२-७, ४३, ५६) प्रत्यक्चैतन्यस्वरूपेण सर्वस्य हृदयाकाशे नित्यमभिव्यक्तत्वात् : (१) सत्यं च (२-१-१, ३६) परमार्थसल्लक्षणल्वात् । तदेताशात् निरस्तदृश्यत्वग्राह्यत्वादि- सर्वविशेषात् (१-१-६, १५), व्याकृताव्याकृताभ्यां विलक्षणात् (२-१-२, ३७), 1. अत्र प्रथमनिर्दिष्टं सङ्घयात्रयं मुण्डकखण्डमन्त्रसूचकम् , अनन्तरनिर्दिष्टा तु भावभागसवयति ज्ञेयं सर्वत्र । एकैच सङ्ख्या चेद्भाष्यभायपरामर्शिकेवेति च ॥ , ·सर्वसंसारिधर्मविजिनात् १२-१-२, ३८), अक्षरादिशब्दगम्यात् परमार्थ- मस्तुनः सकाशान् सर्वमन्याकृतप्राणमनोभूतभौनिकादिकं नामरूपाभ्यां व्याकृतं क्रियाकारकफलाश्रयभूनं जगदनृतरूपं (१-१-८, १७) जायते. अपुत्रात्पुरुषादिन म्बमष्टपुत्रादि (२-३-३. ४०. ४१). तस्मिन्नेव च लीयते । एवं विविधाश्चेतना जीबा अपि दीप्तामेरिव सरूपा विस्फुलिङ्गाः देहादिनामरूपोपाधिभेदमनुविधीय- मानाम्नत्तदुपाधिभेदप्रभवमनु प्रभवन्ति, नत्तद्विलयमनु विलीयन्ते चेति (२-१-१, ३६) नाम्ति यभोपणितादृक्षराद्वयतिरिकं चेतनाचेतनप्रविभक्तमिति श्रुतेन्तदक्षरं सर्वदा सर्वथाप्यनामिन्युनं भवनि । आदावन्ते च यज्ञान्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा इति न्यायाजायमानस्यापि जगतो मायोपमजन्मत्वातन सद्वितीयत्वानुपपत्तेः ॥ तदेवम् , अक्षरपुरुषापराभिधेयं ब्रह्मैवेई विश्वमिति (२-१-१०, ४९) अब्रह्मप्रत्ययस्तु सर्वोऽविद्यामात्र (२-२-१२, ६१) इति च सिद्धम् ॥ - कमज्ञानयो िवरोधः भान्येऽस्मिन कर्मज्ञानयोः स्वरूपतो हेनुतः फलतश्च विरोध एवेति प्रदर्श्यते । कर्मशब्देन चात्र अपरविद्याविषयभूनं कादिसाधनक्रियारूपं विधिप्रतिषेधलक्षणं प्यापारमामान्यं ग्राह्यम् । नत्र कर्मणि तावत् कधिनेककारकोपसंहारद्वारेण स्वाक्यज्ञानादन्यत्र विद्यतेऽनुष्योऽर्थः, ज्ञानविषये तु शब्दप्रकाशितार्थज्ञाननिष्ठा- व्यतिरिक्तानुटानापेक्षा न विद्यते (१-१-५, ६; १४) । किञ्च स्वाभाविकाविद्या- कामकर्मदोषवत्पुरुषानुष्यं कर्म (३-२-१२, ३२) । अत एव हि कर्मानुष्ठातारः स्वस्वकामनियुताम्तत्तत्फलभोगाय तैस्तैः कामवेष्टितास्तदनुगुणं शरीरं गृह्णन्ति ; आत्मज्ञानिनस्तु स्वात्मभूतब्रह्मप्रावाऽऽतकामा इहैव जन्मनि धौधौं विद्यया प्रविलाप्य परिनिवृता भवन्ति (३-२-२. ७६) । फलं च कर्मणो दक्षिणोत्तरमार्ग- लक्षणं नरकतिर्यगादिलक्षणं वा सर्व कृतकत्वाद्देशपरिच्छिन्नत्वाच्च अनित्यम् ; ज्ञान. फलं त्वधिकारिणः स्वात्मभूतब्रह्माव्यतिरिक्तत्वात्स्वाभाविकं न च देशपरिच्छिन्न मिति परममृतम् (१-२-१२, ३२, ३-२-६, ८०) इति ॥ तदेवं कर्मज्ञानयोस्तमःप्रकाशयोरिव विरुद्धस्वभावयोः सहभावासंभवात् , ज्ञानकर्मममुच्चयानुष्ठानेन मोक्षमातिष्ठमाना वादिनो भ्रान्ताः । संन्यासनिष्ठेव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधन मिति श्रुत्युद्धोषितमपि ते न विगणयन्ति (भव. भा. भा. २: ३-२-६० ८०), अपरविद्यान्तर्गतमुपासनमेव परविद्यात्वेन विपर्यस्यन्ति, संसार- गतिमेव चोत्तरायणलक्षणां मोक्षं मन्यन्ते (१-२-११, ३१) - इति सिद्धान्तितं भगवदिराचार्य:

·11 , 4 मोक्षस्वरूपनिर्धारणम् 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति (३-२-९, ८३) इति सावधारणमुद्घोषयन्ती श्रुतिरविद्यापनिबन्धनिवृत्तिमात्रं मोक्षमावेदयति, न देश- परिच्छिन्नप्राप्तिम् (३-२-६. ८०)। अविद्याकामकर्माणि ज्ञानाविर्भावसमसमय विनश्यन्तीति च (२-१-१०, ४९; २-२-९, ५८, ३-२-२, ७६) इहैव जन्मनि प्राप्यां सद्योमुक्तिमवधारयतीति च भाष्यकाराभिप्रायः । ज्ञानोदये सर्वकर्मक्षयात्सद्यः शरीरपातः इति मण्डनाद्यभिमतसद्योमुक्तिवादो वा. ज्ञानिनोऽपि प्रारब्धकर्मफलमुपभुञ्जानस्याविद्यालेशोऽवशिज्यत इति वदतामर्वाचीनव्याख्यातॄणां मतं वा न कथंचन सङ्गच्छते भाज्यकारमतेन । उपनिषदि हि ज्ञानिनां देह- वियोगकालः 'परान्तकालः' (३-२-६) इति परिभाषितः । ज्ञानिनश्च शरीर- पातानन्तरं देहारम्भिकाः प्राणादिकला स्वं स्वं कारणं गता भवन्ति (३-२-७) इस्युक्तम् । ज्ञानतृप्ताः शरीरपातकाले सर्वात्मभूतं ब्रह्मैवाविशन्ति (३-२-५) इत्युपदिष्टम् , विद्वान् स्वनामरूपे विहाय नद्य इत्र समुद्रं पर त्वरं पुरुषमुपैति (३-२-८) इनि चाभिहितम् । सर्वमेतदालक्ष्य विदेहमुक्तिरेव मुख्या मुक्तिरिति माभुत्कस्यचिदपि मतिरिति भाष्यकाराः 'महाकाशे घटाकाशवत्' (३-२-६, ८०)। ‘जलाद्यपनये इव सूर्यादिप्रतिबिम्बाः' (३-२-७, ८१) इति च जीवब्रह्मैक्य- विशदीकरणाय दृष्टान्नावुदाजहः। अत्रापि घटाकाशस्य नित्यं महाकाशादनन्यत्वं प्रतिबिम्बस्य च नित्यं विम्बाव्यतिरिक्तत्वं च विवक्षितांश ग्रहीतुमसमर्था अर्वाचीन- वेदान्तिनः केचिदवच्छेदवादः, प्रतिविम्बबादः - इति च वादद्वयं विकल्प्य जीव- स्वरूपविषये विवदमाना दृश्यन्त इत्यहो मोहस्य माहात्म्यम् ! .. आत्मज्ञानसाधनानि वाक्यार्थज्ञानमात्रान्मुक्तिरिति शासतां भाष्यकाराणां प्रक्रियायां का वा आवश्यकता अध्यात्मसाधनानामिति केचिच्छकेरन् । तत्रायं समाधिः - इदं तावदिहावधेयं यद्ब्रह्मविद्या नाम न किञ्चिल्लौकिक विज्ञानमिति । यत्कारणं सर्वस्यात्म- भूतमिदं ब्रह्म शब्दादिविषयबुद्धिसाक्षित्वात् न बहिरिन्द्रियप्रधानर्बाह्यप्रत्ययानु- सारिभिरशुद्धमानसाह्यम् , न लौकिकविज्ञानगोचरम् , किन्तु आत्मप्रत्ययानु- सारिमिरेव शास्त्राचार्योपदेशजनितेन शमदमध्यानसर्वत्यागवैराग्योद्भतेनैव विशिष्टेन ज्ञानेन विज्ञानशब्दवाच्येन शक्यमवबोद्धम् (१-२-१२. ३२ ; २-१-१, ३६ ; २-२-८, ५५, ३-१-८, ७२)। यद्यपि वेदाध्ययन- २-१-१०,१९, ·14 . . अनी भाष्यबहि तो नानाजीववादः ' इति । बृहदारण्यकमान्यव्याख्यातापि 'यो यो देवानाम् ' (१-४-१०) इति भाष्यव्याख्यानावसरे प्राह नानाजीव- वादम्य तु नाचमरः प्रक्रमविरोधान्' इनि । अपि च मुण्डकोपनिषद्भायटीकायां लिन्वितं दृश्यते । अविद्यापगमश्च ब्रह्मावगतिरवेति व्याख्यानमस्मामिः ज्ञातोऽर्थ- तज्ज्ञप्तियां विद्यानिनिरिन्येतहयाख्यानावसरे' (पृ. ७) इति । ज्ञातोऽर्थ- मज्ञप्तिा नदज्ञानहानिः' इति वाक्यम् इष्टसिद्धी (८-२, पृ. ३६९) दृश्यते । अनोऽनेन इष्टमिद्विरपि व्याख्यानन्यनुमीयेत । परंतु यद्येवमेव तथ्यतः, तदा अोवैकमविद्यया बन्यने मुन्यने चेतीसिद्विवादसिद्धान्तोऽस्याप्यनुमतो भवेत् । न चैतदेवम् । अतो ननमिदं वाक्यमन्यव स्थितमनेन व्याख्यात्रा परामृष्ट- मिन्यु यं भवनि ॥ भवतु वेदं यथा तथा. भगवतो भाष्यकारादत्याकालिकोऽय मिति तु निर्यवाइमेनन् । एवमादिकारणात् , अस्यां टीकायां यद्यद्भाष्यानुगुणं पूर्वापर- मंदर्भानुगुणं च, तन्नावमङ्गीकृत्य भान्यविरुद्धतया प्रतिभासमानं व्याख्यानं नैवाटतमसदीयटिप्पणे । अत एव च प्रणवो धनुः' (२-२-४). इति मनोमयः प्राणशरीरनेता' (२-२-८) इति च वाक्यद्वयं प्रकरणं विच्छिद्य भाज्यविरोधमप्य- विगणय्य क्रममुनिफलकध्यानविधायित्वेन व्याख्यातवतोऽस्य मतं प्रत्याख्यात- मधम्नादिनि ज्ञेयं सुधीमिः ॥ भाष्यकारा चीन विवरणकारादिमिरारचिता अनिर्वचनीयमूलाविद्याप्रक्रिया तत्र तत्रानेन टीकाकारण भाष्यकारीयत्त्वेन प्रदर्शिता दृश्यते। विशिष्य च 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' (२-२-९) इति मन्त्रभाष्यगतं 'हृदयग्रन्धिः अविद्यावासना- प्रथयो बुद्वयाश्रयः कामः' इति व्याख्यानमधिकृत्य टीकाकारण कृतं समालोचनं मननीयमस्तीनि नदीयान्येव वाक्यान्यत्र वाचकमहाशयेभ्य उदाहियन्ते - * अविद्यावागनाप्रचयो भिद्यत इति कोऽर्थः ? किं बुद्धौ विद्यमानाया- मंविद्यादिनेदो जानफलम् - किं वा तन्नियती ! नाथः । सत्युपादाने कार्यस्यात्यन्तो- च्छेदासंभवात् । न द्वितीयः । ज्ञानस्याज्ञानेनैव साक्षाद्विरोधप्रसिद्धः । किञ्च बुद्धिरप्यनादिः सादिवा ? नाऽऽयः ? नाऽऽद्यः एनम्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति श्रुतिविरोधात् । नान्त्यः । प्रलये ब्रह्मज्ञानं विनैव बुद्धेर्नाशसंभवात्तदानर्थक्य- प्रसान् । सादित्वे च बुद्धरुपादानं साक्षाब्रह्म चेत्तन्नाशं विना अत्यन्तोच्छेदो न स्यात् । माया चेत्सा द्रष्टगतज्ञानेन नोच्छेदमर्हति । लौकिकमायाविगतमायाया द्रष्टुगतज्ञानेनो- छेदादर्शनात् । किच बुद्धच्छेदो न तस्याः फलम् , स्वनाशस्याफलत्वात् । नात्मनः । तस्य बुद्धिप्रसाभावेन तदुच्छेदस्याफलत्वात् । किञ्च, आत्मनोऽविद्यायनाश्रयत्वामि- धानं श्रुतिविरुद्ध प्रच?)क्रमे । अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः' इति श्रवणान् । उपसंहारे ।

·15 व अनीशमा शोचति मुह्यमानः' इति श्रयान् । बुद्धिगतमेवविद्यादि अनन्यभ्यस्य । इने चेत . अध्यम्यन इति कोऽर्थः निक्षिप्यतः भ्रान्त्या दृश्यते वा नाऽऽयः । अन्यधर्मस्यान्यत्र निक्षेप संभवात् । भ्रान्त्या चकेन दृदयत ? न तावदात्मना । तस्याविद्यावाश्रयत्वानीकारात ! न बुद्धया । बुद्धरात्मविषयन्यासंभवन तद्गदर्शना- संभवात् । तद्धान्तेश्च स्वाश्रयगतेन तत्त्वानुभवेन निवयत्वप्रसिद्धरनुभवाश्रयत्व- प्रमझान । तन्मानन्य भाग्यस्य सभ्यनर्थ पझ्याम इति चेत् । "उच्यते । चित्तन्नानादिरनिर्वाच्याऽविद्या चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्नचैतन्यस्य बुद्धयादिनादात्म्यरूपेण विवर्तने । तस्याश्च ब्रह्मान्मतामाक्षात्कारनिवयमा(पता )ी- कारातन्निवत्ती नन्थहृदयग्रन्थिनेदः श्रुत्योच्यते । भाष्यकारीयं च बुद्धयाश्रयत्वाभिधानम् अहवारविशंपणवनाविद्यादेव्यावहारिकाभिप्रायेण । आन्नानाश्रयत्वाभिधानं चाऽऽत्मनो निर्विकारत्वाभिप्रायन् । बाधितानुवन्तिश्च प्रकटार्थे प्रादर्शीति जीवन्मुक्तिन विरुध्यते ॥ यथोदाहृतं व्याख्यान भाष्यकारवेदान्तप्रक्रियाया मूलस्तम्भभूतमध्यासवादं सावलौकिकानुभवानुमारियुक्त्युपबृंहितमपि तळभासेन शिथिलयितुं प्रवर्तते । अध्यासान्त:करणयोरुपादानभूता अनिर्वाच्यानाद्यविद्या काचिदात्माश्रिताऽऽम- विषया चास्तीति तूला प्रक्रिया प्रस्थानत्रयभाष्ये कुत्रचिदपि यत्नवद्भिरप्यन्वेषकैर- दृष्टचरी पुरस्करोति । हृदयाश्रय एव कामो नात्माऽऽप्रय इति काठकबृहदारण्य. कादिभाष्येवु कण्ठरवेणोक्तमपि भाज्यकाराभिप्रायं शुष्कतर्कबलादेवान्यथायितुमीहते। स्वामिमतजीवन्मुक्तिवादरक्षणार्थमविद्यालेशो ज्ञानिनामप्यवशिष्यते यावत्रारब्ध- कर्मोपभोगमित्येनं भाष्ययुक्तिविरुद्धमभिप्रायं भाज्यकारीयत्वेनाऽऽदर्शयितुं प्रयतते । एषा च प्रक्रिया यद्यपीष्टसिद्धयादिग्रन्थेषु वितत्य प्रतिपादिता, तथापि भान्यवहिर्भूता श्रुतियुक्त्यनुभवानुग्रहरहिता चेत्यन्यत्र सविस्तरं प्रदर्शितमितीह तन्निरसनायासो नास्थीयते । भाष्याकटाक्षितनवनवप्रक्रियाप्रत्युपस्थापनेन प्रस्थितानां व्याख्याना- नामाश्रयणेन भाष्यार्थनिर्णयप्रयतनं क्वचिदनर्थपर्यवसाय्यपि भवेदिति विज्ञापनार्थ- मेव तु टीकेयं विमृष्टा न तु व्याख्यानानां सर्वथा निप्रयोजनवं स्थापयितुमिति विदुषां सविधे मम सविनया विज्ञप्तिः ।। मुण्डकोपनिषद्भाप्याशयनिर्धारणे कियानुपकारो भवेजिज्ञासूनां मम टिप्पणे- नेत्यत्र सहृदया गुणदोषज्ञा वाचकमहोदया एव प्रमाणम् । मदीयामिमामल्पीयसी सेवां स्वीकृत्य मामनुगृहीतवतां भगवत्पादानां चरणयुगलचिरस्मरणेनैव तु कृत्यह- मित्यलं पल्लवितेन ॥ अध्यात्मप्रकाशकार्यालये शावारनामसवत्सरस्य आश्विनकृष्णनवम्याम् टिप्पणकर्ता ·LC ...... २. 6-7 man ३. 8-15 17-19 ग्रन्थविभागक्रमः ( अत्रत्यसङ्ख्या पृष्ठसूचिका ) सामान्योपक्रमणिका, आङ्ग्लभाषामयी ग्रन्थसम्पादकस्य विज्ञप्तिः, आङ्ग्लभाषामयी भूमिका विषयानुक्रमणिका ग्रन्थसंस्करणम् सङ्केताक्षरविवरणम् उपनिषत् सभाष्या उपनिषत्सारः मन्त्रानुक्रमणिका भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची 20 ...... 21 Memy १-१११ ..... ८. ९. ११६-११७ ११८-१२४ NauuN ·विषयानुक्रमणिका उपनिषदवतरणिकाभाष्यम् ब्रह्मविद्यायाः सम्बन्धप्रयोजने - केवला विद्यैव मुक्तिसाधनम् व्याख्येयत्वोपपादनोपसंहारः ।। उपनिषदो पृष्ठानि AN - प्रथममुण्डके प्रथमः खण्ड: विद्यासंप्रदायकर्तृपरम्परा संप्रदायप्रवर्तकस्य ब्रह्मणः प्रशंसा - ब्रह्मणा अथर्वणे प्रत्ता ब्रह्मविद्या - अथर्वा, अङ्गीः, भारद्वाजः - इति परम्परया अङ्गिरसा प्राप्ता विद्या ।। शौनकस्य प्रश्नः शौनकस्य गुरूपसत्तिः - कस्मिन्नु इति पृष्टवतः शौनकम्याशयः ।। परापरविद्याविभाग: अङ्गिरस उत्तरम् - प्रतिवचनसानत्योपपत्तिः ।। १२ अपरविद्यास्वरूपम् साग्वेदाः अपरविद्या ।। - परविद्यास्वरूपम् परप्राप्तिसाधनं परविद्या - परविद्याया वेदजन्यत्वात न वेदबायत्वम् परविद्याया अपरविद्यातो वलक्षण्यम् - संग्रहेणाक्षरवर्णनम् अक्षर- मद्वितीयमेव जगत्कारणम् - सृष्टौ क्रमः - परविद्योपसंहारः॥ प्रथममुण्डके - द्वितीयः खण्डः ग्रन्थसम्बन्धः - अपरविद्याविषयप्रदर्शने हेतुः ।।

·18 अपरविद्याविषयः - कर्म कर्ममार्गः - अग्निहोत्रम् - कर्ममार्गे विपत्तथः - सम्यगाचरितस्य कर्मणः फलम्- कर्मणः स्वर्ग परमं फलम् ॥ पृष्ठानि २४-३० केवलकर्मनिन्दा कर्मफलस्यानित्यत्वम् - कर्मणोऽविद्याविषयत्वम् कर्मिणामकृतार्थता - पुण्य - फलभोगेन न कृत्स्नकर्मक्षयः ॥ - अपरविद्याविषयोपसंहारः ज्ञानयुक्तकर्मिणां गतिः - नायमात्यन्तिको मोक्षः ॥ परविद्या गुरुमुखेनैवावगन्तव्या विरक्तस्यैव ब्रह्मान्वेषणाधिकारः - सद्गुरुलक्षणम् - अधिकारिलक्षणम् ॥ A - द्वितीयमुण्डके - प्रथमः खण्डः उत्तरग्रन्थसम्बन्धः ।। अक्षरं सर्वजगदुत्पत्तिप्रलयकारणम् अक्षरस्य जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वम् सर्वविकाररहितमक्षरम् सर्वजीव- धर्मविवर्जितमक्षरम् - अव्याकृतादपि परमक्षरम् - प्राणादीनामुत्पत्ति- रक्षरादेव - सृष्टिग्रन्थसम्बन्धः - अक्षरादेव विराडुत्पत्तिः - अक्षरादेव प्रजासृष्टिः - क्रियाकारकफलात्मकं सर्वमपि पुरुषादेव - कर्मानान्यपि पुरुषात् इन्द्रियार्थविज्ञानान्यपि पुरुषादव - समुद्रादिबाह्यवस्तून्यपि पुरुषादेव ।। - सर्वमिदं पुरुष एव - द्वितीयमुण्डके - द्वितीयः खण्डः भक्षराधिगमोपायः सर्वविकल्पास्पदस्वयंप्रकाशात्मरूपमक्षरम् सर्वाश्रयभूतेऽक्षरे चित्तसमाधान कर्तव्यम् - अक्षरदर्शनोपायो योगः - कथं निदिध्यासितव्यम् ? हृदयमध्ये ध्यातव्य आत्मा - आत्मा हृदयाकाशे उपलभ्यते - हृदये दृष्टस्याऽs. त्मनः सर्वतो दर्शनम् ॥ परदर्शनविचारोपसंहारः परमात्मज्ञानफलम् - ब्रह्मैव परमार्थसत्यम् ॥ ७१-७७

·* ಓಂ *
ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸ
೧. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅದೈತತ್ವ
ಮಂಗಳ
ಮಜ್ಜಲಂ1 ದಿನತು ಮೇ ವಿನಾಯಕೋ
ಮಜಿ ಲಂ ದಿತು ಮೇ ಸರಸ್ವತೀ |
ಮಲಂ ದಿಶತು ಮೇ ಮಹೇಶ್ವರಿ
ಮಲಂ ದಿತು ಮೇ ಸದಾಶಿವಃ
ವಿನಾಯಕನು ನನಗೆ ಮಂಗಲವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ !
ಸರಸ್ವತಿಯು ನನಗೆ ಮಂಗಲವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ ! ಮಹೇಶ್ವರಿಯು
ನನಗೆ ಮಂಗಲವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ ! ಸದಾಶಿವನು ನನಗೆ ಮಂಗಲ
ವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ !
ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ ಎಂದರೆ ಯಾರು ?
ಆತ್ಮಲಾಭಾತ್ ಪೆರೋ ಲಾಭೋ ನಾಸ್ತ್ರೀತಿ ಮುನಯೋ ವಿದುಃ |
ತಲ್ಲಾಭಾರ್ಥ೦ “ಕವಿಃ ಸೈತಿ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್
ಸ್ವಚ್ಛಯಾ ಸೃಷ್ಟಮಾಧಿತ್ಯ ವಿಶ್ವಂ ಯೋ ಮನಸಿ ಸ್ಥಿತಃ |
ಸ್ತೋತ್ರೇಣ ನ್ಯೂಯತೇsನೇನ ಸ ಏವ ಪರಮೇಶ್ವರಃ
೨-೩ ಆತ್ಮಲಾಭಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭವಿಲ್ಲವೆಂದು ಮುನಿ
ಗಳು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ (ಆತ್ಮನ) ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ
1. (ಮಕ್ಕಳಂ' ಎಂದೇ ಮುದ್ರಿತಪುಸ್ತಕಗಳ ಪಾಠ ; ಅಳಕಾರಗಳಿಗೆ ಯಾವ
ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಮಂಗಲ' ಎಂದು ಬರೆಯುವದೇ ಹೆಚ್ಚು ರೂಢಿ.
2 ಮಹೇಶ್ವರೋ? ಎಂದು ಮೂರನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ, ಮಹೇಶ್ವರೀ' ಎಂದು
ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಪಾಠಾಂತರಗಳುಂಟು, ಈ ಮಂಗಲಸ್ಟೋಕದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ
ಯನ್ನು ನೋಡಿ,
3, ಆಪಸ್ತಂಬಾದಿಗಳು.

·ग्रन्थसंस्करणम् [दशनमात्रण सुशाधाना दाषाणामत्र न समावशः कृतः J पृष्ठे 12 अष्टमपङ्क्तौ एकादश" त्रयोदश, एकोनविंश, " " ८ उपान्त्य चतुर्थटिप्पणे षष्ठ द्वितीय " तृतीय " पठितव्यम् मनो व्यावयं देहायात्मप्रत्ययतिरस्कारपूर्वकम् (२-२-४, ५३) इति खलूपनिषद्भागे (२-२-५) इत्यादिपु। विदितायां व्याप्तेरवरा अतो न तदक्षरं द्रव्य मिति लौकिककर्माणि दोषप्रयुक्तज्ञानकृतिसाध्यानि सर्वस्यैव कर्मफलस्यानित्यत्वासारत्वा- संव्यवहारविषयमेव 'मन आत्मन्येव' (इति समस्तं पदम् ) शर इव देवानामुपचरितुः परमात्मनो वे. सू. ४-४-१७ भा. भा. ६२. यथाभूतात्म my " ४ अष्टम द्वितीय एकादश" द्वितीयपङ्क्तौ द्वितीय टिप्पणे प्रथम पञ्चम " ८८ द्वितीय " सप्तम " ·सङ्कताक्षराववरणम् सङ्केत: अव. विवरणम् अवतरणिकायां आनन्दाश्रमः, पूना - इत्येतत्संस्थया प्रकाशितपुस्तके भा॥ ई., के. का. (अथवा क.), प्र. मां., तै., ऐ., छां., बृ., श्वे. , -- ई. भा., के.भा., एते आद्याक्षरकृतसङ्केताः तत्तदुपनिषद्बोधकाः इत्यादयस्तु तत्तद्भाप्यबोधकाः उपसंहारे उप. खं. गी. गी. भा. गौ. का. भा. गौ. घ. ब्र. सि. खण्ड: भगवद्गीतायाम् भगवद्गीताभाप्ये गौडपादीय कारिकाभाष्ये गौतमधर्मसूत्रे तैत्तिरीयसंहितायाम् ब्रह्मसिद्धौ भाप्यभागः मोक्षधर्मे राजधर्म श्रीरशस्थ वाणीविलासमुद्रालये प्रकटिते पुस्तके वेदान्तसूत्राणि হালখল্লামা भा. भा. मो. ध. रा. घ. वा॥ शत.ग्रा. सङ्केताक्षरं विना दत्ताः सपथाः, मुण्डकखण्डमन्त्रसूचका इति विज्ञेयम् ॥

·प्रथमवारं पठितृभिरवश्यमवधेयम् ईशावास्यकेनोपनिषद्भाप्ये अवलोक्यैव यानन्तरमिदं भाप्यं विमृश्येत, तर्हि नैके ग्रन्थग्रन्थयः स्वयमेव भिोरन् विनैव क्लेशम् ॥ आदौ मूलभाष्यमेवाध्येतव्यम् आपरिसमाप्तिः, येन कृत्स्नोपनिषदः सामान्येन हृदयं प्रविशेत् । ततो द्वितीयवारं टिप्पणसहायोपेतं भाष्यपठनं कार्यम् ; तथा च भाष्यार्थग्रहणनिर्धारणयोर्विशेषवैशारद्यं प्राप्नोति जिज्ञासनामन्तःकरणम् । टिप्पणे तत्र तत्रोपलभ्यमाना भाष्यान्तरपरामर्शाः प्रौढविद्यार्थिनां विचारप्रचोदनाय, प्रस्थानत्रय- भाष्येष्वविगानेनैकरूपैव वेदान्तप्रक्रिया दर्शितेति दृढनिश्चयसंपादनाय चेति बोध्यम् ॥

·७ श्रीमच्छाङ्करभाष्यसंयुता मु ण्ड को पनिषत् भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरझैस्तुष्टवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ अथोपनिषदवतरणिकाभाष्यम् ब्रह्मविद्यायाः संबन्धप्रयोजने १. ॐ 'ब्रह्मा देवानाम्' इत्याद्या* आथर्वणोपनिषत् । अस्याश्च विद्यासंप्रदायकर्तृपारम्पर्यलक्षण संबन्धम् आदावेवाऽऽह अथ सच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीकृतं टिप्पणम् अदृश्यत्वादिगुणकं यजं सद् भूतकारणम् ॥ अक्षरं परमात्मा यः सर्वज्ञं तमुपास्महे ।। ॐ नमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यः ।। 1. ॐ' इति केचिदेव मुद्रितपुस्तकेपु दृश्यते ॥ 2. 'इस्याद्या' इति पुतदादिग्रन्थप्रतिपाद्या विद्या, ग्रन्थरूपा चोच्यते उपनिषदिति ॥ 3. 'लक्षणं सबन्धम्' वा ॥ 4. तत्र विद्याया एवं तावत्संबन्धप्रयोजने उच्यते, ग्रन्थस्य तत्प्रकाशक- स्वेनैव ते उक्ते भवत इति कृत्वा। ब्रह्मादिपरमर्षिमिर्गुरुशिष्यक्रमेण परेण परेण परस्मै परस्मै प्रत्ता विद्येति संप्रदायकर्तृत्वं तेषाम् , तस्पारम्पर्यलक्षणसंबन्धो विद्यायास्तः ॥

·२ मुण्डकोपनिषत् सभाया [अवतरणिका स्वयमेव स्तुत्यर्थम्। एवं हि महद्भिः परमपुरुषार्थसाधनत्वेन' गुरुणा आयासेन लब्धा विद्येति । श्रोतृबुद्धिप्ररोचनाय विद्यां महीकरोति । स्तुत्या प्ररोचितायां हि विद्यायां सादराः प्रवर्तेरन् इति ॥ प्रयोजनेन तु विद्यायाः साध्यसाधनलक्षणसंबन्धम् उत्तरत्र वक्ष्यति 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' (२-२-९) इत्यादिना । अत्र च अपर- शब्दवाच्यायां ऋग्वेदादिलक्षणायां विधिप्रतिषेधमात्रपरायां विद्यायां" संसारकारणाविद्यादिदोषनिवर्तकत्वं' नास्ति इति स्वयमेवोक्त्वा परापरेति विद्याभेदकरणपूर्वकम् , 'अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः' (१-२-८) 8 1. परमपुरुषार्थो मोक्षः। तत्प्राप्त्यनन्तरं पुरुषेणार्थनीयस्य अन्यस्य कस्यचिदप्यनवशेषात् । तत्साधनं ब्रह्मविद्येति ॥ 2. इति स्तुत्यर्थम् इति संबन्धः ॥ 3. विद्याप्राप्त्यर्थ श्रवणादिसाधनानुष्टाने इति शेषः ॥ 4. 'साध्यसाधनलक्षणं संबन्धम्' इति व्यस्तपाठो वा ।।, 'पारम्पर्धलक्षणं संबन्धम्' इति च । ब्रह्मविद्या साधनम् , अविद्यादिनिवृत्तिः परप्राप्तिश्च प्रयोजन साध्यम् इति प्रयोजनेन विद्यायाः साध्यसाधनलक्षणः संबन्धः। ब्रह्मात्मभावस्य नित्यप्राप्तत्वात् अविद्यादिनिवृत्तिद्वारेणैव तस्य प्राप्तिः इत्यभिप्रेत्य ग्रन्थिभेदादेः साक्षात्प्रयोजनत्वेन निर्देश इति बोध्यम् ॥ 5. अविद्यादिनिवृत्तियदि प्रयोजन, तार्ह कर्मणैव तन्निवर्त्यतामित्याशयाह अत्र चेति । अपरशब्दरूपसमाख्या, 'अविद्यायामन्तरे...' इति निन्दात्मकश्रुत्यर्था- पत्तिश्च कर्मणस्तदनिवर्तकत्वे प्रमाणमिति भावः ॥ 6. 'अपरशब्दवाच्यायाः .... विद्यायाः' इति षष्ठीपाठो वा ॥ 7. 'अविद्यादि' इति आदिशब्देन कामकर्मणी विवक्षिते। अपरा विद्या विधिप्रतिषेधलक्षणा विधिप्रतिषेधमात्रगोचरा। तस्या अविद्यादिनिवर्तकत्वं नास्ति । अविद्यामवलम्ब्यैव, अविद्याक्षेत्रमात्रलब्धशरीरयोरेव च साध्यसाधनयोः प्रकाश- कत्वात् ॥ 8. इतिशब्दो नास्ति आ ॥

·अवतरणिका] केवला विद्यैव मुक्तिसाधनम् इत्यादिना, तथा परप्राप्तिसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयवैराग्यपूर्वकं* गुरुप्रसादलभ्यां ब्रह्मविद्याम् आह 'परीक्ष्य लोकान्' (१-२-१२) इत्यादिना ॥ प्रयोजनं च असकृत् ब्रवीति 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (३-२- ९) इति । 'परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे' (३-२-६) इति च ।। केवला विद्यैव मुक्तिसाधनम् २. ज्ञानमात्रे यद्यपि सर्वाश्रमिणाम् अधिकारः', अधिकारः , तथापि संन्यासनिष्ठैव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनं न कर्मसहिता' इति 'भैक्ष्यचर्या 1. परप्राप्तिः ब्रह्मात्मताप्राप्तिः । तस्याः साधनं ब्रह्मविद्या भविद्यादि- निवर्तनद्वारेण ॥ 2. साधनानि पुत्रकर्मोपासनानि, साध्या मनुष्यपितृदेवलोकाः (बृ. १-५-१६) । मत्र न केवलं कर्मणोऽविद्यात्वनिर्देशात् , किं तु तत्फले 'ब्राह्मणो निर्वेदमायात्' इति वैराग्योपदेशाच्च तस्य अविद्यादिनिवर्तकत्वं नास्तीत्यवगम्यत इति भावः ॥ 3. अत्राप्यविद्यादिनिवृत्तिरेव साक्षात्प्रयोजनस्वेन विवक्षिता, न ब्रह्म- भावः। अविद्यापगममात्रत्वाद् ब्रह्मभावप्रातः (बृ.भा. १-४-१०.)। अत एव हि 'परिमुच्यन्ति' इत्यविद्यादिनिबृत्तिवाक्यशेषे समुल्लिख्यत इत्यवगन्तव्यम् ।। 4. यद्यपि केवलं कर्म न मुक्तिसाधनं भवेत् , तथापि विद्यासमुचित तत्साधनं स्यादिस्याशक्य श्रुतिविरुद्वोऽयमभ्युपगम इत्याह- यद्यपीति। सर्वा- श्रमिणामभ्युपगतं ज्ञानं न तत्वदर्शनपर्यन्तमित्याकूतम् ।। गी. भा. ४-३४. 5. ज्ञानकर्मसमुच्चयवादः सर्वत्र प्रस्थानत्रयभाष्येपु निराकृतो दृश्यते यथा ई. भा. भव.उप., के. मा अव. का. भा. १-१-२०ते. भा. शीक्षा. ऐ. भा. अव. छां. भा. भव. बृ.भा. ३-३-१; गी.भा.अब. ३-1...... सू. भा. पुरुषार्थाधिकरणे ।।

·४ मुण्डकोपनिषत् सभाध्या [अवतरणिका चरन्तः' (१-२-११), 'संन्यासयोगात्' (३-२-६) इति च ब्रुवन्' दर्शयति ॥ विद्याकर्मविरोधाच्च । न हि ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनेन सह कर्म स्वप्मेऽपि संपादयितुं शक्यम्। विद्यायाः कालविशेषाभावात् , अनियत- निमित्तत्वाच्च कालसंकोचानुपपत्तिः । यत्तु गृहस्थेषु ब्रह्मविद्यासंप्रदाय- कर्तृत्वादिलिङ्गम् , न तत् स्थितं न्यायं बाधितुमुत्सहते'। न हि . 1. 'भैक्षचर्या चरन्तः' इति ब्रुवन् वेदः ज्ञानमात्रे उपासनारूपे सर्वा- श्रमिणामधिकार इति दर्शयति। तत्र हि वानप्रस्थाः, अपरमहंसाः संन्यासिनो, गृहस्थाश्च ज्ञानप्रधाना उत्तरायणद्वारेण सत्यलोकं प्रयान्तीति अपरविद्यावन्त आश्रमिणः परामृष्टाः । न तु तेषां सद्योमुक्तिरुक्ता। अतो न सा मोक्षसाधनविद्या। 'संन्यासयोगात्' इति च ब्रुवन् कर्मसंन्यासनिष्टैव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधन मिति दर्शयति । 'परिमुच्यन्ति' इत्यात्यन्तिकमोक्षवचनात् , 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (३- २-९) इति अन्तरेणैव गति वेदनमात्रेण ब्रह्मभावस्य वक्ष्यमाणत्वाञ्चति भावः ॥ 2. युक्तिविरुद्धश्चायं समुञ्चयवादः । न ह्यकर्तृबुद्धिरूपब्रह्मविद्यया कर्तृ- बुद्धिपूर्वकं कर्म कथंचिदपि समुच्चेतुं शक्यमिति भावः। एतेन उदाहृतश्रुते- यायोपबृंहितत्वमुक्तम् ॥ 3. स्वप्नेऽन्यत्रासंभावितमपि क्वचिच्छक्यं द्रष्टुम् । समुच्चयस्तु तत्रापि न शक्यदर्शन इति भावः ॥ 4. चवियुक्तपाठादयमेव गरीयान् ॥ 5. 'कालसंकोचानुपपत्तः इति पाठोऽसमीचीनः। विद्याया अग्निहोत्रादिवत् कालविशेषापेक्षा नास्ति, न च घटादिज्ञानवत् नियतकादाचित्कनिमित्तविशेप- मपेक्ष्य तस्या जन्म। कालातीतब्रह्मस्वरूपभूतैव हि सा। अतश्च विद्याया यदा उपरमस्तदैव कर्म करिष्यतीत्यपि न संभावनीय मिति भावः ।। 6. 'शौनको ह वै महाशालः' (१-१-३) इति महागृहस्थम्य अभिरसो विद्याप्राप्तेः श्रुतत्वात् , तस्मादेव गुरुपर्वक्रमेणेदानीन्तनैरासादितत्वाद् विद्यायाः, गृहस्थेष्वपि ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृत्वं श्रुत्यैवानुज्ञातमिति गम्यत इत्यमिप्रायः ।। 7. शौनकादेः संप्रदायकर्तृत्व लिङ्गमात्रं, न तत् उदाहृतन्यायोपबृंहित- श्रुतेर्बाधकम् । लिङ्गात् श्रुतेर्बलीयस्त्वादिति भावः ॥

·अवतरणिका] उपनिषदो व्याख्येयत्वोपपादनोपसंहारः विधिशतेनापि तमःप्रकाशयोरेकत्र सद्भावः शक्यते कर्तुम्', किमुत लिङ्गैः केवलैरिति ॥ ३. उपनिषदो व्याख्येयत्वोपपादनोपसंहारः एवम् उक्तसंबन्धप्रयोजनाया उपनिषदः अल्पाक्षरं ग्रन्थ- विवरणम् आरभ्यते । ये इमां ब्रह्मविद्याम् उपयन्ति आत्मभावेन' श्रद्धाभक्तिपुरस्सराः सन्तः, तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूगं निशात- यति। परं वा ब्रह्म गमयति, अविद्यादिसंसारकारणं वा अत्यन्तम् १ 1. यदि नाम श्रुतिशतेनापि ज्ञानकर्मसमुच्चयः कर्तव्यत्वेन विहितोऽ. भविष्यत् , तदापि युक्त्युपबृंहितश्रुतिविरोधात्तादृशो विधिरप्रमाणमेवाभविष्यत् । विपरीतबोधकत्वात्। न हि विरुद्धस्वभावयोः कर्तृत्वाकर्तृत्वयोरेकत्र समुच्चयः शक्यसंपादन इति । नैव तु श्रुतिस्तथा विधत्ते ॥ 2. गृहस्थेपु संप्रदायकर्तृत्वनिर्देशरूपलिङ्गमात्रात् न्यायविरुद्धस्य समु- चयस्य अशक्यावगमात् , तादृशेषु लक्ष्यमाणं गार्हस्थ्यमाभासमात्रम्। तेषां कर्म अकर्मैव, ब्रह्मबुद्धयुपमृदितत्वादिति लिङ्गमेव कथंचिदन्यथा नेयमिति भावः ।। 1. भा. ४-२०, २३, २४, 3. विद्यायाः संप्रदायकतृपारम्पर्यलक्षणः संबन्धो ब्रह्मादिभिः, साध्य- साधनलक्षणः संबन्धः प्रयोजनेनेति संबन्धद्भयमुक्तम् । ग्रन्थस्य च विद्यापति. पादकत्वात् , विद्यया प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबन्धः । विद्याप्रतिपत्त्या च प्रयोजनभूतया जन्यजनकभाव: संबन्धः इत्यर्थादुक्तं भवति । तादृशप्रयोजनस्य च स्वप्रयोजनेनाविद्यादिनिवृत्त्या साध्यसाधनसंबन्धस्य सत्वात् , ग्रन्थस्यापि पर- म्परया तादृशप्रयोजनववं सेत्स्यतीति ग्रन्थरूपोपनिषदोऽपि संबन्धप्रयोजने उक्त एव भवत इति कृस्वा माह एवमुक्तसंबन्धप्रयोजनाया इति ॥ 4. उक्ताभिधेयसंबन्धप्रयोजनवत्वेन ग्रन्थस्य व्याख्येयत्वे सिद्धे, उक्त- प्रयोजनकाक्षिणामुपकारार्थ ग्रन्थविधरणमारभ्यते इत्यर्थः । 'अल्पाक्षरम्' इति.तु बह्वर्थसूचकत्वाद्वाचकैरेतद्भाप्यावलोकने सावधानर्भवितव्यमिति सुहृदावे. नोपदेशनार्थम् ॥ 5. 'उप' इत्युपसर्गस्य व्याख्या ब्रह्मण्यात्मभावेन आदरेणोपगच्छन्तीति ॥ 6. चयुक्तपाठाद् वाकारयुक्त एवं गृहीतो वरं प्रक्रमामाय ॥

·६ मुण्डकोपनिषत् सभाप्या [अवतरणिका अवसादयति, विनाशयति इत्युपनिषत्' । उपनिपूर्वस्य सदेः एवमर्थ- स्मरणात् ॥ 1. 'नि' इत्येस्य नितरामिति, धातोर्विशरणमिति चार्थ स्वीकृस्य निशात. येतीत्युक्तम् । गत्यर्थकत्वं धातोः स्वीकृत्य ब्रह्म गमयतीति, अवसादनार्थकत्वं चोपेत्य अवसादयतीति । अत्र अविद्यानिवृत्तिद्वारणव जन्मादिनिशातनं ब्रह्म- गमयितृत्वं च विद्याया बोध्यम् । यद्यपि सुपुप्तादावपि अनर्थनिवृत्तिब्रह्मप्राप्तिश्च भवत एव, तथापि न ते तथा आत्यन्तिक्यौ तदा यथा विद्यया इति नितरामित्यर्थक- नीत्युपसर्गस्वारस्यं बोध्यम् ॥ 2. विशरणगत्यवसादनेषु इति धैयाकरणस्मृतिमनुसृत्यैवं विद्याया उपनिषच्छब्दवाच्यत्वं विशदीकृतम्। ग्रन्थे तु तादर्थ्यादुपनिषदच्छादप्रवृत्तिरिति भावः । द्रष्टयात्रा का. भा. अवतरणिका॥

·१-१] विद्यासंप्रदायकर्तृपरम्परा प्रथममुण्डके - प्रथमः खण्डः विद्यासम्प्रदायकर्तृपरम्परा ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता। स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठा- मथवाय ज्येष्ठपुत्राय पाह ॥१॥ संप्रदायप्रवर्तकस्य ब्रह्मणः प्रशंसा ब्रह्मा परिवृढः महान्। धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः। सी- नन्यान् अतिशेते इति ! देवानां द्योतनवताम् इन्द्रादीनां प्रथमः गुणैः प्रधानः सन् । प्रथमः अग्रे वा । संबभूव अभिव्यक्तः सम्यक् स्वातन्त्र्येण इत्यभिप्रायः । न तथा यथा धर्माधर्मवशात् संसारिणोऽन्ये जायन्ते । 'योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः' (मनु.१-७) इत्यादिस्मृतेः । विश्वस्य सर्वस्य ४. . 1. 'ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः। पश्चर्य चैव धर्मश्च सह सिद्ध चतुष्टयम् ।' (?) इति पौराणिकस्मृत्यवगतमहत्व इति भावः ।। 2. ब्रह्मा इत्यनेनैव गुणैः प्राधान्यस्य अवगतत्वात् प्रथम इति व्याख्या- न्तरम् । 'महद्यक्षं प्रथमजम्' (बृ. ५-४-१) इति श्रुत्यन्तरात् ।। 3. यथा संसारिणः शुक्लशोणितसंयोगेन जायन्ते न तथा इति द्योतयितुं 'संबभूव' इत्यत्र सम् इत्युपसर्ग इति भावः ।। 4. योऽसावतीन्द्रियोऽग्रायः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः। सर्वभूतमयोऽ चिन्त्यः स एष स्वयमुद्रभौ।' इति पूर्णः श्लोकः॥ ब्रह्मा हिरण्यगर्भः परो का संसारी वेति चिन्तितं बृहदारण्यकभाष्ये (१-४-६)। निर्णीतं च उपाधिशुद्धयति- शयापेक्षया तु तस्य प्रायशः परत्वमेवेति श्रुतिस्मृतिवादाः, संसारिवं. तु क्वचिदेव दर्शयन्तीति। तदनासंसारित्वं स्वीकृत्योक्त स्वातन्त्र्येणामिव्यक्त इति ॥

·८ विशेषणं ब्रह्मणो, मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [१-१ जगतः कर्ता उत्पादयिता। भुवनस्य उत्पन्नस्य गोप्ता पालयिता इति विद्यास्तुतये। ब्रह्मणा अथर्वणे प्रत्ता ब्रह्मविद्या स एवं प्रख्यातमहत्त्वो ब्रह्मा ब्रह्मविद्याम् । ब्रह्मणः पर- मात्मनः विद्यां ब्रह्मविद्याम्। 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम्' (१-२-१३) इति विशेषणात् परमात्मविपया हि सा। ब्रह्मणा वा अग्रजेन उक्ता इति ब्रह्मविद्या। तां सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् सर्व- विद्याश्रयाम् इत्यर्थः । सर्वविद्यावेद्यं वा वस्तु अनयैव विज्ञायते इति । 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' (छां. ६-१-३) इति श्रुतेः । सर्वविद्याप्रतिष्ठाम् इति च स्तौति विद्याम् । अथर्वाय ज्येष्ठ- पुत्राय प्राह । ज्येष्ठश्च असौ पुत्रश्च । अनेकेषु ब्रह्मणः सृष्टिप्रकारेषु 1. एवं विशिष्टेन महता संप्रदायका प्रोक्ता विद्येति स्तुतये ॥ 2. अस्यानन्तरं 'ब्रह्मविद्या' इत्यधिकं वा ।। 3. सर्वविद्यानाम् अभिव्यक्तिहेतुब्रह्मविद्या। तत्प्रयुक्तास्तुदुपकारकत्वेन हि सर्वा विद्या अभिव्यक्ताः इति कृत्वा सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा आश्रयभूता इयं विद्या इत्यर्थः ॥ 4. सर्वा विद्या अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति स्वविषयविज्ञापनार्थमेनां समाश्र- यन्ते । एतद्विद्याविषय एव हि सर्वासां विकल्पानामितरविद्याविषयाणामास्पदम् ॥ अस्याम् उदितायां तेषां प्रातिस्विकं वेद्यमपि याथातथ्येन विदितमेव भवतीति कृत्वा सर्वविद्याप्रतिष्ठा ब्रह्मविद्या। यथा चेदं तथा अशिरःशौनकसंवादे स्फुटी- भविष्यति । अत्र श्रुत्यन्तरसंवादोऽप्यस्तीत्याह 'येनाश्रुतम् ...' इति श्रुतेरिनि ॥ 5. पूर्व ब्रह्मणः संप्रदायकतुर्गुणकथनेन विद्या स्तुता। इदानीं तु तां साक्षात् स्तौति प्ररोचनार्थमिति भावः ॥ 6. ननु ब्रह्मणो विराट पुत्र इति प्रसिद्धिः । कथमथर्वणस्त-पुत्रतेस्या- शङ्कय परिहास्माह-अनेकेष्वित्यादिना। अनेनानादिकालात् प्रसिद्धेय ब्रह्मविद्यति ध्वनितम् ॥

·१-२] विद्यासंप्रदायकर्तृपरम्परा अन्यतमस्य सृष्टिप्रकारस्य प्रमुखे पूर्वम् अथर्वा सृष्टः इति ज्येष्ठः । तस्मै ज्येष्ठपुत्राय प्राह उक्तवान् ॥१॥ अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्मा- थर्वा तां पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजोङ्गिरसे परावराम ॥२॥ अथर्वा, अङ्गीः, भारद्वाजः - इति परम्परया अङ्गिरसा प्राप्ता विद्या ६. याम् एताम् अथर्वणे प्रवदेत अवदत् ब्रह्मविद्यां ब्रह्मा, तामेव ब्रमणः प्राप्ताम् अथर्वा पुरा पूर्वम् उवाच उक्तवान् अङ्गिरे अङ्गी- नीने ब्रह्मविद्याम् । स च अङ्गीः, भारद्वाजाय भरद्वाजगोत्राय सत्यवहाय सत्यवहनाम्ने' प्राह प्रोक्तवान् । भारद्वाजोऽङ्गिरसे स्वशिष्याय पुत्राय वा' परावराम् । परस्मात्परस्मात् अवरेण प्राप्ता इति परावरा । परापर- सर्वविद्याविषयव्याप्तेवी" । तां परावराम् अङ्गिरसे प्राह इति अनुपङ्गः ॥२॥ 1. प्रोनवान्' इति वा ।। 2. छन्दसि लकारानियमात् 'प्रवदेत' इति प्रयोगः ॥ 3. 'सत्यवाह' इति मूले भाष्ये च क्वचित् ।। 4. श्व.६-२२. 5. एवं गुरुशियपरम्परया प्राप्ता पित्रा प्रियपुत्राय प्रत्ता वा, नान्येन सुखप्राप्या ॥ 6. परविद्याविषयव्याप्तः परा। अपरविद्याविषयच्यातेरपरा। एवं निर्गुण- सगुणोभयविषयव्यासः परा चावरा चेति परावरा। एकमेव हि ब्रह्म शेयत्वेन पर- विद्याविषयः, उपास्यस्वेन च अपरविद्याविषयः इति । अथवा परं च कारणरूपम् , अपरं च कार्यरूपं ब्रह्मव परावरम् । 'तस्मिन् अष्टे परावरे' (२-२-९) इनि श्रुतेः। तद्विषया विद्या परावरा । सा च सर्वविद्याविषयव्यापिनी। स्वविषय- ज्ञापनेनैव सर्वज्ञत्वापादनात् । सर्वविद्याप्रतिष्ठाम्' (१-१-१) इति युक्तम् ॥ , ·मुण्डकोपनिषत् सभाया [१-३ शौनकस्य प्रश्नः शौनको ह वै महाशालोङ्गिरस विधिवदुप- सन्नः पप्रच्छ। कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥३॥ शौनकस्य गुरूपसत्तिः ७. शौनकः शुनकस्यापत्यं महाशाल: महागृहस्थः अङ्गिरसं भारद्वाजशिष्यम् आचार्यम् विधिवत् यथाशास्त्रम् इत्येतत् , उपसन्न: उपगतः सन् , पप्रच्छ पृष्टवान् । शौनकाङ्गिरसोः संबन्धादर्वाक विधि- वद्विशेषणात्' उपसदनविधेः पूर्वेषाम् अनियम इति गम्यते । मर्यादा. करणार्थ मध्यदीपिकान्यायार्थ वा विशेषणम् । अस्मदादिप्वपि उपसदन- विधेरिष्टत्वात्। किमिति ? आह- कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते। नु इति भगवः हे भगवन्', सर्व यदिदं विज्ञेयं, विज्ञातं विशेषण ज्ञातम् अवगतं भवति इति ॥ वितर्के। 1. विधिवद्विशेषणाभावात्' इति पाठोऽशुद्धः ॥ 2. अनेन तेषां पूर्वेषां प्रज्ञावैशारद्यातिशययोगः सूच्यते ॥ 3. शौनकादारभ्य इदानीन्तनजिज्ञासुजनपर्यन्तम् उपसदनविधिव्याप्ति: इति मर्यादाकरणार्थ विधिवत्' इति विशेषणम् इति प्रथमा व्याख्या। अथवा यथा देहलीस्था दीपिका उभयतोऽपि प्रकाशं वितनोति, एवम् विधिवत्' इत्येतद्विशेषणं मध्ये स्थितं सत् उभयतोऽपि व्याप्नोति। तेन पूर्वेऽपि विधिबदुपसमा एच विद्या लब्धवन्त इति गम्यते इति द्वितीया व्याख्या। वक्ष्यति हि 'गुरुतोवामिगच्छेन्' (१-२-१२) इति ॥ 'उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागति गतिन् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥' (वि. पु. ६-५-७८) इति स्मरणात् सर्वज्ञतापादक- विद्यावेत्तृत्वं 'भगवः' इति विशेषणादङ्गिरसो गम्यते ॥ 4.

·१-३] शौनकस्य प्रश्नः 3 कस्मिन्नु इति पृष्टवतः शौनकस्याऽऽशयः 'एकस्मिन् विज्ञाते सर्वविद् भवति' इति शिष्टप्रवादं श्रुत- वान् शौनकः। तद्विशेपं विज्ञातुकामः सन् कस्मिन्नु इति वितर्कयन् पप्रच्छ । अथवा लोकसामान्यदृष्टया ज्ञात्वैव पप्रच्छ। सन्ति हि लोके सुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्णत्वाधेकत्वविज्ञानेन विज्ञायमाना लौकिकैः । तथा किं न्वस्ति सर्वस्य जगद्भेदस्य एकं कारणम् , यदेकस्मिन् विज्ञाते सर्वम् (इदं) विज्ञातं भवतीति ॥ ननु अविदिते हि कस्मिन्' इति प्रश्नोऽनुपपन्नः। 'किमस्ति तत् ?' इति तदा प्रभो युक्तः। सिद्धे हि अस्तित्वे 'कस्मिन्' इति स्यात् । यथा 'कस्मिन् निधेयम् ?' इति । न। अक्षरबाहुल्यात् आयासभीरुत्वात् प्रश्नः संभवत्येव" 'कस्मिन्" विज्ञाते सर्ववित् स्यात् ?' इति ॥ ३॥ 2. : 1. 'ज्ञाते' इति 'वि'रहित: पाठोऽपि क्वचित् । नु इत्यधिकावापः कृतोऽस्माभिः । इति वितर्कयन् इति वाक्यशेष- बलात् त्रुटितमिदं लेखकप्रमादादिल्युनीयते ॥ कोऽयं तत्वविशेषः स्यादिति वितर्कयन् तद्विजिज्ञासुः पप्रच्छेत्यर्थः ।। 3. यस्मिन्कस्मिन् इत्यर्थः ॥ 'यत्रैकस्मिन्' इति वा ।। 4. 'इति यनुपपन्नः' इति व्युत्क्रमेण संबन्धः । इतो हिशब्दं विश्लिप्य वाक्यशेपगतेन इतिना संयोज्य इति हि तदा प्रश्नो युक्तः' इत्येवं युक्ततरः स्यादन्वयः कृतः ।। 5. अस्तित्वेन सिद्धेपु खलु बहुषु पेटिकाकरण्इकुण्डादिपु 'कस्मिन्नेतद्वादर निधेयम् ?' इति प्रश्नः संभवति । असि द्वेज्ञाते तु कस्यचिदप्यस्तित्वे किमम्नि तादृश वस्तु यस्मिन् विदिते सर्व विदितं भवेत् ?' इत्येव प्रष्टुं युक्तम् इति शक्तुि- रभिप्रायः॥ 6. बदुताभिप्रायकमेवेदं प्रभवाक्यम् । 'किमस्ति तादृशम्' इत्यादि रूपेण प्रश्ने कृतेऽक्षरबाहुल्यं स्यादिति तद्वारणायेत्थं संक्षिप्तवाक्यं प्रयुक्तमित्यदोषः इत्यभिप्रायः ॥ 7. कित्येकस्मिन्' इति भा॥ किं न्वस्ति तद्यस्मिकस्मिन्' इति वा । पाठद्वयमपि प्रकृनाननुगुणमिति कस्सिन्' इत्येतावदन स्वीकृतमुपनिषदनुसारेण ॥

·२ मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [१-५ परापरविद्याविभागः तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥५॥ अङ्गिरस उत्तरम् ९. तस्मै शौनकाय स' अङ्गिराः ह किल उवाच । किमिति ? उच्यते । द्वे विद्ये वेदितव्ये” इति । एवं ह स्म किल यद् ब्रह्मविदो वेदार्थाभिज्ञाः परमार्थदर्शिनः वदन्ति। के ते इति ? आह । परा च परमात्मविद्या । अपरा च धर्माधर्मसाधनतत्फलविषया ॥ प्रतिवचनसाङ्गत्योपपत्तिः १०. ननु 'कस्मिन् विदिते सर्वविद्भवति ?' इति शौनकेन पृष्टम् । तस्मिन् वक्तव्ये अपृष्टमाह अङ्गिराः 'ट्रे विद्ये' इत्यादिना । नैष दोषः। क्रमापेक्षत्वात् प्रतिवचनस्य । अपरा हि विद्या अविद्या । सा निराकर्तव्या। तद्विपये हि विदिते न किंचित् तत्त्वतो विदितं स्यादिति । निराकृत्य हि पूर्वपक्षं पश्चात् सिद्धान्तो वक्तव्यो भवति इति न्यायात् ॥ ५॥ अपरविद्यास्वरूपम् तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्व- 1. त्रुटितमिदं पदम् आ ॥ 2. 'आह' इत्यपपाठः । ह इत्यस्य व्याख्यानं 'किस' इति ।। 3. एतदनन्तरं 'ज्ञातव्ये' इत्यधिकं वा ।। 4. धर्माधर्मेत्युपलक्षणमुपासनस्यापि । तम्याप्यपरविद्याविषयान्तर्गतत्वान्। 5. 'इत्यादि' इस्येव क्वचित्पाठः ।। 6. यद्यपि क्रियाकारकफल विवेकः प्रतिपाद्यत एवापरविद्यया, तथापि स विवेको न तात्त्विकविषयः। अविद्याकृतत्वात् । अतम्तद्विषये विदितेऽपि न केचित्तवतो विदित स्यादिति परविद्यापेक्षया सा विद्या अविद्यैवेति भण्यते ॥

·। , १-६] परविद्यास्वरूपम् वेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । .... ॥५॥ साङ्गवेदा अपरविद्या ११. तत्र का अपरेति ? उच्यते । ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, साम- वेदः, अथर्ववेदः इत्येते चत्वारो वेदाः। शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम् , निरुक्तम् , छन्दः, ज्योतिषम् इति अङ्गानि पट् । एपा अपरा विद्या' । परविद्यास्वरूपम् अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥५॥ यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ॥६॥ परप्राप्तिसाधनं परविद्या १२. अथ इदानीम् इयं परा विद्या उच्यते । यया तत् वक्ष्य- माणम् अक्षरम् अधिगम्यते प्राप्यते । अधिपूर्वस्य गमेः प्रायशः प्राप्त्यर्थ- त्वात् । न च परप्राप्तेः अवगमार्थस्य (च) भेदोऽस्ति । अविद्याया अपाय एव हि परप्रातिः', नार्थान्तरम् ।। 1. 'उक्का' इत्यधिकं वा॥ द्रष्टव्यमत्र ब्रह्मविदामोनि परम्' (ते. २-१) इति वाक्यगताप्नोति- पदव्यायानभाग्यम् ॥ 3. ननु तथापि अवगमाः किं परित्यज्यते ? स न परित्यक्तः। यतोऽ- वगमोऽया अक्षरविषयका विद्यानिवृत्तिमात्रम्। स्वयंप्रकाशे अक्षरे प्रमाणकृत्यान्तरा- भावात् । अविद्याया निवृत्तिरेव च परस्याक्षरस्य प्राप्तिः। न तु ततोऽर्थान्तरम् । प्राप्तुरात्मस्वात्तस्य अविद्यामात्रयवाहिनत्वात् । तस्मात्सूक्तमधिगमोऽत्र प्राप्ति- + स्वेति ॥

·मुण्डकोपनिषत् सभाप्या [१-६ परविद्याया वेदजन्यत्वान्न वेदबाह्यत्वम् १२. ननु ऋग्वेदादिबाह्या तर्हि सा कथं परा विद्या स्यात् , मोक्षसाधनं च ? 'या वेदबाह्याः स्मृतयः' (मनु. १२-९५)' इति हि स्मरन्ति। कुदृष्टित्वात् निष्फलत्वात् अनादेया स्यात् । उपनिषदां च ऋग्वेदादिबाह्यत्वं स्यात् । ऋग्वेदादित्वे तु पृथक्करणम् अनर्थकम् । अथ कथं परेति ? न। वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । उपनिपद्- वेद्याक्षरविषयं हि विज्ञानम् इह परा विद्या इति प्राधान्येन विवक्षितम् , नोपनिवच्छन्दराशिः। वेदशब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिविवक्षितः । शब्दराश्यविगमेऽपि यत्नान्तरमन्तरेण गुर्वभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च नाक्षराधिगमः संभवतीति पृथक्करणं ब्रह्मविद्यायाः 'परा विद्या' इति कथन च ॥६॥ 1. 'या वेदबाह्याः स्मृतथो याश्च काश्च कुदृष्टयः। सर्वाम्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥' इति पूर्ण वाक्यम् । मुद्रितपुस्तकेषु क्वचित् श्लोकाः, क्वचिच्च पूर्णमेव वाक्यं दृश्यते ॥ 2. विद्याया बेदबायत्वे अनादेयत्वमिति न सा परा विद्या स्यात् । उपनिष- द्वेद्यत्वाच्च तस्याः, उपनिषदां वेदबाह्यत्वं च प्रसजेत् इत्यर्थः ॥ 3. वेदबाह्यत्वदोषप्रसङ्गवारणार्थमुपनिषदा वेदत्वमेव स्वीक्रियते चेत् मूले 'अथ' इति विद्यायाः पृथक्करणं व्यर्थ स्यात्। विद्याया अपि वेदान्तर्गतत्वात् इत्यर्थः ॥ 4. तथा च उपनिषच्छन्दराशिर्वेद एव। विद्या तु अक्षराधिगमनी तत: पृथगेवेति फलतीति भावः ।। 5. उपनिषच्छब्दराश्यधिगमः स्वाध्यायाध्ययनविधिप्रयुक्तः। अक्षराव्य- परब्रह्माधिगमस्तु वैराग्यगुर्वभिगमनादिप्रयवान्तरसाध्य इत्यर्थः ।। 6. एतद्वाक्यं नास्ति वा॥ अपेक्षितं तु अथ कथं परेनि ?' इति शङ्का- परिहारत्वेन। शब्दराश्यपेक्षया परत्वं विद्याया विवक्षितमित्यदोष इत्यर्थः ॥ अथ परा विद्या इति' इति वा ॥ पाठस्तु न मूलानुसारिप्रतीकग्राहीत्युपेक्ष्यः ॥

·परविद्यास्वरूपम् 1. परविद्याया अपरविद्यातो वैलक्षण्यम् १४. यथा विधिविपये कर्नाद्यनेककारकोपसंहारद्वारेण वाक्यार्थज्ञानकालादन्यत्र' अनुष्ठेयोऽर्थोऽस्ति अग्निहोत्रादिलक्षणः, न तथा इह परविद्याविषये । वाक्यार्थज्ञानसमकाल एव तु पर्यवसितो भवति । केवलशब्दप्रकाशितार्थज्ञानमात्रनिष्ठाव्यतिरिक्ताभावात् । तस्मात् इह परां विद्यां सविशेषगेन अक्षरेण विशिनष्टि 'यत्तदद्रेश्यम्' इत्यादिना ॥ सङ्ग्रहेणाक्षरवर्णनम् १५. वक्ष्यमाणं वुद्धौ संहृत्य सिद्धवत् परामृश्यते-यत्तदिति । अदृश्यम् अदृश्यम् । सर्वेषां” बुद्धीन्द्रियाणमगम्यम् इत्येतत् । दृशे बहि:- प्रवृत्तस्य पञ्चेन्द्रियद्वारकत्वात् । अग्राह्यं कर्मेन्द्रियाविषयम् इत्येतत् । 'अन्यत्र काले काग्रुपसंहारद्वारेण अनुष्ठेयमस्ति'-- इति योजना ।। 2. 'अनुठेयोऽर्थोऽम्ति' इत्यनुपरः ।। 3. चक्षुरालोकसंयोगसमकाले तमोनिवृस्या रूपाभिव्यक्तिर्यथा तथा वाक्यादक्षरज्ञानोदयसमकालमेव भविद्याद्यपगमः परिसमाप्तो भवति ; न तव्यति- रिक्त यत्नान्तरं कर्तव्यमवशिष्यते परप्रात्य इत्यर्थः ।। +. कर्मज्ञानोदयानन्तरं तदनुष्ठानमपेक्षते स्वर्गादिफलप्रप्तिः । भविष्यकाले प्राप्यत्वात् स्वर्गादेः फलस्य। अक्षरप्राप्तिस्तु परविद्याफलं न भव्या। भूतत्वात् जिज्ञासोरात्मत्येनाक्षरस्य नित्यप्राप्तत्वात् अविद्यामाग्रच्यवहितत्वाच्च । अतो ज्ञान- मात्रमपेक्षते सा न खनुष्ठानान्तरम् इति भावः । सू. भा. १-१-१, गी. भा. २-२१. 5. सविशेषणेन अदृश्यत्वादिविशेषणयुक्तनाक्षरेण विशिनष्टि, अपर- विद्यातो विलक्षणां विशिय दर्शयतीत्यर्थः। एवं च अविद्याकल्पितविषया, फल जनने अनुष्ठानापेक्षा, भाविफला चापरा विद्या वेदाक्षराधिगममात्रजन्या । यथाभूत- विषया, फलजनने अनुष्ठानान्तरानपेक्षा, अविद्यामात्रव्यवहितभूतफला, वेदाक्षराधि- गमध्यतिरेकेण स्वोत्पती गुर्वभिगमनवैराग्यायधिकयत्नापेक्षिणी च परविद्येति मह- द्वलक्षण्यं वैदिकत्वमाम्येऽप्युभयोवियोरित्युक्तं भवति ॥ 6. न केवलं चक्षुषः॥ 7. शेरिति वृत्तिज्ञानस्येत्यर्थः ॥ .

·मुण्डकोपनिषत् सभाया [१-६ अगोत्रम् । गोत्रम् अन्वयः मूलम् इत्यनान्तरम् । अगोत्रम् अनन्वयम् इत्यर्थः। न हि तस्य मूलम्' अस्ति येन अन्वितं स्यात् । वर्ण्यन्त इति वर्णाः द्रव्यधर्माः स्थूलत्वादयः । शुक्लत्वादयो वा । अविद्यमाना वी यस्य तत् अवर्णम् अक्षरम् । अचक्षुःश्रोत्रम् । चक्षुश्च श्रोत्रं च नामरूप- विषये करणे सर्वजन्तूनाम् । ते अविद्यमाने यस्य तत् अचक्षुःश्रोत्रम् । 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' (१-१-९) इत्यादिचेतनावत्त्वविशेषणात् प्राप्त संसारिणामिव चक्षुः :श्रोत्रादिभिः करणैरर्थसाधकत्वम् । तदिह 'अचक्षुः- श्रोत्रम्' इति वार्यते। 'पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः' (श्वे. ३-१९) इत्यादिदर्शनात् । किं च तदपाणिपादम् । कर्मेन्द्रियरहितम् इत्येतत् । यत एवम् अग्राह्यमग्राहकं च अतो नित्यमविनाशि । विभुं विविधं ब्रह्मादि- स्थावरान्तप्राणिभेदैर्भवति इति विभुम् । सर्वगतं व्यापकम् आकाशवत्" । सुसूक्ष्मं शब्दादिस्थूलत्वकारणरहितत्वात् । शब्दादयो हि आकाशवाय्वा- दीनाम् उत्तरोतरं स्थूलत्वकारणानि । तदभावात् सुसूक्ष्मम् । किं च तदव्ययम्। उक्तवर्मत्वादेव न व्येति इत्यव्ययम् । न हि अनङ्गस्य स्वाङ्गापचयलक्षणो व्ययः संभवति शरीरस्येव । नापि कोशापचयलक्षणो' 1. कारणम्। 2. व्यधर्माः। अतो न द्रव्यमिति भावः ।। 3. वर्णाः । वा शब्दश्चार्थे । 4. विशेषणत्वात्' आ॥ इत्यतो वरीयानयं पाठः ॥ 5. अनावरणज्ञानस्वरूपत्वात् संसारिचेतनानामिव नास्ति ज्ञानसाधना- पेक्षेत्यर्थः ॥ सू. भा. १-१-५. 6. करणैर्न गृह्णाति, न च तैर्गृह्यत इत्यर्थः ।। 7. ग्राह्याणां सविकारित्वान् , ग्राहकाणां च विषयोपभोगेन क्षयिष्णुत्वान् अनित्यत्वम् । न स्वेतदक्षरं तथेत्यर्थः ॥ 8. यथाकाशः सकलस्वकार्यरूपेणापि भवति, तब्यापकं च तद्वत् ॥ 9. का. भा. १-३-१५. 10. आत्मीयापचयलक्षण इत्यर्थः ॥

·1 १-१-७]] परविद्यास्वरूपम् व्ययः संभवति राज्ञ इव। नापि गुणद्वारको व्ययः संभवति । अगुण- त्वात् , सर्वात्मकत्वाच्च। यदेवलक्षणं' भूतयोनि भूतानां कारणं, पृथिवीव स्थावरजङ्गमानां परिपश्यन्ति सर्वतः आत्मभूतं सर्वस्य अक्षरं पश्यन्ति धीरा धीमन्तः, विवेकिनः। ईदृशम् अक्षरं यया विद्यर अधिगम्यते सा परा विद्या इति समुदायार्थः ॥६॥ यथोणनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम ॥७॥ अक्षरमद्वितीयमेव जगत्कारणम् १६. भूतयोनि रक्षरमित्युक्तम् । तत्कथं भूतयोनित्वमिति ? उच्यते प्रसिद्धदृष्टान्तः" यथा लोके प्रसिद्धम्",ऊर्णनाभिः लूताकीटः किश्चित् कारणान्तरम् 1. गुणानामप्यात्मस्वात् तब्यापकमिति कृत्वा द्रष्टव्य गी. भा. २-१७) १३-३, इत्यादिस्थलेप्वव्ययनिर्वचनम् ॥ 2. एवंजातीयकसर्व विशेषरहितम् इत्यर्थः । बृ. क. ते. आदिषु यानि यानि प्रतिषेधरूपाणि विशेषणानि श्रूयन्ते तानि सर्वाण्यपि अत्रावरोद्धच्यानीति भावः । सू. भा. ३-३-३३. 3. अत्रोक्तोऽश्यस्वादिगुणको भूतयोनिः परमात्मैव न शारीरः प्रधानं वेति निर्णीत शारीरके । (सू. भा. १-२-२१, २२, २३.) 4. 'भूतयोनि' इत्यतोऽयमेव वरीयान् पाठः ।। 5. तत् तक्रेत्यर्थः॥ 6. यद्यपि दृष्टान्तरेव न वस्तुसिद्धिर्भवति, तथापि विवक्षितवस्तुविशादी- करणार्थ दृष्टान्ता मादीयन्त इति ज्ञेयम् । 7. प्रसिद्धः' इति पाठे ऊर्णनामिरेक एवं गृहीत: स्यात् । प्रसिद्धम्' इति (RTI) पाठे तु यथा इत्यस्य लोके प्रसिद्धमेतदिति व्याख्यानं साशन्वेति । 3 - ·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [१-१-७ अनपेक्ष्य' स्वयमेव सृजते स्वशरीराव्यतिरिक्तानेव' तन्तुन् बहिः प्रसारयति । पुनस्तानेव गृह्णते च गृह्णाति ( च ) स्वात्मभाव- मेवाऽऽपादयति । यथा च पृथिव्याम् ओषधयः ब्रीह्यादिस्थावराणि* इत्यर्थः । स्वात्माव्यतिरिक्ता एव (संभवन्ति) प्रभवन्ति । यथा च सतः विद्यमानात् जीवतः पुरुषात् केशलोमानि केशाश्च लोमानि च संभवन्ति' विलक्षणानि। यथा एते दृष्टान्ताः, तथा विलक्षण सलक्षणं च निमित्तान्तरानपेक्षात् यथोक्तलक्षणात्'० अक्षरात् संभवति समुत्पद्यते ॥ 1. निमित्तकारणमनपेक्ष्य । 2. अक्षरं ब्रह्मैव निमित्तकारणं उपादानकारणं च जगत इत्येतत् निर्णीत प्रकृत्यधिकरणे सू. भा. १-४-२३ प्रभृति :-४-२७ पर्यन्तम् ; परिहताश्च तस्याद्वितीयस्यैव कारणत्वे आक्षेपाः (सू. भा. २-१-२४ प्रभृति २-१-२९, पर्यन्तम् ) उपसंहारदर्शनकृत्स्नप्रसत्यधिकरणयोः ।। 3. यद्यप्यक्षरं परमार्थरष्ट्या अजायस्वरूपेणैव तिष्ठति नित्यदा । तथापि नामरूपात्मकं विश्वमक्षरात्मतामजहदेवाविद्यादृष्टया व्याक्रियते सृष्टिकाले ।। प्रलय- काले पुनरक्षरात्मभावमेवापद्यते- इत्येतदंशे दृष्टान्तः 'सृजते गृहते चेति' ॥ 4. स्थावरान्तानि' इत्यसाधुः पाठः । उपलक्षणमेतत् जगमानामपि 5. 'स्वात्माव्यतिरिक्ता एवं' इति कार्यस्य कारणादनन्यस्य सूय्यते (सू.भा. २-१-१४)। 'संभवन्ति' इति मूलं लेखकप्रमादेन त्रुटितमित्यनुमीयते। प्रभवन्तीति प्रमादात् तत्स्थाने लिखितमिति वा । 6. तदेतत् सत्कार्यवादसूचकम् । द्र. गो. का. भा. ३-२७,२८. 7. इत्यनुषङ्ग इति भावः॥ 8. नायं नियमः कारणसलक्षणमेव कार्यमिति विलक्षणमप्युलायब एबे. स्येतमिति (सू. भा. २-१-६) शारीरके। 9. भमिका निमित्तोपादानात् इत्यर्थः । 10. निषिद्धसर्वविशेषादपीस्यर्थः ॥

·1. १-१-८]] परविद्यास्वरूप इह संसारमण्डले' विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुखावबोधनार्थम् ॥ ७ ॥ तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्नात्माणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥८॥ सृष्टौ क्रमः Tom Futane १७. यद् ब्रह्मण उत्पद्यमानं विश्वम् , तदनेन क्रमेण उत्पद्यते, न युगपद्धदरमुष्टिप्रक्षेपवत्', इति क्रमनियमविवक्षार्थोऽयं' आरभ्यते ॥ तपसा ज्ञानेन उत्पत्तिविधितिया' भूनयोनिरक्षर" ब्रह्म चीयते 1. मायिकमेवेदं जन्म जगतः। ततो न कारणात्मना हीनं जगत् प्रागुत्पत्तरिदानी वाऽन्तीति भाषः ॥ सू. भा. २-१-७. 2. अनेकरूपेण विभक्तविचित्ररूपेण परिदृश्यमानमित्यर्थः ॥ सू. भा. २-१-२३. 3. 'सुखार्थप्रबोधनार्थम्' इत्यतो ज्यायानय (वा ॥) पाठः ।। 4. प्रक्षिताडदरमुष्टर्यथा युगपददराङ्कुरा जाथेरन् न तथेत्यर्थः ।। 5. यद्यप्यविद्याविषय एवेयं जगदुत्पत्तिः (भा. भा. ४०), तथा च न क्रमापेक्षा सृष्टेः, तथापि सृष्टिरेवंक्रमेण सुप्रतिपदा भवतीति प्रतिपत्तिकमार्थोऽधं मोपदेशः। यद्यपि सृष्टयादिप्रपञ्चो न प्रतिपिपादयिषित: भास्मैकत्वप्रतिपस्यव- तारोपायमात्रस्वात् (सू. भा. १-४-१४), तथाप्युपासकानां लयचिन्तनाविषु प्रयोजनार्थ श्रुस्यर्थनिर्मलत्वाय च क्रमो बिचिन्तित: शारीरके (सू.भा.२-३-1...) प्रकृतश्रुतौ क्रमनियमविवक्षा विद्यत इत्युक्तमत्र भाष्ये । सू-भाध्ये तु (सू.भा. २- ३-१५) मानायक्रममात्रमित्युक्तं तु मन्त्रान्तर(२-१-३)विषयन् । सृष्टिकम - विषये विशेषस्तु तैत्तिरीयभाप्यार्थविमर्शिनीतोऽधिगन्तव्यः । 7. उत्पसिप्रकारज्ञानवसयेत्यर्थः । 8. 'भूतयोन्यक्षरम्' इत्येतदेवं विपरिवर्तितम् ।। " 6.ते.भा. २-६.

·२० मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [१-१-८ उपचीयते उत्पिपादयिषत् इदं जगत् अङ्कुरमिव बीजम् उच्छूनतां गच्छति पुत्रमिव पिता' हर्षेणु। एवं सर्वज्ञतया सृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञान- वत्तया उपचितात् ततो ब्रह्मणः अन्नम्- अद्यते भुज्यते इति अन्नम्-- अव्याकृतम् साधारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितावस्थारूपेण अभिजायते उत्पद्यते । ततश्चाव्याकृतात् व्याचिकीर्षितावस्थातोऽनात् प्राणः हिरण्य- गर्भः, ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्त्यधिष्ठितः', जगत्साधारणः, अविद्याकामकर्म- भूतसमुदायबीजाङ्कुरो' जगदात्मा अभिजायते इति अनुषङ्गः। तस्माञ्च प्राणात् मनः मनआख्यं सङ्कल्पविकल्पसंशयनिर्णयाद्यात्मकम् अभि- जायते । ततोऽपि सङ्कल्पाद्यात्मकात् मनसः सत्यम् सत्याख्यम्" आकाशादिभूतपञ्चकम् अभिजायते। . तस्मात् सत्याख्यात् भूतपञ्चकात् .. 1. उपादानकारणविषये बीजदृष्टान्तः, निमित्तकारणविषये च पितृदृष्टान्तः। 2. 'तपसा' इत्यत्र सर्वज्ञस्वमुपलक्षण सर्वशक्तित्वस्यापीति भावः ॥ 3. नामरूपयोः प्रागवस्थारूपम् अविद्याकल्पितं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयम्, अव्याकृतमुच्यते । तदेव च शक्तिः बीजम् , माया, अव्यक्ताम् इत्यादिशब्दवाच्यम्। तञ्च शरीरादिरूपेण परिणममानं सर्वेः प्राणिभिरुपभुज्यत इत्याशब्देनोक्तमित्यर्थः। सू. भा. १-४-२,३, २-१-१४. 4. 'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नम्' (मो. ध. ३३४-३१) इति स्मृत्युक्तदिशा ज्याचिकीर्षितावस्थापत्तिरेवाव्याकृतस्योत्पत्तिः। न ह्यविद्याकल्पितम् माते विद्या विनश्येत् , प्रतिकल्पमभिनवमुत्पद्येत वेति । अत एव च संम्भारम्यानादित्वाभ्युप- गमः॥ सू. भा. २-१-३६, ४-२-८. 5. 'अधिष्ठितजगत्साधारण:' (बा ॥) इत्यतोऽयमेव साधीयान् पाठः। ब्रह्मण एव ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यामधिष्ठितो हिरण्यगर्भ इत्यर्थः ।। 6. भूतसमुदायस्य बीजमव्याकृतम् , तदभुरो हिरण्यगर्भः। तत एव हि संसारवृक्षोद्भव इति ॥ 7. हिरण्यगर्भ इति तदुपाविभूतं महत्तवमुक्तम् । मन इत्यहकारतत्व- मुच्यते ॥ 8. भूतपञ्चकस्य सत्यमिति नाम । लातिनिमित बटव्यं गतारण्यके २-३-१,२,३. - ·१-१-१] परविद्यास्वरूपम् अण्डक्रमेण' सप्तलोका भूरादयः। तेषु मनुष्यादिप्राणिवर्णाश्रमक्रमेण कर्माणि । कर्मसु च निमित्तभूतेषु अमृतं कर्मजं फलम् । यावत् कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि न विनश्यन्ति”, तावत् फलं न विनश्यति इति अमृतम् ॥ ८॥ यः सर्वज्ञः सर्ववि- द्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥९॥ परविद्योपसंहारः १८. उक्तमेवार्थम् उपसंजिहीधुर्मन्त्रः वक्ष्यमाणार्थमाह ॥ य उक्तलक्षण: अक्षराख्यः सर्वज्ञः । सामान्येन सर्व जानातीति' सर्वनः । विशेषेण सर्व वेत्तीति सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव' . 1. छां. ३-१९-१,बृ.१-२-२. 2. कर्मम इति सप्तमी निमित्तार्थे ग्राति भावः ॥ 3. 'नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि' ( १ ) इति स्मृति- सूचनमिदम् । ननु फलं कारकनि पन्ने सरफलातया लयं गच्छतीनि प्रसिद्धम् (गी. भा. १८-१२) तत्कथममृतं भवेदित्याशङ्कय, व्यवहारदृष्टया नाभुक्तं क्षीयत इत्यमृतमुच्यत इत्यदोष इत्युक्तम् ॥ +. समासेनोक्तस्य परापरविद्यास्वरूपस्य प्रपननार्थम् ।। 5. स्वरूपचैतन्येन सामान्येन सर्व विषयीकरोतीति । 6. विज्ञानात्मरूपेण पदार्थान् पश्यामि, शृणोमि इत्यादिप्रकारेण विशेष- तया विजानातीति ।। 7. अत्र ज्ञानविकारमेवेत्यत्र विकारार्यस्वे न निर्भरः । ज्ञानविकारभूतमिव शानमयम् । बिलात् सर्पस्य निर्गमने यथा सूर्यस्तं प्रकाशयतीत्युच्यते, एवं सर्व आनातीत्यपि बोद्धम्मम् ॥ तै. भा. २-६ स तपोऽनयत' इत्यस्य व्याख्यान ·। मुण्डकोपनिषत् सभाया [१-१-९ सार्वयलक्षणं तपः नायासलक्षणम् । तस्मात् यथोक्तात्' सर्वज्ञात् एतद् उक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भाख्यं जायते। किं च नाम 'असौ देवदत्तः, यज्ञदत्तः' इत्यादिलक्षणम् । रूपम् इदं शुक्लं नीलम् इत्यादि । अन्नं च श्रीहियवादिलक्षणं जायते। पूर्वमन्त्रोक्तक्रमेणा-- इत्यविरोधो द्रष्टव्यः ॥९॥ इत्याथर्वणमुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः 1. न कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपम् 'भनायासलक्षणम्' इति तु बात पेक्षया भयमेव स्पष्टतरः पाठः ॥ 2. अदृश्यस्वादिगुणकात् ॥ 3. न केवलं संज्ञानामान्येव, गावद्, घटपटादिनामान्यपि पत्र प्रामाणि ॥

·१-२..] ग्रन्थसंबन्धः २३ प्रथममुण्डके - द्वितीयः खण्डः meanmammer ग्रन्थसंबन्धः साझा वेदाः अपरा विद्या उक्ता 'ऋग्वेदो यजुर्वेदः' (१- १-५) इत्यादिना। 'यत्तदद्रेश्यम्' (१-१-६) इत्यादिना 'नामरूप- मन्नं च जायते' (१. १-९) इत्यन्तेन ग्रन्थेन उक्तलक्षणम्' अक्षरं यया विद्यया अधिगम्यते (१-१-५) इति परा विद्या सविशेषणा' उक्ता। अतः परम् अनयोर्विद्ययोर्विषयौ विवेक्तव्यौ संसारमोक्षौ इति उत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते ।। अपरविद्याविषय एव तावत्प्रदर्श्यते २०. तत्र अपरविद्याविषयः कादिसाधनक्रियाफलभेदरूपः संसारः, अनादिरनन्तः, दुःखस्वरूपत्वात् हातव्यः प्रत्येकं शरीरिभिः सामस्त्येन नदीस्रोतोवदविच्छेदरूपसंबन्धः । तदुपशमलक्षणो मोक्षः Aappy 1. अदृश्यत्वादिगुणकं समस्तजगत्कारणमिति वर्णितरूपम् ॥ 2. अक्षररूपविशेषणयुक्ता, तदधिगमयितृत्वात् तस्याः॥ 3. प्रत्येकं हातव्यः। भविद्यामात्रकल्पितत्वात् , अविद्यापहाणं विना तस्य हानानुपपत्तेः, भविद्यायाश्च प्रतिपुरुषं कल्पितस्वादित्यर्थः। न पुनरुपादानभूता भास्माश्रिता काचिदविद्यास्त्र स्वीकर्तव्या। तादृश्या एकपुरुषेण प्रहीणाया साव- शेषत्वानुपपत्तेः। द्रष्टव्यं सू. भा. ३-२-२१ (एक्रेन चादिमुक्तन' इत्यादि भाज्यम् । प्रतिपुरुषं परिसमाप्तं शास्त्रम् इति च न्यायः। वृ.भा. ५-१-१. 4. भान्तिकरवेनेत्यर्थः। सुपुसादौ लीनाया अपि पुनरास्मलाभदा- नात्॥ 5. मध्यवच्छेदरूपसंबन्धः' इति भा॥ भन संबन्धो नामाविरत- प्रबन्धलक्षणो बन्धः।

·२४ 7 मुण्डकोपनिषत् सभाण्या [1-२-१ परविद्याविषयः, अनाद्यनन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः' शुद्धः प्रसन्नः स्वात्म- प्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽ द्वय इति । पूर्व तावदपरविद्याया' विषय- प्रदर्शनार्थमारम्भः। तदर्शने हि तन्निर्वेदोपपत्तिः । तथा च वक्ष्यति 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान्' (१-२-१२) इत्यादिना । न हि अप्र- दर्शिते परीक्षा उपपद्यते इति तत्प्रदर्शयन् आह- अपरविद्याविषयः - कर्म तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यं- स्तानि त्रेतायां बहुधा संतताने । तान्याचरथ नियतं सत्यकामाः एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥१॥ कर्ममार्गः २०. तदेतत् सत्यम् अवितथम्। किं तत् ? मन्त्रेषु ऋग्वेदा- 1. ब्रह्मव हि मुक्त्यवस्था। ब्रह्म चानाद्यनन्ताजरामरादिस्वभावम् । बृ. ४-४-२५ । अत्र कालातीतब्रह्माध्यतिरेकात मोलम्यानाद्यनन्तत्वम् । संसारस्य. तु अविद्याप्रत्युपस्थापितत्वात् यावदविद्याबाधमनाद्यनन्तत्वं द्रष्टव्यम् ॥ सू. भा. २-१-३६ ; गी. भा. १५-३. 2. अविद्यायाः प्रहाणे सति स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षः। एतदेव प्रत्यगाम- स्वरूपावस्थानम् का.भा. २-१-२ स्वरूपावस्थानम् सू. मा. ४-३-१४, गी.भा. १८-६६. इति च व्यपदिश्यते ॥ 3. स्वात्मप्रतिष्ठालक्षण एवायमानन्दः। परमात्मनो नित्यपरमानन्द- रूपत्वात् । न पुनः संवेद्यानन्दोऽत्र विवक्षितः ॥ ७. भा. ३-९-२८ ७. 4. अपरविद्याविषय' इति समस्तपाठोऽपि वचित् ।। 5. 'तनिवेदोपपत्तेः' इति (मा u) पाठ.पेक्षया एष एवं प्रथमान्तपाठ माजसः ।। 6. ब्राह्मणो निर्वेदमायात्' इति हि तर वास्यशेषः ॥ . .

·१-२-२] अपरविद्याविषयः-कर्म 6 द्याख्येषु कर्माणि अग्निहोत्रादीनि मन्त्रैरेव प्रकाशितानि' कवयः मेधा- विनो' वसिष्ठादयः यानि अपश्यन् दृष्टवन्तः। यत् तदेतत् सत्यम् । एकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात्। तानि च वेदविहितानि ऋपिदृष्टानि कर्माणि त्रेतायां त्रयीसंयोगलक्षणायां' होत्राध्वर्यवौद्गात्रप्रकारायाम् अधिकरणभूतायाम् बहुधा बहुप्रकारं संततानि प्रवृत्तानि कर्मिभिः क्रियमाणानि। त्रेतायां वा युगे" प्रायशः प्रवृत्तानि । अतो यूयं तानि आचरथ निर्वर्तयत नियतं नित्यं सत्यकामाः यथाभूत कर्मफलकामाः' सन्तः । एष वः युप्माकं पन्थाः मार्गः सुकृतस्य स्वयं निर्वर्तितस्य कर्मणः लोके फलनिमित्तम् । लोक्यते दृश्यते भुज्यते इति कर्मफलं लोक उच्यते। 1. मन्त्रप्रकाशितमेव हि कर्म ब्राह्मणेन विधीयते ॥ छां. ७-४-१. 2. क्रान्तदर्शिन ऋषयः ।। 3. नियमेन ततस्फलदायकत्वात् , न तु अबाध्यमानत्वात् । दृष्टं हि कर्म. फलस्य अनित्यत्वम् इति भावः ॥ +. याक्षणविहितानि ॥ 5. ऋग्वेदादित्रयविहितत्वमेव वेताशब्दस्यार्थ इति भावः ॥ 6. ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदविहितायां यथाक्रम हौत्रादिप्रकारायामित्यर्थः। 7. ध्यायन्कृते यजन्यास्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन्' इति (वि.पु. ६-२-१७) पुराणस्मृतिमवलम्ब्य व्याख्यानमिदम्। अन्यत्रापि युगे प्रवृत्तिदर्शनात् 'प्रायश:' इत्युक्तिः ॥ 8. माचरत इति लकारष्यत्ययेन बोध्य मिति भावः। निर्वतयथ इत्यपि पाठः कचित् ॥ 9. यथाभूतेति अवश्यंभावीत्यर्थः । 10. न तु मोक्षकामाः ॥ 11. स्वयं कृतं हि सुष्टु भवति न भृत्यादिकृतमित्यत एवं निर्वचनम् । ते. भा. २-७, (सुकृतमुच्यते) ऐ. भा. १-२-३, (सुकृतं बत)-भत्र सुकृतशब्दस्य निर्वचन द्रष्टव्यम् ॥ 12. लोके इति निमित्तार्थे सप्तमी इति भावः ॥

·1 मुण्डकोपनिषत् सभाण्या [१-२-२ तदर्थ तत्प्राप्तये एष मार्ग इत्यर्थः । यानि एतानि अमिहोत्रादीनि त्रयां विहितानि कीणि तानि एष पन्था अवश्यफलप्राप्तिसाधनम् इत्यर्थः' । यदा लेलायते हर्चिः समिद्धे हव्यवाहने। तदाऽऽज्यभागावन्तरे- णाहुतीः प्रतिपादयेत् ॥२॥ २२. तत्र अग्निहोत्रमेव तावत् प्रथमं प्रदर्शनार्थम् - उच्यते । सर्वकर्मणां प्राथम्यात् । तत्कथम् ? यथैव इन्धनैरभ्याहितैः सम्यगिद्धे" समिद्ध दीप्ते हव्यवाहने लेलायते चलति अर्चिः, तदा तस्मिन् काले लेलायमाने चलति अर्चिपि आज्यभागी आज्यभागयोः । अन्तरेण मध्ये आवापस्थाने आहुतीः प्रतिपादयेत् प्रक्षियन् देवता उद्दिश्य । अनेकाहप्रयोगापेक्षया" आहुतीः इति बहुवचनम् ॥ 1. 'सुकृतम्य लोके' इत्येतदेव गमकं तदेतत्पत्यम्' इत्यम्य नियनल- दायकत्वमेवार्थ इत्यस्य । आपेक्षिकसस्य प्रवश्य हि निरपेक्षता प्रतिपादनीय मिनि 'तदेतत्सत्यम्' इत्यारम्भः ॥ 2. उपलक्षणार्थस् ॥ 3. समिद्धे' इत्यस्यानन्तरं पठितव्य मिदम् ।। 4. 'दीप्ले' इति भान्ति छाचित् ॥ 5. विभक्तिविपरिणामेन पठीबध्येति भावः ।। 6. आहवनीयस्य दक्षिणोत्तरपार्धयोराज्यभागी इज्यते। गाय याहा ! सोमाय स्वाहा! इति दर्शपूर्णमासे । तयोर्मध्यो भन्ये यागा अनुधीयते । जन्मग आवापस्थानमुच्यते इति व्याख्याकारः ॥ 7. अग्निहोत्राहुल्योहित्वं प्रसिद्धम् । सूमात्र स्याह ! जादाय स्वाहा !' इति प्रातः। 'अग्नये स्वाहा! प्रजापनये स्वाहा!' इति मायन कपमानिहाय प्रक्रम्य 'आहुतीः' इति बहुवचनन् ? तनाह . अनेकाहनि । महम्म प्रयोगानु(गा अनु?)ष्ठानानि । तदपेक्षया इत्यर्थ इति टीका ।।

·१२-:] अपरविद्याविषयः-कर्म यस्यामिहोत्रमदर्शमपार्णमास- मचातुर्मास्यमनारयणमतिथिवर्जितं च । अहुतैमवश्वदेवमविधिनाहुत- मासप्तमांस्तस्य लोकान हिनस्ति ॥३॥ कर्ममार्गे विपत्तयः २३. एष सम्गाहुतिप्रक्षेपादिलक्षणः कर्ममार्गो लोकप्राप्तये पन्थाः। तम्य च सम्बकारण दुष्करम् । विपत्तयस्तु अनेका भवन्ति । कथम् ? यस्य अशिहोत्रिणः अग्निहोत्रम् अद्रश दर्शाख्येन कर्मणा वर्जितम् । अग्नि- होत्रिणः' अवश्यकर्तव्यत्वादशस्य अग्निहोत्रिसंबन्धि अग्निहोत्रविशेषण- गिव भवति । तदक्रियमाणम् इत्येतत् । तथा 'अपौर्णमासम्' इत्यादिष्वपि अग्निहोत्रविशेषणत्वं द्रष्टव्यम् । अग्निहोत्रानङ्गत्वस्य अविशिष्टत्वात् । अपौर्णमास पणिमासकर्मवर्जितम् अचातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मवर्जितम् । अनाग्रयणम् । आअयणम् शरदादिषु कर्तव्यम् । तच्च न क्रियते यस्य । तथा अतिथिवाजतं च । अतिथिपूजनं च अहन्यहनि अक्रियमाणं यस्य । स्वयं सम्बग्निहोत्रकाले अहुतम् । अदर्शादिवत् अवैश्वदेवम् । वैश्वदेवकर्म- .. 1. ममिहोत्रिमिः' इति वा ।। 2. अभिहात्रिभिः संबद्धाधात् सवारण अग्निहोत्राविशेषणमिव प्रकल्प्य अग्निहोत्रम् अवार्णमासम्' इत्यादिमिविशेष्यते इत्यर्थः ।। 3. अग्निहोत्राशयस्य' इति मुद्रितपुस्तकेप्वपपाठः । अननस्य हि दर्श- पार्णमामादः शिवाविशेषणत्वमिह श्यते ॥ 4. भरदादिगु इनि । 'शरदादिषु नृतनासेन कर्तव्यमाप्रयण कर्म' इनि टीका। आप्रयणं शरदिप्रसन्न कर्मव्यः कर्मविशेष इति नारायणः । 5. अभिगम्येति शेषः । एपमुसरयापि । 'यस्य तन्' इत्यपि क्वचिन् (6. मानम् इत्यत्र यथा अमिहोत्राहस्यवादानम् न तथा भवैश्वदेवम्' इत्यत्र. किंतु अदर्शम् न्यादाविव अनस्यैव विशेषणत्वेन ग्रहणमित्यर्थः ॥

·२८ मुण्डकोपनिषत् संभाष्या [१-२-५ वर्जितम् । हूयमानमपि अविधिना हुतम् अयथाहुतम् । एवं दुःसं- पादितम् असंपादितम् अग्निहोत्राद्यपलक्षितं कर्म किं करोतीति ? उच्यते। आ सप्तमान सप्तमसहितान् तस्य कर्तुः लोकान् हिनस्ति, हिनस्तीव आयास. मात्रफलत्वात् । सम्यक् क्रियमाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूपेण भूरादयः सत्यान्ताः सप्तलोकाः फलं प्राप्यन्ते । ते लोका एवंभूतेन अग्निहोत्रादिकर्मणा तु अप्राप्यत्वात् हिंस्यन्त इव । आयासमानं तु अ. व्यभिचारि इत्यतो हिनस्ति' इत्युच्यते । पिण्डदानाद्यनुग्रहेण वा संबध्यमानाः पितृपितामहप्रपितामहाः पुत्रपौत्रप्रपौत्राः स्वात्मोपकाराः सप्तलोका उक्त- प्रकारेण अग्निहोत्रादिना न भवन्ति इति हिंस्यन्ते इत्युच्यते ॥ ३ ॥ काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्तजिहाः ॥४॥ एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥५॥ 1. 'अयथाहुतम् इत्येतत्' वा ॥ अयथा इति विरुद्ध प्रकारणम्यर्थः ।। अयथावत् सदोषं कृतं दुःसम्पादितम्, विधिवदकृतम् असम्पादितम्। 3. 'प्राप्यते' प्राप्तव्यम्' इति पाठयोः फलम्य प्राधान्य विवक्षित बेदि तव्यम् ॥ 4. स्वात्मना क्रियमाणमुपकारं भजन्त इति स्वात्मोपकाराः ।। 5. उभयथापि इष्टप्राप्तिहानिरेव हिंसा विवक्षितेति भावः ॥ 2.

·२९ 2 १-२-६] अपरविद्याविषयः-कर्म सम्यगाचरितस्य कर्मणः फलम्- २४. काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्र- वर्णा । स्कुलिगिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्तजिह्वाः । काल्याद्या विश्वरुच्यन्ताः लेलायमाना अग्नेः हविराहुतिग्रसनाथी एताः सप्तजिह्वाः ॥ एतेषु अग्निजिह्वाभेदेषु योऽग्निहोत्री चरते कर्म आचरति अग्नि- होत्रादि" भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु यथाकालं च यस्य कर्मणो यः कालः, तं कालम् अनतिक्रम्य* यथाकालम् । यजमानं आददायन् आददानाः आहुतयः, यजमानेन निर्वर्तिताः तं नयन्ति प्रापयन्ति एता आहुतयः या इमा अनेन निवर्तिताः। सूर्यस्य रश्मयो भूत्वा । रश्मिद्वाररित्यर्थः । यत्र यस्मिन् स्वर्गे देवानां पतिरिन्द्रः एकः सर्वान् उपरि अधिवसति इति अधिवासः ।। ४-५॥ एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥६॥ कर्मणः स्वर्गः परमं फलम् २५. कथं सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्तीति ? उच्यते। एहि ! पति ! इति आह्वयन्त्यः तं यजमान आहुतयः सुवर्चसः दीप्तिमत्यः । 1. एतदन्त मन्त्र एव लेखकेन प्रमादा पुनलिखित इत्युस्प्रेक्ष्यते । इति सप्तजिह्वाः इत्यस्य स्थाने 'दहनस्य जिह्वाः' इति वा ।। बाक्यशेषे 'एताः किल सप्तजिहाः' इति च । क्वचित् अयं वाक्यशेषो नैव दृश्यते।। 2. अस्यानन्तरम् 'किल' इत्यधिकं वा ।। 3. 'अग्निहोत्रादिकम् इति वा ।। 'यः कालस्तत्कालम् इति आ।। न तु साक्षाद्रश्मय एवं भूत्वा । वक्ष्यमाणेनैकवाक्यतायै एवं व्याख्यानम् ॥ MATHMANY +.

·३. मुण्डकोपनिषत् लभाच्या [१-२-७ किं च त्रियाम् इष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणाम् अभिवदन्त्यः उच्चारयन्त्यः, अर्चयन्त्यः पूजयन्त्यश्च 'एष वः युप्माकं पुण्यः सुकृतः पन्थाः ब्रह्मलोकः फलरूपः।' एवं प्रियां वाचमभिवदन्त्यो वहन्तीत्यर्थः । ब्रह्मलोकः स्वर्ग: प्रकरणात् ॥६॥ केवलकर्मनिन्दा प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म। एतच्छ्यो येऽभिनन्दान्त मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥७॥ कर्मफलस्यानित्यत्वम् २६. एतच्च ज्ञानरहितं कर्म एतावत्फलम् अविद्याकाम(कर्म) कार्यम् अतोऽसारं दुःखमूलम्" इति निन्द्यते ॥ प्लवाः विनाशिन इत्यर्थः ! हि यस्मात् एते अदृढाः अस्थिराः 'एष वः पन्थाः' (१-२-१) इत्युक्तमत्र परामृश्यत इति भावः ।। 2. 'इत्यम्' इति पाठान्तरम् ॥ 3. एवमभिवदन्त्यस्तं वहन्तीति संबन्ध इति भावः ॥ 4. ब्रह्मलोकः इति महत: फलस्य वाचकः शब्दः । कर्मणस्तु निरतिशय- महत्फलं स्वर्गः; केवलकर्मणश्चदं प्रकरणमिति ब्रह्मलोकशब्दन स्वर्गोऽत्र बोध्य इत्यभिप्रायः॥ 5. उपासनारहितम् ॥ 6. यद्यपि मुद्रितपुस्तकेप्वयमेव पाठः, तथापि कर्मति अधिकावायो लेखकप्रमादकृत इत्यवसीयते । कर्मणः कर्मकार्यत्वानुपपत्तेः । कामप्रेरित एव हि करोति यद्यद्धि कुरुते जन्तुम्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्' इति स्मृतेः ।। 7. यद्यपि कर्मणः स्वर्गादिसुखमेव फलम् तथापि 'दु:म्बयोनय एव ते' (गी. ५-२२) इति गीतोक्तनीत्या दुःखकारणत्वाइःखत्वमवसेयम् ॥ 8. ज्ञानकर्मसमुच्चयफलस्य उत्कृष्टस्वप्रतिपादनार्थ न तु निन्दायां तत्पर्य मिति बोध्यम् ॥ 1. ..

·१-२-८] ३१ यजरूपाः यजन्य रूपाणि यजमापा यज्ञनिर्वर्तकाः' । अष्टादश अष्टादश- सङ्ख्याकाः। पोडश" अविनः पनी गजमानश्च इति अष्टादश । एतदा- श्रयं कर्म। उनं कथिनं शान्त्रण येषु अष्टादशमु अवरं केवलं ज्ञान- वर्जितं कर्म। अनमताम् अवरकर्माश्रयाणाम् अष्टादशानां अदृढतया सवत्वात् प्लबते मा फलेग नामाध्यं कर्म । कुण्डविनाशादिव क्षीर- दव्यादीनां तन्म्थान नाशः । यत एवम् , एनकर्म श्रेयः श्रेयःकरणम् इति ये अभिनन्दन्ति अभियन्ति अविवकिनी" मूढाः, अतः" ते जरा च मृन्युं च जरा मृत्यु चिकालं स्वर्गे स्थित्वा पुनरेवापि यन्ति भूयोऽपि गच्छन्ति" ||७॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः। जङ्घन्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धनेव नीयमाना ययान्धाः ॥८॥ 1. सद्यपि दध्यदिवले एवं यागम्य रूपे इति वदन्ति, तथापि रूप्यते समियतया निकनेमा पभिरिति कटियगादयो यरूपाणीति व्यपदिश्यन्त इति भावः ॥ मा बागी, भाग्नीघ:, पोता, उदाता, प्रस्तोता, प्रतिहर्ता, मुब्रह्मण्यः, होता. मैत्रावरुणः अशाखाका प्रावस्तुत् , मध्वर्युः, प्रतिप्रस्थाता, भष्टा, उकेला-- इनि पहा ।। 3, उपासनातवादनित्यपरलकामिति उपासनासहितकर्मापेक्षया . १ अवरम् ॥ गी. গণনার লিঙ্গ সময় লাহা গুনি সাল। প্রা- दशम्बाश्रये अन्ननेन न्यूनमपि कर्म भरते इत्यभिप्रायः ।। 5. श्रेयःयाधनम्' इति था. ।। 6. नित्यानिग्यविवेकाभावात् , कर्मफलनिस्यत्वभावनया मुग्मज्ञानाः ॥ 7. विपरीशान जिनपाल, भत्रेयःसाधनामिनिविष्टल्वात् ॥ 8. यत्र पूर्व जरामायुमये संसारे स्थिता: तमेव भूयोऽपि गच्छन्ति । विपरीतज्ञामन्यानपादितत्वादिति शेषः । गी. ९-२०, २१.

·३२ अविद्यायां बहुधा मुण्डकोपनिषत् समाप्या [-२-९ कर्मणोऽविद्याविषयत्वम् २७. किं च अविद्यायाम् अन्तरे मध्ये वर्तमानाः अविवेक- प्रायाः स्वयं वयमेव धीमन्तः पण्डिताः विदितवेदितव्याश्च इति मन्य- मानाः आत्मानं संभावयन्तः, ते च जङ्घन्यमानाः जरारोगाधनेकानर्थ- बातैर्हन्यमानाः भृशं पीड्यमानाः परियन्ति विभ्रमन्ति मूढाः । दर्शन- विवर्जितत्वात् अन्धेनैव अचक्षुष्केणैव नीयमानाः प्रदयमानमार्गाः, यथा लोके अन्धा अक्षिरहिता गर्तकण्टकादौ पतन्ति तद्वत् ॥ ८ ॥ वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागा- तेनातुराः क्षीणलोकाश्चयवन्ते ॥९॥ कर्मिणामकृतार्थता २८. किं च अविद्यायां बहुधा बहुप्रकारं वर्तमानाः, वयमेव कृतार्थाः कृतप्रयोजनाः' - इति एवम् अभिमन्यन्ति' अभिमान 1. गुरूपदेश विनैव, कर्मज्ञानेनैवेत्यर्थः । 2. वस्तुतस्तु अविद्यायामन्तरे वर्तमाना:'-इति निन्दा, वक्ष्यमाणविद्या- प्ररोचनार्थी । उत्तरमन्त्रे 'वयं कृतार्थाः' इत्येतदप्येवमेव म्याख्येयम् ।। 3. यद्यपि स्वर्गलोके नान/ईन्येन्ते, तथापि तु पुनः संसारं प्राता इभ्यन्त एवेत्यभिप्रायः ॥ 4. भृशं हन्यमानाः भाभीक्ष्ण्येन पीव्यमाना इति व्याख्यानव्याग्ग्येय- भाव द्योतयितुं भृशमित्युभयपदयोर्मध्ये निवेशितम् ॥ 5. सम्यग्दर्शनविरहितत्वात् । विपरीतज्ञानपरवशीकृतत्वाशेति इष्टव्यम् । 6. तद्वत् परियन्ति । पतन्ति च नानादुःखयोनिविति शेषः । कर्मफल- मेव नित्यमिति मन्यमानाः स्वयं मूढाः परानपि व्यामोहयन्तीति, य एवं बुध्यन्ते ये च बोधयन्ति ते सर्व जात्यन्धा इवानर्थ गच्छन्तीत्यनुकम्पनीया इत्यमिप्रायः ॥ 7. यद्यपि स्वर्गादिरूपं प्रयोजनं कृतमेव, तथापि न तत्पारमार्थिक प्रयोजनम् , अनात्यन्तिकत्वात् । अतोऽकृतार्थत्वमेव वस्तुतस्तेषामिति भावः ॥ 8. अभिमन्यन्ते' इत्यधिकं वा ।। .

·१-२.१०] केवलकर्मनिन्दा कुर्वन्ति बाला अज्ञानिनः । यत् यस्मात् एवं कर्मिणः न प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जानन्ति रागात् कर्मफलरागाभिभवनिमित्तम् ', तेन कारणेन आतुराः दुःवार्ताः सन्तः क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकात् च्यवन्ते ॥१॥ वेदयन्ते प्रमूढाः। इष्टापूत मन्यमाना नान्यच्छ्रेयो नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥१०॥ पुण्यफलभोगेन न कृत्स्नकर्मक्षयः- २०. इष्टापूनम् । इष्टं यागादि श्रोतं कर्म, पूर्त वापीकूपतटाकादि स्मार्तम् । मन्यमाना एतदेव अतिशयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानम् इति चिन्तयन्तः, अन्यत् आत्मज्ञानाख्यं श्रेयःसाधनं न वेदयन्ते न जानन्ति" प्रमूढाः पुत्रपशुबन्न्वादिषु प्रमत्ततया मूढाः। ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठे उपरिस्थाने सुकृते भोगायतने अनुभूत्वा अनुभूय कर्मफलं पुनः इम 1. रागामिभूचि सत्यकारणात् ।। तास तत् प्रतिभातीत्यर्थः॥ 3. बान्धवादिषु' इनि वा ॥ विवादिषु' इत्यपि कचित् ॥ म. प्रकर्षण मृगः प्रमूढाः । पुत्रादिष्यमित्वङ्ग एव तत्र प्रमादकारणम्, प्रमाद एव च मौज्यस्य प्रकर्ष इति भावः ॥ 5. मुकृतं पुण्येनोत्पादित भोगस्थानं नाक इत्यर्थः ।। b. 'सुकृतेन भूत्वा' इति पाठ मारतो नारायणेन । व्याख्यातश्च पुण्येन शरीरं लवेनि । 'अनुभूत्वा' इति छान्दसं प्रयोगमुररीकृष्य अनुभूय इस्येब व्याख्यान भाष्यकारणति प्रतिभाति ।

·मुण्डकोपनिषत् सभाण्या [१-२-११ लोकं मानुषम् अस्माद् हीनतरं वा तिर्यङ्नरकादिलक्षणम् यथाक्रमशेष' विशन्ति ॥ १० ॥ अपरविद्याविपयोपसंहारः तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ ११ ॥ ज्ञानयुक्तकर्मिणां गतिः- ३०. ये पुनस्तद्विपरीता ज्ञानयुक्ताः वानप्रस्थाः संन्यासिनश्च तप:श्रद्धे हि तपः स्वाश्रमविहितं कर्म, श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विद्या" ते तप:श्रद्धे उपवसन्ति सेवन्ते अरण्ये" वर्तमानाः सन्तः । शान्ताः उपरतकरणग्रामाः" विद्वांसः गृहस्थाश्च ज्ञानप्रधाना" इत्यर्थः । भैक्ष- .. . .. 1. येन कर्मणा आरब्धं नाकोपभोग्यफलं तत्क्षये, कर्मदोषवशात् मानुष लोक विशन्ति पुण्यमिश्रितं पापमुस्कटं चेत् , तिर्यस्थावरादिलोक वा पुण्यमंपर्क- रहितं पापतारतम्येन । छां. ५-१०-७,८ ; गौ.ध. २-१९; सू.भा. ३-१-4. 2. तद्विपरीतज्ञानयुक्ताः' इत्यशुद्धः (वा॥) पाठः॥ 3. अरण्ये इति सामर्थ्यात् । स्मृतिविहिततुरीयाश्रमवन्तखिदनि इह संन्यासिनः ॥ १. भा. ३-५-१,६-२-१५. 4. हीत्यवधारणे। न तु केवलं कर्मत्यर्थः । 5. श्रद्धापूर्वकं हिरण्यगर्भादिदेवतोपासना श्रद्धेन्युच्यते ।। छां. ५-१०-२. ६.६-२-१५. 6. इंदमेव गमकमत्र वानप्रस्थाः संन्यासिनश्चाभिप्रेता इन्यत्र । नैष्टिक- ब्रह्मचारिणां तु 'भष्टाशीतिसहस्त्राणामृपीणामूर्ध्वरेतसाम् । उपारेणार्यम्णः पन्थागते. ऽमृतत्वं हि भेजिरे' इति स्मृतिप्रामाण्यादुत्तरः पन्थाः ॥ . भा. ६-२ .. १.५. 7. निवृत्तिधर्मनिष्ठा इत्यर्थः ॥ 8. पञ्चाग्निविद्याद्यपासनावन्तः इत्यर्थः ॥ सू. भा. ३-१-4 ·१-२-११] अपर विद्याविषयोपसंहारः चर्या चरन्तः परिग्रहाभावात्' उगवसन्त्यरण्ये इति संबन्धः । सूर्यद्वारेण सूर्योलक्षितेन- उत्तरायणेन पथा ते विरनाः विरजसः' क्षीणपुण्यपाप- कर्माणः सन्तः इत्यर्थः । प्रयान्ति प्रकर्षण यान्ति यत्र यस्मिन् सत्य- लोकादी' अमृतः म पुरुषः प्रथम जः" हिरण्यगर्भः हि अव्ययात्मा अव्ययस्वभावः याव-संसारस्थायी । एतदन्तास्तु संसारगतयोऽपरविद्या- गम्या:॥ 1. नायमात्यन्तिको मात ३१. नन्नं भोक्षमिच्छन्ति केचित् । न । 'इहैव सर्वे प्रविधीवन्ति कामा:' (३.२.२), 'ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीराः युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति' ( ३-२-५)- इत्यादिश्रुतिभ्यः । अग्रकरणाच । अपरविद्याप्रकरणे हि प्रवृत्ते न यकस्मात् मोक्षप्रसङ्गोऽस्ति । विरजस्त्वं त्वापेक्षिकम् "। समम्तम् अपरविद्याकार्य साध्यसाधनलक्षणं न हि वामप्रम्यानां संन्यासिनो च परिग्रहोऽस्ति ।। भयमेव देवयानाचरादिमार्गशब्दाभ्यां व्यपदिश्यमानो मार्गः । सू. भा. ५-३-१ भारभ्य षष्ठमूत्रपर्यन्तं भाष्य द्रष्टव्यम् ॥ गी. ८-२४. 3. विरजा इति छान्दमा प्रयोग इति भावः ॥ सू.भा. ४-१-१३, १४. 5. यपि ब्रह्मलोक ज्या प्रकृती हिरण्यगर्भस्थानम् , तथापि तुल्य- न्यायेन म भादिल्यादिलाका अपि वक्षुरादिद्वारा उल्कान्तानामुपासकानां प्राप्या भोपन क्षिता इनि भायेन मन्थलोकादी' इति भादिग्रहणम् । सुषुम्नानाडीद्वारा मत्यलोकगमनम् । इनरनाडीद्वारण स्वन्यलोकगमन मिति विशेषः । वृ.भा.४-४-९ 7. नत्वात्यन्तिकमध्ययस्वमग्र॥ ४. पता हि मामिव ब्रह्मप्राप्तिलक्षणां ध्रुवन्ति । ५. अपरविद्या परिममाप्य हि 'परीक्ष्य लोकान्' इत्यादिना परविद्या- विषय भारथ्यः॥ 10. विरजाः प्रयास्ति' इत्युनं पुण्यपापविधूननमनात्यन्तिकम् । पुनरपि कर्मशेषेण संसारमण्डलप्राप्तः श्रुतिसूचितत्वादिति भावः ॥

·1 मुण्डकोपनिपत् सभाप्या [१-२-१२ क्रियाकारकफलभेदभिन्नं' द्वैतम् एतावदेव यद् हिरण्यगर्भप्राप्त्यवसानम् । तथा च मनुनोक्तम् स्थावराद्यां संसारगतिमनुक्रामता* 'ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः ॥' (मनु. १२--५०) इति ॥ ११ ॥ परविद्या गुरुमुखेनैवावगन्तव्या परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छे- समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥१२॥ विरक्तस्यैव ब्रह्मान्वेषणाधिकारः--- ३२. अथेदानीम् अस्मात् साध्यसाधनरूपात्' सर्वस्मात्संसा- राद्विरक्तस्य परस्यां विद्यायाम् अधिकारप्रदर्शनार्थम् इदमुच्यते ।। परीक्ष्य यदेतहग्वेदाद्यपरविद्याविषयं स्वाभाविकाविद्या "कामकर्म- 1. ब्रह्मलोकः साध्यः, विद्यासमुच्चितं कर्म साधनम् । क्रियाकारकफल. वर्जितमद्वैतज्ञानमुत्तरत्र वक्ष्यत इति भावः ॥ 2. कर्मफलोपन्यासार्थ एव तु द्वादशोऽध्यायोऽयम् । शरीरजैः कर्मदोषैः स्थावरत्वं वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैश्चान्त्यजातितां (मनु. १२-९) निगरछति इत्युक्त्वा सात्त्विकी गतिमुपक्रम्येदमुक्तमुत्तमगत्यभिधानार्थम् । तथा चापरविद्या- न्तर्गतमेवैतदिति भावः ॥ ब्रह्मा हिरण्यगर्भः, विश्वसृजः प्रजापतयः, धर्मों यमः, महान महत्तवाभिमानिनी देवता सूत्रामा वा, भव्यक्तम् अभ्याकृतात्मा ॥ 4. १-२-११, भा. भा. ३१; का. भा. १-१-२०. माघनफला- स्मकसंसारपरीक्षणमेतदुक्तं ततो व्युत्थानार्थम् ॥ वृ. भा. ३-५-१. 5. अविद्या हि स्वाभाविकी, न स्वागन्तुकी । नैसर्गिकोऽयं व्यवहार इत्युक्तत्वात् ॥ सू. भा. अव. : 3. .

·७ १-२-१२] परविद्या गुरुमुखेनैवावगन्तव्या दोपवत्पुरूपानुष्ठे पम् अविद्यादिदोषवन्तमेव पुरुष प्रति विहितत्वात् । तदनुष्ठानकार्वभूताश्च लोका ये दक्षिणोत्तरमार्गलक्षणाः फलभूताः, ये च विहिताकरणप्रतिषेधातिक्रमद्रोपसाध्याः नरकतिर्यवप्रेतलक्षणाः, तानेतान् परीक्ष्य प्रत्यक्षानुमानोपमानागमः सर्वतो' याथात्म्येनावधार्य लोकान् संसारगतिभूनान् , अव्यक्तादिस्थावरान्तान् व्याकृताव्याकृतलक्षणान् " वीजा कुरवदितरेतरोपनिनिमित्तान्' अनेकानर्थशतसहस्रसङ्घलान् कदली- गर्भवदसारान् मायामरीच्युद्रकगन्धर्वनगराकारम्वप्नजलबुद्रुदफेनसमान्" प्रतिक्षणप्रध्वंसान" पृष्ठनः कृत्वा अविद्याकामदोपप्रवर्तितकर्मचितान् । 1. यथा विशेषकामदोपवत: काम्यानि कर्माणि, एवं सामान्यतो इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहाररछोरवाधिशादिदोषयनो निन्यान्यपि विहितानि॥ पृ.भा.१-३-१ 2. मार्गहयेन लक्ष्यन्ते ज्ञाप्यन्ते प्राप्यन्ते चेति तल्लक्षणाः ॥ 3. शात्रीयकर्माण्यप्यविद्यादिदोषवत्पुरुषकृनिसाध्यानि किमु वक्तव्यं लौकिकदोपमयुक्तमानकर्माणि कृतियाध्यानीलि । कर्मफलभूतेषु लोकेपु तु मुखदुःस्व- तारतम्य माधनभनधर्माधर्मतारतम्यनिमित्तम् , सू. भा. १-१-४, वृ भा. अव-॥ +. कर्मनितो लाको यथा प्रत्यक्षेण एवं पुण्यचितोऽपीति प्रत्यक्षानु- मानोपमानयुक्त्युपहिनश्रुन्या नेत्यर्थः । अर्थापत्यनुपलब्ध्योरन्यत्रैवान्तर्भावो वेदितव्यः । प्रमाणसण्यायां हि भाष्यकारम्य न निर्भरः ।। १. परीत्युपमर्गभ्यासमर्थः । सर्वतः स्वरूपस्वभावादिनिर्धारणमेवात्र परीक्षणमिति भावः ॥ भम्यानमव्यकम् , ब्रह्मादिम्थावरान्तं व्याकृतं व्यकम् ॥ 7. बीजमन्याम् , अरे व्यक्तम् इनि कार्यकारणभावो यद्यपि तथापि बीजारो गदीन मिनि (बृ. भा. १-४-७) बीजापुरमन्ततिरविच्छिन्नैव याव- दुविद्यानाशमिति भावः ॥ 8. गौ. का. भा. २.३१. वृ. भा. १-५-२. अनित्यत्वासारस्वा- सत्यवस्फोरणार्थ वावरातत्ववचन कदलीगर्भमायापमानोपादानं च ॥ 9. मायादिममर्थ प्रतिक्षणप्रश्वसित्वं च यथामतीतरूपेण, स्वात्मभूनाक्षर- रूपेण न परमार्थमन्या कालातीतवं च ॥

·३८ 1 मुण्डकोपनिपत् सभाया [१-२-१२ धर्माधर्मनिवर्तितान् इत्येतत् । ब्राह्मणः । ब्राह्मणस्यैव विशेषतोऽधिकारः सर्वत्यागेन ब्रह्मविद्यायाम् इति ब्राह्मणग्रहणम् । परीक्ष्य लोकान् किं कुर्यादिति ? उच्यते । निर्वेदम् । निप्पूर्वो विधिरत्र वैराग्यार्थे । वैराग्यम् आयात् । कुर्यादित्येतत् । स वैराग्यप्रकारः प्रदर्श्यते । इह संसारे नास्ति कश्चिदपि अकृतः पदार्थः । सर्व एव हि लोकाः कमचिताः । कर्मकृतत्वाच्चानित्याः । न नित्यं किंचिदस्तीत्यभिप्रायः । सर्व तु कर्म अनित्यस्यैव साधनम् । यस्मात् चतुर्विधमेव हि सर्व कर्म कार्यम् उत्पाद्यम् आप्यम् संस्कार्य विकार्य वा । नातःपरं कर्मणां विपयोऽस्ति । अहं च नित्येन, अमृतेन, अभयेन, कूटस्थेन, अचलेन, ध्रुवेणार्थन" अर्थी न तद्विपरीतेन । अतः किं कृतेन कर्मणा आयासबहुलेन अनर्थसाधनेन ? । इति ॥ . 1. ब्राह्मणस्यैवाधिकार इति केचित् । “विशेषतः' इति विशेषणादानातु संन्यासमात्रे क्षत्रियवैश्ययोरप्यस्त्यधिकार इति सूच्यते तयोरपि वाधके राज्ञान मतयोः संन्यासोऽनुज्ञातो दृश्यते राजधर्मे (रा. ध. ६४-१४,१५) । 2. लोकेष्वनादर एव हि परीक्षणफलम् ॥ 3. अनित्यत्वद्योतनाय हि कर्मचितत्वविशेषणमित्यभिप्रायः ।। 4. कर्मफलस्य उत्पाद्यस्वादिचातुर्विध्यं प्रस्थानत्रयभाये तत्र तत्रोपणित दृश्यते । ई. भा. अवतै. भा. शिक्षावल्ल्युपसंहारे ; सू.भा. १-१-४, पृ.भा. 5. विशेषोऽस्ति' इति पाठान्तरापेक्षया अयं ( वा ॥ ) ज्यायान ॥ 6. न स्वनित्येन कर्मफलेन दृष्टेनादृष्टन वेन्यभिप्रायः । ई. भा. अय. । नित्येन ध्रुवेणेति विशेषणद्वयोपादानं पृथिव्यादिषदापेक्षिकनिस्यत्ववारणाय । का.भा. 7. अनर्थसाधनेन, परमपुरुषार्थासाधकेन, संसारप्रापकतयाऽनर्थावकाश- करेण च ॥

·१-२-१३] परविद्या गुरमुग्वेनैवावगतच्या ३९ 1 सद्गुरुलक्षणम् ३३. एवं निविणः 'अभयं, शिवम् , अकृतं, नित्यं, पदं यत् तद्विनागार्थ विशेषणाविगमार्थ' म निर्विगो ब्राह्मणः गुरुमेव आचार्य शमदमदयादिगंपनम्" अभिगोन। शास्त्रज्ञोऽपि स्वातन्त्र्येण ब्रह्म- ज्ञानान्वेपणं न की प्रत्येतत् 'गुरुमेव' इत्यवधारणफलम् । समित्- पाणिः समि हामील:- श्रोत्रियं भ-ययनश्रुतार्थांपन्नं ब्रह्मनिष्ठ हित्वा सर्वकर्मागि कदम अमगि निठा यम्य सोऽयं ब्रमनिष्ठः । 'जपनिष्ठः', 'नमोनियः' इति यर । नहिं कर्भिगो ब्रमनिष्ठता संभवति' । कीमज्ञानलोयिंगेधा । स तं गुरुं विधिवदुपसन्न प्रसाद्य पृच्छेन्" अरे एक माम् ॥ १२ ।। तम्मै म विद्वानुपमन्नाय सम्य- कप्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुष वेद मत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥१३॥ 1. नवन मामा यतो माना कि स्वानुभवपर्यन्तज्ञानार्थम् ॥ गी. भा. 2. शमदमादि' वा॥ ३. गकारण म्यमन्धरण न तयाधिगम: स्यात् , स्वभावतो बहिर्मुख- स्वाजनानामिनि भारः ॥ +. श्राधिनयादिशियगणोपलक्षणार्थमिदम् ॥ 5. शाम्पीयवस्तूप देशमामार्थ श्रीक्रियत्यविशेषणम् , स्वयमतत्वदशिन उपदेशमामन यानि सूचना प्रानिय बाविशेषणम् । गी. ४-३४. १. अपेनसि वा नापर्यण यस्तिष्टति, तदेवानुतिष्ठति स एव हि जप- निष्टः, तपानिधः हात पायने 7. महि प्रवत सत्रम् इनि प्रत्ययः क्रियाकारकफलभेदप्रत्ययमनुपमृय जायते । वष्रध्यं ब्रामस्थादभाव्या २-२३-१॥ 8. गुरुवामिगत इयवधारणफल पूछेदिति ॥ गी. भा. ४-३४.

·मुण्डकोपनिषत् सभाप्या [१-२-१३ 1 अधिकारिलक्षणम् ३४. तस्मै स विद्वान् गुरुर्ब्रह्मवित् , उपसन्नाय उपगताय सम्यक् यथाशास्त्रम्' इत्येतत् । प्रशान्तचित्ताय उपरतदीदिदोपाय" शमान्विताय बाह्येन्द्रियोपरमेण च युक्ताय । सर्वतो विरक्ताय इत्येतत् । येन विज्ञानेन यया विद्यया" परया अक्षरम् अदृश्यत्वादिविशेषणं तदेवा- क्षरं पुरुषशब्दवाच्यं पूर्णत्वात्", पुरि शयनाच्च सत्यं तदेव परमार्थस्वा- भाव्यात् ' अक्षरं च अक्षरणात् अक्षतत्वात् 'वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतः यथावत् प्रोवाच प्रब्रूयात् इत्यर्थः" । 10 अक्षयत्वात् । .. 1. उपसदनम् , उपगमनम्, उपसरणम्, अभिगमनम्, उपसर्पणम्- इति पर्यायशब्दाः ।। 2. शास्त्रोक्तमेव परमार्थतत्वम् । तत्प्रवचनमेव च सम्यक्प्रवचनम् । एत- निर्वाहार्थमेव श्रोत्रियत्वाविशेषणमुपात्तमित्युक्तम् ।। 3. अमानिस्वादिसमन्विताय । अदुष्टं सुसंस्कृतं च मनो ज्ञानकरणम् ॥ गी. भा. १३-७, प्रभृत्येकादशश्लोकं यावदुक्तम् भमानिस्वादि ॥ 4. प्रशान्तचित्तायेति शमः प्रागुक्तः । अत्र तु शमान्वितायेति दम उच्यते इत्यपुनरुक्ततायै व्याख्येयम् । दमेऽप्यन्त:करणनिग्रहोऽपेक्ष्यत इति कृत्वा 'प्र' इस्युपसर्गग्रहणमिति ज्ञेयम् ॥ 5. सर्वतो विरक्तस्यैव हि शमदमादयः कान्येन सिद्धयन्ति । 6. अत्र विद्यया च' इति वा । पाटे चोऽधिक: नापेक्षितश्च ।। 7. स्वेन रूपेण पूर्णम् ; व्यापि । कर्तरि निष्ठा । वृ. भा. ५-१-१. 8. सर्वासु पूर्घ जीवेनात्मना प्रविष्ट इत्यर्थः ॥ यू. भा.२-५-१८. 9. एतदनन्तरम् 'भव्ययम्' इत्यधिकं वा ॥ न तु कर्मफलादिवव्यावहारिक सत्यम् इत्यर्थः॥ 10. क्षर संचलने इति धातोः ॥ 11. क्षि हिंसायाम् इत्यस्माद्धातोः ॥ 12. क्षि क्षये इत्यस्माद्धातोः ॥ एवं चाक्षरणादित्यनेनावयवान्यथापत्तिरूप. परिणामाभावः, भक्षयादिस्यपक्षयाभावः, अक्षतत्वादिति बिनाशाभावश्च वेदितव्यः । 13. छान्दसो लिट्प्रयोगो विध्यर्थे इति भावः ।। .

·५-२-१३] परविद्या गुरुमुखेनैवाबगन्तम्या आचार्यस्यापि अयं' नियमो यन्न्यायप्राप्तसच्छिप्यनिस्तारणम् अविद्या- महोदधेः ॥ १३ ॥ इत्याधणमुकोपनिषदाप्ये प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ममाप्त प्रथममुण्डकम् 1. अयमेव॥ 2. इदं च व्यावहारिकरष्टया । भाचार्यों हि नाम कृतकृत्य इति न विध्याम्बयमेव तु महाकरुणामेरितो निम्नारयति सच्छिष्यानिति । द्रष्टव्यम् - ऐ. भा.१-३-५ (परमकाणिकनाचार्यण....वेदान्तमहामेर्या साड्यमानायाम् ।) छो.भा. ६-१५-२ (परमकारुणिक कमिब्रह्मात्मविद विमुक्तबन्धनं अरिष्ठ पदा मासा. दर्शन ) मा. का. मा. 1-14(बदा वेदान्तार्थतत्त्वामिशेन परमकारुणिकेन गुरुणा ...प्रतियोध्यमानः)। 6 ·४२ मुण्डकोपनियत् रामाण्या [२-१-१ द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः उत्तरग्रन्थसंबन्धः-- ३५. अपरविद्यायाः सर्व कार्यमुक्तम् । स च संसारो यत्सारः' यस्मान्मूलादक्षरात् संभवति,' यस्मिंश्च प्रल.यते तदक्षरं पुरुपान्य सत्यम् । यस्मिन् विज्ञाते सर्वमिदम् विज्ञातं भवति ता परम्या ब्रह्मविद्याया विषयः । स वक्तव्यः इति उतरो ग्रन्थ आरभ्यते ।। अक्षरं सर्वजगदुत्पत्तिप्रलयकारणम् तदेतत्सत्यं यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥१॥ अक्षरस्य जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वम्- ३६. यदपरविद्याविपयं कर्मफललक्षणं सत्यम् , तदापक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषयं परमार्थसल्लक्षणत्वात् तदेतत् सत्यम्, यथाभूतं विद्या- 1. प्रतीतरूपेण तु कदलीगर्भवदसार: संपार इत्युक्तं प्राक । परमार्थदृष्टया तु अक्षरसारोऽयमिति भावः । एतेन शून्यवादाद्वैलक्षण्यं वेदान्तदर्शनस्य दशितम् ।। 2. गी. 3. 'अत एव' इति द्रष्टव्यम् यस्मिनित्यतः प्राक् ॥ 4. स्वर्गरूपफलमापेक्षिक सत्यम् । मनु'यलोकमुग्वबह:श्यामिश्रितत्वात , कर्मानुष्ठानेनावश्यं प्राप्यत्वाच्च । एवं ज्ञानसमुश्चितकर्मपलमपि ब्रह्मलोकप्राप्ति- रूपमापेक्षिकसत्यमेव ; कल्पान्तं स्थायित्वात् । 'भाभूतमा 'नममृनत्वं हि भाष्यते' (वि. पु. २-८-९७) इति स्मृतेः ।।

·२-१-१] अक्षरं सर्वजगदुत्पत्तिप्रलयकारणम् । विषयम्' । अविद्याविषयवाञ्च अन्तमितरत् । अत्यन्तपरोक्षत्वात्" कथं नाम प्रत्यावत सत्यमक्षरं प्रतिपद्येरन् इति दृष्टान्तमाह । यथा सुदीप्तान मुटु दीमान इन्द्रात पावकान् अमः, विस्फुलिङ्गाः अन्यवयवाः सहस्रशः अनेकशः प्रभवन्ते निर्गच्छन्ति सम्पाः अनिसलक्षणा एव, तथा उक्तलक्षणा दक्षता विविधाः गानादेहोपाधिभेदम् अनुविधीय- मानत्वात् विविधा: है गोम्प, भावाः जीवाः" आकाशादिवत्" घटादि परिच्छिन्नाः नाविरभदाः । घटायु माधिप्रभेदमनु भवन्ति । एवं नाना- नामरूपकृतदेोपाधिप्रभवमन प्रजापन्ते । तत्र चैव तस्मिन्नेव अक्षरे अपिबन्ति दोषाधिविल्यमनु बिलीयन्ते घटादिविलयमन्विव सुषिर- भेदाः । यथा 'आकाशस्त्र मुपिरभेदोत्पत्तिप्रलपनिमित्तत्वं घटाद्युपाधि- कृतमेव', ना I अरस्यापि नामापकृतदोषाधिनिमित्तमेव जीवोत्पत्तिप्रलय- निमिरान्वम्" ॥१॥ 1. यथाभूनबोधिनी हि विद्या नाम ॥ 2. अविद्याकम्पित नामरूपलक्षणत्वात् हसरत् कर्मफलं ज्ञानसमुचित- कर्मकल न अनृतम् , मुगशिकादकादिवत् ।। 3. रायपि बानियापरोक्ष शाखा (पु.३-५-१) तथाप्यज्ञरष्टया अन्यन्नपरोक्षमिति भावः ॥ई. भा. ५. +. मोहमित्यापरायणपर्थ: । न पुनरिन्द्रियगोचरत्वेन । प्रत्यक्षादिप्रमाण- म्याविशकाम्यात ॥ का. भा. २-१-१५. 5. मालमण्योधनार्थमंत्र विस्फुलि शनिदर्शनमिति भावः ॥ वृ. भा. P 1. यद्यपि जीवा भोपयत एव परमार्थतः, अजस्वाविश्रुतिभ्यः, ब्रह्मा- नम्यन्वयानिनिभ्यश्र, नथापि मानक्षण्य द्योतनार्थमुपाधिप्रयुक्तमिदं जन्म श्राध्यते । नथा च निर्गरम्नाय नावादी दृष्यः । सू. मा. २-३-१७. 7. भाकालादिवनि पालो यान्ति स एव ग्राह्यः ।। नाकाम्योत्पतिदेव मुख्यवृत्या । घटायुपाश्रीनामप्याकाशादेवो. स्पतिरस्यापि पम् ॥ गो. का. भा. ३-३. बना बस्य सम्मायसंभवान् । उपपादित चैतत् गौडपादीयात. प्रकरण ·मुण्डकोपनिषत् संभा या [२-१-२ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो हजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥२॥ सर्वविकाररहितमक्षरम्- ३७. नामरूपबीजभूनात्', अव्याकृताख्यात् स्वदिकारापेक्षया परात् अक्षरात् परं यत्सर्वोपाधिभेदवर्जितं' अक्षरस्यैव स्वरूपम् आकाश- स्येव सर्वमूर्तिवर्जितम् नेति नेति (बृ. २-३-६) इत्यादि विशेषणं विवक्षन्नाह - दिव्यः द्योतनवान् । स्वयंज्यो तिष्ट्वात् ' । दिवि वा स्वात्मनि भवः । अलौकिको वा' । हि यस्मात् अमूर्तः सर्वमूर्तिवर्जितः। , 1. 'अविद्याकल्पितात्' इति नामरूपबीजविशेषणं देयम् । आत्मनाs. द्वैतात्वसिद्ध्यर्थम् ॥ सू. भा. २-१-१४. 2. विद्यया वाधो यावत्तावदव्याकृतं न विनश्यतीति तदा यक्षरमिन्युच्यते । गी. भा. १५-१६. तच्च स्वविकारापेक्षया परं त्रिकालातीतत्वादिति परमिति विशेषणम् ॥ सू. भा. १-२-२२. 3. व्याकृताच्याकृतोपाधिमत्त्वेनैव ह्यक्षरं जगत्कारणमिति कार्यमिति च व्यपदिश्यते । स्वतस्तु तदुभयविलक्षणमेव ॥ के. भा. १-४. सू भा. २-१-२७ 4. निरुपाधिकेन स्वन रूपेण सर्वथा निधर्मकमिति ननि नति', 'मस्थूल- मनणु'- इत्यादिना अतधर्मप्रतिषेधेनैव प्रतिपादयति शास्त्रम् ॥ 5. अपरप्रकाश्यनित्यप्रकाशरूपत्वात् दिव्यम् । दिवु कान्ती इनिधातो. रर्थानुगमात् ॥ 6. स्वमहिमप्रतिष्ठं हि तदक्षरम् । मप्रकाशरूपम्यानात्मानः मर्वन्याया- धारभूतं स्वयं नित्यप्रकाशरूपत्वादितराधारानपेक्षम् इति भावः ॥ छां. ७.२४-१. 7. अप्राकृतं हि दिव्यमित्युच्यते । प्राकृतलौकिकवस्तु विलक्षणत्वादवाक्षरं दिव्य मिति भावः ॥ 8. आकाशादपि सूक्ष्मतरत्वात्सर्वमूर्तिवर्जित इत्युच्यते ।। वृ.२-३-३.

·२-1-२] अक्षरं मयं जगदुत्पनिप्रलयकारणम् पुरुषः पूर्णः पुरिगयो या' । दिल्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' । सबाह्याभ्यन्तरः सह बाह्याभ्यन्तरेण वर्तते इति" । अनः न जायते कुतश्चित् स्वतः । अन्यस्य जन्मनिमित्तम्य नाभावात् । यथा जलवुढ्दादेवाय्वादि । यथा (बा) नभः सुपिरभेदानां घटादि । सर्वभावविकाराणां जनिमूल- त्वात् तत्प्रतिपेयेन सर्वे प्रतिषिक्षा भवन्ति । सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः, अतः" अजगेऽमृतोऽक्षगे योऽभव इत्यर्थः". ॥ सर्वजीवधर्मविजिनमक्षरम् यद्यपि देवाशुपाथिभददृष्टीनाम् अविद्यावशात् देह. भेदेषु'" मप्राणः समनाः गन्द्रियः मविषय इव प्रत्यवभासते तलमलादि. 1. द्रष्टयं १ २-१३ गुरुपदभाय (भा.भा. ३५) तटिप्पणं च ।। 2. दानानि का बाहााभ्यन्तरख्यापक इत्यर्थः ॥ 4. स्वत:जम्य' नि (यापाठो न समीचीनः । स्वसो न जायते। निरव- यवत्यान, नित्यसि कामयाभारगा। नापि परतः कुनश्चिन् । अद्वितीयत्वात् इत्यर्थः । सन्मारब परन स्यमंभवाच ॥ सू. मा. २-३-९, ६. घारयादिः', 'घटादिः' इति च वा ॥ यथा याय्यादिनिमित्तान्तरं विद्यते जबुपुदादिजगनि, यथा या घटादि नभःसुषिरभेदजन्मनि, न तथेह- इति ब्यति- रकरष्ट्रातालानम् । नभानुपिरमेश्यावधिकमपि जन्म नाम्नीति भावः । उपा- धीनामविधाकामिया मायिक जन्म जीवाद्यात्मनो स्वीकृत प्रागिति भावः। ७. आदिभाविकार निदेयादव अग्नि, वति, विपरिणमते पक्षीयते, विनायसायमाश्या प्रतिषिद्धा भवतीत्यर्थ: । गी. मा. ३-२०. 7. यम्मामर्षव्यापकत्वात्स्वभावतः परतवाजः, तस्मादित्यर्थः ।। 8. पृ. ४.५-२५. भवामृतशब्दनैयामरस्थमपि संगृहीतं द्रष्टव्यम् । स्टेम्वकप्रमादानुदिनं या । ध्रुव इनि कुटम्बनित्य इत्यर्थः ॥ दहेन्द्रियमन:संयुकोऽहमिनीयमविद्याष्टिः । 10. मुरननियंगाविधनविशेषेषु । ..

·10 मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२-१-२ मदिव आकाशम् , तथापि तु स्वतः परमार्थदृष्टीनाम्' अप्राणः । अविद्य- मानः क्रियाशक्तिभेदवान् (प्राणः) चलनात्मको वायुः यस्मिन् असौ अप्राणः । तथा अमनाः । अनेकज्ञानशक्तिभेदवत् सङ्कल्पाद्यात्मकं मनोऽपि अविद्यमानं यस्मिन् सोऽयम् अमनाः । अप्राणो ह्यमनाश्च इति प्राणादिवायुभेदाः, कर्मेन्द्रियाणि तद्विषयाश्च तथा च बुद्धिमनसी, बुद्धी- न्द्रियाणि तद्विषयाश्च प्रतिषिद्धा वेदितव्याः । तथा श्रुत्यन्तरे 'ध्यायतीव लेलायतीव' (बृ. ४-३-७) इति । यस्माच्च एवं प्रतिषिद्धोपाधिद्वयः, तस्मात् शुभ्रः शुद्धः ॥ अव्याकृतादपि परमक्षरम् ३९. अतः अक्षरात् नामरूपवीजोपाधिलक्षितस्वरूपात् " । सर्वकार्यकारणबीजत्वेन उपलक्ष्यमाणत्वात् परं तदुपाधिलक्षणम् 1. परमार्थस्वरूपदृष्टीनाम्' इति वा ॥ यथावस्थितात्मदृष्टिः परमार्थ- 2. आध्यात्मिको वायुः ॥ 3. परमार्थदृष्ट्या शरीरं वा तद्गतक्रियाविशेषो वा कचिदपि नास्तीत्यर्थः । एवं ज्ञानशक्तिभेदविषयेऽपि द्रष्टव्यम् ॥ 4. सर्वबाह्याध्यात्मिकभावसंसर्गप्रतिषेधोपलक्षणार्थः प्राणमन:प्रतिषेध इस्यर्थः ॥ 5. 'यथा' इति पाठान्तरम् ॥ 6. तत्रापि ज्ञानक्रियाशक्त्युपलक्षितसर्वप्रतिषेध एब विवक्षित इति भावः। 7. सर्वानात्मसंसर्गरहितः । ई. ८ । एतेन जीवत्वं सर्वथापि व्योम्नीव तलमलादिकं कल्पितमित्युक्तं भवति ॥ सू. भा. १-३-२०. 8. नामरूपवीजमव्याकृतभूतसूक्ष्मम् । बीजरूपोपाधिलक्षितम्वरूपमक्षर- शब्दवाच्यम् । भविद्याकल्पितनामरूपलक्षणेन हि रूपभेदेन व्याकृताच्याकृतत्व- मक्षराख्यस्य ब्रह्मणोऽपि (सू. भा. २-१-२७ : बृ. भा. १-४-७ अव्याकृत- शब्दविवरणं द्रष्टव्यम्)। कारणत्वेनोपलक्ष्यमाण ब्रह्म परं सर्वविकारापेक्षया । तस्मा- दपि परात्परमव्याकृतोपाधेरप्यविद्याकल्पितत्वात् निरुपाधिकमक्षरम् इत्यर्थः । 9. 'कार्यकरण' इत्यसाधुः पाठः । यद्ययाकाशवारवादीनां कार्यकारण- भावः प्रतीयते तथापि अव्याकृतोपाधिकं ब्रह्मैव मूलकारणम् । सू. भा.२-३-१३, छां. भा. ६-२-३ तसेज ऐक्षत इत्यस्य भाष्यं द्रष्टव्यम् ॥ 10. मतः परं तरवम्' इत्यधिकं वा ॥ अनपेक्षितं तु ॥ दृष्टिः॥ , ·४७ 1 २-१-२] अक्ष मर्वजगदुस्पतिप्रलयकारणम् अयाकृतास्यम् अक्षरं सर्वविकारेभ्यः । तम्मान् परतः अक्षरात् । परः निरुपाधिकः पुरुषः इत्यर्थः ' । यम्मिन् तदाकाशाख्यमक्षरं संव्यवहार- विषयम्" भोतं च प्रोनं च " ॥ २ ॥ कथं पुनरमाया दिमत्वं तम्येति ? उच्यते । यदि हि प्राणादयः प्रायः पुरूप इब बन आत्मना सन्ति, तदा पुरुपस्य प्राणादिना विद्यमानेर प्राणानिमत्वं भवेत् । न तु ते प्राणादयः प्रागु- त्पतेः पुमा इब 155HIT मन्ति" । अनोऽप्राणादिमान् परः पुरुषः । यथा अनुदले पुत्र अत्रो देवदत्तः । कथं ते न सन्ति प्राणादय इति ? उच्यते एतस्माजायते प्राणो मनः मन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी 1. इकारवावाधिक न वानबमक्षरे इत्युक्तं भवति । 'मध्यराधिययं' इनि पाठादयं माधीयान् । अव्याकृतरूपमपि मुख्यवहार अपरमेव । कार्यभूनधिनागम्यवहारादनुमेयस्यात् कारणस्य । कार्यस्व- स्येव कारणवमयापि मियाजानप्रतिब:स्वादिति भावः ॥ सू. भा.२-१-१. अ. भा. ३. ८... ८. सदाश्रपम् , तस्मिसेवाध्यस्त मित्यर्थः ॥ यथा पुरुषः पुरुपामना अस्येव प्राक्मष्टः, एवं प्राणादयो यदि प्राणायामना मन्ति इत्यर्थः ।। 'स्याम' इति वा ॥ पाठः । परमार्थताऽपि सत्ता, न तु प्रतीतिमात्र- शरीरात भावः ॥ "पुरुष इव मनामना' इनि नास्ति वा पाठे। सन्ति 'तदा' इति आ॥ पाटे नदाश-दोऽनपेक्षिनः । प्रागुवनेः प्रागादयो पुरुषारप्रनैव सन्ति, इदानी मपि तदात्मना न हनीति भायः॥ 7. पिनुः पुत्रो जायन इति भावहारिकं प्रत्ययं सिद्ववत्कृत्य अयं दृष्टान्तः । परमार्थनिम्नु नत्रापि निषिष्यते। इष्टव्यम् गौ. का. भा. ४-२२.

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२.१-३ प्रगादीनामुत्पतिः अक्षरादेव- ४१. यस्मात् एतस्मादेव पुरुषात् नामरूपबीजोपाधिलक्षितात्' जायते उत्पद्यते अविद्याविषयो विकारभूतः नामधेयोऽनृतात्मकः प्राणः । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' (छां ६.--१-४) अनृतं' इति श्रुत्यन्त. रात् । न हि तेन अविद्याविषयेण अनृतेन प्राणेन सप्राणत्वं परस्य' स्यात् । अपुत्रस्य स्वप्नदृष्टेनेव पुत्रेण सपुत्रत्वम् । एवं मनः सर्वाणि च इन्द्रियाणि विषयाश्च एतस्मादेव जायन्ते । तस्मात् सिद्धम् अस्य पुरुषस्य निरुपचरितम्" अप्राणादिमत्त्वम् इत्यर्थः । यथा च प्रागुत्पत्तेः परमार्थ- तोऽसन्तः, तथा प्रलीनाश्च इति द्रष्टव्याः ॥ यथा करणानि मनश्च इन्द्रियाणि च तथा शरीरविपयकारणानि भूतानि । खम् आकाशम्, वायुः बाह्यः" आवहादिभेदः' " ज्योतिः अग्निः । 1. वा॥ पाठः भविद्याकल्पितनामरूपबीजोपलक्षितात् अव्याकृतात्मनः । न तु निरुपाधिकात् शुद्धात् इत्यर्थः ॥ सू. भा. २-१-१४. 2. 'भविद्याविषयविकारभूतः' इति आ ॥ पाठतोऽयमेव साधीयान् ॥ 3. नाममात्रत्वात् अनृतम् इति भावः ॥ 4. पुरुषस्य इति शेषः ॥ 5. सपुत्रास्यापि स्वप्ने सपुत्रत्वं नास्त्येव स्वप्नदृष्टपुत्रेण ; किमु वक्तव्यम् भपुत्रस्येति भावः ॥ 6. मुख्यवृत्त्यैव ॥ 7. खण्डादिममन्त्रोक्तरीत्या, षष्ठप्रश्नोक्तदिशाच (प्र. ६-५) सर्वमपि अक्षरपुरुष एव प्रलीयते । इत्थं च यदादी भन्ते च नास्ति मध्ये भातमपि तदनृत. मेवेति युक्तम् इति भावः ॥ गौ. का. भा. २-६. 8. चयुक्तो वा॥ पाठ एव युक्ततरः, मूलानुसारित्वात् ।। 9. अन्तर्बाह्यः' इति आ॥ पाठे 'अन्तः' इत्यधिकमनपेक्षितम् ।। 10. भावहः, प्रवहः, उद्वहः, संवहः, विवहः, परिवहः, परावहः-- इति सप्तधा मिन इत्यर्थः ॥ मो. ध. ३२८-३६, ५२. , ·२-१-४] अक्षरं सर्वजगदुत्पत्तिप्रलयकारणम् आपः उदकम् । पृथिवी धरित्री विश्वस्य सर्वस्य धारिणी । एतानि च शब्दम्पर्शरूपरसगन्धोत्तरोत्तरगुणानि पूर्वपूर्वगुणसहितानि' एतस्मादेव जायन्ते ।। - ४ थसंबन्धः ४२. संक्षेपतः परविद्याविषयम् अक्षरं निर्विशेष पुरुषं सत्यं 'दिव्यो मूर्तः (२.१.२) इत्यादिना मन्त्रेणोक्त्वा पुनस्तदेव सविशेष विस्तरेण वक्तव्यम् इति प्रववृते । संक्षपविम्नरोक्तो हि पदार्थः सुखाधि- गम्यो भवति सूत्रभाप्योतिवदिति ॥ ३ ॥ र्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥४॥ 1. मूक्ष्माणि भूनानि प्रथममुपान्ने । मनन्तरं तासां त्रिवृतं त्रिवृत- मेककामगवति पत्रीकरणाला विणकरणश्रुतेः पञ्चास्मकत्वम् अवगम्यते , नन एककम्प पण बातमभ्यत्र । कथामिह पञ्जीकरणम् अनादस्य प्रथमसर्ग एवं आकाशम्यै काग बायोचिंगणाधिगुणस्वम् इत्याधुच्यते ? - इत्या. क्षिप्य भूनम नार्याभावोतनाय प्रक्रियान्तरं न विरुष्यते' इति टीकाकारः समादधे । पर प्र. भा. ६-४.ने. भा. ३-1 इत्यादिभाष्येवपि प्रषैव प्रक्रिया रश्यत इति भाविकटीकाकारममिनि प्रतिभानि । बिन्तरणोपपादिता चास्मा. मिरपा प्रक्रिया गणितीयभायायायामितीह बिरम्यते । . . 3. ययजायतकापर्यम् अक्षरादेव जायते. मतो न किमप्यक्षराम्यनि- रेण विद्यत इनि प्रतिपादनार्थ प्राणादीनां विशेषेणोत्पत्तिः कथ्यत इति भावः ॥ .. दिव्या शमनः' इति सूत्रानीयो मन्त्रा, शिष्टं मुण्डक 'पुरुष एवेद मम्' (२.१.१.) इति यावद भाष्यस्थानीयमित्यभिप्रायः ।।

·मुण्डकोपनिषत् सभाज्या [२-१-४ -- । अक्षरादेव विराडुत्पत्तिः ४३. योऽपि' प्रथमजात्' प्राणात् हिरण्यगभीत् जायते अण्डस्यान्तविराट् स तत्त्वान्तरितत्वेन लक्ष्यमाणोऽपि* एतस्मादेव पुरुषात् जायते एतन्मयश्च* इत्येतदर्थमाह ।। तं च विशिनष्टि -- अग्निधुलोकः । 'असौ वाव लोको गौतमाग्निः' (छां. ५-४-१) इति श्रुतेः । मूर्धा यस्य उत्तमाझं शिरः । चनुपी चन्द्रसूर्यौ । चन्द्रश्च सूर्यश्च इति चन्द्रसूर्यो । 'यस्य' इति सर्वत्र अनु- घङ्गः कर्तव्यः, अस्य इत्यस्य पदस्थ वक्ष्यमाणस्य 'यस्य' इति विपरिणाम कृत्वा । दिशः श्रोत्रे यस्य । वाक् विवृताश्च" उद्घाटिताः प्रसिद्धा वेदा यस्य । वायुः प्राणो यस्य । हृदयम् अन्त:करणं विश्वं समस्तं जगत् अस्य । यस्य इत्येतत् । सर्व हि अन्तःकरण विकारमेव जगत् । मनस्यव सुषुप्ते प्रलयदर्शनात्' । जागरितेऽपि तत एव अग्निविस्फुलिङ्ग- वद्विप्रतिष्ठानात् । यस्य च पद्भ्यां जाता पृथिवी । एप देवो विष्णु: 10 10 1. 'यो हि' वा ॥ 2. एतस्माजायते' इति प्रप्रथमं हिरण्यगर्भजन्मोक्तम् । तम्माजायमानो विराडप्यक्षराख्यात्पुरुषादेव जायते । अक्षरस्यैव हिरण्यगर्भरूपापन्नस्य तत्कारणमा. दित्यर्थः ॥ 3. हिरण्यगर्भतत्त्वेन व्यवहितत्वेनावभासमानोऽपि । एवमग्रेऽणि पुरुष- कार्यत्वं सर्वस्यापि जायमानस्य बोध्यम् ॥ 4. एतदनन्यो वस्तुत एतद्रूपश्चेत्यर्थः ॥ 5. आ॥ वा । पुस्तकयोस्त्यियं शब्दः । अपेक्षितस्तु ।। 6. विश्वमस्य इत्यत्रा अस्य ' इत्यस्य स्थाने ' यस्य' इति पटिनव्यम् । तथा च य एवं विशेषणकः स एष विराडपि एतस्मादव अक्षराठ्यात् पुरु जायते इत्यर्थः पर्यवस्थतीति भावः ।। 7. चकारयुत्त एव पाठो मूलानुपारी ॥ 8. द्रष्टव्यमधस्तात् अस्य' पदस्य टिप्पणम् ॥ 9. 'विकार एव' इति भाव्यम् , विकारन् इत्येव तु मुद्रितपुस्तकेषु दृश्यते ॥ 10. मनसि लयं गते जगतोऽनुपलम्भादित्यर्थः ॥ गौ. का. भा. ३-३१. 11. सुषुप्ते मन आत्मन्येव प्रलीयते शक्यवशेष । जागरिते पुनम्तम्मादव विप्रतिष्ठते बृ.२१-२० । इत्यतः मन एवेदं जगदित्यभिप्राय: । गी का भा. ३-३१ ॥

·२-१-५] ५१ अक्षरं मर्वजगदुःपत्तिप्रलयकारणम् अनन्तः प्रथमशरी' त्रैलोक्यदेवोपाधिः सर्वेषां भूतानाम् अन्तरात्मा । स हि सर्वभूतेषु अष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा ॥ ४ ॥ तम्मादमिः समिधो यस्य सूर्यः मोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमाव्रतः मिञ्चति योषितायां वहीः प्रजाः पुरुपात्संप्रसूताः ॥५॥ अक्षगदेव प्रजामृष्टिः पजामिहारा" च याः संसरन्ति प्रजाः, ता अपि नन्मादेव पुरुषा प्रजायन्ते इत्युच्यते ।। मी पमा मुग्लान प्रजावस्थानविशेषरूपोऽग्निः' । स विशेष्यते । मामान्य सूर्यः । ममिध इत्र समिधः । सूर्येण हि द्युलोक ममियने । न तो नि. गुलोकाग्नेः निष्पन्नान मोमान् पर्जन्यः द्वितीयोऽग्निः संभवति : HTTET औषधयः पृथिव्यां संभवन्ति । ओषधिभ्यः पुरपामा हुनाय: उपादानभूनाभ्यः । पुमान् अग्निः रेतः सिञ्चति योषि- 1. मी प्रथम म पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतान ब्रह्मा समवर्तन ॥ इनि स्मृतः ॥ af HTTT सर्वभूमानामध्यान्ममयस्थितः । उपाधिभेदादेव तु प्राधियोरः ॥ सू भा. १-२ २३. भा. १-६. १. आन्दोग्य (कां. ५.४ भारभ्य ५.९-२ पर्यन्तम् ) बृहदारण्यके च यू. ६२.५ श्रारभ्य।.२.१४ पर्यनम् ) उपवर्णिता पञ्चाग्निविद्या । तत्र च বাসযুথিখামাrি ঘৰছোবিনা। সাদয়: भत्र यद्यपि पनानिविदा कर्मिण पच प्रजाशम्दवाच्या नेतरे । तथापि मी भपि प्रताः पुम्पदिय प्रजायन्ते । कमिणस्तु गृहीताः प्राधान्येनोपलक्षणार्थम् ।। মা বানিল গাৱধাৰহাখ; 9. 'कादमः' इनि बा ·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या २-१-६ - तायां योषिति योषाग्नौ स्त्रियाम् इति । एवं क्रमेण बह्वीः बह्वयः' प्रजाः ब्राह्मणाद्याः पुरुषात् परस्मात् संप्रसूताः समुत्पन्नाः तस्मादृचः साम यजूषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥६॥ क्रियाकारकफलात्मकं सर्वमपि पुरुषादेव ४५. किं च कर्मसाधनानि फलानि च तस्मादेव* इत्याह । कथम् ? तस्मात् पुरुषात् ऋचः नियताक्षरपादावसानाः गायत्र्यादि- च्छन्दोविशिष्टाः' मन्त्राः । साम पाञ्चभक्तिकं साप्तभक्तिकं च स्तोभादि- गीतविशिष्टम्” । यजूंषि अनियताक्षरपादावसानानि वाक्यरूपाणि । एवं त्रिविधा मन्त्राः । दीक्षा: मौझ्यादिलक्षणाः कर्तृनियमविशेषाः" । 1. विभक्तिव्यत्ययेन ॥ अक्षराख्यात् परमपुरुषात् ॥ 3. यथा प्रजाः कर्मकर्यः, तथा साधनानि, फलानि चेत्यर्थः ॥ 4. तस्मादेव पुरुषात्प्रजायन्ते इति शेषः ।। 5. गायत्री, उष्णिक, त्रिष्टुपप्रभृनिच्छन्दोविशिष्टाः ॥ 6. हिङ्कारप्रस्तावोद्गीथप्रतिहारनिधनारख्याः पञ्च भन्नयो भागा अवयवा यस्य तत् पाञ्चभक्तिकम् । छा. २-२-१; हिवारप्रस्तावाद्युद्गीथनिहारोपद्व- निधनाख्याः सप्त भक्तयो यस्य तस्माप्तभक्तिक साम । छां. २-१. 7. स्तोभोऽर्थहीनाक्षरविशेषः हाउकारहाइकारादिः । छां. १.-१२-१, २, ३। स्तोभादीति बहुव्रीहिः ॥ गीतिविशिष्टम् ' बा. । द्रष्टव्यं माम- लक्षणम् शा. भा. २-१-३६. 8. कर्मप्रकाशकाः इति शेषः ॥ १-२-१. भान्ये मन्त्रषु कर्माणि' इत्यस्य व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ॥ 9. मौजीबन्धादयो दीक्षाशब्दवाच्याः दीक्षा मोगादिलक्षणा करें नियमविशेषा' (आ॥) इत्यतोऽयमेव वरीयान पाट इनि भाति ।। 2. . .

·२-१-७]] अक्षरं सर्वजगदुत्पत्तिप्रलयकारणम् यज्ञाश्च सर्वे अग्निहोत्रादयः । कतयः सयूपाः' । दक्षिणाश्च एकगवाद्या* अपरिमितसर्वस्वान्ताः" संवत्सरश्च कालः कांगभूतः । यजमानश्च कर्ता । लोकाः तस्य कर्मफलभूताः । ते विशेष्यन्ते -- सोमः यत्र येषु लोकेषु पवते पुनाति लोकान , यत्र येषु मूर्यम्नपति च । ते च दक्षिणायनोत्तरायण- मार्गद्वयगम्या विद्वदविद्वकफलभूनाः ॥ ६ ॥ तम्मान देवा बहुधा मंप्रसूताः माध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानी व्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा मत्यं ब्रह्मचर्य विधिश्च ॥७॥ काङ्गान्यपि पुरुपान् नम्मान पुरुषान कमीङ्गभूनाः देवाः बहुधा वस्वादिगण- भेदेन संप्रगनाः सम्यक पसनाः । सायाः देवविशेषाः । मनुप्पाः कौनिकताः । पशवः प्राध्यारण्याः । वयांसि पक्षिणः । जीवनं च मनु- 1. প্রশ্নঃ খুললিহাদী যুগ। সদায়ােন্স মুক্তিলা ষ মান্থা। इत्यर्थः ॥ एकगायनमित' (माइनि पाठापेरया साधीयानय पाठः ॥ frefमिया: सम्बदक्षिणा। अति' पा॥ 5. विम उपागका, अविद्रामस्तु कर्मिणो विवक्षिताः ॥ दक्षिणायनेन चन्तु पितृ कम: इजरायणन अझलोकप्राप्तिः । यद्यपि सर्वमपि क्रियाकारक- फलामक पुसदेव भनि तथापि शाधीगाण्येव कियाकारकफलान्यत्र अनु- कामानि। प्राकम् ।। वर. x एकादश मग मल, मादित्याश्च द्वादश इत्येवं गणभेदाः ॥ 7. मनुयाहि कमांचिताः । पकादीनां नत्र मामायभावात् । 'पशू- नामगनापियाम एलिजान ' मा. ३.३.२ इति श्रुतेः, ते भा. २-१. मनुष्यशन देन ह मांशिकता एव विवक्षिता इति भावः ॥ गी. भा. ४-११.

·मुण्डकोपनिषत् सभाज्या [२-१-८ प्यादीनां प्राणापानौ । बीहियवौ हविरौँ । तपश्च कर्माङ्गं पुरुषसंस्कार- लक्षणं, स्वतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धा यत्पूर्वकः सर्वपुरुषार्थसाधन- प्रयोगः', चित्तप्रसादः आस्तिक्यबुद्धिः । तथा सत्यम् अनृतवर्जनम् , यथाभूतार्थवचनं च अपीडाकरम् । ब्रह्मचर्य मैथुनासमाचारः । विधिश्च इतिकर्तव्यता ॥७॥ सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥८॥ इन्द्रियार्थविज्ञानान्यपि पुरुषादेव भवन्ति किं च सप्त शीर्पण्या:" प्राणाः तस्मादेव पुरुषात् प्रभवन्ति । तेषां च सप्ताचिपः दीप्तयः स्वविपयावद्योतनानि" । तथा सप्त समिधः सप्त विषयाः । विषयहि समिध्यन्ते' प्राणाः । सप्त होमाः तद्विषयविज्ञानानि । 'यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति' (ते. ना. ८०) इति - 1. पयोवतं ब्राह्मणस्येत्यादिकं काय तपः । वानप्रस्थानां स्वतन्त्रं फलसाधनम् ॥ 2. श्रद्धायुक्तस्य कर्मणो वीर्यवत्तरस्वश्रवणान् । छो. १-१-१०. 3. पीडाकर सत्यवचनमपि त्याज्यमिति भावः ॥ 4. स्मरणाद्यष्टाङ्गमैथुनत्यागः ॥ 5. द्वे श्रोत्रे, द्वे चक्षुषी, द्वे नासिके, एका वाक' इति मत शीर्षण्या इहानुक्रान्ताः ते. सं. ५-१-७ । चत्वारोऽपि मन्त; म्यानभेदास्तु सप्त गण्यन्ते, न तु सप्तैवेत्यभिप्रायेण । एकादशैव तु प्राणा इति निर्धारितम् शारीरके (२-४ . ६.) 6. स्वस्वविषयावद्योतनानि' इति वा ।। 7. समिध्यन्ते भामिरिति समिधः इति व्युत्पत्तिः सूचितार ।। . .

·२-१-९] अक्षरं सर्वजगदुपतिप्रलयकारणम् श्रुत्यन्तरात् । किं च सप्त इमे' लोका इन्द्रियस्थानानि येषु चरन्ति संचरन्ति प्राणाः इति विशेषणात्' । 'येषु चरन्ति" इति प्राणानां विशेषणमिदं प्राणापानादिनिवृत्त्यर्थम् । गुहायां शरीरे हृदये वा स्वापकाले" शेरते इति गुहाशयाः । निहिताः स्थापिता धात्रा सप्त सप्त प्रतिप्राणिभेदम् ॥ यानि च आन्मयाजिना' विदुषां कर्माणि तत्साधनानि कर्म- फलानि च अविद्यां च कर्माणि तन्माधनानि कर्मफलानि च सर्व चैतन् परम्मादेव पुरुषान मर्वज्ञान प्रसूतम्' इति प्रकरणार्थः ॥ ८ ॥ अतः ममुद्रा गिरयश्च सर्वे अम्मात्म्यन्दन्ते मिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च मा ओषधयो रमश्च यनेष भूतस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥९॥ मा परे, म इम इन मुम्बन . गले इनि भाग्यम् । वा ।। पाठेन उभयत्र तमे 2. इन्द्रियगरणनि देशमामान लो का इह स्थानान्येयेति गम्यते । नभु बाबा कानि 3. 'प्राणा या मालि'इन मा। न Eि HAIनादयों शीर्षण्यन्यानेषु चरन्ति । 'पायूपस्थेऽपान:' (प्र. ३५) इत्या ना को रवगमा || भायमानो किरानामग्यापारनिमित्तग्लानानां स्वापकाले प्राणग्रमा भनि ।। गत TR'इनामार्थः प्रिनिप्राणिभेदम् ' इति ।। मनमाई गायिने (शन. या १-२ २-१३) इत्यारम - मंशानियकता भासपाजन यायाजिभ्यो विशेषिताः ॥ (शत. Me . ८ .. मायतनाच प्रसूतमिति सूचना विशेषणम् ।। • APR; पुस्पास्यनिरिकम् ' इति शेषः ।

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या २-१-१० - ४८. समुद्रादिबाह्यवस्तून्यपि पुरुषादेव अतः पुरुषात् समुद्राः सर्वे क्षाराद्याः' । गिरयश्च हिमवदादयः' अस्मादेव' पुरुषात् सर्वे । स्यन्दन्ते स्रवन्ति गङ्गाद्याः' सिन्धवः नद्यः सर्वरूपाः बहुरूपाः । (अतश्च ) अस्मादेव पुरुषात् सर्वा ओषधयः व्रीहियवाद्याः । रसश्च मधुरादिः षड्विधः । येन रसेन" भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितः तिष्ठते तिष्ठति हि अन्तरात्मा लिङ्गं सूक्ष्म शरीरम् । तद् हि अन्तराले शरीरस्य आत्मनश्च आत्मवत् वर्तते इति अन्तरात्मा" ॥९॥ सर्वमिदं पुरुष एव पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोविद्याग्रन्थि विकिरतीह सोम्य ॥१०।। 1. लवणेनुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलार्णवाः ।। 2. हिमवत्पारियात्रमलयाद्याः ।। 3. 'अतः' इत्यस्यैव व्याख्यानमिदम् ।। 4. गङ्गायमुनासरस्वत्यादयः ।। 5. नानादिक्कगतिरूपाः ।। 6. इदं लेखकप्रमादास्त्रुटितमप्यपेक्षितम् ।। 7. रसेन ह्युपचितं लिङ्गम् ।। 'योऽणिष्टस्तन्मनः' इति श्रुतेः । छां. भा. ६-५-१. 8. स्थूलानि भूतानि पञ्चीकृतानि । तत्तद्भूतवैशेष्यात तत्तदाख्या लभन्ते । यथा स्थूलपृथिव्यां पृथिव्यंशाधिक्य स्थूलाम्बप्सु अबाधिक्यमित्येवम् । सू. भा. २-४-२२. 9. यथा स्थूलशरीरेऽत्यन्तप्राकृतानामात्मबुद्धिः, एवं मध्यमबुद्धीनां लिङ्गशरीरे उत्तमबुद्धीनां स्वात्मन्येवात्मबुद्धिः ॥ .

·ममिदं पुरुष पर
२-1-10]
एवं पुरुषात् सर्वमिदं संप्रमूतम् । अतो वाचारम्भणं विकारो
नामधेयम् अन्तम् । पुरुष इत्येव सन्यम् । अतः
पुरुष व विक सर्वम् । न विधं नाम पुरुषादन्यत्
किश्चिदन्ति । अनः यदुनः नदनदभिहितम्' 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते
सर्वमिदं विज्ञान भवति ' (१ १. ३) इति । एतस्मिन् हि परस्मिन्
आत्मनि सर्वकारणे पुरुष विज्ञाने पुरुष एवेदं विश्वं नान्यदस्तीति विज्ञातं
भवति । किं पुनरिद विश्वमिति ! उच्यते । कर्म अमिहोत्रादि-
लक्षणम् । तपः ज्ञान तकनं फलम् अन्यत्' । एतावद् हि इदं सर्वम् ।
तञ्चनद ब्रामणः कार्यम् । नम्मान मर्व ब्रम परामृतम् । परम्
अमृतम् अहमवति' यो वेद निहिनं स्थितं गुहायां हृदि सर्वप्राणिनां"
म एवं विज्ञानात अविधायि मन्थिमिव दृढीभूताम् अविद्यावासनाम्
1.
उनसायम् । कम्मिन्न भगवा विशाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति
पटे. यापुरुष एवंद वर्षमायुना सनामिन, शाने ज्ञातव्यमन्यभावशिष्यते इत्युक्तं
भवतीय मिप्रायः ॥
मर्थकारमेना, नजाने मनायप्राप्ती । कारण हि ज्ञाते कार्य
ज्ञानं भवति । सर्वकारणं चदमिनि ॥
ज्ञान मामान्यत: मविषयक ज्ञानम् ॥
ज्ञानमत्रानं फरमभिप्रेतमिति भावः ।।
नहि कर्मज्ञानताहरफमध्यनिरिक किचिदस्ति ।
यनिरिकमपरममतम् । इदं तु परममृतम् स्वभावे-
नाम्नमाण ॥
7. पोवेद चिमिनि ज्ञान परोक्षमनन विवक्षितम् किन्तु मत्प्रत्यगामा.
प्रियदमिन EPमभावशामदेस्यमिप्रायः॥
धुद्धिमाक्षितया स्थितमित्यर्थः ॥ ते. भा. ३-१.
8

·मुण्डकोपनिषत् सभाच्या [२१-१० विकिरति विक्षिपति विनाशयति इह जीवन्नेव न मृतः सन्' हे सोम्य, प्रियदर्शन ॥ १० ॥ इश्याथर्वणमुण्डकोपनिषदाध्ये द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः 1. मंद्वितीयब्रह्मात्मज्ञानात् सोमुक्तिर्भवति । न तु ज्ञानकर्मसमुधयानु. ष्ठानादिव कालान्तरिता मुक्तिरिति भावः ॥३-२-९, का. भा २-३-१४, १५ . भा. ४-४-६ (ब्रह्माप्येतीत्यस्य भाष्यम् ) ।

·२-२-1] भक्षर चिगनोपायः द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः अक्षराधिगमोपायः आविः मनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रैतत्समर्पितम् । एजत्प्राणनिमिपन यदेतजानथ सद मद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥१॥ मर्वविकल्पाम्पदम्बयंप्रकाशात्मरूपमक्षरम् - ५०. असम अक्षरं केन प्रकारेण विज्ञेयमिति ! उच्यते- आविः प्रकाशं मन्निहितम् वागायुपाधिभिः । 'ज्वलति भ्राजति ' (१) इति श्रुन्यानगन् । शब्दादीन उपलभमानवत् अवभासते । दर्शनश्रवण- मननविज्ञानाधुपानिधर्मगविभून सन् लक्ष्यते हदि सर्वप्राणिनाम् । यदेतन आविर्जन्म मन्निहिने सम्यक् स्थितं हृदि तद् गुहाचरं नाम " 1. पायाकारह निविशेष मिति यावत् ॥ सू. भा. ३-२-१४. 2. स्वयंप्रकाशमित्यर्थः ॥ २. जीवभावाभिवाखभामते । वस्तुतस्तुन शबदाधुपलब्धिविशेष- धर्मवदिति भावः ॥ सू. भा. ३-१-२०; गी. भा. १५-१५. भाग पदव स्वयंप्रकाश बैतन्य जलसूर्यकादिव द्रष्यादिरूपेण इह कार्यकरणमंधान प्रविमिवावभावते. येनैव चतन्यप्रकाशस्वभावेन रूपरस- गन्धानि विजानाति लोकपश्च सर्वात:करणसाक्षितयावस्थितं तदेवाक्षरमिति विजयमान भान || प्र. भा. ४... ५. का. भा.२-१-३, छॉ. भा. -१२-४, . म्यप्रकाश वर्षः । 'भाविः' इत्यस्यैव ब्रह्मेत्यर्थकथनम् । भाविनम् ' इनि बा॥ पारोमपेक्षिनः ॥

·1 मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२-२-१ गुहायां' चरति इति दर्शनश्रवणादिप्रकारैः । गुहाचरम् इति प्रख्यातम् । महत् सर्वमहत्त्वात् । पदं पद्यते सर्वेण इति । सर्वपदार्था- स्पदत्वात् । कथं तत् ' महत्पदम् ' इति ? उच्यते । यतः, अत्र अस्मिन् ब्रह्मणि एतत् सर्व समर्पितं संप्रवेशितम्" रथनाभाविव अराः । एजन् चलत् पक्ष्यादि । प्राणत् प्राणितीति प्राणापानादिमत् मनुष्यपश्चादि । निमिषच्च यनिमेषादिक्रियावत् । यच्च अनिमिषत् । चशब्दात्" । समस्त- मेतत् अत्रैव ब्रह्मणि समर्पितम् । एतत् यदास्पदं सर्व जानथ' " हे शिष्याः अवगच्छथ तदात्मभूतं'' भवतां सदसत्स्वरूपम्'" सदसतोः मूर्तीमूर्तयोः 1. हृदये॥ 2. गुहायां हृदि चरतीति गुहाचरम् । इतिभिन्नक्रमः । दर्शनश्रवणादि- प्रकारैश्चरतीति इति सम्बन्धो द्रष्टव्यः । 3. नामेत्यस्य व्याख्यानमिदम् ॥ 4. पद्यते प्राप्यते सर्वेण स्वाधाररूपेणेति पदम् ॥ 5. सर्वपदार्थानामत्रैव विकल्पितत्वादित्यर्थः । पदार्थानामिति पदानां तदर्थानां चेति वा अर्थः । द्रष्टच्यं मां. २ भाष्यम् । तथा च रज्जुरित्र मादीनां यत्सर्वविकल्पास्पदं तदक्षरमिति विज्ञेयमित्यभिप्रायः ॥ 6. महत्पदमिति कथमवगम्यते ? 7. 'प्रवेशितम्' इति 'सं'रहितः पाठः आ।। 8. चशब्दादनिमिषत् स्थावरम् इत्यपि द्रष्टव्यम् , स्थावरजङ्गमात्मक सर्वमपि समर्पितमक्षरे इत्यर्थलाभायेत्यर्थः ॥ 9. एतदाश्रयमेतत्प्रयुक्तप्रवृनिमश्चेत्यर्थः ॥ 10. रज्जुशुक्तिकादिवत् सर्परजतादीनाम् एतदेव सर्वविकल्पस्यास्पदमिनि जानथेत्यर्थः । अरनामिदृष्टान्तेन अक्षराश्रितं सर्वमपि वस्तुभूतमिति मा भूद्रातिरिति आस्पदम् इत्युक्तम् ॥ 11. आत्मभूतत्वादेव सुविज्ञेयम् अरूपमपीति भावः ।। 12. सर्वात्मकमित्यर्थः । अन्न अस्सम्बन्धितयैव वियते तत्पत् , यच्च तथा न वर्तते तदसत् गुणभूतम् । अथवा कार्यकारणे मदम्पती । तत्र कार्य नामरूपविशेषवत्त्वात् सत् , असच कारणमव्याकृतम् इति गी. भा. ९-१९, ते. भा. २-७; इह तु मूर्तामूर्ते व्याकृताव्याकृतोभयरूपे विवक्षिते ।। .

·२-२-२] अक्षराधिगमगायः स्थुलमुश्मयोः नापतिर कणाभावान' वरेण्यं वरणीयम् । तदेव हि सर्वस्य निन्यवान् प्रार्थनीयम् । पद व्यतिरिक्त विज्ञानात् 'प्रजानाम्' इति व्यवहितेन मबन्धः । यन लौकिकत्रिज्ञानागोचरम् इत्यर्थः । यद् वरिष्ठं वरतम मर्चपदार्थयु वरेषु । नद् हि एकं ब्रह्म अतिशयेन परं सर्वदोपहितत्वा ॥ १ ॥ यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यम्मिलोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्रह्म म प्राणस्तदु वाङ्मनः । तदेतत्मसं तदमृतं तद्वेद्धव्यं मोम्य विद्धि ॥२॥ सर्वाश्रयभूनेऽक्षरे चिनसमाधानं कर्तव्यम् किं च यदा नमन् दीप्तिमन् । तद्दीच्या हि आदित्यादि दीप्यते' इति दीभिमान ब्रह्म । किं च यदणुभ्यः श्यामाकादिभ्योऽपि" अणु च सूक्ष्मम् । नामात् म्यूलेभ्योऽपि अतिशयेन स्थूलं पृथिव्या- ewar * 1. नरिमन्नेव नियतवादियर्थः । अत एव सदमनिषेधेन तज्ज्ञाप्यते ।। २-३-६ (नेति नेति). ho اوا प्रधानो विजाना, इडियमनोजन्यान् परं व्यतिरिक्तम् , भगो- बदम् इत्ययः॥ 1. विमानामि योनिश्वादिसर्वदोषासंपूस्तत्वात् इत्यर्थः ॥ 5. मादिग्यायधिदेवतं तदनुगृहीतचक्षुरादिकमध्यात्म च तस्य चैतन्य समामेव भामा ३-३-१७, गी. भा. १५-१२. ११. माणभूताः कामासान मारमवत इत्यर्थः ।। का. भा. १.२.२०.

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२-२-२ दिभ्यः' । यस्मिन् लोका भूरादयः निहिताः स्थिताः । ये च लोकिनः लोकनिवासिनः । मनुष्यादयः । चैतन्याश्रया हि सर्वे प्रसिद्धाः । तदेतत् सर्वाश्रयम् अक्षरं ब्रह्म । स प्राणः । तद् उ वामनः । वाक्च मनश्च । सर्वाणि च करणानि तत् उ अन्तश्चैतन्यम् । चैतन्याश्रयो हि प्राणेन्द्रि- यादिसर्वसंघातः । 'प्राणस्य प्राणम्' (बृ. ४-४-१०) इति श्रुत्यन्तरात् । यत् प्राणादीनाम् अन्तश्चैतन्यम् अक्षरम् तदेतत् सत्यम् अवितथम् । अतः अमृतम् अविनाशि । तत् वेद्धव्यं मनसा ताडयितव्यम् । तस्मिन् मनसः समाधानं कर्तव्यम् इत्यर्थः" । यस्मात् एवम् , हे सोम्य, विद्धि अक्षरे चेतः समाधत्स्व ॥ २ ॥ धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्दधीत" । 1. श्यामाकादिभ्योऽणीयानिति परिच्छिमपरिमाणत्वं न शङ्कयामिनि पृथि- व्यादिभ्योऽपि ज्यायानिति च शब्दबलाइष्टव्यम् । तेन कालाकाशादीनामपि व्याप- कत्वादनन्तत्वं फलतीति भावः ॥ छां भा. ३-१४-३. भन्नतत्समर्पितम्' इति पूर्वमन्त्रोकन्यायेन स्थिताः ।। 3. सकलजगज्जन्मकारणमक्षरमित्युक्तं प्राक् । इदानीं तु सर्वस्यापि स्थिनि- कारणमाश्रयभूतमपीत्युच्यते ॥ गी. भा. ९-४. 4. स्वरूपेण 'अप्राणः' प्राणस्याप्येतजन्यत्वात् इत्युक्तम् । इदानी प्राणस्यापि प्रत्यगात्मत्वात् अक्षरं प्राणः इत्युच्यते ॥ 5. के. भा. १-२. 6. संहतं हि परार्थमिति तदाश्रयभूतं भक्षा चैतन्यं यदर्थ तयापार इत्यर्थः ॥ के. भा. २-२, ऐ. भा. १-११. 7. प्राणादिसकलविकल्पास्पदत्वात् न शून्यं तदित्यर्थः ॥ मां. भा. 8. यदि विकल्पमात्रमभविष्यत् नहि रष्टनष्टम्वरूपस्वाद्विनाश्यपि अभविन्यात् । द्रष्टव्य ते. भा. २-१ भाष्ये सत्यशब्दविवरणम् ॥ . 9. मनो हि यद्यत् पुनःपुनश्चिन्तयति तत्रैव समाधीयते । अतः निरन्तर- चिन्तनेन मनःसमाधान कर्तव्यमिति बेहव्यम्' इत्यस्यार्थ इति भावः ।। 'सन्धयीत' इनि मूले भाग्ये च माu 2. . 10.

·३ HAR २-२-३] ধনখিমাখাখ; आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लव्यं तदेवाक्षरं मोम्य विद्धि ॥३॥ अक्षरदर्शनोपायो योगः - काय बदन्यमिनि ! उच्यते । धनुः इप्वासनं गृहीत्वा आदाय औपनिषदं उपनिगम भर्ने प्रसिद्धं,' महान महच्च तत् अस्त्रं च महावं धनुः । मन शम् । किंनिशिष्टमिति ! आह । उपासानिशितं सन्तताभिध्यानेन नतम । संस्कृतम् इत्येतत् । सन्दधीत सन्धान की । सारच आयम्य आकृष्य मेन्द्रियम् अन्तःकरणं स्वविपयाद् विनिमय । ये एव आवर्जितं कृत्वा इत्यर्थः । न हि हम्नेनैव धनुए आग सम्भवति । तद्भावगतेन । तस्मिन् ब्रह्मणि अक्षरे लक्ष्य भावना भावः नतेन चेतमा' लक्ष्यं तदेव यथोक्तलक्षणम्" अक्षरम् मोम्य विति मोम्य विद्धि ॥३॥ । Arry हिमनावप्रतिपरत्युपायस्केनोपनिषत्सूपदिष्टम् ॥ का. ७९. . 1-८, छां. २-२३-३, 10 2. अपने क्षिप्यमान र इरय धनुः ॥ 3. धिरनामचिम सर्वदोपविजितं सत्तदर्शनसमर्थ भवति माधकम्प चितम् । मसिनमेवात्र शरतनूकरणं विवक्षितम् इति भावः ॥ शानाधई प्रवृतानामिबियाणो विषयदोषचिन्तनेन विनिवर्तन, मनमोऽपि सम्पम्भिावनादिनिवननमिह मायमनशम्देन विवक्षितमित्यमिप्रायः ॥ गी, भा. ६.२५, २६: गो. का. ३-५३. मानार्थमेव इन्द्रियाविनिवर्तनम् ,, नतु केवलप्रत्याहा. राधम् ॥ गी..., ... यभाधन एवार्थः कुतो न सम्भवतीत्यत्रोनरमिदम् ॥ 7. समनिममेषात्र भावना। था मंनिहितम् ', बदर्भिमत्' इत्यादिना यथालक्षितमित्यर्थः .

·३४ मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२-२-१ प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ॥४॥ ५३. यदुक्तं धनुरादि तदुच्यते' । प्रणव ओकारः धनुः । यथा इष्वासनं लक्ष्ये शरस्य प्रवेशकारणं तथा आत्मशरस्य अक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणम् ओङ्कारः । प्रणवेन हि अभ्यस्यमानेन संस्क्रियमाणः तदालम्बनोऽप्रतिबन्धेन' अक्षरे अवतिष्ठते । यथा धनुप अस्तः इघुलक्ष्ये अतः प्रणवो धनुरिव धनुः । शरो हि आत्मा उपाधिलक्षणः" 1. इदं तदिति विशेषेणोच्यत इत्यर्थः ।। 2. मां. १२. 'संविशत्यात्मनाऽऽस्मानं य एवं वेद' ।। 3. अभ्यासश्च द्वेधा । ओकारालम्बनेन तदावेशितब्रह्मभावचिन्तितेन कालान्तरे लोकान्तरे मुल्यासादनार्थ तद्भावनारूपः, आकारवाच्यमझवस्तु- विमर्शनसामार्थ तन्मात्रात्रयविमर्शनं चेति । भना विचारासमर्थस्य प्रणवमव- हम्ब्य ब्रौकरवे चित्तसमाधानं क्रममुक्तिफलमुपदिष्टमिति व्याख्याकारः। तदसत् । परविद्याधिकारात् । अदृष्टफलगमकशब्दाभावाच । माण्डूक्योपनिषदुपदिष्ट- विधया भक्षरप्राप्त्युपाय एव प्रधानतया निर्दिष्ट इति युक्तमुत्पश्यामः । प्रभे (प्र. ५) कतम वाघ स तेन लोकं जयतीत्युपक्रमसामर्थ्यात् क्रममुक्त्यर्थकचिन्तनमेव प्रधान- मिति च । पश्यन्तु भूमिकाम् ॥ 4. प्रणवमानार्थीनुसन्धानेन या मन्तःकरणस्यात्मतावावर्गातयोग्यता. पत्तिः, सेवास्य संस्कारः॥ 5. देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्धयहकाररूपोपाध्यात्मभाव एवं प्रतिबन्ध मक्ष- रावगतेः । स च प्रणवमात्रार्थापरिशीलनेनापगच्छतीत्यप्रतिबन्धेनाक्षरारमन्यवस्था प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ 6. धनुषो बलादेव हीपुर्लब्धवेगो लक्ष्येऽवस्थान प्रामानि ।। 7. चक्षुराग्रुपाधिमिष्टस्वादिरूपं भजमान इब लक्ष्यमाणः । प्र. भा. १-९ गी. भा. १८-१४.

·२-२-५] अक्षराधिगमोपायः पर एव जले मृवीदिनन् इह प्रविष्टः देहे सर्वबौद्धप्रत्ययसाक्षितया । सः पर इस बायान्येव अपिनोऽक्षरे ब्रह्मणि । अतः ब्रह्म तत् लक्ष्यम् उच्यते । लक्ष्ये इय मन्तः समाधिन्मुभिः आत्मभावेन लक्ष्यमाणत्वात् । तत्र एवं सति अप्रगान बाह्यविषयोपलब्धितृष्णाप्रमादवर्जितेन सर्वतो विरक्तन' जिनप्रियेश एकाग्रचित्तन वैद्धव्यं ब्रह्म लक्ष्यम् । ततः तधनात व आबा नन्मयो भवेत । यथा शरस्य लक्ष्यैकात्मत्वं फलं भवति, तथा दायामप्रन्यन्यतिरस्करणन अक्षरेकात्मत्वं फलम् आपादयेत्' इत्यर्थः ॥ ॥ यम्मिन्याः पृथिवी चान्तरिक्ष. मातं मनः मह प्राणश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मान- मन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥५॥ कथं निदिध्यामितव्यम् ? .५.४. येच दुर्लक्ष्यत्वात् पुनःपुनर्वचनं सुलक्षणार्थम् " यन्मिन अक्षरे पुरुष धीः पृथिवी च अन्तरिक्षं च ओतं समर्पितम् , मनश्च " . पर एfaz.r: कार्यकरणमंधान प्रविधा जीवस्त्रन विभाध्यते मूढः ॥ ते. भा. ५-६ . ना.१-४मू. भा.-४-२२, २-३-१७. या बस्यागत मानिव मारमा गृह्यते, तथा प्रणवाद्युपा- येन मनःगमा मायनेय रयते । सहयम् धात्मभावेन योगिमिर्लक्ष्यत इति घालमियू प्रायः ॥ १. गावामध्यानयोगः काटकर अध्यात्मयोगः, गौडपादकारिकोत्तो मनानिप्रदाय नमधालय: ।। h. Fयमविद्यालदहाधामप्रत्ययतिरस्कारणव लभ्यत इति भाषः ॥ गी. 11.14 ५५. नत्र मामिकाये वित्तसमाधान विधीयत इति याच्या नियमाणिका भागनिमत्राति स्फुटम् ॥ 3. भावगमार्थम् ॥

·मुण्डकोपनिपत् सनाच्या [२-२-५ सह प्राणैः करणैरन्यैः सर्वैः, तमेव सर्वाश्रयम्' एकम् अद्वितीयम् जानथ जानीथ हे शिष्याः । आत्मानं प्रत्यक्स्वरूपं युप्माकं सर्वप्राणिनां च । ज्ञात्वा च अन्या वाचः अपरविद्यारूपाः विमुञ्चथ विमुञ्चत परित्यजत । तत्प्रकाश्यं च सर्व कर्म ससाधनम् । यतः अमृतस्य एष सेतुः । एतदात्मज्ञानम्" अमृतस्य अमृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुरिव सेतुः । संसारमहोदधेरुत्तरणहेतुत्वात् । तथा च श्रुत्यन्तरम् ‘तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय । (श्रे. ३--८, ६.-१५). इति ॥५॥ अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः। 1. यद्यपि सर्वाश्रयत्वं पूर्वमेवोक्तं यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्चेनि (२-२-२), तथापि तदेव ध्यानफलस्वेन शेयमित्युपदिश्यतेऽवेति न दोषः ॥ 2. ब्रह्मैवेदं सर्वमिति (२-२-११) इति वक्ष्यमाणं विद्यया प्रपञ्च- प्रविलापनेन एकमेव प्रत्येतन्य मित्युपदेशार्थम् । अत एवात्र एकमद्वितीय जानथेत्युक्तमिति भावः ॥ सू. भा. १-३-१. 3. प्रतीच्येव हि निरुपपद भात्मशब्दो रूटः। यु. भा. ३-४-१, का. भा. २-१-१. भात्मत्वोपदेशादेवेह नार्थान्तरं प्रधानादिकं परिग्रहीनध्यामिति निर्णीतं शारीरके (१-३-१). 4. लकारव्यत्ययश्छान्दस इति भाषः ॥ 5. वेदसंन्यासो न कर्तव्य इति वाद एतच्छृतिविरुद्ध, इनि भावः ॥ म- साधनमिति यज्ञोपवीतादित्यागो गृह्यते ॥ वृ. भा. ३-५-१. इत्युक्त्या परविद्याप्रकाशका अनुज्ञायन्त इत्यवगम्यते ॥ ३. भा. ४-४-२१. 6. यद्यपि सेतुशब्दो विधारणार्थकस्येनैव ब्रह्मपर इत्यवगातुं शक्यते तथापि तमेवैकं जानथ आत्मानम् ' इत्युपदिष्टम्य ज्ञानपरतया नयनं म्बर सत्तर मिति भावः ॥ सू. भा. १-३-१. एष सेतुः' इत्यवधारणाश्रक इनि · नान्यः पन्थाः ' इति श्रुत्यन्त. रादवगम्यत इति भावः ॥ . 7.

·ar PYAAR २-२-६]] मराधिगमोपायः ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वास्ति वः पाराय तमसः परस्तात् ॥६॥ हृदयमध्ये ध्यातव्य आत्मा किं च । अग इव यथा रथनाभौं समर्पिता अराः एवं संहताः' संप्रविष्टाः यत्र यस्मिन हृदये सर्वतो देहव्यापिन्यो नाड्यः, तम्मिन हदये वृद्धिप्रत्ययसाक्षिभूनः स एष प्रकृतः आत्मा अन्तः मध्ये चरते चर्गत पर्नत । पश्यन् शृण्वन् मन्वानो विजानन् बहुधा अनेकधा कोनापादिप्रत्यय जायमान इव जायमानः । अन्तःकरणो- पाध्यनुविधायिवान" । वदन्ति हि लौकिका हृष्टो जातः क्रुद्धो जात इति । तमात्मानम् ओमित्येवम् ओकारालम्बनाः सन्तः, यथोक्त- कल्पनया" ध्यायथ चिनयत । उक्त वक्तव्य व शिष्येभ्य आचार्येण 1. मुसंबद्धाः मुम्नाचा नायः । का. भा. २-३-१६, छां. ८... ६. मंगामालाकादिगमनार्थत्वात् तासां तत्सम्बद्ध तत्रैव हृदये साझाकृतमा सामुनये भवनीन्याशयेन नाडीपरामर्शः ॥ का. भा. २-३-१६. 2. महमा इत्यस्य ध्याथ्यानमिदम् ।। 3. नाडीमबन्माद दमिद विवक्षिनं गम्यत इति भावः ॥ परमारमा पत्र प्रकृतः । स एव चात्र 'एषः' इति समीपत्तरवाचिना परामशन इन भाषः ॥ .. आमनेपदप्रयोगवादम इति भावः ॥ १. तनश्यनुविधाविश्वात् तत्तहपेण जायमान इष भवति । अविवेकि- मिस्तु सधव पात भजत इस्पमिमम्बत इत्यर्थः ॥ 7. मलौकिक प्रयोगो हादिमिन्तादृप्यभात्वं व्यनक्तीति भावः ॥ 'ओमित्येवम्' इत्यनेन यद्यपि प्रतीकोपासनमेव प्रतीयते तथापि प्रकरणानुसारेण भरायणेन तदर्थविमानमेवा प्राधान्येन विवक्षितमिति न बिमानस्यम् ॥ ५. धनुगदिकम्पमया । तारशकल्पनानुसारणेल्यमिप्रायः । धनुरादिकल्पना विधीयते ॥

·। , wwe मुण्डकोपनिषत् सभाप्या [२-२-७ जानना' । शिष्याश्च ब्रह्मविद्या(:)विविदिपुत्वात् निवृत्तकर्माणो मोक्षपथे प्रवृत्ताः । तेषां निर्विघ्नतया ब्रह्मप्राप्तिम् आशास्त्या (?) चार्यः । स्वस्ति निर्विघ्नमस्तु वः युष्माकं पाराय" परकूलाय । परम्तात् , कम्मात् ? अविद्यातमसः । अविद्यारहितब्रह्मात्मस्वरूपगमनाय इत्यर्थः" ॥ ६ ॥ यः सर्वज्ञः सर्ववि- द्यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥ ७॥ आत्मा हृदयाकाशे उपलभ्यते ५६. योऽसौ तमसः परस्तात् संसारमहोदधि तीवी गन्तन्यः परविद्याविषयः । स कस्मिन् वर्तत इति ? आह यः सर्वज्ञः सर्वविद् ' व्याख्यातः" । तं पुनर्वि शिनष्टि । यस्य एप प्रसिद्धः महिमा विभूतिः । कोऽसौ महिमा ? यस्येमे द्यावापृथियो 1. बहुवचनप्रयोगणेषोऽर्थो गम्यत इत्याशयः ॥ न हि कर्मणा देवानासुपचरितृबहुपशम्थानीयम्य पुरुपय कर्मगन्यसनं देवानां प्रियम् । तस्मात्ते मुसुक्षणां ब्रह्माप्राप्ती विधं कुर्युरिनि निविक्षनामा मते इत्यभिप्रायः ॥ वृ. भा. १-४-१०. 'पराय' (आ॥) इत्यतोऽयं समाधीयान पाठः ॥ 'पाराय परवृलाया। कस्य ? अविद्यानममः परमान द्वांत (बा) पाठः॥ 5. यत्तत् तमसः परम्नात् परं वृलम् , अविवाहितं ब्रहामस्वरूप तदधिगमाय वः स्वस्ति, तदधिगमो निर्विघ्नो भवस्विन्याशीगुरोः ॥ 6. अन्यानन्तरम् । इति ' इत्याधिक मनपेक्षितं च आ ॥ अन मधरत- मनोमयस्वादिगुणविशिष्टब्रह्मणो हृदयमुष्टक ध्यान क्रमगुनिप.. मन्द विदो विधीयत इति केचित् । तदसन् । परविद्याप्रकरणविद कारणामासान, 'परविद्याविषयः' इति भाष्याक्षरविरोधाश्च ॥ 7. सामान्येन चैतन्यात्मना जानातीति गर्दशः विशेण च गाष्टि विज्ञानात्मज्ञानेन येतीति सर्वविन इति प्रथममुण्डकचरमनन्त्रभाये प्याव्यात इत्यर्थः ॥ 8. लोकशावप्रसिद इत्यर्थ 'एयः' इति भावः ॥ 2. 3. 4. g ·२-२-७] अक्षगधिगमोपायः शासने बिधून निष्ठ-: । मुपा चन्द्रममा यस्त्र शासने अलातचक्रवत् अजय अगाः । यस्य शामने गरिनः सागराश्च स्वगोचरं नातिकामन्ति । तथा म्यावर मन भामने नियतम् । तथा ऋतवो अयने अब्दाश्च यम्य गामन नानिकामन्ति । तथा कर्तारः कर्माणि फलं च बन्छासना कार मालियनन्ते । स एप महिमा भुवि लोक यस्य स एप मी मा देवः दिव्ये द्योतनवति सर्वबौद्धप्रत्यय- कृतयोतन" अगर । मात्र चतन्मस्वरूपेण नित्याभिव्यक्तत्वात् ब्राह्मणः पुरं का' । नगिन् वा ब्योम तस्मिन् व्योनि आकाशे पुकाम व मोहमामा' प्रतिठित इव उपलभ्यते" । नहि आकाशगम निगगतिः प्रतिष्ठा वा अन्यथा सम्भवति मनामयः प्राणशरीरनता प्रतिष्ठितान्ने हृदयं मन्निधाय । नित्ये श्रद्धावादनार्थ मुच्यते ॥ या राश: पुरंबा पदीपन या प्रन्ययातितमिदं ब्रह्मपुरम् ॥ 7. कां. भा. ८. शरद पारगानम् ॥ तन्ना ब्रह्मपुर शरीरं न नश्मनु वर्गीय मिति णितं मुलानुमारेण । तत्रोपासनमेव विवक्षितम् ! मनात ॥ न' इनमले भान्ये च वा॥ ... उपनिषतम् । मामा' इति पदं भान्ये परामृष्टं कथंचिल्लखक- प्रमादादिमिनि गम्यने । ५. दयाका निधिमनपा उपलव्यमानत्वमेव सत्र प्रतिधितत्वमित्यमि- प्राय: । है. भा... म योमन राशर या वया ॥ 7. विशेषणra..दन्यथा । आधारायभावति यावत् । द्रष्टव्य प्र. भा ...२ तारे' इत्पन्न व्याख्यानम् ॥

·७ मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२-२-८ तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति' ॥८॥ हृदये दृष्टस्यात्मनः सर्वतो दर्शनम् स हि आत्मा तत्रस्थो मनोवृत्तिभिरेव विभाव्यत' इति मनोमयः । मनउपाधित्वात् । प्राणशरीरनेता । प्राणश्च तत् शरीरं च प्राणशरीरम् । तस्य अयं नेता । स्थूलात्' शरीरात् शरीरान्तरं प्रति । प्रतिष्ठितः अवस्थितः अन्ने भुज्यमानान्नविपरिणामे प्रतिदिनम् उपचीयमाने अपचीयमाने च पिण्डरूपान्ने हृदयं बुद्धिं पुण्डरीकच्छिद्रे सन्निधाय समवस्थाप्य । हृदयावस्थानमेव हि आत्मनः स्थितिः । न हि आत्मनः स्थितिरन्ने' । तत् आत्मतत्त्वं विज्ञानेन विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेश- 1. आनन्दाश्रममुद्रितपुस्तके (७-८) मन्त्रद्वयमपि समुचित्यैकत्वेन परिगणितम् ॥ 2. मनोवृत्तिभिः स्वस्वविषयेषु प्रवृत्ताभिस्ततो निवृत्ताभिर्वा तामाक्षि- सया विभान्यत इत्यर्थः ॥ के. २-४. 3. क्रियाशक्त्यात्मकं लिङ्गशरीरमत्रा प्राणशरीरम् । 'प्राणश्च शरीरंच (आ॥) इत्यपपाठः। छां. भा. ३-१३-२. 'प्राणशरीरः' इत्यस्य प्याराया द्रष्टव्या ॥ अस्मात् स्थूलात्वा ॥ 5. 'सूक्ष्मम्' (वा) इत्यधिकं पठ्यते क्वचित् । तस्वनपेक्षितम् । प्राणशरीरमेव हि सूक्ष्मम् । तस्यायं परमात्मा स्थूल शरीरात् स्थूल शरीरान्तरं प्रति नेता । भात्मसान्निध्यबलादेव सूक्ष्मशरीर शरीरान्तरं गच्छतीत्यभिप्रायः । ननय हि जीवात्मा शरीरात् शरीरं गच्छतीति व्यवहारविषयों भवति । सू. भा. ३-१-१; गौ. का. ३-९. 6. शरीरे ॥ भारमा सर्वगतः साधारश्रेति तस्य शरीर स्थितिरिति नावकल्पते । हृदयं बुद्धयाख्यं तु शरीरेऽस्तीति तदुपाधिकालद्वारा आत्माप्यो प्रतिष्ठित इत्युच्यते इत्यभिप्रायः ॥ प्र. भा. ३-२ भन्तःशरीरे इत्यस्य व्याख्या द्रष्टव्या॥ . 4.

·२-२-१] परदर्शनपिचारापमंहारः जनितेन शममध्यानगम्यागबैंगग्योद्धृतेन' परिपश्यन्ति सर्वतः पूर्ण पश्यन्ति ४५ मने बाग: विवकिनः । आनन्दरूपं सर्वानर्थ- दुःवायामप्रहरगम' अविभाति विशेषेण स्वात्मन्येव भाति' सर्वदा ॥८॥ परदनविनागपसंहारः भिद्यते हृदयग्रन्थि- श्छिद्यन्ते सर्वमंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तम्मिन् दृष्टे परावरे ॥९॥ परमात्मनानफलम् अन्य परमान्मज्ञानस्य फलमिदम् अभिधीयते - भिद्यते 1. मिलान REETHशवाचार्योपदेशाविसंस्कृतान्त:करणजन्य- यामवरूप ॥ गी. २१४. अत्र क्रममुक्त्यर्थ ध्यान विधीयत इति टीका नायनि फुटमेन। 2. firयभू ॥ अपानवर सुमारूपम्' इत्यधिकं वा । तनु नापेक्षितम् । न ह्यारमन आनन्द मगध किन्तु विषयभीगायापदुःस्वरहितं स्वाभाविकमिति हि भाग्याशयः । मा. ना. म. मानन्दमयः' इत्यस्य ध्याच्या पत्रानुसन्धेया ॥ 4. बम्पवादविनाशीयर्थः ॥ बनानन्यायकत्यर्थः । विशिष्टत्वं च स्वात्मन्येव विभाव्य- मानव विमा प्रायः ।। 'अन्य परमामशानभ्यनि जीवन्मुक्तिफलस्याद्वैतवाक्यार्थावगमम्य, मनापामनस्यायः' इति टीका म साधी । उपासनाया ·. मुण्डकोपनिषत् सभाध्या [२-२-१ हृदयग्रन्थिः अविद्यावासनापचयो', बुद्ध्याश्रयः कामः । 'कामा येऽस्य हृदि श्रिताः' (बृ. ४-४७, का. २-३-१४ ) इति श्रुप्यन्तरात् हृदयाश्रयोऽसौ नात्माश्रयः । भिद्यते भेदं विनाशम् आयाति । छिद्यन्ते सर्वज्ञेयविपयाः संशयाः लौकिकानाम् आमरणात् गङ्गास्रोनोवत् प्रवृत्ताः विच्छेदम् आयान्ति । अस्य विच्छिन्नसंशयस्य निवृत्ताविद्यस्य" यानि विज्ञानोत्पत्तेः प्राक्तनानि जन्मान्तरे च" अप्रवृत्तफलानि ज्ञानोत्पत्ति- . 1. २.१-१० अविद्याप्रन्थिरिति प्राक भविद्यावागना प्रन्थिवद टीभूता भभिहिता । इदानी हृदयग्रन्थिरिति ताचितः काम उक्यते । अविद्याया उत्तर- योपादानादिति भावः॥ 2. अत्राविद्यावासनाप्रचसो भिचत्त इति कोऽर्थः ? इत्याक्षिप्य चित्तन्त्रा- नाद्यविद्यावादावतारः कृतः कैश्चित् । स तु हृदयाश्रयोऽसौ नान्माश्रयः' इति भाट्यस्पष्टोक्तिविरुद्ध इत्युपेक्ष्यः । चिदाश्रिताधिद्यावादविमर्शस्तु भूमिकायां द्रष्टव्यः ॥ हृदयाश्रय एत्र कामो नात्माश्रय इति शपिकाणां वेदान्त्येकदाशिनां च आत्माश्रितकामवादनिरसनपूर्वकं का. भा. २-३-१४, (शोकान् हृदयस्येत्यस्य व्याख्याने ), ४-४ ७ (कामा महदि श्रिताः इत्यस्य व्याख्याने), गी. भा. १३-६ इत्यादिभाव्येषु प्रतिपादितम् ॥ 4. आत्मेतरेषां ज्ञेयाभासत्वात् , मान्मज्ञानादेव ते सर्वे ज्ञाता भवन्तीति, सर्वज्ञेयविषयाः संशत्राश्छिद्यन्त इत्युक्तम् ॥ 'म शेयविषयाः' इति (वा) पाठे तु आत्मा अस्ति धान वा, अस्तित्मपि देवादिलक्षणा वा नयतिरिक्तो था, व्यतिरिक्तत्वेऽपि एको वा नको वा इत्यादयः म परमशेयारमात्मविषया: संशया इति व्याख्येयम् । एष एव च पाठो युनतर इति भाति ॥ 5. आमरणात् इति मरणमीमाकरणं मंशयानां मानत्यनानुतियोत. नार्थम् , न तु मरणकाले तेषां विच्छेदप्रतिपादनार्थम् । नमज्ञानं बिना तेषां विच्छेदः सम्भवति । सुप्तप्रतिद्वन्यायेन जन्मान्तरऽपि नेपामनु सस्यश्य- भावात् ॥ 6. संशया इत्युपलक्षणमज्ञानविपरीतशानयोरपि । अतः संशयद- शब्देन सर्वाविद्यानिवृत्तियोच्यत इति भावः ॥ 7. ज्ञानोत्पत्तेः प्रागस्मिन जन्मनि जन्मान्तरे च कृतानि ॥

·5 २-२-१०] परदर्शनविचारपसंहारः सहभावानि च' श्रीयन्ते' कर्माणि । न तु एतजन्मारम्भकाणि । प्रवृत्त- फलत्वात्" । नम्मिन् सर्वज्ञे असंसारिणि परावरे परं च कारणात्मना अवरं च कामना सम्मिन् परावरे साक्षात् 'अहमस्मि' इति दृष्टे संसारकाग्गोच्छेदान" मुच्यते इत्यर्थः ॥९॥ हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छदं ज्योतिषां ज्योति- स्तधदात्मविदो विदुः ॥१०॥ ५०. उक्तम्यैवार्थम्य' संक्षपाभिधायका उत्तरे मन्त्रास्त्रयोऽपि । हिरण्मये ज्योतिर्मये बुद्धिविज्ञानप्रकाशे" परे कोशे कोश इव असेः, 1. भागामिकमाण्यपि ॥ 2. निर्धाजीक्रियता गी. भा. ४-३७. 3. बाधिनानुवृतं तु मिथ्याज्ञानम् भारम्धकर्मानुवृत्ति सावकाशीकरोती. त्यर्थः । मू. भा. ५-१.५५, गी. भा. ४-३७, १८-६६, ७.१-४-७, १-४-१० म्यादिस्यलेषु प्रारकर्मणो भोगादेव क्षय उक्त एवमेवोपपादनीयः । अद्वैतविद्याचा भावश च सावध परिहियते ॥ छो. मा. ६-१४-२. +. सर्वामके इत्यर्थः । भयमहमस्मि इत्यनुभव एव तस्य दर्शनं भलु साक्षाद्विषयीकरणमिति भविद्याकामकर्मविनाशादित्यर्थः ॥ हृदये सकलबौद्धमत्ययसाक्षितया विज्ञापमानस्यैव कूटस्थचतन्य. मरूपम्प स्वयं प्रकाशस्थावतारमता । न तु तव्यतिरिक्त किनिदस्तीत्यसमुतोऽर्थः ।। ६. विज्ञानाना प्रत्ययाना प्रकाशसम्यामासकृतोत्र वर्तत इति बुद्धि- विज्ञानप्रकाश दयपुण्डरीकम् ॥ इष्टय २-२-७ मन्न्ने • दिवे' इत्यस्य भाष्यम् ॥ 10 ·७४ मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२-२-१६ " आत्मस्वरूपोपलब्धिस्थानत्वात्' । परं तत् (१) सर्वाभ्यन्तरत्वात् । तस्मिन् विरजम् अविद्याद्यशेषदोपरजोमलवर्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् सर्वात्मत्वाच्च । निष्कलं निर्गताः कलाः यस्मात् तत् निष्कलम् । निरव- यवम् इत्यर्थः । यस्मात् विरजं निष्कलं च अतः, तत् शुभं शुद्ध ज्योतिषां सर्वप्रकाशात्मनाम् अग्यादीनामपि तत् ज्योतिः अवभासकम् । अग्न्यादीनामपि ज्योतिष्वम् अन्तर्गतब्रह्मा-मचैतन्यज्योतिर्नि मित्तम् इत्यर्थः । तद् हि परं ज्योतिः यदन्यानवभास्यम् आत्मज्योतिः' । तत् यत् आत्मविदः आत्मानं स्वं शब्दादिविषयबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणं ये विवेकिनो विदुः विजानन्ति, ते आत्मविदः तद्विदुः आत्मप्रत्ययानुसारिणः .. 1. यथा असिः कोशान्तरुपलभ्यते, एवमात्मापि बुद्धाभ्यन्तरे उपलभ्यते इति बुद्धिः कोशरूपकेणोपन्यस्यते ॥ 2. तत् इत्यनन्तरं हृदयमिति अटितः शब्दः ।। 3. देहेन्द्रियप्राणमनसां पूर्वपूर्वाभ्यन्तरे स्थितानां सर्वधामायभ्यन्तरत्वात् परोऽयं कोशः। गौ. का. भा. ३-११. 4. अविद्याकामकर्मरहितम् ॥ 5. सर्वमाप्नोतीत्यारमा। अतोऽपि ब्रह्म । 6. षष्टप्रभानुकान्तास्तु (पु. ६-४) प्राणादिकला ब्रह्मप्रभवत्वान परमार्थ- तस्तस्येति निष्कलमेव तत् ॥ 7. ज्योति:शब्दोऽवभासकामिधायीति भावः ॥ सू.भा. १-१-२४. 8. न हि चैतन्येन विना भग्न्यादयोऽप्यवभासन्ते ॥ 9, सर्वस्यापि चैतन्यावभास्यत्वात् , चतन्यावभासभ्य चाम्पानपेक्षणात 'ज्योतिषां ज्योतिः' इत्युच्यत इत्यमिप्रायः॥ 10. आत्मत्वेन विदन्तीत्यात्मविदः । आत्मप्रत्ययानमारिण:. द्रष्टत्व- श्रोतृत्वादिविशेष परित्यज्य सर्वव्यापकचिस्वरूप माग्मेन्येवंरूपं प्रत्ययमनु. सरन्तीति । द्रष्टवादिप्रत्ययानुसारिणो हि बाणविषयप्रत्ययानुमारिण इति न सर्वसाक्षिण वेदितुं प्रभवन्ति ॥ मां. भा. ७: वृ.भा. (आग्मेन्येवोपासीत' इत्यस्य व्याख्या)१-४-७, ·२-३-११] परदर्शनविचारोपसंहारः यस्मात् परं ज्योनिम्नम्मान् त एव तद्विदुः, नेतरे बायार्थप्रत्ययानु- सारिणः ॥१०॥ न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भामा सर्वमिदं विभाति ॥ ११ ॥ ६०. कथं नन् “ज्योतिष ज्योतिः' इति ? उच्यते -- न तत्र तम्मिन् स्यात्मभूत ब्रमणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यः भाति । तद्ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः । स हि तम्यैव भासा सर्वम् अन्यत् अनात्मजातं प्रकाशयति । न तु नस्स म्यतः प्रकाशनसामर्थ्यम् । तथा न चन्द्रतारकम् । न इमा विद्युतः भान्ति । कुतः अयमग्निः अस्मद्गोचरः ? किं बहुना ? यत् इदं जगत् भाति त तमेव परमेश्वरं स्वतः भारूपत्वात् भान्तं दीप्यमानम् अनुभाति अनुदीप्यते । यथा जलोल्मुकादि अमिसंयोगात् अग्निं दहन्त- मनु दहाति न स्वतः । तद्वत् तस्यैव भासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादि- जगत् विभाति । यत एवं तदेव ब्रम भाति च विभाति च कार्यगतेन ज ५ 1. त एव हि परमात्मज्योतिषा दीपितानि वागादिसर्वकरणानि स्वस्व- कार्य निम्नानि विदुः । प्रतियोधसाध्यात्मभानावस्थितत्वात् । के. २-४ ; इतरं तु सहापितबाहाप्रत्ययामुमारित्वात् तरच करणः सर्व ज्योतिप्कार्य निर्वतयामहे इति ततोऽपि बातरज्योनिभिः सूयादिमिर्चा इति विदुः॥ बृ. ४-३-६. 2. सूर्याप्यामभूते॥ 3. प्रकाधाति इत्यर्थः' इत्यधिकम् आ॥ 4. एतम्मन्नार्थः भारीरके (१-३-२२) वितत्य चिन्तितः ॥ नहि अलोमुकादिगतदाहकत्वमग्निदाहकत्वम्यतिरिक्त किचित् ॥ सूर्यादिरूपेणापि विविध भाति चेत्यर्थः । असद्वोचरत्वेन विस्पष्वं भातातिबा का. भा.२-२-१५, १५.

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [२-२-१२ विविधेन भासा, अतः तस्य ब्रह्मणः भारूपत्वं स्वतः अवगम्यते' । न हि स्वतः अविद्यमानं भासनम् अन्यस्य कर्तुं शक्नोति । घटादीनाम् अन्याव- भासकत्वादर्शनात् , भारूपाणां च आदित्यादीनां तदर्शनात् ॥ ११ ॥ ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ता- ब्रह्म पश्चाद्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं पेवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ १२ ॥ ब्रह्मैव परमार्थसत्यम् - ६१. यत्तत् ज्योतिषां ज्योतिर्ब्रह्म तदेव सत्यम् , सर्व तद्विकारः वाचारम्भणं विकारो नामधेयमात्रम् अनृतमितरत्" इत्येतमर्थ विस्तरेण हेतुतः प्रतिपादितं निगमनस्थानीयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति ।। ब्रह्मैव उक्तलक्षणम् (अमृतम् )" इदं यत् पुरस्तात् , अग्र - 1. स्वत एव, न स्वन्यापेक्षमिति निश्चीयते ॥ 2. अतो दृष्टानुरोधेनापि स्वयंप्रकाशं ब्रह्मेत्य नुमेय मित्यर्थः । लोकबुद्धिमनुसृत्योक्तम् । विद्वदृष्टया तु स्वयंप्रकाशत्वम् अपरोक्षमेव ॥ 3. छां. ६.१.४, ७.४-१ इत्यादि श्रुत्यर्थपरामर्शोऽयम् ।। 4. ब्रह्मणः सकाशादेव जातत्वादितरद्वाचारम्भणमात्रमनुतमिनि हेतुतः प्रतिपादितम् ॥ 5. परापरविद्याविभागेन 'यत्तदद्रेश्यम्' इत्यादिना संक्षेपेणोकमेव पुनरपि तदेतत्सत्यमित्यादिना विस्तरेण प्रतिपादितम् । तदेवाग्रोपसहियते इनि निगमन- मिदम् । ‘हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्' (न्या. मू. १-१-३९) इति हि न्यायविदः । यद्यपि नायं केवलानुमानेनोपपावितोऽर्थः, कि त्यागमबलादेव प्रत्यायितः. तथापि हेत्वपदेशात्परस्तादुपसंहार इत्यंशे निगमनमिव भवतीति द्योतयितुं निगमनस्थानीयेनेत्युसम् ॥ 6. उक्तलक्षणमिति सर्वजगत्कारणं प्रभ्यम्न मितमविशेष सर्वावभासक- अत्र भमृतमिति लेखकप्रमादारप्रच्युतं पदम् । मित्यर्थः।

·२-५-१२] परदर्शनविचारोपसंहारः अब्रह्मव' अविद्यादृष्टीनां प्रत्यवभासमानम् । तथा पश्चाद् ब्रह्म । तथा दक्षिणतश्च । तथा उत्तरेण । तथैव अवस्तात् उर्व च सर्वतोऽन्यदिव कार्याकारेण प्रसृतं प्रगतं नामरूपवत् अवभासमानम् । किं बहुना ? ब्रह्मैवेदं विश्वं समस्तम् इदं जगत् वरिष्ठं वरतमम् । अब्रह्मप्रत्ययः सर्वः अविद्यामात्रः, रज्ज्वामिव सर्पप्रत्ययः', ब्रह्मैव एकं परमार्थ- सत्यम् इति वेदानुशासनम् ॥ १२ ॥ इन्याथर्षणमुण्डकोपनिषद्धाप्ये द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् . याव' इति पालो न प्रायः । भब्रह्मेव प्रत्यवभासमानमपि परमार्थ रष्टया वेयर्थः ॥ 2. अनुतम्नु नन्न नामरूपम् । ब्रह्मणोऽनन्यत्वात् , व्यभिचरद्रूपस्वाञ्चति -- ११. नदि सम्मात्रियतरम् भविनाशित्वात् ।। ७. भा. ५-४-८. +. यदाहुमण्डनादयः सर्वप्रत्ययवेद्यं ब्रह्मेति (अ.सि ४-३) तदेव- मेव नेयम् ॥ 5. बेदानुशामनवान् सत्तथैव शेयमित्यभिप्रायः ॥

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः उत्तरग्रन्थसम्बन्धः - ६२. परा विद्या उक्ता यया तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यम् अधिगम्यते । यदधिगमे हृदयग्रन्थ्यादिसंसारकारणस्य आत्यन्तिको विनाशः स्यात् । तद्दर्शनोपायश्च योगः' धनुराग्रुपादानकल्पनया* उक्तः । अथ इदानीं तत्सहकारीणि सत्यादिसाधनानि वक्तव्यानि इति तदर्थः उत्तरग्रन्थारम्भः । प्राधान्येन' तत्त्वनिर्धारणं च प्रकारान्तरेण क्रियते, अत्यन्तदुरवगाहत्वात् कृतमपि ॥ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं वाद्व- त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति 1. ध्यानयोगः, निदिध्यासनापरामिधानः ॥ 2. उक्तः इति धनुग्रहणमन्त्रे (२-२-३) इति शेषः । आदिशब्दो मिन्नक्रमः धनुरुपादानादिकल्पनयेति । तेन च शरसंधानादियते ।। 3. योगसहकारीणि इत्यर्थः। यदा तु तरछब्देन परविद्येव गृह्यते तदा तूत्पत्तिसाधनत्वेनैव सहकारित्ववाचोयुक्तिरिति व्याख्येयमाश्रमकर्माधिकरणन्यायेन ॥ सू. भा. ३-४-३३; के. भा. ४-७. 4. साधनविधानमेवोत्तरग्रन्थस्य प्रधानम् , तत्वनिरूपणं तु गुणभूत. मित्यभिप्रायः॥ 5. ननु कृतमेव तत्त्वनिर्धारण तरिक पुनः कृतकरणेनेत्याशङ्कयाह अत्यन्त दुरवगाहत्वादिति । अतो न पौनरुत्यं शङ्कयमिति च भावः ॥ गी. भा. २-२४.

·३-१-१) उत्तरग्रन्थसम्बन्धः ७९ ६३. तत्र' सूत्रभूतो मन्त्रः परमार्थवस्त्ववधारणार्थम् उप- न्यस्यते ॥ द्वा द्वौ सुपर्णा सुपौँ । शोभनपतनौ सुपर्णौ । पक्षिसामान्याद्वा सुपर्णो " । सयुजा सयुजौ सहैव सर्वदा युक्तौ । सखाया सखायौ समानाख्यानो समानाभिव्यक्तिकारणौ" । एवंभूतौ सन्तौ समानम् अविशेषम् उपलब्ध्यधिष्ठानतया" एकं वृक्षं वृक्षमिव उच्छेदनसामान्यात् शरीरं वृक्षं परिपस्वजाते परिप्वक्तवन्तौ सुपर्णाविव एकं वृक्षं फलोप- भोगार्थम् ' । अयं हि वृक्षः ऊर्ध्वमूलः अवाक्शाखः अश्वत्थः अव्यक्त- मूलप्रभवः " क्षेत्रसंज्ञकः सर्वप्राणिकर्मफलाश्रयः । तं परिप्वक्तवन्तौ 8 11 1. प्रकारान्तरण तत्वनिर्धारणे कर्तव्ये इत्यर्थः ॥ 2. मन्त्रश्चायं समनन्तरोत्तरश्च श्वेताश्वतरे (४-६, ७) दृश्यते । अयं ऋग्वेदे मं. १. अ. २२. सू. १६४ -१७. अथर्ववेदे च (९-५-२०) उपलभ्यते । पाथर्यणल्याश्योपनिषदोऽस्या: अथर्ववेदादेवोतृतोऽयम् इत्यनुमीयते ॥ 3. सुपर्णी झान सुपतनी इत्यर्थे यौगिकशब्दमङ्गीकृत्य शोभनपतनौ इति व्याख्यानम् । तस्मिन पक्षे जीवस्य शोगनपतनत्वं यथाकर्म यथाश्रुतमिति कथं- चिद्याज्यम् । रून्याश्रये तु नव वेश इत्याह पक्षिसामान्यावा इति । +. जीवस्येश्वर एव परमार्थस्वरूपमिति नित्ययुक्तत्वं जीवस्येश्वरेण ॥ 5. 'सुपर्णा', 'सयुजा', 'सम्बाया' इत्येतेषु द्विवचनम्याऽऽकारश्चान्दसः॥ (1. सहचरवस्य मयुजा' इत्यनेनैव गतत्वात् समानख्यातिरेव सखिशब्द- प्रनिनिमिनम्वेन व्याख्यायते। शरीर एव द्वावप्यामिव्यज्यते इति समानाभि- व्यक्तिकारणी ॥ 7. शरीरमेव हि समान द्वयोरप्युपलब्ध्यधिष्ठानम् ।। बचनाववृक्षः ॥ का. भा. २-३-१. ७. जीवः फलोपभोगार्थम् , ईश्वरस्तु भोगप्रदानार्थमिति विवेकः । फलोपभोगामिनि भायं तु छत्रियायेन नेतन्यम् ॥ एकेनापि हि छत्रिणा सह गरछन्तश्छनि गन्तीति व्यपदेशभाजो भवन्ति । 10. भयाकता या माया ॥ मू. भा. १-४.२, ३ ; गीताभान्ये (१५-१) उदाहतो ब्रह्मयनाध्यानमंधेयः ॥ 11. भरी गाश्रिय प्राणिनः संपरन्तीति श्रुत्यन्तरगत संसारवृक्षवर्णनमिह परामृष्टम् ॥

·7 मुण्डकोपनिषत् सभाप्या [३-१-२ सुपर्णाविव अविद्याकामकर्मवासनाश्रयलिङ्गोपाध्यात्मेश्वरौं' । तयोः परिष्वक्तयोः अन्यः एकः क्षेत्रज्ञः लिझोपाधिः वृक्षमाश्रितः पिप्पलं कर्मनिष्पन्नं सुखदुःखलक्षणं फलं स्वादु अनेकविचित्रवेदनास्वादरूपं' स्वादु अत्ति भक्षयति उपभुङ्क्ते अविवेकतः । अनश्नन् अन्यः इतरः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः सर्वज्ञः सर्वसत्त्वोपाधिः' ईश्वरः नानाति । प्रेरयिता ह्यसौ उभयोः भोज्यभोक्रोः नित्यसाक्षित्वसत्तामात्रेण" । स तु अनश्नन् अन्यः अभिचाकशीति पश्यत्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरयितृत्वं राजवत् ॥१॥ समाने वृक्षे पुरुषो निममोड नीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥२॥ 1. सोपाधिक आत्मा हि लिङ्गोपाधिद्वारा अविधाकामकर्माश्रयः । सचेश्वरश्चेह स्थिती इत्यर्थः ।। लिङ्गोपाधिवृक्षम्' इति मुद्रितपुस्तके वपपाठः ।। 'स्वादु' इति भोगवैचित्र्यमुच्यते इत्यर्थः ॥ 4. स्वरूपलिझोपाध्योरितरेतरस्वभावावियेकतः । इतरेतराध्यामादिति यावत् ॥ 5. निर्मलसवानामेव हि साक्षिस्वरूपं तदुपहिततया उपलब्धिगोचरी भवतीति सर्वसवोपाधिरीश्वरः । यद्यप्यक्षरं स्वेन स्वभावेन निरुपाधिकमेव तथापि जीवेश्वरभेद उपाधिकृत इति ज्ञापनार्थ सर्वसत्वोपाधिरित्युक्तम् । वृ. भा. ३.८-१२, सू. भा.१-२-२० । 'सत्वोपाधिः' इति 'सर्व' पदरहितपाटेऽप्ययमेवार्थः । जगत्कारणस्वविवक्षया तु अविद्याकृतनामरूपबीजमायोपाधिक इनीश्वरो वर्ण्यते ॥ सू. भा २-१-१४. 6. न तु स्वव्यापारणापीति मात्रशब्दार्थः ।। 7. राज्ञोऽध्यापृतस्यैव प्रेरणया यथा भृत्याः स्वव्यापारेषु वर्तन्ते, एव- मीश्वरस्याध्यापृतस्यैव कूटस्थदर्शनरूपप्रेरणमात्रेण भोग्यभाकोः प्रवृत्तिरित्येतावस्यशे राजदृष्टान्तो बोध्यः। दृष्टान्तो हि राज्ञि गौणमेव सनिधिमायण कर्तृत्वम् । धन- धान्याविदानेनापि भृत्यप्रेरणदर्शनात् ॥ . 2. .

·- ३-१-२] परमात्मदर्शनफलम् आत्मदर्शनेन वीतशोकत्वम् ६४. तत्र एवं सति समाने वृक्षे यथोक्ते शरीरे पुरुषो भोक्ता जीवः अविद्याकामकर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तः अलाबुरिव सामुद्रे जले निमग्नः निश्चयेन (मग्नः) देहात्मभावमापन्नः 'अयमेवाहम् अमुष्य पुत्रः, अस्य नप्ता, कृशः, स्थूलः, गुणवान् , निर्गुणः, सुखी, दुःखी' इत्येवं- प्रत्ययः' नास्त्यन्योऽस्मात् इति जायते म्रियते संयुज्यते वियुज्यते च सम्बन्धिबान्धवैः । अतः अनीशया 'न कस्यचित् समर्थोऽहम् , पुत्रो मम विनष्टः, मृता मे भार्या, किं मे जीवितेन ?' इत्येवं दीनभावः अनीशा । तया शोचति सन्तप्यते । मुह्यमानः अनेकैरनर्थप्रकारैः अविवेकितया' चिन्ताम्" आपद्यमानः । स एवं प्रेततिर्यङ्मनुष्यादियोनिषु आजवं जवी- an . 1. णितरीत्या सुपर्णरूपके जीवेश्वरपरतया गृहीते सतीत्यर्थः । यद्यपि पलिरहस्यब्राह्मणमाश्रित्येय ऋक्सत्त्वक्षेत्रज्ञपरतया शारीरके (१-२-१२) व्याख्याता द्वितीयवर्णके, तथापि जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्' इतीशदर्शनकर्तृत्वश्रुतिबलात् प्रथमवर्णकमपि नात्यन्तमनपेक्षितं भाष्ये । अत एव युत्तरत्र 'इयदामननात्' इत्यधिकरणभाष्ये 'द्वा सुपर्णा' इति 'ऋतं पिबन्ता विति च विद्यैकत्वमिति सिद्धान्तितम् ।। (सू. मा. ३-३ ३४). 2. इंदं पदं त्रुटित मुद्रितपुस्तकेषु, अपेक्षितं तु निमनशब्दव्याख्यानाय ॥ 3. इत्येवमात्मानमन्यथागृह्णन् इत्यर्थः ॥ गौ. का. १-१६. भस्मापरं स्वरूप में नास्तीति मत्वा इत्यर्थः ॥ का. भा. १-२-६. 5. नदीम्रोतागतकाद्वयमयोगवियोगवदेव कर्मवशात्संयोगवियोगी इति भावः ॥ 'ईरभावाप्रतिपत्तिरनीशा भावरणम् शोचतीति विक्षेपः, तदुभयहेतुरनिर्वाग्यमज्ञानं मोहः' इति म्याग्ल्यानं भाष्यचहि तमित्युपेक्ष्यम् । भाष्यमम्मन व्यायाने तु शोकः इति इष्ट वस्तूद्दिश्य चिन्तयतो यदरमणम् । मोह इति विपरीतप्रत्ययप्रभवोऽविवेकः इति द्रष्टव्य (इ. भा. ३-५-' कहोलप्रभभाष्यम् ॥ 7. 'अविवकलया' इति प्रामादिक: पाठ- • अम्तबिम्नाम् ' इति वाम .. , 11 ·मुण्डकोपनिषत् सभाज्या [३-१-२ भावम्' आपन्नः कदाचित् अनेकजन्ममु शुद्धधर्मसञ्चितनिमित्ततः' केनचित् कारुणिकेन दर्शितयोगमार्गः' अहिंसासत्य ब्रह्मचर्यसर्वत्याग- शमदमादिसंपन्नः समाहितात्मा सन् जुष्टं सेवितम् अनेकोंगमार्गः कर्मभिश्च" यदा यस्मिन् काले पश्यति ध्यायमानः अन्यं वृक्षोपाधिलक्षणात् विलक्षणं ईशम् असंसारिणं अशनायापिपासाशोकमोहजरामृत्य्वतीतम्" ईशं सर्वस्य जगतः' ' 'अयमहमस्मि आत्मा सर्वस्य समः सर्वभूतस्थः' नेतरोऽविद्याजनितोपाधिपरिच्छिन्नो मायात्मा इति विभूति महिमानं च . 1. अविरतसंसरत्स्वभावं घटीयन्तवत् इत्यर्थः । अयं शब्दो प्रस्थानत्रय- भाष्ये न क्वचिदपि दृश्यते अन्यत्र । जैनबौद्धग्रन्थेषु प्रचुरोऽस्य प्रयोगः ॥ 2. 'संचितशुद्धधर्मनिमित्ततः' इति भिन्नक्रमः संचितशब्दः । संचयार्थको वा ॥ 3. करुणैव हि केवलं गुरोरुपदेशप्रवृत्तौ प्रयोजकम् ॥ मां.का. मा. १-१६, ऐ. भा. १-३, (ब्रह्म सतममपश्यत् इत्यस्य व्याख्यानावसरे), वृ. भा. २-१-२०, ४-४-१५. ( राजपुत्राख्यामिकायाम् ), छां. भा. ६ १४ २ (आचार्यवान्)॥ 4. आत्मचिन्तनोपायो योगमार्गः । प्राक् (२-२-४, ६) उपदिष्टः ॥ 5. वक्ष्यमाणसाधनसंपन्नः इत्यर्थः ।। 6. समाहितान्त:करणः । सत्यादिनाधनानुष्ठानेन ध्यानयोग्यतामापन इति यावत् ॥ 7. कमिमिश्च' इस्यसाधुः पाठः । कर्मभिबहिर विनाशुद्धिमापनts- न्तरनिवृत्तिधर्मेर्योगमार्गः प्रत्यक्प्रवणता प्राप्तस्तैः करणभृतर्जुष्टमीशं यदा पश्यना- - त्यर्थः ॥ 8. अन्य मिल्यस्य व्याख्यानमिदम् । नाना जीवादन्यन्तमन्यं परमात्मानं बोधयति श्रुतिः, किं तु शारीराद्विलक्षणम् । अविद्याकल्पिनाजीवभावाद्विलक्षणं स्वरूपं प्रतिपादयितुमेव हि शास्त्राचार्यप्रवृत्तिः ॥ सू. भा. १-३-१९. 9. समुद्रोमिवदनवरतं वर्तमाना अशनायादय एव हि संसारः । आत्मनः संसारित्वं नामरूपविकारकार्यकरणलक्षणसंबातोपाधिभेदमम्पर्क जनितभानिमा तद्विलक्षणत्वं च स्वतः ॥ वृ. भा. ३-५-१. 10. प्रत्यस्तमितसर्व विशेष ब्रह्मव जगदपेक्षया ईश इति भावः ॥ सू.भा. ३-४-२, ३-४-८. 11. गी.१३-२७.

·- ३-१-३] परमात्मदर्शनफलम् जगद्रूप अस्यैव मम परमेश्वरस्य' इति यदा एवं द्रष्टा , तदा वीतशोको भवति सर्वस्मात् शोकसागरात् विप्रमुच्यते कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः ॥२॥ यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥३॥ ६५. “ अन्योऽपि मन्त्रः इममेवार्थम् आह सविस्तरम् -- यदा यस्मिन् काले । पश्यः पश्यतीति । विद्वान् साधक इत्यर्थः । पश्यते पश्यति पूर्ववत्" । रुक्मवर्ण स्वयंज्योतिःस्वभावम् । रुक्मस्येव वा ज्योतिरस्य अविनाशि' । कर्तारं सर्वस्य जगतः ईशं पुरुषम् , ब्रह्मयोनिम् ब्रह्म च तद योनिश्च असौ ब्रह्मयोनिः । तं ब्रह्मयोनिम्" । ब्रह्मणो वा 1. यम्यैप महिमा भुवि' (२-२-७) इत्यत्र भाष्यवर्णितो महिमा ममैव तदनन्यस्यत्यर्थः । अस्य महिमानमिति न सम्बन्धः, किंतु महिमानम् अस्य (मम) इतीति । एवं यथोक्तमन्त्रणास्याप्येकवाक्यता भवति । तत्रापि परमात्मानो ब्रह्मपुरे हदयपुण्डरीक व्याम्नि प्रतिष्ठितत्वेन प्रत्यगात्मामिनस्ववर्णनादिति भावः । सर्वम्य जगतः परमात्मविभूमिव स्मृतावपि वर्णितम् ॥ गी. १०-४२. यदा द्रष्टा इत्यनेन दर्शनस्य दालभ्य धोत्यते ॥ 3. प्रमिय हितति शोकमात्मबिदिति ॥ छां. ७-१-३. +, शानमेव हि दर्शन न चक्षुयापारफल मिति भावः । तै. ना. 5. बामनेपदं डाम्मम् ॥ ७. गट पश्यनानि भायोक्तविधया। 7. सम्म हि नित्यप्रकाशबभावमिति लोकप्रसिद्धिः । तदात्मेति रान्तन विवक्षिनं न स्वरूपम्यानरम्य यथाश्रुतं रुक्मवर्णवमात्मन उपपद्यत इनि मात्र: ॥ 8. 'भूतयोनि परिपश्यति' (1-1-६) इनि हि प्रतिज्ञातम् ॥

·मुण्डकोपनिषत् सभाया [३-१-४ अपरस्य योनिम् । स यदा च एवं पश्यति तदा स विद्वान् पश्यः पुण्यपापे बन्धनभूते कर्मणी समूले विधूप निरस्य दाध्या" निरञ्जनः निर्लेपः विगतक्लेशः परमं प्रकृष्टं निरतिशयं साम्यं समताम् अद्वयलक्षणाम् । द्वैतविषयाणि साम्यानि अतोऽवीच्येव । अतः अद्वयलक्षणम् एतत् परमं साम्यम् उपैति प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन विद्वान् भवते नातिवादी। आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावान् एष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥४॥ ज्ञानी नातिवादी भवति ६६. किं च योऽयं प्राणस्य प्राणः" पर ईश्वरः हि एप: प्रकृतः सर्वभूतैः सर्वैर्भूतैः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तैः । इत्थंभूतलक्षणे" प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य उत्पत्तिकारणम् । श्वे. ५-६, ७. ५-४-१. 2. अविद्याकामरूपमूलसहिते इत्यर्थः ॥ 3. निःशेषीकृत्य । आत्मरूपतामापायेति यावत् । तै. भा. ३-९. 4. अविद्यारागद्वेषभयमोहादिरहितः ॥ सू. भा. १-३-२. 5. हीनतराण्येव । सगुणग्रमप्राप्तिरपि हि जगद्यापारव भोगमात्र साम्यं सातिशयम् । ४-४-१७, १८, २१ । अतोऽपरमाणि तानि माम्यानि ॥ मिनदेशवादिना असाम्यत्वस्यापि सस्वात् । अतस्तदपेक्षयेदमयं परमं गाम्यम् । नित्यप्राप्ततदैक्यरूपस्वात् ॥ 6. सम्यग्दर्शनमात्रेणेति शेषः । अमाम्यस्याज्ञानकृनत्याग ॥ 7. यद्यपि प्राणोऽपि क्रियोपाधिः सर्वभूतबिभानीति वा शक्यते नथा- प्यक्षराख्यः पुरुषस्तस्यापि प्राणत्वात् तदात्मस्वेन तम्यापि प्राणनशनयाधायकवान स एव मुख्यवृत्तेन सर्वभूतारमा इति भावः । के. भा. १-२. कृ. भा. ४-४ .. १८. 8. पुरुषो हि प्रकृप्तः, न प्राणः । अतः प्राणस्य प्राण इति व्यायासमिति न करणार्थ 1. भावः। 9.

·३-१-४] परमात्मदशनफलम् तृतीया । सर्वभूतस्थः सर्वात्मा सन् इत्यर्थः । विभाति विविधं दीप्यते । एवं सर्वभूतथं यः साक्षात् आत्मभावेन* 'अयमहमस्मि' इति विजानन् वाक्यार्थज्ञानमात्रेण" स* भवते भवति । न भवतीत्येतत् । किम् ? अतिवादी। अतीत्य सर्वान् अन्यान् वदितुं शीलम् अस्य इति अतिवादी । यस्तु एवं साक्षात् आत्मानं प्राणस्य प्राणं विद्वान् अतिवादी स न भवति" इत्यर्थः । सर्व यदा आत्मैव नान्यदस्ति इति दृष्टम् , तदा किं हि असौ अतीत्य वदेत् ? यस्य तु अपरम् अन्यत् दृष्टमस्ति स तदतीत्य वदति । अयं तु विद्वान् नात्मनोऽन्यत् पश्यति, नान्यत् शृणोति, नान्यत् विजानाति । अतो नातिवदति ॥ R ज्ञानी स्वात्मतृप्तः ६७. किं च आत्मक्रीडः आत्मन्येव क्रीडा क्रीडनं यस्य नान्यत्र पुत्रदारादिपु स आत्मक्रीडः। तथा आत्मरतिः आत्मन्येव रतिः रमण .. 1. ब्रह्मादिभूतरूपेणेत्यर्थः ।। 2. साक्षात् एवं ज्ञानमेव विज्ञानमत्र विवक्षितमिति भावः ।। 3. न तु वाक्यार्थज्ञानादूचं साधनान्तरं कृत्येत्यर्थः । १-१-६, भा.भा. १३. 'न भवते' इत्यपपाठः। वाक्यार्थज्ञानमात्रेण विजानन् इति हि संबन्धः। विमानन विद्वानातिवादी भवतीनि च ॥ 5. नेत्येतत् भवते इत्यनेन सम्बन्धनीयमिति भावः ॥ 'मोऽतिवादी न भवति' इति वा ।। 7. हो.-२४-१. 8. छान्दोग्ये (छ. ७-१६-१) यः सत्येन वदति स नामादिप्राणान्तं मियानुनमनीय परमार्थपत्यं वदनीन्यनिषादीनि 'पप तु वा अतिवदति' इत्युक्तम् ॥ इन अक्षरं विज्ञान न किजिदयनीय बदनि, व्यनिरकेण कम्यचिदप्यभावारपर- मार्थतः इयमिप्रायेण भवते नातिवादील्युच्यते। एयं च ब्रह्मैव परमार्थसत्यमित्यत्रैव वास्यद्वयम्यापि ताल्पमिन्येकवाक्यता बोध्या ।। •आमन्वेष' इति (आप) पाठे चोऽधिकः ॥ * ·८६ मुण्डकोपनिषत् सभाण्या [३-१-४ प्रीतिः यस्य सः आत्मरतिः । क्रीडा बाह्यसाधनसापेक्षा, रतिस्तु साधन. निरपेक्षा बाह्यविषयप्रीतिमात्रम् इति विशेषः । तथा क्रियावान् ज्ञान- ध्यानवैराग्यादिक्रिया यस्य सोऽयं क्रियावान् । समासपाठे आत्मरतिरेव क्रिया अस्य विद्यते इति बहुव्रीहिमतुबर्थयोः अन्यतरोऽतिरिच्यते ।। . नात्र ज्ञानकर्मसमुच्चयोऽभिप्रेतः ६८. केचित्तु अग्निहोत्रादिकर्मब्रह्मविद्ययोः समुच्चयार्थम् इच्छन्ति । एष ब्रह्मविदां वरिष्ठः इत्यनेन" मुख्यार्थवचनेन विरुध्यते । न हि बाह्यक्रियावान् आत्मक्रीड आत्मरतिश्च भवितुं शक्तः कश्चित् । बाह्यक्रियाविनिवृत्तो हि आत्मक्रीडो भवति । बाह्यक्रियात्म- क्रीडयोविरोधात् । न हि तमःप्रकाशयोर्युगपदेकत्र' स्थितिः संभवति । तस्मात् असत्प्रलपितमैवैतत् अनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनम् । 'अन्या 1. छान्दोग्यभाष्ये तु (७-२५-२) देहमात्रमाधना रतिः, बाह्यसाधना क्रीडा इत्युक्तम् ॥ 2. आत्मरतिक्रियः' इति बहुचीहिणेवार्थलाभे पनि आन्मतिक्रियावान इति प्रयोगे मतुबतिरिच्यते इत्यभिप्रायः । सभासपाटे त्यन्यतरो मतुबनिरिच्यते विशिष्यते बाह्यक्रियानिवृत्तिलाभात् इति तु व्याख्यानकौशलप्रदर्शनमात्रम् । द्रष्टव्यं ‘अनादिमत्परं ब्रह्म' (गी. १३-१२) इत्यस्य भाप्यम् ॥ 3. 'ब्रह्मविदां वरिष्ठः' इति मुख्यविद एवाकर्तृत्वबुद्धिस्वपरामशिनेत्यर्थः । न विहाधुनिकसम्मतं ब्रह्मविद्, ब्रह्मविद्वरः, ब्रह्मविद्वारिष्टः इति च ज्ञानितारतम्यं ज्ञानभूमिकातारतम्यानुरोधेन शक्यम् । 4. पूर्वपश्चिमगतिवत्परस्परविरोधात्तयोः ॥ गी. भा. १८-५५, छां. भा. २-२३-१ - इत्यादिस्थलेषु प्रस्थानत्रयेऽपि भान्य ज्ञानकर्मविरोधः प्रदर्शितः ॥ अत्र कश्चित् ' इत्यनन्तरं कचित् ' इत्यधिक वा ॥ 5. एकस्मिन्नेव स्थले एकस्मिन्नेव काले न सहस्थिानः। एवं एक- स्मिन्नेव पुरुष एकस्यामेवावस्थायां ज्ञानकर्मणोर्न सहसम्बन्ध इत्यर्थः । ऐ. भा. भव., ते भा. शीक्षा उपसंहारभाप्यम् , गी. भा. ५-भव., ई. भा. २. , भव. . , ·३-१-५] आत्मदर्शनसाधनानि वाचो विमुञ्चथ' ' (२-२-५), 'संन्यासयोगात्' (३-२-६) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । तस्मात् अयमेवेह क्रियावान् यो ज्ञानध्यानादि- क्रियावान् अभिन्नार्थमर्यादः संन्यासी । य एवंलक्षणो नातिवादी आत्मक्रीडः आत्मरतिः क्रियावान् ब्रह्मनिष्ठः स ब्रह्मविदां सर्वेषां वरिष्ठः" प्रधानः आत्मदर्शनसाधनानि सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः 1. अपर विद्यावात्यागोपदेशेन वेदतदुक्तकर्मत्यागोऽवगम्यत इति भावः ।। 2. प्रत्यक्षमेवात्र कर्मत्यागी विहितः ॥ 3. मानध्यानादीनामपि मानसक्रियात्वात् विशिष्टकियोपदेशः 'क्रियाधान्' .. A +. 'अमंभिमायमर्यादः' इनि वा ॥ अनुष्ठेयार्थमर्यादामभिन्दन इत्यर्थः दहाम्माभिमानिना हि स्वेराचारः । सवाभिमानो नास्ति ब्रह्मज्ञानिन इति ॥ सू. मा.२.३.४८. 5. ईश एवं च गुरुर्विद्याधिगमाय अभिगन्तव्य इत्युक्तं भाष्ये प्राक , (1-1-१२.) १. ज्ञानकर्मसमुच्चयानुशावतां ब्रह्मविदामपेक्षया अयमक्षरब्रह्मनिष्टो वरिष्ट इत्युच्यते । न तु ब्रह्मज्ञानिष्वपि ब्रह्मविदरब्रह्मविद्वंरिष्ठेल्याढितारतम्यमत्र विज्ञायते । न हि ब्रह्मविद्यायामुकर्षापकानकोऽनिशय उपपद्यते ॥ मू. भा. ३-४-५२.

·- -- - मुण्डकोपनिषत् सभाप्या [३-१-५ सत्यतपःसम्यग्ज्ञानब्रह्मचर्याणि ६९. अधुना सत्यादीनि भिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारीणि' साधनानि विधीयन्ते निवृत्तिप्रधानानि ॥ सत्येन अनृतत्यागेन' मृषावचनत्यागेन लभ्यः प्राप्तव्यः । किंच तपसा हि इन्द्रियमनएकाग्रतया । 'मनसश्चेन्द्रियाणां च यै काग्र्यं परमं तपः ' (मो. ध. २५०-४) इति स्मरणात् । तद् हि अनुकुलम् आत्मदर्शनाभिमुखीभावात् परमं साधनं तपः । नेतरत् चान्द्रायणादि । एष आत्मा लभ्यः' इत्यनुषङ्गः सर्वत्र । सम्यग्ज्ञानेन यथाभूतात्म- दर्शनेन" ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचारेण । नित्यं सर्वदा । नित्यं सत्येन 1. भिक्षुणामेव हि निवृत्तिधर्मपराणां संपन्नसाधनवत्ता। न चासम्प साधन फलसाधनायाल मिति भावः ॥ ऐ भा. भव । तै. भा. शीक्षा. उपसं; गी. भा. ६ अव. 2. अत्रापरिपक्वज्ञानमेव वाक्याज्ञानं सम्यग्ज्ञानशब्दवाच्यं तत्सहकारित्वं सत्यादीनामिति केचित् । तदसत् । वाक्यार्थमात्रेण विजानन् (३-१-४, भा.भा.६४) इति भाव्याविरोधात् । परविद्योत्पत्तिसाधनत्वेनैव तु सहकारित्ववाचोयुकिरित्युक्त प्राक् (भा. भा. ६० तत्सहकारीणीत्यस्य टिप्पणे) अस्माभिः ॥ 'न ब्रूयात्सल्यमप्रियम्' इति स्मृतेः सत्यं अयादेवेत्यर्थ न गृह्णीया- दित्याशयेन अनृतत्यागेनेति व्याख्यानम् । न तु त्यागमात्रं सत्यवदनमित्यभि- तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते' इत्युत्तरार्धम् ॥ तै. भा. ३-१. 5. एतादृशं तप एव हि ब्रह्मनिष्ठत्वोपबृहकत्वेन परिवाजकानां विधीयते ॥ सू. भा. ३-४-२०, ध्यानयोगाङ्गत्वेन गीतासु शमशब्दोपलक्षितं च ॥ गी. भा. तस्य कायक्लेशप्रधानस्य वैखानसाश्रमे विहितत्वात् । चित्तायासमापाद्य अहिःप्रवणत्वकरणाच ॥ 7. यथाभूतार्थदर्शनप्रयरनेनेत्यर्थः । सम्यग्ज्ञानसंपादनार्थ प्रयत्न- विशेषोऽत्र सम्यग्ज्ञानशब्दवाच्यः । सम्यग्ज्ञानमेव हि साक्षादारमलाभकारणम् । अतस्तदर्थविचारादिप्रयत्नोऽत्र सम्यग्ज्ञानं ग्रहीतव्यम् । एतदेव 'अध्यात्मज्ञान- नित्यत्वम् ' इत्युक्तम् (गी. १३-११) गीता ॥ 8. स्मरणं कीर्तन केळिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् , सम्पोऽध्यवसाय श्र क्रियानिवृतिरेव च (?) इत्युक्ताष्टाङ्गमैथुनपरित्यागेम ॥ 3. प्रायेण ॥ ॥ 6. - ·३-१-५ ] मात्मदर्शनसाधनानि उच्यते । नित्यं तपसा, नित्यं सम्यग्ज्ञानेन - इति सर्वत्र नित्यशब्दः अन्तर्दीपिका- न्यायेन' अनुपक्तव्यः । वक्ष्यति च 'न येषु जिह्ममनृतं न माया च ' (प्र. १-१६) इति । क्वासौ आत्मा य एतैः साधनैर्लभ्यः इति ? अन्तः शरीरे अन्तः मध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकाशे* ज्योतिर्मयो हि रुक्मवर्णः शुभ्रः शुद्धः यम् आत्मानं पश्यन्ति उपलभन्तें यतयः यतनशीलाः संन्यासिनः क्षीणदोषाः क्षीणक्रोधादिचित्तमलाः । न आत्मा नित्यं सत्यादिसाधनैः । संन्यासिभिः लभ्यते इत्यर्थः । न कादाचित्कैः सत्यादिभिर्लभ्यते ॥५॥ सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्थाः विततो देवयानः । 1. मध्यदीपिकाम्यायः, देहलीदीपन्यायापराभिधानः । यथा हि सा दीपिका थाह्यमभ्यन्त चेत्युभयं प्रकाशयति, एवं नित्यशब्दोऽत्र सर्वत्र सत्यादि- विशेषणतया अनुपक्कष्य इत्यभिप्रायः । सस्यादीनां भावनापरिपाकनिमित्तं यात्मज्ञानम् स एव चात्मलाभः ॥ गी. भा. १३-११. १. तेन जिमाद्यमंकीर्णमन्यादिनिष्टस्वमत्रोपदिष्टमिति गम्यत इति भावः । मन्त्रमाह्मणोरकार्थना हि युति । यद्यपि प्रश्नोपनिषदि कर्मज्ञानसमुच्चयानु- टायिनां जिलाधभाववस्वरूपं साधनमुपदिष्टम् , तथापि सम्यग्ज्ञानसाधनानुष्ठाने तस्कैमुनिकन्यायेनापेक्षितव्यम् इतिभावेनात्र तदुदाहरणम् । एकमेव ह्युपास्यं ज्ञेयं च अनि ॥ 'कोऽमौ' इत्येतदपेक्षया भयमेव ज्यायान् पाठः । द्रष्टव्यं प्र. (६... १, २) भाज्यम् ॥ 'अन्तःशरीर' इति सामान्येनोक्तमपि हृदये इति विशेषपरत्वेन योग्यम् २०२.६, ७, ८, ९ इत्यादिना एकवाक्यताये इति भावः ॥ ३-१-५ मन्त्रम्य परामर्शीयम् ॥ यद्यपि गृहम्धेवपि सत्यादिसाधनानि सन्ति, तथापि नित्यसत्यादीनि तु मंन्यामिनामेव शक्यानुष्यानीनि भावः ।। 7. एतानि मिद्वानां ज्ञानिनां लक्षणानि, साधकानां तु यत्नसाध्यानि ज्ञानसाधनानि । गी. भा. अवतरणिका २-५५, गी. भा. अवतरणिका १३-७, छt. भा. ८.१.१ (मबन्धभाष्यम् ). 12 - . ।

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-१-६ - येनाक्रमन्त्य॒षयो ह्यातकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥६॥ साधनस्तुतिः सत्यादि' साधनस्तुत्यर्थोऽयम् अर्थवादः ॥ सत्यमेव सत्यवानेव जयते जयति नानृतं नानृतवादी इत्यर्थः । न हि सत्यानृतयोः केवलयोः पुरुषानाश्रितयोः जयः पराजयो वा संभवति । प्रसिद्ध लोके सत्यवादिना अनृतवादी अभिभूयते न विपर्ययः । अतः सिद्धं सत्यस्य बलवत्साधनत्वम् । किञ्च, शास्त्रतोऽपि अवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयत्वम् । कथम् ? सत्येन यथाभूतवादव्यवस्थया देवयानाख्यः विततः विस्तीर्णः । सातत्येन प्रवृत्तः । येन पथा हि आक्रमन्ति आक्रमन्ते ऋषयः दर्शनवन्तः कुहकमायाशाव्याहार- दम्भानृतवर्जिताः' हि आप्तकामाः विगततृष्णाः सर्वतः" । यत्र यस्मिन् तत् परमार्थतत्त्वं सत्यस्य उत्तमसाधनस्य सम्बन्धि साथ्य परमं प्रकृष्टं पन्थाः 1. यद्यपि सत्यमानं स्तुप्तमुपलभ्यते मन्त्रे, तथा गुगतपादिमर्व- साधनस्तुत्युपलक्षणत्वेन ग्रहीतव्या स्तुतिरियमिति भावः ॥ 2. तस्यावश्यानुष्टेयत्वज्ञापनार्था इति शेषः ॥ 3. उपनिषदि भाप्ये च 'जयति' इत्येव मा! 4. सत्यवादिन्येव श्रद्धातिशयो लोकम्य दृश्यते, नासत्ययादिनि । 5. 'क्रमन्ते' इत्युपसर्गरहितपाठ: आll 6. उपासनया साक्षात्कार प्राप्ताः ॥ 7. कुहकं वचनम् । माया मनोवाकर्मम् अनृत्वम् । शाश्य लोभः । अहङ्कारः मिथ्यामिमानः । दम्भो धर्मध्वजित्वम् । ৰূল সাল্লাপামু। एतविर्जिताः शुद्धसालिका इत्यर्थः । 8. ऐहिकभोगतृष्णावर्जिताः ॥

·३-१-७] आत्मदर्शनसाधनानि । निधानं पुरुषार्थरूपेण निधीयते इति निधानं वर्तते । तत्र च येन पथा आक्रमन्ति स सत्येन विततः इति पूर्वेण संबन्धः ॥ ६ ॥ बृहन्न तदिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्स्विहैव निहितं गुहायाम ॥७॥ हृत्स्थब्रह्मस्वरूपम् ७१. किं तत् , किंधर्मकं च तत्' इति ? उच्यते – बृहत् महत् च तत् प्रकृतं ब्रह्म सत्यादिसाधनम् । सर्वतोव्याप्तत्वात् । दिव्यं स्वयंप्रभम् अनिन्द्रियगोचरम् । अत एव न चिन्तयितुं शक्यते अस्य रूपम् इति अचिन्त्यरूपम्" । सूक्ष्मात् आकाशादेरपि तत् सूक्ष्मतरम् । निरतिशयं हि सौम्यम् अस्य । सर्वकारणत्वात् । विभाति विविधम् - . . 1. भ्यासवत् भोग्यत्वाय स्थितम् इत्यर्थः ॥ मायाप्यं ब्रह्मलोक येनाक्रमन्ति स देवयानाख्यः पन्थाः सत्येन विातः, नानुननि शास्त्रप्रसिद्धिः । यत इत्यंमहाभागं सत्यम् , अतस्तेनैव सत्येन लभ्योऽयं परमात्मेत्यभिप्रायः ॥ नन् सत्यम्य निधानं किंधर्मकं किंस्वभावकम् इति पृच्छायामेत- दुच्यते । प्रकृताक्षरम्वरूपकमेव तदित्युच्यते । सत्यादिसाधनानां सम्यग्ज्ञानसाधनत्वं दायितुम् ॥ परापरब्रह्माणोश्चकत्वं द्रष्टव्य सू. भा. ४-३-९, ४-३-१४ भाष्ययोः ॥ 4. प्रकृतमक्षरं मोव वृहदित्युच्यते, तदेव च सत्यनिधानस्य परमार्थ- स्वरूपमित्यर्थः ॥ 6. मनमोऽप्यगोचरम् ॥ ते. भा. २-९, मां. भा. ७. NA ·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-१-८ आदित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दीप्यते । किञ्च दुरात् विप्रकृष्टदेशात् सुदूरे विप्रकृष्टतरे देशे वर्तते । अविदुपाम् , अत्यन्तागम्यत्वात् ' तद् ब्रह्म । इह देहे अन्तिके समीपे च विदुषाम् , आत्मत्वात् । सर्वान्तरत्वाच्च, आकाशस्याप्यन्तरश्रुतेः । इह" पश्यत्सु चेतनावल्लु इत्येतत् । निहितं स्थितं दर्शनादिक्रियावत्त्वेन योगिभिः लक्ष्यमाणम् । क ! गुहायां बुद्धिलक्षणायाम् । तत्र हि निगूढं" लक्ष्यते विद्वद्भिः । तथापि अविद्यया संवृतं' सत् न लक्ष्यते तत्रस्थमेव अविद्वद्भिः ॥ ७ ॥ न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८॥ . 1. ते हि बाह्यप्रत्ययानुसारिण इति । आत्मप्रत्ययानुसारिणां नु अत्यन्त. मन्तिके ॥ ई. भा. ५, गी. भा. १३-१५. 2. बृ. ३-७-१२ । यद्धि सवान्तरम्, तदत्यन्तमेव समीपे वर्तते ।। 3. 'इहैव' इति मूलम् । तदनुलक्ष्य एवकारो लेग्यकप्रमादास्युटित इत्यवगम्यते ॥ 4. दर्शनादिक्रियावत्वेन यदुपलभ्यते तत्माक्षिन्येनेन्यर्थः ॥ 5. समाहितचित्तर्निविध्यासनशीलः ।। गी भा. १५-१०. 6. 'गृढमस्यां ब्रह्म साक्षिरूपेणति गुहा' इति न्युन्पनिः मुगिनाऽत्र । २-२-१, २-२-७ - इत्यादिम्बलेषु पुन:पुनरगप्रतिपादितम् अस्यामुपनिषदि । अत एव गृढावस्या भोगापवगा (भोगोविदुषाम् , अपवर्गच. विदुषाम् ) इति व्युत्पत्तिः श्रुत्यन्तरभाष्ये ॥ ते भा. २.१. 7. अविद्यया संवृतमिति । अन्त:करणधर्मानामन्याध्यम्य ये तिष्ठन्य- विद्वांसः तेषां संवृतमिव । भविद्याया अपि हि प्रकाशकं । द्रष्टव्यं बृ. भा. ४-४-६ मुग्धोऽस्मीत्यस्य भाष्यम् ॥

·३-१-८] मात्मदर्शनसाधनानि विशुद्धान्तःकरणेन ध्यानमसाधारणं साधनम् - ७२. पुनरपि' असाधारणं तदुपलब्धिसाधनम् उच्यते । यस्मात्- न चक्षुपा गृह्यते केनचिदपि । अरूपत्वात् । नापि गृह्यते वाचा । अनभिधेयत्वात् । न च अन्यैः देवैः इतरेन्द्रियैः । तपसः सर्वसाधन- त्वेऽपि न तपसा गृह्यते । तथा वैदिकेन अग्निहोत्रादिकर्मणा प्रसिद्ध. महत्त्वेनापि न गृह्यते । किं पुनस्तस्य ग्रहणे साधनम् इति ? आह । ज्ञानप्रसादेन आत्मावबोधनसमर्थमपि स्वभावेन सर्वप्राणिनां ज्ञानं बाह्यविषयरागदोपकलुपितम् अप्रसन्नम् अशुद्धं सत् नावबोधयति नित्यं सन्निहितमपि आत्मतत्त्वं मलावनद्धमिव आदर्शम् विलुलितमित्र सलिलम् । तद् यदा इन्द्रियविषयसंसर्गजनितरागादि- मलकाप्यापनयनान् आदर्शसलिलादिवत् प्रसादितं स्वच्छं शान्तम् अवतिष्ठते, तदा ज्ञानस्य प्रसादः स्यात् । तेन ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वः" विशुद्धान्तःकरणः योन्यो ब्रह्म द्रष्टुं यस्मात् , ततः तस्मात् तु तमात्मानं पश्यते पश्यति उपलभते निष्कलं सर्वावयवभेदवर्जित ध्यायमानः . 1. आधाराश्रयणनोलपूर्वमपि ।। 2. मनोवागादीनामपि साक्षित्वान्, स्वयंज्योतिष भात्मनो दीप्त्यैव तेषां म्बम्त्रविषयेषु प्रवृनेः, स्वात्मनि क्रियाविरोधाच ॥ के. भा. ८-३. आनमत्र बुद्धिज्ञानवृत्तिमनी । यद्ययात्मज्ञाने यनोऽनावश्यक एव, अन्यन्तप्रसिद्धत्वादात्मनः तथा'यविद्याध्यारोपितानास्मसम्बन्धी निराकरणीयः। रागादिश्रानात्मसम्बन्धकृत इनि तेन कलपितया मुद्धया भात्मा न ज्ञायत इत्युच्यते गी. भा. १८-५०. +. दृष्टान्तद्वयन क्रमेण मलविक्षेपी परामृष्टी वेदितव्यो । 5. मन्यादिसाधनानुटानं च प्रमादार्थमेव । शास्त्राचार्योपदेशोऽपि एतदर्थ व || गी. भा. २-२१. 6. ज्ञानप्रसादो रागाचपनयनेन स्वच्छताप्राप्तिः । तेन द्वारेण विशुद्ध- मधः । विशुब्रमेव मन स्वभावतः सावं रागादिना कलुषितं भवति । तदपनयनेन तु म्वरूपेणानिष्टते इत्यभिप्रायः ॥

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-१-९ सत्यादिसाधनवान् उपसंहृतकरण: एकाग्रेण मनसा ध्यायमानः चिन्तयन् ॥ ८॥ एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणश्चितं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥९॥ 1. ७३. यम् आत्मानम् एवं पश्यति एषः अणुः सूक्ष्मः' आत्मा" चेतसा विशुद्धज्ञानेन* केवलेन वेदितव्यः । वासौ ? यस्मिन् शरीरे प्राणः वायुः पञ्चधा प्राणापानादिभेदेन संविवेश सम्यक् प्रविष्टः । तस्मिन्नेव शरीरे हृदये चेतसा ज्ञेय इत्यर्थः । कीदृशेन चेतसा वेदितव्य इति ? आह । प्राणैः सहेन्द्रियैः" चित्तं सर्वम् अन्तःकरणं प्रजानाम् ओतं व्याप्तम् येन । क्षीरमिव स्नेहेन, काष्ठमिवाग्निना । सर्व हि प्रजानाम् अन्तःकरण चेतनावत् प्रसिद्ध लोके । यस्मिंश्च चित्ते क्लेशादिमलवियुक्ते ध्यानमत्र आत्मस्वरूपचिन्तनं तत्रैवैकाग्रीकरणं च । अयमेव गीतासु ध्यानयोगशब्देन व्यपदिष्टो निदिध्यासनापराभिख्यः । “ध्यायमानो ज्ञानप्रसाद लभते, ज्ञानप्रसादेनाऽऽत्मानं पश्यतीति क्रमो द्रष्टव्यः इति केचित् । तम। ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्य ध्यानेन दर्शनं भवतीतिश्रुनिविरोधात्, भाष्यविरोधाच्च । न च ध्यानमत्र भावनारूपा क्रिया । प्रसिद्धं च ध्यानयोगस्य दर्शनपर्यप्रसावित्यम् ॥ गी. भा. ६-२९, १८-५२, ५३ ; सू. भा. ४-१-१२. 2. करणागोचर इत्यर्थः ॥ 3. त्रुटितोऽयं शब्दः आ॥ 4. समनन्तरपूर्वमन्त्रोक्तविधया विशुद्धान्त:करणनेत्यर्थः ।। 5. अयं च प्राणस्य शरीरे प्रतिष्ठाक्रमस्तृतीयप्रश्ने वितत्य दर्शितः ॥ 6. इन्द्रियैः सहेति मिन्नक्रमः सहशब्दः । प्राणरित्यस्य व्यायानमेतत् ॥ 7. आत्मचैतन्यव्याप्तमेव ह्यन्तःकरणमिति तदाभासयमेव तत्राम- भ्रान्तिकारणम् ॥ गी. भा. १८-५०. .

·३-१-१०] ज्ञानिनः सर्वकामावातिः ९५ शुद्ध विभवति एप उक्तः आत्मा । विशेषेण स्वेन आत्मना विभवति' । आत्मानं प्रकाशयति इत्यर्थः ॥ ९ ॥ ज्ञानिनः सर्वकामावाप्तिः यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामां- स्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः ॥ १० ॥ ज्ञानिशुश्रूषा विभूतिप्रदा सकामानाम् य एवम् उत्तलक्षणं सर्वात्मानम् आत्मत्वेन प्रतिपन्नः तस्य सर्वातमत्वादेव सर्वावाप्तिलक्षणं फलम् आह , mi- यं यं पित्रादिलक्षणं मनसा संविभवति संकल्पयति मह्यम् अन्यम्मै बा" भवेत् इति विशुद्धसत्त्वः क्षीणक्लशः आत्मवित् निर्मलान्तः- 1. अम्मामाक भवीन्येकः शब्दः प्रमादान लिग्वित इत्यनुमीयते । নিমৰা নিৰ সন্মানহাক্কায়। 2. विशुद्धान्त:करणानां भकानां चित्ते स्ययमेवाविर्भवत्यास्मा इत्यमि- प्रायः । एतेन पश्यते ध्यायमानः इति चिनविषयीभावो न विवक्षित इत्युक्तं गी. भा. १०-११. शानिनी यात सर्वाप्तिलक्षण न तत्कर्मोपासनाफलवकालान्तर- भावि, किसानसमकालभादि । यच योग्यादिपु दश्यमानसिद्धि रूपम् , तदपि नामम॥ भा. सुनीया यायान्ते आनन्दमीमामाभाग्यम् ।। यपि कांदाग्ये (८-२ -१ प्रभृतिपर्यन्तम् ) श्रूयमाणा लोका मगुण. मायापारकानाम् . नथापि मानिनः सामन्यांसऽपि लोकास्तस्यैयेत्यभिप्रायेणात्रा परामगन्ने बिनिप्रदर्शनाथामिनि शेयम् ।। 5. भारमार्थलाकर्मकम्पनमसंभावितमित्याशङ्कय अन्यस्मै वा इत्युक्तम् ॥

·मुण्डकोपनियत् सभाष्या [३-१-१० करणः कामयते यांश्च कामान् प्रार्थयते भोगान् तं तं लोकं जयते प्रामोति तांश्च कामान् संकल्पितान् भोगान् । तस्माद् विदुषः सत्यसंकल्पत्वात् आत्मज्ञम् आत्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणम्' हि अर्चयेत् पूजयेत् पाद- प्रक्षालनशुश्रूषानमस्कारादिभिः भूतिकामः विमूतिम् इच्छुः ॥ १० ॥ इत्याथर्वणमुण्डकोपनिषद्भाव्ये तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः 1. आत्मज्ञानं झत्यन्त शुद्धिकरमन्तःकरणस्य ॥ गी. भा. ४-३८.

·३-२-1] आत्मज्ञशुश्रूपूणां निकामानां मोक्ष: तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः आत्मज्ञशुश्रूषणां निष्कामानां मोक्षः स वेदेतत् परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामा- स्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥१॥ निष्कामानां शुश्रूषणां मोक्षप्राप्तिः ततः पूजाई एवासौ' । यस्मात् -- स वेद जानाति एतत् यथोक्तलक्षणं ब्रह्म परमं धाम उत्कृष्टं' सर्वकामानामाश्रयम् आम्पदम् । यत्र यस्मिन् ब्रह्मणि धाम्नि विश्वं समस्तं जगत् निहितम् अर्पितम् । यच्च स्वेन ज्योतिषा" भाति शुभं शुद्धम् । तमपि" एवमात्मज्ञ पुरुष ये हि अकामाः विभूतितृष्णावर्जिताः' मुमुक्षवः सन्तः 1. मुद्रितपुमतकेषु एतद्वाक्यमतीतानन्तरमन्त्रभाष्यसमाप्तौ स्थापितम् ॥ 2. तस्य शुश्रूषणं भक्तानामभीष्टप्रदमित्यत्र हेतुमाह - यस्मादिति ॥ प्रकृष्टम्' इति ॥ 4. प्रमण्येव हि सर्वाः कामा विकस्पिवा इति ब्रह्मज्ञानेन तत्राप्तिमान सर्वान्कामान् सहवामोति ॥ ते. भा. २-३ 'सर्वान् कामान् सह' इत्यस्य विवरण द्रष्टव्यम् ॥ 5. मर्पितम् । भरा इस रथनाभौ इति शेषः । यदाश्रित्यैव मात्मनः म्वरूपस्थित्याविक लभते इत्यर्थः ॥ 6. चतन्यप्रकाशेन ॥ 7. अपिशब्दाद यथा परमेश्वरम् इति लभ्यते ॥ 'भूतिकामोऽर्थयेन्' इत्यनन्तरमन्त्रोक्तं विभूतिफलकमर्चनम् । भकामानां तु सेवा मुक्तिफलदेवत्यमिप्रायः । तस्मातेषामपि पूजाई एवासी इत्युक्तम् ॥ 13 ।

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-२-२ उपासते परमिव देवं ते शुक्रं नृवीजं यदेतत् प्रसिद्धं शरीरोपादान- कारणम् अतिवर्तन्ति अतिगच्छन्ति धीराः धीमन्तः । न पुनर्योनि प्रसर्पन्ति । 'न पुनः क्वचिद्रतिं करोति' (2) इति श्रुतेः । अतस्तं पूजयेत् इत्यभिप्रायः ॥ १॥ - आत्मज्ञः पर्याप्तकामः कामान् यः कामयत मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥२॥ कामत्यागस्य प्रधान्यम् ७६. मुमुक्षोः कामत्याग एव प्रधान साधनम् इत्येतद् दर्शयति कामान् यः दृष्टादृष्टेष्टविषयान् कामयते मन्यमानः तद्गुणान् चिन्तयानः प्रार्थयते स तैः कामभिः कामैः धमीधर्मप्रवृत्तिहेतुभिः विषयेच्छा- रूपैः सह जायते तत्र तत्र । यत्र यत्र विषयप्राप्तिनिमित्तं कामाः कर्मन्यु पुरुषं नियोजयन्ति तत्र तत्र तेषु तेषु विषयेषु तैरेव कामेष्टितो जायते । यस्तु परमार्थतत्त्वविज्ञानात् पर्याप्तकामः । आत्मकामत्वेन' परि समन्ततः आप्ताः कामाः यस्य । तस्य पर्याप्तकामस्य कृतात्मनः अविद्यालक्षणात् अपररूपात् अपनीय स्वेन परेण रूपेण कृतः आत्मा विद्यया तस्य 1. परमिव सेवन्ते' इति मा॥ तत्रापि देवं सेवन्ते इनि देवशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः। सेवन्ते इति 'उपासते' इत्यस्य व्याख्यानमिति च । तत्र ते इत्यप्य- ध्याहार्यम् , 'परमिव देवम्' इति श्वे. (६-२६) परामर्शः ॥ 2. पुनर्जन्मकारणस्याज्ञानस्य अत्यन्तमुपमृदितत्वादिति भावः ॥ 3. 'तैरिव' आ॥ तैरेव कामैः कोशकार इव स्वात्मान वेष्टयते ततो जायते च इत्यर्थः ॥ 4. भात्मकामो ह्याप्तकामः ।। वृ. ४-४-६.

·३-२-३] भात्मवरणमेव मुन्थ्य आत्मप्रायुपायुः कृतात्मनस्तु' इहैव तिष्ठत्येव शरीरे' सर्वे धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतवः प्रविलीयन्ति प्रविलीयन्ते विलयम् उपयान्ति नश्यन्ति इत्यर्थः । कामाः तज्जन्महेतुविनाशात् न जायन्ते इत्यभिप्रायः ॥ २ ॥ आत्मवरणमेव मुख्य आत्मप्राप्त्युपायः नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् ॥ ३॥ आत्मप्राप्त्य परमोपायः यद्यवं सर्वलाभात् परम आत्मलाभः , तलाभाय प्रवच- नादय उपायाः बाहुल्येन कर्तव्याः इति प्राप्ते इदम् उच्यते योऽयम् आत्मा व्याख्यातः, यस्य लाभः परः पुरुषार्थः, नासौ वेद- शाम्बाध्ययनबाहुल्येन प्रवचनेन लभ्यः । तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारण- शम्या । न बहुना श्रुतेन नापि भूयसा श्रवणेन इत्यर्थः । केन तर्हि लभ्यः इति ? उच्यते । यमेव परमात्मानमेव एपः विद्वान् वृणुते भारमनः कार्यवाभावात्, अविद्यालक्षितापररूपापनय एवं पररूप- करणमिग्यर्थः । माधकपरस्तु कृतात्मशब्दोऽन्यथा व्याख्यातो गीता (१५-११) - । 1. भाज्ये ॥ २. जीवत एव कामा मात्मनि प्रबिलीयन्ते, आत्मतादात्म्यं गच्छन्तीत्यर्थः । न तु मंमाराय ने पारीरान्तरं मयन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' (बु. ४-४-६) इति श्रुत्यम्तगत् ॥ अविद्या हि कामजन्महेतुः । विद्यया तमाशाम जायन्त इत्यर्थः ॥ • मामलामात्र पर विद्यते' (मा. ५.१-८-२२-२) इति स्मृति सूचर्यात · परः पुरुषार्थ इनि ।। 5. पक्ष्यमाणसाधनहितः केवलप्रवचनादिमिर्न लभ्य इत्यर्थः । न तु प्रवचनादिखनादरः ॥

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-२-४ प्राप्तुम् इच्छति, तेन वरणेन' एप परमात्मा लभ्यः नान्येन साधनान्तरेण । नित्यलब्धस्वभावत्वात् कीदृशोऽसौ विदुप आत्मलाभ इति' ? उच्यते । तस्य एष आत्मा अविद्यासन्छन्नां स्वां परां तनुं स्वात्मतत्त्वं स्वरूपं विवृणुते प्रकाशयति । प्रकाशे इव घटादिः विद्यायां सत्याम् आविर्भवति इत्यर्थः । तस्मात् अन्यत्यागेन आत्म(लाभ). प्रार्थनैव आत्मलाभसाधनम् इत्यर्थः ॥ ३ ॥ आत्मप्राप्त्यै सहकारिसाधनानि नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वां- स्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥४॥ बलादिसहकारिसाधनानि ७८. आत्मप्रार्थनासहायभूतानि एतानि च साधनानि बल- प्रमादतपांसि लिङ्गयुक्तानि संन्याससहितानि । यस्मात् -- 1. अन्यत्सर्व परित्यज्यात्मानमेव यत्कामयते तेन लभ्य इत्यर्थः । साधनं वक्तुं प्रवृत्तस्वात् तेनेति वरणपरतया व्याख्यातम् । यमेव वृणुते तेनैवात्मना परित्रा लभ्य इति यत्तदोः समानार्थस्वमपि प्रदर्शितं काठक(१-२-२३)भाष्ये । उभयथापि परमात्मनः स्यात्मस्वेनानुसंधानमेव विवक्षितम् ॥ पर आत्मा वा ॥ 3. ननु परमात्मा नित्यं स्वात्मभावेनैव स्थितः । तत्पुनः कीदशोऽसौ तल्लाभ ? - इत्याक्षेपः॥ 4. 'तनुम् ' इति वारा, काठके च ॥ 5. प्रागविद्यामाग्रव्यवहितस्य परमात्मस्वरूपस्य भविद्यामोहान्धकार- नाशनमेव प्रकाशनम्, स एव चास्य लाभ इत्यामिप्रायः । गी.भा. १०-११, १८.६६. 6. मारमप्रार्थनेव' इत्येवालम्, लाभशब्दस्य स्वधिकावापः केनचिदित्यनु- मीयते । उत्तरमन्त्रभाष्ये 'आत्मप्रार्थना' इत्येव पाठान , • यमैय वृणुते तेन वरणेन' इत्यनेन वाक्येनैकार्थ्याय च ॥ .

·३-२-५]] शानिनो ब्रह्मभावः 1 अयमात्मा बलहीनेन बलाहीणेन आत्मनिष्ठाजनितवीर्यहीनेन' न लभ्यः' इत्यर्थः । नापि लौकिकपुत्रपश्चादिविषयासङ्गनिमित्तात् प्रमादात् । तथा तपसो वाऽपि अलिङ्गात् लिङ्गरहितात् । तपोऽत्र ज्ञानम् । लिङ्गं संन्यासः । संन्यासरहितात् ज्ञानात् न लभ्यते इत्यर्थः । एतैः उपायैः बलप्रमादसंन्यासज्ञानः यतते तत्परः सन् प्रयतते यस्तु विद्वान् विवेकी आत्मवित्" तस्य विदुषः एष आत्मा विशते संप्रविशति ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥ 7 ज्ञानिनो ब्रह्मभावः संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति मात्मविद्याकृतं वीर्यमान्मनैव हि लभ्यते । मतोऽत्रामनिष्ठाबल- मेव वियक्षितं न तु शारीरं धनसहायादि वेति भावः ॥ के. भा. २-४. 'नायमात्मा ... लभ्यः' इति वा॥ मूलानुपूर्वीमनुसरयैव भाप्यं लिग्यत इत्याचार्यशैलीमनुलक्ष्य सोऽपि पाठोजीकार्य एवं ॥ 3. ' विषयमा निमित्तप्रमादात् ' इति मा॥ बाह्यासन एवं ह्यात्म- प्रार्थनायाः प्रयुनिरूपप्रमादकारणम् । अतोऽप्रमत्तेन भाभ्यं मुमुक्षुणेति भावः ।। 4. अनुभवपर्यन्तम् ॥ 5. संन्यासस्यापि ज्ञानपरिपाकायापेक्षास्तीति भावः । सू. भा.३.४.२० । दष्टम्या भूमिका th. पराशज्ञानवान साधकः इत्यर्थः ॥ 7. ज्ञानेमाविया विभूषेकीभवति परमात्मना इत्यर्थः । गी. भा. १८-५५. मात्मवरणे बलाप्रमादादिमहायमप्यपेक्षते शीघ्रसाफल्यायेति तु वाक्यार्थः ।

·५ मुण्डकोपनिषत् सभाप्या [३-२-५ सर्वात्मना ब्रह्मप्राप्तिर्जानिनः कथं ब्रह्म विशते' इति ? उच्यते संप्राप्य समवगम्य एनम् आत्मानम् ऋपयः दर्शनवन्तः तेनैव ज्ञानेन तृप्ताः न बाह्येन तृप्तिसाधनेन* शरीरोपचयकारणेन । कृतात्मानः परमात्मस्वरूपेणैव निष्पन्नात्मानः सन्तः वीतरागाः विगत- रागादिदोषाः प्रशान्ताः उपरतेन्द्रियाः । ते एवंभूताः सर्वगं सर्वव्यापिनम् आकाशवत् सर्वतः सर्वत्र प्राप्य’ नोपाधिपरिच्छिन्नेन एकदेशेन, किं तर्हि, तीवाद्वयम् आत्मत्वेन प्रतिपद्य धीराः अत्यन्तविवेकिनः" युक्तात्मानः नित्यसमाहितस्वभावाः सर्वमेव समस्त शरीरपातकालेऽपि 'संविशते' इति आ॥; संविरहित एव तु पाठो युक्ततरः । “विशते ब्रह्मधाम' इत्यनेन संवादार्थम् ॥ संप्राप्य' इत्यत्र समित्युपसर्गस्य सम्यक्त्वमर्थः । प्राप्तिस्तु अवगति- रेघ, इतरस्याः गतिपूर्विकायाः परे ब्रह्मण्यसंभवात् इति भावः ॥ सू. भा. ४-३-७. 3. साक्षादहमस्मीत्येचं दृष्टवन्तः। 4. तै.भा. २-७ (रमशब्दभाष्यम् )। 5. अविद्याकल्पितास्मस्वरूपापनयनेन स्वेन नित्यसिद्धेन पररूपेण निष्पादितात्मानः ॥ ३-२-२. 6. 'भाकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति श्रुतिसूचनमिदम् ॥ अविद्यादशायामेकदेशेन देहादिपरिच्छिन्नेन ब्रमप्राप्तिः । ज्ञानदशायां पुनः सर्वतः प्राप्तिः । न हि सर्वगतस्य स्वात्मस्वेनावगतस्य एकदेशेन प्राप्तिः, एकदेशेनाप्राप्तिश्चेत्युपपद्यते इति भावः । प्राप्तिश्चात्र प्रतिपत्तिरवर्गातरेव ।। सू भा. 8 10 11 1. 2. . . 7. . 8. यद्यपि देहातिरिक्ताहंप्रत्ययगम्यमात्मानं प्रतिपक्षा अपि विवेकिन एव, तथापि अद्वयात्मानं प्रतिपन्नास्ततोऽपि विवेकिनः । न चैप विवेकः सातिशय इति अत्यन्तविवेकिनस्ते ।। 9. कूटस्थं हि ब्रह्म नित्यसमाहितम् । सर्वथापि विक्षेपराहित्यात् (गौ. का. ३-३७)। अप्त एष तदात्मत्वमापना ज्ञानिनोऽपि नित्ययुक्ताः। न वितर- योगिन इव प्रयत्नसिद्धसमाधिकाले एव युक्ताः ॥ 10. ब्रह्म हि सर्वम् । ज्ञानेन तद्भावमापना जीवन्त एब, तदूर्वमपि तदा विशन्ति ॥प्र. ४-११, बृ. १-४-१.. 11. यद्यपि ज्ञानिदृष्टया नित्यमेवाशरीरस्वम् (सू. भा. १-१-४), तथापि व्यावहारिकदृष्टया शरीरपातकालेऽपीत्युक्तम् भाविशन्तीति च ।

·३-२-६] ज्ञानिनो ब्रह्मभावः आविशन्ति । भिन्ने घटे घटाकाशवत् अविद्याकृतोपाधिपरिच्छेदं जहति । एवं ब्रह्मविदो ब्रह्मधाम प्रविशन्ति* वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥६॥ ज्ञानिनां न गतिपूर्विका ब्रह्मप्राप्तिः किञ्च- वेदान्तजनितं विज्ञानं वेदान्तविज्ञानं, तस्यार्थः परमात्मा" विज्ञेयः । सोऽर्थः सुनिश्चितः येषां ते वेदान्तविज्ञान- सुनिश्चितार्थाः । ते च संन्यासयोगात् सर्वकर्मपरित्यागलक्षणयोगात् । केवलबामनिष्ठाम्वरूपान्' योगात् । यतयः यतनशीलाः । शुद्धसत्त्वाः शुद्धं सत्त्वं येषां संन्यासयोगात् ते शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु । संसारिणां ये मरणकालाः ते अपरान्ताः । तान् अपेक्ष्य मुमुक्षूणां 1. नित्यं महाकाशनाभिन्न एव घटाकाश:, अविद्याकल्पितोपाधिपरिच्छेदात् भिन्न इव तमाशान्महाकाशं प्रविष्ट इव च ॥ गौ. का. भा. ३-३, एवमौपचारिक एवं प्रवेशः, न तु मुख्यवृत्त्या ॥ वृ. भा. ४-४-६ (ब्रहोय मन्नसायनि). पर आग्मा' इति वा मुनिश्चित वेदान्तविज्ञानार्थी' इति संबन्ध इति भावः । संशय- विपर्ययरहिनन्यं मुनिभिनयम् । एतादृशसुनिश्चयप्रदत्वमेव वेदान्तविज्ञानस्य মিন, লুবার্ষিাঘালমু । 5. गर्वकर्ममन्याममहिना ब्रह्मनिष्ठेवात्र संन्यासयोगशब्दवाच्या । गी. भा. १८.४५ (नासिनिम्' इत्यस्य व्याख्या).॥ पगन्ना; ' (0) इनि पाटे लेग्यकप्रमादावटित अकारः। यद्यपि मरणका पराम्नकालयव विभावयनि लोकः, तथापि न स देहग्रहणस्य परमो नः । जम्मानरे देहहणम्यावश्यम्भावात् ॥

·१०४ मुण्डकोपनिषत् सभाच्या [३-२-६ 1 संसारावसाने देहपरित्यागकालः परान्तकालः' । तस्मिन् परान्तकाले । साधकानां बहुत्वात् ब्रह्मैव लोकः । एकोऽपि अनेकवत् दृश्यते प्राप्यते वा । अतो बहुवचनं ब्रह्मलोकेषु इति । ब्रह्मणि इत्यर्थः' । परामृताः परम् अमृतम् अमरणधर्मकं ब्रह्म आत्मभूतं येषां ते परामृताः । जीवन्त एव ब्रह्मभूताः परामृताः सन्तः परि समन्तात् प्रदीपनिर्वाणवत्" भिन्न- घटाकाशवच्च निवृत्तिम्" उपयान्ति । परिमुच्यन्ति । परि समन्तात् मुच्यन्ते सर्वे । न देशान्तरं गन्तव्यम् अपेक्षन्ते । 'शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य च । पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवता - . 1. संसारिमरणकालापेक्षया मुमुक्षूणां मरणकालः परान्तकालः । ज्ञानि- दृष्टया तु सर्वदा तस्याशरीरत्वमेवेति नैवास्त्यन्तकालः ॥ 2. एकोऽपि' इत्यत आरभ्य 'प्रामणि इत्यर्थः' इनियावत् व्युत्क्रमेण पठितं लेखकप्रमादादिति भाति । ते ब्रह्मलोकेषु' इत्यस्यानन्तरं तु भाग्यमनेन । 'प्राप्यते च ' इति वास्थाने घशब्दपाठो वा ॥ क्रममुक्रितो या मधोमुक्तिो वा अभिनवमेव प्रतिपुरुषं प्राप्यते दृश्यते चेनि बहुवचनम् । स्वस्वेष्ट देवतारूपेणापि ब्रह्मैव साधकाः समर्चयन्ति चेत्यतोऽपि बहुवचनम्। गी. भा. ७.२१, २२, २३.)। ब्रह्मैव लोक इत्यवधारणं तु बाह्यलोकफलानां तदन्तर्गतस्वोतनाय । वृ. ४.४.२२. 3. इतरामृतमपरम् अपेक्ष्य परममृतं ब्रह्म । 4. परामृतम् आत्मभूतमेषामिति परामृताः । जीवन्त एव ब्रह्मभूताः सन्त इत्यर्थः ॥ वृ. ४-५-६ (ब्रह्मैव सन्) 5. पथा प्रदीपस्य निर्वाणे इहैव तेजःसामान्ये भम्बत वस्थिति: तद्वत् । का. भा. २-३-१४. 6. मिझे घटे अविद्याकृतभेदष्यवहारं परित्यज्य महाकाशाविशेषणाव. स्थितिवत् इत्यर्थः । मित्रपदरहितं घटाकाशवच' इत्येतावन् मा अपेक्षितं तु मित्रपदम् । 7. नितिम्' इत्येतत् लेखकरित्थं परिवर्तित भाति ॥ 8. परि समन्तात् ' इति द्विः किं पठितमिति म ज्ञायते । लेखक- प्रमादोऽयमित्युग्नीयते। 'मिनघटाकाशवच मुध्यन्ति मुच्यन्ते निवृत्तिम् (नियतिम्) उपयान्ति' इति हि भगवतः शैलीमनुरुध्य शक्यमत्र पटितुम् ॥ 9. 'जले वारिचरस्य च' इत्यस्य स्थाने 'मत्स्थानामिव चोदके' इति मुद्रितमारतपुस्तके । 'बारिचरस्य वा' इति वा ।। .

·३-२-७] ज्ञानिनो ब्रह्मभावः - गतिः ।। ' (मो. ध. १८१-९), 'अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः ' (१) इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् ॥ देशपरिच्छिन्ना हि गतिः संसारविषयैव । परिच्छिन्नसाधन- साध्यत्वात् । ब्रह्म तु समस्तत्वान्न देशपरिच्छेदेन गन्तव्यम् । यदि हि देशपरिच्छिन्नं ब्रह्म स्यात् , मूर्तद्रव्यवत् आद्यन्तवत् अन्याश्रितं सावयवम् अनित्यं कृतकं च स्यात् । न त्वेवंविधं भवितुमर्हति । अतस्तत्प्राप्तिश्च नैव देशपरिच्छिन्ना भवितुं युक्ता । अपि च अविद्यादिसंसारबन्धाप- नयनमेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्मविदो न तु कार्यभूतम् ॥६॥ गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाच सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥७॥ विज्ञानात्मनः सकर्मणः परमात्मन्येकीभावः किं च मोक्षकाले या देहारम्भिकाः कलाः प्राणाद्याः ता: स्वाः प्रतिष्ठा: गताः । स्वं स्वं कारणं गता भवन्ति इत्यर्थः । 1. स्मनिनिभ्याम् इति व्युत्क्रमेण संबन्धो बोधनीयः । मनध्वगा' इति श्रुतिः काठकपि (१.३.१२) उदाहता । कुत्रस्येति तु न विज्ञायते । 'श्रुति- स्मृतिभ्यः ' इनि बा३)पाठस्तु 'इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः' इति चेत्साधुः स्यात् ॥ 2. उपायकानामेव तु गतिपूर्विका देशपरिच्छिन्नफलप्राप्तिन ज्ञानिनाम्, इ. भा. ३..२-१५; मू. भा. ४-३-७, ८; छां.भा. १-३-१५. 'न म निगहबन्ध इवाभावभूतो मोक्षः', भविद्यानिवृत्तिमात्रे माक्षरयपहारः' इति च (पृ. भा. ४-४-६) वाक्यद्वयमत्रानुसन्धेयम् ॥ • स्या: 'इस्यधिकमिति भाति ॥ 'स्वां स्वां प्रतिष्ठाम्' इति आ॥ पाठनमूमाननगुण ए पासवाद्याः समाः पृथिव्यादारय स्वप्रकृतीरपिगच्छन्तीत्यर्थः । एतच्च व्यवहारापेक्षया । विदष्टया तु सर्व ग्रीव संपद्यते ॥ प्र. ६-५, सू. भा. ४-२-१५. Avakila Tari+Nim11 ·-- १०६ मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-२-७ प्रतिष्ठाः इति द्वितीयाबहुवचनम् । पञ्चदश पञ्चदशसंख्याकाः या अन्त्यप्रश्नपरिपठिताः' प्रसिद्धाः । देवाश्च देहाश्रयाः चक्षुरादिकरणस्थाः' सर्वे प्रतिदेवतासु आदित्यादिषु गता भवन्ति इत्यर्थः । यानि च मुमुक्षुणा कृतानि कर्माणि अप्रवृत्तफलानि । प्रवृत्तफलानाम् उपभोगेनैव क्षीय- माणत्वात् । विज्ञानमयश्च आत्मा अविद्याकृतबुद्ध्याग्रुपाधिम् आत्मत्वेन गत्वा जलादिषु सूर्यादिप्रतिबिम्बवत् इह प्रविष्टो देहभेदेषु । कर्मणां तत्फलार्थत्वात् सह तेनैव विज्ञानमयेन आत्मना" । अतो विज्ञानमयो विज्ञानप्रायः । त एते कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा उपाध्यपनयने सति परे अव्यये अनन्ते, अक्षये, ब्रह्मणि आकाशकल्पे अजे, अजरे, अमृते, अभये , अपूर्वे, अनपरे, अनन्तरे, अबाह्ये", अद्वये, शिवे, शान्ते'", सर्वे एकीभवन्ति अविशेषतां गच्छन्ति एकत्वम् 1. कलाः - प्राणः, श्रद्धा, आकाशादिपञ्चकम् - इति सप्त ; इन्द्रियम् , मनः, अन्नम् , वीर्यम् , तपः, मन्त्राः, कर्म, लोकाः, नाम - इत्येता नत्र (प्र. ६-४)॥ यद्यपि वस्तुतः सर्वा एव कलाः प्रलीयन्ते. तथापि व्यवहारदृष्टया नाम्न आकृतिसंबन्धान्नित्यत्वे सति नाममायं न लीयत इत्यभिप्रायेण पञ्चदशेत्युक्त- मिति भाति । 'किमेतं न जहातीति नामेति' (वृ ३-२-१२) इति श्रुत्यन्तरात् ॥ 2. करणानुग्राहकत्वेन स्थिता देवतांशा इत्यर्थः ॥ 3. स्वां स्वामादित्याद्यात्मतां प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः ॥ (वृ. भा. ४-४-१) 4. एतच्चोक्तं प्रागेव (२-२-९ भाप्ये)। तत्रत्यटिप्पणं च द्रष्टव्यम् । 'क्षीणत्वात् ' वा॥ 5. 'मत्वा' इति आ॥; अत्रत्यस्तु था। पाठः ॥ 6. प्रतिबिम्बा इव देहभेदेषु बहुस्वेऽपि स्वरूपतः परमात्मैवाद्वितीय इत्यर्थः ॥ प्र. भा. ४-९, सू. भा. २-३-५०. 7. एकीभवन्ति' इत्यनेनान्वयः ॥ 8. विज्ञानगुणामिमानी संसारीत्यर्थः । विज्ञानविकार इति तु नार्थः । सू. भा. २-३-२९, बृ. भा. १-३-७ । विज्ञायतेऽनेनेस्यन्त:करणं विज्ञानम् । तन्मयस्तत्प्रायः । तत्प्रायत्वं च तस्मिन् सेन चोपलभ्यत्वम् , उपलब्धुत्वं च ॥ थ. भा. २-१-१६. वृ. ४-४-२५. 10. बृ. ३-८-८. 11. मां.

·३-२-८] ज्ञानिनो ब्रह्मभावः आपद्यन्ते । जलाद्याधारापनये इव सूर्यादिप्रतिबिम्बाः सूर्ये, घटाद्यपनये इव आकाशे घटाद्याकाशाः यथा नद्यः स्यन्दमाना समुद्रे स्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥८॥ नामरूपाभ्यां विमुक्तिः ८२. किञ्च यथा नद्यः गङ्गाद्याः स्यन्दमानाः गच्छन्त्यः समुद्रे समुद्रं प्राप्य अन्तम् अदर्शनम् अविशेषात्मभावम् गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति नाम च रूपं च नामरूप विहाय हित्वा तथा अविद्याकृतनामरूपात्* विमुक्तः सन् विद्वान् परात् अक्षरान् पूर्वोक्तात् परं दिव्यं पुरुषं यथोक्त- लक्षणम्" उपैति उपगच्छति' ॥ ८ ॥ .. 1. निरवशेषेण प्रलीयन्ते इत्यर्थः ॥ सू. भा. ४-२-१६. 2. अनन्यष्टान्तद्वयमवष्टभ्य उपाधिप्रतिबिम्बभूत एवं जीव इति, उपाध्यवाशिम एव सः - इति च पक्षद्वयं परिकल्प्य व्याख्यानप्रास्थानिकाः परम्परं विवदन्ते स्म । पक्षद्वयमप्याचार्यानमिमतमित्यस्मदीय । माण्डूक्य- रहस्यविवृती' प्रतिपादितम् ॥ 3. ममुद्रामभाव गच्छन्तीत्यर्थः । न पुनर्नाशं गच्छन्तीति । दृष्ट- विरोधान ।। + नामरूपे जीवाश्रयेऽपि विद्यते इति पक्षनिरसनार्थम् भविद्याकृतेति । उपाध्याश्रयं नामरूपंजीव उपचर्यते । उपाध्याश्रयमपि न वास्तवम् , उपाधेरप्य- विद्याकल्पितत्वादिति भावः ।। सू. भा. १-४-२२. 5. अव्याकृतान्. 'अक्षरात्परतः परः' (२-१-२) इत्यत्र वर्णितात् इत्यर्थः ॥ यसददेश्यम् ' इत्यायुक्तलक्षणम् , 'बृहश्च तदिव्यम्' इत्यायुक्त- लक्षणं च ॥ 7. ननकीभवतीत्यर्थः । जीवन्नेव तदारमत्त्वं गतो नामरूपप्रहाणेनापि मतब निषध । म पुनर्नामरूपकृतशरीरं गृहातीस्यभिप्रायः ॥ , 4 ·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-२-९ स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥९॥ ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति ८३. ननु श्रेयसि अनेके विघ्नाः प्रसिद्धाः । अतः क्लेशा- नामन्यतमेन' अन्येन वा देवादिना विनितो ब्रह्मविदपि अन्यां गतिं मृतो गच्छति न ब्रह्मैव । न । विद्ययैव सर्वप्रतिबन्धस्य अपनीतत्वात् । अविद्याप्रतिबन्धमात्रो हि मोक्षो नान्यप्रतिवन्धः । नित्यत्वात् , आत्मभूतत्वाच ॥ तस्मात् स यः कश्चित् ह वै लोके तत् परमं ब्रह्म वेद साक्षात् अहमेवास्मीति जानाति स नान्यां गतिं गच्छति । देवैरपि तस्य ब्रह्मप्राप्ति प्रति विघ्नो न शक्यते कर्तुम् । आत्मा ह्ये पां स भवति । तस्मात् ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैव भवति । किञ्च, नास्य विदुषः अब्रह्मवित् कुले भवति" । किञ्च, तरति शोकं अनेकेष्टवैकल्यनिमित्तं मानसे सन्तापं जीवन्नेव अतिक्रान्तो भवति । तरति पाप्मानं धर्माधर्माख्यम्" । गुहाग्रन्थिभ्यः 1. अविद्यारागद्वेषभयमोहादयः (सू. भा. १-३-२), भविद्यास्मिताराग- द्वेषाभिनिवेशाख्यास्तन्त्रान्तरप्रसिद्धा वा (यो. सू. २-३) ॥ 'देवादिना च' इति मुद्रितपुस्तकपाटे चोऽधिकः ॥ 3. ब्रह्मैव ह्यात्मभूता मुक्त्यवस्था ॥ सू. भा. ४-१-५२. 4. देवो वा, ऋषि, मनुष्यो वा ॥ 5. बृ.१-४-१०. 6. ब्रह्मजिज्ञासव एव तस्य कुले भवन्तीति ज्ञानस्तुतये । योगिभ्रष्टो ज्ञानिनां कुले जायत इति गीतोक्ति(६-४२)रत्रानुसन्धेया ।। 7. छां. ७-१-३, ई. ७. 8. धर्मोऽपि पापशब्दवान्यः । सू. भा. ४-१-१४. छां. भा. 6.१.५. 2. वृ.१-४-१०.

·३-२-१०] उपसंहारः हृदयाविद्याग्रन्थिभ्यः' विमुक्तः सन् अमृतो भवति इति उक्तमेव' 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः । (२-२-९) इत्यादि ॥ ९ ॥ उपसंहारः तदतचाभ्युक्तम्- क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकर्षि श्रद्धयन्तः । तेपामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् ॥१०॥ विद्यासंप्रदानविधिः अथेदानी ब्रमविद्यासंप्रदानविध्युपप्रदर्शनेन उपसंहारः क्रियते तदेतत् विद्यासंप्रदानविधानम् ऋचा मन्त्रेण अभ्युक्तम् अभि- प्रकाशितम् क्रियावन्तः यथोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ताः' श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठाः अपरम्भिन बर्माण अभियुक्ताः" परं ब्रह्म वुभुत्सवः" स्वयम् एकपिम् 1. अधिद्यावामनाप्रचिता: कामादयो प्रन्थिबद् बढीभूताः । 2. पुनरपीहाच्यते उपसंहार ॥ 3. सम्यक्प्रदानम् यथैव ज्ञानं कार्यसमं स्यात् । तस्य विधिः प्रकारः ॥ +. एतदन अनन्थद्वारेण विद्यासंप्रदानं चित्रक्षितमिति भावः । मंप्रदानविधानस्यैव बुद्धी संनिहितत्वात् ।। 5. विद्यामंप्रदानप्रकरणत्वात् ‘क्रियावन्तः' इत्येतत्कर्मानुष्ठानेन संस्कार- এ হামহামাননি মায়ন মুনি : ७. समिन समाहिमचित्ताः ॥ 7. परब्रह्म' इति आ॥ 8. एतदर्धालभ्यते । भबुभुत्सूनामनधिकारान् । प्र. १-१ ॥ , ·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या [३-२-११ एकर्षिनामानमग्निं जुह्वते जुह्वति श्रद्धयन्तः श्रद्दधानाः सन्तः, ये तेषामेव संस्कृतात्मनां' पात्रभूतानाम् एतां ब्रह्मविद्यां वदेत ब्रूयात् शिरोव्रतं शिरसि अग्निधारणलक्षणम् यथा आथर्वणानां वेदव्रतं प्रसिद्धम् । यैस्तु यैश्च तत् चीर्ण विधिवत् यथाविधानं तेषामेव च वदेत ॥ १० ॥ तदेतत्सत्यमृपिरङ्गिराः पुरोवाच नैतद- चीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ११ ॥ ८५. तदेतत् अक्षरं पुरुषं सत्यम् * ऋपिः अङ्गिराः नाम पुरा पूर्व शौनकाय विधिवत् उपसन्नाय पृष्टवते उवाच । तद्वत् अन्योऽपि तथैव श्रेयोऽर्थिने मुमुक्षवे मोक्षार्थ विधिवत् उपसन्नाय ब्रूयात् इत्यर्थः । नैतत् ग्रन्थरूपम् अचीर्णवतः अचरितव्रतोपि अधीते न पठति । चीर्ण- व्रतस्य हि विद्या फलाय संस्कृता भवति इति । समाप्ता ब्रह्मविद्या । सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यक्रमेण संप्राप्ता तेभ्यो नमः परमऋषिभ्यः । परमं ब्रह्म साक्षात् दृष्टवन्तो ये . 1. न त्वसंस्कृतचित्तानाम् ॥ 2. स्वाध्यायस्यैष धर्मो न विद्याया इति निर्णीतं सूत्रकारेण (३-३-३)। तेन एतां ब्रह्मविद्याम् ' इति ग्रन्थविशेषसंयोगित्वेनैव व्याख्येयमिति भावः ॥ 3. चशब्दो नास्ति चा; 'वदेत' इति नास्ति मा 4. परमोपसंहारस्वात् 'तदेतत् ' इति सकलोपनिषदर्थभूतमक्षरमेव परामृष्टमिति गम्यते ॥ 5. विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ ' (१-१-२) इत्येत्पुनरपि परामृष्टं विधि- बदुपसन्नायाधिकारिणे विद्या संप्रदातव्या नापृच्छतेऽन्यायेन पृच्छते वेति ज्ञाप- नार्थम् । अत एव मूले 'ऋषिरङ्गिराः पुरोवाच' इति कथनम् ।। 6. संस्कारवद्धि वेदाध्ययनम् भात्मविद्याफलमादधाति । अथवा विधिष- दधीत्य वेदवाक्यविचारपूर्वकमधिगतैव विद्या फलपर्यन्ता भवतीत्यर्थः । .

·३-२-११] उपसंहारः ब्रह्मादयः अवगतवन्तः ते परमर्षयः' । तेभ्यो भूयोऽपि नमः । द्विवचनम् अत्यादरार्थ, मुण्डकसमाप्त्यर्थ च ॥ ११ ॥ इत्याथर्वणमुण्डकोपनिषद्भाव्ये तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ आथर्वणमुण्डकोपनिषद्भाप्यं समाप्तम् 1. तस्वदर्शिवादेव तेभ्यः प्राप्ता विद्या मोहविनाशिनीति भावः ।। गी. भा. ४-३४, ३५.

·मुण्डकोपनिषत् सभाप्या अथ मुण्डकोपनिषत्सारः अत्रत्यसंख्या उपनिषन्मन्त्रपरामशिकाः प्रथममुण्डके – प्रथमः खण्डः . १-२. आदौ ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्ता देवानां प्रथमजः सर्वजगत्सृष्टिस्थितिकर्ता हिरण्यगर्भो ब्रह्मा। तस्मादथर्वा ब्रह्मविद्यामधिजगाम । ततोऽनीः, ततो भारद्वाजः, ततश्चाङ्गिराः - इत्येवं ब्रह्मविद्यागुरुपर्वक्रमः ॥ ३. शेनको नाम महागृहस्थः, ऋषिमशिरसं विधिवदुपसन्नः (भगवन , कस्मिन्नेकस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ? ' इति पप्रच्छ ।। ४-९. स चाङ्गिरास्तं प्रत्युवाच । अत्र द्वे विद्ये विविच्य वेदितव्ये । तत्र ऋग्वेदादिशब्दराशिरूपा अपरा विद्या कर्मापासनाविधायिनी। यया तु तदक्षरमधिगम्यते सा परा विद्या। तत्तु अक्षरमतीन्द्रियम् , अकारणम् , अकार्यकरणम् , नित्यं, विभु, सर्वगतं, सुसूक्ष्मम् , अव्ययं, सर्वभूतयोनिः, सर्वशस्वरूपम् । तम्माच्चाक्षरान सूत्र- मिवोर्णनामेः, ओषधय इव पृथिव्याः, केशलोमानीव च पुरुपात, विलक्षणं विचित्रं जगदुत्पन्नम् । तस्मादेवादी जगीजमव्याकृतं व्याचिकीपितावस्थारूपत्वमापद्यते । ततः प्राणो मनः कर्म लोकाश्च -- इत्येतत्सर्व कमेण जायते । तदीदृशाक्षरसमधिगमनी परा विद्या॥ प्रथममुण्डके - द्वितीयः खण्डः १-१०. तत्रापरविद्यायाः संसारः फलम् । यद्यपि अग्निहोत्रादि कर्म एकान्तेन पुरुषार्थसाधकम् । तथापि तस्य सम्यकारणं दुःशकम्, तत्र विनाश्च बहवः । सम्यगाचरितेन च तेन यः स्वर्गोऽवाप्यते सोऽनिल्यः । अतः कर्मफलमेव परमं श्रेय दति ये मन्यन्ते परानप्येवं बोधयन्ति, ते मूढाः । अविद्यातिमिरान्धाः स्वसमानचित्तभूमिभिस्तै- रेवान्धैर्नीयन्ते कर्ममार्गे । कर्मफलभूतस्वर्गानुभवानन्तरं ते पुनरपि मानुपं लोकं वा ततोऽपि हीनतरं तिर्यड्नरकादिलक्षणां वा यथाकर्मशेपमागच्छन्ति ॥ ११. केचित्तु वानप्रस्थाश्रमं त्रिदण्डिसंन्यासाश्रम वा प्राप्ताः स्याश्रमोचित- कर्मसहितं हिरण्यगर्भपासनामनुतिष्ठन्ति । यत्सत्यं तेपां केवलकर्मिभ्योऽधिकतर फलं भवतीति । यतस्ते दीर्घकालस्थायि ब्रह्मलोकमेव प्राप्नुवन्ति । तदपि तु फलं संसारान्तर्गतमेव कृतकमनित्यं च । एतदन्ता अपरविद्या लभ्या गतिः ।। १ ·मुण्डकोपनिषत्सारः १२. यस्तु विवेकी एतान्सर्वान् लोकान् कर्मोपासनासाध्यान् कृतकत्वादनित्यान् निश्चित्य ततो निर्विष्णः, स तु नित्यस्य पुरुषार्थस्य विजिज्ञासया श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्टं गुरुमेव विधिवदमिगच्छति । तस्मै च शमादिसाधनसंपर्युक्तायाधिकारिणे स आचार्यों ब्रह्मविद्या नाम परां विद्यामुपदिशति । तेनैव च सद्गुरूपदेशेन अक्षराख्यं सत्यं पुरुषं स यथायज्जानाति ॥ द्वितीयमुण्डके - प्रथमः खण्डः १-३. तदेतदक्षरं परविद्याधिगम्यं परमार्थसत्यम् । अपरविद्या फलं तु ब्रह्मलोकान्तमायेतदपेक्ष्य अनृतमेव । यत्कारणम् एषोऽक्षराख्यः परमपुरुषः सबाह्या- भ्यन्तरो यजः अप्राणोऽमनाः शुद्धश्च, यतोऽयमव्याकृताख्यादक्षरात्सकलजगबीज- भूतादपि परो निरुपाधिको निर्विशेषश्च । एतस्मादेवाप्राणादिरूपात् प्राणाद्यनृतं जगज्जायते मायया ॥ प्रथम जात्प्राणात हिरण्यगर्भाख्यात् जायमान इव यो लक्ष्यते विराट् , मोऽप्येतस्मादव जायते । पञ्चामिद्वारेण संसरन्त्यः प्रजाः, तेषां कर्माङ्गभूता वेदाः, कर्माणि, कर्मसाधनानि, तत्फलानि, देवा मनुष्यपशुपक्ष्यादयः, तपः, अध्यात्मप्राणः, श्रद्धादिभावाः, इन्द्रियाणि तद्विपयाश्च समुद्राः, पर्वताः, नद्य ओषधयश्च इत्येतत्सर्वम् पतस्मादेव पुरुपान प्रसूयते । अत एव विकारत्वात् सर्वमेतदनृतम् । पुरुष इत्येव सन्यम् । तदेवं कर्म, उपासना, तत्फलं चेत्येतत्सर्व पुरुष एव परमार्थतः । तदेतदेव ब्रह्माहमिति यो विजानाति स सर्वज्ञोऽविद्याप्रन्थि जीवन्नेव मेत्तुं शक्नोति ॥ द्वितीयमुण्डके - द्वितीयः खण्डः १.८. सर्वस्य दये सन्निहितेऽस्मिन्नक्षरे सर्व समर्पितमित्यतो 'गुहाचरम् इति नाना प्रसिद्धमेनन । तदेवाडौकिकविज्ञानागोचरं साधकेन खात्मत्वेनावगन्तव्यम् उपनिषत्वानद्धं प्रणवाय॑ धनुहीत्वा बाविषयाननुसन्धानपूर्वकम् आत्मानं शरम् उपासनया संकल्य, ब्रह्म च लक्ष्यं कृत्वा तस्मिन्नेव समाहितमनसा तद्धिव्यम् । ततः शरवतन्मयो भवेन । माधवर्धारः अपरविद्यां तत्प्रकाश्यं च सर्व ससाधनं परित्यज्य बाह्याध्यामिकई जगदाम्पदमनः स्वरदये एव स्थित एषोऽक्षराख्यः सर्वज्ञः सर्ववित्पुरुष आनन्दकपाऽमनः शास्त्राचार्योपदेशमनुगत्य एकाप्रचिन्तनेन विज्ञातव्यः ॥ पम्मिन परावरे विज्ञाते अविद्यायाः सर्वथा अपगमात् , हृदयग्रन्थिः कामो मिद्यत, मसंशयामिछान्ने, कर्माणि च श्रीयन्ते । तदेतज्ज्योतिषां ज्योतिब्रह्म आत्मप्रत्ययानमारिभिरेव बन्दय स्वात्मत्वेन वेद्यं भवति । न तु तत् केनापि करणेन विषयाकियने । तनव विन्यज्योतिषा व्याप्तानि करणानि स्वं स्वं विषयमवभासयन्ति, सूर्यादयोऽयन्यन्यत्र प्रकाशयितुं प्रभवन्ति ॥ 15 .

·.. . मुण्डकोपनिषत् सभाप्या १२. एतावता निरूपणेने दमेकं सुनिष्पक्ष या तदेतदेव अक्षरपुरुषसत्याप- राभिधानं वस्तुतो यदेतत्सर्वतो दृश्यमानं जगत् । अब्रह्मप्रत्ययः सर्वोऽविद्यामात्रा, ब्रह्मैवैकं परमार्थसत्यमिति ॥ तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्ड: १-४. एकस्मिन्नेव शरीरे लिझोपाधिकोऽज्ञो जीव एकः, तत्माक्षी सर्वसत्त्वो- पाधिकः सर्वज्ञः परमेश्वरश्चान्यः इति द्वावात्मानौ समानऋक्षाश्रितपक्षियवत्तिष्ठतः । तयोजीवः कर्ता भोक्ता च ; ईश्वरस्तु केवलं द्रष्टेव, स्वसान्निध्यमात्रेण सर्वम्य परयिता च । यदा त्वयं जीवः सुकृतवशात् परमेश्वरममुम् आभार्थदर्शितयोगगार्गेण संसेव्य स एवाहमस्म्यसंसारी सर्वस्याऽऽत्मा, ममैव चायं सकल जगद्पो महिमा दति विजानाति, तदेव वीतशोकः पुण्य पापातीतस्तेनेश्वरेणाद्वयलक्षणं परमं साम्यमुपैति । अयमहमम्मि प्राण- स्यापि प्राणो यो ब्रह्मादिसकलभूतरूपेण विभातीति विज्ञान स्वरमादन्यव पश्यनि । य ईदृशो ब्रह्मवित् स सर्वथा त्यक्त्वा बायैषणाम् आत्मरतिरात्मकीठः गदा आत्मनिष्ट्रक- क्रियश्च भवति ॥ तस्यास्य सभ्यग्ज्ञानस्य सत्यवदनम्, मनदन्द्रिय काग्रशमं तपः, ब्रह्मचर्य चेतीमानि साधनानि। एतैः साधनैर्युक्तो यथाणितं सूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरं बृहतोऽपि बृहत्तरं ब्रह्म सर्वकरणागोचरं चित्ते सर्वमलवियुक्त ज्ञानप्रसादन 'यानबलात्स्वात्मत्वेन अत्यन्तसंनिकृष्टं खहृदय एव पश्यति ॥ १०. एवं सर्वात्मानमेतं परमात्मानमात्मत्वेन प्रतिपन्नो विद्वान सर्वान्मत्वादेव सत्यकामः सत्यसंकल्पश्च भवत्यवाप्तसर्वकामः । तस्मानिभूतिकामा जना श्रद्धाभक्ति- पुरःसरमर्चयेयुः ॥ तृतीयमुण्डके - द्वितीयः खण्डः १-२. ये त्वेनमात्मदर्शिनं निष्कामाः सेवन्ते तेऽस्मान्मगारान, परिमुच्यन्ते । अतो मुमुक्षुणां कामत्यागः प्रधानं साधनम् ॥ ३-४. मुख्यतस्तु परमात्मप्राप्तिप्रार्थनेव गर्वमन्यत्परित्यज्य कार्मा मुमुक्षुमिः । यत्कारणमनन्यभक्त्या परमात्मवरणकमिष्ठानव परमात्मा स्वरूपजागनानुग्रहाति । प्रवचनमेधावहुश्रुतादग्रस्तु उपाया अप्यात्मवरणाहीनम्य न कार्यक्षमाः । आत्मनिष्ठा- बलम् , अप्रमादः, तपश्च-इत्येतानि संन्याससहिनानि एम्य आत्मप्रार्थनायाः सहाय- भूतानि साधनानि भवन्ति ॥ ५-६. य एतद्ब्रह्म प्राप्ताः, ते ज्ञानकतृप्ता वीनरागाः प्रशान्ताश्च भवन्ति । जीवन्त एव सर्वगतब्रह्मरूपेण स्थिताः शरीरपात सर्वागामध्येबीभवन्ति, न पुनः शरीरान्तरं गृह्णन्ति । वेदान्ताविज्ञानमुनिश्चयः, संन्यागपूकहानिष्टा च - इत्येतद् द्वयमेषां ब्रह्मभूयकारणं भवति ॥

·मुण्डकोपनिषत्सारः ७.९. मोक्षकाले चैषां देहारम्भिकाः प्राणाद्याः कलाः खखकारणं गच्छन्ति व्यावहारिकदृष्टया । कर्माणि च विज्ञानात्मना सह ब्रह्मण्येकीभवन्ति । अतः परम्, एषाम् उपाधिभृते नामरूपे नावशियेते । समुद्रप्रविष्टा समुद्रैकनाम्न्यो नद्य इव ते सर्वे परात्परं पुरुषमेवोपयन्ति । पुरुषमात्रशब्दगोचराश्च भवन्ति । तदेवं ब्रह्मविब्रह्मैव भवति निर्विनम् , शोकं तरति, धर्माधर्मों तरति, अविद्याहृदयग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृत एव भवति । तत्कुले जाता अपि सर्व ब्रह्मजिज्ञासवो भवन्ति ।। १०-११. तामेतां ब्रह्मविद्यां कर्मोपासनासंस्कृतचित्तानां, परं ब्रह्मैव अन्वेष- माणानां श्रद्दधानानामेव उपदिशेत् । एतां च मुण्डकोपनिषदम् अथर्ववेदविहितवेदवतं नीर्णवन्त एवाधीयीरनिति शम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगरेण्यश्रीपूज्यपादश्रीशङ्करभगवचरण- म्मरणपरिचयावाप्तवेदान्तप्रवेशेन श्रोबोधानन्देन्द्रसरखतीशिप्य- श्रीमचिदानन्देन्द्रसरस्वत्याख्येन भिक्षुणा प्रणीतम् उपनिषत्सारसहितं मुण्डकोपनिषद्भाष्यटिप्पणम् ॐ तत्सत् ·मुण्डकोपनिषत् सभाप्या अथ मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका मुंखं मं अग्निर्मूर्धा चक्षुषी २-१-४ अतः समुद्रा गिरयश्च २.१-९ अथर्वणे यां प्रवदेत १-१-२ अरा इव रथनाभौ २-२-६ अविद्यायामन्तरे १-२-८ अविद्यायां बहुधा १.२-९ आविः सन्निहितं गुहाचरम् २-२-१ इष्टापूर्त मन्यमाना १-२-१० एतस्माज्जायते प्राणः २-१-३ एतेषु यश्चरते १-२.५ एषोऽणुरात्मा चेतसा ३-१-९ एह्येहीति तमाहुतयः १.२-६ कामान् यः कामयते ३-२-२ काली करालीच १-२-४ गताः कलाः पञ्चदश ३-२-७ तत्रापरा ऋग्वेदो १-१-५ तदेतत्सत्यं यथा २-१-१ तदेतत्सत्यमृषिः ३-२-११ तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु १-२-१ तदेतदृचाभ्युक्तम् ३-२-१० तपसा चीयते ब्रह्म १-१-८ तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्ति १-२-११ तस्माच्च देवा बहुधा तस्मादग्निः समिधः २-१-५ तस्मादृचः साम यजू षि २-१-६ तस्मै स विद्वानुपसन्नाय १-२-१३ तस्मै स होवाच मुंख में ४९ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः २-१-२ ५५ द्वा सुपर्णा सयुजा ९ धनुहीत्वौपनिषदम् २-२-३ ६६न चक्षुषा गृयते ३-१-८ ३१/न तत्र सूर्या भाति २-२-११ ३२/नायमात्मा प्रवचनेन ५९/नायमात्मा बलहीनेन ३-२-४ ३३ परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् १-२-१२ ४७ पुरुष एवेदं विश्वम् २-१-१० २८ लवास्यते अढाः १-२-७ ९४ प्रणवो धनुः शरो यात्मा २-२-6 २९ प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैः ३-१-४ ९८ बृहश्च तद्दिव्यम् ३-१-७ २८ ब्रह्मा देवानां प्रथमः १-१-१ १०५ ब्रह्मवेदममृतम् १२ भिद्यते हृदयग्रन्थिः ४२ मनोमयः प्राणशरीरनेता २-२-८ ११० यत्तदद्देश्यमग्राह्यम् १-१-६ २४ यथा नद्यः स्यन्दमानाः १०९ यथोर्णनाभिः सृजते १-१-७ १९ यदर्चिमद्यदणुभ्यः ३४ | यदा पश्यः पश्यते ३-१-३ ५३ यदा लेलायते चिः ५१ यं यं लोकं मनसा ३-१-१० ५२ यः सर्वज्ञः सर्ववित् ३९ यः सर्वज्ञः सर्ववित् १२ / यस्मिन् द्यौः पृथिवी .. :

·मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
मुं खं मं
मुंख मं
पृ.
२७ समाने वृक्षे पुरुषः
८०
३.२.५
१०१
१०८
यस्याग्निहोत्रमदर्शम् १-२-३
वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः ३-२-६
शौनको ह वै महाशालः १-१-३
सत्यमेव जयते
३-१.६
सत्येन लभ्यस्तपसा
३-१-५
सप्त प्राणाः प्रभवन्ति
१०३ संप्राप्यनमृषयो
१० स यो ह वै तत्परम
८९ स वेदैतत्परम
८७ हिरण्मये परे कोशे
३-२-१
२-२-१०

·अथ भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची
S अन दत्ताः सङ्ख्याः भाप्यखण्डपरामशिन्यः॥
७
अक्षरम् (१) (परमात्मा), ११, १२, १४, १५, १६, १७, १८, १९, ३४,
३६, ३७, ४२, ५०, ५३, ५४, ६२,
(२) (अव्याकृतनामरूपबीजम् ), ३९;
(३) (शब्दावयवरूपम् ), ४५.
अग्निहोत्रम् (श्रौतकर्मविशेषः), २१, २२, २३, २४, ४५, ६८, ७२.
अग्रजः (सर्वप्रथमजः, हिरण्यगर्भः), ५.
अण्डम् (विराडुत्पत्तिस्थानम् ), ४३.
अण्डक्रमः (भूतपञ्चका दण्डोत्पत्तिक्रमः), १७.
अनृतम् (१) (मिथ्यापदार्थः), ३६, ४१, ६१;
(२) ( असत्यवचनम् ), ४६, ६९, ७०.
अन्तरात्मा (१) (सर्वकरणात्मा), ४३; (२) (शरीरस्य आत्मनश्च
अन्तराले स्थितम् , लिङ्गशरीरम् ), ४८.
अन्नम् (१) (व्रीह्यादि), ९८; (२) (अव्याकृतम्), १७.
अपरं ब्रह्म (सगुण ब्रह्म, हिरण्यगर्भः), ६५, ८४.
अपरा विद्या (अविद्यादृष्टयैव विद्या, वेदग्रहणम् , कर्मोपासनमार्गज्ञानम् ), १, ९,
१०, १९, २०, ३०, ३१, ३२, ३५, ३६, ५४.
अप्रवृत्तफलानि (अनारब्धफलानि कर्माणि), ५८, ८१.
भब्रह्मप्रत्ययः (ब्रह्मभिन्नविषयकः प्रत्ययः), ६१.
अमिनार्थमर्यादः (अनुष्ठेयार्थमर्यादाम् अभिन्दानः), ६८.
अमृतम् (१) (अविनाशिफलम् ), १७ ; (२) (कल्पान्तस्यायी हिरण्यगर्भः), ३०;
(३) (अमरणधर्मि, ब्रह्म), ४९, ५१, ५७, ८० ; (6) (मोक्षः), ५.४.
अवरं कर्म (ज्ञानविरहितं केवलं कर्म), २६.
अविद्या (मिथ्याज्ञानम् , ब्रह्मविषयकमन्यथाज्ञानम् ), १, ३, १२, २७, २८,
३२, ३८, ५५, ५८, ५९, ७१, ७९, ८०, ८२.
अविद्याकामकर्माणि (संसारबीजभूतानि), १७, २६, ३३.
भविद्याकृत (मिथ्याज्ञानम् , आत्मन्यध्यस्त), ८१, ८२.
.

·११९ - भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची अविद्यादि (अविद्याकामकर्मरूपसंसारकारणम् , संसारबन्धः), ३, ८०. अविद्यादृष्टयः (मिथ्यादृष्टयः, आत्मज्ञानरहिताः), ६१. भविद्यासंछन्नम् (मिथ्याज्ञानव्यवहितं परमात्मरूपम् ), ७७. अध्यक्तादिस्थावरान्ताः (कर्मफलभूताः अव्याकृतादिस्थावरप्राण्यन्ताः लोकाः), ३२ अव्ययम् (म्वतः परतो वा व्ययरहितं ब्रह्म), १५. अव्ययात्मा (कल्पान्तं नाशर हितो हिरण्यगर्भः), ३०. अव्याकृतम् (नामरूपात्मक जगदीजम् ), १७. ३७, ३९. आकाशम् (१) (नामरूपात्मकजगबीजम् ), ३९; (२) ( पत्रभूतानां प्रथमोत्पन्नं भूतम् ), ४१. आचार्यः (तत्त्वोपदेशनसमर्थो गुरुः), ७, ३३, ३४, ५५. आत्मज्ञानम् (परमात्मविषयक यथार्थज्ञानम् ), २९, ३३, ५४, ७४. आत्मनिष्टा (आत्मरूपेगैबाऽऽत्मन्यवाथानम् ), ७८. भारमप्रत्ययानुसारिणः (सनव्या यात्मैवाहमिति प्रत्ययं प्रमाणीकुर्वन्तः), ५९. आत्मयाजिनः (ये आत्मसंस्कारार्थ निष्कामकर्म कुर्वन्ति), ४७. मात्मलाभः (ज्ञानेन परमात्मप्राशिः), ७७, ७८. मात्मा (१) (गर्वेषां परमार्थबम्बपभूतः), ५५, ५७, ६५, ६८, ७३; (२) (उपाधिलक्षणो जीवात्मा), ५३ आपेक्षिकं सत्यम् (इननित्यापेक्षया दीर्घकालभावि), आप्यम् (पार-यम , चतुर्विधर्मकाणामन्यतमम् ) ३२. इष्टापूनम् (ो यागादि, मान च वाप्यादिनिर्मापणम् ), २९. उत्तरायणम् (देवयानपथः, उपासकानाम् ), ३.. उत्पाग्रम् (चतुनिषकर्मकायाणामन्यतमम् ). ३२. उपनिषत् (१) (या), ३; (२) (तत्प्रतिपादकग्रन्थः), १, ३, १३. उपमदनविधिः (विद्यार्थ गुरुपगमनं कर्तव्यमिति शापकं वेदवचनम् ), ७. उपाधिद्वयम् (पाणमनोरूपम् ), ३८, उपाधिभेदाध्यः (महापाधिप्रधानदृष्टयः, आत्मज्ञानहीनाः), ३८. रपयः (१) (कमहारः, २१; (२) (उपासनया साक्षात्कार प्राप्ताः), ७०; (३) (वमाननः ) १५. कर्म शायम भगिता आदि), २. १७, २१, २२, २३, २४, २६, २८, २९, - कर्मकार्यम् (गर्मफलाम, त्यागादिननुर्विधम् ), ३२.

·मुण्डकोपनिषत् सभाप्या . १ कर्मेन्द्रियाणि (कर्मणि प्रवर्तकानीन्द्रियाणि, वागादीनि पञ्च), १५, ३८. कलाः (प्राणाद्याः, या मुक्तस्याऽऽत्मनि प्रलीयन्ते), ८१. कार्यलक्षणं ब्रह्म (हिरण्यगर्भः), १८. कार्यकारणबीजम् (कार्यत्वेन कारणत्वेन च प्रतीयमानानां कारणम् , अव्याकृतम्),३९. कूटस्थम् (निर्विकारं ब्रह्म), ३२. कृतात्मा (विद्यया निष्पादितखरूपः), ७६, ७९. क्रियाकारकफलभेदभिन्नम् (द्वैतम् ), ३१. क्रियाशक्तिः (ब्रह्मणः क्रियासमुत्पादिका शक्तिः), १७. क्लेशाः (अविद्यादयः), ८३. गुरुः (आचार्यशब्दो द्रष्टव्यः), ३३, ३४. गुर्वभिगमनम् (ज्ञानार्थ गुरूपसत्तिः), ७, ३४. गुहा (शरीरस्थं हृदयम् ), ४७, ४९, ५०, ७१. गुहाग्रन्थयः (अविद्याकृताः कामाः), ८३. घटाकाशः (आकाश एव घटपरिच्छिन्न इव विभाव्यमानः, जीवात्मनो उपमानम् ), ३६, ७९, ८०, ८१. जगदारमा (हिरण्यगर्भः), १७. ज्ञानम् (१) (भावनारूपम् , उपासनम् ), २६, ३० (२) (वस्तुतन्त्रम् आत्मज्ञानम् ), २९, ३३, ५८, ६८, ७२, ७३, ७८. ज्ञानशक्तिः (ब्रह्मणः सर्वावभासनशक्तिः), १७, ३८. तपः (१) (देहायासरूपं कृच्छ्रादि), १८, ७२; (२) (वानप्रस्थाश्रमविहित कर्म), ३०; (३) (मनइन्द्रियाणाम् ऐकाध्यम् ), ६९; (४) (ज्ञानम् ), १७, १८, ७८. त्रैलोक्यदेहोपाधिः (विराट्पुरुषः), ४३. दक्षिणायनोत्तरायणमागौं, दक्षिणोत्तरमार्गी (कमर्माणां पितृलोकगमनाय, उपासकानां च देवलोकगमनाय मागौं), ३२, ४५. दृष्टादृष्टेष्टविषयाः (ऐहलौकिकपारलौकिकभोग्यविषयाः), ७६. देवयानः (देवलोकगमनाय मार्गः), ७०. देहायुपाधिभेदाः (देहप्राणमन आदयः), ३८. धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याणि (हिरण्यगर्भ निरतिशयत्वेन विद्यमानानि), ४. नामरूपबीजम् (अव्याकृतम् , अव्यक्तम् ), ३७, ४१. नामरूपकृतदेहोपाधिः (नामरूपकार्यभूतो देहः, जीवस्योपाधिः), ३६. नामरूपे (चक्षुःश्रोत्रयोविषयभूते शब्दरूपे), १५, १८. .

·, भाप्यस्थमुख्यशब्दसूची नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः (अनात्मकलङ्काज्ञानबन्धरहितः आत्मा), ६३. नियमाक्षित्वम् (विषयीकर्तुमशक्यं नित्यद्रष्मृत्वम् ), ६३. निरुपाधिकः (उपाध्यतीतः परमात्मा), ३९. निर्विशेषः (जात्यादिविशेषरहितः), ४२. निष्कलम् (कलारहितम् • अवयवरहितं ब्रह्म), ५९. पञ्चाग्नयः (गुलोकादयः पञ्च, उपासनार्थमग्नित्वेन कल्पिताः), ४४, परः पुरुषः (परमात्मा), ८२. परः पुरुषार्थः, परमः पुरुषार्थः (मोक्षः), १, ७७. परमं साम्यम् (ब्रह्मणा ऐक्यम् ), ६५. परमात्मविद्या, परमात्मज्ञानम् (ब्रह्मविद्या), ५, ९, ५८. परमारमा, (परमार्थत एव आत्मा, न अविद्याकल्पितः), परमार्थतत्त्वम् (ब्रह्मणः अथाथ स्वरूपम् ) ७०, ७६. परमार्थवस्तु, परमार्थः, परमार्थसत्, परमार्थसत्यम् (न केवलं सत्त्वेन प्रतीय- मानम् , किन्तु तथ्यत एव तथाभूतम् ), ३४, ३६, ६१,६३. परमं ब्रह्म, परब्रह्म (शुद्धं निरतिशयं ब्रह्म), ३, ८१, ८३. परावरम् (कार्यकारणीभयरूपं ब्रह्म), ५८. परावरा (परम्मादवरण प्राप्ता, परावरसविषया वा विद्या), ६. परान्तकालः (ज्ञानिनां देहत्यागकालः), ४०. परा विद्या (अक्षरविषया ब्रह्मांधद्या), ९, १२, १३, १४, १५, १९, ३२, ३५, . . पुरुषः (१) (पूर्णः, पुरि शरीरे हृदये शयानो वा परमात्मा), ३३, ३४, ३७, ४३.४४,५,४६, ४७, ४८, ४९, ८२. (२) (जीवः), ६.४ (३) (मनुष्यः), १६, ७५, पुरुषार्थः (धर्मार्थादिः, मोक्षः), १, २९, ४६, ७०. पूर्वपक्षः (आपान-न:, गम्यक्त्वेन प्रतीयमानः पक्षः), १०. मानवताः (आदित्यादिवताः, करणाधिष्टानंशानां प्रलयकाले सायुज्यस्थानानि), ८१. प्रन्याम्वरूपम् (मर्यान्तरात्मम्बम्परम् , आत्मा), ५४. प्रत्यक्षानुमानापमानागमाः (बायविषयविषये प्रमाणानि), ३२. प्रथमः, प्रथमजः (हिरण्यगर्भः), ४, ३०, ४३. प्रथमशरीरी (राष्ट्र), १३. प्रदीपनिर्वाणम् (मुक्तानां परमात्मना एकीभावे दृष्टान्तः), ८.. प्रमालानि (प्रारम्धमलान क्रमणि), ५८, ८१.

·१२२ . मुण्डकोपनिषत् सभाया प्राणः (१) (फ्रियाशक्तिप्रधानो हिरण्यगर्भः). १७, ३८, ४१, ४३. (२) (मुख्यः प्राणः). ५७, ८१. प्राणाः (इन्द्रियाणि), ४७, १४. बाह्यार्थप्रत्ययानुसारिणः (विषयविषयबष्टयः, न प्रत्यग्दृष्टयः), ५९. बुद्धिप्रत्ययसाक्षी बौद्धप्रत्ययसाक्षी (अन्तःकरणावृत्तीनां साक्षाद्रष्टा), ५३, १.५. बुद्धीन्द्रियाणि (विषयज्ञानार्थमिन्द्रियाणि), १५, ३८. ब्रह्म (सर्वमहत् , परमात्मवस्तु), ३, ५, १७, १०, १२, १३, १.६० ६०, ६१, ७१, ७५, ८०. ब्रह्मनिष्टः (परस्मिन् अपरस्मिन् वा ब्रमण्येव स्थितः), ३३. ब्रह्मपुरम् (उदयम् अत्र वा नियमभिव्यक्तम् ), ५६. ब्रह्मलोकः (१) (कर्मणा लभ्यः स्वर्गलोकः), २५; (२) (परं ब्रह्म), ८.. ब्रह्मविदः (१) (वेदार्थज्ञाः), ९: (२) (ब्राममानिनः), ६८, ७९.. ब्रह्मविद्या (परमात्मविपया विद्या), २, ३, ४, ५, ६, १३, ३४, ३५, ५५, ६८, ८४. ब्रह्मा (ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्ता हिरण्यगर्भः), ४, ५, ६. ब्रह्मास्मेकत्वदर्शनम् (ब्रह्मणः सर्वम्यान्मना एकत्वज्ञान ), २. ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्त (भूतानि, प्राणिनः), ६६. भावविकाराः (जन्मादि पन्धिकाराः), ३७. भावाः (जीवाः), ३६. भूतयोनिः (सर्वभूतकारणम् ब्रह्म), १५, १६, १७. मनः (गमष्टिज्ञानशक्तिः, अन्तःकरणं च), १७, ४१. मनोमयः (मनोवृति भिर्विभाव्यः परमात्मा), ५७. मायामरीच्युदकगन्धर्थनगराकार (१) जल बुद्रुदफेनगमः (नयार , अनित्यम् । मिथ्याभूताच लोका:), ३२. मायात्मा (मिथ्यैवात्मत्वेन विभाषितः जीवः), ६४. मोक्षः (संसारोपशमः), २०, ३१. १४, १५. योगः (जानप्राप्त्युपायः), ६.४. योगिनः (प्रत्यराष्टिप्रधानाः), ७१. लिङ्गम् (१) (वाक्यार्थनिर्धारण प्रमागम् ; शुतदुर्बलम , वारयादियो बालीगध), २; (२) (सूक्ष्म शरीरम), ४८; (३) (मन्थार८. लिङ्गोपाधिः (सूक्ष्मशरीरोपहित:- जीवः), ६३. लोकः ( भोगस्थानम् ). २३, २०, ३०. ४३. ;

·भाग्यस्थमुख्यशब्दसूची १२३ तौकिकविज्ञानम् (इन्द्रियप्रधानमाविद्यकं ज्ञानम् ), ५०. विज्ञानम् (शास्त्राचार्यापदशजन्यं विशिष्टं ब्रह्मज्ञानम् ), ३२, ४९, ५७, ५८ .. ५ - विज्ञानमयः (बुद्धिर्विज्ञानोपहितः जीवः), ८१. विद्या (१) (आत्मज्ञानम् ), २, ३, ४, ६, ९, ७६, ७७, (२) ( लौकिविषयम् सम्यग्ज्ञानम् ), ४, ६, ९. विद्वांसः (१) (उपागकाः), ३०, ४७; (२) (आत्मज्ञानिनः), ७१. विराट (हिरण्यगीजातः प्रजापतिः), ४३. विष्णुः (पिरान ), ४३. व्याकृताच्याकृतलक्षणाः (अव्यक्ताः नामपाभ्यां विविधं दृश्यमानाचा लोकाः), ३२. शरीरपातकालः ।दत्यागकालः, मरणकालः), ७९. शिष्टप्रवादः (धाज्ञानिनां वादः), ८. श्रेयः (पुरुषार्थः), २६, २१. श्रीतं कर्म (भुन्याम अमिहोत्रादिरूपम् ), २९. संसारगतयः (मंगारिणां प्रा' या लोकाः), ३०, ३२. संक्षेपचिम्नरोक्तः (प्रामनः संग्रहण नतो विन्तरेणोक्तः), ४२. सत्यम् (१) ( मापनम), १.६ (२) (अवश्यं, फल दातृ कर्म), २१, ३६, (परमार्थगन्यम बहा), ३५, ३६; (३) (यथाभूतवचनम्), ४६, ६९, ७.. मत्यलोकः (बादागो मोक), २३, ३०. मदगती (मलागा), ".. मंन्यागयोगः (म मायागयोगः, ब्राह्मनिष्टा), ८०. सम्यग्ज्ञानम् (परमार्थवषयं जानम ), ६.. सर्वशः नमानयन पत्रमवभागयिता, परमात्मा), १७, १८, ५६. पर्यभृताननराग्मा (करणान्मा विराट्र), ४३. मवित (१) (मगार मानि यः), ८, १०; (२) (विशेषेण सर्ववेत्ता आत्मा), . मर्थमनोपाधिः (गमदशद्धिगम्योपाधिः परमेश्वरः), ६३. मामा (101 रूपेण पनीयमानः), ६६. मान्नरम् (यम मामास्व), १. माकारिमाधनानि (योगमहकारीणि परधियोत्पत्तिमाधनानि सत्यादीनि), ६२. ६९. माध्यमाधनगम्बन्धः (मानरागाधनम् , परप्राप्तिः गाया - इत्येवंरूपः सम्बन्धः), १. माध्यमाधनानि (माया मनु यादिलोकाः, प्रजादयः साधनानि), ३१, ३२.

·मुण्डकोपनिषत् सभाष्या
सूक्ष्मशरीरम् (लिङ्गाख्यं मनः), ४८.
सृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञानवत् (सृष्टयादिपर्याप्तशक्तिज्ञानवद् ब्रह्म), १७.
मात कर्म (स्मृत्युक्तं कर्म), २९,
स्वर्गः (कर्मफलभूत: पारत्रिकलोकः), २४, २५, २६, २८, २९.
स्वात्मप्रतिष्ठा (स्वात्मरूपेण अवस्थानम् , मोक्षः), २०.
स्वाभाविकम् ( अविचारस्वभावात् वर्तमानम् ), ३२.
हिरण्यगर्भः (प्राणादिशब्दवाच्यो जगदात्मा, अपरं ब्रह्म), १७.
हृदयग्रन्थिः (ग्रन्थिवत् दृढबन्धनः, अविद्याप्रचयः कामः), ५८
..
१०००, १४-१०-१९६०.
अध्यात्मप्रकाशमुद्रणालयः, होळेनरसीपुरम्

·Adhyatma Prakasha Karyalaya Publications १-३. ईशकेन मुण्डकोपनिषदः - सटिप्पणशाङ्करभाष्यसंयुताः Shanlıure's l'hyas on the Ina, Kong and Mundaka Upanishads. Euch of th:se things lxxoks contains a Critical Edition of the Blasby& sub-diviiled into paragraphs with appropriate Flcadings, and the Uinnistud Text in I):Variegeri. Useful Puct-notes with References to purullel 3*L**isy:0 in to other works of the great Acharya, Summary of tw* Ojanin, an Index of important words in the Bhashyak, 118 well as a thought-provoking Introduction, 8. RTTER: An open Helme to the Nanduky with Gaudanda's Karikas. Swami Sathidumulendra Saraswathi's Now Sanskrit Commentary not only inyu lure every criterio doctrine taught or implied in the Karik, but also offectively removes all mis-conceptions that have antlarul romul Cinudurula's teachings. ५. सुगमा -यागमा यस्य नवीनव्याख्या A new aumentary on Shankara's Introduction to the famous Sutra l'Isusa. ICH kile object is to reproseat Shankara's teaching in all its pri-line kry. ६. बेदामबासयोधिनी - प्रातःस्मरणसमो अभ्याख्या A emnuntary on the well-known Shankara's Pratah-Smarana Statrun in the form of questions and answers. The author, Sri Kwani Katoliantunterra Surunwatiji, bis Apared no pains in makine that ottenth of the buik attractive and thought-arresting. The Bewik in hoful to scholars of Vedanta no less than to inter fur 1)amu it in primarily intended. tiny a drtailed catalogue apply to ADHYATMA PRAKASHA KARYALAYA, HOLENARSIPUR. Ilutun lixt., Migare Stato, Southern Railway,