·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·विशिष्टप्रवचनमालायाः
चतुर्थ पुप्पम्
अद्वैतवेदान्तबिन्दुः
प्रवक्ता
म० म० स्व० पण्डित-अनन्तकृष्णशास्त्री
वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालये संमानितप्राध्यापकः
वाराणस
विश्वात
'शतमा
पाया
वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयः
संवत् २०२१

·प्रवचनसूची
१-३६
...
...
...
३७-७२
प्रथमं प्रवचनम्
(१३-३-६४)
द्वितीय प्रवचनम्
(१४-३-६४)
तृतीयं प्रपननम्
(१५-३-६४)
...
...
VIDYA
ATIYA
Kg
440
--.marwww
., Asare misiविमाया l marati
Rainer

·अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् प्रथम प्रवचनम् मातामहमहाशैल महस्तदपितामहम् । कारणं जगतो बन्दै काठादुपरि वारणम् ॥ चाराणमेयसंस्कृतविश्वविद्यालयसम्नन्धिमान्यश्रीगङ्गानाथझामहोदयप्रवचनमालायों त्रीणि प्रवचनानि दातुं ममावसरो लब्ध इति महदिदं सौभाग्यम् । विषयस्त्वेतेषाम्-अद्वैत- सिद्धः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानमिति। तत्राद्वैतसिद्धिरभिधेयप्रधाना द्वैतोपलक्षितब्रह्मसिद्धिः, दैताभावयद्ब्रह्मासिद्धिा । तमभिधेयमभिलक्ष्य निबद्धो नियन्धोऽद्वैतसिद्धिनाम । अद्वैतमेव तत्त्वम् तवाद्वैतपदार्थः द्वैतामावः, तस्य पारमार्थिकत्ये ब्रहास्वरूपस्यात् स एव तत्त्वम् । तद- पारमाधिक्ये तु द्वितीयाभावोऽतत्त्वम्, तन्तु प्रौष । तत्र तत्रपदं तत्तन्मावलम्विभिः स्वीये सिद्धान्तेषु प्रयुज्यते सिद्धान्तान्तराण्यतत्वं मत्ला । अतो दैसिनोऽद्वैतमतत्त्वमिति, अद्वै- तिनो द्वैतमतत्त्वमिति च मन्यन्ते । अतोऽद्वैतसिद्धिः "इह कुमतिरताले तत्ववादी वराकः" इति ·२ अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् द्वैतमतत्त्वमिति मनुते । तंत्र द्वैतिनामाक्षेपोऽद्वैतसिद्धान्तदृष्टयैवाद्वैतमतत्त्वमिति "असात्विक एव वा तदभावः" इत्यद्वैतसिद्धिः स्वयं यदतीति; परन्त्यतात्त्विक एव वा निषेध इति सिद्धिवाक्यं द्वैताभावस्य मिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वपक्षमादाय । तन्मते हि ब्रह्मैव तत्त्वम् , न तु मिथ्यात्वमिति न तेनाद्वैतातत्त्वतायां पर्यवसानम् । मिथ्यात्वमिथ्यात्वेऽपि न प्रपंञ्चसत्यत्वम् दैतमिथ्यात्वमिप्यात्वेन द्वैतसत्यत्वं न कथमपि, इति न मिथ्यात्वमिथ्यात्वेऽपि प्रपञ्चसत्यत्वापत्तिः, इति द्वैतसत्यत्यापत्तिनिरासेन न द्वैतसत्यतायां पर्यवसानम् । द्वितीयाभावस्य मिथ्यात्वमिति पक्षो हि द्वितीयस्येव द्वितीयामावस्यापि दृश्यत्वेन प्रतियोगि-तदभावयोरुभयोरपि निषेध्यतावच्छेदकैक्यमादाय निरुदम् इति न तावता द्वैततात्विकतापत्तिः। स्वामजागरवैधयं ब्रह्मतरमिथ्यात्वाविरुद्धम् तत्र सत्यम् , "वैधाच न स्वमादिवत्" इति सूत्रे "वैधय हि भवति स्वन-जागरितयोः । किं पुनर्वधर्म्यम् ? बाधामाधाविति मः । बाध्यते हि स्वप्नोपलब्धं वस्तु, नैवं जागरितोपलब्ध पस्तु स्वाभाविकं कस्याञ्चिदयस्थायां बाध्यते" इति भाष्येण जागरितोपलब्धस्तम्भाद्यशेषदैत- अपवस्याबाधितत्यक्षातत्यरूपताङ्गीकृता । नायं सर्वप्रमाणसिद्धी लोकव्यवहारोऽन्यत्तत्वमन- धिगम्य शक्यतेऽपहोतुम् , इति शाङ्करमाध्ये ब्रह्मविद्याभरणादावन्यत्र चाद्वैतनिबन्धेषु निर्धा- रितम् ; तथापि पर्यत्राद्वितनिबन्धेषु व्यवहारनिर्वाहकं सत्यत्वमेव तत्र निरूपितम् । अनेन हि ज्ञाना- कारातिरिक्ता अयां न सन्तीति सौगतमतमेव निरस्यते । शायरभाष्येऽपि निरालम्बनवाद- निराकरगायसरेऽयमेवार्थः कुटीकृतः । एतावता च व्यावहारिक प्रामाण्यं सर्वेषां प्रमाणानाम्, न तु पारमाथि प्रेमालिकाराध्यत्वमित्येव सिद्धयति । , अनेन दि प्रसद्गन स्वप्न जागरयोर्यवहारदशायां पाधाराधावेव मन्येते, इति स्वामानो व्यापारिपानामपि न प्रामाण्यं जागरवत् ; स्वामस्य बागरे बाधितत्यात् , जागरितस्य जान- दखायाममाचितवाञ्च, इति पारमार्थिकसत्यता दैतस्य नानेन भाष्येणारगन्तुं शक्यते । दं स्वाम-जागरितयोवैषम्यं न देतिमते, अन्यत्र या ईश्वरस्यैर विचित्रशक्तिवियोग पानागपारेग या सष्ट्रपमिति स्वीकारात् स्वाम-नागरिरायोधये दुरुपपादम् ; अन्यथा सान-जागग्निपारेकरूपा तन्यता स्यात् , वैषम्ये या न स्यात् । आः स्वाम-जागरित वैषर्य: - ·, अद्वैतसिद्धेः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् मात्रेण द्वैतमात्रस तत्वता नाद्वैतमतदृष्ट्या प्रचारयितुं शक्यते, इत्यदेतदृष्टयेवाद्वैतमतत्यमिति दैतिनां यादो हठयादः। तसिद्धान्तमाधिमशीऽदेतसिद्धी अत्राद्वैतसिद्धः दाङ्करवेदान्ते स्थानविचारावसरे द्वैताद्वैतसिद्धान्तयोविमर्शनमेव विपया, न तु विशिष्टाद्वैतादिसिद्धान्तानां विमर्शनम् । अयमत्र द्वैताद्वैतसिद्धान्तयोदप्रस्थानमः । अद्वैतसिद्धान्तः दैतसिद्धान्तः (१) चित्सुखाचार्याणां तत्त्वप्रदीपिका (१) जयतीर्थानां वादावलिः (२) व्यासतीर्थानां न्यायामृतनिरासाय श्रीमधु- (२) व्यासतीर्थानां न्यायामृतञ्च, येन चिमुक्षा- सूदनसरस्वतीनामद्वैतसिद्धिः चार्याणां सिद्धान्ता निरस्यन्ते अद्वैत- (३) अद्वैतसिद्धापया लघुचन्द्रिका, गुरु- सिद्धनिरामार्थ श्रीरामतीर्थानां तरङ्गिणी, चन्द्रिका च पूज्यश्रीब्रह्मानन्दसरस्व न्यायामूतव्याख्या, स्वतन्त्राश्चापरे ग्रन्या: तीनां तरङ्गिणीखण्डनरूपा, अपरश्च न्यायामृतकण्टकोद्धारादयश्च । नियन्धः सिद्धिव्याख्या न्यायामृतकण्टको द्वारखण्डनरूपा। अतोऽवगम्यते शाङ्करवेदान्ते स्थानमतसिद्धद्वैतवेदास्तनिरसन एव । यद्यपि प्रपञ्चसत्यत्व-मिथ्यात्वादी, सगुण-निर्गुणवादादी, सखण्डााखण्डार्थवादयोः, अन्यत्र च बहुषु मतान्तरसाधारण्यं दृश्यते, परन्तु प्रधान मुख्यं लक्ष्य द्वैतसिद्धान्तनिरसनमेवा- द्वैतसि। अद्वैतपदं श्रौतम तत्रादेतपदमुपनिषत्सु माण्डूक्योपनिषद्यभिधेयप्राधान्येन प्रवृत्ते प्रकरणे, "नान्तःप्रशं न बहिःप्रशं नोभयतःप्रशं न प्रशानधनं नाप्रशमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्म- प्रत्ययसारं प्रपश्योपशम शान्तं शियमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते" इत्यभिधानप्रधानप्रकरणे, "अमात्र- श्चतुर्थोऽन्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमश्शिवोऽदैत एवमोकार आत्मैव स विशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद य एवं वेद" इत्यत्राम्नायते । द्वैतिनामद्वैतपदव्याख्यानम् , तन्निरासश्च अनादेतपदं दैतमाध्यव्याख्यायामुक्तमाण्डूक्योपनिषत्कारिकायाम्-- ·४ अद्वैतसिद्धः शायरवेदान्ते किं स्थानम् "निर्दुःखसुखरूपत्वात् शिवशब्दश्रुतौ श्रुतः। अन्यथाप्रत्ययो दैतं शमयेतं यतो हरिः॥ अतस्तेन चोद्दिष्टः तुरीयः पुरुषोत्तमः।" इति माहात्म्यानुसारेणान्यथामत्ययरहित इति, द्वैतपदमन्यथा ज्ञानमिति च न्यासतीर्थ- टीकायां व्याख्यातम् । अत्र व्यासती :--"न विद्यते द्वैतं भिन्नं यस्मात्तदद्वैतमित्यन्यथाप्रतीति- निरासाय व्याचष्टे-अन्यथेति" इति स्वीयमद्वैतपदव्याख्यानमद्वैतमतनिरासार्थमिति विशदीक्रियते । श्रीनिवासटीका हि प्रकृतप्रकरणे "न विद्यते द्वैत भिन्नं यस्मात्तदद्वैतमित्यन्यथाप्रतीति- निरासायाद्वैतशब्दार्थमाह-अन्यथाप्रत्ययः" इति पूर्वोक्तमेवार्थ दैतशब्दस्य ब्याचष्टे । माण्डूक्योपनिपत्कारिका हि द्वैतमते न गौडपादीया कृतिः, किन्तु तत्रागमप्रकरणमात्र श्रुतिः । अन्यानि तु वैतथ्यप्रकरणम्, अद्वैतप्रकरणम् , अलातशान्तिप्रकरणञ्च तन्मते स्वतन्त्रं प्रकरणम् । अतोऽद्वैतपदव्याख्यानं श्रुतिमनुसृत्यैव कर्तव्यम् , न तु तस्य तस्याचार्यस्य सिद्धान्त- मात्रानुसारेणेत्यभिप्रेत्यैव व्यासतीर्थ-श्रीनिवासतीर्थयोरद्वैतपदव्याख्यानमत्र समुद्धृतम् । त्रिपाद्ब्रह्मोपनिपदादिष्ट याऽद्वैतपदार्थोऽद्वैताभिमत एव साधुः अतः अत्यन्तरानुसारेण तत्पदविवरणं किमत्र साम्प्रतमिति विचारणीयम् । तत्र च त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषदि--"स एव तुरीयं ब्रह्म" इति तुरीयं ब्रह्म प्रकृत्य "शनात्मा तुरीयात्मा" इत्यादि पाचकावाच्योऽद्वैतपरमानन्दो विभुनित्यो निष्कलको निर्षिकरूपो निरजनो निराख्यातः शुद्धो देव एको नारायणो न द्वितीयोऽस्ति कश्चिदित्यद्वैतपदं द्वैतसामान्यवर्जितवस्तु परमेवाम्नायते । परमहंसपरिमाजकोपनिषदि "भगवन् ब्रह्म प्रणवः कीदृश इति ब्रह्मा पृति । स होवाच नारायणः--यहा प्रणयः पोडशमात्रात्मकः सोऽवस्थाचतुष्टयचतुष्टयगोचरो जानदवस्था- याम्" इत्यादिना जामदादितुरीयान्ताभिधेयप्रधानमोहारोपासनं प्रक्रम्य, नारदपरिवाजकोपनिषदि च"ऐयत्वादानन्दपूर्णत्वाच सोऽयमात्मा चतुर्विधः-चतुष्पाद् जागरितः स्थूलप्रशो हि विश्वभुम्" इस्युपमभ्य तुरीयमारमानं प्रस्तुत्य विकल्प त्रयमत्रापि मायामा विदित्वैवं सच्चिदेकरसो हयमित्यो- मर्थस्य तुरीयस्य परमार्थत्वं जागरिक स्वान-सुपुसानां स्वप्नमात्रत्वञ्च प्रतिपाद्यते । तेन च "माया- ·- अद्वैतसिद्धः शाकरवेदान्वे किं स्थानम् मात्रमिदं सर्वम्" इति सर्वस्व दैतस्य मायामात्रत्वं तुरीयस्य परमार्थस्वच शाप्यते । इद- मेवाभिप्रेत्य- "मायामात्रमिदं सर्वमदैतं परमार्थतः" इत्यागमप्रकरणम्, गौडपादकारिका वा। किं बहुना ? नसिंहतापनीयोपनिषदि "ओंकार एव चपो ह्ययमोङ्कार" इति तुरीयं प्रगम्य "अविकत्यरूप हीदं सर्वम्, नैव तत्र कांचन भिदास्ति । अथ तस्यायमादेशोऽमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वतः" इति माण्डूक्योपनिपदयोंऽद्वैतात्माऽद्वितीय एव प्रतिपाद्यते, इत्यद्वैतपदस्य द्वतिमा व्याख्यानं नृसिंह तापनीयोपनिषद्विरुद्धमपि । अयं चाओं नृसिंहतापनीयोपनिषदि-"एकमेव तद्भवति विकल्पोऽ- पि नात्र काचन मिदाऽस्ति, नैव तत्र काचन भिदाऽस्ति । अत्र हि मिदामिव मन्यमानः शतधा सहस्रधा भिन्नो मृत्योः स मृत्युमाप्नोति तदेतद्वयम्" इत्यादिना सुबालोपनिषदमप्यालोड्य व्यवस्थाप्यते। नृसिंहतापनीयोपनिषदपि नृसिंहवरूपमद्वितीयमात्मतत्वमेवेति स्पष्टं प्रतिपादयतीति, तस्य सगुणेश्वरपरतया केषाञ्चन व्याख्या निरालम्यम् । गौडपादकारिफादृष्ट्याऽद्वैतपदार्थोऽद्वैताभिमत एघ, न द्वैताभिमतः गौडपादकारिफाया वैतथ्यप्रकरणम् , अद्वैतप्रकरणम् , अलातशान्तिप्रकरणश्च माण्डू- क्योपनिषद्गतमद्वैतपदन्याख्यानार्थ प्रवृत्तम् । भागमप्रकरणगतम् "मायामात्रमिदं सर्वमदैतं परमार्थतः" इत्यागमप्रकरणवचनं द्वैतानां परस्परम्, द्वैतेश्वरयोः, द्वैतजीवानाम् , जीवेश्वरयोः, जीवानाञ्च भेदं पञ्चविधं स्पष्ट निरस्यति । तन वैतथ्यपकरणं यथा- चैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न आहुर्मनीषिणः । अन्तःस्थानातु भावानां संवृतत्वेन हेतुना ॥१॥ अदीर्घत्याच्च कालस्य गत्या देशान पश्यति । प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन् देशे न विद्यते ॥२॥ रथादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रकाशितम् ।। ३ ।। अन्तःस्थानात्तु भेदानां तस्माज्जागरिते स्मृतम् । अभावश्च ·• अद्वैतसिद्धेः शाकरवेदान्ते किं स्थानम् यथा यत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भिद्यते ॥ ४ ॥ स्वप्नजागरितस्थाने होकमाईमनीषिणः। भेदानां हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ॥५॥ आदावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥ ६ ॥ सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्मादाद्यन्तयत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः॥७॥ अपूर्व स्थानिधों हि यथा स्वर्गनिवासिनाम् । तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः ॥ ८॥ स्वप्नवृत्तायपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितं त्वसत् । बहिश्वेतोयहीतं सद् दृष्टं वैतध्यमेतयोः ॥९॥ जाग्रदृत्तावर स्वन्तश्चेतसा कल्पितं त्वसत् । बहिश्चेतीगृहीतं सद्युक्तं वैतथ्यमेतयोः ॥ १० ॥ उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि । क एतान् बुध्यते भेदान् को वे तेषां विकल्पकः ॥११॥ कम्पयत्यात्मनात्मानमात्मा देवः स्वमायया । स एव बुद्धयते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः ॥ १२ ॥ विकरोत्यपरान् मावानन्तश्चितैयवस्थितान् । नियतांश्च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः ।। १३ ।। चित्तकाला हि येऽन्तस्तु द्वयकालाच ये बहिः । फल्पिता एव ते सर्वे विशेपो नान्यहेतुकः ॥ १४ ॥ अन्यत्का एव येऽन्तस्तु स्कुटा एव च ये बहिः। कल्पिता एव ते सर्व विशेषरित्यन्द्रियान्तरे ॥ १५ ॥ जीवं फल्पयते पूर्व ततो भावान् पृथग्विधान् । माह्यानाध्यात्मिकाश्चैव यथाविद्यस्तथा स्मृतिः ॥ १६ ॥ अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकार विकल्पिता। सर्पधारादिमिर्मावतद्धदात्मा ... विकल्पितः ।। १७॥

·७ अद्वैतसिद्धेः शायरवेदान्ते किं स्थानम् . निश्चितायां यथा रज्ज्यां विकल्पो विनिवर्तते । रगुरेति चाद्वैतं तदात्मविनिश्चयः ॥ १८ ॥ प्राणादिभिरनन्तश्च भारतैर्विकल्पितः । मायैपा तस्य देवस्य यया संमोहितः स्वयम् ॥ १९ ॥ पाण इति प्राणविदो भूतानीति च तद्विदः । गुणा इति गुगविदस्तत्त्वानीति च तद्विदः ॥ २०॥ पादा इति पादविदो विषया इति तद्विदः । लोका इति लोकपिदी देवा इति च तद्विदः ॥ २१ ॥ वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च यज्ञविदः । भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तद्विदः ॥ २२ ॥ सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तद्विदः । मूर्त इति मूर्तविदोऽमूर्त इति च तद्विदः ॥ २३ ॥ काल हति कालविदो दिश इति च तद्विदः। यादा इति यादविदो भुवनानीति तद्विदः ।। २४ ।। मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तद्विदः । चित्तमिति चित्तविदो धर्माधर्मों च तद्विदः ॥ २५ ॥ लोकॉल्लोकविदः प्राहुराश्रमा इति सद्धिदः । स्त्रीपुनपुंसकं परापरमथापरे ॥ २६ ॥ पञ्चविंशक इत्येक पद्दिश इति चापरे । एकत्रिंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ।। २७॥ यष्टिरिति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदः । स्थितिरिति स्थितिविदः सर्वे चैव तु सर्वदा ॥ २८ ॥ यं मात्र दर्शयेद्यस्य तं भावं स तु पश्यति । ते चावति स भूत्वासो तग्रहः समुपैति तम् ॥ २९ ॥ एतैरेवाऽपृथग्भावैः पृथगेवेति लक्षितः। एवं यो वेद तत्वन कल्पयेत् सोऽविशङ्कितः ।। ३० ॥ स्वप्न-माये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं , यथा । तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥ ३१ ।।

·८ अद्वैतसिद्धेः शारयेदान्ते कि स्थानम् ननिरोधोन चोत्पत्ति बद्धो न च साधमः। न मुमुक्षुन : . मुक्तः इत्येगा परमाता ॥ ३२ ॥ भावरमझिरेयायमद्वयन फस्पितः। भाषा अध्ययनेर तपादयता शिग||२२|| • नाममायेन नानेदं न स्येनापि पचन । न पृथग नापृषः किश्चिदिति तत्वविदो विदुः ॥ ३४ ॥ वीतरागमयक्रोधेर्मुनिभिवेदपारगः। निर्थिकल्पो हयं दृष्टो प्रपञ्चोपशमोऽदयः ॥ ३५ ॥ तरमादेयं विदित्वैनमदैते योजयेत् स्मृतिम् । अद्वैतं समनुप्राप्य अडकलोकमाचरेत् ॥ ३६ ॥ निःस्तुतिनिनमरकारो निःवधाकार एव च। चालनिकेतच यत्तिहिच्छिको भवेत् ।। ३७ ।। तत्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्वं दृष्ट्वा तु बाह्यतः । तरचीभूतस्तदारामसात्यायच्युती भवेत् ॥ ३८ ॥ इति । चैतथ्यप्रकरणार्थनिष्कर्षः इदं चैतध्यप्रकरणं सर्वभावानां चैतथ्यं प्रक्रम्य वाप्निानां मिथ्यात्वं तदृष्टान्तेन जागरिकाणामपि मिथ्यात्वं रज्जुसदेरिय निरूपयति । अनेन चेदं सूच्यते-"वैधाश्च न स्वप्नादि- वत्" इत्यनेन सूत्रितं स्वामयैषम्यं नागरिकाणां व्यवहारकालबाधितत्वायाधितत्वाभ्याम्, न तु सर्वात्मना बाधावाधाभ्याम् इति तत्साधर्म्य-वैधर्थे उभे अपि विशदीक्रियेते, तेन च भगवत्पादमतरीत्या "वैधाघ न स्वप्नादिवत्" इति सूत्रगतभाष्यानुसारेण स्वाप्निकवैधयांद् जागरितसत्यत्वमेवेति द्वैतिनामन्येषां केषाञ्चन कल्पना नावसरति। प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमाने स्वाप्निकव- दिति स्वामिकदृष्टान्तानुसंधानं तु स्वामिकदृष्टान्तेन ज्ञानाकारत्वमेव नागरिकाणामध्यर्थानामिति योगाचारमतनिरसन स्वातिकविषये द्वतिकेवलाद्वैतिनोः सिद्धान्तभेदं मनमिकृत्य । तत्र दैति- नोऽपि मुक्तिरूप्यादिभ्रमेयसहयाति मन्त्रानाः सन्नित्यम् , सत्त्वेन प्रतीत्यहत्वञ्च स्वीकुर्वन्ति, इति प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकप्रतिपेधातियोगित्वमित्या दृष्टान्ततान विरुदत्यभिप्रेत्येव शक्तिरूप्यो। दाहरणम् । अयं तु दृष्टान्तः सद्विविनत्वरूपचतुर्यात्माने स्वात्यन्ताभावयति प्रतीयमानत्वेऽपि . -- ·-अद्वैतसिडे शाहरवेदान्ते किं स्थानम् न विरुध्यो। ज्ञाननिवार्य वमपि द्वतिभिरपि शुक्तिरूपादिखने शुक्तिसम्यग्ज्ञानवाधिनत्वात् स्वीक्रियते । शुकिरून्यादिस्थले सत्रख्यातिस्वीकारस्तु तपासत्पदस्य पारिभ पिकत्वमभिप्रेत्येव । तदीयमसंख्यातिपदं तु विपरीतख्यातिरिति नामान्तरेणापि व्यपदिश्यते । नामान्तरेण तवान्यथा- ख्यातिरेवेति तदीयनिबन्धतं एव ततस्ततोऽवगम्यते 1.... तंत्रासत्पदं स्वविद्यमानत्वमाग मुक्तौ। न तु सर्वथा तत्र प्रतीयमानस्य रजतस्यान्यत्राप्यसिद्धया; अन्यथा शशविषाणादिसाधारणेऽसत्त्वे तत्र स्वीक्रियमाणे, द्वैतमते सादृश्यज्ञानादीनां रजतमात्रप्रतीतिनिर्वाहकागां तदभ्युपगतानां नोपपत्तिरिति वैतथ्यप्रकरणं सम्यगालोच्यमानं द्वैतानां तदनन्यत्वाधिकरणसिदं तद्वयतिरेकेणाभावरूपं मिथ्यात्वं गमयति । तेन च द्वैतानां परस्परं भेदः, द्वैतेश्वरयोर्भेदः, द्वैत-जीवयो दश्च बाधित इति स्पष्टमवगम्यते; द्वैताधिष्ठान चिन्मात्रमेव परमार्थमिति च, इति- "मायामात्रमिदं सर्वमद्वैतं परमार्थतः" इत्यागमप्रकरणगतश्लोको द्वैतिभिरन्यथा व्याख्यायमानो नोपपद्यते । इदं हि-जीवानां जोवेश्वरयोश्च भेदो घटाकाशमठाकाशयोरियौपाधिकः, स्वरूपतरल्य- भेद एवेति निरूपणार्थम् , अनेनोपाधिबाधेनौणाधिक एव बाधो जीवेश्वरयोः स्वरूपतस्त्व.. याध इति च सूचनार्थम् । "अनेनाद्वैतप्रकरणमपि व्याख्यातम् , तेन-मायामात्रमिदं सर्वमद्वैतं परमार्थतः" इति दलोकप्रक्रान्तं परमार्थतोऽद्वैतत्त्वं जीवेश्वरविषयेऽपि व्यवस्थाप्यते । अलातशान्तिप्रकरणगतोऽद्वैतवादो न सौगतानाम् अनेनालातशान्तिप्रकरणमपि व्याख्यातम् । इदं हि प्रकरणम्-- भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि । अभूतस्यापरे धीराः विवदन्तः परस्परम् ॥ इत्यादिना द्वैतस्य सर्वस्याजातिम् , अनाशम् , किं पहुना ? अजयमपि स्वभावतो न भरतीति शापयति । इदश्च सांख्यानां सरख्यातिवाद नैयायिकानामारम्भवादञ्च निरस्य सद्विवर्तवाद एव प्रपञ्चयोचित इति प्रतिपादयति । २ ·अद्वैतसिद्धः शावरवेदानो कि स्थानम् अयं गार्थ आरणा-परिणामपादयोः सद्विवर्तवादभूमियात्वम्- "आरम्भवादः परिणामवादो विवतंवादस्य च भूमियम् ।। इति याचिकसिद्धान्तमूलः । स्पष्टश्चायमधः सदानन्दकृताद्वितमासिद्धी प्रथममुद्रे । मित्रप्रवर श्रीविधुशेखरभट्टाचार्यस्तु स्वीयागमप्रकरणे गौडपादयारिकाया अात- शान्तिप्रकरणं सर्वे सौगतमतमेवेत्युपत्यति, तत्रस्यानां मनाललोकादिपदानां दर्शनात् , विशिष्य च बौद्धामिमताजातिवादस्य विस्तरेण समर्थनाच । प्र शमसाम्यं न सिद्धान्तक्यप्रयोजकम् , किन्वर्थमाम्यमेव । प्रकृते तु नार्थसाम्यमिति भगवत्पादानामेतत्प्रकरणभाष्येण विशदमवगम्यते । सिद्धान्तसाम्यं त्यजातवादमवलम्ब्य भवति, न वेति सत्यं विमर्शनमहति । औपनिषदः सिद्धान्तो नाजातवादोन वा वैयासिकः, किंबहुना ? भगवत्पादीयोऽपि न स सिद्धान्तः । तत्रोपनिषदः प्रतिवेदान्तं प्रायेण-"यतो या इमानि भूतानि जायन्ते । येन नातानि जीवन्ति" इत्यादिना, ब्रह्मासूबाण्यपि-"जन्मायस्थ यतः" इत्यादिना सांख्यरतनिरासेन एव कारणत्वमिति व्ययस्थापनपराणि पहनि, भगवत्पादभाष्यमपि तेषां सपा जगजन्मपरतयैव प्रवृत्तत्योदजातवादं स्वानभिमतं मन्यन्ते । सति चै गौडपादकारिकाया उपनिषद्विरुद्धार्थत्यवर्णनम् , भगवत्पादानामपि स्वीयभाष्यान्तरविरुद्धार्थवर्णनं च चिन्त्यमूलमिति वक्तव्यम् । अतो गौडपादकारिकाया अजातशान्तिप्रकरणगताजातवादी बौद्धानमिति निगद- व्याख्यातम् । ब्रह्मण अजातवादस्य चेदान्ते ब्रह्मसूत्रादिना समर्थनम् सत्यं वेदान्तवाक्यानि, ब्रह्मसूत्राणि, तत्र भगवत्पादमाध्यं च जगतो जन्मादि- वादमुपवयन्ति, परन्तु तदिदं तेषामजातवादस्य न विरुद्धम् । जगतो जातादिवादः स्वभावतः समावेन जगदात्मना, तदनारावादस्त स्वभावेन सदूपेण । द्विरूपं हि जगत्-कार्यात्मकम् , कारणात्मकं च । तत्र कार्यात्मना जगतां ब्रह्मणच कारणस्य परस्परं भेदः, कारणात्मना तु सदात्मना जगतोऽजातबादः । तदुनं भास्करेण स्वीये ब्रह्मसूत्रभाष्य- "कार्यात्मना तु नानात्वमभेदः कारणात्मना" इति । तत्र कार्यात्मना नानवादो जगतो मायापरिणामत्वमादाय, यदभिप्रेत्य सत्तात्रैविध्यवादो भगवत्पादैर्मन्यते । यत्र भोक्त- भोग्यलक्षणो व्यावहारिको विमागः-"भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्यालोकवत्" इति सूत्रे वर्णितः । सदात्मनाऽजातवादस्तु सद्विवर्तनामा परमार्थतः सद्पव्यतिरेकेण कार्य-कारणविभाग- .

·अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् विषयः, यत्र सद्वयतिरेकेण कार्य किमपि नास्ति । व्यक्तं चेदे "तदनन्यायमारम्भगशब्दादिन्यः" इत्यधिकरणभाध्ये-"अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिक भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागं स्यालोकपदिति परिहारोऽभिहितः । न स्वयं विभागः परमार्थतोऽस्ति, यस्मात्तयोः कार्य-कारणयोरनन्यत्वगवगम्यते । कार्यम् =आकाशादिकं बहुमपश्यं जगत् , कारणम् ==परं ब्रह्मा, तस्मात् कारणात् परमार्थतोऽ. नन्यत्वम् व्यतिरेगाभावः कार्यस्यायगम्यते । कुतः । आरम्भणशब्दादिभ्यः" इति । अत्र भामती-"तदनन्यत्वमिति नाभेदं धूमः, किन्तु भेदं व्यासेधागः” इति व्याचष्टे । अतो मझ- सुवाणि तद्भाष्यं वा भगवत्पादानां न कार्याणां सद्भावनाजातवाद निरुणादि, किन्तु स्पष्टं तं समर्थयति । ब्रह्ममूवाणि तु वेदान्तवाक्यमूलानि, वेदान्तवाक्यव्याख्यानत्वादिति । सद्विवर्त- चांदमिम श्रुत्यर्थोपवहणेन समर्थयन्ति तन्मूलानि वेदान्तवाक्यानि-वाचारम्भगं विकारो नामधेयं , मृत्तिकेत्येव सत्यमित्याह' इत्यादीनि । अब मृत्तिकापदं भिक्षुपादप्रसारणन्यायेन मुख्यं कारणं "सदेव सौम्वेदमग्र आसीत्" इति प्रकृतराद्रूपपरमेव, इति समावेन परमार्थस्यम. जातयादम् , कायांत्मना वरूपतोऽभावं च गोचरयति । अतः सदात्मना परमार्थत्वं तत्फल- भूतोऽजातवादश्च स्पष्टपत्रावगम्यते । , अजातवादस्य मूलं सद्विवर्तचादः মীৱবিকাপ্তেরই সবিতাগ্যখ্য, আল্লামা বাজার गल्यानां वैशेषिकाणाञ्च परस्परविवादविषयमुपक्षिप्य तदुभयसम्मतमजातवादं सद्विवर्तवादावलम्ब नेन साधयति । बौद्धानामजातबादः प्रपञ्चस्य स्वभावेन, न तु सद्भायेन गद्विवर्तवादपर्यवसायिना । तत्र गौडपादकारिकाजातशान्तिप्रकरणेऽजातवाद "सद्भावेन होदं सर्वम्" इति सद्भान प्रस्तीति गतु स्वभाग । पण्डिनप्रवरश्रीविधुशेखरभट्टाचार्यास्तु "सद्भावेन होदं सर्वम्” इति फारिकायाः स्वभावेनेदं समिति परिवर्तनेन गौडपादानार्यायामपि बौद्धानामिव स्वभाववादः सम्मन इति सदायेनेति पदस्य स्थाने स्वभावेनेति पाटभेदमवलमय समर्थयन्ति । अनी गौडपादकारिकाया अजातबादो नानौपनिषदः, न वाऽसौत्रः, न वा माध्यविरुद्ध इति निगदम्याख्यातम् । सर्वथा विद्वैतपदार्थ: "मायामावमिदं सर्वमद्वैत परमार्थतः” इति लोके द्वैतमिथ्यात्वपरमेव, न त्वन्यथा- प्रत्यपरादित्यपरं द्वैताभिमतम् । ताभावश्च देता सत्तात्रैविध्यवादे परमार्थतो द्वैताभाव- मभिप्रेत्य, सद्विवर्तयादे तु सद्रूपेणाजातवादमभिप्रेत्यैव । यत्रैकसत्तावादः 'सन् थः' इत्यादी सत्तादात्म्यमात्रमभिप्रेत्य । इदमेवाभिप्रेत्य कृत्स्नप्रसश्त्यधिकरणे "भुतेश्च शन्दमूलत्या" इति सिद्धान्तयाख्यानासरे भगवरपादानां भाष्यम्-~- ·१२. - अवैतसिद्धः शारवेदान्ते किं स्थानम् "मह्यविद्याकल्पितेन रूपमेदं सायययं यत सम्पद्यते । गहि तिमिरोपदतनयनेगाने इय चन्द्रमा प्यमानोऽनेक एव भवति । अविद्या कल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन माकृताव्याचनात्मकेन प्रदा परिणामादिसर्व उपवारासदत्य प्रतिपयते , पारमाधिकाच रूपेण सर्वव्यवहारातीतमपरिणाममपतिष्ठते, पाचारम्भमत्वाचावियाकल्पितर नामरूपभेदस्य" इति । 'अतश्च न निरवयवत्वं ब्रह्मणो दुष्यति । न चैवं परिणामश्रुतिः परिणामप्रतिपादनार्थी, तत्प्रतिपत्तो फलानयगमात् । सर्वव्यवहारहीनप्रदात्मभावप्रतिपादनार्थ त्वेगा; तत्प्रतिपत्ती फलायगमात्" (भगवत्पादभाष्यम् ) इति । अत्र न चेयं परिणामश्रुतिः परिणामप्रतिपादनार्थतिमाध्येग परिणामाल्यविकारप्रतिपादने न श्रुतीनां तात्पर्यम् , किन्तु परिणामश्रुतेरप्यपरिणामप्रतिपत्तायेत्र तात्पर्यायगमात् स्पटमजातवाद भगवत्पादाः समर्थयन्ति, किन्तु तत् सद्विवर्तयादमभिप्रेत्य, न तु व्यावहारिकभोक्तृभोग्य- लक्षणविभागमहल्यवहारदशामभिप्रेत्य । तदयमन निष्करः-सृष्टिश्रुतयः, जन्मादिश्रुतयः, तत्पराणि प्रक्षासूत्राणि, भगव- त्पादभाष्यं च सचानैविध्ययादमभिप्रेत्य, गौडपादाभिमताजातवादस्त्वेकसत्तावादमाश्रित्येत्यु- भयस्य जगजातवादस्य जगदजातवादस्य च वेदान्तबासूनतदाप्यादिभिर्न विरोधलेशः। पुराणादाबद्वैतवादः अनाद्वैतपदं बहुषु वेदान्तवाक्येषु द्वैतमिध्यात्वमभिप्रेत्य प्रवृत्तमिति परीक्षितम् । पुराणेषु बहुभ्यद्वैतवादो द्वैतमिथ्यात्वमभिप्रेत्य, तद् द्वैवाभाववब्रह्मपरमिति श्रीभागवतादिपर्या- लोचनेनाद्वैततत्यशुद्धयादी विवेचितम् । विशेषतो विष्णुपुरागगतल्य-- प्रत्यस्तमितभेद यसत्तामाप्रमगोचरम् । वचतामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मरशितम् ॥ इति वाक्यमवलम्ब्यय । गीतायामद्वैतवादः भगवद्गीताऽपि नवमेऽध्याये.- मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाह तेष्ववस्थितः । न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

·अद्वैतसिद्धेः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् इति द्वैतवति ब्रहाणि द्वैताभावरूपप्रपञ्चमिथ्यायनिरूपणमुखेन "नेह नागाऽस्ति किश्चन' इति श्रुत्यर्थमुपयति । अतः प्रपञ्चमिथ्यात्वमभिप्रेत्येवावेतपदं दैतोगलक्षितब्रह्मपरम, देतामाया- रमकब्रह्मपरं या। तत्राद्ये द्वताभावमात्रमतात्विकम् , द्वितीये तु द्वैतामायोऽपि ब्रहाखरूपत्यात् तात्विक इति सिद्धम् । तमिथ्यात्यवाद एचाद्वैतवादः, न तु दैताभिमतोऽन्यः इदमेवाभिप्रेत्याद्वैतसिद्धिः-"अद्वैतसिदैतमिथ्यात्वरिधिपूर्वक याद् द्वैतमिध्यात्वमेव प्रथमं प्रतिपादनीयम्" इति प्रस्तौति । अन "तमिश्यात्यमेवे" हत्येवकारेण द्वैतसत्यत्वं न्यावय॑ते, यत्त "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिजगाकारणब्रह्मपराणां वाक्यानां जगत्सत्यत्वं विना नोपपत्तिरिति भावेन द्वेतिनो मन्यन्ते, तत्र पूर्वाद्धृततदनन्यायाधिकरणात्स्नप्रसक्त्य. धिकरणगताना भाष्ययाक्यानां गौडपादीयप्रकरणचतुष्टयगतानां कारिफाणाञ्च पालोचनेन सृष्टी जगजन्मादिवाक्यानां तात्पर्याभावारगमापा मुख्यं वात्पर्य द्वैतमिथ्यात्व एवेति भावत्पा. दाशयः श्रीमधुसूदनसरस्वत्याद्वैतमिथ्यात्वमेव प्रथममुपपादनीयमिति वास्ये सून्यते । अनेनाभिधेयप्रधानाद्वैतसिद्धिर्भगवत्पादाभिमत द्वैतमिथ्यात्वं प्रधानमवलम्व्येति निरूपितम् । अद्वैतसिद्धलक्ष्यं वैतमिथ्यात्वमेय अभिधानप्रधाना स्यद्वैतमिद्विसामधिकृत्य निग्रो नियन्धविशेषो न केवलं दैतमिश्यात्व- मात्रम्, किन्तु सदुपटम्भकतत्तत्मक्रियाभेदान, न्यायामृतादिनिरस्समानान् तत्तन्मानिरसनेन यथा. न्यायामृतकम निरस्यति । अयकारपदेन द्वैताभिमतं ब्रह्मकारणताप्रयुक्तं जगत्सत्यत्वं वार्यते । वैतिनो हि "जन्मायस्य यतः" इति जगतारणस्येन ब्रह्मणो लक्षणाद् ब्रह्मकार्य जगत् सत्यमेव, न मिथ्येति मन्यन्ते । इदमबालोचनीयम् - नाकारणत्यप्रयुक्तं जगतः कार्यस्वमिव कथं नासत्यत्वमपीति । नहि कार्य कारणमायः कार्य-कारणयोः सत्वप्रयुक्त इति- अन्तर्भावितसत्त्वं चेत् कारण तदसत्ततः । नाशिभक्तिमत्वं चेत् कारणं तदतत्ततः ॥ इति खण्डनखण्डखाचं विवेचयति । नच जगतः सत्यत्वं प्रमाणावसेयम् । 'सन् घः' इत्यादि प्रत्यक्षं प्रत्यक्षस्य चर्तमान. शूरस्यात् तादातिकं सत्त्वमेव गोचरयति । तत्तु सत्तायिध्यादे व्यावहारिक यावद् घटादिकम् , ·अवैतसिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् बउहाकारसाक्षात्कार- न सखण्डाकारमानानन्तरकालिकमपि तत् । घादीनां मिध्यावं प्रयुक्तं न तत्प्राकालिकमायेन विरुध्यते । प्रत्यक्षस्य द्वैतमिथ्यात्याविरोधः प्रत्यक्षं कालान्तरे मिथ्यात्यं न गृह्णातीत्येतायता न प्रत्यक्षाव्यत्वं मिथ्यात्वस्य अन्यथा “स एप य नमानोऽअसा स्वर्ग लोकं याति" इति श्रुत्या मरणानन्तरलोकान्तरगमनं श्रोतं देहात्मैक्यज्ञानेन प्रत्यक्षेग विरुद्धवादप्रमाणमापयेत । शबरस्वामी तु शायरभाष्ये आत्मवाद. प्रकरणे प्रत्यक्षश्रौनविज्ञानयोभिन्नविषयकत्यात् प्रत्यक्षेण नात्रागमबाध इति भापते । 'दोषत्वात् पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्यिति जैमिनिः" इति वेदान्तानां कर्माजकर्तृतायफनयाऽप्रामाण्यमाशङ्कय "अधिकोपदेशात्तु" इति सूत्रेग वेदान्तानामगंसार्यात्मपरत्वात् , फर्मातस्य च जीवस्य संसारित्याद् भिन्नविषयत्वेन नार्थवादत्वमिति विवेचितम् । माष्यकारोऽपि-"यद्यपि बुद्धिपूर्विकारी नाविदित्यात्मनः परलोक्सम्बन्धमधिक्रिपते; तथाप्यशनायाद्यतीतमपेतब्रह्मानादिभेदं नाधिकारेऽपेयते" इति कर्मकाण्ड वेदान्तयोविषयभेदं व्यवस्थापयति । अयमेव न्यायः प्रत्यक्षावगतसत्यस्य-मिथ्यात्वयोरपि, मिथ्यात्वात् संसारित्वादेरिख भावित्वात् सत्वस्य चासंसारित्वादेरिवातत्कालिकत्वान बाध्य बाधकमारः। प्रपञ्चसत्यस्यं हि सद्विवर्तघादे सत्तादात्म्यमा 'सन् घर:' इत्यादिप्रत्यक्षायसेयं न मिध्यात्य- विरोधि, किन्तु तदनुकूलमेव; अन्यथा सत्तादात्म्यमात्रेण सत्यत्वे प्रपञ्चस्य हैतमतेऽसत्ख्याति- वादे शुक्तिरूप्पादीनाम् , किंबहुना ? शशरङ्गादीनामपि सत्प्रतीतिस्वीकारान् सत्यत्वमापद्येत । अतः प्राञ्चसासरे श्रुतिविरुद्ध न प्रत्यक्षप्रमाणेन मिथ्यात्वबाधः । श्रुतिरपि जगत्कारणत्यादिना यावत्कार्यसत्त्वमेव तस्य सत्वं गमयति, न तु तद्वाधदशायामपि । अतः प्रपञ्चमिध्यात्ये प्रत्यक्षादिवाशिङ्काया अनवसरात् प्राधान्येन प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य वेदान्तविपयत्वे न कापि बाधा । किञ्च, भिध्यायपरत्यागमस्य प्रत्यक्षेण विरोधः कथमिति विवेचनीयम् । तत्र तयोविरुद्ध- विषयत्वं नोपपद्यते । प्रपञ्चः सत्य इति शानं 'सन् घटः' इति ज्ञानमेव यदि, तहिं तत् तेन सत्ता- दात्म्यस्यैवागमात् 'सदेवेदम्', 'अद्वितीयम्' इत्यध्यारोपापपादन्यायेन घटादेरध्यारोपितत्वस्य, अपवादस्य च निरूपणाद् न विरुद्धम् । ब्रह्म समपञ्चमिति ज्ञानमध्यारोपसिद्धम् । तत्र प्रत्यक्षेण ब्रह्म सापश्चमिति यदि ज्ञानं स्यात् , तर्हि ब्रह्म निष्प्रपञ्चमिति ज्ञानस्य तेन विरोधः स्यात् । न च ब्रह्म सप्रपञ्चमिति कस्यापि ज्ञानं सम्भवति । तदुक्तं भाष्ये- ·अद्वैतसिद्धः शाकावेदान्ते किं स्थानम् "ननु भूनवस्तुत्ये ग्रहाणः प्रगाणान्तरविषयत्वमेवेति चेदान्तवाक्यविचारणानर्धक्तय प्रातर ? न; इन्द्रियाविषय येन सम्बन्धामहणात् | स्वमायतो विषयविषयागीन्द्रियाणि न ब्रह्मविषयाणि । सतीन्द्रियविषयत्वे ब्रह्मणः, इदं ब्रहाणा सम्बई कार्यमिति गृह्येन । कार्यमा तु गृह्यमार्ग किं ब्रह्मणा सम्प्रदम्, किमन्येन केनचिता सम्ममिति ग शक्यं नितम् । अनेन स्पष्ट रवगम्यतेमा सपञ्चमिति शान न कस्यापीति, इति न प्रत्यक्षेण सप्रपञ्चत्वज्ञानेन ब्रहानिष्प्रपश्यत्वज्ञानस्य श्रीलस्य बाधः । सन् घट इति हि शान न नहा समपनत्वज्ञानम् , तत्त प.धाया मामानाधिकरणात् प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य साधरवेन, न बाधकम् । वस्तुतस्तु आगास प्रत्यक्षेणान्येन या प्रमाणेन विरोधशहा, तपरिहारथ पूर्वमीमांसाया. गर्थवादाधिकरणे सूत्रकारसद्भाष्यकारादिभित्र सम्पगेव विवेचितः । तत्र प्रपञ्चमिथ्यात्वसत्यत्य- विषयेऽपि तेनैत्र न्यायेन गतार्थत्यान्न तछड्का, परिहारो या कर्तव्यः । प्रत्यक्षस्य श्रुतिवाचकत्यशद्वापरिहारयोः पूर्वमीमांसामूलकत्वम् तत्र हि "शास्त्रदृष्टविरोधाच्च" इति सूत्रेण शास्त्रविरोधेन, दृष्टविरोधेन, शास्त्रविरो- धेन चार्थवादानाम्-"न चैतद्वियो ब्राह्मणा वा स्मोऽब्राह्मणा वा" इति, "को हि तद्वेद यदमुमिलोकेऽस्ति वा न या" इत्यादावमामाण्यमाराङ्कितम् । अत्रापि वेदान्तानां प्रत्यक्षवि. रोधेनागमविरोधेनेव चाप्रामाण्यमाशङ्कयते । तत्रार्थवादाधिकरणसिद्धान्तन्यायेनैवा गापि परिहारः सम्भवतीति भान येदान्तेषु प्रत्यक्षादिविरोधशङ्कापरिहारादिकं सप्रयोजनम् । तदीयसिद्धान्तन्यायो हि-"अप्राता चानुपपत्तिः प्रयोगे हि विरोधः स्यात् । शब्दार्थस्स्व- प्रयोगभूतस्तस्मादुपपद्येत" इति सूत्रसिद्धः । अयमत्र सूतार्य:- याऽऽत्मवपोरवेद मनस्तेय-यागन्तवादादिष्यनुपपत्तिरुक्ता, सा नात्र प्ररोचनात्वपक्षे । तत्र स्तेयादेः प्रयोगेऽनुष्ठाने ह्यधंवादानां विवक्षिते प्रत्यक्षतया तनिरोधन त्या विरोधः स्यात् । न चार्यवादरूपस्य शब्दत्यारित्यनुष्ठानरूपी दृश्यत इति । अनेनेदमवगम्यते--अनुष्ठापर योनिराकास- वाक्यार्थयोविरोधेऽप्रामाण्यशाऽवसरः, न तु निराकासवाश्यार्थनिष्पत्तेः पूर्व पदार्यान्वयदशायां विरोधः किश्चित्करः । तत्रार्थवादो विधिना पदेकवाक्यत्वेन मामाण्यात् पदस्थानीयः । अतः पदार्थान्वयदशायां तर विरोधो न किञ्चित्कारः। सावकाश निरवकाशादिन्याया हि निराकाहुयोरेव प्रमाणोविरोधशङ्कापरिहारः । न च प्रमिथ्याचपरत्यागमस्य प्रपञ्चसत्यत्वपरय प्रत्यश्चादेरा.

·अतः अद्वैतसिद्धेः शाहग्वेदान्ते किं स्थानम् गमस्य च विरोधो वाफ्यायोः । प्रपञ्चसत्यत्वपगणि हि 'सदेवेदम्' इत्यादि वाक्यानि सर्वाणि 'नेह नानाऽस्ति फिञ्चन' इत्यादिनिषेयापेक्षितप्रतियोगिममर्पयाग्निरोधवाक्यपदस्थानानि न स्वयं निराकासयाक्यार्थपराणि । पदस्थानीयेन राप्रपञ्चत्यपरेणं याक्थेन तदप्रपञ्चायपरवाक्यार्थस्य न विरोधः। अतः प्रत्यक्षागमादिविरुदलात् प्रपथमिथ्यात्वश्रुति- नान्यथा नयनमर्हति । अतोऽद्वैतपदार्थों बहुतरश्रुतिसिद्धः । माङ्कायो रनिएसजातीय तत्ममान- विषयं च "नान्तःप्रशं न यहिःप्रशं नोभयतःप्रशं न प्रशं नाप्रशं न प्रशानघनमव्यवहार्याग्राह्या. लक्षणाचिन्यमेकात्मप्रत्ययसार प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवं चतुर्थ मन्यन्ते" इति रामतापनीयोप- निषद्याम्नायते । तत्र ह्येतद्वाक्यानन्तरमेव-"स आत्मा स विशेयः सदोज्ज्वलोऽविद्यातत्कार्यहीनः स्वात्मबन्धुरो द्वैतरहित आनन्दरूपः" इति स्पष्टं दैताभावपरतयवाद्वैतपदं श्रुत्यैव व्याख्यायते । अतो भगवत्पादाभिमतमद्वैतमुक्तश्रुतिसिद्ध द्वैताभाययद्ब्रह्मपरम् , यदेवाधिकृत्य "अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति' शारीरिकमीमांसायां बादरायगाचार्यण सूषितम् । ब्रह्मपदार्थी जिज्ञासासूने मण्डनाभिमतो जीवात्मतत्त्वम् अन ब्रह्मपदार्थो मण्डनाभिमतजीवाश्रयाशानवादमनुसृत्य जीवात्मतत्यमेवेति भामती । तन्मते हि विशिष्टो जीवोऽहंपदार्थो बद्धः, अज्ञानोपहितं जीवात्मस्वरूपं कारणं तदनुपहित- मात्मस्वरूपं शुदमिति सिद्धान्तमिन्द्रादौ निष्पृष्टम् । विवरणमते तु यत्र मायाविशिष्टं ब्रह्म- कारणम् , तत्प्रतिबिम्बो जीय हत्यादि मन्यते, तत्र 'जन्माद्यस्येति' सूत्रसिद्ध जिज्ञास्य ब्रह्म जीवात्म. तत्त्वातिरिक्तमेव । जीवात्मतत्त्वब्रह्मपदार्थतायास्तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यमूलत्यम् तत्र प्रथममतेऽज्ञानं जीवाश्रितं तदुपाधिर्वा, निमित्तकारणमात्रमज्ञानावरणेन प्रपञ्चात्मना ब्रहाविवर्तमात्रतयोपयुज्यते । द्वितीये तु यत्र मायायाः, ब्रह्मणः, उभयस्य चोपादानत्वम् । तंत्र मायापरिणाम्युपादानम् , तदाभितं तद्विषयो वा ब्रह्म विवर्तोपादानम् । अयमपरो विशेषः-यत्प्रथममतेऽन्तःकरणादिबाह्यप्रपञ्चान्तस्य सर्वस्याधिष्ठानमज्ञानो. पहितं जीवात्मतत्त्वम् । द्वितीयमते तु मायाविशिष्टं जीवात्मतत्त्वतोऽतिरिक्तं ब्रहातत्वं सर्व- प्रपञ्चाधिष्ठानं ततो विलक्षणम् । अस्य प्रस्थानद्वयस्य मूलं "तदधीन वात्" इति सूत्रगतम्- "अविद्या स्मिका हि श्रीजशक्तिः परमेश्वराश्रिता मायामयी महासुषुप्तिः, यस्यां स्वरूपप्रतिबोध- ९८ ·अद्वैतसिद्धः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् रहिनाः शेरते संसारिणो जीवाः" इति भाष्यम् । तब "यदा तु जीयो महान् , तदापव्यक- साजीप्रमावस्य "महा: परममन्यकम्" इत्युक्तम् । "अविद्या धन्यतम्" इति भाष्यम् । आय भाष्यं द्वितीयस्य प्रस्थानस्य, प्रथमं तु मूलं द्वितीयस्येति विवेकः । अत्रे मीमांसम्बहामीमांसायां जिज्ञास्यतया प्रथमसूत्रे विवक्षितं ब्रह्मस्वरूपं कि मण्डनाभिमतजीवात्मतत्वम् , उत पक्षपादिकाभिमतमझतत्त्वमिति । (i) अपरमन जिज्ञास्यम्-के वाऽभिधेयं शारीररुपदस्याभिप्रेत्य ब्रह्मामीमांसाया अस्याः शारीरस्मीमांसेति समाख्या। (ii) अपरो विचारस्तु यशात्मतत्वातिरिक्त ब्रह्मतत्त्वमभिप्रेत्य ब्रहाजिज्ञासा, तहि कथमध्यासभाष्यस्य केवलमहमच्यासमात्रनिरूपणपरस्य ब्रह्ममीमांसया संगतिः १ तथात्मतत्य. मात्रजिज्ञासाया प्रस्तुतायामध्यासमाष्येणाहमध्यासमा साधयित्वा "जन्माद्यस्य यतः" इति कथं जारकारात्ये बालवणम् ! उभयत्रोपनिषदां अहासूत्राणाञ्च कपमेकवाक्यता ? (iii) अद्वैतसिद्धः स्वारस्यं क्मिात्मतत्त्वमात्रतात्मभिशाप्तायामुतान्यत्र, आहो उभयत्र । ब्रहाजिशासायां प्रस्तुतं ब्रह्मतत्वं जीवात्मतत्वमात्रमपि, तदतिरिक्तं ब्रहातत्वमपि, परन्तु प्रस्थानभेदेन, अतः सर्वा शारीरिकमीमांण, उपनिषदश्च केवलजीवात्मतत्त्वयाक्यपरतयाऽपि प्रस्थानभेदेन योजनमर्हन्ति । शारीरकपदार्थः, शारीरकमीमांसापदस्वारस्यं च मण्डनमते तत्र प्रथमे मते शारीरकपदार्थः शरीरे मनः शारीरः जीवात्मा, ततोऽज्ञाता) कन् प्रत्ययात् शारीरकपदं सन्दिग्धात्मतत्त्वपरमिति केवल जीवात्मतत्त्वसन्देहनिरासार्थ ब्रह्म- जिशासा । ब्रह्मपदेनापि जीवात्मतावमेव विवयो। एतदेवात्र भागत्यपि-"अथ यदसंदिग्धर- प्रयोजनच न तत्प्रेशावत्प्रतिपित्सागोचरः। यथा समनस्केन्द्रियसंनिकृष्टः स्फीतालोकमध्यवर्ती घटः, करटदन्ताया। तथा चेदं ब्रहोंति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । तयादि-बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाद्वाऽऽत्मैव ब्रोति गीयते । स चायं आकोटपतङ्गेभ्य आ च देवर्षियः प्राणभूमावस्येदंकारास्पदेभ्यो देहेन्द्रिय-मनो-बुद्धि-विषयेभ्यो विवेनाहमित्यसंदिग्घाविपर्यस्तापरोक्षानुभवसिद्धा, इति न जिशासास्पदम् । न हि जानु कश्चिदत्र सन्दिग्धे-'भई वा, नाहं वेति' इति । न च विपर्यस्यशि- नाहमेवेति । न चाई 'शः', 'स्थूल', 'गच्छामि' इत्यादिदेइधर्मसामानाधिकरण्यदर्शनादेहा- - ३ ·- अद्वैतसिद्धेः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् लम्पनोऽयमहङ्कार इति साम्प्रतमित्यादिना "न'चादम्' इति सर्यजनीनरफुटान्तरानुभयसमर्थितारमा देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तः शक्य उपनिषदा सदसरप्यन्यथयितुम् , अनुभवविरोधात् । नयागमाः सहसमपि घटं पटयितुमीयते। तस्मादनुभवविरोधादुपचरिताप एवोपनिषदः" इत्यन्तेन 'अ'मध्या- समाक्षिय "इदमत्राकूतमित्या"दिना "भवेदेतदेवं यदि 'अम्' इत्यनुभा आत्मतत्वं प्रभागेत । न त्येतदनि । यथा दि समस्तोपाध्यनवच्छिन्नानन्तानन्दचैतन्येकरगमुदासीनमेकमद्वितीयात्म. तत्त्वं श्रुतिस्मृतीतिहास-पुराणे गीयते । न चैतान्युपक्रम-परामर्शोपसंहारः क्रियासमभिहारेणेगा- स्मतत्वमभिदधति तत्पराणि सन्ति । शस्यानि शरणाप्युपचरितार्थानि कर्तुम्" इत्यादिना 'स्थूलोऽहम्', 'अन्धोऽहम्' 'गच्छामि' इत्यादयोऽप्यभ्यासतया व्याख्याताः। तदेवमुनोन क्रमेणाई- प्रत्यये पूतिष्माण्डीकृत, भगवती श्रुतिरप्रत्यूहाक्र्तृत्व-भोक्तृत्व-मुग्व दुःख शोकायात्मत्यमहमनु- भवप्रसजितमात्मनो निषेधमईतीति सिद्धान्तयन्ती जीवात्मतचमेव ब्रह्मपदार्थ इति विवेचयति । इदं हि जीवाश्रयोऽशानमिति मण्डनसिद्धान्तम् , तदगिमतं विशिष्टोपहितानुपहित- भेदभिन्नमात्मतत्त्वं मण्डनाभिमतं मूलीकृत्येति मण्डनपृष्टसेवी वाचस्पतिः। अन विशिष्टं जीव- मादाय पूर्वपक्षः, अनुपहितं संविन्मात्रमादाग सिद्धान्तः । “जन्मायस्य यतः" इति सूत्रम्, "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्याद्युपनिषदश्योपहितं जीवात्मतत्त्वं कारणमभिप्रेत्य । जीवात्मतत्त्वब्रह्मतायां तैत्तिरीयोपनिषत्स्वारस्यम् एतन्मते हि "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इति ब्रह्मवल्लयामनुपहितं ब्रह्म प्रस्तुत्य, "तदेपाऽभ्युना सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" इति सत्य-ज्ञानानन्तरूपेणा- नाद्यविद्याकल्पितभेदभिन्नेन जीवात्मतत्त्वमशानोपहितं कारणत्वेन प्रस्तुत्य, तस्यैव "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः" इत्यादिना सर्वजगत्कारणत्वमुपक्षिय, तदेवाऽन्नमय प्राणमय-मनो- मय-विज्ञानमयानन्दमयात्मना जानवप्नविशिष्टाहमर्थजीवात्मनोपसंहृत्य, तदधिष्ठानतयाऽनुपहितं जीवात्मतत्त्वं 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति" विविच्य, तदेव विपरीतकमेगानन्दवल्ल्यां "यनो वा इमानि भूतानि" इत्यनुष्यानमयादीनां तत्तकारणानादिरूपमज्ञानोपहितकारणस्व. रूपान्तं निष्कृष्य, तस्यापि "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्टेति" सर्वाधिष्ठानतया प्रस्तुतेऽनुपहिते "ब्रह्मविदा- प्नोति परम्" इति परमप्रकृते शुद्धे ब्रह्मणि पर्यवसानम्-"सैघा भार्गपी कारणी विद्या । परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता" इत्युपरह्रियते । इदं च पुच्छं ब्रह्म जीवात्मतत्वमेवेत्यानन्दमयप्रकरणान्ते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे". त्युपसंहारानन्तरं "तस्यैष एव शारीर आरमा यः पूर्वस्य” इति वाक्येन जीवात्मतत्वमेवेति निर्णीयते ।

·१९ अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्ते कि स्थानम् तदनन्तरं "सोऽकामयत बहु या प्रजाये" इति, "वहा पुळं प्रतिष्ठा "इति नपुंगकरदाशब्देन" भरतुतलापि असणः सः' इति पुलिझेन गच्छब्देनानुकारणान जीयात्मतत्वातिरिक्त बहार मुख्यार्थ इति गम्यते । अओ "जन्मायय पतः" इति सूत्र हालक्षणा) प्रवृत्तसाप्यमानोपहित. जीवतत्तविषयकत्यमेवेति प्रतीयते । - अत्र "सोऽकामयत्त" इत्यात्मतत्त्वं प्रत्य "इदं सर्वमसजत यदिदं किञ्च" इति सर्वजगत्कारणवं यद्वर्णितम् , तदेव "तस्मादा एतस्मादात्मग आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । बायोरग्निः । अग्नेरापः। अद्भयः पृथिवी । पृथिव्या औषधयः । औषधीभ्योऽनम् । मन्ना- स्पुरुषः { "या एव पुरुषोऽनरसमयः" इत्युपक्रमेऽपि ब्रह्मवल्ल्यामानातम् । एवं चात्मा तत्त्वस्येय प्रक्षपदार्थत्वमादाय तैत्तरीयोपनिषद् प्रवृत्ता, अध्यासभाध्यमपि । अयं चार्थो भगवत्पा- दानां दशलोक्यापि व्यक्तीक्रियते । इयमन दशश्लोकी-- दशश्लोक्या जीवात्मतत्यवाहतायां मूलता न भूगिन तोयं न तेजो न वायुर्न सं नेन्द्रियं या न तेषां समूहः अनेकान्ति कत्यात मुधुप्सैकसिद्धस्तदेकोऽवशिष्टश्शियः केवलोऽहम् ॥ न वर्मा न वर्णाश्रमाचारधा न मे धारणा ध्यागयोगादयोऽपि । अनात्मायोऽई ममाध्यासहानात् तदेकोऽवशिष्टशिवः केवलोऽहम् ।। न माना पिता वा न देवा न लोया न वेदा न यशान सीथै ग्रुयन्ति । मुगुमो निरसातिशून्यामात्यात् तदेकोऽवशिष्एशियः केवलोऽयम् ।। न गांख्यं न शैवं न तत्पाश्वगन जैन मीमांसकादेमंत का। विशिष्टानुभूत्या विशुद्धात्मकत्वात् तदेकोऽवशिष्टरिशयः केवलोऽहम् ॥ न चोर्ध न चाधो न चान्तर्न बाह्यं न मध्यं न तिर्यइ न पूर्वाऽपरा दिक् । पियव्यापकन्यादलण्डैकरूपस्तदेकोऽवशिष्टस्चिय' फेवलोऽहम् ॥ न शुलं न न रतं. न पोतं न कुज न पीनं न हृस्वं न दीर्घम् । अरू तथा ज्योतिराकारकत्यात् नदेकोऽवशिष्ट शिवः केवलोऽहम् ॥ नशारतानशास्त्रं न शिष्योन शिक्षा न च त्वं न चाहं न चायं प्रपञ्चः । स्वरूपाययोधो विकल्पासहिष्णुलदेकोऽवशिष्टशिवायः केवलोऽदम् ।। न जापन मे स्वप्नको वा मुपुतिः न विश्वो न या तेजसः प्राज्ञको वा।

·२० अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् अघिद्यात्मकत्वात् प्रयागो तुरीयस्तदेकोऽवशिष्टशियः केवलोऽहम् ॥ अपि व्यापात्यादि तत्यप्रयोगात् स्वतस्सिद्धभावादनन्याधयत्यात् । जगत्तुन्छमेतत्समस्त तदन्यत् तदेकोऽवशिष्टरिदायः केवलोऽहम् ।। न च तदन्यद् द्वितीयं कुतः स्यात् न वा वलयं न चाकेयलत्यम् । न शून्यं न चाशून्यमद्वैतकस्यात् कथं सर्ववेदान्तसिद्ध प्रवीमि ॥ इति । अत्र हि "न भूमिर्न तोमि"त्यादिना "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः, आकाशाद्वायुः" इत्यादिना पञ्चभूततादात्म्यं नामदयस्थानमयस्वप्नावस्थ-प्राणमय-मनोमय विशान- मयमुपुप्त्यवस्थानन्दमयातिरिक्तं सर्वाधिष्ठानमनुपहितमात्मचैतन्यं तत्तदुपाधिविविक्तसंविमात्र- स्वरूपेणानुसन्धीयते । तत्र "तदेकोऽवशिरश्शिवः केवलोऽम्" इति, "तुरीयं शियमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते" इति माण्डूक्योपनिषदर्थस्तनदुपाधिव्यनिरिक्तात्मस्वरूपनिरूपणपरेण, अपरेण भागेन चानुसन्धीयते । तथा चात्मनत्यमनुपहितमेव सर्ववेदान्तसिद्धमिति भगवत्पादैः प्रतिपाद्यते । तदधान्तिमे श्लोके "न चैकम्" इति, "सर्ववेदान्तसिद्ध त्रीमि" इत्यवाङ्मनसगोचरत्वं प्रतिपाद्यते । अव्यासभाष्यमध्यमध्यासनिरूपणमात्रेण तदतिरिक्तजगत्कारणत्वाध्यासानिरूपणेऽप्यात्मानं कृतकृत्यं मन्यते । तदतिरिक्तात्मतत्वमेव ब्रह्मतत्वमिति पक्षे तु जन्मादिसूत्रेणाध्यासभाष्यविषयस्य ब्रह्मणो लक्षणम् , अहमध्यासभाध्येण त्यहमध्यासमात्रनिरूपणमिति भिनयाक्यताऽध्यासभाष्य- लवणसूत्रयोरापद्येत । एवमध्यासभाष्येण सर्वजगदध्यासानिरूपणाजन्मादिसूत्रतद्विपयाः कारणवाक्यानि च न निर्विशेषपरतया व्याख्यानमहेयुः, इति जीव-ब्रीक्यमेव शाङ्करमतेऽपि घेदान्तार्थः स्यादित्यद्वैतसिद्धान्तस्यौपनिषदत्त्वं मण्डनसिद्धान्ते भाष्याभिमत एव विश्वस्यो । इदमेव तत्वं मनसि निधायाद्वैतसिद्धिरपि निबन्धः- "मायाकल्पितमातृतामुखमृपाद्वैतप्रपञ्चाश्रयः सत्य ज्ञान-सुखात्मकः श्रुतिशिलोत्थाखण्इधीगोचरः । मिथ्याबन्धयिधूननेन परमानन्दैकलानात्मक मोनं प्राप्त इव स्वयं विजयते विष्णुर्विकल्पोज्झितः ॥" इति मङ्गल श्लोकेनोपक्रमते। . अद्वैतसिद्धिमङ्गलश्लोकस्य लघुचन्द्रिकादेश्च जीवात्मतत्त्वतायां मूलता अयं हि श्लोको ब्रह्मानन्देन लघुचन्द्रिकायामेवं व्याख्यायते, विलेशेन च । तत्र ब्रह्मा. नन्दीयं व्याख्यानम्- .

·- अद्वैतसिद्धः शायरवेदान्ते किं स्थानम् "विष्णुः व्याप जीवस्वरूपम् । मो प्राप्त इव स्वयं विजयते । कीदृशो विष्णुमक्षिं प्राप्ति इव । अखण्डधीगोचर इति । संसर्गाविषयकमनोवृत्तिविशेषविषयीभूत इत्यर्थः । ननु ताराधी- विषयत्वे मोक्षमाप्ति प्रति नोद्देश्यतावच्छेदकत्यसंभवः; उद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिन्नत्यस्य विधेयगतत्वेन व्युत्पत्तिसिद्धस्य प्रकृते याधात् । यदा हि ताहराधीविषयीभूत आत्मा, तदा तस्य न मोक्षः; तसाविद्यालपबन्धशून्यामरूपत्याभावात् । अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च पन्ध उदाहृतः । निवृत्तिरारमा मोहस्य जातत्वेनोपलक्षितः॥ इति च । अविद्याया अन्तमयः संस्कारादिकार्यरूपेणाप्यनवस्थानात् । सा स्थूलरूपा संस्कारादिरूपा च । तथा च विदेहताकालीनोऽस्मय एव मुग्थ्यो मोक्षः । शातत्योपलक्षित आत्मापि विदेशमा कालीन एव । जीवन्मुक्तिकालीनस्य शातत्योपस्तित्वस्यापि कदाचित् सभवेन ज्ञातत्वेनोपलक्षितत्वस्य सदाऽसंभवात्तदुपलक्षितस्यैव मोहनिवृत्तित्वम् , जीवन्मुक्ती संस्कारादि- रूपेण मोहराचात् , स्यूलाशाननिवृत्तेतात्यशानविशेषादिमनःपरिणामरूपतासंभवेन शामरूप- लासंभवाच । न चोक्तविषयत्यक्षण एव तादृशाविद्यास्तमयः छम्भवति; चरमधीरूपविद्यावत: क्षणस्याविद्या-तत्प्रयुक्त दृदयविदिष्टकालपूर्णत्वामावनियमेन रिद्वस्याविद्यास्तमयस्य विदेहताकाली नस्य विद्यापति क्षणे संभवाभायात, आदमियानन्धविधूननेन विकल्पोज्झितः" इति । नाक्याज्ञानरूपन्धरा ताशास्तमयेन शून्य इत्यर्थः । अत्र बन्धस्य मिध्यालोक्त्या तदुच्छेदस्य ज्ञानाधीनत्वज्ञापनेन न ज्ञानोत्पत्ति- कालीनत्यमिति ज्ञापितम् । तया च उद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिन्नत्वबोधस्योत्सनियत्वात् सद्यकालीनद्वयणुरुपक्षकजन्यतासम्बन्धेन कर्तृाध्यकानुमिती निरवच्छिन्ने कर्तरि विधेये ताधकालावच्छिन्नत्वबोधवत् प्रकृतेऽपि तस्य बाधितत्यान्न तत्र तोपः । अन अन्धविधूनन- मविद्यातत्कार्यशून्यत्वम् , दृश्यशून्यत्मनादेसाधारणदृदयशून्यत्वमिति तयोर्भेदः । विधुननेनेति तृतीया ज्ञापाहेती, न तु कारकहेती । नाविद्याया अस्तमयो नाम व्यावहारिखध्वसरूपो विद्या- जन्योऽस्मसिद्धान्ते स्वीक्रियते, दृश्यान्तरप्पंछो वा तजन्यः । तथा सति तस्य निवर्तकाभावेन "विधानामरूपाद्विमुकः" इत्यादिश्रुतिचोधितस्य विदुपि सर्वदृश्योच्छेदस्य बाधापतेः । तत्वज्ञानो- स्पत्तिद्वितीयक्षणे हि तत्पशानादिसर्वतश्यनाशोत्पादादुक्तक्षणद्वितीयशण उक्तनाशस नाशोत्परय- संभवः, तत्वज्ञानजन्यस्य नाशस्वैर तत्त्वज्ञाननाशहेतुत्वे स्वीकृतेऽन्युक्तमाधापत्तेस्तादवरप्यात् । तस्वशानजन्यस्य दृश्यान्तरनाराय, वन्यज्ञानस्य च यौ नाशौ त्योनाशामात्तयोः स्वनाशबार- अत - ·. न अद्वैतसिद्ध शावर वेदान्ते किं स्थानम् स्वीकारेऽप्युक्तापत्तितादयस्थ्यात् , अप्रामाणिकानन्तनाशकल्पने गौरवाच । समाचरमतत्त्व- ज्ञानस्य दृश्याश्रयकालपूर्वयाभारनियम एव योफियते, न तु गाशहेनुत्यम् । यत्तु बद्धपुरुषैःप्रतीतिकमस्तमयादिकं कल्प्यते, न तस्य नाश हेतुत्यम् । यद्यपि शापकहेतुत्वमपि दृश्यास्तमयं प्रत्यविद्याम्तमयत्वेन नास्ति; जीवन्मुन्ने प्रातीतिकाविद्यास्तगये तयभिचारित्वात् , जीवन्मुक्ते प्रातीतिकस्य दृश्यास्तमपस्य कल्पने नियमामात् ; तथापि दृश्यास्तमयकालीनत्य- रूपेणाविद्यास्तमयस्य दृश्यास्तमयं प्रयस्येवेति ध्येयम् । अथपा माऽनु मातीतिक ताशाविद्यास्तमयादिकम् , अविद्योच्छेदोपलक्षितः पूर्णा- नन्दरूप आत्मा मोश्वः । अविद्योच्छेदश्च तदीयस्थूलसूक्ष्मरूपाश्रय कालपूर्ववाभावः सर्वदृश्याश्रय- कालपूर्वस्वाभावरूपेण दृश्योच्छेदेन व्याप्यः; मोक्षस्य दृश्योच्छेदोपलक्षितात्मरूपकैवल्यरूपत्वात् । यद्वा--गनु दृश्योच्छेदस्तत्त्वज्ञानोत्पत्तिक्षणे संभवति; अनादिदृश्यानां शानानुच्छेद्यन्यात् , अविद्या-तत्कार्ययोरेव तदुच्छेद्यत्यात् । तत्राह-मिथ्यावन्धेति । मिथ्या. बन्धविधूननेन विकल्पोज्झित इति योजना। तथा च अविद्योच्छेदेन दृश्योच्छेदयानि त्यर्थलामात्-अविद्योच्छेदस्य दृश्योच्छेदव्याप्यतालाभेनाविद्यारूपयन्धस्य मिथ्यात्वोक्त्या:- विद्याप्रयुक्त दृश्यमानस्य मिथ्यात्वलाभेनानादिदृश्यानामपि शानोच्छेदलाभादुत्तन्याय- तायाः सम्भयः । तथा च सर्वदृश्योच्छेदोपलचितपरमानन्दरूपात्मरूपकैवल्यप्रातिस्तत्वशानो- त्तरमेन, न तमगे, इति नोद्देश्यतावच्छेदकधीविषयस्वकालीनत्वं विधेये मोक्षलाभे विवक्षितम् । उन्सित इति निष्ठाप्रत्ययेनोच्छेदस्यातीतकाले मोक्षप्राप्ते भादत्यन्ताभावत्वविशिष्टरूपस्यो. च्छेदस्यापि दृश्ययात्तादृशे मोशकाले तस्यातीतत्वादिति भावः । मोक्षं कीदृशम् ? तत्राह-परमेत्यादि । निरतिशयापरिच्छिन्नसुखमात्रस्वरूपमित्यर्थः । ननु मुनस्य प्रकाशकाभावेन प्रकाशत इत्यर्थ विजयत इत्युक्तम् , तताह-स्वमिति । प्रकाश- सम्बन्धकं विनवेत्यर्थः । नन्वे विजयत इत्यनुपपन्नम् ; तस्यापि प्रकाशसम्बन्धार्थकत्वात् । स्त्रयमित्यस्य प्रकाशान्तरं विनेत्यर्थकत्वेन विजयत इत्यस्य सात्मप्रकाशसम्पन्वार्थकत्वेऽपि विष्णोर्डश्यत्वेन मिध्यात्वापत्तिः । अथ विजयत इत्यस्योत्कर्षान्तरमेवार्थः, न तु प्रवाशसम्बन्धः । तदा प्रकाशमानन्दरूपत्यालाभेन मोक्षस्य प्रयोजनमालामः । तत्राह-सत्यज्ञानमुग्यात्मक इति । यथारमन आनन्दत्वेनानन्दरूपं मोक्ष प्राप्त इत्युक्तम् , अत एवानन्दावाप्तिबोधकर्ते- रनावृतानन्दैक्यमर्थः, न त्वानन्दसम्बन्या, तथा प्रकाशरूपत्वेन विष्णोः प्रकाशत इत्यत्यानावृत- चिदभेदबोधकत्यम् , न तु प्रकाशसम्बन्धार्थकत्वम् । तथा च दृश्यत्याभारान मिथ्यात्वापत्तिः ।

·- अद्वैतसिद्ध शायरवेदान्ते किं स्थानम् न च प्रमालपतोकियति वाच्यम् । अपरोक्षव्यवहारयोग्यसुतस्यैर पुरुषार्थरम् | उत्त- योग्य. चानातनिपत्येन तादृशनिवादात्म्येन या। तबोतरूपानन्दसान्याभावेऽप्याद्य- मस्तीति ज्ञापनार्थ वेन तस्याः सार्थस्यात् । ननु ज्ञानस्याज्ञानतत्कार्यविरोधितायाः शुक्त्यादिशान- स्थले दृष्टतया युक्तत्वेऽप्यनादिसाधारणदृश्यमाविरोधात्यमदृष्टयान युक्तम् , तबाह-गाये- त्यादि । गायमा कल्पितं प्रयुक्तम् । आ एव मृणाभूतं यन्मातृत्तामुखं प्रमानृत्यादिरूप वैत- मात्मभिन्नं तदभिन्नपञ्चाश्रय इत्यर्थः । तथा च शुस्याद्यज्ञानस्ये चिनिएनत्सम्बन्धादेरपि सत्प्रयुक्त येन शुस्यादिज्ञानस्य चद्विरोधिताया दृष्टता ब्रह्माज्ञानस्यापि ब्रह्माशानप्रयुक्नदृश्यमाव- विरोधित्वं युक्तमिति भावः । मृपावतादिज्ञानस्य तद्विरोधिताया दृष्टतया ब्रह्मज्ञानस्यापि बहा- ज्ञानप्रयुक्तदृश्यमात्रविरोधिधं युक्तमिति भावः । मृपाद्वैताश्रयस्त्रोक्त्या मुमुक्षावानाधिकारी सूचितः । नन्वखण्डनहाकारशानस्य दृश्योच्छेदकाचे आपतिशानरूपस्यापि तस्य तत्त्वात् , तत्राद-श्रुतिशिवोत्येति । अतीनां कर्मोपासनाकाण्डरूपाणामुपकार्यत्वेन शिखेवमुख्यम् यन्महा- वाक्यं तजनितेत्यर्थः । तथा च निकामको नानुपापनदारचितद्विनिमताद्वारोक्त- श्रुत्युपतवायजन्यज्ञान तदिति भावः । अत्र विद्यलेशीय विवरणं यथा--वयं तु विष्णुः जीवः वस्तुतः सत्पशानसुखात्मकोऽपि सन् ( अशाते कन् ) मायाकल्पितमानामुखपाद्वैतप्रपञ्चायो जातः, मुक्तोऽपि सन् अज्ञानेन यदत्वेन प्रान्त इत्यर्थः । ततश्च वस्तुनो बदस्य तत्वेन भ्रान्तस्य मुमुक्षासंभवात् सः मुमुक्षुः सन् गुरुमनुस्तः, तनस्तदुपदिश्रुतिशिखोत्याखण्डधौगोचरोऽभूत् । निष्कामामोपासनानुठानेन शुद्धकाग्रचित्तः सन् आत्मानं सत्यज्ञानमुखरूपग्रह्मत्वेन साक्षात्कृतवान् । ततश्च मिथ्यारन्धविधून- नेन विकल्पोलिझतो मिथ्यानन्धापगमात् तत्प्रयुक्तविकल्पेन दुःखेन रहितः सन् परमानन्दैक- तानात्मक मोक्षं प्राप्त इव ! अवाजतसम्बन्धभ्रमस्यैव सत्वात् , मोक्षरूपम तत्सम्बन्धामायोचवे- त्युक्तम् । ईदृशः सन् विजयते स्वप्रकाशरूपोत्कर्षयानित्यर्थः । लघुचन्द्रिकादितात्पर्यनिष्कप जीवात्मतत्त्ववातायाम् अयं हि श्लोकः--विष्णुः"ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति प्रस्तुतमनुपहिलं शुदमात्मतत्सम, - अनायविद्याप्रयुनजातामातविभागवत्सत्यज्ञानानन्तरूपमनानोपहितं कारणस्वरूपामापन्नम्, माया- রিসাংবাণাগঃ, আকাহাখানদয়াবাশ্বাণ ভয়ানমায়- विशिष्ट जीवामस्वरूपम, अखाधीगोचरः, तदुपाध्यायविद्यास्थाने प्रमाणजन्यवृत्युग्धानेना.

·नान्वितं स्यात् । अद्वैतसिद्धः शादरवेदान्ते कि स्थानम् नायविद्यानित्या सत्ययुक्तशातासातविभागणून्यम् , मिथ्यावन्धविधूनने शिफापोसित: अग्यण्डाकारवृत्याऽनायशाननिवृत्या विगलिततत्प्रयुक्तसर्यविकल्पहीनम् , तत एर मोक्षं प्राप्त इव मुक्तात्मस्वरूपं स्वयं विजयो । अनिर्वचनीयस्याशानस्य तत्प्रयुक्तस्य चाभावेन शाशातविभागशून्यायेन प्रमागण्यापार विनय स्वप्रकामं भानीति पूर्वोतं तत्तिरीय. मर्थमेव गृह्णाति। विष्णुपदेनारमतव्यतिरिक्तदातत्ववियशायां मोक्ष प्रास वेति यन्धस्य तत्रामसकत्वात् , इति पूर्वोक्तरीत्या माण्डूक्योपनिषदर्थस्या- गमवाध्याद्वैतालातशान्तिप्रकरणचतुष्ट यात्मकगौडपादकारिकोप हितस्य जामत्स्यप्नमुत्ययस्था- प्रयातीतात्मतत्वस्यैर तैत्तरीयोपनिएयपि प्रतिपादनान्माण्डूक्योपनिषदेकवापनायुक्तमङ्गल श्लोकस्य तैत्तरीयोपनिषदश्च सिद्धयति । श्रुतिशिखोत्याखण्डधोगोचर इति पदेनाखण्डार्थशानस्य वेदान्तोत्थत्यपर्णनाच्छान्दापरो. क्षत्वं मूल्यत इव, परन्तु भामत्यभिमते शान्दपरोक्षतावादेऽयभिहितान्ययेऽर्थजन्य वेऽपि शान्द- योधस्य शब्दप्रयोज्यत्वमात्रेण शब्दयोधव्यवहारवद् भामत्यभिमते शाब्दपरोक्षयादेऽपि ध्यान- सहकृतमनोजन्य-वेऽप्यखाडाकारज्ञानस्य ध्यानस्य शन्दमूलकवाच्छान्दिकत्यव्यवहार उपपद्यते । तत्रायं निष्कर्षः-भामतीमते निदिध्यासनमङ्गि, श्रवणमनने अङ्गे प्रस्थानान्तरे श्रवणमङ्गि, मनननिदिध्यासने अङ्गे । मतदयेऽपि ब्रह्मणोऽखण्डाकारसाक्षात्कारो मोक्षसाधनमिति समानम् । अधिकं तृतीयपरि छेदसमालोचनावसरे व्यगीभविष्यति । प्रश्नोपनिषदो जीवात्मतत्वब्रह्मतायां मूलता तत्रालातशान्तिप्रकरणान्ते "नेतद् बुद्धेन भापितम्" इति वर्णनात्तस्य सौगतसिदान्तपरत्वं भवतीति पण्डितप्रवरश्रीविधुशेखरशास्त्रिणां मतमिति केचनाक्षिपन्ति, परन्तु नात्र बुद्धपदं सौगतपरम्, किन्तु तत्वज्ञानिपरम् | तेनानुपहितमात्मतत्त्वमिदं प्रत्यस्तमितभेदं सन्मात्र वाङ्मनसागोचरं संविन्मात्ररूपमवाच्यम् , लक्ष्यं वेत्येव बोध्यते, यदेव प्रश्नोपनिषदि षष्ठप्रश्नोप- संहारे "अवचनेन प्रोवाच" इति वक्तुमशक्यमित्येव वियक्ष्यते । अज्ञानादिसर्वबन्धनिवृत्तौ केवल चिन्मात्रे ज्ञाताज्ञातविभागशून्ये यत्र- न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वा मुक्तिरित्येषा परमार्थता ॥ इति परमार्थतः सर्वामावः प्रतिपादते । इदमे मूलीकृत्य- ·49075 अद्वैतसिद्धेः शायरवेदान्ते किं स्थानम् चित्रं पटतरोर्मूले वृद्धाः शिष्या गुहयुवा । गुरोतु मौनं व्याख्यान शिष्यास्तु छिन्नसंशयाः ॥ इति । न चात्र शविषाणादिवदसत्वं दैतप्रपञ्चत्य मन्यते, किन्त्यविद्यानिवृत्या सर्वाभाव एय, शविषाणादितुल्यत्वाभावात् । अतो "नेतद् बुद्धेन भापितम्" इति वचनस्य प्रश्नोपनिषदः पष्टप्रश्नेनैकवाक्यतया प्रश्नोपनिषदेकवाक्यताप्यनुपहितात्मपरमात्मतायामुपपद्यते । कठवल्ल्या जीवात्मतत्त्वब्रह्मतायां मूलता कठवल्ली तु- येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येक नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्ययाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः ।। इति प्रश्नोत्तरं प्रक्रम्य विशिष्ट जीवस्वरूप शरीरातिरिक्तमसंसायनुपहितमात्मताव- अन्यत्र धर्मादन्यवाधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याध यत्तत्पश्यसि तद्वद ।। इत्याग्नाति । न चानासंसारिमतत्यातिरिक्तं ब्रह्मतत्वम् । 'येयं प्रेते विचिकित्से ति प्रश्नो हि जीवाममात्रविषयः, न तु तदतिरिक्त महाविषयः; "अन्यत्र धर्मादन्यवाधर्माद्" इत्यस्यापि प्रकृतसंसारमतवस्यासंसारिस्वरूपत्वविवक्षायामेव तात्पर्यात् , अन्यथा "अन्यत्र धर्मादन्यत्रा- धर्मात्" इत्यस्य जीवात्मतत्वातिरिक्तनापरतायामयं प्रश्नस्तरीयः स्यात् । न च तुरीयः प्रदनः कोऽपि स्वतन्त्रो नचिकेतोऽभिमतः । नचिकेवा हि-- देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिोतो वृणीष्य मा मोपरोधोरतिमा सजैनम् ।। इति वरान्तराय बहुधा प्रलोभितोऽपि- देवैरपि विचिकित्सितं किल खञ्च मृत्यो यन्न विज्ञयमात्य !

·अद्वैत्तसिद्धेः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् वसा चास्य स्वारशोध्यो न लभ्यः गान्यो पर एक्स्य तुल्यः कश्चित् ।। न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्रादम चेत्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं यरस्तु मे वरणीयः स एय॥ इति वरान्तरं प्रत्याचष्टे । यति चैयम्-"अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्" इत्यत्र चतुर्थ- प्रश्नकल्पनायां प्रकरणविरोधोऽपि । “আনুমানিকমণা হয়খিত সাশ্যাম কালিন্য ভালবায়ক "त्रयाणामेव चैयमुपन्यासः प्रश्नश्च" इति सूत्रेण प्रश्नत्रयोपपत्तिं तत्रोपपादयति । इदच तत्रत्यं भाष्यम्- "इतश्च न प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वम् , ज्ञेयत्वं या, यस्मात्त्रयाणामेव पदार्थानामग्नि- जीव-परमात्मनामम्मिन् ग्रन्थे कठवल्लीषु वरप्रदानसामद्वितन्यतयोपन्यासो दृश्यते" इति । "तत्राग्निविषयक एका प्रश्नः, द्वितीयस्तु जीवविषयकः, तृतीयस्तु परमात्मविषयः । प्रतिवचनमपि- लोकादिग्नि तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्या यथा वा॥ इत्यादिनाऽग्निविषयम् , हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम । योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुमन्येऽनुमंयन्ति यथा कर्म यथाश्रुतम् ।। इति व्यवहितं जीवविषयम्- "न आयते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादि बहुप्रपञ्चं परमात्मविषयं निर्दिश्यते । नैव प्रधान विषयः प्रश्नोऽस्ति, अनोऽपृष्टत्वादनुपन्यसनीयत्वं तस्येति । अत्राह-योऽयमात्मविषयः प्रश्नः "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्ति" इति, किं स एवायम्-"अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्" इति पुनरनुकृप्यते, किंवा ततोऽन्योऽयमपूर्वः प्रश्न ·अद्वैतसिद्धः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् उत्थाप्या इति । किशातः! स एवायं प्रश्नः पुनरनुकापत इति ययुच्येत, द्वयोरात्मविषययोः प्रश्नयोरेकतापत्तेरग्निविषय आत्मविषयश्च द्वाय. प्रश्नी, इत्यतो न वक्तव्यं त्रयाणां प्रश्नो- पन्यासाविति । अथान्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्पाप्यत इत्युच्येत, ततो यथैव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकापनायामदोषः, एवं प्रश्नव्यतिरेकेगापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोपः स्यादिति । अत्रोच्यते-नैवं वमिद वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्न कश्चित् कल्पयामः; वास्योपक्रम सामात् । वरप्रदानोपमा हि मृत्युनचिकेतःसंवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिराधमासेः कठवल्लीनां लक्ष्यते । मृत्युः किल नचिकेतसे पित्रा प्रहिताय. त्रीन् यरान् प्रददौ । नचिकेताः किल तेषां प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं यो, द्वितीयेनाग्निविद्याम, तृतीयेनात्मविद्याम् । तत्र यदि "अन्यत्र धर्मात्" इत्यन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत, नतो बरमदानव्यतिरेकेणापि प्रश्न- कल्पना स्यात् । , ननु प्रष्टव्यमेतत्-अपूर्वोऽयं प्रदनो भवितुमर्हति । पूर्वी हि प्रश्नो जीवविषयः " प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्ति नास्ति" इति विचिकित्साभिधानात् । जीवश्च धर्मादिगोचरत्वाद् न-अन्यत्र धर्मान्" इति प्रस्नमहति । प्राज्ञस्तु धर्माद्यतीतत्वात् "अन्यत्र धर्मात्" इति प्रश्न- मर्हति । प्रश्नच्छाया च न समाना लक्ष्यते; पूर्वस्यास्तित्व-नास्तित्वनिषयत्वाद् उत्तरस्य धर्मायतीत- वस्नुविषयत्वात् । तस्मात् प्रत्यभिज्ञ नाभावात् प्रत्नभेदः, न पूर्वस्यैयोत्तरभानुकोणमिति चेत् , न; जीव-पारयोरेवत्वाभ्युपगमात् । भवेत् प्रष्टव्यभेदात् प्रश्नभेदो यद्यन्यो जीवः प्रागात् स्यात् । लन्यतमलि "तत्वमसि' इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः । इह च "अन्यत्र धर्मात्" इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इति जन्म-मरणप्रतिषेधेन प्रतिपाद्यमानं शारीर- परमेश्वरपोरमेदं दर्शयति । इति हि प्रसङ्गे प्रतिषेधी मागी भवति । प्रराङ्गध जन्म-मरणयोः शरीरसंसाच्छारीरस्य भवति, न परमेश्वरस्य । यत्तु प्रश्न यायावलक्षण्यमुत्तम् , तददूपणम् । तदीयस्यैव विशेषस पुनः पृच्रथमान- लात् । पूर्वत्र दि देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वं पृष्टम् , उत्तरत्र तु तस्यैवासंसारित्यं पृन्ख्यत इति । अनेन चेदमश्रामने-जीवस्योपहितानुपहितभेदेन भेदं गृहीत्वाऽनुपदितमात्मतत्वमेव कटवल्लीप्रतिपाद्यमिति । अनाधिकरणभाष्य जीवात्मतत्वग्रहतायां मूलम् "अत्ता चराचरप्रहणात्" इत्यत्र-- , ·२८ अद्वैतसिद्धः शायरवेदान्ते किं स्थानम् यस्य प्रदा च क्षत्रं चोभे भवत भोदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद. यत्र सः ।। इत्यत्र कठवल्यां प्रतिपाद्यमानोऽचा संहर्ता, न तु मोक्का जीवोऽन्यो वेति सिद्धान्तितम् । तत्र हि वाक्ये सः अत्ता यत्र तन्न मुविशेयमिति प्रतिपादनात् सष्टि-स्थिति-संहारकर्मज्ञानो- पहितं कारणमात्मतत्त्वमपि विशिष्टो जीव इवानुपहित आत्मतत्त्वे पर्ययस्यतीति शाप्यते । तच्चानु. पहितमसंसार्यात्मतत्त्वमेवेति तत्रापि व्यक्तम् । गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणभाप्यं जीवात्मतत्त्यग्रहतायां मूलम् "गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्" इतिसूत्रव्याख्यानावसरेऽपि विज्ञानात्म- परमात्मानाविहोच्येयातामिति सिद्धान्तं प्रस्तुत्य, तयोः परस्परविलक्षणत्वात् संसारित्या- संसारित्वयोर्जीवपरमात्मनोश्छायातपयद् बैलश्चण्यमुक्तम् । अधिकमन्यत्र । सर्वथा कठवल्ल्या अप्यनुपहितजीवात्मतत्त्वपरमात्मतायामेव तात्पर्यम् । एतन्मते हि जीवेश्वरपरमात्मनां पक्षान्तरे जीवात्मेश्वरशुद्धनहास्वरूपाणामिव भेदाभेद- व्यवस्था स्वियम् । तत्र प्रथममते जीवेश्वरयो दो घटाकाश मठकाशयोरिख । अभेदस्तु तयोरेव विगलितोपाध्योरिव । विशिष्टानुपहितात्मनोरुपहितानुपहितात्मनश्चीपाघितदभावान्यां भेदा- भेदी; यथा घटकाश-महाकाशयोर्मदामण्डपाकाश महाकाशयोः। उपाधिसम्बन्धेन तयोर्भेदः, तदभावे स्वभेदः । गौडपादकारिका-माण्डूक्य-गृहदारण्यकादीनां जीवात्मतत्त्वब्रह्मतायां मूलता गौडपादकारिकाया अद्वैतप्रकरणममुमर्थमुपद्व्यति । अत्र "तत्त्वमसि' इति वाक्यार्थोऽपि विशिष्टं जीयमुद्दिश्य अनुपहितागेदवर्णनं प्रथमे विशेषणत्यागमात्रेण, अन्यत्र तूभयनाऽपि विशेषणत्यागेनेति स्वन्यदेतत् । माण्डूक्य कठवल्ली-तैत्तिरीयोपनिषच्छान्दोग्योपनिषदामप्यत्रैव तात्पर्यमुपगम्यते। तत्रापि "सदेव सौम्येदमग्र आसोत्" इति सद्रूपं कारणं प्रस्तुत्य, "अनेन जीवेनात्मनानु- प्रविश्य" इति तस्य विशिष्टजीवात्मनाऽभेदं परामृश्य "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा" इति सत्सदार्थमात्मसरूपतया निष्कृष्य 'तत्त्वमसि' इति नवकृत्वोऽभ्यस्यते ।

·अवसिद्धेःशाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् २९ बृहदारण्यकोपनिषत्तु-"तदेतत्प्रेषः पुत्रायो मित्राप्रेयः" इति पुत्रादिभ्यः प्रेमास्पदत्य- महमर्थस्यात्मनः प्रस्तुत्य "भामा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः" इत्युमाय--"न वा अरे सर्वस्य कामाय सर प्रियं भवति । आमनस्तु कामाय सौ प्रियं भवति । आरमा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितं गाति ।" इत्यनुपहितमात्मतस्यमेर प्रतिपादयतीति वाक्यान्ययाधिकरणे दारीरिकमीमांसा व्यवस्थापितम् । तर हि पुत्र वित्तादिक भोग्यजातं राचे वित्तमामार्थतया भवतीति वर्णनादोक्त वात्माऽहमयः प्रतीयत इति पूर्वपक्षयित्या परमात्मोपदेश एवायमिति परमात्मैवात्रात्मेति सिद्धान्त्यते । तर जीवात्मविषयतया पूर्वपक्षः, परमात्मविषयतया च सिद्धान्त इति स्वीकारे । प्रश्नोत्तरयोयधिकरण्यमापद्यत । तो जीवस्यैव संसारित्यासंमारित्वधिशेपकृतं भेदमादाय पूर्वोत्तरपक्षाविति वक्तव्यम् । अतो वाक्यान्ययाधिकरणं तदुपपादयति वृहदारण्यकोपनिपञ्च न जीवात्मतत्यातिरिक्त किमपि सूचयति । किंबहुना ! “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति प्रस्तुतं ब्रह्म पूर्वोक्तः कारणैरशागोपधानेन कारणात्मतया प्रस्तुत्य, "आनन्दमयोऽभ्यासातू" इत्यानन्दमयाधि- करणेनानुपहितासंसार्यात्मतत्त्वमेव वद् नहोति परामृश्य प्रथमाध्याये प्रथमपाद इन्द्रप्रतर्दनाधिकरणे "मामेवानुपिज्ञानीहि" इत्यादी मापदार्थतया विज्ञेयमात्मतत्त्वं "शास्त्रदृष्ट्या तुपदेशो वामदेव. वदिति शास्त्रजन्याखण्डाकारमत्ययवेयमनुपहितमात्मतत्यमेवेत्युपसंहरति । ब्राह्मसूत्रभाष्यमागान्तरमपि जीवात्मतत्वब्रह्मतायां मूलम् "शेपत्यात्पुरुषायादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः" इति सूत्रोपक्षितं वेदान्तानां कर्मान- कर्तृस्तावकरयाऽर्थयादत्वम् , "अधिकोपदेशात्त" इति सूत्रेणासंसात्मितत्त्वस्यैव वेदान्तप्रतिपाद्य- स्वादनवसरं सूचयन् सूत्रकारो जीवात्मतत्वमेशानुपहितं सर्ववेदान्ततात्पर्पविषय सूचयतीति प्रागुतम्। मुक्तात्मस्वरूपप्रकरणं जीवात्मतत्त्वब्रह्मतायां मूलम् "सम्पदाविर्भावः खेन शब्दात्" इति स्पेन रूपेणाभिनिष्पत्ति मुक्तस्य प्रतिज्ञाय, कथं पुनर्मुक्त इत्युच्यते । इत्याशइम्य, नैप दोषः; यत आत्मैवात्र ज्योतिदशब्दात् प्रकरणे ग्रहीतुं शक्य इति प्रतिपादितम् । अन्यान्यपि सूत्राणि द्राध्याणि, तत्तदुपनिषद् वाक्यानि चानुपहितस्य जीवात्मतत्त्वस्यैव परब्रह्मरूपत्वमवगमयन्तीति स्पष्टं तत्र तत्रो. लिखितम् ।

·- अतसिद्धेः शाक्षरवेदान्ते कि स्थानम् "संभाती प्राजिनामा" इति शेयं ब्रम प्रस्तुन्य तस्य जगत्कारण राणापूवेश "जाद् व्यापार प्रकरणादरसिदितत्याच्च" इति मोगमानसाम्यनिग मुनामुनस्यरूपोपसंहारेण च महासूत्राणां सविशेषतावाद एव तात्पर्यमिति शहा तु नगलारणत्वयाशेपत्याकारणाक्याना सर्वेशमध्यारोपापवादन्यायेन निर्विोपत्रदानायबोध एव तापपर्यमिति, जगदपापारस्वमिति सपुगोपासनपलेनेवोपसंहारात् , बदाशानफलम सम्पाद्यार्थिभाव इत्यादिनाऽनुपहितात्मस्वरूप- मानताया निर्देशनोपमंदाराच न सूत्राणामुपनमोपसंहारादिभिः गयिोपे पर्यवमाने तात्पर्यमुन्नेतुं शक्यम्। लघुचन्द्रियातात्पर्यनिष्कर्षः लघुचन्द्रिका हि "अतिसिदैतमिध्यावसिद्धिपूर्वकस्यात्" इत्येतद्व्याख्यानायसरे सर्व- कार्योपादानत्वबोधभुतेरपि लक्षणवाक्यविधया निःश्रेयससाधननिर्विकल्पशानजनकत्वेऽपि तत्र तादृशनिश्चयस्य सर्वद्वैतवादात्म्यविशिष्टधीपूर्वकत्यात् , सर्ववादाम्यस्यैव ब्रह्मणि रविषयकत्व रूपत्वात् , सर्वोपादानत्वस्य ब्रह्मणि स्वात्मकसर्वजनकरूपत्वात् , "एकमेवाद्वितीयम्" इति, "यः सर्वज्ञः सर्वयित् यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपम्" इति अतिदये लक्षणादिवृत्त्या दैनवत्परमशानिष्टम्स(वच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वरूपत्रकालियत्वविदिष्टात्यन्तामावस्य प्रतियोगि दैतमिति धीरूपो मिथ्यात्वनिश्चय इत्युपपादनेन अगत्कारणत्वं शेयस्योपाध्याय का ब्रह्मागोन स्वरूपमिति शाप्यते, अन्यया जगत्कारणत्वस्यापि रूपलशगाये "जयापारवज प्रकरणादगनहितत्वाञ्च" इति मुक्तध्यात्मनस्तरकन्यायेन जगद्व्यापारोऽपि स्यात्, इति तन्निषेधो नोपपद्यते । अत एव "धिका- तिं च तथा हि स्थितिमाद" इत्यनेन या न निर्विकारं रूपमितरालम्बनाः प्राप्नुवन्ति, यथा परमेश्वरै निर्गुण लामनवाप्य सगुण एवावतिष्ठन्ते, एवं सगुणोऽपि निरखमहेश्वरमनवाप्य भावग्रह एयारतिष्ठन्त इति सावप्रदेश्वर्यप्रतिपादन मुत्तस्येति प्रतिपादनमुपपद्यते । शेयलरूपान्तर्गतत्वे तु जगदयापारस्य सगुणोपासकस्यापि तद्भायापत्तो नगव्यापाराचापयेत । अतः सृष्टिास्याना सृष्टी न तात्पर्यम् , किन्तु निर्विशेषवाक्यशेपतया तटस्थलक्षणविधया, अध्यारोपापवादविधया च निविशेष एवं पर्यवसानम् । शानन्दमयाधिकरणादिकमपि जीवात्मतत्त्वग्रहानायां मूलम् आनन्दमयाधिकरणोपक्रमे हि भगवत्पादानामिदं भाष्यम् -- "द्विरूपं हि प्रक्षावगम्यते-नाम- रूपविकारभेदोपाधिविशिष्टम् , तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवनितम्" इति निरूपं ब्रम प्रस्तुत्य "तवाविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकमावलक्षणः सो व्यवहारः । चत्र कानिचिद् ब्रह्मण उपासना- ·अतसिद्ध शाकरवेदान्ते किं स्थानम् भ्यम्युदयाथानि कानिचित् कम्मुल्ययानि, कानिचिा कर्मसमृदयानि । तेषां गुगविशेषोपाधिभेदेन भेदः । एक एा तु परमात्मेवारीविशेदै विशिष्ट उपास्यो यपि गति; तथापि यथागुणोपा- सनमेव फलानि भियन्ते" इत्युपासनाप्रकरण एप गुगानां विवक्षा, शागप्रारणे तु सयोमुक्ति- कारणमात्मज्ञानमुपाशिविशेशोपदिश्यमानमध्यविविधितोपाधिसम्बन्धम् , शनकरण उपाधि- विशेषाणां गुणविशेषाणां वाऽधारोपापवादन्यापेनैवाविवक्षेत्युपसंहरति । अनः कारण- वाक्यानां पर्यालोचनया ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्यं न सत्यमिति वक्तुं शक्यते, प्रत्युत तन्मिध्यैव । अतोऽ. दैतसिदैतमिथ्यात्वसिद्धिपूर्वकत्वाद् द्वैतमिथ्यात्वमेव प्रथमगुपपादनीयमित्युक्तम् । उपासनापरेषु वाक्येपासनोपयोगितया फनविशेषसाधतया निर्दिष्ट गुण आहार्यारोपविषयल्याद् बाधेनुत्यादिवत् सत्या न भवितुमर्हन्ति । वेदान्तानामर्शवादत्यमिति बदन्तोऽपि मीमांसकाः सगुगस्य, निर्विशेषस्य या ग्रहणोऽसतोऽप्युपारानपरत्वं चीकुर्वन्ति । श्रीभाष्यकारादयो भगव- पादाय समन्वयाधिारणे तदसइत्यमसहमानास्तन्मतं निरस्यन्ति । पदार्थतापनिर्णयकारा द्वितीयपरिच्छेदोपक्रमे मीमांसकानां निर्गुणोपासनमपि सम्मतम् , परन्तु तदसत्यलगानं तत्र विशेष इति वदन्तो भगवत्पादानां श्रीमाप्यस्य या पूर्वपञ्चमनुगन्यन्ते । अतो जगरस त्यत्वे जगत उपास्थकोटी प्रवेशेऽध्यारोपापवादन्यायेन भेयकोटी प्रवेशने म सत्यत्वमवसातुं शक्यते । तदेवं जीवात्मतत्त्वमेव ब्रहामीमांसायों शेयतया प्रतिज्ञातमिति मण्डनसिद्धान्तं वाचस्पतिसिद्धान्त घायलण्याद्वतसिद्धिः प्रवर्तते मङ्गलकार्यालोचनयेति । न चैतावता प्रस्थानान्तरे तेपासनादरः । तदपि हि शान्दापरोक्षवादादिप्रसङ्गेन ब्रह्माज्ञानाश्रयत्ववादादिसमर्थनेन च तर सोपवादाते । तयाप्यादरातिशयः मण्डनसिद्धान्त इति प्रतिभाति । शारीरफमीमांसापदस्य मण्डन-विवरणमतद्वयाविरोधः शारीरसमीमांसति ब्रामीमांसानामापि जीवात्मनत्वपरमात्मतामामेव स्वरसम् , अज्ञानार्थे कन्प्रत्ययेन गारीरस्यैव सन्दिग्धस्यात्र जिज्ञासना । प्रस्थानान्तरेऽपि शारीरकादं शरीरपदस्योपाधिपरान्मायोपहितब्रझपरतया योजयितुं शक्यम् , न चात्र श्रीभाध्यायभिमत दारीशरीरिमायेन शारीपदव्युत्पत्तिः सम्भाति; तदभिमतस्य शरीरलक्षणस्य दुर्निरूपस्यात् , तस्यान्तयामिनाझगादावुपाधिपरतया युक्त्यसमर्थनाच्चे यतिनसशुद्धौ रामानुजङ्गमङ्गादि. समालोचनेन विचितम् । सोपाधिकालपरत्वेऽपि शारीरकपदस्य कन्प्रत्ययस्तु वेदान्तानां सविगेशपरत्वं वा निर्विशेषपरत्यं वेति सन्देहनिवारणार्थनयोपपद्यते। अतः शारीरकमीमांगति समारख्या प्रस्थानद्वयत्याप्यनुगुणः।- - ·३२ अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्ने किं स्थानम् अध्यासभाप्यस्य मण्डनमते स्वारस्यम् अनाध्यासभाध्य साक्षायद्यप्यस्मितत्त्वपरमात्माप्रस्थान एयानुगुणम् । तथापि तदुगलक्षणं सर्वप्रपश्चाध्याससापीति शारीरकमीमांसामाण्यवात्तिके विवेचितम् । अतः प्रस्थानान्त. रेऽपि "जन्माद्यस्य यतः" इति जगत्कारणबद्वारा निर्विशेषतालक्षणं पूर्वोक्तारीत्या न दुप्यति । तत्र प्रस्थानद्वयेऽपि ब्राजिशासापरत्वाद् गुगविशेषागां तत्र तत्र तवारतया विवक्षितानामध्यारोपं विना नोपपत्तिः। अतः पक्षद्वयेऽप्युपोदाततयाऽध्यासभाष्यं प्रवृत्तम् । "सूचनात् रात्रमुच्यते" इति वचनाद् ब्रह्माशब्देन निर्विशेषपरेण सूचितोऽध्यासोऽपीत्यध्यासमाप्य- स्यापि सूत्रालढत्यम् । तत्राप्यध्यासमाप्यस्य पूर्वपक्षेणोपक्रमस्तु-"आक्षिप्य भाषणादायम्" इति काव्यमीमांसागर भाप्यलक्षणं मूलीकृत्य, अथवाऽभ्यासमाष्यस्यापि जिशासाधिकरणवर्गकविशेष. परत्वात् वास्याप्यधिकरणवत् पञ्चावययकत्वात् पूर्वपक्षमाध्यमत्र संगतम् । इदमत्राध्यासमाप्यम्-"युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोर्विषय-विषयिगोतमःप्रकाशयविरुद्धस्वभा- ययोरितरेतरभावानुपपत्ती सिद्धायां तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभाषानुपपत्तिरित्यतोऽ- स्मत्प्रत्ययगोचरे विषयिणि चिदात्मके युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य तदर्माणां चाध्यासः, तद्विपर्ययेण विपियणस्तद्धर्माणां चाध्यासो मिध्येति भवितुं युक्तम् ; तपाप्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्या- स्मकतामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्येतरेतराविवेकेनात्यन्त विविक्तयोधर्म-धर्मिणोमिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यान्ते मिथुनीकृत्य 'अहमिदं 'ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोफन्यवहारः" इति । अत्राहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति पूर्वपक्ष-सिद्धान्तयोः समानम् । तत्र पूर्वपक्षेऽहमर्थोऽखण्डो मुख्यात्मा, सिद्धान्ते संविन्मानं मुख्यात्मा, आत्मानात्मसंवलितोऽह- मोऽध्यस्तो मिथ्यात्मेति विवेकः । अध्यासाक्षेपः-सिद्धान्तसिद्धमात्मानात्मसंवलितं रूपमादाय तदसम्भवपरम् । अस्मत्प्रत्ययविषयः संविन्मात्रम् , युष्मत्प्रत्ययविषयोऽनात्मान्तःकरणादिकच्चाह- मर्थान्तर्गतरूपद्धयम् । अत्राध्यासभाध्ये पूर्वपक्षे "युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोर्विपय विपायोरित्यत्र गोचरयोर्विषय- विषयिणोरिति गोचरत्वं विषयित्वञ्च सविन्मात्रस्य स्वप्रकाशत्वेन विषयवफलव्याप्यत्याभावेन च, इदमेवाभिप्रेत्य तत्त्वप्रदीपिकादौ स्वप्रकाशत्वलक्षणविचारः सायसरः । इदन्तु अद्वैतसिद्धावपि जडत्वनिरुक्तिप्रकरणे व्यतिरेकविधया, द्वितीयपरिच्छेदे साक्षाच्च समालोचितम् । अध्यासभाप्यार्थनिष्कर्षः अत्र विषयिपदेन संवित्स्वप्रकाशत्वबोधनात्तस्याशातत्त्वाभायात्किञ्चिद्रूपेण शातत्वम् । किश्चिद्रूपेशाज्ञातत्वमित्यधिष्ठानलक्षणामावादधिष्ठानज्ञानरूपकारणाभावः सूच्यते ।

·अद्वैतमिद्वेः शाकावेदान्ते किं स्थानम् अनायासे कारणानि चत्वारि-(१) विवेकानदः, (२) मादृश्यज्ञानम् , (३) पूर्वपूर्वप्रमाहित. संस्कारः, (४) अधिष्ठाशनश ! नत्र 'युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोः' इत्यनेन विवेक ग्रहाद् विवेकामह रूपकारणाभावः सूच्यते, "तमप्रकाशवद्विरदयभाययोः" इत्यनेन सादृश्यशानाभावः सूयते। पूर्य- पूर्वप्रमाहित संस्कारः कारणमिति वा तदसम्भयो या नात्र स्पष्टं प्रतीयते; तथापि सिद्धान्तेऽ. ध्यसाध्यास इत्ययासनिबन्धनोऽध्यास इति सूचनापूर्वपूर्वप्रमाहितसंस्कारोऽपि कारणम् । पर वन तदभावादध्यासासंभव इति पूर्वपक्षिणा मन्यत इति ज्ञाप्यते । अत्र सिद्धान्ते यद्यप्यत्यन्तविविक्तयोधर्म-धर्मिणोरविवेफेनेति विवेकामहरूपकारणमस्तीति शाप्यते, अध्यस्याभ्यास इति तु प्रागुक्तरीत्या पूर्वपूर्वप्रमाहितसंरकारो न मारणमिति सूथ्यते । "मिथ्याशाननिमित्तः” इत्यनेन स्वप्रकाशस्याप्यज्ञानविषयत्यादधिष्टानज्ञानमत्र सूच्यते । सादृश्यज्ञान कारणभत्र सिद्धान्ते न सायंते; तत्कारणं तु तन्न नियरी कारणम् । कारणत्वेऽपि फयश्चन सादृश्य सुएम्पादमिति 'नविलक्षणत्वाधिकरणसिद्धान्ते वर्ण्यत इति न दोष इत्यभिप्रेत्य, अथवाऽध्यास- माप्येऽपि "अप्रत्यक्षेऽपि ह्याकाशे बालास्तलमलिनतायध्यस्यन्ति" इत्यत्र रत्नप्रभोक्तरीत्या सादृश्यज्ञानारणतानियमाभावः सूयते । भामतीमतेऽपि मूलायिद्यासमर्थनम् अत्र भामतीमते मूलाविद्या नास्ति । "मिथ्याशाननिमित्तः" इत्यत्र तया मिध्याज्ञान- मध्यास इति व्याख्यानादिति प्रतीयते, परन्तु कल्पतरू:--"अध्यस्य व्यवहारः' इत्यनेन अध्यासस्य व्यवहारहेतुनोक्तो मिथ्याज्ञाननिमित्त इत्यनेन पौनरुक्त्यमिति केचित् , तन्न; पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कृता- विद्यया चितः सम्प्रतितनाप्यासमिन्यायत्त्वात् इति अगस्यैव मिथ्याज्ञानस्येवाविद्याया अपि कारणत्व- व्यवस्थापनान्मूलाविद्यापि मामत्या मण्डनपृष्ठसेविन्या स्वीक्रियते । अत एव ब्रह्मसिद्धौ "अनादिर- प्रयोजना चाविद्या" इति मियाज्ञानाद्यतिरिक्ता मूलाविद्यापि साध्यत इति तदीयटीकादौ व्यक्तम् । परस्पराध्यासेऽपि ब्रह्ममात्रस्य संसाध्यास एवन सरूपाध्यासः, तत्र द्वैतमतनिरासः प्रायेणात्राद्वैतसिद्धान्तस्य मूलं तत्वं ब्रह्मनिष्प्रपञ्चत्वमध्यासभाध्यमवलम्ब्यैन । न्यायमुधया युध्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति भाप्यं यथायदद्य तत्र विषय-विषयिणोः परस्परामामो यः साधितः स न संगतः । यदि परस्पराण्यातस्तदुक्तरीत्या, ताई बहाणोऽपि मिथ्यात्यमापयेत । अनात्मान ब्रह्मसंसर्गमात्राध्यारे तु तेन न्यायेन मपञ्चस्यापि संसर्गमात्राध्यासेन निर्वाहाल्मिथ्यात्वसिद्धिनें- त्याशिष्यते । ब्रह्मणोनात्मनि संसर्गाध्यासनामिनि प्रसिद्धौ विवेचितम् । तस्यैवाक्षेपो न्यायः मुघयाऽत्र क्रियते । अनात्मन्यात्मनः संसायासमात्रे मूलं भगवद्गीतायाम्- - ५ ·३४ अद्वैतसिद्धेःशायरवेदान्ते किं स्थानम् मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेप्यवस्थितः । न च मत्स्यानि भूतानि पश्य मे योगमेश्वरम् ॥ इति श्लोके "न चाहं तेष्वयस्थितः", "मयि भूतानि" इति भगवता स्वयं वर्णनाद् भगवत्येव प्रपञ्चानामभ्यासः, सोऽप्यध्यास एच, न तु परमार्धतः सत्येन, इति "न च मत्स्थानि भूतानि इत्युक्तम् । अत आत्मनोऽनात्मनि संसर्गाध्यासमात्रमिति महासिदधाशयः । एतदाशयस्तु- संसर्गाध्यासमा संनिकृष्टस्थले, यथा लोहितः स्फटिक इत्यत्र लौहित्यस्य साटिके संसर्गाध्यासगात्रम् ; पुष्पस्य तत्र सन्निहितत्वात् । यथा प्रपञ्चस्यासनिकृष्टस्स ब्रह्माणि स्वरूपतोऽभ्यासरतथा संसर्ग- तोऽपि तथा ब्रह्मणः सन्निकृष्टस्य न स्वरूपतोऽध्यासः, किनु संसर्गमानस्येत्यद्वतिनां प्रक्रिया। अत्र न्यायसुधाया आक्षेपो भाथ्याशयविरुद्ध इति स्पष्टमवगमान्यायसुधाया नायमाक्षेपो युक्त इति न्यायामृतकारादिभिर्नेनं त्यक्तप्रायः, अतो न्यायामृतकारीरस्याक्षेपस्यात्र नोपक्षेपः, न वा तन्निरासार्थमद्वैतसिद्धः प्रयत्नः । न्यायामृतकारा हि सति सम्भवेऽद्वैतसिद्धान्तमद्वैताक्षेपप्रकारं च संगृहन्ति । मधुसूदन- सरस्वत्योऽपि यथावदेव सर्वमाक्षेपं निरस्यन्ति, स्वसिद्धान्तश्च स्थापयन्ति । तत्र न्यायागृतस्या- द्वैतसिद्धेश्च प्रथमपरिच्छेदोऽध्यासभाध्यविमर्शनार्थः, येन सर्वोऽध्या सभाप्यसिद्धान्तः सम्म गालोडितः। अद्वेतसिद्धः प्रथमपरिच्छेदार्थसंग्रहः तत्राध्यासभाष्यम्-"अहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहारः" इत्यध्यासमुपसंह- रति । अद्वैतसिद्धिरपि प्रथमपरिच्छेदेन पष्टिप्रकरणानि संगृह्णानाऽध्यासभाष्यस्याहमध्यासस्योपसं- हारमेवाहमर्थानात्मत्वनिरूपणेन, कर्तृत्वाच्यासोपपादनेन, देहात्मैक्याध्याससमर्थनेन चोपसंहरति । अध्यासस्तत्र-"एवमयमनादिनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिथ्याप्रत्ययस्पः" इत्युपसंहारात् । तत्र मिथ्याप्रत्ययशब्दस्य चानिर्वाच्यपरतया विवरणाद् भामत्यादिष्विवाद्वैतसिद्धी प्रथम परिच्छेदे देहात्मैक्याध्यासनिरूपणानन्तरमनिर्वाच्यत्वयवस्था संगृह्यते । अध्यासभाध्यसिद्धार्थाः पदार्था अद्वैतसिद्धेः प्रथमपरिच्छेदे संगृहीताः पष्टिसंख्यायाः । त इमे- १ विप्रतिपत्तिवाक्यस्य विचाराङ्गत्वरिरूपणम् ५ तृतीयमिथ्यात्यनिरूपणम् २ पक्षतावच्छेदकविचारः ६ चतुर्थमिथ्यात्वनिरूपणम् ३ प्रयमांमध्यात्वनिरूपणम् ७ पञ्चममिथ्यात्वनिरूपणम् ४ द्वितीयमिथ्यात्यनिरूपणम् ८ मिथ्यात्वमिथ्यात्वनिरूपणम् ·१४ आमाससाम्यमनः अद्वैतसिद्धः शायरवेदान्ते किं स्थानम् ९ दृश्यस्यनिति ३५ गननिवार्यत्वस्यानुपपत्तिः १० जडत्वनिक्तिः ३६ दृष्टिमुष्ट्युपपत्तिः ११ परिनित्यनियक्तिः ३७ एकजीवाज्ञान कल्पकत्वोपपत्तिः १२ चिमुखीयमिथ्यात्वनिरूक्तिः ३८ अविद्यारक्षणम् १३ सोपाधिकायमङ्गः ३९ अशान प्रत्यक्षोपपत्तिः ४० अविद्यानुमानोपपत्तिः १५ प्रत्यक्षवाघोद्धारः ४१ अविद्यायामापत्तिः १६ प्रत्यक्षमावल्यभङ्गः ४२ अविद्याप्रतिपादक श्रुत्युपपत्तिः १७ प्रत्यनस्यानुमानवाध्यत्वम्, ४३ अघिद्याप्रतीत्युपपत्तिः १८ प्रत्यक्षस्यागमयाध्यस्थम् ४४ अज्ञानस्य शुद्धचिन्निछत्वोपपत्तिः १९ अपच्छेदन्यायवैषम्यभङ्गः ४५ अज्ञानस्य सर्वज्ञाश्रयत्वोपपत्तिः २० यह्निशैल्यानुमितिसाम्यमनः ४६ अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वोपपत्ति २१ प्रत्यवम्याबाध्यत्वे बाधकम् ४७ अपिद्याया विषयोपपत्तिः २२ माविमाधोपपत्तिः ४८ अहमर्थस्यानात्मत्यनिरूपणम् २३ सत्यत्वानुमानभनः ४९ कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः २४ मिथ्याले विशेषतोऽनुमानानि ५० देहात्मत्याध्यामनिरूपणम् २५ आगमनाधोदारः ५१ अनिर्वाच्यत्यलक्षणम् २६ असतः साधकस्वम् ५२ अनिर्याव्यात्वानुमानम् २७ असा साधारयामा बाधकम् ५३ खातिवाधान्यथानुपपत्तिः २८ दहश्यसम्बन्धमा ५४ निषेधप्रतियोगियानुपपत्याऽनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् । २. अनुकूलतर्कनिरूपणम् ५५ नासदासीदित्यादिश्रुयापत्तिः ३० प्रतिकर्मययस्था ५६ असख्यातिभङ्गः ३१ प्रतिलनिराकरणम् ५७ अन्ययाख्यातिमङ्गः ३२ मिश्यावश्रुत्युपपत्तिः ५८ आश्धिकरजतोत्पायुपपतिः ३३ अद्वैनश्रुनेघोद्धारः . ५९ श्रमस्य वृत्तिद्वयत्योपपत्तिः ३४ एकपेयादिश्रुयर्थविचारः ६० सत्तापैविध्योपपत्तिः इति प्रथम प्रवचनम् ·३६ अतसिद्धेः शाहरयेदान्ते किं स्थानम् अथ द्वितीयं प्रवचनम् बादजल्पादिकथास्यरूपम् तत्राद्वैतसितिमिष्यात्यसिद्धिपूर्वकस्यात् द्वैतमिथ्यात्वमेव प्रथममुपपादनीयम् । तस्यैव मुख्यतात्पर्यविषयस्यात् । दैतसत्यत्वं तु व्यावहारिकम् । अध्यारोपापादविधयाऽध्यारोपितमेय जगत्कारणादिवाक्यविवक्षितमवान्तरतात्पर्यविषयत्वान्न मुख्यं प्रतिपादनमहति । व्यावहारिक- रेऽपि जगत्कारणत्यादीनां सदसद्विलक्षणत्वेऽपि व्यवहारनिर्वाहकत्वमसतोऽपि साधकत्वान्न विरुभ्यते। तत्र प्रतिपादनं गुरु-शिष्ययोबांदकथया । वादि-प्रतिवादिनोभिन्नभिन्न सिद्धान्ताहियोः परस्परं जयकला जल्पकथा । वितण्डाकथा तु परपक्षनिग्रहमात्रार्या । तत्र गुरु-शिष्ययोर्वादकया साधारणधर्मासाधारणधर्माभ्यां विप्रतिपत्तेश्च शिष्यस्य संशयः प्रयोजकः । सा च तत्तद्दर्शनानां प्रकरणप्रस्थानानि, भाप्यमन्यानानि च श्रवणविधिमूलानि । जल्पकथायां तु यादिनोरन्येषां या सम्यानां निश्चय यादिभ्यां निश्चिते न संशयाभावमुद्दिश्य विचारे प्रवृत्तिः, किन्तु विजयादिक- मेवोद्दिश्य; तथापि तत्रापि तात्कालिकसंशयाभावेऽपि सार्वदिकसंशयाभायप्रयोजकसंस्कारदास्याय भाहार्यसंशयः विप्रतिपत्तिवाक्यप्रयुक्तोऽपेश्यते, इति विप्रतिपत्त्यावश्यकता । संशयामामुद्दिश्य विचारः सर्वत्र समानः। विप्रतिपत्तिवाक्योपयोगः स च संशय आहायोऽनाहायों वेति त्वन्यदेतत् । आहार्यानाहार्यसाधारणसंशयमानं विचारप्रयोजकम् । यद्यपि विचारे विप्रतिजन्यसंशयस्योपकारकत्वम् , अनुमिती तु न तस्यान- त्वम् ; तथापि यत्र विमतमिति पक्षनिर्देशः, तत्र पश्चतावच्छेदकसमर्पकतया विप्रतिपत्तेरस्त्युपयोगः। वात्मकः शब्दो नित्यः, अन्धकारत्वं भाववृत्तिरित्यादिरूपेण विशिय तत्तत्पक्षनिर्देशे तु नानुमाने विपत्तिपत्तेरावश्यकता । न्यायामृते इदञ्च विप्रतिपत्तिप्रदर्शनं वस्तुत इत्युमा विमतमित्येव प्रायेण पक्षनिर्देशाद् विप्रतिपत्तेरविश्यकता सूचिता। न चाद्वैतसिद्धरपि विप्रतिपत्तेरावश्यम्ताया- मेवामहः, न या विमतमित्येव पश्चनिर्देशे। ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्यत्वे सति सत्त्वेन प्रतीत्यह चिनिन्नं मिध्ये यनुमानप्रयोगे विवक्षिते तु न विप्रतिपत्तेरावश्यकता । अत्र न्यायामृतमपि विप्रतिपत्तिमुग्वेन ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्यत्वे सति सत्वेन प्रतीत्य है चिदिन्नमित्येव पचमुपक्षिपति । एवं पञ्चनिर्देशलु नाद्वैतनिबन्धे कुत्रापि दृश्यते; तथापि कृला- .

·अद्वैततिः शायरवेदान्ते किं स्थानम् चिन्तया तत्र परतायच्छेदकानां वत्तद्विशेषणानां प्रयोजनं न्यायामृतकाररिव बहामन्दादिभिरपि निष्कृप्यते । पक्षतावच्छेदकदलप्रयोजनानि अत्रानुमाने शुक्तिरूप्यं दृष्टान्त इति द्वैत-केवलाद्वैतोमयसम्मतम् । तत्र द्वैतमतेऽ. सत्स्यातिस्वीकारेऽपि शुक्तिरूप्यादेरसतोऽपि शक्तिशानबाध्यत्वस्य स्वीकाराद् वस्तुतस्तन्मते नामान्तरेण विपरीतल्यातेरेव स्वीकाराय शक्तिरूप्यदृष्टान्तता, एवमद्वैतमते शुक्ति रूप्यादिस्यलेड. निर्वचनीयख्यातिः । तमते विसरल्यातिविपरीतख्याति । अतः शुक्तिरूयादौ सिद्धिसाधनता- वारगाथै 'ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्यत्ये सति' इति प्रथमं विशेषणम् । सत्वेन प्रतीत्यस्त्वमिति विशेषणं तु 'सन् घटः', 'सन् पटः', 'सच्छुकिरून्यम्' इत्यादा- वित्र सद्विशेष्यकप्रतीतिविषयकवं सत्तादात्म्यवत्वं वा बोधयति । इदं तु प्रथमविशेषणे दत्तेऽप्य- सति आधापारणार्थम् । असत्तु शशक्षादिकं न सद्विशेष्यकप्रतीतिविप्रयः, सत्तादात्म्यवद्वा । यद्यपि द्वैतमते दाशशृङ्गादिक्मपि सदिति प्रतीयत इति स्वीक्रियते; तथापि तय सत्वं शशश्टङ्गादीनां नाधि- ठानानुवेधेन, किन्या विद्यावृत्तिविशेषेण । शुक्तिलप्यादीना तु तन्मतेऽपि सदिति प्रतीयमानत्वं न कचिपाधी सत्येन प्रतीत्यनहत्याभायेन, किन्तु शशशृङ्गादिसाधारणासत्वाभावेन | शशङ्गादीनां वसत्यमत्यन्ताभायप्रतियोगिष्यमात्रेण, न तु क्वचिदुपाधौ सत्येन प्रतीत्यन हत्यामाधेन; शशशृङ्गा- दीना कुत्राप्युपाधी सत्येन प्रतीत्यहत्वाभावात् । अतः सत्वेन प्रतीत्यनहत्वाभावरूपं सत्येन प्रतीत्यर्हत्वं शमशादो नास्ति, शुक्तिरूप्यादौ तु वर्तते । इदश्च सत्त्वेन प्रतीत्यस्त्वं ब्रह्मसाधारणम् । यद्यपि ब्रह्माखण्डं न सदिति प्रतीयते; तत्राखण्डे सदादिभेदस्य बाधितत्वात् । सदादिभेदेन शानं ह्यनाद्यविद्याप्रयुक्तं तद्भेदमादायावृताना- वृतभागकल्पनया नमाधिः नावस्थायामेव भवति । तदानीं तु सद् शान सन् यानन्द इत्येय सत्तादाम्यशानं चिद्रूपादावपि संभवति । तदयं निष्कर्षः-'सन् घटः' इत्यादी सति धादिकम् , सन्देदोऽन्युभयं कल्पितम् , सद् शानमित्यादौ तु भेदमात्रमनाद्यपिया कथितम् । नन चिद्रूपे ब्रह्मणि सदिति प्रतीयमानेऽपि तस स्वरूपतोऽनभ्यासान्निध्यात्वम् । अतश्चिति बाधः स्यान्निध्यात्यानुमानस्येति तद्वारणाय चिद्भिनत्वं विदोपणम् । चिनेदतु स्वरूपसाचघमाण शुक्तिरूप्यादाकन्यत्र चासति वर्तते, इति न तावन्मात्रेणासत्यपि बाधयारण ·३८ अद्वैतसिद्धः शारवेदान्ते किं स्थानम् साभवति । अमओ गात्र किमपि विशेष समिति पापच्छेदयनिष्करः । तदेवं विप्रति- पत्यावश्यक मिथ्यात्यानुमानपक्षतापच्छेदफपयोजनानि चाधिकृत्य विशिनिवेदितम् । . परं मिथ्यात्यप्रकार विशेषाः, अन्ये च तदनुवन्धिनो विपया निमूश्यो। तावितसिविप्रथमपरिच्छेदे पचमिथ्यात्यनिरूपणम् , मिथ्यात्वरिथ्यात्वनिरूपणम् । दृश्यत्व जइत्य-परिच्छिन्नत्यादिहेतुनिरुतिः, मिथ्यात्वानुमानस्स सोपाधिपत्यमा इति प्रथम द्वादशप्रकरणान्यालोचितानि । - मिथ्यात्यलक्षणमूलभाप्यादि तर भाष्याभिमतं मिटयान्यमध्यासभाये "अध्यारो नामातरिगन् तद्बुद्धिरित्ययोगम" इति मारणात् , समन्वयाने 'अविद्यानिमृतिपरत्याच्छाग्नत्य इति भाषणाच साश्चात् स्यात्यन्ताभाव. वति प्रतीयमानत्यमिति चतुर्थमिथ्यात्वं चिरमुखाभिमतम् , तस्यैव तुल्यवित्तिवेद्यतया 'प्रतिपनो- पाधी चैकालिकातिधपतियोगित्वम्' इति द्वितीयमिथ्यात्वक्षणेऽपि तात्पयाल्लघुचन्द्रिकाया- मुभयत्रापि "नेह नानालि किचन" इति श्रुतेरेव मूलवपासापनाद् भाष्पास्टे द्वितीय- चतुर्थमिथ्यात्थे, ज्ञाननिवर्त्यत्वं तृतीयमिथ्यात्यञ्च । नत्र चतुर्थीमध्यात्वं साक्षात् "यसददेश्यमप्राह्यम्" इत्यारभ्य-"तद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" इत्यानातपरविनामूलमिति तु परे । प्रपममिध्यात्वं तु "नासदासीनो सदासीत्" इत्यु- पनिषद्गाध्यायगतमिति मन्तव्यम् । सदसद्विलक्षणत्वमिथ्यात्यनिष्कर्षः, तत्र मतान्तरशतानिरासश्च तत्र प्रथमं मिथ्यात्वं सदसद्विलक्षणात्यम् । यत्तु "नारा दासीनो सदासीत्" इति भुत्यर्था- पत्तिगम्यम् । अा हि श्रुतौ सदसच्छन्दो-"यदन्यद्वायोरन्तरिक्षाच तत् सत् । वायुरन्तरिक्षञ्चा- सत्" इति श्रुत्यनुसारेण भूतपरौ; प्रसिद्धपरत्वेऽपठकपतिषेधात् । तदानीमित्यस्य 'नासदासीत्' इत्यनेनैव सिद्धत्वेन 'आसीद् रजा' इत्यस्य वैयर्थ्यात् , अन्यथा 'आनीदवातम्' इति वाक्यशेषाद् ब्रह्मानिर्वचनीयं स्यादिति न्यायामृताशयः । अद्वैतसिद्धिकारास्नु-- मासदासीनो सदासीत् तदानीं तम आसीत् तमसा गृहमने प्रकेतम्" इति भूनौ सदसच्छदौ प्रसिद्ध सदसत्रौ । 'नो सदासीत्' इत्यनेन प्रपञ्चरस सन्नित्य उक्त प्रसक्तस्यासत्यस्य निषेधार्थमाश्यम्म् । "आसोद्रजी नो व्योम" इति रजःप्रतिनिषेध एवा- ·. .- . अद्वैतसिद्ध शारवेदान्ते किं स्थानम् भ्ययान्न न कस्यापि वैयर्षम् ; 'आनोदवातम्' इति वाक्यरोपात् । ब्रह्मणस्तु नानिर्वाच्यत्यम् । श्रयन्तरविरोधादिति प्रतिपादयन्ति । अत्र लघुचन्द्रिका -- "अननुष्ठये विकल्पासंभादसत्यस्य सन्नित्यनिषप्राचिनत्वेऽप्य- दोग 'नासदासीत्" इति नाप्रसक्तप्रतिषेधः, नापि तदानीनदययम् । तस्य रजआदिनिषेध एवान्ययात् । रजआदिनिधस्तु व्यावहारिक प्रतिभासिकसाधारणसर्वलोकनिराकरणामिति माप्रसानिधत्यापत्तिः। तथा च "नासदासोदित्यप्रसकप्रतिरोधासम्भवात् सदसद्भिन्नत्या 'मायोदित्यर्थ एव तात्पर्यम् : प्रसानिर्याच्यत्वं तु न सम्भवति" इति विवेयपति । अत्र सदसद्धि- नत्यं सावासयोमयामार इति विवक्षितम् । तत्र सत्वं प्रसिद्धमत्राध्यत्यम् , असायं नु कचिदुपाधी सत्वेन प्रतीत्यनहत्यम् । तर कचिटुगधौ सत्येन प्रतीत्यनहत्वरूपासत्वाभायो ब्रह्मणोऽपि, शुचिरूप्यादेरपि । आध्यत्वरूपसत्त्वाभावतु शशक्षादेरपि, शक्तिरूयादेरपि । अतः शुक्तिरूया. देखि सत्याभावासत्याभावोभयवत्वं प्रपञ्चत्य साभ्यते । अत्र सदसद्धिलक्षणस्यापि प्रपञ्चस्स सत्वेग प्रतीय हवं शुतिरूप्यादेरिख नाया पत्वे प्रमाणम् । अतः 'सन् घर' इत्यादिप्रत्यक्षं न प्रपञ्च- मिथ्याधीविरोधि । 'सन् परः' इत्यत्र प्रतीयमानः सन् पदार्थोऽधिष्ठानरूपं बहीव, यत्तादात्म्य प्रपञ्चस्य, न तु तत्र सत्रमबाध्यत्वम् । विरोधात् । अधिष्ठानानुधेधो हि सन् घटः' इत्यत्र ता- दाम्येन प्रतीयते तत्र सत्तादाम्यमावस्याध्यामात् । एकसत्तावादेन 'सन् घटः' इति प्रती तेर्व्यवस्था । सत्तात्रैविध्यवादे तु प्रपञ्चगतमेव सत्वं 'गन् घः' इत्येर सदिति प्रतीयते, तदणि सत्य न सदसद्विलक्षणत्वविरोधि, यतो नात्रामाध्यत्वरूपं सत्यं तत्र विवश्यते । वाध्यत्वं तु घटादेः पारमार्थि- कत्वेनाभायादुपपद्यते; तथाप्यर्थकियाकारित्वं सत्ताजातिमत्त्वं या घयदे विरुद्ध सदसद्विल- धगत्येऽपि, इति प्रत्यवाद्ययगतं सत् मिथ्यात्याविरोधि किञ्चिद् वक्तव्यम् । अतः सदसद्विलक्षण- त्वेऽपि घटादेः शुक्तिरूप्यादेवि न सत्वेन प्रतीतिविरोधः, न वा बाध्यत्वविरोधः । सत्यासत्ययोः परस्परविरहरूपलनियसः अन न्यायामृत कारा;-~सदसद्विलक्षण मिथ्यात्वं प्रपञ्चसानुचितमिति-वर्णयन्ति । कारणं तु तत्र यदि सत्याभायासस्वाभावयोः परस्परविरहरूपत्वादेकाभावेऽपरसत्वमादाय, ताई तु तत् सादपि, परन्तु नात्राउ प्रसिदं गृह्यते सावमिव, विन्तु कविदुपाचौ सत्येन प्रसीन्य- नईत्वं ब्रह्मसाधारण किचिदिवश्यते । तदिवसायां तु पूर्वीतरीत्या न विरोधलेशोऽपि । सत्यमिदमसत्त्वं पारिभाषिकमिय, परन्तु दैतमतेऽपि न प्रसिद्धमसत्वं गृहीत्या सत्याभावो वर्णयितुं सत्यते, तन्मतेसहमतिस्वीकागदसतः शनिसल्यादेः सत्त्वेन प्रतीत्यहत्वस्यापि प्रतीतिः सन् , ·४० अद्वैतसिद्धः शायरवेदान्ते कि स्थानम् इति स्वीकारात् । तत्र सत्येन प्रनीत्सईवनिर्वाह उरूपमगत्यमादायैवेति यकव्यम् । अन्यन्तामाय. प्रतियोगित्यमसत्यमिति तन्मते स्वीकाराम केवलं तिरूप्यादी, रिनु घटादायपि सत्त्वेन प्रतीत्य. ईन्वं न सत्यस मुल्यम विवक्षायां नियोंढुं पार्यते । अतः कचिदुपाधी सत्येन प्रतीत्यनत्य- रूपमसत्त्वमादायैव सत्येन प्रतीत्महत्वं दैतमतेऽपि निर्वदलीयम् । न्यायचन्द्रिका तु प्रसिद्धसदमत्वे गृहीत्वाऽपि संचासत्पयोः परस्परविरहरूपत्यं यर्णयितुं न शक्यत इत्युक्तरूपमेवासयमादायासतोऽपि सत्त्वेन प्रतीत्यहत्व निर्वहणीयं शक्तिरूयादेरिवेति मन्यते । तत्र तयोः परस्परविरहरूपत्वं व्यभिवारान युक्तम् । यस सत्वे सत्याभावः, न तमाम चिम् , तथा यजासत्ये सत्याभावः, न तत्र सत्वमिति सत्यासत्वयोः परस्परविरोधः । ममेयत्वे प्रमेयत्ययद् दृशत्व मिथ्यात्वयोश्यत्व-मिथ्यात्ववत् सत्यासत्ययोः सत्यासत्यस्वीकारे त्यात्माश्रयो दोषः। दृश्यत्व मिथ्यात्ययोदृश्यत्वं घटादियद् दृश्यत्वातिरिक्तं न मन्यते । एवं मिथ्यात्वेऽपि मिथ्यात्वं दृश्यत्वेन प्रतियोगि-तदभावसाधारणेन, न तु मिथ्यात्वेनेति नारमाश्रयः । न चा अयं न्यायोऽत्र संभवति । अतो न्यायचन्द्रियोक्तं दूपर्ण दुर्निवारम् । अतः परस्परविरह- - रूपत्वसम्भवः। न सम्भवतीति on बाधात्, अत्र सत्यासत्त्वयोः प्रसिद्ध रूप गृहीत्वैव परस्परविरहरूपर न्यायचन्द्रिकायामुक्तम् । काचिदुपाधी सत्येन प्रतीत्यनहत्वघटित सदसद्विलक्षणतम् । तदाशयस्त मिथ्यात्यलक्षणे सत्वासत्वे उभे न प्रसिद्धे ग्रहीतव्ये ; तयोः परस्परविरहरूपत्यस्य किन्तु कचिदुपाधौ सत्त्वेन प्रतीत्यनहत्वरूपमेयासत्त्वं तत्र विवक्षणीयमिति । न चैतावता सत्यासत्ययोः सर्वत्रैवरूपतायामेव तात्पर्य मुन्नेयम् । परस्परविरहरूपत्वं प्रसिद्धयोः सत्यासत्वपोर्न संभवतीत्यत्रैव तात्पर्यात् । अतः प्रकृतमिथ्यात्वलक्षणे सत्यासत्वयोरसत्वं प्रसिद्धं न प्रहीतव्यम्, किन्तुक्तरूपमेवेति मिथ्यावलक्षणमेवमद्वैताभिमतमद्वैतसम्मतासवाभाष- विवक्षायां न कथामपि दुष्टम् । तत्र प्रपञ्चस्य सत्यासत्त्वाभावोभयवत्त्वेऽपि ब्रझवत् सखरूपतामङ्गीकृत्य सन्निति प्रतीतिविषयत्वं वक्तुं न शक्यते । तत्र ब्रह्मग एकस्य सस्वभाववत् सर्वस्य प्रपञ्चस्यापि प्रत्येक तत्स्वभावकल्पने हि सर्वत्र सन्नित्येकाकारप्रतीत्यनुपपत्तिः, इदं रजतमित्यादौ रजतं विनापि रजतादिव्यवहारवत् 'सन् घटः' इत्यादौ सद्रूपं घटादि विनापि प्रतीत्युपपत्तेः । बझणः सदूपत्वं तु प्रमितत्वादुपपद्यते । शुतिरुप्यादेजगतश्च न तस्य ·अद्वैतसिद्वेः शाझरवेदान्ते किं स्थानम् ४१ तथा प्रमितस्वम् ; जगतः सद्रूपे ब्राणि कलिगतस्येन घयदिशानस सर्यस्य विक- लांशेऽप्रामाण्यस्यैव ब्रह्मासिद्धिन्तत्वगुयायुक्तरीत्यौचित्यात् । तदेवं जलासययोः परस्परविरहरूपत्वाभावात् सद सद्विलक्षणत्यरूपं मिथ्यात्वमन्याहतम् । सत्यासत्वयोः परस्परविरहरूपत्वं हि सत्वे सत्याभावासस्वाभावोभययस्यात् । तत्र यदि सत्वे सत्त्वम् , तहिं सत्त्वस्याप्यसत्त्वापत्तिः । अतः सदसद्विलक्षणत्वस्य मिथ्यावे व व्याघातलेशोऽपि, न या तन सत्वेन प्रतीत्य इत्यविरोधः । तत्र द्वैतमते सद्विलक्षणस्या- सतः सत्वेन प्रतीत्यर्हस्वेऽविरुद्ध कैब कयाऽद्वैतसिद्धान्ते तत्र सत्त्वेन प्रतीत्यत्वे । 'घटः सन्' इति प्रत्यक्षं हि घटादेरधिष्ठानानुवेधेन सतादात्म्यमेव गोचरयति, न त्वबाप्यत्वरूपं तस्य सत्यम् । वस स्वरूपतो बाध्यत्वात् । न च सत्यं सर्वत्र सत्प्रतीतावनाध्यत्वम् । दैतमते शुक्तिरूप्या- दावसति तस्स पापात् । तात्माश्रयः । यदि तत्रासत्वम् । एतेन सत्स्वभावतोऽपि ब्रह्मण इव सत्स्वभावता परास्ता । नहि घटादीनां सत्स्वभावता प्रत्येकं भिन्ना; अन्यथा सत्ताजात्यादेरनुगतव्यवहारप्रयोजकत्वायोगात् । परमते जातिकल्पनाऽपि नोपपद्येत, सत्ताजायादेवात्र सत्यतायां तु तस्य गदसविलक्षणत्वेनाविरोधान्न सदसद्धि- लक्षणत्वे मिथ्यात्ये प्रत्यक्षादिविरोधशङ्कापि । न चापिधानानुवेधे सन्निति चाचपप्रत्यक्षायोगः । 'सन् घटः' इत्यादिप्रत्यक्षे घटायंश एव चाक्षुषत्वम्, न सदशे; तस्य स्वप्रकाशत्वेन तदानामिन्द्रियसन्निकर्षानपेक्षणात् । अत एव भाष्यम् ---"न च पुरोऽवस्थित एव विषपे विषयान्तरमध्यसितव्यमिति नियमः; अप्रत्यक्षेऽपि पाकाशे वालातलमलिनताद्यध्यस्यन्ति" इति । न चायमेकान्तेनाविषयः; अस्मात्मत्ययविषयत्वात् । मातिमासिकाध्यास एव पुरोऽवस्थितत्वमधिष्ठानस्यापेक्षितम् , न तु घटाघध्यासे; अन्यथाऽती- न्द्रियाध्यासेऽपि सतश्याापत्यापत्तिः अंतः सतश्चातुपत्वव्यपदेशस्तत्र घटादेश्चाक्षुपस्य तादाम्याध्या- समात्रेण, तदाकारवृत्तेश्च चाक्षुप्यास्तत्राध्यासेन । सनि चै 'सन् घटा' इत्यत्रापि नीरूपस्यापि चाशुपत्यसमर्थनमतसिद्धिकाराणां कृत्वाचिन्तया न्यायामृतनिरासार्थमेव, न तु वस्तुस्थिति मनुसत्य। वस्तुतस्तु 'सन् १ः' इत्यादि प्रत्यश्वं 'उदेव गौम्य' इति श्रुतिरिवाध्यारोपसिद्ध सत्तादा- रम्यमेवानुवंदति, न तु सत्त्वम् । अत एव तत्र-'एकमेवाद्वितीयम्' इति सदतिरिक्तस्य तत्रापवाद उपपयते, इति तेन न्यायेन 'सन् घः' इत्यादायबायर्व सदंश एव, न तु घटादिप्रकारांदो। ६ ·असमित शाहदानी फि रगतम् आ प्रसारािमादिम--नागान मामानानिmastr" इति । मा: 'दरबाम्' इति गाना न राशी मानाANTT 'गन् ?' इति सागर 'नेद गागामि दिन'शी निगिरपटादिमिन गुगम., न पारिवार प्रयवादिविरोधहा कि निगा। निधारी मान मा गगगापोनी नामोतिन सोऽपि मिपातपतिः । मनियमोपाधी कालिफनिधिमनियोगिमिथ्यात्यविचारः एतेन-"ने. नानामित मिन" rit निमिदं प्रतिमोपापी शासिमिधानियों गिलं मिथ्यात्वमपि ग्यानम् । एरागृत्सर्ग-"परिसन पच पचनमा थापसिटिइति या पथनगार নিভিয়ঘরিয়ালালাগাদিগি যত “ব্য গ গ য় য যায়নি ध्यंद्वितीगोपलवमाया दितीपासमारता देशपति मागि मिताभारः उति गम्-"गदा सौम्पदाम आमी", "एकमे मदितीयम्" इति पारपा एयात्र भन्नयन्तरेगाम्नायते । वर-यथा 'इदं रजाम्' इतर पाशा नाम माम्' इति लभ्यते, 'ने रजतम्' इति यत् ; उमपोरप्येकापर्ययसागार । एपमत्रापि 'इद प्रभागि न नागा' इत्यनेनापि प्रमादितीयगिरवर वियश्यते । तया च देशयति ब्रह्माणि निमिषाद् देतोपाधिरानबोधन एवोक्तवाक्यतात्पर्याद देतमिथ्यात्यमशिदमित्यभिप्रेत्यातिसिदैतमिप्यात्वसिद्धिपूर्वरता देतमिथ्यात्यमे प्रथममुपपादनीयमिति प्रसुनमतसिदपादौ । पति चैवं प्रतिपन्नोपाधावित्यनेन स्वप्रमारफतातिविशेष मागीत्येव विवरणीयम् । भत एय-नन्वेवमत्सन्तासापातः। प्रतिपन्नोपाधौ यालिफनिषेधप्रतियोगित्वं बन्यत्रारास्वेन संप्रतिपन्नस्य घटादेः सर्वत्र कालिनिषेधप्रतियोगिर पर्षवरितम् ; अन्यथा तेषामन्यत्र सवा- पातात् । तथा च कथमसलक्षण्यम् । नहि शशविषाणादेरितोऽन्यदसत्यमित्याशरूप धचि- दुपाधी सत्येन प्रतीत्यनहत्वमसत्त्वम् , नान्यत् । इदचोपाधिपदेन सदर्थोन चितमित्य- - द्वैतसिद्धी व्यक्तम् । सति चै विप्रतिपत्तिवाक्येऽधिकरणामान्यमुपाधिपदार्थं मत्वा सर्वत्रपदप्रयोगा- दिकं सम्बन्धविशेषविवक्षया शङ्का समाधानादिकं च सर्वमप्राप्तावसरम् । ब्रह्मण्येव तादाम्य. सम्बन्धेनैव प्रपञ्चस्यात्यारोपणार , तत्रैव तदभावस्य बोधनात् , इति सत्तादात्म्येन प्रसक्तस्य - ·तसिद्ध शारयेदान्चे कि स्थानम् तेनैव निषेधात् , असाथ ब्रह्माणि वादास्याभावाभासत्याविशेष इति गम्यते । इदमेव राहीत्वा सदसदिलक्षणेऽसत्त्वं कचिदुपाचौ सत्वेग प्रतीत्यनहलमिति विवेचितम् । अतो न परि- भाषामात्रमेतदस्त्वम् ; श्रुत्यनुगृहीतत्वात् । मा निषेधातात्विकत्वपक्षे प्रतियोगिसत्यत्वापत्तिशका प्रपञ्चमिथ्यात्वत्तदभावपोरेक- प्रतियोगितावच्छेदकात्ये न प्रसरतीति मिथ्यात्वमिथ्याचे न प्रपञ्चसत्यत्वापत्तिरिति प्रकरणान्तरे निष्कर्षार्थमानमत्रानुसन्धीयते । अन भावाद्वैतमेव मण्डनत्येत्यनुवादो न्यायामृतानुवादनान्ति- सिद्ध कृत्याचिन्तया, यतुतः स यादो ब्रह्मदत्तस्यैवेति ब्रह्माधिद्धिव्याख्यायां भावशुद्धौ व्यक्तम् । शाननिवय॑त्यमिथ्यात्वविचार अयमत्र निष्कर्षः प्रतिपन्नोपाधी त्रैकालिकनिषेधस्य तात्विकत्वेऽपि तृतीयमिथ्यात्वं शामनिपल्यत्वम् । तत्र प्रमाणम्-~~ "तरति शोकमात्मवित्", "विद्वानामरूपादिमुक्तः" इत्यादिः श्रुतिः । अनात्मज्ञानपदेनाधिष्ठानसाक्षात्कारः प्रमाणतन्नो पसुतन्त्रो या विवश्यते, न तु स्वरूपज्ञानं स्वाकाशम् । तदप्युपहितान्याविषयकत्वे सत्युपहितविषयमेव । तेन 'सन् घटः' इत्यादायप्यधिष्ठानप्रकाशसत्वेऽपि सदंशे तस्य प्रमाणजन्मत्याभावाद् न्यावहारिक- प्रमाणस्यापि तस्य घरादिप्रकाशाश एव प्रमाणजन्यवान्न तेनाज्ञाननिवृत्त्या सानिवृत्यापत्तिः। . अरानोपहितं ब्रह्माधिष्ठानम् , नमोपादानं या, प्रमाणजन्यवृत्युपहितमखण्डचैतन्यमज्ञाननिवृत्यु- पक्षितमिति थियेकः । ब्यक्तीकरिष्यते वेदं शाननियतत्यानुपपत्तिप्रकरणे । अत्रापि शान- प्रयुक्तावस्थितिसामान्यविरहप्रतियोगित्वं ज्ञाननिवलंत्यमिति सिद्धान्तोपक्रमे व्यकम् । झाननिवत्यत्वस्याधिष्टानसाक्षात्कारनिवर्त्यत्वरूपत्वात् पूर्वज्ञानादापतिव्याप्त्यादेरनुक्तोपालम्भनता सति चैवम्---"मनुत्तरज्ञाननिवत्ये पूर्वशानेऽतिव्याप्तिः, मुद्गरपातनियत्ये घटादाय- व्याप्तिः, ज्ञानत्वेन ज्ञाननिययंत्यविवशायामप्ययमेव दोषः, अधिष्ठानसाक्षात्कारत्वेन निवार्य शुक्तिरूप्यादौ ज्ञानत्वेन ज्ञाननियत्यत्वाभावात् साध्यधिकलता, ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण ज्ञाननिवर्यत्व- विवक्षायां स्मृतित्वेन ज्ञाननिवत्य संस्कारेऽतिव्याप्तिः, उत्तरत्र ज्ञाननिययंत्यानुपपत्तिप्रकरणे सेतुदर्शननिवार्य ब्रह्महत्यापापेऽप्यतिव्याप्तिरित्यादिकमनुत्तोपालम्भनम् , तेषां सर्वेषामधिष्ठान- साक्षात्कारत्वाभावात् , सेतुदर्शनस्य चोदनातन्त्रस्त पापनिवर्तमान प्रमाण- जन्याधिष्ठानसाशात्कारमामावाच । सत्यप्येवमद्वैतसिदिः कृत्वाचिन्तयाऽपि न्यायामृत- निरसन स्वीकर्तव्य मत्या सर्व निरस्यति ।

·, अतसिद्धः शाहरवेदान्त किं स्थानम् वसुतस्तु शाननियलमधिष्ठानाशात्यारनिराशन तत्प्रयुक्तान्यतरत्वमेव, इति मुगरपा. तादिनिायघटादीनामिय पूर्वशागादौनामप्यधिगयाक्षात्कारमाश्यत्यासातिव्याप्तिः, अन्याप्तिा । शानत्वेन शाननिवय॑त्वपक्षोऽप्यदुष्टः निष्कर्षस्तु-ज्ञानप्रयुक्तारंस्थिति सामान्यविरहप्रतियोगित्वं ज्ञाननिवर्त्यत्वम् । एका कार्या- स्मना, कारणात्मना च द्विविधावस्थितित्वावच्छिन्नविरहस्य शानप्रयुक्तस्यैवात्र विवश्वगाद् "अविद्या • सह कार्येण नास्ति नासीद्भविष्यति" इति माघस्याविद्यायामपि सत्येन तत्परिणामभूतभ्रमस्यापि तथा- त्वेन शस्त्यज्ञान-लयविभ्रमयोरपि मिथ्यात्वस्वत्वेनालक्ष्यत्याभायेनातिव्याप्त्य नवरात् शुक्तिशाने 'रूप्यं नास्ति नासीन भविष्यति', इति प्रतीतेरानुमानिकत्वेन रूप्यस्यापि मिथ्यात्वात् साध्ययैकल्या- भावाद, उत्तरज्ञानेन पूर्वज्ञानस्य स्वात्मनावस्थितिविरहस्योत्तरज्ञानप्रयुक्तस्ये कारणात्मनावस्थिति- विरहस्य तत्वाभावादर्थान्तरस्यापि नावकाशात् परोक्षापरोक्षसाधारणस्यापि शानत्वस्य स्वरूप- सम्बन्धरूपनिवर्तकतावच्छेदककत्याङ्गीकारेणोपपत्तिसम्भयाच ज्ञानस्येन शाननिवर्त्यत्यपक्षे न दोपः । शानत्वव्याप्यधर्मण शाननिवर्त्यत्वादिपक्षोऽप्यदुष्टः एवं ज्ञानत्वव्याप्यधर्मंग निवर्तकतापक्षोऽप्यदुष्ट एव; स्मृतित्वेन स्मृतेः संस्कारनिवकिताया अनङ्गीकारात् , स्मृतौ सत्या संस्कारो दृढो भातीत्येवानुभवात् । स्मृतिसामान्यस्यायथार्थ- त्वमेव न यथार्या स्मृतिरपि समस्तीति भिन्दुटीकोदाहतपशानुसारेणानुभवत्वव्याप्यधर्मण शाननिव-त्वपक्षोऽपि न दोपाय । एवं भ्रमौत्तरसाक्षात्कारत्येन तनिवयत्वमिध्यात्वपक्षोऽपि समीचीन एव; जीवन्मुक्तीयाज्ञानसंस्कारस्य चरमसाक्षात्कारेणैव निवृत्तिः, न तु ज्ञानसंस्कारेणे. त्यङ्गीकारेण तत्रापि दोषाभायाद् अनाद्यध्या सानामप्यविद्योपादानात्वस्य तत्समकालिकत्वेन न्यायरलावल्यामुपपादितत्वेन स्वोपादाननियतमज्ञाननिवय॑त्वपक्षस्याप्यदुष्टत्वात् , "तृतीयमपि मिथ्यात्वं सूपपादमे । तुरीयमिथ्यात्वस्य चित्सुखीयत्वा- योगशङ्का-तत्परिहारी चतुर्थमिथ्यात्वं तु खात्यन्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वं चित्सुखाचार्याणामिति चन्द्रिकायाम्- आयं स्यात् पञ्चपाद्युक्तं ततो विवरणोदिते ! चित्सुखीयं चतुर्थ स्यादन्त्यमानन्दबोधजम् ।। इति .

·अवसिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् ४५ इति वचनात् । तत्र यद्यपि तत्त्वप्रदापिकायां मिथ्यात्वलक्षणं दशया-(१) प्रमाणा- गम्पत्यम् , (२) अप्रमाणशानगम्यत्वम् , (३) अस्मार्थानगम्यत्वम् , (४) सद्विलक्षणत्यम् , (५) सदसद्विलक्षणत्वम् , (६) अविद्या तत्कार्यान्यतरत्यम् , (७) ज्ञाननिवर्सत्यम् , (८) प्रतिपनोपाधी कालिकनिषेधप्रतियोगित्वम् , (९) बाध्यत्वम् , (१०) स्वात्यन्ताभायाधिकरणे प्रतीयमानत्यमिति विकल्प्य सर्वमपि पूर्वपक्षिभुषेन निरस्स- "सपामपि भावानां खानयत्वेन सम्मते । प्रतियोगिल्लमत्यन्ताभावं प्रति मृपात्मता ॥" इति, "अंशिनः स्वांशगात्यन्ताभावत्य प्रतियोगिनः । अशिल्यादितरांशीय दिगेवैषा गुणादिषु ।।" इति च 'पतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमिति' चिवरणोदितं द्वितीयमिथ्या- त्वमेय सिद्धान्तितम् ; तथापि न ततदीयं मिथ्यात्वम् , किन्तु दशमं मिथ्यात्वमेव तन्मनोगत मिति विज्ञायते। तत्र पूर्वपञ्चोपन्यागावसरे ग दशमः; संयोग विगाग-शब्दामविशेषगुणानामेपदेश- गताना स्वात्यन्ताभावाधिकरणगततया प्रतीयमानानां परैः सत्त्यायनीकारार्थान्तरताया दुरति- ममत्वादिति तत्पशो दूप्यते । तत्र यद्यपि सिद्धान्तोपन्यासायसरे तत्पक्षो दूपगोदारेण न समीते; तथापि प्रतिपत्रोपाधौ त्रैकालि कनिषेधप्रतियोगित्वपक्षसमर्थनावसरे पूर्वपक्षोपक्षेपा. यसरेऽनुपन्यस्तरयोग-विभागादिष्वव्याप्यवृत्तित्यादर्थान्तरं स्वतन्त्रमाशङ्कय तदन्याप्पवृत्तिताया अनमोकारेण तदायका निपारिता । तत्र संयोगादीनामन्याप्यवृत्तिताऽनङ्गीकारपक्षो हि चिरमुखाचार्यरेघोङ्कितः, इति तेनैवात्यवाभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वपशोऽपि समर्थित- माय इति कृत्यैव चित्मुखीयं चतुर्थ स्यादित्युक्तम् । तुरीयमिथ्यात्वमूलं परविद्या, न तु "नेह नानास्तीति श्रुतिः" इदमपि मिथ्या द्वितीयं मिथ्यात्वमित्र 'नेइ नानास्ति' इति श्रुतिगूनगिति लघु- चन्द्रिकातुल्यवित्तिवेद्यतया तस्यैवैवरूपत्वमित्यभिप्रेस वदति । इदं तु प्रतिमाति-"यत्तद्देश्यम- ग्राह्यम्" इत्यादि "तद्भुनयोनि परिपश्यन्ति धीराः" इत्यन्तपरविद्यामूलमिदं मिथ्यात्वमिति ।

·४६ अद्वैतसिद्धः शायरवेदान्ते किं स्थानम् द्वितीय-तुरीयमिथ्यात्वयोषियवियेफा अत्र सर्वत्र मिध्यात्वप्रकरणेऽधिकरणपदमधिष्ठानपरमेवाद्वैतमते साम्प्रतम् , इति स्वात्यन्ता- भावाधिकरणे-प्रतीयमानत्वपदाभ्यां स्वस्यभायोभयाधिष्ठानकत्यमेव तत्र प्रतीयते, तेन मिध्यात्वस्या- तात्विकत्वपक्ष एव विवश्यत इति प्रतीयते । अयया भावाद्वितमतमेवात्र विवश्यत इति विषय- विवेकोऽपि द्वितीय-चतुर्थमिथ्यात्ययोः । अन्यत् सवै द्वितीयमिथ्यात्वप्रकरणवदेवानुसन्धेयम् । "अभ्यासो नामातसिंस्तबुद्धिरित्ययोचाम" इति भाप्यं तुरीयमिथ्यात्वे मूलम् अत्र-"अध्यायो नामाऽतस्मिन् तदबुद्धिरित्यवोचाम" इति भगवत्पादभाष्यं साक्षान्मूलम् । अनिवर्चनीयख्यातो-"तदति तत्प्रकारकं ज्ञानं प्रमा" इति प्रमालक्षणं यद्यपि न युक्तम् । भ्रमस्यापि तद्वति तत्प्रकारकत्वात् ; तथापि तदभाववति तत्प्रकारकत्वं भ्रम इति न विरुद्धमिति भाष्या. शयः । एतदेव स्वात्यन्तामायाधिकरणे प्रतीयमानत्वं मिथ्यात्वमित्यनेन सूच्यत इति । भ्रमस्यापि यावद्याधं प्रामाण्यम् तदति तत्प्रकारकत्वमध्यारोपेगैवेति यावदा, प्रामाण्याविरोधः, किन्तु तद्वत्वं तदभावबाधकं न भवति । एतदेवाभिप्रेत्य मिथ्यात्वेनानिश्चीयमानार्थविषयकत्वलक्षगं प्रामाण्यं भ्रमस्यापीति सिद्धान्तः। 'सदेवेदम्' इत्यादी वाधायां सामानाधिकरण्यसूचनं तुरीयमिथ्यात्वस्य लक्ष्यम् तत्र तद्वति तत्प्रकारकत्वं तदभावतस्तद्वत्वेन, वस्तुतस्तद्वत एव तद्वत्वेन चेति संशये जगत्कारणत्यादिकं वस्तुतस्तद्वत्त्वेनेति शङ्कावारणं हि 'सदेवेदम्' इत्यादिवास्येन यदि तद्वत्येव कारणत्वं विवश्यते, तर्हि जगत्सत्यत्वमेव शास्त्रार्थः स्यात् । तदा चाद्वितीयादिपदानां तदनु सारेणानयनं कर्तव्यम् । सामानाधिकरण्यं हि विशेष्य-विशेषणभाव एव मुख्यम् ; अबाधात् कस्याप्य- र्थस्य । यदि तु तदभाववति तद्वत्त्वमेव, तर्हि जगत्कारणत्यादीनां बाधेन बाधायां सामानाधि- करण्येन 'सदेवम् इति याक्यार्थः स्यात् । तत्र च तदभाववति तद्वत्वेन बाधायां सामानाधि- करण्यमेव तत्र युक्तमिति सूचनेनैव भवतीति तत्सूचनार्थे परविद्यादिवाक्यगम्यं स्वात्य. न्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वरूपतुरीयमिथ्यात्वम्, “अध्यासो नामातस्मिंस्तबुद्धिरित्यवो- चाम इति भाष्योपहितमत्र स्वीक्रियते । अधिकमन्यत्र ।

·अद्वैतसिद्ध शायरवेदान्ते किं स्थानम् पञ्चममिथ्यात्वं तन्मूलं च । तस्य तृतीयमिथ्यात्वाद्विवेकादिश्च सद्विविक्तत्वस्यातिव्याप्यन्याप्ति निरासेन लक्ष्ये समन्वयश्व पचम मिथ्यावं मद्विविक्तत्यम् । अत्र च मूलम् --"अतोऽन्यदातम्" इति श्रुतिः । मशभिन्न मिध्येति तु श्रुत्यर्थः । तत्र सद्विविक्तत्वं प्रमाणसिद्धभिन्नत्यम्, न तु सद्विलक्षणत्यमा बाध्यल्पम् । ज्ञाननिवार्यत्वरूपामध्यात्वेन पौनरुक्त्यात् । तत्र प्रमासिद्धत्वं दोपनिष्ठकारणता- निरूपकशानान्यधीविषयान्यत्वम् । तत्र दोपविधयाऽधिष्ठानावरणद्वारा निमित्तकारणाविद्या- प्रयुक्तविवर्तविषयकत्वाद् घटादिशानं दोपकारणतानिरूपकं ज्ञानम्, तदन्यच्च ज्ञानं ब्रह्मज्ञानम्, सत इव प्राविवर्तत्वाभावात् तदन्यत्वं घटादिशानस्येति तद्विषयत्वाद् पादेः सद्विविक्तत्वम् । शुक्तिरूप्यादौ पविद्यातिरिक्तकाचादिदोपकारणफत्वात् समन्वयः। अली. केपि दोपविधयाऽविद्यायास्तदतिरिक्तस्य या विकल्पाख्यशाने कारणत्वाभावाद् दोपनिष्ठ- कारणतानिरूपकज्ञानान्यदेव बहाशानमिवालीफज्ञानमपि, इति न तत्साधारणं सद्विविक्तत्वम् । तो ब्रह्माणीव तत्रापि न व्यभिचारस; हक्तादात्म्यरूपस्य दृश्यत्वस्य तत्राभावात् । असतः साधकत्यसमन्ययः, वेदान्तानां खरूपतो मिथ्याभूतानामपि ब्रह्मणि प्रामाण्यं च ब्रह्मणः तत्र चाऽऽविद्यकत्वेऽपि चक्षुरादीनां चक्षुरादिकरणास्वमात्रेणाविद्याकारणत्वं विना घटादिशानस्य न भ्रमत्यनिर्वाह; वरूपतोऽप्रमाणत्वेऽपि विषयतः प्रमाया अविरोधात् । "उपायाः शिक्ष्यमाणानां बागनामुपलालनाः। असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥" - इति न्यायात् , सत्वस्य कारणतानवच्छेदकत्याच्च । अतो वेदान्तानां यदि सत आविधकत्वेऽप्यविद्या स्वयं दोपविधया न निमित्तकारणम् , तदा वेदान्तस्याविद्यकत्वमात्रेण तत्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य न भ्रमत्वम् , येन ब्रह्मण्यविण्याप्तिः स्यात् । अत्र वेदान्तानामाविद्यावावेदान्तजन्यज्ञान मिध्येति धादस्तु न द्वैतिनामन्येपाशाय. सरति ब्रह्माणो विश्यमानाविद्यावान , अयाधाच ।

·४८८ अद्वतसिद्धः शाङ्कर वेदान्ते किं स्थानम् मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षानुमानादियाधोखारादिः अन्नाद्वैतसिद्धः पष्टिप्रारणेप्याद्यानि या प्रकरणान्यालोचितानि । तर पञ्चदशमारभ्य प्रत्यक्षमाधोडार, प्रत्यक्षपानल्यभन्ना, प्रत्यशानुमानमाध्ययम्, प्रत्ययस्यागमयाध्यत्वम् , अपच्छेदन्यायवैषम्यभन्ना, प्रत्यक्षस्याबाध्यत्वे वाधकम् , भाविवाघोपपत्तिः, सत्यत्वानुमानमः, मिथ्यात्वे विशेषतोऽनुमानानौति दशप्रकरणानि मिथ्यात्वस्य तत्तच्मृतिविद्धस्य प्रत्यक्षादिना बाधाकां पारयितुं प्रवृत्तानि । प्रत्यक्षेण वर्तमानमानमादिणामपि मिथ्यात्य. परशुतियाधायोगः, परिणामेनैव पूर्वस्य प्रत्यक्षस्य याधयोगश्च तत्र प्रत्यक्षादीनां पौरपेयत्वाच्छ्रौतस्य मिथ्यात्वस्य बाधशका नावहरति । तत्र प्रत्यक्ष- विरोधे श्रुतीनामन्यथा नयनं श्रुतेरन्तरतात्पर्ये तदविरोधायान्यथानयनेन भवति । अत्र तु प्रत्यक्षेग वर्तमानमात्रशूरेण माविविषयाग्रहणाद् माविवाधवाधावं वाधकशानेन बाध्यत्वान संभवति । तत्र यया 'इदं रजतम्' इति शानस्य 'नेदं रजतम्' इति शानेन परेण याधः, एवमत्रापि बाधकज्ञानेन परेण पूर्वस्य 'सन् घः' इत्यादिप्रत्यक्षस्य पाथ एव युक्त इति 'सन् घटः' इत्यादी सामानाधिकरण्यं बाधायां पर्यवस्यति । अपच्छेदन्यायेन प्रत्यक्षपारमार्थिकमामाण्यस्य बाधेऽपि व्यावहारिकं प्रामाण्यमयाधम् यद्या' युपक्रमाधिकरणन्यायेन प्रथमस्य प्रत्यक्षस्य मानल्यं शङ्कितुं शक्यते; तथापि तस्यापच्छेदन्यायेन बाधान्न पौर्वापर्यनियमे पूर्वेण परस्य माधः, किन्तु परेणैव पूर्वस्य । अत्रापच्छेद- न्यायेन यदि-"यदि प्रतिदर्ताऽपच्छिन्दात् सर्ववेदस दद्याद् ययुगाताऽपच्छिन्द्याददक्षिणं यशं संस्थाप्य पुनस्तेन यत" इति वचनसिद्धेऽपच्छदद्वये प्रथमं प्रतिपच्छेदेऽनन्तरमुद्गात्रपच्छेदे च क्रमिक परेणोद्गावपच्छेदनिमित्तप्रायश्चित्तेन पूर्वस्य प्रतिपच्छेदनिमित्तप्रायश्चित्तस्य बाधेऽपि तद् दद्यात् “यत्पूर्वस्मिन् दास्यन् स्यात्" इति वचनात् प्रतिपच्छेदनिमितप्रायश्चित्तस्यापि सावकाशत्वं मन्यते, प्रकृते त्यागमेन प्रत्यक्षबाधे न तस्य सावकाशत्वमित्यपच्छेदन्यायवैपभ्यम् , तहि प्रकृतेऽयागमेन प्रत्यक्षस्य बाधेऽपि व्यावहारिकं प्रामाण्यं तस्य स्वीक्रियत इति तपस्यभङ्गः।

·अद्वैतसि शायरवेदान्ते किं स्थानम् प्रतिहपच्छेदपूर्व वे "तद् दद्यात् यत् पूर्वसिन दास्यन् स्यात्" इति पवनयलेन तस्य प्रामाण्यम्, अन तु न यवनसिद्धं प्रत्यक्षप्रामाण्यम् । अतः प्रत्यक्षाप्रामाण्यम्। अतः प्रत्यक्ष स्यागमेनात्यन्तवाध एव वस्तुतस्तु प्रतिपच्छेदनिमित्तप्रायश्चित्स्योद्द्वात्रपच्छेदनिमित्तप्रायश्चित्तेन बाध आत्यन्तिक एय युक्तः, न तु बाधितस्यापि सावकाशत्वं विना वचनं कल्पयितुं शक्यते । प्रकृते तु प्रतिहर्षयच्छेदनिमित्तप्रायश्रित्ते बाधिते पुनरनुपानं "तद् दद्याद् यत्पूर्वस्मिन् दास्यन् स्यात्" इति वचनेन प्रतिमापते, इति किमिव वचनं न कुयात् , नास्ति पचनस्यातिभारः' इति न्याय- सिद्धं तस्य सावकारात्यम् । म चागमाधित मपञ्चसत्यत्वे पुनस्तरसत्यत्वप्रतिप्रसवपरं किमपि वचनं श्रूयते, येर नात्यन्तिस्वाधः प्रत्यक्षस्य स्थादित्यपच्छेदन्यायेन सया माध एवं प्रत्यक्षस्य स्वोपर्तव्यः । तेन च सदनन्यायाधित्वाधिकरणसिद्धो ब्रह्मव्यतिरेकेण प्रपश्चामाय एवं সামাগিঃ চিনি। प्रतिहपच्छेदपरत्ये पूर्वस्य वाध एव, इति प्रत्यक्षयाधायोगेनापच्छेदन्यायवैषम्यकल्पना युक्ता ন জুবালাই কম আগিয়াদি ঘুর্ণ যাহা বিনাবি নম্বর্ন বগি अन्यथा यदि प्रथममुगानपच्छेदः, अनन्तरं च प्रतिहनपच्छेदः, तत्र मतिहर्षपच्छेद- নীরা নিসিয়াগগগঃখননকানুঙ্গা प्राधिले प्रतिपच्छेदनिमित्त प्रायश्चित्तानन्तरं पुनरस्युद्गारपच्छेदनिमित्तप्रायश्चित्तस्यानुष्ठानमापयेत, इदि तात्पन्तिक एष भाधः परेण पूर्वस्य । अतो बाधितस्यापि कुत्रचन सावकाशवं वर्णनीयमिति कृत्वा नापच्छेदन्याय- शश्यम्। वैषम्य शर्तुिं शक्यम् । न्यायचन्द्रिकामतेन दृश्यत्यहेतुसमन्षयः, दृश्यत्यम्य भिन्नत्वस्य विषक्षणेन फलव्याप्यत्व धृत्तिन्याप्यत्व-साधारण- पक्षत्रयस्यापि निरासेन भन्न मिथ्यानानुमाने दृश्याध-जय-परिच्छन्नबांशिवरूपाश्चत्कारी हेतवः । सन्म न्यायचन्द्रिका-"श्या नाम फलण्याप्य वृत्तिन्यायलं साधारण पति श्रीने कापान ७ ·५० अद्वैतसिद्धेः शाहरयेदान्ते किं स्थानम् पूर्वपक्षमुखेनोपदिय नाया, अतीन्द्रिये भायेन भागासिदत्वात् , द्वितीयः, बाणोऽपि वेदान्तिभिवृत्तिव्याप्यात्याभ्युपगमादनेकान्तिात्वात् , न तृतीयः; बदायन कानिकत्वादेवेत्ति निरस्स कमपि पक्षं नात्र समर्थयति; परन्तु नायौदाग मन्यते । तदीयमत्र समाधान तु- मयुक्तमेतत् ; पत्तिज्ञानमनभ्युपगच्छतामित्थं विफल्पा- नुत्यानात् , तदभ्युपगमे पामपसिद्धान्तनिप्रदान् । शिष्यश्वोदपतीति चेत्, इत्यं शिक्ष. गीयः-दृश्यपदार्थ एव त्वया नावगतः । दृश्यत्वं हि दृगपच्छिन्नत्वम् । दृग् आमा। शाततसा, भातलया या साक्षिवेद्यम् । अतो न दृश्यत्वस्यानात्मनि कचिदप्यसिद्धिरिति । आत्म- नव ससंवेदनात्मतायाः प्रतिपादनीयस्यात्" इति । न्यायामृतकारस्य दृश्यत्वस्य पाल्पान्तर- मादाय निरासः, मद्धतसिद्धः फलव्याप्यात्वातिरिक्त- सर्वपक्षसमर्थनं च तत्र दृश्यत्वं फलव्याप्यत्वं वृत्तिव्याप्यत्वं साधारण वेति विकल्पनयमाशय वितयमपि न हेतुरित्यत्र चिरमुख्याः पूर्वपक्षः । सिद्धान्ते तु न कस्यापि पश्य समर्थनं कृतम् , किन्त्वंशिव- रूपहेत्यन्तरेण कार्यसामान्यमिथ्यात्वं साधितम् । इदं छिद्रं दृष्ट्वा भ्यायामृतकार उक्तवान्-श्रीन् विकल्पानतिरिव्य कदाचित् कश्चितिपयत्वं या, स्वव्यवहारे स्वातिरिते. रविदपेक्षा- नयतिर्वा, अस्वप्रकाशत्वं वा इत्यपरानपि फल्पान् संकलयति, अद्वैतसिद्धिस फलव्याप्य. स्वातिरिक्तस्य सर्वस्य पक्षस्य क्षोदक्षमत्यादिति दृश्यत्यहेतुं धमर्पयति । तत्त्वप्रदीपिकाया दृश्यत्वहेतुस्थालेऽशित्व- हेतुसमादरः, भिन्नत्वरूपश्यत्य- हेतुसमादरसूचना च तत्वमदीपिका तु न्यायचन्द्रिकागवान् श्रीनेव प्रकारान् दृश्यत्वस्य पूर्वपक्षस्यावसरे संगृा नेपामसंभवं च पूर्वपक्षयित्वा तत्र किमपि समाधान न्यायचन्द्रिकोकप्रकारेणाप्यसंकलय्या शिवहेतुत्वमेव तत्र मन्यते, परन्तृत्तरत्र दृदृश्यसम्बन्धानुपपत्तिमुपपादयन्ती सा दृक्तादात्म्यरूपं न्यायन्द्रिको हेर्ने समाद्रियत हवेति प्रतिभाति ।

·'- अद्वैतसिद्धः शारवेदान्ते किं स्थानम् वृत्त्यभ्युपगमेन वृत्तिविषयत्वरूपश्यत्यस्य ब्रह्मणि व्यभिचारपरिहारेण समर्थ- नमद्वैतसिद्धः, न्यायामृतोल्लिखितसर्वदृश्यत्य- प्रकारसमर्थनं च। इदं छिद्रमवलोक्य न्यायामृतमुक्तांस्त्रीन प्रकारानिवापरानपि तीन प्रकारान् हेतोः संग्रहा दृश्यत्वानुमाने हेतुं निरस्यति । परन्तु इक्तादात्म्यं न्यायचन्द्रिका विवक्षिततत्यप्रदीपिकयाइयो- पत्तिविधया निरूपितं च प्रकार दृश्यत्वस्य न मात्रामानेगापि स्पृशति । एवं संकल्यन्यायामृत वेदान्तिभित्तस्वीकारात् तन्मतरीत्यैव दूषणं पररीत्या परस्य निरसनं कर्तव्यं मन्या वदति । तेन च न्यायचन्द्रिकायाः परिदारः सूयत इव | सिद्धिकारास्तु यद्यद्वैतदृष्टया वृत्तिमभ्युपगम्य दृश्यत्य- हेनुनिरसनं क्रियते, तहदेवसिदान्ता वृत्तिविषये सर्वेऽपि प्रकाराः शिश्यन्ताम् , येन ब्रमण्यनेकान्ति- कतादिदूषणानामतीन्द्रिये भागासिद्धयादिपरिहाराणाञ्च प्रकारा अवगन्तुं शक्यन्त इति मन्यन्ते । तत्राद्वैतमतरीत्या फलव्याप्यत्वमात्रं न दृश्यस्यमा हेक्रियते, किन्त्यपरे न्यायामृतो. लिखिताः पञ्चापि प्रकाराः समयन्ते । मिथ्यात्वानुमानस्य मिथ्यात्वविषयकत्वम- ध्यापनविधिप्रयुक्तत्वम् , सविधायुक्तत्वं वाध्ययनस्येति तत्वप्रदीपिकोक्तविधया, तेन मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वेऽपि न प्रपञ्चसत्यत्वम् अत्र मिथ्यात्यमिध्यात्वेऽपि प्रतियोगिनो न सत्यस्वमिति द्वितीयमिथ्यानावसरे तद- ताविकत्वपक्षोपपादनावसरे सिद्धपादौ सम्यग् विवेचितम् । अत्र तत्त्वमदीपिकोक्तं मिथ्यात्या- नुमानस्य स्वविषयविषयकत्वमप्यम्यापनविधिमयुत्तस्याध्ययनस्यापि स्वविधिप्रयुकत्ववदेकावच्छे. दकापच्छेदेन समर्थितमित्यनुसन्धेयम् । परसराध्यासोऽधिष्ठानस्य संसर्गमात्राध्यासेन, न स्वरूपाध्यालेनारोष्याणामिति ब्रासिद्धिव्यवस्थाया न्यायामृतेनापि स्वीकारः तत आमाससाम्यभावसरे ब्रह्मणोऽदि मियापत्तिा शहिता, तत्रालि दृश्यत्या. दिकमेव हेतुक्रियते, न तु परस्पराव्यासः, तेन च परस्पराध्यासो ब्रह्मण्यानारोपित संसर्गाध्यास- ·५२ सात। - अद्वैतसिद्ध शाङ्करवेदान्ने कि स्थानम् मानेगेति बासिद्धिव्यवस्था न्यायसुधादिभिराशिमा निरवसरोति न्यायामृतमपि स्वीकरोति । तत्रा- नारोपितेऽधिष्ठाने संसगांपासेऽयधिष्ठानविषयमेवाशानं कारणम् , म त्यारोपितविपयमिति गुरुचन्द्रिकाद्युक्तमनुसन्धेयम् । तेन धारोपितस्य परस्पराध्यासेऽधिष्ठानत्यं नापद्यते । तदेवं प्रत्यक्षादिना संभाव्यमानदोषेण श्रौतस्य मिथ्यात्वस्यायाध उपपादितः । जगत्कारणत्यादिपराणामागमानाम- ध्यारोपापवादन्यायेन प्रवृत्तत्वात् , तेपामा- गमत्वेऽपि पाध्यतैय, न तु वाधकता भभाव्यदोषागमेन ताशसागमस्याबधिशका तु जगत्कारणत्याद्यागमस्याध्यारोपेणै- वापवादार्थ प्रवृत्ततया 'इदं रजतम्', 'नेदं रजतम्' इत्यनयोरिवीभयोरपि प्रत्यक्षत्याविशेऽप- पवादेनारोपपाधस्पैर युक्तत्वाधारोपापपादस्थल उभयोरपि यायकवाक्यतयाऽन्ययानुभावक अध्यारोपस शब्दार्थत्यमानत्वात् , "अप्राप्ता चानुपपत्तिः प्रयोगे हि विरोधः स्यात् शब्दार्थस्त्यायोगभूतः" इति न्यायेनाप्यारोपेग विरोधस्याकिञ्चित्करत्वात् , मत्सुनापच्छेदन्यायेन परेणापवादेन पूर्वस्यैव याधस्य युक्तताच नावसरति । सावकाशनिरवकाशन्यायो निराकाङ्क्षयाफ्यायस्यास्ति, फारणवाक्यादिपु त्यप्राप्तानुपपत्तिन्यायः, भता कारण- वाक्यानामभ्यारोपापवादन्यायेन प्रवृत्तानां न तन्न्यायन व्यवस्था तत्र सावकाशनिरधकाशादिन्यायेनागमस्य बाधाशका तु-तत्र सोभयोरपि निराका- झवाक्यार्थत्येनाप्राप्तानुपपत्तिन्यायस्यानवताराद् नावसरति । एतदुदाहरणेषु "आदित्यो यूपः” इत्यादावर्थवादस्य पदशानीयस्वात् , विध्येकवाक्यतयैव तस्य प्रामाण्यात् , तस्याप्रयोग- भूतत्याच न विध्येकवाक्यतार्थ तात्पर्यान्यथानुपपत्याऽन्तरपरता दोपाय । “सोमेन यजेत" इत्यत्रापि पदार्थमात्रत्वात् सोम-यागयोग्ययो विरुद्ध इति कृत्वैव विशिष्टलक्षणा स्वीक्रियते । प्राचीनमीमातकास्तु शानदीपिकाकागदयः 'दना जुहोति' इत्यादिगुणमात्रविधानस्थलेऽपि "विधाने वाऽनुवाद या यागः करणामध्यते । तत्सगोपे तृतीयान्तं तदाचित्य न मुञ्चति ॥" इति वचनमुपष्टभ्य तात्पयोपपत्त्यर्थमेव मरपर्धलक्षणां स्वीकुर्वन्ति । खण्डदेवस्तु 'सोगेन' इति तृतीयाया इत्यम्भूतलक्षणार्थवमूरीकृत्य विशिष्टविधिपक्ष इव । पाटिकत्रोधेन याग- -2 ·अद्वैतसिद्धेः शारयेदान्ते किं स्थानम् ५३ करणत्वं सोमस्य सुपपादमिति लक्षणाप परिजातीति त्यन्यदेतत् । इदमेवाभित्याद्वैतसिद्धिः- तदुकमानन्दयोधाचार्य:- "तत्परत्यात्परत्याय निर्दोपत्याध वैदिकम् । पूर्वस्य बाधकं नायं सर्प इत्यादिवाक्यजात् ॥" इति । मानान्तरााधितं हि परशास्त्रं स्वविरुद्धस्स पूर्वस्य बाधकम् , तात्पर्यविषय एय पार्थे मामाण्यात् प्रमाणस्य सतः परस्यैव प्रामाण्यं स्वीकर्तव्यम् । सर्वथाSSगमेनापि परेणापवाद- विधया प्रवृत्तस्य बाघ एवागमस्यापि । अत्रोत्सापवाद सावकाश-निरवकाशादिबहुतरतत्तन्या- पाबालम्भनागमस्याप्यागमान्तरविरुद्धस्य विरोधपरिहारार्थे प्रमाणविशेषस्य प्रमाणविशेषाधे प्रसक्ते तद्वारणम् , तत्तद्विपयसकोचायुदाहरणं तु नेपामध्यारोपापवादविधयाऽप्रवृत्त्यात् । पौर्यापर्यनिय. माभावात् , विध्यर्थवादयोरिव पदैकवाक्यतय, वाक्यैकवाक्यतया पान्ययाभावाद् विषयभेदा- यात्राकिञ्चित्करम् , इति नागमध्य प्रपञ्चमिध्यात्वपरस्यापाततस्तस्य तत्सत्यत्यपरमूलस्वागमस्य च नबाघनकाऽप्यत्रा मिथ्याभूतस्याप्यर्थक्रियाकारित्वस्याऽऽक्षेप समाधानाभ्यां सत्यस्य कारणता- नयच्छेदकत्यादिनोपपादनम् तत्रेयं शङ्का समुदेति-मिथ्यावे प्रपञ्चस्य कथमक्रियाकारित्वमिति, इत्युक्तशानिरासार्थ- सुपरितनं प्रकरणम्:-असतः साघकोपपत्तिप्रकरणं नाम । तत्रेद प्रष्टव्यम्-सत एवार्थक्रियाकारि- स्पमित्यत्रोमयसम्मतं निदर्शनं कि नामेति १ किमिदं सत्यस्यापि कारणतावच्छेदकत्वमभिप्रेत्य, उत तत्तत्पदार्थखरूपमात्रमर्थक्रियाकारोति माया । आये किं नाम सत्त्वमर्थक्रियाकारिता- वच्छेदकम् , कि त्रिकालाबाध्यस्वरूपं सत्यम् , उत तत्तद्व्यवहारमानिदिकं यायाधं व्यावहारिक्सत्यम् , उत सत्ताजात्यादिमत्त्वम् , उत कालसम्बन्धमानम् । पच्छेदकस्य सत्वस्य कस्यापि- "अन्तर्भावितसवं चेत्कारणं तदसत्ततः। नान्तर्भावितसत्त्वं चेत्कारणं तदसत्ततः ॥" तनन कारणता. इति खण्डनखण्डितम् ।

·अमिशारदामो कि स्थान, বরাবণ্য হাফি। ঘামাবেশ, মাহাদি যান- पर्यनीयस्यापि राणदास PिI अभियारिलायक पद रिका. আল ফালি গালায়; গোলগায়ার, বার্ষিাণাথিৰাঘাষাণ, বাণিীনী শিয়া, গী पादीनां निकारागापरवरदिलानामा पानियास्य गुरव या जात्यादिरूपं प्रचदिशानिधयानाममापदनाम परियार, অগ্নিাবিষয় धर्मस्यानिर्वचनीयसाधारपानामगोपकिनारित्यपिरोधि । असतोऽमियाकारित्येऽसत्पदेन समियिकत्यमा विपश्यते, तत्तु सदसद्धिलक्षणसाधारण मित्यादिव्ययस्थायाः सौदाहरणनिर्देशम् কাশন না যছিনিৰ শিং, নয়াবা। ন বিষয় फचिदुपाधी रासन मनीत्परत्यरूपमरायम्। येन विषागादिवनिया- पारित्याभायेऽनिर्वचनीयस्थं ग सात् । ग घ गलायमण्व इयार्थझियाविरोधि; सिद्धान्त र लक्षण्यसेवायप्रियाकारित्यायोजकल्यात् सदसदियोऽनिर्वाचनीयेलाय. माग सदिलक्षणेऽप्यक्रियाकारित्तोपपत्तेः, स्वारिकानागियागिर्यचनीपानो रक्षागयया. दीनामप्यक्रियामारित्वदर्शनाय । न च ता तशानमेवार्थफियापारि; विषयायिोगितस्य ज्ञानस्य सरूपमाम्यात् सर्वस्य शास रामार्थक्रियाकारियापत्ते, अर्थापनगमाग ज्ञानस्य सर्वप्रेया क्रियाकारित्वापरयाथम्यायतोऽकिपाकारितापामकिपाकारितामाया भज्ञापत्र, शानस्यापि शुक्तिरूप्यायाफारस्याविद्यावृत्तित्वेन प्रातिमारिकानापाण्यावरुपसला. विशेषे तु भावाचा हातमानस्य स्थाप्नादी नार्थमियाकारित्वम्, फिनयमिशेपितस्यैवेति बहु- तरोदाहरणेन निष्कर्षः अयमन निष्कर्षः- असतः साधकत्वाभाचे चित्ररूपेण सतोऽपि प्रतिविम्याकारणासतः प्रतिविम्बस्य, स्वाप्नार्थस्य, स्फटिकारोपितलौहित्यस्य च शुभाशुमसूचनोपाधिसन्निधापसाधकत्वमनुभूयमानं ·अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् बाधित स्यात् । एतेन रेखारोपितवर्णप्रत्यायकत्वं वर्गारोपितदेय सार्थभेदप्रत्यायकत्यं च व्याख्या- तम् ; कारं लिपति गकारं पढ़तीत्यादिसालौकिकव्यवहारेण रेखागामेर वात्मत्यारोपेणार्थ- प्रत्यायकत्यम् , न तु तत्मारितवानामित्यङ्गीकरणीयत्वात् । धनीनामस्कुरणेऽपि दीपों वर्ण इति प्रत्ययेन दादीनां चणे समारोपस्यैवाजीकरणीयत्वाच । अत एव दि सवितृसुपिरादेः, सज्यानस्य पारिष्टगावकत्यमुपपद्यते; अवच्छिन्नस जनकत्वेनवेदकस्यापि तत्वावश्यफत्यात् । पददेशकालो ग्रहोत्या ग्राह्यस्य तद्भिनदेशालत्यम्य घटाभावादिसंबन्धस्य घटेनापि संबन्धे तद्देशकालमिन्नदेश- कारवस्यैव व्याहत्यापल्या घामाचे, वेदान्तसाध्याय नित्यश्वविरोधापत्या ब्रह्मणो शाने, स्वस्थ खनकर प्रतियोगि-प्रागभावयोः समकालिकत्वापत्या घटस्य मागभाये, प्रतियोगि तदभावयोः सदावृत्या प्रम-प्रत्यवाययोरनुपपत्तिप्रसङ्गेन विशेषदर्शनविहितकरणयोस्तदभावे च सिद्धे इच्छानु. पपल्या कामनाया एव न्याहत्यापच्या सर्गस्य कामनाया, काव्यिवहितपूर्वकाले स्व-स्वव्याप्या- न्यतरसत्त्वापत्याऽतीतस्य स्मृतो, निःस्वरूपत्वयाघातापत्याऽसतः परोक्षशाने, घटस्यापि स्वजनको चिकीया एव व्याहत्या चिकीर्षाया घटस्य शाने, शुद्धनाणो वृत्यविषयत्वेन निवर्तक त्यायोगेन ब्रह्मणो ज्ञाने च विदोपणत्यस्य बाधादुपलक्षणत्वाङ्गीकारेऽपि सूर्यसुपिरादिशाने सूर्यसुषि- रादेविशेषणात्ये बाधकामायानोपलक्षगत्यमित्यसतो विषयस्यापि साधकत्वस्यानुभवात् । अत एव धुत्कृष्टसर्पविज्ञानेनोत्कृष्टभयाद्यनुविधानोपपत्तिः । एतेन ज्ञानत्वेनैव जनकत्वम्, न तु विषयावच्छिन्नत्यादिनेति वस्तुतस्वित्यादिना प्रति- पादितं निरतम् ; स्वरूपस्य सर्वज्ञानसाधारण्याभावेऽनुगतस्स कस्यचन धर्मस्यैवासर्पज्ञानादिन्या- वृत्तिप्रयोजकत्यस्य वर्णनीयतया, तस्य च चाक्षुपत्यादिना ठोकर्येण ज्ञान यजातिरूपल्यासंभवात् स्वरूपसंबन्धेन वाऽध्यासिकसंबन्धेन वा शानसंबन्धिविषयरूपल एव पर्यवसानाद्विपयस्यापि , साधकत्वस्यैर युकत्वात् । एलेन-तजनकविलक्षणजन्यत्वा वजन्यविलक्षणजनकत्वेन च हेतुना धयन्तरसंबन्धान- पेक्षवैलक्षण्वानुमानमपिपराहतम् ; उक्तप्रकारेण विषयसंवन्धपपेश्यैव लक्षण्यस्य वर्णनीयतया याधात् , घटरूपोपाधिसंभन्धेनैव विलक्षणे घटसंयोगे व्यभिचारात्, अप्रयोजकल्याच्च । अतीतादे. रपि ब्यावृत्तिजनकधीविषयत्वं व्यावतक्त्वं विद्यत एवेनि नानुपपत्तिः । एतेन विषयस्व विषया- वच्छिलज्ञानस्यापि मिध्यालमिति~सूचितम् । तुच्छत्वादर्शनमप्यबाधकम् । यस्तुतस्तु सत्वं न तापन कारणतावच्छेदकम् , न या तुच्छविलक्षणत्वम् , किन्तु दण्डत्वादिकमेव, तभेदाच कारणमपि भिन्नभिन्नम् । तथा च जनम्यायनुसारेण न सत्तावत्यसिद्धिः । तदुक्तं खण्डनशि:- ·अद्वैतसिद्धेः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् "पूर्वसंबन्धनियमे हेतुत्ये तुल्य एप नी । हेनुतत्यहि सत्यासत्यकथा अन्तर्मावितसत्वं चेत् कारणं तदसत्ततः । नान्तावितसत्त्वं चेत् करणं तदसत्ततः ॥ इति । वृथा ॥ एतेन- अन्तर्भावितसावं चेदधिष्टानमत्ततः । नान्तर्भावितसत्त्वं चेदधिष्ठानमपत्ततः" || इति साभ्यापादनम्--पराहतम् ; अधिष्ठाने मया स्वरूपेण सत्ताङ्गीकारयन् त्वया तदनङ्गीकारेण वैषम्यात् । “कथमसतः" इति श्रुत्यादिकं तु तुच्छे जनकत्वनिषेधपरं नास्माकं प्रतिकूलम् ; अस्मन्मतेऽपि तुच्छस्य जनकत्वानङ्गीकारादिति सर्वमनवद्यम् । दृश्यत्वस्य ज्ञानजन्यफलाधारत्वादिरूपस्य मिथ्यात्वा. प्रयोजकत्वे सत्यत्यापत्तिः, अन्यथा हक्तादात्म्यानुपपत्तिा, वृत्तिव्याप्यत्वं विषयत्वं तूपहितस्यैव, इति न ब्रह्मणः शुद्धस्य तेन मिथ्यात्वम् तदेवं मिथ्याभूतस्यार्थक्रियाकारिस्यात् तस्यासाधकत्येऽनुपपत्तेदृश्यत्वेन मिथ्यात्वानुमाने न कोऽपि बाधः । तत्र दृश्यत्वस्य मिथ्यात्वाप्रयोजकत्यशङ्का तु सत्यत्वानुपपत्तिरेव बाधिकेति निरूपणार्थमनन्तरं प्रकरणम् । तत्र-(१) ज्ञानजन्यफलाधारत्वम् , ( २ ज्ञानजन्यहानादिबुद्धिगोचरत्वम्, (३) ज्ञानकर्मत्वम् , (४) ज्ञानाकारसमर्पकत्वम्, (५) दृश्यमानत्वविशिष्टत्वम्, (६) ज्ञानजन्यव्यवहारयोग्यत्वम् , () तत्संनिकृष्टकारणजन्यज्ञानसम्बन्धित्वम् , संविद्ययोऽत्रमासते, स तस्या विषयः, तया च सविदि भासमानत्वम् , (९) सम्बन्धान्तराद् शानावच्छेदकत्वं दृश्यत्वं यद्यपि अन्यज्ञानविषयत्वमादाय वक्तुं शक्यम् ; तथापि तदिदं दृश्यत्वं प्रातिभातिकसाधारणम् , सविन्मात्रसम्बन्थ्यविद्यादानादावव्याप्तम् , तस्या विना जन्यशानं साक्षिमात्रभास्यस्यानादेगव्यात. मात्रौत्र दृक्तादास्यामिधानस्य संभवात् ; अन्यथा तन्मि- ग्यात्वानुपपचे। (८) यस्यां ·अद्वैतसिः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् अत एव न्यायचन्द्रिकायां हफ्नादात्म्यरूपमेव दृश्यत्वमा हेमियते । अद्वैतसिद्धी तु वृत्तिव्याप्यत्वं ब्रह्मसाधारण्याभावेऽपि यदेवत्वेन विवक्षितम् , तदिदं प्रशाखण्डं न मृत्तिपाप्य. मपि, किन्तु वृत्त्याऽऽवरणाभिभव स्वप्रकाशमा ब्रह्मा, वृत्तिव्याप्यमुपहित तूपरिवरूपेग मिध्ये- येति निरूपितम् । तथा च ब्रह्मणोऽपि हस्तादात्म्ययद् घृत्तिव्याप्यान्यस्याप्यसंभवाम्नाने कान्ति- पत्यापत्तिः। एतत्प्रस्थानेऽविद्यादीनामपि प्रत्याश्चानुपानागमादिविषयत्यम्, मृत्तिविषयत्वेन पिश्यात्वं च नानुपपन्नम् । नित्यपरोक्षगुरुत्यादीनामपि वृत्तिव्याप्यत्यमसत्वापादकाज्ञानाविषयत्व- प्रयोजकविशिष्टचैतन्याध्यस्तत्वेनैव वृत्तिव्याप्यत्वात् तमते मियात्योपपत्तिः । व्यवहार- विषयस्य वखण्डग्रातिरिक्तस्यैव, इति तदन्यथानुपपत्या मिथ्यात्यमपि हप्तादात्म्येनैव । वृत्यु. पहिते ब्रह्माणि सुनेक्तादात्म्यमादाय गियालव्यपदेशः । शनस्य परोक्षत्यापरोक्ष- यविभागादिकमपि न वृत्तिसम्बन्धगानेग, किन्तु तदचिन्नचैतन्याप्यारोनेव । न चैतन्यमात्राध्यासेन परोक्षत्यापरोशत्वयिमा उपपद्यते, किन्तु तदर्थे वृत्तिनिर्गमयादोऽपि, येन प्रतिकर्मव्यवस्थादिकमुपपयेत । यद्यपि दृक्तादात्म्यरूपदृश्यत्यज्ञानं वृत्तिसापेशम् ; तथापि मिथ्यात्यप्रयोजकत्वं तादात्म्यस्पैव मुख्यम् ; अत एव वृत्तिव्याप्यतापीत्यभिप्रेत्यय न्याय- चन्द्रिका रक्तादात्म्य दृश्यत्वमेव मिथ्यात्वप्रयोजकमिति वदति । सर्वत्र वृत्तेपयोग आपरणा- भिभवार्थः । ब्रह्मव्यतिरिक्तेषु त्वायरणाभिभवार्थोऽपि, सादिचैतन्याभेदायोंऽपि, चिदुपयोगार्थोऽपि वा । अधिकं सिद्धान्तलेशसंग्रहादौ व्यक्तम् । ग्रहाण इदन्तया वेद्यस्वाभायः; आवरणा- भिभवमात्रार्थत्वाद् वृत्तेः ब्रह्म नेदन्तया वेद्यम्, किन्वविद्यानिवृतिमात्रार्थतया। अत एव भगवत्पादभाष्य "न हि शास्त्रमिदन्तया बहा बोधयति, अविद्यानिवृत्तिपरत्वाच्छास्त्रस्य" इति । तद्धि स्वप्रकाशंन स्वप्रकाशार्थे वृत्तिमपेक्षते । इदमेवाध्यासमाथ्योपक्रमे "युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोविषय विषयियोः" इत्यनेनापि सूच्यत इति प्रागेय व्यक्तीकृतम् । एकमेवेत्यादिश्रुत्यर्थविचारः तदेवं प्रतिकर्तृव्यवसायुपपत्या दृश्यत्यस्य साक्षात् , परम्परया या रक्तादात्म्यरूपस्य मिथ्यानं विना ब्राम्यतिरिक्तरसानुपपत्या भराक्षानुमानादीनां मिथ्याल एव तात्पर्यस्य युक्तत्वेन ८ ·५८ अद्वैतमिद्धः शायरवेदान्ते किं स्थानम् प्रपञ्चमिथ्यात्वमुपपादितम् । ततः प्रकरणचतुष्टयेन मिया-श्रुतीनामुपपत्तिः । तत्राद्वैतसिद्धिकारे "एकमेवाद्वितीयम्", "तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिमिथ्यात्वपराणां वाक्यानिीयते, यदधिहत्य वन्मिध्यात्वलक्षणाविचार एव विवादोकृतम् । दृष्टिषष्टियादे तु सिद्धिकाराश्चन्द्रिकाकाराश्च स्वीयं वक्तव्य सम्यगेव विवेवयन्ति । संस्कारस्य एकजीवयादनिष्कर्षः एकनीक्वादेऽद्वैतसिद्विनिष्णातु-अवियावशात् सर्वशरीरेणु संसरतः समयभिमानिन एव मुरस्यजीवत्वेन, उस्मानुसत्वेन, सुमे च तस्मिन् लयकाले जगदप्रतीरिष्टत्वात् , कारणात्मनाऽवस्थितः मुप्तपुनरुत्थानोपपत्तेः, समयभिमानिन एव तलपैकत्वेन प्रतिशरीरगह- म्पत्ययविषयत्वेन च 'तय' 'मम'इत्यादिविकल्पाअनुपपत्तेः, ब्रह्मण एम जी रत्वेऽपि बमस्याऽऽविद्य- कत्येन नियमुक्तत्वश्रुतिविरोधाभावात् , भिन्नभिनान्तःकरणाभेदाभ्यासेन तत्तदन्तःकरणमादाय प्रत्यात परावत्यादिव्यवस्थोपपत्या तत एव चैत्रमुखाना मैत्रेणानुसन्धानस "अनादिमायया मुसो मदा जीयः प्रबुध्यते” इत्येकत्लश्रुतिविरोधेनाविद्यायामित्यादिश्रुतेभ्रमप्राप्तबहुत्यादेवोपपत्तेव- निीयतयाऽविद्या कर्म बन्धादीनामनेकधर्मत्वोक्तश्योपपत्येवरकारणत्वमवस्थापन सिद्धान्तविरोधाभा. यस्याचिग्राचिन्मात्राश्रयत्वोपपादनावसरे निरूपयिष्यमाणत्वेन चानेकशरीररकजीयवादासंभवात् , समष्टयभिमानिनो जीवस्यैव गर्यशत्यस्य-तान्यहं घेद सर्वाणि न स्वं वेत्थ परंतप" इति स्मृत्यनुसारेण वर्णनीयतया सर्वज्ञत्यादिश्रुतीनामुक्तरमृतेश्च निपिपस्यामायेन तद्विरोधाभा- वात्, सामान्यतो मोशोपयोगिशानविशेषनिस्यनाज्ञातत्यवित्वेन तायमस्यादिवाक्यवक्तृत्वेन वा परिपतस्योपदेष्टुरवसैभवेन "यदेव भगवान्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोध मोक्षापदेशवैयर्थ्यांनाम- प्रसङ्गात् , शिष्ययद् गुरोरपि कल्पितत्वेन स्वप्नगुरोरिख प्रवचनादी प्रवृत्युपपश्या व्यवस्खोपपत्तेः, प्रमामूलासाभावेऽन्यवाधिनविषयकत्येन शास्त्रपागाण्योपपत्यानिश्चितादतकारकत्याविरोधात , एकत्येन पस्नुलो संसारिणोऽपि शुद्धनैतन्यक्ष्य त्याविनावियायोन कल्पफवायुपपत्त, अपूर्वग तीया. नुत्पत्तिामनासाम्प्रदायित्वस्योत्पत्तिविरोपित्याभायेन वारणवश्यस्यैव तद्विरोधित्वेन च धारणा- মানা, দু বাৰুথি ফাংগাষৰী ৰখাৰ নীলাইন গঞ্জ- प्रामापदादातरशानो पत्तिविषयाभदादरपि भयात्, "तयो यो देवानाम्" इत्यादिश्रुतीनां भ्रममिसजीरभेटामदायेन तदिधामा रायकजीरादोऽपि इक एवेने।

·रजतादिभ्रान्तयधावभ.समानरूरसदानाविधात्यमश्नुवोजिलि दी आना अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्ते कि स्थानम् मिथ्यात्वत्याशानमूलकत्वयाभ्यासभाष्य उल्लेखाद् दानस्वरूपादिविचारस्याऽऽवश्यकता सोऽध्ययं मिथ्यात्वविचारः प्रधानमशान मूलीयामानं लभते । अध्यासभाध्येऽपि मिथ्याशाननिमित्तः" इत्यध्यासेऽज्ञानस निमित्तत्वं प्रस्तुतम् ---"समेतमेव रक्षणमध्यास पण्डिता भवियेति मन्यन्ते, तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारण विद्यामाहुः' इति, 'कथं पुनरपिया- যাণ মন্তহীনি এদানি হাম' ছবি। अविद्याविरोधित्वं वृत्तरेय, न तु चैतन्यस्य, अतो नाचिद्याया ब्रह्माश्रयत्व विषयत्वायोगः अत्र 'अभ्यास पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते' इत्यत्राध्यारोपे कार्याध्यास इव मूलाज्ञानमपि नियम्यत इति व्यवस्थानुसन्धेया। अतोऽविद्याविरोधिनी विद्येति वाक्यनिर्दिष्टा विद्या का नामेति सकायो महासिद्धिः-"न सल्लामस्वभावा विद्याऽविद्यानिवर्तिका; अविद्यायालया विरोधा. भागत् , विरोधे या नित्यनिवृत्तेर्नित्यमुक्तं जगत् सात् । न च विद्यान्तरमस्य विरोधि. निस्तकम् , ऐकाल्पपादे व्यतिरिकस तस्यायोगात् । भागन्तुफल्य प्रशस्वभावत्यानुपपोधे. लात्मभाव एव विद्या नाम । तस्याथाविअयाऽविरोधान्नाविधानियतकामित्याशिवाय केन पुनरविद्या निवर्तते । अवग-मनन निदिध्यासनाभ्यसनैः साधन माot. त्यादिनाऽविद्याविरोधिनी विद्या भरणादिन याऽवडाकारवृत्तिरेवेति विवेचितम् । विगिग:-- "एतद्विवेकेन च वस्तुस्वरुपायधारण विद्यामाहुः" इनि भायार्थ एपाम ! ब्रह्मविद्याभरणमप्यमुमर्थ स्पष्टयति । "अविद्यानिवृत्तिपरत्वात् शास्त्रस्य" इति समयमा दिग्धमिममर्थमुपयति । । अविद्यास्वरूपे सर्वदर्शनाविप्रतिपत्तिः, तस्या ज्ञानेन निवृत्तीच म चाविद्यायां विद्यानिवत्यांयां विपतिपत्तिः, यतः हि त्यवादिना ससे यथादर्शनं नाविद्या, खपुष्पतुल्यत्वे न पE. TARTE. यादिनोऽपि यथावभासं ज्ञानसमाये नार्थापहवा; नोलपोतादेशेपाका यPिAANANTERTIL, भयन्तासरचे स्वहिरवभासायोगात् पुष्पम् ! ब्राह्मार्थादिनामा नियमित na सर्वपतिमादिगिया ·अद्वैतसिद्धः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् अपह्नवः, इति । अनादिरप्रयोजना च मूलाविद्याऽपि ब्रह्मसिद्धिसमता । अतस्तस्वरूपभेदे सत्यपि नापलापोऽविद्यायाम् , तत्वज्ञानेन निवृत्तौ च सम्भवति । . अविद्याया अभावविलक्षणत्वे भावत्यव्यपदेशः, तस्या भावाभाव- विलक्षणत्वेनानिर्वचनीयत्वमेव स्वरूपम् अस्या अविद्याया लक्षण-प्रमाणादिकं सर्वमपि तत्वप्रदीपिकादौ सम्यक् परीक्षितम् । यस्य न्यायसुधादौ निरासो दृश्यते । सा च भावरूपा । भावरूपत्वं च तत्या अमावधिलभग स्वमात्रेण, परमार्थतस्तु भावाभावविलक्षण तृतीयप्रकारा सेतीष्टसिद्धयादी व्यक्तम् । अघिद्याभावरूपत्वे द्वैतिनामविप्रतिपत्तायपि न्यायामृतेन न्यायदृष्ट्या भावत्वनिरासाद् न्यायामृत- निरासाक्ष्यत्वादत्राद्वैतसिद्धरामायत्वनिरासा, वस्तुतस्तु भावत्यनिरासोऽप्यत्र यद्यपि दैतसिद्धान्तेऽपि भायरूपमैवाशानम् , नाभायरूपम् ; तथानिर्वचनीयवादी विमतिपत्तावपि तत्राविवादात् ; तथापि तस्या भावरूपत्वसमर्थन नैयायिकादिनिरासदृष्टथैव, न तु स्वदृष्टयेति तदीप एव निबन्धे व्यक्तम्, इति न्यायामृतस्य तद्भापत्वनिरासो न यस्तगति- मनुरुध्येति तन्निरासायनिसिद्धिकाराणा प्रयत्नो निष्प्रयोजनः; तथापि गतानुगतिको लोक इति न्यायेन न्यायाभूतगतिमेवानुरुध्याद्वैतसितिरप्यत्र कृत्याचिन्तया गच्छति । अविद्यालक्षणानां तत्यप्रदीपिकोक्तानां निरूपणम् , संवैषां लक्षणानां तत्र समन्वयश्च शानत्येन तयाविद्यालक्षण मानादिपिये तत्वप्नदोषिकामेालम्बते, प्रायेण न्यायामृतनिरासार्थम- देतसिदिः । तत्रागनलक्षणमनादिभावत्वे सति शाननिवस्यत्वम् , भ्रमोपादानत्यम् । लोग जाननिगरपस्य या। वायरस प्रपयोपादानमूलाशनेऽनादिमावस्वस्त, उपादानत्यस च विद्यारानवाल्लगसमन्ययः । शुक्तिरूप्यारशालानावर नियत्यरूपोपादानपीति जगरागरसः । भाषयं घासामाविलगत्यमानेग, रासस ग्रानामावास्यनिरारा एप শিখায়, নয় মাশাফিনীঘাযা নামাধানামণি নথি।

·६१ अवैतसिद्ध शाकुरवेदान्ते फि स्थानम् तृतीयप्रकारा अघिद्याया भाषा- भावोभयोपादानत्वोपपत्तिः न चोपादानोपादेयमाये साजात्यनियम इति तु 'न विलक्षणयात्' इत्यधिकरणेन सिद्धान्तिनम् । अतस्तस्याभावभिन्नत्वेऽपि न भावसम् , किन्तु सदाद्विलक्षणत्वमेत; तथापि मागनामपि यता तृतीयाकारत्वमत्यादतम् । यत्किञ्चित् साधन्य तु सर्वत्र सत्यादिना मुलभमित्यपि तत्रैव व्यक्तम् । शानस्याज्ञाननिवर्तकत्यम् , , जीवन्मुक्तानां संस्कारस्थापि शानेनैव निवृत्तिरित्यादिविवेका ब्रह्मणो वृत्तिविषयत्यपक्षेऽपि स्वरूपसदुपाधिमतो ज्ञानस्यैव निवर्तकन्यादज्ञानस्य शनिवार्यत्वम् । जीवन्मुक्ताशानसंस्कारादीनामखण्डाकारवृत्तेश्वाशानयुक्तरयेन प्रारब्धस्य प्रतिबन्ध यस्यामाचे ज्ञाननियत्यत्वम् ; अप्रामाण्यशानानाकन्दितपटुतमसंस्कारसहितभ्रमव्याप्यभुज्यमानार- धाभावरहितस्याऽऽदेहादिमोशमप्रसमानस्य तत्त्वज्ञानस्यैत्राज्ञाननिपर्तकत्वात् , "भोगेन स्थितरे अपयित्वा ततः संपद्यते" इति सूत्रस्य प्रारब्धाभावसहकारबोधनमात्रे तात्पर्यात् , स्वत एवं संस्काराणां निवृत्तिरित्यत्यापि विना प्रयत्न साक्षात्कारस्यानुवृत्तिबोधन एव तात्पर्याच्च । अयिद्याया भावाभावविलक्षणत्वरूपतृतीयप्रकारत्वाघिरोधः, तस्य वाघोपपत्तिश्च सत्यासत्ययोरिव भाषाभाषयोरपि परस्परविरहरूपत्वामावस्य व्यायचन्द्रिकोकरीत्या स्वीकर्तव्यत्वान्न तृतीयप्रकारतविरोधः। अज्ञानस्य याय स्वसत्त्वं साक्षिभास्यत्तमप्य- विद्यावृत्युपहितचैतन्यस्यैव साक्षित्वादविद्यानिवृत्तिमाल एव साहित्यस्यापि निवृत्तेः संविमानस्या- साक्षित्वान्न आघायोगः) अविद्याया भ्रमोपादानवलक्षणत्य निर्दुत्वम् भ्रमोपादानावं याज्ञानलगम् । इदं तु मायाऽपि परिणामविषयोपादानकारणमिति विवरणमताभिप्रायेण 1 उपादानत्वं हि वस्या परिणामिविधयैव विचितमिति न ब्रह्मण्यतिवयाशिः। अनापि तृतीय कात्याद् भावाभावोभयोपादानत्वं यथायथमनाहता । अन्यदपि लइणमेय- मण्याइतं द्रष्टव्यम् ।

·अद्वैत सिद्धेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् भावरूप एवाशानेऽहम इति प्रत्यक्ष प्रमाणम् • अय भावरूपेऽजाने प्रत्यक्षप्रमाणोपन्यासः । यद्यपि द्वैतमतेऽपि भावल्पमेराज्ञानम् , नाभावरूपमिति द्वैताद्वैतमतप्रकियाप्रस्तावे नायं विचार: सायसरः; तथापि न्यावामृतमनुस्मृत्यैव 'गतानुगतिको लोकः' इति न्यायेनातिसिद्धिरम्याऽऽन्तमनुगच्छति । 'अहमशः', 'गामन्यं च न जानामि' इति प्रत्यक्षमज्ञानगवगादते, में तज्ज्ञानाभावपरम् ; धर्मि-प्रतियोगिज्ञानयोः सतोना- भाषानुभवविरोधात्, भावरूपत्वे त्वज्ञानस्य धर्मिज्ञानश साविज्ञानत्वात् साक्षिणशाज्ञानसाध- कत्वादुपपत्तिः। अज्ञानस्य ज्ञानाश्रयत्वोपपत्तिः, साक्षिवेद्य सुखादौ 'सुखं न जानामि' इति प्रतीत्युपपत्तिश्च अत्राहमर्थत्याज्ञानाश्रयत्वेन नाना नानुभवविरोधः। विवरणाचारहमश इति प्रतीती तस शुवैतन्याश्रयत्वेऽप्यन्तःकरणागनयोरेका व्यमिति रीत्या शुद्धचैतन्याश्रयत्वेनैवोक्तानुभपस्य व्यवस्थापनात् , साक्षिवेद्ये सुखादौ तु साक्षिणोऽज्ञानाविरोधेऽपि 'मुखं न जानामि' इत्यादिप्रती. सापादनं न्यायामूतगतम् , तदीयचन्द्रिकागतम् , बिन्दुटीकायां च ब्रह्मानन्दसरस्वतीभिः सुग्व- स्यैवाशानविरोधित्ववर्णनेन परिहतम् । अत एव सर्व वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साधि- भास्यम्' इति विवरणमुपपद्यते । 'न जानामि' इति प्रतीतेशानाभायाभावविषयत्वेऽप्यक्षानस्स भाषरूपतैय वस्तुतहा 'न जानामि' इति ज्ञानप्रागमावविषयमित्येवाभाववादिना स्वीकर्तव्यम् । ज्ञान- प्राग्मावश्च ज्ञानस्याज्ञानावस्यैवेति तेनापि भावरूपाशानविपयत्यमेव पर्यवस्यति । अत एव चा- शानोपादानता, तदीयेनायरणेन प्रदाणो विवर्तमानता च सिद्धयति । अस्याज्ञानस भावरूपस्य विशेषशक्तिः प्रायेण सर्वसंमता, तस्यावरणशक्तो परं विवादः । अधिकमन्यत्र । भायरूपे शाने विवरणाचार्याधभिमता. नुमानप्रमाणोपन्यासः, सर्वेषां भावामाचविलक्षण तृतीयप्रकाराशानसाधनत्याविरोधः अपाशानेनुमानप्रमाणे गधा--(१) प्रमाणशानं स्वभागमारन्यतिरिक्त स्ववियाऽऽरण- स्वदेशगत वस्त्पत्तरपूर्वकम् , अप्राशिनार्थप्रकाशकरपात् अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभायत् ;

·अवसिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् (२) चैत्रमा मागभावातिरिकानादिनियर्विका, प्रात्वात् : मैत्रप्रगायत् ; (३) विगीतो भ्रम एत: जगाच्यातिरित्तोपादानकः, विनमयात् , संमतवदिति तत्र प्रयः प्रयोगाः 1.तप्राऽऽयमनुमान- मेराशानपचे विवरणाचार्याणाम् । एवं तृतीयानुमानमपि। द्वितीयं तु जीवाशानवाद बनानात्ववादं चाभिय । सर्वत्र प्रागभारातिरिकत्वमेवानुमानस्य विषयः, न तु सस्य स्वरूप माययमपि वा, तेनाशनम्स न भावाभावविलक्षणतृतीयप्रकारत्वविरोधः । अघिद्यानुमाने वस्तुपदप्रयोगप्रयोजनादिः यद्यपि प्रथमानुमाने वस्तुपदं प्रयुक्तम् । तथापि ततृतीयप्रकारतापशेऽपि तद्वस्तुत्यस व्याय- १.रिकल्वं सत्यस्यानिर्वचनीयत्वेऽपि स्वीकाराम शतिः; अन्यथा प्रमागेनानुमानेन प्रमाणशागस्यापि पञ्चत्येऽज्ञानविषयकाशानान्तरसाधनाच्चानवस्या स्यात् । अतोऽत्र प्रथमज्ञानस्य प्रागभावयतिरि- सत्यमेव साध्यम् । तत्र तत्र प्रमाणज्ञानेन भावत्वमेव माध्यत इति वर्णनमपि तस्याभावव्यतिरिक्त स्वाभिप्रायमेव । तत्रैव खल्वविद्यायां विमतिपत्तिः; अन्यया विशिष्य प्रागभावव्यतिरिक्तति विशेषणं विजयम् ; वस्नुपदेन भावत्ववियश्चयाऽपि प्रागभावव्यावृत्तिसिः। अत एव द्वितीयानुमाने वस्तुपदामायः । तृतीयानुमानेऽवाध्यातिरिक्तत्वविशेषणं तु ब्रझोपादानकत्वमात्रमादाय सिद्धसा- धनवारणार्थम् , विवरणमतेऽज्ञानमहोभयोपादानवस्वीकारात् । तत्र मण्डनमते, वाचस्पति- मते वा ब्रह्ममात्रोपादानकत्वस्वीकारात् तन्मतनिरासाभिप्राय तृतीयानुमानम् । .. -- - अमृत-मायाऽशान-तमोनीहारादिघटितश्रुति- प्रमाणानामावरणशक्ति- मति, यावरणविक्षेपशक्तिव्ययति वाऽशाने प्रमाणानामुपन्यासः अयाज्ञाने श्रुतिप्रमागोपन्यासः । तपाज्ञाने "अटतेन प्रत्यूढाः," "विश्वमायानिवृत्ति" इति च श्रुतिः { ज्ञाननियन्येऽशने मानम् , मायाऽविद्ययोरैक्यात् , तस्याः शक्तिभेदमावत्या. द्वावरणनिवृत्तिपरत्वस्यैर युक्त्याच, इति । श्रुतिद्वयमिदमज्ञाने प्रमाणम् ! "ज्ञानेन तु तदशानं ये नाशिशतमात्मनः।" इति तु ज्ञाननाश्यत्वमज्ञानस्य प्रतिपाद्यते । एवम्---"नासदासीन नोसदासीत् तम आसीत् तमसा गूढमने प्रतिम्" इति श्रुतिः सदसद्विलक्षणावरणशक्ति- मदज्ञाने प्रमाणम् । अनिर्वचनीयस्यापि कालसम्बन्धस्यानियंचनीयस्स स्वीकारात् ·अद्वैतसिद्धः शाइरवेदान्ते किं स्थानम् 'तम आसीत्' इत्यासीच्छब्दप्रयोगोपपत्तिः । किंबहुना ? मायाशब्दो मिथ्याभूतविचित्र- कार्यकारिपरः, शुक्तिरूप्यादौ तत्तदुपादानाज्ञानानो भावरूपाणां स्वीकारात् । विचि. त्रार्थक्रियाया व्यवहार एव साक्षात् मायाशब्दप्रयोगः । सर्वथा तु वजादौ पृथिव्यादिव्यवहारा- भावेऽपि पृथिवीत्ववद् मायाशब्दव्यवहाराभावेऽपि न दोपः, 'नैमित्तिके सति निमित्तानुसरणम् , न तु निमित्तमस्तीति नैमित्तिकारोपः' इति न्यायाच्च । नीहार-तमाशब्दावपि "नीहारेण प्रावृताः", "तमसा गूदमने" इत्यादिवाक्यगतौ मायाया आवरणशक्ती प्रमाणम् । श्रुत्यन्तराणि चात्र प्रमाणानि सविमर्शमदैतसिद्धौ विस्तृतानि । जोषस्थानवच्छिन्नानन्दप्रकाशानुपपपत्तिः, भ्रमस्य सोपादानत्वानुपपत्तिश्चाविद्यायां प्रमाणम् अर्थापत्तिप्रमाणमप्यविद्यायामद्वैतसिद्धी सविस्तर परीक्षितम्-तत्रैका (१) तत्राऽऽद्या जीवस्यानवच्छिन्नब्रह्मानन्द प्रकाशानुपपत्तिः, (२) भ्रमस्य सोपादानत्यानुपपत्तिद्वितीया । तत्र जीवस्यानवच्छिन्नब्रह्मभायो जीवत्वेश्वरत्वादिविभागशून्यतायामेव, न तूपाधिप्रयुक्तजीवत्वा- द्यवस्थायाम् ,जीर ब्रह्मामेदेऽपि 'सन् घटः' इत्यादौ सदात्मना यथा ब्रहाप्रकाशोऽसत्वापादका ज्ञानविषयत्वमात्रामावेन, एवमानन्दात्मनाऽप्रकाशोऽपि भवितुमर्हति; तथापि तदात्मनाs- प्रकाशोऽनानन्दतापादकाज्ञानशात् , किन्तु तत्र सदाद्यात्मनाऽखण्डाकारब्रमणोऽशानमनायविद्या- प्रयुनं सदादिभेदमादायैवेति जीवेशादिभिरखण्डस्य ब्रह्मणः सदादिभेदः। तत्राप्यानन्दात्मना। प्रकाशः सदायात्मनैव प्रकाश इत्यादिकमनायविद्याया अनादियोग विना नोपपद्यते । सर्वथा स्वनयच्छिन्नब्रह्मण आनन्दात्मनाऽपि प्रकाशानुपपत्तिः प्रथमाऽविद्यायां प्रमागम् । भ्रमोपादानत्यानुपपत्तिर्विवरणरीत्यैवाशाने प्रमाणम् एलेन-अमोपादानत्वान्यथानुपानिरपि प्रमाणमिति–व्याल्यातम् । भ्रमे छुपादानं बाधकशानयाध्यमपि तद्विपय इव; अन्यया शुक्तिज्ञानानन्तरं याध्यम्य रजतस्यापि रजतज्ञानम्येव मन एकोपादानकारणं स्यात् । अतो बाधमज्ञानवाप्यत्वं भ्रमोपादानस्य तस्यैव स्यात् , यत् साक्षत् तत्वसाक्षात्कारमाश्यं स्यात् । न चान्तःकरणं साक्षात् शुक्तिज्ञानस्येव अझशानस्य बाध्यं स्यात् । अशाननाशाधीनो घन्तःकरणनाशः । अत एवास्याखण्डाकारहत्तेरशाननासानन्तरमेय मोक्षः । भतो नान्तःकरणं भ्रमोपादानम् । अन्तःकरणं भ्रमविनायकहत्तपादानम् , न भ्रम-तद्विषः योपादानत.महति व्याधानात् । तत्रोपादानोपादेपयोः समसत्ताकन्यमशानोपादानतायामेर भाति, ·अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् बगोपादानत्वं तु वियतविधयेव । अतः शुक्तिरूपयादी भ्रमोपादानवान्यधानुपपत्या तूलाशन. यल्पनपद् व्यावहारिफनमोपादानत्यान्यथानुपपत्या मूलाजानकल्पनामिति विवरणरीत्या व्यवस्था । घायस्पतिमते भ्रमोपादानत्वं नाविद्यायाः, तन्मते तस्या आवरणविधया निमित्तमानत्वात् तथापि ब्रह्ममाघ- विवर्तीपादानत्वानुपपत्तिरक्षाने प्रमाणम् गण्डनमते तु नाविद्योपादानम् । ब्रदामात्रपिवतोपादानत्याद् नानुपपत्तिद्रयमप्यशाने । तन्मते हि ब्रझैवोपादानम् , तदपि विवर्तविधयेव । तम विवर्तीपादानत्वमशानेनाऽऽवरणविधया निमित्तकारणवमात्रमविद्याया, इति तत्र भ्रमोपादानत्यानुपपत्तिबहाणो विवर्तमानत्वमानानुपपत्ति- रसाने प्रमाणमेव । प्रथमा वनुपपत्तिस्भयत्र समानैव । अशानस्य जीवाश्रयत्व-ब्रह्माश्रयत्वेश्वराश्रयत्व- पक्षास्त्रयोऽपि युक्ताः, ताशानस जीवाधयत्येश्वराश्रयत्व- पक्षयोन नवस्थेत्यादि, तत्र सर्वत्र जीवस्य पन्धः, सर्वशत्वं चैधरस्यैवेति व्यवस्था अशानस्य चिनमानाश्रयत्व-सनियत्य-नौवाश्रयत्वपक्षास्त्रयोऽतसिद्धी समर्थिताः । इदश्च न्यायामृतानुवादमनुकृत्य यथान्यायामृतं कृत्वाचिन्तया विचारसरणिं स्वीयामनुसृत्य । वस्तुतस्तु चिन्मात्राश्रयत्वसर्वहाभयस्यपक्षी दावाद्वैतमते । तत्र चिन्मात्राश्रयत्वमशानोपाधिस्वमात्रेश, सर्वज्ञाश्रयत्ववादस्त तस विशेषणत्याभिप्रायेण । तर प्रथमे सर्वशत्यं सर्वतादासयमात्रेणाशानोप. हिततद्विपयमात्रस्य जगत्कारणस, द्वितीये सर्वज्ञोपाधिमायापरिणामवृत्याश्रयत्वेन । उभयत्र- "जीव ईशो विशुद्रा चित् तथा जीवेशयोभिंदा । अविद्या तचितोयोगः पदस्माकमनादयः॥" इति वचनाद् अनादित्यादविद्यायोगस नान्योन्याश्रयः । तत्रोभयत्राविद्याया उपाधि- स्वेऽपि कारणावस्यस्योपाधेः प्रतिनिधपक्षपातित्वात् , तदवच्छिन्नपक्षपातियादेकस्यैव बन्धा- पत्तिः। तत्र जीवाश्रयत्वपशे विशिष्ट जीवस्यैव बन्धा, सोऽपि पूर्वपूर्वभ्रमसदकृतमूलावि. द्यावच्छेदेन बीजापुर यायेनानादिना, पशान्तरे त्वनादिना प्रतिबिम्बमायेन । ९ ·अद्वैतसिद्वेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् अहमश इति प्रतीतेमण्डनमते, विवरणमते चोपपत्तिप्रकारः। उभयत्रापि कारकत्व प्रकारश्च चैतन्यस्याज्ञानाश्रयत्वाद्यविरोधश्च 'तत्राहमज्ञः' इति प्रतीतिः साक्षाजीवस्यैवाज्ञानाश्रयत्व एव, बिम्ब-प्रतिविम्यभावे त्यज्ञा- नाइट्कारयोरेकत्र द्वयमिति रीत्योभयोरपि 'खले कपोत'न्यायेनोभयत्र तद्वन्धमोक्षव्ययस्या बुद्धयादि- तादात्म्य-तदभावाभ्याम् , निम्ब-प्रतिबिम्बवृत्तिभ्यामिति विशेषः। तत्राविद्याकारणत्वं ब्रह्मा- वरणमात्रेण तद्विवर्तापादानताप्रयोजकत्वाद् निमित्तकारणत्वमात्र जीवाश्रयाशानवादे, अन्यत्र तु परिणामित्वेनोपादानकारणत्वं चावरणेन निमित्तकारणत्वमपीत्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वं ब्रह्मणः । विशेषस्तु ब्रह्मण उपादानत्वं विवर्तमानत्वमात्रेण, अविद्यायास्तु परिणामित्वमात्रेण । उभयत्र चिन्मात्रस्य स्वप्रकाशस्यात्मस्वभावस्य नाविद्यया विरोधः, किन्तु श्रवणादिजन्यवृत्तेरेवेति तत्र तत्र व्यक्तम् । वक्तव्यश्चात्र सर्व पूर्वमेवोक्तम् । न्यायामृतस्य चिन्मात्रस्याज्ञानविरोधित्वेन तदा- श्रयत्वविषयत्वायोग इति शङ्का तु नाद्वैतसिद्धान्तमूरीकृत्य । चिन्मात्रस्याज्ञानविपयत्वोपपादनम् , तस्यैव वा शक्तित्रयेण 'नास्ति', 'न प्रकाशते', 'नानन्दः' इति प्रकारत्रयेणावरणात् , घटादिशनमात्रेणामुक्तिश्चेत्यादि अथाज्ञानविषयत्वे शङ्कापरिहारौ। तथाहि-अज्ञानस्य विषयोऽपि चिन्मात्रमेव; तत्रैव प्रकाशप्रसक्त्याऽऽवरणकत्सईभवात् । तत्रायरणकृत्यं त्वसत्त्वापादकत्वशक्त्या, अभानापादकत्य- शक्त्या, अनानन्दतापादकत्वशक्त्या च 'नास्ति', 'न प्रकाशते', 'नानन्दः' इत्यभिज्ञाभिलपनादिरूपो व्यापारः । सा च शक्तिः जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थासु यथासंभवं वर्तते । तत्राज्ञानसम्बन्धस्तु- - "जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोभिंदा । अविद्या तश्चितोर्योगः पडम्माकमनादयः।।" इति वचनादनादिः । चिदिय, अविद्याप्यनादिः । स च सम्बन्धश्चिन्मात्रस्येवाद्वितीयत्वादि- विशिष्टचैतन्यस्य । तत्र शुदायाश्चितः खप्रकाशत्वेऽपि परिपूर्णानन्दादिरूपेणाप्रकाशानावरणविरोधः । जीवधरयोः कलितभेदयत्वेन जीवं प्रति चैतन्याप्रकाशो वस्तुतः संविन्माप्ररूपेणाभेदेऽपि न व्याह- न्यते, अनवच्छिनचेतन्यरूपेण मुखं न जानामीत्यनुभवाद् शानात्मनाशानं ब्राणः । घटोऽयमित्यादि. शानेन घरायवच्छिन्नचैतन्याशगवत्यैा नाश, तदवच्छिनचैतन्यागानत्वस्य तदयच्छिन्नचैतन्यशा- ·अतसिद्धः शाहरवंदान्ते किं स्थानम् भेनैव निवृत्याऽननरिटन्ननैतन्याज्ञानानिवृत्या न घयादिज्ञानमात्रेण मुक्तिः । यायन्ति अनाथय. छिन्नचैतन्यविषयमानानि, तापन्ति तत्र ज्ञानानि, तायन्यज्ञानविषयत्यानि नियन्ति इति या स्वीकारान कोऽपि दोषः। उपदितान्याविषयकवे सत्युपहितविषयकत्वस्यैव शाना- शानयोर्विरोधियखौकाराय । तथा चानवन्छिनचेतन्यमेवाशनविषयः, तत्तदच्छिनचेतन्यविषया- शानान्यच्छिन्नचैतन्यज्ञाननात्यानि, इति घटादिमानेन न मुक्तिरिति सर्यमनवयम् । सिद्धयुक्तरीत्याऽशानस्याश्रय-विषयविवेकसंग्रहः अद्वैतसिद्धिकारास्तु-स्वरूपत आश्रयतो विषयतभाशानं मुनिरूपमेव ! वयाहि- चिमात्रमेवाज्ञानाश्रयः। अभिशादिसाधारणस 'नानि न प्रकाशते' इति व्यवहाररूपस्य; अति प्रमाद्यते' इति व्यवहाराभावरूपस्य या आवरणकृतस्य तत्रैव संभवात् । आवरणं च तद्योग्यता, व्यज्ञानसंबन्धरूपा सुसुप्त्यादिसाधारणी आग्रहाशानमयतिष्टते इति सुषुप्तादौ नागावरणम् , मोक्षकाले याऽऽचरणमापद्यते ।इदं चावरणानादित्येन चितप्रकाश्यत्वेन च, उत्पत्तौ इति शप्तौ वा न सापेक्षमिति नारमाश्रयादिकम् । सदा स्वरूपतः प्रकाशमानस्यापि शुद्धचैतन्यस्य परिपूर्णाग्राकारेणाप्रकाश- मागत्यात् वनावरणपने न किमपि पाधकम् । अशाननिवर्तकानुपपत्त्यादिपरिहारप्रकार: एतेन-अवेद्यस्ये सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वलपत्यप्रकाशयविरुद्धे योग्यसायोग्यत्वे कथं ब्रह्मणि संभवतः! अशानादिमस्येनापयशव्यवहारयोग्यत्रम् , स्वरूपेण तु नेति फपने स्वरुपाकाशयापत्तिरिति वचनमपि-पराहतम् ; फरियतभेदं जीवं शुद्धचेतन्यस्यावृत्वत्वमेव विवक्षितमित्ति न स्वप्रकाशविरोधः । भेदावरणयोधमयोरप्यनादि- स्वेन परस्परानन्तयांभावामान्योन्याश्रयः। कल्पितभेदस्य जीवस्यापि शुद्भचैतन्यतया जीवं प्रत्यपि चिन्मात्रप्रकाशामावस्येवाज्ञानसाध्यतायामपि न विरोधः । अज्ञान-तमोयांदृशो विरोधी ने ताश एव चैतन्याशानयोः, प्रकाशमाने वस्तुन्यज्ञानानुभावदालोके तमोऽनुभवाभावात् , दति स्वरूपचैतन्यस्याज्ञानाविरोधिस्वेन किमपि बाधकम् | सुखादिस्फुरणं न प्रकाशत इत्यनु. मयाभावेऽप्याच्छिनाकारेण न प्रकाशत इत्यनुभवाच्छुद्धचैतन्यस्याज्ञानविषयत्वे न कोऽपि दोषः। 'स्वदुक्तमर्थ न जानामि' इति भासमान एवाशानानुभवात् , सामान्यनिश्चयनितविशेष- सन्देहेनेव सामान्यज्ञानजनितविशेषाशनेनापि विशेषविषयीकरणस्यावश्यक वेन भासमानेना. गनमित्युक्तायुक्तप्रत्ययविरोधापतेः, देवत्येव दिएस्याभ्यवच्छेदकलया इच्छाविषयत्वात् , प्रति ·६८ अद्वैतसिद्धेः शाकरवेदान्ते किं स्थानम् ईश्वरस्य भ्रान्तिशत्वस्यैव भ्रमविपयशत्वस्यापि विद्यमानत्वाद् असदादीनामपि सर्वत्वेन सर्वशनस्य विद्यमानत्याच्च द्वेषस्येष्टत्वेऽपीत्यादिदृष्टान्तोऽप्यसंप्रतिपन्नः, इत्यशानशानाभावे नाज्ञानज्ञानसंभवः, इति प्रकाशमान एवाज्ञानम् । प्रतियोग्यभावयोरिव ज्ञानाशानयोरपि विरोधादभावस्य प्रतियोगि- सत्त्वानपेक्षत्ववदज्ञानशानस्यापि स्वविषयाशाननित्यनपेक्षत्वात् , नाज्ञानाविरोधिन्या अज्ञाननि- वृत्तेरपि कल्पनाप्रसङ्गः । विरोघस्य समानत्वात्तद्विषयकज्ञानापेक्षापि मास्तु, इति वर्णने तु अभावस्वभावविरोधिप्रतियोगिज्ञानविषयत्वमज्ञानस्याभाववैलक्षण्यसाधकमेवोपपादितमित्यस्मिन् मत एव पर्यवसानम् । एवं च वृत्यवच्छेदेन चैतन्यस्याज्ञानविरोधित्वम्, न स्वरूपत इति स्वरूप चैतन्यस्याज्ञानविषयत्वे न कोऽपि दोषः । चिदुपरागार्थी वृत्तिरिति मतेऽन्यज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकत्वेन वृत्तरेवाऽशानविरोधि- स्वमिति मन्तव्यम् । जानामीति व्यवहारस्यापि वृत्तिप्रतिविम्बितं चैतन्यमेव विषय इति न कोऽपि दोषः। वृत्तेस्तु निवर्तकन्यं प्रमाणवृत्युपारूढप्रकाशस्वेन विवक्षितम् , गतु जातिविशेषत्वेन, प्रकाशत्वेन वा । परोक्षवृत्तेस्तु विषयपर्यन्तस्वाभावान विषयाश्रिताज्ञान निवर्तफत्यम् । एतेन-मुखादिस्फुरणमपि व्याख्यातम् । तत्र सुखादेतिकसत्त्वेनाशाननिवृत्ति विनवाशानादर्शनादिति स्फुरणमात्रस्याशानविरोधित्वे प्रमाणाभावः। परिपूर्णत्वादिनाऽ. प्रकाशविधुरस्वाभावेऽप्यध्यासाधिष्ठानत्यादिना प्रकाशमानत्वान् स्वसत्तायामप्रकाशविधुरत्वेन स्वप्रकाशत्वसाधनमप्युपपन्नमेव । साक्षिवेद्ये सुःख दुःखादौ तु नाज्ञानप्रसक्तिः । आत्मा च प्रकाश- रूपो न साक्षिवेद्यः, इति स एवाज्ञानविषयः। घटादिरिष स्वतमोनिवर्तकमालोकमारमापि स्व. तमोनिवर्तकवृत्तिमपेक्षत इति न दोषः । अत एव "सबै पस्तु शाततयाऽज्ञाततया घा साक्षि- भारसम्" इति विवरणवचनमुपपद्यते । अज्ञानविशेषः, शक्तिविशेषोऽवस्थाविशेषो वाऽविद्यागतो विशिष्टगोचरवृत्या निवर्तत एय! प्रपञ्चोपादानमूलाशानं परं भेदभ्रमत्यानुभ्यमानत्येन श्रवणादिकारण- विशेषजन्येनैव शनेन निवर्तते । पटोऽयमिति शानेनापि तदयच्छिन्नाशातत्वप्रयोजकाज्ञानविशेष एवं निरतते, इति न सयो मोवापत्तिः, इति वृत्तेरेवाज्ञानविरोधित्वे नकिमपि बाधकम् । तस्सिदम्- "आभयत्व-विषयत्वमागिनी निर्यिमागचितिरेय फेवला" इति । एतेन-आरममानदेहादिभेदी ज्ञान- विषय इति पशोऽपि-याख्यातः; द्वितीयामायोपलशितात्मस्परूपमेवाज्ञानविषय इत्यनीकारेऽपि न दोष, तत्परागामपि पायानामखावार्थत्याग्रुपपत्तेर्वर्णयिष्यमाण-चादिति निरूपयस्ति ।

·अद्वैतसिः शारदान्ते किं स्थानम् अथाहाने निवर्तकानुपपत्तिनिवृत्यनुपपत्तेराशङ्का श्रीमायादावुत्थापिता, न्यायामृते न पगायोचिता; तथाप्यशानाभयानुपपत्तिशाची शानाशागपोपिरोधकथैव निकांकानुपप- सावपि भीजम्, इति तत्र निर्धारितया शानाशानयोरविरोधरुपयेय सापि वका परिहतप्राया ब्रह्म सिधुक्तरीत्या, इति न तदर्थे पृथक् प्रकरणम् । अज्ञाननिवृत्युपपत्तिस्त्वनादित्वेऽप्यनिर्वचनीयस्य शाननास्यत्वस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्यानावसति । महमात्मना कर्तृत्वाध्यासादिसमर्थनोपयोगितयाऽ- ख्यात्यापि परीक्षाऽऽवश्यकता संदेवगध्यासो भगवत्पादैरप्यासभाष्ये जगन्मिथ्यात्व-तोतु-तत्प्रत्यक्षानुमानागमाविरोध- मायावादाधुफ्हणेन 'अहमिदम्', 'ममेदम्' इति नैसर्गिको लोकव्यवहारोऽध्यासकारणाभावात् 'अहं पदार्थमखण्ड मस्यैव प्रतितः' इति शहानिरामतत्तद्युक्तिजातानां संग्रहेण, अनिर्वचनीया. भावविलक्षणभाषाभायविलक्षणाशानोपपादनेन चोप हितः। परन्नु-अहमर्थस्य चिदधि- दामित्ररूपत्वमश्यामसिद्धान्तनिष्पन्ने समर्थयितुं धर्माध्यासात् कर्तृत्वाध्यासादिः, देहात्म्पैक्यान्यासन समर्थनीयः, तदर्थमपराणि प्रधानन्यौपसंदारिकानि वीणि प्रकरणानि । तानि तु प्रकरणान्यौपर्स- हारिकार्थपराण्ययासभाष्यस्य सामान्यतोऽध्यासे निरूपितेऽध्यण्यासस्य विशिष्य मिथ्यात्यस्य वत्यानियांच्यत्वानुपपाया अल्यात्यन्ययाख्यातिनिरसनेनानिवर्चनीय- पातिटमर्थनं विना न सिद्धपति । अतः 'पाठक्रमादर्धक्रमो बलीयान्' इति न्यायेनाऽहमर्थाना- रमताकर्तृत्वाच्यात देहारमैयाच्यासज्ञानपूर्वत्येग पूर्वोदाहतानामनिर्वचनीयवख्यातिप्राधानुपपत्तीना- मेवार्यतः पूर्वांचे युक्तम् , इति तानि प्रकरणानि पूर्व प्रकृत्ये, अइमर्थानात्मत्वादिप्रकरणानामुप- संहारेणादैतसिद्धयः संकल्पते, येनाध्याममा येणाद्वैतसिद्ध प्रथमपरिच्छेदस्य चैकवारयता, अध्यारा- भाष्यस्येवाद्वैतसिद्धरात्मतासमुख्यमझतायामेय तात्पर्य चोन्नेतुं शक्यम् । "स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्यावभासः", "तया य लोफेनुभव" इति भाष्याभ्यामस्यायन्ययाख्यात्यादि- निरासेनानिर्वचनीयख्यातेरेय सिद्धान्तत्वसूचनम् , असत्ख्यातिनिरासश्च वत्राध्यासभाध्य-"केचिदन्यवान्यधर्माभ्यास इति वदन्ति । केचित् यय यद्ध्यासः, चदिवेकामनिवन्धनो भ्रम इति । अन्ये तु यत्र यध्यासः, तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पना- ख्याति प्राधानुपपाया ·अद्वैतसिद्ध शाकावेदान्ते कि स्थानम् । माचक्षते" इत्यन्यथाख्यात्सख्यात्यनिर्वचनीयख्यातीः केवलमुपक्षिपन्ति भगवत्पादाः। परन्तु तत्रानिर्वचनीयख्यातिरेव युक्तैति न वर्णयन्ति; तथापि 'स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः' इत्यध्यासलक्षणवाक्येन स्मृतिरूपत्वोक्त्या रजतांशे स्मरणमित्यख्यातिवादस्य, 'पूर्वदृष्टावभासः इति पूर्वदृष्टतादात्म्यापन्नस्य पूर्वदृष्टसदृशस्य वा भानमिति वर्णनेन संसर्गमात्रायभास इत्यन्यथाख्यातिपक्षस्य च निरासं परत्र पूर्यदृष्टावभासं ज्ञानमित्यनिर्वचनीयख्यातेः समर्थनं च प्रतीयते । "तथा च लोकेऽनुभवः शुक्तिका हि रजतवदयभासते" इति भाष्यन्तु 'लोकेऽनुभवः' इति पदाभ्यामलौकिकानुभव एव रजतस्येत्यन्यथाख्यातिवादस्य, 'अनुभव'पदेनाख्यातिवादस्स च निरसनम् , 'रजतवत्' इति वत्प्रयोगेणानिवर्चनीयख्यातेः समर्थनञ्च विशदयति । नारायण सरस्वतीकृतौ भाष्यवार्तिके, प्रदीपे चास्मदीयेऽधिक व्यकम् । तथा च अनिर्वचनीयख्यातिरेव भ्रमे युक्ता, न त्यसरख्यातिः, रूयाद्यसत्वे प्रमाणाभावात् । 'असदेवेदं रजतमभाद्' इति सद्भिनत्वविषयम् । असदात्मना सत एव हि त्वयापि प्रत्यक्षमिष्यते । न च पूर्वकालोनमानविषयरजतेऽसत्त्वशानमसदा- रमना सद्विपयकम् । एतेन-विमतमसत् , सत्यानधिकरणत्वात् , यशङ्गवत् ; विमता अप्रमा, असदिषयका, सत्वानधिकरणविषयत्वात् , शशशृङ्गमसदिति वाक्यजन्यपरोक्षशानवदित्यन- मानदयमपि-परास्तम् ; पूर्वयुक्त्या प्राधात् , शब्दैकसमधिगम्यत्व-परोक्षत्ययोः यथाक्रममुपा- धित्वाच । न हि सदुपरागेण एतेन-असख्यातिवादे याह्यमतप्रवेशापत्तिरपि-सूचिता । विशेपेण सत्ख्यात्यापत्तिः परिहर्तुं शक्यते । तार्किकाणां तु सवोरेव शुक्ति रूप्ययोस्तत्तादात्म्यस्य च भ्रमे मानानासख्यात्यापत्तिः । असत एवं संसर्गस्य तत्र भानमिति तु युक्तम् । अनिर्वचनीयख्याती नासत्ख्यातिः, न वा शुक्ति-रूप्याकारवृत्तिद्वयागीकारादख्यातिः, न घाऽऽत्मख्यातिः, नापि वाss. न्यथाख्यातिरिति व्यवस्था भ्रमत्वं तु व्यधिकरणप्रकारपशनवरूपं न संसर्गासत्वं विना नोपपद्यते । नहि भायमान- वैशिष्टयप्रतियोगित्वं प्रकारत्वम् , किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः, इति न सवैशिष्टयविषयकत्लायर्थ- मस संसर्गविषयत्वमन्नीक्रियेत । शङ्गमसदिति वाक्येन तु विकल्पमात्रमेवोत्पद्यते, न त शामिति प्रातिभासिकम्पलेऽधिष्ठानांशेऽन्तःकरणत्ति- नासाममसरल्यात्यापत्तिरिति मुस्थम् । तत्र ·चरामस्तापति-परादता, स्वप्ने दरूप्ययोरुभयोरप्यविद्यावच्छिनचैतन्याधिष्टानमत्वेन अद्वैतसिद्धेः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् यस्तौ चाविद्यावृत्तिः । एवमपि तादात्म्यस्य भानाद् गाण्यातिगराप्रपेशः । नदि यर्थ सर्वत्रा. पासे यात्मकतां ब्रमः, किन्तु अन्तःकरणवृत्तिसापेशाधिष्टानप्रकाशः, इति । इदन्वायधिष्ठानस्य स्वभगारात्यान्नैमिति द्वयात्मकतापचिः । एवेन-इदं रुप्पमित्स्स्स प्रयात्मकतापत्तिः, स्वप्ने तस्य स्वपाशत्वाच। चाक्षुषत्यानुभवस्त्वनुमवस्यमाऽप्यात्मानं पश्यामीतियदौपचारिकः । उपचारे च निमित्त चाक्षुपेनृत्यन्छिनचैतन्यस्याविद्यापरिणामतिविपयत्यमिति मन्तव्यम् । अविद्यावृत्तिप्रतिमलिते चैतन्येऽविद्यापूनः स्वत एकोपाधित्वेन गाविद्यावृत्तैरपि प्रातिभाटिकरवेऽनय. सामखगः । सत्यमिति तु न शनगताकारः, साकारवादप्रसन्नात् । अपरोक्षत्वानुभवस्तु नातीत- विपयवदुपपद्यते । दोपाणां स्वाश्रय एकतिशयजनकत्वमित्यत्र न विनिगमकं दृश्यते । स्वसम्भ- नियन्येव कार्यअनपत्याज्ञीकारात्तु नातिप्रसङ्गावकाशः । शानक्यानुभवस्तु विपयाभेदेनोपचार- निबन्धनः । उपचार शब्दाच विषययोरभेदाध्यासज्ञानयोरप्यभेदाध्यास इति नानुभवविरोधोऽपि । पाना च शानभेदः, वायता विषयत्याभ्यासस्य ज्ञानयाध्यानिमित्तत्वमपूर्वमपि कल्प्यत एव । सामायभायात्तु विषयभेदाइकाले न शानभेदप्रहः, इति न तदापत्तेरपकाशः । इदंदृत्यवच्छेदेन रजतवृत्तिस्तु शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यगोचराविद्याया एव परिणामः, न तु तदवच्छिन्नचैतन्यगता- विद्यापरिणामः । इदंवृत्तिर्हि आभयावच्छेदिकैय, न तु विपयापच्छेदिकेति न दोपः । शक्तित्व मानत दत्तित्वं चाजानती हायनिवृत्तावपि सदज्ञानानुवृत्तिप्रसङ्गोऽप्येतन पराहतः शुक्तित्वा- सनस्यैवोभरपरिणामित्वात् । अध्यक्तेन सहेन्द्रियासंप्रयोगातु पाधकामाप्राधितशानैक्यानु- मा । सन्निकर्षस्य प्रमामात्रसामग्रीवाभावात् प्रत्यक्षयोपपत्तिरप्ययियात्सङ्गीकार एयोप- पद्यते । अथवाऽविद्यावृत्तिन ज्ञानम् ; शानावस्याज्ञाननिवर्तकमात्रवृत्तित्वात् , इति न ज्ञानक्यानु- धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानमपि तत्तबालविशिष्टविषयकवेनानधिगतविषय- मेवेति नानुषपत्तिः। परोक्षभ्रमेऽपि फलैक्योपचारेण ज्ञानक्यानुभवोपपत्त्या फलैक्यनिबन्धनो वाध्यमैक्यानुभव इति सवै मुस्यम् । सति चैवमनिर्वचनीयल्याते रेय प्रामाणिकत्वात् , तस्मा मिय्याज्ञाननिमित्तत्वात् , पूर्वपूर्वभ्रमेणोत्तरोताम्रनिर्वाहा जीवाज्ञानयादरस प्रामाणिक- त्वेनाहमायभ्याससमर्थनेन विगलिताददारात्मग एव प्रामाणिकत्वात् , मुख्यतात्पर्यविषयत्वात् सैनिरीयाद्युपनिषदो तय स्वारस्यात् । अहमध्यासस्य वैत्तिरीयोपनिषदि देहामादौ चाफाशा- प्रयासपूर्वकलावगमात् , तनिभानुपदिते सन्देहात शारीरिकमीमांसापदस्सारसात् , 'माया कलिता' इति मङ्गललोके जोरात्मतत्वस्य परमतात्पर्यविपरवज्ञापनाच्चाहमर्थात्मन एवं भवाविरोधात - ·अद्वैतसिद्धः शाङ्करचेदान्ते किं स्थानम् तात्पर्य परमादरोऽद्वैतसिद्धिकाराणाम् । न चैतावता प्रस्थानान्तरे विद्वेषः । ते हि यथासंभत्र प्रस्थानान्तरमपि समर्थयन्ति । यथा सर्वशाज्ञानाश्रयत्ववादम् , शान्दापरोक्षवादम् । जीवेश्वरबिम्ब- प्रतिबिम्बवादम् , अन्यान्यांश्च । - अहमर्थानात्मस्वं कर्तृत्वाऽध्यास देईक्याध्यास चाध्यासभाष्यविचारावर एव न्यरूपयम् । अद्वैतसिद्धःप्रथमपरिच्छेदस्याध्यासभाष्य. संकलनरूपस्य संग्रहः, अद्वैतसिद्धान्तस्य नास्तिकसिद्धान्तत्वनिरासश्च किं बहुना १ भगवत्पादसिद्धान्ता एव सर्वे प्रसक्ततदाक्षेपपरिहारमुखेनाद्वैतसिद्धरध्यास. भाष्यमूलाः प्रथमपरिच्छेद आमूलचूडं निर्धार्यन्ते । तिनामदैतमनिरसनप्रकारा लोक विरुद्धा तयाद्वैतसिद्धान्ता उपन्यस्यन्त इति । अलौकिकेऽद्वैतवादे लौकिकव्यवहारेण किमुपकरिष्यते ? शारीरात्मतायादी हि लौकिकोऽलौकिकेन 'आत्म-स्वर्गादिपरलोकवादिसिद्धान्तेन विरुद्धः, इति परलोकवादनिरासपरशाक्यादिमतावलम्बिभिरप्रमाणं मन्यमानं पथमप्रमाणीक्रियते ? লান্ধা नाम न स एव, यो नास्तीति परमात्रं प्रयुक्ते, किन्तु यदस्ति, तन्नास्तीति, यन्नास्ति, तदस्तीति वाद्येव । उति चैवमद्वैतमत आधिकारिकाणां स्थितप्रज्ञानां या दृष्ट्या प्रढीवास्ति; नान्यत् , इति पनास्ति जगत् , तन्नास्तीति, यदस्ति ब्रह्म, तदस्तीति यादिनच कथ. मद्वैतवादिनो नास्तिका नाम । ते हि भाविनी दशामेव धर्तमानामिव दृष्ट्वा तथा यदन्ति । अन्ये तु परीक्षका भाविनी दशां शास्त्रसिद्धां मत्वा तथा वदन्ति परलोकवादिनः, साकारहवा दिनभ शास्त्रदृष्टयैव परलोकादिकमस्तीति मन्यन्ते, अन्यथा न तेऽपि नाम कथं नास्तिकाः । किं भ्रान्तदशायर्या रजौ सपोऽस्तीति मन्वाना एवास्तिकाः, न रज्जुतत्त्वसाक्षात्कारानन्तरं सपों नास्तीति यादिनः, इति न नास्तियन्दप्रयोगमात्रेणाद्वैतवादो नास्तिक्यवाददूषणमईति । प्रमाकरो हि वृहत्याम्पल नाचिदा निश्चयः-यदुपलभ्यते, न तत् तथ्यमिति, यनोपलभ्यते, तत् तथ्यमिति, नमस्तेभ्यः, बिदुपां नोत्तरं याच्यमिति यदन्नप्य- तसिद्धान्तमेर प्रपथमिप्पात्वादि साधु मन्यते । तदेवमदैतसिझे प्रपञ्चमिथ्यात्वनिर्णयपरस प्रथमपरिच्छेदः समायोचितः ।। - ·सदानितसाधननिरूपणपरः, तुरीयपरिच्छेदस्तु जिज्ञासापघटकाराननिवृत्तित्योपलभितशात- परिच्छेदः 'अथातो ब्राजिनामा' इति सूत्रे प्रस्तुतबासरूपनिरूपणपरः, तृतीयपरिच्छेदलत्राथ- अद्वैतसिद्धः शाहरवेदान्त किं स्थानम् ७३ अथ तृतीयं प्रवचनम् द्वितीयपरिच्छेदार्थसंग्रहः सदैवमध्याराभाष्यमनपरोऽतसिद्धः प्रकार परिच्छेदः समालोचितः । तत्र द्वितीय- तरिशिष्टामस्वरूपाख्यमोशानिरूपणपरः । तदुक्तं वार्तिके-~ "निवृत्चिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः" इति । रोम द्वितीयपरिच्छेदप्रतिपाद्या विषया इमे, ते यथा--- (१) अखण्डात्वम् (१८) जीवबहाभेदानुमानमः (२) सत्याययान्तरयाक्याखण्डातोपपत्तिः (१९) जीवभेदानुमानभङ्गः (२०) जीवभेदानुकूलतभङ्गः (२१) भेदपश्चानुमागभङ्गः (२२) जीवभेदश्रुतैरनुवादकत्यम् (२३) असत्यभेद्धी श्रुतिः (२४) शब्दान्तरादेरात्मभेदकत्यामावर (२५) भेदश्रुतेः पविधतात्पर्यलिङ्गमाः (२६) ऐक्यस्वरूपोपपत्तिः (२७) जीवनसाभेदे प्रमाण (११) स्वम काशत्वलक्षणोपपतिः (२८) ऐक्यश्रुतेपजीव्याविरोधाभारः (२१) तामसिवाक्यानिरूपणम् (३०) 'अहं ब्रहासि' इत्याने कश्रुति स्मृत्यकथनम् (३१) जीवब्रह्माभेदानुमानम् (१२) अंशिवनैश्योपपत्तिः (३३) निम्न प्रतिबिम्बन्यायेनैक्यसिद्धिः (३४) जीवाणु खाटनम् (३) अखण्डात्रोपपत्तिः (४) निर्गुणत्योपपत्तिः (५) निर्गुणे सप्रमाणता (६)निराकारस्यसाधनम् (७) ब्रह्मणो शानरपायुपपत्तिः (८) अरुण उपादानत्वम् (९) अदाणी विश्वकर्तृत्यम् (২০) মাগীশিৱলিমিনু (१२) त्यप्रकारात्योपपत्तिः (१३) शब्दावाच्यत्वम् (१४) सामान्यतो मेरखण्डनम् (१५) विशेषतो भेदलण्डनम् (१६) विशेषताइगम् (१०) भेदपके प्रत्याभर ·७४ अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् सखण्डाखण्डस्वरूपनिष्कर्षः, तदुभयोदाहरणपरीक्षा च अत्राद्वैतसिद्धान्ते ज्ञेयं जिज्ञास्य प्रस्तुतं ब्रह्माखण्डम् , उपाध्यध्यस्ततयाऽध्यारोपविधया, जगत्कारणतया, विवाधिष्ठानतया वा ब्रहानाद्यविद्याकल्पितसदादिभेदयत् , आवृतानावृत. भागद्वयवद्वा ब्रा साखण्डम् , तस्साखण्डत्वञ्च श्रवणादिप्रमाणजन्यवृत्तिप्रयुक्ताविद्यानिवृत्याऽऽवृता- नावृतभावद्वयशून्यत्वेन । तत्र सखण्डमधिष्ठानम् , अखण्डं तु मुक्तात्मखरूपम् । इयं शुक्तिः' इत्यत्रापि शुक्तिरप्यनाद्यविद्ययाऽनावृतमखण्डम् , आवृतावस्थं तु सखण्डम् , सखण्डत्वावस्थायामेवाधिष्ठा- नम् , अन्यथा तु नाधिष्ठानता, न वा भ्रग इति व्यवस्था । सर्वत्र हि सखण्डेषु केषुचन खण्डे भासमानेषभासमानखण्डान्तरमात्रे बोधिते- ऽखण्डार्थत्वम् , यथा 'इदं रजतम्' इत्यत्रेदमंशे शायमान एय शुक्तित्वांशमात्रस्य ज्ञाने इयं शुक्तिरिति ज्ञानमखण्डार्थम् । इयान् विशेषः-यद् दृष्टान्ते शुक्तित्वमिदंत्वमुभयमनुवर्तते, महा- वाक्यार्थेऽवान्तरवाक्याथें वाऽनाद्यविद्याप्रयुक्तसदादिभेदस्य तत्प्रयुक्तानाद्यविद्यानाशे बाधाद् ज्ञाताशा. तविभागशून्यस्वरूपत्वात् स्वप्रकाशसंविन्मात्रस्य तस्य वस्तुगत्याऽखण्डार्थत्वम् , न तु वाक्य- जन्यज्ञानमखण्डार्थम् , ब्रह्मणो वृत्तिविषयतया स्वीकारेग मण्डनप्रस्थाने ज्ञानस्याखण्डार्थत्वाभा- यात् । विवरणमते तु ब्रह्मणो वृत्तिविषयत्वे सत्यपि याववृत्ति नाऽखण्डार्थत्वम् , तथाऽविद्याया नाशे तु मण्डनमतवदेव स्वप्रकाशमेवाखण्डम् ; सदादिभेदशन्यत्वात् । तात्पर्यविपयस्वरूपमानबोधकत्वं वाक्यस्य स्वतः सिद्धमिति न तद्योगायोगचर्चावसरति तत्र वाक्यस्य निर्विकल्पकज्ञानजनकन्ययोगायोगचर्चादिकमनवसरम् ; अज्ञातार्थमायोधक- स्वस्य प्रमाणस्वाभाव्यात् , सदंशे चिदशे चास्यप्रकाशायोग आवरणाभावात् , आनन्दांशमात्र एव भेददशायां प्रामाण्यप्रवृत्तेः प्रमाणजन्यज्ञानेन तदा तदंशेऽप्यविद्याया निवृत्तावखण्डायव मनपोहम् । सत्यशानादिवाक्यानामपि सदादिरूपेण फारणात्मताविवक्षायां नाखण्डार्थत्वम् , किन्तु स्वरूपमात्रविवक्षायामेय, अत एव आनन्दात्मनोऽपि न निर्देशः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रदा' इत्यत्रापि सद्रूपेण चिद्रूपेण च ज्ञानदशायां नासण्डारतम् , किन्तु तस्य यस्लु गत्या । तदनन्यताधिकरण हि तदनन्यस्वदशामादावाखण्डार्थत्वमभिप्रेति ।

·बाधा. अद्वैतसिद्धेः शायरवेदान्ते किं स्थानम् तच महावाक्यार्थशानदया भाविनीमादार, न तु कारगावस्थाम] अ. एव 'सत्यं ज्ञान- मनन्तम्' इत्यवानन्दरूपत्यमपि न निर्दिश्यते । सोमावस्यापर्यन्तमेव अष्टिकोण, समष्टिरूपेण चाहानोपधानात् कारणता, सखण्दार्थता या, नुरीपावसापामेशपदार्थता; आनन्दामनाऽपि शावात् । अतः सत्यादिवामानामायण्डार्थता बाधितवेति प्रतिभाति, तथापि तत्राप्यखण्डाता. व्यपदेशः 'सन् घटः' इत्यादौ विकल्पाशंस घटादेरिय सदाचंशस्य स्वरूपोऽनभ्यस्तत्वात् , भावाद् भेदमात्रस्य बाधादखण्डात्यम् । अतोऽत्राभेदे सामानाधिकरण्यम् । तच्च वाक्यजन्यम् ; औपाधिकस्याविद्याकल्पितस्वरूपभेदमात्रस्य या बाधेनाभेदेऽखण्डात्त्रव्यवहारः सत्यादिवास्ये । भा एव तत्त्वमस्यादिवास्येऽप्यभेदै सामानाधिकरण्यादबण्डार्थता । जामदाद्यवस्थायां सखण्डार्थता, तुरीयावस्थायाम- खण्डार्थता, यदाऽभेदे सामानाधिकरण्यम् , न बाधायाम् , “सदेवेदम्" इत्यादौ तु याधायां तत् चतुर्विधसामानाधिकरण्यस्य सोदाहर- णनिर्देशमुपपादनम् अत एव नातुर्विध्यं सामानाधिकरणस्य---(१) विशेषणविशेष्यमावे, (२) प्राधायाम, (३) अध्यासे, (४) अभेदे वा सामानाधिकरण्यामिति । एवं प्रत्यक्षादिस्थले सधिशेपत्वे विपयाण विशेषण विशेष्यमाये, साधायां या सामानाधिकरण्यम् । शब्देन तु निर्विशेषत्वे विषयस्यात्यन्ता- भेदेऽपि सामानाधिकरण्यात् स्यादिवास्यस्याप्यखण्डात्यम् । तर हि पदसारितातिरिक्ताओं न पास्येन बोपते, अन्यत्र तु पदस्मारितातिरिक्तसंसोऽभिहितान्ययवादे, अन्त्रिताभिधानवादे या योध्यते । तर सामानाधिकरण्येनाभेदे बोध्यमानेऽपि तादात्म्य भेदघटितमेव बोध्यते, अखण्डायस्थले तु न मैदघाटतं सामानाधिकरण्यम् । तत्र बांधायां सामानाधिकरण्येऽस्यभेदसम्बन्धः, परन्तु भेदघटितरूपतादात्म्यरूप एव; एकस्य तर स्वरूपतोऽपि बाधात् तादात्म्यस्यापि बाधात् । सत्यादि. वाक्ये तु भेदांशमात्रस्य बाधो न स्वरूपतोऽपि बाधस्तादाम्यस्यापि । अयमेव न्यायः "सा वैश्वदे- सामिक्षा" इत्यादी। अखण्डार्थत्वप्रकारभेदनिष्कर्षः, तत्र निर्भदार्थ- त्वख सत्यादिवाश्ये समन्वयः अमोऽडायत्वम्-निर्भदार्थविश्यम् , निर्विशेषाविषयत्वम् , पदस्मारितसर्गा -- ·अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् प्रमालकत्वम्, प्रतिपिपादयिपितपदार्थ संसर्गाप्रमाप काय या सत्यादिभेदसानाधिद्याप्रयुक्तत्वेन, सत्यादिवायैरभेदै सामानाधिकरणपत्रोधाविरोधेन निर्भदायतस बोधादत्यन्ताभेदस्य सधि- द्याया निवृत्ती भाननाखण्डात्याद् निभेदं भूतलमित्यांदिवाक्यानामपि नाऽखण्डार्थतापातः । 'ম gz: দুয়ারি সন্ধাহাগ হাই বানাথিকতগা নাগধিঃ । निर्विशेपार्थत्वसमन्वया, बाधायां सामानाधिकरण्यस्याभेदे सामाना. धिकरण्याद् विशेषश्च एतेन-निर्विशेषार्थत्वमखण्डालमपि व्याख्यातम् ; अविधाप्रयुक्तमैदानिधयकरव- स्यैव तेनापि विवक्षणात् । विशेषो पत्र भेद एव, योऽभेदे सामानाधिकरण्येन बाध्यते । बाधाया सामानाधिकरण्यस्थलेऽपि भेदस्य बाधो भाव्येव, अभेदे सामानाधिकरण्यसले तु भेदयाधी वर्तमान इति विशेषः। - प्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसाय्यनेकापर्याय- शब्दत्यस्य समन्वयः, पदान्तरायैयर्थ्यम् , पर्यायता या पदानामित्यादि एतेन-प्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसाय्यनेकापयायशब्दत्यमखण्डत्यापि-ज्याख्यातम् । अन पर्यवसायिषदेन वाच्यविधया प्रातिपदिक,र्थमात्रपरत्वं मुदस्यते, न मुख्याभेदेन सामानाधि- करण्यप्तिद्रं प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वम् , येन पदान्तरचैयर्यम् , तदप्रयोगो वा स्यात् । अभेदे सामानाधिकरण्येन भेदमावस्य कल्पितरस निरासेन पदान्तरसार्थक्यमव्याहतम् । प्रवृत्तिनिमित्त भेदात् स्वरूपस्ये नापयित्वस्य क्षतिः । अतोन पदान्तरवैयध्यम् । अत एव तन सर्वन वाक्य- वं याक्यार्थबोपरत्वप्रयुफम् ; अन्यया हि पदमावस्याबोधकत्वाद् बोधारवमपि न स्यात् 'गीतोष्णस्पर्श वन्तो पापायको' इत्यादौ विशेषण विशेष्यमावे या सामानाधिरण्यं न प्राति. पदिकार्यमापर्यवसायित्वेन। इतरेतरद्वन्द्रसले प्रत्येकोकेक्वाफ्यार्थमात्रपर्यवसायिरात् । सम्भूयार्थपरत्चामावात् , वेदान्तवाक्यानामते ब्रह्माणि पश्यमिध्यानपक्षेऽखण्डार्थवस वाधायां समानाधिकरण्येना बाधात् , अमावपारमार्थिस्वपधे बहारवरूपमानपरत्वेनाखण्डात्वारियाताय . न कोऽपि दोपः।

·अद्वैतसिद्धः शाश्वेदान्ते किं स्थानम् सर्वे ज्ञानानां प्रकारांशे भ्रमत्यात् 'विशेप्यांश एच प्रामाण्यात् सर्वत्र तत्राखण्डार्थत्व समन्वय' एकविशेष्यमात्रपरस्यमप्यधिष्ठानांशमात्रमागाण्यरूपं सर्वेषां शानानां विकल्पांशेऽमामाण्य. स्यैव ब्रह्मासिद्धि-तत्वशुद्धयादौ व्यवस्थापनात् सन्मात्रप्रामाण्यवादस्य निदुर्घत्वस्य शतभूपण्यादी पदानां परस्परविभिन्नार्थयोधकानाम- नन्याकाहाणामन्यतिरिक्त करस- मातिपदिकार्थरूपाखण्डार्थत्यसमन्ययः विशिध्य ब्रदासिद्धावपि साधनाच न विरुद्धम् । आः पञ्चपादिकायुक्तरीत्या पदानां परस्परभिन्नार्यानामनन्याकाधाणामन्यतिरिक्त करस- प्रातिपदिकार्थमात्रान्ययः, संसगोचरार्थबोधकानेकापर्यायशब्दत्वं याऽखण्डार्थमित्यपि व्याख्यातम् । तत्र संसगांगोचरत्वमित्यत्र संसर्गपदेन पदस्मारितातिरिक्तसंसगों विपश्यते, तेनामासयोः प्रातिः संयोग इत्यादौ नाव्याप्तिः; तस्य पदमारितत्वात् , सत्यादिवाक्ये तदभावाच । 'द्विषदन्नं न भोक्तव्यम्' इत्यत्रापि लक्षणया शत्रुगृहाभोक्तव्यत्वपरतया पदस्मारितसंसर्गपरत्वमेवेति न तनातिव्यासिः । प्रतिपिपादयिपिताभेदातिरिक्तसंसर्गाममापकत्वस्य सत्यादिवाक्ये समन्वयः अनेन प्रतिपिपादयिपितामेदातिरिक्तपदार्थसमर्माप्रमापकत्यमखण्डार्थवमपि व्याख्यातम् । चन्द्रब्रह्मादिशब्दानां स्वरूपतो शातत्वेऽपि 'प्रकृष्टः प्रकाशश्चन्द्रः', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिवास्ये तेषां प्रकाश-सत्यज्ञानादिभेदाभायत्रोधस्यैव प्रतिपिपादयिपितत्वान्न पदार्थांसर्गोऽभेदातिरिक्तः प्रतिपिपादयिषितः, अभेदस्तु न प्रतियोग्यनुयोगिभेदसापेक्षः संसर्ग इत्यतोऽपि न कोऽपि दोषः । अतो नाखण्डार्थत्वलक्षणासंभवः, इति सत्यादिवाक्यानामभेदे सामानाधिकरण्यपरागामखण्डार्यत्वोपपत्तिः, पदस्मारितातिरिक्तभेदघटितसंसर्गपरत्वाभावात् , पूर्वोत्तरीत्या पदान्तरसार्थक्यस्यापि सम्भवाच्च । सत्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्वेऽनुमानम् , सत्यादिवाक्याथै नित्यपरोक्षे श्रौतेऽपि नानुमानापेक्षाविरोधः रात्यादिवाक्याखण्डार्थत्वमनुमानेनापि सिद्धयति । यद्यपि श्रुतिसिद्धस्यार्थस्या- नुमानेन साधनं नापेश्यने; अन्यथा स्वर्गादिसाधनत्वसाप्यनुमेयत्वापतेः, प्रत्यशेणानु- ·अद्वैतसिद्वेः शाश्वेदान्ते कि स्थानम् मित्या वाऽसिद्धस्य वेदैकगम्यत्वस्य धर्म स्वीकारात् , तथापि न नित्यमपरोशेऽनुमित्यनपेश्शाया- मपि प्रत्यक्षयोग्येऽनुमानमप्यनवसरम् , ब्रह्मस्वरूपं तु स्वतः प्रत्यक्षं स्वप्रकाशच विषय इति युक्तम् , यदादिवाक्यानामपि रात्यादिभेदमिथ्यात्वबोधन एव तात्पर्यण तस्य च तेन परोक्षस्य साधनाद् नानुमानानपेक्षा । सत्यादिवाक्यस्य सदादिभेदविरोधाच नाभेदज्ञानमपरोक्षम् ; अन्यथा तत्व- मस्यादिमहावाक्यवैययंपातात् । सत्यादिवाक्येन सदादिभेदः परं माध्यते, तत्त्वमस्यादिवाक्ये तत्वाग्रुपाधिप्रयुक्तजीवेशभेदप्रयोजकाविद्यानिवृत्त्या स्वत एव संविन्मात्रमपरोक्षमिति खलु सिद्धान्तः। इन्द्रियसंनिक शब्दादप्यपरोक्ष- ज्ञाननिर्वाहात् शान्दापरोक्षवादसमर्थनम् सत्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्वं न मुख्यम् , अतो न तद्वाक्यमानेण सार्थक्यम् , तत्र वाक्यजन्यज्ञानस्यापि घटेन्द्रियसैनिकदशा शुक्तीन्द्रियसन्निकर्पदशायामिव शब्देनाध्यपरोक्षज्ञानं दृष्टचरम् । अतः शब्देनाप्यज्ञाताशमानयोधकेन निर्विकल्पकं ज्ञान बहुशो दृश्यते । निर्विकल्पकत्वं च ज्ञानस्यारोपितविकल्पांशनिवर्तकाज्ञाननिवृत्त्या । अत एव ज्ञानस्य प्रकाशांशेऽप्रामाण्यं स्वीकरोति, अज्ञातांशोधकरवेन खलु प्रामाण्यं प्रमाणानाम् , न तु तत् शानस्य सविशेषकत्वप्रयुक्तम् । नहि ज्ञानसामान्य सुविशेषविषयमिति नियमः । तत्र विषयस्य सविशेषत्वं न तन्त्रम् ! सत्यादिवाक्यस्थले तु सच्चिदानन्दरूपं निर्विशेषमेव विषयः, सत्यस्वरूपमात्रस्य सदादिरूपत्वात् । तत्र 'महाविदाप्नोति परम्' इति वाक्येऽखण्डाकारक्षिाकार एव परप्राप्तस्पायवे- नाम्नायने, आनन्दस्यापि स्वरूपमात्रत्वात् । तथा चितोऽपि । अत एच चितो नानुभाव्यत्वम् अन्यथा घादिवज्जडत्वमितीष्टसिद्धयादी व्यक्तम् । मण्डनः सर्वस्य तत्र सर्वत्र प्रतीतिप्वात्मस्वरूपमात्रमधिष्ठानतया स्वयं प्रकाशते, सदर्भस्याधिष्ठाननया:- बाध्यखरूपयात् सद्रूपस्य, तन सत्यादिचाक्ये आनन्दस्वरूपत्यं न प्रतीयत इति न मिथ्यात्य- निर्णया, पतस्तत्र सचिदंशयासाभेदो बोध्यते, तेन च सदादिभेदमात्रमिध्यात्वमवगम्यते, यतो यस्तुपरिच्छेदाहित्यमप्पविरुद्धम् । सचिदात्मनेर माणोऽधिष्ठानत्वादधिष्ठानव्यतिरेकेण सर्वस्याभागाध बदनन्यस्वप्रयोजकमेवानन्तत्वमन विवश्यते । आनन्दात्मना तु शान 'भानन्दो ·अत एक- अद्वैतसिद्धः शारवेदान्ते किं स्थानम् मझेति व्यजानात्' इति वाक्यमात्रायसेयम् । सतः सत्यादिवाक्यस्यांशविशेष एयामेरशानम् , इति तस्याबण्डार्थत्वं न मुख्यम् , किन्वंशविशेषेण भेदप्रतीतिनिपारणेनैवाखण्डार्थत्यम् । सत्यादिवाक्यम् , अखण्डार्थम् , तन्नान प्रश्नोत्तरत्वाद् इत्यतो प्रश्नोत्तरत्यहेतुसमन्वयः प्रकरणार्थोएपादनपूर्वकम् -'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः' इति कारणत्न यचिदात्मन एय मसाया; यतस्तर सचिदात्मनोर्वस्तुतो न भेदः । तत एवाधिष्ठानतादशायां सदास्यापि प्रकाश मानवं चिदात्मन इव, इति न तस्यापोन्द्रिय सन्निकर्षप्रयुक्तवृत्तिविषयत्वेनाधिष्ठानत्यम् । इदमेवाभि- प्रेत्य-"नहि पुरोऽवस्थिते विपये एव विषयान्तरमप्यसितव्यमिति नियमः" इति भाष्यम् । "महाविधदामोति परम्" इति प्रलुतनहास्यरूपं न सत्यादिवाक्यमात्रेण बोध्यते, किन्तु तन्मुखेन प्रस्तुत्य, "वहा पुच्छं प्रतिष्ठा" इति वाक्येन पुच्छब्रहोपरांहृत्य, तदेव "सैपा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता" त्युपहियते, इति सत्यादिवाक्यस्याखण्डात्य दृष्टान्तविधयैव विवश्यते, न मुख्यतया प्रतिपाद्यतया; सर्वात्मनाऽखण्डार्थत्वस्य तत्राभावात् । एवं च "ब्रह्म विदाप्नोति" , इति प्रस्तुतं ब्रह्म फिमिति प्रश्नोत्तरत्वस्य सच्चिदात्मनोरेकत्वेनाधिष्ठानतया प्रस्तावमभिप्रेत्य द्वारविधया प्रश्नोत्तरत्वमेवेति सत्यादिवाक्यमखण्डार्थम् , तन्मात्रप्रश्नोचर- स्यादित्यत्र प्रश्नोत्तरत्यपदार्थः । तत्वमस्यादिवाक्याखण्डार्थत्वानुमानस्यापि समन्वयः, साध्यहेत्वोः तत्वमस्यादिवाक्याखण्डायत्वं त्वानन्दात्मनापि ब्रह्मस्वरूपाक्षात्कारेण सर्योपाध्यु- पादानाविद्यानिवृत्या जीवत्वेश्वरत्वप्रयोजकोपाधिनिवृत्ती तत्प्रयुक्तोपाधिकभेदस्यापि निवृत्या मुख्यमेव । अभेदप्रतीत्या भेदनिरासस्नु कार्यकारणभावेऽपि भवति, तथापि तत्र कार्यात्मनाऽत्य- तभेदस्य निवृत्तावपि तादात्म्यप्रतीतिनिर्वाहकतया भेदोऽप्यविरुद्धो भासते; भेदगर्माभेदरूपत्वात् तादात्म्यस्य । स चाभेदोऽधिष्ठानतादशायामेर । अन एव 'सन् घटः' इत्यादिस्थलेऽपि नासण्डार्थ- कार्य कारणभावस तदानी विवक्षणात् । तत्वमसिवाक्यजन्यसाक्षात्कारदगायां तु सोपाधि- प्रयोजकाविद्यायाः, तत्प्रयुक्तानां च विनाशात् न कार्यकारणभावः, इति सामानाधिकरण्ययात्रात्यन्ता- भेदविषयसम् । इदमेशभिप्रेत्य तत्वमस्यादिवास्यानामखण्डार्थवानुमानम्-तच्चमस्यादिवाक्यम् , १६१ स्वम्, ·८० अद्वैतसिद्धः शाकावेदान्ते किं स्थानम् अखण्डार्थनिष्ठम् , अकार्य-कारणद्रव्यमाननियत्वे गति समानाधिकरणयात् । अयं तु हेतुर्न सत्यादिवाक्यस्यापि साधारणः, सत्य ज्ञानयोरकार्यकारणभावाभावात् “सामानाधिकरण्याच । एवञ्च तन्मात्रप्रश्नोत्तरत्वमुभयत्र हेतुः। सामानाधिकरण्यं यत्राभेदमात्रप्रतीतिगादाय, न भेदघटितादात्म्यमादाय । अतो न संसर्गागोचरत्वमसिद्धम् । . सत्यादिवाक्यस्य मिलितलक्षण एय तात्पर्यम् , न प्रत्येकलक्षणत्वे सत्यज्ञानादिपदानां न प्रत्येकं लक्षणस्यम् , परैः सत्यत्वस्यासत्वे, क्षणिकशाने शानवस्य च शून्पयादिभिः स्वीकारात् , किन्तु मिलितमेव लक्षणम् । इतरव्यावृत्तावस्थायां स्वरूपस्यासंकीर्णरूपेण स्वरूपलक्ष्यत्याविरोधः तत्र खरूपस्यापि भेदावस्थायामविद्यापयुक्तायां लक्षणस्यम् , तु लक्ष्यत्यम् लक्ष्य लक्षणभावविरोधः । संशयादिनिवर्तरखरूपज्ञाने स्वरूपस्यापि हारत्वं त्वविरुद्धम्। निर्विशेषज्ञानस्यैवाभाननिवृत्या मोक्षदेनुत्यं तत्त्वमस्यादिस्थले मोक्षहेतुहि ज्ञानं न सप्रकारकम् , किन्यज्ञानसमानविषयकमिति निष्पकारक ज्ञानेनाप्यज्ञाननिवृत्त्या मोक्षोपपत्तिः । उपहितान्याविषयावे कस्यैव. ज्ञानस्याज्ञानसमानविषयत्वेनाज्ञानतत्प्रयुक्तसंशयादिनिवर्तकरवात् , अभिहितान्ययादे, अन्विताभिधानवादे या तात्पर्यविषयासंकीर्णखरूपमात्रबोधकत्वेनैवानुभावकत्वाद् वाक्यम संसर्गविषयकत्वानियमात् । अयमेव न्यायस्तत्वमसिवाक्यार्थेऽपि । दृष्टान्तस्त्वत्र 'सोऽयं देवदत्तः' इति वाक्यम् । न चात्र साध्यवैकल्यम् । नहि वर देश-तत्कालविशिष्टाभेदोक्त्वम् । विशिष्टयोरभेदायोगात् । अत एय नार तद्देश-कालयैशिष्टययोधकत्वम् , न वा वन विशेषणयो रैक्यबोधकत्यम् ; वाधात् , किन्तु तत्तद्विशेषणाविवक्षया विदोप्यैश्यमानपरत्वम् । तदुक्तम्- - सत्युपहितविषयः "अविरुद्ध विशेषणयप्रभवत्वेऽपि विशिष्टयोयोः । घटते न यदैवना तदा मतर्रा तत्र विपरीरूपयोः ॥” इति ।

·अद्वैतसिद्वेः शाहरवेदान्वे किं स्थानम् ८१ तत्त्वमस्यादिवाक्यानामफ्ययोधयत्य लक्षणया, तत्राभेदोन प्रकारः, किन्तु संसर्गः तत्रैक्यबोधनं तु लक्षणया! तत्र लक्ष्यस्वरूपैवयेऽपि प्रतिनिमित्तभेदानापययिता । सनाभेदो न प्रकारः, किन्तु संसर्गः । पदार्थबोधसाम्येऽपि वाक्यार्थस्याभिशाद्वय इप प्रय विशिष्टार्थोपस्थापनात् , अभिज्ञादयप्रत्यभिज्ञयोरिव राप्रकारकत्व निष्प्रकारफत्याभ्यां विशेषात् । तत्रापि चिन्मानस्य नित्यसिद्धत्वेऽपि सार्वज्ञायुपलक्षितस्यरूपशानसामाननियनकस्य- साध्यत्वान्न महावाक्यावेद्यत्वम् , सोऽयमित्यादौ तत्तादेरिय सार्वज्ञादेपलक्षणत्येन न सप्रकारक- शानत्वं महावाक्यजन्यज्ञानस्य । तेन च फलदैलक्षण्यम् , अस्याशाननियतकत्यात् । अप्रोभयत्र दृष्टान्त-दार्शन्तिकयोरभेदो नैक्यम् , किन्तु भेदविरह एय-~-उपाधिनाशप्रयुक्तोपाधिकभेदविरह एव । तदुक्तं वार्तिके-- "उपाधिमेदभिन्नार्थो येनेकः प्रतिपाद्यते । तदपि स्यादखण्डाथै महत्वं कुम्भवं यथा ॥" . इति । तत्सिद्धम्- "मानं वेदान्तवाक्यानि निर्गुणाखण्डयोधनात् । निर्गुणत्वं च तस्योक्तं श्रुत्या युक्तिसहायया ॥" इति। ब्रहनिराकारत्वे विष्णुपुराणवचनानि अत एव तस्मिनिराकारताऽपि । अत एव विष्णुपुराणे-परापरमूर्तभेदेन, परापरा- मूर्तभेदेन च चतुर्धा ब्रह्म प्रस्तुत्य, परामूर्तम्- "प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसंवेद्यं तद् ज्ञानं ब्रह्मशब्दितम् ॥" इत्युपसंहृतम् । अस्य मुक्तात्मपरत्वेन केपाचन विवरणमप्यद्वैतमतमम्मतमेप; तस्यैवानुपहितात्मतत्वरूपत्वात् । अत एयाद्वैतसिद्धायपि- "मायाकरिस्पतमातृतामुखमपाद्वैतप्रपञ्चाश्रयः सत्य शान-मुख ममः श्रुतिशिखोत्याग्वादधीगोचरः।

·'अद्वैतसिद्वेः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् मिपायन्धविधूननेन परमानन्दैफतानात्मक मोक्ष प्राप्त इव स्वयं विजयते विष्णुर्विकल्पोज्झितः ॥" इत्यत्र विष्णुपदेन व्यापकजीयस्वरूपमिति व्याख्यातम् । अत एवाहमर्थस्वरूपनिष्कर्षः प्रथमपरिच्छेदे द्वितीयपरिच्छेदान्ते च जीवाणुत्वनिरास उपपद्यते । कठवल्यपि मुकात्मस्वरूप- मेवाशरीरम् "अस्तीत्येवोपलब्धन्यः" इति निर्धारयति । ब्रह्माभिन्ननिमित्तोपादानं निर्विशेषञ्च उपादानत्यं च विवर्तमानतया इदं च ब्रह्म निर्विशे निमित्तम् उपादानं च । तच्च केवलविवर्तीपादानम् , न परिणाम्यु. पादानम् । अत्रानुमानप्रयोगौ-महाभूतानि सद्वस्तुप्रकृतिकानि, सत्स्वभावानुरक्तस्ये पति विविधविकारत्वात् । , मृदनुस्यूतवस्तुयत् ; जगद् , अभिन्ननिमित्तोपादानकम् , प्रेक्षापूर्वक जनितत्वात् ; सुख दुःखवदिति । तथाहि-~- ब्रह्माविद्योभयोपादानताविवेका ब्रह्म निर्थिशेपं निमित्तमुपादानं च । "अस्य द्वैते-द्रजालस्य यदुपादानकारणम् । अनानं तदुपाश्रित्य ब्रह्म कारणमुच्यते ॥" इति वचनानुसारेग विवर्तकारणाशातविषयल्वरूपविवाधिष्ठानत्वेनोपादा- नलोपपत्तः । आत्मनि कार्य जनिहेतुत्वमुभयविधोपादानसाधारणलक्षणमपि न एवं चाशानं परिणामरीत्या, ब्रह्म विवर्तमानतया जगत्कारणम् । परिणामित्वं च परिणाम्युपादान- समसत्ताकत्वम्, न सत्यरूपान्तरापत्तिरूपम् , इति न जगत्सत्यतामापादयति । घटकुण्डलादेः परिणाभ्यपेशादर्शनेन तद्रदेवाकाशादावपि तस्यापेक्षायां नाविद्याकल्पनानुपपत्तिः, येन ब्रह्मण एव कल्पितविकारेण परिणामित्वमपि कल्प्येत । तद्विपयाज्ञानपरिणामित्वव्यतिरेकेण नहि विकारे- तात्विकत्वं निर्वस्तुमलम् , इति नाविद्योपादनत्वमन्तरा प्रपञ्चविकारित्वोपपत्तिः । उपादानत्य- साविकल्प तद्रूपणादिकं समयनुकोपालम्भनमेव ! एवं भ्रमाधिष्ठानत्वेनापि ब्रह्मोपादान- त्वम् । नहि शुनिः, अतीतादिकं याधिष्ठानम् , किन्तु तदाच्छिन्नचैतन्यमेवेति नातीतेऽसियातिः, दुष्टमू।

·- . अद्वैतसि शाश्वेदावे किं स्थानम् ८३ मुलौ यादग्यातिः । एवं नगरीय चैतन्य विधोपहित्येनोपादागम् , अविद्यापरिणामेछाकृत्याया- भयावेन फर्नु च, इति सिद्धामद निविशेष वा निशुपादान चेति । कुनालकार्यपटादीनामपि कल्पितत्वाद् रूप्यादीनामपि सतल्याच में फोऽपि दोपः । फर्तृत्वनिष्कर्षः, येन ग्रह्मणो निमित्तत्यम् एवं च कर्तृत्व सोपादानगोचरमयत्नादिमत्वं मायाविषद न्यानोइकल्यं येति सूचितम् । व्यामुग्धजीवद्रत्वेऽपि भ्रान्तशत्वमेव स्यात्, न तु श्रान्तत्वम् । गायाव्यपि फरवाणीति संकल्पपूर्वकं करोत्येय, इति व्याफरयाणीति नानुपपन्ना । मायापित्वेऽपि सपमाणमायिकविश्वाफार- मायासत्त्यांशपरिणामपारतया साशलाभात शास्त्रयोनिमाधिकरणभाष्यमपि न विरुद्धम् । ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्य प्रमाणानि तत्र च (१) "यतो या इमानि भूतानि जायन्ते", (२) "सब सशभरत्"। (३) "सोऽकामयत बहुसां प्रजायेय", (४) "तदेक्षा बहु स्याम , (५) "असदा इदमम आसीत् ततो वे सदजायत" इति श्रुतयः, (६) "णि सुटिलयप्राणलिङ्गम", (७) "भूतयोनिमिति मोनि- शब्दः", (८) "सबै खस्थिति सामानाधिकरण्यम्", (९) "प्रकृत्यधिकरणम्", (१०) "महाभूतानि, सदसुप्रकृतिकानि" इत्यनुमान च प्रमाणानि । "यतो वा" इत्यादिक्षुतीनामभिन्नानिमित्तापादानत्यपरतानिरूपणम् समाहि--'यलो भा' इति श्रुतौ हि सयाधारस्यादिलिझेन प्रकृतिपरत्वमेव पचम्पा अङ्गीकर- जीयम् । न अन्यथा पास्यशेष उपपद्यते । 'सय त्यञ्चाभवदिति' सामानाधिकरण्यमपि ब्रह्मोपादानस्य एचापपद्यते । सदादिभाव एवार जगत्सटिः, न त सश्यनन्तरकालिकप्रवेशोत्तरकालिक सल्लादिगुणा- मिन्यतितः सच त्यच्चेति याक्थे बोयते; तदनुप्रविश्य इत्यस्य 'मुर्वथ्यादाय स्वपिति' इतिवदुपपत्तेः 'इदं सर्वमसलत' इति तु निमित्तत्वयानभान्तिव्युदासामिति न तेन पौनश्क्त्यम् । 'सा इत्यनेन मुखी स्वामितिबद् भाचिसयोक्त्या नियामकरूपाणामीश्वरामिन्नानां पूर्वमेव सिद्धया वत्र संकल्पासंभवेन २ गुरुः स्यामितिबदनुपपत्या कार्यमावापचेरैव विवक्षणीयनया 'बहु स्याम् इति श्रुतिरपि व्याख्याता । 'तसेज पेक्षत' इत्यम तेज माधवन्छिनचैतन्यहर विवशणेऽप्यवच्छेदकलेज आदिसभेने बाधकामायेन "तशत बहु स्याभू" इति श्रुतिरपीदानीमनुकूला । एतेन तदात्मानं स्वयमकुरुत" इति श्रुतिरपि-माख्याता; आकाशाद्यामना तसापि कारणोपपञ्चेः । कर्णनाभी बादशस्य तन्तौरन्तर प्रवेशमानमेव, न तु लयः, इति तिरोभायमात्र एर 'यथार्णमाभिः सृजत' इति 1 ·.. तथा अतिमिद्धः शाहरवेदान्ते किं स्थानम् दृष्टान्तः, इति न निमित्ते कुत्रापि लय इति ल्याधारस्परिङ्गमायुपादानत्यं गोचरयति । अन्यत्र मुख्य.संभवाद् गौणोऽपि योनिगन्दोऽत्र बाधकामावाद् मुख्योपादानार्थबोधक एवेति योनिगन्दोऽपि विवृतो मन्तव्यः । नहि सर्यगतत्वमाग सर्वत्वम् ; आवाशस्यापि सर्वस्व- प्रसङ्गात् , इति सर्व खलु' इति सामानाधिकरप्यमप्यस्याकमेयानुकूलम् । यथा च प्रकृत्यधिकरण- मरमाकमेवानुकूलम् , फल्पतरूपरिमालाद्युपहितबासूत्रभाष्यभूमिकायां विस्तृतम् । एतेन- अनुमानद्वयमपि-व्याख्यातम् । यथा विर्तमतेऽप्युपादानत्योपपत्तिः, तथा पूर्वमेव निरूपितम् । नहि प्रधान तदिति नार्थान्तरमपि । हेतुशात्र तदनुरक्तत्वविशिष्टतद्विकारत्व- मेव, इति न गोत्यानुरक्तखण्डे व्यभिचारः । ब्रह्म न द्रव्योपादानमिति सत्प्रतिपक्षानुमान तु श्रुतिबाधितं श्रुत्यनुगृहीतास्मदनुमानबाधने न समर्थमिति प्रथमानुमान निर्दुष्ट मेव । द्वितीया- नुमाने नु हेतुद्यतात्पर्यान्न व्यर्थविशेषणत्वम् ; अन्तःकरणस्यैव परिणाम्युपादानवेऽपि तद्रूपेण परिणताविद्याधारतया विवोपादानत्वमपि विद्यत एवेति न साध्यवैकल्यम् , नापि श्रुतिविरोधेन होनबलत्वेन सोपाधिकत्वेन च सत्प्रतिपक्षोऽपीति सर्वमनवद्यम् । ब्रह्मस्वप्रकाशत्वनिष्कर्षप्रकाराः एतेन-स्वप्रकाशत्वमपि 1-व्याख्यातम् । तथाहि-परिणममानाविद्याधिष्ठानत्वमपि बहाणः स्वप्रकाशत्यादुपपद्यते । ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वात्तु तज्ज्ञानार्थ प्रमाणान्तरानपेक्षा । खप्रकाशत्वं चावेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वात्यन्ताभावानधिकरणत्यम् । अनधिकरणत्वस्य खरूपत्वाद् मोक्षेऽपि सत्त्वेन नाव्याप्तिः। स्वरूपस्यापि लक्षणत्वं त्वन्मते ब्रह्माभिन्नानन्दादी गुणत्यव्यवहार वदुपपद्यते । अभावश्चात्र योग्यत्वविरोधी व्यावहारिको वा वियक्षित इति न ब्राण्यसंभवः । अवेयत्व चात्र फलाव्याप्यत्वरूपमेव विवक्षितम् । घगदीनामपि फलव्याप्यत्वस्य पूर्वमेवोपपादनाद् अपरोक्षव्यवहारपदेन प्रमाणजन्यापरोक्षवृत्तिविषयत्वस्यैव विवक्षणाच्च न घटशुक्तिरूप्यादावति. व्याप्तिः। ब्रह्म गस्तु न फलव्याप्यत्वम् ; स्वस्य स्वासअन्धादिति नासंभवोऽपि । अपरोक्षव्यव. हारधापरोक्ष इति शब्दप्रयोग एव विवक्षितः, इति न तद् दुर्वचम् । तच्च योग्यत्वं प्रमातारं कञ्चन प्रतीति न दोपः । स्वविषयमपि स्फुरणं स्वभावभेदात् स्वव्यवहारजनकमिति न व्याहत्याद्यवकाशः। एतेन चिदविषयस्वरूपत्वमपि स्वप्रकाशत्वं निर्दुष्टमिति सूचितम् | नहि स्वमेव स्वस्य विषयः । चिदन्यस्य सर्वस्य चिद्विषयत्वात्तुच्छम्य च निःस्वरूपत्वान्नातिव्याप्तिः । मिथ्यात्वानुमिति- तु स्वपरविषयतानियामकेनैकेन रूपेण स्वविषयापीनि युक्तम्, नैवमत्र । स्ववेद्यत्वस्य बाधितत्वेन ·अद्वैतसिद्धेः शाक्षर वेदान्त किं स्थानम् वादावार्थान्तरामसोन सपहारे सातिरिका विदनासालगापि तात् नियति ! स्वप्रकाशय चेह ब्रह्मस्वरूप मेवेति न तचालिरत्येशदान्यापत्तिरिति वर्षगनवयम् । अनुभूतिप्रकाशात्यानुमित्या दिव्यवस्था एतेन-अनुभूतिः स्वप्रकाशा, अनुभूतित्यादिति पतिरेक्यनुमानमपि तत्र प्रमाणगिति सूचितम् । न च साध्याप्रसिद्धिः वेद्यत्वं किञ्चिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीत्यनुमानेन साध्यसिद्धि- यभवात् । अपच चिदविषयाररूपस्वप्रकाशस्वस्य साधने वैद्यत्वं चिदविषयत्वरूपमेर चिदन्य- मात्रवृत्तिपशः। अवेद्यत्वे सयपरीक्षव्यवहारविषयवारस्ये फलमाप्यत्वरूप तत् । ধ্য ৪ পূর্বাভলাশাসনিষীতিশােম্বাযা কিন্নিায়নামামবিবি- मित्याउदैतसिदौ विस्तरः । श्रुतिविरोधात नात्र सत्प्रतिपक्षादिकम् । कल्पितगक्ति- भेदमादायानुभूतियजातेः शुद्धेऽपि संभवान्नासिद्धिः । जात्यन्यूनसत्ताव्यत्तिभेदसापेशव मेति नातिप्रसङ्गः । अनुभाव्याभावेऽयनुभूतित्यम् , अनारमन्यनुभूतिशब्दप्रयोगश्च पूर्वमेष निरस्तमिति न दोपः। . स्वप्रकाशत्वेऽनुमानान्तरपरीक्षा एतेनानुमानान्तरामपि व्याख्यातानि । नहि सौर सवेद्यापम् ; विषय विपयिभावस्य भेदव्यासत्वात् । स्वेनैव स्यव्यवहारोपपत्तौ न स्यविषयत्वोपपादक किञ्चिदस्ति । वेदान्त- प्रामाण्यादिकं दृत्तिविषयत्यमात्रेणोपक्षोणमिति न विरोधः । एतेनात्मस्वप्रकाशत्यमपि ब्यारण्यातम् । यया चात्मनो न ज्ञानाशयत्या, किन्नु जानरूपत्यमेव, तथान्यत्र विस्तृतम् । एवं च निधर्मस्तपाऽवेद्यतया च ब्रह्मानन्दादिपदलश्यं न वाच्यम् । प्रवृत्तिनिमित्ताभावादिति मन्तव्यम् । अवाच्यचन्दस्तु याच्यत्वात्यन्तामोधनद्वारा लक्षणया रूा एव पर्यवसन्नः । पस्तु- तस्तु ब्रह्म न लक्ष्यमपि; वाच्यत्वाभावनिबन्धनन्वात्तद्वयवहारस। लक्ष्यत्वाभावेन वाच्यत्व न्यदारोऽपि गौण इष्ट एव । यथा चान्विताभिधानेऽपि स्वरूपलक्षणाविरोधस्तथा पूर्वमेव निरूपितम् । एवं च ब्रह्मणि न शन्दस्याभिषया प्रवृत्तिः । एतदभिप्रायैव "यतो याची निवर्तन्ते" हति अतिरिति मन्यामहे । निर्धर्मकतया बाधात् । सधर्ममत्वेन सोपाधिकत्याच तात्ययविषयो ब्रह्म याच्यमित्यनुमानमपि पराहतमिति समनवयम् । মুনি নিবিষ্টাঃ ।

·अर्थ- अतिसिः शरयेदान्त किं स्थानम् रादेयं प्रथमपरिच्छेदम्यादगानामत्यनिरूपगार दिलीयपरिष्दसापि जीयारमाशुल- निरारोनोपसंहारा अनुपदितामालपरमामायामेवादिः परमादरः सूपस इति 'अातो पदा जिशासा' इति प्रस्तुत्य ब्रमपदानिष्कर्षः। अथ हनीयपरिल्छेदार्थसंमहः -"अथातो ब्रह्म जिज्ञाण" इति सूत्रेऽगदप्रस्तुतसाधननिरूपणार्धस्तृतीयः परिच्छेदः। अर प्रतिपादिता विषयाः- (१) मनन निदिध्यासनयोः भवणामत्वम् (२) विवरणोकनियमोपपत्ति (३) मादेविधेपत्योपपत्तिः (४) विचारस अरविधिमूलत्योपपत्तिः (५) याचस्पत्युक्तस्याध्यायविधिविचारापकत्यविचारः (६) ज्ञानस्य पुरुषततामः (७) ज्ञानविधिमङ्गः (८) शान्दापरोक्षस्वमिति अनाद्वैतसिद्धिविवरणप्रस्थानमेय श्रयणोपयोगविषये समाद्रियते । श्रमनियमविधिस्तात्पर्यावधारणस्यैत्र श्रमणत्वम् , अस्य विधेयत्वम् , विचारस्य विधिमूरत्वम् , जिज्ञासासूत्रस्य अवविधिमूलकत्यम् , विचारस्य श्रवणविधिमूलकत्वोपत्तिरिति पञ्चप्रकरणानि। विधित्वनिषेधस्तु दर्शनमात्रे, विवरणदृष्ट्या भामतीमतेन देरपि कियात्वमिति । अब च श्रवणविधिपक्षस्य पूर्व पश्चादुपसंहारे तद्विधिपक्षस्य चोपक्षेपाद् मङ्गलश्लोके विशोक्तरीत्या भामतीमत एव परमादर इत्यवगम्यते । शाब्दापरोक्षवादे, तत्परोक्षवादे च श्रोतन्यवाफ्ययोजना तत्र ज्ञानस्य पुरुषातन्त्रत्वपक्षः, मोक्षजनकस्य शानस्यापरोशत्वं चोभयसम्मतम् । तर प्रथममते घामाच्छाब्दत्वमपरोक्षस्य, द्वितीये श्रवण मनन-निदिध्यासनपरिपाकसहकृतमनोजन्यत्व- मपरीशज्ञानस्य, उभयत्र श्रवण मनन-निदि-यासताना मर्वेषां साक्षात्कार जनयिनव्येऽस्त्युपयोगः । अतस्तन्मतेन श्रवण- भरणा- ·अद्वैतसिद्धः शादरवेदान्ते किं स्थानम् विशेषस्तु अवगमेकत्राङ्गि, अपरत्र निदिध्यासनमङ्गि, इतरे त्वङ्गे, तत्र पूर्वाङ्गत्वमेव श्रवण-मन- नयोः, श्रवणाङ्गित्वपक्षे तूतराने निदिध्यासनमनने इति न फलभेदः । शाब्दापरोक्ष-तत्परोक्षवादयोः फलाभेदादिव्यवस्था तन निदिध्यासनाङ्गित्यपक्षे साक्षात्कारे भवणस्य, श्रुतस्य शब्दस्य या प्रयोजक्तया शाब्दत्वम् श्रवणागित्वपक्षे साक्षाच्छब्दजन्यत्वेन । यथाऽन्विताभिधानवादेऽन्वयानुभवस्य शाब्दलं साक्षात् , अभिहितान्वयवादे तु शाब्दत्वं शब्दप्रयुक्तत्वेन । उभयत्र तत्त्वसाक्षात्कार एवाजाननिवर्तनश्चम इत्यविशेषः । कर्मणां ज्ञानयोग उपकारकत्वे मण्डन- विवरणाचार्यमतयोनिष्कर्षः विशेषस्तु-शान्दापरोक्षवादे संन्यस्तस्य श्रवणाधिकारः, शाब्दपरोक्षवादे तु यावन्निदि- ध्यासनपरिपाकाभ्यासेन साक्षात्कारोदयः, तावत्पर्यन्तं निष्कामकर्मणां संयोगपृथक्- त्वनयेन। तत्र प्रथमे श्रवणानन्तरमेव स्थितप्रज्ञः सिद्धः, तथापि तस्य पठसप्तम- भूमिकाभेदेन तदतिशयावस्था, द्वितीयपक्षे तु यावन्निदिध्यासनाधीनसाक्षात्कारं साधकावस्या- स्थितप्रशस्य, तदनन्तरमेव निरतिशयः सिद्धः स्थितप्रज्ञः। तत्राये संन्यस्तानां चिरेणैव मोक्षः, द्वितीये तु निरतिशयानां स्थितप्रज्ञानामचिरेण मोक्षः । इदमेवाभिप्रेत्य-"सर्वापेक्षा च यज्ञादि- श्रुतेरश्ववत्" इत्यत्राश्वदृष्टान्तः । यथाश्वेन ग्रामं गच्छन्नचिरेण गच्छति, धूपभेग तु चिरेण, तयाऽत्रापि कर्मसाहित्ये निदिध्यासनपर्यन्तमचिरेण साक्षात्कार इति मन्तव्यम् । भास्करीयज्ञान-कर्मसमुच्चयवादाद् मण्डना- भिमततत्समुच्चयवादविशेषादिः अत्र ज्ञान-कर्मपमुच्चयवादो मामत्यभिमतः, मण्डनादिमतो था । सोऽपि न भाकरमत इव समसमुच्चयेन, किन्तु पापश्चयार्थत्वेनैव, आनिदिध्यापनम् , भामसाक्षात्कारानन्तरं तु नोभयत्र कर्माधिकारस्तत्र | श्रवणाङ्गित्व तदनत्वपक्षयोः कर्मग उपयोगे सत्यपि विशेषे, प्राप्तास्म. साक्षात्काराणां कर्मसंन्यासे न विशेषः । इदमेवाभिप्रेत्य तत्त्वप्रदीपिकादिष्वद्वैतसिद्धी च ज्ञान-कर्म: समुच्चयवादनिरासः ।

·-- ८८ अद्वैतसिः शारयेदान्ते किं स्थानम्, तृतीयपरिच्छेदम्य, कि यहुना? परिच्छेद- प्रयस्यापि मण्डनसिद्धान्त एव समादर इति विस्तरेणोपपादनम् इदमत्रावधेयम्--यत्तृतीयपरिच्छेदोऽपि मण्डनसिद्धान्तेनेय याचस्पतिमतेनोप- संहियते । तत्र जिज्ञासामूत्रस्य अरविधिमूलक न भामतीप्रम्याने भवितुमर्हति; सस्या- विधित्वात् , ब्राजिशासाया ऐच्छिमत्वमापद्यते, इति तत्र प्रवर्तगाध भामत्या स्वाध्यायविधिमूलकर स्वीक्रियते । न चैतायनापि पूर्वोत्तरमीमांसयोरक्यम् ; धर्मजिज्ञासासूत्रे धर्मपदस्य प्रभाकरध्या वेदार्थपरत्वं हि वेदार्थविषयत्वोपाधि तदिष्टमेव तदेक्यम् । यदि तदैक्यं मीमांसमदृष्टया, जैमिनि दृष्टया या, "शेषत्वात् पुरुषार्थ गादो यथाऽन्योपति जैमिनिः" इति सूत्रितदिशा तूपनिषदामर्थ- वादत्वेन, तर्हि तासां पृथक् न प्रामाण्यं स्यात् , पृथक् ब्रह्मजिज्ञासासूत्रणं चानुपपन्न स्यात् । इदमे- वाभिप्रेत्य भगवत्पादानां स्वाध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति याक्यम् , भामती चात्र सम्यग् व्याचप्टें धर्मपदेन वेदार्थों विनश्यत इति । यतः "चोदनालक्षणोऽयों धर्मः" इति धर्मपदार्थनिष्कर्षः, प्रहा तु 'जन्माद्यस्य यतः' इति निष्कृप्यते । ब्रह्मपदार्थों यदि जीयः, तर्हि अर्थवादता वेदान्तानामिति भामत्यादिपूर्वपक्षः, अनुपहितचैतन्यपरत्वे तु सिद्धान्त इति व्यवस्था । अनेन ज्ञाप्यते-न जीवात्मतत्यातिरिक्त ब्रह्मताचं नाम; अन्यथा जीयपरत्वेन पूर्वपन; अर्थान्तरपरत्वेन सिद्धान्त इति पूर्वोत्तरपवयोवैयधिकरण्यं स्यात् । "दोपत्तात् पुरुषार्थवादः" इति सूत्रोपक्षित- सिद्धपूर्वपक्षनिरासपरे "अधिकोपदेशानु" इति सूत्रेऽधिकपदमसंसारिस्वरूपपरतया विवृण्यद् भाध्यम मुमेवार्थ द्रढयतीत्यठमतिविस्तरेण । अत्राद्वैतसिद्धौ-प्रथमपरिच्छेदस्याहमर्यानात्मत्व समर्थनपरतयोपसंहारः, द्वितीयपरिच्छेदस्य जीवाणुस्वनिरसनपरतयोपसंहारवत् तृतीयपरिच्छे. दस्याप्यसंसार्यात्मस्वरूप एव वेदान्तानां तात्पर्येणैवोपसंहारश्च तस्याः परमादरो मण्डनसिद्धान्ते, भामतीसिद्धान्त एव वेति विशदमवगम्यते । तुरीयपरिच्छेदार्थसंग्रहः अथ तुरीयः परिच्छेदः "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति सूत्रे जिज्ञासाघटक्ज्ञानपदसूचितं मोक्षस्वरूपमद्वैतसिद्धान्तसिद्धमुपपादयितुमारभते । तत्र पट प्रकरणानि । तानि यथा- (१) अविद्यानिवृत्तिनिरूपणम् (२) अविद्यानिवर्तकनिरूपणम् ।

·यद्यपि प्रसङ्गात् अद्वैतसिद्धेः शाकरवेदान्ते किं स्थानम् (३) मुक्तेरानन्दरूपत्वेन पुरुषार्थत्यनिरूपणम् (४) चिन्मात्रस्य मोक्षवोपपत्तिः (५) जीवन्मुक्त्युपपत्तिः (६) मुक्ती तारतम्यभङ्गाच अविद्यानिवृत्ति-तन्निवर्तकप्रकरणयो- मुक्तिप्रकरणे सहतिनिरूपणम् भवानिर्वचनीयाविद्याप्रकरणे तनिवर्तक-तन्निवृत्तिप्रकरणे सङ्गते, तथैव श्रीमाप्यादिषु ते अपि विचारिते; तथापि तयोर्मुख्या सन्मतिर्मुक्तिकरण एव, यतः सैव मुक्तिः, अतोऽत्र तनिवृत्तिप्रकरणम् । अविद्यानिवर्तकप्रकरणं तु मुक्तिसाधनत्यात् साधना- ध्यायार्थसंकलनपरे तृतीये परिच्छेद एय साक्षात् सङ्गतम् ; तथाप्यविद्यानिवर्तकस्यैवाविद्या- निवृत्तिरूपत्वस्याद्वैतमते स्वीकारादुभयस्य फलाध्याये सङ्गतिः । मुक्तिर्हि- "निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः।" इति शातत्वोपलक्षितनिवृत्तिस्यरूप आत्मैवेत्यद्वैतसिद्धान्तः । अविद्यानिवृत्तमुक्तिस्वरूपत्वसमर्थनम् अविद्यानिवृत्तिधेयं ज्ञातत्वोपलहितात्मरूपत्यात् तत्रोपलक्षणशानाजन्यत्येन तद्रूपायास्तस्या अपि जन्यत्वासंभवान्न न संभवति वस्तु, तथापि ततोऽविद्यानिवृत्तिस्तद्विरोधिनी वृत्तिरेय, इति न तस्याः साध्यत्वविरोधः; यावत्कार्योत्पत्तिविरोधिकार्यमेव धंस इत्यङ्गीकारात् । तत्र च जीवन्मु- क्तावपि यद्यपि वृत्युपलशित भात्माऽस्ति । तथापि चरमवृत्त्युपलक्षितात्मन एव मुक्तित्यान्न तदापि मुक्त व्यवहारापत्तिः । जीवन्मुक्ति प्रयोजकवृत्तः परमुक्तिप्रयोजयवृत्ती विशेषस्तु प्रारब्धविक्षे- पाविक्षेपाभ्याम् । अतो न जीयन्मुक्ति परमुक्त्योरविशेषापत्तिः । तत्र मुक्तवृत्तिसाध्यत्वं तद्वि- रोध्यावरणनिवृत्तिमात्रेण । अतोऽज्ञाननिरासात्मरूपैव मुक्तिः । तत्वज्ञानस्याविद्याप्रयुक्तस्यापि समान- विषयकस्यापि निवर्तकत्वेनाविद्या- निवर्तकत्वोपपादनम् अविद्यानिवर्तकच ज्ञानं न चिन्मात्रम् ; तस्य तदविरोधित्वात् , किन्तु श्रवणादिसाध्य- ब्रह्मशानम् । तस्याप्यज्ञानप्रयुक्नस्वेन निर्त्यत्वेन सरूपतो मिथ्यात्वेऽपि विषयतोऽमिरमात्वम् । १२ ·अद्वेतसिः शारपेदान्तं किं स्थानम् अशाननिवृत्तेरपि गिध्यात्वपक्षे तेन तदुत्पत्तेरविरोधात् , सत्यत्वपक्षेऽप्यसत्यात् सत्योत्पत्तेः गधनात् न जानामीत्यनुभवेऽपि भावरूपसाशिमात्याशानस्वानुभकेर तस्स गाक्षिणा तदासनाविरोधात् , वृत्युपारद्धाया पृत्तेरेयाशानविरोधित्वात् चरमवृत्तेरवण्यामाराया उपाधित्वगाणोदितान्या- विषयकत्वे सत्युपहितविपयत्वेनाशनसमानविषयत्वेऽपि 'सन् घः' इत्यादिज्ञानस्य तद्विपरीतस्य तनो विशेषेण घटशानादपि मुक्त्यनापत्तेः, मायोपादानमत्येऽप्यात्मसाक्षात्कारस्य "तरति शोकमात्म- वित्" इति प्रमाणपशात् साक्षात्कारदशायामशाननिक्त्यिाविरोधात् , तत्रात्माज्ञानस्योपाध्य- विषयत्वेऽप्युपहितविषयकत्येन शुद्धनाविषयाशाननिर्वतकत्वाविरोधात् , उपादाननादास्योपादेय- नाशप्रयोजकन्येन तज्ज्ञानस्यापि ततो नागेन तेनाद्वैताविरोधाच न कोऽपि दोपः । भानन्दरूपतया साक्षाक्रियमाण आत्मा पुरुषार्थः, तस्य संसारिणो विशेपश्च स चात्मानन्दरूपः साक्षास्क्रियमाणत्वेन पुरुषार्थः, साक्षिणस्तु तथानमा भासते; तया साध्यत्वादानन्दात्मतयाऽऽत्मनः; इति संसारिणो विशेपो मुक्तात्मनः । चिन्मात्रत्वेऽपि मुक्तात्मनः 'अहं मुक्तः स्याम्' इतीच्छोपपत्तिमुक्तिसमयेऽहङ्कारविच्छेदमात्रेण तत्र यद्यपि 'अहं मुखी साम्' इतिवत् 'भई मुक्तः साम्' इतीन्छानुपपत्तिः; संसारिणः कायिकमुखानुभवकाल इवाहमर्थस्याद्वैतमतेऽननुवृत्तेः, चिन्मात्रं हि तदाऽऽत्मा प्रकाशते नाहमिति, तथापि मुक्तताया बन्धविच्छेदरूपत्वेन शृङ्खलादिबद्धस्य शृङ्खलादिविच्छेदमात्रेणैवाहमर्थस्याह- द्वाराख्यबन्धबद्धस्याहङ्कारविच्छेदमात्रेण चिन्मात्रानुवृत्तेमुक्तावविरोधात् , स्वप्रकाशचिदात्मन्या. नन्दरूपताया एव मुक्तात्मरूपत्याच न चिन्मात्रमुत्तात्मताविरोधः । जीवन्मुक्तस्वरूपनिष्कर्षः, द्वैतमिथ्यात्वनिश्चयेऽपि भरतादिवद् द्वैतेन तस्य व्यवहारादि च इदञ्च मुक्तात्मरूपत्वमसंप्रज्ञातसमाध्यवस्थायां स्थितप्रज्ञस्य गुणातीतस्य निरतिशयस्ये- त्यनुभवसिद्धम् , तत उत्थितावस्थाया साधकावस्थायां या नानुभवसिद्धम् । जीवन्मुक्तश्च तत्वज्ञानेन निवृत्ताविद्योऽनुवृत्तदेहादिप्रतिभासः, निवृत्तसर्पभ्रमस्य संस्कारवशाद् भयकम्पाद्यनुवृत्तियद् दण्ड- संयोगनाशेऽपि च भ्रमगानुवृत्तिनदविद्यारस्कारानुवृत्वा मिथ्या पनिश्चये भरतादिवत् मुखि• ·अद्वैतसिः शाहरवेदान्ते किं म्यानम् यत्, ., दुःसिपच्च जीवद् व्याहरण मारम्भमोगसमाप्ति विनव यन सासनिश्वाणदिवद. न्यस्यमानतत्पशानाद् मोगरंभोगसमासी विदेहकेवल्याख्या परममुक्ति प्राप्नोति । 'भोगेग विनरे क्षपयित्या ततः सम्पद्यते” इति सूत्रं तु प्रारब्धकर्मा विदेहमुक्तिप्रतिबन्धकत्यमा सूत्रपात, तेन च प्रतिबन्धकामावविधया भोगाभावः परममुक्ती फारणमित्यवगम्यते । आ एव बिन्दुटोकाश्यां ब्रह्मानन्दः-"अप्रामाण्यज्ञानानास्फन्दित-पटुतमसंस्कारसहित-भुज्यमानादृष्टामाव- सहितमेव तत्वज्ञानं सर्वात्मनाऽज्ञाननिवर्तकम्' इति वदति । तथा चाविद्यालेशानु- वृत्त्याऽऽदेहाद्यनुवृत्ति शरीरेऽयस्थितमप्यशरीरमेयाऽऽस्मानं जीवन्मुक्तो मन्यते,---"कर्मण्यकर्म यः पोदकर्मणि च कर्म यः" इति न्यायेन, इति सत्यऽपि बन्धाभासे बद्ध इवामुक्तवत् पश्यन्निव शृण्वन्निय जिननिय कचिदपि सुख-दुःखादिविषयासंसक्तो नित्यसंतुष्टो न शरीरादिदुःखेन दुःख्यति, न तत्सुखेन या मुख्यतीति प्रमाणतोऽवगम्यते । माप्रारब्धसमातिशक्तिविशेषमाप्रानुवृत्या जीवन्मुक्तिः तस्याविद्यायां निवृत्तायामपि तस्याः शक्तिविशेषमात्रम् , विशेपशक्तिमान वाऽनुवर्तते, प्रारब्धकर्मयादिति तु तत्यम् , इति आपारब्धभोगमनुवर्तमानेन तत्त्यशानेन पूर्वजातीयेन तस्याः सर्वशक्तिनाशात् जीवन्मुक्तिः। तथा च-"तस्याभिध्यानात् "भूयश्चान्ते विश्व- मायानिवृत्तिः", "तस्य तावदेव चिरं यायन विमोक्ष्ये अथ सम्पद्यते” इत्यादिश्रुति-स्मृत्यादयस्वत्र प्रमाणम् । इति जीरन्मुक्तिव्यवस्था । मुक्तौन सुखतारतम्यम् तत्र जीवन्मुक्त - "सर्वभूतस्समात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईशते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥" इत्यादिलक्षणयुक्तेष्वपि यदि मुम्चे न तारतम्यव्यवस्था, तदा परममुक्तेषु कैव कथा वत्तारतम्यस्य! मुक्त भक्तिसाध्यत्वम् , फिन्तु ज्ञानसाध्यत्वमेव, इति भोगक्षयमात्रेण परममुक्तिः तनापरोक्षजानिनोऽपि जीवन्मुक्तस्य परमानन्दहेतुभक्त्यमा तत्साध्यस्य मोक्षारण- स्येश्वरप्रमादस्यामान प्रारम्धकर्मशा संसारानुवृनिद्वस्येव व्युस्थितस्य, समाध्यवस्थायां तु तस्याणि ·अद्वैतसिद्धेः शाश्वेदान्ते किं स्थानम् माण्डव्यादीनामिव । तत्र व्युस्थितानां परदृष्टया तदनुवृत्तावपि तत्र मिथ्यात्वनिश्चयेन तस्यायन्ध- कत्यात् "तस्य तावदेव चिरम्" इति तस्य प्रारब्धकर्मक्षयापेक्षायामपीश्वरप्रसादस्य परमा- क्तावनपेक्षणम् । "यमेवैध तृणुते तेन लभ्यः" इति श्रुतेरपि भक्तेः साक्षात्कारोपयोग एव स्वारस्या- वगमेनापरोक्षज्ञानिनो मुक्त्यर्थं प्रारब्धक्षयार्थं वा भक्तेरनपेक्षणाद् भोगक्षयमात्रेण परम मुक्युपपत्तेः। ? - मुक्तौ जीवब्रह्मादिभेदेपु मुक्तानां परस्परमीश्वरेण च तारतम्य- निरासस्तत्तत्प्रमाणपरीक्षणपूर्वकम् यदा तु जीवन्मुक्तावपि मुक्तो न तारतम्यम् , तदा कैव कथा निरतिशयानन्दस्वरूपब्रह्म- भावे तत्तारतम्यस्य ? तदा हि मुक्तस्य न ब्रह्मणा भेदः, उभयोरपि विभुत्वेनैक्यात् , “यत्र त्यस्य सर्वमात्मेवाभूत् तत् केन के पश्येत्" इत्यादावपि तस्य भेदनिषेधात् तत्प्रयुक्ततारतम्यस्या- प्यमावात् , परममुक्तौ न जीवानाम् , न वा जीवेश्वरयो दः । तत्र तया परिच्छिन्नोपाध्योस्तत्त्व- शानेन तन्नाशाद् घटाकाशानामिव, घटाकाशमहाकाशयोश्चैवोपाधिनाशेन भेदाभावात् , परममुक्ती तु जीवेश्चरयोस्तयोरपि प्रतिबिम्मपक्षे ईश्वरस्येश्वरत्वमपि नास्ति, किन्तूमयोरपि प्रतिविम्चस्वमिति नानेकेश्वरभावापत्तिः। तयोधिप्रतिमिनभावे तु जीयोपाधिमाधनाशेन मुक्तस्यैवेश्वरमावेन जीवत्यापनयेन च नानेकेश्वरमावापत्तिः । "जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादस- निहितत्वाच्च" इत्यधिकरणं तूपासकाना सविशेषनझभावमेव सूत्रपति, न तु तत्वज्ञानिनाम् । न च स ईश्यरोऽपि; जगत्कारणत्वस्येश्वरधर्मत्वेनोपाधिधर्मस्वाभावात् ; अन्यथा तत्कनन्यायेन तस्याप्युपासफेन प्राप्त्या जगद्व्यापारवर्जमिति निर्देशानुपपतेः । - "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तारमा कोटियपि महामुने ॥" इत्यादिवचनानामाधिकारिकजीयपरलेन मुक्तपरत्वाभावेन मुकतारतम्ये तेषामप्र- मागवान् । "वृदिहाण्माक्सम्" इति एवं तु जोयानामोपाधिकभेदेन भेदमात्रपरस्येन मुक्ती विशेषाप्रतिपादनपरं न मुक्ततारतम्ये प्रमाणम् । “भोगमायाम्पलिङ्गाय" इति सूत्रं तु गौणमुक्ता. नामेव भोगनारतम्य बोधयति, न परमुवानन्दनारतम्ये प्रमाणम् । अत एव "ऐहिकमप्रस्तुत. प्रतिबन्धे तदर्शनात" इति राग मुनी तारतम्यनिषेध उपपाद्यते ।

·अद्वैतसिद्धः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् चरमवृत्त्युपक्षिप्तात्मनो मुक्तित्वम् । तदयं निष्कर्षः चरमवृत्त्युपलक्षितात्मैवाज्ञाननिवृत्तिः । उपलक्षणसाध्यतयैव मुक्तपि साध्यता । पाके निवृत्तेऽपि पाचकानिवृत्तिवद् मुक्तरपि न निवृत्तिः । एतदभिप्रायमेव निवृत्ति- रात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः" इति वचनम् । एतेन-अविद्याविरोधिवृत्तिरविद्यानिवृत्तिरिति मतमपि व्याख्यातम् । वृत्तिवसोत्पत्तिपर्यन्तं तद्रूपत्वम् , चरमवृत्तिध्वंसस्तु अधिकरणस्वरूप- मेवेति नानुपपत्तिः । सोपाधिकभ्रमे उपाधिविरहकालीनस्यैव झाधिष्ठानस्याज्ञाननिवृत्ति रूपत्वान्नेयं प्रक्रियाऽन्यत्र युक्ता ! 'नेति नेति' घोप्यास्वारस्येमात्मातिरिक्तसर्वमिथ्यात्वावगमात् , निवृत्तेरपि नित्यनुपपत्तिरेव तस्याधिष्ठानानतिरेके प्रमाणम् । मृत्युपलक्षितस्यात्मनो जीवन्मुक्ता. वपि सत्त्वेऽपि मुक्तिमात्रापादनमिष्टमेव । नित्यमाप्तात्मरुपत्येऽपि मुक्तस्तत्मतिबन्धकनिवृत्ति- साध्यत्वमात्रेण साध्यत्वोपचारः, अविद्यानिवृत्तिश्च वृत्त्युपारूढचैतन्यात्माऽs- त्मसाक्षात्कारेणाधिष्ठानसाक्षात्कारेणे. त्यादिनिरूपणम् चरमसाक्षात्कारोपलक्षितस्वरूपपरममुक्त्यापादनं नावसरमाप्नोति । प्राप्तप्राप्तिरूपतया फलस्यानन्दप्रकाशस्य स्वरूपतोऽसाध्यत्वेऽपि तत्तिरोधायकाशाननिवृत्तेः साध्यत्यमात्रेण कण्ठगत- चामीकरादाविय साध्यत्वोपपत्या वेदान्तश्रवणसाध्यत्व पुमर्थत्स्योरपि नानुपपत्तिः। अविद्या- निवर्तकं च न स्वप्रकाशब्रह्मचैतन्यमात्रम् ; तस्य तत्साधकत्वात् , किन्तु वृत्युपारूढे चैतन्यम् । चैतन्यप्रतिफलनधारिणी वृत्तिरेव तन्निवर्तिका । अमावस्य भायजनकत्यवत् प्रीतिमासिकस्य व्यावहारिकसुखजनकत्ववचासत्याया अपि वृत्तेः सत्योत्यादकन्ये न विरुद्धम् । एतेन-इच्छानिवयद्वेषवद् ज्ञानसत्यतापादनमपि-निरस्तम् ; अधिष्ठानतत्त्वसाक्षात्कारण- वस्यात्राङ्गीकारेण रूल्यवत्सत्यवानापत्तेः। अन्यत्राइएमपि वस्यैव स्वनिवर्तकत्वं प्रमाणवला. दङ्गीक्रियते । नहि केवलं वृत्तिः, केवलं या चैतन्यं निवर्तकम् , इति वृत्तिकलितचैतन्यस्यैव निवर्त- स्वनिबन्धनस्यैव निवर्तकत्वे न कापि शङ्का। उपहितविषयमपि निवर्तकज्ञानमुपाध्यविषयत्वान्न भ्रमरूपमिति तन्तुनाशस्य पटनाशप्रयोजात्वदर्शनेन स्खोपादानाविद्यानाशस्यैव वृत्तिनाशप्रयोजकन्येन न तया सद्वितीयत्वापत्तिः । तत्र च मुखात्मतेव पुरुषार्थः । तत्र पुमर्थता न -- ·अद्वैतसिद्धेः शाकरवेदान्ते किं स्थानम् । परकीयत्वप्रयुक्ता, स्वकीयत्वप्रयुक्त वा, किन्तु साक्षास्क्रिपमाणताप्रयुक्ता । तत्र च हेयतयाऽज्ञातत्य विशेषणं दीयते, इति नामदादिसुखमीश्वरस्यापि पुमों भवति । मुक्तसुखसाक्षात्कारो न संसारिण इति न संसारिणोऽपि मुक्तसुखपुमर्धताप्रसङ्गः । एतेन-"प्रत्यक्षप्रकाशत्वेन' सुखं पुमर्थः" इति वचनमपि व्याख्यातम् । जीवन्मुक्तावविद्यासंस्कारानुवृत्ती न दोषः तच मुखमहमर्थगतमुक्तिकालान्वयिचिदंशस्यैव तच दुःखाभावातिरेक्यप्यात्मानति- रेकीति नानुपपत्तिः । मुख-प्रकाशयोस्तत्त्वतोऽभेदेऽपि काल्पनिकभेदसत्त्वान्न सुखप्रकाश इति व्यपदे- शानुपपत्तिः । तच्च मुखं जीवन्मुक्तस्यानुभवसिद्धम् । जीवन्मुक्तो नाम निवृत्ताविद्योऽप्यनुवृत्ता- विद्यासंस्काराधीनदेहादिप्रतिभासो निःसारितपुष्पायां संपुटिकायां पुष्पयासनावदविद्याया अपि वासनासस्कारापरपयायः । संभवत्येव विमतो नाशः संस्कारल्याप्तः, संस्कारनाशान्यत्वे सति नाश- स्वादित्यनुमानमप्यत्र प्रमाणम् । विनश्यवस्थस्य समयायिकारणं विनापि स्थितिदर्शनादुपपा- दकसत्रे बहुक्षणसंबन्धक पनाया अप्युपपत्तेर्न संस्कारादिस्थित्यनुपपत्त्याऽज्ञानानुवृत्यापातः संभवति । पूर्वज्ञान प्रतिबन्धकाभावासहकृतं न संस्कारादिनिवर्तकम् , उत्तरं तु तत्सहकृतं तन्निवर्त- कमिति न विरोधः। अविद्यालेशानुवृत्त्या देहायनुवृत्तिजीवन्मुक्ती एतेन-अविद्यालेशानुवृत्त्या देहाद्यनुवृत्तिपक्षोऽपि-ज्याख्यातः । तत्र च लेशो नाम आकारः । आकारश्च अपरोक्षप्रतिभासयोग्याथीभासजनकाऽऽविद्यकशक्तिविशेषः । तदनुवृत्या तद्वदविद्याप्यनुवर्तत एव । शक्तिनाशमात्रात्तु मुक्त इति व्यवहारोऽविद्यादशायामप्युपपद्यत एष । विलीना हि पूर्वतनेन ज्ञानेनार्थक्रियासमर्थत्वसंपादिका शक्तिरिति सर्वमनवद्यम् । लेशस्थिती कर्मानुवृत्तिः, कर्मानुवृत्ती च लेशस्थितिरित्यन्योन्याश्रयल शप्तौ स्थिती वा न विरोधी । एवं च यागे नप्टेऽपि तत्सूक्ष्मावस्यारूपमपूर्व यथाऽङ्गीक्रियते, एवमशाने गतेऽपि तल्लेशो देहादिप्रति. भासहे नुरङ्गीक्रियत इति जीवन्मुक्तिरुपपनैव । कैवल्यसम्पत्त्यर्थ भोगक्षयपात्रं फारणम् , नेश्वरप्रसादोऽपि तस्स च जीवमुक्तस्य कैवल्यसंपत्यर्थ प्रारब्धकर्मशयमात्रमपेक्षितम् । "तस्य तावदेव चिरम्" इति श्रुतेः, न तु ईश्वरप्रसादोऽपेक्ष्यते; स्मृति-पुराणादीनां स्तुतिपरत्वात् । भोगादेव प्रारब्धकर्भ- क्षयोपपया नेश्वरप्रसादस्य तत्रापेक्षा। च ।

·अद्वैतसिद्धः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् मुक्तावुच्च-नीचभावः, तत्र भेदाभावात् एतेन-मुक्तायुचनीनभावोऽपि-परास्तः; मुक्तो भेदाभाग तारतम्यासिद्धः । यथा च भेदे न प्रमाणम् , तथा पूर्वमेव निरूपितम् । किञ्च तारतम्याभिधानम् "ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे" इति सूत्रेग परमुनी तारतम्यशङ्कया तत्समाधानान्न परममुत्तौ घटते । अपरमुक्तौ तु इटमेव । मुक्तजीवानां भोगतारतम्येऽनुमानप्रमाणनिरासा, तत्र तत्र तारतम्यश्रावणं त्वपरमुक्ति विषयम् , कर्मादिसाध्यसुखपरं चा एतेन-मुक्तजीवभोगः, ईश्वरभोगानिकृष्टः, इत्याद्यनुमानमपि-पराहतम् ; आद्ये मुक्तस्य ब्रह्मरूपतया जीवत्वाभावेनाश्रयासिद्धेः, ईश्वरत्वाभावेन साध्या प्रसिद्धः, स्वरूपसिद्धेश्च । द्वितीये जीवेश्वरविभागकाले चेत् , सिद्धसाधनम्। कालान्तरे चेत्, पूर्वदोपानतिवृत्तिः । 'सैपानन्दस्य' इति ब्रह्मानन्दपर्यन्तमेव तारतम्यमभिदधाति । अनन्तरं तु "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्ययाङ्मनसगोचरत्वं निरतिशयत्वं च श्रावयति । 'निवर्तन्ते' इति मुक्ती आनन्दा- परिच्छेदमात्रं बोधयति इत्युक्तश्रुतिविरोधादनुमानत्रयमपि बाधितमेव । साधनतारतम्यप्रयुक्तं हि तारतम्यं वैषयिके सुख एव संभवति, न स्वरूपानन्दे । सालोक्य-सायुज्यत्रोस्तु परापरमुक्तिरूपसत्त्वाद- पकों विद्यत एव । सायुज्यं चैत्यमेव, न संश्लेषमात्रम् ; व्यापकेनेश्वरेण संश्लेपस्य नित्यसिद्धस्यात् । यथा ब्रह्मलोकान्तावाप्तिरत्क्रमणगमनादिसाच्या, नैवं मुक्तिः; "अत्र ब्रह्म समश्नुते” इति तस्य अपारौकिकत्वावगमात् , येन पारलौकिकसंश्लेपः सायुज्यं स्यात् । “एतस्यैवान्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति श्रुतिसिद्धसर्वानन्दस्य स्वरूपानन्देऽन्तर्भाव एव "श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य" इत्यसकृत्प्रयोगतात्पर्यविषयः, इति न तदनुपपत्तिरपि मुक्तौ सुखतारतम्ये प्रमाणम् । केवलकर्म- साध्यत्वे. कर्मसमुच्चितज्ञानसाध्यत्वपक्षे च मोक्षानित्यत्वापत्या ज्ञानसाध्यत्वपक्षस्यैव युक्तला- तस्यैकरूपत्वेन साधनतारतम्यनिबन्धनतारतम्यस्यापि नावकाशः। "एतेन गाधनस्योत्तमत्वेन साध्यमुत्तममाप्नुयुः” इति वचनमपि व्याख्यातम् ; तस्यापरमुक्तिविषयत्वात् । तस्मात् स्वरूपानन्दस्य स्त्रप्रकाशात्मरूपिणः । प्राप्तिमुक्तिर्न तत्रास्ति तारतम्यं कथञ्चन ॥ इति सिद्धमिति ।

·अत
अद्वैतसिद्धः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम्
उपसंहारः
तदेवं मुक्तस्वरूपमप्यद्वैतसिद्धावभिधेयप्रधानायाम् , अभिधानप्रधानायां याऽनु.
पहितासंसात्मतत्त्वस्वरूपमेव विपश्यते । एव , हामीमांसायो तुरीयपरिच्छेदे
'भारमा प्रकरणात्' इति मुक्तात्मस्वरूपपरिच्छेदे आत्मपदमेय प्रयुज्यते, तत्र प्रमाणं च "सयं
ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाविर्भवति", "स एवोत्तमः पुरुषः" इति समाद्रियते । तथा च गीता-
"क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।
उत्तमः पुरुषस्त्वत्यः परमात्मेत्युदाहृतः॥
यस्मात् क्षरमतीतोऽहमशरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥"
इति शम्।
TIYA
VIDYA
EHAVE
BOMBAY-7
LIEF