·श्रीगपाशाय नमः येनाक्षरसमामायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्नं व्याकरण प्रोकं तस्मै पाणिनये नमः ॥ १ ॥ यन धोता गिरः पुंसां विमलेः शब्दवारिभिः तमश्चाज्ञानतं भिवं तस्मै पापिनये नमः ॥२॥ अ इ उण ॥१॥ ऋ लुक् ॥२॥ र अोङ् ॥३॥ रे शौच ॥४॥ ह य व र ॥५॥ लण ॥६॥ ञ म ऊ ए नम् ॥७॥ क भञ् ॥८॥ घ 5 धष् ॥ ॥ ज ब ग उदश् ॥ १०॥ ख फ छठ थ च ठ तव् ॥११॥ क पय् ॥१२॥ श ष सर ॥१३॥ हल् ॥१४॥ इति शिवसूत्राणि । अादिरन्त्येनेत्यनेनैकवाक्यत्वात् संज्ञामूत्राएयेतानि । संजा- पादिः ॥ वृद्धिरदिच् ॥१॥ या रे श्रौ एते वृद्धिसंज्ञाः स्युः ॥ प्राङ्गः ॥ ऐछिकः ॥ श्रोपावः ॥ 1 1 ·अष्टकं पाणिनीयं प्रदेङ् गुणः ॥२॥ नए प्रो एते गुणसंज्ञाः म्युः ॥ अर्ति ॥ एति ॥ अोखति ॥ इको गुणवृद्धी ॥३॥ स्वशब्देन यत्र गुणवृद्धी विधीयते तत्रेक इति पाठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ तरति ॥ मार्टि ॥ न धातुलोप प्रार्धधातुके ॥४॥ धात्वंशलोपनिमित्त प्रार्धधातुके पर इको ये गुणावृद्धी प्रापुतन्ते न भवतः ॥ लोलुवः ॥ पोपुत्रः ॥ मरीमृतः ॥ किडति च ॥५॥ गिकिन्डिविमिन इग्लक्षणे गुणावृद्धी न स्तः ॥ गित् । निष्णुः ॥ कित् । भिवः ॥ जित् । चिनुतः । मृष्टः । मृष्टात् ॥ दीधीवेवीटां ॥६॥ दीधीवेव्योरिटश्च गुणावृद्धी न स्तः ॥ प्रादीध्यनं । यादीध्यकः ॥ ग्रावेव्यनं । ग्रावेव्यकः ॥ इर् । भविता ॥ हलो ऽनन्तराः संयोगः ॥७॥ ग्रैरव्यवहिता एलः गंयोगगंज्ञाः म्युः ॥ फुयकुर । मुखनासिकावचनो अनुनासिकः ॥८॥ गुलगदितनानियोशार्यगाणो गुनानियः ग्या], ॥ रामः । गन्याता ॥ तुल्यास्यप्रयत्नंसवणं ॥६॥ साल्वादिगानमारानारप्रयता यस्य येन तुल्यं तदर्गाद्वयं नियः गवर्गा ग्यात् ॥ दादानरानं ॥ घर म्यानमाविवशः पा. सदाः शं गानानि 4 ·अध्यायः ॥१॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥६॥ ३ . र ८6 36 ए र ष लृ त थ द ध न ल त उ प फ ब भ म र रे यो श्रो एवां एपां एपां अनयोः अनयोः मूर्धा दन्ताः नोटौ कण्ठतालु कपठोटं दन्तोटं. ॥ २ ॥ ॥ २ ॥ व स्य वर्णाः तदङ्काः ग्राभ्यन्तरप्रयताः क ख ग घ ङ च २ ज क ज ८ठ ड ण ॥ २५ ॥ एयां स्पृष्ट त थ द ध न प फ ब भ म ॥ ३ ॥ एपां इयत्त्पृष्टं. य र ल व इउ ऋ लू ए मो शप स ह रे श्रो ॥ १३ ॥ एपां विवृतं प्रयोगे इन्स्य संवृतं कार्ये ऽस्य विवृतमेव ॥ इति सवर्णसंज्ञोपयुक्ताः त्यानप्रयताः ॥ वाः ताः स्यानानि क व इति एतयोः निवामूलं निहामूलीयो पफ उत्यु- ॥ २ ॥ एतयोः योगी पगानीयो अग m न नं। एपां नानिका स्त्यनुस्वारः यमाः यः रति विनः ग्रानयन्यानानि वर्गवाचानां चतुणा पज्ञने पर मध्ये यमो नान पूर्वसहशो वर्णः प्रातिमान्य प्रसिद्धः ॥ : यमाः । ----- ·है अक्षकं पाणिनीयं तदाः बायप्रवताः वर्णः सफहव्यचस्तकपा एनयमाः क:पो ॥ २६ ॥ एपां विवारश्वासाधोपाः विसर्गः शपगाः एयवरलजगडपान गानधधात्राउदा एतपमाः स्वरानुम्बाराः) ॥ ४० ॥ एपां गंवारनादधोपाः याचटतपानाउदव उजपाननान्तपना एप अल्पप्राणाः यालयाः विराः पाठ्यक्यतया হামলা: সান মুন্না एपां गयामागाः रविर्ग या 713 प्रा.यो ऐयो इयां उदासानुदााग्वादिनाः ॥ इत्यान्नातन्यतानापगुणगानमयताः ॥ बागलगनिवारे मागतापगम्यानप्रयता प्रति ग्रामः ॥ । यति गानप्रगाविंशः ॥

·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ २१ ॥ शे ॥१३॥ 1 अयं प्रगृह्यः स्यात् ॥ अन्मे इन्द्रावृहस्पती । अन्म इति ॥ निपात एकाजनाङ् ॥१४॥ नाभित्रो ऽहपो निपातः प्रगृह्मसंज्ञः स्यात् ॥ अ अपेहि । इ इन्द्रः । उ उमेशः । ना एवं नु मन्यसे । श्रा एवं किल तत् ॥ अनाडिति किं । ईषदुष्णं । श्रोष्णं ॥ प्रोत् ॥१५॥ मोदन्तो निपातः प्रगृह्यसंज्ञः स्यात् ॥ ग्रहो ईशाः । श्राहो इति । उताहो इति ॥ संबुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे ॥१६॥ संबुद्धिनिमित्तक लोकारो वा प्रगृह्यः स्यादवैदिक इतो परे ॥ विष्णो इति । विष्णविति । विष्ण इति ॥ उजः ॥१७॥ उञः प्रगृह्यसंज्ञा वा स्यादिती ॥ उ इति । विति ॥ ॐ ॥१८॥ उञ ॐादेशो वा न्यादितौ ॥ उ इति । विति । ॐ इति ॥ ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ॥१६॥ सपयर्यमाने वर्तमानमीदृदन्तं प्रगृहासंगं स्यात् ॥ सामो गौरीअधिश्रितः तनूइति ॥ गर्ये किं । वाप्यवः ॥ दाधा पदाप् ॥२०॥ दापा धातपाय धातवो घुरानाः न्युदाम्पो बिना ॥ बुद्धाञ् दाण दो देव डुचाज धेर । त्यते गृहीतव्या न तु दापो न च दी ॥ प्रणिाददाति । प्रपिायद्दति । प्रणियति । प्रणिादयते ॥ प्रपिादधाति । प्रपिाधयति ॥ अदा. त्रिति कि । दातं वर्हिः । अवदातं मुन्नं ॥ ग्रान्चन्तवर्दकस्मिन् ॥२१॥ ग्रगलाय पादाविवान्त स्त्र कार्य स्यात् ॥ शान्यां । नि: - when-------- ·६ अष्टकं पाणिनीयं । तरतमपौ घः ॥२२॥ तरप तमप् । एतौ धनंज्ञौ स्तः ॥ कुमारितरा । कुमारितमा ॥ बहुगणवतुउति संख्या ॥२३ । बढ़ गणा वतु उति । एते संख्यासंज्ञाः स्युः ॥ बहुकः । गपाशः । ताव- त्कृत्वः । कतिधा ॥ ष्णान्ता षट् ॥४॥ पान्ता नान्ता च संऱ्या पट्मंशा स्यात् ॥ पर । पपणां ॥ पञ्च । पञ्चानां । उति च ॥२५॥ उत्यन्ता संख्या परांज्ञा स्यात् ॥ कति । कतीनां ॥ तात्तवतू निष्ठा ॥२६॥ एती निनगंजो ग्तः ॥ कृतः । लूनः ॥ कृतवान् । लूगवान " सर्वादीनि सर्वनामानि ॥७॥ गर्वादोनि प्रपाणि सर्वनामगंजानि ग्यः ॥ गर्चे । सर्वरंग । गर्वरगात् । गर्बनिन् । गाउँपां ॥ तदनाम्यापोयं संज्ञा । द्वन्द्व चति शापात् । न परमगति वन्म् ॥ विभाषा दिक्समासे वऊनीही ॥२८ ॥ दिगुपति याचीनिगमाग गादोनि वा गर्वनानगंशानि गुः ॥ आरएग्य परी ॥ न बदनीही ॥२१॥ माधोगिमाग गगाना गा. पिवित्राण पापियश. तृतीयाममासे ॥३०॥ miram , गाए । नगर बन्द च ॥३॥ Trm irrinimi, । " । - - ·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥३१॥ जसि ॥३२॥ - विभाषा जताधारे कार्ये द्वन्द्व उक्ता संज्ञा वा ॥ वर्णाश्रमेतरे । वर्णाश्रमेतराः ॥ प्रथमचरमतयाल्यार्धकतिपयनेमाश्च ॥३३॥ एते जतः कार्य प्रत्युक्ततंज्ञा वा म्युः ॥ प्रयमे । प्रथमाः ॥ चरमे । चरमाः ।। द्वितये । द्वितवाः ॥ अल्पे । अल्पाः ॥ अर्थे । अधीः ॥ कतिपये । कतिपयाः ॥ नमे । नेमाः ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञा- यां ॥३४॥ गणपाठात् सर्वत्र प्रापा संज्ञा जसि वा स्यात् ॥ पूर्वे । पूर्वाः । इत्यादि ॥ व्यवस्यायां किं । दक्षिणा गायकाः ॥ स्वमज्ञातिधनाख्यायां ॥३५॥ यात्मात्मीयवाचिनः स्वशब्दस्य प्रापा संज्ञा जसि वा ॥ त्वे । स्वाः ॥ अज्ञा- तिधनाख्यायां किं । स्वाः । ज्ञातयो ऽर्था वा ॥ अन्तरं वहि-गोपसंख्यानयोः ॥३६॥ वाक्ये परिधानोये चार्थे ऽन्तरप्राब्दस्य प्रापा संज्ञा जसि वा ॥ अन्तरे । अन्तराः ॥ स्वरादिनिपातमव्ययं ॥३७॥ स्वरादयो निपाताश्याव्ययसंज्ञाः स्युः ॥ तद्धितश्चासर्वविभक्तिः ॥३८॥ यत्मात् सर्वा विभक्तिीत्पयते स तद्धितान्तो ऽव्ययसंतः स्यात् ॥ ततः । यतः । तत्र । यत्र । यदा । सदा ॥ कृन्मेजन्तः ॥३१॥ म् ए प्रो रे ौ एतदन्तं यत् कृत् तदन्तं प्रब्दस्वरूपमव्ययसंतं स्यात् ॥ मारं स्मारं । भोक्तुं पचति ॥ जीवते पिवध्ये ।

·८ अष्टकं पाणिनीयं तातोसुन्कसुनः ॥४०॥ एतदन्तमव्ययमंतं स्यात् ॥ कृत्वाः । उदेतोः । वितृपः ॥ अव्ययीभावश्च ॥४१॥ ग्रव्ययीभावममासो ऽव्ययसंशः स्यात् ॥ उपाग्नि । अधिएरि ॥ शि सर्वनामस्थानं ॥४॥ शि । इत्येतत् गर्वनामग्याननं स्यात् ॥ कुपानि मन्ति । कुण्डानि पश्य ॥ सुउनपुंसकस्य ॥४३॥ गुरिति प्रायाहारः । मु यो जन् अम यौट । एते गर्वनामग्यानमंशाः स्युर्नपं. राकग्य न ॥ राजा । राजानौ । राजानः । राजानं । राजानी । अनराकारयेति किं । गामनी ॥ न वेति विभाषा ॥४४॥ नेति प्रतिबंधो वेति वियल्पः । एतदुभयं विभापागां गाय ॥ गुमाव । शिवाय । शुशुवतः । शिवियतुः ॥ इग्यणः संप्रसारणं ॥४॥ यघर ल । पां ग्यांग प्रणा गाता भाबिनो वा । T 3 पा लू । पां गंगारणासाः गुः ॥ गा । र । वप । उ । ग्रत् । गृहीत ग्रानान्ती किती ॥४६॥ रिचिती य ग मगाटापनाउययो स.विता गोपा ॥ मिदचा उन्त्यात परः ॥४॥ पति iril को। धनां गे गो माता का गग रिद्धि- तानाजानी mm * Primar प्रगा पाप गरः है राति । गुम । मागि : पच उग्नस्वांग ॥४॥ को सो ! Firmir पर ।। 7 minग , nिilim ॥

·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥५७ ॥ ३ षष्ठी स्थानेयोगा ॥४॥ इह प्रान्ते ऽनातनंबन्धविशेषा पाठी त्यानेयोगा बोध्या । न्यानं च प्रसङ्गः ॥ जहि । भविता ॥ इत्यादि । स्थाने ऽन्तरतमः ॥५०॥ प्रसङ्गे सति प्राप्यमाणानां यः सदृशतमः स एवादेशः स्यात् । तादृश्यं च त्यानार्यगुणप्रमाणान्यतर्मन ॥ त्यानतः । दण्डाग्रं ॥ अर्वतः । पदः ॥ गुणतः । पाकः ॥ प्रमाणतः । अमुष्मै । अमू-यां ॥ उरण रपरः ॥५१॥ ऋ । इत्यस्य न्याने जायमानो ऽण् रेफपर: स्यात् ॥ कर्ता । किरति । द्वैमातुरः ॥ अलो अन्त्यस्य ॥५२॥ पष्ठीनिर्दिष्ट आदेशो ऽन्त्यस्यालः स्यात् ॥ पञ्चगोणिः । दशगोणिः ॥ डिच्च ॥५३॥ दिनेकालप्यादेशो ऽन्त्यस्य भवति ॥ सखा । होतापोतारी ॥ प्रादेः परस्य ॥५४॥ परस्य विधीयमानं कार्ये पत्यादेर्भवति । क च परभ्य कार्ये । यत्र पञ्चमी- निर्देशः ॥ उत्यानं । उत्रन्भनं ॥ अनेकाशित् सर्वस्य ॥५५॥ अनेकालादेशः शिच सर्वन्य पाठीनिर्दिष्टन्य भवति ॥ तरि । कुण्डानि ॥ स्थानिवदादेशो अनल्विधौ ॥५६॥ सादेशः स्यानितुल्यो भवति । न्यानिनि नति वश्वति तदादेश कृत ऽपि भवति । स्यानितंबन्धिवर्णानित कार्ये न स्यानिवत् ॥ रामाय । यादधान्य न्यानिवतन सुप्तात् नुपि चेति दीर्घः ॥ एवं धावाबादेशप्वपि ॥ ग्रनविधी किं । प्रस्तुत्य । अत्रजनमो न ॥ अचः परस्मिन् पूर्वविधौ ॥१७॥ अल्विध्यर्थमिदं । परनिमित्रो अनादेशः स्यानिवत् स्यात् ग्यानिभूतारचः पूर्वन्दन 2 ·अष्टकं पाणिनीयं दृष्टम्य विधौ कर्तव्ये ॥ अत्र स्यानिनि सति यवति तदादेशे ऽपि भवति । स्यानिनि सति यन भवति तदादेशे ऽपि न भवतीति । भावाभावयोरुभयोर- प्यतिदेशो लक्ष्यानुरोधात् ॥ पदव्या । मृव्या । पश्यति । लघयति ॥ अचः किं । अागत्य । अधिगत्य ॥ परस्मिन्निति किं । युवज्ञानिः ॥ पूर्वविधाविति किं । । धेयः ॥ न पदान्तद्विर्वचनवरेवलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घ- नश्चर्विधिषु ॥५॥ - पदन्यान्तावयवे द्विवचनादी च कर्तव्ये परनिमितो उनादेशः स्थानिवन स्यात् ॥ पदान्तविधी । कानि सन्ति । कौ स्तः । नत्रास्तेरलोपस्य त्यानिवन्तुनिषे- धान्यपणावावादेशी न ॥ द्विवचने । सुदध्युपास्यः । न द्वित्वे यणो न स्या- निवत्वं ॥ वरे । यायावरः । यातेर्यन्तादरच । अलोपयलोपो । यालोपे कर्तव्ये ऽलोपो न स्यानिवत् ॥ यलोपे । यातिः । यातेर्यउन्तात् निच् । अल्लो- पयलोपौ । तन्य स्थानिवदादातो लोपः । ग चालोपो न ग्यानिवत् ॥ म्बरे । चिकीर्पयः । करोले: संवन्तान्पवल । अतो लोपः । स च लितीति रखरे न म्यानिवत् ॥ रावानुग्वारयोः ॥ शिपिठ । शिंपन्ति । ग्रन प्रनस्यालोपो न स्यानिवत् ॥ दोघे । प्रतिदीवः । अलोपो न ग्यानिवत् ॥ शशि । न्धिः । प्रदेः लिनि इन्दगि घन्लादेश उपधालोपः । ग च न ग्यानिवत् ॥ चरि । गततुः । उपधालोपो न ग्यानिवत् ॥ द्विवचने चि ॥३॥ हित्यनिगिने चि पं च प्राशो न ग्याद्विदन्ये कर्तव्ये । दिल्ये या न াি । । न्युः । पागतः । मागुः । ग्रारिला । याशियत । नमनः । नः ॥ यालोपोपधालोपणिलोपरगणादेशा दिन् कांग निषिताः । पतं रि प्रवर्तन ॥ प्रदर्शनं लोपः ॥६॥ प्रगम्यानाrmi irrii ग. ॥ Tir: । पान ॥ यग्नि Trim. . प्रत्ययस्य लुकाउन्नुपः ॥६॥ ॥ पपतः 1 ·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ६८ ॥ लुकलुलुप्ताब्दैः कृतं. प्रत्ययस्यादर्शनं क्रमाल्लुक्फ्लुलुप्संज्ञस्यात् ॥ दधि ॥. जुहोति ॥ वरणाः ॥ प्रत्ययलोप प्रत्ययलक्षणं ॥६॥ प्रत्यये लुप ऽपि प्रत्ययाश्रितं कार्यं भवति ॥ अग्निचित् । अन् । सुप्पिडओ- लुपयोरपि तदाश्रया पदसंज्ञा भवति ॥ स्यानिवत्सूत्रेण सिद्धे नियमार्थमिदं । प्रत्ययलक्षणमेव भवति न शब्दलक्षणं । तेन सुदृषद्ब्राह्मणा इत्यादावत्वसन्तस्येति शब्दलक्षणो दीर्घा न ॥ न लुमताङ्गस्य ॥६३॥ लुक् प्रतु लुप् । एते लुमन्तः । एतेन लुपे प्रत्यये बदई तस्याङ्गमनाङ्गं वा प्रत्ययलक्षणं कार्य न स्यात् ॥ गर्ग: । मृष्टः । जुहुतः ॥ यशपोर्लुमता लुपयोरङ्गत्य वृद्धिगुणौ न ॥ अंचो अन्त्यादि टि ॥६॥ अचां मध्ये उन्त्यो यो ऽच तदादि प्राव्दवपं दिसतं भवति ॥ पचते । पचते ॥ अलो अन्त्यात् पूर्व उपधा ॥६५॥ अन्त्यवर्णात् पूर्वो वर्ण उपधासंक्षः स्यात् ॥ भिटू । मेना ॥ बुध् । बोडा ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥६६॥ सपम्यर्यनिर्देशे पूर्वन्यैव कार्य भवति । न परत्य नापि व्यवस्तिस्य ॥ दध्यत्र । तस्मादित्युत्तरस्य ॥७॥ पक्षयर्ये निर्दिष्ट परत्यैव कार्ये स्यात् । न पूर्वरय नापि व्यवस्तिस्य ॥ उत्वानं । प्रोदनं पचति ॥ स्वं नृपं शब्दस्याशव्दसंज्ञा ॥६८॥ दर भारते शब्दस्य स्वरूपं बोधनीयं । या संता तां वर्तयित्वा ॥ राजन्यः । वार्वः । ग्रानंयः ॥ नदीपान्नादियो न यत् । ग्रङ्गारादिया न एम् ॥ यादगंतति किं । उपतों वानियादी चहपग्रहगां मा मृत् ॥ न वाहो : । व्याकरणाधान्त 1 ·१२ अष्टकं पाणिनीयं । अण्णुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः ॥६॥ अण उदिच्छ सवर्णम्य संज्ञा स्यात् । त्वम्य च तपस्य । प्रत्ययस्तु न ॥ अत्रैवाए परेण शाकारण ॥ उजारीत्या अ इ उ । इति प्रत्येकमटानानां संज्ञाः ॥ ऋ । इति त्रिंप्रातः संज्ञा ॥ तृकारो ऽपि त्रिंशातः संना ॥ र यो ऐ शो। इति प्रत्येकं द्वादशाना संज्ञाः ॥ एदेतोरोदोतोश्च न परपरं सावयें । रे नौनिति सूत्रारम्भसामर्थ्यात् । तेनैचश्चतुर्विशतेः मंज्ञा न ॥ अनुनासिका- ननुनासिकभेदेन यवला द्विधा । तेनाननुनामिकाम्ते द्वयोर्दयोः मंना. ॥ कु चु हु तु प । एत उदितः ॥ गोधः । शुकीभवति । गोपी ॥ अप्रत्ययः किं । मनानभिक्ष : ॥ द्वितुः । दीर्घा न भवति ॥ तपरस्तत्कालस्य ॥७०॥ तः परो यस्मात् ग तात् परश्च वर्णाः स्वसमकालग्य गंज्ञा ग्यात् ॥ मारीत्या. ग्रत् । इत् । इत्यादयः पापां पपणां संज्ञाः । गहिति दात्यानां संज्ञा ॥ वृत्तः ॥ तत्कालस्येति किं । सवाभिः ॥ अादिरत्येन सहेता ॥७१॥- अन्यनगंगना राणोधार्यमाणा ग्रादिर्मध्यपतितानां गंदा ग्यात् ग्वन्य च पन्ग । या । यच । गुप् । तिष्ट्र । इत्यादि । अन्त्यगति किं । गुडिशि टाटयारेणा मा मृत येन विधिस्तदन्तस्य ॥७॥ विकारणांसदलारा गंगा ग्यात् बग्ग च पग ॥ चयं । रां ॥ वृद्रिस्याचामादिस्तदं ॥७३॥ गा गदागानां गा धादितिग्गादारगां ग्गात ॥ प्रातीयः । गालीगः । त्यादीनि च ॥७॥ पापनाति मादीनि सरगति यः ॥ तटीयः । यदीपः ॥ सत्यादि । एक प्राचां देशे ॥५॥ मानEिmirary in नाम: Emirmir. - ·। अध्यायः ॥१॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ६ ॥ १३ गोनीयाः । भोजकटीयाः । इत्यादि ॥ एज् किं । अाहिनं ॥ प्राची किं । देवदत्तो नाम वाहीकग्रामः । तत्र भवो देवदतः ॥ देशे किं । गोमत्यां भवा मत्स्या गौमताः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ गाङ्गुटादिभ्यो णिन्डित् ॥१॥ गालदेशात् । कुट कौटिल्य इत्यारभ्य कुङ् शब्द इत्यन्ता ये कुटादयस्तेभ्यश्श परे जिन्मिादिनाः प्रत्यया छिद्धत् स्युः ॥ गाङ् । अध्यगीष्ट । अध्यगीषातां । अध्यगोषत ॥ कुटादिभ्यः । कुटिता । कुरितुं । कुटितव्यं । पुटिता । पुटितुं । इत्यादि ॥ अञ्णिादिति किं । उत्कोटयति । उत्कोटः ॥ विज इट् ॥२॥ नोविज्ञी । अस्मात् पर इडादिप्रत्ययो द्वित् स्यात् ॥ उद्विजिता । उद्विजितुं ॥ विभाषोणीः : ॥३॥ उर्गुञ् । अस्मात् पर इटादिप्रत्ययो वा छिद्वत् स्यात् ॥ उर्णविता । उMविता ॥ सार्वधातुकमपित् ॥४॥ पिहिना धात्वधिकारोबास्तिऊः शितश्श प्रत्यया छिद्धत् स्युः ॥ कुरुतः । कुर्वन्ति । चिनुतः । चिन्वन्ति ॥ सार्वधातुकं किं । कर्ता ॥ अपित् किं । चिनोति ॥ असंयोगालिट कित् ॥५॥ असंयोगात् परो ऽपिलिट्प्रत्ययः विद्वत् स्यात् ॥ विभिन्तुः । विभिटुः । चि- छिन्तुः । चिछिदुः । ईजतुः । ईजुः ॥ असंयोगात् किं । सलंगे ॥ अपित किं । विभेदिय ॥ इन्धिभवतिभ्यां च ॥६॥ ग्राःयां परे लिए शित् स्यात् ॥ जिइन्धी । रामोध दल्युएन्तमं । पुन ईध ग्रयर्वपाः ॥ भू । बभूव । अमृवतुः ॥ न्यः गंगेनार्ये प्रल्पां । भवतः पिदई ।

·१४ अष्टकं पाणिनीयं - 1 मृडमृद्गुधकुषकिशववसः वा ॥७॥ एभ्यो धातुभ्यः परः वायत्ययः कित् स्यात् । न वा सेउित्यस्य रलो व्युपधा- दिति विकल्पस्य चापवादः ॥ मृड । मृठित्वा ॥ मृद । मृदित्वा ॥ गुध । गुधित्वा ॥ कुप । कुपित्वा ॥ किशू । किश । क्रिशित्वा ॥ वद । उदित्वा ॥ वन । उपित्वा ॥ रुदविमुषग्रन्हिस्वपिप्रछः संश्च ॥८॥ एभ्यो धातुभ्यः सन् वा च किती रतः ॥ रुदिन । रुदित्वा । रुरुदिपति ॥ विद ज्ञाने । विदित्वा । विविदिपति ॥ मुप । मुपित्वा । मुमुधिपति ॥ ग्रह । गृहीत्वा । तिवृक्षति ॥ जिप्वप् । गुप्त्वा । गुपुप्राति ॥ प्रश् । पृष्ट्वा । पिपृद्दिपति ॥ इको कल् ॥६॥ इगतागालादिः सन् मित् ग्यात् ॥ चिचीपति । सुदूपति । चिकीर्षति । बिहीपति ॥ इयाः किं । तितासति ॥ पाल | शिवयिपते ॥ अगति शिवे दोघे परज्यादपो बाधेत । जोगतीत्यादी मिलोपया, ॥ हलन्ताच्च ॥१०॥ दयनगोपटलः पो गालादिः गन् यित् ग्यात् ॥ विभिनति । गुल्लो रणः किं । विगतति । गालू । विधिपत लिङ्सिचावात्मनेपदेषु ॥११॥ रागीपारगः पो गालाही नियगिनी पिता न यालापरे पंप मिनीट । मुलीट riant अनुर पिं । Time I ITE - गोपरे । मायाः किं । पीर । नंद । उन ॥१२॥ ना को दो दिगिनी किती मा । । गमग . I नि, tir , marif amin घा गनः ॥१३॥ ॥ Pare H *TE+ H vems.nreviram ·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ २० ॥ ૧૫ । गमधातोः परी कलादी लिङ्सिचौ वा कितौ स्त अात्मनेपदेषु परेषु ॥ गम्तृ । संगसीष्ट । संगतीष्ट ॥ समगत । समगस्त ॥ हनः सिच् ॥१४॥ हनधातोः परः सिच् कित् स्यात् ॥ पाहत । वाहतातां । श्राहसत ॥ सि- ग्रहणं लिनिवृत्यर्थ ॥ यमो गन्धने ॥१५॥ गन्धनं सूचनं । तत्र वर्तमानायमधातोः परः सिच् कित् स्यादात्मनेपदेषु परेपु ॥ यम । उदायत । उदावसातां । उदायतत ॥ विभाषोपयमने ॥१६॥ उपयमनं विवाहः । तत्र वर्तमानायमधातोः परः सिवा कित् स्यादात्मनेपदेषु परेषु ॥ उपायत कन्यां । उपायंस्त ॥ स्थाधोरिच्च ॥१७॥ अनयोरिदादेशः स्यात् सिच्च कित् स्यादात्मनेपदेषु परेषु ॥ हा । उपास्यित । उपात्यिपातां । उपास्थिपत ॥ धुसंज्ञकस्य । अदित । अधित ॥ न का सेट् ॥१८॥ नेट क्वा किन स्यात् ॥ दवित्वा । सेवित्वा । वर्तित्वा ॥ सेडिति किं । कृत्वा ॥ वा किं । निगृहीतिः । निकुचितिः ॥ निष्ठा शीस्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः ॥ १६ ॥ एन्यः सेपिनष्टा किन स्यात् ॥ शोङ । प्रायितः । शयितवान् ॥ जिप्विदा । प्रन्वेदितः । प्रस्वेदितवान् ॥ जिमिदा । प्रमेदितः । प्रमेदितवान् ॥ जिक्ष्विदा । प्रक्ष्वदितः । प्रक्ष्वेदितवान् ॥ जिधृपा । प्रधर्पितः । प्रधर्पितवान् ॥ सेट् किं । जिप्विदा । स्विनः । विनवान् ॥ प्रोडो ऽनुबन्धनिर्देशो यलुवृित्त्ययः । प्रश्चितः । प्रियतवान् ॥ मृषस्तितिक्षायां ॥ २०॥ गृपधातोः तेपिनष्ठा किन स्यात् क्षमायां ॥ मृप । मर्पितः । मर्पितवान् ॥ तितिक्षायां किं । अपनृपितं वाक्यं ॥

·अष्टकं पाणिनीयं ॥ पूज। पवितः । किं उदुपधादावादिकर्मणोरन्यतरस्यां ॥२१॥ उदुपधाद्धातोर्भाव आदिकर्मणि च वर्तमानः सेपिनष्ठाप्रत्ययो वा किन स्यात् ॥ युतितमनेन । योतितमनेन ॥ प्रयुतितः । प्रयोतितः ॥ उदुपधात् किं । लि- खितमनेन ॥ भावादिकर्मणोः किं । रुचितं कार्षापणं ॥ सेट किं । प्रभुक्ता सोदनः ॥ पूङ का च ॥२२॥ पूधातोः परी निष्ठावाप्रत्ययो रोटी किती न स्तः पवितवान् ॥ वगग्रहणामुतराय । न वा सेडिति सिटेः ॥ नोपधात् थफान्ताद्वा ॥२३॥ निठेति निवृत्तं ॥ नकारोपधात् थकारान्तात् फाकारान्ताय परः रोर वाप्रत्ययः किदा न स्यात् ॥ ग्रयित्वा । ग्रन्थित्वा ॥ गुपित्वा । गुम्गिावा ॥ नोपधात किं । रेपित्वा ॥ थफान्तात् । संशित्वा ॥ वञ्चिलुच्युतश्च ॥४॥ एभ्यः गेर वा वा यिन स्यात् ॥ वतु । वचित्वा । वक्षिावा ॥ लुन । रुनुचित्वा । लुशित्वा ॥ प्रा इति सौत्रो धातुः । ऋतिया । ग्रर्तिचा ॥ मेर पि । वा ॥ तृपिमृषिकृशः काश्यपस्य ॥२५॥ एयः गरमा शिदा ग्यात् ॥ मित्र । तृषित्वा । सन्विा ॥ गृप । गृषिल्या । मर्पिचा ॥ पृा । कृशिया । कनिया ॥ पानापनदां मागे । वागत हि यति ॥ रलो व्युपधादलादेः संश्च ॥२६॥ का एका यो । घी उ गगन गुपरः । उयारोपधादिकारापाग पाती एमगारलादः पी शागनी गो या फिती माः । पुगिजा । पोतित्रा। पुगियो । हियोगिय : किं । प्रिया । युगा. सत. का नादः किं । शिक्षा पनि गुका है - ·8 अध्यायः ॥१॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ३३॥ उकालो ऽऽकृस्वदीर्घप्लुतः ॥२७॥ उ उ उ३ इत्येवंकालो ऽच् क्रमेण हत्वदीर्घप्लुततंतः स्यात् ॥ उकालो हस्वः । दधि । मधु ॥ उकालो दीर्घः । गौरी । कुमारी ॥ उकालः प्लुतः । देवदता३ ॥ कालग्रहणं परिमाणार्थ । दीर्घप्लुतयोर्हस्वसंज्ञा मा भूत् । प्रलय । हस्वस्य पिति कृति तुगिति तु ॥ अग्रहणं संयोगिसमुदाय- निवृत्त्यर्थं । प्ररच्य ॥ अचश्च ॥२८॥ इस्वदीर्घप्लुतशब्दैर्यत्राविधीयते तत्राच इति पाठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ अतिरि । चीयते ॥ देवदना३ ॥ अतिति किं । अग्निची३त् । तकारस्य मा भूत् ॥ उच्चरुदात्तः ॥१॥ भागसहितताल्बादिल्याने भागे निष्पनो ऽजुदानतंज्ञः त्यात् ॥ ये । के ॥ नीचरनुदात्तः ॥३०॥ भागसहितेषु ताल्चादिन्यानप्नधोभागे निप्पनो उजनुदानसंज्ञः स्यात् ॥ त्व । सम । सिम ॥ समाहारः स्वरितः ॥३१॥ उदात्नत्वानुदानत्वधर्मद्ववसहितो यो ऽच् स त्वरितसंज्ञः स्यात् ॥ क । कर्तव्यं ॥ तस्यादित उदात्तमर्धन्द्रस्वं ॥३२॥ स्वरितत्यानौ यार्धमात्रा सोदात्रा बोध्या । परिशिष्टानुदाता ॥ क । अत्रादितो sर्धमात्रोदानावशिष्टार्थमात्रानुदाना ॥ कन्या । अत्रादितो ऽर्धमात्रोदानावशिष्टा नार्धकमात्रानुदाना ॥ माणवका । अत्रादितो उर्धनात्रोदाबावशिष्टे नार्थ- द्विमात्र अनुदाने एकश्रुति दूरात् संवुद्धौ ॥३३॥ दूरात् नंबोधने वाक्यमेकति भवति ॥ उदानानुदानन्वरितानामबिनागेनो- चारागृतिः ॥ ग्रागइ भो माणवक देवदना ॥ दूदिति किं । ग्राम भो मात्रक देवदन ॥ ॥ ----- CM ·१८ 'अष्टकं पाणिनीयं ॥ ॥ . यज्ञकर्मण्यत्रपन्यूडसामसु ॥४॥ वेदे मन्तास्वैस्वर्येण पठ्यन्ते तेषां यज्ञक्रियायामेकश्रुतिर्भवति । जपन्यूद्धसामतु न भवति ॥ अग्निी दिवः ककुत्पतिः । इत्यादि । अतपेषु किं । ममा- ग्ने व! विवेष्वस्तु ॥ जप उपांशुप्रयोगः ॥ अन्यूजेषु किं । न्यूजाः षोउशा नांकारास्तत्र केचिदाताः केचिनुदाताः ॥ श्रोमां । इत्यादि ॥ अमामनु किं । ए३ विश्वं समति दहा ॥ सामानि वाक्यविशेपस्या गीतय उच्यन्ते । एष्वेकश्रुतिर्न भवति ॥ उच्चस्तरां वा वषारः ॥३५॥ यज्ञकर्मणि वौषट्शब्द उदानतरो वा स्यादेकग्रुतिश्श वा वषरशब्देनात्र वोपट्याब्दो लक्ष्यते ॥ चौपट् ॥ पक्ष एकश्रुतिः । वौषट विभाषा छन्दसि ॥३६॥ इन्दसि विभापैकश्रुतिः स्यात् । पक्षे त्रैस्वयं ॥ ग्रान ग्रायाहि वीतये । ग्रान ग्रायाहि वीतये । इत्यादि । न सुब्रमण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः ॥३७॥ गुब्रहाण्या नाम निगदः । तत्र यज्ञकर्मणीति विभाषा इन्दगीति चैकश्रुतिर्न ग्यात् । ग्वरितस्य तदान द्यादेशः स्यात् ॥ गग्रमणयां३ ॥ इन्द्रगट । एरिव ग्रागछ । इत्यादि । देववाणोरनुदात्तः ॥३८॥ अनयोः खत्तियागुदातः ग्यात गुनहगयायां ॥ दंवा ग्राणा यागदत ॥ स्वरितात् संहितायामनुदात्तानां ॥३॥ ग्वाहियात् परेशागगृहापानागमतिः स्यात. गल्तिानि ॥ रगं ग ग या गावति ॥ उदात्तस्वरितपरस्य सनतरः ॥४॥ आणण गिग शानदानागा- मांः ग. . मादि | ORITER गिटागि ।

·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ४६॥ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः ॥४१॥ एकवर्णः प्रत्ययो ऽपतसंज्ञः स्यात् ॥ राजा । घृतस्पृक् ॥ एकाल् किं । दर्विः । जागृविः ॥ प्रत्ययः किं । सुराः ॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥४॥ एकथर्मिबोधकपट्स्तत्पुरुषसमासः कर्मधारयसंज्ञः स्यात् ॥ परमराज्यं । महान- वमी ॥ तत्पुरुपः किं । पाचिकामार्यः ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनं ॥४३॥ समानशास्त्रे यत् प्रथमान्तपवाच्यं तदुपसर्जनसंन्नं स्यात् ॥ द्वितीया श्रितेत्या- दिसमासविधायकशास्त्रे प्रथमान्तपदं द्वितीयेत्यादि तद्वाच्यं द्वितीयान्तादि तदुप- मर्जनसंतं ज्ञेयं ॥ कृष्णाश्रितः ॥ शङ्कुलाखएउः ॥ यूपदारु ॥ वृकभयं ॥ रा- ज्ञपुरुषः ॥ अक्षशोएडः ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥४४॥ विग्रहे यनियतविभक्तिकं तदुपसर्जनं त्यान तु तस्य पूर्वनिपातः प्रापजीविकः । श्रापजीविकः । अलंकुमारि । निष्कोशाम्बिः ॥ अर्थवद्धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकं ॥४५॥ धातुप्रत्ययप्रत्ययान्तवर्जमर्थवच्छब्दस्वरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात्॥ डित्यः । उवित्यः ॥ मर्यवदिति किं । धनं । अत्र नान्तसमुदायत्य प्रातिपदिकत्व नलोप: स्यात् ॥ अधातुः किं । अन् ॥ अप्रत्ययः किं । हरिपु । करोपि । अत्र नुप्निपोः प्रातिपदिकत्वे तत श्रोत्सर्गिकैकवचने सति पदत्वे मात्पदाचोरिति पत्वनिषेधः स्यात् ॥ अप्रत्ययान्त इति किं । कापडे । कुड़ये । अत्र हल्वो नपुंसक इति हल्वः स्यात् ॥ कृत्तद्धितसमासाश्च ॥४६॥ कृतडितान्ती समासाश्य प्रातिपदिकतंज्ञाः स्युः ॥ लिरू । लिड । रामः । घटः । वृक्षः ॥ ग्रोफावः । दाक्षिः ॥ रानपुल्पः चित्राः प्रापे कृद्ररणां ॥ अप्रत्यय इति निपंधे प्रापे तडितग्रहण ॥ नमानग्रहणां तु नियमार्य । तनावतो वाक्यस्य न प्रातिपदियात्वं । रातः पुरुषः । ॥ पञ्चगुः । - यधातुरिति निय -

·२०
याष्टकं पापिनीर्य
॥४७॥
॥
स्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य
नपुंसकलिङ्गे ऽर्थे वर्तमानस्यानन्तस्य प्रातिपदिकस्य हस्वः स्यात् ॥ अतिरि ।
अतिनु ॥ प्रातिपदिकग्रहणं सत्प्रधानप्रातिपदिकपरिग्रहार्थे । तेनेह न भवति ।
काएउ । कुड्ये ॥
गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥४॥
उपमर्जनं यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च यदुपसर्जनं तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य
हस्त्रः स्यात् ॥ चित्रगुः । शुक्गुः ॥ अतिखटः । निष्कौशाम्बिः ॥ उपस-
जनस्य किं । राजकुमारी ॥ स्वीपशब्द ईकारः स्वरितस्तेन स्त्रीप्रत्ययस्यैत्र
ग्रहणां । न तु स्त्रीलिङ्गप्राब्दमात्रस्य । तेनेह न । अतिलक्ष्मीः । अतिश्रीः ॥
कयमतिराजकुमारिरिति । स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमप्रतिषेधस्य वत्यमाणत्वात्
लुक् तद्धितलुकि ॥४॥
तडितलुकि सति स्त्रीप्रत्ययम्योपसर्जनत्य लुक् स्यात् ॥ पम्नेन्द्राण्यो देवतारय ।
पतेन्द्रः ॥ दोन्द्रः
दोन्द्रः । पतप्राप्कुलः । यामलकं ॥ तडितग्रहण किं । गा-
गोकुलं ॥ उपगर्जनस्येत्यनवृत्तेर्नेह । अवन्ती । कुन्ती । कुतः ॥
इहोण्याः ॥१०॥
मोपीशब्दग्येकारादेशः स्यात् तडितलकि ॥ पूर्वगूबापवादः ॥ पश्चगोपिाः ।
दशगोपिः ॥ इदिति योगविभागः । पसचिः । दशागृचिः ॥
लुपि चुतावद्यतिवचने ॥११॥
लुत्र प्रत्यर्यचलिगण्य नः ॥ पतालाः क्षत्रियाः । तपां निवागो जनपदः
पक्षालाः ॥ ययाः । बड़ाः । मगधा: ॥ यत्र प्रत्यर्वे क्षत्रिये ये पुंगवावे
बर्ये ऽपि भवाः ॥ व्यशिवाचा किं । शिरीषागाागरभवो ग्रामः शि-
रोशनग व जिदीपवणां । छत बपनातिको विनापीपीति पार्य
नार ॥ लिहावापानं तु यद्यदर्गा प्रदायां ग्रानः कटुबदतीति ॥
विशेषणानां
सुधादिगानामपि प्रतिनशिल गाः । मातिं चरिता ॥ पाला
-
चानातः ॥१२॥

·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ५७ ॥ २१ रमणीयाः । गोदो रमणीयौ ॥ अज्ञातेरिति किं । पञ्चाला जनपदः । गोदी ग्रामः ॥ तशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् ॥५३॥ तत् । लुपि युक्तावदिति सूत्रमशिष्यं न कर्तव्यं । कुतः । संज्ञानां लोकव्यव- हाराणामेव तत्र प्रमाणत्वात् प्रतिपादकत्वात् । न तु तदंशे शास्त्रव्यापार इत्यर्थः ॥ यथा दारादिशब्दैः प्रास्त्रीयपुंस्त्वविशिष्टस्यैव स्त्रीपार्थत्य बोधस्तथा पञ्चालादिशब्दैरपि शास्त्रीयप्रकृत्यर्थगतलिङ्गसंख्याविशिष्टत्यैव स्वार्थस्य बोधो भविष्यतीति युक्तावावो न कार्य इति सतुदायायः ॥ लुब्योगाप्रख्यानात् ॥५४॥ जनपदे लुबित्यादि सूत्रमप्यशिष्यं । कुतः । योगो ऽवयवार्थस्तस्याप्रख्यानाद- प्रतीतेः । पञ्चालादिशब्दा देशविशेषस्य संज्ञा एव निवासादिप्वर्येषु प्रत्यया नैवो- त्पद्यन्त इति व्यर्थ लुविधानमिति समुदावार्थः ॥ योगप्रमाणे च तदभावे ज्दर्शनं स्यात् ॥ ५५॥ यदि क्षत्रिवबोधकः पञ्चालादिशब्दो देशे योगस्यावयवार्यन्य प्रमाणं बोधकः स्वात् तर्हि तदभावे क्षत्रियसंबन्धाभावे देशवपे ऽर्थे पञ्चालादिशब्दस्यादर्शनम- प्रयोगः स्वादित्यर्थः ॥ ननु संप्रति क्षत्रिवसंवन्धाभावे ऽपि भूतपूर्व क्षत्रिवतंब- न्धमादाय प्रयोगो भविष्यति । मैवं । गौणत्वापत्तेः । न चायं गौणः । पदान्तरमन्तरेणापि प्रतीतेः । तस्माद्देशेष्वपि पञ्चालादिशब्दो दृढ्यैव वोधकः ॥ प्रधानप्रत्ययार्थवचनमर्थस्यान्यप्रमाणत्वात् ॥५६॥ प्रधानोपसर्जन प्रधानार्य सह व्रतः । प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्यवार्य सह व्रतः । इति च पूर्वाचार्यः परिभापितं वचनमशिष्यं न कर्तव्यं । कुतः । अर्यत्वान्यामा- गत्वालोकतः सिद्धेः ॥ कालोपसर्जने च तुल्यं ॥ ५७ ॥ अतीतरानेरन्त्ययामेनागानिराशायामेन च सहितो दिवनो उपतनः कालः । अपरे पुनः । अतोतरानेन्त्ययामद्वयनागामित्रराययामद्वयेन नल्तिो दिवसो यतनः कालः । अप्रधानमुपन नमित्यादि च पूर्वाचार्यः परिभाषितं तदप्याशियं रागानं । कुतः । ग्रर्वत्य लोकतः निडेः ॥ - 1 3-- ·9 २२ अष्टकं पापिनीयं जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्यां ॥५॥ जातिप्रतिपादन एको ऽपि जातिस्पो ऽर्थो बहुवद्वा स्यात् ॥ ब्राह्मणः पूत्यः । ब्राह्मणाः पूत्याः ॥ जातिग्रहणं किं । देवदनः पूत्यः ॥ श्राख्यायामिति किं । काश्यपप्रतिकृतिः. काश्यपः ॥ एकस्मिनिति किं । व्रीहियवौ ॥ अस्मदो द्वयोश्च ॥५६॥ अस्मद एकत्वं द्वित्वे च बहुवदा स्यात् ॥ अहं ब्रवीमि ॥ आवां ब्रूवः - ॥ वयं ब्रूमः ॥ - फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ॥६॥ द्वित्वे बहुत्वकार्य वा स्यात् ॥ पूर्वे फल्गुन्यो । पूर्वाः फल्गुन्यः ॥ प्रोष्ठपदे । पूर्वाः प्रोष्ठपदाः ॥ नक्षत्रे किं । फल्गुन्यौ माणविके ॥ छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनं ॥६१॥ वेदे पुनर्वसुप्राब्दस्य द्वित्व एकत्वकार्य वा स्यानक्षत्रे ॥ पुनर्वसुनक्षत्रं । पुनर्वसू वा ॥ नक्षत्रे किं । पुनर्वसू मापावको ॥ विशाखयोश्च ॥६॥ वेदे विशाखाशब्दय द्वित्व एकत्वकार्य वा स्यानक्षत्रे ॥ विशाखा नत्तत्रं । विशाल वा ॥ तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्दे ववचनस्य द्विवचनं नित्यं ॥३॥ शिष्यपुनर्वगुशन्योनक्षत्रविषयमादन्दे बतुत्वं नित्यं द्वित्वकार्ये स्यात् ॥ उदिते शिष्यपुनर्वगू ॥ तिष्यति किं । विशारखानुराधाः ॥ नक्षत्रदन्दे किं । तिष्य- पुनर्वगयो गाणायकाः ॥ अवचनग्य किं । इदं तिष्यपुनर्वगु ॥ सत्पाणामेकशेप एकविभती ॥४॥ विसी यानि गमावरपापि यांगकः नियत अन्य गुणना ॥ रागना सा रागी । रामा रामा राता रागाः ॥ गपागा किं । मनन्यali " मरणं किं । पद :पि या गा] । घताः । गति किं।

·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥७० ॥
२३
--
द्विवहोः शेषो मा मूत् ॥ शेपः किं । अादेशो मा भूत् ॥ एकविभक्ताविति
किं । पयः पयो जरयति ॥
वृद्धो यूना तचक्षणश्चेदेव विशेषः ॥६५॥
यूना सह वृद्धस्योक्ती वृद्धः शिष्यते युवा लुप्यते । गोत्रयुवप्रत्ययनिमित्तकमेव
यदि वैदूप्यं भवति ॥ गोत्रस्य वृद्ध इति संज्ञा ॥ गार्यश्च गार्यावणश्च गा-
ी ॥ वात्स्यौ ॥ वृद्धः
किं
गर्गगार्यायणौ ॥ यूना
किं
। गर्गगार्यो ।
तल्लक्षणः
किं ॥ गार्यवात्स्यायनी ॥ एवेति किं । भागवितिभागवित्तिको ।
अत्र कुत्ता सौवीरत्वं च भागवित्तिकत्यापरो विशेषः ॥
स्त्री पुंवच्च ॥६६॥
यूना सहोतो वृद्धा स्त्री शिष्यते युवा लुप्यते । तदर्यश्च पुंवत् । गोत्रयुवप्र-
त्वयनिमिनकमेव यदि वैचूप्यं भवति ॥ गार्गी च गार्यायणश्च गार्यो । वा-
त्स्यौ । दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥
पुमान् स्त्रिया ॥६७॥
स्त्रिया सहोतो पुमान्
शिष्यते स्त्री लुप्यते । स्त्री पुंनिमित्तक एव
विशेपश्चेत् ॥
ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च ब्राह्मणौ
। कुक्कुटञ्च कुक्कुटी च कुक्कुटौ ॥
तलक्षणाः किं । कुक्कुटमयूर्यो ॥ एवेति किं । इन्द्रेन्द्राण्यो । अत्र पुंयो-
गकृतो ऽपीन्द्राण्यां विशेषः ॥ पुमानिति किं । प्राक्प्राच्यो । प्रागित्यव्य-
यमलिङ्गं ॥
भ्रातृपुत्रौ स्वसूदुहितृभ्यां ॥६॥
साभ्यां क्रमेण तहोतो भ्रातूपुत्री शिप्येते ॥ भ्राता च स्वता च भ्रातरी ॥
पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥
नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतरस्यां ॥ ६ ॥
अनपुंसकेन सहोतो नपुंसकं शिप्यते । तद्यश्च वैकवत् । तलक्षणा एव
विशेषत् ॥ शुकः पदः शुक्का प्राठी शुलं वन्त्रं तदिदं शुक् । तानीमानि
शुक्कानि ॥ अनपुंसकनेति किं । शुकं च शुकं च शुद्धं च शुकानि ।
पिता मात्रा ॥७०॥

·२४ अधकं पाणिनीयं मात्रा सहोतो पिता वा शिष्यते ॥ माता च पिता च पितरै । माता- पितरी श्वशुरः श्वथा ॥७१॥ प्रवश्वा सहोतो त्रशुरो वा प्रिष्यते ॥ श्वश्रूश्च श्वशुर श्वशुरौ ॥ त्रशू- प्रवपुरी। त्यदादीनि सर्वैर्नित्यं ॥७२॥ सर्वेः सहोतो त्यादीनि नित्यं शिप्यन्ते ॥ स च देवदत्तश्च ती । यो । त्यदादीनां मियो यत् परं तच्छिष्यते । शब्दपरविप्रतिषेधात् । स च यश्य यो । ग्राम्यपशुसंघेष्वतरुणेषु स्त्री ॥७३॥ प्रास्यपशुविनोपसमुदायेषु स्त्री शिष्यते ॥ पुमान् लियेत्यरयापवादः ॥ गाव इमाः ॥ ग्राम्येति किं । रुरव इमे ॥ पशुग्रहां किं । वाहाणा इमे ॥ संघेषु किं । एती गावी ॥ अतरुपोपु किं । वासा इमे ॥ 1 ॥ इति सूत्रपाठे प्रयमाध्यायरय द्वितीयः पादः ॥ परत ॥ भूवादयो धातवः ॥१॥ निगागचका यादगो धातुगंशाः म्युः ॥ भू । भवति ॥ रथ । यो । पर्व । सत्यादिमागी पठितोदागां ॥ निगावाचकाः यि । विशल्पा- गंदासया मा भाग म्यादयः किं । धागायति । इत्यादिप्राकृतादानां मा भा." उपदेश अनुनासिक इत् ॥२॥ भातुमानिनियो गुगामि rin: गत् ॥ । मा । गु । पार। गुर। र । सानिया पागो - ·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥३॥ ૨૫ ऽनुनासिकाः ॥ एधते । इत्यादि ॥ उपदेश इत्युत्तरार्थ ॥ अनुनासिकः किं । सपूमीबहुवचने मा भूत् ॥ अच् किं । मनिनो मकारस्य मा भूत् ॥ हलन्त्यं ॥३॥ हल च हल च हलौ । हलोरन्त्यमिति संबन्धसामान्यषष्ठ्या समातः । हल्सू. त्रस्यान्त्यं । उपदेशे हल्हपान्त्यं च इत् स्यात् । द्वितीये ऽर्थे राहोः शिर इतिवत् षष्ठी ॥ एवं सति नान्योन्याश्रयदोषः ॥ हल । प्राण । अचू । सुपू । तिङ् । इत्यादि ॥ अन्त्यं किं । वाचाल: ॥ न विभक्तौ तुस्माः ॥४॥ विभक्तिस्यास्तवर्गसकारमकारा इत्संक्षका न स्युः ॥ रामातू । सर्वस्मिन् ॥ रामाः । पचथः ॥ अपचतां । अपचतं ॥ विभक्तौ किं । चेयं । अहँयुः ॥ इदमस्यमुरित्युकारोच्चारणसामानित्यो ऽयं । तेन क इति सिद्धं ॥ अादिजिटुडवः ॥५॥ उपदेशे धातोराद्या जि टु डु एत इत्संज्ञाः स्युः ॥ जिइन्धी । इद्धः ॥ दुस्रोप्रित्र । श्ववयुः ॥ डुपचपू । पक्तिमं ॥ उपदेशे किं । जिकारीयति ॥ श्रादिः किं । कएयति ॥ षः प्रत्ययस्य ॥६॥ प्रत्ययस्यादिः पकार इत् स्यात् ॥ गार्यावणी । नर्तकी ॥ प्रत्ययस्येति किं । पडिकः ॥ प्रादिः किं । अविपः । महिपः ॥ चुटू ॥७॥ प्रत्ययाची चवटवाविती स्तः ॥ रामाः । कोजायनः ॥ अता । सीमा । सीमे ॥ योगविभागो ऽन्यानित्यत्वज्ञापनार्यः । नेह । विधाचुचुः । विवाचणाः । अवटीयः । इत्यादि ॥ लशचातद्धिते ॥८॥ तद्धितभिनप्रत्ययाया लकारशकारकवा इतः स्युः ॥ भवति ॥ गोदः ॥ तस्य लोपः ॥६॥ तस्य । दलजकन्य लोपः स्यात् ॥ रामः । गार्यः । इद्यः । गाावणी ।

·अष्टकं पापिनीयं - रामाः । भवति ॥ इत्पदानुवृत्यैव सिद्ध तस्यग्रहणां सर्वलोपार्थे । तेन जिटु- यूनामलो अन्त्यपरिभाषयान्त्यलोपो न ॥ यथासंख्यमनुदेशः समानां ॥१०॥ तुल्यसंख्यानां वाक्यार्थबोधकालिकः संबन्धो यथाक्रमं भवति । प्रथमस्य प्रथमेन । द्वितीयस्य द्वितीयेनेत्यादि ॥ तोदेयः । शालातुरीयः वार्मतयः । कोच- - वार्यः ॥ 1 - । ॥ स्वरितेनाधिकारः ॥११॥ स्वरितः प्रादनिष्ठो धर्मविशेषः । तेन चिनाधिकारी विज्ञेयः ॥ अनुदात्तडितं अात्मनेपदं ॥१२॥ तिप् तस् कीत्यादिना वक्ष्यमाणेन सूत्रेण धातोरात्मनेपदे परस्मैपट् च सिद्धे नियमार्थमिदं ॥ अनुदानतो ये धातवस्तेभ्य एव । उपदेशे ये तिश तदन्तेभ्य एवात्मनेपदं स्यात् । नान्येभ्यः ॥ एच । एधते । स्पर्ध । स्पर्धते ॥ छ । सूते । शीडू । शते । यडू । बोभूयते भावकर्मणोः ॥१३॥ लः कर्मणीत्यादिना विहितस्य लस्य भावकर्मणोरेवात्मनेपदं स्यात् ॥ भावे । भूयत भवता भवयां भवतिः । मुप्यते त्वया मया अन्यैश्च ॥ अत्र धातुवाच्या क्रिया भावार्यकलकारेणान्यते । ततश्च युष्मदस्मदोस्तिवाच्यकारकवाचि- त्वाभावान गध्यमोनमो । किं तु प्रथमपुरुष एव । तत्रापि धातुवाच्यक्रि- याया श्रव्यदृपत्वेन द्वित्वबहत्वाप्रतीतेन द्विवचनबहुवचने । किं त्वेकवचनमेव । तन्यौलनिकत्वेन मंल्यानपेक्षत्वात् । कर्तुरनुतात्वात् तृतीया ॥ कर्मणि । क्रियते कारः । क्रियेते काटी । नियन्ते कटाः । त्वया मया अन्येश ॥ नियरो खं । क्रियेये युवां । प्रियध्वे यूयं । ईश्वरेण ॥ क्रिये ऽहं । फ्रियावहे यावां । नियामहे वयं । ईश्वरेणा ॥ कर्मण उत्तात्वात् प्रयमा कर्तुरनुशत्वात् तृतीया ॥ कर्तरि कर्मव्यतिहारे ॥१४॥ प्रियाविनिमये गोत्ये कर्तर्यात्मनेपदं स्यात् ॥ व्यतिलुनीते । अन्यरय योग्य ·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥२१॥ लंबनं करोतीत्यर्थः ॥ कर्मव्यतिहारे किं । लुनाति ॥ कर्तृग्रहणं पात् कर्तरीत्यत्रानुवृत्त्यर्थं ॥ न गतिदिसार्थभ्यः ॥१५॥ एभ्यः क्रियाविनिमय प्रात्मनेपदं न स्यात् ॥ गत्यर्थेभ्यः । व्यतिगन्ति ॥ हिंसार्थेभ्य: । व्यतिहिंसन्ति । व्यतिधून्ति ॥ इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ॥ १६ ॥ इतरेतर । अन्योन्य । इत्येतदुपपदाद्धातोः क्रियाविनिमय सान्मनेपदं न स्यात् ॥ इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति ॥ अन्योन्यत्य व्यतिलुनन्ति ॥ नेर्विशः ॥१७॥ . नेः परन्माद्विश इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ पात् कर्तरीत्यस्यापवादः ॥ निविशत। निविशते । निविप्रान्ते ॥ यदागमा इति परिभाषयात्रापि । न्यविशत ॥ अर्थव द्रहणपरिभापया नेह । मधुनि विशन्ति ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ॥१८॥ अकभिप्रावार्थमिदं ॥ परि । वि । अव । एभ्यः परमात् । उक्रोञ् । इत्ये- तस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ परिक्रोणीते ॥ विक्रीणीते ॥ अवक्रीणोते ॥ पर- परनाहचर्यादुपसायंव ग्रहणं । नेह । वहुवि क्रोणाति वनं ॥ विपराभ्यां नः ॥१६॥ पात् कर्तरोत्यत्यापवादः ॥ वि । परा । इत्येताभ्यां परन्मात् । निजये । हत्ये- तस्माद्धातोरात्मनेपदं स्यात् ॥ विनयते ॥ पराजयते ॥ साहचानुपनगावव गृहोते । तेन न । बहुवि नयति वनं । पर नयति रोना ॥ ग्राडो ो उनास्यविकरणे ॥२०॥ अकभिप्रायामिदं ॥ यापूर्वान्मुनविकाननादन्यत्रायें वर्तमानात् । बुदाञ् । इत्य- तरमादात्मनेपदं स्यात् ॥ विद्यामादने ॥ अनान्यति किं । मुन्नं व्याददाति ॥ ग्रान्यग्रहणामविवक्षितं । विपादिकां व्याददाति । नदीकृलं व्याददानि ॥ क्रीडो अनुसंपरिभ्यश्च ॥२१॥ - 3-- ·२८ अष्टकं पापिानीयं - ॥ अनु । सं । परि । इत्येतेभ्यः परस्मात् क्रोड । इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यात् । चकारादाङ्पूर्वादपि ॥ अनुक्रोउते ॥ संक्रोउते ॥ परिफ्रीउते । अाक्रीउते ॥ समवप्रविभ्यः स्थः ॥२२॥ सं । अब । प्र । वि । इत्येतेभ्यः परस्मात् छा । इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ संतिष्ठते ॥ अवतिष्ठते ॥ प्रतिष्ठते ॥ वितिष्ठत ॥ प्रकाशनस्थयाख्ययोश्च ॥२३॥ स्वाभिप्रायाविष्फरणे विवादपद निर्णेतर चार्थे छा । इत्येतस्मादात्मनपद स्यात् ॥ तिष्ठते कन्या शनाय ॥ तिठत कर्णादिषु उदो ऽनूर्धकर्मणि ॥४॥ उत्पूर्वात् ष्ठा । इत्येतस्मादनू क्रियायां वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ मुजावु- निष्ठते । गेह उतिष्ठते ॥ अनूघेति किं । पीठानुतिष्ठति उपान्मन्त्रकरणे ॥२५॥ मन्तकरणे वर्तमानादुपपूर्वात् तिष्ठतेरात्मनपदं स्यात् ॥ एन्द्रया गार्हपत्यमुप- तिष्ठते ॥ मन्तुकरणे किं । पतिमुपतिष्ठति योवनेन । अकर्मकाच्च ॥२६॥ उपात् तिष्ठतेरकर्मकादात्मनेपदं स्यात् ॥ भोजनकाल उपतिष्ठते । संनिहितो भव- तीत्यर्थः ॥ अकर्मकात् किं । राजानमुपतिष्ठति उद्विभ्यां तपः ॥२७॥ उद् । वि । इत्येतत्पूर्वात् तप । इत्येतस्मादकर्मकादात्मनेपदं स्यात् ॥ वितपते । दीप्यत इत्यर्थः श्राङो यमदनः ॥२८॥ ग्राउः पान्यां यम । हन । इत्येताभ्यामकर्मका-यामात्मनेपदं स्यात् ॥ यायछत ।। याहते ॥ अयार्मकाभ्यां किं । प्रायति कृपाद्रा । ग्राहनिा वयम् ॥ समो गम्युझिभ्यां ॥१॥ ॥ 1 उत्तपत । ॥

·अध्यायः ॥१॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ३५ ।। २१ ______ समः पराभ्यामकर्मकाभ्यां गम्ल । ऋ । इत्येताभ्यामात्मनेपदं त्यात् ॥ संगश्ते ऋग्रनादेशात्य ग्रहणं । समृशिष्यते ॥ अकर्मकाभ्यां किं । ग्रामं संगति ॥ निसमुपविभ्यो छः ॥३०॥ अकर्मकादिति निवृतं ॥ नि । सं । उप । वि । इत्येतेभ्यः परस्मात् । हेज् । इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ नियते ॥ नियते ॥ संहयते ॥ उपहुयते ॥ विह्वयते ॥ अकभिप्रायार्थमिदं ॥ स्पर्धाबामाङः ॥३१॥ स्पर्धाविषय प्राङः परस्मात् । वेञ् । इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ शत्रुमायते ॥ स्पर्धायां किं । पुत्रमादयति ॥ गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयो- गेषु कृञः ॥३२॥ अकर्जभिप्रायार्थमिदं ॥ एष्वर्येषु डुकृञ् । इत्येतस्मादात्मनेपदं त्यात् ॥ गन्धनं प्राणवियोगानुकूलं सूचनं । उत्कुरुते ॥ अवक्षेपणं भर्त्तनं । श्येनो वर्तिका- मुदाकुरुते ॥ सेवन सेवा । हरिमुपकुरुते ॥ साहसिक्यं सहताप्रवर्तनं । परदारान् प्रकुरुते ॥ प्रतियतो गुणाधानं । एधोदकस्योपस्कुरुते प्रकर्षेण प्रतिपादनं । गायाः प्रकुरुते ॥ उपयोगो धर्मादिफलको विनियोगः शतं प्रफुरुते ॥ एपु किं । करं करोति ॥ अधेः प्रसकने ॥३३॥ प्रसहन क्षमा । अभिभवश्य । तत्र वर्तमानाधिपूर्वात् करोतरात्मनेपदं स्यात् ॥ प्रात्रुमधिकरते । क्षमते ऽभिभवतीति वार्यः ॥ वेः शब्दकर्मणः : ॥३४॥ प्राञ्कर्मकादिपूर्वात् करोतरात्मनेपदं स्यात् ॥ विकुरुते त्वान् ॥ प्राब्दकर्मपाः किं । चितं विकरोति कामः ॥ अकर्मकाच्च ॥३५॥ विपूर्वात करोतेरकर्मकादात्मनेपदं त्यात् ॥ विकुर्वते सैन्धवाः । बल्लन्तीत्यर्थः ॥

·३० अष्टकं पाणिनोयं संमाननोत्सजनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगपानव्ययेषु नियः ॥३६॥ पीज् । इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यादेष्वर्थेषु गम्यमानेयु ॥ शास्त्र नयते । शा- स्त्रस्य सिद्धान्तं शिष्येभ्यः प्रापयति । तेन च शिष्यसंमाननं फलितं ॥ उत्स- जने । दाउमुन्यते । उत्क्षिपतीत्यर्थः ॥ मापावकमुपनयते । अात्मानमाचा- -कुर्वन् मापावकं स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः ॥ ज्ञाने । तत नयते । निश्चि- नोतीत्यर्थः ॥ भृतिर्वेतनं । कर्मकरानुपनयते । वेतनदानेन स्वसमीपं प्रापय-- तीत्यर्थः ॥ विगणनमृणादिनिर्यातनं । करं विनयते । राज्ञे देयं भागं परि- शोधयतीत्यर्थः ॥ व्ययो धर्मादिषु विनियोगः । प्रातं विनयते । धार्थ प्रातं विनियुङ्मा इत्यर्थः ॥ एषु किं । अतां ग्रामं नयति ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ॥३७॥ स्वरितजित इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदं ॥ गोज् । इत्येतस्य कर्तृस्ये कर्मणि यदात्मनेपदं प्रापं तच्छरीरावयवभिन्न एव स्यात् ॥ क्रोधं विनयते । दूरीकरो- तीत्यर्थः ॥ कर्तृस्ये किं । परस्य क्रोधं विनयति ॥ अशरीरे किं । गहुँ विनयति ॥ कर्मणि किं । बुड्या विनयति ॥ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ॥३८॥ प्रोषात् कर्तरीत्यस्यापवादः ॥ एष्वर्थेषु क्रमु । इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ वृत्तिरप्रतिबन्धः । शास्त्रे क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यत इत्यर्थः ॥ उत्साहः । व्याकरणाध्ययनाय क्रमते । उत्सहत इत्यर्थः ॥ तायनं स्फीतता । अस्मिन् क्रमन्ते शाखाणि । स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः ॥ एषु किं । फ्रामति ॥ उपपराभ्यां ॥३॥ पूर्वेण सिद्ध नियमार्यमिदं ॥ वृत्यादिप्वर्येष्वाभ्यामेव क्रमेरात्मनेपदं स्यात् । न तूपमान्तरपूर्वात् ॥ उपक्रमते ॥ पराक्रमते ॥ उपपराभ्यां किं । संग्रामति ॥ वृत्यादिपु किं । उपनामति ॥ प्राङ उहमने ॥४०॥ ॥ सर्ग प- - ·अध्यायः ॥१॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ७ ॥ आपूर्वात् क्रमेवर्धगमने ऽर्थे वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ अाक्रमते सूर्यः ॥ उदमने किं । प्राक्रामति वृद्धः कुतपं ॥ वेः पादविदरणे ॥४१॥ विपूर्वात् क्रमेरात्मनेपदं स्यात् पादविक्षेपे ऽर्थे ॥ साधु विक्रमते बाजी ॥ पा- विहरणे किं । विक्रामति सन्धिः । द्विधा भवतीत्यर्थः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यां ॥४॥ प्र । उप । इत्येताभ्यां तुल्यार्याभ्यां परस्मात् क्रमेरात्मनेपदं स्यात् ॥ प्रक्रमते । उपक्रमते भोक्तुं ॥ प्रारम्भे ऽर्थे ऽनयोस्तुल्यार्थता ॥ समर्याभ्यां किं । प्रक्रामति । गश्तीत्यर्थः ॥ उपक्रामति । श्रागश्तीत्यर्थः ॥ अनुपसर्गाद्वा ॥४॥ अप्रापविभाषेयं । अनुपसर्गात् क्रमेरात्मनेपदं वा स्यात् ॥ क्रमते । क्रामति ॥ अनुपसर्गात् किं । संक्रामति ॥ अपनवे ज्ञः ॥४४॥ प्रोपात् कर्तरीत्यत्यापवादः ॥ अपलापे ऽर्थे वर्तमानान्जानातरात्मनेपदं स्यात् ॥ ज्ञा । शतमपज्ञानीते । अपलपतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच्च ॥४५॥ अकर्मकाज्ञानातरात्मनेपदं स्यात् ॥ मधुनो ज्ञानीते । मधुनोपायेन प्रवर्तत इत्यर्यः ॥ अकर्मकात् किं । पुत्रं जानाति ॥ संप्रतिभ्यामनाध्याने ॥४६॥ सकर्मकार्यमिदं ॥ सं । प्रति । इत्येवंपूर्वाज्ञानातेरनाध्याने वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ प्रातं संतानीते । प्रतं प्रतिज्ञानीत ॥ अनाध्याने किं । ग्राध्याननु- त्यपठापूर्वयं स्मरण तन मा भूत् । मातरं संतानाति ॥ गनाध्यान इति योगो विमन्यते । तत्लामावार्मकावस्यापि निषेधः । मातुः संतानाति ।। भासनोपसंभाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेपु वदः ॥४७॥ धात कारीगरयापदादः ॥ वद । इत्येतामासातोशामनेपदं स्वासरानादियाँधु ॥

·(60 ३२ अष्टकं पाणिनीयं । भासनं दीपिः । शास्त्रे बदते । भासमानो ब्रवीतीत्यर्थः ॥ उपसंभायोपसान्त्वनं । कर्मकरानुपवते । उपसान्त्वयतीत्यर्थः ॥ ज्ञानं सम्यगवबोधः । शास्त्रे वदते । सम्यम्बोधपूर्वकं वदतीत्यर्थः ॥ यत उत्साह, । क्षेत्रे वदते । ततिपयकमुत्सा- हमाविष्करोतीत्यर्थः ॥ विमति नामतिः । क्षत्रे विवदन्ते । विमतिपतिता- श्चित्रं विभान्त इत्यर्थः ॥ उपमन्तुणं रहस्युपचन्दनं । कुलभार्यामुपबदते । परदारानुपवदते । उपछन्दयतीत्यर्थः ॥ एष्वर्येष्विति किं । किंचिद्वदति ॥ व्यक्तवाचां समुच्चारणे ॥४८॥ मनुष्यादीनां सहोच्चारणे वद । इत्येतस्माद्धातोरात्मनेपदं स्यात् ॥ संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः ॥ व्यतावाचां किं । संप्रवदन्ति खगाः समुच्चारणे किं । ब्राह्मणो वति ॥ अनोरकर्मकात् ॥४॥ व्यक्तवाग्विषयादनुपूर्वकाट्कर्मकात् । वद । इत्येतस्माद्धातोरात्मनेपदं स्यात् ॥ अनुवट्ते कठः कलापस्य ॥ अनुः सादृश्ये । यथा कलापो ऽधीयानो बदति तथा कठ इत्यर्थः ॥ अकर्मकात् किं । उक्तामनुवति ॥ व्यतावाचां किं । अनुवति वीणा ॥ विभाषा विप्रलापे ॥५०॥ प्रापविभाषेयं ॥ विरोधोतिरूपे व्यक्तवाचां समुच्चारणे वद । इत्येतस्मातातो- रात्मनेपदं वा म्यात् ॥ विप्रवदन्ते सांवत्सराः । विप्रवदन्ते मौहूर्ताः । युगपत् परस्परप्रतिषेधेन विरुद्धं वदन्तीत्यर्थः ॥ विप्रलापे किं । संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः ॥ व्यज्ञावाचां किं । संप्रवदन्ति प्राकुनयः ॥ समुच्चारणे किं । क्रमेणा मोहूर्ता मोर्तेन संप्रवदन्ति ॥ ग्रवाहः ॥५॥ भोपात् कर्तरीत्यस्यापवादः ॥ अवपूर्वात् । ग निगरो । इत्येतस्माद्धातोरात्मनेपदं स्यात् ॥ अवगिरते । अवगिरेते । अवगिरन्ते ॥ अवादिति किं । गिरति । समः प्रतिज्ञाने ॥१२॥ संपूर्वात् । ग निगरपणे । इत्येतन्मात् प्रतिशाने वर्तमानादात्मनेपदं स्मात् ॥ प्रति- । - ·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ५८ ।। ३३ - ज्ञानमभ्युपगमः ॥ शतं संगिरते । नित्यं शब्द संगिरते ॥ प्रतिक्षाने किं । संगिरति ग्रातं ॥ उदश्चरः सकर्मकात् ॥५३॥ शेषात् कर्तरीत्यस्यापवादः ॥ उत्पूर्वात् । चर । इत्येतस्मात् सकर्मकादात्मनेपदं स्यात् ॥ धर्ममुच्चरते । गुरुवचनमुच्चरते । उल्लङ्घ्य गल्तीत्यर्थः ॥ सकर्मकात् किं । वाष्प उच्चति ॥ समस्तृतीयायुक्तात् ॥५४॥ तृतीयान्तार्थेन युक्तात् संपूर्वात् । चरं । इत्येतस्माद्धातोरात्मनेपदं स्यात् ॥ अश्वेन संचरते. । रथेन संचरते ॥ तृतीयायुक्तात् किं । उभौ लोकौ संचरति । दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्धे ॥५५॥ तृतीयान्तार्थेन युक्तात् संपूर्वात् । दाण् । इत्येतस्मादात्मनेपदं स्यात् । ता तृतीया यदि चतुर्ध्वर्यं भवति ॥ दान्या संयश्ते कामुकः । दात्यै ददातीत्यर्थः ॥ चतुर्थ्यर्थे किं । पाणिना संप्रवति ॥ तमः प्रशब्देन व्यवधाने कयमात्मनेपदं भवति । तम इति पाठी । न पञ्चमी ॥ उपाधमः स्वकरणे ॥५६॥ प्रोपात् कर्तरीत्यन्यापवादः ॥ उपपूर्वात् । यम । इत्येतस्मादात्मनेपदं न्यात् पा- णिग्रहणविशिष्टस्त्रीकारे ॥ भार्यामुपवझते ॥ स्वकरणे किं । परन्य भार्यामुप- यति ॥ ज्ञाशुस्मृदृशां सनः ॥१७॥ ज्ञा । श्रु । स्मृ । दृश । इत्येतेषां सनन्तानामात्मनेपदं स्यात् ॥ धर्ग नि- जासते । गुरुं शुश्रृपते । न नुस्मृपंते । नृपं दिदक्षत ॥ । नानोर्जः ॥५॥ इत्येतस्मादनुपूर्वात् सन्तादात्मनेपदं न स्यात् ॥ पुत्रमनुनिज्ञानति ॥ अनोः किं । धर्म जिज्ञातते ॥ पूर्वमूत्रत्यवायं निषेधः । अनन्तरम्येति न्यायात । तेनेर न । सर्पियो ऽनुनिज्ञाराते । पूर्ववत सन इत्यात्मनेपदं । 5 ·अष्टकं पाणिनीयं प्रत्याभ्यां शुवः ॥५१॥ प्रति । श्राङ । इत्येवंपूर्वात श्रु । इत्येतस्मात् सन्तादात्मनेपदं न स्यात् ॥ प्रतिशुश्रूषति ॥ अाशुश्रूषति ॥ शदेः शितः ॥६०॥ शदल । इत्येतस्मात् शिट्टाविन श्रात्मनेपदं स्यात् ॥ शीयते । शीयेते । श्री- यन्ते ॥ शितः किं । प्रशस्यत् ॥ म्रियतेनुंलिङोश्च ॥६१॥ उिवादात्मनेपदे सिहे नियमार्थमिदं ॥ मृङ् । इत्येतस्मादलुलिओः प्रिया- विनश्चात्मनेपदं स्यात् । नान्यत्र ॥ अमृत ॥ मृषीष्ट ॥ नियन्ते मृषीष्ट ॥ मियन्ते ॥ नियमः किमर्थः । मरिष्यति । अमरिष्यन् ॥ पूर्ववत् सनः ॥६॥ सनः पूर्वा यो धातुरात्मनेपदी तेन तुल्यं सनन्तादप्यात्मनेपदं स्यात् ॥ नास्ते । प्रोते । सनुन्तादपि तदेव निमितं । प्रासिसिपते । शिप्रायिषते । नि- विविक्षते । प्राचिकंसते ॥ गुप । इत्यादिष्वनुदानेवसामात् सवन्तादनुदान- जित इत्यनेनैवात्मनेपदं भवति । जुलुप्तिपते । मीमांसिषते ॥ अाम्प्रत्ययवत् कृजो ज्नुप्रयोगस्य ॥६३॥ अकत्रभिप्रायार्थमिदं ॥ ग्राम् प्रत्ययो यस्मात् स अाम्प्रत्ययः । अाम्प्रकृतिरिति यावत् । तेन तुल्यमनुप्रयुज्यमानात् । डुकृञ् । इत्येतम्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ ईक्षांचक्रे ॥ अत्र गूत्रे पूर्ववदित्यनुवर्त्य वाक्यभेदेन नियमः । पूर्ववदेवात्मनेपदं भवति । न तु तद्विपरीतं । तेन कर्तृगामिन्यपि प्रियाफल उन्मांचकारेत्याही नात्मनेपदं. ॥ प्रोपाभ्यां युनेस्यज्ञपात्रेषु ॥६४॥ यकर्जभिप्रायार्यगि ॥ प्र । उप । इत्येवंपूर्वायुरात्मनेपदं स्यात् ॥ युतिर प्रयो । । उपयुमा ॥ अयशपात्रेषु किं । इन्दं यत्नपात्रापि प्रयुनति ॥ समः क्ष्णुवः ॥६॥ गंपूर्वात् नाणु । रत्याग्नादामपदं ग्यात् ॥ गंक्षात प्रलं । संपवाते । गंगुबते - ॥

·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ६ ॥ ઉ૫ । भुजो नवने ॥६६॥ भुत । इत्येतस्मादात्मनेपदं त्याक्षणाभिने ऽर्थे ॥ भुक्ते । भुनाते । मुन्नत अनवने किं । महीं भुनक्ति ॥ अनवन इति निबंधन रुधादिपतितस्यैव ग्रहणं । न तु भुजो । इत्येतत्य ॥ रणौ यत् कर्म णौ चेत् स कर्तानाध्याने ॥६॥ णिचश्चेत्येव सिद्धे ऽकर्जभिप्रायार्थमिदं ॥ एयन्तादात्मनेपदं स्यात् । अणौ यत् कर्म णौ यदि तदेव कर्म भवति । अन्यत् कर्म न भवति । स एव कर्म णौ यदि कती भवति । श्राध्याने तु न भवति ॥ श्रारोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । प्रारोहयते हत्ती स्वयमेव ॥ पश्यन्ति भृत्या राजानं । दर्शयते भृत्यान् राजा स्वयमेव ॥ रिति किं । प्रारोहयमाणो हत्ती साधारोहति ॥ अणाविति किं । गणयति गणं गोपालः । गावति गाः स्त्रयमेव ॥ कर्मग्रहणं किं । लुनाति दात्रेण । लावयति दात्रं स्वयमेव ॥ अणौ यत् कर्म णो चेदिति किं । हत्तिनमारोहन्ति मनुष्याः । हस्ती त्यलमारोहयति मनुष्यान् ॥ सं कर्तेति किं । प्रारोहयन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः ॥ अनाध्याने किं । स्मरति वनगुल्मं कोक्किलः । स्मरयति कोकिलं वनगुल्मः स्वयमेव ॥ कर्मत्यभावकेषु कर्मस्यक्रियकेषु च धातुयु कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रिय इति कर्मवडावेनात्मनेपदं भवति । णेरणाविति सूत्रं तु कर्तृत्यकृयकार्ये कर्तृस्यभावकार्य च कृतं ॥ भीस्म्योर्हेतुभये ॥६॥ अकर्षभिप्राया- ऽयमारम्भः ॥ जिभी । मिङ् । इत्येता-यां एयन्ताभ्यामात्मनेपदं त्यादलकारवाच्यकर्तृहेतुको यदि भयत्मयो भवतः ॥ भयग्रहणं विस्मयत्याप्यु- पलक्षणं ॥ मुण्डो भीपयते । जटिलो भीपयते ॥ मुण्डो विन्मापयते । जटिलो विल्मापयते ॥ ऐतुभये किं । कुक्षिकयेनं भावयति । पण विन्नाययति ॥ गृधिवच्योः प्रलम्भने ॥६॥ अकार्बभिप्रायार्थमिदं ॥ गूधु । वनु । इत्यता-यां पयन्ता-यानात्मनेपदं न्यान्निया फलाल्याने ॥ मापावकं गार्थयते ॥ पापावकं वजयते ॥ प्रसन्नन कि । वानं गर्धयति । अभिकाजामन्योत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वक्षयति । परिणरतीत्यर्थः ॥ । ।

·अष्टकं पाणिनीयं लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ॥७॥ अकभिप्रायार्थमिदं ॥ लीट् । ली । इत्यताभ्यां एयन्ताभ्यामात्मनेपदं स्यात् पूतने न्यभावने चार्थे । चप्राब्दात् प्रलम्भने च ॥ जटामिलापयते । पूजाम- धिगश्तीत्यर्थः ॥ प्रयेनो वर्तिकामुलापयते । न्यम्भावयतीत्यर्थः ॥ बालमुला- पयते । वच्चयतीत्यर्थः ॥ संमाननेत्यादि किं । बालमुल्लापयति ॥ मिथ्योपपदात् कृत्रो भ्यासे ॥७१॥ अकभिप्रायार्थमिदं ॥ डुकृञ् । इत्येतस्मान्एयन्तान्मिथ्या । इत्येतदुपपदादात्मनेपदं स्यात् पोनःपुन्ये ऽर्थे ॥ पदं मिय्या कार्यते । स्वरादि दुष्टममकृदुशारयती- त्यर्थः ॥ मिव्योपपदादिति किं । परं गुटु कारयति ॥ कृजः किं । पद मिय्या वाचयति ॥ अभ्यागे किं । सकृत् पदं मिथ्या कारयति ॥ स्वरितञितः कभिप्राये क्रियाफले ॥७२॥ पोरिति निवृतं । शंपात कर्तरीति परम्मैपदे प्रापे । स्वरिततो ये धातवो जितमा ये तेभ्य यात्मनेपदं त्यात कर्तृगामिनि प्रधाने प्रियापन्न गति ॥ यजमानो याते । देवदनः पचते ॥ जितः । गुनुते । पुरुते ॥ स्वादि प्रियाफलमिद यात्मभिप्रेति ॥ पात्रंभिप्राये किं । यन्ति यातकाः । पच- । पुर्वन्ति कर्मकरः । यापि दक्षिगा वेतनं च कर्तुः फल- निशान्ति तथापि न तत् प्रधानं पालं तदर्श फ्रियारम्भाभावात् ॥ अपाबदः ॥७३॥ बद । त्यतग्गादपपूर्वादालनपद म्गात यागामिनि क्रियाफल ॥ अपरदते धनकाना न्यायं ॥ कर्मभिप्राये किं । अपनदति ॥ पिचश्च ॥७॥ मिनादानपद ग्गा, कगागिनि निगालग ॥ पारगा । पानी ॥ परगामिनि क्रियाको पात मार्गीति पोपटं । पारयति पार, पराग समुदाड़भ्यो यमो ज्यन्ये ॥७॥ । र । पा। गंगin ग । संगरामायापटं गा गागिति irani । मानिm. iiil भनि . दीदीन गंगी । भार- न्ति पाचयाः - - ·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ८०॥ ३७ मुद्यते ॥ वस्त्रमायछते ॥ अग्रन्थे किं । उद्यति वेदं । ज्ञातुमुद्यमं क- रोतीत्यर्थः ॥ अनुपसर्गाज्ञः ॥७६॥ ज्ञा । इत्येतस्मादनुपसर्गादात्मनेपदं स्यात् कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ गां जा- नीते ॥ अनुपसर्गात् किं । स्वर्ग लोकं न प्रजानाति मूढः ॥ विभाषोपपदेन प्रतीयमाने ॥७७॥ स्त्ररितजित इत्यादिपञ्चभिः सूत्रैर्यदात्मनेपदं विहितं तत् समीपोच्चारितेन पदेन क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे द्योतिते वा स्यात् ॥ स्वं यनं यजति । यतते वा ॥ स्वं करं करोति । कुरुते वा ॥ स्वं पुत्रमपवति । अपवदते वा ॥ स्त्रं यज्ञं कारयति । कारयते वा ॥ स्वं वीहिं संयति । संयछते वा ॥ स्वां गां जानाति । जानीते वा ॥ शेषात् कर्तरि परस्मैपदं ॥७॥ पूर्वप्रकरणेनात्मनेपदनियमः कृतः । न परस्मैपदनियमस्तत् सर्वतः प्रापोति तनियमार्थमिदं ॥ प्रात्मनेपनिमितरहितेभ्यो धातुभ्य एव कर्तरि परस्मैपदं स्यात् । नान्येभ्यो धातुभ्यः ॥ भवति । एति ॥ कर्तरि किं । पच्यत प्रो- दनः स्वयमेव ॥ कर्तरि कर्मव्यतिहार इत्यतः कर्तृग्रहणमनुवर्तते । तेन कर्तव यः कर्ता तत्र परस्मैपदं भवति न तु कर्मकर्तरि ॥ अनुपराभ्यां कृञः ॥७॥ कर्तृगामिनि क्रियाफले गन्धनादिषु च परस्मैपदार्थमिदं ॥ अनु । परा । इत्ये- बंपूर्वात् । डुकृञ् । इत्येतस्मात् परस्मैपदं स्यात् ॥ अनुकरोति । पराकरोति ।। कर्तरीत्येव । भावकर्मणोर्मा भूत् ॥ द्वितीयकर्तृग्रहणानुवृत्तेर्नेह । अनुक्रियते स्वयमेव ॥ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ॥८०॥ क्षिप प्रेरणे त्वरितेत् । ततः कभिप्राये परस्मैपदार्थमिदं ॥ अभि । प्रति । अति । इत्येवंपूर्वात् क्षिपः परमपदं स्यात् ॥ अभिक्षिपति ॥ प्रतिक्षिपति ॥ प्रतिक्षिपति ॥ अभिप्रत्यतिभ्यः किं । प्राक्षिपते ॥ द्वितीयमपि कर्तृग्रहपामनु- वर्तते । तेनेह न अभिक्षिप्यते स्वयमेव ॥ ।

·अष्टकं पाणिनीयं रमः ॥८॥ - प्रादहः ॥८१॥ वह प्रापपो स्वरितेत् । तत्र कर्तृगामिनि क्रियाफले परस्मैपदार्थमिदं ॥ प्रपू- वादहतेः परस्मैपदं स्यात् ॥ प्रवति । प्रवहतः । प्रवहन्ति ॥ प्रात् किं । यावहते ॥ परेम॒षः ॥२॥ मृप तितिक्षायां त्वरितेत् । ततः परस्मैपदार्थमिदं ॥ परिपूर्वान्मृष्यतः परस्मैपदं स्यात् ॥ परिमृष्यति ॥ परेः किं । ग्रामृप्यते ॥ वहतिमपि कचिनानुक- यन्ति । परिवहति ॥ व्यापरिभ्यो रमु । अनुदानेत् । तत यात्मनेपदमेव प्राणू परस्मैपदार्यमिदं ॥ वि । श्राऊ । परि । इत्येवंपूर्वाद्रमतेः परस्मैपदं स्यात् ॥ विमति ॥ प्रारमति ॥ परिरम- ति ॥ व्यापरिभ्यः किं । अभिरमते ॥ उपाच ॥८४॥ उपपूर्वादनु । इत्येतस्मात् परस्मैपदं स्यात् ॥ देवदागुपरगति । उपरमयती- गर्गः । अन्तर्भावितपयों न रमिः ॥ योगविभाग उतरार्थः । अत्र उपा- दित्यग्यय गंवन्धो यया ग्यात् ॥ विभापाकर्मकात् ॥८॥ पूणा निता पाने विकल्पो ऽ । उपपूर्वादन । रन्येतनाट्यार्गफादामनेपदं रगा ॥ सामागुपरगति । उपरमो या । गिति गर्गः बुधयुधनशननेअनुभ्यो ः ॥८६॥ पिन ने प. पायो प्राव पगागिट : अप । गुस् । In I ra । पु। 5 । गु । गगो पनांगः पर. profit ri : init कानि । म दु rmirar wrin Entri | famir: " m. Hamritin-

·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १२ ॥
३१
-
-
दित्येवात्मनेपदे सिद्धे ऽचितवत्कर्तृकार्थमत्र सूत्रे ग्रहणं ॥ चलनार्थानां निगर-
णचलनार्थेभ्य इत्येव सिद्धे ऽचलने ऽर्थे ऽप्यात्मनेपदार्थमिह ग्रहणं ॥
निगरणचलनार्थेभ्यश्च ॥७॥
णिचश्चेत्यस्यापवादः ॥ भक्षणार्थेभ्यः कम्पनार्थेभ्यश्च एयन्तेभ्यो धातुभ्यः परस्मैपदं
स्यात् ॥ प्राशयति । भोजयति ॥ चलयति । कम्पयति ॥
अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात् ॥८॥
णिचश्येत्यस्यापवादः ॥ अणौ यो धातुरकर्मकश्चित्तवत्कर्तृकश्च तस्मान्ण्यन्तात्
परस्मैपदं स्यात् ॥ श्रासयति देवदत्तं । शाक्यति देवदतं ॥ अणाविति किं ।
ग्रारोहयमाणं प्रेरयति । प्रारोहयते ॥ अकर्मकात् किं । कटं कुर्वाणं प्रेर-
यति । कारयते ॥ चितवत्कर्तृकात् किं । शुष्यन्ति वीयः । शोषयति वी-
होनातपः ॥
न पादम्याङ्माङ्यसपरिमुहरुचिनृतिवदवसः ॥६॥
पा । दमि । प्रायम । प्रायस । परिमुह । रुचि । नृति । वद । वस । इत्ये-
तेभ्यो एयन्तेभ्यः परस्मैपदं न स्यात् ॥ पा । पाययते ॥ दम । दमयते ॥
प्राङ्पूर्वो यम । अायामयते । यमो ऽपरिवेषण इति मित्संज्ञानिषेधः ॥ श्राङ्पूर्वी
यतु । अायामयते ॥ परिपूर्वो मुह । परिमोहयते ॥ रुच । रोचयते ॥
नृती । नर्तयते ॥ वद । वादयते ॥ वस । वासयते ॥ अत्र पिवतिर्निगर-
णार्थः । नृतिश्चलनार्थो ऽपि । अन्ये चितवत्कर्तृका अकर्मकाः । तत्र पूर्वसू-
त्रद्वयप्रापस्य परस्मैपदस्य निषेधो न तु शेषादित्यस्य ॥
वा क्यषः ॥१०॥
क्यष्प्रत्ययान्ताद्धातोः परस्मैपदं वा स्यात् ॥ लोहितायति । लोहितायते ॥
घुझ्यो लुङि ॥११॥
अनुदानेवानित्यं प्रापे ऽयं विकल्पः ॥ वहुवचनादायर्यलाभः ॥ युत दीप्ती ।
इत्यारभ्य कृपू । इत्यन्तेभ्यो धातुभ्यो लुऊः परस्मैपदं वा स्यात् ॥ अमृतत् ।
अयोतिट । अलुठत् । अलोठिष्ट ॥ लुडीति किं । योतते ॥
वृश्यः स्यसनोः ॥१२॥

·છે૦ अष्टकं पाणिनीयं - - - वृतु । वृधु । धु । स्यन्दू । कृपू । इत्येतेभ्यः स्यसनोविषये परस्मैपदं वा स्यात् ॥ वतु । वर्त्यति । अवय॑त् । वर्तिध्यते । अवर्तिष्यत ॥ विवृत्सति । विवर्तिषते ॥ लुटि ॥१३॥ लुटि स्यसनोश्च विषये कृपू । इत्येतस्मात् परस्मैपदं वा स्यात् ॥ कल्पा । कल पारौ । कल् पारः । कल् पासि । कल्पितासे ॥ कल्पस्यति । कल्पि- ध्यते । अकल्पस्यात् । अकल्पिष्यत ॥ चिक्लप्सति । चिकल्पिपते । च कृपः - 1 - ॥ इति सूत्रपाठे प्रयमाध्यायस्य तृतीयः पादः । गुरु । इत्यनेन या कडारादेका संज्ञा ॥१ इत काराः कर्मधारय इति सूत्रात् प्राण्या या रांगा रोयान्येकच शेया। का पुनरनी । या पानवकाशा च ॥ अतततत् । ग्ररक्षत् ॥ अब ग्वं लघु । इत्यनेन लघुगंगा प्राप्पा तां बाधित्वा परस्यात् संयोगे गुरु । गुरुगाच भवति । तेन रान्चलघुनीत्यादिना सन्वतावो न ॥ विप्रतिपेये परं कार्य ॥३॥ गपत्रलयोर्विरोध पर कार्य म्याग ॥ गुपि चेत्यन्यावयाः । वृक्षायां । यर- बचने गागोदियायाधमाः । वृक्षषु ॥ रोयं प्रापोति वृतयः । पांगावं भात जिति॥ यू ख्यायी नदी ॥३॥ ।।। संगाली निगमोनिट्री नदीगो ग्यः पुगारी । नारी emant: । गया . किं । मात्र : माला किं । । पण • Inां किं । माण nि । म ·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ११ ॥ છે. नेयुङ्वडुस्थानावस्त्री ॥४॥ इयवोः स्थितियोस्तो । ई ऊ । इत्येतो नदीसंज्ञो न स्तः । स्त्रीशब्द वर्जयित्वा ॥ है श्रीः । हे भ्रूः ॥ अस्त्रीति किं । हे नि ॥ वामि ॥५॥ - इयवओः स्थितियोस्तौ । ई । ऊ । इत्येतौ वा श्रामि नदीसंन्नौ न त्तः ॥ श्रियां । श्रीणां ॥ ध्रुवां । भ्रूणां ॥ अस्त्रीत्येव । स्त्रीणां ॥ डिति स्वश्च ॥६॥ इयवस्थानी स्त्रीशब्दमिनो नित्यस्त्रीलिङ्गो। ई । ऊ । इत्येतो इस्त्री च । इ । उ । इत्येतो स्त्रियां जिति परे वा नंदीसंज्ञौ स्तः ॥ कृत्यै । कृतये ॥ धेन्वे । धेनवे ॥ श्रियै । श्रिये ॥ ध्रुवे । ध्रुवे ॥ अन्त्रीत्येव । स्त्रिये ॥ त्रियां किं । अानवे ॥ शेषो घ्यसखि ॥७॥ इउ । इत्येतो हवौ धितंतौ स्तः । सखिशब्द वर्तवित्वा ॥ सानये । कृतये ॥ वायवे । धेनवे ॥ असखीति किं । नव्या ॥ पतिः समास एव ॥८॥ नियमार्थमिदं ॥ पतिशब्दः समान एव घिसंशः त्यात् ॥ भूपतिना । भूपतये ॥ समास इति किं । पत्या पत्ये ॥ एवकारो विपरीतनियमवारणार्यः । दमुष्टिना ॥ षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा ॥१॥ पाठ्यन्तेन युक्ताः पतिशब्दो वेदे धिनंज्ञो वा स्यात् ॥ कुलतानां पतये नमः ॥ पाठीति किं । मया पत्या जरदष्टिया नः ॥ स्वं लघु ॥१०॥ प्रस्वाक्षरं लघुसंशं स्यात् ॥ भितु । भेना ॥ संबोगे गुरु ॥११॥ गंयोगे परे जन्मतरं गुरुसंगं स्यात् ॥ देवदात्र । शिक्षा ॥ 6 ·શેર अष्टकं पाणिनीयं . । दीर्घ च ॥१२॥ दीर्घमक्षरं गरुसंनं त्यात् ॥ इहांचक्रे । उहांचक्रे ॥ यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये झं ॥१३॥ यस्मात् प्रत्ययो विधीयते तदादि शब्दचित्रपं तस्मिन् प्रत्यये परे जसंनं स्यात् ॥ कर्ता । करिष्यति ॥ यस्मादिति संजिनिर्देशार्थ । तदादीति संब- न्धात् ॥ प्रत्ययग्रहणां किं । न्यविशत ॥ नेविश इत्युपसर्गाद्विधिरस्ति । तदा- देरङ्गसंज्ञा स्यात् ॥ विधिरिति किं । वी इयती ॥ तदादीति स्यादिनुमणे । करिष्यावः । कुपडानि ॥ प्रत्यये किं । स्यर्थे ॥ सुप्तिकुतं पदं ॥१४॥ सुबन्तं तिङन्तं च प्राब्दस्वरूपं पदतनं स्यात् ॥ ब्रासपाः ॥ पचन्ति ॥ नः क्ये ॥१५॥ नियमार्यमिदं ॥ क्यच् । क्यम् । क्या । इत्येतेषु नान्तगेव पदसंज्ञ स्यात् ॥ क्यच । राजीयति ॥ क्या । वर्मायते ॥ क्या । राजायते ॥ न इति किं । सुच्यति । वाच्यति ॥ सिति च ॥१६॥ गचि भनित्यग्गापनादः ॥ गिति प्रत्यये पूर्व पदगंज ग्या] ॥ भवदीगः । कायुः ॥ स्वादिष्वसर्वनामस्थाने ॥१७॥ पागणावपि वादिषु गर्जनागागाननिपु पूर्व पदगा ग्यात् ॥ गया। राति: । का। गारः ॥ अगगागागाने किं । समानी । मानः । यचि भं ॥१८॥ गरिमादि नादि गामा पोत पूर्व गा] मा. पाल तसा मव ॥१॥ - ·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥२७॥ ४३ - तान्तसान्तौ मत्वर्थे प्रत्यये परे भसंनौ भवतः ॥ उदश्वित्वान् घोषः । विद्युत्वान् मेघः ॥ यशस्वी । पयस्वी ॥ तसो किं । ततवान् ॥ अयस्मयादीनि छन्दसि ॥२०॥ अयस्मय । इत्यादीनि प्राब्दस्वरूपाणि वेदे भतंज्ञानि त्युः ॥ अयस्मयं चर्म ॥ बहुषु बहुवचनं ॥२१॥ याप्रातिपदिकात् स्वादयः । लस्य तिवादयः सामान्येन विहिताः । तत्र बहुव्वर्येषु वाच्येषु बहुवचनमेव भवति ॥ ब्राह्मणाः । पचन्ति ॥ डोकयोर्धिवचनकवचने ॥२२॥ द्विवैकत्वयोर्दिवचनैकवचने क्रमेण भवतः ॥ ब्राह्मणौ। पचतः ॥ ब्राह्मपाः । पचति ॥ कारके ॥२३॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत' ऊर्थ यदनुक्रमिष्यामः कारक इत्येवं तद्वेदितव्यं ॥ ग्रा- मादायाति । इत्यादि । ध्रुवमपाये उपादानं ॥२४॥ विश्लेषे ऽवधिभूतं कारकसंज्ञं तदपादानसंज्ञं स्यात् ॥ ग्रामादायाति । पर्वतात् पतितः ॥ भीत्रार्थानां भवतुः ॥२५॥ भयार्थानां त्राणार्थानां च धातूनां प्रयोगे भयहेतुः कारकमपादानं स्यात् ॥ चोरादविभेति ॥ चोरान्तायते ॥ भयहेतुः किं १ अरण्ये विभति ॥ पराजेरसोडः ॥२६॥ पापूर्वस्य जयतेः प्रयागे उसको यो ऽर्थत्तत् कारकमपादानं त्यात् ॥ अध्यय- मात् पराजयते ॥ अनोठः किं । शत्रून् पराजयते वारणार्थानामीप्सितः ॥२७॥ वारणार्यानां धातूनां प्रयोग इटो यो ऽस्तित् कारकमपादानं त्यात् ॥ यवे भ्यो गां वारयति ॥ इप्सितः किं । यत्रेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे ॥

·अष्टकं पाणिनीयं
॥
अन्ती येनादर्शनमिछति ॥२८
व्यवधाने सति स्वात्मकर्मकदर्शनाभावं यत् कर्तृकमिछति तत् कारकमपादानं
स्यात् ॥ उपाध्यायादन्तर्धन्ने । मातुर्निलीयते ॥ अन्तर्धा किं । रोग न दि-
दृक्षते ॥ इतिग्रहणं किं । अदर्शनेछायां सत्यपि द ने यथा स्यात् ॥
श्राव्यातोपयोगे ॥१॥
नियमपूर्वकविद्याग्रहो यो वक्ता तत् कारकमपादानं स्यात् ॥ उपाध्यायाधीते ।
उपयोगे किं । नटस्य शृणोति
जनिकर्तुः प्रकृतिः ॥३०॥
उत्पद्यमानस्य यो ऐतुन्तत् कारकमपादानं स्यात् ॥ गोमयादृश्चिको जायते ॥
भुवः प्रभवः ॥३॥
भवनं भूः । उत्पत्तिः । तत्कर्तुर्यत् प्रकाशयानं तत् कारकमपादानं स्यात् ॥
हिमवतो गड़ा प्रभवति । प्रथमत उपलभ्यत इत्यर्थः ॥
कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानं ॥३२॥
ददातिकर्मणा कारणभूतेन का यमिति तत् कारसंशा सात प्रदानरांचं
ग्यात् ॥ विप्राय गां ददाति ॥ भिक्षवे शिक्षा ददाति ॥
रुच्यानां प्रीयमाणः ॥३३॥
अन्ययार्तृको उमिलायो रुचिः । रुच्यर्गनां धातृनां प्रयोगे प्रोयगागो यो
तर काय गंप्रदान ग्यात् ॥ देवदनाय रोचो गोदयाः । देवदार
खन्य उपूपः । देवदाम्यागामिलापन्य गोदणः पता ॥ प्रीयमाणाः पिं ।
देवदतारा होगा गोदयाः परि । यत्र पयो गा मग ॥
नाघड़स्वाशपां बीपस्यमानः ॥३४॥
माघ । । । । ग प्रयोयोगिनुमितो शो गंगान
फार प्रदान गाय ॥ देवनाग प्रणात ॥ दयामायाले
निजीमानः किं ।यहां नागा ॥
धाररुत्तमाः ॥३॥

·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥४१॥ છેપ धारयतेः प्रयोगे धनस्वामी कारकं सत् संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ देवदनाय शातं धारयति ॥ उतपर्णः किं । देवदताव प्रतं धारयति ग्रामे ॥ स्पृहरीप्सितः ॥३६॥ स्पृह ईप्सायां चुरादावदन्तः । तस्य प्रयोग इष्टः कारकं संप्रदानं स्यात् ॥ पुष्पेभ्यः स्पृत्यति ॥ इप्तितः किं । पुष्पेभ्यो वने स्पृहयति ॥ क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः ॥३७॥ क्रोधो ऽमर्पः । द्रोहो ऽपकारः । इक्षिमा । असूया गुणेषु दोषाविष्करणं ॥ क्रोधाचर्यानां प्रयोगे यं प्रति कोपन्तत् कारकं संप्रदानं स्यात् ॥ द्रोहादयो ऽपि कोपप्रभवा एव गृह्यन्ते । अतो विशेषां सामान्यन यं प्रति कोप इति ॥ देवदताय क्रुध्यति ॥ देवदनाव हुयति ॥ देवदनायेति ॥ देवद- नायासूयति ॥ यं प्रति कोपः किं । भार्यामीर्ण्यति । मैनामन्यो द्राक्षीदिति क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म ॥३८॥ सोपतर्गयोः क्रुध द्रुह । इत्येतयोः प्रयोगे यं प्रति कोपत्तत् कारकं कर्मसंनं त्यात् ॥ देवदतममिक्रुध्यति ॥ देवदत्तमभिद्रुह्यति ॥ उपतृघ्योः किं । देव- दताय क्रुध्यति । यज्ञदताय हस्पति राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः ॥३१॥ राध । ईक्ष । इत्येतयोः प्रयोगे यत् संबन्धिशुभाशुभं पृठ्यते तत् कारर्क संग्रहानं त्यात् ॥ देवदनाय राध्यति ॥ देवदनायेक्षते ॥ पृष्टः सन् देवदत्तस्य शुभाशुभं पालोचयतीत्यर्थः ॥ प्रत्याभ्यां युवः पूर्वस्य कर्ता ॥४० ।। प्रति । ग्राङ् । इत्येवंपूर्वस्व शृणोतेः प्रयोग पूर्वल्य प्रवर्तनपल्यापारस्य कर्तृका- रकं नंदाननं ग्यात् ॥ विप्राय गां प्रतिशृणोति ॥ विप्राय गामागृणोति ॥ विप्रेणा महां देशोति प्रवर्तितः । प्रतिज्ञानीत इत्यर्थः अनुप्रतिगृणश्च ॥४१॥ अनु । प्रति । इत्येवंपूर्वस्य गणातः प्रयोग पूर्वस्य प्रनिश्पव्यापारण यातका- .

·છેદ્ अष्टकं पाणिनीयं ॥ - रकं संप्रदानसंज्ञं स्यात् ॥ होत्रे ऽनुगृणाति ॥ होने प्रतिगृणाति ॥ होता प्रथमं शंसति तमधुर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः ॥ साधकतमं करणं ॥४॥ क्रियासिद्धौ यत् प्रकृष्टोपकारकं तत् कारकं करपासनं स्यात् ॥ दानेणा लुनाति ॥ तमग्रहपां किं । गायां घोषः ॥ दिवः कर्म च ॥४३॥ दिवु । इत्येतस्य यत् साधकतमं कारकं तत् कर्मसंतं स्यात् । चात् कर- पासंतं ॥ अक्षान् दीव्यति । प्रर्दीव्यति ॥ परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्यां ॥४४॥ नियतकालं भृत्यास्वीकरणं परिक्रयणं । तस्मिन् साधकतमं कारकं संप्रदा- नसंजं वा स्यात् । पक्षे करणासंज्ञा ॥ प्राताय परिक्रीतः । शतेन परिक्रोतः आधारो अधिकरणं ॥४॥ क्रियांधारभूतयोः कर्तृकर्मणोर्य साधारस्तत् कारकमधिकरणासंतं स्यात् ॥ कर यास्ते विप्रः । करे शेते विप्रः । स्याल्यां तण्डुलं पचति । मोक्ष इछास्ति । तिलेषु तैलं ॥ अधिशीस्थासां कर्म ॥४६॥ प्रशीङ । स्या । सात् । इत्येतेपामधिपूर्वाणामाधारः कारकं कर्मसंनं स्यात् ॥ ग्राममधिोते ॥ ग्राममधितिष्ठति ॥ ग्राममध्यास्ते ॥ अभिनिविशश्च ॥४७॥ अभिनि । इत्येतत्समुदायपूर्वस्य विश । इत्येतत्याधारः कारकं कर्मसंतं स्यात् ।। ग्राममभिनिविप्राते ॥ परिक्रयपो संप्रदानगन्यतरस्यामित्यतो मएकमुत्यान्यतर- त्यांनएगानुवृतेः काचिन । पाप ऽभिनिवेशः ॥ उपान्वध्यावसः ॥४८॥ उप । यनु । अधि । प्राङ्ग । इत्येवंपूर्वरय वसतेराधारः कर्मसंशः स्यात् ॥ ग्राममुपवति ॥ ग्राममनुवति ॥ ग्राममधिवराति ॥ ग्राममावराति ॥ - 1 ·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ५२ ।। છે ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म ॥४॥ कर्तुः क्रियया व्याप्तुमिष्टतमं यत् कारकं तत् कर्मसंनं स्यात् ॥ श्रोदनं पचति देवदतः । कटं करोति । ग्रामं गछति ॥ कर्तुः किं । माषेष्वश्वं बधाति । कर्मण ईप्सिता माषा न कर्तुः ॥ इप्सिततमं किं । पयसौदनं भुजतो तमग्रहणं किं । अग्नेर्माणाव वारयति । अत्रानवकाशत्वान्माणवकस्यापि वारणार्थानामित्यपादानत्वं स्यात् ॥ कर्मेत्यनुवर्तमाने पुनः कर्मग्रहणमाधार- निवृत्यर्थ । प्राधारानुवृत्तौ गेहं प्रविशतीत्यत्रैव स्यात् । न तु । प्रोदनं पचतीत्यत्र ॥ तथायुक्तं चानीप्सितं ॥५०॥ ईप्सिततमवत् क्रियया युक्तमनीप्सितमपि कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ विषं भक्ष- यति । चोरान् पश्यति । ग्रामं गछन् वृक्षमूलमुपसर्पति ॥ अकथितं च ॥५१॥ अपादानादिविशेषकथाभिरविवक्षितं कारकं कर्मतंतं त्यात् ॥ गां दोन्धि पयः । पौरवं गां याचते । अवरुणद्धि गां व्रतं । माणवकं पन्थानं पृछति । पौरवं गां भिक्षते । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्म ब्रूते । मा- पावकं धर्ममनुशास्ति ॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता स पी ॥५२॥ एपामएयन्ते यः कः स एयन्ते कर्मतंतः स्यात् ॥ गत्यर्य । गति ग्रामं देवदतः । गमयति ग्रामं देवदतं ॥ बुद्ध्यर्य । बुध्यत धर्म देवदतः । बोधयति धर्मे देवत्तं ॥ भक्षणार्य । भला मोदनं माणवकः । भोजयत्योदनं मापावकं ॥ शब्दकर्म । अधोते वेदं मापावकः । अध्यापयति वेदं मापावकं ॥ अकर्मक । ते कृप्पाः । शाययति कृष्ण गोपी ॥ एपामिति किं । पचत्योदनं देवदतः । पाचयत्योदनं देवदत्तन यज्ञदनः ॥ अपयन्त इति किं । गमयति देवदनं यादतः । तमपरः प्रेत्यति । गमवति देवदतं यज्ञदनेन মিমিন্ন ·છે अष्टकं पाणिनीयं ; । - हक्रोरन्यतरस्यां ॥५३॥ हृञ् । डुकृञ् । इत्येतयोरण्यन्ते यः कती स णो वा कर्मसंज्ञः स्यात् ॥ हरति भारं देवदन्नः । हारयति भारं देवदतं देवदतेन वा ॥ करोति करं. देवदतः । कारयति कटं देवदनं देवदतेन वा ॥ स्वतन्त्रः कर्ता ॥५४॥ क्रियासिद्धौ स्वातन्त्र्येण विवक्षितो यस्तत् कारकं कर्तृसंत्तं स्यात् ॥ देवदत्तः पचति । स्थाली पचति । देवदनेन पच्यते तण्डुलः तत्प्रयोजको हेतुश्च ॥५५॥ कर्तुः प्रेरको हेतुसंज्ञः स्यात् कर्तृसंज्ञश्च ॥ करोति देवदनः । कुर्वन्तं प्रेरयति । कारयति देवदत्तं यज्ञदतः प्राग्रीश्वरान्निपाताः ॥५६॥ अधिरीश्वर इति वक्ष्यति । ततः प्राक् प्रानिपाता इत्यधिकारो वदितव्यः ॥ च । वा । ह ॥ प्राश्नहणं निपातादिसंज्ञासमावेशार्थ ॥ रेफोचारणमीवरे तोसुन्कसुनावित्यवधिर्मा विज्ञायोति ॥ चायो ऽसत्वे ॥५॥ अद्रव्यार्थानादयो निपातसंज्ञाः स्युः ॥ च । वा । ह ॥ निपातत्वाद्व्ययत्वं । अव्ययत्वाद्विभतिालुक् ॥ असवे किं । पशुः पुरुषः ॥ प्रायः ॥१८॥ ग्रव्यायकाः प्रादयो निपातसंज्ञाः स्युः ॥ प्र । परा ॥ असद्ध इत्येव । परा" मेगाः ॥ उपसर्गाः क्रियायोगे ॥६॥ प्रादयः प्रियायोग उपरांशाः म्युः ॥ प्रपायति । परिपायति ॥ प्रियायोगे किं । प्रगतो नायको स्मादेशात् प्रनाययाः ॥ गतिश्च ॥६॥ प्रादयः प्राट्रिगताः मत उपनगंजमा गतिमंतकाश म्युः ॥ प्राय । प्रतं " ·-- अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥६७ ।। - 1 योगविभाग उत्तरार्थः । उत्तरत्र गतिसंजैव यथा स्यात् । उपसर्गसंन्ना मा भूत् । चकारस्तूपसर्गसंज्ञासमावेशार्थः । प्रतिप्रणीतं ॥ ऊर्यादिच्चिडाचश्च ॥६१॥ ऊर्यादयः प्रब्दाश्चिप्रत्ययान्ता अच्यत्ययान्ताना क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः ॥ जरीकृत्य ॥ चि । शुक्लीकृत्य शुकीकृत्य ॥ डाच । पटपटाकृत्य ॥ अनुकरणं चानितिपरं ॥६॥ इतिशब्दपरकं यन भवति तदनुकरणं गतिसंन्तं स्यात् ॥ स्वात्कृत्य ॥ अनि- तिपरं किं । खादिति कृत्वा निरष्ठीवत् ॥ अादरानादयोः सदसती ॥६३ ॥ सत् । असत् । इत्येतो गतिसंज्ञौ स्तः क्रमेणादरानादरयोर्थयोः ॥ सत्कृत्य ॥ असत्कृत्य ॥ प्रादरेत्यादि किं । सत् कृत्वा कापडं गतः ॥ भूषणे लं ॥४॥ भूषणे यो ऽलंशब्दः स गतिसंन्नः स्यात् ॥ अलंकृत्य ॥ भूपणे किं । अलं कृत्वीदनं गतः ॥ अन्तरपरिग्रहे ॥६५॥ अन्तर् । इत्ययं शब्दो ऽपरिग्रहे ऽर्थे गतिसंज्ञः स्यात् ॥ अन्तहत्य ॥ अप- रिग्रहे किं । अन्तर्हत्वा गतः । हतं परिगृह्य गत इत्यर्थः कोमनसी श्रद्धाप्रतीपाते ॥६६॥ कर्ण । मनत् । इत्येतो गतितंजौ त्तः श्रद्धाप्रतिघाते ऽर्थे ॥ कणेहत्य । मनोहत्य पयः पिवति ॥ कर्णप्राब्दः सपनोप्रतिपको निपाता ऽभिलोपातिशये वर्तते । मनःपन्दो ऽप्यत्रैव ॥ अडाप्रतीघात किं । कां हत्वा गतः ॥ पुरो ऽव्ययं ॥ ६७॥ पुरत् । इत्येतदव्ययं गतिनंनं स्यात् ॥ पुरस्कृत्य ॥ अव्ययं किं । पुरः कृत्वा काएरं गतः ॥

·५० अष्टकं पाणिनीयं - । अन्ना अस्तं च ॥६८॥ अस्तं । इत्येतन्मान्तमव्ययं गतिसंज्ञं स्यात् ॥ अस्तंगत्य ॥ अझ गत्यर्थवदेषु ॥६॥ ग्रह । इत्येतद्व्ययं गतिसंगै स्याद्रत्यर्थधातुयोगे वधातुयोगे सति ॥ अझ- । अभिमुखं गत्वेत्यर्थः ॥ अद्य । अभिमुखमुवेत्यर्थः ॥ श्रव्ययं किं । जलमई गइति ॥ दो अनुपदेशे ॥७॥ ग्रहम् । इत्येतस्य गतिसंज्ञा स्यात् परं प्रत्यनुपदेशे ॥ अदःकृत्य ॥ अनुपदेशे किं । ग्रहः कृत्वा काएउं गतः । परं प्रत्युपशो ऽयं ॥ तिरो उन्ती ॥७१॥ विरम् । इत्ययं शब्दो व्यवधाने उर्थ गतिमंशः स्यात् ॥ तिरोभूय ॥ किं । तिरो भूत्वा तिष्ठति ॥ विभाषा कृञि ॥७२॥ प्राविभाषेयं ॥ तिरस । इत्येतत् कृज्योग वा गतिसंशं स्यात् तिरस्कृत्य । तिरः कृत्वा ॥ अन्तर्धावित्येव । नह । तिरः यात्वा तिहति ॥ उपाने जन्वाजे ॥७३॥ एनी कृश्योग वा गतिगंजी मतः ॥ उपानेकृत्य । उपाने यात्वा ॥ धन्यारे- पृत्य । अन्यात यावा ॥ दुर्घलन्य बलमाधायवर्गः ॥ सानान्प्रभृतीनि च ॥७४॥ गासाग, । रोयगादीगि पत्रपाणि फुगोगे या गतिगंगानि गुः । गाक्षायल्य । गान पाया लकल्य । गगां पन्ना ॥ गात निगमनात् ग्रनत्याधान असिमनसी ॥७॥ गि ! नि । रोगी फलोग या गाण न. : SANTTYणार । ॥ तिरम्पत्य का - ·अध्यायः ॥ १ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ८२॥ ૫૧ न ॥ उरसिकृत्य असि कृत्वा । स्वीकृत्येत्यर्थः ॥ मनसिकृत्य । मनसि कृत्वा । निश्चित्येत्यर्थः ॥. मध्ये पदे निवचने च ॥७६॥ एते शब्दा अनत्याधाने ऽर्थे कृज्योगे वा गतिसंज्ञाः स्युः ॥ मध्येकृत्य । मध्ये कृत्वा ॥ प्रदेकृत्य । पदे कृत्वा ॥ निवचनेकृत्य । निवचने कृत्वा । वाचं नियस्येत्यर्थः ॥ अनत्याधाने किं । हस्तिनः पदे कृत्वा शिरः ते ॥ नित्यं हस्ते पाणावुपयमने ॥७७ ॥ हस्ते । पाणौ । इत्येतौ कृञ्योगे नित्यं गतिसंज्ञौ भवतो विवाहे ॥ हस्त- कृत्य । पाणौकृत्य । दारकर्म कृत्वेत्यर्थः ॥ उपयमने किं । हस्ते कृत्वा कापणं गतः ॥ प्राधं बन्धने ॥७८॥ प्रार्धं । इत्येतदव्ययं वन्धनहेतुक अानुकूल्ये वर्तमानं कृञ्योगे नित्यं गतिसंनं स्यात् ॥ प्राधुंकृत्य । बन्धनेनानुकूल्यं कृत्वेत्यर्थः ॥ बन्धने किं । प्राधं कृत्वा गतः ॥ जीविकोपनिषदावौपम्ये ॥६॥ जीविका । उपनिषद । इत्येतो सादृश्ये वर्तमानौ कृज्योगे नित्यं गतिसंनो भवतः ॥ जीविकामिव कृत्वा जीविकाकृत्य ॥ उपनिषत्कृत्य ॥ प्रौपम्ये किं । तीविकां कृत्वा ॥ ते प्राग्धातोः ॥२०॥ गत्युपतर्गसंज्ञका धातोः प्रागव प्रयोक्तव्याः ॥ प्रभवति ॥ छन्दसि परे अपि ॥८॥ गत्युपतर्गसंज्ञका वेदे परे प्रयोक्तव्याः । अपिशब्दात् पूर्वे ऽपि ॥ हन्ति नि मुष्टिना । निहन्ति मुटिना ॥ व्यवहिताश्च ॥२॥ गत्युपतर्गनंजका वेदे व्यवहिता अपि प्रयुज्यन्ते ॥ या मन्द्ररिन्द्रतरिनिर्यादि मायाहीत्यन्वयः ॥

·૫૨ अष्टकं पाणिनीयं पर्वतेन कर्मप्रवचनीयाः ॥३॥ गत्युपसर्गसंज्ञापवादः संज्ञाधिकारो ऽयं । लः परस्मैपदमित्यतः प्राक् ॥ इत उर्व याननुक्रमिष्यामस्ते कर्मप्रवचनीयसंज्ञका वेदितव्याः ॥ अनु हरिं ॥ अनुर्लक्षणे ॥४॥ अनु । इत्येषः कर्मप्रवचनीयसंशः स्यादलतो मोत्ये ॥ शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्षत् । हतभूतसंहिताज्ञानोपलक्षितं वर्षणमित्यर्थः ॥ लक्षणेत्यंभूतेत्यादिनानोः कर्मप्रवचनीयत्वे सिद्ध पुनः संज्ञाविधानसामर्थ्यात् परामपि हेतुतृतीयां बाधि- त्वा द्वितीयैव भवति ॥ तृतीयार्थे ॥५॥ साहित्य योत्ये ऽनुशन्द, उतासंज्ञः स्यात् ॥ पर्वतमन्ववसिता सेना । सार संबडेत्यर्थः ॥ हीने ॥६॥ अपकृष्टे गोत्य ऽनुशब्द उजारांनाः स्यात् ॥ अनु हरि गुराः । एरेना इत्यर्यः ॥ उपो ऽधिके च ॥७॥ उप । रत्ययं शब्दो अधिक होने च योत्ये कर्मप्रवचनीयमंतः स्यात् ॥ उप निष्य याीपणां ॥ उप प्राकटायनं वैयाकरणाः अपपरी वर्जने ॥८॥ अप । परि । इत्येतो यानि गोये फर्गप्रवत्तनीयगंती भवतः ॥ अप त्रिा- तेगो वही देवः ॥ परि निगते यो घटी देवः ॥ वर्षाने यिं । परिपियति । शर्मप्रवननीगंजगोपगंगाध उपनात गुगोतीति पत्वं न ग्यान, याङ्क मर्यादावचने ॥१॥ गए । रोष पायो यो वर्गप्रयातीतः ग्गा ॥ धननग्रहणानिविषिति गृहमा . या पाणिपादो देयः । या माना: मर्यादावनां नि: ' पाटी mm. " 11 ·अध्यायः ॥ १॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥३५॥ ૫૩ - लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः ॥१०॥ लक्षणादिष्वर्येषु विषयभृतेषु । प्रति । परि । अनु । इत्येते कर्मप्रवचनी- यसंज्ञाः स्युः ॥ लक्षणे । वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । वृक्षं परि । वृक्षमनु ॥ इत्यंभूताख्याने । साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति । मातरं परि । मातरमनु ॥ भागे । यदत्र मां प्रति स्यात् । मां परि स्यात् । मामनु स्यात् । अनुपसर्गत्वात् पत्वं न । वीप्सायां । वृक्ष वृक्षं प्रति सिञ्चति । परि सिञ्चति । अनु सिञ्चति ॥ लक्षणादिषु किं । श्रोदनं परिषिञ्चति । अत्र परिशब्दयोगे पञ्चम्यपापरिभिरिति पञ्चमी तु न भवति । अपशब्दसा- हचर्येण वर्जनार्थस्यैव परिशब्दस्य तत्र ग्रहणात् ॥ अभिरभागे ॥११॥ भागवर्जितेषु लक्षणादिष्वभिशब्दः कर्मप्रवचनीयसंज्ञः स्यात् ॥ लक्षणे । वृक्षमभि योतते ॥ इत्यंभूताख्याने । माधुर्देवदतो मातरममि ॥ वीप्तायां । वृक्ष वृक्षममि सिञ्चति ॥ अभागे किं । यत्र ममाभिष्यात् तदीयतां । भागः स्यादित्यर्थः ॥ प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः ॥१२॥ मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः । दत्तस्य निर्यातनं प्रतिदानं । एतयोर्विपये प्रतिशब्दः कर्मप्रवचनीयसंज्ञः स्यात् ॥ प्रद्युमः कृष्णात् प्रति ॥ तिलेभ्यः प्रति यति माषान् ॥ अधिपरी अनर्थकौ ॥१३॥ अधि । परि । इत्येतो विशेषार्थत्याद्योतको कर्मप्रवचनीयसंज्ञौ भवतः कुतो ऽध्यागइति ॥ कुतः पर्वागइति ॥ गतिनंज्ञाया बाधादतिर्गताविति निघातो न॥ सुः पूजायां ॥१४॥ सु । इत्येपः कर्मप्रवचनीयतंजः स्यात् पूतावाम] ॥ सुतितं । सुन्तुतं । अनुपसर्गत्वान पात्वं ॥ पूनायां किं । सुपितं किं तबात्र ॥ अतिरतिक्रमणे च ॥५॥ ॥

·પછે अष्टकं पाणिनीयं ॥ M यविशब्दो ऽतिनमाणे यूनायां च कर्मप्रवचनीयसंशः स्यात् ॥ निष्पने ऽपि वस्तुनि क्रियाप्रवृत्तिरतिक्रमणे । प्रतिसितामेव भवता ॥ पूजायां । प्रतिस्तुतं अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगहासमुच्चयेषु ॥१६॥ अपिप्राब्दः कर्मप्रवचनीयसंज्ञः स्यादेष्वर्थेषु घोत्येषु ॥ अप्रयुज्यमानपटान्तरयार्थः पदार्यः । सर्पिषो ऽपि स्यात् । मर्पियो विन्दुरपि रयादित्यर्थः । शत्र विन्दुश्पकर्तृयोतको ऽपिशब्दः । शशायुत्कर्यप्रकाशानायात्युक्तिः संभावनं । अपि स्तुयायनानं ॥ कामचारानुशान्ववसर्गः । अपि सिम्च 1 अपि स्तुति निन्दा गही । अपि सिञ्चेत् पलाण्डु धिग्देवदत्तं ॥ समुच्चये 1 अपि स्तुहि । अपि सिच । स्तुति सेचनं च कुर्वित्यर्थः ॥ उपसर्गसंज्ञावाधात् पत्वं न " अधिरीश्वरे ॥१७॥ अधिशब्दः पर्मप्रवचनीयसंज्ञः स्यात् स्वस्वामिसंबन्ध पोत्ये ॥ कर्मप्रवचनीय- विभतिः सपूमो कदाचित् स्वामिनो भवति । कदाचित् स्वात् ॥ अधि वहादते पक्षालाः । यधि पञ्चालेषु बहादतः ॥ विभाषा कृञि ॥१॥ याज । इत्येतस्य गोगे ऽधिशब्दः कर्मप्रवचनीयसंतो वा म्यात् ॥ पदन मामधि पारिष्यति । गतिमंशावाधात् तिडि चोदात्रवतीति निघालो न भवति । लः परस्मैपदं ॥१॥ निकारग य धादेशागा परमपदगंशाः स्युः ॥ तिपू । सन् । तिपू । ता । कि । निए । पग ।। मिए । या । मग । त्यते । यानत्यपेषु यत्प्रत्ययेषु । प्रा] । घा इत्येगी । भाति । पचन् । निधान, तझनावात्मनेपदं ॥१०० ॥ पांगावादः समागमः प्रागन्यानो पालनपदगाः स्युः ' ra I MT | Urmi । धुन् । र । यदि . गदिश । गत । Tag जाण । कानन । गा । र । प्रशीद निशाना तिवाणि त्रीणि प्रयममध्यमांत्तमाः ॥१०॥ .. - ·अध्यायः ॥१॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १०६ ॥ ૫૫ - तिसंबन्धिनः परस्मैपदेष्वात्मनेपदेषु च त्रयस्त्रिकाः क्रमात् प्रथममध्यमोन्नमसंज्ञाः स्युः ॥ तिम् । तत् । कि । इति प्रथमः । सिपा । यत् । य । इति मध्यमः' || मिप् । वस् । मस् ॥ इत्युत्तमः ॥ एवमात्मनेपदंष्वपि ॥ तान्येकवचन द्विवचनबलवचनान्येकशः ॥ १०२ ।। लब्धप्रयमादिसतानि तिनीणि त्रीणि प्रत्येक क्रमौकवचनद्विवचनबहुवचन- संज्ञानि त्युः ॥ तिपू । इत्येकवचनं ॥ तत् । इति द्विवचनं ॥ कि । इति बहुवचनं ॥ इत्यमग्रे ऽपि ॥ सुपः ॥ १०३॥ सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनानि प्रत्येकमेकवचन द्विवचनबहुवचनसंज्ञानि स्युः ॥ तु । इत्येकवचनं ॥ ौ । इति द्विवचनं ॥ जस् । इति बहुवचनं ॥ एवमग्रे ऽपि ॥ विभक्तिश्च ॥१०॥ सुपिी विभतिसंतो भवतः ॥ अष्टाभिः ॥ पचतः ॥ युष्मन्युपपदे. समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ॥१०५॥ सामान्यविक्तितिबादीनां पुरुपनियमो ऽयं ॥ लकारवाच्यकारकवाचिनि युप्पदि प्रयुज्यमानं प्रयुद्यमान च मामः पुरुषः सातः ॥ त्वं पचनि । युवां पचयः । यूयं पचय ॥ अप्रयुध्यमाने ऽपि । पचति । पचयः । पचय ॥ अत्र लका- स्वाच्यः कर्ता तद्वाची युप्पच्छब्दः ॥ प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरत्तम एकवच्च ॥१०६॥ पूर्वोतरगृनयारपवादः पदिलाने गन्यमाने नकारवाशात्यावाचिन्यत्मदि गति गन्यथानुरुपपदं गग मासातनिगमः न्यात तयाल युवति गति गगनोसनः स्यात् स चंकार्यग नांधकः ॥ मागोतमयोध्ययन प्रगाना- पनि म ॥ इति मन्ग प्रोदनं मायने भु: गो :तिनिगिः । रनि । गंग गोदनं भोत रलाः । सप्योदने परिजागा मामाचीवां-- गाय गोदन गोरगे । इगि गा गयो पानी या - ॥ - -nountain ·પદ્ધ अष्टकं पाणिनीयं अप्रयुज्यमाने इत्यर्थः ॥ एत मन्य प्रोदनं भोत्यष्ट्ये । इति यूयं मन्यः वयमोदनं भोक्ष्यामह इत्यर्थः ॥ उदाहरणेषु पुरुषव्यत्ययेन परिहासो व्यज्यते ॥ प्रहासे किं । यया- र्थकथने मा भूत् । एहि मन्यस श्रोदनं भोक्ष्ये भुक्तः सो ऽतिथिभिः ॥ मन्यति प्रयना निर्देशादिह न । एहि मनुषे रथेन यास्यामि ॥ युष्मयुपपद इत्यागनु- वृत्तेर्नेह । एतु भवान् मन्यत प्रोदनं भोक्ष्ये ॥ अस्मयुत्तमः ॥ १०७॥ मध्यमपुरुपनियमो ऽयं ॥ लकारवाच्यकारकवाचिन्यस्मयुपपदे प्रयुज्यमाने ऽप्रयुज्यमान चोनमः r: स्यात् ॥ अहं पचामि । श्रावां पचावः । वयं पचामः ॥ अपि । पचामि । पचावः । पचामः ॥ शेष प्रथमः ॥१०८॥ मध्यमोन्नमयोरविषयः प्रोपस्तत्र प्रथमः स्यात् ॥ स पचति । तो पचतः । ते पचन्ति । पचति । पचतः । पचन्ति ॥ संहिता ॥१०॥ वर्णानामतिशयितः संनिधिः संहितासंतः स्यात ॥ दध्यत्र ॥ विरामो ऽवसानं ॥११०॥ सपनामावो घसानरांतः स्यात् ॥ रामः ॥ परः संनिकर्षः ॥ इति सूत्रपाले प्रगनाध्यायग्य चतुर्गः पादो ऽध्यायमा गगापः ॥ + ·200 ॥ अथ द्वितीयो ऽध्यायः ॥ समर्थः पदविधिः ॥१॥ पदसंवन्धी यो विधिः स समर्थपदाधितो वेदितव्यः ॥ विप्रोप्यविशेषणभावा- वगायुपस्थितिजनकत्वप एकार्थीभावः सामर्थ्य गृह्यते । न तु परम्पराका- झापा व्यपेक्षा ॥ कहप्रितः । शकुलाखएउः ॥ समर्थग्रहणं किं । पश्य देवदन कष्टं श्रितो विष्णुमित्रो गुरुकुलं ॥ पदग्रहणं किं । तिष्ठतु ध्य- प्राान त्वं प्राकेन । अत्र वर्णविधौ परिभाषोपस्थितो धण न स्यात् ॥ सुबामन्त्रिते पराङ्गवत् स्वरे ॥२॥ सुबन्तमामन्तिते परे परावड्वति स्वरे कर्तव्ये ॥ मद्राणां राजन् । परशुना वृश्चन् । अामन्तितस्य विधीयमानमाबुदानत्वं सतुष्कत्य भवति ॥ सुविति किं । पौड्ये पोड्यमान,॥ अामन्तिते किं । गेहे गाः ॥ परग्रहणं किं । पूर्वस्य मा भूत् । देवदन कुएउनाटन ॥ अग्रहानुभयोरायुदानत्ववारणाय ।। वत्करणं किं । स्वायमपि यया स्यात् । नां कुण्डिनाटन् । बाम एकान्त- रमामन्तितमनन्तिक इत्येकान्तरता भवति ॥ त्वरे किं । कूपे तिन् । चर्म नमन् । पत्रणात्वे प्रति परावन भवति ॥ 8 ·५८ अष्टकं पाणिनीयं . प्राक् कडारात् समासः ॥३॥ अधिकारो ऽयं ॥ कडाराः कर्मधारय इति सूत्रात् प्राग्याननुक्रमिष्यामत्ते समास । इत्येतत्संज्ञका वेदितव्याः ॥ अधिहरि । राजपुरुषः ॥ स च तमासो द्विविधः । नित्यो ऽनित्यश्च । अविग्रहो नित्यसमासः । समस्यमानयावत्पदर- हितविग्रहो वा ॥ वृत्यर्थबोधकं वाक्यं विग्रहः ॥ वृतयः पञ्च । कृत तद्धित । समास । एकशेष । सनायन्तधातु । इत्येतद्रूपाः ॥ विग्रहस्तु द्वि- विधः । प्रयोगार्हः साधुलाकिकः । हरौ इति । राज्ञः पुरुष इति । प्रयो- गानों साधुरलौकिकः । हरिडि अधि । राजन्स् पुरुषसु इति सद सुपा ॥४॥ इत ऊर्ध सहेत्येतत् सुपेत्येतत् पढ्वयमधिकृतं वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति । अव्ययं विभशीत्यादि । अधिहरि ॥ महेति योगविभागार्थ ॥ तत्र सुबामन्तित इत्यतो अधिकृतं प्रयमान्तं मुग्रहणामनुवर्तते । सुबन्तं समर्थेन सह समाससं स्यात् ॥ पर्यभूपत् । अनुव्यचलत् ॥ यत् किंचित् तिङन्तोनरपदको ऽयं समासप्रइन्दो- मात्रविषयक एव । योगविभागस्येष्टसाधनत्वात् ॥ ततः गुबन्तेन सह समारासंतं स्यात् ॥ पूर्व भूतः । भूतपूर्वः ॥ सुपेत्यनेनैव सर्वत्र गगारो सिटे ऽव्ययं विगतीत्यादिना पुनः समासरावाविधानसामादयं वैया- ल्पिकः । भूतपूर्वे चारिति निर्देशाडूतप्राब्दस्य पूर्वनिपातः अव्ययीभावः ॥५॥ अधिकारी ज्यं ॥ इत च याननुशामिप्यामनो ऽव्ययीभावरांशका बोध्याः ॥ वक्ष्यति.। अव्ययं विमोत्यादि । यधिहरि ॥ अव्ययं विभत्तिासमीपसमृद्धिव्यूद्ध्यर्थाभावात्ययासंप्र- तिशब्दप्रादुर्भावपश्चान्चयानुपूर्व्ययोगपन्यसादृश्यसंप- त्तिसाकल्यान्तवचनेषु ॥६॥ विभागादिषु वर्गमाननग गुधनां गर्गेन गुबगीन गद प्राथ, गगाराग ग्गा. तो गायोगानi rm - यनन पायेगाभिगंगा भने । सीसी । धिहरि । नियामिति । घधिनि । सन् । सुपा । सुबन्तं ॥ - ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥३॥ ૫. सख्या - यद्योतको ऽधिशब्दः ॥ समीप । कुम्भस्य समीपं । उपकुम्भं ॥ समृद्धि । ऋधेराधिक्यं समृद्धिः । मद्राणां समृद्धिः । सुमद्रं ॥ व्यद्धि । विगतर्धिय॒- द्धिः । शाकानां व्यद्धिः । दुःशाकं ॥ अर्थाभाव । मक्षिकाणामभावः निर्मक्षिकं ॥ प्रत्ययो धुंसः । अतीतानि प्रीतानि । अतिप्रीतं । हिमस्यात्ययः । निर्हिमं ॥ असंप्रति । निद्रा संप्रति न युज्यत इति । अतिनिद्रं ॥ प्राब्दप्रा- दुर्भाव । पाणिनिशब्दस्य प्रकाशः । इतिपाणिनि ॥ पश्चात् । रथस्य पश्चात् । अनुरथं ॥ यथा । योग्यतावीप्तापदार्थानतिवृतिसादृश्यानि यथार्थाः । यथार्ये यव्ययं तत् समस्यते । तूपस्य योग्यं । अनुरूपं । अर्यमर्थ प्रति । प्रत्यर्य । शक्तिमनतिक्रम्य । यथाशक्ति । हरेः सादृश्यं । सहरि । वक्ष्यमाणः सादेशः सहशाब्दस्य ॥ प्रानुपूर्व्य । ज्येष्ठस्यानुपूर्येण । अनुज्येष्ठं । ज्येष्ठानुक्रमेणेत्यर्थः । योगपद्यमेककालता । चक्रेण युगपत् । सचक्रं ॥ तादृश्यं तुल्यता । यया- र्थत्वेनैव सिद्धे सादृश्यग्रहणं गुणभूते ऽपि सादृश्ये यथा स्यादित्येतदर्थे । सदृशः ससखि ॥ संपत्तिः समस्यमानोत्तरपदस्य योग्यं प्रवृत्तिनिमितं । क्षत्राणां संपत्तिः । सक्षत्रं । क्षत्रियाणां योग्यं तत्रत्वमित्यर्थः ॥ साकल्यमशे- पता । तृणमप्यपरित्यज्य । सतृणमति ॥ अन्त इति परिग्रहापेक्षया समा- पिरुच्यते । अग्निग्रन्यपर्यन्तमधीते । साग्नि । इयं समाप्पिरताकल्ये ऽप्यध्ययनस्य भवतीति साकल्यात् पृथगुच्यते ॥ प्रायः पूर्वपदार्यप्रधानो ऽव्ययीभावः ॥ यथासादृश्ये ॥७॥ यया । इत्येतद्व्ययमतादृश्य वर्तमानं सुपा तह समासनं भवति सो ऽव्ययी- भावतंज्ञः स्यात् ॥ ये ये वृद्धाः । ययावृद्धं । अभिहपत्य योग्यं । ययाभियूपं । अध्यापकमनतिक्रम्य । बयाध्यापकं वयाध्यापकं ॥ अतादृश्ये किं । यंया देवदनत्तया यज्ञदतः ॥ ययार्ये यव्ययमिति पूर्वेणैव सिद्ध इदं वचनं सादृश्यप्रतिषेधार्य यावद्वधारणे ॥८॥ यावत् । इत्येतद्व्ययमवधारपो वर्तमानं सुपा सर ममासनंनं स्यात् गो अव्ययीभावः ॥ अवधारणभियत्रापरिछेदः ॥ यावदमत्रं ब्राहाणानामन्तवस्त्र । यावन्यनत्राणि संभवन्ति पञ्च पड़ा तावत ग्रामन्नयन्त्रेयवः अवधारणा किं । यावदनं तावमुकं सुप् प्रतिना मात्रार्थे ॥६॥ - ·अष्टकं पापिनीयं मात्रा विन्दुः स्तोकमल्पमित्येते पर्यायाः ॥ नुवन्तं मात्रार्थे वर्तमानेन प्रतिना मह समानतंतं स्यात् सो ऽव्ययीभावः ॥ किंचित्सूपः । भूपप्रति ॥ शाकप्रति ॥ मात्रार्ये किं । वृत्तं प्रति विद्योतते विद्युत् ॥ सुत्रित्यनुवर्तमाने पुनः मुत्र्यपा- मव्ययनिवृत्त्यर्थं ॥ अक्षशलाकासंख्याः परिणा ॥१०॥ 1 संख्यावाचक । इत्येते प्राब्दाः परिशब्देन सह रामा- रासंज्ञाः स्युः सो ऽव्ययीभावः ॥ पञ्चिका नाम सूतविशेषः पक्षभिः कपर्दै- भवति । तत्र यदा सर्व उनानाः पतन्त्यवाचो वा तदा पातयितान्यं यति । तन्येवान्ययापाते सति पातयितान्येन जीयते । अक्षेपोदं न तया वृत्तं यया पूर्व गाये । अक्षपरि ॥ प्रालाकापरि ॥ एकपरि । द्विपरि । अक्ष । शलाका - विभापा ॥११॥ अधिकारी ज्यं ॥ इत व यनुप्रमिप्यामरतद्विभाषा भवति ॥ यपत्रिगत वृदो देवः । ग्रप त्रिगर्तेभ्यः ॥ अपपरिवन्दिरञ्चवः पञ्चम्या ॥१२॥ अप । परि । वहिन । ग्रनूगरपदः । इत्येते पराभ्यन्तेन सह रागारागंता या म्युः गो अायोभावः ॥ अपविगत वृटो देवः । अप त्रिगर्तेयः ॥ परिमिगत । परि निगः ॥ वहिनीनं । बल्यिोगात् ॥ प्रामागं । प्राग्रामात, ॥ धा एक पापकाददिमादयो पराणी ॥ ग्राढ़ मर्यादाभिविध्योः ॥ १३ ॥ गग प्रिया मर्यादा । गनिनो सिनिधिः । प्रोगगोर्य धार, ग परागोग गल या गा. गार गो यागोगात. ॥ प्रापारमिपुत्रं प्राोय. गायुगा । पा पुमांगो गा. पाणि: ॥ गोदान- निमिति यामा । गणेय नीतिमा am 1 या पा ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १६ ॥ प्रालभाः पतन्ति ॥ लक्षणेनेति किं । सुनं प्रति गतः ॥ अभिप्रती इति किं । येनाग्निस्तेन गतः ॥ भ्राभिमुख्ये किं । अभ्यङ्काः । प्रत्यङ्का गावः ॥ अनुर्यत् समया ॥१५॥ अनुशब्दो यस्य समीपवाची तेन लक्षणभूतेन सुबन्तेन तह वा समानतंज्ञः स्यात् तो ऽव्ययीभावः ॥ अनुवनमशनिर्गत: । वनन्य समीपं गत इत्यर्थः । अनुरिति किं । वनं समया ॥ यत् समया किं । वृक्ष प्रति विद्योतते विद्युत् ॥ अव्ययं विभक्तिसमीपेत्येव तिढे पुनर्वचनं विभावार्थ ॥ यस्थ चायामः ॥ १.६ ।। मायामो दैर्ध्य ॥ अनुशब्दो यत्य दैर्ध्यवाची तेन लक्षणवाचिना सुबन्तेन सह वा समाससंत: स्यात् तो ऽव्ययीभावः । अनुगडं वाराणती । गङ्गाया अनु । गङ्गादैर्घ्यसदृशोपलक्षितेत्यर्थः ॥ तिष्ठद्प्रभृतीनि च ॥१७ तिष्ठहु । इत्यादीनि शब्दत्वहपाणि निपात्यन्ते । तान्यव्ययीभावतंज्ञानि स्युः ॥ तिष्ठन्ति गावो यस्मिन् काले स तिष्ठदु । दोहनकाल इत्यर्थः । इह प्रात्रा- देशो निपात्यते ॥ चकारो ऽवधारणार्थः । तेनैपामपरः समासो न । परमं तिष्ठदु । इति ॥ पारे मध्ये षष्या वा ॥१८॥ पष्ठीतत्पुरुषापवादो ऽयं ॥ पारमध्यशब्दौ षष्ठ्यन्तेन सह वा समाससंज्ञौ भवतः सो ऽव्ययीभावः ॥ पारं गङ्गायाः । पारेगळं ॥ मध्यं गङ्गायाः । मध्येगळं ॥ महाविभाषया सिद्ध वाग्रहणात् पक्षे षष्ठीसमातो ऽपि । गङ्गापारं । गङ्गा- मध्य ॥ संख्या वंश्येन ॥१६॥ वंशो द्विधा । विद्यावंशो जन्मवंशश्च । तत्र भवो वंश्यः । तद्वाचिना सुबन्तेन सह संख्यावाचकः समाससंज्ञो भवति सो ऽव्ययीभावः ॥ द्वौ मुनी वंश्यौ । दिमुनि व्याकरणस्य । त्रिमुनि व्याकरणस्य ॥ यदा तु विद्यया सह तद्वता- मभेदविवक्षा तदा सामानाधिकरण्यं भवति । द्विमुनि व्याकरणं । त्रिमुनि व्याकरणं ॥ - - ·अष्टकं पापिनीयं नदीभिश्च ॥२०॥ नदीवाचकैः सुबन्तैः सह संख्यावाचकः समाससंज्ञो भवति सो ऽव्ययीभावः ॥ सप्तगङ्गं । द्वियमुनं । पञ्चनदं । सपूगोदावरं ॥ अन्यपदार्थे च संज्ञायां ॥२१॥ संख्येति निवृत्तं ॥ अन्यस्य पट्स्यार्थे वर्तमानं सुबन्तं नदीवाचकैः सह समा- ससंगं स्यात् सो ऽव्ययीभावः ॥ उन्मन्नगडं नाम देशः । लोहितगङ्गं । तूष्णींगऊं । प्रानैर्ग ॥ विभाषाधिकारे ऽपि नित्यसमास एवायं । न हि वाक्येन संज्ञा गम्यते ॥ अन्यपदार्थे किं । कृष्णवेणा ॥ संज्ञायां किं । शोधगङ्गो देशः ॥ तत्पुरुषः ॥२२॥ संज्ञाधिकारो ऽयं प्राग्बहुव्रीहेः ॥ इत उर्ध्वं याननुक्रमिष्यामस्तत्पुरुषसंज्ञास्ते शेयाः ॥ कष्टश्रितः ॥ प्राय उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः, द्विगुश्च ॥२३॥ द्विगुसमासो ऽपि तत्पुरुषसंज्ञः स्यात् ॥ पञ्चराजी । दूव्यहः । पञ्चगवं ॥ द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नः ॥२४॥ द्वितीयान्तं सुबन्तं श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह वा समाससंशं भवति । स समासस्तत्पुरुपसंज्ञो भवति ॥ कष्टं श्रितः । कष्टश्रितः ॥ दुःखमतीतः । दुःखातीतः ॥ नरकं पतितः । नरकपतितः ॥ ग्रामं गतः । तुहिनमत्यस्तः । तुहिनात्यस्तः ॥ सुखं प्रातः ॥ सुषप्राप्तः मुसापनः ॥ स्वयं तेन ॥२५॥ स्त्रयमित्येतन्मानामव्ययं प्रत्ययान्तेन गुबन्तेन रामारासं स्यात् स तत्पुरुषः स्त्रयंकृतं । यात्मना कृतमित्यर्थः ॥ यत्र सूत्रे द्वितीयेति न संबध्यते मित्यरय द्वितीयान्तत्यारांभयात् ॥ ऐयापचमेकरवर्यमकविभतित्वं च समासास्वति । खवा क्षेपे ॥२६॥ महामायो द्वितीयान्तः शान्तेन राए गमागरांशः स्यात् स तत्पुरुषः ग्रामगतः ॥ - सुखमापनः ॥ । स्वय- 1 समारोन

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥३२॥
६३
निन्दायां गन्यमानायां ॥ खुवानको जाल्मः । खट्वानुतः । उत्पथप्रस्थित इत्यर्थः ॥
विभाषाधिकारे ऽपि नित्यसमास एवायं । न हि वाक्येन निन्दा गम्यते ॥
क्षेपे किं । सामानतः ॥
सामि ॥२७॥
सामि । इत्येतदव्ययं नान्तेन सर वा समाससंतं भवति स तत्पुरुषः ॥ सा-
मिकृतं । अर्धे कृतमित्यर्थः ॥ सामिपीतं । सामिभुक्तं ॥ समासफलमैकपयादि ।
कालाः ॥२८॥
द्वितीयान्ताः कालवाचिनः नान्तेन सुबन्तेन सह वा समाससंज्ञाः स्युः स
तत्पुरुषः ॥ मातं प्रमितः । मातप्रमितः प्रतिपच्चन्द्रमाः । मातं परिश्तुमारब्ध-
वानित्यर्थः ॥
अत्यन्तसंयोगे च ॥१॥
तोनेति निवृत्तं ॥ द्वितीयान्ताः कालवाचिनः सुवन्तेन सह वा समाससंज्ञाः
स्युर्निरन्तरसंबन्धे स तत्पुरुषः ॥ मुहूर्त सुखं । मुहूर्तसुखं । मासं कल्याणी ।
मासकल्याणी ॥
तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥३०॥
तृतीयान्तं सुबन्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेन सुबन्तेन । अर्थशब्देन च समा-
ससंज्ञ स्यात् स तत्पुरुषः ॥ प्राङ्कुलया खएउं । प्राङ्कुलाखएडं ॥ अर्थशब्देन ।
धान्येनार्थः । धान्यार्थः ॥ तत्कृतेनेति किं । अणा काणः ॥ गुणवचनेनेति
किं । गोभिर्वपावान् ॥
पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रलक्ष्णैः ॥३१॥
एतैः सह तृतीयान्तं वा समस्यते स तत्पुरुषः ॥ मासेन पूर्वः । मासपूर्वः ॥
मात्रा सदृशः । मातृसदृशः ॥ पित्रा समः । पितृसमः ॥ ऊनार्थाः । माषणोनं ।
माषोनं । माषेण विकलं । मापविकलं ॥ असिना कलहः । असिकलहः ॥
वाचा निपुण: । वाड़िपुणः ॥ गुडेन मिश्रः । गुउमिश्रः ॥ प्राचारेण प्रल-
चपाः । प्राचारश्लक्षणः ॥
कर्तृकरणे कृता बहुलं ॥३२॥

·अष्टकं पापिानीयं - - कर्तरि करणे च या तृतीया तदन्तं प्राब्दस्वरूपं कृदन्तेन सह वा समत्यते स तत्पुरुषः ॥ कर्तरि । अहिना हतः । अहिहतः ॥ करणे । नर्भिनः । नखभिनः ॥ कर्तृकरणे किं । भिक्षाभिरुषितः ॥ बहुलग्रहणां सर्वोपाधिव्य- भिचारार्थे । तेनेह न । दात्रेण लूनवान् । परशुना. छिनवान् । इह तु भवत्येव । पादहारकः । गलेचोपकः ॥ कृत्यैरधिकार्थवचने ॥३३॥ स्तुतिनिन्दाफलकमध्यारोपितार्थवचनमधिकार्थवचनं । कृत्यप्रत्ययान्तैः सहाधिका- र्थवचने कर्तृकरणे ,समस्येते स तत्पुरुषः ॥ कर्तरि । काकपेया नदी । श्वलेयः कूपः ॥ करणे । वातछेयानि तृपानि ॥ पूर्वस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ अन्नन व्यञ्जनं ॥३४॥ संस्कारकद्रव्यवाचकं तृतीयान्तमनवाचिना सुबन्तेन सह वा समन्यते स तत्पु. रुषः ॥ दनोपसिक्त श्रोदनः । ध्योदनः ॥ क्षीरोदनः । घृतौदनः ॥ वृत्तात्रु- पसेकक्रियाया अन्तवादनव्यानयोः सामर्थ्य ॥ भक्ष्येण मिश्रीकरणं ॥३५॥ मिश्रीकरणवाचि तृतीयान्तं भक्ष्यवाचिना सुबन्तेन सह वा समस्यते स तत्पु- रुषः ॥ खरविशदमभ्यवहार्य भक्ष्यं । तस्य संस्कारकं मिश्रीकरणं ॥ गुडेन संमिश्या धानाः । गुडधानाः ॥ वृत्ती मिप्रपाक्रियाया अन्तर्भावात् सामर्थ्य पूर्वोत्तर- पदयोः ॥ चतुर्थी तर्धार्थबलिन्हितसुखरक्षितैः ॥३६॥ चतुर्यान्तं चतुर्थ्यन्तार्थाय यत् तदाचिना सुबन्तेन । अर्य । बलि । हित । सुण । रक्षित । इत्येतेश्च वा समस्यते स तत्पुरुषः ॥ यूपाय दारु । यूपदाए । कुपडलाय हिरण्यं । कुपउलहिरण्यं ॥ तदर्थेनान प्रकृतिविकृतिभाव एव । इह तु न भवति । रन्धनाय स्यालो ॥ अर्य । वासपार्थः सूपः भृताय धलिः । भूतबलिः ॥ गवे हितं । गोहितं ॥ गवे सुतं । गोसुतं ॥ गवे रक्षितं । गोरक्षित पञ्चमी भयेन ॥३७॥ - - ॥

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥३॥ ૫ -- ॥ पक्षम्यन्तं भवशन सुबन्तेन सह वा सगत्यंत स तत्पुरुषः ॥ वृकाहयं । वृकां ॥. अपेतापोठमुक्तपतितापत्रस्तरल्यशः ॥३८॥ अपेत । अपोठ । गुनं । पतित । अपत्रस्त । इत्यतेः रालाल्पं पक्षम्यन्तं वा समयत स तत्पुरुषः ॥ सुवादपेतः गुन्यापेतः ॥ कल्पनाया अपोळः । कल्पनापोहः ॥ चक्रान्मुक्तः । चक्रगुताः ॥ वर्गात पतितः । स्वर्गपतितः ॥ तरंगादपत्रन्तः । तरंगापत्रन्तः ॥ अल्पशः किं । नर्वस्य पक्षम्यन्तस्य मा भृत् । प्रागादात पतितः ॥ स्तोकात्तिकदरार्थकृत्राणि तेन ॥३१॥ स्तोकार्य अन्तिकार्य । रार्याः । शयाः पञ्चम्यन्ताः कृशब्दश लान्तेन सुबन्तेन सह वा समस्यत रा तत्पुरुषः ॥ स्तोकान्मुक्ताः । अल्पान्मुक्ताः अन्तिकादागतः । अभ्यासादागतः ॥ द्वरादागतः । विप्रकृष्टादागतः ॥ कृना- न्मुताः । कृशालव्धः ॥ पञ्चम्याः स्तोकादिम्य इति पक्षम्या अंलुक् ॥ सप्तमी शौडिः ॥४०॥ सपम्यन्तं शोएडादिभिः सुबन्तेः सह वा समन्यते न तत्पुरुषः ॥ अक्षेषु प्रसताः शोएडः । अक्षशौण्डः ॥ सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च ॥४१॥ सिद्ध । शुष्क । पक्क । बन्ध ! इत्येतेः सुबन्तैः सह सपम्यन्तं वा समस्यते स तत्पुरुषः ॥ सांकाश्ये सिद्धः । सांकाश्यसिद्धः ॥ श्रातपे शुष्कः । अातपशु- ष्कः ॥ स्याल्यां पकः । स्यालीपकः ॥ चक्रे बन्धः । चक्रवन्धः धक्षिण क्षेपे ॥४॥ धानवाचिना सुबन्तेन सह सपश्यन्तं निन्दायां गम्यमानायां समस्यते स तत्पु- रुषः ॥ तीर्थे वाज. इव । तीर्थधाङ्गः ॥ ॥ तीर्थकाकः । तीर्थवायसः ॥ अनव- स्थित इत्यर्थः ॥ क्षेपे किं । तीर्थ धाङ्गस्तिष्ठति कृत्यैर्मणे ॥४३॥ कृत्यप्रत्ययान्तैः सह सपम्यन्तमृणे गम्यमाने समस्यते स तत्पुरुपः ॥ मासे देयं । ॥ - ॥ 9 ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥१॥ गूनं ॥३॥ ខ្ញុំ - पूर्वकालवाचक । एक । नर्व । जरत् । पुराण । नव । केवल । इत्येते नुबन्ताः नमानाधिकरपान सुबन्तन तह वा समन्यन्ते स तत्पुरुषः ॥ पूर्व जातः पयादबुलिपः । वातानुलिपुः ॥ एका शाठी । एकमाटी ॥ सर्वे दवाः । सर्वदेवाः ॥ वरन् गीः जरनवः ॥ पुराणामनं । पुराणानं ॥ नवमनं । नवावं ॥ कंबलो नैयायिकः कंवलनवाविकः ॥ समानाधिकर- पोनेति किं । एकस्याः शाटो ॥ दिक्संख्ये संज्ञायां ॥५०॥ दिग्वाचिनः . संख्यावाचिनञ्च समानाधिकरणन सुबन्तन सह समन्यन्ते संज्ञायां न तत्पुरुषः ॥ पूर्वेपुकामशमी ॥ सप्पयः ॥ संज्ञायामिति किं । उत्तरा वृक्षाः । पञ्च व्राह्मणाः ॥ तद्धितात्तरपदसमाहारे च ॥५१॥ तडितार्यविषय उन्नरपदे परतः समाहारे च वाच्ये दिवसंख्ये समानाधिकर- पान सुपा तह वा समन्येते स तत्पुरुषः ॥ दिक् तद्धितार्ये । पूर्वन्या प्रा- । दिक्पूर्वपदादसंज्ञायामिति अः । पौर्वशालः ॥ उत्तरपदे । पूर्वा पाला प्रिया यस्येति त्रिपदे बहुव्रीही प्रियाशब्द उत्तरपदे परतः पूर्वयो- स्तत्पुरुषः । तेन शालाप्राब्द साकार उदानः । पूर्वशालाप्रियः ॥ समाहारे दिग्वाचको नात्येव ॥ संख्या तडितार्थे । पाञ्चनापितिः । पञ्चकपालः ॥ उन्नरपद । पञ्चगवधनः ॥ समाहारे । पञ्चपूली । दयाकुमारी संख्यापूर्वी द्विगुः ॥५॥ पूर्वसूत्रोक्तः संख्यापूर्वस्तत्पुरुषसमासो द्विगुसंज्ञः स्यात् ॥ तडितार्थे । पञ्चकपालः । द्विगो गनपत्य इति तद्धितलुक् ॥ उत्तरपदे । पञ्चनावप्रियः । नाबो द्विगो- रिति टच ॥ समाहारें । पञ्चपूली । द्विगोरिति लोप ॥ कुत्सितानि कुत्सनः ॥५३॥ विप्रोषणां विशष्येणेति प्राप्त विप्रोष्यस्य पूर्वनिपातार्थमिदं ॥ कुत्त्यमानवाचीनि कुत्तनवाचिभिः समानाधिकरणैः सह वा समन्यन्ते न तत्पुरुषः ॥ वैयाक- रणखसूचिः । विस्मृतव्याकरण इत्यर्थः ॥ वात्तिककितवः । अयाझ्ययाजनात् तृष्णापर इत्यर्थः ॥ मीमांसकटुटुटः । नास्तिक इत्यर्थः ॥ कुत्सितानीति लायां भवः il ·६८ अष्टकं पाणिनीयं किं । नैवायिकश्योरः । न हात्र नैयायिकत्वं कुत्स्यते ॥ कुत्मनः किं । कुत्सिती ब्राह्मणाः ॥ पापाणके कुत्सितः ॥५४॥ पूर्वसूत्रापवादः ॥ पाप । अगाक । इत्येतौ कुत्सितवचनैः सुबन्तैः सह प्राग्वत् ॥ पापनापितः ॥ अपाककुलालः ॥ उपमानानि सामान्यवचनः ॥५५॥ उपमीयते ऽनेनेत्युपमानं । उपमानवाचीनि सुबन्तान्युपमानोपमेयधर्मबोधकैः गुबन्तैः मह समस्यन्ते स तत्परुषः ॥ धन इव प्रयामः । घनश्यामः ॥ उप-- मानानीति किं । देवदतः श्यामः ॥ सामान्यत्रचनैः किं । फाला इव तएडुलाः ॥ उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे ॥५६॥ विगोषणां विप्रोष्यपोत्येव सिहे विप्रोष्यस्य पूर्वनिपातार्थमिदं ॥ उपमेयं सुबन्तं व्याघ्रादिभिः सुबन्तैः सह समस्यते । उपमानोपमेयगतधर्मवाचकशब्दस्याप्रयोगे सति ॥ पुरुषो व्याघू इव । पुरुषव्याधुः ॥ सामान्याप्रयोगे किं । पुरुषो व्याघ्र व शूरः ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलं ॥१७॥ भेदय भयेन गए वा प्राग्वत् ॥ नीलमुत्पलं । नीलोत्पलं ॥ बहुलग्रहपाात् पुचिनित्यं । कृष्पागपः । लोहितालिः ॥ कृचिन भवत्येव । रामो जामद- न्यः ॥ अत्र गूत्रे विषयताविप्रोपदपं विशेषणत्वं गृहाते । न तु व्यावर्तक- स्वत । नीलसामान्योपनास उत्पलम्यापि व्यावर्तकत्वन विशेषपात्वापतेः । ज्ञा- तिशयोणानिया-यां ममभिव्याहार विशेष्यतेव । गुमायोः फ्रिययोर्गुणात्रिययो. शानियम एव । व्यायव्यापसभावानापनजात्योरयनियम एच । व्याप्यव्यापमामा- वापनुगात्योन्तु व्यापकग्य विशेष्यतव । पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च ॥१८॥ पूर्व । पर । रत्येवमादयः पत्राः गगानाधिकरणन गुपा मह वा प्रावत् ॥ पूर्वपुरुषः ॥ अपरपुरुषः ॥ प्रगमपुल्पः ॥ चरमपुल्पः ॥ वन्यपुरुषः ॥ रामा. गपुरुष. ॥ गगपल्पः ॥ मध्यागपुरुषः ॥ वोरपुल्पः । पूर्वगृनन्यायं प्रपतः ॥ - ·अध्यायः ॥ २॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ६ ॥ ॥ श्रेण्यादयः कृतादिभिः ॥५६॥ श्रेण्यादयः सुबन्ताः कृतादिमिः समानाधिकरणः सुबन्तैः सह वा प्राग्वत् ॥ अत्रेणयः श्रेणयः कृताः । श्रेणिकृताः ॥ पूराकृताः ॥ तन नविशिष्टेनानञ् ॥६०॥ तान्तेन नविशिष्टेन समवेन सह नरहितं तान्तं वा प्राग्वत् ॥ कृतं च तदकृतं च । कृताकृतं ॥ भुक्ताभुक्तं । अशितानशितेन जीवति । किष्टाकि. शितन वर्तते ॥ सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानः ॥६१॥ सत् । महत् । परन । उनम । उत्कृष्ट । इत्येते पूयमानैः सह वा प्राग्वत् ॥ सत्पुरुषः ॥ महापुरुषः ॥ परमपुरुषः ॥ उत्तमपुरुषः ॥ उत्कृष्टपु- रुपः ॥ पूयमानैः किं । उत्कृष्टो गौः । पादुद्धृत इत्यर्थः वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानं ॥६॥ वृन्दारक । नाग । कुञ्जर । इत्येतैः पूयमानं सुबन्तं वा प्राग्वत् ॥ गो- वृन्दारकः ॥ गोनागः ॥ गोकुञ्जरः ॥ पूयमानं किं । सुपीमो नागः कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने ॥६३॥ कतर । कतम । इत्येतौ जातिपरिप्रश्ने वर्तमानौ समर्थन सुपा वा समस्येते ॥ कतर कठः । कतरकठः ॥ कतमकलापः ॥ जातिपरिप्रश्ने किं । कतरो देवदतः । तमो यत्तदतो भवतां ॥ किं क्षेपे ॥६॥ किं । इत्येष शब्दो निन्दायामर्थे समर्थन सुपा सह समस्यते ॥ किंराजा यो न रक्षति । किंसखा यो ऽभिद्रुह्यति ॥ किमः क्षेप इति टचो निषेधः ॥ क्षेपे किं । को राजा काश्यां ॥ पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टि धेनुवशावेहवष्कवणी- प्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्ते तिः ॥६५॥ एतैः सह नातिवाचि सुबन्तं समन्यते ॥ स्त्रीपुरुषलक्षणा पोटेत्युच्यते - ·अष्टकं पापिनीयं कठपवता ॥ इभपोटा ॥ इभयुवतिः ॥ अग्निस्तोकः ॥ उष्ट्रियत्कतिपयं ॥ गृष्टिरेकवारप्रसूता । । मोवा ॥ गोगृष्टिः ॥ धेनुः प्रत्यग्रप्रसवा । गोधेनुः ॥ वशा बन्ध्या बेहदर्भधातिनी । गोवेहतू ॥ वष्कयणी तरुपावत्सा । गोवष्क्रयपी ॥ कठश्रोत्रियः ॥ कहाध्यापकः कन्धूतः ॥ ज्ञातिः किं । देवदतः प्रवता ॥ धूर्तग्रहणामकुत्सनार्थे प्रशंसावचनैश्च ॥६६॥ जातिवाचि सुबन्तं प्रशंसावाचकैः सह समस्यते ॥ दूठिशाब्दा मतल्लिकादयः प्रशंसावचना गृहमन्ते ॥ गोमतल्लिका । गोमचर्चिका । गोप्रकापडं । गवोधः । गोतलतः ॥ युवा खलतिपलितबलिनजरतीभिः ॥६७ ॥ युवन् । इत्येष शब्दः खलत्यादिभिः समानाधिकरपोः सह समस्यते ॥ जरती- ति स्रोलिङ्गनिर्देशः प्रातिपदिकग्रहपो लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणामिति परिभाषा- जापनार्यः ॥ युवा खलतिः । युवखलतिः । युवतिः खलती । युवखलती ॥ युवा पलितः । युवपलितः । युवतिः पलिता । युवपलिता ॥ युवा बलिनः । युवबलिनः । युवतिर्बलिना । युवबलिना ॥ युवा जरन् । युवतरन् । युवतिर्जरती । युवतरती कृत्यतुल्याख्या अजात्या ॥६८॥ कृत्यप्रत्ययान्तास्तुल्यवाचिनश्चातातिवाचकेन सुपा सह समस्यन्ते । भोत्योब्यां । पानीयशीतं ॥ तुल्यश्वेतः । सदृशाश्वेतः ॥ अज्ञात्या किं । भोज्य प्रोदनः ॥ वी वर्णन ॥६॥ वर्षाविशेषचाचि सुबन्तं वर्षावाचिना समानाधिकरपोन सुबन्तेन सह समस्यते ॥ कृप्पामारंगः । लोहितशवलः ॥ अवयवद्वारेणा कृष्पालोहितप्राब्दी समुदाये वर्तमानावतरपदामानाधिकरपी भवतः ॥ कुमार श्रमणादिभिः ॥७॥ युगापः श्रमणादिभिः समानाधिकरपौः सह समन्यते ॥ प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिमग्यापि ग्रहपां ॥ कुमारी अमणा । कुमार श्रमपा ॥ " :

·अध्यायः ॥ २॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥३॥ चतुष्पादो गर्भिण्या ॥७॥ चतुष्पाद्वाचिना गर्भिणीशब्देन समानाधिकरणेन समस्यन्ते ॥ गोगर्भिणी ॥ चतुष्पादिति किं । ब्राह्मणी गर्भिणी ॥ मयूरव्यंसकादयश्च ॥७२॥ मयूरव्यंसक । इत्येवमादयः समुदाया निपात्यन्ते । ते च तत्पुरुषसंज्ञाः स्युः ॥ मयूरो व्यंसकः । मयूरव्यंसकः । धूर्तमयूर इत्यर्थः ॥ चकारो ऽवधारणार्थः । तेषां समासान्तरे प्रवेशो न । परमो मयूरव्यंसकः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे ॥१॥ वक्ष्यमाणाषष्ठीसमासापवादः ॥ पूर्व । अपर । अधर । उत्तर । इत्येते ऽवय- विवाचिना सुबन्तेन समस्यन्ते । एकत्वसंख्याविशिष्टश्शेदवयवी ॥ पूर्व कायस्य । पूर्वकायः ॥ अपरकायः ॥ अधरकायः ॥ उत्तरकायः ॥ एकदेशिना किं । पूर्व नामे: कायस्य ॥ एकाधिकरणे किं । पूर्व छात्राणामामन्तयस्त्र ॥ कथं मध्याह इति । सर्वो ऽप्यवयवो हा समस्यते । संख्याविसायति ज्ञापकात् ॥ अर्ध नपुंसकं ॥२॥ षष्ठीसमासापवादो ऽयं अर्थ । इत्येतनपुंसक समप्रविभागवाचकमवयविना सह समन्यते । एकत्वसंख्याविशिष्टोदवयवी ॥ अर्धे पिप्पल्याः । अर्धपिप्पली ॥ नपुंसकं किं । ग्रामाः ॥ एकदेशिनेत्येव । अर्धे पशोवदनत्य । देवदत्तप्राब्देन समासो न भवति ॥ एकाधिकरण इत्येव । अर्थ पिप्पत्तीनां ॥ द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्यां ॥३॥ द्वितीय । तृतीय । चतुर्य । तुर्य । इत्येतान्यवयविना सर वा समत्यन्ते । एकादवयत्री ॥ द्वितीयं भिक्षायाः । द्वितीयभिक्षा । अन्यतरस्यांग्रएपातामात् ॥

·७२ प्रष्टक पाणिनीयं पूरपागुणोति निषेधं बाधित्वा पक्षे षष्ठीसमासः । भिक्षाद्वितीयं ॥ तृतीय भित्तायाः । तृतीयभिक्षा । भिक्षातृतीयं ॥ चतुर्थ भिक्षायाः । चतुर्थभिक्षा । भिक्षाचतुर्थ ॥ तुर्य भिक्षायाः । तुर्यभिक्षा । भिक्षातुर्यं ॥ एकदेशिनेत्येव । द्वितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्य ॥ एकाधिकरण इत्येव । द्वितीय भिक्षाणां ॥ प्राप्तापन्ने च वित्तीयया ॥४॥ द्वितीयासमामे प्राप्पे वचनमिदं ॥ प्राप्त । आपन । इत्यते शब्दरूपे द्वितीयान्तेन समस्यते ॥ प्रापो जीविकां । प्रापजीविकः ॥ आपनो जीविकां । अापनजी- विकः ॥ विधानसामर्थ्यात् पते . द्वितीयासमासो ऽपि । जीविकामापूः । जीविकापनः ॥ कालाः परिमाणिना ॥५॥ पाठीसमासापवादः ॥ कालवाचकाः परिछेयवाचिना सुबन्तेन ममस्यन्ते ॥ मासो ज्ञातम्य । मामतातः । यहजातः ॥ नञ् ॥६॥ नञ् । इत्येतद्व्ययं मुपा समस्यते ॥ न ब्राह्मणाः । अब्रामणाः ॥ ईषदकृता ॥७॥ ईपत् । इत्येतदव्ययं कृदन्तभिनेन सुबन्तेन समस्यते ॥ ईषत्कार । ईषत्पि- इलः । ईपद्विकरः । षष्ठी ॥८॥ पाड्यन्तं नमर्यन सुबन्तेन सह समस्यते ॥ राजः पुरुषः । राजपुरुषः ॥ यानकादिभिश्च ॥१॥ राजधाभ्यामिति निषेधे प्राप्ने वचनं ॥ याजक । इत्यादिशब्दैः सह पाठी गमन्यते ॥ बालपायाफः । क्षत्रिययाजकः न निर्धारणे ॥१०॥ निधारणे या पदो गा न गमस्यते ॥ मनुष्यापा क्षत्रियः शूराः । गवां वृषा बलुतोरा । अधुगानां धावम् प्रीतमः ॥

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥२॥ गूनं ॥१६॥ ७३ . ॥ पूरणगुणसुहितार्थसव्ययतव्यसमानाधिकरणेन ॥११॥ पूरपा । गुणा । मुस्लिार्य । नत् । अव्यय । तव्य । समानाधिकरपा । इत्यतैः पाठी न समायत ॥ अर्यशनः प्रत्येकमभिसंबध्यते ॥ पूरणार्थे । छात्रापाां पक्षमः ॥ गुणे । बलाकायाः शोकल्यं । घटस्य शुकः ॥ नुहितार्यास्तृपार्थाः । फलानां तृपः ॥ सत्संनकः प्रत्ययः । ब्राह्मणान्य कुर्वन् । ब्राहाणास्य कुर्वापाः अव्यय । ब्राहाणास्य कृत्वा ॥ तव्य । ब्राहाणान्य कर्तव्यं । समानाधिकरणे । रानः पाटलिपुत्रकम्य ॥ पाटीगमास पूर्वनिपातानियनः स्यात् ॥ विशेषपां विशेप्यपति समानन्तु भवत्येव ॥ तन च पूजायां ॥ १२ ॥ पूनावां विहितो यः तापत्यवन्तदन्तेन पाटी न समन्यते ॥ गनिबुद्धिपतार्ये-योति वक्ष्यति ॥ रानां मतः । राक्षां बुद्धः । रानां पतितः ॥ अधिकरणावाचिना च ॥१३॥ अधिकरपावाचिना होन पठी न समन्यत ॥ तो अधिकाणां च प्रौव्यातिप्र- त्ववतानार्थेभ्यश्चेति वक्ष्यति ॥ इदगेपामानितं । इदगेषां गतं । इदमेपां भुक्त कर्मणि च ॥१४॥ कर्मणि या पठी सा न समस्यते ॥ ब्राश्चर्या गवां दोहो गोपेन ॥ तृजकाभ्यां कतरि ॥१५॥ अक । इत्येताभ्यां योगे कर्तरि वा पाठी सा न समस्यते ॥ भवतः शायिका ॥ तृग्रहणमुत्रार्थ । कर्तर्वत्र तृचो विधानेन तत्प्रयोगे कर्तृपष्ठ्या प्रभावात् ॥ कतरि च ॥१६॥ कर्तरि च यौ तृतको ताभ्यां सह पाठी न समन्यते ॥ तृच् । अपां स्रष्टा । নন্বয় भर्ता ॥ पतिपर्यायभर्तृशब्दस्य यानकादित्वात् समासो भवत्येव ॥ अक । प्रोदनस्य पाचकः ॥ तृच । 10 ·છે अष्टकं पाणितीयं नित्यं क्रीडाजीविकयोः ॥१७॥ क्रीडा । जीविका । इत्येतयोर्थयोर्गम्यमानयोः षष्ठ्यकेन नित्यं ममन्यते ॥ उदालकपुष्पभजिका । क्रीडाविशेषः ॥ जीविकायां । दन्तलेखकः ॥ फ्रोडानी- विकयोः किं । प्रोदनस्य भोजकः ॥ कुगतिप्रायः ॥१८॥ कु । गति । प्रादि । एते ममर्थेन मुबन्तेन सह नित्यं ममन्यन्ते ॥ कुत्सितः पुरुषः । कुपुरुषः ॥ गति । जरीकृत्य ॥ प्रादयः । दुष्पुरुषः । सुपुरुषः । अतिपुरुपः ॥ उपपदमति ॥१६॥ उपपदमतिउन्तं समर्थेन सह नित्यं समस्यते ॥ कुम्भकारः ॥ अतिङ किं । एधानाहारको वृतति ॥ अमवाव्ययेन ॥२०॥ पूर्वेपा सिद्ध नियमार्थमिदं ॥ अमेव तुल्यविधानं यदुपपदं तदेवाव्ययेन सह समन्यत ॥ स्वाटुंकारं भुक्तो ॥ अमैवेति किं । अग्ने भो । अग्ने भुक्ता ॥ ग्रमा चान्येन च तुल्यविधानमेतत् ॥ तदेवेति किं । कालो भो र ॥ तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्यां ॥२१॥ उभयत्र विभाय ॥ उपदंशस्तृतीयायां । इत्येवमादीन्युपपदान्यमन्तेनाव्ययेन सह वा सगरयन्ते ॥ गलकेनोपदंशं भुतो । मूलकोपदंश भुइनो । उचैः कारमाचष्टे । उःशारं ॥ अमन्तेनेति किं । पर्यापो भोतुं ॥ का च ॥२२॥ प्रति निवृतं ॥ याप्रत्ययान्तेन गह तृतीयाप्रभृतीन्युपपदानि वा समस्यन्ते । उसेःत्य । उचः वृत्रा ॥ तृतीयाप्रभृतीनीति किं । प्रलं कृत्वा । शेपो वहुव्रीहिः ॥२३॥ अधियारो अयं ॥ शेषः ममानो प्रायोहिशो भवति ॥ चित्रगुः ॥ प्रेपः निं । उन्मनाएं 1 ·अध्यायः ॥ २॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ २७ ॥ ७५ अनेकमन्यपदार्थ ॥२४॥ पूर्वनूत्रमनुवर्तते ॥ अनेकं सुबन्तं प्रथमान्तादन्यन्य पदत्यायें वर्तमानं वा समस्यते स चवीहिः ॥ प्रापमुदकं यं ग्रामं । त प्रापोदको ग्रामः ॥ उदो त्यो वेन । रा ऊरवो उनलान् ॥ उपकृतः पशुधन् । स उपतृतपणू रुद्रः ॥ उतृत सोदनो यस्याः । सोद्धृतोदना स्वाली ॥ चित्रा गौर्यत्य । त चित्रगुः ॥ वीरः पुरुपो यस्मिन् ग्रामे । त वीरपुरुषको ग्रामः ॥ प्रथमान्तायें तु न भवति । वृष्टे देवं गतः ॥ पदग्रहणं किं । वाक्याथै मा भूत् । यया मे माता तथा में पिता नुखातं मो इति ॥ अन्य इति किं । नीलोत्पलं सरः अन्यपदार्थे ऽपि स्वपदार्य इव तत्पुरुषो बढवीहिं बाधेत ॥ प्रायो ऽन्यप- दार्थप्रधानो वढवीहिः ॥ संख्ययाव्ययासन्नादराधिकसंख्याः संख्येये ॥२५॥ शेष इति निवृत्तं ॥ अव्यय । श्रासन । अटूर । अधिक । संख्या । इत्येते संख्येये या संख्या तया समन्यन्त त बहुव्रीहिः ॥ नानां नमीपे ये ते । उपदशाः ॥ विंशतेराननाः । श्रासनविंशाः ॥ त्रिंशतो टूरं । अत्रिंशाः ॥ चत्वारिंशतो ऽधिकाः । अधिकचत्वारिंशाः ॥ द्वौ वा त्रयों वा. । द्वित्राः ॥ द्विर्दश । द्विदशाः ॥ संख्ययेति किं । पञ्च ब्राह्मणाः ॥ अव्ययत्यादि किं । ब्राह्मणाः पञ्च ॥ संख्येय इति किं । अधिका विंशतिर्गवां ॥ दिङ्गामान्यन्तराले ॥२६॥ दिशां नामानि सुबन्तान्यन्तराले वाच्ये समस्यन्ते स बहुव्रीहिः ॥ दक्षिण- स्थाः पूर्वन्याश्च दिशोरन्तरालं दक्षिणपूर्वा ॥ पूर्वोत्तरा । उन्नरपश्चिमा ॥ नामग्रहणं बूढपरिग्रहार्थ । नेह । ऐन्द्रयाश्च कौवेयाश्च दिशोर्यदन्तराल- - - मिति ॥ तत्र तेनेदमिति सपे ॥२७॥ तत्रति सपम्यन्ते सपे पदे तेनेति च तृतीयान्ते तपे पद इदमित्येतस्मिनर्थे समन्येते स बहुव्रीहिः ॥ इतिशब्दो लौकिकविवक्षाबोधनार्यः । तेन कर्मव्य- तिहारे युद्ध एवायं समासः । तत्रापि सपन्यन्तस्य ग्रहणविषये । तृतीयान्तन प्रहरणविपये ॥ केशेषु केशेषु गृहीत्वेदं युद्धं प्रवृत्तं । केशाकशि ॥ दण्डेश्च ·अष्टकं पाणिनीयं -- चार्थ बन्दः - दएडेश्च प्रत्येदं युद्ध प्रवृत्तं । दूपटादपिउ ॥ इच् कर्मव्यतिहार इति इच्य- त्ययः समासान्तः । तिन्हुप्रभृतिष्विचः पाठाध्ययत्वं । अन्येषामपि दृश्यत इति पूर्वपदस्य दीर्घः ॥ सरूपे किं । हलैश्च मुषलेश्चेदं युद्ध प्रवृत्तं ।। तेन सदेति तुल्ययोगे ॥ ॥२८॥ सर । इत्येतद्व्ययं तुल्यसंबन्धे वर्तमानं तृयीयान्तेन सह समस्यते स बहु- वोहिः ॥ पुत्रेण सर । सपुत्र अागतः । सछात्रः ॥ तुल्ययोगे किं । सहैव दशाभिः पुत्रारं वहति गर्दभी । अत्र विद्यमानवाची सहशब्दः ॥ तुल्ययोग इति प्रायिकं । तनान्यत्रापि । सकर्मकः । सलोमकः ॥ ॥१॥ अगवं गुवन्तं चायें वर्तमानं वा समस्यते स समासो द्वन्दसंज्ञः स्यात् ॥ समुच्चय । अन्वाचय । इनरंतयोग । समाहार । इत्येते चार्थाः । तत्रा- वयोन समानः । असाग-त् ॥ इतरेतयोगे । नक्षमा न्यग्रोधश्च । लक्षन्य- ग्रोधी । धयश्च सदिरमा पलाणा । धवषदिरपलाणाः ॥ समाहारे । वाक् च त्वक् च । वाकवचं । रागीदृपदं ॥ प्राय उभयपदार्यप्रधानो द्वन्द्वः ॥ उपसर्जनं पूर्व ॥३०॥ गमान उपराननरावं पूर्व प्रयोताव्यं ॥ अधिहरि । कटश्रितः । शलालपरः । गुपदारु । यायं । राजपुरुषः । अक्षशीपः ॥ राजदन्तादिषु परं ॥३१॥ दन्त । इत्येवमादिपानं परं प्रयोशागं ॥ दनानां रामा । राजदन्तः ॥ द्वन्दे घि ॥३२॥ दनाममांग घानां पूर्व प्रयोजड्यं ॥ पाठ्यपी । हरिणिती ॥ अनकापावेयाग्य निगमा निगम प्रोपे । पराशयाः । पशुवागदवः ॥ द्वन्दं किं । विपत्पनुः । अनान्यदन्तं ॥३३॥ मादि म्यान रनं पूर्व प्रmयं ॥ उदय । ईशकृष्णा ॥ वरुष्व- निनः । नागेन्द्राः । रन्दावनाः ॥ तपायारणं किं । अत्यावधी । मात्र। - -

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥२॥
២២
अल्याचरं ॥४॥
स्वल्पाच्वं प्रब्दस्वतूपं दन्दे पूर्व प्रयोत्ताव्यं ॥ लक्षन्यग्रोधं ॥ बहुष्वनियमः ।
प्राङ्गदुन्दुभिवीणाः । वीणाशङ्खदुन्दुभयः
सप्तमीविशेषणे बहुव्रीही ॥३५॥
सपन्यन्तं विशेषां च वहुव्रीहितमासे पूर्व प्रयोक्तव्यं ॥ कपठेकालः । उर-
सिलोमा ॥ विशेषणं । चित्रगुः । शुक्रगुः ॥
निष्ठा ॥३६॥
निष्टान्तं वहुव्रीहर पूर्व प्रयोताव्यं ॥ कृतकटः । भक्षितभिक्षः ॥ ननु च
विशेषणमेवात्र निष्ठान्तं । नैप नियमः । विशेष्यविशेषणभावस्य विवक्षा-
निवन्धनत्वात् ॥
वाहिताग्न्यादिषु ॥३७॥
अाहिताग्नि । इत्येवमादिषु निष्टान्तं वा पूर्व प्रयोक्ताव्यं ॥ साहिताग्निः ॥
अग्न्याहितः ॥
कडाराः कर्मधारये ॥३८॥
कडार । इत्येवमादयः शब्दाः कर्मधारये समाते वा पूर्व प्रयोक्तव्याः ॥ कडा-
रजैमिनिः । जैमिनिकडारः ॥ कर्मधारये किं । कडारपुरुषो ग्रायः ॥
॥ इति सूत्रपाठे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
अनभिहिते ॥१॥
अधिकारो ऽयं ॥ इत ऊर्च वक्ष्यमाणा द्वितीयाचा विमलयो ऽनुक्ते कर्मादौ
वेद्याः ॥ करें करोति । ग्रामं गति ॥ अनभिहिते किं । क्रियते करः ।
कर्मणि लटू ॥
कर्मणि द्वितीया ॥२॥

·अष्टकं पाणिनीयं - ज्याप्रातिपदिकात् स्वादयो वक्ष्यन्ते । तेपामर्यविशोषव्यवस्थाबोधनार्थमिदं प्रक- रणं ॥ अम् । अौट । शास् । इत्येतस्य त्रिकस्य द्वितीयेति संज्ञा प्राचां ॥ अनुक्तो कर्मणि द्वितीया स्यात् ॥ करं करोति । ग्रामं गछति ॥ तृतीया च दोश्छन्दसि ॥३॥ टा । भ्याम् । भिस् । इत्येतस्य तृतीयेति संज्ञा प्राचां ॥ नुहोतेरनुले कर्मणि तृतीया स्यादेदे । चकाराद्वितीयापि भवति ॥ यवाग्वाग्निहोत्रं जुहोति । यवागूमग्निहोत्रं जुहोति ॥ अग्निहोत्रशब्दन हविरुच्यते ॥ छन्दसि किं । यवागू नुहोति ॥ अन्तरान्तरेण युक्ते ॥४॥ द्वितीया संबध्यते । न तु तृतीयास्वरितत्वात् । अन्तरा । अन्तरेण । इत्ये- ताभ्या योगे द्वितीया स्यात् ॥ अन्तरा त्वां मां च कमएउलुः । तव मम च मध्य इत्यर्थः ॥ अन्तरेण त्वां मां च कमाउलुः । मध्य इत्यर्थः ॥ अन्तरेणा यतं न किंचिलभ्यते । यतं विनेत्यर्थः ॥ कालाधनोरत्यत्तसंयोगे ॥५॥ गुणानियाद्रव्यैः कालाधनोर्निरन्तरसंबन्धे गम्यमाने कालवाचकादधुवाचकाच्च द्वितीया स्यात् ॥ मासं कल्याणी । मासमधीते । मासं गुडधानाः ॥ क्रोश कुटिला नदी । क्रोशामधीते । क्रोश पर्वतः ॥ अत्यन्तसंयोगे किं । मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥ अपवर्गे तृतीया ॥६॥ अपवर्गः फालप्राप्पिपूर्विका क्रियापरितमापिः । तत्र कालाधनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया स्यात् ॥ मारोनानुवाको ऽधीतः ॥ क्रोप्रानानुवाको ऽधीतः ॥ अपवर्गे किं । माममधीतो ऽनुवायो ऽनेन न गृहीतः सप्तमीपञ्चम्यो कारकमध्ये ॥७॥ उि । योन् । गुप् । इत्येतस्य रानीति गंज्ञा । उनि । भ्याम् । भ्यस् । इत्येतस्य पञ्चगीति मंशा प्राचां ॥ कारकायोर्मध्ये यो कालाधानी ताभ्यां सप- गोपन्यो भनाः ॥ अा भया देवदन्नो द्रव्यहे भोला । अग्य सुधा देवदत्तो दव्या । पाशगयोग) si फालः ॥ इरम्य इचाम: क्रोशे लक्ष्य ॥

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ ३ ॥ सूत्रं ॥१३॥ ७१ . विध्यति । दम्य इष्वासः क्रोशालक्ष्यं विध्यति । कर्तृकर्मकारकयोर्मध्ये ऽयमधा ॥ यथासंख्यं तु न । अत्वरितत्वात् ॥ कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ॥८॥ कर्मप्रवचनोवैोंगे द्वितीया स्यात् ॥ प्राकल्यस्य संहितामनु प्रावपत् ॥ यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी ॥३॥ कर्मप्रवचनीयोंगे यस्मादाधिक्यमुच्यते यत्य चेश्वरत्वमुच्यते तत्र सपूमी स्यात् ॥ प्राधिक्ये । उप परार्थे हरेर्गुणाः । पराधिका इत्यर्थः ॥ ऐश्वर्ये तु स्त्र- स्वामिभ्यां पर्यायेण सपूमी स्यात् । अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः । अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदतः ॥ पञ्चम्यपाङ्परिभिः ॥१०॥ अप । झाडू । परि । इत्येतैः कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी त्यात् ॥ अप त्रिगर्ते- भ्यो वृष्टो देवः ॥ सा पाटलिपुत्रात् ॥ परि त्रिगर्तेभ्यः ॥ परिशदो वर्तनार्थ एव गृहाते । अपशब्दसाहचर्यात् । तेन लक्षणादिपु न । वृक्षं परि. वि- योति विद्युत् ॥ प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ॥११॥ मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः । दनस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानं ॥ यस्मात् प्रतिनिधि-. यंत प्रतिक्षानं तत्र कर्मप्रवचनीययुक्तो पञ्चमी न्यात् ॥ प्रामः कृष्णात् प्रति ॥ तिलेभ्यः प्रति यति माषान् ॥ गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचचुर्ची चेष्टायामनधनि ॥१२॥ अधभित्र गत्यर्यानां धातृनां कर्मणि द्वियोवाचतुर्यो भवतः । चटायां सत्यां ॥ ग्रामं गति । ग्रामाय गति ॥ गत्वर्येति किं । प्रोदनं पचति ॥ कर्मणीति किं । प्रज्वेन गइति ॥ चटायां किं । मनसा मयुरां गति ॥ अनधनीति किं । प्रधानं गहति ॥ चतुर्थी संप्रदाने ॥१३॥ ॐ । न्यान् । सन् । सत्येतस्य चतुर्वीति संज्ञा प्राचां ॥ संप्रदान चतुर्थी न्यात् ॥ विप्राय गां ददाति । देवनारा रोचत । पुणे-यः स्पृत्यति ॥ - ·ग्राहकां पाणिनीयं क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः ॥१४॥ ॥ क्रियाफलकक्रियावाचकमुपपदं यन्य तुगुनन्तन्याप्रयुज्यमानग्य कर्मणिश चतुर्थी म्यात् ॥ फलेभ्यो याति । फलान्यारतु यातीत्यर्यः ॥ निवार्थीपपदत्य किं । प्रविश पिपडी ॥ कर्मणि किं । फलेभ्यो याति कडेन ॥ स्यानिनः किं । फलान्याहर्तुं याति ॥ तुमर्थाच्च भाववचनात् ॥१५॥ तुमुना समानार्थाडाववचनप्रत्ययान्ताच्चतुर्थी स्यात् ॥ भाववचनाति वक्ष्यति । तद्विहितः प्रत्ययो गृह्यते ॥ पाकाय व्रतति । भूतये वृतति ॥ तुमर्यात किं । पाकः ॥ भाववचनादिति किं । कारको व्रजति ॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च ॥१६॥ नमत् । स्वस्ति । स्वाहा । स्वधा । अलं । वपटू । इत्येतर्योग चतुर्थी स्यात् ॥ नमो देवेभ्यः ॥ स्वस्ति प्रजाभ्यः ॥ स्वाहाग्नये ॥ स्वधा पितृभ्यः ॥ प्रलं मलो मलाय ॥ वषतिन्द्राय मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाप्राणिषु ॥ १७॥ मन ज्ञाने । इत्येतस्य प्राणिवर्जिते कर्मणि चतुर्थी वा स्यात् तिरस्कारे गम्यमाने । पक्षे द्वितीया ॥ न त्वां तृणायं मन्ये । न त्वां तृणं मन्ये ॥ मन्येति किं । न त्वां तृणां चिन्तयामि ॥ श्यना निर्देशान्मनु अवबोधन इति ननादिपठितो न गृहाते । न त्वां तृणं मन्वे ॥ अनादरे किं । मन्ये का- ष्ठमुलूखलं ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया ॥१८॥ अनुतो कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् ॥ देवदत्तेन पच्यते । देवदतेन कृतं ॥ करणे । दात्रेण लुनाति ॥ सहयुक्ते प्रधाने ॥१६॥ सहार्थेन युतो ऽप्रधाने तृतीया स्यात् ॥ पुत्रेणा सहागतः पिता ॥ सहार्यकश- ब्दमात्रग्रहणं । पुत्रेण समं स्यूलः । पुत्रेणा साधैं धनवान् ॥ पितुरत्र क्रिया- - ।

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ २७ ॥ ८१ संबन्धः साक्षाच्छब्देनोच्यते । पुत्रस्य तु प्रतीयमान इति पुत्रस्याप्राधान्यं ॥ सहार्यशब्दप्रयोग विनापि तृतीया । वृद्धो यूनेति निर्देशात् ॥ येनाङ्गविकारः ॥२०॥ येनाङ्गेन विकृतेनाजिनो विकारो लक्ष्यते ततस्तृतीया स्यात् ॥ अषणा कापाः । पादेन खन्नः ॥ अङ्गविकारः किं । अक्षि काणमन्य ॥ इत्थंभूतलक्षणे ॥२१॥ कंचित् प्रकारं प्राप इत्यंभूतः । तस्य चिहे तृतीया स्यात् ॥ जटाभित्तापसः ॥ संज्ञो ऽन्यतरस्यां कमणि ॥२२॥ क्षा अवबोधने । इत्येतस्य संपूर्वस्य कर्मणि तृतीया वा स्यात् । पक्षे द्विती- या ॥ पित्रा संज्ञानीते । पितरं नंतानीत ॥ देतो ॥२३॥ फलसाधनयोग्यः पदार्थो हतुः । तत्र तृतीया स्यात् ॥ धनन कुप्रालं ॥ धनन कुशालं । विद्यया यशः ॥ शता. अकर्तपुणे पञ्चमी ॥४॥ पूर्वसूत्रापवादः ॥ कर्तृवर्जितं यदृणं हेतुभूतं तत्र पञ्चमी स्यात् ॥ बद्धः ॥ अकर्तरीति किं । प्रातन वन्धितः । प्रातमृणं भवति । प्रयोजकत्वात् कर्तृसंशं च ॥ विभाषा गुणे स्त्रियां ॥२५॥ स्त्रीलिङ्गभिने गुणे हेतो पञ्चमो वा स्यात् । पक्षे तृतीया || जाड्यावद्धः । नायेन वडः ॥ गुणे किं । धनेन कुलं ॥ अस्त्रियां किं । प्रनया मुक्तः ॥ षष्ठी देतुप्रयोगे ॥२६॥ हेतुशब्दस्य प्रयोगे हेतो धोत्ये पठी त्यात् ॥ अनन्य हेतोर्वसति ॥ सर्वनाम्नस्तृतीया च ॥२७॥ सर्वनामसंक्षकत्य हेतुशब्दन्य प्रयोगे तो घोत्ये तृतीया स्यात् । चकारात् पष्ठी ॥ केन हेतुना वसति । कत्य हेतोर्वसति । 11 ·१ ८२ अष्टकं पाणिनीयं - - अपादाने पञ्चमी ॥२॥ अपादाने पञ्चमी स्यात् ॥ ग्रामादागछति । वृश्चिकाबिभेति । अध्ययनात् पराजयते अन्यारादितरर्तेदिकूब्दाचूत्तरपदाजाव्हियुक्ते ॥ २ ॥ । अारात् । इतर ऋते । दिक्छब्द । अञ्चूतरपद । श्राच् । ग्राहि । इत्येतैर्युक्त पञ्चमी म्यात् ॥ अन्य । इत्यन्यार्यकशब्दग्रहणं । इतर- ग्रहणं स्पष्टार्थे ॥ अन्यो देवदत्तात् । मिनो देवदनात् ॥ वारादेवदत्तात् ॥ इतरो देवदतात् ॥ ऋते देवदत्तात् ॥ दिशि दृष्टः शब्दो दिवछब्दः । तेन देशकालवाचित्वे ऽपि भवति ॥ पूर्वी ग्रामात् । चैत्रो मैत्रात् पूर्वदेशे । चैत्रात् पूर्वः फाल्गुनः ॥ अजूनपद । प्राग्यामात् । ननु चायमपि दिक्छब्द एव । पाव्यतमर्यप्रत्ययेनेति षष्ठी वक्ष्यति तदबाधनार्थमिदं ॥ याचू । दक्षिणा ग्रामात् ॥ श्राहि । दक्षिणाहि ग्रामात् ॥ षष्यतसर्थप्रत्ययेन ॥३०॥ उर । अाम् । ग्राम् । इत्येतस्य पष्ठीति संज्ञा प्राचां ॥ अतमुच् । इत्येतद्य- फप्रत्ययान्तन योगे पाठी स्यात् ॥ दत्तिपातो ग्रामस्य पुरो ग्रामस्य पुरस्तादामम्य ॥ एनपा द्वितीया ॥३१॥ पूर्वगूत्रापवादः ॥ एनप । इत्येतत्प्रत्ययान्तेन युक्तो द्वितीया स्यात् ॥ इक्षियोन ग्रामं ॥ पात्यपीप्यते । दत्तिपोन ग्रामन्य । तदर्थं योगविभागः कर्तव्यः ॥ पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्यां ॥३२॥ पृष्य । चिना । नाना । इत्यायोगे तृतीया न्यात् । द्वितीयापक्षम्यौ च ॥ पादेवेन । पृयादव । पृगादेवात ॥ विना देवन । विना देवं । विना देवा. ॥ नाना देवंन । गाना देवं । नाना देवात् करणे च म्तोकाल्पकृनकतिपयस्वासत्ववचनस्य ॥३३॥ - । " ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ३८ ॥ ८३ . स्तोक । अल्प । कृन । कतिपय । इत्येतेभ्यो ऽसत्ववचनेभ्यः करणे तृती- यापञ्चम्यौ भवतः ॥ स्तोकेन मुक्ताः । स्तोकान्मुक्तः ॥ अल्पेन मुक्तः । अल्पा- न्मुक्तः ॥ कृनेणा मुक्तः । कृनान्मुक्तः ॥ कतिपवेन युक्ताः । । कतिपयान्मुक्तः ॥ अतत्ववचनस्येति किं । तोकेन योन मनः ॥ करो किं । क्रियाविप्रोषपो कर्मणि मा भूत् । त्तोकं चलति ॥ दूरान्तिकार्थैः षधन्यतरस्यां ॥३४॥ दूरार्थेरन्तिकार्थेश्च योगे षष्ठीपञ्चम्यौ भवतः ॥ एरं ग्रामस्य । टूरं ग्रामात् अन्तिकं ग्रामस्य । अन्तिकं ग्रामात् ॥ अन्यतरस्यांग्रहणं पञ्चम्यर्थ । अन्यथा तृतीया पक्षे स्यात् ॥ दूरान्तिकार्येभ्यो द्वितीया च ॥३५ ।। दूरार्थेभ्यो ऽन्तिकार्येभ्यश्च द्वितीया स्यात् । चकारात् पञ्चमीतृतीये भवतः ॥ टूरं ग्रामस्य । दूराद्रामस्य । टूरेणा ग्रामस्य ॥ अन्तिकं ग्रामस्य । अन्ति- काद्रामस्य । अन्तिकेन ग्रामस्य ॥ प्रातिपदिकार्थगात्रे विधियं ॥ असत्व- चनस्येत्यनुवर्तते । तेनेह न भवति । दूरः पन्याः ॥ सप्तम्यधिकरणे च ॥३६॥ जि । प्रोस् । सुप् । इत्येतस्य समीति संज्ञा प्राचां ॥ अधिकरणे सपूमी स्यात् । चकाराद्र्रान्तिकार्थेभ्यो ऽपि ॥ कट अास्ते ॥ दूरान्तिकार्येभ्यः । हरे ग्रामत्य । अन्तिके ग्रामत्य ॥ द्वितीया तृतीया सपनी पञ्चमी । इत्येताञ्च- तस्रो विभक्तयो दूरान्तिकार्येभ्यो भवन्ति ॥ यस्य च भावेन भावलक्षणं ॥३७॥ यत्व क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततो भाववतः सपनो स्यात् । प्रसिद्धा च क्रियाप्रसिडां क्रियां लक्षवति ॥ गोपु दुकामानातु गतः । दुग्धास्वागतः ॥ भावेनेति किं । यो जहालिः स भुतो ॥ पुनर्भावग्रहण किं । यो भोक्ता स देवदतः ॥ षष्ठी चानादरे ॥३८॥ अनादराधिके भावलक्षणे भाववतः पठी स्यात् । चमारात सपूमो च - ·८४ अष्टकं पाणिनीयं - .. भवति ॥ रुदंतः प्रावानीत् । रुदति प्रावृाजीत् ॥ दन्तं पुत्रादिकमनादृत्य प्रवृतित इत्यर्थः ॥ स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतश्च ॥३६॥ स्वामिन् । ईश्वर । अधिपति । दायाद । साक्षिन् । प्रतिभू । प्रसूत । इत्येतेोगे पठीसपूभ्यो भवतः ॥ गवां स्वामी । गोषु स्वामी ॥ गवामीश्वरः । गोप्वीश्वरः ॥ गवामधिपतिः । गोष्वधिपतिः ॥ गवां दायादः । गोषु दा- यादः ॥ गवां साक्षी । गोपु साक्षी ॥ गवां प्रतिभूः । गोपु प्रतिभूः ॥ गवां प्रसूतः । गोषु प्रसूतः ॥ आयुक्तकुशलाभ्यां चासेवायां ॥४०॥ यायुता । कुशल । इत्येताभ्या योगे पाटीरातम्यौ भवतः । तात्पर्य गम्यमाने ॥ आयुगाः काटकरपास्य । प्रायुनाः कटकरपा ॥ आयुशो व्यापारितः ॥ कुशलः याटयारणारय । कुशलः पाटकरयो ॥ कुशलो निपुपाः ॥ अारोवायामिति किं । ग्रायुशो गोः प्राकटे । ईपशुता इत्यर्थः । अत्र सपम्येवाधिकरणे भवति ॥ यतश्च निर्धारणं ॥४१॥ बालिगुणानित्यारांशामि: नगुदायादेकदेशस्य पृथक्कारपां निर्धारण । यतो भवति तस्मात् पोगन्यौ भवा: ॥ मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः । मनुष्येषु क्षत्रियः सामः । गनां कृष्णा अक्षीरा । गोषु कृष्पा बहुक्षीरा । अधानां धावन्तः प्रीतमाः । प्रधोपु धावन्तः प्रीतमाः । शत्राणां मैत्रः परः । दानेषु मंत्रः पतुः ॥ पञ्चमी विभतो ॥४॥ निभायो विना ॥ विधार्यगाणाग्य भेदे यग्गानिर्धारगी ततः पञ्चमी रयात् ॥ माता: पारलिपुत्रकाय ग्राहयताः ॥ साधुनिपुणाभ्याम यां सप्तम्यप्रतः ॥४३॥ गाः । निपुण निपुणा । ता-यां यान पायां गन्यमाना गगी ग्यात । प्रमियमय गुग भवति ॥ गात गाय: ॥ गातार निपm: ॥ पर्चायां । गाrai mः । दर गगार्गको तात्पर्य है यमरोरिति किं । गायतको गातु प्रति । - - ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥४॥ ૫ प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च ॥४४॥ प्रसित । उत्सुक । इत्येताभ्यां योगे तृतीया स्यात् । चकारात् सपूमी ॥ केशैः प्रसितः । केशेषु प्रसितः केशेषु प्रतितः । केप्रारचनातत्पर इत्यर्थः ॥ केशेषूत्सुकः ॥ नक्षत्रे च लुपि ॥४५॥ लुवन्तानक्षत्रशब्दादधिकरणे तृतीयातपम्यौ भवतः ॥ पुष्येण पायसमश्नीयात् । पुप्ये पायनमश्नीयात् ॥ लुबविशेष इत्यणो लुप् ॥ नक्षत्रे किं । पञ्चालेपु वसति ॥ लुपीति किं । मधातु ग्रहः ॥ अधिकरणानुवृत्तिः किं । प्रय पुष्यः ॥ प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ॥४६॥ तु । नौ । तत् । इत्येतस्य प्रथमा । इति संन्ना प्राचां ॥ अवधारणार्यो मात्रशब्दः प्रत्येकं संवध्यते ॥ प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्रे परिमाणमात्रे वचनमात्रे च प्रथमा त्यात् ॥ अत्र प्रवृत्तिनिमित्तं तदाप्रयश्च प्रातिपदिकार्यः । अलिङमव्ययं लिङ्गप्रवृत्रिनिमितकाः पुमादय उदाहरणं । उच्चैः । नीचैः । पुमान् । स्त्री । नपुंसकं ॥ लिङ्गं पुंस्त्रीनपुंतकाख्यं । वृक्षः । कुमारी । कुलं । तटः । तटी । तदं ॥ परिमाणं परिछेदकं । द्रोणः । खारी । पाठकं ॥ वचनं संख्या । एकः । द्वौ । वहवः ॥ उक्तेष्वेकत्वादिपु प्रयमाया अप्राप्ती वचनग्रहणं ॥ प्रातिपदिकग्रहणं निपातत्यानर्यकत्य प्रातिपदिकाचमुकं ततोऽपि प्रयमा यया स्यात् । अध्यागति ॥ संबोधने च ॥४७॥ संबोधनमभिमुखीकरणं । तत्र प्रयमा स्यात् ॥ हे देव । हे देवो । हे देवाः ॥ सामन्त्रितं ॥४८॥ संबोधने या प्रपमा तदन्तमामन्तितसंज्ञं स्यात् ॥ हे देव ॥ एकवचनं संवुद्धिः ॥४॥ संबोधने प्रयमाया एकवचनं संत्रुटिसंजू स्यात् ॥ हे एरे। हे पटो ॥

·अष्टकं पाणिनीयं षष्ठी शेषे ॥५०॥ कर्मादिकारकेभ्यो ऽन्यः प्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वत्वामिसंबन्धादिः पोषः । तत्र पठी स्यात् ॥ राज्ञः पुरुषः । पशोर्मुखं । पितुः पुत्रः ॥ ज्ञो विद्यस्य करणे ॥५१॥ ज्ञानातरज्ञानार्थस्य करपा प्रोपत्वेन विवक्षिते पठी स्यात् ॥ सर्पिषो सानीते ॥ सर्पिपा कारणाभूतेन प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ अविदर्थस्य किं । ॥ अविर्थस्य किं । स्वरेपा पुत्रं नानाति ॥ अधीगर्थवेशां कर्मणि ॥५२॥ अधीगयाः स्मरणार्याः । दय दानगतिहिंसादानेपु । ईशा ऐश्वर्ये । एतेषां फर्मणि पत्वेन विवक्षिते पठी स्यात् ॥ मातुः स्मरति ॥ सर्पिषो दयते ॥ गर्पिप ईष्टे । कर्मपीति किं । मातुर्गुणैः स्मरति ॥ शेष इत्येव । मातरं स्मरति ॥ कृञः प्रतियत्ने ॥५३॥ रातो गुणान्तराधानं प्रतियतः ॥ डुकृञ् । इत्येतस्य कर्मणि शेपत्वेन विवतिते, पठी स्यात् प्रतियते गम्यमाने ॥ एधोदयास्योपस्कुरुते ॥ शेष इत्येव । यो- दफानुपायुरुले रुजार्थानां भाववचनानामत्वरेः ॥५४॥ सोगार्यानां धातूनां भाप्रवाशापा वरिमितानां याणि प्रायवेन विक्षित पही गात् ॥ चौरग्य हाति रोगः ॥ हजागां कि । हजागानां कि । एति तीवन्तमानन्दः ॥ भावचनानां कि । नदी. पुलानि हतासि ॥ घबरेः किं । चौरं यस्यति - .. ॥ ग्राशिपि नायः ॥५॥ उगवल्याशीतीदाय पणिा पत्येन विवतित पाठी स्यात् गर्पियो नारी । मधुनों गायो गनो नागो ॥ थाणिधि किं । रातामगुपनायति । मागा मा. शिवंशात्र। जासिनिग्रहणानाठायपिपां हिंसायां ॥५६॥ .

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ६१ ॥ ८७ पण जासि | निप्रहण । नाट । क्राथ । पिप । इत्येतेषां हिंसार्थकानां कर्मणि शेपत्वेन विवक्षिते पष्ठी स्यात् ॥ जसु । इति चुरादियिते । चोरत्योन्जा- सयति ॥ नि प्र । इत्येतौ संहतो विपर्यस्तो व्यस्तो च गृह्यते । चौरत्य निप्रहन्ति । चौरस्य प्रणिहन्ति । चौरस्य निहन्ति । चौरस्य प्रहन्ति ॥ पाट । वृपलस्योनाट्यति ॥ क्रय । वृषलस्य क्राययति ॥ पाटक्रयोर्घटा- दयो मित इति मिल्वे ऽपि निपातनादृद्धिः ॥ पितृ । चौरस्य पिनष्टि ॥ हिंसायां किं । धानाः पिनष्टि ॥ एतेषां किं । चौरं हिनस्ति ॥ व्यवपणोः समर्थयोः ॥१७॥ व्यवहृ । इत्येतयोस्तुल्यार्थयोः कर्मणि प्रपत्वेन विवक्षिते षष्ठी स्यात् ॥ धूते क्रयविक्रयव्यवहारे तुल्यार्थावेतौ ॥ प्रातस्य व्यवहरति ॥ शतत्य पणते ॥ समर्ययोः किं । प्रालाकां व्यवहरति । विक्षिपतीत्यर्थः ॥ दिवस्तदर्थस्य ॥५॥ दिवु । इत्येतस्य द्यूतार्थस्य क्रयविक्रयव्यवहारार्यस्य च कर्मणि पठी स्यात् .॥ शतस्य दीव्यति ॥ तदर्थस्य किं । ब्राह्मणं दीव्यति । स्तौतीत्यर्यः ॥ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ विभाषोपसर्गे ॥५६॥ पूर्वसूत्रेण नित्ये प्रापे विकल्पो ऽयं ॥ उपसर्गे सति दिवः कर्मणि पाठी वा स्यात् ॥ तस्य प्रदीव्यति ॥ पक्षे द्वितीया । शतं प्रदीव्यति ॥ उपतो किं । प्रातस्य दीव्यति ॥ तद्यस्येत्येव । शलाका प्रतिदीव्यति ॥ द्वितीया ब्राहाणे ॥६॥ दिवस्तयत्येत्यत्यापवादः ॥ ब्राह्मणो मन्तृभिनो वहः । तत्र दिवः कर्मणि द्वितीया स्यात् ॥ गामत्य तदहः सभायां दीव्येयुः ॥ प्रेष्यब्रुवोर्हविषो देवतासंप्रदाने ॥६१॥ एप गती । बृज् । इत्येतयोलाएमध्यमपुरुषैकवचनान्तयोदेवतानप्रदान उपें वर्तमानयोईविधः धार्मणः पठी न्यात् ॥ ग्रनवे छागत्य एवियो वपाया दनः प्रध्य । अनुब्रूहि वा ॥ प्रेष्यबोः किं । यानये हा विर्वपां मेदो ·अष्टकं पाणिनीयं ८८ - यजते । - जुहुधि ॥ हविषः किं । अग्नये गोमयानि प्रेष्य ॥ देवतासंप्रदाने किं । मापावकाय पुरोडाशान् प्रेष्य । चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि ॥६॥ चतुर्य्यर्थे षष्ठी वा स्याटेदे । पक्षे चतुर्थी ॥ पुरुषमृगश्चन्द्रमसः । पुरुषमग- शन्द्रमसे दातव्य इत्यर्थः ॥ बहुलं किं । हिमवते हस्ती ॥ यजेश्च करणे ॥६३॥ यत । इत्येतस्य धातोः करणो पष्ठी वा स्यादेदे ॥ श्राग्नेच्या घृतस्य घृतेन यतते ॥ कृत्वोर्थप्रयोगे काले धिकरणे ॥४॥ कृत्योर्थानां प्रयोगे काले ऽधिकरणे पष्ठी स्यात् ॥ पञ्चकृत्वो हो भने । विरलो. ऽधीते ॥ कृत्योर्यग्रहपां किं । अति प्रोते ॥ प्रयोगग्रहपां किं । रात्री भुतो । गम्यते हि द्वित्रिर्वेति ॥ काल इति किं । द्विः कांस्यपाच्या भुमा ॥ अधिकरणो किं । द्विरला भुरो ॥ शेष इत्येव । द्विरहून्यधीत ॥ कर्तृकर्मणोः कृति ॥६५॥ पात्प्रत्ययान्तयोग अनुमो कर्तरि कर्मपि च पठी स्यात् ॥ भवतः प्रायिका ॥ याणि । अपां सष्टा । पुरा भेन्ना ॥ कर्तृकर्मपाोः किं । प्रास्त्रेपा भेना ॥ यति किं । तटिने मा भूत् । कृतपूर्वी काट । भुसादनं ॥ अविवक्षित-- कर्म-यां यमुशिया भावे शाः । गुप् गुपति गगातः । पूर्वादिनिः सपूर्वाञ्चेती- निप्रत्ययः । पत्रात् कर्मयोगठितान्तशब्दोपस्याप्यक्रियायां । पृदरो तु वृदनानन्दगात्रोपचाप्यनिया कर्तृकर्मपोः पष्ठीविधानादन न पष्ठी ॥ उभयप्राप्ती कर्मणि ॥६६॥ पूर्वगग निगमो ऽयं ॥ उभयोः प्रापिर्यग्मिन् कृति तत्र वर्गपयव पठी गात । न तु याति ॥ पाया गयां दोणे सोपेन । हयगेन । तास्य च वर्तमाने ॥६॥ नगोगि वयमाणानि प्रापे पुनः पती विधीयते । वर्तमाने वित्तिस्य - पयगः पानं ·अध्यावः ॥२॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥७२॥ ८ तप्रत्ययस्य योगे पठी स्यात् ॥ राज्ञां मतः । राज्ञां बुद्धः । राज्ञां पूजितः ॥ तात्य किं । अोदनं पचमानः ॥ वर्तमाने किं । ग्रामं गतः ॥ अधिकरणवाचिनश्च ॥६॥ तो ऽधिकरणे चेति वक्ष्यति । तस्य प्रयोगे षष्ठी न्यात् ॥ इत्मेपां प्रायितं । इदमेपामातितं । इदनेपां गतं । इदमेपां भुक्तं ॥ न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनां ॥६६॥ कर्तृकर्मणोः कृतीति प्रापा पठी निषिध्यते ॥ ल । उ । उक । अव्यय । निष्ठा । खलई । तन् । इत्येतेषां प्रयोगे पढी न स्वात् ॥ ल इति शतृ । प्रानच् । कानच् । कनु । कि । किन् । इत्येते लादेशा गृह्यन्ते ॥ श्रोदनं पचन् । प्रोदन, पचमानः । श्रोदनं पेचानः । श्रोदनं पेचिवान् । पपिः सोमं । दिसाः ॥ उ । कटं चिकीर्षुः । कन्यामलंकरिष्णुः ॥ उक । दैत्यान् धातुको हरिः ॥ अव्यय । करं कृत्वा ॥ निष्ठा । श्रोदनं भुक्तवान् । देवदनेन भुक्ता ॥ खलर्य । ईपत्करः कटो भवता ॥ तृनिति प्रत्याहारग्रहणं । लटः ातृशानचावित्यारभ्या तृनो नकारात् । तेन प्रानन् । प्रातृ । तृन् । इत्येतेषां ग्रहणं भवति । सोमं पवमानः । नमायानः । वेदमधीयन् । कर्ता कटान् ॥ अकेनोभविष्यदाधमर्ययोः ॥७॥ भविष्यदन्याकन्य भविष्यदर्घस्याधमार्थत्वेन बोगे पष्ठी न स्यात् ॥ कटं कारको वनति ॥ इनः । ग्रामं गमी । शतं दायी ॥ भविष्यदाधमर्ययोः किं । यवानां लावकः । अवश्यं कारी कटन्य ॥ कृत्यानां कर्तरि वा ॥७१ ॥ कर्तृकर्मणोः कृतीति नित्यं प्रापे विकल्पो ऽयं ॥ कृत्यप्रत्ययान्तानां योगे कर्तरि पाठी वा स्यात् ॥ भवता कर्तव्यः कटः । भवतः कर्तव्यः कतः ॥ कर्तरि किं । गेयो माणवकः सानां । भव्यगवत्यादिना कर्तरि यत् ॥ तुल्या!रतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्यां ॥७२॥ तुल्याः प्रोगे तृतीया वा स्यात् । तुला । उपमा । इत्येती वनयित्वा । पक्षे पाठो ॥ तुल्यो देवेन । तुल्यो देवन्य ॥ अतुलोपगा-यां किं । तुला चानशू । 12 ·अष्टकं पाणिनीय ॥ - - देवदलस्य मान्ति । उपमा कृष्णास्य नास्ति ॥ वत्यनुवत्यैव सिद्ध ऽन्यतरस्यां बहामुतरार्थ । अन्यथा चकारेण तृतीयानुकृष्येत चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमभद्रकुशलसुखार्थहितैः ॥७३॥ ग्रायुष्य । मटू । भद्र । कुशाल । सुख । अर्थ । हित । इत्येतदर्य योगे चतुर्थी वा न्यात् ॥ पक्षे पठी॥ आयुष्यं देवदताय भूयात् । प्रायुष्यं देवदत- । चिरं तीवितं देवदनाय । चिरं जीवितं देवदनस्य ॥ मद्रभद्रौ पर्यायो । तत्रान्यतरोपादानं प्रपञ्चायं ॥ मर्दू देवदन्ताय । मद्रं देवदतस्य ॥ भद्रं देवताय । भद्रं वदनस्य ॥ कुशाल देवदनाय । कुपालं देवदनस्य । निरामयं देवदताय । निरामयं देवदनस्य ॥ सुखं देवदनाय । सुतं देवद- नग्य । शं देवदताय । शं देवतस्य ॥ अर्या देवदताय । अर्या देवदत्तस्य । प्रयोजनं देवदताय । प्रयोजनं देवदत्तस्य ॥ हितं देवदताय । हितं देवदत्तस्य । पथ्यं देवंदनाय । परयं देवदतन्य ॥ याशिपि किं । यायुष्यं वदत्तस्य पयः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ द्विगुरेकवचनं ॥१॥ दिन्यः गगाहर प्यास्त्रात् गात ॥ पसपली । ग्रन्ययावादनुप्रयोगे पाक- या । पतलीयं द्वन्दश्च प्राणितूर्य सेनाङ्गानां ॥२॥ पावचानित्यनुवति । प्रायः प्रत्ययं गंबध्यो । प्रापगड । गया। गेगा । रत्याशं दन्द एकत्रत, ग्यात् ॥ प्राणी नोव' । पाणिपादं ॥ तृय गाणे । गाडिगापागावि ॥ ना गं । रविकानगोलं ॥ एण्यत्रादिपशु- परे, तु पात्यादिना सत्तगयादिना विकल्प भवति ॥ इतरयोग rap N दो दिक्षिणः । रात्र रामनग्यशावादेववचनं निरं । निरामा- पमिदं प्रयाग प्रारदारोगां रागामार व इन्दो भात चिरे- ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥8॥ सूत्रं ॥ ७ ॥ ६१ अनुवादे चरणानां ॥३॥ चरणाः शास्त्रा । तद्ध्येतृवाचिनां द्वन्द्व एकवत् स्यात् । ज्ञातार्थस्य प्रतिपादने सति ॥ उदगात् कठकौयुमं । प्रत्यष्ठात् कठकालापं ॥ कठकालापानामुदयप्र- तिठे जाते यदा प्राब्देनानूयते तदेदमुदाहरण । यदा तु. प्राथमिकं प्रतिपादनं तदा प्रत्युदाहरणं ॥ अनुवादे किं । उदगुः कळकालापाः ॥ अवर्युक्रतुरनपुंसकं ॥४॥ अधर्युर्यजुर्वेदः । क्रतुः सोमसाध्यो यागः । यजुर्वेद विहितक्रतुवाचिनामनपुंसक- लिङ्गानां द्वन्द्व एकवत् स्यात् ॥ अाश्वमेधं ॥ अधुर्युक्रतुः किं । इपुवती । सामवेदविहितावेतौ ॥ अन्नपुंसकं किं । राजसूयवाजपेयौ ॥ इह तु न भव- ति । दशपौर्णमासौ । यनुर्वेद विहितत्वे ऽपि तयोः सोमसाध्यत्वाभावात् ॥ अध्ययनतो विप्रकृष्टाख्यानां ॥५॥ अध्ययनेन प्रत्यासना प्राख्या वेषां तेषां द्वन्द्व एकवत् स्यात् ॥ क्रमकं ॥ अध्ययनतः किं । पितापुत्रौ ॥ अविप्रकृटाख्यानां किं । यानि- कवेयाकरणी ॥ जातिरप्राणिनां ॥६॥ प्राणिभिवन्नातिवाचिनां बन्द एकवत स्यात् ॥ श्राराशन्त्रि । धानाशष्कुलि जातिः किं । नन्दकपाञ्चतन्यौ ॥ प्राणिनां किं । ब्राह्मणक्षत्रियाः ॥ अप्राणिनामिति पर्युदाताद्व्यनातीयानामेव न तु गुणक्रियाजातीयानां । रूपरसौ । गमनाकुञ्चने ॥ जातेः प्राधान्यविवक्षायामयमेकवद्भावः । द्रव्यविव- क्षायां तु । बदरामलकानि ॥ विशिष्टलिङ्गो नदीदेशो ज्यामाः ॥७॥ भिनलिङ्गानां नदीवाचिनां ग्रामवर्नदेशवाचिनां च द्वन्द्व एकवत् स्यात् ॥ उदयश इरावती च । उदध्येरावति । गदा च प्रोणा । गमाशोणं ॥ कुरञ्च कुरुक्षेत्रं च । कुकुरक्षेत्रं । कुरजाङ्गलं ॥ विशिटलिङ्गः किं । गङ्गायमुने । मद्रकेोकयाः ॥ नहोदेशः किं । नहोदेशः किं । कुक्कुटगयों ॥ अग्रामाः कि जाम्बवं नारं शालुकिनी ग्रामः । जाम्बवशालूशिन्या ॥ ॥ 1 - - - ·अष्टकं पापिनीयं - खुद्रजन्तवः ॥८॥ क्षुद्वजन्तुवाचिनां द्वन्द्व एकवत् स्यात् ॥ दंप्रामप्राकं । यूकालिकं ॥ या नकु- लात् क्षुद्रजन्तवः ॥ येषां च विरोधः शाश्चतिकः ॥ १॥ विरोधो वैरं । प्रावतिको नित्यः ॥ येषां नित्यो विरोधस्तद्वाचिनां द्वन्द्र एकवत् स्यात् ॥ मार्जारमूषिकं । अहिनकुलं ॥ चकारः पुनर्विधानार्थः । तेन विभाषा वृक्षमोति परमपि विकल्पं बाधिल्ला नित्यमेव भवति । गो- व्याघ्रं । काकोलूकं ॥ शाश्वतिकः किं । स्त्रीपुरुषो कलहायेते ॥ शूद्राणामनिरवसितानां ॥१०॥ ये तो पात्रं संस्कारेणापि न शुध्यति ते निरवसिताः । तजिना ये शूद्रास्त- दाचिनां द्वन्द एकावत् स्यात् ॥ तक्षायस्कारं । रजकतन्तुवायं ॥ अनिरव- तितानां किं । चाण्डालमृतपाः ॥ गवाश्चप्रभृतीनि च ॥११॥ इत्येवमादीनि कृतकवडावानि इन्दुरूपापिा साधूनि भवन्ति ॥ गवाश्वं ॥ रूपान्तरे तु नायं विधिः । गोश्वं । गोप्रवौ । पशुदन्दू उत- रसूत्रेपा विकल्पः । विभापा वृक्षमृगतृणधान्यव्यजनपशुशकुन्यश्वबडवपू- वापराधरोत्तराणां ॥१२॥ वृक्ष । गृप । तृपा । धान्य । व्यन्नन । पशु । शकुनि । इत्येतद्वाचिनां इन्दो वैववत् । पूर्वापर । अधरोबर । इत्येतदुन्दुत्रयं च चकावर ग्यात् ॥ पक्षन्यग्रोधं । सतन्यग्रोधाः ॥ पृपा । रुरुकृपताः ॥ युगापा । पुरानाः ॥ धीरियवं । बीरियवाः ॥ दधिवृतं । दधिवृते ॥ गोगल्पिं । गोगदिशः ॥ तितिनियपित्रलं । तितिनियापिनलाः ॥ अन्यत्रउवं । अवयवी ॥ पूर्वापरं । पूर्वापरे । अधोतरं । अधोतरे विप्रतिपिकं चानाधिकरणवाचि ॥१३॥ गवान । अवयव - - - ॥

·. अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ २० ॥ अधिकरण द्रव्यं । विरुद्धार्यानामद्रव्यवाचिनां दुन्दु एकवटा स्यात् ॥ शी- तोष्णं । प्रीतोष्ण ॥ विप्रतिपिद्धं किं । कामक्रोधी ॥ अनधिकरणवाचीति किं । शीतोष्णे उदके ॥ न दधिपयवादीनि ॥१४॥ दधिपयम् । इत्येवमादीनि शब्दत्वपाएयेकवन भवन्ति ॥ दधिपयनी ॥ अधिकरणतावत्वे च ॥१५॥ द्रव्यसंख्यापरिमाणे गम्यमाने हुन्छ एकवन भवति ॥ दश दन्तोष्ठाः । दश मार्दडिकपापाविकाः ॥ विभाषा समीप ॥१६॥ द्रव्यसंख्यापरिमाणन्य सामीप्येन परिदे सति इन्द्र एकवद्वा स्यात् ॥ उपदशं दन्तोष्ठं । उपदशा दन्तोटाः ॥ स नपुंसकं ॥१७॥ परवल्लिङ्गमित्यन्यापवादः ॥ समाहारे द्विगुर्दन्दश्च नपुंसकं स्यात् ॥ पञ्चगवं ॥ । पाणिपादं ॥ अव्ययीभावश्च ॥१८॥ अव्ययीभावसमातो ऽपि नपुंसकं स्यात् ॥ अधिनि । अधिहरि । उन्मतगऊं ॥ पूर्वपदार्थप्रधानत्यालिङ्गत्वं प्रापं । अन्यपदार्थप्रधानत्य वाच्यलिङ्गत्वं प्रापं । अनेन नपुंसकत्वं कृतं ॥ तत्पुरुषो ज्नकर्मधारयः ॥११॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत वक्ष्यमाणो नसमासकर्मधारयसमासवर्तस्तत्पुरुषो नपुंसकः स्यात् ॥ वक्ष्यति विभाषा सेनातुरेति । ब्राह्मणतेनं । ब्राह्मणसेना ॥ दृढसेनो राजा ॥ अनकर्मधारयः किं । असेना । पर- मतेना ॥ संज्ञायां कन्धोशीनरेषु ॥२०॥ कन्याशब्दान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकः स्यात् संज्ञायां । ता कन्या याशीनरदेवोपु तत्पुरुषः किं ।

·३४ अष्टकं पाणिनीयं - छाया बाहुल्ये भवति ॥ सौप्रामिकन्यं । नाहरकन्धं ॥ संज्ञायां किं । वीरकन्या ॥ उग्री- नरेषु किं । दाक्षिकन्या ॥ परवल्लिङ्गमित्येतस्य बाधकमिदं प्रकरणं ॥ उपज्ञोपक्रम तदायाचिव्यासायां ॥२१॥ उपना । उपक्रम । इत्येतदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसकः स्यात् । तयोरुपज्ञायमानोप- क्रम्यमाणयोरादिः प्राथम्यं चेत् प्रतिपादयितुमिष्यते ॥ उपज्ञायत इत्युपज्ञा । मातश्नोपसर्ग इति कर्मण्यडू ॥ पाणिनेरुपना । पापिन्युपतं व्याकरणं पाणिनेरुपनातेन प्रथमतः प्रणीतमित्यर्थः ॥ उपक्रम्यत इत्युपक्रमः । दर्शनीयो- पक्रमं सुकुमारं ॥ उपक्षोपक्रमं किं । वाल्मीकिश्लोकाः ॥ तयोरादिस्तदादिः । श्राख्यातुमिशचिख्यासा । तदीदेराचिख्यासा ॥ तदायाचिख्यासायामिति किं । देवदतोपशो रथः । देवदतोपक्रमो रथः ॥ ॥२२॥ विभाषा सेनेति वक्ष्यति नित्यार्थमिदं ॥ छाया । इत्येतदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसकः स्यात् पूर्वपदार्थस्य बाहुल्ये सति ॥ इथूणां शया । इक्षुझायं ॥ बाहुल्ये किं । कुयशया ॥ सभा राजामनुष्यपूर्वा ॥२३॥ सभा । इत्येतदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसकः स्यात् । सा चेत् सभा राजपर्यायपूर्वा- मनुष्यपूर्वा च भवति ॥ इनसभं । ईश्वरसभं ॥ राजपर्यायस्यैव । ग्वत्पविशेषयोः । राजसभा । चन्द्रगुपमभा ॥ अमनुष्यपूर्वा । रक्षःसभं । पिशाचमनं ॥ यमनुष्यशब्दो रक्ष.पिशाचादिषु चतः । तेनात्र न भवति । काकसभा ॥ राजामनुष्यपूर्वेति किं । देवदनसभा ॥ प्रशाला च ॥२४॥ शालाभिवार्यवोधको यः सभाशब्दस्तदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसकः स्यात् ॥ स्त्रीमभं । सोपां गमूर इत्यर्थः ॥ यमाला किं । अनायसभा । अनायकुटीत्यर्थः ॥ विभाषा सेनासुराछायाशालानिशानां ॥२५॥ गेगा । गुरा । छाया । शाला । विधा । इत्येतदन्तत्तत्पुरुषो वा नपुंमकाः यात् ॥ ब्रासपासनं । ब्राहाणामेना ॥ यवतु । यवनुर ॥ कुझ्यशयं । पुणवाया ॥ गोगालं । गोशाला ॥ प्रनि । वनिशा ।

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥३२॥ ૫ । परवलिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयोः ॥२६॥ इन्दुन्य तत्पुरुषत्य च परवदतुल्यं लिङ्गं भवति ॥ इन्दु । कुक्कुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ ॥ तत्पुरुष । अर्घ पिप्पल्याः । अर्धपिप्पली ॥ पूर्ववदश्वबडवौ ॥२७॥ अश्ववउवयोरितरेतरयोगदन्दे पूर्वपदत्येव लिङ्गं भवति ॥ अप्रवबउवौ । अश्व- वडवान् । अश्ववडवैः । हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च छन्दसि ॥२८॥ हेमन्तशिशिरौ । अहोरात्रे । इत्येतयो न्योर्वेदै पूर्वपट्त्येव लिङ्गं भवति ॥ हेमन्तशिशिरावृतूनां प्रोणामि ॥ अहोरात्रे इदं ब्रूमः । अहोरात्राणीकाः ॥ इन्दसि किं । दुःखे हेमन्तशिपिारे । अहोरात्राविमी पुण्ये ॥ छन्दसि लि- अव्यत्यय उक्तस्तस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ रात्राङ्गाहाः पुंसि ॥१॥ परवल्लिङ्गमित्यस्यापवादा ॥ रात्र । अह । अह । इत्येतदन्तौ इन्द्रतत्पुरुषौ पुंसि भवतः ॥ अहश्च रात्रिश्च । अहोरात्रः । रात्रेः पूर्वो भागः । पूर्वरात्रः ॥ ग्रहः पूर्वः । पूर्वाह्यः । अपराह्मः । मध्याह्नः ॥ दुयोरलोः समाहारः । द्रव्यहः । त्र्यहः ॥ परत्वात् समाहारनपुंसकत्वं वाधते ॥ अपथं नपुंसकं ॥३०॥ अपय । इत्येतनपुंसकं भवति ॥ अपयमिदं । अपथानि गाहते मूढः ॥ तत्पुरुष इत्येव । अपयो देशः । अपया नगरी ॥ कृतसमासान्तनिर्देशादिह न भवति । पन्थाः ॥ अर्धर्चाः पुंसि च ॥३१॥ अर्धर्च । इत्येवमादयः प्राब्दाः पुंति कीवे च भवन्ति ॥ अर्धर्चः । अर्धर्च ॥ इदमो न्वादेशे ज्शनुदात्तस्तृतीयादौ ॥३२॥ इदं । इत्येतस्यान्वादेशविषये अनुदानो ऽ । इत्ययमादेशो भवति तृतीवादी विभक्तौ परतः ॥ प्राभ्यां इन्दो ऽधीतं । त्रयो नाभ्यां व्याकरणमधीयते । एभिः । अस्मै । प्राभ्यां । एभ्यः । अत्मात् । प्राभ्यां । एभ्यः । अत्य । एषां । एषु । । ।

·अष्टकं पाणिनीयं - - एतदखतसोखतसौ चानुदात्तौ ॥३३॥ एतद् । इत्येतस्यान्वादेशाविषये ऽनुदानो ऽशू । इत्यादेशो भवति व्रतसोः परतः । त्र । तस् । इत्येतौ चानुदाती भवतः ॥ एतस्मिन् ग्रामे सुखं वसामः । अयो अत्र मुक्ता अधीमहे । एतस्माच्छन्दो ऽधीष्व । यो तो व्याकरणामप्यधीष्व ॥ एतदो ऽप्रित्यनेनैवाशादेशे सिद्ध पुनर्वचनं सर्वानुदानत्वाय ॥ द्वितीयाठौधेनः ॥३४॥ द्वितीया । या । श्रोस् । इत्येतेषु परेष्वन्वादेशविषये । इदं । एतद् । इत्ये- तयोरनुदात. एन प्रादेशो भवति ॥ अनेन व्याकरणमधीतं । एनं छन्दो अध्यापय । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः । एनयोः ॥ एतेन इन्दो ऽधीतं । अयो एनं व्याकरणामध्यापय । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः । एनयोः ॥ प्रार्धधातुके ॥३५॥ अधिकारो ऽयं । पयक्षत्रियार्य इत्यतः प्राक् ॥ यदित र्धमनुक्रमिष्यामस्तदा- र्धधातुकविषये वेचं ॥ वक्ष्यति हनो वध लिडि । बध्यात् ॥ अस्ते । भव्यं ।। ग्रोर्वी ! प्रवेयं ॥ चक्षिरः ख्याज् । पाख्येयं ॥ प्रार्धधातुके किं । हन्यात् ॥ अदो जग्धिप्ति किति ॥३६॥ पद । इत्येतस्य धातोर्डन्धि । इत्ययमादेशो भवति ल्यपि तकारादौ च किति परे । ल्यप् । प्राध्य ॥ ति किति । जाधः । जाधवान् ॥ ग्रादेश इकार शारणार्य। न तु किंचित्कार्यायः ॥ तीति किं । अद्यते ॥ कितीति किं । ग्रत्तव्यं ॥ लुड्सनोर्घस ॥७॥ यद । इत्येतस्य लुटि गनि च परे घरन्तृ । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ तृदिया- रगामार्ग । अधरात् । अघरातां । अघरान् ॥ निघालति । जियासतः । नियमनि ॥ घजपोश्च ॥३८॥ घर । गाय घनादेशः स्यात् । घनि । अपि च परे उसो द ग्यपू. ॥ घासः । प्रधाः ॥

·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥33॥ ६७ बहुलं छन्दसि ॥३१॥ वेदे बहुलं धनादेशो भवति ॥ बस्तां नूनं । सन्धिश्च मे ॥ इह तु न भवति । अातामद्य मध्यतो मेद उद्धृतं ॥ उत्तरसूत्रन्यान्यतरत्त्यांग्रहणे ऽत्र कृते विकल्पो भविप्यति । कार्यान्तरार्थं च बहुलग्रहणं । घन्तामित्यत्रो- पधालोपो न भवति ॥ लिव्यन्यतरस्यां ॥४०॥ ग्रदो लिटि धनादशो वा स्यात् ॥ जघानं । नत्ततुः । नक्षुः ॥ याद । अादतुः । श्रादुः ॥ वेजो वयिः ॥४१॥ वेञ् । इत्यतन्य धातोलिटि परे वयि । इत्यादेशा वा स्यात् ॥ इकार उच्चारणार्यः ॥ उवाय । जयतुः । ज्युः । लिटि वयो य इति यकारत्य संप्रतारणनिषेधः । वश्चास्यान्यतरस्यामिति वकारादेशपत्ते । ऊवतुः । ज्वुः ॥ वयादेशाभावे । वबौ । ववतुः । ववुः । वेञ रति नंप्रसारणनिषेधः ॥ हनो वध लिङि ॥४२॥ हन् । इत्येतन्य धातोलिडि पर बधादशः त्वात् ॥ बध्यात् । ध्यास्तां । वध्यातुः ॥ लुङि च ॥४३॥ हनो बधादशः स्याल्लुडि परे ॥ अवधीत् । अबधिष्टां । अबधिपुः ॥ वधा- देशो ऽदन्तः । अतो लोप इत्यकारलोपः । तस्य स्यानिवडावाडलन्तलक्षणा वृडिरतो हलादलघोरिति वा वृद्धिन भवति ॥ योगविभाग उतरार्थः । प्रात्मनेपदंपु लिङि विकल्पो मा मृत् अात्मनेपदेघन्यतरस्यां ॥४४॥ पूर्वेषा नित्व प्रापे ऽयं विकल्पः ॥ लुड्यात्मनेपदेयु परेषु हनो वधादेशो वा त्यात् ॥ श्रावधिष्ट । श्रावधिपातां । श्रावधिपत । पाल्त । ग्राहनातां । ग्राहनत ॥ । ॥ 13 ·१८ अष्टकं पाणिनीयं इणो गा लुङि ॥४५॥ इण् । इत्येतस्य धातोलुंडि परे गा । इत्ययमादेशः म्यात् ॥ अगात । अगातां । अगुः । अगायि भवता ॥ लडीति वर्तमाने पुनलुंग्रहपामात्मनेप- देष्वन्यतरस्यामित्येतनिवृत्यर्थे । णौ गमिरबोधने ॥४६॥ इण् । इत्येतस्य धातोर्णी परे गमि । इत्ययमादेशः स्यात् । न तु बोधने ऽर्थे ॥ इकार उच्चारणार्थः ॥ गमवति । गमयतः । गमयन्ति ॥ प्रबोधने किं । प्रत्याययत्यर्थान् ॥ इपवदिक इत्येव । अधिगमयति ॥ सनि च ॥४७॥ सनि पर इणो गमिरादेशः स्यात् । न तु बोधने ऽर्थे ॥ निगमिषति । जिगमिषतः । निगमिषन्ति ॥ अबोधन इत्येव । अर्यान् प्रतीषिपति ॥ इएन- दिकः । अधिजिगमिषति ॥ योगविभाग उत्तरार्थः । इडत्यत्र सनीत्येवा- नवर्तते ॥ इङश्च ॥४८॥ इड् । इत्येतस्य च गमि । इत्ययमादेशः स्यात् सनि परतः ॥ अधितिगांसते ॥ गाङ् लिटि ॥४॥ इड् । इत्येतस्य गा । इत्ययमादेशः स्यालिटि विवत्तिते ॥ अधिनग अधिनमाते । अधिनागिरे । विभाषा लुल्लूडोः ॥५०॥ इडो गाडादेशो वा ग्याल्लुइलुटोर्विषये ॥ श्रादेशपक्षे गाकुरेति उिच्वं । धमारयेतीत्वं ॥ अध्यगीट । अध्यगोपातां । अध्यगीषत ॥ अादशाभावे । अध्यैष्ट । अध्यपातां । अध्यपत ॥ तृति । अध्यशीष्यत । अध्यगोष्येतां । अध्यागीष्यन्त ।। यादेशाभावे । अध्येप्यत । अध्येप्येतां । अध्येप्यन्त ॥ णी च संश्चलोः ॥५१॥ इटो गाडरादेशो वा ग्यात् गन्परे चटपरे च पो परतः ॥ अधिनिशापयिषति । अध्यापिपविधति ॥ चडि । अध्यनोगपत् । अध्यापिपत् ॥ - - - - ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ ५८ ॥ ६ अस्तेर्भूः ॥५२॥ अंत । इत्येतस्य धातो५ । इत्ययमादेशः स्यात् । प्रार्थधातुकं ॥ भविता । भवितारी । भवितारः । भवितुं । भवितव्यं ॥ ब्रुवो वचिः ॥५३॥ ब्रूञ् । इत्येतस्य धातोर्वचि इत्ययमादेशः स्यात् । प्रार्धधातुके ॥ इकार उच्चारणार्थः ॥ वक्ता । वक्तारौ । वक्तव्यं । त्यानिवद्भावेन कर्तृगामिनि क्रियाफल प्रात्मनेपदं । ऊचे । वक्ष्यते ॥ चक्षिङः ख्याञ् ॥५४॥ चक्षिक । इत्येतत्व धातोः ख्याज् । इत्ययमादेशः स्यात् । सार्धधातुके । याख्याता । श्राख्यातव्यं । त्यानिवडावेन नित्यमात्मनेपदं तु न भवंति अका- रग्नुबन्धकरणसामर्थ्यात् । कूशादिश्यमादेशः । क्शाता । कूशातव्यं ॥ वा लिटि ॥५५॥ चक्षिङः ख्याआदेशो वा त्यालिटि ॥ आचख्यौ । प्राचख्यतुः । प्राचख्युः ॥ प्रादेशाभावे । प्राचचक्षे । अाचचक्षाते । प्राचचक्षिरे ॥ अजेयंघजपोः ॥५६॥ अत । इत्येतत्य धातो: । इत्ययमादेशः स्यात् । प्रार्धधातुके । घामपं च वर्जयित्वा ॥ । प्रववणीयं ॥ अघञपोः किं । समाजः । समतः ॥ दीर्वोच्चारणं किं । प्रवीतः ॥ वा पौ ॥१७॥ यु । इति ल्युटो ग्रहणं ॥ अनेर्वीत्ययमादेशो वा भवति यौ प्रवायकः ॥ प्रवयाः । प्राजनः ॥ एयक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः ॥५८॥ एच । क्षत्रिय । आर्य । जित् । इत्यते गोत्रप्रत्ययाः । तदन्तेभ्यः परयोनि जातयोरपिणाजोलुंक न्यात् ॥ एय । कौरव्यः पिता । कौरव्यः पुत्रः । कुर्ता- दिन्यो एयः । तदन्तागून्यपत्ये ऽत इतस्य लुक् ॥ तिकादियो बाल- शब्दसाएचात् कुल्नादिन्यो एव इति एयप्रत्यवान्तन्य क्षत्रियगोत्रयोधकान्य - ·१०० अष्टकं पाणिनीयं - । कौरव्यशब्दस्य ग्रहणं । इदं तु ब्राह्मणगोत्रं । अतः फिञ् न भवति ॥ क्षत्रिय । श्याफल्कः पिता । वाफल्कः पुत्रः । ऋष्यन्धकवृष्णिाकुल यशेत्या । ततो यून्यपत्ये ऽत इञ् । तस्य लुक् ॥ आर्ष । वासिनः पिता । वातितः पुत्रः ॥ जितः । वैद. पिता । वैदः पुत्रः । अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्यो ऽथे । तो यून्यत इञ् । तस्य लुक् ॥ म्रपाः सल्वपि । कायनिः पिता । कायनिः पुत्रः । तिकादिभ्यो फिञ् । ततः प्राग्दीव्यतो ऽण् । तस्य लुकू । एतेभ्यः किं । कोहरः पिता । कोहरिः पुत्रः । शिवादिभ्यो ऽण् । ततो यून्यत इच् । तम्य लुग्न भवति ॥ यूनि किं । वामरथ्यस्य छात्राः । वाम- स्थाः । कुर्वादिभ्यो एयः । तस्मात् कण्वादिभ्यो गोत्र इति प्रौषिको ऽण् । तस्य लुग्न भवति ॥ अणिपाजोः किं । दाक्षायणः ॥ पिलादिभ्यश्च ॥५६॥ पैल । इत्येवमादिभ्यो बवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ पैलः पिता উন্ন। । पीलाया वेत्यण् । तस्मादणो ह्यच इति फितस्य लुक् ॥ साजः पिता पुत्रश्च । यजमगधेत्यादिना तदातसंज्ञको ऽण् । ततः फिन्तस्य लुक पैलादय इअन्तास्तेभ्य इञः प्राचामिति लुकि मिद्धे ऽग्रागर्थः पाठः ॥ इञः प्राचां ॥६०॥ गोत्र य इज्तदन्तायुवप्रत्ययस्य लुक म्यात् । तच्चेदोत्रं प्राचां भवति ॥ पा- नागारिः पिता पुत्रश्च । इअन्तात् फळू तस्य लुक् ॥ प्राचां किं । दाक्षिः पिता । दाक्षायाः पुत्र' ॥ न तौलुलिभ्यः ॥६१॥ तौल्वलि । इत्येवमादिभ्यः पररय युवप्रत्ययस्य पूर्वसूत्रविहितो लुग्न स्यात् ॥ तील्बलिः पिता । तौल्वलायनः पुत्रः ॥ तदानस्य वदषु तेनवास्त्रियां ॥६॥ गदानशंशकरय प्रत्ययन्य लुया ग्यात् । तदानेनैव कृत चतुत्व । स्त्रियां तु लुन भवति ॥ ग्रहाः । कलिङ्गाः तद्राजन्य किं । प्रोपगवा: ॥ बहुप किं । ग्रादः ॥ तेनेवेति किं । प्रियकालिदाः ॥ अस्त्रियां कि । अाग्यः वियः ॥ ॥ अन्ये ।

·अध्यायः ॥ २ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ६८
१०१
raam
TERR
--
यस्कादिभ्यो गोत्रे ॥६३॥
यस्क । इत्येवमादिभ्यः परत्य
गोत्रप्रत्ययस्य
लुक् स्यात् । गोत्रप्रत्ययकृते बहुत्वे ।
स्त्रियां तु न लुक् ॥ यत्काः । लयाः ॥ बहुवित्येव । वास्कः ॥ तेनैवे-
त्येव । प्रियवास्काः ॥ अन्त्रिवामित्येव । यात्क्यः स्त्रियः ॥ गोत्रे किं । या-
स्कापात्राः ॥
यञञोश्च ॥४॥
यञ् । अञ् । इत्येतयोर्गोत्रप्रत्ययोर्तुगभवति । गोत्रप्रत्ययकृते बहुत्वे । न तु
स्त्रियां ॥ यञ् । गर्गाः, । वत्साः ॥ अञ् । विदाः । उर्वाः ॥ बहुष्वित्येव ।
गार्यः । वैदः ॥ तेनैवेत्येव । प्रिवगााः । प्रियवैदाः ॥ अन्त्रिवामित्येव ।
गार्यः स्त्रियः । वैद्यः स्त्रियः ॥ गोत्र इत्येव । द्वैप्याः । द्वीपादनुसमुद्रं यज ।
श्रोत्साः । उत्सादिभ्यो ऽञ् ॥
अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ॥६५॥
अत्रि । इत्येवमादिन्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य लुक् स्याहोत्रकृते बहुत्वे । न तु
स्त्रियां ॥ अत्रेोत्रापत्यानि पुमांतः । अत्रयः । इतश्चानिज इति ठक् तत्य
लुक् ॥ भृगवः । कुत्ताः । वतिनः । गोतमाः । अङ्गिरसः ॥ ऋप्यण तत्य
लुक् ॥ बहुवित्येव । यात्रेयः । भार्गवः ॥ तेनैवेत्येव । प्रियात्रेयाः । प्रि-
यभार्गवाः ॥ स्त्रियां तु । यात्रेव्यः स्त्रियः ॥
बछच इञः प्राच्यभरतेषु ॥६६॥
बचो विलितो य इञ् प्राच्यगोत्रे भरतगोत्रे च वर्तमानस्तस्य लुक् त्याद्रो-
त्रकृते
वरत्वे
॥ पवागाराः । मन्यरेषणाः ॥ युधिष्ठिराः । अर्जुनाः ॥
बहुचः किं । वैजयः । पोप्पयः ॥ प्राच्यभातप्विति किं । वालाकयः ।
हात्तिदानयः ॥
न गोपवनादिभ्यः ॥६७॥
गोपनन । इत्येवमादिभ्यः परय गोत्रप्रत्ययस्य लुग्न स्यात् ॥
यजसोशति
लुका प्रापः
प्रतिपिश्यते ॥ गौपचनाः ॥
तिककितवादिभ्यो
द्वन्दे ॥६॥

·१०२ अष्टकं पाणिनीयं .. तिकादिभ्यः कितवादिभ्यश्च द्वन्दे गोत्रप्रत्ययस्य लुक् स्यादोत्रकृते बहुत्वे ॥ तैकायनयश्च कैतवायनयश्च । तिककितवाः । तिकादिभ्यः पिज् । तस्य लुक ॥ उपकादिभ्यो ऽन्यतरस्यामद्वन्द्धे ॥६६॥ उपक । इत्येवमादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य वा लुक् स्यागोत्रकृते वहुत्वे द्वन्द्वे चाहन्दे च ॥ उपकाः । श्रोपकायनाः । लमकाः । लाभकायनाः । उप- कलमकाः । भ्रष्टककपिष्टलाः । कृष्णानिनकृष्णासुन्दाः । इत्येतद्वन्द्ववयं तिककितवादिषु पठ्यते । तत्र पूर्वसूत्रेण नित्यं लुक् । अद्वन्दे त्वनेन त्रि- कल्पः । परिशिष्टानां द्वन्द्वे ऽद्वन्दे च विकल्पः ॥ श्रागस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् ॥७॥ श्रागस्त्य । कौण्डिन्य । इत्येतयोरवयवस्य गोत्रप्रत्ययस्याणो यअश्य तुक स्यात् । अगस्ति । कुपिउन । इत्येतावादेशौ च क्रमेणा भवतः ॥ अग- स्तयः । कुपिउनाः ॥ सुपो धातुप्रातिपदिकयोः ॥७॥ धातु । प्रातिपदिक । एतयोरवयवस्य सुपो लुक् स्यात् ॥ धातु । अात्मनः पुत्रमिछति । पुत्रीयति ॥ प्रातिपदिकस्य । राजपुरुषः । श्रोपावः ॥ धातुप्रा- तिपदिकयोः किं । वृक्षः । अदिप्रभृतिभ्यः शपः ॥७२॥ श्रद । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः परस्य प्राप् । इत्येतस्य लुक् स्यात् ॥ ग्रन्ति । हन्ति । द्वेष्टि ॥ बहुलं छन्दसि ॥७३॥ बेटे शपो बहुलं लुक् स्यात् । अदिप्रभृतिभ्यो न भवत्यपि ॥ वृत्रं हनति । अहिः प्रयते ॥ अन्येभ्यश्च भवति । त्राधं नो देवाः ॥ यडो चि च ॥७॥ यह । इत्येतन्य बुलं लुम्भवति । अचि प्रत्यये परे । चकारात तं विनापि बहुलं लुफ् स्यात् ॥ लोलुवः । पोपुवः । मनीसंगः । नीधुसः अप्रत्ययं विनापि । कोकनीति प्रकुन्तः । वावदीति दुन्दुभिः ॥ - - ·अध्यायः ॥२॥ पादः ॥ ४ ॥ सूत्रं ॥ ८० ॥ .१०३ । जुहोत्यादिभ्यः श्नुः ॥७॥ हु । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः परस्य शपः प्रतुः स्यात् ॥ लुकि प्रकृते प्रलुविधानं प्लाविति द्वित्वार्थ ॥ नुहोति । विभर्ति । नेनेति ॥ बहुलं छन्दसि ॥७६॥ वेदे बहुलं शपः प्रलुर्भवति ॥ जुहोत्यादिभ्य उक्तास्तत्र कृचिन भवति । दाति प्रियाणि ॥ अन्येभ्यश्च भवति । पूर्णी विवष्टि । जनिमा विवक्ति ॥ गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु ॥७७॥ गाति । स्या । धु । पा । भू । इत्येतेभ्यः परस्य सिन् । इत्येतस्य लुक स्यात् परस्मैपदेपु परेषु ॥ गातीति इएणादेशत्य ग्रहणं । न तु गै । इत्ये- तस्य । अगात् ॥ ठा । अस्थात् ॥ घु । अदात् .। अधात् ॥ पा पान इति गृहाते । न तु पा रक्षणे । अपात् ॥ भू । अभूत् ॥ परस्मैपदेविति किं । अगातातां ग्रामौ देवदत्तेन ॥ विभाषा घ्राधेदशाकासः ॥७॥ घा । धेटू । शा । श । सा । इत्येतेभ्यः परस्य सिचो लुग्वा स्यात् परस्मैपदेषु ॥ अघासीत् । अधात् ॥ अधासीत् । अधात् ॥ शो । अशा- सीत् । अशात् ॥ शे । अशतीत् । प्रशत् ॥ षो । असासीत् । असात् ॥ परस्मैपदेष्वित्येव । अधासातां सुमनतौ देवदतेन ॥ तन्नादिभ्यस्तथासोः ॥७॥ तनु । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः परत्य सिचो लुम्वा स्यात् । त । थास् इत्येतयोः परयोः ॥ अतत । अतनिष्ट । अतथाः । अतनिष्ठाः ॥ अतात । असनिष्ट । असाथाः । असनिताः ॥ जनसनेत्यात्वं ॥ थासा साहचर्यादात्मने- पदत्य तशब्दस्य ग्रहणं । परस्मैपदे न भवति । अतनिष्ट यूयं ॥ मन्ने घसवरनशवृहदहाइक्कृगमिजनिभ्यो लेः ॥०॥ घत । हर । मश । वृ । दह । श्रात् । वृत् । कृ । गमि । जनि । इत्येतेभ्यः परस्य लेर्लुम्भवति मन्ते ॥ धत । अक्षवमी मदन्त पितरः । अदो घनादेशः । गमहनेत्युपधालोपः । प्रासिबसीति पः ॥ हूव कौटिल्ये ।

·अष्टकं पाणिनीयं ॥ ॥ - मा इर्मित्रत्वं पाश । प्रणमर्त्यस्य । नशर्केति कुत्वं ॥ वृड्जी द्वावपि । सुरुचोवेन भावः ॥ दह । मा नो धक् ॥ मादित्याकारान्तग्र- हणं । प्रा पूरणे । याप्रा यावापृथिवी अन्तरीतं ॥ वृद्धी । परावीरभृ- यथा ॥ उकृञ् । अक्रन् कर्म ॥ गम्ल ! सामन् ॥ जनी । अज्ञ तत्रा अस्य दन्ताः ॥ ब्राह्मणाप्रयोगो ऽयं । मन्तग्रहणां- ब्राह्मणास्याप्युपलक्षणं । ग्रामः ॥८॥ याम् । इत्येतदन्तात् परस्य लेलृक् स्यात् ॥ एधांचक्र । ईहांचन अव्ययादाप्सुपः ॥१२॥ अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुक् स्यात् ॥ तत्र शालायां ॥ सुपः । कृत्वा दत्वा । च । वा ॥ नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः ॥३॥ अदन्ताव्ययीभावात् सुपो न लुक् । किं तु तस्य पक्षमी विना अमादेशो भवति ॥ उपकुम्भं तिष्ठति । उपकुम्भ पश्य अतः किं । अधिनि ॥ अपक्षम्याः किं । उपकुम्भादानय ॥ तृतीयासप्तम्योर्बहुलं ॥८॥ पूर्वसूत्रणा नित्यममादेश प्राप्त विकल्पो ऽयं ॥ अदन्ताव्ययीभावात् तृतीया- गपुग्यो; अमादेशः स्यात् ॥ उपकुम्भेन कृतं । उपकुम्भं कृतं ॥ उपकुम्भे निधेहि । उपकुम्भ निधति ॥ लुटः प्रथमस्य उमेरसः ॥५॥ लुटः स्याने यः प्रयमपुत्पन्तस्य । सरस् । इत्येत आदेशाः क्रमेणा भवन्ति ॥ पर्ता | पातारी । पातारः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे द्वितीयाध्यायग्य चतुर्यः पादो ऽध्यायमा ममापः ·॥ अथ तृतीयः पादः ॥ प्रत्ययः ॥१॥ सनाधिकारो ऽयं ॥ इत ऊर्ध्वमा पक्षमपरिसमापूर्याननुक्रमिष्यामन्ते प्रत्ययनंक्षका वोध्याः ॥ वक्ष्यति तव्यन्नव्यानीयरः । करणीयं परश्च ॥२॥ श्रा पञ्चमपरिसमाप्रयमधिकारः । धातोः प्रातिपदिकाढा परः प्रत्ययसंज्ञक उत्पद्यते ॥ कर्तव्यं । करणीयं ॥ चकारः ममुच्चवार्यः । तेनोणादीनां परत्वं न विकल्पते ॥ अायुदात्तश्च ॥३॥ अधिकारो ऽयमा पञ्चमाध्यायात् । प्रत्यय श्रायुदात्रो भवति ॥ कर्तव्यं अनुदात्तौ सुप्पिती ॥४॥ पूर्वमूत्रापवादः ॥ मुपः पितश्च प्रत्यया अनुदाना भवन्ति ॥ दृषदौ । दुपदः ॥ पितः । पचति ॥ गुप्तिकिझ्यः सन् ॥५॥ गुप । तिज । कित । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः सन्प्रत्यय: स्यात् ॥ जुगुप्सते ॥ तितिक्षते ॥ चिकित्सति । चिकित्मते ॥ गुपादिष्वनुबन्धकरणनामर्थ्यात्- सन- न्तादात्मनेपदं ॥ ॥ 14 ·अष्टकं पाणिनीय - मान्वधदानशान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य ॥६॥ मान । वध । दान । प्रान । इत्यतेभ्यो धातुभ्यः सन् स्यात् । अभ्यासस्य दीर्घश भवति ॥ गोमांसते ॥ वीभत्मते ॥ दीदांसते ॥ शीशांसते ॥ उत- रत्र वाग्रहगां गर्वन्य शेषो विज्ञायते । तेन कृचिन भवति । अभिमा- नयति ॥ धातोः कमणः समान मानकर्तृकादिच्छायां वा ॥७॥ इपिकर्म यो धातुनिपिणेव सगानकर्तृकस्तस्मादिच्छायामर्थे मन्प्रत्ययो वा स्यात् ॥ कर्तुमिच्छति । चिकीर्पति । हर्तुमिच्छति । निहोर्पति ॥ धातोः किं । सोप- गन्ना मृत । प्रकर्तुगच्छत् । प्राचिकोर्षत् ॥ कर्मणाः किं । गमनेनेच्छति । इति कारणान्मा भूत् ॥ ममानकर्तृकात् किं । शिष्याः परन्तु इतीच्छति गुरुः ॥ इच्छायां किं । कर्तुं नानाति ॥ धातुपाब्दमुच्चार्य विधानादस्य सन ग्रार्धधातुकार्गता भवति । पूर्वन्त्रदयविहितन्य तु न भवति ॥ सुप ग्रात्मनः क्यच् ॥८॥ रपिकण इच्छाकर्तृगंबन्धिनः गुअनादिच्छायागय वात्प्रत्ययो वा स्यात् ॥ यालन. पुत्रनिति । पुत्रीयति ॥ सुपः किं । वाक्यान्मा भूत । महान्तं पुगिन्दति ॥ ग्रागनः किं । रातः पुत्रमिच्छति ॥ काका नः क्य रति विशेषणार्थः । नकारः गानान्गनगाविद्यातायः ॥ काम्यच च ॥१॥ रविनगा. गुनादाला रायागणे मागप्रलयो वा ग्यात ॥ पुत्रनामन रन्त । पुकाराति ॥ गोविमान मात्र काच श्वानुफगार्ग: रानिधान भागनप्रशारगंगा न भवति ॥ उपमानानाचारे ॥१०॥ माना गंगाः गमतादानां गे वा यागग्यात ॥ पुत्रगिवाचति । पगति नियं । पानीपत यन्त्रलं ॥ कर्तुः काड़ सलोपत्र ॥१५ Sonam नासाना पार मा गाय । यत्र तु सधारामां ॥ चपा.

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १ ॥ नृत्रं ॥ १७ ॥ १०० गुबन्तं तत्र समारलोपना वा भवति ॥ ज्येन वाचति । नायते काकः ।। व्यवस्थितविकल्पा यं गलोपः । श्रोतायत 1 ग्रामरावत । ग्रन नित्यं ब- ति । पधारत । पयत्यत । यत्र वा भवति ॥ ग्रला अन्त्यन्यति परिनापया नेर । नायते ॥ भूशादिभ्यो भुव्यच्चेीपश्च हलः ॥ १२ ॥ गा । इत्येवमादिन्यः प्रातिपदिक यो उच्च्यन्त या भवतीत्य वाङ्ग वा ग्यात् । हलन्तानां शादीनामन्त्यस्य लोपना भवति ॥ अाशा शा भवति । भृशा- यते ॥ एलन्तस्य तु । उन्गनायते ॥ चुरादी संग्राम युद्ध हत्येव पठितव्यं । युद्धे यो अगं ब्रागात्र त्युतो सामर्यात् मंत्रामा लञ्च नंग्राम इति पाठो ज्ञापयति । उपगर्गसमानाकारं पूर्वपरं धातुगंशाप्रयोदशकप्रत्ययोत्पत्रौ पृषक क्रियत इति तेन मनःशदात् प्रागर । उदमनायन ॥ अचः किं । शोभवति ॥ लोहितादिडाभ्यः क्यम् ॥१३॥ लोहित । इत्येवमादिभ्यो ऽच्यन्तेभ्यः प्रातिपदिकन्यो डाच्यत्ययान्ते यत्र भवतीत्वर्य वा क्या स्यात् ॥ लोहितायति । लोलितायत ॥ आच । पटपटायति । पटपटायत ॥ वा क्यप इति परमपदं ॥ प्रचरित्यनुवृतेरभूत- तड़ाव एव क्यपू ॥ कष्टाय क्रमणे ॥१४॥ कष्टशब्दाच्चतुर्वन्तात् क्रमणे ऽर्ने क्या वा स्यात् काय क्रमते । कष्टायत ॥ कर्मणो रोमन्थतपीभ्यां वर्तिचरोः ॥१५॥ रोमन्ध । तपम् । इत्येताभ्यां कर्मभ्यां क्रमेण वर्तनायां चरण चार्थे क्या वा स्यात् ॥ रोमन्यं वर्तवति । रोमन्यायते ॥ तपश्चरति । तपस्यति ॥ वाष्पोष्मभ्यामुहमने ॥१६॥ इत्येताभ्यां संभ्यामुदमने ऽर्थे क्यङ्ग वा स्यात् ॥ वा- प्पमुहमति । वाष्पायते ॥ उष्माणमुद्दमति । उष्मायते ॥ शब्दवैरकलहाभ्रकएवमेघेभ्यः करणे ॥१७॥ वाष्प । उत्पन् ।

·यष्टकं पापिनीयं १०८ - शब्दादिभ्यः क्य वा स्यात् करोतीत्यर्थ ॥ शब्दं करोति । शब्दायते ॥ वैरायते ॥ कलहायते ॥ अनायत ॥ कपवायत ॥ मंधायते ॥ सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायां ॥१८॥ सुख । इत्येवमादिभ्यः कर्मभ्यो अनुभवे ऽर्थे क्या वा स्यात् । वेदना कर्तुत्व यदि सुखादीनि भवन्ति ॥ सुखं वेट्यते । सुखायत, ॥ कर्तृनल्यां किं । परश्य सुखं वयति ॥ नमोवरिवश्चित्रङ क्यच् ॥१६॥ नमस् । वरिवस् । चित्रकू । इत्येतेभ्यः करोतीत्यर्थे वा क्यच् स्यात् ॥ नमस्करोति । नमस्यति देवान् ॥ वरिवस्यति गुरुन् ॥ चित्रीयते । चित्रको उित्करणादात्मनेपदं ॥ पुच्छमाण्डचीवराणिङ् ॥२०॥ पुच्छ । भाण्ड चीवर इत्येतेभ्यः करोतीत्यर्थे पिङ वा स्यात् ॥ पुच्छमुदस्यति । उत्पुच्च्यते ॥ भाएतानि समाचिनोति । भापडयते ॥ ची- वायर्जयति । संचीवश्यते । चोवराणि परिधत्ते । संचीवर्यते भिक्षुः उकार यात्मनेपदार्थः ॥ णाकारः सामान्यग्रहणार्थः । पोरनिटीति ॥ मुण्डमिश्रलक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच् ॥२१॥ गुएउप्रभृतिभ्यः करोतीत्यर्थे णिच् स्यात् ॥ मुएवं करोति । गुएउयति ॥ निश्रयति ॥ प्रलपायति ॥ लवणयति ॥ वृतयति पयः । भुक्ता इत्यर्थः । व्रतयति शूद्रानं । वर्तयतीत्यर्थः ॥ हलयति । हलिं गृह्णातीत्यर्थः ॥ कल- कलिं गृहातीत्यर्थः ॥ कृतयति । कृतं गृह्णातीत्यर्थः , ॥ तूम्तानि विन्ति । वितृस्तयति । केशान् विनटीकरोतीत्यर्थः ॥ धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिक्षारे यङ् ॥२२॥ पौनःपुन्यं शार्य क्रियागमभिहारः । तत्र वर्तमानादेकाचो हलादेधातोर्यट्र वा न्यात ॥ पुनः पुनः पचति । पापच्यते ॥ अतिशयन वलति । ज्ञावल्यते । यति

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥२७॥
१०१
।
धातोः किं । तोपतान्माभूत् । भृशं प्रारति ॥ एकाचः किं । भृशं नाग-
ति ॥ हलादेः किं । भृशमीक्षते ॥
नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥२३ ।।
गत्यर्थाडातोः कौटिल्य एव या स्यात् । न तु क्रियातमभिहारे ॥ कुटिलं
व्रतति । वावग्यते ॥ कुटिलं क्रामति । चक्रम्यते ॥ नित्यग्रहणं विषय-
नियमार्य । तेन क्रियातमभिहारे न भवति । भृशं वनति ॥
लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगीयां ॥४॥
लुप । सद । चर । जप । जम । दह । दश । गृ । इन्येतेभ्यो धात्व-
गिहायां या स्यात् ॥ लुप्लु । गर्हितं लुम्पति । लोलुप्यते ॥ पंदल ।
सानद्यते ॥ चर । चर्यते ॥ जप । जनप्यते ॥ नभ । तञ्जभ्यते ॥ दह ।
दन्दक्यते ॥ दंश । दन्दश्यते ॥ गृ । निगिल्यते ॥ भावगीयां किं । साधु
नपति ॥ भावग्रहणं किं । साधनाहीयां मा भूत् । मन्तं जपति शूद्रः ॥
नित्यग्रहणानुवृत्तेभीवाहीयामेव न तु क्रियासमभिहारे । भृशं लुम्पति ॥
सत्यापपाशत्रूपवीणातललोकसेनालोमत्वचवर्मवर्ण-
चूर्णचुरादिभ्यो णिच् ॥२५॥
सत्यादिभ्यशूपान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यश्शुरादिभ्यश्च धातुभ्यो णिच् स्यात् ॥ सत्य-
माचष्टे । सत्यापयति । सत्यशब्दस्य वक्ष्यमाण प्रापुगागमः ॥ पाशं विमुञ्च-
ति । विपाशयति ॥ तूपं पश्यति । पवति ॥ वीणयोपगायति । उपवी-
पायति ॥ तूलेनानुकुष्णाति । अनुतूलयति ॥ प्रलोकैरुपस्तौति । उपप्रलो-
कयति ॥ सेनयाभियाति । अभिषेणयति ॥ लोमान्यनुमार्टि । अनुलोमयति ॥
त्वचं गृह्णाति । त्वचयति ॥ वर्मणा संनयति । संवर्मयति ॥ वर्ण गृह्णाति ।
वर्णयति ॥ चूर्णेरवधुसयति । अवचूर्णयति ॥ चुरादिभ्यः स्वार्थे णिच् ।
चोरयति । चिन्तयति ॥
देवमति च ॥२६॥
हेतुमति व्यापारे प्रेरणादौ वाच्ये धातोर्णिच् स्यात् ॥ कुर्वन्तं प्रेरयति । का-
स्यति । कारयते ॥ पचन्तं प्रेरयति । पाचयति । पाचयते ॥
कण्डादिभ्यो यक् ॥२७॥

·११० यध्य पाणिनीयं पपा । पन 1 कण्डूज । इत्येवनाहियो यक्प्रत्ययः ग्यात् ॥ कण्ट्वादया धातवः प्रातिपदि- कानि च । तत्र धात्वधिकाराडातु-यो यम्भवति । न तु प्रातिपदिका यः ॥ कएयूयति । कपडूयत ॥ जितात यागामिनि मियाफल पारगंगपदं ॥ गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य प्रायः ॥२८॥ गुपू । धूप । विच्छ । । इत्येते यो धातु य यायप्रत्ययः स्यात् स्त्रार्थे ॥ गोपायति ॥ धूपायति ॥ विच्छायति ॥ पपायति ॥ पनायति ॥ पनधातोः स्तुताववायप्रत्ययः । न तु व्यवहारे । पणगारचर्यात् । प्रातरय पनते. ॥ अनुबन्धः केवले चरितार्थस्तेनायप्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति । तेरीयङ् ॥२१॥ ऋत् । इति सौत्री धातुघृणायां वर्तते । तस्मादीय स्यात् ॥ उिवादात्मनेपदं ॥ ऋतीयते । ऋतीयेते । ऋतीयन्ते ॥ ऋतेट्रिति वसाव्य ईयडियानं ज्ञापयति । धातुविहितानां प्रत्ययानामायनादयो न भवन्तीति ॥ कमेर्णिङ् ॥३०॥ कमु । इत्येतस्माद्धांतोर्णिडू स्यात् ॥ कामयते । कामयते । कामयन्ते ॥ पाकारो वृड्यर्थः । उकार श्रात्मनेपदार्थः ॥ अायादय सार्धधातुके वा ॥३१॥ पूर्वोक्ता प्राय । ईयडू । पिळू । इत्येते प्रत्यया श्रार्धधातुकविषये वा भवन्ति ॥ गोपा । गोपायिता ॥ अर्तिता । ऋतीयिता ॥ कमिता । कामयिता ॥ सन्नाश्चन्ता धातवः ॥३२॥ सनादयः कमेर्णिउन्ताः प्रत्यया अन्ते येषां ते धातुसंज्ञा भवन्ति ॥ चिकीर्षति । पुत्रीयति । पुत्रकाम्यति ॥ स्यतासी लुलुठोः ॥३३॥ स्य । तासि । इत्येतौ प्रत्ययौ धातोर्भवतो ययाक्रमं लुलुटोः परतः ॥ ल । इति तृड्लुटोग्रहणं ॥ करिष्यति । अकरिष्यत् ॥ प्रवः कर्ता ॥ तासीती- दित्करणमनुनासिकलोपप्रतिषेधार्थ । संगन्ता ॥ सिबुद्धलं लेठि ॥३४॥ .

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥३०॥ तिप् । इत्येप प्रत्ययो धातोर्वहुलं भवति लेटि पतः ॥ जोषिपत् । तारिपत् । मन्दियत् ॥ बहुलमरणात् कृचिन भवति । पताति विद्युत् । उर्षि व्या- वपाति ॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि ॥३५॥ कातृ । इत्येतस्माडातोः प्रत्यवान्त यश धातुन्य प्रान्प्रत्ययः त्यालिटि परे । न तु मन्ते ॥ कानांचक्रे ॥ प्रत्ययान्तेभ्यः । लोलूयांचने ॥ अमन्ते किं । कृष्णो नोनाव ॥ भ्रामो मकारस्येत्संज्ञा न भवति । कास प्रामिधानसा- मर्यात् ॥ इजादेश्च गुरुमतो ज्वैच्छः ॥३६॥ इजादियों धातुर्गुल्मानृच्छभिनन्तत अाम् त्यालिटि परे ॥ ईहांचक्रे । उहां- चक्रे । एथांचक्रे ॥ इजादेः किं । ततक्ष ॥ गुरुमतः किं । इयेष ॥ अनृच्छः किं । आनई ॥ यायासश्च ॥३७॥ । इत्येतेभ्या । ग्राम् स्यालिटि परे ॥ दयांचवे ॥ अयांचक्रे ॥ श्रासांचक्र ॥ उपविदजागृभ्यो अन्यतरस्यां ॥३८॥ उप दाहे । विद ज्ञाने । जागृ । इत्येतेभ्य ब्राम् वा स्यालिटि परे ॥ सोपांचकार । उत्रोष ॥ विदांचकार । विवेद ॥ जागरांचकार । जतागार ॥ भीक्रीभूलवां नुवच्च ॥३॥ जिभी । हो । जुमृञ् । हु । इत्येतभ्य माम् वा त्यालिटि परे । तत्मिनामि परे प्रलाविव कार्ये च भवति ॥ प्रलुबड़ावादद्वित्वं । इत्वंच । इत्वंच ॥ विभयां- चकार । विभाय ॥ जिलयांचकार । निहाय ॥ त्रिभरांचकार । बिभार ॥ तुहवांचकार । जुहाव ॥ कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि ॥४०॥ साम्प्रत्ययान्तात् परो लिट्परः कृअनुप्रयुज्यते ॥ कृभ्वत्तियोग इति कृशशब्दात कृजो द्वितीयत्येति अकारेण कृजिति प्रत्याहारः । कृ । भू । अत । इत्येते दय । अव । नास 47 ·११२ ग्रटकं पाणिनीयं . - - - 1 गृहान्ते । संपदिस्तु न गृहाते । अनन्वितार्थत्वात् ॥ पाचयांचकार ॥ पाच- यांबभूव ॥ पाचयामारा ॥ अनुप्रयोगविधानसागादरतेभावो न भवति ॥ विदांकुर्वन्वित्यन्यतरस्यां ॥४१॥ विदाकुर्वन्तु । इत्येतद्वा निपात्यते ॥ किं पुनरिर निपात्यते । वेनेलाति पर अाम्प्रत्ययः । गुणाभावः । लोटो लुक् । लोटपरकास्य कृतो ऽनुप्रयोगश्च निपात्यते ॥ इतिकरणं प्रदर्शनार्य । न केवलं प्रयमपुरुषववचनं । विं तर्हि सर्वाण्येव लोचनान्यनुप्रयुज्यन्ते ॥ विहांकरोतु । विदांकुरुतात् । वि- दांकुरुतां । विदांकुर्वन्तु ॥ पत्ते वेगु । वितात् । वितां । विदन्तु ॥ अभ्युत्सादयांप्रजनयांचिकयांरमयामकः पावयांक्रियां- दिदामक्रनितिच्छन्दसि ॥४२॥ अभ्युत्सादयां । प्रजनयां । चिकयां । रमयां । इत्येतेषु चतुर्यु लुधि । यामक- रित्येतस्यानुप्रयोगशिनोतेर्द्वित्वं कुत्वं च निपात्यते ॥ पावयांनियात् । इत्यत्र लिठि । ग्राम् क्रियादित्येतस्य चानुप्रयोगो निपात्यते ॥ विदामक्रन् । इत्यत्र वि- देर्लुडि । अाम् गुणाभावो ऽक्रनित्येतस्य चानुप्रयोगो निपात्यते वेदे ॥ बदलू । पिच् । नभ्युत्सायामकः । लोके त्वभ्युत्सीपदत् ॥ जनेर्णिच । प्रजनयामकः । लोके तु प्राजीजनत् ॥ चिनोतेर्णिच । चिकयामकः । लोके त्वचैषीत् ॥ रम णिच् । रमयामकः । लोके त्वरीरमत् ॥ पूङ । पूज् । णिच् । पावयां- क्रियात् । लोके तु पाव्यात् ॥ विद । विदामक्रन् । लोके त्ववेदिषुः ॥ चि लुङि ॥४३॥ चि । इत्येष प्रत्ययो धातोः स्याल्लउि परे ॥ अकार्षीत् ॥ इकार उमा- रणार्थः । चकारः स्वरार्थः । लकारख्यादेशाः सितायो वक्ष्यन्ते ॥ चेः सिच् ॥४४॥ चि । इत्येतस्य सितादेशः स्यात् ॥ अकार्षीत् । अहार्षीत् ॥ इकार उच्चा- रणार्थः । चकारः स्वार्थः । भागमानुदानत्वं हि प्रत्ययस्वामिव चित्स्व- रमपि वाघेत । अतः स्यानिन्यादेशे द्विश्वकारो ऽनुबध्यते शल इगुपधानिठः क्सः ॥ ४५ ॥ - । ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥५१॥ ११३ शलन्तो यो धातुरिगुपयस्तन्मादनिटः परस्य चि । इत्येतस्य करा । इत्यादेशः स्यात् ॥ दुरु । अधुक्षत् ॥ लिह । अलिक्षत् ॥ शलः किं । अभैसीत् ॥ इगुपधात् किं । अवाक्षीत् ॥ अनिदः किं । अकोपीत् ॥ श्लिष प्रालिङ्गने ॥४६॥ प्रिलप । इत्येतस्माद्धातोः परय चि । इत्येतत्य क्स । इत्यादेशः स्याहा- लिङ्गने ऽर्थे ॥ अप्रिलक्षत कन्यां देवदतः ॥ प्रालिने किं । समप्रिलपन्ततु काटे ॥ न दृशः ॥४७॥ दृशिर । इत्येतस्माद्धातोः परस्य चुः क्ताशो न स्यात् ॥ ब्रह्मत् । अद्रा- क्षीत् ॥ इरितो वेत्य विकल्पः ॥ णिश्रिदुस्रुभ्यः कर्तरि चङ् ॥४८॥ मिचो ऽपवादः ॥ एयन्तभ्यो धातुभ्यः । श्रिञ् । हु । लु । इत्येतेभ्यश्च परन्य चि । इत्येतस्य च । इत्ययमादेनाः स्यात् कर्तृवाचिनि लुऊि परे ॥ अचीकरत् । अतीहरत् ॥ अशिनियत् ॥ अगुवत् ॥ अतुत्रुवत् ॥ चको उकारो गुणप्रतिषेधार्थः । चकारश्चङीति विशेषणार्थः ॥ कर्तरि किं । अका- रविपातां कटौ देवदत्तेन ॥ विभाषा धेट्थ्योः ॥४॥ धेट् । दुस्रोश्वि । इत्येताभ्यां परस्य वेश्चादेशो वा स्यात् ॥ अद्धत् । चको भावे विभाषा प्राधेडिति वा सिचो लुक् । अधात् । अधासीत् ॥ अशिवियत् । चलो ऽभावे ऽडिकल्पः । अश्वत् । अश्वयीत् ॥ कर्तरीत्येव । अधिषातां गावो वत्सेन गपेन्दसि ॥५०॥ गुपू । इत्येतस्मात् परस्य चश्चादेशो वा स्याद्वेदे ॥ इमान् नो मित्रावरुणौ गृहाननू गुपतं । अगौ । ऋगोपिष्टं । अगोपायिष्टं । इति भापायां ॥ नोनयतिधनयत्येलवत्यर्दयतिभ्यः ॥११॥ ऊन । ध्वन । इल । अर्द । इत्येतेभ्यो एयन्तेभ्यो णिश्रीत्यादिना प्रापश्चा- ॥ 15

·૧૧૩
अदकं पापिनीयं
ख्या
देशो न स्याद्वेदे ॥ कामगूनयोः । यौननत् । इति लोके ॥ मा त्वानिg-
नयीत् । अधुनत् । इति लोके ॥ कामगेलयीत् । ऐलिलत् । इति लोके ॥
काममर्दयीत् । अार्दिदत् । इति लोके ॥
अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यो ज्ङ् ॥५२॥
असु
तेपणे
इत्यतेभ्यः परस्य चि । इत्येतस्य । अझ
इत्ययमादेशः स्यात् कर्तृवाचिनि लुडि परे ॥ परिणत । पर्यास्येतां । पर्या-
स्यन्त ॥ वचधातुबूंबादेशो वा । अबोचत् । अवोचतां । प्रबोचन् ॥ ख्या-
धातुश्चक्षिादेशो वा । अख्यत् । अख्यतां । अत्यन् ॥ शर्तरि किं । पर्या-
सिषातां गावी वत्सेन ॥
लिपिसिचिवश्च ॥५३॥
लिप । षिच । हेङ । इत्येतेभ्यः परस्य चेरडादेशः स्यात् ॥ अलिपत् ॥
असिचत् ॥ श्राहृत् ॥ योगविभाग उत्तरार्थः
अात्मनेपदेष्वन्यतरस्यां ॥४॥
लिप । षिच । हेछ । इत्येतेभ्यः परस्य चेरादेशो वा स्यादात्मनेपदेषु
परेषु ॥ अलिपत । अलिप ॥ असिचत । असिता ॥ ग्राहत । आह्वास्त ।
पुषादिगुतादितः परस्मैपदेषु ॥५५॥
पुप । इत्यादिभ्यः । युत । इत्यादिभ्यः । तृकारेत्संज्ञकेभ्यश्च धातुभ्यः परस्य
चेरादेशः स्यात् परस्मैपदेषु ॥ दिवायन्तर्गणाः पुषादिसते । न तु भाय-
तर्गणः । नापि क्रूयाप्यन्तर्गणः ॥ अपुषत् । अनुषत् ॥ शुतादिभयन्ताणः ।
अयुतत् । अत्रितत् ॥ लूदितः । गम्ल । अगमत् ॥ परस्मैपदेषु किं ।
अयोतिष्ट ॥
सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च ॥५६॥
सू । भानु । । इत्येतेभ्यः परस्य च्लेरडादेशाः स्यात् ॥ असरत् ॥ अपि-
पत् ॥ यारत् ॥ योगविभाग यात्मनेपदार्थः । समारत ॥ चकारः परस्मैपदा-
नुकार्पणार्थः । तच्चोतरत्रोपयोच्यते ॥
इरितो
वा ॥१७॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥९॥ नूत्रं ॥२॥ इत्तिो धातोः परस्य वरादेशो वा स्यात् ॥ भिदित । अभिदत् । अमे- लोत् ॥ विदित । अच्छित् । अच्छत्तीत् ॥ पाल्पचित्यब । अभिन्न । अच्चिन ॥ वृस्तम्भु चुन्नुयुचुग्लुचुग्लुचुश्विभ्यश्च ॥१८॥ नृय । स्तम्भुः नौत्रो धातुः । मल्चु । म्युचु । चु । तुचु । ग्लुच । टुनोत्रि । इत्येतेभ्यः परत्य चेरजादेशो वा स्यात् ॥ अनरत् । अतारीत् ॥ अन्तभत् । अन्तम्भीत् ॥ अम्ल्चत् । अमोचीत् ॥ अम्लुचत् । अम्लोचीत् ॥ अग्रुचत् । अग्रोचीत् ॥ अन्तुचत् । अग्लोचीत् ॥ चालुचत् । अग्लुञ्चीत् ॥ अन्वत् । अवयोत् । अशिवियत् ॥ कृमृदृरुविभ्यश्छन्दसि ॥५६॥ कृ । मृङ् । दु । रुरु । इत्येतेभ्यः परन्य चेरादेशो वा त्याद्वेदे ॥ प्रक- लाडको ऽकात् ॥ यो ऽमत्त् ॥ ब्रदरदान् ॥ ॥ ब्रदान् ॥ पर्वतानाहहत् ॥ इन्दति किं । कार्यात् । अमृत । अदारीत् । अरुक्षत् ॥ चिण ते पदः ॥ ६०॥ पद । इत्येतस्माज्ञातोः परस्य चि । इत्येतन्य चिण् । इत्ययमादेशः त्यात् । एकवचने ताजे परे ॥ उदपादि प्रत्यं ॥ ते किं । उपत्तातां ॥ दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्यो ऽन्यतरस्यां ॥६१॥ दीपो । जनी । बुध । पूरी । ताय । सोप्यायी । इत्येतेभ्यः परत्त्य लेश्चि- एणादेशो वा स्यात् तशवे परे ॥ दीपि । अदीपिट ॥ जनी प्रादुर्भावे न तु जन जनने । तनि । अतनिट ॥ बुध अवबोधन इति गृहाते । न तु बुध बोधने । अबोधि । प्रबुद्ध ॥ अपूरि । अपूरिट ॥ अतायि । व्रता- वित ॥ अप्यावि अप्पाविष्ट ॥ अचः कर्मकर्तरि ॥६॥ चिए भात्रकर्मणोरिति नित्यं प्रापे ऽयं विकल्पः । अनन्ताद्धातोः परस्त्य वेचिएणादेशो वा स्यात् कर्मकर्तरि ताब्दे परतः ॥ अकारि कटः स्वयमेव । अकृत ॥ अलावि केदारः । अलविट ॥ कर्मकर्तरीति किं । अकारि कटो देवदत्तेन ॥ - - ·यहक पापिनीयं - दुश्च ॥ ६३ ॥ दुह । इत्येतस्माद्धातोः परस्य चेश्चिमादेशो वा स्यात् कर्मकर्तरि तशदे परतः ॥ श्रदोहि गौः स्वयमेव । अदुग्ध ॥ कर्मकरीत्येव । ग्रहोहि गोगीपालेन ॥ न रुधः ॥ ६४॥ रुधिर । इत्येतस्मात् परस्य चेश्चिएणादेशो न भवति कर्मकर्तरि ॥ अवारुड गौः स्वयमेव ॥ कर्यकर्तरीत्येव । अवारोधि गौवदतेन ॥ तपो अनुतापे च ॥६५॥ तप संतापे । इत्येतस्मात् परस्य चेश्चिएणादेशो न स्यात् कर्मकर्तर्यनुतापे च ।। कर्मकर्तरि । अतप तपस्तापसः । अनुतापे । अन्वत पापेन । कर्मणि लुडू । पापकर्तृत्वेनाभ्याहत इत्यर्थः । अयवा भावे लुट । पापवता पुंसा कीशो- चीत्यर्थः ॥ चिण भावकर्मणोः ॥६६॥ धातोः परस्य चेश्चिएणादेशो भवति भावकर्मवाचिनि तपाब्दे परतः ॥ भावे । अशायि भवता ॥ कर्मणि । अकारि कटो देवदनेन ॥ चिपग्रहां विस्प- हार्य। सार्वधातुके यक् ॥ ६७॥ धातोर्यकप्रत्ययो भवति भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके परतः ॥ भावे । भूयते भवता । पास्यते । शय्यते ॥ कर्मपि । पच्यत रोदनः । गम्यते ग्रामो देव- दोन ॥ ककारो गुणवृडिनिषेधार्यः ॥ कर्तरि शप् ॥६॥ कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परे धातोः शपू स्यात् ॥ पचति । भवति ॥ पकार: स्वरार्थः । प्राकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ॥६६॥ पूर्वगृनापवादः ॥ दिवु । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः प्रयन् स्यात् ॥ दीव्यति । सीव्यति ॥ नकारः स्वरार्यः । प्रकारः सार्वधातुकसंज्ञार्यः ॥ - ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १॥ तूत्रं ॥ ७७ ॥ ११७ । वा भ्राशभाशभ्रमुक्रमुल्लमुत्रसित्रुटिलषः ॥७० ॥ प्रापाप्रापविभापेयं ॥ आश । भागृ । भ्रमु । क्रमु । कमु । व्रती । त्रुट । लप । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः श्यन् वा स्यात् ॥ भ्राश्यते । भ्राताते ॥ भाज्यते भाशते ॥ भ्राम्यति । भ्रमति । भ्रामति ॥ क्राम्यति । क्रामति ॥ अत्यति । वसति ॥ त्रुट्यति । त्रुटति । लप्यति । लपति । यसो अनुपसर्गात् ॥७॥ यनु प्रयते । इत्येतलानुपसाद दिवादेः प्रयन् वा स्यात् ॥ यस्यति । यसति ॥ अनुपसर्गात् किं । प्रयत्यति ॥ संघसश्च ॥७२॥ यसः संपूर्वाच्च प्रयन् वा स्यात् ॥ संयस्यति । संयसति ॥ स्वादिभ्यः नुः ॥७३॥ शपो ऽपवादः ॥ पुञ् । इत्येवमादिभ्यः अनुप्रत्ययः स्यात् ॥ सुनोति । तिनो- ति ॥ शकारः शित्कार्यार्थः ॥ गुवः शृ च ॥७॥ श्रु । इत्येतस्माद्धातोः प्रनुप्रत्ययो भवति । तत्संनियोगेन श्रु । इत्येतत्य शृ । इत्यादेशश्च भवति ॥ शृणोति । शृणुतः । शृण्वन्ति ॥ अक्षो उन्यतरस्यां ॥७॥ अक्षू । इत्येतत्मानौवादिकात् प्रनुप्रत्ययो वा स्यात् ॥ अक्षणोति । अक्षति ॥ तनूकरणे तक्षः ॥७६॥ तनू । इत्येतस्मात् तनूकरणे ऽर्थे वर्तमानात् अनुप्रत्ययो वा स्यात् ॥ तक्षणो- ति । तक्षति काष्ठं ॥ तनूकरणे किं ॥ संतक्षति वाग्भिः ॥ अनेकार्थत्वा. डातूनां विशेपणोपादानं ॥ तुदादिभ्यः शः ॥७७॥ प्रापो ऽपवादः ॥ तुद् । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः प्राप्रत्ययः त्यात् ॥ तुदति । तुदतः । तुदन्ति ॥ - ·११८ अष्टकं पापिानीयं - - । रुधादिभ्यः श्नम् ॥७॥ शपो ऽपवादः ॥ रुधिर् । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः पूनम्प्रत्ययः स्यात् ॥ रुपाधि । भिनन्ति ॥ प्रकार: नसोरलोप इति विशेषणार्थः ॥ मकारस्वन्त्याचः परप्रयोगार्थः ॥ तन्नादिकृभ्य उः ॥७॥ प्रापो ऽपवादः ॥ तनु । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यो डुकृञ् । इत्येतस्माच्च । उप- त्यय: स्यात् ॥ तनोति । सनोति ॥ करोति । कुरुतः । कुर्वन्ति धिन्विकृएव्योर च ॥०॥ धिवि । कृधि । इत्येतयोर्धात्वोरुप्रत्ययः स्यात् तयोश्च । अकारो ऽन्तादेशः स्यात् ॥ धिनोति । कृणोति ॥ अतो लोपस्य स्थानिवडावाटुंणो न भवति ॥ यादिभ्यः ना ॥८॥ क्रीञ् । इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः प्रनाप्रत्यय: स्यात् ॥ क्री- पाति । प्रोणाति ॥ शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः ॥ स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुञ्भ्यः भुश्च ॥८॥ भावानात्वारो धातवः सौत्रास्तेभ्यः । स्कुञ् । इत्येतस्मात् क्रैयादिकाच नुप्रत्ययः स्यात् । नाप्रत्ययश्च ॥ स्तभोति । स्तभाति ॥ स्तुभोति । स्तुभाति ॥ स्कमोति । स्वभाति ॥ स्कुभोति । स्कुभाति ॥ स्कुनोति । स्कुनाति ॥ उदित्करपासामर्याद्विकरपाविषयादन्यत्रापि सौत्राणां धातूनां प्रयोगो भवति ॥ दलः नः शानको ॥३॥ हल उत्तरस्य ना । इत्येतस्य शानच् । इत्येप प्रादेशो भवति हिप्रत्यये परतः ॥ पुषापा । मुषाण ॥ हलः किं । क्रीपीहि ॥ हौ किं । पुष्पााति ॥ छन्दसि शायपि ॥४॥ वेदे नः प्रायनादेशो भवति हो पतः । अपिप्राब्दाच्छानजपि भवति ॥ गृभाय तिवया गधु । वधान वत्सं ॥ प्रापो ऽपवादः ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥१॥ वाएडा वच । व्यत्ययो बहुलं ॥५॥ शबादयो वे बिकरणाप्रत्ययान्तेषां वेदे बहुलं व्यत्ययो भवति ॥ शुष्मन्य भेदति । गिननीति प्रापे ॥ स च न मरति । नियत इति प्रापे ॥ इन्द्रो वन्तेन नेपतु । नयत्विति प्राप्ले । नयताः शसिपी द्वौ विकरपौ ॥ इन्द्रेणा युवा तरूपेम वृत्रं । तामेति प्राप्पे । तरतेर्विध्यादौ लिङ्ग । : सिप प्राप् चेति त्रयो विकरणाः ॥ लिड्याशिष्यडू ॥८६॥ प्रपो ऽपवादः ॥ ग्राशिपि लिङि परे वेदे प्रत्ययः स्यात् ॥ इन्दत्युभययेति लिङः नार्वधातुकतंज्ञापि ॥ ठा । उपत्येयं ॥ गा । सत्यमुपोयं ॥ गम्तृ । गमेयमज्ञानतो गृहान् ॥ वच मन्ते वोचेमाग्नये ॥ विद । विदेयमेनां मनसि प्रविष्टां ॥ प्रक्ल । व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं ॥ रुह । स्वर्ग लो- कमारहेयं ॥ कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः ॥७॥ कर्तरि प्रावित्वतः कर्तृग्रह्यामनुवर्तते । तच्च प्रथमया विपरिणम्यते ॥ कर्मस्यया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मववति ॥ कर्मावस्यायां यथा यमात्मनेपदचिण- चिपवावा भवन्ति तथा कञवस्यायामपीत्यर्थः ॥ भियते काष्ठं स्वयमेव । अमेदि काठं त्वयमेव । पच्यत मोदनः त्वयमेव । कारिष्यते कटः स्वयमेव ॥ वत्करणं स्वाश्रयमपि यया स्यात् । भिद्यते कुशूलेन ॥ अकर्मकाणां भावे लकारः सिद्धो भवति ॥ कर्मणा किं । करणाधिकरणाभ्यां तुल्यक्रिये मा भूत् । साधतिनिन्ति । साधु स्याली पचति ॥ तपस्तपःकर्मकस्यैव ॥८॥ तप संतापे । इत्येतस्य कर्ता कर्मवङ्गवति । स च तपःकर्मकस्यैव नान्यक- र्मकस्य ॥ तपति तापसं तपः । दुःखयतीत्यर्थः । तप्यते तपस्तापसः । अर्ज- यतीत्यर्थः ॥' तपःकर्मकस्यैवेति किं । उतपति सुवर्ण सुत्राकारः .॥ न दुहस्तुनमां यकिणौ ॥६॥ दुह । ष्णु । पम । इत्येतेषां कर्मवड़ावात् प्राप्तौ यक्चिणौ न भवतः ॥ दुहेरमेन यक् प्रतिषिध्यते । चिण दुहश्येत्यनेन पूर्व विहितः ॥ दुग्धे गौः ·१२० पटक पाणिनीयं - ॥ स्वयमेव । अदुग्ध । दोहि । अधुतत ॥ प्रसते गौः स्वयमेव । प्रासोष्ट गौः स्वयमेव ॥ नमते । अनंत दाउः स्वयमेव ॥ कुषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च ॥१०॥ कुष । रन्न । इत्येताभ्यां धातुभ्यो कर्मकर्तरि प्रयन् परस्मैपदं च वा स्यात् । कुष्यति पादः स्वयमेव । रज्यति वस्त्रं स्वयमेव ॥ पत्ते । कुष्यत । रयते धातोः ॥११॥ अधिकारो ऽयमा तृतीयाध्यायपरिसमाप: ॥ इत ऊर्च वक्ष्यमाणाः प्रत्यया धा- तोर्वेद्याः ॥ वक्ष्यति तव्यन्नव्यानीयरः । कर्तव्यं । करणीयं ॥ तत्रोपपदं सप्तमीस्थं ॥१२॥ एतस्मिन् धात्वधिकारे सपश्यन्तपदबोध्यमुपपदसंज्ञं स्यात् ॥ वक्ष्यति कर्मण्यम् । कुम्भकारः ॥ स्थग्रहणं सूत्रेषु सपूमीनिर्देशाप्रतिपत्त्यर्थ कृतिङ् ॥१३॥ एतस्मिन् धात्वधिकारे तिमिनः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥ कर्तव्यं । कर- णीयं ॥ अतिङ किं । स्तूयात् ॥ वासपो स्त्रियां ॥४॥ अस्मिन् धात्वधिकारे ऽसतूपो ऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य बाधको वा स्यात् । ख्याधिकारोताप्रत्ययं विना ॥ एवुल्तृचावुत्सी इगुपधजाप्रीकिरः क इत्यप-- वादः । तद्विषये एवुल्तृचावपि भवतः । “तिपः । क्षेपका । क्षेपा असदपः किं । गोदः ॥ अस्त्रियां किं । चिकीर्षा । कृत्याः ॥५॥ पवुल्तृची । इत्यतः प्राये प्रत्ययास्ते कृत्यसंज्ञा भवन्ति ॥ काकपेया ॥ यचो यत् । पृत्याधिकार्थवचन इति समासः ॥ तव्यत्तव्यानीयरः ॥१६॥ सव्यत् । व्य । अनीयर । इत्येते प्रत्यया धातोर्भवन्ति ॥ कर्तव्यं ॥ कर्त- व्यं ॥ फरणीयं फरणीयं ॥ तकाररेको स्वरार्यो ।

·अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥ १ ॥ गृनं ॥ १० ॥ ॥ - अचो यत् ॥७॥ अनन्ताहातार्यत्प्रत्ययो भवति ॥ यं । चयं । जयं ॥ यतो नाव इति स्वार्यन्तकारः ॥ अन्यामनन्तभूतपूर्वादपि यया स्यात् । दिल्यं । धित्स्यं ॥ पोरडपधात् ॥१८॥ एयतो उपबादः ॥ पवान्तावाकारोपधाद्धातोर्यत् स्यात् ॥ शपू । प्रप्यं ॥ लम् । लयं ॥ पोरिति किं । पाक्यं ॥ अदुपधात् कोप्यं तपरकरणं किं । प्राप्यं ॥ शकिसहोश्च ॥६॥ शक्तृ । पह । इत्येतान्या गत् स्यात् ॥ प्राक्यं ॥ गहां ॥ गद्मदचरयमश्चानुपसर्गे ॥ १०॥ गद । मदो । चर । यर । घर । इत्यतेभ्यो नुपर्गेभ्यो यत् स्यात् ॥ गग्नं ॥ मद्यं ॥ चर्यं ॥ यम्यं ॥ अनुपसर्गे किं । प्रनारां ॥ यमः पूर्वेण सिहे निय- मार्थ ग्रहण ॥ अवधपण्यवर्या गपिणितव्यानिरोधेषु ॥१०१ ॥ । चर्वा । इत्येते निपात्यन्ते । क्रमेण गम् । पणितव्य । अनिरोध । इत्येतेष्वर्येषु ॥ अवयं पापं । अनूद्यमन्यत् ! बदः सुपि क्यप् च ॥ पएयः कम्बलः । व्यवर्तव्य इत्यर्थः । पाण्यमन्यत् ॥ प्रातेन वर्मा कचा । वृत्यान्या ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशः किमर्यः । वार्या ऋत्विंतः ॥ वन्यं करणं ॥१०॥ वह्यं । इत्येतचत्प्रत्ययान्तं निपात्यत करणां चेद्विोप्यं ॥ वह । वहन्त्यनेनेति । वहां शकटं ॥ करणं किं । वानामन्यत् ॥ अर्यः स्वामिवश्ययोः ॥१०३ ।। अर्य । इन्यतयत्प्रत्ययान्तं निपात्यते त्वामिवैश्ययोर्वाच्ययोः ॥ स्वामी । अर्या वैश्यः ॥ स्वामिवैश्ययोः किं । मार्यो ब्राहाणः ॥ उपसर्या काल्या प्रजने ॥१०॥ वय । पण्व । ऋ । अर्यः 16 ·१२२ अष्टकं पापिनीयं उपसर्या । इत्येतयत्प्रायान्तं निपात्यते गर्भग्रहणे प्रापकाला यदि भवति ॥ सृ । उपसर्या गौः ॥ काल्या प्रतने किं । उपसार्या मथुरा ॥ अजयं संगतं ॥१०॥ अजय । इत्येतनपूर्वस्य नीर्यतर्यत्प्रत्ययान्तं निपात्यते संगतं चेहिपोष्यं भव- ति ॥ नृप । न जीर्यतीति । अनर्यमार्यसंगतं ॥ संगतं किं । अतरिता कम्बलः ॥ अजर्य कर्तरि ॥ वद्ः सुपि क्यप् च ॥ १०६॥ वत् । इत्येतस्मात्नुपर्मो मुबन्त उपपदे क्यप् स्यात् । चकाराद्यत् ॥ ब्रह्मोग्यं । ब्रह्मवयं ॥ सपि किं । वाद्यं ॥ अनुपसर्गे किं । प्रवायं ॥ भुवो भावे ॥१०७॥ भू । इत्येतस्मादनुपसर्गे सुबन्त उपपदे भावे क्यप् स्यात् ॥ ब्रह्मभूयं गतः । ब्रह्मत्वं गा जत्यर्थः ॥ भावग्रहणामतरार्थ ॥ सुपीत्येव । भव्यं ॥ अनुपसर्ग इत्येव । प्रभव्यं ॥ हनस्त च ॥१०॥ एन । इत्येतस्मादनुपमो मुबन्त उपपदे भावे क्यप् स्यात् । हन्तेन्तकारो अन्नादेशव्य ॥ ब्रह्मो हननं । ब्रह्महत्या ॥ अश्त्रहत्या ॥ एतिस्तुशास्वट्जुषः क्यप् ॥ १०६ ।। इगा । हुजू । प्रानु । वृञ् । दृ । नुपी । इत्येतेभ्यः क्यप् स्यात् । इत्यः ॥ तुत्यः ॥ शिष्यः ॥ वृत्यः ॥ दृत्यः ॥ नुष्यः ॥ क्यनित्यनुवर्तमाने पुनः बाग्रहणां बाधझविषये ऽपि प्रवृत्यर्थ । अवश्यन्तुल्यः । अोरावश्यक इति पयन भवति ॥ ऋग्नुपधाच्चाकुपितेः ॥ ११०॥ प्रामारोपधारात: काप स्यात् । कृपू । चतो इत्यतो वर्तयित्वा ॥ वृतु । वागं ॥ वृधु । वृष्यं ॥ अरनृपिचूतः यिं । पाल्प्यं । चर्यं ॥ तपरयारण कि । फूल । फोर्य ॥ ई च खनः ॥१११॥ ।

·८ अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ११७ ॥ १२३ ॥ सनु । इत्येतस्मात् क्यप् स्यात् । ईकारश्चान्तादेशः ॥ स्वयं भृजो संज्ञायां ॥११॥ उमृञ् । इत्येतस्मात् क्यप् स्यात् संज्ञां वर्जयित्वा ॥ भृत्याः कर्मकराः । भर्तव्या इत्यर्थः ॥ असंज्ञायां किं । भार्या नाम क्षत्रियाः ॥ मृतेर्विभाषा ॥११३॥ ऋदुपधत्वात् प्रापविभापयं ॥ मनू । इत्येतस्माद्वा क्यप् स्यात् ॥ परिमृत्यः । परिमार्यः ॥ राजसूयसूर्यमृषोग्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यध्याः ॥११४ ॥ राजसूय । सूर्य । मृपोच । रुच्य । कुप्य । कृटपच्य । अव्यय्य । इत्येते क्यचन्ता निपात्यन्ते ॥ पुञ् । राज्ञा सोतव्यः सोमो राजा वेह सूयत इति । राजसूयः क्रतुः । निपातनादीर्घः ॥ पू । सृ । सुवति सरति वा । सूर्यः । क्यपो रडागमः सर्तेरुत्वं वा ॥ मृपोपपदादेः क्यप् । मृषोयं ॥ रुच । रोचते ऽसौ । रुच्यः ॥ गुप । इत्येतल्यादेः कत्वं च । कुप्यं । सुवर्णरजातभिनं धनं । गोष्यमन्यत् ॥ डुपचए । गोप्यमन्यत् ॥ उपचए । कृष्ट स्वयमेव पच्यन्त इति । कृष्टपच्याः प्रालयः । कर्मकर्तरि क्यप् ॥ न व्ययते । व्यथ नव्यथ्यः ॥ भियोड्यो नदे ॥ ११५॥ भिय । उध्य । इत्येतौ कर्तृक्यबन्ती निपात्यते । नदे वाच्य ॥ भिदिर । भिनति कूलमिति । भियः ॥ उत्त । उन्कत्युदकमिति । उद्ध्यः । उपोद्घत्वं च निपात्यते ॥ नदे किं । भेना । उस्किता ॥ पुष्यसिध्यौ नक्षत्रे ॥११६॥ इत्येतावधिकरणक्यवन्तौ निपात्यते नक्षत्रे वाच्ये ॥ पुप । पुष्यन्त्यर्या अस्मिनिति । पुष्यः ॥ पिध । सिध्यन्त्या अस्मिनिति । सिध्यः ॥ नक्षत्रे किं-। पोषणः । सेधनः ॥ विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु ॥ ११७ ॥ विपूय । विनीय । नित्य । इत्येते क्यबन्ता निपात्यन्ते क्रमेण मुशादिष्व- पुप्य । सिध्या ·૧છે अष्टकं पाणिनीयं मतस्य न प्रति- ॥ र्येषु ॥ पूछ । विपूयो मुत्तः । विपव्यमन्यत् ॥ पोञ् । विनीयः कल्कः । विनेयमन्यत् ॥ जि । जित्यो हलिः । सेयमन्यत् ॥ प्रत्यपिभ्यां ग्रहः ॥११८॥ प्रति । अपि । इत्येवंपूर्वादहधातोः क्यप्प्रत्ययो भवति ॥ गृवं । तस्मानापिगृहां ॥ पदास्वरिवाश्यापक्ष्येषु च ॥११६ ।। ग्रहः क्यप्प्रत्ययो भवति पदादिषु वाच्येषु ॥ पदं सुबन्तं तिङन्तं वा ॥ प्रगृहां पदं । यस्य प्रगृहासंन्ना कृता । अवगृहां पदं । यस्यावग्रहः क्रियते ॥ अस्वैरी परतन्तः । गृहाका शुकाः । पञरादिबन्धनेन परतन्तीकृता इत्यर्थः वालायां । ग्रामगृहमा सेना । ग्रामवहिर्भूतत्यर्थः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशादन्यत्र न भवति ॥ पक्षे भवः पक्ष्यः । अर्जुनगृहयाः । तत्पक्षाश्रिता इत्यर्थः ॥ विभाषा कृवृषोः ॥ १२०॥ डुकृञ् । वपु । इत्येताभ्यां क्यप्प्रत्ययो वा स्यात् ॥ कृत्यं । पते पयत् । कार्य ॥ वृष्यं । पते पयत् । वर्ण्य । युग्यं च पत्रे ॥ १२१॥ युग्य । इत्येतत् क्यबन्तं निपात्यते वाहने वाच्य ॥ युतिर । युग्यो गौः । युग्यो ऽश्वः । युनेः कुत्वं निपातनात् ॥ पत्रे किं । योग्यमन्यत् ॥ अमावस्यदन्यतरस्यां ॥१२२ ॥ अमेत्यव्ययं महार्ये । तस्मिन्नुपपदे वसधातोः काल ऽधिकरणे एयत्प्रत्ययो वध्यभावश वा निपात्यते ॥ राह वसतो ऽन्यां चन्द्रार्काविति । अमावस्या । । ग्रगावान्या ॥ छन्दसि निष्टय देवळूयप्रणीयोनीयोच्छिष्यमर्यस्ता- धर्यवन्यखान्यदेवयन्यापृच्च्यप्रतिषीव्यव्रह्मवाद्यभा- व्यस्ताव्योपचायपृडानि ॥ १२३ ॥ वो निश्चयं । रत्यवगादाः पन्दा निपात्यन्त ॥ यदिर लान न प्राप्यते - ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १२८ ॥ ૧૨૫ सान्यः यत हृञ् । तत् सर्वे निपातनावति ॥ कृती । इत्येतस्मात् कापि प्राप्पे एयत् । अाश- न्तवर्णविपर्ययः । नितः पत्वं च निपात्यते । निट चिन्वीत पशुकामः ॥ वेञ् । हु । देवप्राब्द उपपदे क्यदीर्घा । देवयं ॥ प्रपूर्वो पीज् । क्यप् । प्रणीयः ॥ उत्पूर्वो णीज् । क्यप् । उनीयः ॥ उत्पूर्वः शिष्ल । क्यप् । उच्छिष्यः ॥ मृङ् । यत् । मर्यः ॥ स्तृञ् । यत् । स्तया । त्रियामेव निपातनं ॥ ध्व् । यत् । धर्यः ॥ खनु । यत् । खन्यः ॥ खनु । एयत् । । देवशब्द उपपदे यः । देवयत्या । स्त्रियां निपातनं ॥ प्रापर्वः प्रच्छ । क्यप् । भ्रापृच्छ्यः ॥ प्रतिपूर्वः पिवु । क्यपू षत्वं च । प्रतिपोव्यः ॥ वद । ब्रह्मण्युपपदे एयत् । ब्रह्मवायः ॥ भू । एयत् । भा- व्यः ॥ टुञ् । एयत् । स्ताव्यः ॥ चिञ् उपपूर्वः । एयत् । उपचास्यपृडं । पृडशब्द उत्तरपद एव निपातनं ॥ ऋग्रहलोर्ण्यत् ॥१४॥ ऋकारान्ताडातोर्हलन्ताः न्ताच्च एयत्प्रत्ययः स्यात् ॥ उकृञ् । कार्य हार्यं ॥ हलन्तात् । उपचए । पाक्यं । वच । वाक्यं ॥ अोरावश्यके ॥ १२५ ॥ यतो ऽपवादः ॥ उकारान्ताद्धातोर्यत् स्यादावश्यके योत्ये ॥ लाव्यं । पाव्यं ।। श्रावश्यके किं । लव्यं ॥ अासुयुवपिरपिलपित्रपिचमश्च ॥१२६॥ यतो ऽपवादः ॥ श्रापूर्वः पुञ् । यु । डुवप् । रप । लप । त्रपूषु । चमु । इत्येतेभ्यो एयत् स्यात् ॥ अासाव्यं ॥ याव्यं ॥ वाप्यं ॥ राप्यं ॥ लाप्यं ॥ अपत्राप्यं ॥ प्राचाम्यं ॥ ग्रानाघ्यो अनित्ये ॥ १२७॥ अानाय्य । इत्येतन्निपात्यते ऽनित्ये ऽभिधेये ॥ श्राङ्पूर्वो पोञ् । यांनायो गार्हपत्यादानीतो दक्षिणाग्निः ॥ अनित्ये किं । श्रानेयो ऽन्यः ॥ प्रणाय्यो उसंमतौ ॥१२८ ॥ प्रणाय । इत्येतनिपात्यते ऽपूत्ये ऽर्थे ॥ प्रपूर्वो पीज् । प्रणाय्यशौरः । एय- दायादेशौ निपात्यौ ॥ असंमतौ किं । प्रोयो ऽन्यः ॥

·प्रष्टकं पाणिनीयं - पाव्यसांनाव्यनिकाय्यधाव्या मानहविर्निवाससामिधे- नीषु ॥ १२१॥ पाय्य । सानारय । निकाय्य । धाग्या । इत्येते एयत्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते क्रमेणा मानादिष्वर्येषु ॥ माङ् । मीयते ऽनेनेति । पाय्यं मानं । धात्वादेः पकारा- देशः । ऐकारस्यायादेशश्च निपातनात् । मेयमन्यत् ॥ संपूर्वी शोज । सां- माय्यं हविः । अायादेशः । उपसर्गस्य दीर्घत्वं च निपातनात् । संनेयो ऽन्यः ॥ निपूर्वश्चित्र । निकाय्यो निवासः । धात्वादेः ककारादेशः । आयादेशश्च नि- पात्यते । निचेयमन्यत् ॥ इधाज । धाख्या सामिधेनी । ऋविशेपे बूढो ऽयं । एयदायादेशो निपात्यौ । धेयमन्यत् ॥ क्रती कुण्डपाय्यसंचाय्यौ ॥१३०॥ कुएउपाय्य । संचाय्य । इत्येतो निपात्येते यज्ञे वाच्ये ॥ पा कुण्डेन पीयते सोमो ऽस्मिनिति । कुएउपाय्यः क्रतुः । यातो युमिति युक् ॥ संपू- वश्चिन । संचीयते ऽसौ । संचाय्यः क्रतुः ॥ एयदायादेशो निपात्यौ ॥ क्रतो किं । कुएउपानं । संचेयं ॥ कुएउपास्ये यद्विधिः ॥ अग्नौ परिचाप्योपचाय्यसमून्याः ॥ १३१॥ परिचाय्य । । समूता । इत्येते एयत्प्रत्ययान्ता निपान्यन्ते अनौ वाच्ये ॥ परिपूर्वश्चिन । पश्चिायो ऽनिः ॥ उपपूर्वश्विन संपूर्वी वह । समूल्यः । संप्रसारपाटीर्घत्वे निपात्येते ॥ अग्नौ किं । परि- चेयं । उपचेयं । संवायं ॥ चित्याग्निचित्ये च ॥१३२॥ चित्य । अग्निचित्या । इत्येतो यप्रत्ययान्तौ निपात्यते ॥' चित्र । चीयते सो । चित्यो ऽग्निः । निपातनात् तुगामः ॥ मानेश्चयनं । अनिचित्या । भावे यस्तुर च निपात्यो ॥ इत उतरं कृत्याधिकारी निवृत्तः ॥ एवुल्तृचौ ॥ १३३॥ पबुल् । गच् । इत्येतो प्रत्ययो धातोर्भवतः ॥ कारकः । पाचकः ॥ कार्ता । उपचाय । उपचाव्यः ॥ - ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ १४० ॥ १२७ . नन्दियहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ॥ १३४॥ नन्यादि-यः । ग्रहादिभ्यः । पचादिभ्यः । क्रमेण ल्यु । पिानि । अच् । इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ हुनदि । नन्दयतीति । नन्दनः ॥ ग्रह । गृह्मा- तीति । बारी ॥ उपचए । पचतीति । पचः ॥ इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ॥ १३५॥ गुपयेभ्यो धातु-यः । ज्ञा ज्ञा । प्रीञ् प्रीज् । कृ । इत्येते-यश्श कप्रत्ययः स्यात् ॥ क्षिपः । लिखः । बुधः ॥ नानातीति । ज्ञः । क्षः ॥ प्रीपातीति । प्रियः ॥ किरतीति । किरः ॥ अातचोपसर्गे ॥१३६॥ घ्याव्यथेति पात्यापवादः ॥ श्राकारान्तेभ्यो धातुभ्य उपसर्ग उपपदे कप्रत्ययः- स्यात् ॥ प्रत्यः । सुग्लः ॥ पाघ्राध्मादृशः शः ॥१७॥ पा । घा'। ध्मा । । धेट । दृशिर । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः प्रत्ययः स्यात् ॥ पिवः ।। निधः ।। धमः ।। धयः ।। पयः ॥ अनुपसर्गाजिम्पविन्दधारिपारिवधुदेजिचेतिसातिसा- हिभ्यश्च ॥१३८॥ लिम्प । विन्द । धारि । पारि । वेदि । उदेति । चेति । साति । साहि । इत्येतेभ्यो ऽनुपसर्गेभ्यः प्राः स्यात् ॥ लिप । लिम्पतीति । लिम्पः ॥ विदल । विन्दतीति । विन्दः ॥ धृञ् । धृङ धारयः पार । पारयः ॥ विद । वेदयः ॥ एतृ । उदेजयः ॥ चिती । चेतयः ॥ सातिः सोत्रो धातुः । सा- तयः ॥ पह । साह्यः ॥ ददातिधात्योर्विभाषा ॥ १३ ॥ दाज । डुधाज । इत्येताभ्यां वा शः स्यात् ॥ ददः ॥ दधः ॥ पक्षे प्रया- व्यधेति गाः । दायः । धायः ॥ अनुपादित्येव । प्रदः । प्रधः ॥ स्वलिति कसत्तेभ्यो एणः ॥ १४०॥ - - ॥ - ·१२८ अष्टकं पाणिनीयं ज्वल दीपौ । इत्येवमादिभ्यः कस गतावित्यन्तेभ्यो धातुभ्यो एाप्रत्ययो वा स्यात् ॥ इवालः । चालः ॥ पक्षे ऽ । ऽवलः । चलः ॥ अनुपसर्गादित्येव - उज्ज्वलः ॥ श्यायधाञसंतीणवसावहलिहश्लिषश्वसश्च ॥१४१ ॥ - श्या । प्रात् । व्यध । अालु । संखु । प्रतीण । अवसा । अवह । लिह । शिलब । श्वस । इत्येतेभ्यो पाः स्यात् ॥ प्रयैडू अवश्यायः । प्रतिश्यायः । प्रयायतेरादन्तत्वादेव सिद्धे पृथरग्रहणमातश्योपसर्ग इति कप्रत्ययवाधनार्थ ॥ श्रा- दन्तेभ्यः । दायः । धायः ॥ व्यध । व्याधः ॥ सु प्रासावः । संसावः ॥ इण् । प्रत्यायः ॥ षो। अवसायः ॥ हुन । अवहारः ॥ लेहः ॥ श्लेषः ॥ - प्रवासः ॥ व्यव- हुन्योरनुपसर्गे ॥१४॥ टुदु । पोज । इत्येताभ्यामनुपसर्गाभ्यां पाः स्यात् ॥ दुनोतीति । दावः ॥ नयतीति । नायः ॥ अनुपसर्गे किं । प्रदवः । प्रणयः ॥ विभाषा ग्रहः ॥१४३॥ ग्रह । इत्येतस्माडातोवी एाः स्यात् ।। ग्राहः । पक्षे ऽच् । ग्रहः । स्थितविभाषेयं । जलचरे ग्राह एव । इयोतिषि ग्रह एव ।। गेले कः ॥१४४॥ ग्रह । इत्येतस्माद्धातोः कप्रत्ययो भवति । गेहे कर्तरि ॥ गृह्णातीति । गृहं वेश्म ॥ तात्न्य्यादतारा अपि गृहाः ॥ शिल्पिनि घुन् ॥ १४५॥ धातोः प्वन्प्रत्ययः स्यात् । शिल्पिनि कर्तरि ॥ नर्तकः ॥ षकारो डीपर्थः । नर्तकी ॥ गस्यकन् ॥ १४६॥ गे। इत्येतन्नात् थकान्प्रत्ययः स्यात् । शिल्पिनि कर्तरि एयुट् च ॥१४७॥ । - ॥ गायकः ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ३ ॥ । ॥ गै । इत्येतस्माडातोपर्यु-प्रत्ययः स्यात् । शिल्पिनि कर्तरि ॥ गायनः ॥ कारो डीवर्यः गावनी दश्च वीदिकालयोः ॥१४८ ॥ सोहाक । बोराट् । इत्येतान्यां एयुर स्यात् । वीही काले च कर्तरि ॥ जात्युतकामिति । हायनो वीहिः ॥ नितीने भावानिति । हायनः संव- तरः ॥ पुसृल्वः समभिन्नारे वुन् ॥१४॥ गुट । मृ । लूञ् । इत्येते यो वुन्प्रत्ययः स्यात् । क्रियानगभिहारं ॥ प्रबकः ।। तरकः ॥ लवकः ॥ ग्राशिषि च ॥१५०॥ धातोवून स्वादाशिप्यर्वे ॥ जीवतात् । जीवकः ॥ नन्दतात् । नन्दकः ॥ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ कर्मण्यण ॥१॥ धातोः कर्मण्युपपदे ऽएप्रत्ययः स्यात् ॥ कुम्भं करोतीति । कुम्भकारः ॥ काएउ- लावः । वेदाध्यायः ॥ खावामश्च ॥२॥ कस्यापवादः ॥ ञ् । वेञ् । माय । इत्येतेभ्यः कर्मण्युपपदे ऽपा स्यात् ॥ स्वर्गवायः ॥ तन्तुवायः ॥ धान्यमायः ॥ अातो ज्नुपसर्गे कः ॥३॥ श्रणो ऽपवादः ॥ प्राकारान्ताद्धातोरनुपसर्गात् कर्मण्युपपदे कप्रत्ययः स्यात् ॥ गोदः । कम्बलदः । पार्पोित्रं ॥ अनुपसर्गे किं । गोतंदावः । N 17 ·१३० अष्टकं पाणिनीयं सुपि स्थः ॥४॥ हा । इत्येतस्माठातोः नबन्त उपपदे कः स्यात् ॥ समस्यः । विषमस्यः ॥ इत जर मकर्मकेषु कर्मणीत्यनुवर्तत । अकर्मकेषु सुपीत्यनुवर्तते तुन्दशोकयोः परिमृज्ञापनुदोः ॥५॥ परिमृा । अपनत् । इत्यताभ्यां तुन्दशोकयोः कर्मणोरुपपदयोः कः स्यात् ॥ मृतू । तुन्दं परिमाष्टींति । तुन्दपरिजो ऽलसः ॥ णुद । प्रोक्रमपनुदति । शोकापनुदः पुनः ॥ प्रे दाज्ञः ॥६॥ हुदा । शा । इत्येता-यां प्रोपसाभ्यां कर्मण्युपपदे कः स्यात् ॥ सर्वप्रदः ॥ परिप्रतः ॥ प्रे किं । गोदायः ॥ समि एयः ॥७॥ प्याज । रत्येतनात् रांपूर्वात् कर्मण्युपपदे काः स्यात् ॥ गां संचष्टे । गो- गंयः ॥ पशुगंन्यः ॥ गापोष्टक ॥८॥ । पा । रोता-यामगुपा-यां कर्मण्युपपद व्यप्रत्ययः स्यात् ॥ सामाः ॥ गुरां पित्रति । गुरापः ॥ शोधपः ॥ टयारो उीवर्गः । सागगो । गुरापी ॥ करतेनुामने ज्च् ॥६॥ एम। इत्येवमासारलगादगारी वांगाना कार्गण्युपपदं उच्यत्ययः स्यात् ॥ अनुगमन यिां ! भारगरः ॥ वयसि च ॥१०॥ च । गत माग अन्यत्ययः ग्यात् । चयगि गम्यमाने ॥ रातो- in m mm विधिः । कारल्ला युगारः ग्रालि नाहीन्य ॥११॥ र । नाय गो : गात जान्ध नियमाप्रमा पुपालः पागायः ॥ शारदीग कि। Tim । परन: ॥ mat गानां M ------ --------- ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥२०॥ १३१ अर्कः ॥१२॥ अर्ह । इत्येतस्मात् कर्मण्युपपदे ऽच् स्यात् ॥ पूजाही ब्राह्मणी । गन्धाही ॥ स्तम्बकर्णयो रमिजपोः ॥१३॥ रम । नप । इत्येताभ्यां क्रमेण स्तम्बकायोः सुबन्तयोरुपपट्योरच् त्यात् ॥ स्तम्बेरमो हस्ती ॥ कर्णेनपः सूचकः ॥ शमि धातोः संज्ञायां ॥१४॥ प्रां । इत्येतस्मिन्नुपपदे धातोरच स्यात् । संज्ञायां गम्यमानायां ॥ शंकरः । शंभवः । शंवदः ॥ अधिकरणे शेतेः ॥१५॥ शोकू । इत्येतस्मादधिकरणे सुबन्त उपपदे ऽच् स्यात् ॥ खे प्रोते । खशयः ॥ चरेष्टः ॥१६॥ चर । इत्येतस्मादधिकरणे सुबन्त उपपदे टप्रत्ययः स्यात् ॥ कुरुषु चरीति कुरुचरः ॥ ८कारो कोबर्थः । कुरुचरी भिक्षासेनादायेषु च ॥१७॥ भिक्षा । सेना । श्रादाय । इत्येतेषु सुबन्तेषूपपदेषु चरेष्टः स्यात् ॥ भिक्षा- चरः । सेनाचरः । श्रादायचरः ॥ पुरोग्रतोग्रेषु सर्तेः ॥१८॥ तृ । इत्येतस्माद्धातोः पुरस् । अग्रतस् । अग्रे । इत्येतेपूपपदेषु यः स्यात् ॥ पुरः सरतीति । पुरातरः ॥ अग्रतःसरः । अग्रेसरः ॥ पर्वे कतरि ॥१६॥ पूर्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे सूधातोष्टः स्यात् ॥ पूर्वः मरतीति । पूर्वसर कर्तरि किं । पूर्व देशं सरतीति । पूर्वसारः ॥ कृजो तुताच्छील्यानुलोम्येषु ॥२०॥ ॥ ॥

·१३२ अष्टकं पाणिनीयं डुकृञ् । इत्येतस्मात् कर्मण्युपपदे टः स्यात् । हेतो ताच्छील्य भानुलोम्ये गम्ये ॥ हेतौ । शोककरी कन्या । यशस्करी विद्या ॥ ताछील्ये । श्राद्ध- करः । अर्यकरः ॥ नानुलोम्ये । वचनकरः ॥ ऐतेषु किं । कुम्भकारः ॥ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दीकि- लिपिलिविबलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्यानसाबाछह- छत्तचनुररुःषु ॥२१॥ अहेत्वाचर्यमिदं ॥ दिवा । इत्येवमादियूपपदपु डुकृजष्टः स्यात् ॥ कपि सुपीति यमप्यनुवर्तते ॥ दिवा करोतीति । दिवाकरः ॥ विभाकरः ॥ निशाकरः ॥ प्रभाकारः ॥ भास्करः । सकारय निपातनाद्विसनीयविमूलीयो न भवतः ॥ कारकरः । कर एव कारः स्वार्थिकः प्रज्ञायण ॥ नन्तकारः ॥ अनन्तकारः ॥ ग्रादिकरः घरकारः नान्दीकारः ॥ किंकरः ॥ किंकरः ॥ लि- पिकरः ॥ लिविकारः ॥ चलिकरः ॥ भतिकारः ॥ काकरः ॥ चित्रकारः ॥ क्षेत्रकारः ॥ गया । एककरः । द्विकारः ॥ नहायार ॥ बाएवारः ग्यार ..॥ यत्यारः ॥ तत्करः ॥ धनुष्करः ॥ यरुप्यारः ॥ : .. कर्मणि भृतौ ॥२२॥ याप्राब्द उपपद यातिटः स्यात् । वेतन गाय ॥ फर्ग परोतीति । फर्मयो मृतयः ॥ भूती मिं । पर्गकारः न शब्दशोककलगायावरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ॥२३॥ मात्र । लंवगादिपपए माजपरागा भवति ॥ पदयातः । लो- चाकारः । चाकारः । गकारः । यावारः । पालख्या: । प्रार: - - गतकार: । पदकार:

·-
-
।
-
डुकृञ् । इत्येतस्मात् कर्मण्युपपदे ८ः स्यात् । हेतौ ताच्छील्य भानुलोम्ये च
गम्ये ॥ हेतौ । शोककरी कन्या । यास्की विद्या ॥ ताच्छील्ये । श्राद्ध-
करः । अर्यकरः ॥ श्रानुलोम्ये । वचनकरः ॥ ऐतेषु किं । कुम्भकारः ॥
दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबनान्दीकि-
लिपिलिविवलिभक्तिकर्तचित्रक्षेत्रसंख्यानवाबाहर-
त्तिङनुररुषु ॥२१॥
अहेत्वानि ॥ दिवा । इत्येवमादिपूपपदेपु उकृष्टः स्यात् ॥ कर्मणि
गुपोति द्वयमप्यनुवर्तते ॥ दिवा करोतीति । दिवाकरः ॥ विभाकरः
निशाकरः ॥ प्रभाकरः ॥ भास्करः । सकारस्य निपातनाद्विसर्जनीयनिहुमूलीयौ
न भवतः ॥ कारकरः । कर एवं कारः स्वार्यिकः प्रज्ञायण ॥ अन्तकरः ॥
अनन्तकारः ॥ ग्रादिकरः ॥ बकरः ॥ नान्दीकरः ॥ किंकरः ॥ लि-
पिकरः ॥ लिविकारः ॥ बलिकरः ॥ भतिकारः ॥ कर्तृकरः ॥ चित्रकरः ॥
क्षेत्रकारः ॥ गंन्या । एक्यारः । द्विकरः ॥ बसाकरः ॥ वाहुकरः ॥ अह-
कर यत्कारः ॥ तत्वारः ॥ धनुष्करः ॥ ग्ररुष्कर
कर्माण भृतौ ॥२२॥
फर्गप्राब्द उपपद कारोलेष्टः स्यात् । वेतने गये ॥ कर्म करोतीति । कर्मकरो
मृतकः ॥
मृती किं । कर्गकारः
न शव्दलोककल्नहगाथविरचाटसूत्रमन्त्लपदेषु ॥२३ ।।
पात्र । इत्येवगादिपपपप अष्टप्रत्यया न भवति ॥ शब्दकारः । प्रलो-
ययातः । पालल्या: । गागाभारः । वैरमारः । चाटुकारः । सूत्रकारः
-
M
॥
-
-
गन्नाकार । पत्रकार ॥
स्तम्वशकृतारिन ॥४॥
न्य । प्रा । संयोः गोल्पपगाज इन्प्रायशः स्यात, ॥ स्त-
ग्यानियोतिः । प्राकरियमः ॥
हरनेतिनाथाः पणी ॥३॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥३२॥ १३३ ॥ पृञ् । इत्येतस्माददतिनाययोः कर्मणोल्पपद्योरिन त्यात् । पशो कर्तरि दृतिहरिः । नायरिः पशुः ॥ पशौ किं । दृतिलारः । नाथलारः ॥ . फलेपलिरात्मभरिश्च ॥२६॥ फलेनहिः । अात्मगरिः । इत्येतो निपात्यते ॥ ग्रह । फलानि गृह्णातीति । फलेवव॒िक्षः । उपपदत्य एकारान्तत्वमिन्प्रत्ययश्च ॥ उगज । यात्मभरिः । अालनो मुगागम इन्प्रत्यया ॥ अनुक्तासमुच्चयार्यश्वकारः । तेन उदरंभरिः ॥ छन्दसि वनसनरक्षिमयां ॥२७॥ वन पन संभत्तो । पणु दान । रक्ष । मन्य । इत्येतन्यः कर्मण्युपपद इन् स्यादेदे ॥ ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिं त्वा ॥ तस्मादेतदोसनिं ॥ चतुरक्षौ पधिरक्षी शानौ ॥ हविर्मयोनां ॥ एजेः खम् ॥२८॥ एन । इत्येतस्माडातोय॑न्तात् कर्मण्युपपदे स्व:प्रत्ययः स्यात् ॥ जनमेजयती- ति । जनमेजयः ॥ खकारो मुमर्थः । प्रकारः सार्वधातुकसंज्ञार्यः ॥ नासिकास्तनयोमाधटोः ॥६॥ ध्मा । धेटू । इत्येताभ्यां नासिकास्तनयोः कर्मणोरुपपदयोः खणू स्यात् ॥ नासिकंधमः ॥ नासिकंधयः ॥ स्तनंधयः ॥ धेष्टिवान्कीए । स्तनंधयी ॥ नाडीमुयोश्च ॥३०॥ ध्या । थेट । इत्येताभ्यां नाडीमुष्ट्योः कर्मणोरुपपदयोः खश भवति ॥ ना- धिमः । मुष्टिंधमः ॥ नाधियः । मुष्टिधयः ॥ उदि कूले रुजिवहोः ॥३१॥ रुजो । वह । इत्येताभ्यामुत्पूर्वाभ्यां कूले कर्मण्युपपदे वश भवति ॥ कूल- मुहुजः ॥ कूलमुदतः ॥ वहाने लिहः ॥३२॥ इत्येतस्माद्धातोर्वहाभ्रयोः कर्मणोरुपपद्योः खश भवति ॥ वहलिहो गौः । अभंलिहो वायुः ॥

·१३४
अष्टकं पाणिनीयं
परिमाणे पचः ॥३३॥
उपचपू । इत्येतस्मात् परिभाणावाचिनि कर्मण्युपपदे खा भवति ॥ प्रस्थंपचा
भ्याली । सारिंपचः कटाहः ॥
मितनखे च ॥३४॥
उपचए । इत्येतस्मान्मितनस्ययोः कर्मयोरुपपदयोः खम् भवति ॥ मितंपचा
बामणी । नसंपचा यवागूः ।
विधरुषोस्तुदः ॥३५॥
तुद । इत्येतन्माडातोर्विधरुपोः कर्मणोरुपपदयोः खणू भवति ॥ विधुतुदः ॥
अस्तुदः ॥
असूर्यललाठ्योर्दशितपोः ॥३६॥
दृशित । तप । इत्येतान्यां । असूर्य । ललाट । इत्येतयोः कर्मणोरुपपद्यो-
र्ययानरयं वा भवति ॥ अर्यपश्या राजदाराः ॥ ललाटंतपः सूर्यः ॥
उग्रंपश्येरंमपाणिधमाश्च ॥३७॥
उग्रंपश्य । रंगद । पाणिधम । इत्येते सप्रप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ दृशिर ।
उग्रंपश्यः ॥ नही । इंगतो मेघन्योतिः ॥ ध्मा । पापिधपो ऽधा ॥
प्रियवशे वदः खच् ॥३८॥
छन् । प्रत्येगमात् प्रियवधायोः यानणोल्पपत्योः पचप्रत्ययः म्यात् ॥ प्रियं-
वरः । वांबदः ॥ 'पकारो मुगर्यः । चकारः सचि पुग्न इति विरोपणार्यः ॥
विपत्परयोस्तापेः ॥३॥
स । गायरानाढदिपायोः कर्मपाल्पपदयोः पच न्या] ॥ द्विपापः ।
-
-
वाचि यमी व्रते ।।४।।
गर। गंगानारामा फागगुरपट पन म्या । यो नयगान ॥ वा-
गंगना मागणी ॥ किं । धान्यानः ॥
सर्वबादारिमहाः ॥४॥

·40 अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥४७ ।। ૧૫ दारि । पह । इत्येताभ्यां यथासंख्यं पुर सर्वयोः कर्मणोरुपपदयोः स्वच् स्यात् ॥ पुरंदरः ॥ सर्वसहः ॥ सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः ॥४२॥ कष । इत्येतस्माद्धातोः सर्व । कूल । अन । करीष । इत्येतेषु कर्मतूपपदेषु खच् स्यात् ॥ सर्वकपः खलः । कृलंकपा नदी । अभ्रंकषो वायुः । करी- पंकषा वात्या ॥ मेघर्तिभयेषु कृञः ॥४३॥ डुकृञ् । इत्येतस्मात् । मेघ । ऋति । भय । इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु खच् स्यात् ॥ मेधंकरः । ऋतिंकरः । भयंकरः । भयशाब्देन तदन्तविधिः । अभयंकरः । क्षेमप्रियम ण च ॥४४॥ क्षेम । प्रिय । मद । इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु डुकृञ् । इत्येतस्मादणू स्यात् । चकारात् खच् ॥ क्षेमकारः । क्षेमंकरः ॥ प्रियकारः । प्रियंकरः ॥ मदूकारः । पद्रंकरः ॥ वेति वताव्ये पुनरग्रहणं हेत्वादियु र बाधितुं ॥ अाशिते भुवः करणभावयोः ॥ ४५ ॥ भू । इत्येतस्मादाशितशब्दे सुबन्त उपपदे खच् स्यात् । करणे भावे चार्थे । प्राशितो भवत्यनेन । प्राशितंभव नोदनः ॥ भावे । वाशितस्य भवनं । प्राशितंभवं ॥ संज्ञायां भृतृवृनिधारिसहितपिदमः ॥४६॥ भृञ् । त् । वृ । ति । धारि । बह । तप । दम । इत्येतेभ्यो धातुभ्यो यथासंभवं कर्मणि सुपि वोपपदे खच् स्यात् संज्ञायां ॥ विश्वं बिभर्ति । विश्वंभरा पृथ्वी ॥ रथेन तरति । रथंतरं साम ॥ पतिंवरा कन्या ॥ प्राजयो हस्ती ॥ युगंधरः पर्वतः ॥ शत्रुसहः ॥ शत्रुतपः ॥ अरिंदमः ॥ संज्ञायां किं । कुटुम्बभारः ॥ गमश्च ॥४७॥ गम्ल । इत्येतस्माद्धातोः सुप्युपपदे खच् स्यात् संज्ञायां ॥ सुतंगमः । रमि- तंगमः ॥ योगविभाग उतरार्थः ॥

·अष्टकं पाणिनीयं अन्तात्यत्ताधरपारसर्वानन्तेषु उः ॥४॥ अन्त । अत्यन्त । अधुन् । दूर । पार । सर्व । अनन्त । इत्येतेषु कर्म- सूपपदेषु गम्ल । इत्येतस्माद्धातोर्डप्रत्ययः स्यात् ॥ अन्तं गच्छति । अन्तगः ॥ अत्यन्तगः । अधुगः । दूरगः । पारगः । सर्वगः । अनन्तगः ॥ उित्वसा- गाभत्वे ऽपि लेापः ॥ आशिषि दनः ॥४॥ एन । इत्येतस्मात् कर्मण्युपपदे उः म्यादाशीर्वादे गम्ये ॥ शत्रु बध्यात् । प्रात्रुहः ॥ वाशिपि किं । प्रात्रुघः ॥ अपे लेशतमसोः ॥१०॥ एन । इत्येतन्मादपपूर्वात् केशतमसोः कर्मपाोरुपपट्योर्डः स्यात् ॥ केशापहः पुत्रः । तगोपरः सूर्यः ॥ कुमारशीर्षयोणिनिः ॥५१॥ ल । इत्येतस्मात् कुमारशीर्पयो, कर्मणाोरुपपदयोपिानिप्रत्ययः स्यात् ॥ कुमा- रघाती । प्रीधाती ॥ शिरसः शीपादेशो निपातनात् ॥ लक्षणे जायापत्योप्टक् ॥५२॥ एन । इत्येतन्मानायापत्योः कर्मणोरुपपदयोर्लक्षपावति कर्तरि टक्प्रत्ययः स्यात् ॥ आयायो वाहापा: । पतिधी वृपली ॥ अमनुष्यकर्तृके च ॥५३॥ एन । इत्येतामादमनुष्ययार्तृक वर्तमानात् कर्मण्युपपदे टक् स्यात् ॥ जा- यापन्निलफ्रालयः । पहिलो पापिालेखा । वातयं तैलं । प्रलेप्मनं मधु । पिाई घृतं । यो प्रायुनी ॥ शती हस्तिकवाट्योः ॥४॥ जन । रोगग्नासाना निवारयोः कर्मपोरुपपदयोः शशी गरामानायां टक् यात् ॥ एन्निो गनुगः । यावाल्यौरः ॥ Hinm किं । विघेणा हस्तिनं पत्तीति । एतियात. ॥ - ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥५३॥ । १३७ पाणिघताडधौ शिल्पिनि ॥५५॥ पाणिय । ताय । इत्येतो निपात्येते शिल्पिनि कर्तरि ॥ हन । पाणिधः । ताडयः ॥ टक् दिलोपो घत्वं च निपातनात् ॥ प्राप्यसुभगस्थूलपलितनमान्धप्रियेषु च्यर्थेष्वच्ची कृञः करणे ख्युन् ॥५६॥ डुकृञ् । इत्येतस्मादाढ्यादिषु च्च्यर्थेप्वच्च्यन्तेषु कर्मसूपपदेषु करणे ऽर्थे ख्युन्प्र- त्यवः स्यात् ॥ सायंकरणं । सुभगंकरणां । स्यूलंकरणं । पलितंकरणां । नग्नकरणं । अन्धकरणं । प्रियंकरणं ॥ च्च्यर्थेषु किं । बाढ्यं कुर्वन्ति तैलेन ॥ अच्ची किं । प्राठ्यीकरोत्यनेन ॥ कर्तरि भुवः विष्णुच्खुकौ ॥५७ ॥ भू । इत्येतस्माडातोराठ्यादिषु च्च्यर्थेष्वच्च्यन्तेषु सुबन्तेपूपपदेषु कर्तरि खि- ष्णुच् । खुकञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ साठ्यंभविष्णुः । श्राठ्यंभावुकः । नुभगंभविष्णुः । सुभगंभावुकः । स्यूलंभविष्णुः । त्यूलंभावुकः । पलितंभ- विष्णुः । पलितंभावुकः । नानंभविष्णुः । नग्नंभावुकः । अन्धभविष्णुः । अन्धंभावुकः । प्रियंभविष्णुः । प्रियंभावुकः ॥ च्व्यर्येप्वित्येव । नान्यो भवि- ता ॥ अचावित्येव । पाठ्यीभविता स्पृशो ऽनुदके विन् ॥५८॥ स्पृश । इत्येतस्माद्धातोरनुदके सुबन्त उपपदे किन्प्रत्यवः स्यात् ॥ धृतं स्पृश- तीति । घृतत्पृक् । मन्त्रेण स्पृशतीति । मन्त-पृक् ॥ अनुदके किं । उदक- स्पर्ण ॥ किन्प्रत्ययस्य कुरिति विशेषणार्या नकारो न कार्यः । तदनुबन्ध- कपरिभाषवैव विपो ऽग्रहणसिद्धेः ॥ ऋविग्दधृक्स्रग्दिगुल्लिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ॥५६॥ ऋत्विक । दधृक् । लक् । दिक् । उणिक् । इत्येते विवन्ता निपात्यन्ते । यक्षु । युनिर । क्ष । इत्येतेभ्यः किन् भवति ॥ बन्न । ऋतौ वनतीति । ऋत्विक् ॥ धृष । धृष्णोतीति । दधृक् । धृपत्विमन्तोदानत्वं च ॥ नृा । सत्यत इति । लक् । कर्मणि विनमागमता ॥ दिशा । दिश्यते नौ । 18 ·१३८ अष्टकं पाणिनीयं - - दिक । दिशेः कर्मणि किन् ॥ सिह । उष्णिक् । उत्पूर्वात निहेः कि. न्नुपसर्गान्तलोप: पत्वं च ॥ निपातनैः सह पाठादञ्चतेः सुबन्तमात्र उपपदे किन् । प्राडू । प्रत्यङ् । उदडू ॥ युनिर । युडू । युनौ । युनः ॥ क्रुञ्च । क्रुडू । क्रुञ्चौ । क्रुचः । निपातनैः सह पाठात्र नलोपो न || त्यदादिषु दृशो नालोचने जनालोचने कञ् च ॥६०॥ दृशिर । इत्येतस्मादज्ञाने ऽर्थे वर्तमानात् त्यदादिषूपपदेषु कञ्प्रत्यय: स्यात् । चकारात् किन् ॥ तादृशः । तादृशौ । तादृशाः । यादृशः । यादृशो । यादृप्राः ॥ किन् । तादृक् । तादृशौ । तादृशः ॥ अनालोचने किं । तत् पश्यतीति । तदर्शः ॥ तादृशादयो बढ़ा इति न हनिक्रियापेक्षास्ति ॥ सत्सूद्विषद्रुडुयुजविद्भिदच्छिदनिनीराजामुपसर्गे अपि विप ॥६१॥ सद् । मू । द्विष । द्रुह । दुह । युज । विद । भिद । छिन् । जि । नी । रात् । इत्येतेभ्यो धातुभ्य उपमर्गे अनुपसर्गे च सुबन्त उपपदे विष्प्र- व्ययः स्यात् ॥ बदल । मंगत् । शुचिषत् ॥ धू । ऋदाHिझते । न तुदर- दिः । द्विपसाहचर्यात् । प्रसूः । शतसूः ॥ द्विष । प्रद्विद । मित्रविद ॥ हए । प्रभुक् । मित्रभुक् ॥ दुर । प्रधुक् । गोधुक् ॥ युत । युनिर । प्रयुक्। प्रश्वयुक् ॥ विद् । अदादिर्दिवादी रुधादिश्च गृह्यते । न तु विठ्ठल लाभ इति । अकारस्य विवक्षितत्वात् । प्रवित् । ब्रह्मवित्. ॥ भिदिन । प्रभित् । काष्ठभित् ॥ रिदिन । प्रच्छित् । रजच्छित् ॥ नि । प्रतिस् शत्रुजित् ॥ पोञ् । प्रणीः । मेनानीः ॥ रानृ । विराट । स्वराष्ट्र ॥ भजो शिवः ॥६॥ भत । इत्येतस्माद्धातोरुपमर्गे अनुपसर्गे च सुबन्त उपपदे पिवप्रत्ययः स्यात् ॥ प्रभाक् । अर्धभाक छन्दति सदः ॥६३॥ पर । इत्येतग्माडातोरुपगळे अनुपमो च सुबन्त उपपदे पिवप्रत्ययो भवति वेद ॥ प्रलापाटू । तुरापार ॥ अन्येपासपीति पूर्वपदे दीर्घः । नदेः शार राशि पत्वं ॥ इन्दगि थि । मलासाहः ॥ । 1 ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ७० ॥ १३९ वहश्च ॥६४॥ वह । इत्येतस्माद्धातोः सुबन्त उपपदे छन्दसि पिवः स्यात् ॥ प्रष्ठवाटू । दित्यवाटू ॥ योगविभाग उत्तरार्यः ॥ कव्यपुरीषपुरीष्येषु ज्युट ॥६५॥ वत् । इत्येतस्माद्धातोः कव्य । पुरीष । पुरीष्य । इत्येतेषूपपदषु वेटे ज्युत्प्रत्ययः स्यात् ॥ कव्यवाहनः पितॄणां । पुरीषवाहनः । पुरीष्यवाहनः ॥ हव्ये जनतःपादं ॥६६॥ वह । इत्येतस्माच्छन्दसि हव्यशाब्द उपपदे ज्युर् स्यात् । अनन्तःपादं चेद्ध- विर्वर्तते ॥ अग्निश्च हव्यवाहनः ॥ अनन्तःपादं किं । हव्यवालनिरजरः पिता नः । पादमध्ये एिवरेव ॥ जनसनखनक्रमगमो विट् ॥ ६७॥ जन । सन । खन 1. क्रम । गम । इत्येतेभ्यः सुबन्त उपपदे छन्दसि विट- प्रत्ययः स्यात् ॥ जन । तनी । अजाः गोजाः ॥ षन । गोषा इन्द्रो नृषा असि ॥ स्खन । विराखाः । कूपखाः ॥ क्रमु । दधिक्राः ॥ गम्ल । अगाः ॥ विनोरित्यात्वं । अत्र टकारों विशेषणार्यः ॥ अदो उनन्ने ॥६॥ अत् । इत्येतस्माद्धातोरवभिने सुबन्त उपपदे विटू स्यात् ॥ ग्राममन्ति । ग्रामात् ॥ मृगात् । प्रास्यात् ॥ अपने किं । अनादः ॥ क्रव्ये च ॥६॥ नद । इत्येतस्मात् फ्रव्यशब्द उपपदे विट् स्यात् ॥ क्रव्यात् ॥ पूर्वसूत्रगाव गिद्धे वचनमणो वाधार्थ ॥ कयं प्राव्यात् इति । पकामांराशब्द उपपदे ऽ । पृपोदारादित्वादुपपदग्य क्राव्यादेशः ॥ इहः कब्धश्च ॥७०॥ दुर । इत्येतस्माठातोः सुत्रन्त उपपद कप्प्रत्ययः स्यात् । घफारशान्तादशः कामदुधा धेनुः । धर्मदुधा ·૧૦ अटकं पाणिनीयं - - मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् ॥७१॥ शेतवए । उपन्यशम् । पुरोटापा । इत्येत-यो पिबन्प्रत्ययो भवति मन्तुविषये ॥ वर । तबाही । श्वेतवाहः ॥ शंमु । उक्यशासो । उक्यशासः । निपा- तवानलोपः ॥ दाश । पुरोडाशी । पुरोडाशः । निपातनादकारस्य उकारः ॥ अवे घनः ॥७॥ यन्न । इत्याग्गाडातारवशब्द उपपदे पिवन स्यान्मन्ते ॥ अबयानौ । नव- वानः ॥ योगविभाग उत्तरार्थः विलुपे इन्दसि ॥७३॥ या । इत्यानाहातोरुपशब्द उपपद इन्दरयेव विच्प्रत्ययो भवति ॥ उपयः ॥ विचारपां गामान्यग्रहणाविधातायें । बेरपृताश्येति ॥ इन्दोग्रहणां ब्राह्मपाार्थ ॥ यातो मनिन्धनिवनिपञ्च ॥७॥ याशान्ताहातोः गुरन्त उपरार्गे अनुपराने चोपपदे भनिन् । कृनिए । यनित । इत्येते प्रत्ययाण्इन्दगि भवन्ति । चकारादिच ॥ गुदामा । अशु- त्याना ॥ धानिए । गुधीवा । गुपोवा ॥ वनिए । सुदावा । घृतपावा । विन । पीलालपाः अन्यभ्यो पि दृश्यन्ते ॥७॥ पन्दगीति निवृतं ॥ यामारान्नामित यो :पि धातु-यो मनिन् । यानि । चनिए । यो प्रायया भवन्ति ॥ श् । गुणानी । गनिन ॥ पण । प्रात- दिखा । धानिए ॥ | शिताया । वनिए ॥ रेल । रोतु । गुगपा । जिन जगहमानिरापदादापि भवति । पीया । पोचा - - - ·अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥८॥ ૧છે सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ॥७८॥ सतात्यर्थे सुबन्त उपपद्रे धातोर्णिनिप्रत्ययः स्यात् । ताच्छील्ये गम्ये ॥ उष्पा- भोती । शीतभोनी । सुपोति वर्तमाने पुनः सुग्रहणमनुपसर्गनिवृत्त्यर्थ । अनु- यायी । अनुनीवी । विनायी ॥ अजातो किं । ब्राह्मणानामन्तृयिता ॥ ता- छील्ये किं । उष्ण भुक्ते कदाचित् ॥ कर्तर्युपमाने ॥७॥ कर्तृवाचिन्युपमान उपपदे धातोर्णिनिः स्यात् ॥ उष्ट्र इव क्रोशति । उष्ट्रक्रो- प्रो । धारावी ॥ पपदार्थः कर्ता प्रत्ययार्थकतुरुपमानं ॥ अताच्छील्यार्थ जात्यर्थं च सूत्रं ॥ कर्तरि किं । अपूपानिव भक्षयति मापान् ॥ उपमाने किं । उदः क्रोशति ॥ व्रते ॥८॥ सुबन्त उपपदे धातोणिनिः स्यात् । व्रते गम्यमाने ॥ शास्त्रविहितो नियमो व्रतं ॥ त्यएिउलशायी । अनाउभोजी ॥ प्रताच्छील्यार्य जात्यर्थ च सूत्रं ॥ बढुलमाभीक्षाये ॥१॥ पौनःपुन्ये घोत्ये सुबन्त उपपदे धातोर्बहुलं णिनिः स्यात् ॥ क्षीरपायिण उशीनराः ॥ बहुलग्रहणादिह न भवति । कुल्मापादः ॥ मनः ॥२॥ मन । इत्येतस्माद्धातोः सुबन्त उपपदे णिनिः स्यात् ॥ दर्शनीयमानी ॥ आत्ममाने खम् च ॥३॥ मन । इत्येतस्मादात्मकर्मकमनने वर्तमानात् तुबन्त उपपदे खम्प्रत्यय: स्यात् । चकाराणिनिः ॥ पएिउतमात्मानं मन्यते । पण्डितंमन्यः । पण्डितमानी ॥ यात्ममाने किं । दर्शनीयमानी चैत्रो मैत्रत्य ॥ भूते ॥४॥ अधिकारो ऽयं वर्तमाने लउिति यावत् ॥ इत _ वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भूत- कालिके धात्वये वित्नेवाः ॥ वक्ष्यति करणे यतः । अग्निहोनेनेटवान् । अग्निटोमवाती ॥ भूते किं । अनिटानेन यनते ॥

·૧ अष्टकं पापिनीयं करणे यजः ॥८५॥ यत । इत्येतस्माद्धातोभूते ऽर्थे वर्तमानात् करपा उपपदे णिनिः स्यात् ॥ अग्नि- टोमयाजी ॥ अग्निष्टोमः फलभावनायां करपां ॥ कर्मणि हनः ॥६॥ हन । इत्येतस्माद्भूतार्थात् कर्मण्युपपदे णिनिः स्यात् ॥ पितृव्यधाती ॥ ब्रमभ्रूणवृत्रेषु विप् ॥ ७॥ हन । इत्येतस्मातार्यात् । ब्रह्म । भ्रूण । वृत्र । इत्येतेषूपपदेषु किप्प्रत्ययः स्यात् ॥ ब्रहाहा । भ्रूपाहा । वृत्रहा ॥ बहुलं छन्दसि ॥८॥ हन । इत्येतस्माटुपपदान्तरे ऽपिच्छन्दसि क्विप् स्यात् ॥ यो मातृहा । पि- तृहा ॥ न च भवति । अमित्रघातः ॥ सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः ॥१॥ कृञ् । इत्येतस्मात् मुप्राब्दे । कर्म । पाप । मन्त । पुण्य । इत्येतेषु च कर्मसूपपदेषु किप स्यात् ॥ सुकृत् । कर्मकृत् । पापकृत् । मन्तृकृत् । पुण्यकृत् ॥ सोमे सुञः ॥१०॥ पुज् । इत्येतस्मात् सोमप्राब्दे कर्मण्युपपदे. विप स्यात् ॥ सोमसुत् । सो- मसुती ॥ अग्नी चेः ॥१॥ चिञ् । इत्येतस्माद्धातोरग्नी कर्मपयुपपदे विप् स्यात् ॥ अग्निचित् । अग्नि- चिती । प्रनिचितः ॥ कर्मण्यन्यायायां ॥१२॥ चिम् । इत्येतग्मात् पार्मण्युपपदे कार्गपयेव का धिप् स्यात् । अान्याधा- रम्पलाविशेषग्गाध्यायां ॥ प्रोग व चितः । प्रगचित् ॥ कर्मणीनिर्विक्रियः ॥१३॥ - ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १०१॥ १४३ । कर्मण्युपपदे विपूर्वात् क्रोणातेरिनिप्रत्ययः स्यात् ॥ डुक्रोञ् । घृतविक्रयो । तैलविक्रयी ॥ दृशेः क्वनिप् ॥४॥ दृशिर । इत्येतस्माद्धातोः कर्मण्युपपदे कनिष्प्रत्यय: स्यात् ॥ मेरुदृश्वा । पारदृश्वा ॥ राजनि युधिकृञः ॥१५॥ युध । उकृञ् । इत्येताभ्यां कर्मवाचिनि राजनशब्द उपपदे कृनिए स्यात् ॥ राजानं योधितवान् । राजयुधा । युधिरन्तर्भावितण्यर्थः ॥ राजकृत्वा ॥ सदे च ॥१६॥ कर्मणीति निवृत्तं ॥ युध । डुकृञ् । इत्येताभ्यां सहशब्द उपपदे क्वनिपू स्यात् ॥ सहयुधा ॥ सहकृत्वा ॥ सप्तम्यां जनेर्डः ॥१७॥ तन । जनी । इत्येतस्मात् सपम्यन्त उपपदे उप्रत्ययः स्यात् ॥ सरसितं । मन्दुरजः ॥ पञ्चम्यामनातौ ॥१॥ अजात्यर्थे पञ्चम्यन्त उपपदे जनधातोर्डः स्यात् ॥ त्रुघर्जातः । बुद्धितः । संस्काराज्जातः । संस्कारजः । खेदजः । सुखनः ॥ अज्ञातौ किं । अश्वा- जातः॥ उपसर्गे च संज्ञायां ॥१॥ उपसर्गे चोपपदे जनधातोर्डः स्यात् । संज्ञाविषये ॥ प्रताः ॥ अनौ कर्मणि ॥१००॥ अनुपूर्वान्जनधातोः कर्मण्युपपदे उ: स्यात् ॥ पुमांसमनुरुध्य जाता । पुमनुना ॥ त्यनुजः ॥ अन्येष्वपि दृश्यते ॥१०१॥ उक्तादन्येप्वप्युपपदेषु जनधात्तोर्ड: स्यात् ॥ असपन्यामपि । अतः । द्विनः ।

·છેછે
अष्टकं पापिनीयं
पञ्चम्यां जातावपि । ब्राहपानः ॥ उपसर्गे उमंज्ञायामपि । अधिनाः ॥ अना-
वकर्मण्यपि । अनुनः ॥
निष्ठा ॥१०॥
भूतार्थाद्धातोर्निष्ठासंज्ञौ त । सावतु । इत्येतौ प्रत्ययो भवतः ११ कृतः ।
भुताः । कृतवान् । भुतावान् ॥
सुयजोनिप् ॥१०॥
पुञ् । यत । इत्येताभ्यां वनिष्प्रत्ययः स्यात् ॥ सुत्वा । सुत्वानी । मुत्वानः ॥
यत्वा । यज्वानो । यवानः ॥
जीर्य तरतुन् ॥१०॥
जीर्यतेीतोरन्प्रत्यय: स्यात् ॥ षु । जरन् । नरन्तौ । जरन्तः ॥ वास-
रूपेण निष्ठापि । जीर्णः । जीर्णवान् ॥
छन्दसि लिट् ॥ १०५॥
भूतार्थवृत्तेधीतोपचमि लिटू स्यात् ॥ अहं सूर्यमुभयतो ट्र्की । अहं यावा-
पृथिवी प्राततान ॥
लिटः कानत्वा ॥१०६॥
लिटः कानजित्ययमादेशो वा स्यात् । इन्दमि विषये ॥ यो अग्निं चि-
क्यानः । वरुणं सुषुवापाः ॥ लिरिति वर्तमाने पनर्लिग्रहपां परोक्ष लिटो
ऽप्यादेशार्थ ॥
चासुश्च ॥ १०७॥
लिटः कमु । इत्ययमादेपाः स्याच्छन्दसि ॥ तक्षिवान् । पपिवान् ॥ योगविभाग
उन्नार्यः ॥
भापायां सवसश्रुवः ॥ १०८ ॥
पढ़ल । वरा । श्रु । इत्यतेभ्यः परस्य लिटो लोके ऽपि कसुरम्देशः स्यात् ॥
रादिवान् । मेदिवासी । रोदिवांसः ॥ वरा । अध्यूपिवान् ॥ श्रु । शुश्रुवान् ॥
उपेविवाननाश्वाननूचानश्च ॥ १० ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ११६ ॥ ઉદેપ उपेयिवान् । अनावान् । अनूचानः । इत्येते प्राब्दा वा निपात्यन्ते ॥ इण् । उपेयिवान् । लिटः कुतुर्दित्वमभ्यासदीर्घत्वं यतोरिटू च । उप इत्यविव- क्षितं । इविवान् । समीयिवान् ॥ अश । अनावान् । अधनातेर्नज्पूर्वात कनुरिटो ऽभावश्च ॥ वच । अनूचानः । लिटः कानच् ॥ लुङ् ॥११०॥ भूतकालिकक्रियावृत्तेधातोर्लुङ् स्यात् ॥ अकार्षीत् । अपाक्षीत् ॥ अनश्चतते लङ् ॥१११॥ भूतानद्यतनकालिकक्रियावृत्तेर्धातोर्लङ्ग स्यात् ॥ अकरोत् । अपचत् ॥ अभिज्ञावचने लूट ॥११॥ स्मृतिवचन उपपदे भूतानयताकालिकक्रियावृत्तेर्धातोर्लुटू स्यात् ॥ अभिज्ञानानि देवदत काश्मीरेषु वत्स्यामः ॥ वचनग्रहणं पर्यायपरिहार्य । स्मरति कृष्णा काश्मीरेषु वत्त्यामः ॥ न यदि ॥११३॥ यद । इत्येतस्य शब्दस्य प्रयोगे पूर्वसूत्रविहितो लुड्न स्यात् ॥ अभिज्ञानानि देवदत यत् काश्मीरप्ववनाम । अत्र लञ्च ॥ विभाषा साकसि ॥११४॥ अभिज्ञावचन उपपदे यच्छब्दयोगे केवले च वा लुटू स्यात् । लक्ष्यलत्तण- भावेन साकाङ्गवेधात्वर्थः ॥ अभिनानाति देवदन काश्मीरपु वात्स्यामन्तत्रोदनं भोक्ष्यामहे । मनि देवदत्त यत् काश्मीरेषु वल्यामन्तत्रोदनं भोक्ष्यामरे ॥ वातो लक्षणं भोजनं लक्ष्यं ॥ पक्ष ललू । अवताम । अभुमहि ॥ परोक्षे लिट् ॥११॥ भूतानयतनपरोक्षार्यवृत्तीतोर्लिन स्यात् ॥ चकार । पपाच ॥ दशश्चतोर्लङ् च ॥११६॥ है । प्राश्वत् । इत्येतयोल्पपयोर्भूतानग्यतनपोक्षार्थवृत्तातील न्यात् । चका- रालित ॥ इति लाकरोत् । इति र चमार ॥ प्रावदयारोत् । शवयार ॥ - 19 ·अष्टकं पाणिनीयं प्रश्ने चासनकाले ॥११७ ।। श्रासनकाले पृच्छ्यमाने भूतानयतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोर्ललिटौ भवतः ॥ अगच्छत् किं । जगाम किं ॥ अासनकाले किं । कंसं जधान किं । अत्र लिडेव । न तु लडू ॥ लट् स्मे ॥११॥ स्म । इत्येतम्मिन्नुपपदे भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोर्लटू स्यात् ॥ यजति स्य युधिष्ठिरः ॥ अपरोक्षे च ॥१६॥ स्म उपपदे भूतानद्यतने ऽपरोक्षे ऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लटू स्यात् ॥ एवं स्म पिता ब्रवीति ॥ ननी पृष्टप्रतिवचने ॥१२०॥ अनयतनपरोक्ष इति निवृत्तं ॥ ननुप्राब्द उपपदे प्रश्नपूर्वकप्रतिवचने गम्ये भूते धातोर्लर स्यात् ॥ अकार्षीः किं । ननु करोमि भोः ॥ पृष्टप्रतिवचने किं । नन्वकान्मापावकः ॥ नवोर्विभाषा ॥ १२१॥ न । नु । इत्येतयोरुपपद्योः पृष्टप्रतिवचने गम्ये भूतार्थवृतेर्धातोर्वा लट् स्यात् । पक्ष लुर् ॥ काठमकाः किं । न करोमि । नाकार्षे ॥ अहं न करोमि ग्रहंन्त्रका ॥ पुरि लुङ् चास्मे ॥ १२॥ अनयतन इति भण्डूकागुत्यानुवर्तते ॥ पुरापाव्योगे स्मवर्जिते भूतानयतने वा लुङ ग्यात् । चमारालः ॥ ग्रवात्तुरिह पुरा शत्राः । वरान्तीह पुरा क्षत्राः ॥ पने स्वविषये ललिटी । प्रवरान् । उपुः ॥ अस्मे किं । यति गि पूरा " वर्तमाने लल् ॥ १२३॥ यामानाबोधीतोला, ग्यात् ॥ भवति । पचति ॥ - ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ॥ १३०॥ ૧૨૭ । युटुपपुवते , लठः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ॥१४॥ लटः स्याने शतृ । शानच् । इत्येतावादेशौ भवतः । अप्रयमान्तेन सामाना- धिकरण्ये सति ॥ पचन्तं देवदत्तं पश्य ॥ पचमानं देवदतं पश्य ॥ अप्रयमा- समानाधिकरणे किं । देवदतः पचति ॥ लउिति वर्तमाने पुनर्लग्रहणात् प्रथमासामानाधिकरण्ये ऽपि कृचित् । सन् ब्राह्मणाः ॥ संबोधने च ॥१२५॥ संबोधनविषये लटः प्रातृशानचौ भवतः ॥ हे पचन् ॥ हे पचमान ॥ प्रथ- मासमानाधिकरणार्थमिदं ॥ लक्षणदेवोः क्रियायाः ॥१२६ ॥ क्रियाचिहे क्रियाजनके चार्थे वर्तमानाद्धातोः परस्य लटः शतृशानचौ भवतः ॥ प्रायाना भुञ्जते यवनाः ॥ हेतौ । अर्जयन् वसति ॥ लक्षणहेत्वोः किं । पचति तिष्ठति ॥ क्रियायाः किं । यः कम्पते सो प्रवत्यः । तल्लघु तौ सत् ॥ १२७ ॥ प्रात् । प्रानच् । इत्येतौ सत्संज्ञको भवतः ॥ ब्राह्मणस्य कुर्वन् ॥ ब्राह्मणास्य कुर्वाणः ॥ पूड़ानोः शानन् ॥१८॥ पूङ । यत । इत्येताभ्यां प्रानन्प्रत्ययः स्यात् ॥ पवमानः । यजमानः ॥ ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ॥१२१ ।। ताच्छील्य । वयोवचन । शक्ति । इत्येतेषु गम्यमानेषु धातोश्चानश्प्रत्ययः स्यात् ॥ ताच्छील्ये । कतीह मएउयमानाः ॥ वयोवचने । कतीह कवचं वहमानाः ॥ प्रतो । कतीह निधानाः ॥ इधार्योः शत्रकृच्छिणि ॥ १३०॥ इङ । धारि । इत्येताभ्यां शतृप्रत्यय: स्यात् । अकृच्चिणि कर्तरि ॥ अधोयन् पारायणां ॥ धारयन्नुपनिषदं ॥ अकृत्रिणीति किं । कृच्छ्रेणाधीत । कृच्छ्रेणा धारयति ॥

·૧છે अटकं पापिनीयं द्विषो मित्रे' ।। १३१॥ द्विष । इत्येतस्माच्छत्रो कर्तरि शतृप्रत्ययः स्यात् ॥ द्विपन् । विपन्ती ॥ अमित्रे किं । द्वेष्टि पतिं स्त्री ॥ सुजो यज्ञसंयोगे ॥ १३२॥ सुनोतेः प्रातृप्रत्ययः स्यात् । यतेन संबन्धे ॥ पुञ् । सर्वे सुन्वन्तः । सर्वे यजमानाः सत्रिणा इत्यर्थः ॥ यज्ञसंयोग किं । सुनोति सुरां ॥ अर्हः प्रशंसायां ॥१३३॥ अर्ह । इत्येतस्मात् प्रशंसाविषये शतृप्रत्ययः स्यात् ॥ अर्हनिह भवान् वियां ॥ प्रशंसायां किं । अर्हति प्रात्रुर्बधं ॥ . या वस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ॥ १३४॥ भ्रातभासेति किपमभिव्याप्य वक्ष्यमाणाः प्रत्ययास्तच्छील । तद्धर्मन् । तत्साधु- कारिन् । इत्येतेषु कर्तृपु वेद्याः ॥ वक्ष्यति तृन् । वदिता जमापवादान् । यः स्वभावतः फलनिरपेक्षस्तत्र प्रवर्तते स तच्छीलः ॥ अनमपहतारः । विनापि शीलेन स्वधी ऽयमिति यः प्रवर्तते स तद्धी ॥ कता कटं । धात्वर्थ साधु यः करोति स तत्साधुकारी तॄन् ॥१३५॥ धातोस्तृन्प्रत्ययः स्यात् तच्छीलादिषु कर्तृषु ॥ तच्छीले । वदिता जनापत्रा- दानू ॥ तधर्मणि । अनुमपहार अाहरका भवन्ति अाडे सिडे . ॥ तत्साधु- कारिणि । कर्ता कर ॥ नकारः स्वार्थः ॥ अलंकृजिसकृयजनोत्पोत्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतुवृ- धुसहचर इलुच् ॥१३६॥ अलंकृञ् । निराकृञ् । प्रजन | उन्मद । रुचि । । वृतु । वृधु । सह । चर । इत्येतेभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु यावृष्विष्णुच्प्रत्ययः स्यात् ॥ डुकृञ् । अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः ॥ जन । प्रनानिष्णुः ॥ उपचप् । उत्पचिष्णुः ॥ पतलु । उत्पतिष्णुः । मद । उन्मदिष्णुः ॥ - - उत्पच 1 उत्पत यपत्रप ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १४२ ॥ ૧છે? रुच । रोचिष्णुः ॥ पूष् । अपत्रपिष्णुः ॥ वृतु । वर्तिष्णुः ॥ वृधु । वर्धिष्णुः ॥ बह । सहिष्णुः ॥ चर । चरिष्णुः ॥ गोश्छन्दसि ॥१३७॥ एयन्ताद्धातो तच्छीलादिषु कर्तृविष्णुच् स्यात् । दृषदं धारयिष्णवः । वीरुधं पारयिष्णवः ॥ भुवश्च ॥१३८॥ भू । इत्येतस्माद्धातोर्वेदे तच्छीलादिषु कर्तृष्विष्णुच् स्यात् ॥ भविष्णुः ॥ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । प्राजिष्णुना 'लोहित- चन्दनेन ॥ ग्लाजिस्थश्च ग्नुः ॥ १३ ॥ इन्दसीति निवृत्तं ॥ ग्लै । ति । न । इत्येतेभ्यत्तच्छीलादिषु कर्तृषु रस्तु- प्रत्यय: स्यात् ॥ ग्लानुः । जिष्णुः । त्याल्नुः ॥ त्रसिगृधिधृषिक्षिपः प्रती । गृधि । धृप । क्षिप । इत्येतेभ्यस्तच्छीलादिपु कुप्रत्ययः स्यात् ॥ जत्नुः ॥ गृचः ॥ धृष्णुः ॥ क्षिपुः ।। शमित्यष्टाभ्यो घिनुण ॥१४१॥ इतिशब्द अाचर्यः ॥ राम । इत्येवमादिभ्यो ऽष्टाभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिपु धिनुषप्रत्यय: स्यात् ॥ प्रमी । तमी । दमी । अमी । भ्रमी । क्षमी । कमी। प्रमादी ॥ अष्टाभ्यः किं । असिता ॥ धकार उतरत्र कुत्वार्यः ॥ उकार उच्चारणार्यः ॥ संपृचानुरुधाञ्जमाञ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरि- क्षिपपरिरपरिवद्परिदहपरिमुडषद्विषद्रुहड्डहवु- जाक्रीउविविचत्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च ॥१४॥ कुः ॥१४०॥ । ।

·૧૫૦ अष्टकं पाणिनीयं ॥ - । ॥ संपृचादिभ्यस्तच्छीलादिषु धिनुः स्यात् ॥ पृची । भादिहाते न त्वदादि- लुम्विकरणत्वात् । संपर्की ॥ रुधिर. । अनुरोधी ॥ यम । अायामी ॥ यसु प्रायासी सू । परिसारी ॥ सृज । संसर्गी ॥ देव भादिः । परिदेवी ॥ वर । संवारी ॥ क्षिप । दिवादिस्तुदादिश्च । परिक्षेपी ॥ रट । परिरठी ॥ वद् । परिवादी ॥ दह । परिदाही ॥ दह । परिदाही ॥ मुह । परि- मोही ॥ टुष । दोषी ॥ द्विष । द्वेषी ॥ द्रुह । द्रोही ॥ दुह । दोही ॥ युजिर । युज । योगी ॥ क्रीड । प्राक्रोडी ॥ विचिर । विवेकी ॥ त्यज । त्यागी ॥ रन्न । रागी ॥ भन । भागी ॥ चर । अतिचारी । अपचारी मुष । लामोषी ॥ हन । अभ्याघाती ॥ वौ कषलसकत्थरम्भः ॥१४३ ।। कष हिंसार्थः । लस । कत्य । सम्भु । इत्येतेभ्यो विशब्द उपपदे तच्छी- लादिषु धिनुण स्यात् ॥ विकाषी ॥ विलासी । विकत्यो । विलम्भी । अपे च लषः ॥१४॥ लष । इत्येतस्मादपशब्द उपपदे तच्छीलादिषु धिनुण स्यात् । चकाराद्विशब्दे ऽपि ॥ अपलाषी । विलाषी ॥ प्रे लपसूदुमथवदवसः ॥१४५ ॥ लप । सृ । हु । मये । वद । वस इत्येतेभ्यः प्रप्राब्द उपपदे तच्छी- लादिषु घिनुषा स्यात् ॥ प्रलापी ॥ प्रसारी प्रदावी ॥ प्रमाथी ॥ प्रवादी ॥ प्रवासी । वस निवासार्थः । न त्वाच्शदनार्थः । लुम्विकर- पात्वात् ॥ निन्दहिंसक्तिशखादविनाशपरितिपपरिरपरिवा- दिव्याभाषासूयो वुञ् ॥१४६ ॥ निन्दादिभ्यस्तच्छीलादिपु बुज् स्यात् ॥ पिादि । निन्दकः ॥ हिसि । हिंसकः ॥ किशू । फेवामः ॥ नादृ । स्वादकः ॥ पाश एयन्तः । विनाशकाः ।। परिक्षेपकः । रर । परिराटकः ॥ वद एयन्तः । परिवादकाः ॥ असूयतिः कण्डादिः । अनूयकः ॥ ॥ क्षिप । भाप । व्याभापकः ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १५३ ।। ૧૫૧ देविक्रुशोश्चोपसर्गे ॥१४७॥ देवि । क्रुश । इत्येताम्यामुपसर्ग उपपदे तच्छीलादिपु वुञ् स्यात् ॥ वुि । दिवादिश्शुरादिश्च । परिदेवकः ॥ क्रुश । व्याक्रोशकः ॥ उपसर्गे किं । देवविता । क्रोटा ॥ चलनशब्दार्थादकर्मकायुच् ॥१४८॥ चलनार्येभ्यः शब्दार्येभ्यश्याकर्मकेभ्यतच्छीलादिपु युच्यत्ययः स्यात् ॥ चलनः । चोपनः ॥ शब्दार्यात् । शब्दनः । रवणः - ॥ अकर्मकात् किं । पठिता विया ॥ अनुदात्तेतश्च हलादेः ॥१४॥ अनुदानेतो हलादेधातोन्तच्चीलादिषु युच् स्यात् ॥ वृतु । वर्तनः । वृधु । वर्धनः ॥ अनुदानेतः किं । भविता ॥ हलादेः किं । एधिता ॥ श्रादिग्र- हणं किमर्ये । इह यया स्यात् । जुगुप्तनः । मीमांतनः ॥ अकर्मकात् किं । वनिता वस्त्रं ॥ जुचतम्यदन्दम्यसृगृधिज्वलघुचलषपतपदः ॥१५० ॥ नुप्रभृतिभ्यो धातुभ्यन्तच्छीलादिपु युच् स्यात् ॥ नु इति सौत्रो धातुः । नवनः ॥ क्रमु । चक्रमणाः । यन्तायुच् ॥ द्रुम । दन्द्रमण: । वडन्ताघुच् ॥ तृ । सरणः ॥ गृधु । गर्धनः ॥ वल । ज्वलनः ॥ शुच । प्रोचनः ॥ लप इच्चार्यः । लपणः ॥ पतलु । पतनः ॥ पद । पनः ॥ क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च ॥१५॥ क्रोधार्येभ्यो भूपार्थेभ्यञ्च धातुभ्यन्तच्छीलादिपु युच् स्यात् ॥ ग्रोधनः । रो- पणाः ॥ मएडार्थेभ्यः । पपउनः । भूपाः ।। न यः ॥१५॥ यकारान्तेभ्यो धातुभ्यन्तच्छीलादिप युन्न स्यात् ॥ क्यूयिता । क्ष्मायिता ॥ सूदीपदीक्षश्च ॥ १५३॥ पूद । दोपी । दोक्ष । इत्येतेभ्यन्तच्छीलादिषु युन्न ॥ सूदिता ॥ दीपिता ॥ दीक्षिता ॥ नमिकन्योति प्रत्ययेन युचो बांधे सिंध दोपत्रण ज्ञापयति ।

·૧૫૨ अष्टकं पापिानीयं प्ठा ताच्छीलिकेषु वासरूपविधिनास्तीति प्रायिकं । तेन कमा कमना युवतिः । कम्प्रा कम्पना शाखेति सिद्धं ॥ लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमगृभ्य उकञ् ॥ १५४ ॥ । पतलू । पद । । भू । वृष । हन । कमु । गम्लू । शू । इत्येतेभ्यस्तच्छीलादिषु उकञ्प्रत्ययः स्यात् ॥ लाषुकः ॥ पातुकः ॥ पादुकः ॥ स्थायुकः ॥ भावुकः ॥ वर्षुकः ॥ घातुकः ॥ कामुकः ॥ श्रागामुकः ।। शारुका ॥ जल्पभिक्षकुटूलुण्टवृङः पाकन् ॥ १५५ ॥ जल्प । भिक्ष । कुट । लुएट । वृत् । इत्येतेभ्यस्तच्छोलादिषु पाकन स्यात् ।। जल्पाकः ।। भिक्षाकः ॥ कुटूढाकः ॥ लुण्टाकः ॥ वराकः ॥ षित्वान्छीष । वराकी ॥ प्रजोरिनिः ॥ १५६॥ तु । इत्येतस्मात् प्रपूर्वात् तच्छीलादिष्विनिप्रत्ययः स्यात् ॥ प्रजवी । प्रज- चिनौ । जिदृक्षिविश्रीएवमाव्यथाभ्यमपरिभूप्रसूभ्यश्च ॥ १५७ ॥ जिप्रभृतिभ्यस्तच्छीलादिष्विनिः स्यात् ।। जि । जयो । दृ । दरी ॥ क्षि । क्षयो ॥ विपूर्वः श्रिञ् । विश्रयी ॥ इण् । प्रत्ययो । डुवम् । वमी । व्यय नव्पूर्वः । अव्ययी ।। श्रम अभिपूर्वः । अभ्यमी ॥ भू परिपूर्वः । परि- भवी ।। बू प्रपूर्वः प्रेरणार्थः । प्रसवी ।। स्पृहिगृहिपतिदयिनिहातन्द्राश्रद्धाभ्य अालुच् ॥१५८॥ स्पृत्स्वादिभ्यस्तच्छीलादिष्यालुचप्रत्ययः स्यात् ।। स्पृह चुरादिः । स्पृहयालुः ।। गृह चुरादिः । गृह्यालुः ॥ पत चुरादिः । पतयालुः ॥ दय । यालुः ।। द्रा निपूर्वः । निद्रालः ॥ द्रा तत्पूर्वः । नन्द्रालुः । तच्छब्दस्य नान्तत्वमपि निपात्यते । बुधाञ् प्रत्पूर्वः । अदालुः ।। लुचा सिद्ध अालुचकरपामन्यतो विधानार्य । ायालुः ।। दाधेसिशन्सदो रुः ॥ १५६ ।। .

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १६६ ।। (૫ दा । धेटू । पिञ् । प्रदल । पदल । इत्येतेभ्यस्तच्छीलादिपु रुप्रत्ययः स्यात् ॥ इदाञ् । दो । दंङ । दारुः ॥ धारः ॥ नेरुः ॥ प्रादुः ॥ सद्गुः ॥ सृघस्यदः कारच् ॥१६०॥ त । घन्तृ । अत् । इत्यतेभ्यस्तच्छीलादिषु क्मरच्प्रत्ययः स्यात् ॥ सृमरः ॥ घस्मरः ॥ अन्धरः ॥ भञ्जभासमिदो धुरच् ॥१६१ ।। भनो । भातृ । जिमिदा । इत्येतेभ्यन्तच्छीलादिपु घुरच्प्रत्यवः स्यात् ॥ भड्रं काष्ठं । भन्नः कर्मकर्तरि प्रत्ययः । धित्वात् कुत्वं ॥ भातुरं ज्योतिः ॥ मेदुरः पनुः ॥ विदिभिदिच्छिदेः कुरच् ॥१६२ ॥ विद् ज्ञानार्थः । भिदिर । छिदिर । इत्येते यस्तच्छीलादिपु कुरच्प्रत्यवः न्यात् ॥ विदुरः पण्डितः ॥ भिरं काष्ठं ॥ छिदुरा रन्नुः ॥ भिदिच्छियोः कर्मकर्तरि प्रत्ययः ॥ इएनशजिसर्तिभ्यः करप् ॥१६३ ।। इण । पाश । ति । तृ । इत्येतेभ्यः करप् स्यात् ॥ इत्वरः चश्वरः ॥ नित्वरः ॥ तृत्वरः ॥ गत्वरश्च ॥१६॥ गत्वर । इति निपात्यते तच्छीलादिपु ॥ गम्ल । गत्वरः । गमरनुनासिक- लोपः । करपप्रत्यवत्रा " जागकः ॥१६५ ॥ नागृ । इत्येतस्मात् तच्छीलादियु उप्रत्ययो निपात्यते ॥ नागकः ॥ यजनपदशां घङः ॥१६६॥ । दंश । इत्येतभ्यो यन्त यन्तच्चीलादिए ऊका न्यात् ॥ बावजूकः ॥ नन्नपूकः ॥ दन्दशूकः ॥ बन्न तप 20 ·પડે ग्रव्यं पापिनीयं -- पाग नान्प्रत्ययान्ताव 1 ग्राशंस - नमिकम्पिस्म्यजसकमदिंसदीपो रः ॥ १६७ ॥ नगि । कपि । गि । ग्रता । काग । हिंग । दीप । इत्येते यस्तच्छी- लादिपु स्प्रत्यय: स्यात् ॥ । नगं याडं ॥ कपि । कान्प्रा शापा ॥ मिळू । रमेरं मुखं ॥ ननु नपूर्वः । ग्रजायं सततं ॥ कगु । कमा युवतिः हिसि । रियः ॥ दीपी । दीप्रः ॥ सन्नाशंसभिक्ष उः ॥१६८ ।। । मित्त । इत्यताभ्यां च तच्छीलादिपु उप्रत्ययः स्यात् ॥ सन् । चिकीर्षुः ॥ ग्राउः शाशु इच्छायामिति गृहाते । न स्तुत्यर्यः । ग्रापांगुः ॥ भिक्ष । मित्तः ॥ विन्दुरिच्छुः ॥१६॥ विन्दुः । इच्छुः । इत्येतावुप्रत्ययान्ती निपात्येते तच्छोलादिपु नार्थः । न त्वन्ये ऽनभिधानात् । विन्दुः । निपातनान्नुम् ॥ इषु इच्छार्यः । इच्छुः । इत्वं निपातनात् । क्याच्छन्दसि ॥१७०॥ क्यच् । क्यप् । काडू । इत्येतदन्तात् तच्छीलादिषु वर उप्रत्ययः स्यात् ॥ गित्रयुः । मवेदयुः । सुमयुः ॥ छन्दति किं । पुत्रीयिता ॥ अादगमहनजनः किकिनौ लिट् च ॥१७१ ।। या । ऋ । इत्येतदन्तात् । गम्लृ । हन । जनी । इत्येतेभ्यश्च तच्छीलादिषु वेदे किकिनी प्रत्ययो भवतः । तौ च लिवतः । तौ च लिङवातः ॥ अादनात् । पा । पपिः सोमं ॥ दन्तात् । तु । ततुरिः ॥ गन्तृ । जग्मिायुः जधिव॒त्रं । सन । जन्निहि वीतं ॥ स्वपितृषीनजिङ् ॥ १७॥ जिष्वप् । जितृप । इत्येताभ्यां तच्छीलादिषु नजिडू स्यात् ॥ स्वपक् ॥ तृष्णाक् । तृष्णाजौ । तृष्णाजः ॥ शृवन्योरारुः ॥ १७३॥ । - ॥ हन ।

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १८० ॥ ૧૫૫ - शू । बदि । इत्येताभ्यां तच्छीलादिवारुप्रत्ययः स्यात् ॥ शरारुः ॥ वन्दारः ॥ भियः क्रुल्लुकनौ ॥१७४॥ जिभी । इत्येतस्मात् तच्छीलादिपु क्रु । क्लुकन् । इत्येतौ प्रत्ययो भवतः' ॥ भीरुः । भीलुकः ॥ स्थेशभासपिसकसी वरच् ॥ १७५ ॥ ठा । ईश ! भातृ । पिस । कत । इत्येतेभ्यस्तच्छीलादिपु वरच्प्रत्ययः न्यात् ॥ स्यावरः ॥ ईश्वरः ॥ भान्वरः ॥ पेवरः ॥ कस्वरः ॥ यश्च यङः ॥१७६॥ या । इत्येतस्माद्यन्तात् तच्छीलादिपु वरच् स्यात् ॥ वायावरः ॥ भ्रातभासधुर्वितोर्जिपूजुयावस्तुवः क्विय् ॥ १७७ ॥ भ्रातादिभ्यन्तच्छीलादिपु विष्प्रत्ययः स्यात् ॥ भ्रातृ । विभ्राट् । विभ्रानी ॥ भानु । भाः । भातौ ॥ धुर्वी । धूः । धुरी ॥ द्युत विपूर्वः । विद्युत् विद्युतौ ॥ उर्न । अर्क । । ॥ पू । पूः । पुरी ॥ त्रु इति सौत्रः । तूः । निपातनादीर्घः । जुवी ॥ टुज ग्रावपूर्वः । श्रावस्तुत् । ग्रावस्तुती अन्येभ्यो ऽपीत्वन्वैवावं प्रपञ्चः ॥ अन्येभ्यो अपि. दृश्यते ॥ १७८ ।। भानादिव्यतिरित्तो यो ऽपि धातुभ्यन्तच्छीलादिपु किप न्यात् ॥ भित । चित ॥ भुवः संज्ञान्तयोः ॥ १७१ ।। भू । इत्येतस्मात् सनायामन्तरे च गम्यमाने शिप स्यात् ॥ मित्रमूर्नाम कश्चित् ॥ अन्तरे । प्रतिभूर्धनिकाधमर्णयोर्मध्यायः ॥ इत ग्रारभ्य तच्छीला- दिप्विति निवनं ॥ विप्रसंभ्यो उसंज्ञायां ॥ १८० ।। इत्येवंपूर्वानुयो कुप्रत्ययः ग्यान तु गंज्ञायां ॥ ॥ विः सर्वगः ॥ प्रभुः स्वामी ॥ गंगुर्ननिता विग फशित् ॥ ॥ त्रि । ॥ अनंतायां किं ।

·૧૫ अष्टकं पाणिनीयं । धः कर्मणि इन् ॥१८॥ धेट । उधाञ । इत्येताभ्यां कर्मणि ष्ट्रन्प्रत्यय. स्यात् ॥ धात्री स्तनदायिनी ॥ धात्री आमलकी ॥ दाम्नीशसयुयुतस्तुतुदसिसिचमिपतदशनहः करणे ॥१८२॥ दाबादिभ्यः ष्ट्रन् स्यात् करणे ऽर्थे ॥ दाप । हात्रं ॥ णोज । नेत्रं ॥ शसु । प्रशंसु । शास्त्रं ॥ य । योत्रं ॥ युनिर । योक्तं ॥ ष्टुञ्ज । स्तोत्रं ॥ तुद । तोतुं ॥ बिज । सेत्रं ॥ बिच । सेना ॥ मिह । मे ॥ पतूल । पतुं ॥ दंश । दंष्ट्रा । अनादित्वाटूटापू । दंगेरनुनामिकलोपेन निर्देशः फिउत्तो ऽन्यत्रापि लोपज्ञापनार्थः । तेन दशनमिति सिद्धं ॥ पाह । नडी ॥ हलसूकरयोः पुवः ॥ १८३ पूड़ । पूज । इत्येताभ्यां नन् स्यात् करण ऽर्थे । तच्चेत् करणं हलसूकर- योरवयवो भवति ॥ पोत्रं हलसूकरोर्मुखं ॥ अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः ॥१८॥ ऋ । लूज़ । धू । पू । खन । बह । चर । इत्येतेभ्य इत्रप्रत्यय: स्यात् ॥ अरित्रं ॥ लवित्रं ॥ धवित्रं ॥ सवित्रं ॥ खनित्रं ॥ सहित्रं ॥ चरित्रं ॥ पुवः संज्ञायां ॥१८५॥ पूड । पूज् । इत्येताभ्यां करण इत्रः स्यात् । समुदायेन मंज्ञा चेद्रम्यते ॥ पवित्रं दर्भः ॥ कर्तरि चर्षि देवतयोः ॥१८६॥ पूर् । पूज् । इत्येतान्यां करण कर्तरि च इनः स्यात् क्रमेण । ऋषिदेवतयो- वाच्ययोः ॥ पूयते ऽननति । पवित्रो ऽयमृपिः ॥ देवतायां करणे । अनिः पवित्रं ॥ जीतः ताः ॥१८७॥ जिशन्द रत्तयो यन्य तम्माहातोवर्तमान नाप्रत्ययः स्यात् ॥ जिविदा । विगपाः ॥ - ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥५॥ ૧૫૭ मतिबुद्धिपूजाभ्यश्च ॥१८॥ इच्छार्थ । बुड्यर्थ । पूजार्थेभ्यो वर्तमाने तः त्यात् ॥ मन । राज्ञां मतः ॥ बुध । राजां बुद्धः ॥ पूज । राज्ञां पूजितः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ उपायो बहुलं ॥१॥ उण् । इत्येवमादयो व्याकरणान्तरप्रसिद्धाः प्रत्यया वर्तमाने काले संज्ञायां विपये बहुलं बोध्याः ॥ कृवापातिमिस्त्रदिसाध्यशूभ्य उण । कारुः । वायुः । पायुः । जायुः । मायुः । स्वादुः । साधुः । अाशुः ॥ उपणादीन् विस्तातो ऽग्रे वक्ष्यामः ॥ भूते ऽपि दृश्यन्ते ॥२॥ उपणादयः प्रत्यया भूते ऽपि दृश्यन्ते ॥ वृतं । वर्त्म ॥ चरितं । चर्म ॥ भसितं । भस्म ॥ भविष्यति गम्यायः ॥३॥ भविष्यति काले गम्यादयो णिनिप्रत्ययान्ताः शब्दाः साधवो भवन्ति ॥ ग्रामं गमी ॥ यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥४॥ यावत् । पुरा । इत्येतयोरुपपयोर्भविष्यत्यर्थे धातोर्लटू स्यात् ॥ यावद्यते ॥ पुरा भुते ॥ निपातयोः किं । यावदास्यते तावडोच्यते । करणभूतया पुरा यास्यति । विभाषा कदाकाः ॥५॥ कदा ।' कर्हि । इत्येतयोरुपपयोर्भविष्यति काले धातोर्वा लटू स्यात् ॥ कदा भुते । कदा भोक्ष्यते ॥ कर्हि भुक्ते । कर्हि भोक्ष्यते ॥

·૧૫ अष्टकं पापिानीयं किंवृत्ते लिप्सायां ॥६॥ किंशब्देन वृत्तं यत् तस्मिन्नुपपदे लाभेच्शयां गम्यमानायां भविष्यति धातोर्वा लटू स्यात् । पक्षे लुड्लुटो ॥ कं भोजयति । भोजयिष्यति । भोजयिता वा । कतरो भिक्षां ददाति । दास्यति । दाता वा । पातमः स्वाकं याति । यास्यति । याता वा ॥ लिप्सायां किं । कः काशी गमिष्यति ॥ लिप्स्यमानसिौ च ॥७॥ अकिंवृतार्थमिदं ॥ लिप्त्यमानेनावादिना स्वर्गादेः सिद्धी गम्यमानायां भवि- प्यति धातोर्वा लट् स्यात् । पक्षे लुइलुटो ॥ यो ऽयं ददाति । दास्यति । दाता वा । स स्वर्गलोकं याति । यास्यति । याता वा ॥ लोडलक्षणे च ॥८॥ लोउर्य: प्रेपादिलक्ष्यते येन । तत्र वर्तमानाठाताविष्यति वा न्याः स्यात् । पत्ते लुइलुटी ॥ उपाध्यायत्रोदागच्छति । यागमिणति । अघ त्वं इन्दो ऽधीप्व ॥ उपाध्यायागमनमध्ययनपरय लक्षणां ॥ लिङ्ग चोर्धमौहर्तिक ॥॥ ज्य मुर्ताव अर्धनीतूर्तियाः । तादृशे भविष्यति लोउलक्षण वगनाटा- गोलिद गात् । चकारानर च वा । पने लुग्नुटी ॥ गुलादपपामा- रामोदागत् । प्रागच्छति । ग्रागनियति । गागन्ता वा । प्रग त्वं पन्दो धार तुमुन्ण्वुली क्रियायां क्रियार्यायां ॥१०॥ प्रियाणां प्रियायामुपपंट धातोर्मनिर्यात गुगुगनी प्रायगी मात्रयः ॥ मो गुती sirmमो याति । बिगागां किं । नितिय साग शाला. शि- याणां पिं । भामा पनि नगर ग्रामगन्ता वा ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥१६॥ પર लूट शेषे च - " इह तु नित्यं । अण कर्मणि च ॥१२॥ कर्मण्युपपद क्रियार्यायां क्रियायां सत्यां धातोरएप्रत्ययः स्यात् ॥ काण्उलावो व्रजति । गोदायो व्रजति ॥ शेषे च ॥१३॥ भविष्यति धातोलृट् स्यात् । क्रियावां क्रियायां सत्यामतत्यां च ॥ करि- प्मामोति वनति ॥ शेपे । करिष्यति ॥ लूटः सदा ॥१४॥ भविष्यति लुटः स्याने सत्संज्ञको शतृशानचावादेशी वा भवतः ॥ स करि- प्यति । स करिष्यन् । स करिष्यते । स करिष्यमाणः ॥ इह तु करिष्यन्तं देवदत्तं पश्य । करिष्यमाणं देवदत्तं पश्य ॥ अनच्चतने लुट ॥१५॥ भविष्यत्यनयतने धातोढुंटू स्यात् ॥ त्रः कर्ता ॥ अनातन इति बहुव्रीहिः । तेन व्यामिश्रे न भवति । अद्य वो वा गमिप्यति ॥ पद्रुजविशस्पृशो घञ् ॥१६॥ पद । रुज । विश । स्पृश । इत्येतेभ्यो घञ्प्रत्ययः स्यात् ॥ पद्यते ऽसौ । पादः ॥ रुजत्यसौ । रोगः , ॥ विशत्यतौ । वेशः ॥ स्पृशतीति । स्पर्शः सू स्थिरे ॥१७॥ सृ । इत्येतस्मात् स्थिरे कर्तरि घञ् स्यात् ॥ चिरं तिष्ठन् कालान्तरं सर- तीति । खदिरसारः ॥ स्थिरे किं । मर्ता । सारकः । भावे ॥१८॥ भावे वाच्ये धातोर्धञ् स्यात् ॥ पाकः । पाको ॥ त्यागः । रागः ॥ धातुना साध्यवृपा क्रियोच्यते । घञादिना तु सैव क्रिया सिडपोच्यते । अत एवात्रं लिङ्गसंख्यायोगः ॥ अकतरि च कारके संज्ञायां ॥ १६ ॥ कर्तृभिने कारके धातोर्घञ् स्यात् । संज्ञाविपये ॥ प्रात्यत इति । प्रातः ·() CS भ्रष्टकं पाणिनीयं. सर्वेभ्यः ॥२०॥ । उपाध्यायः ॥ कुन्तः । नाहरन्ति रसमस्मादिति । साहारः ॥ अकर्तरि किं । मिषत्यसो मेषः । पचायच् । स्वरे भेदः ॥ संज्ञायां किं । कर्तव्यः कटः ॥ चकारः संज्ञाव्यभिचारार्थः । दीयते ऽसौ । दायः ॥ परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः परिच्छितेरको सत्यां सर्वधातु-यो घञ् स्यात् ॥ एकस्तएडुलनिचायः सूर्यनिष्पात्रौ । द्वौ कारौ ॥ सर्वग्रहणमपो ऽपि बाधनार्थ । अन्यथा पुरस्ता- दपवादन्यायादेरचमेव बाधेत ॥ परिमाणाख्यायां किं । निश्चयः ॥ श्राख्या- ग्रहणं वृहिनिरासार्थ । तेन संख्यापि गृयते ॥ सर्वेभ्य इति पञ्चमीनिर्देशात प्रकृत्याश्रय एवापवादो वाध्यते । न त्वर्याश्रयाः स्त्रीप्रत्ययाः । हे प्रसृती ॥ इङश्च ॥२१॥ एरचो ऽपवादः ॥ इड् । इत्येतस्माद्धातोर्धञ् स्यात् ॥ अधीयते ऽसौ । अध्यायः । उपेत्याधीयते यस्मात् सः उपसर्गे रुवः ॥२२॥ अपो ऽपवादः ॥ रु । इत्येतस्माटुपसर्ग उपपद घञ् स्यात् ॥ संरावः । उपरावः ॥ उपसर्गे किं । रवः ॥ समि युद्रुडवः ॥२३॥ यु । हु । दु । इत्येतेभ्यः संशब्द उपपदे घञ् स्यात् ॥ संयावः ॥ गंदावः ।। संदावः ॥ ममि किं । यवः ॥ श्रिनीभुवो ऽनुपसर्गे ॥४॥ अपो ऽपवादः ॥ श्रिा । पोज । भू । इत्येतेभ्यो ऽनुपर्ने यो घजू स्यात, ग्रनुपर्ने किं । प्रश्रयः । प्रायः । प्रायः ॥ कार्य रातो नय इति । पृत्यल्युटो घालवचनादच् ॥ वौ सुश्रुवः ॥२५॥ ग्रपणे अपवादः ॥ टुनु । श्रु । रत्यगाम्यां विशब्द उपपदे यस म्याग ॥ त्रि- शायः ॥ विनावः ॥ अवोदोर्नियः ॥२६॥ - ॥ प्रायः 11 नायः ॥ भावः ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥३३॥ प्रे णीञ् । इत्येतस्मादव । उद् । इत्येतयोरुपपदयोर्धस्यात् ॥ अवनायः । वायः ॥ कयमुनयः पदार्थानामिति । कृत्यल्यूटो बहुलमिति भविष्यति ॥ हुस्तुस्रुवः ॥२७॥ हु । दृञ् । बु । इत्येते यः प्रशब्द उपपद उन्यात् ॥ प्रद्रावः ॥ प्रस्तावः ॥ प्रस्तावः ॥ प्रे किं । द्रवः । स्तवः । निरभ्योः पूल्वोः ॥२८॥ पू । लू । इत्येताभ्यां क्रमेण निस् । अभि । इत्येतयोरुपपदयोर्धस्यात् ॥ पूञ् । पूकू । निष्पात्रः ॥ लूञ् । अभिलावः ॥ निरभ्योः किं । पवः । यवः ॥ लवः ॥ उन्योः ॥२१॥ ग । इत्येतस्माद् । नि । इत्येतयोरुपपदयोर्धऽस्यात् ॥ उदारः समुद्रस्य । निगारो देवदत्तस्य ॥ उन्न्योः किं । गरः ॥ क धान्ये ॥३०॥ कृ । इत्येतस्माद्धातोरुद्ध । नि । इत्येतयोरुपपद्योघउस्यात् । धान्ये वाच्ये ॥ उत्कारो धान्यस्य । निकारो धान्यस्व ॥ धान्ये किं । भिक्षोत्करः । पुष्प- निकरः ॥ यज्ञे समि स्तुवः ॥३१॥ ष्टुञ् । इत्येतस्माद्धातोः संशब्द उपपदे यन्नविषये घस्यात् ॥ · समेत्य' स्तुव- न्ति यत्र सः । संस्तावो देशः ॥ यः किं । संस्तवश्शत्रयोः । परिचय इत्यर्थः ॥ प्रे स्त्रो ज्यज्ञे ॥३२॥ स्तृञ् । इत्येतस्मात् प्रशब्द उपपदे याविषयादन्यत्र घस्यात् ॥ शङ्खप्रस्तारः । मणिप्रस्तारः ॥ अयज्ञे किं । वर्हिःप्रस्तरः ॥ प्रथने वावशब्दे ॥३३॥ स्तृञ् । इत्येतस्माद्विशब्द उपपदे ऽशब्दविषयके विस्तारे गम्ये घस्यात् ॥ 21 ·अष्टकं पाणिनीयं पटस्य विस्तारः ॥ प्रथने किं । तृणाविस्तरः ॥ शब्दे किं । विस्तरो वचसां ॥ - छन्दोनाम्नि च ॥३४॥ स्तृञ् । इत्येतस्मादिशब्द उपपदे छन्दोनामि घस्यात् ॥ विस्तीर्यन्ते ऽस्मि- वक्षराणोति । विष्टारपङ्क्तिाश्छन्दः ॥ छन्दःशब्देनात्र वृत्तमुच्यते । न तु वेदः । नामग्रहणात् ॥ उदि ग्रहः ॥३५॥ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्चेत्यपो ऽपवादः ॥ ग्रह । इत्येतस्माद्धातोरुद् । इत्येतस्मिन्नु- पपदे घज्स्यात् ॥ उदाहः ॥ समि मुष्टौ ॥३६॥ ग्रह । इत्येतस्मात् संप्राब्द उपपदे मुष्टिविषयके धात्वर्ये घस्यात् ॥ अङ्गु- लिसंनिवेशो मुष्टिः ॥ अहो मल्लस्य संग्राहः । मुष्टिताख्यायते । मुष्टौ कि। संग्रहो धान्यस्य ॥ परिन्योनीणोताप्रेषयोः ॥३७॥ पीज् । इत्येतस्मात् परिपूर्वात् । इण् । इत्येतस्मात्रिपूर्वाच्च घस्यात् । क्रमेण यूते ऽभ्रेष च विपये । परिणायेन शारान् हन्ति । समन्तानयनेनेत्यर्थः एपो ऽत्र न्यायः । उचितमित्यर्थः ॥ यूताभ्रेपयोः किं । परिपायो विवादः । न्ययो नाशः ॥ परावनुपात्यय इणः ॥३८॥ इण् । इत्येतस्मात् परिशब्द उपपदे घरयात् । क्रमप्रापत्यानतिपाते गये ॥ तव पर्यायः ॥ अनुपात्यये किं । कालस्य पर्यय: । यतिपात इत्यर्य: व्युपयोः शेतेः पर्याये ॥३६॥ प्रोड़ । इत्येतामादि । उप । इत्येतत्पूर्वात पर्याये गये घग्ग्यात् ॥ तब 'विप्रायः । ग राजोपशायः ॥ पर्याये किं । विधयः गंशयः । नगीपायनं ॥ हस्तादाने चेरस्तेये ॥४०॥ - ॥ ॥ उपाय:

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥४६॥ चिञ । इत्येतत्मात् प्रत्वाततो गम्यमानायां घज्त्यात् । चौर्य चेन भवति ॥ पुष्पप्रचायः ॥ हत्तादाने किं । वृक्षाग्रत्यानां फलानां वष्ट्या प्रचयं करोति प्रत्तेये किं । पुष्पप्रचवनौयण ॥ निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः ॥४१॥ चिञ । इत्येतत्मानिवासादिप्वर्येषु घस्यात् । अादेश ककारः त्यात् ॥ निवातो वासत्यानं । काशीनिकायः ॥ चीयते ऽसौ चितिः । नाकायमग्निं चिन्वीत ॥ पादादि शिरोन्तं शरीरं । अनित्यः कायः ॥ राशीकरणमुपतमा- धानं । महान् गोमयनिकायः ॥ निवासादिपु किं । चयः ॥ संधे चानौत्तराधर्षे ॥४॥ चिज । इत्येतत्मात् प्राणिसमूहे ऽनौतराधर्यविषयके गम्ये घञ्त्यात् । श्रादेश्व ककारादेशः ॥ भिक्षुकनिकायः ॥ अनौतराधर्ये किं । सूकरनिचयः ॥ संधे किं । ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ कर्मव्यतिहारे पाथ् स्त्रियां ॥४३॥ क्रियाविनिमये गम्यमाने स्त्रीलिङ्गे भावे धातोर्णच् स्यात् ॥ व्यावक्रोशी । व्यावहाती ॥ चकासे पचः त्रिवामजिति विशेषणार्यः ॥ अभिविधौ भाव इनुण ॥88॥ क्रियायाः कार्तेन संबन्धे गम्यमामे धातो व इनुण त्यात् ॥ सांकूटिनं । सांराविणं । सांद्राविणं ॥ अभिविधौ किं । संरावः अाक्रोशे ऽवन्योहः ॥४५॥ ग्रह । इत्येतस्मात् । अव । नि । इत्येतयोरुपपयोर्धउत्यात् गम्यमाने ॥ अववाहस्ते भूयात् । अभिभव इत्यर्थः ॥ निग्राहस्ते भूयात् । वध इत्वर्थः ॥ श्राक्रोशे किं । अवग्रहः पदत्य । निग्रहश्योरत्य ॥ प्रे लिप्सायां ॥४६॥ ग्रह । इत्येतत्मात् प्रशब्द उपपदे घऽस्यात् । लाभेच्छायां गन्यमानायां ॥ पात्रप्रयाहेण चरति भिक्षुः ॥ लिप्सायां किं । प्रग्रहो देवदतन्य ॥ ॥ । शाप ·५६२ अटकं पापिनीयं .. - - पटस्य विस्तारः ॥ प्रथने किं । तृणविस्तरः ॥ अशब्दे किं । बिस्तरो वचसा ॥ छन्दोनानि च ॥३४॥ स्तृञ् । इत्येतस्माद्विशब्द उपपदे छन्दोनामि घस्यात् ॥ विस्तीर्यन्ते ऽस्मि- वक्षराणीति । विष्टारपतिश्छन्दः ॥ छन्द प्राब्देनात्र वृनमुच्यते । न तु वेदः । नामग्रहपात् ॥ उदि ग्रहः ॥३॥ ग्रवदृनिश्चिगमश्चेत्यपो ऽपवादः ॥ ग्रह । इत्येतस्माद्धातोरुद्ध । इत्येतस्मिन्नु- पपदे धज्स्यात् ॥ उदाहः समि मुष्टौ ॥३६॥ ग्रह । इत्येतस्मात् संप्राब्द उपपदे मुष्टिविषयके धात्वर्थे घऽस्यात् ॥ अङ्ग- लिसंनिवेशो मुष्टिः ॥ ग्रहो मलस्य संग्राहः । दृढमुष्टिताख्यायते ॥ मुष्टौ किं । संग्रहो धान्यस्य ॥ परिन्योनीणोताभ्रेषयोः ॥३७॥ पोज । इत्येतस्मात् परिपूर्वात् । इण । इत्येतस्मानिपूर्वाच्च घडस्यात् । क्रमेणा यूते ऽश्रेषे च विषये ॥ परिणायेन प्रकारान् हन्ति । ममन्तानयनेनेत्यर्थः ॥ एषो ऽत्र न्यायः । उचितमित्यर्थः ॥ यूताभ्रेषयोः किं । परिणयो विवाहः । ॥ न्ययो नाशः ॥ परावनुपात्यय इणः ॥३८॥ इण् । इत्येतस्मात् परिशब्द उपपदे धज्स्यात् । क्रमप्रापस्यानतिपाते गम्ये ॥ तव पर्यायः ॥ अनुपात्यये किं । कालस्य पर्ययः । अतिपात इत्यर्थः ॥ व्युपयोः शेतेः पर्याये ॥३६॥ शीर् । इत्येतस्मादि । उप । इत्येतत्पूर्वात पर्याये गम्य घऽस्यात् ॥ तव 'विशायः । मम राजोपशायः ॥ पर्याये किं । विशयः संशयः । समीपशयनं ॥ हस्तादाने चेरस्तेये ॥४०॥ उपशायः ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ४६ ॥ १६३ चिज । इत्येतस्मात् प्रत्यारानी गन्यमानायां धज्यात् । चौर्य चेन भवति । पुष्पप्रचायः ॥ रस्तादाने किं । वृक्षाग्रस्यानां फलानां यष्ट्या प्रचयं करोति ॥ अस्तेये किं । पुष्पप्रचवायेण ॥ निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादश्च कः ॥४१॥ चित्र । इत्येतस्मानिवासादिष्वर्येषु घस्यात् । अादेश्श ककारः स्यात् ॥ निवासो वाराल्यानं । काशीनिकायः ॥ चीयते ऽसौ चितिः । प्राकायमग्निं चिन्वीत ॥ पादादि शिरोन्तं शरीरं । अनित्यः कायः ॥ राशीकरणमुपरामा- धानं । महान् गोमयनिकायः ॥ निवासादिषु किं । चयः ॥ संघे चानौत्तराधर्ये ॥४॥ चिज । इत्येतस्मात् प्राणिसमूहे ऽनोतराधर्वविषयके गम्ये घस्यात् । श्रादेश्य ककारादेशाः ॥ भिक्षुकनिकायः ॥ अनौतराधर्ये किं । सूकरनिचयः ॥ संधे किं । ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ कर्मव्यतिहारे पाय स्त्रियां ॥४३॥ क्रियाविनिमये गम्यमाने स्त्रीलिङ्गे भावे धातोर्णच् स्यात् ॥ व्यावक्रोशी । व्यावहासी ॥ चकारो पाचः स्त्रियामजिति विशेषणार्थः ॥ अभिविधौ भाव इनुण ॥४४॥ क्रियायाः कार्टून संबन्धे गम्यमामे धातो व इनुण् स्यात् ॥ सांकूटिनं । सांराविणं । सांद्राविणं ॥ अभिविधी किं । संगवः ॥ अाक्रोशे ऽवन्योर्ग्रहः ॥४५॥ ग्रह । इत्येतस्मात् । अव । नि । इत्येतयोरुपपदयोर्धउस्यात् । शापे गम्यमाने ॥ अवग्राहस्ते भूयात् । अभिभव इत्यर्थः ॥ निग्राहस्ते भूयात् । बध इत्यर्थः ॥ प्राक्रोशे किं । अवग्रहः पदस्य । निग्रहश्योरस्य ॥ प्रे लिप्सायां ॥४६॥ ग्रह । इत्येतस्मात् प्रप्राब्द उपपदे घऽस्यात् । लाभेच्छायां गम्यमानायां ॥ पात्रप्रयाहेण चरति भित्तुः ॥ लिप्सायां किं । प्रग्रहो देवदत्तन्य ॥

·। अटकं पापिनीयं परौ यज्ञे ॥४७॥ ग्रह । इत्येतस्मात् परिशब्द उपपदे घस्यात् .. प्रत्ययान्तवाच्यं यज्ञविषयं चेत् ॥ उत्तरपरिग्राहः । स्फूयेन वेदिस्त्रीकरणं ॥ यज्ञे किं । परिग्रहो देवदतस्य । नौ वृ धान्ये ॥४८॥ वृष । वृज । इत्येताभ्यां निप्राब्द उपपदे घस्यात् । धान्यविषये ॥ नीवारा वीयः ॥ धान्ये किं । निवरा कन्या ॥ उदि अयतियौतिपूद्रुवः ॥४॥ अनपोरपवादः ॥ उच्छब्द उपपदे श्रयत्यादिभ्यो घस्यात् ॥ श्रिज । उच्छायः ॥ यु । उद्यावः ॥ पूङ । पूज । उत्पावः ॥ छ । उद्भावः ॥ कयं समुच्छ्य इति । बाहुलकात् ॥ विभाषाडि रुप्लुवोः ॥५०॥ रु । लु । इत्येताभ्यामाङयुपपदे वा घञ् स्यात् ॥ श्रारावः । मारवः ॥ मालावः । मानवः ॥ अवे ग्रहो वर्षप्रतिवन्धे ॥५१॥ ग्रह । इत्येतस्मादवशब्द उपपदे घज्वा स्यात् । वर्पणाप्रतिवन्धे ऽभिधेये ॥ अवग्राहः । अवग्रहो देवस्य वर्षप्रतिवन्धे किं । अवग्रहः पदम्य ॥ प्रे बणिनां ॥५॥ ग्रह । इत्येतस्मात् प्राब्द उपपदे वा घस्यात् । तुलासूत्रं चेत् प्रत्ययार्थः ॥ तुलाप्रमाहेण चरति । तुलाप्रग्रहेण ॥ वणिजां किं । प्रग्रहो देवदनस्य । रश्मी च ॥५३॥. अत् । इत्येतम्मात् प्रशद उपपदे घञ्चा स्यात् । रश्मी वाच्ये ॥ प्रयाहः । प्रग्रहः ॥ स्थादियुतावादीनां मंयमनरनुरित्यर्थः वृणोतराच्छादने ॥४॥ वञ् । इत्येतस्मात् प्राब्द उपपदे घञ्वा स्यात् । प्रत्ययानोनाच्छादनविपये मिधेये प्रवार याच्छादले किं । प्रमरो गौः ॥ - प्रवरः ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ३॥ गूत्रं ॥६२ ॥
૧દ્રુપ
घजो अपवादः ॥
परौ भुवो ज्वज्ञाने ॥५॥
भू । इत्येतस्मात् परिशब्द उपपदे तिरस्कारे गम्यमान वा घन्त्यात् ॥
परिभावः । परिभवः ॥ अवज्ञाने किं । परिभवः ॥
एरच् ॥५६॥
इवर्णान्ताद्धातोर्भाव ऽकर्तरि च कारक संज्ञाविषये ऽच्
स्यात् ॥ चयः । नवः । क्षयः ॥ चकारो विशपणावः । तानबित्रकाणामिति ॥
ऋदोरप् ॥५७॥
ऋवान्तभ्य उत्रन्तेभ्यश्च धातु-यो ऽपप्रत्ययः स्यात् ॥ कृ । करः ॥
गू । गरः ॥ शू । शरः ॥ पू । परः ॥ यु । यवः ॥ दुञ् । स्तवः ॥
दकारत्तकारो वा मुखमुखार्यः ॥
ग्रहवदनिश्चिगमश्च ॥५॥
पाचोरपवादः ॥ ब्रहादिभ्यो धातुभ्यो ऽप् स्यात् ॥ ग्रह । ग्रहः ॥ वृन ।
वृज । वरः ॥ दृ । दरः ॥ चिज नित्पूर्वः । निश्चयः । अचा पतिहे-
निश्चिग्रहणं कृत्स्वरेण मध्योदातार्य ॥ गम्तृ । गमः ॥
उपसर्गे
दः.॥५६॥
इत्येतस्मादुपतर्ग उपपदे ऽप् स्यात् ॥ प्रघसः । विघसः ॥ उपसर्ग
किं । घासः ॥
नौ ण च ॥६०॥
अत् । इत्येतस्मानिशब्द उपपदे णप्रत्यय: स्यात् । चकारादप् ॥ न्यादः ।
निघसः ॥
व्यधजपोरनुपसर्गे ॥६॥
ब्बध । तप । इत्येताभ्यामनुपसर्गाभ्यामप् स्यात् ॥ व्यधः अपः ॥ अनुपसर्गे
अद ।
किं । माव्याधः । उपजापः
॥
स्वनकसीर्वा ॥६॥

·अष्टकं पाणिनीयं
। यमः । यामः ॥
स्वन । हसे । इत्येताभ्यामनुपसर्गाभ्यां वा अपू स्यात् ॥ स्वनः । स्वानः ॥
हसः । हासः ॥ अनुपसर्ग इत्येव । प्रस्वानः । प्रहासः .
घमः समुपनिविषु च ॥६३॥
-यम । इत्येतस्माद्धातोः सं । उप । नि । वि । इत्येतेषूपपदेष्वनुपसर्गे च वा
अपू स्यात् ॥ संयमः । संयामः ॥ उपयमः । उपयामः ॥ नियमः । नियामः ॥
वियमः । वियामः ॥ अनुपसर्गे
नौ गदनपठस्वनः ॥६४॥
गद । एणद । पठ । स्वन । इत्येतेभ्यो निशब्द उपपदे वा अप् स्यात् ॥
निगदः । निगादः ॥ निनदः । निनादः ॥ निपठः । निपाठः ॥ निस्वनः ।
नित्वानः ॥
क्वणो वीणायां च ॥६५॥
कृपा । इत्येतस्मानिपूर्वादनुपसर्गाद्वीणाविषयाच वा अप् स्यात् ॥ निकणः ।
निकाण: ॥ अनुपसर्गात् । कुपाः । काणः ॥ वीणाग्रहणं सोपसार्थ ।
कल्याणाप्रकणा वीणा ॥ एतेषु किं । प्रकृपाः ॥
नित्यं पणः परिमाणे ॥६६॥
पण । इत्येतस्मात् परिमापो गम्ये नित्यमप् स्यात् ॥ मूलकवणः । प्राकपणाः ॥
विक्रयाय मूलकादीनां परिमितो मुष्टिवन्धो ऽभिधीयते ॥ परिमाणे किं ।
पापाः ॥
मदो अनुपसर्गे ॥६॥
मत् । इत्येतस्मात्नुपरादप् स्यात् ॥ मदी । धनमदः ॥ अनुपसर्गे किं ।
उन्मादः ॥
प्रमदसंमदी हर्षे ॥६॥
प्रमंद संमद । इत्येतो निपात्येते हर्षे वाच्चे ॥ प्रमदः । गंगदः । हर्षे कि ।
प्रमादः । संमादः ॥
समुदोरजः पशुषु ॥६॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥3॥ सूत्रं ॥७६ ॥ १६७ ग्रत । इत्येतस्मात् सं । उन् । इत्येवंपूर्वात् पशुविषयके धात्वर्षे ऽप् स्यात् ॥ रांपूर्वो ऽतिः रामरे । रामतः पशूनां समूलः ॥ उत्पूर्वो ऽतिः प्रेरणे । उदजः पशूनां प्रेरणं ॥ पशुयु किं । समानो ब्राह्मणानां । उदानः क्षत्रियाणां ॥ अक्षेषु ग्लहः ॥७०॥ ग्लए । इत्येतनिपात्यते देवनाविपये पणदपेण ग्राहो वस्तुनि ॥ ग्रह । अक्षय ग्लहः ॥ अक्षेपु किं । पादस्य ग्रहः ॥ प्रजने सर्तः ॥७॥ नृ । इत्येतस्मादप न्यात् । प्रयमार्भग्रहपाविण्ये ॥ गवामुपसरः ॥ खोगवीपु पुंगवानां गर्भाधानाय प्रयमामनमित्यर्थः ॥ छः संप्रसारणं च न्यभ्युपविषु ॥७॥ हेज । इत्येतस्य नि । अभि । उप । वि। इत्येवंपूर्वस्व संप्रसारणमप्प्रत्ययश्च स्यात् ॥ निहवः । अभिहवः । उपहवः । विहवः ॥ एषु किं । प्रहायः ॥ जुहोतेरपि निदं निहव इत्यादि । मूत्रं तु घजो निवृत्यर्यः ॥ प्राङि युद्धे ॥७३॥ हेज । इत्येतस्यायुपपदे संप्रसारणमप् च स्यात् । युद्धे ऽभिधये ॥ पाहूयन्ते ऽस्मिनिति । माहवः ॥ युद्धे किं । श्राहायः ॥ निपानमाहावः ॥७॥ आहाव । इत्येतनिपात्यते । निपानं चेदाच्यं ॥ निपानं कूपादिसमीपे पशूनां जलपानार्थमुदकाधारः ॥ हेन । माहावः ॥ संप्रसारणामप्प्रत्ययश्च निपातना- इवति ॥ निपानं किं । श्राहायः भावे अनुपसर्गस्य ॥७॥ हेज । इत्येतस्यानुपसर्गस्य संप्रसारणं भावे ऽप च स्यात् ॥ हवः ॥ अनुप- सर्गस्य किं । यातायः ॥ हनश्च बधः ॥७६॥ हन । इत्येतस्यानुपसर्गत्यान्तोदातो वधादेशो भावे ऽप् च स्यात् ॥ वधप्रचौ- ॥

·१६८ अष्टकं पाणिनीयं घातः राणां ॥ चकाराद्घञपि । धातः ॥ भाव इत्येव । ॥ अनुपसर्ग इत्येव । प्राधातः ॥ मूर्ती घनः ॥७॥ धन । इत्येतनिपात्यते काठिन्ये वाच्ये ॥ हन । दधिधनः । धनादेशो :पू च निपातनावति ॥ धनं दधीति- तु धर्मप्राब्देन धर्मी भएयते ॥ अन्तर्घनो देशे ॥७॥ अन्तर्धन । इत्येतनिपात्यते देशे वाच्ये ॥ हन । अन्तर्धनः । धनादेशो ऽप् च निपातनात् । चाहीकग्रामविशेषस्य मंज्ञेयं ॥ देशे किं । अन्ततः ॥ अगरिकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च ॥७॥ प्रधा । प्रधाण । इत्येतौ निपात्यते गृहावयवे वाच्ये ॥ हन । प्रविशतिः पादै हन्यत इति । प्रघणः । प्रधाणः । भावे ऽ' पाक्षिको वृद्धिः । द्वारदेशे द्वौ प्रकोष्टी तत्र 'वाहप्रकोष्ठ एतनिपातनं ॥ यगारैकदेशे किं । प्रघातो ऽन्यः ॥ उदनो त्योधानं ॥८॥ उद्घन । इत्येतनिपात्यत उपरित्यापनं चेड्वति ॥ हन । उद्घन । अधि- करणे ऽपू । यस्मिन् काठे ऽन्यानि काष्ठानि तच्यन्ते तदुच्यते ॥ अत्याधानं किं । उद्धातो ऽन्य. ॥ अपधनों ऊं ॥१॥ अपधन । इत्यतनिपात्यते पाणौ पादे च वाच्ये ॥ हन । अपधनः । करणे ऽव्यनादेशश्च ॥ अहं किं । अपघातो ऽन्यः । करणे ज्योविद्रुषु ॥८॥ एन । इत्येतन्माट्यम् । वि । ह । इत्येतेपूपपदेषु करपा ऽप रयाधनाद- प्राय ॥ अयोधनः । विधनः । दुधन. ॥ गंज्ञायां तु पूर्वपदात् गंज्ञायामिति पात्वं । हृयपा. कुठारविशेषः ॥ स्तम्वे क च ॥३॥ एन । रत्येतन्मात् तन्त्रमन्द उपपदे करणे कामत्ययः ग्यात् । चकारादप.

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥१०॥ तत्यांनियोगेन धनादेशच ॥ स्तबधः । अपि तु । तन्त्रधनः । करण इत्येव । स्तन्त्रधातः ॥ परी घः ॥४॥ एन । इत्येतन्मात् परिशब्द उपपदे करणे प् स्यात् । तत्संनियोगेन घश- यादेशः ॥ परिएपयते ऽननति । परिधः ॥ उपघ्न श्राश्रये ॥५॥ उपद । इत्येतनिपात्यते सामीप्ये वाच्ये ॥ हन । पर्वतेनोपल्न्यत इति । पर्वतोपयः । उपधालोपो ऽप् च निपातनात् ॥ श्राश्रये किं । उपघातो ऽन्यः ॥ संघोही गणप्रशंसयोः ॥६॥ संघ । उघ । इत्येतो निपात्येते क्रमेणा गणाप्रशंरायोर्ययोः ॥ हन । संघः समूहः । उद्घः प्रशंसा ॥ दिलोपो ऽप्प्रत्ययो घत्वं च निपातनात् ॥ गण- प्रशंसयोः किं । संघातः । उरातः ॥ निघो निमितं ॥७॥ निघ । इत्येतनिपात्यते समन्तान्मितं चेदम्यते ॥ निविशेषेण हन्यन्ते ज्ञायन्त इति । निघा वृक्षाः । समारोहपरिणाहा इत्यर्थः ॥ निमितं किं । नि- घातः ॥ " डितः त्रिः ॥८॥ डु इत् यस्य तस्माद्धातोः तिप्रत्यय: स्यात् । भावे ऽकर्तरि च कारके ॥ त्रेममित्यमिति केवलो न प्रयुज्यते ॥ उपचए । पाकेन निवृत्तं । पक्तिम डुवप् । उप्तिभं ॥ डुकृञ् । कृत्रिमं ॥ हितो ज्युच् ॥६॥ टु इत् यस्य तन्माद्धातोरथुच्प्रत्ययः स्यात् । भावे ऽकर्तरि च कारके ॥ टुवे । वेपयुः टुसोश्वि । प्रत्ययः ॥ टुक्षु । क्षवयुः ॥ टुदु । दवयुः ॥ बजयांचयतविच्छाच्छरक्षों नङ् ॥१०॥ ॥ 22 ·१७० यष्टकं पाणिनीयं यन । ट्याच । यती । विच्छ । प्रच्छ । रक्ष । इत्येतेभ्यो नड्प्रत्ययः स्यात् । भावे ऽकर्तरि च कारके ॥ यज्ञः ॥ याच्या ॥ यतः ॥ विश्नः ॥ प्रश्नः ॥ रचणा ॥ स्वपो नन् ॥११॥ जिप्वप् । इत्येतस्गानन्प्रत्ययः स्यात् । भावे ऽकर्तरि च कारके ॥ स्वपः ॥ नकारः स्वार्थः । उपसर्ग घोः किः ॥१२॥ उपग उपपद धुरांचकन्यः किप्रत्यय: स्यात् । भावे कर्तरि च कारके प्रदिः । प्रधिः । विधिः । निधिः । किवादाकारलोपः ॥ कर्मण्यधिकरणे च ॥१३॥ फार्मण्युपपद धुनंशोभ्यो ऽधिकरणे किः स्यात् ॥ बालानि धीयन्ते ऽस्मिनिति । बालधिः ॥ प्राधिः ॥ स्त्रियां बिन ॥४॥ जीलिङ्क भावादी धातो. मिन्प्रत्ययः स्यात ॥ धजापामपवादः ॥ कृतिः । गति. ॥ स्वागापापची भावे ॥५॥ 'ठा । ना ! पा । उपचा । इत्येते गः सोलिड़े भाव गिन् नात् ॥ ग्रहो " प्रन्गितिः । उपन्गितिः ॥ गंगीतिः । उपनीतिः ॥ रांपोतिः । गिणीति. ॥ पति: ॥ गावग्यायागिति निर्देशादपि । अवस्था । गरया ॥ मल वृपेपपचमनविद्भवीरा उदात्तः ॥१६॥ गपु । र । पनप । गा । विद । । वो । । । रगत-गः शिन. गि । म गोदाm. " ति ॥ रतिः ॥ पनि ॥ गन गनु इति गालि गरुन । गनि. मिति: । भति. ॥ बोति. राति ॥ शिल मि. Finani लिोगो अतिवृतिननिमातिहतिकीर्तयश्च ॥१७॥ - ·अध्याय: ॥३॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १०२ ।। कीर्तिः ॥ - उति । वृति । बृति । साति । ऐति । कीर्ति । इत्येते लियां भावक्तिचन्ता उदाना निपात्यन्त गन्तविषये ॥ अब । उतिः । ज्वरत्वरेत्यादिना ऊर् ॥ यु । वृतिः ॥ शु इति नौत्रः । तृतिः ॥ निपातनाद्वयोरपि दीर्घः ॥ पो । सातिः । स्वाभावो निपातनात् । सगोतेवा बनानेत्यात्वं ॥ हि । हेतिः । एन । इत्यस्य वा नकारभ्य इवं निपात्यते ॥ पात व्रजवतोभीवे क्यप् ॥१८॥ व्रत । यत । इत्येताभ्यां सीलिङ्गे भावे क्यपू स्यात् । स चोदानः ॥ वया ॥ इया ॥ पितुगतरत्र तुगर्य । संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविद्सुशीभृत्रिणः ॥१॥ समन । इत्येवमादिन्यः स्त्रीलिङ्गे भावे ऽकर्तरि च कारके क्यप् स्यात् संज्ञावां न चोदातः ॥ ग्रन । समजन्त्यस्यामिति । समन्या सभा ॥ पदलू । निपीदन्त्यन्यामिति । निपचा ग्रापणः ॥ पतलु । निपल्या पिच्छिला भूमिः ॥ मन । मन्यन्ते ऽनवेति । मन्या गलपार्श्वशिरा ॥ विद । विदन्त्यनया अत्या- मिति वा । विद्या ॥ पुञ् । अभिपूयते सोमो ऽस्यामिति । सुत्या अभिपव- दिनं ॥ प्रीङ । प्रोते ऽस्यामिति । शव्या स्वादिः ॥ उभृञ् । भृत्या जीविका । भावे क्यप् ॥ इण् । इयते ऽनयेति । इत्या शिविका ॥ कृञः श च ॥१००॥ डुकृञ् । इत्येतस्मात् स्त्रीलिङ्गे भावे प्राप्रत्ययः स्यात् । चकारात् क्यप् ॥ क्रिया | क्यपि तु । कृत्या ॥ इच्छा ॥१०१॥ इच्छा । इत्येतनिपात्यते स्त्रियां ॥ इषु । इच्छा । भाव शप्रत्ययः । यगभावो निपातनात् ॥ अ प्रत्ययात् ॥१०२॥ प्रत्ययान्ते-यो धातुभ्यः स्त्रियामकारप्रत्ययः स्यात् ॥ कर्तुमिच्छा । चिकीर्या ॥ जिहीर्षा । पुत्रीया । पुत्रकाम्या । लोलूया । कएड्रया ॥

·१७२ अष्टकं पापिनीयं कय %D. गुरोश्च हलः ॥ १०३॥ गुरुमान यो धातुहलन्तस्तस्मात् स्त्रियामकारप्रत्ययः स्यात् ॥ ईहा । उहा । कुण्डा । हुण्डा ॥ गुरोः किं । भक्तिः ॥ हलः किं । नीतिः ॥ षिद्भिदादिभ्यो ङ् ॥ १०४॥ पकार इत् यस्य धातोस्ततो भिदादिभ्यश्चामत्यय: स्यात् स्त्रियां ॥ त्रपूषु । त्रपा ॥ अप् । जरा ! ऋदृशो ऽीति गुपाः ॥ 'भिदादिभ्यः । भिदा । छिदा ॥ चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च ॥ १० ॥ चिति । पूज । । कुबि । चर्च । इत्येतेभ्यो पिजन्तेभ्यः स्त्रियामडू स्यात् ॥ चिन्ता ॥ पूजा ॥ कथा ॥ कुम्बा ॥ चर्चा पातश्चोपसर्गे ॥१०६॥ प्राकारान्तेभ्यो धातुभ्य उपसर्ग उपपदे स्त्रियामा स्यात् ॥ उपदा । उपधा । अन्तर्धा ॥ एयासश्रन्यो युच् ॥ १०७ ॥ पिजन्तेभ्यः । ग्रास । अन्य । इत्येताभ्यां च युचू स्यात् ॥ अकारस्यापवादः ॥ पिश । कारणा । हारणा ॥ श्राम । ग्रामना ॥ श्रन्य विमोचने क्र्यादिः । अन्यना । संदर्भार्थस्य चरादेस्तु पयतत्वादेव निढं ॥ रोगाख्यायां एवुल वडलं ॥ १०८ ॥ धातोः नियां पवुल्प्रत्ययः स्यात् । रोगमंज्ञायां ॥ शिनादीनामपवादः ॥ प्रच्छ- दिया । प्रवादिका ॥ बालग्रहणात कृचित्र भवति । शिरोर्तिः ॥ संज्ञायां ॥१०॥ धातोपर्दुल स्यात् संसायां ॥ अदालमपुष्पाणि भव्यन्ते ऽस्यामिति । उदा- लकपुष्पमतिका ॥ बालभत्रिया ॥ विभापाख्यानपरिप्रश्नयोरिञ् च ॥ ११०॥ परिप्रन ग्रान्याने च गन्यमांग धाताप्रित्ययः ग्यात् । चकारान्पवुल ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ११६ ॥ १७३ कां कारिमकाः । सर्वो कारिमकार्ष ॥ कां कारिकामकाः । सर्वी का- रिकामकार्प ॥ विभाषाग्रहणात् पक्षे यथाप्रापं प्रत्यया भवन्ति । कां क्रियां । कां कृत्यां । कां कृतिं वाकापीः । सर्वी क्रियां । सर्वी कृत्यां । सर्वो कृतिमकार्यं ॥ एवं कां यानि कां यानिकां का यष्टिमित्यादि ॥ पर्यायागीत्पत्तिषु एवुच् ॥१११॥ पर्यायादिष्वर्येषु स्त्रियां धातोपय्च्प्रत्ययो वा स्यात् ॥ तिवादीनामपवादः पर्यायः परिपाटी क्रमः । भवत मासिका । भवतः शायिका ॥ योग्यता। अर्हति भवानिक्षुभक्षिकां ॥ ऋणं यत् परस्य धार्यते । इक्षुभक्षिकां मे धार- यति ॥ उत्पतिर्जन्म । इक्षुभक्षिकोदपादि ॥ अाक्रोशे नयनिः ॥११२॥ नयुपपद प्राक्रोशे गम्यमाने धातोरनिप्रत्ययः स्यात् स्त्रियां ॥ अतीवनिस्ते पाठ भूयात् ॥ अप्रयाणिः ॥ श्राक्रोशे किं । प्रकृतिस्तस्य घटस्य ॥ नजि किं । मृतिः ॥ कृत्यल्युठो बहुलं ॥११३ ।। भावे ऽकर्तरि च कारके स्त्रियामिति च निवृतं ॥ कृत्यसंज्ञकाः प्रत्यया ल्युट च यत्रार्थ उक्तास्ततो ऽन्यत्रापि भवन्ति ॥ भावकर्मणोः कृत्या उक्ताः कार- कान्तरे ऽपि भवन्ति । सात्यनेन । सानीयं चूर्ण । दीयते ऽस्मै । दानीयो विप्रः ॥ ल्युटू करणाधिकरणभावेभ्यो ऽन्यत्रापि भवति । राजा भुज्यन्ते । राजभोजनाः शालयः ॥ बहुलग्रहणादन्ये ऽपि कृतो ऽभिधेयं व्यभिचरन्ति । पादहारकः । गलेचोपकः ॥ नसके भावे क्तः ॥११४ ॥ नपुंसकत्वविशिष्टे भावे धातोः क्तप्रत्ययः स्यात् ॥ हसितं । जल्पितं शत्रस्य । ल्युट च ॥११५॥ नपुंसकत्वविशिष्टे भावे धातोर्युट्प्रत्ययः त्यात् ॥ हसनं । तल्पनं शत्रस्य ।। कमणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीरसुखं ॥ ११६॥ येन कर्मणा स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन् कर्मण्युपपदे नपुंसके - ·૧છે अष्टकं पाणिनीयं भावे धातोढुंटू स्यात् ॥ पूर्वेण सिद्धे नित्यसमासाथै सूत्रं ॥ पयःपानं भुखं । श्रोत्नभोजनं सुखं ॥ कर्मणि किं । तूलिकाया उत्थानं सुखं ॥ संस्पात् किं । अग्निकुण्उस्योपासनं सुखं ॥ कर्तुः किं । गुरोः सापनं सुखं । इह गुरुः कर्म न तु कर्ता ॥ शरीरग्रहणणं किं । पुत्रस्य परिष्वननं सुखं । मानसी प्रोतिरत्र ॥ सुखं किं । कण्टकानां मर्दनं दुःखं ॥ करणाधिकरणयोश्च ॥ ११७॥ धातोः करणे ऽधिकरणे च ल्युट् स्यात् ॥ इध्मप्रवचनः । पलाशशातनः ॥ अधिकरपो । गोदोहनी स्याली ॥ पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ॥११८॥ पुंसि ये करणाधिकरणे तयोर्वाच्ययोर्धातोर्घप्रत्यय: स्यात् । समुदायेन यदि संज्ञा गम्यते ॥ दन्तायन्ते ऽनेन । दन्तच्छदः ॥ अाकुर्वन्त्यस्मिन् । प्रा- फरः ॥ पुंसि किं । प्रसाधनं ॥ संज्ञायां किं । प्रदरपाः ॥ धकारशदेर्धे ह्युपसर्गस्येति विशेषणार्यः ॥ प्रायग्रहणामकारार्थ ॥ गोचरसंचरवहनजव्यज्ञापणनिगमाश्च ॥ ॥११॥ गोचर । गंचर । वर । वा । व्यत । अापण । निगम । इत्येते घप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते करणाधिकरपायोः संज्ञायां ॥ चर । गावभरन्त्यरिमनिति । गो- चरो देप्राः ॥ चर । संचरत्यनेनेति । गंचरः ॥ वह । वहः ॥ वा तः ॥ ग्रन ॥ रामल । निगमः ॥ चकारी गुगारामुण्यार्यः अवे तृनोर्घञ् ॥ १२०॥ म् । न् । दरोगाम्यानमार उपपदं फरणाधिकारपायोः संज्ञायां घप्रत्ययः गा। एतार: ॥ मारः ॥ प्रायनल्गानुवोरगंवायागपि भवति । मारो नमः ॥ कारः पुत्वार्ग. । कारो वृशिवरायः ॥ एलच ॥१२॥ पानाanो भात पाणाधियारणपोर्गयोः पुंगि गंजारा ॥ देवः । - - व्यता: 11 पपा । यापपा: । पयः । नियायः ॥

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ १२८ ॥ १७५ अध्यायन्यायोग्यावसंहाराश्च ॥१२२॥ अध्याय । न्याय । उद्यान । संहार । इत्येते धजन्ता निपात्यन्ते ॥ इछु । अधीयते ऽस्मिनिति । अध्यायः ॥ गोज् । नीयन्ते ऽनेनेति । न्यायः ॥ यु । उयुवन्त्यनेनेति । उद्यावः ॥ हृञ् । संहियते ऽनेनेति । संहारः ॥ उदको अनुदके ॥१२३॥ उदङ्क । इत्येतद्धजन्तं निपात्यते ऽनुदकविषयके धात्वर्थे ॥ अञ्च उत्पूर्वः । तैलोदकः ॥ अनुदके किं । उदकोदञ्चनः ॥ जालमानायः ॥१४॥ अानाय । इति निपात्यते जालं चेवति ॥ णीज् । मानायो मत्स्यानां । करणे घञ् ॥ जालं किं । श्रानयः ॥ खनो घ च ॥१२५॥ खन । इत्येतस्मात् करणे ऽधिकरणे च घप्रत्ययो भवति । चकाराद्घञ् ॥ सावनः । नाखानः ॥ ईषदुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खत् ॥ १२६ ॥ ईषत् । दुस् । सु । इत्येतेषु सुखदुःखार्येपूपपदेषु धातोः स्वल्प्रत्ययः स्यात् ॥ ईपत्करः कटो भवता ॥ दुष्करः ॥ तुकरः ॥ ईपद्दुःसुपु किं । कृच्छ्रेण कार्यः ॥ कृच्चाकृच्छ्रार्येषु किं । ईपत्कार्यः ॥ खकार उत्तरत्र मुमर्यः । लकारः स्वरार्थः ॥ कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः ॥ १२७॥ भू । डुकृञ् । इत्येता-यां यथासंभवं कर्तृकर्मणोरुपपदयोरीपदादिषु चोपपदेप खल् स्यात् ॥ अनाक्येन भवता ईपदायेन शक्यं भवितुं । ईपदाइयंगवं भवता ॥ दुराड्यंगवं । स्वायंभवं ॥ ईपहायंकरो देवदत्तो भवता । दुरा. व्यंकारः । न्वायंकरः ॥ ग्रातो युच् ॥ १२८॥ याकारान्ताकातोरीपदादिपपदेषु युच्यत्यय: स्यात् ॥ भवता । हुप्पानः । गुपानः ॥ .. पित्यानः गोगो ------ ------ ·१७६ अष्टकं पाणिनीयं छन्दसि गत्यर्थेभ्यः ॥ १२ ॥ गत्यर्थेभ्यो धातु-यो वेद ईपदादिषूपपदेषु युच् स्यात् ॥ पदलू । सूपसदनो निः । सूपसदनमन्तरिक्षं ॥ अन्येभ्यो ऽपि दृश्यते ॥१३०॥ गत्यादन्येभ्यो ऽपि धातुभ्यो वेदे युच् स्यात् ॥ विद । सुवेदनामकृपाो- मणो गां ॥ दुह । सुदोहनामकृणोद्ब्रह्मणो गां । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवता ॥१३१॥ वर्तमानसमीपे भूते भविष्यति च वर्तमानकालोक्ताः प्रत्यया वा भवन्ति ॥ कदागतो ऽसि । अयमागच्छामि । भूते लटू ॥ कदा गमिष्यसि । एप गच्छामि । भविष्यति ला ॥ श्राशंसायां भूतवच्च ॥ १३२॥ अप्रापपापीच्छायां भविष्यति काले भूतवदर्तमानवच्च प्रत्यया वा भवन्ति ॥ देवश्चवर्षीत् । वर्षति । वर्षिष्यति । तर्हि धान्यमवाप्स्म वस्यामः ॥ प्राशंसायां किं । वागमिष्यति ॥ क्षिप्रवचने लृट् ॥१३३॥ पूर्वसूत्रापवादः ॥ क्षिप्रवाचक उपपद याशंसायां तृट् स्यात् ॥ देवश्येत् तिनं वर्षिष्यति । शीघ्रं वस्यामः । ग्राशु वस्यामः । त्वरितं वस्यामः ॥ नेति वताव्ये लड्ग्रहां लुटो ऽपि विषये यथा स्यात् । श्वः प्रोघं वस्यामः ॥ प्राशंसावचने लिङ् ॥ १३४ ॥ भूतववेत्यरयापवादः ॥ भ्रातांसावाचक उपपदे भविष्यति लिङ स्यात् ॥ उपा- ध्यायश्चेदागच्छेदापांगे उधीयोय ॥ क्षिप्रवचने ऽपि परत्वालिडेव । प्रारो क्षिप्रमधोबीय ॥ नानग्यतनवत् क्रियाप्रवन्धसामीप्ययोः ॥ १३५॥ क्रियायाः सातत्य सामीप्ये च लड्लुटो न भवतः ॥ यावजीचमनमदात् । यावलोबमदाम्यति ॥ सागीयं तुल्यनातीयेनाव्यवधानं । येयं पोर्णानाम्यति- वपामः ·२० अध्यायः ॥३॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ १४०॥ १७७ - क्रान्ता तत्यामग्नीनाधित । सोमेनायष्ट । येयममावास्यागामिनी तस्यामानीना- धास्यते । सोमेन यक्ष्यते ॥ सर्वत्र लुलुटौ भवतः ॥ भविष्यति मर्यादावचने ज्वरस्मिन् ॥१३६॥ भविष्यति काले मर्यादोक्ताववरस्मिन् प्रविभागे ऽनद्यतनवत् प्रत्ययो न भवति ॥ यो ऽयमधा गन्तव्य ा पाटलिपुत्रात् तस्य यदव कौशास्त्र्यास्तत्र द्विरोदनं भोयामहे । अत्र लुटो निषेधाल्लुड्भवति ॥ भविष्यति किं । तत्र विरोद- नमभुमहि । अत्र लो निषेधो न भवति ॥ मर्यादावचने किं । यो ऽयमधा गन्तव्यस्तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे ॥ अवरस्मिन् किं । तस्य यत् परं कौशाम्व्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे ॥ कालविभागे चानहोरात्राणां ॥१३७ ॥ भविष्यति काले मर्यादोक्लाववरस्मिन् कालविभागे सत्यनद्यतनवत् प्रत्ययो न भवति । स विभागो ऽहोरात्रसंबन्धी यदि न भवति ॥ यो ऽयं संवत्तर अागामी तत्य यवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता मध्येष्यामहे ॥ अनहोरात्राणां किं । यो ऽयं मास अागामी तस्य यो ऽवरः पञ्चदारात्रतत्राध्येतामहे योगविभाग उत्तरार्यः ॥ परस्मिन् विभाषा ॥१३८॥ अनापविभाषेयं ॥ भविष्यति काले मादोक्तौ परस्मिन् कालविभागे तत्वनध- तनवत् प्रत्ययो वा न भवति । न चेदहोरात्रतंबन्धी प्रविभागः ॥ यो ऽयं संवत्सर अागामी तत्य यत् परमाग्रहायएवास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे । अध्ये- तामहे ॥ लिङ्गिमित्ते लुङ् क्रियातिपत्तौ ॥१३६ ॥ लिको निमितं हेतुहेतुमडावादिः । तत्र भविष्यति काले लुङ्प्रत्यय: स्यात् । क्रियाया अनिष्पत्ती सत्वां ॥ तुवृष्टिोदभविष्यत् तदा सुभिक्षमभविष्यत् । अत्र भविष्यत्तवृष्टिनवनक्रिया भविष्यत्तुभिक्षभवनक्रियाया हेतुः भूते च ॥१४०॥ लिहिमिते सति भूतकाले ऽपि लुङ्ग त्यात् । क्रियाया अनिष्पनी सत्यां ॥ प 23 ·१७८ अष्टकं पाणिनीयं । दृष्टो भवतः पुत्रो ऽनार्थी दृष्ट एवापरो द्विजो ब्राह्मणार्थी यदि स तेन दृष्टो ऽभविष्यत् । ततो ऽभोक्ष्यत । ननु भुक्तवान् । अन्येन पथा स गतः ॥ वोताप्योः ॥१४॥ वा । या । उताप्योः । इति त्रीणि पदानि ॥ उताप्योः समर्थयोर्लिडिति सूत्रात् प्रारभूते लिनिमिते लुडू वा इत्येतद्धिकृतं वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति विभाषा कयमि लिङ्क चेति । कथं नाम तत्र भवान् वृषलमवातयिष्यत् ॥ पक्षे यथाप्रापं ॥ गीयां लडपिजावोः ॥१४२ ॥ अपि । जातु । इत्येतयोः प्रयोगे कालसामान्ये धातोर्लट् स्यात् । निन्दायां गम्यमानायां ॥ अपि जायां त्यजति । जातु तत्र भवान् वृषलं याजयति । गर्हितमेतत् ॥ विभाषा कथमि लिङ् च ॥१४३ ॥ कथं । इत्येतस्य प्रयोगे निन्दायां कालसामान्ये लिङ्ग वा स्तात् । चकारा- लूउपि ॥ तत्र भवान् कथं धर्म त्यजेत् । तत्र भवान् कथं धर्म त्यजति ॥ पक्षे कालत्रयोक्ता लकारा भवन्ति । अत्र लिनिमिते भविष्यति नित्यो लुङ भूते वा । कथं नाम तत्र भवान् धर्ममत्यक्ष्यत् ॥ किंवृत्ते लिङ्लुटौ ॥१४४॥ सर्वलकारापवादः ॥ किंवृत उपपदे निन्दायां गम्यमानायां धातोलिलुटौ भवतः ॥ को हरिं निन्देत् । कतरो हरिं निन्देत् । कतमो हरि निन्देत् ॥ को हरिं निन्दिष्यति । कतरो हरिं निन्दिष्यति । कतमो हरिं निन्दि- प्यति ॥ अत्र लिलिमिने क्रियातिपतो भविष्यति नित्यो लुइ भूते वा ॥ अनवकृप्त्यमर्षयोरकिंवृत्ते ऽपि ॥ १४५ ।। गर्वलकारापवादः ॥ अयिवृते किंवृने चोपपदे संभावनामर्पयो ग्यमानयो- लिङलटी भवतः ॥ न संभावयामि भवान् एति निन्देत् । निन्दिष्यति । को हरिं निन्देत् । को हरिं निन्दिप्यति ॥ अमर्यो ऽक्षमा । न मर्पयामि रात्र यान् वृपलं यायेत् । यातयिष्यति । कं वृपलं भवान् यातयेत् । गायिष्यति ॥ अत्र भवियति नित्यं 0 भूते वा ॥ - ·Ca अध्यायः ॥३॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ १५१ ।। किंकित्तास्त्यर्थेषु लुटू ॥१४६ लिओ ऽपवादः ॥ किंकिल । इत्येतस्मिन्नुपपदे ऽस्त्यर्थेषु चोपपदेषुसंभावनाम- र्पयोर्गम्यमानयोर्धातोलूटू स्यात् ॥ न संभावयामि न मर्पयामि तत्र भवान् किंकिल वृषलं यातयिष्यति ॥ अस्त्या अस्तिभवतिविद्यतयः । अस्ति तत्र भवान् वृपलं वाजयिष्यति । भवति तत्र भवान् वृषलं यानयिष्यति । विद्यते तत्र भवान् वृपलं वाजविप्यति ॥ जातुयदोर्लिङ् ॥१४॥ लूटो ऽपवादः ॥ नातु । यद् । इत्येतयोः प्रयोगे ऽसंभावनामर्षयोर्लिङ्ग स्यात् ॥ ज्ञातु तत्र भवान् वृपलं याजयेनावकल्पयामि न मर्षयामि । यत् तत्र भवान् वृषलं याजयेवावकल्पयामि न मर्षयामि ॥ अत्र भविष्यति नित्यं तृ भूते वा॥ बच्चयत्रयोः ॥१४॥ यत्र । इत्येतयोः प्रयोगे संभावनामर्षयोर्लिङ्ग स्यात् ॥ न प्रदधे न मर्पये यच्च तत्र भवान् वृपलं यातयेत् । न अदधे न मर्पये यत्र तत्र भवान् वृषलं यातयेत् ॥ अत्र भविष्यति नित्यं तृा भूते वा ॥ गीयां च ॥१४॥ सर्वलकारापवादः ॥ यच्च । यत्र । इत्येतयोः प्रयोगे निन्दायां गम्यमानायां धातोर्लिा त्यात् ॥ यच्च तत्र भवान् वृपलं याजयेहीमहे । भवान् वृद्धः सन् वृपलं याजयेदहामहे ॥ अत्र भविष्यति क्रियातिपत्ती नित्यो लुङ भूते वा ॥ चित्रीकरणे च ॥१०॥ सर्वलकारापवादः ॥ यच्च । यत्र । इत्येतयोः प्रयोग आश्चर्ये गये धातोलिड त्यात् ॥ यच्च तत्र भवान् वृपलं यानयेत् । यत्र तत्र भवान् वृपलं यायेदाच- र्यमेतत् ॥ अत्र भविष्यति नित्यं लु भूते वा ॥ शेषे लुडयदी ॥१५१॥ सर्वलकारापवादः ॥ यचयत्रयोरन्यस्मिन् प्रयुध्यमाने चित्रीकरणे गये यच्च यत्र तत्र ·१८० नष्टकं पाणिनीयं स्यात् । यदिप्राब्दप्रयोगे तु न भवति ॥ अाश्चर्यमन्धो नाम पुत्रं दूच्यति । चित्रं बधिरो नाम व्याकरणमध्येष्यते ॥ अयदौ किं । श्राश्चर्य यदि सो ऽधीयोत ॥ लिडिमिन्नाभावादिह लुङ नास्ति । उत्ताप्योः समर्थयोलिङ् ॥ १५२॥ उत । अपि । इत्येत्तयोः समानार्यकयोः प्रयोगे धातोर्लिङ स्यात् ॥ उताधी- यीत । अप्यधीयीत । वामध्येष्यत इत्यर्थः ॥ वाठमित्यर्थे तुल्यार्थावेतौ ॥ सम- योः किं । उत दण्डः पतिप्यति । अपिधास्यति द्वारं । प्रशः प्रच्छादनं च गम्यते ॥ इतः प्रभृति क्रियातिपती नित्यो लुङ । कामप्रवेदने कच्चिति ॥ १५३ ॥ गर्घलयारापवादः ॥ स्वाभिप्रायप्रकाशाने गम्यमाने धातोर्लिङ्ग स्यात् । कच्चि- त् । इत्येतत्प्रयोगे तु न भवति ॥ कामो मे भुनीत भवान् ॥ अकञ्चिति किं । फशिजीवति मे माता ॥ संभावने लमिति चेत् सिद्धाप्रयोगे ॥ १५४॥ सर्वलकारापवादः ॥ अलमर्यः प्रीहिः । तपियके संभावने गम्यमाने धातो- लिर स्यात् । पिठल्यार्यस्यानुपन्यारो राति ॥ ग्रपि गिरि शिरमा गिन्यात् । संभावने किं । पर्यापं गङ्गते ॥ ग्रलमिति किं । विदेशस्थायी देवंदनः प्रा- येगा याग गमिष्यति ॥ सिठाप्रयोग किं । प्रलं देवदतो हस्तिनं एनिप्यति ॥ गर प्रियालिपी त भक्षिणति च नित्यो ~ ॥ विभाषा धाती सभावनवचने यदि ॥ १५५॥ गाना पलायुपपरे धातोलिड वा रगात, पूर्वगृनधियो । न तु सच्दा- गोn ॥ नागामि गुaha भगान । गंगावणागि भोक्ष्यते भवाम् ॥ ग्रादि कि । गंगाप्रयानि gm भयान " हेतुहेतुमतोर्लिङ ॥१६॥ iyammi im in एली गात गाणे चांगानासोनिट IIT : Ti गंगा, गुरे गा । गति वा गुणे यायति । Trm Tn. Pामा ५ शिवालियो र ॥ .

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥१६३ ॥ १८१ इच्छार्थेषु लिङ्गोटौ ॥ १५७॥ सर्वलकारापवादः ॥ इच्छार्थेषु धातुपूपपदेपु धातोलिलोटौ भवतः ॥ इच्छामि भुशीत भवान् । इच्छामि भुक्तां भवान् ॥ कामये भुञ्जीत । कामये भुक्तां ॥ समानकर्तृकेषु तुमुन् ॥ १५८॥ समानकर्तृकेप्विच्छार्येषु धातुपूपपदेषु धातोस्तुमुन्प्रत्ययः स्यात् ॥ इच्छति भोक्तुं । कामये भोक्तुं ॥ समानकर्तृकेपु किं । देवदत्तं भुझानमिच्छति लिङ् च ॥१५॥ समानकर्तृकेप्विच्छापु धातुपूपपदेषु धातोर्लिङ्क त्यात् ॥ भुञ्जीयेतीच्छति ॥ क्रि- यातिपनी तृङ्क ॥ इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने ॥१६० ।। लटो ऽपवादः ॥ इच्छार्येभ्यो धातुभ्यो वर्तमाने लिङ्क वा स्यात् ॥ इच्छति इच्छेत् ॥ कामयते । कामयेत ॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्॥१६१॥ विध्यादिप्वर्वेषु धातोलि स्यात् ॥ विधिः प्रेरणं । भवान् ग्रामं गच्छेत् ॥ निमन्तण नियोगकरणं । इह भवान् भुजीत ॥ सामन्तणं कामचारकरां । भवानिलातीत ॥ अघोटः सत्कारपूर्वको व्यापारः । भवान् पुत्रमध्यापयेत् ॥ संप्रश्नः संप्रचारणं । किं भो वेदनधीयीय । उत तर्कमधीयीय ॥ प्रार्थनं वाच्मा । भो भोजनं लभेय ॥ लोट् च ॥१६॥ विध्यादिप्वयु धातोलाद स्यात् ॥ विधौ । कटं करोतु भवान् ॥ निम- तणे । इस मुलां भवान् ॥ अामन्तणे । हलन्तां भवान् ॥ ग्रीटे । पुत्रनध्यापयतु भवान् ॥ गंप्रग्ने । किं भो वेदमध्ययं । जत तामध्ययं ॥ प्रावने । भो भोजनं लग ॥ पातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याच ॥ १६३ ॥ 23 ·५६२ अष्टकं पापिनीयं - ॥ प्रैपः प्रेषणं । अतितर्ग: कामचारानुज्ञा । प्रापकालः प्रापावसरः । एतेष्व- घेषु गम्यमानेषु धातोः कृत्यसंज्ञकाः प्रत्यया भवन्ति । चकारालोट् ॥ भवतः कटः कर्तव्यः । करणीयः । कार्यः ॥ करोतु कटं भवान् ॥ लोटा बाधो मा भूदिति पुनर्विधान लिङ् चोर्धमौलर्तिके ॥१४॥ प्रेवादिष्वर्येषु गम्यमानेपूर्ध्वमौहूर्तिके ऽर्थे वर्तमानाबातोलिङ्क भवति । चका- राययाग्रामपि भवति ॥ प्रेषितो ऽतिसृष्टः प्रापूकालो वा भवान् कटं कुर्यात् । कटं करोतु । कटः कर्तव्यो भवता ॥ स्मे लोट् ॥१६५॥ लिउः कृत्यानां चापवादः ॥ प्रेधादिष्वर्येषु गम्यमानेषु स्मशब्द उपपद अर्धमी- हार्तिके ऽर्थे वर्तमानाटातो र स्यात् ॥ प्रेपितो ऽतिसृष्टः प्रापसमयो वा भवान् कटं करोतु स्म ॥ अधीट च ॥१६६॥ लिडो ऽपवादः ॥ मत्यारपूर्वकव्यापारे गम्यमाने स्माद उपपदे लोट स्यात् ॥ राजन् गापावयारध्यापय म ।। कालसमयवेलासु तुमुन् ॥ १६७ ॥ फ्राम । समय ।धना । इत्येतेपूषपदंषु धातोन्तुगुन्प्रत्ययः ग्यात् ॥ फालो भो । गगयो भो । ला भो ॥ लिङ्ग यदि ॥१६॥ गगन थालगागपपले भालोनिष्ठ प्या॥ कालो गीत भगन । गणो गहलोत भवान । वला गहलोत वा ॥ अर्ट त्यतचा ॥१६॥ मग मनानं पता प्रयाणामा rm । नकारापिट ॥ पागा गा। लीग । ग्राला ॥ नमार फगां यो भगान गगां ग ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १७६ ॥ १८३ अावश्यकाधमार्ययोर्णिनिः ॥१७० ॥ अावश्यक प्राधमण्र्ये च गम्यमाने धातोर्णिनिः स्यात् ॥ अवश्यं कारी ॥ प्राधम । शतं दायी ॥ कृत्याश्च ॥ १७ ॥ अावश्यकाधमर्ययोर्गम्यमानयोर्धातोः कृत्यतंक्षकाः प्रत्यया भवन्ति ॥ अवश्यं कटः कर्तव्यः । करणीयः । कार्यः ॥ श्राधमर्ये । शतं दातव्यं ॥ शकि लिङ् च ॥१७॥ शक्तो गम्यमानायां धातोलिङ स्यात् । चकारात् कृत्याः ॥ भवान् भारं बहेत् ॥ भवता भारी वोढव्यः । वहनीयः ॥ लिङा बाधो मा भदिति पुनर्विधिः ॥ आशिषि लिङ्गोठौ ॥१३॥ भाशीर्वादे ऽर्थे धातोलिलोटो भवतः ॥ चिरं जीव्याइवान् ॥ चिरं जीवतु भवान् ॥ क्तिचक्तौ च संज्ञायां ॥१७४॥ नाशीर्विपये धातोः तिच् । ता । इत्येतो प्रत्ययो भवतः । समुदायेन चेत् संज्ञा गम्यते ॥ भवंतात् । भूतिः । सनुतात् । तातिः । तनुतात् । तन्तिः ॥ देवा एनं देवानुः । देवदतः ॥ तिचा बाधो मा भुदिति पुनः ताविधिः ॥ माङि लुङ् ॥ १७॥ माझ्युपपदे धातोर्लुङ स्यात् ॥ मा भवान् कात् ि। मा भूत् ॥ कयं मा भवत्विति । निषेधार्यो माशब्दो ऽयं । न तु माङ्ग ॥ स्मोत्तरे लङ् च ॥ १०६॥ लोतरे मामुपपदे धातोर्लयू स्यात् । चकाराल्लु ॥ मान्न करांत । गान भवत ॥ गान कार्यात् । मान्म मृत् ॥ - । ॥ इति सूत्रपाठे तृतीयाध्यायन्य तृयीयः पादः ॥

·१८४ अष्टकं पाणिनीयं धातुसंबन्धे प्रत्ययाः ॥१॥ धात्वर्थानां संबन्धे यत्र काले प्रत्यया उजास्ततो अन्यत्रापि भवन्ति ॥ तिङ- तवाच्यक्रियायाः प्राधान्यात् तदनुरोधेन गुणभूतक्रियावाचि यः प्रत्ययाः वसन् ददर्श । भूते लट् ॥ अग्निष्टोमयाऽयम्य पुत्रो जनिता ॥ पुनः प्रत्यय- ग्रहणामधातुप्रत्ययसंग्रहार्थे । गोमानासीत् । गोमान् भविता । प्रकृत्यर्थस्य भूतत्वे भविष्यवे च मतुप् ॥ क्रियासमभिहारे लोट् । लोटो हिस्वौ वा च तधमोः ॥२॥ - - पोनःपुन्ये भृप्रार्थे च घोत्ये धातोर्लेटू स्यात् । तस्य च लोटस्तिठामप- वादी तिसंज्ञौ क्रमेणा परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञौ हि । स्व । इत्येतावादेशी भवतः । तवमोर्विषये तु हिवौ वा भवतः ॥ पुरुषसंजैकवचनसंज्ञा च ना- नयोर्भवति हिवादेशविधानसामर्यात् । तेन सर्वपुरुषवचनविषये पदस्मैपदिभ्यो धातुभ्यो हिः कर्तरि । प्रात्मनेटिभ्यः स्वो भावकर्मकर्तृषु ॥ लुनीहि लुनी- हीत्येचायं लुनाति । इमौ लुनीतः । इमे लुनन्ति । त्वं लुनासि । युवां लुनीथः । यूयं लुनीय । पते लुनीत लुनीतेत्येव यूयं लुनीय । लुनीहि लुनीहीत्येवाहं तुनामि । अावां लुनोवः । वयं लुनीमः ॥ भूते । लुनीहि लुनीहीत्येवायमलावीत् । इत्यादि ॥ भविष्यति । लुनीहि लुनीहीत्येवार्य लविष्यति । इत्यादि । अधीष्वाधीष्वेत्येवायमधीते । इमावधीयाते । इमे अधीयत । अधीष्वाधीध्वेत्येव त्वमधीधे । युवामधीयाथे । यूयमधीधे । पक्ष ऽधीधमधीधमिति यूयमधीधे । अधीष्वाधीष्वेत्येवाहमधीये । यावामधीवहे । वय- मधीमरे ॥ एवं सर्वकालेपूदाहार्य । समुच्चये ऽन्यतरस्यां ॥३॥ अनेकनियारामुचये द्योत्ये समुच्चीयमानफ्रियावचनाद्धातोर्वा लोट् स्यात् । तस्य च दिखावादशो भवतः । तधमोर्विपये तु वा भवतः ॥ ग्रोदनं भुत सतान पित्रेत्येवायम-यवररति । सनन् पित्र धानाः सादेत्यवायम-यवतरति । यन गुडन्त दाधिकमास्वादवेत्य यवएते ॥ तधुमोन्तु पक्षे । पिवत सादतेत्येव यूयमभ्यवएल । मुगाबादधुमित्येव यूयगम्यवएरश्वे ॥ लोटो भाचे सतान पिवति । धानाः सादति । अनं भड़ते । दाधिकमारवादते ॥

·अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥३॥ १८५ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ॥४॥ प्रथमे लोटो विधाने लोटप्रकृतिभूत एव धातुरनुप्रयोक्तव्यः । न त्वन्यः ॥ लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति । हिननीति नानुप्रयुज्यते । अधीष्वाधीष्वेत्ये- वायमधीते । पठतीति नानुप्रयुज्यते ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्य ॥५॥ द्वितीये लोटो विधाने सामान्यार्थस्य धातोरनुप्रयोगः कर्तव्यः ॥ सक्तून् पिव धानाः खादेत्येवायमभ्यवहरति ॥ छन्दसि लुङङ्किटः ॥६॥ धात्वर्यानां संबन्धे वेदे लुङ । लङ । लिटू । इत्येते प्रत्यया वा भवन्ति ॥ लुङ । प्राकलाङ्गुष्ठको ऽकरत् ॥ लङ्क | अग्निमय होतारमवृपोतावं यतमानः ॥ लिट् । अद्य ममार । अद्य मियते ॥ लिडर्थे लेट ॥७॥ लिको ये ऽर्थास्तेष्वर्थपु वेदे लेडा स्यात् ॥ नोपिषत् । तारिषत् । मन्दिषत् । नेता नेपत् । कववस्तक्षिपत् । यत् पताति विद्युत् । उदधिं व्यावपाति ॥ उयसंवादाशङ्कयोश्च ॥८॥ उपसंवादः परिभाषणं कर्तव्ये पणबन्धः । अाशका तर्कः । एतयोर्ययोर्गम्य- मानयोर्वेदे लेट् स्यात् ॥ उपसंवादे । अहमेव पशूनामीशै । मदना एव वो ग्रहा गृह्यान्तै ॥ नाशङ्कायां । नेन्जिलायन्तो नरकं पताम ॥ तुमर्थ सेसेनसेन्सेक्सेकसेनध्येयध्यैन्कध्यैकध्यैन्शध्यै- शध्यैतवैतवेङ्तवेनः ॥६॥ तुमर्यो भावः । तत्रार्ये इन्दति ने । इत्येवमादयः प्रत्यया धातोर्भवन्ति ॥ से । सेन् । वक्षे रायता वा मेपे स्थानां । स्वरे भेदः ॥ अत । अनेन् । क्रत्वे दाक्षाय जीवते । स्वरे भेदः ॥ क्ते । कतेन् । प्रेपे भगाव । नियते ॥ अध्यै । अध्यैन् । काममुपचरध्यै । स्वरे विशेषः ॥ कध्यै । कश्यन् । इन्द्रानी अालुवध्यै । नियध्यै ॥ प्रध्यै । प्रध्यैन् । पिबध्यै । सर मादयध्यै ॥ तवें । 21 ·अष्टकं पापिनीयं - सोममिन्द्राय यातवै ॥ तवे । दशमे मासि सूतवे ॥ तवेन् । सुवदेवेषु गन्तवे । कर्तवे । हत वे ॥ प्रयै रोहिष्ये अव्ययिष्ये ॥१०॥ एते प्राब्दास्तुमर्ये छन्दसि निपात्यन्ते ॥ या प्रपूर्वः । प्रयै देवेभ्यो हविः । कैप्रत्ययः ॥ रह । प्रयातुं रोहिष्यै । इष्यैप्रत्ययः ॥ व्यथ नज्पूर्वः । श्रव्य- थिष्यै । इष्यैप्रत्ययः ॥ दृशे विख्ये च ॥११॥ दृशे । विख्ये । इत्येतो तुमर्ये छन्दसि निपात्येते ॥ दृशिर । दृशे विश्वाय सूर्य ॥ ख्या । विख्ये इन्वाहामि ॥ शकि मुल्कमुलौ ॥ १२॥ शक्कोतावुपपदे इन्दसि तुमर्थे धातोर्णमुल् । कमुल् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ अग्निं वै देवा विभाजं नाशकुवन् । विभक्तमित्यर्थः ॥ अपलुपं नाशकवन् । अपलोप्तुमित्यर्थः ॥ ईश्वरे तोसुन्कसुनौ ॥१३॥ ईश्वरशब्द उपपदे इन्दसि तुमर्ये धातोस्तोसुन् । कसुन् । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ ईश्वरो ऽभिचरितोः अभिचरितुमित्यर्थः ॥ ईश्वरी विलिखः । विलेखितु- मित्यर्यः कृत्यार्थे विकेन्केन्यवनः ॥१४॥ रावे । फेन् । केन्य । त्वन् । इत्येते प्रत्यया धातोण्इन्दसि भावे कर्मपि चायें भवन्ति ॥ अन्वेतवै ॥ अवगाहे ॥ ददृक्षेएयः ॥ कर्वं हविः ॥ ग्रवचक्षे च ॥१५॥ यत्रचते । इत्येतच्दन्दसि कृत्यार्य एप्रत्ययान्तं निपात्यते ॥ चक्षिङ्ग ग्रवपूर्वः नावचते । गावग्यातव्यमित्यर्थः ॥ भावलक्षणे स्थेएकृञ्वदिचरितमिजनिभ्यस्तोसुन् ॥१६॥ - - ·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥२२॥ १८७ 4 छा । इण । डुकृञ् । वद । चर । हु । तमु । जनी । इत्येतेभ्यो भा- वलक्षणे वर्तमानेभ्यश्चन्दति तुमर्थे तोतुन् भवति ॥ सा संन्यातोरन्तर्वेद्यां सीदन्ति । श्रा समापेः सीदन्तीत्यर्थः ॥ पुरा सूर्यत्योदेतोराधेयः ॥ पुरा वत्सा- नामपाकारास्ते ॥ पुरा प्रवदितोरग्नी होतव्यं ॥ पुरा प्रचरितोरग्नीध्रीये होतव्यं ॥ भ्रा होतोरप्रमत्तस्तिष्ठति ॥ श्रा तमितोस्तिष्ठति ॥ मा जनितो संभवामः ॥ सृपितृदोः कसुन् ॥ १७॥ तृप्नु । उतृदिर । इत्येताभ्यां भावलक्षणे वर्तमानाभ्यां छन्दति तुमर्थे कतुन् भवति ॥ पुरा क्रूरस्य विसृपो विशिन् ॥ पुरा जत्रुभ्य श्रातृदः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां वा ॥१८॥ अलं । खलु । इत्येतयोः प्रतिपेधवाचिनोरुपपदयोधातोः क्वाप्रत्ययः स्यात् ॥ अलं कृत्वा ॥ खलु कृत्वा ॥ अलंखल्लोः किं । मा कार्षीत् ॥ प्रतिषेधयोः किं । अलंकारः ॥ प्राचां ग्रहणणं पूतार्थ उदीचां माङो व्यतीहारे ॥१६॥ मेङ । इत्येतस्माद्धातोळतिहारे ऽर्थे वर्तमानात् क्वा वा स्यात् ॥ अपमित्य याचते ॥ उदीचां ग्रहणायथाप्रापूमपि । याचित्वापमयते ॥ परावरयोगे च ॥२०॥ परेण पूर्वस्य योगे ज्वरेण च परस्य योगे गम्यमाने धातोः क्वा त्यात् ॥ अप्राप्य नदी पर्वतः । परनदीयोगो ऽत्र पर्वतस्य ॥ ऋतिक्रम्य पर्वतं नदी । अवरपर्वतयोगो ऽत्र नद्याः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ॥२१॥ एककर्तृकयोधात्वर्ययोः सतोः पूर्वकालिकक्रियावृत्तेधातोः वा त्यात् ॥ भुक्का वृतति । पीत्वा वनति ॥ द्विवचनमविवक्षितं । सात्वा भुवा पीत्वा व्रतति ॥ समानकर्तृकयोः किं । भुक्तावति ब्राहाणे व्रतति देवदनः ॥ पूर्वकाले यि । व्रतति च जल्पति च ॥ अाभीक्षण्ये णमुल् च ॥२२॥ - ·१८८ अटकं पाणिनीयं ग्रियायाः पौनःपुन्ये मोत्ये धातोर्णामुल् स्यात् । चकारात् क्वापि ॥ भोज़ मोहं वनति । भुवा भवा वति । पायं पायं वृतति । पीत्वा पीत्वा वृतति ॥ न बचनाकाक्ष्ये ॥२३॥ यच्छन उपपदे पूर्वकाले बामुली न भवतः । यत्र पूर्वोत्तरे क्रिये तद्वाक्यं नापरगामाङ्गते चेत् ॥ यदा भुक्ते ततः पठति ॥ अनाकाच्ये किं । यदयं भुवा वृतति ततो ऽधीते । विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु ॥४॥ अग्ने । प्रयग । पूर्व । इत्येतेपूपपदेप्लेककर्तृकयोधीत्यर्ययोः पूर्वकाले धापागली वा Pan: ॥ अने भो तति । अग्रे भुला वति ॥ प्रयमं भोनं जति । प्रया सुमा प्राति ॥ पूर्व भोज़ वनाति । पूर्व मुघा वनात ॥ पते लादयः । अंने भकत रातो वाति ॥ ग्रामीक्ष्णये तु पूर्वविप्रतिषेधानिल्यमंव । ग्रने भो मा ताति । अंग्रे भुया भुवा वाति . ॥ कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुञ् ॥२॥ मृण । त्याग्नात पाण्युपपद पगुज ग्यात् । ग्रामोशे गम्यगानं ॥ चौरं- कारनामोजाति । चारो गोत्यागोजगात्रं न त्वनी चौरः स्वादुमि णमुल ॥२६॥ अगर । गतान वारदापपदेषु ममानवाधियोः पूर्वकाले गागुल न्यास ॥ गगां । पन्नास बात यल्या मुरत ग्वादया मुझरी । गंप- * दागनणा नि । ग्याई पृल्या भुङ्गो । ग्वादी कृत्वा ! - -

·अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥ ४ ॥ सूत्रं ॥ ३५ ॥
૧૪૬
स्यात् । सिद्धाप्रयोगश्चेत् करोतिः ॥ ययाकारमहं भोक्ष्ये । तथाकारमहं भोचये
किं तवानेन ॥ असूयाप्रतिवचने किं । यथा कृत्वाहं भोक्ष्ये । तथा कृत्वा
दूच्यसि ॥
कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये ॥२॥
दृशिर । विद ज्ञाने । इत्येता-यां कर्मण्युपपदे साकल्ये गम्यमाने मुल्
स्यात् ॥ कन्यादर्श वयति । सर्वाः कन्या वस्तीत्वर्थः ॥ ब्राह्मणवेदं भो-
जयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति तं सर्वे भोजवतीत्यर्थः ॥ साकल्ये किं ।
ब्राह्मणं दृष्ट्वा भोजयति ॥
यावति विन्दजीवोः ॥३०॥
विदलु । जीव । इत्येताभ्यां यावच्छद उपपदे पामुलू स्यात् ॥ यावद्वंदं
भुक्त । वावल्लभते तावदित्यर्थः ॥ यावजीवमधीते विप्रः ॥
चौदरयोः पूरेः ॥३१॥
पूरी । इत्येतस्मान्एयन्ताचर्मोदोः कर्मणोरुपपदयोर्णमुल त्यात ॥ चर्मपूर
स्तृणाति । उदरपूरं भुते
वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्यां ॥३२॥
पूरी । इत्येतस्मादृष्टिप्रमाणे गम्यमाने मुल त्यात् । पूरी । इत्येतस्योका-
रलोपश्च वा भवति ॥ गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । गोप्पन वृष्टो देवः ॥
अत्येति किं । उपपदत्य मा भूत् । मूपिकाविलगं वृष्टो देवः ॥
चेले कोपः ॥३३॥
क्नूयो । इत्येतस्मान्ण्यन्ताञ्चेलार्येषु कर्मसूपपदेषु वृष्टिप्रमाणे गम्ये प्रामुल् स्यात् ॥
चेलकोपं वृष्टो देवः । वन्त्रकोपं ॥
निमूलसमूलयोः कषः ॥३४॥
काये
इत्येतस्मानिमूलरागूलयोः कर्मपोल्पपदयोर्णमुल स्यात् ॥ निमूलका
कपति । समूलकापं कयति । निगलं नमूलं कपतीत्यर्यः ॥ इतः प्रभृति
णमुल्विधी ययाविध्यनुप्रयोगः कपातीनां बोध्यः ॥
शुष्कचूर्णवृक्षेषु पिपः ॥३५॥

·150 अष्टकं पापिनीयं । वृत्त । पिष्लू । इत्येतस्माच्छुष्क । चूर्ण इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु पामुल स्यात्- ॥ शुष्कपेषं पिनष्टि । चूर्णपेषं पिनष्टि । वृक्षपेषं पिनष्टि । समूलाकृतजीवेषु हनकृज्यकः ॥३६॥ हन । डुकृञ् । ग्रह । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः क्रमेण समूल । अकृत । जीव । इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु णमुल स्यात् ॥ समूलघातं हन्ति । अकृतकारं करोति । जीवनाएं गृह्णाति ॥ करणे हनः ॥३७॥ हन । इत्येतस्मात् करणा उपपदे पामुलू स्यात् ॥ पापिाधातं हन्ति भूमि । पघातं । पापियां हन्तीत्यर्थः ॥ स्नेहने पिषः ॥३८॥ पितृ । इत्येतस्मात् सेहवाचिति करपा उपपदे णमुल् स्यात् ॥ उपेषं पिन- टि । तैलपेपं पिनधि ॥ हस्ते वर्तिग्रहोः ॥३॥ वृतु । ग्रह । इत्येताभ्यां हस्तवाचिनि करण उपपदे, पामुल स्यात् ॥ वृतु । पिच । एतेन वर्तयति । हस्तवर्त वर्तयति ॥ करवर्त वर्तयति ॥ हस्तग्राएं गृह्णाति । करमाएं । स्वे पुषः ॥४०॥ पुष । इत्येतानात् स्ववाचिनि करपा उपपदे पागुल म्यात ॥ ग्वपोपं पुष्पयाति । गोपोयं । धनपोषं । गातृपोपं पुप्यति ॥ अधिकरणे वन्धः ॥४१॥ बन्ध । इत्येवमाधियारणा उपपदे पागल रयात् ॥ चप्रावन्धं वधाति । पल्या । गुपियन्छ । संत्रायां ॥४॥ पोरनार, गगां विगं ागुल यात ॥ प्रतिवन्धं घटः । चपठा- निरन । गादियानन्य । घरान्तिकावन्धं ॥ । सन्धविपा गंता का: . ।

·अध्यायः ॥ ३ ॥ पादः ॥ ४ ॥ सूत्रं ॥ ४ ॥ १६१ कीजीवपुरुषयोनशिवहोः ॥४३॥ पाश । वह । इत्येताभ्यां क्रमेण नोवपुरुषयोः कर्तृवाचिनोरुपपदयोर्णमुल स्यात् ॥ जीवनाशं नश्यति ॥ पुरुषवाहं वहति ॥ कोः किं । नौवेन नष्टः । पुरुपेण वोढः ॥ ऊर्धे शुषिपूरोः ॥४४॥ शुष । पूरी । इत्येताभ्यामूर्ध्वप्राब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे पामुल् स्यात् ॥ उर्धशोषं शुष्यति ॥ उर्घपूरं पूर्यते ॥ उपमाने कर्मणि च ॥४५॥ उपमानवाचिनि कर्मणि कर्तरि चोपपदे धातोर्णमुल स्यात् ॥ घृतनिधायं नि- हितः । घृतमिव निहित इत्यर्थः ॥ कतरि । अतनानं नष्टः । अत इव नष्ट इत्यर्थः ॥ कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः ॥४६॥ निमूलसमूलयोः कपः । इत्यादिनात्र ये पूर्वमुक्तात्ते कपाट्यः । तत्र यस्मा- द्धातोर्णमुलुक्तः स एव धातुरनुप्रयोताव्यः ॥ निमूलकापं कपति । इत्यायु- दाहृतं ॥ उपदंशस्तृतीयायां ॥४७॥ दंश । इत्येतस्मादुपपूर्वात् तृतीयान्त उपपदे णमुल स्यात् ॥ मूलकेनोपदंश भुङ्कते । मूलकोपदंशं भुते । तृतीयाप्रभृतीनीति समातविकल्पः ॥ वास- रूपेण क्वापि । मूलकेनोपदप्रय भुक्ते ॥ मूलकं चोपदोः कर्म । भुनेस्तु करणं ॥ हिंसार्थानां च समानकर्मकाणां ॥४८॥ अनुप्रयुज्यमानधातुना तुल्यकर्मकेन्यो हिंनार्येभ्यो धातु-वस्तृतीयान्त उपपदे पानुल स्यात् ॥ दपडोपघातं गाः कलयति । दण्डेनोपघातं । समानकर्मकापाां किं । दपउनात्य चौरं गोपालो गाः कलयति ॥ सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः ॥४६॥ ॥

·११२ अष्टकं पाणिनीयं पोउ । रुधिर । कृष । इत्येतेभ्य उपपूर्वकेभ्यः सपूम्यन्ते तृतीयान्ते चोपपदे पामुल्लू स्यात् ॥ पार्वोपपीउं प्रोते । पार्श्वयोरुपपीउं । पााभ्यामुपपीउं ॥ व्रतोपोधं गाः स्थापयति । वन उपरोधं । व्रतेनोपरोधं ॥ पाण्युपकर्ष धानाः संगृह्णाति । पाणावुपकर्ष । पापिनोपकर्ष ॥ समासत्तौ ॥५०॥ संनिकर्षे गम्यमाने सपम्यन्ते तृतीयान्ते चोपपदे धातोर्णमुल स्यात् ॥ केप्राग्राहं युध्यन्ते । केशेषु ग्राहं । केशौर्याहं । प्रमाणे च ॥५१॥ दैर्ध्य गम्यमाने सपश्यन्ते तृतीयान्ते चोपपदे धातोर्णमुल स्यात् ॥ ह्यङ्गुलोत्कर्ष खपिउको छिनति । ट्यगुल उत्कर्षं । इयङ्गुलेनोत्कर्षे ॥ एवं त्र्यलोत्क: पमित्यादि ॥ अपादाने परीप्सायां ॥५२॥ वरायां गम्यमानायामपादान उपपदे धातोगामुल स्यात् ॥ शय्योत्यायं धावति । शरयाया उत्यायं ॥ प्रीधूतावप्रावश्यकर्तव्यमपि किंचिनापेक्षते । उत्यानमात्र- माद्रियत इत्यर्थः ॥ द्वितीयायां च ॥५३॥ त्वरायां गम्यमानायां द्वितीयान्ते चोपपदे धातोपामुल् स्यात् ॥ यदियाएं युध्यन्ते । यष्टि ग्राएं । युद्धाशुपयोगिखमादीननपेक्ष्य प्रीधावप्रायट्यादिना युध्यन्त इत्यर्थः ॥ स्वाङ्गे ध्रुवे ॥५४॥ यग्गिरम्बाइबाचिनि द्वितीयाना उपपदे धातोर्यागुल स्यात् ॥ यक्षिनिशाणं गाल्पति । निझापानति अल्पति । भूनिक्षेपं पायगति । ध्रुवं विक्षेपं कथयति ॥ पहुंचे कि । निर उत्तिप्य कययति ॥ यस्मिनले दिने प्रापा न नियत्ते सावं ॥ परिलिाश्यमाने च ॥५॥ पोडिगधायाचिति द्वितीयान्न उपद धातोर्णगुन्न् म्याग .॥ अप्रतिबंध ·अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ५ ॥ १६३ - तु गेहस्य युध्यन्ते । वृलमुरः पीउयन्तो युध्यन्त इत्यर्थः युध्यन्त इत्यर्थः ॥ ध्रुवत्वात् पूर्वसूत्रेण न सिध्यति ॥ विशिषतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः ॥१६॥ विश । पतलु । पद । स्कन्दिर । इत्येतेभ्यो द्वितीयान्त उपपदे एमुल स्यात् । व्याप्यमान सातव्यमाने चार्धे गम्ये ॥ गेहादिद्रव्याणां विश्यादि- क्रियाभिः साकल्येन संबन्धो व्याप्तिः । क्रियायाः, पौनःपुन्यमातेवा ॥ गेहानु- प्रवेशमास्ते । गेहं गेमनुप्रवेशं । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशं ॥ गेहानुप्रपातं । गेहं गेहमनुप्रपातं । गेहलनुप्रपातमनुप्रपातं ॥ गेहानुप्रपादं । गेहं गेहमनुप्रपादं गेहमनुप्रपादमनुप्रपादं ॥ गेहानुस्कन्दं । गेहं गेहमनुस्कन्दं । गेहमनुस्कन्दमनु- स्कन्दं ॥ नित्यवीप्तयोरिति द्वित्वं न भवति । समातेन स्वभावतत्तयोस्तीत्वात् । असमासे णमुलन्तस्य च पर्यायेण द्वित्वं ॥ अस्यतितॄषोः क्रियान्तरे कालेषु ॥५७॥ असु । जितृप् । इत्यता-यां क्रियाव्यवधायके ऽर्थे वर्तमानाभ्यां कालवाचिपु. द्वितीयान्तेपूपपदपु णमुल स्यात् ॥ व्यहात्यानं गाः पाययति । ग्रहमत्यासं ॥ यहत गाः पाययति । व्यहं तर्प ॥ अद्य पाययित्वा वहमतिक्रम्य पाय- अत्यतितृपोः किं । व्यहमुपोष्य भुते ॥ क्रियान्तरे किं । अहरत्यत्येपून गतः ॥ कालेपु किं । बोजनमत्यत्य गाः पाययति ॥ नान्यादिशिग्रहोः ॥५॥ अादिश । ग्रह । इत्येताम्यां नामन् । इत्येतस्मिन् द्वितीयान्त उपपदे णमुलू स्यात् ॥ दिश सापूर्वः । नामादेशमाचटे ॥ नामवाल्मायति ॥ अव्यये ज्यथाभिप्रेताख्याने कृञः काणमुलौ ॥५६॥ डुकृञ् । इत्येतन्मादव्यय उपपदे ज्ययाभिलपितार्याख्याने गंन्ये चाणमुली भवतः ॥ ब्राहाणा पुत्रस्ते नातः । किं तर्हि वृपल नीर्चःकृत्याचक्षे । नीचेः कृत्वा ! नीचैःकारं । उचनाम प्रियमाश्येयं ॥ कन्या ते जाता । किं तर्राधिःकृत्या- कृत्वा । उचःकारं । नीर्मामाप्रियमान्येयं ॥ ययामिंग्रता- स्त्याने किं । उदात्याचने पुत्रन्त जातः ॥ चने । उचः -- 25 ·अष्टकं पाणिनीयं च्यर्थे ॥६॥ तिर्यच्यपवर्गे ॥६॥ डुकृञ् । इत्येतस्मात् तिर्यकशाब्द उपपदे वाणमुलौ भवतः । समापौ गम्यमा- नायां ॥ तिर्यक्कृत्य गतः । तिर्यकारं । समाप्य गत इत्यर्थः ॥ अपवळ किं । तिर्यक् कृत्वा काट गतः ॥ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभोः ॥ ६१ ॥ डुकृञ् । भू । इत्येताभ्यां तस्प्रत्ययान्ते स्वाङ्गवाचक उपपदे क्वापामुलौ भवतः ॥ मुखताकृत्य गतः । मुखतः कृत्वा गतः । मुखताकारं ॥ पृष्ठतोभूय तिति । पृटतो भूत्वा । पृटतोभावे ॥ स्वाङ्गे किं । सर्वतः कृत्वा गतः ॥ तसिति किं । मुखीभूय गतः ॥ प्रत्यये किं । मुखे तस्यतीति मुखतः । मुखतः कृत्वा गतः ॥ नाधार्यप्रत्यये उकृञ् । भू । इत्येताम्यां नार्थप्रत्ययान्ते धार्यप्रत्ययान्ते च व्यर्थक उपपदे शरणागलौ भवतः ॥ अनाना नाना कृत्वा गतः । नानाकृत्य गतः । नाना- कारं ॥ विनागया । विना भूत्वा । विनाभावं ॥ धार्थे । द्विधाकृत्य । द्विधा कृत्वा । द्विधाकारं । द्वैधंकृत्य । द्वैधं कृत्वा । वैधकारं ॥ द्विधाभूय । द्विधा मृल्या । द्विधानावं ॥ प्रत्ययग्रहणां किं । हिरुकू कृत्वा । पृथग्भूत्वा ॥ च्यर्य इति यि । नाना यत्वा । तृलीमि भुवः ॥६॥ । यतनात तृष्णीशन उपपद वाणामुली भवतः ॥ तृष्णाय निठति । गो गया । तपानावं ॥ वलयां जो निवन्याय ॥ अन्वच्यानुलाम्ये ॥४॥ भ । वागालातोन्यमित्याग्गिनुपप गागागुली भवतः । अनुकुलावे अन्यभागे । अन्यान्वा । ग्रन्यानायं ॥ यानुलोन्ये पिं । पन्यतावा मिति । शकथपनान्लाघारभन्नभक्रमसहाहीस्त्यर्थेषु तुमुन् - .

·अध्यायः ॥ ३ ॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ ७० ॥ ૧૫ ॥ प्राक्ल । जिधृषा । ना । ग्लै । घट । रभ । डुलभप् । क्रमु । पह । अर्ह । अस । भू । विद । इत्येतेषु धातुषूपपदेषु धातोन्तुमुन् स्यात् ॥. प्रकोति भोक्तुं । धृष्णोति भोक्तुं । तानाति भोक्तुं । ग्लायति भोक्तुं । घटते भोक्तुं । श्रारभते भोक्तुं । लभते भोक्तुं । प्रक्रमते भोक्तुं । उत्तहते भोक्तुं । मर्हति भोक्तुं ॥ अन्त्यर्थेषु । अस्ति भोक्तुं । भवति भोक्तुं । विद्यते भोक्तुं ॥ पर्याप्तिवचनेष्वलमर्येषु ॥६६॥ पर्याप्पिवचनेष्वलमर्यविशिष्टेपूपपदेषु धातोस्तुगुन् स्यात् ॥ पर्याप्पो भोक्तुं । अलं भोक्तुं । पारयति भोक्तुं ॥ पर्याप्पिवचनेषु किं । अलं भुवा ॥ अलमर्येषु किं । पर्याप्तं भक्ते कर्तरि कृत् ॥६७॥ सर्वः कृत्प्रत्ययः कर्तरि कारके भवति ॥ कारकः । कता । नन्दनः । ग्राही ॥ भव्यगेवप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा ॥६८॥ भव्यायः शब्दाः कर्तरि कारके वा निपात्यन्ते । पक्षे तयोरेवेति भावक- मपोः ॥ भू । बत् । भवतीति । भव्य: । भव्यमनेनेति वा गेयो माणवकः नामां । गेयानि नामानि माणवकेन ॥ वच । अनीयः । प्रवचनोयो गुरुः गुरुणा ॥ ठा । उपन्यानीयः शिष्यो गुरोः । उपन्यानीयः शिष्येण गुरुः ॥ ननी । एयत् । नन्यः । जन्यमनेन ॥ लुङ्ग । एयत । ग्राहाव्यः । घालाव्यमनेन ॥ पत्ल । एवत् । ग्रापात्यः । ग्रापात्व- मे । वत् । प्रवचनीयो गोन ॥ लः कणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ॥६॥ लकारः सकर्मक यो धातु यः कणि कार्तरि च भवन्ति । कर्मकन्यो भावे यार्तरि च ॥ यानगिा । गम्यते ग्रानी बदतेन ॥ करि । गचात ग्राम देवदनः ॥ अगरयो गावे । यास्यते देवानन ॥ याति। ग्रागा देवदतः ॥ तयोरेव कृत्यताखलीः ॥७॥ - - A- ·अष्टकं पाणिनीयं ॥ लः कर्मणि - कृत्यसंशकाः प्रत्ययाः क्तप्रत्ययः खलकाश्च प्रत्ययाः सकर्मकेभ्यः कर्मणि । अक- मंकेभ्यो भावे भवन्ति ॥ कृत्या भावे । प्रासितव्यं भवता । शयितव्यं ॥ कृत्याः कर्मणि । कर्तव्यः कटो भवता । भोताव्य सोदनो भवता ॥ तो भावे । श्रासितं भवता । प्रायितं भवता । कृतः कटो भवता । भुना अोदनः ॥ संलया भावे। ईषदाठ्यंभवं भवता । दुराव्यंभवं ॥ खलाः कर्मणि । पत्करः कटो भवता । दुष्करः करः ॥ आदिकणि तः कर्तरि च ॥७१ ॥ ग्रादिकर्मण्युशो यः क्षाः स कर्तरि भवति । चकाराहावकर्मपोरपि भवति ॥ प्रकृतः कट देवदतः । प्रकृतं देवदतेन । प्रकृतः कटो देवत्तेन ॥ गत्य कर्मकश्तिषशीड्स्थासवसननरुजीर्यतिभ्यश्च ॥७२॥ - गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यः । अकर्मकेभ्यः । शिलपारि यश यः स स कर्तरि भवति । चमारामाबकर्मयोः ॥ गतो ग्राम देवदतः । गतं देवदोन । मतो ग्रामो देवद- नेन ॥ अकर्मकेभ्यः । लानो भवान् । ग्लानं भवता । ग्रासितो भवान् । ग्रासितं भवता ॥ जिलय। लिहो गुरुं भवान् । ग्लिटो गुरुभवता । उपश्लिष्टं भवता ।। प्रोट्र । अतिशयितो गुरं भवाम् । अतिशयितो गुरुभवता । अतिशयितं भव- ता ॥ छा। उपस्यितो गुरुं भवान । उपस्थितो गुरुभवता । उपस्थित भवता ॥ ग्रार । उपागितो गुरुं भवान् । उपागितो गुरुभवता । उपासितं भवता ॥ वग । प्रवृधितो रं भवान् । यतृपितो गुभवता । प्रदूषितं भवता ॥ बार । अनुतातो मापात्रको मापाविकां । अनुमाता मापाविका माणवकेन । अनुमा गाणावर ॥ र । ग्राहहो वत्तं भवान् । ग्रावको वृक्षो भवता । धार भगा ॥ यू । अनुगोगों पली देवदनः । अनुग्री वृपली देव- दोन । अनुशीर्गा देवदोन ॥ दाशगानी संप्रदाने ॥७३॥ दास । गोध । रगती गंप्रदान पार निगायत ॥ दणा । दन्ति । दानः । ग्रन्म: Unाग गं दाj गां प्रति । गोधो तिथि: । mn ·अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ७८ ॥ भीमादयो ज्यादाने ॥७४॥- मगादिप्रत्ययान्ता भीमादयः शब्दा अपादाने साधवो वेद्याः ॥ भीमः । भीष्मः ॥ अग्रिमसूत्रेण पर्युदाले प्रापे वचनं । ताभ्यामन्यत्रोणायः ॥७॥ उएणादयः प्रत्ययाः संप्रदानापादानाभ्यामन्यस्मिन् कारके भवन्ति ॥ कृषितो ऽसौ भवति । कृपिः ॥ ततो ऽसो भवति । तन्तुः ॥ वृतं तदिति । वम ॥ चरितं तदिति । चर्म ॥ तो धिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थभ्यः ॥७६ ॥ अकर्मकेभ्यः । गत्यर्येभ्यः -। भक्षणार्येभ्यञ्च धातुभ्यो यः तः सो ऽधिकरणे भवति । चकारादकर्मकेभ्यः कर्तृभावयोरपि । गत्यर्थेभ्यः कर्तृकर्मभावेप्वपि । भक्षणार्येभ्यः कर्मभावयोरपि ॥ प्रौव्यार्थेभ्यः । श्रासितमिदं तत्व । श्रासितः सः । श्रासितं तेन ॥ गत्वर्येभ्यः । गतमिदं तस्य । गतो ग्रामं सः । तो ग्रामस्तेन । गतं तेन ॥ प्रत्यवतानार्येभ्यः । भुक्तमिदं तस्य । भुक्त श्रोदनत्तेन । भुक्तं तेन ॥ लस्य ॥७७॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत मनुक्रमिप्यमाणं लकारत्व त्याने बोध्यं ॥ लट् । लिट् । लुटू । लुटू । लेटू । लोट् । लङ्क । लिडू । लुङ । लुङ् । इत्येतेषु दशनु लकारेयु पाणां टितां चतुर्णी जितामनुबन्धविनिर्मुक्तानां सामा- न्यग्रहणं ल इति ॥ दशनु लकाव्यतिरिक्ता वर्णा इत्संज्ञकाः ॥ वक्ष्यति तिए तत् कीत्यादि । पचति । पचतः । पचन्ति । इत्यादि ॥ तिम् तस् कि सिप् थस् थ मिबुस् मस् तातां क थासाथां धमिडदि महिङ् ॥७॥ लिए । तन् । कि । सिप् । थन् । घ । मिप् । वत् । मत् । त । यातां । क । धान् । ग्रायां । धम् । ४ । वरि । महि । इत्येते ऽET- शादेशा लस्य रवाने भवन्ति ॥ तिप्लिटिमपां पकार इकाचार्यः । इन्टकार तो अदिति विशेषणार्यः । गएिडो उकात्तियिति प्रत्याहानाः ॥ पञ्चति ।

·११८ अष्टकं पाणिनीयं पचतः पचामः । पचथे । पचे। । पचन्ति । पचसि । पचयः पचय । पचागि । पचावः । पचते पचेते पचन्ते पचसे । पचेथे । पचावहे । पचामहे ॥ एवमन्येषु लकारेणूदाहार्य टित श्रात्मनेपदानां टरे ॥७॥ लटू । लिट् । लुटू । लुटू । लेट् । लोट । इत्येतेषां टितां लकाराणां स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषां सेः स्थान एकारादेशः स्यात् ॥ पचते । पेचाते । पत्तासाथे । पक्ष्यते । मन्तयते । पचै ॥ थासः से ॥८॥ थास् । इत्येतस्य टितो लकारस्य स्थाने जातस्य से । इत्यादेशः स्यात् ॥ पचसे । पेचिये । पक्कासे । पक्ष्यसे ॥ लिटस्तकयोरेशिरेच् ॥१॥ क । इत्येतयोलिडादेशयोः क्रमेण । एश् । इरेच । इत्येतावादेशी भवतः ॥ - । - पेचे । पेचिरे - ॥ व - पपत्रय 1 पपाच पपच परस्मैपदानां पालतुसुस्थलघुसणल्वमाः ॥ २ ॥ लिडादेशानां तिवादीनां नवानां पात् । अतुस् । उन् । थल । अयुस् । म । इत्येत प्रादेशाः प्रामेणा भवन्ति ॥ पपाच । पेचतुः । पेचुः । पेचयुः । पेच । पेचित्र । पचिम ॥ विदो ललो वा ॥३॥ विद । इत्येतग्माज्ञानार्यात् परेषां लडादेशानां परस्मैपदानां पाल । इत्येव- मायो नबादेशाः क्रमेणा वा भवन्ति ॥ बंद । विदतुः । चितुः । वेत्रा । विदयुः । वित् । वेद । विद्द । न च भवति । चति । चितः । चिन्ति । वेलि । वित्यः । वित्य । चेलि । विद्यः । विाः ॥ पञ्चानामादित ग्राही त्रुवः ॥४॥ बस । रयतग्गा, परेषां लादेशानां परमपदानामादितः पशानां पान । येत्रमादयः पशादशाः प्रागेपा या भरति । नियोन ब्रम् । इत्याग चिना ॥ ब्रुवः प

·अध्यायः ॥३॥ पादः ॥8॥ सूत्रं ॥ ११ ॥
१६॥
बाह । इत्ययमादेशो भवति ॥ श्राह । श्राहतुः । अाहुः । श्रात्य । श्राहथुः ॥
न च भवति । ब्रवीति । ब्रूतः । ब्रुवन्ति । ब्रवीषि । ब्रूथः ॥ पञ्चाना-
मिति किं । ब्रूथ । ब्रवीमि । ब्रूवः । ब्रूमः ॥ श्रादितः किं । परेषां मा
भूत् ॥ पुनर्बुव इति परस्मैपदानामादेशो मा भूदिति ॥
लोटो लङ्गत् ॥५॥
लोट् । इत्येतस्य लऊ इव कार्यं भवति । तेन तामादय श्रादेशाः सलो-
पश्च ॥ पचतां । पचतं । पचाव । पचाम ॥
-
एरुः ॥६॥
लोट् । इत्येतस्य य अादेशास्तेषामिकारस्य उकारादेशः स्यात् ॥ पचतु ।
पचन्तु ॥
सेपिच्च ॥७॥
लोट् । इत्येतस्य यः सि । इत्यादेशस्तस्य हि ।
इत्यादेशस्तस्य हि । इत्ययमादेशो भवति । स
च अपिवति . ॥ स्यानिवडावात् प्रा पित्वं प्रतिषिध्यते ॥ लुनीहि ।
पुनीहि । तक्ष्णुहि । राधुहि ॥
वा छन्दसि ॥८॥
वेदे वादेशो ऽपिद्वा त्यात् ॥ युयोध्यस्मन्जुहुराणमेनः । युयुधि ॥ जुहोधि ।
जुहुधि ॥ प्रोणीहि । प्रोणाहि ॥
मनिः ॥६॥
उत्वलोपयोरपवादः ॥ मि । इत्येतस्य लोडादेशत्य नि । इत्ययमादेशः स्यात् ॥
पचानि । पठानि ॥
ग्रामतः ॥१०॥
र । इत्येतत्य लोटूसंबन्धिन वाम् । इत्ययमादेशः न्यात् ॥ पचतां । पचे-
--
तां । पचन्तां ॥
सवाभ्यां वामौ ॥६॥

·२०० अष्टकं पाणिनीयं बाडुत्तमस्य पिच्च । श्रामो ऽपवादः ॥ सकारवकाराभ्यामुतस्य लोट्संबन्धिन एकारस्य यथासंख्यं व । अम् । इत्येतावादेशो भवतः ॥ पचस्व । पचधं ॥ पिच्च ॥१२॥ लोटसंबन्धिन उत्तमपुरुषस्य । प्राट् । इत्ययमागमो भवति । स चोत्तमपुरुषः पिझ्वति ॥ करवाणि । करवाव । करवाम । करवै । करवावहै । करवामहै । एत रे ॥१३॥ यामो ऽपवादः ॥ लोट्संबन्धित उत्तमस्य एकारस्य ऐकारादेप्राः स्यात् ॥ करवै । करवावहै । करवामहै लेटो डाठी ॥४॥ लेट् । इत्येतस्य अट् । घाट् । इत्येतावागमौ पर्यायेगा भवतः ॥ जोषिषत् । तारिषत् । मन्दिषत् ॥ पताति विद्युत् । उधिं व्यावपाति ॥ श्रात रे ॥५॥ लेट्संबन्धिन याकारस्य ऐकारादेशो भवति । प्रयममध्यमपुरुषात्मनेपदद्विवच- नयोः ॥ मन्तयेते । मन्तयेथे । करवैते । करवैये ॥ याटस्तु न भवति वि- धानसामर्थ्यात् ॥ वैतो ऽन्यत्र ॥१६॥ यात रे । इत्येतदिपयादन्यत्र लेसंबन्धिन एकारस्य ऐकारादेशो वा स्यात् ॥ अमेव पशूनानी । राणाहानि प्राये । गृहान्ते । पात्रापयुच्यान्तै ॥ न च भवति । दक्षं दधन उत्तरं ॥ अन्यत्रेति किं । मन्यते । मन्तयेये ॥ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ॥१७॥ इ । इत्येतस्य लेहगंबन्धिनः परस्मैपदविषयस्य वा लोपः म्यान, ॥ शोपिषत् । तारिषत् । मन्दियत् ॥ न च भवति । पनाति विशुत । उदधिं व्यावपाति ॥ परमपदेषु किं । वरिमादियां मा मृत् । स उत्तमस्य ॥८॥ । - - - - ·RH अध्यायः ॥३॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १०४ ।। २०१ स् । इत्येतस्य लेट्संबन्धिन उत्तमपुरुषान्त्यस्य वा लोपः स्यात् ॥ करवाव । करवाम ॥ न च भवति । करवावः । करवामः ॥ नित्यं জিন ॥६॥ त् । इत्येतत्य उकारेत्संज्ञकलकारसंबन्धिनः परस्मैपद विषयस्योत्तमपुरुषान्त्यस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ अपचाव । अपचाम ॥ इतश्च ॥१००॥ इ । इत्येतस्य डिल्लकारसंबन्धिनः परस्मैपदविपयस्य लोपः स्यात् ॥ अपचत् । पचेत् । अपाक्षीत् । अपक्ष्यत् ॥ परस्मैपदग्रहणं किं । अपचावहि । अप- चामहि ॥ तस्थस्थमिपां ताम्तम्तामः ॥१०१ ॥ तत् । यत् । थ । मिए । इत्येतेषां ब्लिकारतंबन्धिनां क्रमात ताम् । तम् । त । अम् । इत्येत प्रादेशा भवन्ति ॥ अपचतां । अपचतं । अपचत । अपचं । पचेतां । पचेतं । पचेत । पचेयं । अपातां । अपातं । अपाक्त । अपाक्षं । अपक्ष्यतां । अपक्ष्यतं । अपक्ष्यत । अपक्ष्यं ॥ लिङः सीयुट् ॥ १०॥ लिादेशानां सीयुटू । इत्ययमागमो भवति ॥ पचेत् । पचेवातां । पचेरन् । पक्षीष्ट । पक्षीयास्तां । पक्षीरन् । यासुट् परस्मैपदेषदात्तो डिच्च ॥ १०३ ॥ सीयुटो ऽपवादः ॥ लिऊः परस्मैपदानां यासुटू । इत्ययमागमो भवति । त चोदात्रो भवति । लिादेशानां डिवं च भवति ॥ कुर्यात् । कुर्यातां । कुर्युः ॥ किदाशिषि ॥ १०४॥ नाशिषि यो लिङ्ग तत्य यो यानुट् त कित् त्यात् ॥ पूर्वसूत्रेणा डिवे प्राप्ने नंन प्रत्ययस्यैव कितुं नियते । न वामपन्य फलाभावात् ॥ इत्यात् । 26

·२०२
अष्टकं पाणिनीयं
इज्यास्तां । इज्यातुः । कितात् संप्रसारणां ॥ जागर्यात् जोगर्यास्तां ।
जागर्यातुः । अत्र किन्वेन उिनुबाधे गुणो भवति ॥ अाशिषि किं । जागृ-
यात् । वच्यात् ॥
-
कस्य रन् ॥१०५॥
को ऽन्तापवादः ॥ ककारस्य लिादेशावयवस्य रन् । इत्ययमादेशः स्यात् ।
स चोदातः ॥ पचेरन् । कृषीरन् ।
इटो त् ॥ १०६॥
इन् । इत्येतस्य लिादेपास्य अत् । इत्ययमादेषाः स्यात् ॥ पचंय । यतेय ।
कृषीय । हपीय ॥ तकारो मुखतुसार्यः ॥
सुर
तियोः ॥ १०७॥
लिऊस्तकारथकारयोः सुटू । इत्ययमागमः स्यात् ॥ कृपोष्ट । कृषीयास्तां ।
कृषीठाः । कृपीयास्यां ॥ सुटा यातुटो बाधो न भवति । लिडो यागुरू
तकारथकारयोः सुरिति विषयमेदात् ॥ तकार इकार उच्चारणार्यः
कोर्जुस् ॥१०॥
को ऽन्तापवादः ॥ नि । इत्येतस्य लिादेशम्य जुन् । इत्ययमादेशः ग्यात् ॥
पचेयुः । योयुः ॥
सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च ॥ १० ॥
सितादेशात् । अभ्यन्तर्गतकार । सानादिदेश परग्य डिगंबन्धिनो कि ।
इत्येतस्य जुग । इयरामादेशः ग्यात. यमाएः । अदाः अभ्यतात.
पनिमयुः । यति युः । तागल ॥ विद । घवितुः
ग्रातः ॥१०॥
पूर्वगंगा गिलं नियमो : ॥ निचो नुवामानात नि । उता
गुग । : गाल: । पपुः । T. M
लडः शाकलायनस्यैव ॥११॥

·अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ११७ ॥ २०३ अाकारान्तात् परस्य लादेशस्य के स्. स्यात् । शाकटायनस्याचार्यत्व मतेन.। अयुः । अवुः ॥ अन्येषां सतेन । अयान् । अवान् ॥ ननु ति इत्यनुवर्तते । तत्र लडेवाकारान्तादनन्तरः संभवति । नान्यस्तत्र किं लग्रंहणेन । एवं तर्हि लळेच यो लङ्क तस्य यया स्यात् । लडावेन यो लङ्ग तस्य जुस् मा भूदिति । यान्तु । वान्तु । विभ्यतु । जायतु । विन्दतु ॥ एवकार उत्तरार्थः ॥ द्विषश्च ॥११॥ द्विष । इत्येतत्मात् परस्यः लादेशात्य केर्नुस् स्यात् । प्राकटायनस्य मतेन ॥ अद्विपुः ॥ अन्येषां मतेन । अद्विषन् ॥ तिशित् सार्वधातुकं ॥११३ ।। तिङः । शकारेत्संज्ञकाश्च प्रत्ययाः सार्वधातुकसंक्षका भवन्ति ॥ नयति । रो- दिति ॥ त्वपिति । पवमानः । यजमानः ॥ आर्धधातुकं शेषः ॥११॥ तिङः शितश्चान्ये प्रत्यया धातोरित्युच्चार्य विहिता आर्धधातुकतंज्ञका भवन्ति ॥ लविता । लवितुं । लवितव्यं ॥ धातोरिति किं । वृक्षत्वं । वृक्षता ॥ लिट् च ॥११५॥ लिडादेपास्तिजार्धधातुकतंतक एव भवति । न तु सार्वधातुकतंज्ञकः ॥ पेचिय । पेचिव । जाले । मझे ॥ लिङ्गाशिषि ॥११६॥ नाशिषि यो लिङ तदादेशलिडार्धधातुकतंजक एव भवति । न तु सार्वधा- तुकसंज्ञकः ॥ लविपीष्ट । लविपीष्ठाः । लविपीताः । पविपीट पविपीठाः ॥ याशिपि किं । लुनीयात् ॥ छन्दस्युभवथा ॥११७॥ तिङः । प्रितः । अन्ये च प्रत्यवा धात्वधिकारोलाइन्दति सार्वधातुकार्धधा- ·॥ अथ चतुर्थी अध्यायः ॥ याप्प्रातिपदिकात् ॥१॥ अधिकारो ऽयमा पञ्चमाध्यायपरिसमापेः ॥ इत ऊर्ध्वं यदनुक्रमिष्यामतन्यन्तादा- वन्तात् प्रातिपदिकाञ्च बोध्यं ॥ ीप .। डीप । डीन् । इत्येतेषां सामान्येन ग्रहणं ही इति ॥ टाप् । अप् । चाए । इत्येतेषां सामान्येन ग्रहणमाविति ॥ वक्ष्यति स्वौ जसित्यादि । गौरी । कुमारी । शाश्वी ॥ अता । बहुराना । कारीपगन्ध्या ॥ दृषत् । दृपद ॥ स्वौ जसमौट्छष्टा भ्याम् भिस् डे भ्याम् भ्यस् उसि भ्याम् भ्यस् उसोसाम् ड्योस् सुप् ॥२॥ ज्यन्तात् । मात्रन्तात् । प्रातिपदिकाञ्च तु । इत्येवमादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ सु उकार इत् । गौरी ॥ ौ । गौा ॥ जस् । जकार इत् । गोर्यः ॥ अम् । गौरी ॥ प्रोत् । टकार इत् तुट्प्रत्याहारार्थः । गौर्यो ॥ प्रात् । प्रकार इत् । गौरीः ॥ टा । ढकार इत् । गोर्या ॥ भ्याम् । गौरीभ्यां ॥ भित् । गोरोभिः ॥ के । उकार इत् । गोर्ये ॥ भ्याम् । गौरीभ्यां ॥ भ्यत् । गौरीभ्यः ॥ उसि । इकारउकाराविती । गोर्याः ॥ म्याम् । गौरीभ्यां ॥ यत् । गौरीभ्यः ॥ उस् । स्कार इत् । गौर्याः ॥ योन् । गौर्योः ॥ ग्राम् । गौरीगा ॥ जि । उयार इत् । गौरी ॥ ग्रोस् । गार्योः ॥ गुप् । पझारः नुप्त्यालारार्थः । गोरोषु ॥ 26 * ·अष्टकं पाणिनीयं - एवं कुमारी । कुमार्यो । प्राईरवी। शाहरव्यौ । इत्यादि ॥ खट्वा । खट्टे खुट्टाः । खुटा । खुटे । खुट्टाः । खुट्या । खुट्टाभ्यां । खुटाभिः । खुटायै । खुटाभ्यां । खुट्टाभ्यः । खटायाः । खूठाभ्यां । खट्वाभ्यः । खवायाः । खुट्योः । खुटानां । खुवायां । खट्योः । खुवासु ॥ एवं बहुराजा । कारीषान्ध्या । इत्यादि ॥ दृषत् । दृषट् । दृषदौ । दृषदः । इत्यादि ॥ इत्संज्ञका विशेषणार्थाः ॥ स्त्रियां ॥३॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत उधु यदनुक्रमिष्यामः स्त्रीलिङ्गे तबोध्यं ॥ वक्ष्यति अता- यताविति । अता ॥ अजायतष्टाप् ॥४॥ अन्न । इत्येवगादिभ्यः । अकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां साम्प्रत्ययः स्यात् ॥ अता । एउका ॥ पाचिका । पाठिका ॥ अनादिग्रहणं डीपो डीषश्च बाधनाथ ॥ तपरकरणं किं । कीलालपाः ॥ ऋग्नेभ्यो डीप् ॥५॥ ऋकारान्तेभ्यः । नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां डीप्प्रत्ययः स्यात् ॥ की । ही ॥ दण्उिनी । वेवादिनी ॥ उगितश्च ॥६॥ । ल । इत्येतदिसंज्ञकेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां डीप स्यात् ॥ भवती । गहती । पचन्ती ॥ वनो र च ॥७॥ इनिए । फनिए । वनिप् । इत्येतदन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां डीप स्यात् । रेपलान्तादेशः ॥ सुत्वरी । धीवरी । प्रर्वरी ॥ ऋग्नेभ्य इति टीपू मिडः । तदेशमात्रं तमंनियोगन विधीयते ॥ पादो. अन्यतरस्यां ॥८॥ पान । त्यतात् प्रातिपदिकात खियां वा रोए ग्यात् ॥ द्विपदी । द्वि- पात् । प्रिपती । त्रिपात दावृचि ॥॥ .. - ·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १५ ॥ २०७ - पाट । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकादृचि वाच्यायां स्त्रियां टाप त्यात् ॥ द्विपदा ऋक् । त्रिपदा ऋक् ॥ ऋचि किं । द्विपदी स्त्री ॥ न षट्स्वस्रादिभ्यः ॥१०॥ षटसंक्षकेभ्यः । स्वसृ । इत्येवमादिभ्यश्च स्त्रीप्रत्ययो न स्यात् ॥ पञ्च । सपू । नव । दश ॥ स्वता । स्वसारौ । दुहिता । दुहितारौ मनः ॥११॥ मन् । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकात् । ऋग्नेभ्य इति प्राप्पो डीव स्यात् ॥ दामा। दामानौ । दामानः । सीमा । सीमानौ । सीमानः । प्रतिमहिमा । अतिम- हिमानौ । अतिमहिमानः ॥ अनो बलवीदः ॥ १२॥ अन् । इत्येतदन्ताबहुवीहेः समासात् त्रियां डीवू स्यात् ॥ सुपर्वा । सुपर्वाणौ । सुपर्वाणः । सुचर्मा । सुचर्माणौ । सुचर्माणः ॥ बहुव्रीहेः किं । अतिक्रान्ता राजानं । अतिरानी ॥ डाबुभाभ्यामन्यतरस्यां ॥१३॥ मनन्तात् प्रातिपदिकात् । अनन्ताच्च बहवीहेः स्त्रियां वा डायू स्यात् ॥ सीमा । सीमे । सीमाः । न च भवति । सीमा । सीमानौ । सीमानः ॥ चतुराजा । वहुराजे । बहुरानाः । न च भवति । बहुराना । बहुरा- जानौ ॥ अन्यतरत्यांग्रहणाद्वनो र चेत्यत्वापि बहुव्रीही विकल्पः । बहु- धीवरी । वहुधीवा ॥ अनुपसर्जनात् ॥१४॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत उतरं यनुक्रमिप्यामो ऽनुपसर्जनात् तदवोध्यं ॥ वक्ष्य- ति रिकापाजित्यादि । कुल्चरी । कुक्कुटी । सूकरी ॥ अनुपसनात् किं । उपकुल्चरा बरकुक्कुटा । वनकरा ॥ दिडाणाद्धयसन्मञ्मात्रचयपककञ्चारयः ॥ १५ ॥ अनुपरानं यदिदाति तदनादन्तात् प्रातिपदियात् लियां डोए गात् ॥ -

·२०८
अष्टकं पापिनीयं
टित् । कुरुचरी । देवी ॥ यत्र दिनुस्यान्यत् प्रयोजनमस्ति तत्र न डीए ।
ट्युट्युलौ तुर चेति लिङ्गात् । पचमाना ब्राह्मणी । पठिता विद्या ॥ छ ।
सौपर्पोयो । वैनतेयो ॥ अण् । प्रौपगवी । कुम्भकारी ॥ अञ् । श्रौत्ती ।
वैदी ॥ द्वयसच् । उरुदयसी ॥ दपच् । उनी ॥ मात्रच् । अरुमात्री ॥
तयप् । पञ्चतयो ॥ ठक् । लाक्षिकी ॥ ठञ् । लावणिकी ॥ कबू ।
यादृशी ॥ करप् । इत्वरी
घाश्च ॥१६॥
यज् । रत्येतदन्तात् प्रातिपदिकात् खियां डीयू स्यात् ॥ गार्गी । वात्सी ॥
प्राचां पस्तद्धितः ॥१७॥
प्राचामाचार्यापा मतेन यजन्तात् प्रातिपदिकात् नियां फप्रत्ययः स्यात् ।
रा च तद्धितरांशयः स्यात् ॥ गार्यायपो ॥ अन्येषां मतेन । गार्गी ॥ षकारो
डीपर्थः ॥ अग्निमसूबरयं सर्वत्रग्रहणागिहापकृष्यते । तेन प्रावट्याचेति परमपि
चापं बाधित्वा प्राचां मतेन प्यो भवति । यावत्यायनी ॥
सर्वत्र लोहितादिकतत्तेभ्यः ॥१८॥
लोलितादियः कताब्दपर्यन्तेभ्यो नित्यं सियां प्फः स्यात् ॥ लौहित्यायनी ।
मारित्यारानी ॥ यातनभ्य रति बहुव्रीहितत्पुरुपयोरेकोषः । तेन प्राकल्या-
यनीति सि ॥
कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ॥१६॥
प्रागेणा यानीपोपवाद कोरव्य । माण्य । इत्यताभ्यां नियां प्राः
रगात ॥ कौरवशायणी । गाएयायनी ॥
वयसि प्रथमे
॥२०॥
प्रागवगोताना नियां डोप ग्यात् ॥ युनारी । विगोरी ॥ प्रयने यि ।
TA नरोत्र । शिशुः ॥ का पान्या
पन्यायाः पनीर चेति
गानिर्देशानु भाति ॥
दिगाः
॥२१॥

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ २७ ॥ , २०१ । अदन्ताद्विगुतमासात् स्त्रियां औप स्यात् ॥ पञ्चमूली । देशकुमारी ॥ कयं त्रिफला । अतादिपु पठ्यते ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि ॥२२॥ अपरिमाणान्ताद्वियोः । विस्त । अाचित । कम्बल्य । इत्येतदन्ताच्च द्विगो- तद्धितलुकि सति त्रियां जीव त्यात् ॥ सर्वतो मानं परिमाणं । कालः संख्या च न परिमाणं ॥ द्विवर्या । पञ्चभिरश्वैः क्रोता । पञ्चाश्वा । तेन क्रीतमिति ठञ् 1, अध्यर्धपूर्वद्विगोर्तुगतंजावामिति तस्य लुक् ॥ द्विवित्ता । याचिता । द्विकम्बल्या ॥ अपरिमाणान्तात् किं । बाढको ॥ तडितलु- कीति किं । समाहारे मा भूत् । पञ्चाश्वी ॥ काण्डान्तात् क्षेत्रे ॥२३॥ काएउशयान्ताद द्विगोन्तडितलुकि तति क्षत्रे वाच्ये न डीप स्यात् ॥ दे काण्डे प्रमाणमन्याः । विकाएंडा चेत्रभक्तिः ॥ क्षत्रे किं । विकाण्डी रञ्जः पुरुषात् प्रमाणे अन्यतरस्यां ॥४॥ प्रमाणे यः पुरुयशब्दत्तदन्ताद्विगोत्तद्धितलुकि तति वा न स्यात् ॥ द्वौ पुरुषो प्रमाणपन्याः । द्विपुरुपी । द्विपुरुपा ॥ प्रमाणे किं । द्वाभ्यां पुर- पाभ्यां क्रीता । द्विपुरुषा । अपरिमाणान्तत्वानित्यो निषेधः ॥ वहुव्रीदेवधसो ङीष् ॥२५॥ ज्चत् । इत्येतदन्ताबहुव्रीहेः त्रियां डीपप्रत्ययः स्यात् ॥ घरोधी । धनो ऽनकिति समासान्ते कृते ऽमो वहुबोहेरिति पो निषधे डावुभान्यामिति डापि च प्रापे उमेन ओपू ॥ बवाहः किं । प्रापा ज्यः । प्रापोधाः ॥ संख्याव्ययादेडप ॥२६॥ चन् । इत्येतदन्तात् संत्र्यादरव्ययादेय बवालः त्रियां जोए न्याम् ॥ यूओ । प्रत्यूलो ॥ अादिग्रहणं किं । द्विविधोधी । अत्रापि यया स्यात् ॥ दामदायनान्ताच्च ॥२७॥ ॥ 27

·२१०
प्रष्टकं पापिनीयं
दामन् । हायन । इत्येतदन्तात् संख्यादेब्रुहुव्रीहेः स्त्रियां टीपू स्यात् ॥ विदामी।
आविकल्पे डीमिषधे च प्रापे ऽनेन डीप ॥ त्रिहायणी । चतुहायनी वा-
ला । टापि प्रापे ऽनेन डोपू ॥
अन उपधालोपिनो ऽन्यतरस्यां ॥२८॥
अन् । इत्येतदन्ताबहुवीरुपधालोपिनः स्त्रियां वा डीप स्यात् ॥ बहुराज्ञी ।
बहुराश्यो ॥ पक्षे उम्डीमिषेधौ । बहुराजा बहुराजे । बहुराजानौ ॥
अन इति किं । बहुमत्स्या ॥ उपधालोपिनः किं । सुपर्वा । सुपर्वाणौ
सुपर्वा । सुपर्वे ॥
नित्यं संज्ञाछन्दसोः ॥२१॥
अन् । इत्येतदन्ताबहुव्रीहेः संज्ञायां इन्दसि च नित्यं डीप स्यात् ॥ सुरानी
नाम ग्रामः ॥ छन्दसि । पञ्चदानी ॥ संज्ञाझ्न्दसोः किं । अवमूर्धा ॥
केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृतसुमङ्गतभेष-
जाच्च ॥३०॥
केवल । इत्येवमादिभ्यः संज्ञायां छन्दसि च डीप स्यात् ॥ केवली 1 केवला
इति लोके ॥ मामकी । मामका इति लोके ॥ भागधेयी । भागधेया इति
लोके ॥ पापी । पापा इति लोके ॥ अपरी । अपरा इति लोके ॥ समा-
नी । समाना इति लोके ॥ प्रार्यकृती । सार्यकृता इति लोके ॥ मुमङ्गली ।
सुमङ्गला इति लोके ॥ भेषज्ञो । भेषना इति लोके ॥
रात्रेश्चाजसौ ॥३१॥
जस्विफ्यादन्यत्र मंज्ञायां इन्दसि च रात्रिप्राब्दान्डीयू स्यात् ॥ या रात्री
नृष्टा रात्रीभिः
॥ अनसो किं । यास्ता रात्रयः ॥
अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक् ॥३२॥
अनात् । पतिवत् । इत्येतो निपात्यते । तयोश स्रियां नुगागमः स्यात् ॥
अन्तर्वती । पतिवती ॥ ऋग्वेभ्य इति ठीप् ॥
पत्यु। यज्ञसंयोगे ॥३३॥

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥४०॥
२११
.
पति ।। इत्येतत्य स्त्रियां नकारो ऽन्तादेशः स्यात् । यत्नेन संबन्धे सति ॥
ऋनेभ्यो अफ् । वसिष्ठस्य पती । वतिष्टकर्तृकयंत्रफलभोत्रीत्यर्थः ॥ यज्ञसंयोगे
किं । ग्रामत्व पतिरिवं
विभाषा सपूर्वस्य ॥४॥
पति । इत्येतदन्तस्य विद्यमानपूर्वस्वानुपसर्तनन्य स्त्रियां वा नकारादेशः स्यात् ॥
ऋग्नेभ्यो डीप् । वृद्धपतिः । वृद्धपती ॥ सपूर्वत्य किं । पतित्यिं ग्रामत्य ॥
नित्यं सपत्न्यादिषु ॥३५॥
सपती । इत्येवमादिपु नित्यं नकारादेशः स्यात् ॥ समानः पतिरत्याः ।
सपती । निपातनात् समानत्य सादेशः ॥ एकपती ॥
पूतक्रतार च ॥३६॥
पूतक्रतु । इत्येतस्य स्त्रियामैकारादेशः स्यात् । डीप च ॥ पूतक्रतोः स्त्री ।
पूतक्रतायी ॥
वृषाकप्यग्निकुसितकुसिदानामुदात्तः ॥३७॥
वृपाकपि । अग्नि । कुतित कुतिद । इत्येतेषां बियामुदान ऐकांरादेशो
डीप च त्यात् ॥ वृपाकपेः स्त्री । वपाकपायी ॥ अन्नायी ॥ कुसितायी
कुतिदायी ॥ पुंयोग एव । नेह । वृपाकपिः स्त्री ॥
मनोरौ वा ॥३॥
मनु । इत्येतत्य अौकारादेश उदाकारादेशश्च वा स्यात् । ओप च ॥ मनोः
स्त्री । मनावी । मनायी । मनुः ॥
वर्णानुदात्तात् तोपधात् तो नः ॥३॥
वर्णवाची यो ऽनुदानान्तन्तकारांपत्ततो वा डोप त्यात् । तकारस्य च
नकारादेशः स्यात् ॥ एता । नी । श्वेता । प्रयेनी । हरिता । हरिणी ।
रोत्तिा । रोहिणी ॥ वर्णानां तणतिनितान्तानामित्यनेनायुदाता एते
वर्णात् किं । प्रकृता ॥ अनुदानात् किं । ज्वेता । घृतादिरन्तोदानः ॥
तोपधात् किं । अन्यतो अपं वक्ष्यति ॥ यत इत्येव । शितिः ॥
अन्यतो ङीष् ॥४०॥

·२१२ अष्टकं पाणिनीयं . ग्रन्या स्टला ॥ वर्णवाची यो ऽनुदानान्तस्तकारोपधादन्यस्ततः स्त्रियां डीपू स्यात् ॥ सारङ्गी कल्माषी ॥ वर्णाहित्येव । खुट्टा ॥ अनुदानादित्येव । कृष्णा ॥ षिहौरादिभ्यश्च ॥४१॥ षकारेसंज्ञकेभ्यः । गौरादिभ्यश्च प्रातिपदिके यः स्त्रियां डीपू स्यात् ॥ नर्तकी । खनकी ॥ गोरी । मत्सी ॥ जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशकामु- ककवरावृत्त्यमत्रावपनाकृत्रिमााणास्थौल्यवर्णाना- च्छादनायोविकारमेथुनेच्छाकेशवेशेषु ॥४॥ जानपदादिभ्य एकादशभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः क्रमादृत्यादिप्वेकादशत्वर्थेषु स्त्रियां डीप स्यात् ॥ ज्ञानपदी वृन्निश्चेत् । अन्या ज्ञानपदी । उत्मादिपाठाजि डीप्या- युदातं । इति म्वरे विशेषः ॥ कुएटी अमत्रं चेत् । अन्या कुएटा ॥ गोणी नावपनं चेत् । अन्या गोणा ॥ स्थली अकृत्रिमा चेत् । भाजी प्राणा चेत् । अन्या भाना ॥ नागी स्यूला चेत् । गुणवचनो ऽयं । जातिवचनात् तु सामान्यतो कीप भवति ॥ काली वर्ण- श्वेत् । अन्या काला ॥ नीली अनाच्छादनं चत् । अन्या नीला ॥ कुशी अयोविकार श्वेत् । अन्या कुशा ॥ कामुको मेयुनेच्श चेत् । अन्या कामुका ॥ कवरी केशवशश्येत् । अन्या कवरा ॥ शोणात् प्राचां ॥४३॥ शोणा । इत्येतन्मात् प्राचां मतेन स्त्रियां ओपू स्यात् ॥ प्रोपी ॥ अन्येषां मतेन । शोणा ॥ वोतो गुणवचनात् ॥४॥ उकारान्तादुणावचनात नियां वा डीप ग्यात् ॥ पट्टी । पुरुः । मृदी मृदः ॥ उतः किं । शुचिः ॥ गुणवचनात् बल्ह्यादिभ्यश्च ॥४॥ या । संयंत्रमादित्यः त्रियां वा अप् ग्यात् ॥ वही । बहुः । पटती । पउतिः ॥ न्या नागा । - किं । ग्राः ·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥५१॥ नित्यं छन्दसि ॥४६॥ बहादिभ्यश्चन्दति स्त्रियां नित्यं टीपू स्यात् ॥ बहीनामोषधीनां ॥ नित्यग्रह-- पामुतरायं ॥ भुवश्च ॥४७॥ भु । इत्येतदन्ताच्छन्दनि खियां नित्यं डीप स्यात् ॥ विभी च । प्रधी च ॥ उत इत्यनुवर्तते । नेह भवति । स्वयंभः । भुव इत्युवादेशः सौत्रः ॥ पुंयोगादाख्यायां ॥४८॥ या पुमाख्या पुंयोगाडेतोः त्रियां वर्तत ततो डीयू स्यात् ॥ गोपन्य स्त्री । गोपी ॥ गणकी ॥ पुंयोगात् किं । देवदना ॥ श्राख्याग्रहपां किं । परि- -4 शिष्टा ॥ इन्द्रवरुणाभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुला चार्याणामानुक् ॥४॥ इन्द्रादीनामानुगागमः स्यात् । ीष च ॥ इन्द्राणी ॥ वरुणानी ॥ भवानी ॥ शार्वाणी ॥ रुद्राणी ॥ गृडानी ॥ महद्धिमं । हिमानी ॥ महदरपयं । पर- एयाणी ॥ दुटो यत्रः । यवानी ॥ यवनानां लिपिः । यवनानी ॥ मातु- लानी ॥ प्राचार्यानी ॥ पुंयोगे डीप पूर्वेण सिठ आगममात्रं विधीयते । पुंयोगो यत्र नास्ति तत्र तूभयं ॥ क्रीतात् करणपूर्वात् ॥५०॥ क्रोत । इत्येतदन्तादनुपसर्जनात् करणापूर्वात् प्रातिपदिकात् सियां को स्यात् ॥ बन्नक्रीती ॥ अत्र सुत्रुत्पत्तेः प्राक् समासः ॥ करणापूर्वात किं । सुक्रीता अत इत्यच । धनेन क्रीता । धनक्रीती । कर्तृकरपो वृता बटुलमिति बलबहपाात् सुत्रुत्पत्यनन्तरं तमासः ॥ तादल्याख्यायां ॥५१॥ का । इत्येतदन्तात् करणापूर्वात् प्रातिपदिकात् त्रियां ओए स्यात् । समुदाय- नाल्पत्वं गोत्य ॥ अनलिपी ग्योः अल्पाख्यायां किं । चन्दनानुलिपा बामणी ॥ ॥ ।

·२१४
प्रष्टकं पाणिनीयं
-
बहुव्रीश्चान्तोदात्तात् ॥५२॥
इत्येतदन्तादन्तोदानाबहुव्रीहेः स्त्रियां डीप् स्यात् ॥ शङ्खभिनी । अरु-
मिनी ॥ बहवीहे किं । पादपतिता ॥ अन्तोदातात किं । वस्त्रच्छना ॥
अस्वापूर्वपदावा ॥५३॥
त । इत्येतदन्तादन्तोदानादस्वागपूर्वपदाब्रवीः स्त्रियां वा डीपू स्यात् ॥
शाकजाधी । प्राकतग्धा । पलाएडुभक्षिती । पलाएडभक्षिता । सुरापीती ।
सुरापीता ॥
स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ॥५४॥
असंयोगोषधमुपसर्जनं यत् स्वाङ्गं तदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां वा डीपू
स्यात् ॥ चन्द्रमुखी
चन्द्रमुली । चन्द्रमुखा कान्ता सुकेशी । सकेप्राा रश्या ।
सुस्तनी । सुस्तता प्रतिमा ॥ स्वाङ्गात् किं । बहुयवा ॥ उपसर्जनात् किं ।
बहुशिखा ॥ असंयोगोपधात् किं । सुगुल्फा ॥
नासिकोदरोष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गाच्च ॥५५॥
नासिका । उदर । धोठ । नङ्गा । दन्त । कर्ण । शृङ्ग । इत्येतयत् स्वामुपसर्तनं
तदन्तात् प्रातिपदिकात् नियां वा डीपू स्यात् ॥ तुजनासिकी । तुड़नासिका ॥
तलोदरी । तलोदरा ॥ बिम्बोठी । बिम्बोष्ठा । दीर्घनसी । दीर्घजचा
समदन्तो । समदन्ता ॥ चारकर्णी । चारुकर्णा ॥ तीक्ष्णशृङ्गी । तीक्ष्णशृङ्गा
न क्रोडाविश्वचः ॥५६॥
क्रोउ । इत्येवमादि यत् स्वाङ्ग वाच्छ च यत् स्वाक्षं तदन्तात् प्रातिप-
दिकान्डीय् न स्यात् ॥ कल्याणक्रोडा ।
॥ वचः । प्यु-
1॥
॥
कल्यापनखा
जघना ॥
सहनविन्धमानपूर्वाच्च ॥१७॥
सर । नञ् । विद्यमान । इत्येवंपूर्वकं यत् म्वाई तदन्तात् प्रातिपदिकान्डीयू
न ग्यात् ॥ रामंप्रा । अगा । विधमानकेशा ॥
नखमुखात् संज्ञायां ॥५॥

·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ ६ ॥ ૨૧૫ ॥ नख । मुख । इत्येते ये स्वाने तदन्तात् प्रातिपदिकात संक्षाविपये डीप न त्यात् ॥ शूर्पणखा । वजणखा ॥ गौरमुखा । कालमुखा ॥ संज्ञायां किं । तामनखी । चन्द्रमुखी ॥ दीर्घजिल्ही चच्छन्दसि ॥५६॥ दीर्घतिती । इत्येतोपन्तं वेदे निपात्यते ॥ हीर्घनिही वे देवानां हव्यमलेट नावामित्येव । दीर्घनिहान्या ॥ दिक्पूर्वपदान्डीप् ॥ ६॥ दिग्वाचकपूर्वपदकं यत् त्वाङ्गं तदन्तात् प्रातिपदिकान्छीपो विषये वा डीप स्यात् ॥ प्राङ्मुखी । प्राङ्मुखा । प्राजासिकी । प्राजासिका ॥ डीपो नि- पेधविषयत्वादिह न भवति । प्राग्गुल्फा । प्राक्क्रोडा । प्राग्जधना ॥ वाहः ॥६॥ वात् । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकात् त्रियां डीप त्यात् ॥ डीपो ऽनुवृत्तिः । न तु जीपः ॥ प्रष्टीही ॥ सल्यशिश्वीति भाषायां ॥६२।। सखी । अशिश्वी । इत्येतो डीपन्तौ निपात्येते भाषायां विषये ॥ सखी ब्रा- राणी ॥ अशिश्वी । नास्याः शिशुरूस्तीत्यर्थः ॥ इतिशब्दावेदे ऽपि कृचित् धुनयन्तामशिश्वी ॥ भाषायां किं । सखा सपपदी भव । अशिशुमित्र मामयं शिशुरभिमन्ये ॥ जातेरस्त्रीविषयायोपधात् ॥६३ ॥ जातिवाचिनो नित्यस्त्रीलिङ्गभिनायकारोपवर्जितात् स्त्रियां जीपू स्यात् ॥ कुक्कुटी । सूकरी ॥ वृपली ॥ नारायणी । चारायणी ॥ कठी । कला-- पी ॥ जातेः किं । मुण्डा ॥ अस्त्रीविषयात् किं । मक्षिका ॥ अयोपधात् - किं । क्षत्रिया ॥ पाककर्णपर्णपुष्यफलमूलबालोत्तरपदाच्च ॥६४ ॥ पाकायुत्तरपदान्जातिवाचिनो नित्यत्रीलिङ्गात् स्त्रियां टीपू स्यात् ॥ पाक ।

·अष्टकं पाणिनीयं । । मोदनपाको ॥ कर्ण । शुककर्णी ॥ पर्ण । शरपर्णी ॥ पर्ण । भरपर्णी ॥ पुष्प । प्राङ्खपुष्पी फल । दाप्राफली ॥ मूल । दर्भमूली ॥ बाल । गोबाली ॥ इतो मनुष्यजातेः ॥६५॥ इ । इत्येतदन्तान्मनुष्यजातिवाचिनः खियां कोष स्यात् । अवन्ती । कुन्ती दाक्षी । झाक्षी ॥ इतः किं । विर ॥ मनुष्यतातेः किं । तितिरिः ॥ पुनर्जातिग्रहणायकारोपधादपि भवति । प्रौदमेयी ॥ जतः ॥६६॥ उ । इत्येतदन्तान्मनुष्यजातिवाचिनो ऽयकारोपधात् स्त्रियामूप्रत्यय: स्यात् ॥ कुरः । ब्रह्मबन्धूः ॥ उकारो नोधात्वोरिति विशेषणार्थः ॥ दीर्घाच्चारण कपो बाधनार्थ ॥ अयोपधात् किं । अधुर्युब्राह्मणी बावन्तात् संज्ञायां ॥६७॥ बाहु । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकात् संज्ञायां विषये स्त्रियामूङ स्यात् ॥ भद्रबाहू: । 'स्यूलबाहूः ॥ संज्ञायां किं । वृतवाहुः पङ्गोश्च ॥६८॥ पर्नु । इत्येतस्मात् प्रातिपदिकात् स्त्रियामूर स्यात् ॥ पशूः ॥ उत्तरपदादौपम्ये ॥६॥ कए । इत्येतदुत्तरपदात् प्रातिपदिकादौपम्ये गम्यमाने स्त्रियामू स्यात् ॥ करभोतः ॥ प्रौपम्ये किं । वृतोरुः स्त्री । संहितशफलक्षणवामादेश्च ॥७॥ संहित । प्राफ । लक्षपा । बाम । इत्येतदादिभ्य उत्तरपदेभ्यः प्रातिपदिके- भ्यः खियामूङ स्यात् ॥ संहितोहः । फोरः । लक्षपोरः । वामोहः ॥ कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसि ॥७१ कहु । यमपउलु । इत्येतान्यां वेदे लियामूर स्यात् ॥ कदूध वै सुपर्णी मारम फमपउलूं गृहाय वै दयात् ॥ इन्दसि किं । फः । फरपउलुः ॥ " 1 ·अध्यायः ॥ ॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥७॥ २१७ संज्ञायां ॥७२॥ ॥ कह । कागएउलु । इत्येतान्यां संज्ञाविपय लियाना स्यात् ॥ कडूः । कम- पउत्तृः ॥ संज्ञायां किं.। कहः । कमण्डलुः ॥ शास्वायत्रो डीन् ॥७३॥ शाऊत्व । इत्येवमादि यो जो यो कारस्तदन्ताञ्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां डोन्प्रत्ययः स्यात् ॥ प्रारची । कापच्ची ॥ ग्रअन्तात् । वैदी । ग्रौर्वी ॥ नातिनपानुवृतेः पुंयोग ऽयं न भवति । वदस्य ली । वही । पुंयोगे ओप् ॥ घडश्चाप् ॥७॥ ज्यङ् । प्यङ्ग । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकात् त्रियां चाप त्यात् ॥ साम्ब- ट्या । कारीपगन्ध्या ॥ श्रावयाच्च ॥७॥ अावट्य । इत्येतस्मादादियजन्तात् स्त्रियां चापू स्यात् ॥ श्रावट्या ॥ प्राचा तु प्पो भवति सर्वत्रग्रहणात् । श्रावट्यायनी ॥ तद्धिताः ॥७६ ॥ अधिकारो ऽयमा पञ्चमाध्यायपरितमाः । इत ऊर्धे याननुक्रमिष्यामस्तद्धितसंज्ञ- कास्ते वेदितव्याः ॥ वक्ष्यति यूनास्ति' । युवतिः ॥ बहुवचनमनुक्ततद्धितपरि- ग्रहार्थं । पृथिव्या बाजावित्यादि ॥ यूनस्तिः ॥७॥ युवन् । इत्येतस्मात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां तिप्रत्ययः स्यात् । स च तद्धित- संक्षः ॥ युवतिः ॥ अमिञोरनार्षयोपोत्तमयोः व्यङ् गोत्रे ॥७॥ अण् । इञ् । इत्येतो यो गोत्रे विहितावना! तदन्तयोः प्रातिपदिकयोर्गुरपो- तमयोः स्त्रियां प्यादेशः स्यात् ॥ करीपगन्धेपत्यं स्त्री । कारीपगन्ध्या तस्यापत्यमित्यण ॥ वराहत्यापत्यं स्त्री । वाराला । अत इञ् ॥ अपिणजोः किं । ऋतभागस्यापत्यं स्त्री । मार्तभागी । विदादित्वाद ॥ अनार्षयोः किं । - 28 ·२१८ यष्टकं पाणिनीयं - । - वासिष्ठी । वैश्वामित्री | गुर्पोत्तमयोः किं । प्रोपगवी । कापटवी ॥ गोत्रे किं । श्राहिच्छत्री । कान्यकुब्जी ॥ गोत्रावयवात् ॥७॥ गोत्रावयवाद्विहितयोरपिणाओः स्त्रियां व्यड्डादेशः स्यात् ॥ पौपिक्या । हो- पिक्या । मौखर्या ॥ क्रौड्यादिभ्यश्च ॥८॥ क्रौति । इत्येवमादिभ्यः खियां ज्यादेशः स्यात् ॥ क्रोड्या । लाया । देवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुनिकाण्ठेविद्धिभ्यो ऽन्यतर- स्थां ॥१॥ देवयति । प्रोचिवृत्ति । सात्यमुग्नि । काण्ठेविति । इत्येतेषां त्रियां -व्यडूड़ा- देशो वा स्यात् । पक्ष इतो मनुष्यजातेरिति डी) भवति दैवयच्या । दैवयनी ॥ शौचिवृक्ष्या । शौचिवृक्षी ॥ सात्यमुग्र्या । सात्यमुग्री ॥ काएठे- विड्या । काएठेविती ॥ समर्थानां प्रथमावा ॥२॥ पत्रयाधिकारो ऽयं । प्राग्दिशो विभत्तिरिति यावत् ॥ कृतसन्धिकार्याणां मध्ये प्रथमोच्चारितशाब्दबोध्यादेव प्रत्ययो वेदितव्यः ॥ वक्ष्यति तस्यापत्यमिति । ग्रौपगवः ॥ समर्थानां किं । सौत्यितिः ॥ प्रथमादिति किं । अपत्यवाचकात् षष्ठ्यर्थे मा भूत् ॥ वाग्रहणं किं । वाक्यमपि यथा स्यात् । उपगोरपत्यं समयः पविधिरिति परिभाषयेह न भवति । वस्खमुपगोरपत्यं चैत्रस्य ॥ पूर्वसूत्रादन्यतरस्यांग्रहणामनुवर्तते । तेन पत्ते समासो ऽपि । उपावपत्यं । प्राग्दीव्यतो ज्ण ॥३॥ सपा । इत्ययमधिकारस्तेन दीव्यतीत्यतः प्राग्वेदितव्यः ॥ वक्ष्यति तस्यापत्यमिति । ग्रोफावः । कापटवः ॥ अश्वपत्यादिभ्यश्च ॥४॥ अश्वपति । इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः प्राग्दीव्यतो ये ऽास्तेष्वर्येष्वपा स्यात् ॥ अश्वपतेरफ्त्यादि । ग्राश्वपतं । शातपतं ॥

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥१०॥ २१६ उत्स ॥ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्यः ॥५॥ दिति । अदिति । ग्रादित्य । इत्येतेभ्यः पत्युत्तरपदाच्च प्रातिपदिकात् प्राग्दी- व्यतो ये ऽस्तेषु एवप्रत्ययः त्यात् ॥ दैत्यः ॥ श्रादित्यः ॥ श्रादित्यः ॥ पत्युत्तरपदात् । प्राजापत्यं । सेनापत्यं ॥ उत्सादियो ज्ञ् ॥८६॥ । इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः प्राग्दीव्यतो ये अर्थात्तेष्वज्प्रत्ययः स्थात् ॥ श्रौत्तः । प्रौदपानः ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां नमो भवनात् ॥८७ ॥ स्त्री। पुंन् । इत्येतान्यां क्रमानञ् । सञ् । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । धान्यानां भवने क्षेत्रे खजित्यतः प्राग्ये ऽास्तेष्वर्येषु ॥ स्त्रीपु भवः । स्त्रैणः । स्त्रीभ्य अागतं । बैषां ॥ पुंनु भवः । पैनः । पुंत श्रागतं । पानं द्विगोलुंगनपत्ये ॥८॥ दोव्यतः प्रागर्येषु द्विगोर्निमिन्नं यस्तडितो ऽनपत्यार्यत्तस्य लुक् स्यात् ॥ पञ्चतु कपालेपु संस्कृतः पुरोडाशः । ॥ द्विवेदः ॥ अनपत्ये किं । देवतिः ॥ प्राग्दीव्यतः किं । द्वैपारायणिकः ॥ द्विगुनिमित्तमिति किं । पञ्चकपालस्येदं खण्डं । पाञ्चकपालं ॥ गोत्रे लुगचि ॥१॥ अनादौ प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते यस्कादिभ्यो गोत्र इति प्रकरणविहितो लुग्न स्यात् ॥ गणां शत्राः । गार्गीयाः ॥ वात्सीयाः । यात्रेयीयाः । चारा- यणीयाः ॥ यूनि लुक् ॥१०॥ अनादौ प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते यून्यपत्ये जातत्य प्रत्ययस्य लुक् त्यात् ॥ फाएदाहृतस्यापत्यं । फाएटाहृतिः । तस्यापत्यं युवा । फापटाहृतः । तस्य- च्छात्रा इति इप्रत्यये विवक्षिते यूनि जातत्य एप्रत्ययस्य लुकि इनश्चेत्य भवति । फाएटाहताः ॥ भागवित्तस्थापत्यं । भागवितिः । तत्यापत्यं युवा । भागवितिकः । तस्यच्शत्रा इति प्रत्यये विवक्षिते ठको लुकि इनश्चेत्या पञ्चकपालः

·२२०
अष्टकं पापिनीयं
॥
भागविताः ॥ तिकस्यापत्यं । तैकायनिः । तस्यापत्यं युवा । तैकायनीय ।
तस्यच्छात्रा इति छप्रत्यये विवक्षिते यूनि नातस्य इप्रत्ययस्य लुकि इजरत्य-
स्याप्रापर्वृद्धाच्छो भवति । तैकायनीयः ॥ अनादी किं । फाएटाहतप्यं ॥
प्राम्दीव्यतीये किं । भागविनाय हितं । भागविनिकीयं ॥
फक्फिञोरन्यतरस्यां ॥११॥
फक् । फिञ् । इत्येतयो!नि जातयोादी प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते वा तुक्
स्यात् ॥ गाायणस्यच्छात्राः । गार्गीयाः । गाायणीयाः ॥ फिजः ।
यास्कायमेश्छात्राः । यास्कीयाः । यास्कायनीयाः ॥
तस्थापत्यं ॥१२॥
पाठ्यन्ताद्पत्यमित्येतस्मिनर्थ उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया भवन्ति ॥ उपगोरपत्यं
स्रोपगवः ॥ भानवः । श्राश्वप॑तः । दैत्यः । स्त्रैणः । पैांसः
एको गोत्रे ॥१३॥
गोत्र एक एवापत्यप्रत्ययो भवति ॥ श्रौपावः । गार्यः । नाडायनः ॥ एकेव
गोत्रप्रत्ययेन सर्वेषां गोत्राणां पर्यायेणाभिधानं भवति । प्रत्ययान्तरं नोत्पद्यते ॥
गोत्राशून्यस्त्रियां ॥४॥
यून्यपत्ये विवक्षिते गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । न तु परमप्रकृत्यनन्तरयु-
वभ्यः ॥ गर्गस्यापत्यं युवा । गाायणः ॥ वात्स्यायनः । दाक्षायाः । श्री-
पाविः ॥ अस्त्रियामिति भिनं वाक्यं । स्त्रियां तु युवसंज्ञा न स्यात् ।
किमर्यमिदं । दाक्षी । युवसंज्ञानिषेधात् स्त्रीगोत्रप्रत्ययेनाभिधीयते ॥
अत इञ् ॥१५॥
न । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकात षष्ठ्यन्ताट्पत्ये ऽर्थ इञ् स्यात् ॥ दाक्षिः ।
नाक्षिः ।
वाहादिभ्यश्च ॥१६॥
बादु । इत्येवमादिभ्यः पठ्यन्तेभ्यो ऽपत्ये ऽर्थ इञ् स्यात् ॥ ब्राहविः ।
ग्रोपवाद्विः ॥
सुधातुरकङ् च ॥७॥

·------- २२१ अध्यागः ॥ ॥ पादः ॥ ॥ मृत्रं ॥ १०३ ॥ गुधातृ । गन्नादपन्य इज ग्यात् । प्रशाडू । इत्ययगादेश तारांनियोगेन ॥ गुधातुरूपत्वं । गौशातशिः ॥ गोत्रे कुजादिभ्यश्पाञ् ॥१८॥ कुन्त । रत्येवगादिगः पानी यो गोत्रे ऽपत्य काव्यत्यय: स्यात् ॥ कौना- वन्यः । की जायन्यो । कुनागनाः ॥ गोत्रे किं । कोनिः ॥ चकारो विशे- । अकारो वृद्ध्यर्थः । स्वरविधी योगविभागात पर्मपि जित्त्वरं पपार्य: बाधित्वा चिल्वरः ॥ नडादिभ्यः फक् ॥६॥ नउ । इत्येवमादिभ्यः पादयन्ते यो गोत्रे ऽपत्ये फक् स्यात् ॥ नाडायनः । चारावपाः ॥ हरितादिभ्यो ज्ञः ॥१००॥ हरित । इत्येवमादिभ्यो ऽअन्तेभ्यो ऽपत्ये फक् स्यात् ॥ हरितस्यापत्यं । हारितायनः ॥ इद गोत्राधिकारे ऽपि सामागून्यपत्ये प्रत्ययः । न हि गो- बादपरो गोत्रप्रत्ययः । एको गोत्र इति नियमात् ॥ हरितादिर्विदायन्तापाः ॥ पजिञोश्च ॥१०१॥ वञ् । इञ् । इत्येतौ गोत्रे यो नातो तदन्तायून्यपत्ये फक् स्यात् ॥ गा- ायणाः ॥ दाक्षायणः ॥ गोत्रे किं । द्वैप्यं । सौतंगमिः ॥ शरदच्छनक दृगुवत्साग्रायणेषु ॥ १०२ ॥ शरदत् । शुनक । दर्भ । इत्येतेभ्यः क्रमेण भृगु । वत्स । अाग्रायण । इत्येतेषु वाच्येषु गोत्रे ऽपत्ये फक् स्यात् ॥ प्रारद्वतायनो भार्गवत् । प्रारदतो ऽन्यः ॥ शौनकायनो वात्स्यश्चेत् । शौनको ऽन्यः ॥ दार्भायणा प्राग्रायणशेत् । दार्भि- रन्यः ॥ द्रोणपर्वतजीवत्तादन्यतरस्यां ॥ १०३॥ द्रोण । पर्वत । जीवन्त । इत्येतेभ्यो गोत्रे ऽपत्ये वा फक् स्यात् ॥ द्रौ- गायनः । द्रौणिः । अनाहिरिए द्रोपाः भारतप्रसिडे ऽनन्तरापत्ये ऽश्व- 28* ·२२२ अष्टकं पापिनीयं त्यामि द्रौपायन इति प्रयोगस्तूपचारात् ॥ पार्वतायनः । पार्वतिः ॥ जैव- न्तायन: । जैवन्तिः ॥ अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्यो ज्ञ् ॥१०॥ विट् । इत्येवमादिभ्यो गोने ऽपत्ये ऽञ् स्यात् । ये तु विदादावृषिभिनाः शाब्दास्तेभ्यो ऽनन्तरात्प ऽञ् स्यात् ॥ वैदः । और्वः ॥ अनृषिभ्यः । पुत्र- स्यापत्यं । पौत्रः । दुहितुरपत्यं । दौहित्रः ॥ गोत्रे किं । वैदिः । बाहादि- त्वादनन्तरापत्य इञ् ॥ गर्गादिभ्यो यञ् ॥१०५॥ गर्ग । इत्येवमादिभ्यो गोत्रे ऽपत्ये यञ् स्यात् ॥ गार्यः । वात्स्यः ॥ मधुबभ्रोाक्षणाकौशिकयोः ॥ १०६ ।। मधु । बभ्रु । इत्येताभ्यां क्रमेण ब्राह्मणे कौशिके च वाच्ये गोत्रे ऽपत्ये यञ् स्यात् ॥ माधव्यो ब्राह्मणश्चेत् । माधवो ऽन्यः ॥ बाभ्रव्यः कौशिकश्शेत् । बाभ्रवो ऽन्यः । गर्गादिपाठफलं तु लोहितादित्वात् ष्फः । बाभ्रव्यायगी । कपिबोधादाङ्गिरसे ॥ १०७॥ कपि । बोध । इत्येताभ्यामाङ्गिरसे वाच्ये गोत्रे ऽपत्ये यञ् स्यात् ॥ काप्यः । बोधयः ॥ आङ्गिरसे किं । कापेयः । बौधिः ॥ कपिशब्दस्य गर्गादिपाहफलं तु लोहितादित्वात् ष्फः । काप्यायनी ॥ वतएडाच ॥१०८॥ वतपउ । इत्येतम्मादागिरमे वाच्ये गोत्रे ऽपत्ये यञ् स्यात् ॥ वातएड्यः ॥ अनादिरसे तु गादी पाठायज् । वातण्ड्यः । शिवादी च पाठाद । वाराए3: ॥ लुक् स्त्रियां ॥१०१॥ वतपः । इत्येतस्मायजो लक् स्यात् । ग्राङ्किरस्यां स्त्रियां वाच्यायां ॥ वत- पटो। प्राईत्वादित्यान्डीन् ॥ यादिस इत्येव । वातपड्यायनी । वातपडी । ग्रवादिभ्यः पञ् ॥ ११०॥ - ·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ११६ ॥ २२३ अश्व । इत्येवमादिभ्यो गोत्रे ऽपत्ये फञ् स्यात् ॥ माश्चायनः । प्राप्रमायनः ॥ ये ऽत्र गोत्रप्रत्ययान्ताः पठ्यन्ते तेभ्यः सामानि भवति ॥ भर्गात् त्रैगर्ते ॥१११॥ ा । इत्येतस्माद्रोत्रे ऽपत्ये त्रैगर्ते वाच्ये फञ् स्यात् ॥ भायणस्वैगर्तश्चेत् । भारिन्यः ॥ इत उत्तरं गोत्राधिकारी निवृतः ॥ शिवादिभ्यो ऽण् ॥११२।। शिव । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ऽण् स्यात् ॥ ौवः । प्रौष्ठः ॥ उदीचामिनं बाधित्वा पुनरग्रहणादपणेव । मार्टिषेणः ॥ अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ॥११३ ।। नदी । मानुपी । इत्येतनामधेयेभ्यो ऽवृद्धसंतकेभ्यो ऽपत्ये ऽण् स्यात् ॥ यमु- नाया अपत्यं । यामुनः ॥ नार्मदः ॥ मानुषीभ्यः । चिन्तिताया अपत्यं । चैन्तितः ॥ शैक्षितः ॥ अवृद्धाभ्यः किं । चान्द्रभागेयः । वासवदत्तयः ॥ नदी- मानुषीभ्यः किं । सौपर्णेयः । वैनतेयः ॥ तनामिकाभ्यः किं । शोभनेयः ।। ऋष्यन्धकवृतिकुरुभ्यश्च ॥११४ ॥ ऋषि । अन्धक । वृष्णि । कुरु । इत्येतद्वाचकेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽपत्ये ऽण् स्यात् ॥ ऋषयो मन्तद्रष्टारो वसिष्ठादयः । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः ॥. अन्धका वंशाख्याः । श्वाफल्कः । रान्धसः ॥ वृष्णायो वंशाख्याः । वासुदेवः । शानिरुद्धः ॥ कुरवो वंशाख्याः । नाकुलः । साहदेवः ॥ मातुरुत् संख्यासंभद्रपूर्वायाः ॥ ११५॥ मातृ । इत्येतस्मात् संख्यापूर्वात् संपूर्वाद्रपूर्वाच्चापत्ये ऽण स्यात् । उकारश्चा- न्तादेशो मातृप्राब्दस्य ॥ संख्या । द्वयोमात्रोत्पत्यं । द्वैमातुरः । पाएमातुरः ॥ सांमातुरः । भाद्रमातुरः ॥ संख्येत्यादि किं । सौमात्रः ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशो ऽर्थापेक्षः । तेन धान्यमतुर्ग्रहणणं न मवति । सोमात्रः ॥ कन्यायाः कनीन च ॥११६॥ कन्या । इत्येतस्मादपत्ये ऽण् स्यात् । तत्संनियोगेन कन्या । इत्येतस्य कनीन । इत्ययमादेशश्च ॥ कन्याया अपत्यं । कानीनो व्यासः कर्णश्च ॥

·२२४ अष्टकं पाणिनीयं विकर्णशुङ्गच्छगलाढत्सभरद्वाजात्रिषु ॥११७॥ विकर्ण । शुरु । छाल । इत्येतेभ्यः क्रमेण वत्स । भरद्दान । अत्रिषु वाच्येष्वपत्ये ऽणू स्यात् ॥ वैको वात्स्यश्चेत् । वैकर्णिरन्यः ॥ प्रौडो भा- रदानश्शेत् । भोगिरन्यः ॥ छागल यात्रेयश्चेत् । शगलिरन्यः ॥ पीलाया वा ॥११॥ पोला । इत्येतस्माट्पत्ये ऽण वा स्यात् ॥ पेलः । पैलेयः ॥ 5क् च मण्डकात् ॥ ११ ॥ मपडूक । इत्येतस्मादपत्ये ठक् स्यात् । चकारादण च वा स्यात् ॥ मापडू- केयः । माण्डूकः । मापडूकिः स्त्रीभ्यो ठक् ॥१२०॥ स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽपत्ये ठक् स्यात् ॥ सौपर्णेयः । वैनतेयः ॥ धचः ॥११॥ द्वाबची यस्मिन् ततः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ठक् स्यात् ॥ दताया अपत्यं । दानेयः ॥ गोपयः ॥ ट्यचः किं । यामुनः ॥ इत्तश्चानिञः ॥ १२२॥ इ । इत्येतदन्तादिजन्तभिनयचः प्रातिपदिकादपत्ये क् स्यात् ॥ प्रात्रेयः । धेयः ॥ इतः किं । दाक्षिः ॥ अनिजः किं । दाक्षायणः ॥ इयचः किं । मारोचः ॥ शुभ्रादिभ्यश्च ॥ १३३ ॥ शुभ । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ठक् म्यात् ॥ शोभ्रेयः । वेष्टपुरेयः विकर्णकुपीतकात् काश्यपे ॥ १४ ॥ चिया । धुपीतश । इत्येतान्यां काध्यपे वाच्ये ऽपत्ये व्या स्यात् ॥ वैक- गायः यायपोन् । वैधाफिरन्यः ॥ कापीतयेयः काश्यपश्येत् । कोपीत- विरन्यः । 1 ॥ - ·अध्यायः ॥ ॥ पादः ॥ १॥ गूत्रं ॥ १३३॥ २२५ ध्रुवो वुक् च ॥१२॥ भ्रू । हत्यतन्मादपत्ये सक् स्यात् । तत्संनियोगेन वुगानगश्च ॥ श्रौवेयः ॥ कल्याण्यादीनामिनङ् च ॥ १२६॥ कल्याणी । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ठक् स्यात् । तत्लनियोगेन तेपामिनडा- देशा ॥ काल्याणिनेयः । गौभागिनयः ॥ कुलढाया वा ॥१७॥ कुलटा । इत्येतस्मादपत्ये उक् स्यात् । तत्संनियोगनेनादेशश वा ॥ को- लग्नेियः । कौलव्यः ॥ सती भिक्षुक्यत्र कुलटा । या तु व्यभिचारार्य कुलान्यति तत्र क्षुद्राम्यो वेति इक् । कोलटरः चटकाया रेस्क् ॥१२॥ चटका । इत्येतत्मादपत्य ऐक्प्रत्ययः स्यात् ॥ चाटकर गोधाया क् ॥१२॥ गोधा । इत्येतन्मादपत्ये क् स्यात् ॥ गौधेरः शुभ्रादिष्वयं पठ्यते । तेन 1 ॥ उक् । गाँधेयः । अारगुदीचां ॥१३०॥ गोधा । इत्येतस्मादपत्य सारक् स्यात् ॥ गौधारः ॥ उदीचां ग्रहणं पूनार्थ । वचनसामर्यादेव का समावेशो भविष्यति ॥ क्षुद्राभ्यो वा ॥१३१॥ क्षुद्राम्यो ऽपत्ये वा क् स्यात् ॥ काणेरः । दालेरः ॥ पक्षे ठक् । का- यः । दातेयः ॥ काः तद्रा नाम । अनियत'का अहीना वा इति भाष्यं ॥ पितृवसुश्रुण ॥ १३२॥ पितृप्वत । इत्येतस्मादपत्ये क्षण स्यात् ॥ पैतृष्वतीयः कि लोपः ॥१३३॥ पितृष्वसृ । इत्येतत्यापत्ये कि परे लोपः स्यात् ॥ पैतृष्वतेयः ॥ ॥ से 29 ·२२६ अष्टकं पाणिनीयं ॥ । मातृधसुश्च ॥१३४॥ मातृष्वस । इत्येतस्मादपि पितृष्वसृप्राब्दस्य यदु तवति ॥ मातृष्वतीयः । मातृष्वसेयः चतुष्पान्यो ठञ् ॥ १३५॥ चतुष्पान्जातिवाचिभ्यो ऽपत्ये ठञ् स्यात् ॥ कामएउलेयः । प्रतिवाहेयः ॥ गृयादिभ्यश्च ॥ १३६॥ गृष्टि । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये 6ञ् स्यात् ॥ गार्टेयः । हार्टेयः ॥ राजश्वशुराश्यत् ॥ १३७॥ राजन् । श्वशुर । इत्येताभ्यामपत्ये यत् स्यात् ॥ राजन्यः । प्रत्रशुर्यः क्षत्रातः ॥१३८ ।। क्षत्र । इत्येतस्मादपत्ये घः म्यात् ॥ क्षत्रियो नातिश्चेत् । क्षात्रिरन्यः कुलात् खः ॥१३॥ कुल । इत्येतस्माट्पत्ये खः स्यात् ॥ कुलीनः ॥ उत्तरमूत्रे ऽपूर्वपदादिति निषेधात्र कुलान्तापि सः । पाठ्यकुलीनः ॥ अपूर्वपदादन्यतरस्यां पड़कजी ॥१४०॥ कुल । इत्येतन्मादवियनागपूर्वपदादपत्य ऽर्थे यत् । काञ् । इत्येतो प्रत्ययो वा भवा: ॥ फुल्यः । कोलेयकः ॥ पक्षे सः । कुलीनः ॥ पदग्रहपां कि अपूर्वादपि यया ग्यात् । बकुल्यः । बाहकुलेयकः । वायुलीनः ॥ महाकुत्तावी ॥ १४१॥ गलायुल्ल । इयानारपत्ये उज् । पञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः युल: । गालालीनः ॥ पक्ष सः । महायुलीनः दृप्कुलाइक ॥ १४ ॥ दुयल । रगतमादपये वा एर न्यात् ॥ दीप्यालयः ॥ पते प.। गुलीनः । - - ॥ गाहा- ॥

·अध्यायः ॥8॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ १० ॥ २२७ - स्वसुः ॥१४॥ स्वगृ । हत्येतन्मादपत्ये ६: स्यात् ॥ वलीयः ॥ धातुळच्च ॥१४४॥ भ्रातृ । रत्येतस्मात्पत्ये व्यत् स्यात् । चकाराच्छश्च ॥ भ्रातृव्यः । भ्रात्रीयः ॥ तकारः स्वरायः ॥ व्यन् सपने ॥१४॥ भ्रातृ । इत्येतस्मात् प्रात्री वाच्ये ऽपत्ये व्यन् त्यात् ॥ भ्रातव्यः कण्टकः ॥ रेवत्वादियष्ठक ॥ १४६॥ रेवती । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ठक् स्यात् ॥ रैवतिकः । प्रात्रपालिकः ॥ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ॥१४७ ॥ गोत्रं वा स्त्री तद्वाचिनः प्राव्दादपत्ये ऽर्थे कुत्सने गम्यमाने पाः स्यात् ॥ चकाराट्टक् ॥ गार्या अपत्यं । गार्गो जाल्मः । गार्गिकः ॥ स्त्रियाः किं । श्रीपाविः ॥ कुल्नने किं । गार्गेयो माणवकः ॥ वृद्धाटक सौवीरेषु बहुलं ॥१४८ ॥ वृद्धतंचकात् सौवीरगोत्राचून्यपत्ये कुत्तायां बहुलं ठक् स्यात् ॥ भागवितेर- पत्यं । भागवित्तिकः ॥ पक्षे फक् । भागवितायन: ॥ सौवीरेषु किं । नोपाविर्ताल्मः ॥ कुत्तन इत्येव । भागविनायनो माणवकः ॥ फेश्च च ॥१४॥ फिज । इत्येतदन्तात् सौवीरगोत्रादपत्ये ३: स्यात् । चकाराष्ट्रठक् च कुत्तने गम्ये ॥ यमुन्दस्यापत्यं । यामुन्दावनिः । तिकादिभ्यः फिज । तस्यापत्यं युवा । यामुन्दायनीयः । यामुन्दायनिकः ॥ कुत्सने किं । यामुन्दायनिः । एयक्षत्रियार्ष इत्यादिनाणो लुक् ॥ फाएटाकृतिमिमताभ्यां णफिौ ॥ १५०॥ फाण्टाहृति । मिमत । इत्येताभ्यां सौवीरगोत्रे वर्तमानाभ्यामपत्ये ऽर्थे ण ।

·२२८ अष्टकं पाणिनीयं । - फिजू । इत्येतो ,प्रत्ययो भवतः ॥ फापटाहृतः । फाएदाहृतायनिः ॥ मैमतः । मैमतायनिः । कुर्वादिभ्यो एयः ॥ १५१॥ कुरु । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ऽर्थे एयः स्यात् ॥ कौगः । कौरव्यौ कौरव्याः ब्राह्मणाः ॥ सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ॥ १५२॥ सेन । इत्येतदन्तात् । लक्षण । इत्येतस्मात् कारिवाचकेभ्यश्चापत्ये ऽर्थे एयः स्यात् ॥ हारिषेण्यः ॥ लाक्षएयः ॥ कारिः शिल्पी । तान्तवात्यः । ना- पित्यः ॥ उदीचामिञ् ॥ १५३॥ सन । इत्येतदन्तात् । लक्षण । इत्येतस्मात् कारिवाचकेभ्यश्यापत्ये ऽर्थ इञ् स्यात् । उदीचामाचार्याणां मते ॥ हारिपेणिः । लाक्षणिः । कौम्भकारिः अन्येषां मते । हारिषेण्यः । लाक्षएयः । कौम्भकार्यः । तिकादिभ्यः फिञ् ॥१५४॥ तिक । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ऽर्थे फिञ् स्यात् ॥ तैकायनिः । कैतवायनिः ॥ कौशल्यकामार्याभ्यां च ॥१५॥ कोपाला । कार्य । इत्यताभ्यामपत्ये ऽर्थे फिञ् स्यात् ॥ कोशलस्यापत्यं । कौशल्यायनिः ॥ कारस्यापत्यं । काार्यायपिणः ॥ परमप्रकृतेरपत्ये प्रत्ययः । प्रत्ययसंनियोगेन च कौशल्यकार्य इति प्रकृतिपं निपात्यते ॥ अणो बचः ॥ १५६॥ अपा । इत्येतदन्ताव्यच्यात् प्रातिपदिकाल्पत्ये फिञ् स्यात् ॥ कात्रायणिः ॥ ग्रयाः किं । दाक्षायणाः ॥ द्यचः किं । ग्रोपाविः ॥ ब्दीचां वृद्धाद्गोत्रात् ॥ १५७ ॥ वृदगंशयं यत् प्रातिपदिकानगोत्रं तनाट्पत्ये उर्थे फिञ् स्यात् । उदीचां मते ॥ यानालायनिः ॥ अन्येषां गते । यागगुप्तिः ॥ वृक्षात् किं । याज्ञन्तिः ॥ ग्रगोत्रात् यि । यापाविः ॥ ।

·अध्यायः ॥8॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १६५ ॥ २२१ वाकिनादीनां कुक् च ॥ १५८ ॥ वाकिन । इत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ऽर्थे फिञ् वा स्यात् । तत्संनियोगेन तेपां कुगागमश्च ॥ वाकिनकायनिः वाकिनिः ॥ पुत्रान्तादन्यतरस्यां ॥१५॥ पुत्र । इत्येतदन्तं वृद्धं यत् प्रातिपदिकमगोत्रं ततः फिजि परे पुत्रान्तस्य कुगागमो वा स्यात् ॥ गार्गीपुत्रकावणिः । गाशीपुत्रायणिः । गार्गीपुत्रिः ॥ प्राचामवृद्धात् फिल् बहुलं ॥१६० ॥ वृद्धसंक्षकभिनात् प्रातिपदिकादपत्ये ऽर्थे फिन्- वा स्यात् ॥ ग्लुचुकायनिः ॥ प्राचां ग्रहणं पूतार्थ ॥ अवृद्धात् किं । राजदन्तिः ॥ मनोातावञ्यती षुक् च ॥१६१ ॥ मनु । इत्येतस्मादपत्ये ऽर्धे ऽञ् । यत् । इत्येतो प्रत्यती भवतः । पुगागमश्च भवति समुदायेन चेन्नातिर्गम्यते ॥ मानुपः । मनुष्यः ॥ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं ॥१६॥ पौत्रादि वदपत्यं तहोत्रसंज्ञं स्यात् ॥ गर्गस्य पौत्रप्रभृत्यपत्यं । गार्यः ॥ जीवति तु वंश्ये युवा ॥१६३ ॥ वंध्ये पित्रादौ जीवति पौत्रादेर्यपत्यं तद्युवसंक्षमेव स्यात् । न तु गोत्रसंज्ञं ॥ गार्यायणः । वात्स्वावनः ॥ भ्रातरि च ज्यायसि ॥१६४॥ बंश्ये पित्रादौ मृते ऽपि ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति सति पौत्रादेः कनिष्ठमपत्यं युवसंतं स्यात् ॥ गाायणः । वात्स्यायनः ॥ वान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ॥ १६५ ।। सपमपुरुषावधयः सपिण्डाः ॥ भ्रातुरन्यस्मिन् सपिएडे त्यविरतरे जीवति तति पौत्रादेर पत्यं जीवदेव युवतंतं वा स्यात् ॥ गर्गस्यापत्यं युवा । गा-यणः । गार्चः ॥ स्थविरतर इति तपो निर्देशः स्यानवयतोहत्कार्यः । तेन त्यानेन ·अष्टकं पाणिनीयं वयसा च न्यूने गार्य इत्येव भवति ॥ जीवतीति किं । मृते मृतो वा गार्य एवं ॥ पाचालः ॥ - वृद्धस्य च पूजायां ॥१६६॥ गोत्रस्य युवसंज्ञा वा स्यात् पूजायां गम्यमानायां ॥ तत्र भवान् गार्यायणः । गार्यो वा ॥ पूतायां किं । गार्यः ॥ यूनश्च च कुत्सायां ॥१६७॥ कुत्सायां गम्यमानायां यूनो युवसंज्ञा वा स्यात् । पक्षे युवसंज्ञानिषेधादोत्र- संजैव भवति ॥ गार्यो साल्मः । गाायणो जाल्मः ॥ कुत्सायां किं । मााायपाः ॥ जनपदशब्दात् क्षत्रियाद्ञ् ॥१६८॥ जनपदवाचकः सन् यः क्षत्रियवाचकः शब्दस्तस्मादपत्ये ऽर्थे ऽञ् स्यात् ऐच्वाका ॥ जनपदशब्दात् किं । द्रुयोरपत्यं । द्रौहावः क्षत्रियात् किं । ब्राह्मणस्य पञ्चालस्यापत्यं । पाञ्चालिः ॥ साल्वेयगान्धारिभ्यां च ॥ १६ ॥ साल्वेय । गान्धारि । इत्येताभ्यां जनपदक्षत्रियोभयवाचि-यामपत्ये ऽर्थे रुजू स्यात् ॥ साल्वेयः । गान्धारः ॥ तस्य राजनीत्येव । साल्यो राजा । गा- न्धारो राजा ॥ वृद्धेदिति ज्यडो वाधनार्थ सूत्रं ॥ यमगधकलिङ्गसूरमसादः ॥ १७० ॥ जनपदक्षत्रियवाचिभ्यो ठ्यच्चभ्यः । मगध । कलिङ्ग । सूरमरा । इत्येतेभ्य- शापत्ये ऽपा स्यात् ॥ ट्यच् । याङ्गः । वाङ्गः । सौमः ॥ मागधः । का- लिङ्गः । सौरममः ॥ तस्य रामान्यप्येवं ॥ वृद्धत्कोसलानादायङ् ॥ १७१॥ जानपदक्षत्रियवाचि यो वृक्षरांसफेभ्यः । इकारान्तेन्यः । कोसल । ग्रताद । इत्येतान्यां चापत्ये उर्थे ज्यङ्ग स्यात् ॥ वृद्ध । ग्राम्बठ्यः ॥ इत् । श्राव- न्यः ॥ कौसल्यः । यातायः ॥ इनिति तपकरणं किं । कोमारः ॥

·(AM अध्यायः ॥ ३॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १७८ ॥ २३१ । कुरुनादियो एयः ॥१७॥ कुरु । इत्येतलानकारादिया जनपद क्षत्रियत्राचिन्यो ऽपत्ये एयः त्यात् ॥ कौरव्यः ॥ नादिभ्यः । ॥ नादिन्यः । नेपध्यः । नैचित्यः ॥ तत्य राजन्यप्येवं साल्वावधवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् ॥ १७३ ।। जनपदावविवाचिभ्यः । प्रत्यग्रय । कलकूट । अश्मक । इत्येतेभ्यश्चापत्य इञ् स्यात् ॥ सालावयव । प्रौदुम्बरिः । यौगन्धरिः । भौलिङ्गिः ॥ प्रात्यायिः । कालकूरिः । ग्रामकिः ॥ तत्य राजन्यप्येवं ॥ ते तद्राजाः ॥ १०४॥ अञ् । इत्येवमादयः प्रत्ययास्तगाजतंतका भवन्ति ॥ पञ्चालाः ।। इचाकवः । काः । वङ्गाः ॥ कम्बोजाब्रुक् ॥ १७॥ कम्बोज । इत्येतस्मात् परत्त्य तद्रातसंक्षकत्य लुक् स्यात् ॥ कम्बोजः । कम्बोजौ ॥ स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च ॥१७६ ॥ भ्रवन्ति । कुन्ति । कुरु । इत्येतेभ्यः स्त्रियां तहातस्य लुक् स्यात् ॥ अव- न्ती । कुन्ती । उभयत्र ज्यो लुक् ॥ कुतः । एयस्य लुक् ॥ स्त्रियां किं । श्रावन्त्यः । कौन्त्यः । कौरव्यः ॥ अतश्च ॥१७७ ॥ अ । इत्येतस्य तद्रातस्य स्त्रियां लुक् स्यात् ॥ शूरसेनी । मद्री ॥ न प्राच्यभर्गादियाँधेयादिभ्यः ॥ १७८ ॥ प्राच्येभ्यः । भर्गादिभ्यः । यौधेयादिभ्यश्चोत्पनस्य तगाजत्य लुग्न स्यात् ॥ पाञ्चाली । वैदेही । साङ्गी ॥ भार्गी । काशी ॥ यौधेयो । शौक्रेयो । । ॥ इति सूत्रपाठे चतुर्याध्यायत्य प्रयमः पादः ॥

·अष्टकं पाणिनीयं तेन रक्तं रागात् ॥१॥ तृतीयान्ताद्रागद्रव्यवाचिनो रत्तामित्येतस्मिनुर्थे ऽपायो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति ॥ कपायेगा रक्तं वस्त्रं । कापायं ॥ कौसुम्भ ॥ रागात् किं । देव- दतेन रक्तं वस्त्रं ॥ लाक्षारोचनादृक् ॥२॥ लाक्षा । रोचना । इत्येताभ्यां रतो ऽर्थे ठक् स्यात् ॥ लाक्षिकं । रोच- निकं ॥ नक्षत्रेण युक्तः कालः ॥३॥ तृतीयान्तानक्षत्रवाचिनो युक्ता इत्येतस्मिनार्ये ऽणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ पुष्येणा युक्तां । पौषमहः । पौषी रात्रिः ॥ नक्षत्रेण किं । चन्द्रमसा युक्ता रात्रिः कालः किं । पुष्येण युक्ताश्चन्द्रमाः ॥ लुवविशेषे ॥४॥ पूर्वसूत्रविहितस्य प्रत्ययम्य लुप् स्यात् । नक्षत्रयुक्तस्य कालस्य विप्रोषो रदि न गम्यते ॥ अद्य पुष्यः ॥ अविशेष किं । पौषमतः । पौषी रात्रिः ॥ संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्यां ॥५॥ अवपा । अश्वत्य । इत्येताभ्यामुत्पनस्य प्रत्ययस्य संज्ञायां विषये नक्षत्रयुताका- लस्य विशेषे ऽविशेषे च लुप् स्यात् ॥ श्रवणा रात्रिः । विभाषा फालानीति सूत्रे श्रवणा इति निर्देशाल्लुपि युक्तावावो न भवति ॥ अभवत्यो मुहूर्तः संज्ञायां किं । श्रावणी रात्रि. । श्राश्वत्यो मुहूर्तः ॥ द्वन्द्वाच्छः ॥६॥ तृतीयान्तानुक्षत्रद्वन्द्वात् तयुक्तो काले छः स्यात् । विशेष सति । असति च । राधानुराधीया रात्रिः । तिष्यपुनर्वसत्रीयमहः ॥ अविषे । अद्य राधानुराधीयं अब तिष्यपुनर्वनवीयं ॥ लुपं परत्वाच्छो वाधते ॥ दृष्ट साम ॥७॥ तृतीयान्तादृष्टमित्येतम्मिनर्थे ऽपादयः प्रत्यया भवन्ति । यद्दष्टं साम चेत् तस्वति ॥ वसिन्न दृष्टं । वासिष्ठं साम । - ·अध्यायः ॥ 3 ॥ पादः ॥२॥ मूत्रं ॥१४॥ कलेक ॥८॥ कलि । स्वेतरगात तृतीयान्ताय ग्यार ॥ कलिना दृतं । कालयं शाम ॥ वामदेवाड्यौ ॥१॥ वागदेव । इत्येतस्मात् । यत् । ड्रय । इत्येती प्रत्ययो भवतः ॥ वागदेवा दृष्टं । वागव्यं । वागदेव्यं साग । स्वरे विशेषः ॥ परिवृतो रथः ॥ १०॥ तृतीयान्ता परिवत इत्येतस्मिन पादयो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति । यः परिवृतो स्यशेत् न भवति ॥ बन्नेणा परिवृतः । वातो रयः ॥ रथः किं । बोण परिवतः कायः ॥ रामनाद्वतिः परिवत उच्यते । तेहन । छात्रंः परिवृतः ॥ पाण्डकम्बलादिनिः ॥११॥ पाण्डुकम्बल । इत्यतन्मात् तृतीयान्तात् परिवत इत्यतन्निवार्य इनिप्रत्ययः न्यात् ॥ पाण्डकम्बली । पाण्डकत्रलिनो ॥ पाण्डकाबला रानान्तरणक- द्वैपवैयाघ्रादञ् ॥१२॥ द्वैप । वैवाव । इत्येताभ्यां तृतीयान्ता-यां परिवृत इत्येतस्मिनर्थे ऽञ् स्यात् ॥ द्वैपो रवः । वैयाघो रथः ॥ कौमारापूर्ववचने ॥१३॥ कौमार । इत्येतदएप्रत्ययान्तं निपात्यते ऽपूर्वत्वं ॥ अपूर्वपतिं कुमारी पतिरु- कौमारः पतिः द्वितीयान्तादुपयमनकर्तरि प्रत्ययः ॥ अपूर्वपतिः कुमारी पतिमुपपना । कौमारी भार्या । प्रथमान्तात् स्वार्थे प्रत्ययः ॥ तत्रोतममत्रेभ्यः ॥१४॥ सपम्यन्तेभ्यः पात्रवाचिभ्य उतमित्येतस्मिन] ययाविहितमएणादयः प्रत्यया भव- न्ति ॥ शराव उद्धृतः । शारावो भुक्तोच्छिष्ट प्रोदनः ॥ अमत्रेभ्यः किं । पाणावुद्धृतः - पपनः । ॥ 30.

·૨છે अष्टकं पाणिनीयं व्रते ॥१५॥ स्थण्डिलाच्छवितरि स्यण्डिल । इत्येतस्मात् सपम्यन्ताच्छयनकर्तर्यण स्यात् । समुदायेन चढ़तं गम्यते ॥ स्थपिडले प्रायितं नियमो ऽस्य । स्थापिउलो भिन्तुः ॥ वृते किं । स्यपिडले ते ॥ संस्कृतं भक्षाः ॥१६॥ सपम्यन्तात् संस्कृतमित्येतस्मिनर्थे ऽणादयः प्रत्यया भवन्ति । यत् संस्कृतं भक्षाओत्ते भवन्ति ॥ खरविप्रादमभ्यवहार्य भतं ॥ खरविवादमभ्यवहार्य भक्षं ॥ भ्राष्ट्र संस्कृताः । भ्राष्ट्रा यवाः ॥ भक्षाः किं । पुष्यपुरे संस्कृतो मालागुणः ॥ शूलोखाच्चत् ॥ १७ ॥ उखा । इत्येताभ्यां यत् स्यात् शूल संस्कृतं । ल्यं मांसं ॥ उसा पात्रविशेषः । उख्यं ॥ ॥ शूल । धष्ठक ॥१८॥ दधि । इत्येतस्माक् स्यात् ॥ दधि मंस्कृतं । दाधिकं ॥ उचितो ऽन्यतरस्यां ॥१६॥ उदश्वित् । इत्येतम्माढा ठक् स्यात् ॥ उदग्विति तक संस्कृतं । प्रौदश्वित्कं ॥ पक्षे ऽण् । ग्रीवितं ॥ क्षीराडञ् ॥२०॥ क्षीर । इत्येतामाङञ् स्यात् ॥ क्षीरे मंस्कृता । क्षत्यो यवागूः ॥ सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायां ॥२१॥ प्रयगान्तात् पोर्पागासीवाचकादमिनिति सपूम्यर्थे ऽपायो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति ॥ पीपी पोर्णमाम्यग्गिन् । पीपः ॥ अाग्रहायण्यश्चत्यादृक् ॥२२॥ याम्राराणी । यत्रस्य । इत्येतान्यां न्यू स्यात् ॥ अाग्रहायणी पौामान्य- गिन् । घाग्रहायणिको मागादिः ॥ याचत्यिको मागादिः ॥ - ·अध्यायः ॥ ॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥३०॥ ૨૫ 3 विभापा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचेत्रीभ्यः ॥२३ ।। फाल्गुनी । अवणा । कार्तिकी । चैत्रो । इत्येते यो वा ठक् स्यात् ॥ फाल्गुणी पोर्णनान्यन्लिन् । फाल्गुनिकः । फाल्गुनो मानादिः ॥ श्राव- णिकः । श्रावणाः ॥ कार्तिकिकः । कार्तिकः ॥ चत्रिकः । चैत्रः ॥ सास्य देवता ॥२४॥ प्रयमान्ताद्देवतोपाधिकादयति पाठ्यर्ये ऽणादयो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति ॥ इन्द्रो देवतास्य । ऐन्हें हविः ॥ रोति प्रकृते संज्ञानिवृत्त्यर्य पुनः तेति ॥ कस्येत् ॥२५॥ क । इत्येतस्य । इ । इत्ययमादेशो भवति । ग्रएप्रत्ययसंनियोगेन ॥ को ब्रह्मा देवतात्य । कायं हविः ॥ शुक्राहम् ॥२६॥ शुक्र । इत्येतस्माद्धन् स्यात् ॥ शुक्रो देवतास्य । शुक्रियं हविः ॥ अपोनापानातभ्यां घः ॥२७॥ अपोनप्तृ । अपांनप्त । इत्येतान्यां घ: स्यात् ॥ अपोनपादेवतास्य । अपो- नप्तियं ॥ अपांनपाद्देवतात्य । अपांनप्तियं ॥ छ च ॥२८॥ अपोनपतृ । अपांनप्त । इत्येताम्यां ३: स्यात् ॥ अपोनपाद्देवतास्य । अपोन- प्तीयं हविः ॥ अपांनप्तीयं ॥ योगविभागो यथासंख्यनिवृत्त्यर्थः ॥ महेन्द्राराणौ च ॥१॥ महेन्द्र । इत्येतस्मात् । ध । अणू । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । चकाराच्छः ॥ महेन्द्रो देवतास्य । महेन्द्रियं । माहेन्द्रं । महेन्द्रीयं हविः ॥ सोमायण ॥३०॥ सोम । इत्येतस्माट्टूयण स्यात् ॥ सोमो देवतास्य । सौम्यं हविः ॥ टकारो डोवर्थः सोमी ऋटक ॥

·अटकं पाणिनीयं वाग्वृतुपित्रुषसो यत् ॥३१॥ वायु । ऋतु । पितृ । उपत् । इत्येतेभ्यो यत् स्यात् ॥ वायुर्देवतास्य । वायव्यं हविः ॥ ऋतव्यं । पिन्यं । उपस्यं ॥ चावापृथिवीसुनासीरमरुत्वद्नीषोमवास्तोष्यतिगृह- मेधाच्छ च ॥३२॥ ग्यावापृथिवी । मुनासीर । मरुत्वत् । अानीपोम । वास्तोष्पति । गृहमेध । इत्येतेभ्यपछः स्यात् । चकाराद्यत् ॥ यावापृथिव्यो देवते अस्य । यावापृथि- वीयं हविः । द्यावापृथिव्यं ॥ सुनासीरीयं । मुनासीर्यं ॥ मरुत्वतीयं । मरु- त्वत्वं ॥ अग्नीपोमीयं । अग्नीषोम्यं ॥ वास्तोष्पतीयं । वास्तोष्पत्यं ॥ गृहमे- धीयं । गृहमेध्यं ॥ अग्नेक् ॥३३॥ अग्नि । इत्येतस्मातक् स्यात् ॥ अनिर्देवतास्य । पानेयं हविः ॥ कालेभ्यो भववत् ॥३४॥ कालविप्रोपवाचिभ्यः सास्य देवता । इत्येतस्मिन् विपये भववत् प्रत्ययो भव- ति ॥ मामिकं । प्रावृषण्यं ॥ महाराजप्रोष्ठपदाभ्यां ठञ् ॥३५॥ गरा । प्रोष्ठपद । इत्येतान्यां ठज् स्यात् ॥ महाराजो देवतास्य । मा- हाहासिकं ॥ प्रौपदिकं ॥ पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ॥३६॥ पितृव्य । मावल । मातामह । पितामह । इत्येते दा निपात्यने । पितुधाता । पितृव्यः । व्यन् ॥ गातुधाता । मातुलः । कुलच् ॥ मातुः पिता । मातामहः । रागएच् ॥ पितुः पिता । पितामहः । रामएच ॥ तस्य समूहः ॥३७॥ पतयन्तात् गगल इत्येतन्निवर्षे णादयो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति ॥ का- कानां गतः । कायं ॥ वा । वायनं ॥

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ४५ ॥
২২০
भिक्षादिभ्यो ज्ण ॥३॥
भिक्षा । इत्येवमादिभ्यो ऽण त्यात् ॥ भिक्षाणां समूहः । भैक्षं ॥ गार्भिणं ॥
युवतीनां समूहः । यौवतं । गणपाठसामान पुंवत् ॥ अएग्रहणं बाधक-
वाचनार्य ॥
गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्यानाडु
॥३१॥
गोत्र । उत्तन् । उन । न । राजन् । राजन्य । राजपुत्र । वत्स ।
मनुष्य । अत
। इत्येतेभ्यो वुञ् स्यात् ॥ अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकमप-
त्वमात्रं गोत्रं । स्रोपगवानां समूहः । श्रौपावकं ॥ श्रीक्षकं । श्रोष्ट्रकं ।
प्रोकं । रातकं । राजन्यकं । रातपुत्रकं । वात्सकं । मानुष्यकं । ब्राजकं ॥
केदाराव्यञ् च ॥४०॥
केदार । इत्येतस्माद्यञ् स्यात् । चकारादुञ् ॥ केदाराणां समूहः । कैदार्य ।
कैदारकं ॥
ठञ् कवचिनश्च ॥४१॥
करचिन् । इत्येतन्मात् समूहे ऽर्थे ठञ् स्यात् ॥ कवचिनां समूहः । काव-
चिकं ॥ चकारात् केदारादपि । कैदारिकं ॥
ब्राममाणवबाउवाचन् ॥४२ ।।
ब्राह्मण । माणव । बाउच । इत्येतेभ्यो यन् स्यात् ॥ ब्राह्मणानां समूहः ।
ब्राह्मण्यं ॥ माणव्यं ॥ बाडव्यं ॥
ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल् ॥४३॥
ग्राम । जन । बन्धु । इत्येतेभ्यस्तल् स्यात् ॥ ग्रामाणां समूहः । ग्रामता ॥
जनता । बन्धुता ॥
अनुदात्तादेरञ् ॥४॥
अनुदानादेः प्रातिपदिकाद त्यात् ॥ कपोतानां समूहः । कापोतं ॥ मायूरं ॥
खण्डिकादिभ्यश्च ॥४॥

·२३८ अष्टकं पापिनीयं पाश्या ॥ खण्डिक । इत्येवमादिभ्यो ऽञ् स्यात् ॥ खपिउकानां समूहः । वापिटकं ॥ चरणेभ्यो धर्मवत् ॥४६॥ शाखावाचिभ्यः पठ्यन्तेभ्यः समूहे ऽर्थे धर्मवत् प्रत्यया भवन्ति ॥ काठकं । कालापकं ॥ अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् ॥४७॥ अचिनार्थेभ्यः । हस्तिन् । धेनु । इत्येताभ्यां च समूहे ऽर्थे ठकू स्यात् ॥ अचित । अापूपिकं । शाषकुलिकं ॥ हस्तिन् । हास्तिकं ॥ धेनु । धैनुका ॥ केशाश्वाभ्यां पञ्चावन्यतरस्यां ॥४८॥ केप्रा । अश्व । इत्येताभ्यां क्रमेणा यञ् । छ । इत्येतो प्रत्ययो वा भवतः ॥ केपानां समूहः । कैप्रयं । कैशिकं ॥ अश्वीयं । प्राश्वं ।। पाशादिभ्यो यः ॥४॥ पाश । इत्येवमादिभ्यो यः स्यात् ॥ पाशानां समूहः । खलगोरथात् ॥५०॥ खल । गो । रथ । इत्येतेभ्यो यः स्यात् ॥ खलानां समूहः । खल्या ॥ गव्या । रथ्या ॥ इनित्रकव्यचश्च ॥५१॥ गो रथ । इत्येतेभ्यः क्रमेपा । इनि । त्र । कट्यच । इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ खलानां समूहः । खलिनी ॥ गोत्रा । रथकट्या ॥ विषयो देशे ॥५२॥ पाठ्यन्ताद्विपय इत्येतस्मिन] देशे वाच्ये ऽपादयो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भव- न्ति ॥ शिवीनां विषयो देशः । ौवः ॥ विषयः परिशीलित उच्यते ॥ राजन्यादिभ्यो वुञ् ॥५३॥ रानन्य । इत्येवमादिभ्यो वुज स्यात् ॥ राजन्यानां विषयो देशः । राजन्यका ॥ भौरिक्यान्येषुकार्यादिभ्यो विधल्भताली ॥५४॥ . सल । .

·D
अध्यायः ॥8॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥६० ॥
।
भौरिकि । इत्येवमादिभ्यः । ऐषुकारि । इत्येवमादिभ्यश्च क्रमेण विधा ।
भक्ताल । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ भौरिकीनां विषयो देशः । भौरिकिविधं ॥
ऐपुकारिभतं । सारसायनभा ॥
सो स्यादिरितिच्छन्दसः प्रगाथेषु ॥५५॥
प्रथमान्तादस्येति पठ्यर्ये ऽण् स्यात् । यत् प्रयमान्तं इन्दवेत् तदादिर्भवति ।
यो ऽसौ षष्ट्यर्थः प्रगाथश्चेत् स भवति ॥ पतिरादिरस्य । पाक्तः प्रगाथः ॥
तागतः ॥ श्रादिः किं । अनुष्टुम्मध्यमस्य प्रगाथस्य ॥ इन्दतः किं । उदुत्य-
प्राब्द अादिरस्य प्रगायस्य ॥ प्रगायेषु किं । पतिरादिरस्यानुवाकस्य ॥
संग्रामे प्रयोजनयोबृभ्यः ॥५६॥
प्रथमान्तेभ्यः प्रयोजनवाचिभ्यः । योढवाचिम्यश्चास्येति षष्ठ्यर्थे संग्रामे ऽभिधेये
अणू स्यात् ॥ सुभद्रा प्रयोजनमस्य । सौभद्रः संग्रामः ॥ भरता योद्धारो ऽस्य
संग्रामस्य । भारतः संग्रामः ॥ संग्रामे किं । सुभद्रा प्रयोजनमत्य दानस्य ॥
प्रयोजनयोबृभ्यः किं । सुभद्रा प्रक्षिकास्य ग्रामस्य ॥
तदस्यां प्रकरणमिति क्रीडायां पाः ॥५७ ।।
प्रथमान्तात् प्रहरणवाचकादस्यामिति सपम्यर्थे णप्रत्ययः स्यात् । क्रीडा चेत्
सपम्यर्थः ॥ दण्डः प्रहरणमस्यां क्रीडायां । दाण्डा ॥ प्रहरणं किं । माला
भूषणायस्यां ॥ क्रीडायां किं । खड्गः प्रहरणमस्यां सेनायां ॥
घञः सास्यां
क्रियेति ः
॥१८॥
घञ्प्रत्ययान्तात् क्रियावाचकात् प्रथमान्तात् स्त्रीलिङ्गे सपम्यर्थे अप्रत्ययः स्यात् ॥
प्रयेनपातो ऽस्यां वर्तते । प्रयैनंपाता मृगया ॥ तैलंपाला स्वधा ॥ घञः किं ।
प्रयेनपतनमस्यां ॥ क्रियेति किं । प्राकारो ऽस्यां ॥ सास्यांग्रहणं क्रोडायामित्ये-
तनिवृत्यर्थ । तेन दाण्डपाता तिथिरित्यादि सिध्यति ।
तधीते तवेद ॥५६॥
द्वितीयान्ताधीते । इत्येतस्मिनुर्थे द्वितीयान्तावेद । इत्येतस्मिवर्थे चाणादयो
वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति ॥ व्याकरणमधीते वेद वा । वैयाकरणः ॥
क्रतूक्थादिसूत्रान्ताक् ॥६०॥

·२४० अष्टकं पापिनीयं ऋतुविशेषवाचिभ्यः । उक्यादिभ्यः । सूत्र । इत्येतदन्तेभ्यशा ठक् स्यात् ॥ अग्निष्टोममधीते वेद वा । साग्निष्टोमिकः ॥ ौक्थिकः । लोक्रायतिकः । सांग्रहमूत्रिकः ॥ क्रमादिभ्यो वुन् ॥६१॥ तम । इत्येवमादिभ्यो न स्यात् ॥ क्रममधीते वद वा । क्रयकः ॥ अनुबादलणार्दािनः ॥६॥ अनुबामणा । इत्येतस्मादिनिप्रत्ययः म्यात् ॥ अनुब्राह्मणामधीते वेद वा । अनुबासणी । अनुबाहाणिनी ॥ मत्वर्या येन इनिना सिद्धे sो निव- त्यर्थ सूत्रं ॥ वसन्तादिभ्यष्ठक् ॥६३ ॥ वसन्त । इत्येवमादिभ्याटक स्यात् ॥ वगन्तमधीत वेद वा । वागन्तिकः ॥ प्रोतालुक् ॥४॥ प्रोगप्रत्ययान्ताद्ध्येतृवेटिनोरुत्पनन्य प्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ पापिनिना मोती पापिनीयं । तदधीते वेद वा । पाणिनीया ब्रासपी । अणो लुकि डील वति ॥ सूत्राच्च कोपधात् ॥६५॥ गूत्राचिनः यायारोपवादध्येगवेत्रिोफत्पनग्य प्रत्ययस्य लुक म्यात् ॥ अटक पाणिनेः गृवं । संधीयते विदुर्वा । ग्रटकाच्दात्राः ॥ कोपधात, किं । चातुव्यः ॥ अनार्य प्रारम्भः ॥ छन्दोवाक्षणानि च तद्विपयाणि ॥६६॥ दल्लीगि । ग्राहाणानि च प्रोप्राययातायावदितृप्रत्यये बिना न प्रयोगा- छानि ॥ पठेन प्रोजनयंत विदुची काठाः ॥ गोदाः । पेषलादाः । मालगानि । तापिटनः । भानविनः । ब्राह्मणानां बालपाविशेषग्रह- गा । इस रिपत्रं मा भूत । याल्बानि ब्राणानि ॥ धनुगगगु- काः । कये । फायपिनः । योशिफिनः ॥ गूत्र । पारसमरिगो - ·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥७२॥ भिक्षवः । शैलालिनो नटाः । कर्मन्दिनः । कृशाश्विनः ॥ इन्दोब्राहमपानी- ति किं । पाणिनीयं व्याकरणं । पैङ्गीकल्पः ॥ तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नानि ॥६७॥ तदिति प्रथमान्तादन्त्युपाधिकादस्मिनिति सपयर्थे ऽणायो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति । यो ऽसौ सपयों देशयेत् तनामा भवति ॥ उदुम्बराः सन्त्यस्मिन् देशे । ग्रोदुम्बरः ॥ वैल्वः । पार्वतः ॥ मत्वर्थीयनिवृत्यर्थ सूत्रं ॥ तेन निर्वृत्तं ॥६८॥ तृतीयान्तानिन इत्येतस्मिन्नर्थे ऽणायो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति । देशश्चेत् तनामा भवति ॥ कुशास्त्रेन निर्वृता । कौशाम्बी नगरी ॥ तस्य निवासः ॥६॥ पठ्यन्तानिवास इत्येतस्मिवर्थे ऽणादयो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति । देशश्चेत् तनामा भवति ॥ उष्ट्राणां निवासो देशः । श्रौष्ट्रः ॥ श्रवः ॥ अहरभवश्च ॥७॥ पाट्यन्तादटूरभव इत्येतस्मिनर्थे ऽणादयो वक्ष्यमाणाः प्रत्यया भवन्ति । देशश्येत् तनामा भवति ॥ विदिशाया अटूरभवं नगरं । वैदिशं ॥ अस्मिन् । निर्वृत्तं । निवासः । इत्येते त्रयो ऽर्थाश्चकारात् संबध्यन्ते । इत प्रारभ्याग्रिमेषु सूत्रेषु चत्वारो ऽर्थाः संबध्यन्ते ॥ अोरञ् ॥७॥ 3 । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकादस्मिनित्यादिषु चतुर्ध्वर्येष्वज्प्रत्ययः स्यात् ॥ कक्षतु । काक्षतवं ॥ श्रारउवं । कार्कटेलवं ॥ मतोश्च बदनात् ॥७२॥ बहुतळं यस्य मतुपस्तदन्तादञ् स्यात् । चतुर्ध्वर्थेषु ॥ ऐष्टकावतं । सैप्रका- वतं ॥ बहुनडात् किं । प्राहिमतं ॥ अङ्गग्रहणं बृहुनिति तद्विपोषणं यथा स्यात् । मत्वन्तविशेषणं मा भूत् । मालावतां निवानः । मालावतं ॥ - 31 ·२४२ अष्टकं पाणिनीयं बछचः कूपेषु ॥७३॥ बहुचः प्रातिपदिकात् कूपेषु वाच्येष्वञ् स्यात् । चतुर्ध्वर्थेषु ॥ दैर्घवरत्र कूपः ॥ उदक् च विपाशः ॥७४॥ बिपाश उत्तरकूले ये कूपास्तेपु वाच्येषु प्रातिपदिकादज् स्यात् । चतुर्थेषु ॥ दन्तेन निर्वृतः कूपः । दान्तः ॥ उदकू किं । दान्तः । दक्षिणतः कूपेष्व- एणेव । अएणजोः स्वरे भेदः ॥ संकलादिभ्यश्च ॥७॥ संकल । इत्येवमादिभ्यो ऽब् म्यात् । चतुर्धर्थेषु ॥ सांकलं । पौष्कलं ॥ स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राक्षु ॥७६ ॥ सौवीर । साल्व । प्राच् । इत्येतेषु स्त्रीलिङ्गेषु वाच्येषु प्रातिपदिकादञ् स्यात् । चतुर्वर्थेषु ॥ सौवीरे । दनामित्रेण निर्वृता । दानामित्री नगरी ॥ साल्वे । वैधूमाग्नी ॥ प्राचि । काकन्दी ॥ सुवास्त्वादियो ज्ण ॥७७॥ मुवास्त । इत्येवमादिभ्यो ऽण् स्यात् । चतुर्वर्थेषु ॥ सौवास्तवं । वार्यावं ॥ अएग्रहणां नयां मतुपो बाधनार्थ । सौवास्तवी नगरी ॥ सोरजः कृपलक्ष- पास्य चाजो बाधनार्थ सूत्रं ॥ रोणी ॥७॥ रोपी । इत्येतस्मादः स्यात् । चतुर्ध्वर्येषु ॥ रौणः । तदन्तादपि । अाजक- रोपाः ॥ कूपलत्तणास्याजो वाधनार्य सूत्रं ॥ कोपधाच्च ॥७॥ म् । इत्येतदुपधात् प्रातिपदिकादपा स्यात् । चतुर्थेषु ॥ कच्छिद्रकपा निर्वृतः । कार्णच्छिद्रयाः कूपः ॥ कृमवाकुना निर्वृतं । कार्कवाफवं ॥ योरजः फूपाजश बाधनार्य गूत्रं ॥ वुञ्छाकजिलसेनिरुज्ययफक्फिजिज्ञ्यककृको - ·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥८३॥ २४३ , शीक्षणकृशाश्वर्यकुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसंकाश- बलपक्षकर्णसुतंगमप्रगदिवराहकुमुदादिभ्यः ॥८॥ -- ॥ वुञ् । इण् । क । ठच् । इल । न । इनि । र । ञ् । एय । य । फक् । फिञ् ! इञ् । ज्य । कक् । ठक् । इत्येते सपदश प्रत्यया अरोहण कृशाश्त्र । ऋश्य । कुमुद । काश । तृण प्रेता । अपमन् ।. सखि । संकाश । वल । पक्ष । कर्ण । तुतंगम । प्रगदिन् । वराह । कुमुद । इत्येतदादिके यः सपदशप्रातिपदिकगणेभ्यो भवन्ति चतुर्वर्थेषु ॥ ॥ ग्ररीहणा- दिभ्यो वुज् । नारीहणकं ॥ कृशाश्वादिभ्यश्च । काश्विीयं ॥ ऋश्यादिभ्यः कः । ऋश्यकं ॥ कुमुदादिभ्यान्च् । कुमुदिकं ॥ काशादिभ्य इलः । काशिलः ॥ तृणादिभ्यः तः । तृणानं " प्रेक्षादिभ्य इलिः ! प्रेक्षी ॥ अश्यादिभ्यो रः । अश्मरं ॥ तख्यादिभ्यो ऽञ् । साखेयं ॥ संकाशादिभ्यो एयः । सांकाप्यं ॥ बलादिभ्यो यः । बल्यं ॥ पक्षादिभ्यः फक् । पाक्षायणः ॥ कर्णादिभ्यः फिञ् । कर्णायनिः ॥ सुतंगमादिभ्य इञ् । तोतंगमिः ॥ प्रामादिभ्यो ज्यः । प्रागयः ॥ वराहादिभ्यः कक् । वाराहकः ॥ कुमुदादियटक । कौमुदिकं जनपदं लुप् ॥८१॥ ग्रामतमूहो जनपदः । तस्मिन् वाच्ये चातुरर्थिकत्य प्रत्ययस्य लुप् स्यात् ॥ पञ्चालानां निवासो जनपदः । पञ्चालाः ॥ कुरवः । मत्स्याः | अङ्गाः । माधाः । सुह्माः ॥ वरणादिभ्यश्च ॥२॥ वरणा । इत्येवमादिभ्यश्चातुरर्थिकत्य लुप् स्यात् ॥ वरणानामटूरभवं नगरं । वरणा ॥ शर्कराया वा ॥३॥ प्रार्करा । इत्येतस्माचातुरर्थिकस्य वा लुप् स्यात् ॥ कुमुदादौ वराहादौ च पाठसाम-ट्ठचककोः पातिकवणे सिडे वाहणात् पक्षे ऽपि भवति ॥ शार्करा ॥ लुपो ऽभावे । शार्करं । शर्करिकं । शार्करकं ,। प्रारिकं प्रार्करीयं - ॥

·રહેશે अष्टकं पापिनीयं ॥ । ॥ ठकौ च ॥४॥ प्रार्करा । इत्येतस्माटूठक् । ३ । इत्येतो प्रत्ययो भवतः । चतुर्ध्वर्थेषु ॥ प्रा- करिकं । प्रार्करीयं नयां मतुप् ॥५॥ नयां वाच्यायां मतुपू स्यात् । चतुर्ध्वर्थेषु । देशशेत् तनामा भवति ॥ उदु- म्बरावती । मशकावती ॥ मधादिभ्यश्च ॥६॥ मधु । इत्येवमादिभ्यो मतुप् स्यात् । चतुर्वर्थेषु ॥ मधुमती । वितवती । कुमुद्नडवेतसेभ्यो अतुप् ॥ ७ ॥ कुमुद । नउ । वेतस । इत्येतेभ्यो ड्रमतुप्प्रत्ययः स्यात् । चतुर्वर्थेपु ॥ कुमु- द्वान् । नवान् । वेतस्वान् नडशादालच् ॥८॥ । प्राद । इत्येताभ्यां इलचप्रत्ययः स्यात् । चतुर्वर्थेषु ॥ नडलं । शाहलं ॥ शिखाया शिखा । इत्येतस्मादलच् स्यात् । चतुर्वर्थेषु ॥ शिखावलः ॥ उत्करादिभ्यश्छः ॥१०॥ उत्कर । इत्येवमादिभ्यश्छः स्यात् । चतुर्वर्थेषु ॥ उत्करीयः नडादीनां कुक् च ॥११॥ नउ । इत्येवमादीनां कुगागमो भवति छप्रत्ययश्च । चतुष्यर्थेषु ॥ नरकीयं शेषे ॥२॥ अपत्यादिचतुरर्यन्तादन्यो ऽर्थः शेषः । तन्मिनर्थ इत उंच वक्ष्यमाणा अपणादयः प्रत्यया योध्याः चक्षुपा गृह्यते । चाक्षुपं रूपं ॥ श्रावणः शब्दः । रासनो रसः । स्पार्टानः स्पनः ॥ दृषदि पिष्टाः । दार्पदाः सक्तवः ॥ उल्लूखले क्षुएणः । वलच् ॥६॥ 1 ॥ ॥ ॥ 1 ·अध्यायः ॥ ॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १०० ॥ २४५ ग्रौलुखलो यावकः ॥ अवरुयते । अाश्त्रो स्थः । चतुर्भियते । चातुरं प्राकटं ॥ चतुर्दश्यां दृश्यते । चातुर्दशं रक्षः ॥ वक्ष्यति च राष्ट्रावारपारा- घलाविति । राष्ट्रियः । अवारपारीणाः राष्ट्रावारपाराद्वखी ॥३॥ राष्ट्र । बारपार । इत्येता-यां क्रमात् । घ । ख । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ राष्ट्रियः । अवारपारीपाः ॥ प्रकृतिविशेषोपादानेन तावत् प्रत्यया विधीयन्ते । तेषां नातादयो ऽविशेषाः समर्यविनायञ्चाग्रे वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाचखजी ॥४॥ ग्राम । इत्येतस्मात् । य । सञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥ कठ्यादिभ्यो कञ् ॥१५॥ कति । इत्येवमादिभ्यो कञ् स्यात् ॥ कात्रेयकः ॥ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलंकारेषु ॥१६॥ कुल । कुक्षि । ग्रीवा । इत्येतेभ्यः क्रमात् प्रवन् । असि । अलंकार । इत्येतेषु वाच्येषु कञ् स्यात् ॥ कौलेयकः कुक्कुरश्चेत् । कौलो ऽन्यः ॥ कोक्षेयको इतिश्चेत् । कौक्षो ऽन्यः ॥ ग्रैवेयको ऽलंकारश्चेत् । अवो ऽन्यः । नग्यादिभ्यो ठक् ॥१७॥ नदी । इत्येवमादिभ्यो ठक् स्यात् ॥ नादेयं ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् ॥१८॥ दक्षिणा । पश्चात् । पुरस् । इत्येतेभ्यस्त्यक् स्यात् ॥ दाक्षिणात्यः । पाश्चा- न्यः ॥ पौरस्त्यः ॥ कापिश्याः ष्फक् ॥१६॥ कापिशी । इत्येतस्मात् ष्फक् स्यात् ॥ कापिशायनं मधु ॥ षकारो कोषर्थः । कापिशायनी द्राक्षा ॥ रङ्कोरमनुष्ये ण च ॥१०० ।। । 31* ·ग्राष्टकं पापिानीयं रख । इत्येतस्मान्मनुष्यभिने वाच्ये ऽणू स्यात् । चकारात् प्यार ॥ राडवो गौः । राजवायनः ॥ अमनुष्ये किं । राइवको मनुष्यः ॥ सुप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ॥१०१ ।। दिव । प्राच् । अपाच । उदच् । प्रतीच् । इत्येते यो यत् स्यात् ॥ दिव्यं । प्राच्यं । अपाच्यं । उदीच्यं । प्रतीच्यं ॥ कन्यायाष्ठक् ॥१०॥ कन्था । इत्येतस्माठकू स्यात् ॥ कान्थिकः ॥ वर्णी वुक् ॥ १०३॥ कन्या । इत्येतस्मादणुनदसमीपदेशाविषयार्थवाचिनो वुक् स्यात् ॥ यथा हि जातं हिमवासु कान्थकं ॥ अव्ययात् त्यप् ॥ १०४ ॥ अव्ययसंज्ञकात् त्यप् स्यात् ॥ अमात्यः । इहत्यः । ऐषमोक्यःश्वसो ऽन्यतरस्यां ॥ १० ॥ ऐषमस् । यस् । त्रस् । इत्येतेभ्यस्त्यब्वा स्यात् । पक्षे ट्यत्युलौ ॥ ऐषम- स्त्यं । ऐषमस्तनं ॥ हास्त्यं । हात्तनं ॥ श्वस्त्यं । श्वस्तनं ॥ तीरप्योत्तरपदादञ्जौ ॥ १०६॥ तीर । तूप्य । इत्येतदुत्तरपदाभ्यां प्रातिपदिकाभ्यां क्रमाद । अ । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ पाल्वलतीरं । प्रौवतप्यं ॥ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां अः ॥ १०७ ॥ प्रसंज्ञाविषयादिश्वाचिपूर्वपदात् प्रातिपदिकाज्ञः स्यात् ॥ पौर्वशालं । दा- क्षिपाशालः ॥ असंज्ञायां किं । पूर्वेषुकामशमः । दिक्संख्ये संज्ञायामिति समासः । प्राचां ग्रामनगराणामित्युत्तरपदवृद्धिः ॥ पद्ग्रहणं स्वरूपाग्रहपार्थ ॥ मद्रेभ्यो ज्ञ् ॥ १०॥ मढ़ । इत्येतस्माददिवपूर्वपदादज् स्यात् ॥ पौर्वमद्रः ॥ दिनो इमदाणामिति पर्युदासादुन्नरपवृष्टिर्न । किं त्वादिवृडिरेव ॥ - ·.. अध्यायः ॥४॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ११६ ॥ २४७ उदीच्ययामाच्च बल्बचो ज्न्तोदात्तात् ॥ १० ॥ उदीच्यग्रामवाचिनो बहुच्छादन्तोदानात् प्रातिपदिकादञ् स्यात् ॥ शैवपुरं उदीच्यग्रामात् किं । माथुरं ॥ बहुचः किं । धुतं ॥ अन्तोदानात् किं । शार्करीधानं । लित्स्वरेण धाशब्द उदातः ॥ प्रस्थोत्तरपद्पलग्यादिकोषधादण् ॥ ११० ।। प्रत्योत्तरपदात् । पलयादेः । ककारोपधाञ्चोदीच्यग्रामवाचिनो ऽा स्यात् ॥ माहिकोप्रस्थः । पालदः । पारिषदः ॥ कोपधात् । नैलीनकः ॥ कण्वादिभ्यो गोत्रे ॥१११॥ गोत्रप्रत्ययान्तेभ्यः कण्वादिभ्यो ऽण् स्यात् ॥ कापवाः । गौकक्षाः ॥ गोत्रे किं । कण्वो देवतास्य काएवः । तस्येदं काएवीयं ॥ कण्वादिर्गाद्य- न्तर्गणः ॥ इञश्च ॥ ११२॥ गोत्रे य इञ् विहितस्तदन्तादण् स्यात् । दाक्षाः । लाक्षाः ॥ गोत्रे किं सौतंगमेरिदं । सौतंगमीयं ॥ न वचः प्राच्यभरतेषु ॥११३॥ प्राच्यगोत्रात् । भरतगोत्राच्च ढ्यच्कादिप्रत्ययान्ताद न स्यात् ॥ वैङ्गीयाः । पौष्पीयाः ॥ भरतगोत्रे । काशीयाः ॥ ढ्यचः किं । पानागाराः ॥ प्राच्य- भरतेषु किं । दाक्षाः भरतानां प्राच्यत्वे ऽपि पृयगुपादानमन्यत्र प्राच्य पाच्यग्रहणे भरतानामग्रहणायें ॥ वृद्धाच्छः ॥११४॥ वृद्धसंतकात् प्रातिपदिकाच्छः स्यात् ॥ गाीयः । शालीयः ॥ भवतष्ठकूसी ॥११५ ॥ भवत् । इत्येतस्मादृद्धसंज्ञकाक् । इत् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः : भावत्याः । भवदीयः ॥ वृडादित्येव । भावतः । तृप्रत्ययान्तादपपोव ॥ काश्यादिभ्यष्ठनिठी ॥११६॥ १ ·૧૪ अष्टकं पापिनीयं ॥ काशि । इत्येवमादिभ्यष्ठञ् । जिठ । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ ठञ् । का- शिकी ॥ जिठ । काशिका ॥ इकार. उच्चारपार्थः वाहीकग्रामेभ्यश्च ॥११७॥ वाहीकग्रामवाचिभ्यो वृद्धसंज्ञके यष्ठञ् । जिठ । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ शाकलिको । शाकलिका ॥ विभाषोशीनरेषु ॥१८॥ उशीनरेषु ये वाहीकग्रामास्तद्वाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ् । जिठ । इत्येतो प्रत्ययौ वा भवतः ॥ सौदर्शनिकी । सौदर्शनिका ॥ पक्षे छः । सौदर्शनीया ॥ प्रोशे ठञ् ॥११॥ 1 इत्येतदन्ताद्देशवाचिनष्ठञ् स्यात् ॥ नैषादकर्षुकः । शावरजम्बुकः ॥ देशे किं । पटोछात्राः । पाटवाः ॥ जिठनिवृत्यर्थ ठञ्ग्रहणं ॥ वृद्धात् प्राचां ॥ १२०॥ 3 । इत्येतदन्तात् प्रान्देशवाचिनो वृद्धादेव ठञ् स्यात् ॥ पाठकजम्बुकः । शाकतम्बुकः ॥ वृद्धादेवेति किं । मलवास्तु । मालवास्तवं ॥ धन्वयोपधादुञ् ॥ १२१॥ धन्ववाचिनः । य । इत्येतदुपधाच्च वृद्धादेशवाचिनो वुञ् स्यात् ॥ ऐराव- तकः ॥ योपधात् । सांकाश्यकः ॥ प्रस्थपुरवहाताच्च ॥ १२२॥ प्रस्थ । पुर । वह । इत्येतदन्तादृद्धाट्देशवाचिनो बुञ् स्यात् ॥ मालाप्रस्थकः । नान्दीपुरकः । पैलुवहकः ॥ पुरान्तग्रहणमप्रागर्थे । प्राग्देशे तूतरसूत्रेण सिद्ध । रोपधेतोः प्राचां ॥१२३॥ र । इत्येतदुपधात् । ई । इत्येतदन्ताच्च प्राग्देवावाचिनो वुजू स्यात् ॥ पाट- लिपुत्रकः ॥ ईतः । काकन्दी । काकन्दकः । माकन्दी । माकन्दकः ॥ प्राचां कि । दानामित्रीयः ॥ तपरत्वं स्पष्टार्थे । जनपदतवध्योश्च ॥ १४॥ - - ·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १३२॥ ২৪ ॥ जनपदवाचिनः । जनपदावधिवाचिनश्च वृद्धादुञ् स्यात् ॥ श्रादर्शकः ॥ जन- पदावधेः । भैगर्तकः ॥ अवृवादपि बहुवचनविषयात् ॥ १२५ ॥ अवृद्धादृडाच्च जनपदतवधिवाचिनो बहुवचनविपयादुञ् स्यात् ॥ अवृद्धान्त- नपदात् । अङ्गाः । श्राजकाः ॥ वृद्धाजनपदात् । दावकाः ॥ अवृद्धान्जनप- दावधेः । प्रातमीळकः ॥ वृद्धाजनपदावधेः । कालंतराः । कालंतरकाः ॥ विषयग्रहणं किं । एकशेषेण बहुत्वे मा भूत् । वर्तनीषु भवो वार्तनः कच्छाग्निवत्रावतीत्तरपदात् ॥१२६॥ कच्छ । अग्नि । वक्त । वर्त । इत्येतदुत्तरपदादेप्रावाचिनो वृद्धावडाञ्च बुञ् स्यात् ॥ दारुकच्च्कः ॥ कौएडानकः ॥ सैन्धुवनकः ॥ बाहुवर्तकः ॥ धूमादिभ्यश्च ॥१२७॥ धूम । इत्येवमादिभ्यो देशवाचिभ्यो वुञ् स्यात् ॥ धौमकः ॥ नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः ॥१८॥ नगर । इत्येतस्मात् कुत्तने प्रावीण्ये च गम्यमाने बुञ् स्यात् ॥ नागरक- श्यौरः । नागरकश्चित्रलेखकः ॥ कुत्सनप्रावीण्ययोः किं । नागरी ब्राह्मणः ।। अरण्यान्मनुष्ये ॥ १२६॥ अरण्य । इत्येतस्मान्मनुष्ये ऽभिधेये वृञ् त्यात् ॥ प्रारण्यको मनुष्यः ॥ मनुष्ये किं । सारण्याः पशवः ॥ विभाषा कुरुयुगंधराभ्यां ॥१३०॥ कुरु । युगंधर । इत्येताभ्यां वुञ् वा स्यात् ॥ कौरवकः । कौरवः गंधरकः । चौगंधरः मद्रवृड्योः कन् ॥ १३१॥ मद्र । वृति । इत्येताभ्यां कन् स्यात् ॥ मद्रकः । वृनिकः कोपधादण् ॥१३॥ ॥ यो- ॥ 32 ·૨૫૦ अष्टकं पाणिनीयं -- क् । इत्येतटुपधाददेशवाचिनो ऽण् स्यात् ॥ ऐक्षाकवः ॥ अपग्रहणाटुवा- न्तादपि भवति ॥ कच्छादिभ्यश्च ॥१३३॥ कच्छ । इत्येवमादिभ्यो देशवाचिभ्यो ऽएा स्यात् ॥ कान्छः ॥ मनुष्यतत्स्थयोवुञ् ॥१४॥ कच्छ । इत्येवमादिभ्यो देवावाचिभ्यो मनुष्ये तत्स्ये च गम्यमाने बुञ् स्यात् ॥ काच्छको मनुष्य: । काच्छक हसितं ॥ मनुष्यतत्स्ययोः किं । काच्छो गौः ॥ अपदातौ साल्वात् ॥१३५॥ साल्व । इत्येतस्मान्मनुष्यतत्स्ययोर्वाच्ययोरपहातावेव वुजू स्यात् ॥ साल्वको मनुष्यः । साल्वकं हसितं ॥ अपातौ किं । माल्वः पदातिः ॥ गोयवाग्वोश्च ॥ १३६॥ साल्व । इत्येतस्माइवि यवाग्वां च विषये बुञ् स्यात् ॥ साल्वको गोः । साल्विका यवागूः । साल्वमन्यत् ॥ गीत्तरपदाच्छः ॥ १३७॥ गर्त । इत्येतदुत्तरपदादेपावाचिनपछः स्यात् ॥ वृकगीयं । शृगालगत्यं उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वान्मा भूदिति । बाहुगर्त ॥ गदादिभ्यश्च ॥ १३८॥ गह । इत्येवमादिभ्यश्छः स्यात् ॥ गहीयः । नन्तस्थीयः ॥ प्राचां कलादेः ॥१३॥ कर । इत्येतदादेः प्राम्देशवाचिनः प्रातिपदिकाच्छः म्यात् ॥ करनगरीयं । करधोपीयं । करपल्वलीयं ॥ रानः क च ॥१४॥ राजन् । इत्येतन्य क । इत्येव प्रादेशः स्यात् । प्रत्ययश्च ॥ राजकीयं ॥ वृद्धादकेकान्तखोपधात् ॥१४१॥ ॥

·अध्यायः ॥ ४ ॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥२॥
૨૫
क
। इंक । इत्येतदन्तात् खकारोपधाच्च वृद्धादेशवाचिनप्रः स्यात् ॥
अक । आरोहणकीयं ॥ इक । सावत्यिकीयं ॥ खोपधात् । पारिखीयः
कन्थापलनगरामदोत्तरपदात् ॥१४॥
कन्या । पलट् । नगर । ग्राम । हद । इत्येतदुत्तरपदादेशवाचिनो वृद्धा-
च्छः स्यात्. ॥ दाक्षिकन्धीयं । दाक्षिपलदीयं । दाक्षिनगरीयं । दाक्षिग्रामीयं ।
दाक्षिदीयं ॥
पर्वताच्च. ॥१४॥
पर्वत । इत्येतस्माच्छः स्यात् ॥ पर्वतीयो राजा । पर्वतीये मनुष्यः ॥
विभाषामनुष्ये ॥१४॥
पर्वत । इत्येतत्मान्मनुप्यभिने ऽभिधेये वा छ स्यात् ॥ पर्वतीयानि । पार्व-
तानि फलानि ॥ अमनुष्ये किं । पर्वतीयो मनुष्यः ॥
कृकणपर्णागरवाजे ॥१४५॥
कृकण । पर्ण । इत्येताभ्यां भरद्वानदेशवाचिभ्यां छः न्यात् ॥ कृकणीयं ।
पर्णीयं ॥ भरद्वाजे किं । कार्कणं । पार्ण ॥
॥ इति सूत्रपाठे चतुर्थाध्यायत्य द्वितीयः पादः ॥
युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च ॥१॥
युष्मद् । अत्मत् । इत्येताभ्यां खञ् । ३ इत्येतो प्रत्ययो वा भवतः ॥
योप्याकीपणः । युप्मदीयः ॥ प्रात्माकीनः । अन्मदीयः ॥ श्रौत्सर्गिक ऽणि ।
योप्माकः । प्रात्माकः ॥
तस्मिन्नणि च युष्माकास्माकौ ॥२॥

·() ૨૫૨ यटकं पापिानीयं - यास्माकः ॥ युष्मद् । अस्मत् । इत्येतयोः खजि । अणि च परे युप्माय । अस्माक । इत्येतावादेशी क्रमाश्वतः योष्मांकीपाः । ग्राममायीनः ॥ ग्रणि । योप्माकः । तस्मिणि चेति किं । युप्मदीयः । अस्मदीयः ॥ तवकममकावेकवचने ॥३॥ युष्मद् । अस्मद् । इत्येतयोरेकार्यवाचिनोः खजि । अणि च परे तबक । ममक । इत्येतावादेशो क्रमाद्भवतः ॥ तावकीनः । तावकः.. ॥ मामकीनः । मायकः ॥ अर्धाच्चत् ॥४॥ अर्ध । इत्येतस्माद्यत् स्यात् ॥ अयं । परावराधमोत्तमपूर्वाच्च ॥५॥ पर । अवर । अधम । उतम । इत्येवंपूर्वार्धाद्यत् स्यात् ॥ परायें राय । अधमाय । उत्तमायं ॥ दिक्पूर्वपदाटूञ् च ॥६॥ दिक्पूर्वपदार्धाञ् स्यात् । चकाराग्रत् ॥ पौर्वार्धिकं । पूर्वायं ॥ पद्ग्रहणं स्वतूपाग्रहणार्धं ॥ ग्रामजनपदकदेशादौ ॥७॥ ग्रामैकदेशवाचिनो जनपदैकदेशवाचिनश्च दिक्पूर्वपदार्धान्तात् प्रातिपदिकाद । ठञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ इमे ऽस्माकं ग्रामस्य पौर्वाधाः । पौर्वार्धिकाः ॥ इमे ऽस्माकं जनपदस्य पोवार्धाः । पौर्वार्धिकाः ॥ मध्यान्मः ॥८॥ इत्येतस्मान्मः स्यात् ॥ मध्यमः ॥ अ सांप्रतिके ॥१॥ इत्येतस्मात् । अ । इत्येष अादेशः स्यात् । न्याय्ये जातादौ ॥ मध्यो मीमांसकः । उत्कर्षापकर्पहीन इत्यर्थः ॥ द्वीपादनुसमुद्रं यञ् ॥१०॥ - मध्य ।

·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १६ ॥
૨૫૨
द्वीप । इत्येतस्मात् समुद्रतमीपद्वीपविषयाय न्यात् ॥ द्वैप्यं ॥ अनुसमुहूं किं.।
दैपमन्यत् ॥
कालाटुञ् ॥११॥
कालविशेषवाचिनष्ठजू स्यात् ॥ मातिकः । सांवत्सरिकः ॥
श्राद्धे शरदः ॥१२॥
शरद । इत्येतस्मात् कालवाचिनष्ठञ् स्यात् । श्राद्धे ऽभिधये ॥ प्रारदिकं
श्राद्धं ॥ श्राद्धे किं । शारदमन्यत् । ऋत्वा ॥
विभाषा रोगातपयोः ॥१६॥
प्रारद । इत्येतस्माद्रोग सातपे च वा ठञ् स्यात् ॥ शारदिकः । शारदो
वां रोगः ॥ प्रारदिकः । प्रारदो वातपः ॥ रोगातपयोः किं । अन्यच्चारदं ।
निशांप्रदोषाभ्यां च ॥१४॥
निशा । प्रदोप । इत्येताभ्यां कालवाचिभ्यां वा ठञ् स्यात् ॥ नैशिकं ।
नैशं ॥ प्रादोपिकं । प्रादोपं ॥
श्वसस्तु च ॥१५॥
प्रवत् । इत्येतस्मात् कालवाचिनठञ् स्यात् । ठञश्च तुडागमः ॥ प्रोवस्तिकं ॥
संधिवेलाचतुनक्षत्रेभ्यो ज्ण् ॥१६॥
संधिवेलादिभ्यः । ऋतुवाचिभ्यः । नक्षत्रवाचिभ्यश्च कालवृत्तिभ्यो ऽण् स्यात् ।।
सांधिवेलं । सांध्यं ॥ ऋतुभ्यः । गैशिरं ॥ नक्षत्रेभ्यः । पौपं ॥ पुनरपत्र-
हणं वृद्धाच्छं बाधितुं ॥
प्रावृष एण्यः ॥१७॥
। त्येतस्मात् कालवाचिन एण्यः स्यात् ॥ प्रावृपेण्यो मेघः ॥
वर्षाभ्यष्ठक् ॥१८॥
वर्षा । इत्येतत्माठक त्यात् ॥ वार्षिकं वासः ॥
छन्दसि ठञ् ॥१६॥

·પડે अष्टकं पाणिनीयं वर्षा । इत्येतस्माद्वेदे ठज् स्यात् ॥ नभश्च नभस्यश्च वार्पिकावृतू ॥ ठकलोः स्वरे विशेपः ॥ ॥ - -- वसन्ताच्च ॥२०॥ वसन्त । इत्येतस्माच्छन्दसि ठञ् स्यात् ॥ मधुश्च माधवञ्च वासन्तिकावृतू ॥ हेमन्ताच्च ॥२१॥ हेमन्त । इत्येतस्माच्छन्दसि ठञ् स्यात् ॥ सहश्च सहस्यश्च हेमन्तिकावृतू ॥ योगविभाग उत्तरार्थः सर्वत्राण च तलोपश्च ॥२२॥ . हेमन्त । इत्येतस्मालोके वेदे च अणू स्यात् । तत्संनियोगेन तकारलोपना ॥ हैमनं वासः । चकारादृत्वणि । हेमन्तं । इति लोके । वेदे तु । हैमनं । हैमन्तं । हैमन्तिकं ॥ सायंचिरंप्राल्लेप्रगेव्ययेभ्ययुट्युली तुट च ॥२३॥ सायं । चिरं । प्राो । प्रगे । इत्येतेभ्यो ऽव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यष्ठ्यु । ट्युल् । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । तयोश्च तुडागमो.भवति ॥ सायंतनं । चि- रंतनं । प्राद्धेतनं । प्रगेतनं ॥ अव्ययेभ्यः । दोषातनं । दिवातनं ॥ ट्युट्युलोः स्वरे विशेषः ॥ विभाषा पूर्वाहापरालाभ्यां ॥४॥ पूर्वाण । अपराह्य । इत्येताभ्यां ट्युस्युलो वा भवतः पूर्वातनं । अपरालेतनं ॥ पक्षे ठञ् । पौर्वाकिं । प्रापालिकं ॥ तत्र जातः ॥२५॥ सप्तम्यन्ताजात इत्येतस्मिनुर्थे ऽणाट्यः प्रत्यया भवन्ति ॥ सुघ्ने ज्ञातः । स्रोधः ॥ मायुरः । श्रोत्सः । राष्ट्रियः । अवारपारीणाः । ग्रामीपाः ॥ प्रावृषष्ठप् ॥२६॥ प्रावृए । इत्येतस्माजाते ऽर्थे ठप् स्यात् ॥ प्रावृषि जातः । प्रावृषिकः ॥ संज्ञायां शरदो वुञ् ॥२७॥ । तयोश्च तुटू 1 ग्राम्यः .

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ३४॥ ઉ૫૫ मावास्या शरद । इत्येतस्माजाते ऽर्थे संत्राविषये वुञ् त्यात् ॥ शरदि जाताः । शा- रदका दर्भविशेषाः ॥ संज्ञायां किं । प्रारदं ॥ पूर्वाणापरालाहीमूलप्रदोषावस्कराहुन् ॥२८॥ पूर्वाहा । अपराणां । अाही । मूल । प्रदोष । अवस्कर । इत्येतेभ्यो जाते ऽर्थे संन्नायां वुन् स्यात् ॥ पूर्वाल्लाकः । अपरालकः । श्राईकः । मूलकः । प्रदोषकः । अवस्करकः ॥ असंज्ञायां तु ठजादयो भवन्ति ॥ पथः पन्थ च ॥२६॥ पथिन् । इत्येतस्माजाते ऽर्थे वुन् स्यात् । पथिन् । इत्येतस्य पन्य । इत्येष प्रादेशश । पथि जातः । पन्यकः ॥ अमावास्याया. वा ॥३०॥ । इत्येतस्माजाते ऽर्थे वुन् वा स्यात् ॥ अमावास्यायां जातः । अमावास्यकः ॥ पक्षे ऽण । सामावास्यः न च ॥३१॥ अमावास्या । इत्येतत्माजाते ऽर्थे । अ । इत्येप प्रत्ययः स्यात् । चकाराद्वै- कल्पिको बुजू सिन्धपकराभ्यां कन् ॥३२ ।। सिन्धु । अपकर । इत्येताभ्यां जाते ऽर्थे कन् स्यात् ॥ सिन्धुकः । अपकरकः ॥ हाजी च ॥३३॥ सिन्धु । अपकर । इत्येताभ्यां जात ऽर्थे प्रमाण । मृञ् । इत्येती प्रत्यया भवतः ॥ सैन्धवः । श्रापकरः ॥ अविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वाति तिष्यपुनर्वसुरुस्तविशा- खाषाठावलाछुक् ॥३४॥ अविन । फल्गुनी । अनुराधा । स्वाति । तिप्य । पुनर्वनु । न । । वपुल । इत्येतेभ्यो नाते ग णो लुया स्यात् ॥ ॥ गावास्यः । अमावास्यकः । नामावान्यः ॥ - विशाखा । प्रमाता ·૨પ अष्टकं पापिनोयं वत्सशालः ra - . श्रविक्षासु जातः । अविष्ठः । अविष्ठः ॥ फल्गुनः । अनुराधः । स्वातिः । तिष्यः । पुनर्वसुः । हस्तः । विशाखः । अषाढः । बहुलः ॥ स्थानान्तगोशालखरशालाच्च ॥३५॥ स्थानान्तात् । गोशाल । खरमाल । इत्येताभ्यां च जातार्थप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ अश्वस्थानः । उष्ट्रस्यानः ॥ मोशालः । खरशालः ॥ वत्सशालाभिजिद्श्वयुक्शतभिषजो वा ॥३६॥ वत्सशाला । अभिजित् । अश्वयुत् । शतभिषन । इत्येतेभ्यो जातार्थप्रत्ययस्य वा लुक् स्यात् ॥ । वात्सशालः ॥ अभिजित् । ग्राभिजितः ॥ अश्वयुक् । ग्राश्वयुजः ॥ प्रातभिषक् । शातभिषतः ॥ बहुलग्रहपाप्रपञ्चो ऽयं ॥ नक्षत्रेभ्यो बहुलं ॥३७॥ नक्षत्रवाचिभ्यो ज्ञातार्थप्रत्ययस्य बहुलं. लुक् स्यात् ॥ रोहिणाः । रौहिणाः मृगशिराः । मार्गशीर्षः ॥ कृतलब्धक्रीतकुशलाः ॥३॥ कृत । लब्ध । क्रीत । कुशाल । इत्येतेष्वर्येषु सपूम्यन्ताद्यथाविहितमपणादयः प्रत्ययाः भवन्ति । खुध्धे कृतः । स्रुघ्ने लब्धः । सुघ्ने क्रीतः । सुघ्ने कुशलो वा । स्रोधः ॥ मायुरः । राष्ट्रिय: ॥ प्रायभवः ॥३॥ सप्तम्यन्तात् प्रायभव इत्येतस्मिन्नर्थे ऽपाद्यः प्रत्यया भवन्ति ॥ वाहुल्येन भवति । लौधः ॥ माथुरः । राष्ट्रियः ॥ उपनानूपकीपनीवेष्ठक् ॥४०॥ उपनानु । उपकर्पा । उपनीवि । इत्येतेभ्यः सम्यन्तेभ्यः प्रायभवे ऽर्थे ठक् स्यात् ॥ प्रोपजानुफः । श्रोपककि । श्रोपनीविका ॥ संभूते ॥४१॥ सपम्यन्तात् संभूत इत्येतस्मिनर्ये ग्रथाविहिमपणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ मुने संभवति । सोधः । मायुरः । राष्ट्रियः ॥ । - सुघ्ने प्रायेण - - ·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥४८॥ ઉ૫૭ कोशाञ् ॥४२॥ कोश । इत्येतस्मात् सपम्यन्तात् संभूते ऽर्थे ठञ् स्यात् ॥ कोशे संभूतं । कौशेयं वस्त्रं ॥ कालात् साधुपुष्यत्पच्यमानेषु ॥४३ ।। . कालविशेपवाचिभ्यः सपम्यन्तेभ्यः । साधु । पुष्प्यत् । पच्यमान । इत्येतेष्वर्थेषु ययाविहितमण्णादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ हेमन्ते साधुः । हैमनः ॥ वसन्तेपु पुष्प्यति । वासन्ती ॥ प्रारदि पच्यन्ते । प्रारदाः शालयः ॥ उत्ते च ॥४४॥ कालवाचिभ्यः सपश्यन्तेभ्य उप इत्येतस्मिनर्थे ययाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ हेमन्त उपाः । हेमन्ता यवाः ॥ अाश्वयुड्या वुञ् ॥४५॥ अाश्वयुती । इत्येतस्मादुरो ऽर्थे बुञ् स्यात् आश्वयुत्यामुपाः श्राश्वयुजका ॥ मापाः ॥ ग्रीष्मवसत्तादन्यतरस्वां ॥४६॥ ग्रीष्म । वतन्त । इत्येताभ्यां साम्यन्ताम्यामुप ऽर्थे वृञ् वा स्यात् ॥ ग्रेप्मकं । ग्रेमं ॥ वासन्तकं । वासन्तं ॥ देयमृणे ॥४७॥ सपम्यन्तात् कालवाचिनो दयमित्येतस्मिनर्थ उता वक्ष्यमाशाश्च प्रत्यया भवन्ति। देयं चेदृणं भवति ॥ माते दयमृणां । मासिकं ॥ ऋणे किं । माने देवा भिक्षा ॥ कलाप्यश्वत्थयवसाढुन् ॥४८॥ कलापिन् । । रावत्रुस । इत्यते-य: कालवाचि-यो वुन् स्यात् ॥ कलापिनि काले देयमृणं । कलापकं ॥ यत्रत्यफलोत्पत्रिकाले दंगणं ॥ अत्रत्वकं ॥ यत्रत्रुसोत्पत्तिकाल देयम् । यवत्रुलकं ॥ त्रत्व - 33 ·૨૫૪ अष्टकं पाणिनीयं ग्रीष्मावरसमावञ् ॥४॥ ग्रीष्म । अवरसम । इत्येताभ्यां सपम्यन्ताभ्यां वुजू स्यात् ॥ ग्रीष्मे देयमणं । गृष्मकं ॥ श्रावसमकं ॥ संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ् च ॥५०॥ संवत्सर । अाग्रहायणी । इत्येताभ्यां ठञ् स्यात् । चकाराहुञ् । संवत्सरे देयमणं । सांवत्सरिकं । सांवत्मरकं ॥ अाग्रहायणिकं । अाग्रहायपाकं ॥ व्याहरति मृगः . ॥५१॥ सपम्यन्तात् कालवाचिनो व्याहरतीत्येतस्मिनषु यथाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति । यो व्याहरति स चेन्मृगः ॥ निशायां व्याहरति । नैशो मृगः । शिकः ॥ प्रादोषः । प्रादोषिकः ॥ मृगः किं । निशायां व्याहरत्युलूकः ॥ तदस्य सोळं ॥१२॥ प्रथमान्तात् कालवाचिनो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे ययाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति । प्रथमान्तार्थः सोहं चेन्वति ॥ निशासहचरितमध्ययन निशा । तत् सोहें समस्य शिष्यस्य । नैशः । नैशिकः ॥ प्रादोपः । प्रादोषिकः ॥ तत्र भवः ॥१३॥ सभ्यन्ताहव इत्येतस्मिनर्थे ययाविहितमाणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ भवत्यर्थः सता न तु जन्म ॥ सुघ्ने भवः । सोधः ॥ माथुरः । राष्ट्रियः ॥ दिगादिभ्यो यत् ॥५४॥ दिश् । इत्येवमादिभ्यो भवे ऽर्थे यत् स्यात् ॥ दिशि भवं । दिप्रयं ॥ वार्य शरीरावयवाच्च ॥५॥ शरीरावयववाचिनो भवे उर्थे यत् स्यात् ॥ दन्तेषु भव । दन्त्यः ॥ कपर्यः । योठ्यः ॥ दृतिकुक्षिकलशिवस्त्वस्त्वञ् ॥५६॥ इति । कुक्षि । कलशि । वन्ति । अस्ति । अहि । इत्येतेभ्यो भवे ऽर्थे 5ञ् स्यात् ॥ दातेयं । पोक्षेयं । कालोयं । वान्तयं । पातयं । ग्राहेयं ॥ ।

·अध्यायः ॥8॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ६५ ॥ ઉ૫૨ ग्रीवाभ्यो ऽण् च ॥१७॥ ग्रीवा । इत्येतस्माचे ऽर्थे ऽण् स्यात् । चकाराठञ् ॥ ग्रीवातु भवं । ग्रेवं । अवेयं ॥ गम्भीरायः ॥५॥ गम्भीर । इत्येतत्माश्वे ऽर्थे ज्यः स्यात् ॥ गम्भीरे भवं । गाम्भीर्यं ॥ अव्ययीभावाच्च ॥५६॥ अव्ययीभावतमासाइवे ऽर्थे ज्य: स्यात् ॥ परिमुखं भवं । पारिमुख्यं ॥ अन्तःपूर्वपदाटञ् ॥६॥ अन्तर । इत्येतत्पूर्वपदाव्ययीभावाप्रवे ऽर्थे ठञ् स्यात् ॥ श्रान्तर्वेमिकं । अान्तहिकं ॥ ग्रामात् पर्यनुपूर्वात् ॥६१॥ परि । अनु । इत्येवंपूर्वादाम । इत्येतदन्ताव्ययीभावावे ऽर्थे ठञ् स्यात् ॥ पारिवामिकः .। अानुवामिकः ॥ जिल्ह्यामूलाङ्गुलेश्छः ॥६॥ नितामूल । अङ्गुलि । इत्येताभ्यां भवे ऽर्थे छः स्यात् ॥ निद्वामूलीयं । अङ्गुलीयं वर्गान्ताच्च ॥ ६ ॥ वर्ग । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकाचे ऽर्थे : स्यात् ॥ कवर्गीयः । चवर्गीयः ॥ अशब्द यत्वावन्यतरस्वां ॥४॥ वर्ग । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकाच्छन्दभिने उनिधये भत्र थे यत् । ख । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ अर्जुनवार्यः । अर्जुनवायाः पते ३: । अर्जुनव- गीयः ॥ याने किं । कवायो वर्णः ॥ कर्णललाठात् कनलंकारे ॥६५॥ कर्ण । ललाट । इत्येता यामलंकारं वाच्च भत्रे च यान स्यात् ॥ कर्णिमा । ललाटिया ॥ अलंकारं किं । कपर्य । ललाट्यं ॥ - ॥ - -------- ·२६० अष्टकं पाणिनीयं तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः ॥६६॥ षष्ठ्यन्ताव्याख्यातव्यनामो व्याख्यान इत्येतस्मिनर्थे तत्र भव चार्थे ययाविहित- मएणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ सुपां व्याख्यानः । सोपो ग्रन्थः ॥ तेउः । कार्तः । सुप्सु भवं । सोपं ॥ तैऊँ । कार्त ॥ व्याख्यातव्यनामः किं । पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानो कोशला ॥ बल्बचो ज्न्तोदात्ताञ् ॥६॥ बहुचो व्याख्यातव्यनामो ऽन्तोदानात् प्रातिपदिकाचे व्याख्याने च ठजू स्यात् ॥ पात्वणत्विकं ॥ बहुचः किं । सौपं ॥ अन्तोदानात् किं । सांहितं । गतिस्वरेणादातो ऽयं ॥ क्रतुयज्ञेभ्यश्च ॥६॥ क्रतुवाचिभ्यो यनवाचिभ्यश्च भवे व्याख्याने च ठञ् स्यात् ॥ सोमनाध्यो यागः क्रतः । श्राग्निष्टोमिकः । वाजपेयिकः ॥ यज्ञग्रहणामसोमसाध्ययागपरिग्रहार्थे । पाचोदनिकः । दाशौनिकः । पाकयत्तिकः ॥ अध्यायेषेवर्षेः ॥६॥ ऋषिः प्रवरः । तनामधेयेभ्यो भवे व्याख्याने चार्थे ऽध्यायेषु वाच्येषु ठञ् स्यात् ॥ वासिटिको ऽध्यायः 1 वैश्वामित्रिकः ॥ अध्यायेषु किं । वा- सिष्ठी कू॥ । पौरोडाशपुरोडाशात् छन् ॥७॥ पोरोश । पुरोडाश । इत्येताभ्यां भवे व्याख्याने च छन् स्यात् ॥ पोराडाशो मन्तस्तरय व्याख्यानस्तत्र भवो वा। पोरोडाशिकः । पौरोडाधिकी ॥ पुरोडाप्राः पिटपिण्ठः । तत्सहचन्तिो ग्रन्यो लक्षपाया पुरोडाशः । तस्य व्याख्यानन्तत्र भवो वा । पुरोडाशिकः । पुरोडानिकी ॥ छन्दसो यदणी ॥७२॥ इन्दन् । इत्येतस्माश्वे व्याख्यानं च यत् । अण् । इत्येती प्रत्ययो भवतः ॥ छन्ग्यः । हान्दनः ॥ यद्रादाणप्रथमाधरपुरश्चरणनामाख्यातादृक् ॥७२॥ - .

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ७ ॥ २६१ - - व्यच् । ऋत् । व्राह्मण ।.ऋच । प्रथम । अधर । पुरश्चरण । नामन् । अाख्यात । इत्येतेभ्यो भवे व्याख्याने च ठक् त्यात् ॥ व्यच् । ऐष्टिकः । पाशुकः ॥ ऋत् । चातुौतृकः ॥ ब्राह्मणिकः । श्रार्चिकः । प्राथमिकः । प्रावरिकः । पौरश्चरणिकः । नामिकः । ग्राख्यातिकः ॥ अमृगयनादिभ्यः ॥७३॥ ऋगवन । इत्येवमादिभ्यो भवे व्याख्याने च अण त्यात् ॥ सायनः ॥ तत पागतः ॥७४॥ पञ्चम्यन्तादागत इत्येतस्मिन्ये ऽणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ खुधादागतः । लोधः ॥ मायुरः । राष्ट्रियः ॥ ठगायस्थानेभ्यः ॥७५॥ यायस्यानवाचिभ्य भागत इत्येतस्मिनर्ये ठकू स्यात् ॥ शुल्कशालाया अागतः । शोल्कशालिकः ॥ नागरिकं । अापणिकं ॥ शुण्डिकादिभ्यो ऽण् ॥७६ ॥ शुएिउक । इत्येवमादिभ्य सायन्यानेभ्य अागत इत्येतस्मिनर्थे ऽण त्यात् ॥ शुएिउकादागतः । शोएिडकः ॥ अएग्रहणं वाधकबाधनायें । प्रौदपानः विधायोनिसंबन्धेभ्यो वुञ् ॥७७॥ विद्यातंत्रन्धवाचिभ्यो बोनितंबन्धवाचिभ्यश्चागत इत्येतन्मिनुर्थे वुञ् स्यात् ॥ उपाध्यायादागतं । श्रोपाध्यायकं । योनितंबन्धेभ्यः । पैतामहकं ॥ ऋतष्ठञ् ॥७८॥ ऋ । इत्येतदन्तेभ्यो विद्यायोनितंबन्धवाचि-य नागत इत्येतन्मिनुर्थे ठञ् स्यात् ॥ होतृकं । पौतृकं ॥ योनितंबन्धभ्यः । मातृकं । भ्रातृकं ॥ विधायोनितंबन्धेभ्यः किं । सावित्रं ॥ पितुर्यच्च ॥७॥ पितृ । इत्येतन्मादागत इत्येतन्मिनायें यत् स्यात् । चकाराज ॥ पिनं । पैतृक ॥

·२६२
अष्टकं पाणिनीयं
गोत्रादकंवत् ॥०॥
अपत्यप्रत्ययान्तादागत इत्येतस्मिनुर्थे ऽवत् प्रत्यया भवन्ति ॥ ौपगवेभ्य
अागतं । श्रोपावकं ॥ कापटवकं । नाडायनकं । चारायणकं ॥ अङ्कग्रह-
पोनेदमर्यसामान्य लक्ष्यते । तस्मादुअप्यतिदिश्यते न त्वएगाव ॥
हेतुमनुष्येभ्यो अन्यतरस्यां ठूप्यः ॥८१॥
हेतुवाचिभ्यो मनुष्यवाचिभ्यश्चागत इत्येतस्मिनर्थे प्यप्रत्ययो वा स्यात् ॥
समादागतं । समयूप्यं ॥ मनुष्येभ्यः । देवदाप्यं ॥
मयट् च ॥८॥
हेतुभ्यो मनुष्येभ्यश्चागत इत्येतस्मिनर्थे मयः स्यात् ॥ सममयं । सममयी ॥
मनुष्येभ्यः । देवदतमयं । देवदतमयी ॥
प्रभवति ॥३॥
पञ्चम्यन्तात् प्रभवतीत्येतस्मिनार्थे यथाविहितमपपादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ हिमवतः
प्रभवति । हेमवती गया । ततः प्रथमं प्रकाशत इत्यर्थः ॥
विद्राज्ञ्यः ॥४॥
विदूर । इत्येतस्मात् प्रभवतीत्यतस्मिन] ज्यः स्यात् ॥ विद्वरात् प्रभवति ।
चंटूया मणिः ॥
तगच्छति पवितयोः ॥५॥
द्वितीयान्ताददतीत्येतन्निवर्ये ययाविहितमपपादयः प्रत्यया भवन्ति
यो
गच्छति स चा पन्या हतो वा ॥ सुनं गच्छति । सोयः पन्याः । सोधो
दूतः ॥ मायुरः । राष्ट्रियः ॥ पयियोः किं । सुधं गच्छति गार्यः ॥
अभिनिष्क्रामति द्वारं ॥६॥
दिनीयालादागिनियातीयेग्गिय ययाविदितगपणादयः प्रत्यया भवन्ति ।
गामिनिष्प्रागति साई र सन्यात ॥ सुधगभिनिष्कामति । सो कान्ययु
मादार n मायुरं । राद्रियं ॥
अधिकृत्य कृते
ग्रन्थे ॥८॥

·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥३३॥ द्वितीयान्तादधिकृत्य कृत इत्येतस्मिन] यथाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति । यो ऽसौ कृतो ग्रन्थश्चेत् स भवति ॥ तुभद्रामधिकृत्य कृतो अन्यः । सौभद्रः ॥ माथुरः । राष्ट्रियः ॥ ग्रन्थे किं । सुभद्रामधिकृत्य कृतः प्रासादः ॥ शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यः ॥८॥ शिशुक्रन्द । यंमसभ .1 द्वन्द्र । इन्द्रजननादि । इत्येतेभ्यो । द्वितीयान्तेभ्यो अधिकृत्य कृत इत्येतस्मिनर्ये ३ः त्यात् ॥ शिशुक्रन्दीयः । यमतभीयः ॥ द्वन्द्वात् । अग्निकश्यपीयः । वाक्यपदीयं ॥ इन्द्रजननादिभ्यः । इन्द्रजननीयः । प्रघुना- गमनीयः ॥ इन्द्रजननादिराकृतिगण एवं ॥ सो ऽस्य निवासः ॥६॥ प्रथमान्तादत्येति पाठ्यर्थे यथाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति । यः प्रथमा- न्तार्थो निवासश्चेत् स भवति ॥ सुनो निवासो ऽस्य । स्रोघ्नः ॥ माथुरः । राष्ट्रियः ॥ अभिजनश्च ॥१०॥ प्रथमान्तादत्येति पाट्यर्थे ऽणादयः प्रत्यया भवन्ति । यः प्रयवान्तार्थो ऽभिजन- श्वेत् स भवति ॥ लुधो ऽभिननो ऽस्य । लोपः ॥ मायुरः । राष्ट्रियः ॥ श्रायुधजीविभ्यः पर्वते ॥११॥ प्रथमान्तात् पर्वतवाचिनो अन्त्येति पंष्ठ्यर्थ श्रायुधतीविनो ऽभिधातुं : स्यात् ॥ हृदोलः पर्वतो ऽभिजन स्पामायुधनीविनां । हृद्रोलीयाः ॥ अन्धकवर्तीयाः । रोहितगिरीयाः ॥ श्रायुधजीवियः किं । ऋक्षोदः पर्वतो ऽभिजन एपां । माझेदा ब्राह्मणाः ॥ पर्वते किं । सांकाश्यका सायुधजीविनः ॥ शण्डिकादिभ्यो ऽयः ॥१२॥ प्राण्डिक । इत्येवमादिभ्यः प्रथमान्तेभ्यो ऽस्येति पठ्यये ज्य: स्यात् । यः प्रय- मान्तार्थः स चेदभितनः ५ प्रपिजको ऽभितनो ऽस्य । प्राएिडक्यः ॥ सिन्धुतक्षशिलादिभ्यो ज्याजौ ॥१३॥ सिन्धु । इत्येवमादिभ्यः । तक्षशिला । इत्येवमादिन्या प्रथमान्त यो ऽन्यति ·२६४ यष्टकं पापिनीयं षष्ठ्यर्थे ऽएा । अञ् । इत्येतौ प्रत्ययौ क्रमावत: ॥ सिन्धुरभितनो ऽस्य । सैन्धवः ॥ तातशिलः । वात्सोडणाः ॥ तूदीशलातुवर्मतीकूचवाराडकण्ठज्यकः ॥४॥ तूदी । शलातुर । वर्मती । कूचवार । इत्येतेभ्यः प्रथमान्तेभ्यो ऽस्येति पाठ्यर्थे 6क । इण् । हजू । यक् । इत्येते प्रत्यया क्रमाइवन्ति ॥ तूदी अभिननो ऽस्य । तौदेय: ॥ शालातुरीयः ॥ वार्मतेयः ॥ कौचवार्यः ॥ भक्तिः ॥१५॥ प्रथमान्ताट्स्येति षष्ठ्यर्थे ऽपादयः प्रत्यया भवन्ति । यः प्रथमान्तार्थी भक्तिवेत स भवति ॥ भव्यते सेव्यत इति भतिः ॥ सुयो भशिरस्य । स्रोधः ॥ माथुरः । राष्ट्रियः ॥ अचित्ताददेशकालाटुक् ॥१६॥ प्रथमान्तादेशकालभिनाचिनवाचिनो अस्येति पाठ्यर्थे ठक् स्यात् । यः प्रथमा- नार्यः स चेशिः ॥ अपूपा भशिरस्य ।। अापूपिकः ॥ शाष्कुलिकः ॥ अचि- नातू किं । देवदनः ॥ प्रदेशात किं । स्रोधः ॥ अकालात् किं । ग्रेष्मः ॥ महाराजाटञ् ॥७॥ महाराज । इत्येतस्मात् प्रयमान्ताम्येति पाठ्यर्थ ठज् स्यात् । यः प्रयमान्तार्य: रा चरुतिः ॥ महाराजो मसिरण । माहारातिकः ॥ वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ॥१८॥ वासुदेव । अर्जुन । नयेतान्यां प्रयमाता-यामन्येति पत्यर्थे वुन् स्यात् । यः प्रगमानार्यः ग चरतः ॥ वासुदेवो भगिरस्य । वासुदेवकः ॥ अर्जुनका गोत्रक्षत्रिवाख्येभ्यो वढलं वुञ् ॥११॥ गोगाव्यः शानियत्ययका प्रपनान्त-यो ज्योति पयगे वुजू स्यात् । यः प्रथ- माता: गहकिन्तुचुझायनिर्भगिरम्य । ग्लोचुयायन ! ग्रोपावयाः । पत्रिणः । नाकुनक. । गाएंदवशः । ग्राम्याग्रहणां पापरिग्रहार्ग । प्रमाणात् करिना । पाणिनो भगिन्य । पाणिनीय: प्र ।

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १० ॥ २६५ ञ्चालः महकः जनपदिनां जनपदवत् सर्व जनपदेन समानशब्दानां बहुवचने ॥१०॥ जनपदस्वामिवाचिनां वहुवचने जनपदवाचिना समानश्रुतीनां जनपदवत् सर्व प्रत्ययः । प्रकृतिश्च भवति । सो ऽस्य भक्तिरित्वेतस्मिन् विषये ॥ जनपदत- देवध्योश्चेत्यादिना विहिताः प्रत्यया अतिदिश्यन्ते ॥ अङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्य । अाकः ॥ वाकः ॥ जनपदिनां किं । पञ्चाला ब्राह्मणा भक्तिरस्य । पा- ॥ सर्व किं । माह्रो भक्तिरस्य । । वार्ची भक्तिरस्य । वृतिकः ॥ जनपदेन समानप्राब्दानां किं । पौरो राजा भक्तिरस्य । पौर- वीयः ॥ वहुवचने किं । साङ्गो भक्तिरस्य नाङ्गो वा भक्तिरस्य । प्राङ्गकः । इहापि यया स्यात् ॥ तेन प्रोक्तं ॥१०१॥ तृतीयान्तात् प्रोक्तमित्येतस्मिनर्थे यथाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ ऋपिणा प्रोतं । आर्ष ॥ पाणिनीयं । प्रापिशलं ॥ तित्तिरिवरततुखण्डिकोखाच्छण् ॥ १० ॥ तिनिरि । वरतन्तु । खण्डिक । उख । इत्येतेभ्यः प्रोक्ते ऽर्थे इण त्यात् ॥ तितिरिणा प्रोक्तमधीयते । तैत्तिरीयाः ॥ वारतन्तबीयाः । वाण्डिकीयाः । नोखीयाः ॥ काश्यपकौशिकान्यामृषिभ्यां णिनिः ॥१०३ ॥ काश्यप । कौशिक । इत्येताम्यां मुनिवाचि-यां प्रोतो ऽर्थे णिनिः न्यात् ॥ काश्यपेन प्रोतामधीयते । काश्यपिनः ॥ कौशिकिनः ॥ ऋषिभ्यां . किं । का- ज्यपगोत्रेण प्रोता कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च ॥१०४॥ कलापिशिष्यवाचिभ्यो वैशम्पायनशिप्यवाचिभ्यश्च प्रो ऽर्थे गिनिः स्यात् ॥ कलाप्यन्तेवासिभ्यातुः । हरिगुणा प्रोतमधीयते । हारिद्रविणः । तीम्बु- रविणः । ग्रौलपिनः । छालिनो नुिकं वक्ष्यति ॥ वैशम्पायनानीवासियो नत्रयः । ग्रालन्त्रिना प्रोगामधीयते । ग्रालन्त्रितः ॥ । काश्यपीयं ॥ पातंगिनः । कान- 31 ·अष्टकं पाणिनोयं - लिनः । प्रार्चाभिनः । श्रारुणिनः । ताएिउनः । श्यामायनिनः ॥ कठाल्लुकं वक्ष्यति । कलापिनशाण ॥ पुराणाप्रोक्तेषु ब्रामणकल्पेषु ॥ १०५॥ तृतीयान्तात् प्रोतामित्येतस्मिन] णिनिः स्यात् । यत् प्रोता चिरंतनमुनिप्रोक्ला- ब्राह्मणाकल्पास्ते भवन्ति ॥ ब्राह्मणेषु । भालविनः । प्राट्यायनिनः ॥ कल्पेषु । पैड़ी कल्पः । श्रारणापराती ॥ पुराणाप्रोक्तेषु किं । याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानि । अाश्मयः कल्पः ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि ॥१०६॥ शौनक । इत्येवमादिभ्यश्छन्दसि वाच्ये प्रोल्लामित्येतस्मिनर्थे पिानिः स्यात् ॥ शोनकेन प्रोतामधीयते । शौनकिनः ॥ वाजसनेयिनः ॥ छन्दसि किं । शौन- कीयः श्लोकः ॥ कठचरकाबुक् ॥ १०७॥ कठ । चरक । इत्येताम्यां परस्य प्रोजप्रत्ययस्य लुक् म्यात् ॥ कठेन प्रोक्तमधी- यत । कठाः णिनेर्लुक् ॥ चरकाः । अत्राणो लुक् ॥ छन्दसीत्येव चारकाः श्लोकाः कलापिनो ऽण् ॥१०॥ कलापिन् । इत्येतस्मात् प्रोमो ऽर्थे ऽपा स्यात् ॥ कलापिना प्रोतामधीयते । कालापाः ॥ अपनपामधिकविधानार्थ । तेन माधुरी वृत्तिः । सौलभानि ब्राहा- पानि । इत्यादि सिद्धं ॥ छगलिनो छिनुक् ॥ १० ॥ हालिन् । इत्येतस्मात् तृतीयान्तात् प्रोतामित्यतस्मिनार्ये किनुष म्यात् ॥ हालिना प्रोतामधीयते । दालयिनः ॥ पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ॥ ११०॥ पारापर्य । शिलालि । इत्येतान्यां प्रामाटिक्षुगूबनान्गत्रयोर्वाच्ययोः प्रोतो उ पिानि: स्यात् ॥ पारायणा प्रोपागधीयते । पातरियो शिक्षवः ॥ मिला- - - काठाः । - ·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ११८ ।। રદ્છ लिना प्रोतामधीयते । शैलालिनो नटाः ॥ भिक्षुनटसूत्रयोः किं । पाराशरं । लालं ॥ - कर्मन्दकृशाश्वादिनिः ॥१११ ॥ कर्मन्द । कृशाश्व । इत्येताभ्यां क्रमाक्षुिनटसूत्रयोर्वाच्ययोः प्रोक्ते ऽर्थ इनिः स्यात् ॥ कर्मन्देन प्रोक्तमधीयते । कर्मन्दिनो भिक्षत्रः ॥ कृशाश्विनो नटाः ॥ तेनकदिक् ॥११॥ तृतीयान्ताकदिगित्येतन्मिनर्थे ऽणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ सुदामाद्रिणक- दिक् । सौदामनी ॥ हैमवती ॥ तसिश्च ॥११३ ।। तृतीयान्तादेकदिमित्येतस्मिन] तसिप्रत्यय: स्यात् ॥ सुदामतः । हिमवतः ॥ उरसो यच्च ॥११४॥ उरत् । इत्येतस्मात् तृतीयान्तादेकदिमित्येतन्मिन] यत् स्यात् । चकारात् ततिः ॥ उरकदिक् । उरत्त्वः । अन्तः ॥ उपज्ञात ॥११॥ तृतीयान्तादपज्ञात इत्येतस्मिनर्ये ययाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ पा- णिनिनोपज्ञातं । पाणिनीयं व्याकरण । विनोपदेशेन ज्ञातमित्यर्थः ॥ कृते ग्रन्थे ॥११६॥ तृतीयान्तात् कृत इत्येतस्मिनर्ये ऽणादयः प्रत्यया भवन्ति । यत् तत् कृतं अन्यश्चेत् न भवति ॥ वररुचिना कृतः । वाररुचो अन्यः ॥ ग्रन्य किं । वररुचिना कृतः प्रानादः ॥ संज्ञायां ॥११७॥ तृतीयान्तात् कृत रस्त्येतन्निनअणादयः प्रत्यया भवन्ति । समुदायन चेत संज्ञा गन्यते ॥ मक्षिकाभिः कृतं । मात्तिकं ॥ गार्नुतं । सााचं । पानि ॥ कुल्लालादिभ्यो वुञ् ॥११८॥ .

·२६८ अष्टकं पाणिनीयं ॥ - कुलाल । इत्येवमादिभ्यः कृते ऽर्थे संज्ञायां वुञ् स्यात् ॥ कौलालकं वारुउकं ॥ चुहाभ्रमरवठरपादपादञ् ॥ ११ ॥ क्षुद्रा । भ्रमर । वरर । पादप । इत्येतेभ्यः संज्ञायां कृते ऽर्थे ऽञ् स्यात् ॥ क्षुद्राभिः कृतं । चौद्रं ॥ भ्रामरं । वारं । पादपं ॥ तस्वेदं ॥ १२०॥ पाठ्यन्तादिमित्येतस्मिनर्थे यथाविहितमएणादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ उपगोरिदं । प्रोपगवं ॥ कापटवं । मायुरः । राष्ट्रियः । अवारपारीणाः रथाच्चत् ॥१२॥ स्थ । इत्येतस्मात् पट्यन्तादिदमित्येतस्मिनर्थे यत् स्यात् ॥ रथस्यदं । रथ्यं चक्र । उत्तमरथ्यं ॥ पत्रपूर्वाञ् ॥ १२२॥ रय । इत्येतस्मादानपूर्वादिदमर्ये ऽञ् स्यात् ॥ श्राश्वरथं । अौष्ट्ररथं चक्रं ॥ पत्राधर्युपरिषदश्च ॥१२३॥ वालवाचितः । अधुर्यु । परिषद्ध । इत्येताभ्यां च पठ्यन्ताभ्यामिदमर्ये ऽ ग्यात् ॥ अवयद वल्लीयं । अाश्यं ॥ यो ॥ अाधुर्यवं । पारिपदं हलसीराट्रक ॥ १२४॥ एन । सोर । इत्येता-यानिदगर्ने ठय रयात् ॥ रालिकं । रौनियं बन्दाहुन् वरमैयुनिकयोः ॥ १२ ॥ दनगमागार, पापनादिलों वेगयुनिझयोर्वाच्चयोर्छन् स्यात् ॥ वरे । फायोमिया ॥ गुनिकायां । गुणगाणिशिया गोत्रचरणादु ॥ १२६॥ गोरानिगागागानि गदग बु ग्यात् ॥ गोत्र । ग्लीनुयायनयां irana चार, 1 कारय । पालापमं ॥ ॥ - ॥

·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १३४ ॥
-
संघाङ्कलक्षणेधञ्यजिजामण ॥ १२७ ॥
अञ् । यञ् । इञ् । इत्येतदन्तादिदमः संघाङ्कलक्षणेषु वाच्येप्वः स्यात् ॥
अजन्तात् । वैदः संघः । वैदो र । वैदं लक्षणं ॥ यान्तात् । गार्गः
संघो को वा । गार्ग लक्षणं ॥ इञन्तात् । दाक्षः संघो को वा ।
दातं लक्षणं ॥
शाकलादा ॥१२८॥-
शाकल । इत्येतस्मात् . पट्यन्तादिदमित्येतस्मिनर्थे संधादिपु वाच्येप्वण वा
स्यात् । पक्षे वुञ् ॥ शाकलानां संघो को घोपो वा । शाकलः । शा-
कलकः । शाकलं । शाकलकं लक्षण ॥
छन्दोगौक्थिकयाज्ञिकबखुचनठाञ्चः ॥ ११ ॥
छन्दोग । श्रोक्यिक । यात्तिक । बच । नट ।
नर । इत्येतेभ्यः पाठ्यन्तेभ्य
इदमर्थे ज्यः स्यात् ॥ इन्दोगानां धर्म अानायो वा । शन्दोग्यं ॥ ौक्यि-
क्यं । वानिक्यं । वाच्यं । नाट्यं ॥
न दण्डमाणवान्तेवासिषु ॥१३०॥
दएउप्रधानमाावेषु शिप्येषु च वाच्येपु गोत्रचरणादुजू न स्यात् ॥ कोकाक्षा
दएउमाणवाः । कोकाक्षा अन्तवासिनः ॥
स्वतिकादिभ्यः ॥१३॥
रैवतिक । इत्येवमादिभ्यः पाठ्यन्तेभ्य इदमर्ये ३ः त्यात् ॥ रैवतिकीयः ॥
कीपिजलहास्तिपदादण ॥१३२।।
कोपितल । हास्तिपद । इत्येताभ्यां पाठ्यन्ताभ्यामिदमर्ये ऽण त्यात् ॥
कौपिजलः । हात्तिपदः ॥
पाथर्वणिकस्येकलोपश्च ॥१३३ ॥
ग्रायर्वणिक । इत्येतत्मात् पाठ्यन्तादितनये ऽणा स्यात् । तत्संनियोगेन । इक ।
इत्येतस्य लोप भवति ॥ यावर्वणो धर्म यानायो वा ॥
तस्य विकारः ॥१३४॥

·२७० अष्टकं पाणिनीयं पठ्यन्ताद्विकार इत्येतस्मिनः ऽए स्यात् ॥ भस्मनो विकारः । भास्मनः ॥ मार्तिकः अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः ॥१३५॥ प्रापिन् । श्रोषधि । वृक्ष । इत्येतद्वाचिभ्यः षष्ठ्यन्तेभ्यो ऽवयव इत्येतस्मिनुर्थे यथाविहितमएपादयः प्रत्यया भवन्ति । चकाराद्विकारे ऽपि ॥ प्राणिभ्यो ऽजं वक्ष्यति ॥ कपोतस्यावयत्रो विकारो वा । कापोतः ॥ अोषधि । मौर्व काएउं भस्म वा ॥ वृक्ष । कारीरं काण्ड भस्म वा ॥ विल्वादिभ्यो ऽण् ॥१६॥ विल्व । इत्येवमादिभ्यो विकारे ऽवयवे च प्रणा स्यात् ॥ बिल्वस्यात्रियवो विकारो वा । वैल्वः । कोपधाच्च ॥१३७॥ क् । इत्येतदुपधात् प्रातिपदिकाद्विकारे ऽवयवे चाणू स्यात् ॥ त' । ता- कवं ॥ मधूक । माधुकं ॥ पुजतुनोः षुक् ॥ १३८॥ वपु । जतु । इत्येताभ्यां विकारे ऽर्थे ऽण् स्यात् । तत्संनियोगेन तयोः पुगागमा भवति ॥ त्रपुणो विकारः । ब्रापुपं ॥ ज्ञातुप ॥ पोरञ् ॥ १३ ॥ 3 । इत्येतदन्ताद्विकारे ऽवयवे च अज् न्यात् ॥ देवदार । देवदारवं भाददारवं ॥ अनुदात्तादेश्च ॥१४०॥ अनुदानादेः प्रातिपदिकादिकारे ऽवयवे चाज् म्यात् ॥ दाधित्यं । कापित्यं ॥ पलाशादिभ्यो वां ॥१४॥ पना । इत्येवमादिन्यो विकारे व्ययवे चाजू वा ग्यात् ॥ पाला ॥ पंत पा । ग्वं भेदः । शम्याः पुञ् ॥१४॥ ॥ 1 ·अध्यायः ॥ ॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १५० ॥ २७१ प्रामी । इत्येतस्माद्विकारे. ऽवयवे च पूलञ् स्यात् ॥ शामीलं भत्म । प्रा- मीली लुक् ॥ - मयडेतयोभीषायामभक्षाच्छादनयोः ॥ १४३ ॥ प्रातिपदिकाडापायां वा मयट् स्यात् । भक्षाच्छादनवर्जितयोविकारावयवयोर- र्थयोः ॥ अममयं । श्राश्मनं ॥ भापायां किं । वैलः स्वादिरो वा यूपः स्यात् ॥ अभक्षेत्यादि किं । मोटः सूपः । कापीतमाच्छादनं । नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ॥ १४४ ॥ वृद्धसंन्नकेभ्यः । प्रारादिभ्यश्च भाषायां भक्षाच्छादनवर्जितयोर्विकारावयवयोरर्थ- योनित्वं मयटू स्यात् ॥ प्राममयं । शालमयं ॥ परादिभ्यः । शरमयं ॥ गोश्च पुरीषे ॥१४५॥ गो । इत्येतत्मात् पुरीपे वाच्य इदमर्वे मयट् स्यात् ॥ गोः पुरीपं । गो- मयं ॥ पुरीपे किं । गव्यं पयः ॥ पिष्टाच्च ॥१४६॥ पिष्ट । इत्येतस्माद्विकारे नित्यं मय्ट् स्यात् ॥ पिटमयं भस्म ॥ संज्ञायां कन् ॥१४७॥ पिष्ट । इत्येतस्माद्विकार ऽर्थे संज्ञायां कन् स्यात् ॥ पिटको ऽपूपः ॥ व्रीक्षः पुरोडाशे ॥१४॥ वीहि । इत्येतन्मात् पुरोडाशप विकार मयटू स्यात् ॥ वोहिमयः पुरोडाः वैल्मन्यत् ॥ असंज्ञायां तिलयवाभ्यां ॥१४॥ तिल । यव । इत्येताभ्यागनंज्ञाविपये विकारावयवयोगर्ययोर्मया न्यात् ॥ तिल- मयं । यवमयं ॥ अनंज्ञायां किं ।तलं । यावकः धचश्छन्दसि ॥१०॥ यचः प्रातिपदिकाद्विकारावयवयोरयोइन्दनि गयर स्यात् ॥ नुर्भवति । दमयं वानो भवति । यन्य पामयी ·२७२ अष्टकं पाणिनीयं नोवर्धविल्वात् ॥ १५१॥ - उकारवतः प्रातिपदिकात् । वर्ध । विल । इत्येताभ्यां च वेदे मयड़ स्यात् ॥ उत्वत् । मुन्न । मौनं शिक्यं । मुद्रः । मौद्रश्यहः ॥ वार्थी बाल- ग्रथिता भवति । वैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यः ॥ तालादिभ्यो ऽण् ॥ १५२॥ ताल । इत्येवमादिभ्यो विकारावयवयोरर्थयोरण स्यात् ॥ तालं धनुः ॥ जातपेभ्यः परिमाणे ॥ १५३ ॥ जातरूपवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः परिमाणपे विकारे ऽण् स्यात् ॥ हाटको निष्कः । हाटकं कार्षापणं ॥ परिमाणे किं । हाटकमयो यष्टिः ॥ प्राणिरजतादिभ्यो ज्ञ् ॥ १५४॥ प्राणिवाचिभ्यः । रजत । इत्येवमादिभ्यश्च विकारावयवयोरर्थयोरञ् स्यात् ॥ प्रापिन् । कापोतं । मायूरं ॥ राजतादिभ्यः । राजतं ॥ ञितश्च तत्प्रत्ययात् ॥१५५ ।। ञ् । इत्येतदिनंज्ञको यो विकारावयवार्थः प्रत्ययस्तदन्ताद्विकारावयवयोरर्थयोर स्यात् ॥ योरञ् । देवदारवं तत्य विकारो ऽवयवो वा । देवदारवं ॥ शामीलं । कापोतं । प्रोष्ट्रकं । ऐपोयं । कांन्यं । पारशवं ॥ जित: किं । वैल्वमयं ॥ तत्प्रत्ययात् किं । वैदमयं ॥ क्रीतवत् परिमाणात् ॥ १५६ ॥ परिगाणावाचिनः फ्रीते ऽर्थे ये जादयः प्रत्यया वक्ष्यनो ते विकारे ऽपि भवन्ति ॥ निष्ोपा प्रोतं । नैपिजायं । एवं निप्यारय विकारः । नैप्यिाकः ॥ गांशाप्यत्र परिमाणां । प्रतस्य विकारो ऽवयवो वा । शत्यः । शतिकः ॥ यतिः गर्वगादृष्णार्गः । अध्यर्थपूर्व दिगो गगंशायामित्येवमादिकमप्यतिदिप्रयते । दिगल्यः । दिनाएमः । दिनियाः द्वितंकिका उहादुञ् ॥१७॥ म। येनग्नादियाराययययोर्ययोर्बु ग्यात् ॥ उग विकारो ज्यायो प्रायः 1 । - ॥

·अध्यायः ॥8॥ पादः ॥8॥ सूत्रं ॥ १६६ ॥ २७३ माने वयः उमोर्णयोवा ॥ १५८॥ उमा । उर्णा । इत्येताभ्यां विकारावयवयोर्बुञ् वा स्यात् ॥ श्रोमं । श्री- मकं ॥ ओर्ण । मोर्णकं । एण्या ठञ् ॥१५॥ एणी । इत्येतस्मादिकारावयवयोर्डञ् स्यात् ॥ ऐगोयं मांसं ॥ एणस्य त्वैपां प्राणिलक्षणो ऽञ् ॥ गोपयसोर्यत् ॥१६०।- गो । पयस् । इत्येताभ्यां विकारावयवयोर्वत् स्यात् ॥ गव्यं । पयत्यं ॥ दोश्च ॥१६१॥ हु । इत्येतस्माद्विकारावयवयोर्यत् स्यात् ॥ द्रव्यं ॥ ॥१६२॥ हु । इत्येतस्मान्माने विकारविशेपे वयः स्यात् ॥ दुवयं ॥ फले लुक् ॥ १६३॥ फले वाच्चे विकारावयवार्यप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ श्रामलक्याः .फलं । ग्रामलकं ॥ वदरं ॥ प्लक्षादिभ्यो ऽण् ॥ १६४॥ मक्ष । इत्येवमादिभ्यः फले विकारावयवत्वेन विवक्षिते ऽया स्यात् ॥ विधा- नसामात् तस्य लुज भवति ॥ लाक्षं । यत्रोधं ॥ जम्वा वा ॥१६५॥ जन्यू । इत्येतस्मात् फले विकारावयवत्वेन विवक्षिते ण वा स्यात् ॥ नान्त्रवानि पलानि । सम्वृनि वा ॥ लुप् च ॥१६६॥ जम्बू । इत्येतस्मान पाने विकारावग्रजप्रत्ययस्य वा नुए गात, ॥ गन्या: पलं । गम्यूः । त्रु । मान्यवं ॥ . 3.5 ·२०४ अष्टकं पाणिनीयं हरीतक्यादिभ्यश्च ॥ १६७ ॥ हरीतकी । इत्येवमादिभ्यः फलप्रत्ययस्य लुप् स्यात् ॥ हरीतक्याः फलानि । शीतक्यः ॥ कंसीयपरशव्ययोर्यजञौ लुक् च ॥१६॥ कंतीय । परशल्य । इत्येताम्यां विकारे ऽर्थे क्रमेण , यज । अञ् इत्येतो । कंतीयपरशव्यप्राब्यावयवयोझ्यतोश्च लुम्भवति ॥ यांसीयस्य विकारः । कांग्यं ॥ परशव्यस्य विकारः । पारशवः ॥ । प्रत्ययो भवतः ॥ इति सूत्रपाठे चतुर्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ॥ - प्राग्वहतेष्ठक ॥१॥ सदएति रगयामागङ्गमिति गत्रात् प्रागर्यपु ठया । इत्येनो ऽधिकृतो वेदितव्यः वक्ष्यति रोग दीव्यतीत्यादि । अक्षयति । ग्राक्षिकः ॥ तेन दीव्यति खनति जयति नितं ॥ २ ॥ गुलीयानान्दीपति । समाति । तयति । शितं । इत्यरोप्वर्गपु लय रथात् घनदीपाति । याधिः १ या पनी । ग्राधिकाः ॥ अत्तयति। ग्रातियः ॥ पनि । मात्तिक । संस्कृतं ॥३॥ गोमाग गंगानगारिमागे रुप या गंगणं । हाशि ॥ मातिनि.. कुन्नन्यापधादा ॥४॥ Man mगाना गनिवागि गु. ii। गोपने पोषण । नारी ·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १३॥ २७५ तरति ॥५॥ तृतीयान्तात् तरतीत्येतस्मिनणे ठक् स्यात् ॥ उडुपेन तरति । प्रोडुपिकः ॥ गोपुच्छादृञ् ॥६॥ गोपुच्छ । इत्येतस्मात् तरतीत्येतस्मिनर्थे ठञ् स्यात् ॥ गोपुच्छेन तरति । गोपुच्चिकः ॥ नौद्यचष्ठन् ॥७॥ नौ । इत्येतस्मादद्वच्काच्च प्रातिपदिकात् तरतीत्येतस्मिनर्थे ठन् स्यात् ॥ नावा तरति । नाविकः ॥ द्र्यचः । घटिकः । प्लविकः । बाहुका स्त्री ॥ चरति ॥८॥ तृतीयान्ताच्चरीत्येतस्मिनर्थे ठक् स्यात् ॥ दधा चरति । दाधिकः ॥ हा- स्तिकः ॥ अाकर्षात् प्ठल ॥६॥ अाकर्ष । इत्येतस्माचरतीत्येतन्मिन] ग्लू स्यात् ॥ अाकर्षण चरति । प्राक- पिकः । अाकर्षिकी । पपादिभ्यः छन् ॥१०॥ पर्प । इत्येवमादिभ्यञ्यतीत्येतन्निनर्ये न स्यात् ॥ पणा चरति । पर्पिकः । पर्पिकी ॥ श्वगणादृञ् च ॥११॥ प्रवाणा । इत्येतन्नामरतीत्यतन्निन ठञ् स्यात् । चकातत् प्न ॥ त्रापान चरति । वागणिकः । वामणिको ॥ न् । वापिकः । वाणिकी ॥ वेतनादिभ्यो जीवति ॥१२॥ वेतन । इत्येवमादियाननीयान् यो नोवतीत्येताग्निाचे व्या गात वतनन जीवति । वैतनिशः ॥ धानुर्द पिउनाः । धानुमाः । दाणिउकः वनक्रयविक्रवादन ॥१३॥ ॥

·२७६ अष्टकं पाणिनीयं वसू । क्रयविक्रय । इत्येताभ्यां तृतीयान्ताभ्यां जोवतीत्येतस्मिनुर्थे ठन् स्यात् ॥ वसेन जीवति । वसिकः ॥ क्रयविक्रयिकः ॥ आयुधाच्छ च ॥१४॥ अायध । इत्येतस्माजीबतीत्येतस्मिनुर्धे छः स्यात् । चकाराट्छन् ॥ श्रायुधेन नीवति । श्रायुधीयः । अायुधिकः ॥ हरत्युत्सङ्गादिभ्यः ॥१५॥ उत्सङ्ग । इत्येवमादिभ्यस्तृतीयान्तेभ्यो हरतीत्येतरिमनुर्थे ठक् स्यात् ॥ उत्सङ्गेन हरति । ग्रौत्मडिकः ॥ भस्त्रादिभ्यः प्ठन् ॥१६॥ भला । इत्येवमादि यस्तृतीयान्तेभ्यो हरीत्येतस्मिनुथै उन स्यात् ॥ भस्त्रया हरति । मन्त्रिकः । भन्त्रिकी । विभाषा विवधात् ॥ १७॥ विवध । इत्येतस्मात् तृतीयान्तादतीत्येतरिमार्थ छन् वा ग्यात् ॥ विधिकः विवधिको ॥ पत्ते व्य । वैवधिकः ॥ अण् कुलिलिकायाः ॥१८॥ पुटिलिया । इत्येतागात, तृतीयान्तादतीत्येतस्मितर्ये ऽणा स्यात् ॥ कुरिलिया व्याधानां गतिविशेषः मार्गारोपकारगामृतं तोदं च । तया एरति गृगान् । ग्रहादान, वा । फोरिलियो व्याधः कारण निर्वृत्त जनातादिभ्यः ॥ ११ ॥ गनपत । यत्रगाति यत्तीयाना-गो नित ग्यास्गिवर्ण व्या ग्यात् ॥ ग्रत्त- योग नि । यागनिकं वरं । प्रेन्नित्यं ॥२०॥ fyानिस लिगं गा गाण " मम । द्वितः निः । वृत्या a ग्गिं । पतिनं । अति ॥ गाविभागनिवृगार्ग निगमिति । अपमित्ययाचिताभ्यां कहानी ॥ २१ ॥ - 1 ·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥२६॥ ២២ अपमित्य । याचित । इत्येताभ्यां निव॒ते ऽर्थे क्रमात् कक् । कन् । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ अपमित्य निर्वृतं । आपमित्यकं ॥ याचितकं ॥ संसृष्टे ॥२२॥ तृतीयान्तात् संसृष्ट इत्येतस्मिनुर्धे ठक् स्यात् ॥ या संसृष्टं । दाधिकं ॥ चूर्णादिनिः ॥२३॥ चूर्ण । इत्येतस्मात् संसृष्टे ऽर्थ इनिः स्यात् ॥ चूर्णैः संसृष्टाः । चूर्णिनो ऽपूपाः ॥ लवणाचुक् ॥२४॥ लवण । इत्येतस्मात् संसृष्टे ऽर्थे ठको लुक् स्यात् ॥ लवणेन संसृष्टः । लवपाः सूपः । लवणं शाकं । लवणा यवागू: मुहादण ॥२५॥ मुद्दः । इत्येतस्मात् संसृष्टे ऽर्थे ऽण त्यात् ॥ मौद्र श्रोदनः ॥ व्यञ्जनरूपसिक्ते ॥२६॥ व्यन्ननवाचिभ्यस्तृतीयान्तेभ्य उपसिता इत्येतस्मिवर्ये ठक् स्यात् ॥ दलोपनिक्तं । दाधिकं ॥ तौपिकं ॥ व्यन्ननैः किं । उदकेनोपसिता प्रोदनः ॥ प्रोजःसहोम्भसा वर्तते ॥२७॥ प्रोजन् । सहन् । अन्भस् । इत्येतेभ्यस्तृतीयान्तेभ्यो वर्तत इत्येतस्मिनर्ये ठक् स्यात् ॥ मोजसा वर्तते । प्रौनसिकः शूरः । साहसिकश्योरः । श्राम्भतिको मत्स्यः ॥ तत् प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलं ॥२८॥ प्रति । अनु । इत्येवंपूर्वेभ्य ईप । लोस । कूल । इत्यते यो द्वितीयान्तेन्यो वर्तत इत्येतस्मिवर्ये ठक् स्यात् ॥ ईप । प्रातीपिकः । अान्वीपिकः ॥ लोग । प्रातिलोमिकः । ग्रानुलोमिकः ॥ फूल । प्रातिलियाः ग्रानुकूलियाः यमपि वृतधातुरयाशगावापि प्रियाविशेषणात्वाददितीया परिमुखं च ॥ - ॥ I 35 ·२०६ अष्टकं पाणिनीयं परिमुल । इत्येतस्माद्वितीयान्तादर्तत इत्येतस्मिनर्थे ठक् स्यात् ॥ परिमुखं वति । पारिमुखिकः सेवकः ॥ प्रयच्छति गी ॥३०॥ द्वितीयान्तात् प्रयच्छतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् स्यात् । यद् द्वितीयान्तं गवं चेत् तड़- वति ॥ द्विगुणार्य द्विगुणं । तत् प्रयच्छति । द्वैगुणिकः ॥ ग… किं । द्विगुपां प्रयच्छति ॥ कुसीदशैकादशात् ष्ठन्ष्टचौ, ॥३१॥ कुशीद । दशैकादश । इत्येताभ्यां प्रयच्छतोत्येतस्मिनर्थे क्रमात् छन् । इच् । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । यत् प्रयच्छति गल चेत् तत् ॥ कुसौदं वृद्धिस्तदर्थ द्रव्यं कुतीदं । तत् प्रयच्छति । कुसोदिकः । कुनीदिको ॥ एकादशार्थत्वादे- कादश । वस्तुतो दन । तत् प्रयच्छति । दशैका शिकः । दनौकाशिकी उति ॥३२॥ द्वितीयान्तादुद्दतोत्येतस्मिनुर्ये ठक् स्यात् ॥ बदराण्युञ्छति । बारिकः । रनति ॥३३॥ द्वितीयान्ताहतीत्येतस्मिता ठक न्यात ॥ ममानं रक्षति । सामानिकः ॥ शब्दढरं करोति ॥३४॥ प्रद । हर । इत्येताभ्यां द्वितीयान्ता-यां करोतीत्येतस्मिार्ये ठक् स्यात, पानं यारोति । शाब्दियाः ॥ हाईरियाः ॥ पनिमत्स्यमृगान् हन्ति ॥३॥ पतिन् । मल्य : गा । इत्येतदाचिन्यो द्वितीयागो यो एतीयतग्गिनु ठया गाल ॥ गनिन् । पतिता मि । पात्तिकः । प्राकृनिमः । मारियाः ॥ मग । गागिश, । गनिमः । गागादियाः । पायलियाः ॥ मा । गायिः । पाहिगिर । गाईगिय परिपन्यं च तिष्ठति ॥३६॥ riग । गगनातीगान तिनीयानि पन्लोणाग्गियो । रुपा ram पागिगिmiin । गत बगिया गाय या वितीयः । - ॥ ॥

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥४॥ २७६ तूपे ॥ माथोत्तरपदपदव्यनुपद धावति ॥३७॥ माथ । इत्येतदुत्तरपदात् । पदवी । अनुपद । इत्येताभ्यां च धावतीत्येतस्मि- नर्थे ठक् स्यात् ॥ दएउमाथं धावति । दाएउमाधिकः ॥ पादविकः ॥ प्रानु- पदिकः ॥ अाक्रन्दाटूञ् च ॥३८॥ साक्रन्द । इत्येतस्माद्वितीयान्ताडावतीत्येतस्मिनर्थे ठञ् स्यात् । चकाराट्ठक् ॥ अाक्रन्दिकः ॥ ठकठोः स्वरे विशेषो न तु पदोत्तरपदं गृह्णाति ॥३१॥ पद । इत्येतदुत्तरपदं यस्य तस्माद्वितीयान्तादृल्लातीत्येतस्मिनुर्धे ठक् स्यात् ॥ पूर्वपदं गृह्णाति । पौर्वपदिकः ॥ श्रौतरपदिकः ॥ प्रतिकण्ठार्थललामं च ॥४०॥ प्रतिकण्ठ । अर्थ । ललाम । इत्येतेभ्यो द्वितीयान्तेभ्तो गृह्णातीत्येतस्मिनर्थे ठक स्यात् ॥ प्रातिकण्ठिकः । अार्थिकः । लालामिकः ॥ ॥४१॥ धर्म । इत्येतस्मादद्वितीयान्ताचरतीत्येतस्मिनर्थे ठक् स्मात् ॥ धर्म चरति । धार्मिकः ॥ प्रतिपथमेति ठंश्च ॥४२॥ प्रतिपय । इत्येतस्माद्वितीयान्तादेतीत्येतस्मिनर्ये ठन् स्यात् । चकारांटक प्रतिपथिकः । प्रातिपथिकः ॥ समवायान् समवेति ॥४३॥ समवायवाचि-यो द्वितीयान्तेभ्यः समवतीत्येतन्मिनुर्ये ठक् स्यात् ॥ समवायं समवेति । सामवारिकः ॥ सामूल्किः । सांनिवेशिकः ॥ परिषदो एवः ॥४४॥ परिपत् । इत्येतस्मादद्वितीयान्तात नमवतीत्येतल्लिनर्ये पयः न्यात् । पतिपदं समवति । पारिपयः धर्म चरति ॥ 1 ·२८० अष्टकं पापिनीयं सेनाया वा ॥४५॥ सेना । इत्येतस्मात् समवैतीत्येतस्मिनर्थे वा पयः स्यात् ॥ सेनां समवैति । सैन्यः । सैनिकः ॥ संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ पश्यति ॥४६॥ ललाट । कुक्कुटी । इत्येताभ्यां द्वितीयान्ताभ्यां पश्यतीत्येतस्मिनर्थे संज्ञा- विपये तक स्यात् ॥ ललाटं पश्यति । लालाटिकः सेवकः ॥ कोक्कुटिको भिक्षुः ॥ तस्य धयं ॥४७॥ पात्यन्ताठर्नागित्येतस्निगर्ये ठक् स्यात् ॥ ग्रापणास्य धर्म्य । ग्रापपिाकं ॥ ग्रा- न्तरागारियं ॥ अण् महिष्यादिभ्यः ॥४॥ गरियो । इत्येवमादिभ्यो धर्म्यमित्येतस्मिवर्थे ऽपा स्यात् ॥ मरिष्या धर्म्य । माल्पिं ॥ प्राजापतं ॥ रतो ऽ ॥४॥ का । इत्यादलाटर्म्यगिायेतग्गिन यू स्यात् ॥ होनुर्धन्यै होतुर्धन्यं । होनं ॥ ग्री- - ग्रवक्रयः ॥५०॥ पनयनादयप्राय रोग्गिवर्ण व्य ज्यान ॥ शुल्यानालागा प्रवत्रायः । प्रोल्या- मालिश: धापणियः ॥ तदस्य पण्यं ॥१॥ नादात गो रुप rm । गा प्रगमानं पायं घेत, सरस्वति HT: MIT । तिः . किरः लवगाज ॥५॥ rom I TITIIT गाना my | GHA: am • Pr: । धर ·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥६० ॥ २८१ किसरादिभ्यः ष्ठन् ॥५३॥ किसर । इत्येवमादिभ्यः प्रथमान्तेभ्यो ऽन्येति पाठ्यर्थे छन् त्यात् । प्रथमा- न्तार्यः पण्यं चेत् ॥ कितरं पण्यमत्य । किसरिकः । किसरिकी शलालुनो अन्यतरस्वां ॥५४॥ प्रालालु । इत्येतस्मात् प्रथमान्तादत्येति पाठ्यर्थे न्न वा स्यात् । प्रथमान्तार्थः पएवं चेत् ॥ शलालु पपवमस्य । शलालुकः । शलालुको ॥ पक्षे ठक् । शालालुताः ॥ शिल्पं ॥५५॥ ॥ प्रथमान्तादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् स्यात् । यत् प्रथमान्तं शिल्पं चत् तवति ॥ मृदङ्गवादनं शिल्पमन्य । मानिकः ॥ मड्डुककर्करादान्यतरस्यां ॥५६॥ मक । कर्कर । इत्येताभ्यां प्रयमान्ताभ्यामन्येति पाठ्यर्थे ऽण वा स्यात् । प्रयमान्तार्थः शिल्पं चत् ॥ मडकवादनं शिल्पमस्य । माडुकः ॥ कार्करः पचे ठक् । माउडुकिकः । कार्करिकः प्रहरणं ॥५॥ प्रथमान्तादम्यति पाठ्यर्वे ठक् स्यात् । यत् प्रथमान्तं प्रहरणं चेत् तन्वति ॥ अतिः प्रहाणामन्य । प्रासिकः ॥ प्रातिकः ॥ परश्वधादृञ् च ॥५॥ परश्वध । इत्येतन्मात् प्रथमान्तादन्येति पष्ठ्यर्थे ठञ् स्यात् ॥ परश्वधः प्रल्- रणमत्य । पारवधिकः ॥ चकाराट्रक । पारश्वधिकः । स्वरे विशेषः ॥ शक्तिययोरीका ॥५६॥ प्राति । यष्टि । इत्येतान्यां प्रयमान्ताभ्यामन्त्येति पायर्य ईका त्यात् । यत् प्रयमान्तं प्रहरणं चेत् तत् ॥ प्रतिः प्रहरणामन्य । शाक्तोकः ॥ बाटोकः ॥ अस्तिनास्तिदिष्ट मतिः ॥६० ।। 36 ·२८२ अष्टकं पाणिनीयं ॥ अस्ति । नास्ति । दिष्ट । इत्येतेभ्यः प्रथमान्तेभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् स्यात् । प्रथमान्तार्थो मतिश्चेत् ॥ ग्रास्तिकः । नास्तिकः । दैष्टिकः ॥. शीलं ॥६॥ प्रयमान्तादत्येति पाठ्यर्थे ठक् स्यात् । यत् ‘प्रथमान्तं शीलं चेत् तद्भवति ॥ अपूपभक्षणां शीलमस्य । आपूपिकः ॥ झनादिभ्यो ः ॥६॥ छत्र । इत्येवमादिभ्यः प्रथमान्तेभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे ए: स्यात् । यत् प्रथमान्तं प्रीलं चेत् तत् ॥ गुरोर्दोषाणामावरणं इत्रं । तच्छीलमस्य । शत्रः ॥ कर्माध्ययने वृत्तं ॥६३॥ प्रयमान्तास्येति पाठ्यर्थे ठक् स्यात् । अध्ययने वृता या क्रिया सा चेत् प्रयमान्तस्यायः ॥ एकमन्यध्ययने वृत्तमस्य । ऐकान्यिकः वह्यच्यूर्वपदाटूम् ॥४॥ बापूर्वपदात् प्रयमान्तादयेति पाठ्यर्थे ठञ् स्यात् । अध्ययने वृता क्रिया प्रयगान्तार्योत् ॥ द्वादशान्यानि याणि वृतान्यरय । द्वादशान्यिकः । द्वाद- प्रापपाठा ग्रस्य जाता इत्यर्थः दितं भक्षाः ॥६५॥ प्रमानामतुर्य व्या ग्यात् । यत, प्रयनान्तं हितं चेत् तम्वति तम भक्षाः ॥ अपमानणां हितमग । ग्रापूपियाः ॥ तस्मै दीयते नियुतं ॥६६॥ मणगानादगे । इत्येग्गिन, चतुर्थ व्या ग्यात् । य: प्रथमान्तार्गः ग चेति- गुरदीयते । अनमोहन निगरा होगा : । यानगोटानिकः प्राणामांसीदनाहिलन् ॥६७॥ याणा । गागोदर । संगना-या प्रगाना-यागग । एति पायें हिरन, Firm ' नागा निgs टीगा । प्राणियः । मांगीदनिकः ॥ १.री- या । ग्रामिणी मार उपारगा: ॥ ॥ t ·स अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ७५ ॥ २८३ - भक्तादान्यतरस्यां ॥६॥ भक्त । इत्येतस्मात् प्रथमान्तादल्लै । इति चतुर्ध्वयं ऽण् वा स्यात् ॥ भक्त नियुक्त दीयते ऽस्मै । भाक्तः ॥ पक्षे ठक् । भातिकः ॥ तत्र नियुक्तः ॥६॥ सपम्यन्तानियुक्त इत्येतस्मिनुर्धे ठक् स्यात् ॥ श्राकारे नियुक्तः । श्राकारिकः ॥ अगारान्तान् ॥७०॥ अगार । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकानियुक्त इत्येतस्मिनर्थे ठन् स्यात् ॥ भाएडा- गारे नियुक्ताः । भाण्डागारिकः ॥ अध्यायिन्यदेशकालात् ॥७१॥ निपिडदेशवाचिनो निषिद्धकालवाचिनश्च सपम्यन्ताध्याविन्यर्थे ठक् स्यात् ॥ प्रमशाने ऽधीते । माशानिकः ॥ अकालात् । चतुर्दश्यामधीते । चातुर्द शिकः ॥ प्रदेशकालात् किं । खुध्ने ऽधीते । पूर्वाधे ऽधीते ॥ कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥७२॥ कठिन । इत्येतदन्तात् । प्रत्तार । संस्थान । इत्येताम्यां च सपश्यन्ताभ्यां व्यवहत्तीत्येतस्मिनर्थे ठक् स्यात् ॥ वंशकठिने व्यवहरति । वांशकठिनिकः ॥ प्रास्तारिकः । सांत्यानिकः ॥ निकले वसति ॥७३॥ निकट । इत्येतस्मात् सपश्यन्तादततीत्येतस्मिनर्थे ठक् स्यात् ॥ निकट वसति । नैकटिको भिक्षुः ॥ श्रावसथात् ठल ॥७४॥ यावसय । इत्येतस्मात् सपश्यन्ताद्वसतीत्यतन्मिवर्य दल स्यात् ॥ श्रावसये वनति । श्रावसयिकः । श्रावसयिकी । प्राग्घिताच्चत् ॥७॥ तनै हितमिति मूत्रात् प्राध्यत् । इत्येतस्याधिकारी वदितव्यः ॥ वक्ष्यति तहति स्ययुगमानमित्यादि । रय्यः । युन्य: । प्रातयः ।।

·२८४ अष्टकं पाणिनीयं भवतः ॥ । दक्षिणधुरी- तद्वहति रथयुगप्रासङ्गं ॥७६॥ रथ । युग । प्रासङ्ग । इत्येते यो द्वितीयान्तेभ्यो वहतीत्येतस्मिनर्थे यत् स्यात् ॥ रथं वहति । रथ्यः ॥ ययः । प्रासण्यः ॥ धुरो पड़कौ ॥७॥ धर । इत्येतस्माद्वितीयान्ताहहतीत्येतम्मिनर्थे यत् । क् । इत्येतो प्रत्ययो धुर्यः । धौरेयः खः सर्वधुरात् ॥७८॥ सर्वधर । इत्येतस्माद्वितीयान्ताहहतीत्यतम्मिनः खः म्यात् ॥ सर्वधुरां बह- ति । मर्वधरीपाः ॥ ख इति योगो विभज्यते । उत्तरधरीणः पाः ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशो न्याय्यः । सर्वधुरादिति निर्देशास्तु प्रातिपदिकापेक्षः ॥ एकधुराचुक् च ॥७॥ एकाधर । इत्येतस्माद्वितीयान्ताद्वस्तोत्येतम्मिनुर्थे सः स्यात् । तस्य च वि- धानसनर्यात् पाक्षिको लुक् च भवति ॥ एकधुरीणाः । एकधुरः ॥ शकटादण ॥ ८०॥ इत्येतस्मादद्वितीयान्तादल्तीत्येतस्मिन] अणू स्यात् ॥ प्राकर वहति । शाको गीः ॥ हलसीराक् ॥८॥ ल्ल । गोर । रत्येतान्यां द्वितीयान्ताम्यां वत्तीत्येतग्गिनायें ठया स्यात् " पलं वाति । हालिकाः ॥ गरियाः संज्ञायां नन्या ॥२॥ गगा । इत्यानिपात्या गगुदायेन चा गंगा नया ॥ नानी वधू. । रानी यति । गागा मानानुर्वयन्या ॥ विध्यत्वधनुषा ॥८॥ रिलानागिनो या गाग, । ग चा र धनुः यादगां ॥ गादी गिलि | MIT HIT ॥ मना किं । पादा विधाति पाकर । ॥ --- धनु ॥

·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥१॥ २८५ धनगणं लब्धा ॥४॥ धन । गण । इत्येताभ्यां लब्धा । इत्येतस्मिन] यत् स्यात् ॥ धनं लब्धा । धन्यः ॥ गणं लब्धा । गएवः ॥ . अन्नाणाः ॥५॥ अन् । इत्येतस्मादद्वितीयान्तालब्धा । इत्येतस्मिनर्ये पाः स्यात् ॥ अनं लब्धा । मानः ॥ ॥ वशं गतः ॥८६॥ वश । इत्येतस्माद्वितीयान्ताहत इत्येतस्मिनुर्धे यत् स्यात् ॥ वश्यः ॥ पदमस्मिन् दृश्यं ॥८७ ॥ पद । इत्येतत्मात् प्रयमान्तादृश्यमित्येतदुपाधिकादस्मिनिति सपथ्यर्थे यत् स्यात् ॥ पदं दृश्यमस्मिन् । पयः कर्दमः ॥ मूलमस्यावर्दि ॥८॥ मूल । इत्येतत्मात् प्रवमान्तादावहीत्येवमुपाधिकादत्येति पठ्यर्वे यत् स्यात् ॥ मूलमावळत्य । मूल्यो मुद्दादिः । उत्पाटनयोग्य इत्यर्थः संज्ञायां धेनुष्या ॥६॥ धेनुष्या । इत्येतनिपात्यते संज्ञाविषये ॥ धेनुप्राब्दत्य पुगागमो यत्प्रत्ययश्च ॥ धेनुष्या बन्धके त्यिता गौः ॥ गृहपतिना संयुक्ते ज्यः ॥१०॥ गृहपति । इत्येतस्मात् तृतीयान्तात् संयुक्ता इत्येतस्मिन्र्ये ज्यः स्यात् ॥ गृहप- तिना संयुक्तः । गार्हपत्यो ऽनिविशेषः । न तु दक्षिणाग्निः ॥ नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्य- वध्यानाम्यसमसमितसंमितेषु ॥११॥ नौ । वयस् । धर्म । विष । मूल । मूल । सीता । तुला । इत्येते-व- स्तृतीयान्तेभ्यः क्रमात् तार्य । तुल्य । प्राप्प वध्य । सानान्य । नन ।

·२८६ अष्टकं पापिनीयं समित । संमित । इत्येतेष्वर्थेषु यत् स्यात् ॥ नावा तार्य । नाव्यं जलं ॥ वयसा तुल्यः । वयस्यः ॥ धर्मेण प्राप्यं । धर्म्य ॥ विषेण वध्यः । विष्यः ॥ मूलेनानाम्यं । मूल्यं ॥ मूलेन समः मूलेन समः । मूल्यः ॥ सीतया समितं । सीत्यं चेनं ॥ तुलया संमितं । तुल्यं ॥ धर्मपथ्यर्धन्यावादनपेते ॥१२॥ धर्म । पयिन् । अर्य । न्याय । इत्येतेभ्यः पञ्चम्यन्तेभ्यो ऽनपेत इत्येतस्मिार्थे यत् स्यात् ॥ धर्मादनपेतं । धर्म्य ॥ पथ्यं । अयं । न्याय्यं ॥ छन्दसो निर्मिते ॥१३॥ छन्दस् । इत्येतस्मात् तृतीयान्तानिर्मित इत्येतस्मिनर्थे यत् स्यात् ॥ छन्दसा निर्मितः । छन्दस्यः ॥ इच्छापर्यायश्छन्दःशब्दः । उसो ए च ॥४॥ उरस् । इत्येतस्मात् तृतीयान्तानिर्मित इत्येतस्मिन्नर्थे ऽण स्यात् ॥ उरसा नि- र्मितः । औरसः पुत्रः ॥ चकारायत् । अस्यः ॥ हृद्यस्य प्रियः ॥१५॥ हृदय । इत्येतस्मात् पष्ठ्यन्तात् प्रिय इत्येतस्मिन] यत् स्यात् ॥ हृद्यो देशः । दृचं जलं ॥ वन्धने चर्चा ॥१६॥ पृट्य । इत्येतस्मात् षष्ठ्यन्तादयन्धन इत्येतस्मिनर्ये वेदे वाच्ये यत् स्यात् ॥ हृदयस्य बन्धनः । दृयो वशीकरणामन्तः ॥ मतजनहलात् करणजल्पकर्षेषु ॥७॥ मत । गन । एल । इत्येतेभ्यः पत्यनोम्यः क्रमात करणा । बल्प । कर्य । इत्यावर्येषु यत् स्यात् ॥ मतं ज्ञानं । मतस्य कारण । गत्यं ॥ जास्य अल्पः । न्य: । रलस्य कार्यः । एल्यः ॥ ॥१८॥ गम्यन्नात् गाधुरित्याग्मिन यत् ग्यात् ॥ गागगु गाधुः । गागन्यः ॥ तत्र साधुः

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १०८ ॥
२८७
प्रतिजनादिभ्यः खञ् ॥१६॥
प्रतिजन । इत्येवमादिभ्यः तपस्यन्तेभ्यः साधुरित्यतस्मिनर्थे खञ् स्यात् ॥ प्रति-
जने साधुः । प्रातिजनीनः ॥
भक्तामाः ॥१००॥
भक्त । इत्येतस्मात् साधुरित्येतस्मिन] एणस्यात् ॥ भालाः शालयः ॥
परिषदो एवः ॥१०१॥
परिषद् । इत्येतस्मात् साधुरित्यतस्मिनर्थे एयः स्यात् ॥ पारिषद्यः ॥
कथादिभ्यष्ठक् ॥१०॥
कया । इत्येवमादिभ्यः साधुरित्येतस्मिनर्थे ठक् स्यात् ॥ काथिकः ॥
गुडादिभ्यष्ठञ् ॥१०॥
गुड । इत्येवमादिभ्यः साधुरित्येतस्मिवर्थे ठञ् त्यात् ॥ गोडिक इक्षुः ॥
पथ्यतिथिवसतिस्वपतन ॥१०॥
पथिन् । अतिधि । वसति । स्वपति । इत्येतेभ्यः साधुरित्येतस्मिनर्थे तब्
स्यात् ॥ पथि साधुः । पायेयः ॥ प्रातिथेयः । वासतेयं । स्वापतेयं ॥
सभाया यः ॥१०५॥
सभा । इत्येतस्मात् साधुरित्येतस्मिनर्थे यः स्यात् ॥ सभायां साधुः । सभ्यः ॥
श्छन्दसि ॥१०६॥
सभा । इत्येतस्मात् सपश्यन्तात् साधुरित्त्येतस्मिनः वेदे 6ः स्यात् ॥ सभेयो
युवास्य यजमानत्य वीरो जायतां ॥
समानतीर्थे वासी ॥ १०७ ।।
समानतीर्थ । इत्येतस्मात् सपश्यन्ताद्वातीत्येतस्मिनये यत् स्यात् ॥ समानतीर्ये
गुरी वतति । सतीर्यः ॥
समानोदरे शयित प्रो चोदात्तः ॥ १०८॥

·२८८ अष्टकं पाणिनीयं समानोदर । इत्येतस्मात् मपम्यन्ताच्छयित इत्येतस्मिनर्थे यत् स्यात् । यो । इत्येष चोदातः स्यात् ॥ समान उदरे प्रयितः स्थितः । समानोदयः ॥ सोदरायः ॥१०॥ सोदर । इत्येतस्मात् सपूम्यन्ताच्छयित इत्येतम्मिन्नर्थे यः स्यात् ॥ सोदो भ्राता ॥ भवे छन्दसि ॥ ११०॥ सपम्यन्ताव इत्येतस्मिनर्थे वेदे यत् न्यात् ॥ मेध्याय च नमो विद्युत्याय च ॥ पाथोनदीभ्यां यण ॥१११॥ पाथन् । नदी । इत्येताभ्यां साम्यन्ताभ्यां भव इत्येतस्मिनर्थे छन्दसि ड्य स्यात् ॥ पाथ्यो वृषा । नायो गिरो मे प्रयच्छति ॥ वेशन्तहिमवझ्यामण् ॥११॥ वेशान्त । हिमवत् । इत्येता-यां सपश्यन्ताभ्यां छन्दसि भव इत्येतस्मिनर्थे ऽपा स्यात् ॥ वैशन्तीभ्यः स्वाहा । हैमवतीभ्यः स्वाहा ॥ स्रोतसो विभाषा ड्यड्ड्यौ ॥११३ ॥ स्रोतम् । इत्येतस्मात् सपूम्यन्ताच्छन्दसि भव इत्येतस्मिनर्थे इयत् । ड्य । इत्येती प्रत्ययो वा भवतः ॥ स्रोत्यः । म्बरे विशेषः | स्रोतस्यः ॥ सगर्भसयूधसनुताग्चत् ॥१४॥ गार्थ । गयूय । गनुत । इत्यतेभ्यः मतम्यन्ते यवन्दसि भव इत्येतस्मिनार्थे यत् स्यात् ॥ अनुभ्राता सार्यः । अनुनला सयूयः । यो नः सनुत्यः ॥ तुयाइन् ॥ ११॥ तुन । इत्येतरगाहवे ऽथै इन्दति घन वा ग्यात् ॥ प्रमं वृषभ तुनिया इति वावृचाः ॥ पक्षे गत् । तत्र्यानु इत्यन्यप्राप्तायां ॥ अग्रान्चत् ॥११६॥ प्रत्र । रगतानात, रामन्यन्ताच्दन्दनि भव रत्याम्मिवर्य यत् ग्यात् ॥ अग्ने ॥ पन्ने यत् गतं । अयं ॥

·अध्यायः ॥ ४॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १२४ ॥ २८२ न घको च ॥११७॥ । इत्येतस्मात् तपस्यन्ताच्छन्दति भव इत्येतस्मिनर्थे घ । । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ अग्रियं । अग्रीयं ॥ चकाराद्यत् । अयं ॥ समुद्रामा ॥११८॥ समुद्र । अभ्र । इत्येतान्यां तपन्यन्ताभ्यां इन्दति भव इत्येतस्मिनर्थे घः स्यात् ॥ समुद्रियाणां नदीनां । अधिवत्येव घोपः ॥ वर्दिषि दत्तं ॥११॥ वर्हित् । इत्येतस्मात् सपन्यन्तादत्तमित्येतस्मिनः इन्दति यत् त्यात् ॥ वहिप्येपु निधिपु प्रियेपु ॥ दूतस्य भागकर्मणी ॥१२० ॥ टूत । इत्येतस्मात् पाठ्यन्ताच्छन्दसि भागे कर्मणि चार्वे यत् त्यात् ॥ टूतत्य भागः कर्म वा । टूत्यं ॥ रक्षोयातूनां हननी ॥ १२१॥ रक्षत् । यातु । इत्येताभ्यां पाठ्यन्ताभ्यां क्ष्न्दसि हननीत्येतस्मिन] यत् स्यात् ॥ या ते अग्ने रक्षत्या तनूः । यातव्या ॥ रेवतीजगतीहविष्याभ्यः प्रशस्ये ॥१२२॥ रेवती । जगती । हविष्या । इत्येतेभ्यः पठ्यन्तेभ्यश्ब्न्दति प्रांतने ऽर्थे यत् न्यात् ॥ बहो रेवती रेवत्यं । यद्दो जगती नगत्यं । यद्वो हविष्यं ॥ असुरस्य स्वं ॥१२३॥ अतुर । इत्येतन्मात् पाठ्यन्ताच्छन्दनि स्वमित्येतत्मिनः यत् स्यात् ॥ अनुर्य वा एतत् पात्रं ॥ मायायामः ॥१२४॥ ग्रनुर । इत्येतस्मात् पाठ्यन्ताच्छन्दति मायायां त्वविशेषे ऽ स्यात् ॥ ग्रा- नुरी माया त्वधया कृताति ॥ । . 37 ·F २६० अष्टकं पाणिनीयं तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः - ॥१२५॥ मतुष्प्रत्ययान्तात् प्रयमान्तादामामिति षष्ठ्यर्थे यत् स्यात् । यत् तत् प्रथमान्त- मुपधानो मन्तश्चेत् स भवति । यत् तदामामिति निर्दिष्टमिष्टकायेत् ता भत्र- न्ति । मतुपो लुक् च भवति ॥ वर्चःशब्दो यस्मिन् मन्ते स वर्चस्वान् । वर्चस्वानुपधानो मन्तु प्रासामिष्टकानां । वर्चस्या उपदधाति ॥ तद्वानिति किं । मन्तादेव समुदायान्मा भूत् ॥ उपधानः किं । वर्चस्वानुपस्थानमन्त. प्रासां ॥ मन्तः किं । अलिमानुपधानो हस्त प्रासां ॥ इतिशब्दो विवक्षा- बोधनार्यः ॥ इष्टकासु किं । वर्चस्वानुपधानो मन्तृ एषां कपालानां ॥ अश्विमानण् ॥१२६॥ अश्त्रिमत् । इत्येतस्मात् प्रथमान्तात् पूर्वसूत्रविषये ऽणा स्यात् । मतुपो लुक च ॥ अप्रिवमानुपधानो मन्तु अासां । अाश्विनीरुपदधाति ॥ वयस्यासु मूर्ती मतुप् ॥१३७॥ मूर्धन् । इत्येतस्मान्मतुबन्तादयःशब्दवन्मन्त्रोपधेयास्त्रिटकासु वाच्यासु वेटे मतुप स्यात् । प्रथमस्य मतुपो लुक् च ॥ मूर्धन्वतीरुपदधाति ॥ वयस्यासु किं । यत्र मन्त्रे मूर्धन्वच्छब्द एव केवलो न तु वयःशब्दरतत्र मा भूत् ॥ मवर्य मासतन्वोः ॥ १२ ॥ प्रयमान्तादरायुपाधिकात् पाठ्यर्थे सपायर्ये च गासतन्वोर्वाच्ययोर्वेदे यत् स्यात् ॥ 'नमामि विद्यन्ते ग्यास्मिन् वा । नभयो गासः ॥ गहस्यः । तपरयः ॥ तन्वां । योतरया तनः । रक्षस्या ॥ मागतन्वोः किं । मधुमता पात्रेणा चरन्ति ॥ मधोर्ज च ॥१२॥ मधु । इत्येतगान्गावर्षे मागतन्वाइँदे. जः स्यात् । चकारापत् ॥ माधवः । मधयः । मधुः ॥ तन्त्रां । गाभवा । मधव्या । मधुरतनूः योनसो ऽहनि पत्तौ ॥१३०॥ घोगा । इत्यागादनि वाय इन्दगि मार्ये यत् । एष । भवतः ॥ योग्यं । योगीनगरः ॥ ॥ इत्येतो प्रत्ययो

·अध्यायः ॥४॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १३ ॥
२११
वेशोयशश्रादेर्भगायत् ॥ १३१ ।।
वेशत् । वास् । इत्येतदादेर्भग । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकाद्वेदे मत्वर्ये यत्
स्यात् ॥ वेशोभायः । यशोभायः ॥ वेशःशब्दो बलवाची ॥
ख च ॥१३॥
वेशोयशाम्रादेर्भगान्तात् प्रातिपटिकादे मत्वर्थे खः स्यात् ॥ वेशोभगीनः ।
यशोभगीनः ॥
पूर्वैः कृतमिनियौ च ॥१३३
पूर्व । इत्येतस्मात् तृतीयान्तात् कृतमित्येतस्मिनथें वेद इनि । घ । इत्येतो
प्रत्ययो भवतः । चकारात् खः ॥ पथिभिः पूर्विभिः । पूयः । पूर्वाणैः ॥
अद्भिः संस्कृतं ॥१३४॥
अप् । इत्येतस्मात् तृतीयान्तात् संस्कृतमित्येतस्मिन वेदे यत् स्यात् । अयं
हविः ।
सहस्रेण संमिती घः ॥१३५॥
सहस्र । इत्येतस्मात् तृतीयान्तात् संमित इत्येतस्मिन वेदे यः स्यात् ॥
अग्निः सहस्रियः । सहलेण तुल्य इत्यर्थः ॥
मतौ च ॥१३६॥
सहस्र । इत्येतस्मान्मत्वये वेदे घ: स्यात् ॥ सहस्र विद्यते ऽस्याल्मिन् वा ।
सहलियः ॥
सोममर्हति यः ॥१३७॥
सोम । इत्येतस्माद्वितीयान्तादहतीत्येतस्मिनये वेदे यः स्यात् ॥ सोममर्हति ।
सोम्यो ब्राह्मणाः । यज्ञाह इत्यर्थः ॥
मये च ॥१३८॥
सोम । इत्येतस्मान्मयउर्थे वेद यः स्यात् । सोन्यं मधु पिबन्ति । नोगमय-
मित्यर्थः ॥
मधोः ॥१३॥

·अष्टकं पाणिनीयं मधु । इत्येतस्मान्मयउर्थे वेदे यत् स्यात् ॥ मधव्यान म्लोमान् ॥. वसोः समूह च ॥१४०॥ वस । इत्येतस्मान्मयउर्थे समूहे ऽर्थे च वेदे यत् न्यात् ॥ चमूगां गमूहः । वसव्यः ॥ । - नक्षत्राहः ॥१४१॥ नक्षत्र । इत्येतस्माद्वेदे स्वार्थे घः स्यात् ॥ नक्षत्रियेभ्यः म्वाहा ॥ सर्वदेवात् तातिल ॥१४॥ सर्व । देव । इत्येताभ्यां वेदे स्वार्थे तातिल स्यात् ॥ मर्वतातिः । देव- तातिः ॥ शिवशमरिष्टस्य करे ॥१४३॥ पिन । प्रां । अरिष्ट । इत्येतेभ्यः पाठ्यन्ते-य: कर इत्येतस्मिनार्थे बेटे तातिल म्यात् ॥ शिवस्य करः । शिवतातिः ॥ प्रांतातिः । अरिष्टताति. ॥ भावे च ॥१४४॥ शिव । शं । अरिष्ट । इत्येतेभ्यो वेटे भावे तातिल स्यात् ॥ शिवस्य भावः । शिवतातिः ॥ प्रांतातिः । अरिष्टतातिः ॥ 11 इति मूत्रपाठे चतुर्याध्यायस्य चतुर्थः पादो ऽध्यायश्च ममाप. ।।

·स ॥ ध्रय पञ्चमोऽध्यायः ॥ प्राक् क्रीताच्छः ॥१॥ तेन क्रोतमित्यतः प्रागर्वेषु प्रत्ययो ऽधिकृतो वेदितव्यः ॥ वक्ष्यति तन्मै हि- तमित्यादि । वत्नेभ्यो हितः । वत्तीयो गोधुक् ॥ उगवादिभ्यो यत् ॥२॥ उ । इत्येतदन्तात् । गो । इत्येवमादिभ्यश्च प्रावक्रीतीयेप्वर्येषु यत् स्यात् ॥ प्राङ्कवे हितं । प्राडूव्यं दारु ॥ गवादिभ्यः । गव्यं । हविष्यं ॥ कम्बलाच्च संज्ञायां ॥३॥ कम्बल । इत्येतस्मात् संक्षाविपये प्राक्क्रीतीयेप्वर्थेषु यत् स्यात् ॥ कम्बल्य- पूर्णापलशतं ॥ संज्ञायां किं । कम्बलीयोर्णा ॥ विभाषा हविरपूपादिभ्यः ॥४॥ हविर्विशेषवाचि-यो ऽपूपादिभ्यश्च प्राक्क्रीतीयेप्वर्यपु वा यत् स्यात् ॥ ग्रामि- क्ष्यं । श्रामिक्षीयं दधि ॥ अपूपादियः । अपूप्यं । अपूपीयं ॥ तस्मै हितं ॥५॥ चतुर्व्यन्ताडितमित्येतन्मिनर्ये ययाविल्तिं दादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ वसभ्यो हितः । वनीयो गोध ॥ पदव्यं । गव्यं । यपूप्यं । अपूपोयं ॥ ..

·२६४ अष्टकं पाणिनीयं शरीरावयवांग्यत् ॥६॥ शरीरावयववाचिनश्चतुर्दान्ताठितमित्येतस्मिवर्ये यत् स्यात् ॥ दन्तेभ्यो हितं । दन्त्यं ॥ मोठ्यं । कार्यं । ललाट्यं ॥ खलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च ॥७॥ वल । यव । माष । तिल । वृष । ब्रह्मान् । इत्येतेभ्यश्चतुर्यान्तभ्यो हित- मित्येतस्मिार्थे यत् स्यात् ॥ खल्यं । यव्यं । माष्यं । तिल्यं । वृष्यं । ब्रह्मण्यं ॥ अनाविभ्यां थ्यन् ॥८॥ ग्रता । अवि । इत्येताभ्यां चतुर्थ्यन्ताभ्यां हितमित्येतस्मिनर्थे ध्यन् स्यात् ॥ अजव्या । अविथ्या ॥ अात्मन्विश्वतनभोगोत्तरपदात् खः ॥१॥ अात्मन् । विश्वनन । इत्येताभ्यां भोग । इत्येतदुत्नरपदाच हितमित्येतस्मिनायें स्त्रः स्यात् ॥ प्रात्मनीनं । विश्वजनीनं ॥ भोगोतरपदात् । मातृभोगीपाः । पितृभोगीणः सर्वपुरुषाभ्यां पाजी ॥१०॥ सर्व । पुरुष । इत्येताभ्यां हितमित्येतस्मिनर्थे क्रमात् । पा । ८ । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ सार्वे । पौरुषेयं माणवचरकाभ्यां खञ् ॥११॥ मापाव । चरक । इत्येताभ्यां चतुर्थ्यन्ताभ्यां हिते ऽर्थे खञ् स्यात् ॥ माण- बीनं । चारकोप तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ ॥१२॥ विकृतिवाचिनश्चतुर्यान्ताद्विकृत्यायां प्रकृती वाच्यायां यथाविहितं छादयः प्रत्यया भवन्ति । अहारेभ्य एतानि । अहारीयापि काष्ठानि ॥ प्राकारीया इष्टकाः । प्राइच्यं दार ॥ तदर्थं किं । धानानां सावः नात्र तादायें विवक्षितं ॥ विकृतेः किं । उदकार्यः कृपः । प्रकृती किं । प्रत्यर्था कोशी । ॥ H ॥

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १६ ॥ ૨૫ इदिएपधिबलेञ् ॥१३॥ इदिन् । उपधि । बलि । इत्येतेभ्यश्चतुर्य्यन्तेभ्यो विकृत्यर्थायां प्रकृतौ वा- च्यायां 6 स्यात् ॥ शादिषेयापिण तृणानि , ॥ रथाविशेष उपधिस्तदेव । प्रौपधेयं ॥ बालेवास्तण्डुलाः ॥ ऋषभोपानहोळः ॥१४॥ ऋषभ । उपानह । इत्येताभ्यां चतुर्थ्यन्ताभ्यां विकृत्यर्थायां प्रकृती वाच्यायां ज्यः स्यात् ॥ आर्षभ्यो वत्सः । श्रौपानको मुन्नः ॥ चर्मणो ज्ञ् ॥१५॥ चर्मणो या विकृतिस्तद्वाचिनश्चतुर्दान्ताद्विकृत्यर्यायां प्रकृती वाच्यायामञ् स्यात् ॥ वाघ्र चर्म ॥ तदस्य तदस्मिन् स्यादिति ॥१६॥ प्रययान्तादन्त्युपाधिकादत्येति षड्यर्थे ऽस्मिनिति सपश्यर्थे च यथाविहितं छादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ प्राकारः स्यादासामिष्टकानां । प्राकारीया इष्टकाः ॥ प्रा- कारो ऽस्मिन् न्यात् । प्राकारीयो देशः ॥ परिवाया ठञ् ॥१७॥ परिखा । इत्येतस्मात् प्रयमान्तादन्येति षष्ठ्यर्थे उमिनिति सपन्यर्ये च ञ् त्यात् ॥ पारित्रेयी भूमिः ॥ प्राग्वतेष्ठञ् ॥१८॥ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिरिति सूत्रात् प्राक् ठञ् । इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति पारायणातुरायणेत्यादि । पारायणिकः । तोरायणिकः ॥ बाहदगोपुच्छसंख्यापरिमाणाटक ॥१६॥ तदहतीत्येतत् सूत्रमभिव्याप्य ठजधिकारमध्ये ठक् । इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं । गोपुच्छादीन वर्जयित्वा ॥ वक्ष्यति तेन क्रोतं । नैष्किकं ॥ अगोपुच्छेत्यादि किं । गोपुच्छिकं । संख्या । सापतिकं । परिमाणे । प्रान्यिकं ॥ रघु ठञ् । न तु ठकू ॥ - ·२६४ अष्टकं पाणिनीयं शरीरावयवांग्यत् ॥६॥ शरीरावयववाचिनश्चतुर्दान्ताडितमित्येतस्मिन] यत् स्यात् ॥ दन्ते-यो हितं । दन्त्यं ॥ योष्ठ्यं । कपर्यं । ललाट्यं ॥ वलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च ॥७॥ खल । यव । माप । तिल । वृष । ब्रह्मन् । इत्येत-यश्शतुर्यन्तभ्यो हित- मित्येतस्मिन] यत् स्यात् ॥ खल्यं । यव्यं । माष्यं । तिल्यं । वृष्यं । ब्रह्मण्यं ॥ अनाविभ्यां थ्यन् ॥८॥ यता । अवि । इत्येताभ्यां चतुर्दान्ताभ्यां हितमित्येतस्मिनर्थे ध्यन् स्यात् " ग्राय्या । अविथ्या ॥ अात्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः ॥१॥ यागन् । विश्वान । इत्येताभ्यां भोग । इत्येतदुन्नरपदाच शितमित्येतस्मिनायें पः ग्यात् ॥ ग्रात्मगीनं । विश्वननीनं ॥ भोगोतरपदात् । मातृभोगीपाः । पितृभोगीपाः ॥ सर्वपुरुषाभ्यां पाजौ ॥१०॥ गर्व । पुल्य । इत्येतान्यां हितमित्येताग्मिनः क्रमात् । गा । हज । इत्येता प्रत्ययो भरतः ॥ मार्य । पौरपेयं माणवचरकाभ्यां खञ् ॥११॥ गापात्र । चाय । इत्येतान्यां चतुर्यनाम्यां हित ये स्त्रम् स्यात्, " माणा- यो । भारयोगां । तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ ॥१२॥ विविधानियगुर्गनादियणगां प्रकृती वाचायां यगायिक्षित हादयः प्रत्यगा भनि । ट्रांग नानि । घट्टामोगाणि पाहानि ॥ प्राकाहीया एटकाः । दाह । गर्ग किं । धानानां Time | नात्र सादा जिशित fort. नि । शा. . . प्रती कि । धन्या योगी । A ।

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ १६ ॥ ૨૫ दिरुपधिबलेञ् ॥१३॥ इदिन् । उपधि । बलि । इत्येतेभ्यश्चतुर्थ्यन्तेभ्यो विकृत्यायां प्रकृतौ वा- च्यायां ठञ् स्यात् ॥ शादिषेयाणि तृणानि , ॥ रथाविप्रोष उपधिस्तदेव । औषधेयं ॥ बालेयास्तएडुलाः ॥ ऋषभोपानकोचः ॥१४॥ ऋषभ । उपानह् । इत्येताभ्यां चतुर्थ्यन्ताभ्यां विकृत्यर्थायां प्रकृती वाच्यायां ज्यः स्यात् ॥ आर्षभ्यो वत्सः । श्रीपानको मुन्नः ॥ चर्मणो "ञ् ॥१५॥ चर्मणो या विकृतिस्तद्वाचिनश्चतुर्दान्ताद्विकृत्यायां प्रकृतौ वाच्यायामञ् स्यात् ॥ वाधं चर्म ॥ तदस्य तदस्मिन् स्यादिति ॥१६॥ प्रथमान्तादस्त्युपाधिकादस्येति पठ्यर्थे ऽस्मिनिति सपम्यर्थ च ययाविहितं छादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ प्राकारः त्यादासामिष्टकानां । प्राकारीया इष्टकाः ॥ प्रा- कारो ऽस्मिन् स्यात् । प्राकारीयो देशः ॥ परिखाया ज्ञ् ॥१७॥ परिखा । इत्येतस्मात् प्रथमान्तादस्येति पाठ्यर्थे अस्मिनिति सपम्यर्थे च अ स्यात् ॥ पारिखेयी भूमिः ॥ प्राग्वतेष्ठञ् ॥१८॥ तेन तुल्यं क्रिया चेदतिरिति सूत्रात् प्राक् ठञ् । इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति पारायणतुरायगोत्यादि । पारायणिकः । तीरायणिकः अाहीदगोपुच्छसंख्यापरिमाणाक् ॥१६॥ तदन्तीत्येतत् सूत्रमभिव्याप्य ठअधिकारमध्ये ठक् । इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं । गोपुच्छादीन् वर्तवित्वा ॥ वक्ष्यति तेन प्रीतं । नैटिकम् ॥ गोपुच्छेत्यादि किं । गोपुच्क्षिं । संख्या । सात्तिक । परिमायो । प्रास्थिकं ॥ एषु ठञ् । न तु ठक॥

·२९६ अष्टकं पाणिनीयं - ॥ असमासे निष्कादिभ्यः ॥२०॥ निष्क । इत्येवमादिभ्य मार्डी येष्वर्थेष्वसमासे ठक् स्यात् ॥ नैष्किकं । पा- पिणकं ॥ अनमाने किं । परमनैष्किकं शताच्च ठन्यतावशते ॥२१॥ प्रात । इत्येतस्मान्छन् । यत् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः । अभाते वाच्य ा_- येवर्येषु ॥ प्रतेन क्रीतं । शतिकं । प्रात्यं ॥ अपाते किं । प्रतं परिमापामत्य । प्रतमः संघः ॥ अममान इत्येव । नेर । द्विशतकं ॥ संख्याया अतिशदन्तायाः कन् ॥२२॥ ति । शत् । इत्येतदन्तभिना या संख्या तस्या अाहीयेष्वर्येषु कन् स्यात् ॥ पक्षभिः प्रोतः .. पक्षकः परः ॥ बहुकः । गपाकः ॥ अतिशदन्तायाः किं । मापत्तिमः । चात्वारिंशत्काः ॥ वतोरिड्डा ॥२३॥ वतुष्प्रत्ययात् कर डागो वा स्यात् ॥ तावतिकः । किं । वहयाः ॥ विंशतित्रिंशयां इवुनसंज्ञायां ॥२४॥ विंशति । त्रिंशात् । स्येताभ्यामगंज्ञायागायेप्वर्गेपु बुन् ग्यात् ॥ विंशमाः । त्रिप्रायाः ॥ कंसादिछन ॥२५॥ कंग । इत्येगग्गादाहों यावर्येषु दिछन् स्यात् ॥ कंगिफः ॥ प्यारो रोबर्गः । कंगिको ॥ रकार उगारणार्यः । नझारः म्बरार्गः शूपीजन्यतरस्यां ॥२६॥ गई। गमगादागियर्गप्य या ग्गा] ॥ शार्प । शोपियां ॥ शतमानविंशतिकसहरवसनादः ॥२७॥ मामा । मितिर । गर । यगा । न्याय पायेप्यायपण गात " माना जागिर । गाम । या । तावत्कः ॥ वतोः " --- ·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ ३३॥ अध्यर्धपूर्वदिगार्जुगसंज्ञायां ॥२८ अध्यर्थ । । इत्येवंपूर्वात् प्रातिपदिकादद्विगोत्र पान्याहायस्य प्रत्यवस्थासंवायां लुक् स्यात् ॥ अध्यर्धकंन । अध्यर्धशूर्यं ॥ द्विगोः । द्विकंनं । द्विशूर्प ॥ असं- नायां कि । पाञ्चलौिितकं ॥ विभाषा कार्षापणसहस्राभ्यां ॥२१॥ काीपाण । सहल । इत्येतदन्तादध्यर्धपूर्वाढद्विगांन परत्यायित्य प्रत्ययस्य लुम्वा ग्यात् ॥ ध्यर्धकापियां । अध्यर्धकापापगिकं । पन्ने प्रतिरादिशो विकाल्पितः । अध्यर्धप्रतिकं ॥ नहलान्तात् । अभ्यर्धसनं । अभ्यर्थसाहलं ॥ हिनाः । द्विकार्पाप । द्विकार्यापणिकं । द्विप्रतिकं । द्विसदनं । विनादलं ॥

·स १८ अष्टकं पाणिनीयं - शाणाहा ॥३॥ शाण । इत्येतदन्ताद्ध्यर्धपूर्वादिगोश्चा_येष्वर्येषु वा यत् स्यात् ॥ अध्यर्धप्रा- एयं । द्विशाएयं ॥ पक्षे ठञ् तस्य लुक् । अध्यर्धशाणं । द्विशाणं ॥ द्वित्रिपूर्वादण् च ॥३६॥ दि । त्रि । इत्येवंपूर्वात् प्राणान्तादिगोरीयप्वर्येष्वण वा स्यात् । चकारांबच ॥ वैशाणं । द्विशाण्यं । द्विशाणं ॥ त्रैशाणां । त्रिशाण्यं । त्रिशाणां ॥ तेन क्रीतं ॥३७॥ तृतीयान्तात् . फ्रीतमित्येतस्मिनर्थे उजादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ गोपुच्छिकं किकं । प्रत्यं । प्रतिकं ॥ तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ ॥३८॥ पात्यन्नानिमित्तमित्येतन्मिन] उजादयः प्रत्यया भवन्ति । यत्रिमितं स चेत् मंयोग उत्पातो वा भवति ॥ शतस्य निमित्तं । । शतिकः मंयोग उत्पातो वा ॥ प्राणिनां शुभाशुभसूचको भूतविकार उत्पातः । प्रात्यं । प्रा- तिकं दक्षिणाक्षिरपन्दनं ॥ गोयचो ऽसंख्यापरिमाणाचादेर्यत् ॥३१॥ गो । इत्येतरगायचा संयपरिमापाश्वादिवर्जितायत ग्यात ॥ गोर्निमितं गंयोग उपगतो वा । गठयः ॥ इयचः । धन्यं । यप्रान्यं । न्वार्य ॥ मोदयचः किं । यायिकाः ॥ यगण्यापरिनाणावादेः किं । पत्तकं । गपूयं ॥ परि- गागा । प्रायियं ॥ अध्यादेः । ग्रास्त्रियां । ग्राग्निक ॥ पुत्राच्छ च ॥४०॥ पुत्र । इमान्दः गात् । नकारापन ॥ पुत्रन्य निमितं गंयोग उत्पातो या । पुनोग: । पुगः ॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामागाजी ॥४१ गति । पमिती । तोगा या गादगा । घन । रत्येता प्रत्यया भवाः । प्रात्यः ·( अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ७ ॥ ॥ सर्वभूमेनिमितं संयोग उत्पातो वा । सार्वभौमः । अनुशतिकादित्वादुभयपद्- वृद्धिः ॥ पार्थिवः ॥ तस्येश्वरः ॥४२॥ सर्वभूमि । पृथिवी । इत्येताभ्यां षष्ठ्यन्ताभ्यामीश्वर इत्येतस्मिन] क्रमादण् । अञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः सर्वभूमेरीश्वरः । सार्वभौमः ॥ पृथिव्या ईश्वरः । पार्थिवः ॥ प्रत्ययायाननुवृत्यर्थः पुनस्तन्त्येति समर्थविभक्तिनिदेशाः । अन्यथेवरः प्रत्ययार्थविशेषण संभाव्येत ॥ तत्र विदित इति च ॥४३॥ सर्वभूमि । पृथिवी । इत्येताम्यां सपन्यन्ताभ्यां विदित इत्येतन्मिन] क्रमादण् । अञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ सर्वभूमौ विदितः । सार्वभौमः ॥ पार्थिवः ॥ लोकसर्वलोकाटुञ् ॥४४॥ लोक । सर्वलोक । इत्येताभ्यां सपम्यन्ताभ्यां विदित इत्येतस्मिनुर्धे ठञ् स्यात् ॥ लोके विदितः । लौकिकः ॥ सार्वलौकिकः । अनुशतिकादित्वादु- भवपदवृद्धिः ॥ तस्य वापः ॥४५॥ पठ्यन्तादाप इत्येतस्मिनर्थे ययाविहितं ठादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ उप्यते ऽस्मिनिति वापः । प्रस्यस्य वाप: । प्रास्थिक क्षेत्रं ॥ द्रौणिकं । खारीकं पात्रात् छन् ॥४६॥ पात्र । इत्येतस्मात् न स्यात् ॥ पात्रस्य वापः । पात्रिक क्षत्रं । पात्रिकी त्रिभक्तिः ॥ तस्मिन् वृद्ध्यायलाभमुल्कोपदा दीयते ॥४॥ प्रथमान्तादस्मिनिति सपश्चर्ये यथाविहितं ठञादयः प्रत्यया भवन्ति । यः प्रथ- मान्तार्यो वृड्यादिः स दीयते चेत् ॥ पञ्चास्मिन वृद्धिरायो लाभ: शुल्क- मुपदा वा दीयत । पञ्चकः ॥ शत्यः । प्रतिकः ॥ उत्तमाय धनातिरिक्तं दयं वृद्धिः ॥ ग्रामादिपु स्वामिग्रासो भाग प्रायः ॥ पटादीनां मूल्यातिरित द्रव्यं लाभः ॥ रक्षानिर्वेशो राजभागः शुल्कः ॥ उत्कोच उपदा ॥ ॥

·अष्टकं पाणिनीयं पूरणार्धाटन् ॥४॥ पूरणप्रत्ययान्तात् । अर्ध । इत्येतस्मांच्च ठन् स्यात् ॥ द्वितीयो वृड्वादिरन्निन् दीयते । द्वितीयिकः ॥ तृतीयिकः ॥ अर्धिकः ॥ अर्थशब्दो उपकार्धे हरुः भागाचच ॥४॥ भाग । इत्यतस्मान्यत् स्यात् । चकारान् ॥ भागो वृठ्यादिरस्मिन् दोयत । भाग्यं । भागिकं शतं । भाग्या । भागिका विंशतिः ॥ भागही अपक- स्वार्ध चलः ॥ । ॥ तद्धरति वहत्यावदति भारादशादिभ्यः ॥१०॥ वंशा । इत्येवमादिभ्यः पो यो भार इत्येष तत्प्रकृतिकाद्वितीयान्ताउति । वलति । अावहति । इत्येतेष्वर्येषु यथाविहितं व्जादयः प्रत्यया भवन्ति वंशभारं हरति वत्यावहति वा । वांशभारिकः ॥ कौटतभारिकः भाराहिति किं । वंशं हरति ॥ वंशादिभ्य. किं । वीडिभारं रति ॥ भारभूते-यो वंशादिभ्य इति व्याख्यानान्तरं ॥ भारभूतान् वंशान् हरति । वाशिकः ॥ वस्नद्रव्याभ्यां ठनूनी ॥५१॥ वन । द्रव्य । इत्येताभ्यां द्वितीयान्तायां हरत्यादिष्वर्वेषु यथाक्रम छन् । कान् । इत्येता प्रत्ययो भवतः ॥ वगं हरति बहत्यावहति बा । वमिकः ॥ - हव्यक. ॥ संभवत्यवहरति पचति ॥५२॥ द्वितीयान्तात् गंभवति । अवहरति । पचति । उत्यतेवणेषु यथाविहितं कजादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ प्रन्यं गंभवति । प्रास्थिकाः कटाहः चिनिन् गगाजावतीत्यर्थः । युउबगादति । कोउविया । उपसंदगोत्यर्गः ॥ प्रग्नं पचति । प्रान्तियो वालाणी ॥ अाकाचितपात्रात् खो अन्यतरस्वां ॥३॥ । प्राचित । इत्याभ्यो द्वितीयान्त यः गभवत्यादिष्वर्येषु वा । प्रस्थ पात्र ।

·5 अध्याय: !! ॥ पादः ॥ १॥ नृतं ॥१८॥ 307 - ॥ ॥ ग्वः स्यात् । पन लञ् ॥ माडकं नंभवयवदति पचति वा । अाजकोना प्राककिको ॥ प्राजितीना । ग्राचितिकी ॥ पात्रोणा । पात्रिका ॥ द्विगोः ठंच ॥ ५४॥ पाठक । प्राचित । पात्र । इत्येतदन्तादिगोः गंगवत्यादिना दन म्यात् । चकानात् वश वा । पने जो लुक् ॥ हुदाशिको । हगाडकोना । याठको ॥ याचितिको । हवाचितीगा । द्रुयाचिता ॥ हिपानिको । द्वि- पात्रीणा । द्विपात्रो ॥ कुलिनालुक्खौ च ॥५॥ कुलित । इत्येतदन्ताद्विगो: नंभवत्यादिष्वर्वेषु लुक्यौ वा भवतः । चका- रात् टंत्र ॥ दिन्तिनी कजओ लुक ॥ लुको भावे । दंकुलिनिकी न्य । विकुलिनीना ॥ छन् । विकुलिनिकी सो उस्यांशवनभूतयः ॥५६॥ प्रथमान्तादन्यति पाठ्यये यथाविहितं ठजादयः प्रत्यया भवन्ति । प्रथमान्तायों ऽशवनभृतयश्चेडवन्ति ॥ पञ्चांशो वा भृतिर्वात्य । पञ्चकः ॥ प्रात्यः । प्रति- ॥ अंशो भागः । वनं मूल्यं । भृतिर्वतनं तद्स्य परिमाण ॥१७॥ प्रथमान्तादयति पयर्वे ववाविहितं ठजादयः प्रत्यया भवन्ति । यः प्रयमा- न्तार्थः त चेत् परिमाणं भवति ॥ प्रस्यः परिमाणमस्य । प्रारियको राशिः ॥ । शतिकः ॥ तदस्यग्रहां पुनर्विधानार्थ । पटी परिमाणमन्य । द्वियाष्टिकः । अध्यर्धपूर्वद्विगोरिति गुन्न भवति ॥ संख्यायाः संज्ञासंघसूत्राध्ययनेषु ॥१८॥ परिमाणोपाधिकात् संख्यावाचिनः प्रदनान्ताद स्वेति पयर्ये संज्ञासंघसूत्राध्ययनपु वाच्यपु यथाविहितं जादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ मंज्ञा । पञ्चकाः शकुनयः ॥ संघ । पञ्च परिमाणमस्य । पक्षकः ॥ सूत्र । अष्टावध्यायाः परिमाणमन्य । अटकं पाणिनीयं ॥ अध्ययने । पक्षको ऽधीतः । पज्ञकमध्ययनं ॥ कः । शत्यः 1 ·३०२ अष्टकं पाणिनीयं नावभाव- ॥ पतिविंशतित्रिंशञ्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्षष्टिसप्तत्यशीति- नवतिशतं ॥५॥ पडित । विशति । त्रिंशत् । चत्वारिंशात् । पञ्चाशत् । षष्टि । सपति । अशीति । नवति । प्रात । इत्येते ढाब्दा निपात्यन्ते ॥ पञ्च पदानि परि- माणामस्य । पहिला छन्दः । टिलोपस्तिप्रत्ययः ॥ द्वौ दातौ परिमाणमस्य । विंशतिः । प्रकृतेर्विभावः प्रातिप्रत्ययश्च ॥ त्रयो दशतः परिमाणमस्य । त्रिंशत् । त्रिभावः प्रान्च प्रत्ययः ॥ चत्वारिंशत् । चत्वारिन्भावः प्राच्च प्रत्ययः ॥ पञ्चाशत् । पञ्चाभावः शच्च प्रत्ययः ॥ षष्टिः । षष्भावस्तिप्रत्ययो ऽपदत्व च ॥ सपतिः । सपूभावस्तिप्रत्ययश्च ॥ अशीतिः । अशीभावस्तिप्रत्ययश्च ॥ नवतिः । स्तिप्रत्यया ॥ दश दशातः परिमाणमन्य । शतं । शभावस्तश्च प्रत्यय. पञ्चद्दशती वर्गे वा ॥६०॥ पञ्चत् । दशात् । इत्यती बर्गे वाच्ये वा निपात्यते ॥ पञ्च परिमाणमस्य । पञ्चवर्गः ॥ दार्गः ॥ उभयत्र अतिप्रत्ययः ॥ पने कन् । पञ्चक. । दशकः ॥ सप्तनो ज्ञ् छन्दसि ॥६१ ॥ मपन् । इत्येतस्मादुर्गे वाच्ये वेदे ज् म्यात् ॥ मत मापानि अमृतत् ॥ त्रिंशच्चत्वारिंशतोवीदाणे संज्ञायां उण् ॥६॥ त्रिंशत् । चत्वारिशत । इत्येताभ्यां वारपा वाच्ये मंज्ञाविषय उण म्यात् ॥ त्रिंशद्ध्याया. परिमायांगयां ब्राहाणानां । शानि । चात्वारिंशानि ब्रा- हापानि ॥ तदर्दति ॥३॥ द्वितीयान्नादतीत्येतन्निनुर्च ययाविदित हजादय. प्रत्यया भवन्ति ॥ वेतच्छत्र- गर्हति । तदनि: ॥ प्रत्यः छेदादिभ्यो नित्यं ॥४॥ देव । यजगादियो नित्यतीत्येतन्गिन ययाविहितं ठसादयः प्रति नियति । ६दियाः ॥ । प्रातिशाः ॥ प्रत्यया

·अध्यायः ॥ ॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥७२॥
शीर्षच्छेदान्यच्च ॥६५॥
शोपच्छेद । इत्येतस्मानित्यमहतीत्येतन्गिनर्ये यत् स्यात् ।। चकाराष्ट्रराज ॥ शि-
रवंदं. नित्यमति । शीर्पच्छेद्यः । अर्घच्छेदिकः ॥ प्रत्ययसंनियोगेन शिरसः
शीर्षभावो निपात्यते ॥
दण्डादिभ्योः यः ॥६६॥
दएर । इत्येवमादिभ्यो ऽस्तीत्वतस्मिनायें यः स्यात् ॥ दपउमर्हति । दपथ्यः ॥
छन्दसि च ॥६७॥
द्वितीयान्तार्हतीत्येतस्मिनर्थे वेदे यत् स्यात् ॥ यूप्यः पलाशः । गो देशः ॥
पात्राश्च ॥६॥
पात्र । इत्येतस्मादहतीत्येतस्मिनर्थे धन् स्यात् । चकारायच्च ॥ पात्रमर्हति ।
पात्रियः । पान्यः ॥
कडंकरदक्षिणाच्छ च ॥ ६ ॥
कउंकर । दक्षिणा । इत्येतान्यामहतीत्येतस्मिन छः स्यात् । चकारायच्च ॥
कउंकरमर्हति । कांकरीयो गौः । कडंकर्यः ॥ दक्षिणामहति । दक्षिणीयो
विप्रः । दक्षिण्यः ॥ अल्पान्तरस्य परनिपातान यथासंख्यं ॥
स्थालीविलात् ॥७॥
स्थालीविल । इत्येतस्मादहतीत्येतस्मिनर्थे । यत् । इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः ॥
स्थालीविलमर्हन्ति । स्यालीविलीयाः स्थालीविल्यास्तण्डुलाः । पाकयोग्या
इत्यर्थः ॥
यज्ञलिग्भ्यां घावो ॥७१ ।।
यज्ञ । ऋत्वित् । इत्येताभ्यामहतीत्येतस्मिनर्थे यथाक्रमं घ । खञ् । इत्येतो
प्रत्ययो भवतः ॥ यज्ञमर्हति । यजियो विप्रः ॥ ऋत्विज्ञमहति । सावितीनो
ब्राह्मणाः ॥
पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति ॥७॥

·છે अष्टकं पाणिनीयं पथः कन् ॥ पारायणा । तुरावण । चान्द्रायगा । इत्येतेभ्यो द्वितीयान्तभ्यो वर्तयतीत्येत- रिमनर्थे ठजू त्यात् ॥ पारायणं वर्तयति । पारायणिकः ॥ तुरायण यन्तं वर्तयति । तोरायणिाकः ॥ चान्द्रायणां वर्तयति । चान्द्रायणिकः ॥ संशयमापन्नः ॥७३॥ संप्राय । इत्येतस्मादद्वितीयान्तादापन इत्यतस्मिनर्य ठञ् स्यात् ॥ संशयमापनः । नांशयिकः ॥ योजनं गच्छति ॥७॥ गोवान । इत्यतम्मा द्वितीयान्तादच्छतीत्यतस्मिन] ठञ् स्यात् ॥ योजनिकः ॥ ॥७५॥ पथिन । रत्येतग्नाद द्वितीयान्ताहच्छतीत्येतस्मिनुर्थे ष्कन् स्यात् ॥ पन्यानं गच्छ- ति । पयिकाः ॥ डीपर्यः । पथिको ॥ नकारः स्वरार्यः पी ए नित्यं ॥७६ ॥ पथिन । इत्यतन्मानित्यं गच्छतीत्येतस्मिनर्थे गाप्रत्यय: स्यात् ॥ पन्थानं नित्यं गच्छति । पान्य. । पान्या ॥ . पयः पन्य चेति पन्यादेाः ॥ नित्यं किं । पथिकः ॥ पन्यो । नित्यं । इत्येप सूत्रपाठः काशिकायां ॥ उत्तरपथनातं च ॥ ७७ ॥ मतपय । त्यतन्मात तृतीयान्तादातृतमित्यतालिनः गच्यतीत्यतन्मिनले च कज न्यान ॥ ग्रीनापयिकं ॥ त्रापयेन गच्छति । यौनरपषियाः ॥ कालात् ॥८॥ अधिकारी यं व्युदादिभ्यो ऽपिति यावत् ॥ इन उर्व पक्ष्यामः कालवा- निगतदेटिनद्यां ॥ वक्ष्यति तन निवृतं । प्रालिक । मासिकं ॥ तेन निर्वृत्तं ॥७॥ गोगान्ता कानयाचिनी नितमित्याग्गिा व्य स्यात् ॥ अदा निवृत्त । पालिक ॥ मागिय । नमधीप्टो भृतां भूतो भावी ॥८॥ .. । :- ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १७ ॥ ૨૦૫ - । द्वितीयान्तात् कालबाचिनी धीटः । भृतः । भूतः । भावो । इत्येतेष्वर्येषु व्य स्यात् ॥ गारामधोधः । नातिको अध्यापकः । गासं सत्कृत्य स्थापित इत्यर्थः ॥ नासं भृतः । मालिकाः कर्मकरः । नानं वेतनेत फ्रोत इत्यर्थः । मातं गतः । नाशिको व्याधिः । गातं स्वरानया व्यापकाल इत्यर्थः ॥ मातं भावी गानिक उत्सवः । नातं रचननयानागत इत्यर्थः ॥ ग्रत्वन्तसंयोगे द्वितीया ॥ मासाद्वयसि यत्खजी ॥१॥ मान । त्येतस्मादयति वाच्चे भूत इत्येतस्मिन यत् । ग्वञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ मानं भूतः । मात्यः । नातीनः ॥ वयनि किं । मासिकः ॥ दिगोर्यप् ॥२॥ मारा । इत्येतदन्ताद्विगोर्वयति वाच्च भूत इत्येतन्मिनः यप् स्यात् ॥ दौ माती भूतः द्विमात्यः । षएमासाण्वच्च ॥८३॥ पएमास । इत्येतस्माद्वयसि वाच्ये भूत इत्येतस्मिनर्थे पयत् । यस् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः । चकाराट्ठञ् च ॥ पपमासं भूतः । पाएमात्यः । पएमा- स्वः । पाएमातिकः ॥ अवयति ठंश्च ॥४॥ पएमात । इत्येतस्माद्वयति वाच्च भूत इत्येतस्मिनर्थे ठन् ‘स्यात् । चकारा- एण्यत् ॥ पएमासिकः । पाएमात्यः ॥ समायाः खः ॥५॥ समा । इत्येतस्मादधीष्टादिषु चतुर्वर्येषु वः स्यात् ॥ समामधीष्टो भृतो भूतो भावी वा । समीनः ॥ द्विगोर्वा ॥६॥ इत्येतदन्ताद्विगोरधोष्टादिषु चतुर्वपु वा सः स्यात् ॥ द्विसमीनः ॥ पक्षे ठञ् । द्वैसमिकः ॥ राञ्चहःसंवत्सराच्च ॥८॥ समा । 39

·३०६
अष्टकं पाणिनीयं
॥
.
॥
-
1
रात्रि । अन् । संवत्सर । इत्येतदन्तादिगोर्निर्वृतादिष्वर्थेपु वा खः स्यात् ।
पक्षे ठंञ् ॥ द्विरात्रीणः । वैरात्रिकः ॥ व्यहीनः । द्वैयहिकः ॥ द्विसंवत्स-
रीपाः । द्विसांवत्सरिकः
वर्षालुक् च ॥८॥
वर्ष । इत्येतदन्ताद द्विगोर्निर्वृतादिष्वर्थेषु वा खः स्यात् । पक्ष ठञ् । तयोश्च
वा लुग्भवति ॥ द्विवणिः । द्विवार्षिकः । द्विवर्षः
चित्तवति नित्यं ॥६॥
वर्ष । इत्येतदन्ताद द्विगोश्चित्तवति वाच्ये नित्यं लुक् स्यात् ॥ द्विवर्षी दा-
रकः ॥ चितवति किं । द्विवर्षीणो व्याधिः ॥
षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यते ॥१०॥
पष्टिकाः । इत्येतत् पष्टिरात्रेणा पच्यन्त इत्येतस्मिन] निपात्यते ॥ बहुवचन-
मविवक्षितं ॥
पटिरात्रण पच्यते । पष्टिको धान्यविशेषः ॥ तृतीयान्तात्
कान् । रात्रशब्दलोपश्च ॥
वत्सरान्ताच्छश्छन्दसि ॥११॥
वगा । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकानिवृतादिष्वर्येषु वदे छः ग्यात् ॥ रद्वारा-
रीयः । इदावगीयः ॥
संपरिपूर्वात् ख च ॥१२॥
परि । इत्येवंपूर्वादलर । रत्येतदन्तानिर्वतादिप्वयंप बंद खः ग्यात् ।
चकाराचः ॥ गंवागीणः । गंवागरीयः ॥ परिवगरीणाः । परिवारातीयः ।
तेन परितव्यलभ्यकार्यसुकरं ॥१३॥
गगीगाना, यायाचिनः पहियादिष्यर्येषु व्ज ग्यात् ॥ मागग पहिग्यः ।
गागिरी व्याधिः । गागर jाका इत्यर्ग:
॥ गागन लयः । मानिकाः
गागा कार्य । मानिकं चान्द्रायणां ॥ गांगन गुमारः । गागिट
सदस्य व्रताचर्यं ॥४॥

·अध्यायः ॥॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १०॥ ३०७ द्वित्तीयान्तात् कालवाचिनो ऽन्येति पत्यर्थे ठञ् स्यात् । ब्रह्मचर्य चेदम्यते ॥ मातं ब्रह्मचर्यमस्य । मानिको ब्रह्मचारी ॥ प्रथमान्तात् पठ्यर्ये ठञ् । षष्ठ्यर्थी ब्रहाचर्य चत् । इति व्याख्यानान्तरं ॥ मासो ऽस्य ब्रह्मचर्यस्य । मासिक ब्रहाचर्य ॥ तस्य दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः ॥१५॥ पढ्यन्ते-यो यतनाम या दक्षिणा । इत्येतल्मिनर्थे ठञ् स्यात् ॥ अग्निष्टोमस्य दक्षिणा । वाग्निष्टोमिकी ॥ ऐकाहिकी । वाजपयिकी । राजसूयिकी । अाख्याग्रहामप्रसियनवाचिनो ऽपि परिग्रहार्थ । पाचौदानिकी ( दामोद- निकी ॥ तत्र च दीयते कार्य भववत् ॥१६॥ सपम्यन्तात् कालवाचिनो दीयते । कार्य । इत्येतयोर्थयोर्भववत् प्रत्ययः स्यात् ॥ यथा मासे भवं । मासिकं । एवं माले दीयते । मासिकं ॥ माते कार्य । मासिकं ॥ प्रावृषेण्यं । शारदं । वासन्तिकं । हैमन्तिकं व्युष्टादिभ्यो जण ॥१७॥ व्युष्ट । इत्येवमादिभ्यः सम्यन्तेभ्यो दीयत कार्यमित्येतयोरर्थवोरण स्यात् ॥ व्युटे दीयते कार्य वा । वैयुष्टं ॥ तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ ॥१८॥ । इत्येतस्मादव्ययसमुदायात् तृतीयान्ताउस्त । इत्येतस्माश्च दीयते कार्यमित्यतयोरर्थयोर्ण । यत् । इत्येतौ प्रत्ययो भवतः । यत् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ यथा कथा च दीयते कार्य वा । वाथाकथाचं । अनादरेण देयं कार्य वेत्यर्थः ॥ हस्त्यं ॥ संपादिनि ॥६॥ तृतीयान्तात् संपादिनीत्यतस्मिनर्थे ठञ् स्यात् ॥ कर्णवेष्टकाभ्यां संपादि । कार्णवेष्टकिकं मुखं । कर्णालंकारा यामवप्रयं शोभत इत्यर्थः कर्मवषायत् ॥१०॥ कर्मन् । वेप । इत्येताभ्यां तृतीयान्ताभ्यां संपादिनीत्येतन्मिगर्थे यत् स्यात् ॥ कर्मणा संपते । कर्मण्यं शौर्य ॥ वेषेण संपवते । वेप्यो नमः ॥ ययाकयाच ·३०८ प्रष्टकं पाणिनीयं - तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः ॥ १०१॥ संताप । इत्येवमादिभ्यश्चतुर्दान्त-यः प्रभवतीत्येतस्मिनर्थे ठञ् स्यात् ॥ संतापाय प्रभवति । सांतापिकः योगान्यच्च ॥ १०॥ योग । इत्येतस्माचतुर्दान्तात् प्रभवतीत्येतस्मिनाः यत् स्यात् । चकाराठवू ॥ योगाय प्रभवति । योग्यः । यौगिकः ॥ कर्मण उकञ् ॥ १०३॥ कर्मन् । इत्येतस्माचतुर्दान्तात् प्रभवतीत्येतस्मिन उवाज स्यात् ॥ कर्मणे प्रभव- ति । कार्मुकं धनुः ॥ धनुषो ऽन्यत्रानभिधानान भवति ॥ समयस्तदस्य प्राप्तं ॥ १०४॥ गगय । इत्येतस्मात् प्रयगान्तादन्येति पाठ्यर्थ ठञ् म्यात् ॥ प्रयगान्तार्यः प्रा- पोत ॥ रामयः प्रापो ऽस्य । शामयिकं ॥ तोरण ॥१०॥ प्रद्यतु । इत्येतरमात् प्रथमान्तात् प्रापोपाधिकादन्यति पत्यये पा स्यात् ॥ प्रस्तुः प्रापो अन्य । प्राविं पुष्पादि ॥ छन्दसि घस् ॥ १०६॥ मातु । इत्यागात् प्रयगान्तात् प्रापोपाधिकान्यत्ति पायगे इन्दनि घर ग्यात् । अयं ते गोचिचियः ॥ कालान्चत् ॥ १० ॥ फाण । त्यसमा प्रयगातार प्राप्नोपाधिकादयति पाठ्यगे या न्यात् ॥ कार: मायो ग । कान्तः ॥ प्रकृष्टे रुज ॥ १० ॥ काल । रगतमाग यानाना] प्रशान्तादगति पनाग कम गात, " मोदी तो गति । कालियां विपतागं प्रयोजनं ॥१०॥ - .

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥ ११६ ॥
३०१
प्रयमान्तादस्येति पायर्ये ठञ् स्यात् । वन प्रयनान्तं प्रयोजनं चत् तावति ॥
इन्द्रमः प्रयोजनमत्य । ऐन्द्रमल्किं ॥
विशाखापाठाद्ण् मन्यदण्डयोः ॥ ११० ।।
विशाग्वा । । त्यता-यां प्रयोजनोपाधिका-यामन्येति पायर्ये ऽण्
स्यात् । क्रमान्मन्यद एउयोर्वाच्ययोः ॥ विशाखा प्रयोजनमस्य । वैशालो मन्यः ॥
पाता
मायाको दण्डः ॥
समापन
॥
अनुप्रवचनादिभ्यश्नः ॥१११ ॥
अनुप्रवचन । इत्येवमादिभ्यः प्रयोजनोपाधिकेन्यो ऽन्यति पाठ्यये छः स्यात् ॥
अनुप्रवचन प्रयोजनमत्य । अनुप्रवचनीयं ॥
समापनात् सपूर्वपदात् ॥११॥
। इत्येतस्माद्विन्धमानपूर्वपदात् प्रयोजनोपाधिकास्यति पाठ्ययें छः
न्यात् ॥ व्याकरणसमापनीयं ॥ पदग्रहणं बहुपूर्वनिरासाथै
ऐकागारिकट चौरे ॥११३॥
ऐकागारिकः । इत्येतच्चौरे वाच्चे निपात्यते ॥ एकमसहायमगारं प्रयोजनम-
। ऐकागारिकः । ऐकागारिकी ॥ इकटू । बृडिश्च निपातनात् ॥
चौरे किं । एकागारं प्रयोजनमस्य निक्षोः ॥
अाकालिकडायन्तवचने ॥११४॥
प्राकालिकटू । इत्येतदायन्तवचने निपात्यते ॥ समानकालावायन्तावस्य । प्रा.
कालिकः स्तनयितुः । नाकालिको विद्युत् । उत्पत्यनन्तरं विनाशिनीत्यर्थः ॥
समानकालशब्दस्य नाकाल आदेश इकट्प्रत्ययश्च निपातनात् ॥
तेन तुल्यं क्रिया चेदतिः ॥ ११५ ॥
तृतीयान्तात् तुल्यमित्येतस्मिनर्धे वतिः स्यात् । यत् तुल्यं क्रिया चेत् सा
भवति ॥ ब्राह्मणोन तुल्यमधीते । ब्राह्मणवधीते ॥ क्षत्रियवत् ॥ क्रिया चेत्
किं । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ॥
तत्र तस्येव ॥११६ ॥

·अष्टकं पाणिनीयं
सपम्यन्तात् षष्ठ्यन्ताच्च । इव । इत्येतस्मिनर्थे वतिः स्यात् ॥ मथुरायामिव ।
मयुरावत् सुध्धे प्राकारः ॥ देवदतस्येव । देवदतवद्यज्ञदतस्य गावः ॥
तदई ॥११७॥
द्वितीयान्तादहतीत्येतस्मिनर्थे वतिः स्यात् ॥ राजानमर्हति । राजवत् ॥
उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ॥ ११८ ॥
उपसर्गात् साधने धात्वर्थे वर्तमानाच्छन्दसि स्वार्थे वतिः म्यात् ॥ उहतानि ।
उदतः । निगतानि । निवतः ॥
तस्य भावस्वतलौ ॥११६ ॥
षष्ठ्यन्ताडाव इत्येतस्मिनर्थे त्व । तत् । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ प्राब्दप्रव-
तिनिमितं भावः । अश्वस्य भावः । अश्वत्वं । अश्वता ॥ शुकत्वं । शकता
पारुकत्वं । पाठकता । देवदनत्वं । देवदतता ॥
या च त्वात् ॥१२०॥
इत ऊर्ध्वं ब्रह्मास्त्व इति सूत्रात् प्राक् त्व । तल् । इत्यतावधिकृतो वेदित-
व्यौ ॥ वक्ष्यति पृयादिभ्य इमनिवेति । प्रथिमा । पार्थवं । पृथुत्वं । पृथु-
ता ॥ अपवादैः मह ममावेशार्य कर्मणि विधानार्थ च वचनं ॥ चकारी
नज्मभ्यामपि ममावेशार्थः । स्रिया भावः । स्त्रैण । स्त्रीत्वं । स्त्रीता ॥
न नपूर्वात् तत्पुरुषादचतुरसंगतलवणवठ्युधकत-
रसलसेभ्यः ॥ १२१॥
इत उतरं य भावप्रत्ययान्ते नञ्पूर्वात तत्पुरुषममातान भवन्ति । चतुर
गंगत । न्नवणा | वर । युध । कत । रम । लस । इत्येतान् वर्तयित्वा ॥
वक्ष्यत्ति पत्यनापुरोहितादि यो यगिति । अपतित्वं । अपतिता ॥
अपडता ॥
नपूर्वात किं । वारपत्यं ॥
तत्पुरुषात् कि ।
गृत । ग्रापरवं ॥
अचरेत्यादि किं । ग्राचतुर्य । ग्रागंगत्यं । ग्रालवण्यं ।
पावट्यं । ग्रायुध्यं । यावत्यं । ग्रारंयं । पालत्यं ॥
पृथ्वादिभ्य
-
अपरत्वं ।
बवीरेनी
इमनिन्वा ॥ १२२॥

·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १२ ॥
।
पृथु । इत्येवमादिभ्यः पाठ्यन्तेभ्यो भाव इत्येतस्मिनर्ये वा इमनिच् स्यात् ॥
वाग्रहपादण् । अधिकारात त्वतली ॥ पृयोगावः । प्रविना । पार्थवं ।
पृयुत्वं । पृथुता ॥
वर्णकादिभ्यः व्यञ् च ॥ १२३ ॥
वर्षाविशेषवाचिभ्यः । दृछ । इत्येवमादिभ्या पाठ्यन्ते यो भावे प्यञ् स्यात् ।
चकारादिननिच च ॥ शुकृत्य भावः । शोक्ल्यं । शुक्किमा । शुक्रत्वं । शुलता ॥
दृढादिभ्यः । दार्य । द्रठिमा । दृठत्वं । दृरुता ॥ पू छीपर्थः । प्रोचिती ॥
गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ॥१२४ ॥
गुणवचनेभ्यः । ब्राह्मणा । इत्येवमादिभ्यश्च पठ्यन्तेभ्यः कर्मणि भावे च
प्यञ् स्यात् ॥ शुक्लत्य कर्म भावो वा । प्रोक्ल्यं ॥ ब्राह्मपादिभ्यः । ब्रा-
मएयं ॥
स्तनाच्चनलोपश्च ॥ १२ ॥
स्तेन । इत्येतस्मात् षष्ठ्यन्ताङ्गावकर्मणोर्यत् स्यात् । न । इत्येतस्य लोपश्च ॥
तेनस्य भावः कर्म वा 1 स्तेयं ॥ तेनादिति योगविभागात् प्यञपि ।
स्तैन्यं ॥
सख्युर्यः ॥१२६॥
सखि । इत्येतस्मात् षष्ठ्यन्ताडावे कर्मणि . च यः स्यात् ॥ सख्युभीवः कर्म
वा । सख्यं ॥
कपिज्ञात्योर्डक् ॥१२७॥
कपि । ज्ञाति । इत्येताभ्यां भावे कर्मणि च ठक् स्यात् ॥ कापेयं । ज्ञातेयं ॥
पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ॥ १२८॥
पति । इत्येतदन्तात् । पुरोहित । इत्येवमादिभ्यश्च भावे कर्मणि च यक्
स्यात् ॥ सेनापतेर्भावः कर्म वा । सैनापत्यं ॥ पुरोहितादिभ्यः । पौरो-
हित्यं ॥
प्राणभृजातिवयोवचनोडात्रादिभ्यो ऽञ् ॥ १५ ॥

·(O ૧૨ अष्टकं पापिनीयं ॥ प्राणभृजातिवाचिभ्यः । वयोवचनेभ्यः । उदातृ । इत्येत्रमादिभ्यश्च भावे कर्मणि च अञ् स्यात् ॥ अश्वस्य भावः कर्म वा । अाश्वं ॥ वयोबचनेभ्यः । कौमारं । कैशोरं ॥ उदात्रादिभ्यः । प्रौद्रात्रं । पौनेत्रं हायनान्तयुवादिभ्यो जण ॥१३०॥ हायन । इत्येतदन्तेभ्यः । युवन् । इत्येवमादिभ्यश्च भावे कर्मणि च सपा स्यात् ॥ देहायनं । त्रैहायणं ॥ युवादिभ्यः । यौवनं । स्याविरं ॥ इगन्ताच्च लघुपूर्वात् लघुपूर्वात् ॥ १३१॥ लघपूर्वो य इक तहन्तात् प्रातिपदिकाडावे कर्मणि चाणू स्यात् ॥ शुचि । शौचं । लधु । लाघवं ॥ इगन्तात् किं । पटत्वं ॥ लघुपूर्वात् किं । पाएछत्वं ॥ कथं काव्यमिति । ब्राह्मणादित्वात् ॥ योपधागुपोत्तमाढुञ् ॥ १३२ ।। त्रिप्रभृतीनामन्त्वात् पूर्वमुपोतमं ॥ गुरूपोन्नमं यस्य यकारोपधस्य प्रातिपदिकत्य ततो भाने कर्मणि च वुञ् स्यात् ॥ रामणीयकं ॥ योपधात् किं । विमानत्वं ॥ गुहपोत्तमात् किं । क्षत्रियत्वं ॥ द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च ॥१३३ ।। द्वन्द्वसमातात् । मनोज । इत्येवमादिभ्यश्च भावे कर्मगिा च बुञ् स्यात् ॥ प्रोष्योपाध्यायिका । गोपालपशुपालिका ॥ मनोशादिभ्यः । मानोज्ञकं ॥ गोत्रचरणाच्छाघात्याकारतवतेषु ॥ १३४॥ गोत्रवाचिनः । चरणावाचिनश्च प्रातिपदिकाढ़ावकर्मणोरर्थयोः प्रलाधादिपु वि- पयभूतेषु वञ् स्यात् ॥ प्रलाधा विकत्यनं । गार्गिकया प्रलाघते ॥ अत्याकारो ऽधिक्षेपः । गार्गिकयात्याकुरुते ॥ तवेतस्तत्प्राप्तः । गार्गिकामवेतः ॥ प्रला- घादिषु किं होत्राभ्यश्कः ॥ १३५॥ ऋविविप्रोपवाचिभ्यो भावे कर्मणि च छ: स्यात् ॥ अच्छावायीयं । मित्राव रुपीयं । ब्राह्मापाच्छनीयं । . - । गायत्वं ॥

·अध्यायः ॥ ५॥ . पादः ॥२॥ सूत्रं ॥५॥ ૩૧. ब्रह्मणस्वः ॥१३६॥ ब्रहान् । इत्येतावृत्तिविशेषवाचिनो गावे कर्मणि च त्वः स्यात् ॥ ब्रह्म- गो भावः कर्म वा । ब्रहात्वं ॥ नेति काव्ये त्ववचनं तलो बाधनार्य ॥ ब्राहाणापर्यायादबहाशब्दात तु त्वतलौ भवत एव । ब्रह्मत्वं । ब्रह्माता ॥ * इति सूत्रपाठे पक्षमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ॥ कुशलः ॥ धान्यानां भवने क्षेत्रे वञ् ॥१॥ धान्यविशेषवाचिभ्यः पाठ्यन्तेभ्यो भवने क्षेत्रे खञ् स्यात् ॥ मुद्रानां भवनं क्षेत्र मोडीनं कोलत्यानं । कोदवी -॥ धान्यानां किं ! तृणानां भवनं क्षेत्रं ॥ क्षेत्रे किं ! मुहानां भवनं ब्रीदिशाल्योर्डक् ॥२॥ वीहि । प्रालि । इत्येताभ्यां भवने. क्षेत्रे ठक् स्यात् ॥. वीहीणां भवनं क्षेत्रं । वैहेयं ॥ शालेयं ॥ यवयवकषष्टिकाच्चत् ॥३॥ । यवक । पष्टिक । इत्येतेभ्यो भवने क्षेत्रे यत् स्यात् ॥ यव्यं यवक्यं । पष्टिक्यं ॥ विभाषा तिलमाषोमाभाणुभ्यः ॥४॥ तिल । माप । भङ्गा । अणु । इत्येतेभ्यो भवने क्षेत्रे वा यत् स्यात् । पक्षे खञ् ॥ तिल्यं । तैलीनं ॥ मायं । माषीणं ॥ उम्यं । श्रो- मीनं ॥ भग्यं । भाङ्गीनं ॥ अपव्यं । नापावीनं ॥ सर्वचर्मणः कृतः खखजौ ॥५॥ सर्वचर्मन् । इत्येतस्मात् तृतीयान्तात् कृत इत्येतस्मिनर्थे ख । खञ् । इत्येतो. प्रत्ययो भवतः ॥ सर्वचर्मणा कृतः । सर्वचर्मीपाः । सार्वचर्मोपाः ॥ यत्र । उमा 40

·३१४
अष्टकं पापिनीयं
.
-
यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः ॥६॥
यथामुख । संमुख । इत्येताभ्यां पाठ्यन्ताभ्यां दर्शन इत्येतस्मिनुर्थे खः स्यात् ॥
यथामुखं दर्शनः । यथामुखीनः । निपातनात् सादृश्ये ऽव्ययीभावः ॥ संमुखस्य
दर्शनः । संमुखीन: ॥
तत् सर्वादः पथ्यकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति ॥७॥
पथिन् । अङ्ग । कर्मन् । पत्र । पान । इत्येतदन्तात् सर्व । इत्येतदादेर्दि-
तीयान्ताव्यापोतीत्येतस्मिनर्थे खः स्यात् ॥ सर्वपयान् व्याप्नोति । सर्वपथीनो
रथः ॥ सर्वाङ्गीणस्तापः । सर्वकर्माणः पुरुषः । सर्वपत्रीणः सारथिः
सर्वपात्रीपा नोदनः ॥
प्राप्रपदं प्राप्नोति ॥८॥
अाप्रपद । इत्येतस्माद्वितीयान्तात् प्रापोतीत्येतस्मिनुर्थे खः स्यात् ॥ अाप्रपदं
प्रापोति । प्राप्रपदीनः परः । पादाग्रं मर्यादीकृत्येत्यर्थः ॥
अनुपदसर्वान्नायानयं बडाभक्षयतिनेयेषु ॥१॥
अनुपदः । सर्वान । अयानय । इत्येतेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः क्रमेण बद्धा । भक्ष-
यति । नेय । इत्येतेष्वर्थेषु खः स्यात् ॥ अनुपदं श्रद्धा । अनुपदीनोपानत्
सर्वानानि भक्षयति । सर्वानीनो भिक्षुः ॥ अयानयं स्थलविशेषं नेतव्यः ।
॥
अयानयोनः प्रार: ॥
1
॥
परोवरपरंपरपुत्रपौत्रमनुभवति ॥१०॥
परोवर । परंपर । पुत्रपौत्र । इत्येतेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो ऽनुभवतीत्येतस्मिनर्थे
खः स्यात् ॥ परीश्चावरीश्यानुभवति । परोवरीणः ॥ परीश्च परतरीश्यानु-
भवति । परंपरीणाः ॥ पुत्रपौत्राननुभवति । पुत्रपौत्रीणः
अवारपारात्यन्तानुकामं गामी ॥११॥
अवारपार । अत्यन्त । अनुकाम । इत्यतेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो गामीत्येतस्मिन्नर्थे
खः स्यात् ॥ ग्रवारपारं गामी । ग्रवारपारीणः ॥ अत्यन्तीनः । अनुफामीनः ॥
समांसमां विनायते ॥१२॥

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥२॥ गृत्रं ॥१३ ३१५ मगांरागां । इत्येतामात गुबन्तसमुहायाद्वितायत इत्येतस्मिनखः स्यात् ॥ समां नगां विनायते । समांनगीना गार्या प्रतित्र प्रसूयते ॥ अचश्वीनावष्टव्धे ॥१३॥ ग्रयश्वीना । इत्येतदाराने निपात्यते ॥ अब वो वा विज्ञायते । अयश्वीना बवा । यारानप्रसवेत्यर्यः ॥ विनायत इति न संबध्यत इति पक्षे तु । ग्रयन्वीनं मरणं । अगनीनो वियोग इत्यप्युदाहरणं ॥ ग्रागवीनः ॥१४॥ ग्रागबीन । इत्येतनिपात्यते ॥ प्रागवीनः । गोः प्रत्यर्पणपर्यन्तं यः कार्य करोति स उच्यते ॥ अनुग्वलंगामी ॥१५॥ अनुगु । इत्येतस्मादलंगामीत्यतस्मिनर्थे स्वः स्यात् ॥ अनुगवीनो गोपालः । गोः पञ्चात् पर्यापं गच्छतीत्यर्थः ॥ अधनो पत्खौ ॥१६॥ अधुन् । इत्येतस्मादद्वितीयान्तादलंगामीत्येतस्मिनर्ये यत् । स्त्र । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ अवानमलं गच्छति । अधन्यः । अवनीनः ॥ अभ्यमित्राच्छ च ॥१७॥ अभ्यमित्र । इत्येतस्माद्वितीयान्ताटलंगामीत्येतस्मिनर्थे छ । यत् इत्येत प्रत्यया भवन्ति ॥ अभ्यमित्रीयः । अभ्यमित्र्यः । अभ्यमित्रीणः । अमि- त्राभिमुलं तुष्टु गच्छ्तीत्यर्थः ॥ गोष्ठात् खञ् भूतपूर्वे ॥१८॥ गोष्ट । इत्येतत्माहूतपूर्वोपाधिकात् स्वार्थे खञ् स्यात् ॥ गोष्ठो भूतपूर्वः । गोष्ठीनो देशः भूतपूर्वे किं । गोष्ठो वर्तते ॥ अश्वस्येकाहगमः ॥१॥ सश्त्र । इत्येतस्मात् पठ्यन्तादेकाहाम इत्येतस्मिनर्थे खञ् स्यात् ॥ आश्वीनो ऽधा - ख ॥

·अष्टकं पाणिनीयं शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः ॥२०॥ शालीन । कोपीन । इत्येतावधृष्टाकार्ययोः क्रमेणा निपात्येते ॥ शालाप्रवेश- नमर्हति । शालीनो बउः ॥ कूपपतनमर्हति । कोपीनं पापं ॥ स्त्रज्प्रत्ययः ॥ वातेन जीवति ॥२३॥ वात । इत्येतस्मात् तृतीयान्तानीवतीत्येतस्मिनर्थे खञ् म्यात् ॥ वातन परी- रायासेन जीवति । वातीनः ॥ साप्तपदीनं सख्यं ॥२२॥ सापपदीन । इत्येतत् खञ्प्रत्ययान्तं मित्रे निपात्यते ॥ सपभिः पदैरवाप्यते सापूपदीनं सख्यं ॥ हेयंगवीनं संज्ञायां ॥२३॥ हैयंगवीन । इत्येतत् संक्षाविपये निपात्यते ॥ सो गोदोहस्य विकारः । हैयंगवीनं नवनीतं ॥ खञ्प्रत्ययः ॥ तस्य पाकमूले पीत्वादिकादिभ्यः कुणब्जाकचौ ॥४॥ पीलु । इत्येवमादिभ्यः । कर्ण । इत्येवमादिभ्यञ्च पठ्यन्तभ्यः पाकमूलयोर- र्थयोः क्रमात् कुणए । बाहच् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ पीलूनां पाकः । पीलुकुपाः ॥ कादिभ्यः । कर्णस्य मूलं । कर्णताहं ॥ पक्षात् तिः ॥२॥ पक्ष । इत्येतस्मात् पठ्यन्तान्मूलगित्येतस्मिनार्थे तिः स्यात् ॥ पक्षतिः ॥ तेन वित्तश्शुचुपणापौ ॥२६॥ तृतीयान्ताद्वित इत्येतस्मिनुर्ये चुचुप । चणापू । इत्यती प्रत्ययो भवतः विषया वितः प्रसिद्धः । विद्याचुचुः । विधाचणाः ॥ विनभ्यां नानाजी न सह ॥२७॥ वि । नञ् । इत्येताभ्यामसहायवाचिभ्यां फ्रामणा ना । नाजू । इत्यती प्रत्ययी - ॥ भवतः ॥ विना । माना ॥

·अध्याय. ॥॥॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥३५॥
३२७
वेः शालच्छङ्कटचा ॥२८॥
बि । इत्येतागानुपात खायें शालच । शङ्कलच । हत्यती प्रत्ययौ भवतः ॥
विन्ततं । विशालं । विशझं ॥
संप्रोदश्च करच ॥२१॥
मं । प्र । उद्धः । इत्येतेभ्यः स्वायें कटच स्यात् । चकारादश्च
॥ नंकटं ।
प्रकट । उत्कट । विकट ।
अवात् कुठारच् च ॥३०॥
अब । इत्येतस्मात् कुढारच् । कटच । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ अत्रकुटारः ।
ग्रवकटः ।
नते नासिकायाः संज्ञायां ठीटनाटनटचः ॥३१॥
अब । इत्येतस्मानाशिकारांबन्धिनि नमने वाच्ये संन्नाविषये टोटच् । नाटच् ।
भ्रष्च् । इत्येत प्रत्यया भवन्ति ॥ नाशिकाया नतं । अवटीटं । अवनाट ।
अवरं ॥ तद्योगानापिकावटीटा । पुरुषो ऽवटीटः ॥
नेविडज्विरीसचौ ॥३२॥
नि । इत्येतस्मानासिकाया नते वाच्ये संज्ञायां विडच् । विरीसच् । इत्येतो
प्रत्ययो भवतः ॥ निविडं । निविरीसं ॥ तद्योगानासिका निविडा । निविडाः
केशाः ॥
इनपिठच् चिकचि च ॥३३॥
नि । इत्येतस्मानासिकाया नते वाच्य इनच् । पिरच् । इत्यतौ प्रत्ययौ
भवतः । तयोः परतः क्रमात् चिक । चि । इत्येताबादेशो च भवतः ॥ चि-
किनं । चिपिटं ॥
उपाधिभ्यां त्वकन्नासन्नातूयोः ॥३४॥
उप । अधि । इत्येताभ्यामासवाधियोर्वर्तमानाभ्यां स्वार्थे त्यकन् स्यात् ॥
उपत्यका पर्वतस्यासन स्थलं ॥ अधित्यका पर्वतस्याधि स्थलं ॥
कर्मणि घठो ठच् ॥३५॥

·३१८ अष्टकं पापिानीयं कर्मन् । इत्येतस्मात् सपश्यन्तायट इत्येतस्मिन्नर्थे ठच् स्यात् ॥ कर्मणि घटते । कर्मठः पुरुषः ॥ तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ॥३६॥ - तारका । इत्येवमादिभ्यः संतातोपाधिकेभ्यः प्रयमान्तेभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्य इतच स्यात् ॥ तारकाः संजाता अस्य । तारकितं नमः ॥ प्रमाणे द्वयसन्दसञ्मात्रचः ॥३७॥ प्रमाणे वर्तमानात् प्रथमान्ताट्स्येति षष्ठ्यर्थे द्वयसच् । दधच । मात्रच् । इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ उच प्रमाणामस्य । उरुद्वयसं । उरुदनं । उरुमात्रं ॥ पुरुषहस्तिभ्यामण च ॥३८॥ पुरुष । हस्तिन् । इत्येताभ्यां प्रथमान्ताभ्यां प्रमाणे वर्तमानाभ्यामस्येति पछ्यर्थे ऽ स्यात् । चकारावयसतादयश्च ॥ पुरुषः प्रमाणमस्य । पौरुषं । पुरुष- द्वयसं । पुरुषन । पुरुषमात्रं ॥ हस्तिन् । हास्तिनं । हस्तिद्वयसं । हस्तिदधं । हस्तिमात्रं ॥ द्विगोर्नित्यं लुक् । द्विपुरुषमुदकं । द्विहन्ति ॥ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् ॥३१॥ यत् । तद् । एतद् । इत्येतेभ्यः प्रथमान्तेभ्यः परिमाणोपाधिकेभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे वतुप् स्यात् ॥ यत् परिमाणमस्य । यावान् ॥ तावान् । एतावान् । किमिदम्भ्यां वो घः ॥४०॥ किं । इदं । इत्येताभ्यां परस्य वतुपो व् । इत्येतस्य घ् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ कियान् । इयान् ॥ किमः संख्यापरिमाणे उति च ॥४१॥ किं । इत्येतस्मात् संख्यापरिच्छेदे वर्तमानात् प्रथमान्ताट्स्येति पायर्ये उतिः स्यात् । चकारादतुम् ॥ का मंत्र्या परिमाणामेपां । कति । कियान् ॥ संख्याया अवयवे तयप् ॥४२॥ मंत्याया प्रत्रयवे वर्तमानाया अन्येति पठ्यर्ये ऽवयविनि तयप् स्यात् ॥ पक्षा वयवा ग्रस्य । पसतयं । पञ्चतयो । रझुः ॥

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ४ ॥ वा वित्रिभ्यां तवस्वायत्वा ॥४३॥ दि । त्रि । इत्येतान्यां परस्य तयप् । इत्येतस्य अयच् । इत्येप सादेशो वा स्यात् ॥ यं । द्वितयं ॥ त्रयं । त्रितयं । भाहुदात्तो नित्यं ॥४॥ उभ । इत्येतस्मात् परन्य तयपो नित्यमयज्ञादेशः स्यात् । स चोदानः ॥ उभयो मणिः । उभये देवमनुष्याः ॥ तस्मिन्नधिकमिति दशान्ताडुः ॥ ४५ ॥ दशन् । इत्येतदन्तात् प्रयमान्तादमिनिति सपम्यर्थे उ: स्यात् । यत् प्रथमा- न्तमधिकं चेत् तम्वति ॥ एकादशाधिका अस्मिन् शत । एकादशं प्रातं सहस्र ॥ दशान्तात् किं । पक्षाधिका अस्मिन् प्रते ॥ अन्तग्रहणं किं । दशाधिका अस्मिन् प्रते ॥ इतिशब्दो विवक्षाबोधनार्यः ॥ शदन्तविंशतेश्च ॥४६॥ प्रात् । इत्येतदन्तात् । विंशति । इत्येतत्माच्च तदमिनधिकमित्येतस्मिन् विपये उ: स्यात् ॥ त्रिंशं प्रातं । चत्वारिंशं शतं ॥ विंशतिधिकास्मिन् । विंश शतं ॥ संख्याया गुणस्य निमाने मयट् ॥४७॥ संख्यावाचिनो भागन्य मूल्ये वर्तमानात् प्रयमान्तादस्येति पाठ्यर्थे मयटू स्यात् ॥ यत्रानां द्वौ भागो निमानमत्योदप्रिवडागस्य । द्विमयमुत्रियवानां ॥ गुणस्ये- त्येकत्वं विवक्षितं । तेनेह न । द्वौ भागौ यवानां त्रय उदग्वितः ॥ गुणस्य किं । द्वौ व्रीहियवौ निमानमत्योदप्रिवतः ॥ निमाने किं । दौ. गुणौ क्षी- रस्यैकस्तैलस्य । द्विगुणं तैलं पच्यते क्षीरेण तस्य पूरणे उट् ॥४८॥ पूरण इत्येतस्मिनर्थे उटू स्यात् ॥ एकादशानां पूरणाः एकादशः ॥ द्वादपाः । त्रयोदशाः ॥ नान्तादसंख्यादेर्मट् ॥४॥ षष्ठ्यन्तात् संख्यावाचिनः ।

·अष्टकं पाणिनीयं न् । इत्येतदन्तादसंख्यादेः संख्यावाचिनः परस्य उसो मट् । इत्येष आगमः स्यात् ॥ पञ्चानां पूरणाः । पञ्चमः ॥ नान्तात् किं । विंशः ॥ असंख्यादेः किं । एकादशः ॥ घट चच्छन्दसि ॥५०॥ न् । इत्येतदन्तादसंख्यादेः संख्यावाचिनः परस्य उटो वदे थटू । इत्येष नागमः स्यात् ॥ चकारान्मम् ॥ पर्णमयानि पशथानि । पचममिन्द्रियमस्यापाक्रमत् ॥ षतिकतिपयचतुरां थुक् ॥५१॥ षष् । कति । कतिपय । चतुर । इत्येतेषां उरि परे थुक् । इत्येष भागमा स्यात् ॥ पाठः । कतिथः । कतिपयथः । चतुर्यः ॥ कतिपयस्यासंख्यात्वे ऽप्यत एव ज्ञापकाडर ॥ बढ़पूगगणसंघस्य तिथुक् ॥५२॥ बहु । पूरा । गण । संघ । इत्येतेषां उरि परे तियुगागमः स्यात् ॥ बहुतियः । पूगतियः । गणतियः । संघतिथः ॥ पूगमंघयोरसंख्यात्ने ऽप्यत एव ज्ञापका- । 1 वतोरिथुक् ॥५३॥ वतुप् । इत्येतदन्तस्य उटि पर इथुगागमः स्यात् ॥ यावयिथः । तावतियः ॥ देस्त्तीयः ॥५४॥ द्वि । इत्येतस्मात् षष्ठ्यन्तात् पूरण इत्येतस्मिन] तीयः स्यात् ॥ द्वितीयः ॥ त्रेः संप्रसारणं च ॥५५॥ त्रि । इत्येतस्मात् षष्ठ्यन्तात् पूरणे ऽर्थे तीयः स्यात् । तत्संनियोगेन त्रिश- ब्दस्य संप्रतारपां च भवति ॥ त्रयाणां पूरपाः । तृतीयः ॥ विंशत्यादिभ्यस्तमउन्यतरस्यां ॥५६॥ विंप्रति । इत्येवमादिभ्यः परस्य उटस्तमः । इत्येप यागमो वा स्यात् ॥ विप्रातितमः । विप्राः । एकविंशतितमः । एकविंशः ॥ विंशत्यादयो लो- फप्रसिद्धाः संत्याप्राब्दा गृह्यन्ते । न तु पङ्कत्यादिमूत्ररांनिविष्टाः ॥

·अध्यायः ॥॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥६४ ॥ ३२१ - नित्यं शतादिमासार्धमाससंवत्सराच्च ॥१७॥ प्रातादिभ्यः । मास । अर्धमास । संवत्सर । इत्येतन्यश्च परस्य उटो नित्यं तमनागम: स्यात् ॥ एकशततमः । एकतहलतमः ॥ प्रातादिग्रहणं संख्यायर्थ ॥ मासतमः । अर्धमासतमः । संवत्सरतमः ॥ मानादेर संख्यात्वे ऽप्यत एव ज्ञा- पकाडूडलू। षध्यादेश्चासंख्यादेः ॥५॥ पष्टि । इत्येवमादेसंख्यादेः संख्यावाचिनः परस्य उटो नित्यं तमडागमो भव- ति ॥ पटितमः । सपतितमः ॥ असंख्यादेः किं । एकपष्टः । एकषष्टितमः ॥ मतौ छः सूक्तसाम्नोः ॥५॥ प्रथमान्तात् नूतो तामनि च वाच्चे मत्वर्ये छः स्यात् ॥ अच्छावाक्शब्दो ऽस्मि- नस्तीति । अच्छावाकीयं सूक्तं ॥ वारवन्तीयं साग | अनुवारपादयं प्रत्ययः । तेन पहनमुदावादपि । अस्यवामीयं ॥ अध्यायानुवाकयोर्लुक् ॥६०॥ अध्याये ऽनुवाके च वाच्ये मत्वर्थे इस्य लुग्वा स्यात् ॥ गर्दभाएउः । गर्दभा- एडीयो ऽध्यायो ऽनुवाको वा ॥ विमुक्तादिभ्यो ज्ण ॥६१॥ विमुक्त । इत्येवमादिभ्यो ऽध्यायानुवाकयो च्ययोर्मत्वर्ये ऽण् स्यात् ॥ विमु- तशब्दो ऽस्मिनस्ति । वैमुक्तो ऽध्यायो ऽनुवाको वा ॥ गोषदादिभ्यो वुन् ॥६॥ गोपट् । इत्येवमादिभ्यो ऽध्यायानुवाकयोर्वाच्ययोर्मत्वर्थे वुन् स्यात् ॥ गोषदकः ॥ तत्र कुशलः पथः ॥६३॥ पयिन् । इत्येतस्मात् सपन्यन्तात् कुशल इत्येतस्मिन] वुन् स्यात् ॥ पथि कुशलः । पथिकः ॥ अाकर्षादिभ्यः कन् ॥ ६४॥ 41 ·३२२ अष्टकं पापिानीयं. धने कामः अाकर्ष । इत्येवमादिभ्यः सपन्यन्तेभ्यः कुशाल इत्येतस्मिनुर्थे कन् स्यात् ॥ ग्रा- জম कुशलः । याकर्षकः ॥ प्राकषादिभ्य इति पाठान्तरं ॥ धनहिरण्यात् कामे ॥६५॥ धन । हिरण्य । इत्येताभ्यां सपम्यन्ताभ्यां काम इत्येतस्मिनर्थे कन् स्यात् ॥ कामः । धनको देवदत्तस्य ॥ हिरण्ये कामः । हिरण्यको देवदनस्य ॥ स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते ॥६६॥ स्वाइवाचिभ्यः सपम्यन्तेभ्यः प्रसित इत्येतस्मिनुर्थे कन् स्यात् ॥ केशेषु प्रसितः । केशकः ॥ दन्तकः । योष्ठकः ॥ बहुवचनात् स्वाइसमुदायादपि । दन्तोष्ठकः ॥ उदरादगाचूने ॥ ६७॥ उदर । इत्येतस्मात् साम्यन्तात् प्रसित इत्येतस्मिनर्थे ऽविजिगीषौ ठक् स्यात् ॥ ौदारिकः । बुभुक्षयात्यन्तपीडित इत्यर्थः ॥ प्रायूने किं । उदरकः ॥ सस्येन परिजातः ॥६॥ सस्य । इत्येतस्मात् तृतीयान्तात् परिजात इन्येतस्मिनर्थे कन् स्यात् ॥ सस्येन गुणेन परिजातः संबद्धः । सस्यको वत्सः सस्यकः साधुः ॥ शास्येनेति पाठान्तरं ॥ अंशं हारी ॥६॥ अंश । इत्येतस्माद्धितीयान्ताद्धारीत्येतस्मिन] कन् स्यात् ॥ अंशं हारी । अंपाको दायादः ॥ हारीत्यावश्यके पिानिरिति द्वितीयैत्र ॥ तत्रादचिरापहते ॥७॥ तन्तु । इत्येतस्मात् पञ्चम्यन्तादचिरापहृत इत्येतस्मिनर्थे कन् स्यात् ॥ तन्ता- दचिरापहृतः । तन्तकः परः । नव इत्यर्थः ब्राह्मणकोप्लिके संज्ञायां ॥७१॥ ब्राह्मणाक । उप्णिका । इत्येतो संज्ञायां कन्प्रत्ययान्तौ निपात्येते ॥ ब्रास- पाको देश अायुधजीविब्राह्मणानां ॥ अल्पमतमस्यां । उष्पिाका यवागूः ॥ उप्पा देशो ऽपि ॥ । ॥

·अध्यागः ॥ ॥ पादः ॥२॥ गृहं ॥७॥ शीतोप्लाभ्यां कारिणि ।।७।। प्रीत । उगा । इत्येतायां द्वितीयान्ता यां यारोतीत्यतस्मिनः यान् स्यात् ॥ प्रोतं करोति । गीतको उः ॥ उगाक: शोधयारी ॥ क्रियाविशेषणात्वा- द्वितीया अधिकं ॥७३॥ अधिश । इत्येतत् कवन्तं निपात्यते ॥ ग्रधिको द्रोणाः खार्याः । अधिका सारी होगोग ॥ अनुकाभिकाभीकः कमिता ॥७४॥ अनुक । ग्रनिक । ग्रीक । इत्येते कान्ता निपात्यन्त कमिता । इत्येतस्मि- वर्षे ॥ ग्रनुकागयते । अनुकः ॥ ग्रभिकामयते । अभिकः । अभीकः । अमेः पातिको दीर्घका ॥ पार्थेनान्विच्छति ॥७॥ पार्श्व । इत्येतस्मात् तृतीयान्तादन्त्रिच्छतीत्येतस्मिनर्ये कन् स्यात् ॥ अनुरुपायः पात्र । तेनार्यानन्विच्छति । पार्श्वकः कौमृतिकः ॥ अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठकुञौ ॥७६॥ अयःशूल । दण्डानिन । इत्येताभ्यां तृतीयान्ताभ्यामन्विच्छतीत्येतस्मिनः यथाक्रम ठक् । ठञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ तीक्ष्ण उपायो ऽयःशूलं । तेनान्वि- च्छति । प्रायःशूलिकः ॥ दाण्डातिनिकः सदनः ॥ तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा ॥७७ ॥ पूरणप्रत्ययान्ताहणोपाधिकात् स्वार्थे कन् स्यात् । पूरणप्रत्ययस्य च वा लुक् स्यात् ॥ .द्विकं । द्वितीयकं । त्रिकं । तृतीयकं वा ग्रहणं ॥ स एषां ग्रामणीः ॥७॥ प्रथमान्तादेयामिति षष्ठ्यर्थे कन् स्यात् । यत् प्रयमान्तं मुख्यश्चेत् स भवति ॥ देवदत्तो ग्रामणोरेषां । देवदनकाः ॥ ग्रामणीः किं । देवदतः प्रात्रेयां ॥ करमे ॥७॥ शृङ्खलमस्य बन्धन ·३२४ अष्टकं पापिनीयं संज्ञायां ॥२॥ शृङ्खल । इत्येतस्मात् प्रथमान्तात् करभे वाच्ये ऽत्येति पष्ठ्यर्थे कन् स्यात् । यत् प्रथमान्तं बन्धनं चेत् तद्भवति ॥ शृद्धलं वन्धनमस्य । शृङ्खलकः करमः ॥ उत्क उन्मनाः ॥८०॥ उत्क । इत्येतनिपात्यत उत्कण्ठितमनाश्चेश्वति ॥ उच्छब्दात् साधनक्रियावा- चनात् तदति कन् । उत्को देवदतः ॥ कालप्रयोजनादोगे ॥१॥ कालवाचिनः प्रयोजनवाचिनश्च रोगे वाच्ये कन् स्यात् ॥ द्वितीये ऽहि भवः । द्वितीयको ज्वरः । तृतीयकः । चतुर्थकः ॥ प्रयोजनं कारणं फलं च । वि- पपुष्पैनितः । विषपुष्पको ज्वरः । उष्पां कार्यमस्य । उष्णको ज्वरः ॥ तदस्मिन्ननं प्रायेण प्रयमान्तादस्मिनिति सपयर्थे संज्ञायां कन् स्यात् । यत् प्रयमान्तमनं चेत् प्राय- विषयं तद्भवति ॥ गुडापूपाः प्रायेणानमत्यां । गुडापूपिका पौर्णमासी । कुल्माषा ॥३॥ कुल्माप । इत्येतस्मादञ् स्यात् ॥ कुल्माषाः प्रायेणानुमम्यां पोर्णमास्यां । कोल्माषी पौर्णमामी ॥ श्रोत्रियश्छन्दो ऽधीते ॥४॥ श्रोत्रियन् । इत्येतच्छन्दो ऽधीत इत्येतस्मिनर्थे वा निपात्यते ॥ छन्दो ऽधीते । श्रोत्रियः ॥ पक्षे ऽगा । शन्दसः ॥ श्राद्धमनेन भुक्तामिनिठनौ ॥५॥ श्राद्ध । इत्येतस्माटुलोपाधिकात् प्रयमान्तादनेनेति तृतीयार्य इनि । छन् । इत्येती प्रत्ययो भवतः ॥ श्राद्धं भुतामनेन । श्राडो । प्राधिकः ॥ पूर्वादिनिः ॥६॥ पूर्व । इत्येतग्नादनेनेत्येतन्मिन् प्रियाकर्तरि इनिः स्यात् ॥ पूर्वगनेन पृतं गतं मुसा पीतं वा । पूर्वी । पूर्विणी सपूर्वाच्च ॥ ८७॥ - ॥

·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १०१ ॥ ३२७ तपासहस्राभ्यां विनीनी ॥ १०२ ।। तपस् । सहस्र । इत्येताभ्यां क्रमान्मत्वर्थे विनि । इनि । इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः ॥ तपस्वी । सहली ॥ अतन्तत्वाददन्तत्वाच्च सिडे पुनर्वचनमणा ब्राधो मा भूदिति । सहस्रात् तु नुपि' बाध्यते ॥ श्रण च ॥१०३ ॥ तपत् ।- सहस्र । इत्येताभ्यां मत्वर्थे ऽण त्यात् ॥ तापसः । साहस्रः ॥ सिकताशर्कराभ्यां च ॥ १०४ ॥ सिकता । प्रार्करा । इत्येताभ्यां मत्वर्थे ऽएा स्यात् ॥ सैकतो घटः । प्रा- करं मधु ॥ देशे लुबिलचौ च ॥१०॥ सिकता । शर्करा । इत्येताभ्यां देशे वाच्ये मत्वर्थीयस्य लुप् स्यात् । इलच्य- त्ययश्च । चकारादणू मतुप् च ॥ सिकता । सिकतिलः । सैकतः । सिक: तावान् ॥ शर्करा । प्रार्करिलः । शार्करः । शर्करावान् ॥ देशे कि सैकतो घटः । शार्करं मधु ॥ दन्त उन्नत उरच ॥१०६॥ दन्त । इत्येतस्माटुनतोपाधिकादुरच् स्यात् ॥ उनता दन्ता अस्य । दन्तुरः ॥ उनतः किं । दन्तवान् ॥ ऊषसुषिमुष्कमधो रः ॥ १०७ ॥ जब । सुपि । मुष्क । मधु । इत्येतेभ्यो मत्वये र: स्यात् ॥ उपरः । सुपिरः । मुष्करः । मधुरः ॥ शुद्रुभ्यां मः ॥१०८॥ यु । दु । इत्येता-यां मत्वर्थे मः त्यात् ॥ गुमः केशाहो अन्यतरस्यां ॥१०॥ केश । इत्येतत्मान्मत्वर्ये वप्रत्ययो वा स्यात् ॥ अन्यतरत्यांग्रहणामिनिठनोः सनु- घयायें ॥ केशवः । केशी । केशिकः । केशवान् । । हुमः ॥

·अष्टकं पाणिनीयं प्रथमान्तादस्त्युपाधिकादस्येति षष्ठ्यर्थे ऽस्मिनिति सपम्यर्थे च मतुप् स्यात् ॥ गावः सन्त्यस्य । गोमान् ॥ गावः सन्त्यस्मिन् । गोमान् ॥ वृत्तवान् । धनवान् ॥ रसादिभ्यश्च ॥५॥ रस । इत्येवमादिभ्यः प्रथमान्तभ्यो ऽस्त्युपाधिकेभ्यः पष्ठ्यर्थे सपम्यर्थे च मतुप स्यात् ॥ रसवान् । रूपवान् । स्ववान् ॥ प्राणिस्थादातो लजन्यत्तस्यां ॥१६॥ प्राणिस्यवाचिन था । इत्येतदन्तान्मत्वर्थे वा. लच् स्यात् ॥ चूडालः मतुप् । चूड़ावान्, ॥ प्राणिस्यात् किं । शिखावान् दीपः ॥ प्रातः किं । हस्तवान् ॥ सिध्मादिभ्यश्च ॥१७॥ सिध्म । इत्येवमादिभ्यो मत्वर्थे वा लच् स्यात् ॥ मिध्मलः । सिध्मवान् ॥ वत्सांसाभ्यां कामबले ॥१८॥ । अंस । इत्येताम्यां क्रमात् कामे बलवति च वाच्ये मत्वर्थे लचू | अंसलः ॥ कामबले किं । वत्सवती गौः । अंसवान् दुर्वलः । फेनादिलच् च ॥१६॥ फेनं । इत्येतस्मान्मत्वर्थ इलच् । लच् । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ फेनिलः । फेनलः । फेनवान् ॥ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ॥१०० ॥ लोमादिभ्यः । पामादिभ्यः । पिच्छादिभ्यश्च मत्वर्थे ययाक्रमं प्रा । न । इलच. इत्येते प्रत्यया वा भवन्ति ॥ लोमाः । लोमवान् ॥ पामनः । पामवान् ॥ पिच्छिलः । पिच्छावान् ॥ प्रज्ञाश्रद्धा भ्यो •णः ॥ १०१॥ श्रडा । अची । इत्येत यो मत्वर्थे वा पाः स्यात् ॥ प्रत्तावान् ॥ पाठः । श्रद्धावान् ॥ यार्चः । अर्चावान् ॥ वत्स स्यात् ॥ वत्सलः प्रातः - ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १०१ ॥ तपःसहस्राभ्यां विनीनी ॥ १०२ ।। तपत् । सल्स । इत्येताभ्यां क्रमान्मत्वर्ये विनिः । इनि । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ तपन्त्री । सहली ॥ असन्तवाददन्तत्वाञ्च सिडे पुनर्वचनमणा वाधो मा भूदिति । सहवात् तु नपि वाध्यते ॥ श्रण च ॥१०३ ॥ तपत् । सहल । इत्येतान्यां मत्वर्ये ऽएा त्यात् ॥ तापसः । साल्तः ॥ सिकताशर्कराभ्यां च ॥१०॥ सिकता । शर्करा । इत्येताभ्यां मत्वर्ये ऽएा स्यात् ॥ सैकतो घटः । प्रा- करं मधु ॥ देशे लुबिलचौ च ॥१०५ सिकता । प्रार्करा । इत्येताभ्यां देशे वाच्ये मत्वर्वीयत्व लुप् स्यात् । इलच्य- त्ययश्च । चकारादण मतुप च ॥ सिकता । सिकतिलः । सैकतः । सिक: तावान् ॥ शर्करा । प्रार्करिल: । शार्करः । शार्करावान् ॥ देशे किं । सैकतो घटः । प्रार्करं मधु ॥ दन्त उन्नत उरच ॥१०६ ॥ दन्त । इत्येतस्मादनतोपाधिकादुरच् स्यात् ॥ उनता दन्ता अस्य । दन्तुरः ॥ उनतः किं । दन्तवान् ॥ ऊषसुषिमुष्कमधो र ॥ १०७ ।। उप । सुपि । मुप्क । मधु । इत्येतेभ्यो मत्वर्थे. रः स्यात् ॥ उपरः । सुपिरः । मुष्करः । मधुरः ॥ बुद्रुभ्यां मः ॥१०८॥ यु । हु । इत्येताम्यां मत्वर्थे मः स्यात् ॥ घुमः । द्रुमः ॥ केशादो अन्यतरस्यां ॥ १० ॥ केश । इत्येतत्मान्मत्वर्ये वप्रत्ययो वा स्यात् ॥ अन्यतरन्यांग्रहणामिनिठनोः समु- ञ्चयार्थ ॥ केशवः । केशी । केशिकः । कावान् ॥

·३२८ अष्टकं पापिनीयं - - गाण्ड्यजगात् संज्ञायां ॥११०॥ गाएरी । अता । इत्येताभ्यां मत्वर्थे संज्ञायां वः स्यात् ॥ गाण्डीवं धनुः । इस्वान्तादपि । गाएिउवः ॥ अजगवं पिनाकः ॥ काण्डोएडादीरनीरचौ ॥१११ ॥ काण्ड । श्राएड । इत्येताभ्यां मत्वर्थे क्रमेण । ईरन् । ईरच् । इत्येतो प्रत्ययौ वा भवतः ॥ कापडीरः । काएउवान् ॥ प्राण्डीरः । प्रापउवान् ॥ रजःकृष्वासुतिपरिषदो वलच् ॥ ११२ ॥ रजम् । कृषि । प्रासुति । परिषद् । इत्येतेभ्यो मत्वर्थे वलच् स्यात् ॥ रजस्वला स्त्री । कृषीवलः कुटुम्बी । अासुतीवलः शौषिउकः ॥ वल इति दीर्घः ॥ परिषदलो राजा ॥ पर्षदिति पाठान्तरं । पर्षद्धलः ॥ दन्तशिखात् संज्ञायां ॥ ११३ दन्त । शिखा । इत्येताभ्यां मत्वर्थे संज्ञायां वालच् स्यात् ॥ दन्तावलो गाः । शिखावलः केको ॥ वल इति दीर्घः ॥ ज्योत्स्नातमिस्राङ्गिणोर्जस्विन्नूजस्वलगोमिन्मलिन- मलीमसाः ॥११४॥ ज्योत्सा । तमिस्रा । शृङ्गिा । उर्जस्विन् । ऊर्जस्वल । गोमिन् । मलिन । मलीमस । इत्येते मत्वर्ये संज्ञायां निपात्यन्ते ॥ ज्योतिस् । उपधालोपः । नप्रत्ययः । न्योत्सा चन्द्रप्रभा ॥ तमस् । उपधाया इत्वं । रप्रत्ययः । तमिस्रा रात्रिः । तमिलं तमः ॥ शृङ्ग । इनच् । शृष्टिपाः ॥ उसि । विन्वल्प्रत्ययी । स्त्रिी । ऊर्जावलः ॥ गो । मिन् । गोमी ॥ मल । इनच् । मलिनः ॥ मल । ईमराच् । मलोमसः ॥ अत इनिठनौ ॥ ११५॥ य। इत्येतदन्तान्मत्वर्ये । इनि । ठन् । इत्येती प्रत्ययो वा भवतः ॥ दगडी । पिउका । दपउनान् ॥ तपरकरां किं । मालावान् ॥ व्रीयादिभ्यश्च ॥ ११६॥ - ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥६॥ सूत्रं ॥ १२३॥ वोदि । इत्येवमादि यो गत्वर्य इनिठनी वा भवतः ॥ बीती । व्रीहिकाः । वीदिनान ॥ तुन्दादिभ्य इलच् च ॥११७ ।। तुन्द । इत्येवमादि-यो मत्वर्य इलावा स्यात् । चकारादिनिन्नी ॥ तुन्दिलः । तुन्दो । तुन्दिकः । तुन्दवान् ॥ एकगोपूर्वाञ् नित्यं ॥ ११८॥ एक । गो । इत्येवंपूर्वात प्रातिपदिकान्मत्वर्ये नित्यं तज् स्यात् ॥ एका- तिकः । ऐकगहलिका एकगहलिकः ॥ गोपूर्वात । गौशतिकः । गीसहलिकः । गोप्रा- करिकः ॥ शतसहस्रान्ताच्च निष्कात् ॥११६ ॥ शत । तहत । इत्येतदन्तानिष्क । इत्येतदादः प्रातिपदिकान्गत्वर्ये ठञ् स्यात् ।। नष्कशतिकः । नेप्सरलिकः ॥ रूपादादतप्रशंसयोर्यप् ॥ १२०॥ रूप । इत्येतस्मादाहतप्रशंसयोर्वर्तमानान्मत्वर्थे या स्यात् ॥ पाहतं दूपमस्यास्ति । प्यः कार्षापपाः ॥ प्रशस्तं नृपमस्यास्ति । प्यो गोः ॥ पाहतप्रशंसयोः किं । रूपवान् ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः ॥ १२१ ॥ अत् । इत्येतदन्तात् । माया । मेधा । सत् । इत्येतेभ्यश्च मत्वर्थे विनिर्वा त्यात् ॥ असन्तात् । यशस्वी । यशस्वान् ॥ मायावी । मायावान् ॥ मेधावी । मेधा- वान् ॥ लग्वी । स्रग्वान् ॥ बकुलं छन्दसि ॥ १२२ ॥ वेदे मत्वर्थे बहुलं विनिः स्यात् ॥ अग्ने, तनस्विन् । न- च भवति । सूर्या वर्चस्वान् । ऊर्णाया पुस् ॥ १२३॥ उ । इत्येतस्मान्मत्वर्थे युस् स्यात् ॥ उर्णायुः ॥ 42 ·प्रष्टकं पाणिनीयं वाचो ग्मिनिः ॥१२४॥ वाच । इत्येतस्मान्मत्वर्थे मिनिः स्यात् ॥ वाग्मी । वाग्मिनी ॥ बालनाटचौ बलुभाषिणि ॥१२५॥ वाच् । इत्येतस्माद्बहुभापिणि वाच्ये मत्वर्थ भालच । नाटच । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ वाचालः । वाचारः ॥ स्वामिन्नश्चर्ये ॥१२६॥ स्वामिन् । इत्येतदैश्वर्य प्रामिनच्प्रत्ययान्तं निपात्यंत ॥ स्वमैश्वर्यमस्यास्ति । स्वामी । स्वामिनौ । स्वामिनः ॥ ऐश्वर्ये किं । स्ववान ॥ । अर्शश्रादिभ्यो ऽच् ॥१२॥ - अस् । इत्येवमादिभ्यो मत्वर्थे ऽच स्यात् ॥ अर्कासि विद्यन्ते ऽस्य । असि. ॥ द्वन्द्वोपतापगात् प्राणिस्थादिनिः ॥१२॥ द्वन्द्वसमासात् । उपतापवाचिनः । गवाचिनश्च । प्रापिस्यार्थवाचिनो मत्वर्थ इनिः स्यात् ॥ द्वन्द । कटकवलयिनी । प्राङ्खनूपुरिणी ॥ उपताप । कुष्ठी। किलासी ॥ गात् । ककुदावर्ती । काकतालुको ॥ प्रापिास्यात् किं । पुष्पफलवान् वृक्षः ॥ प्रापयशान भवति । पाणिपादवती ॥ अत इत्येव । नेह । चित्रकललाटिकावती ॥ पुनर्वचनं ठनादिब्राधनार्थ ॥ वातातीसाराभ्यां कुक् च ॥ ११ ॥ वात । अतीसार । इत्येताभ्यां मत्वर्य इनिः स्यात् । तत्पंनियोगेन तयोः कुगागमश्च ॥ वातको । नतीसारको ॥ रोग एवायं । नेह । वातवती गुहा ॥ वयसि पूरणात् ॥१३०॥ पूरपाप्रत्ययान्तान्मत्वर्थे वयमि गम्यमान इनिः म्यात् ॥ पक्षमो मामो ऽस्या- स्ति । पञ्चम्यागः ॥ वयसि किं । पञ्चमवान् सामरागः ॥ सुखादिभ्यश्च ॥ १३१॥ सुख । इत्येवमादिभ्यो मत्वर्य इनिः म्यात् ॥ गयो । दुःखी - ।

·अध्यायः ॥॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥१३॥ धर्मशीलवर्णान्ताच्च ॥१२॥ धर्म । श्रोल । वर्ण । इत्येतदन्तान्मत्वर्थ इनिः स्यात् ॥ वाहाणाधर्मी। व्रा- हापाशीली । वाहापावी ॥ हस्ताज्जाती ॥१३३॥ हस्त । इत्येतस्मान्मत्वर्थे समुदायेन नात्यभिधान इनिः स्यात् ॥ हस्ती । हस्तिनी जातो किं । एन्तवान् पुरुषः ॥ वर्णादाचारिणि ॥१४॥ वर्ण । इत्येतस्मान्मत्वर्थे ब्रह्मचारिपि वाच्य इनिः स्यात् ॥ वर्णी । वर्णिनौ । वर्णिन: ॥ ब्रह्मचारिणिण किं । वर्णवान् ॥ पुष्करादिभ्यो देशे ॥ १३५॥ पुष्कर । इत्येवमादिभ्यो देशे वाच्ये मत्वर्थ इनिः स्यात् ॥ पुष्करिणी । पन्मिनी ॥ देशे किं । पुष्करवान् हस्ती ॥ बलादिभ्यो मतुबन्यतरस्यां ॥ १३६ ॥ बल । इत्येवमादिभ्यो मत्वर्थे वा मतुप् स्यात् । पक्ष इनिः ॥ बलवान् । बली ॥ संज्ञायां मन्माभ्यां ॥१३७॥ मन् । म । इत्येतदन्ताभ्यां प्रातिपदिकाभ्यां संज्ञायां मत्वर्थ इनिः स्यात् ॥ मन् । प्रथिमिनी । दामिनी ॥ म । होमिनी । सोमिनी ॥ संज्ञायां किं । सामवान् । सोमवान् ॥ कंशम्भ्यां बभयुस्तितुतयसः ॥१३८॥ कं । प्रां । इत्यताभ्यां मत्वर्थे ब । भ । युस् । ति । तु । त । यस् । इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ · कम्त्रः कय्युः । प्रॉप्युः ॥ कन्तिः । शन्तिः ॥ कन्तुः । शन्तुः ॥ कन्तः । शन्तः ॥ कन्यः । प्रॉय्यः ॥ सकारः पतंज्ञार्थः । तेनानुस्वारपरसवर्णो भवतः ॥ तुन्दिबलिवटेर्भः ॥ १३ ॥ । शम्बः कम्भः । प्राम्भः ॥

·अष्टकं पाणिनीयं . तुन्दि । वलि । वटि । इत्येतेभ्यो मत्वर्थे भः, स्यात् ॥ तुन्दिभः । बलिभः । वरिभः ॥ तुण्डि । इति माधवः ॥ अहंशुभमोर्युस् ॥ १४०॥ अहं । शुभं । इत्येताभ्यामव्ययाभ्यां मत्वर्थे युस् स्यात् ॥ अहयुरहंकारवान् । शुभेयुः शुभान्वितः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ यतः । ततः प्राग्दिशो विभक्तिः ॥१॥ दिवशब्देश्य इत्यतः प्रान्वक्ष्यमाणाः प्रत्यया विभतिज्ञका भवन्ति ॥ वक्ष्यति पचन्यास्तशिल् । । कुतः ॥ अंतः परं स्वार्थिकाः प्रत्ययास्तान रामर्यानां प्रयगादिति च निवृतं । वाग्रहपामनुवर्तत एव ॥ किंसर्वनामवभ्यो ऽधादिभ्यः ॥ २॥ किं । इत्येतस्मात् । गर्वनामगंशमात् । बहु । इत्येतरमाश । प्राग्दिशीयाः प्रत्यया वेदितव्याः ॥ वक्ष्यति पतम्यारागिलित्यादि । किं । पुरतः । कुन " गर्मागन् । यतः । यत्र । ततः । तत्र ॥ बहु । बहुतः । बटुन्न । हादिः गर्वापतागाः ॥ ग्रट्यादिन्यः किं । दाभ्यां । दयो; ॥ प्रकृतिपरिगंग्यानं यि । चुक्षात । वृतं ॥ प्रान्तियः किं । वेयायारणापाः इदम श् ॥३॥ इदं । गाय धादिमाग पर रा । राय यादशः ग्यात, " दतः । उद कारः गगंगा: । एतेता रवोः ॥४॥ । । । रागदादी पाटिलोग पे मंगा । । एन। बाम : शाई । 1 11 in- NATH

·अध्यायः ॥ ५ ॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥१३॥
-
एतदो ज्न् ॥५॥
एतद । इत्येतस्य प्रान्दिशीये पर अन् । इत्येप ग्रादेशः स्यात् ॥ अतः ।
अत्र ॥ एतदो ऽश् । इत्येप मूत्रपाठः काशिकायां ॥
सर्वस्य सो उन्यतरस्यां दि ॥६॥
। इत्येतस्य दू । इत्येतदादौ प्राग्दिशोये परे त । इत्येप आदेशो वा
स्यात् ॥ सदा । सर्वदा ॥ प्रान्दिशीये किं । सर्वदा ब्राहाणी ॥
पञ्चम्यास्तंसिल ॥७॥
पक्षम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यो ऽव्यादिभ्यः स्वार्थे तसिल स्यात् ॥ कस्मात् ।
कुतः ॥ यतः । ततः ॥ बहुतः ॥
तसेच
॥८॥
तसि । इत्येतन्य वक्ष्यमाणस्य प्रत्ययस्य किंमर्वनामबहुभ्यो ऽयादिभ्यः परस्त्य
तसित् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ कुत ग्रागतः
। बहुत
तत मागतः
त्रागतः
॥
पर्यभिभ्यां च ॥६॥
परि । अभि । इत्येताभ्यां स्वार्थे तसिल स्यात् ॥ परितः । सर्वत इत्यर्थः ।।
अभितः । उभयत इत्यर्थः ॥
सप्तम्यास्त्रल् ॥१०॥
सपम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यो ऽठ्यादिभ्यः स्वार्थे अल् स्यात् ॥ कस्मिन् ।
कुत्र ॥ यत्र । तत्र ॥ बहुन ।
इदमो हः ॥११॥
इदं । इत्येतस्मात् सपम्यन्तात् स्वार्थे हः स्यात् ॥ इह ॥
किमो ऽत् ॥१२॥
किं । इत्येतस्मात् सम्यन्तात् स्वार्थे ऽत्प्रत्ययो वा स्यात् ॥ क । कुत्र ॥
वा ह चच्छन्दसि ॥१३॥

·प्रष्ट्वं पाणिनीयं ॥ किं । इत्येतस्मात् सपम्यन्तादेदे स्वार्थे वा हः स्यात् ॥ कुह स्य: । कुत्रा- दित्यस्य टूरे ॥ इतराभ्यो पि दृश्यन्ते ॥ १४ ॥ पञ्चमीसपूमीतरविभायन्तेभ्यो ऽपि तसिलादयो दृश्यन्ते ॥ स भवान् । ततो भवान् । तत्र भवान् । तं भवन्तं । ततो भवन्तं । तत्र भवन्तं । इत्यादि सर्वैकान्यकियत्तदः काले दा ॥ १५॥ सर्व । एक । अस्य । किं । यद् । तटू । इत्येतेभ्यः काले वर्तमानेभ्यः सपूम्यन्तेभ्यः स्वार्थे दा स्यात् ॥ सर्वस्मिन् काले । सदा । सर्वदा ॥ एकदा । अन्यदा । कदा । यदा । तदा ॥ काले किं । सर्वत्र देशे ॥ इदमो दिल ॥१६॥ इदं । इत्येतस्मात् काले वर्तमानात् सप्तम्यन्तात् स्वार्थे हिल स्यात् ॥ अस्मिन् काले । एतर्हि ॥ काले किं । इह देशे ॥ अधुना ॥१७॥ अधुना । इत्येतनिपात्यते ॥ अस्मिन् काल । अधुना ॥ दानी च ॥१८॥ इदं । इत्येतस्मात् काले वर्तमानात् सपम्यन्तात् स्त्रायें दानी स्यात् ॥ अस्मिन् काले । इदानीं तदो दा च ॥१६॥ तद । इत्येतस्मात् काले वर्तमानात् सपन्यन्तात् स्वार्थे दा ग्यात् । चकार- दूदानी ॥ तम्मिन् काले । तदा । तदानीं ॥ तयोर्दादिलो चच्छन्दसि ॥२०॥ इदं । तद । इत्येतान्यां गन्यन्ताभ्यां ययाक्रमं वेदे दा । दिल । इत्येता प्रत्यया चकारापाप्राप्नं ॥ इदावागीयं ॥ राहदानीमविकल्पया । गया तदानी ॥ ।

·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ २७ ॥ રેપ अनयतने दिलन्यतरस्यां ॥२१॥ किंसर्वनामबहुभ्यः रापम्यन्त यो ऽनयतने काले हिल वा स्यात् ॥ कर्हि । कदा ॥ यहि । यदा । तर्हि । तदा ॥ . सन्यः परुत् परार्येषमः परेश्वव्यन्य पूर्वेचुरन्येचुरन्य- तरेगुरितरेखुरपरेखुरधरपुरुभयेचुरुत्तरेयुः ॥२२॥ सम्यन् । परुत् । परारि । ऐषमर । परेचवि । अद्य । पूर्वेयुत् । अन्येयुन् । अन्यतरेयुत् । इतरेगुस् । अपरेस-1 अधरेयस् । उभयेयुस् । उत्तरेयस् । इत्येते निपात्यन्ते ॥ समाने ऽहनि । सयः ॥ पूर्वस्मिन् वत्तरे । परत् ॥ पूर्वतरे वत्सरे । परारि ॥ अस्मिन् संवत्सरे । ऐपमः ॥ परस्मिनहनि । परेववि ॥ अस्मिनहनि । अद्य ॥ पूर्वस्मिनहनि । पूर्वेचुः ॥ अन्येशुः । अन्यतेरघुः । इतरेयुः । अपरेयुः । अधरेयुः । उभयेयुः । उत्तरेयुः ॥ प्रकारवचने थाल ॥२३॥ किंसर्वनामबहुभ्यो ऽव्यादिभ्यतृतीयान्ते यः प्रकारे थाल स्यात् ॥ सर्वेः प्रकारैः । सर्वथा ॥ बहुथा ॥ इदमस्थमः ॥२४॥ इदं । इत्येतस्मात् प्रकारे घमुः स्यात् ॥ अनेन प्रकारेण । इत्यं ॥ किमश्च ॥२५॥ किं । इत्येतस्मात् प्रकारे थमुप्रत्ययः स्यात् ॥ केन प्रकारेण । कथं ॥ था हेतौ चच्छन्दसि ॥२६॥ किं । इत्येतस्माडेतो प्रकारं च वेदे था स्यात् ॥ हेती । कया ग्रामं न पृच्छसि । केन हेतुनेत्यर्थः ॥ प्रकारे । कथा देवा अासन् ॥ दिक्छब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिन्देशकालेध- स्तातिः ॥२७॥ दिशि वेन्यो दिग्देशकालवृत्तिन्यः समीपञ्चमीप्रयमान्तभ्यः स्वार्थे ऽस्तातिः ·अष्टकं पाणिनीयं - - स्यात् ॥ अधः । अधस्तादसति ॥ अधः, । अधस्तादागतः ॥ अधः । अयस्ता- द्रमणीयं ॥ दिक्छब्देभ्यः किं । ऐन्द्यां दिशि वसति ॥ सप्तमीत्यादि किं । पूर्व ग्रामं गतः ॥ दिग्देशकालेषु किं । पूर्वस्मिन् गुरौ वसति ॥ दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच् ॥२८॥ दक्षिणा । उन्नर । इत्येताभ्यां सपूमीपञ्चमोप्रथमान्ताभ्यां दिग्देवाकालवृत्तिभ्यां स्वार्थे ऽतसुचू स्यात् ॥ दक्षिणतो वसति । दक्षिणात नागतः ॥ दक्षिणाशा- व्ट्स्य काले वृत्तिर्न संभवति ॥ उत्तरतो वसति । उत्तरत पागतः । उतरतो रमणीयं ॥ अकारो विशेषपार्थः । षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेनेति ॥ विभाषा परावराभ्यां ॥२६॥ पर । अवर । इत्येताभ्यां वातसुच् स्यात् ॥ परतः । परस्तात् । वसत्या- गतो रमणीयं वा ॥ अवरतः । अवरस्तात् । वसत्यागतो रंमणीयं वा ॥ अञ्चेर्लुक् ॥३०॥ अञ्ज । इत्येतदन्तेभ्यो दिग्देशाकालेभ्यः परस्यास्तातिप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ प्राग्वसति । प्रागागतः । प्राग्रमीयं । एवं प्रत्यक् ॥ उपर्युपरिटात् ॥३१॥ उपरि । उपरिधात् । इत्येतावन्तातरर्थे निपात्येते ॥ उपरि । उपरिधात् । वरात्यागतो रमपीयं वा ॥ पश्चात् ॥३२॥ पश्चात् । इत्येतदरता निपात्यते ॥ पश्चात् । वसत्यागतो रमणीयं वा । पश्च पश्चा चच्छन्दसि ॥३३॥ । पगा । इत्येतावन्नावणे वेटे निपात्येते चशारत् पशादित्यपि ॥ पुरा घ्यायो मायंत पा सिंहः । पा सिंहः । पचात् सिंहः ॥ अपराय पागावः । च या इत्येतो त प्रत्ययो । उत्तराधरदक्षिणादातिः ॥३४॥ गर । घर । दक्षिणा । योग: पार्य शाति: रमाग " गण । र । दतिया | umruो रगफी या , पत्र ·O अध्यायः ॥५॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥४०॥ एनबन्यतरस्यामदरे उपञ्चम्याः ॥३५॥ उत्तर । अधर । दक्षिण । इत्येतेभ्यः स्वार्थे वा एनयू स्यात् । अटूरे चेदवधि- मानवधर्वर्तते । पञ्चम्यन्तात् तु न भवति ॥ उत्तरेण । उत्तरात् । उतरतः ॥ अधरेण । अधरात् । अधरतः ॥ दक्षिणेन । दक्षिणात् । दक्षिणतः । वसति रमणीय वा ॥ अटूरे किं । उत्तराद्वसति ॥ अपञ्चम्याः किं । उत्तरादा- गतः ॥ केचिदिहोतरादिग्रहणं नानुवर्तयन्ति । दिक्शब्दमात्रात् प्रत्ययं वि- दधते। पूर्वेण ग्रामं । अपरेण ग्रामं ॥ दक्षिणादाच् ॥३६॥ दक्षिण । इत्येतस्मात् स्वार्थ भाच् स्यात् ॥ दक्षिणा । वसति रमणीयं वा ॥ अपञ्चम्या इत्येव । दक्षिणादागतः ॥ चकारो विशेषणार्थः । अञ्जून- रपदाताहियुक्ता इति ॥ आदि च दूरे ॥३७॥ दक्षिण । इत्येतस्मात् स्वार्थ साहिः स्यात् । दूरे चेदवधिमान् । श्राच् च चकारात् ॥ दक्षिणाहि । दक्षिणा । वसति रमणीयं वा ॥ दूरे किं । दक्षिणेन वसति ॥ अपञ्चम्या इत्येव । दक्षिणत मागतः ॥ उत्तराच्च ॥३८॥ उतर । इत्येतस्मात् स्वार्य अाच । नाहि । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ उत्त- रा । उत्तराहि । वसति रमणीयं वा ॥ दूर इत्येव । उत्तरेण वसति ॥ अपञ्चम्या इत्येव । उतरत भागतः पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषां ॥३॥ पूर्व । अधर । अवर । इत्येते यः स्वार्ये उनिः स्यात् । तसंनियोगेन चैषां प्रानेपा पुर । अधू । अन् । इत्येत यादेशा भवन्ति ॥ पुरः । अधः । यवः । वसत्यागतो रमणीयं वा ॥ अस्ताति च ॥४०॥ पूर्व । अधर । शबर । इत्यतेभ्यः स्वायें स्वातिः ग्यात् त नियोजन 13 ·३३८ प्रष्टकं पाणिनीयं - चैषां यथाक्रमं पुराय श्रादेशा भवन्ति ॥ पुरस्तात् । अधस्तात् । अवस्तात् । अवरस्तात् । वसत्यागतो रमणीयं वा ।। विभाषावरस्य ॥४१॥ अवर । इत्येतत्यान्तातिसंनियोगेन । अव् । इत्ययमादेशो वा स्यात् ॥ नव- स्तात् । अवरस्तात् । वसत्यागतो रमणीयं वा संख्याया विधार्थे धा ॥४२॥ संख्यावाचिभ्यः क्रियाप्रकारवृत्तिभ्यः स्वार्थे धा स्यात् ॥ एकधा । द्विधा वा भुमो ॥ अधिकरणविचाले च ॥४३ ।। द्रव्यस्य संख्यान्तरापादने गम्यमाने संख्यावाचिनः स्वार्वे धा स्यात् ॥ एक राशिं पञ्चधा कुरु । अनकं राशिमेकधा कुरु । सपधा । अष्टधा ॥ एकाछो ध्यमुजन्यतरस्यां ॥४४॥ एक । इत्यंतग्मात् परस्य धा । इत्येतस्य ध्यमुञ । इत्येष प्रादेशो वा स्यात् ॥ एकध्यं । एकथा वा राशिं कुरु । ऐकध्यं । एकथा वा भुतो ॥ पुनीग्रल्पां धामात्रम्यादेशार्य ॥ वित्र्योश्च धमुञ् ॥४॥ दि । त्रि । इत्येताभ्यां परन्य धा । इत्येतस्य धमुज् । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् ॥ द्वैध । द्विधा ॥ छ । त्रिधा || धाच् च ॥४६॥ दि । त्रि । इत्येता-यां पररय धा । इन्गेतन्य । स्थाच् । इत्येष ग्रादेशो वा रसात् ॥ देधा । द्विधा ॥ था । विधा । विधाल्यानुवृत्यर्यशशारः ॥ याप्ये पाशप् ॥४७॥ युरिगो बगाना. प्रपनानात यायें पाए गार ॥ याप्यो चैयामरगाः । बयापरणारा॥ याशिवगत । बंदिकपाताः पूरणातागे तीवादन ॥४॥ ।

·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ५५ ॥ पूणार्यतीयप्रत्ययान्ताझागे वर्तमानात् न्वार्थे ऽन् स्यात् ॥ द्वितीयः । तृतीयो भागः ॥ भागे किं । द्वितीयं ॥ पूरणादित्युत्तरार्थ ॥ अन्विधानं त्वरार्थ ॥ प्रागेकादशभ्यो छन्दसि ॥४॥ प्रागेकादशभ्यः संख्यावाचिभ्यः पूरणप्रत्ययान्तेभ्यो भागे वर्तमानेभ्यो ऽछन्द- त्यन् स्यात् ॥ चतुर्थः । पञ्चमः । दामः ॥ प्रागेकादप्राभ्यः किं । एका- दाः । द्वादशाः ॥ अन्दति किं । पञ्चमगिन्द्रियमत्यापाक्रमत् ॥ स्वरार्व वचनं ॥ षष्ठाष्टमाभ्यां न च ॥५०॥ पष्ट । अष्टम । इत्येताभ्यां भागे ऽन्दनि अः स्यात् । अनुपि चकारात् ॥ पाटः । पन्ः ॥ त्राटमः । ब्रटमः ॥ मानपश्वङ्गयोः कन्लुकौ च ॥५१॥ पष्ठ । अष्टम । इत्येताभ्यां मानपश्वयोर्वाच्चयोर्ययाक्रमं कन्लुको भवतः ॥ पष्ठको भागो मानं चेत् ॥ अष्टमो भागः पश्वा चेत् ॥ अन्य । अनो वा लुक् ॥ चकारायवाप्रापं । पाठः । पाठः । श्राष्टमः । अष्टमः ॥ मानपध्वयोः किं । पाठः । श्राहमः ॥ -- एकादाकिनिच् चासहाये ॥५॥ एक । इत्येतस्मादनहायवाचिनः स्वार्थ याकिनिच् स्यात् । चकारात् कन्- एकाकी । एकाकिनी । एकाकिनः ॥ एककः । एकः ॥ भूतपूर्व चरम् ॥५३॥ भूतपूर्वे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् बायें चरटू स्यात् ॥ बाड्यो भूतपूर्वः ग्राठ्यचरः । प्राठ्यचरी ॥ षष्या वृप्त च ॥५४॥ पाठ्यन्ताहूतपूर्व दृष्यः स्यात् । चकाराचरम् च ॥ देवदत्तस्य भूतपूर्वः । दूब- दत्तदप्यो गौः । देवदन्नचरः ॥ यज्ञदनदृप्यः । यज्ञदनचरः ॥ अतिशायने तमविष्ठनी ॥१५॥ - ·३४० अष्टकं पाणिनीयं प्रत्ययो भवतः .. अतिप्रायविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रथमान्तात् स्वार्थे तमए । इछन् । इत्येतो ॥ श्रयमेषामतिशयेन । पटतमः । परिष्ठः ॥ लघुतमः लधिः ॥ तिङश्च ॥५६॥ तिउन्तादतिशायने तमप् स्यात् ॥ अतिशयेन पचति । पचतितमां ॥ जल्प- तितमां । गच्छतितमां ॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ ॥ ॥१७॥ द्विवचने विभननीये चोपपदे सुबन्तात् तिङन्ताचातिप्रायने तर' । ईयसुन् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः ॥ अयमनयोरतिप्रायेन पटुः पटुतरः । पटीयान् ॥ लधतरः । लधीयान् ॥ गुरुतरः । गरीयान् ॥ विभत्ये । मायुराः पारलि- पत्रकभ्यः पटुतराः । पटीयांसः ॥ तिङन्तात् । पचतितरां अजादी गुणवचनादेव ॥५८॥ इछन् । इयमुन् । इत्येतावनादी गुणवचनादेव भवतः ॥ पटिष्टः । पटी- यान् ॥ इह तु न । पाचकतरः । पाचकतमः ॥ एवकार इष्टनियमाय तुश्छन्दसि ॥५६॥ तृन् । तृच् । इत्येतदन्ताद्वेद इन्न् । ईयरान् । इत्येतो प्रत्ययो भवराः ॥ ग्रारातिंकरिष्ठः । दोलोयनी धेनुः ॥ प्रशस्यस्य यः ॥६०॥ । त्येत यातायोरिनीयगुनोः परयोः श्र । इत्येप ग्रादेशः स्यात् ॥ अयोपागतिशयन प्रशन्यः । श्रंटः ॥ अयननयोः प्रायः । श्रेयान् ॥ न्य च ॥६॥ प्रशन्ग । इत्यतरोननीयगुनोः पायाशः स्यात् ॥ ग्रयगयां ज्येष्ठः । अय- गाायाम् ॥ वृदस्य च ॥६॥ त्यायनोगगुनोः परयोगादाः ग्यात ॥ अगवां वृद्धः । यदः ॥ गगनवाईलः । गागान् । ॥ .. बर।

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ६ ॥
રૂછે
अन्तिकवाव्योर्नेदसाधौ ॥६३ ।।
अन्तिक । वाठ । इत्येतयोरिनीयतुनोः परयोर्ययाक्रमं नेद । ताध । इत्ये-
तावादेशौ भवतः ॥ इदमेषों नेदिळं । इदमनयोर्नेदीयः ॥ अयमेषां साधिष्ठः ।
अयमनयोः साधीयान् ॥
युवाल्पयोः कनन्यतरस्यां ॥४॥
युवन् । अल्प । इत्येतयोरिनीयसुनोः परयोः कन् । इत्येष अादेशो वा
स्यात् ॥ कनिष्ठः । कनीयान् । यविष्ठः । यवीयान् । अल्पिष्ठः । मल्यो-
यान् ॥
विन्मतोलुक् ॥६५॥
विन् । मतुप । इत्येतयोः प्रत्यवयोरिन्नीयसुनोः पोर्लुक् स्यात् ॥ इम स्रग्विणः ।
अवमेपां सनिष्ठः । अयमनवोः लनीयान् ॥ इमे त्वावन्तः । अयमेषां त्वचिठः ।
अयमनवोस्त्वचीयान् ।
प्रशंसायां नूपप् ॥६६॥
प्रशंसाविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् सुबन्तात् तिङन्ताच्च स्त्रार्थे पप स्यात् ॥
प्रशान्तो वैयाकरणः । वैयाकरणस्पः ॥ याक्षिकवृपः । मीमांसकपः ॥ ति-
डन्तात् । पचतिवपं । पचतोपं । पचन्तिजपं ॥
ईषद्समाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः ॥ ६७ ॥
ईबदतमापिविशिष्ट ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् चाये कल्पप् । देश्य ।
देशोया । इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ ईपदनमापः पटुः । पटुकल्पः । पददेश्यः ।
परदेशीयः ॥ तिब्येत्येव । पचतिकल्पं ॥
विभाषा सुपो वहुच् पुरस्तात् तु ॥६॥
पटनमापिचिपिटे पे वर्तमानात् नुवन्ताद्वा वच् स्यात् । न च पुर-
रतादेव न तु पत्तः ॥ ब्रापदः । पुलुकल्पः । परदेश्यः । पहुंशीयः
सुपः
किं । पचति ॥
प्रकारवचने जातीवर ॥६॥

·३४३ अष्टकं पाणिनीयं सामान्यस्य भेदको विनोषः प्रकारः । तद्वति वर्तमानात् सुबन्तात् स्वार्थे जातीयर् स्यात् । पुर्पकारः । पुरुनातीयः ॥ प्रकारवति चायं । प्रका- रमाने थाल् ॥ प्रागिवात् कः ॥७०॥ इवे प्रतिकृताविति मूत्रात् प्राक् कप्रत्ययो ऽधिकृतो वेदितव्यः ॥ वक्ष्यति । अनाते । अप्रवकः ॥ तिटन्ताट्यं नेष्यते ॥ अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः ॥७१ ॥ अव्ययानां सर्वनामा तिङन्तानां च प्रागिवीयेष्वर्येषु टेः प्रागकच् स्यात् ॥ उच्चकैः । नीचकैः ॥ सर्वनामां । सर्वके । विश्वके ॥ तिउन्तानां । पच- तकि । तल्पतकि ॥ कस्य च दः ॥७२॥ क् । इत्येतदन्तस्याव्ययस्याकचूसंनियोगेन दु । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ धिक् । धकित् ॥ हिरुकू । हिरकुत् ॥ पृथक् । पृयकत् ॥ अज्ञाते ॥७३॥ अज्ञातोपाधिके ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे कप्रत्ययः स्यात् ॥ कस्या- यमश्वः । अश्त्रकः ॥ उष्ट्रकः । गर्दभकः ॥ कुत्सिते ॥७॥ कुत्साविशिष्टे ऽर्थे धर्तमानात् प्रातिपदिकात स्वार्थे कप्रत्ययः स्यात् ॥ कुत्सितो ऽवः । पत्रकः ॥ - संज्ञायां कन् ॥७॥ कुत्साविशिष्टे उर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् संज्ञायां कन् स्यात् ॥ शूद्रकः । पूर्णकः ॥ स्वरार्थ वचनं ॥ अनुकम्पायां ॥७६॥ अनुकम्पाविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे कप्रत्ययः स्यात् ॥ अनुकम्पित. पुत्रः । पुत्रसः ॥ वत्सकः । दुर्घलकः ।।

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥८३॥ हन्त नीतौ च तयुक्तात् ॥७७॥ नीतो गम्यमानायामनुकम्पायुक्तात् प्रातिपदिकात् स्वार्ये कप्रत्यवः स्यात् ॥ सा- मदानादिरुपायो नीतिः ॥ ते धानकाः । हन्त ते गुडकाः ॥ पूर्वसूत्रेण साक्षादनुकम्पायुक्तात् प्रत्ययः । अनेन तु परंपरानुकम्पायुक्ताद्विधीयते ॥ बचचो मनुष्यनाम्नष्ठज्वा ॥७॥ नीतावनुकम्पायुक्तावलचो मनुष्यनामो वा ठच् स्यात् ॥ देविकः । देवद- तकः । यक्षिकः । यज्ञदत्तकः ॥ बहुचः किं । देवकः ॥ मनुष्यनामः किं । भद्रबाहुकः ॥ घन्निलचौ च ॥७९॥ नीतावनुकम्पायुक्ताबहुचो मनुष्यनामो घन् । इलच् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः । चकाराष्ट्ठको ॥ देवियः । देविलः । देविकः । देवदत्तकः ॥ प्राचामुपादेरडवुचौ च ॥८० ॥ नीतावनुकम्पायुतादप । इत्येतदादेवाचो मनुष्यनामो उच् । बुच । हत्येती प्रत्ययो वा भवतः । चकाराद्धविलची ठच् च वा ॥ उपउः । उपकः । उपियः । उपिलः । उपिकः ॥ पक्षे कः । उपेन्द्रदतका । उपेन्द्रदनकः ॥ प्राचां ग्रएपां पूनायें ॥ जातिनानः कन् ॥१॥ नीतावनुकम्पायगानातिनागो मनुष्यनानः कन वा स्यात् ॥ तिल्कः । प्रत्- भकः ॥ पक्षे ग्याप्रापं प्रत्ययाः । निहियः । सिंल्लिः ॥ अजिनान्तस्योत्तरपदलोपश्च ॥१२॥ असिन । त्यसदन्तान्गगुप्यनामो अशुभम्पायुगात, याम् स्यात् । अनिन । इत्ये. तय च लोपः स्यात् ॥ अनुयाम्पितो व्यावामिनः । व्यायमः ॥ निंदा । कृगायः ॥ ठानादावृ द्वितीयादचः ॥८३ ।। गनिन् प्रमाण यो मादिका मन पत्नः प्रतितोला, न ·રૂછેછે अष्टकं पाणिनीयं टूर्ध्वभागस्य लोपः स्यात् ॥ ठच् । अनुकम्पितो देवदनः । देविकः ॥ अता- दो । देवियः । देविलः ॥ शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमादीनां तृतीयात् ॥४॥ प्रोवल । सुपरि । विशाल । वरुण । अर्यगन् । इत्येतदाहिकानां मनुष्य- नामां ठाजादौ परतस्तृतीयादच उर्धभागस्य लोपः स्यात् ॥ अनुकम्पितः शेव- लदतः । शेवलिकः । शेवलियः । वलिलः ॥ सुपरिदनः । सुपरिकः । सुपरियः । सुपरिलः ॥ विशालदतः । विशालिकः । विशालियः । विशा- लिलः ॥ वरुणदतः । वरुणिकः । वरुणियः । वरुणिलः ॥ अर्यमानः । अर्य- मिकः । अर्यमियः । अर्यमिलः ॥ अल्पे ॥५॥ अल्पत्वविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे कप्रत्यय: स्यात् ॥ अल्प तैलं । तैलकं ॥ स्वे ॥८६॥ हस्त्रत्वविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्त्रार्थे कप्रत्यय: स्यात् ॥ हस्त्रो वृत्तः । वृक्षकः ॥ पटकः । स्तम्भकः ॥ संज्ञायां कन् ॥७॥ इस्त्रहेतुकायां मंज्ञायां स्वार्थे कन् स्यात् ॥ वंशकः । वेणुकः । दपउकः ॥ कुटीशमीशुण्डाभ्यो सः ॥ कुटी । प्रामी । गुण्डा । इत्येतेभ्यो हुस्वत्वे द्योत्ये रः स्यात् ॥ हत्वा कुाटी। कुटीरः ॥ शमीरः । शुण्डारः ॥ कुत्वा डुपच् ॥६॥ कुतू । इत्येतस्मास्वत्वे योत्ये डुपच् स्यात् ॥ इस्त्रा कुतूः । कुतुपश्चर्ममयं सेहपात्रं ॥ कासूगोणीभ्यां टरच् ॥१०॥ कासू । गोणी । इत्येताभ्यां इस्वत्वे द्योत्ये घरच् स्यात् ॥ इस्त्रा कानूः । कासूतरी प्राज्ञायाख्यमायुधं ॥ गोणीतरी ॥ पूडीपर्थः ॥ । - ·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥१७॥ રૂપ - वत्सोक्षाश्वर्षभभ्यश्च तनुवे ॥११॥ वास । उत्तन् । अश्व । ऋपभ । इत्येतेभ्यत्तनुलोपाधिके ऽर्थे वर्तमानेभ्यः स्वार्थे टरच् स्यात् ॥ वत्सतरः । उक्षतरः । अश्वतरः । ऋपभतरः ॥ गुणस्य तनुत्वे ऽयं प्रत्ययः ॥ किंयत्तदोर्निर्धारणे द्वयोरेकस्य उतरच् ॥१२॥ किं । यत् । तद । इत्येतेभ्यो निर्धार्यमाणवाचि-यो द्वयोरेकस्य निर्धारण सति स्वार्थे उतरच त्यात् ॥ कतरः कठो ऽनयोः । कतरः पटुनयोः । कतरः कारको ऽनयोः । कतरो देवदतो ऽनयोः ॥ यतरः । ततरः ॥ नात्या गुणेन क्रियया वा समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणं निर्धारणं ॥ वा बढ़नां नातिपरिप्रश्ने उतमच् ॥१३॥ किं । यत् । तद् । इत्येते-यो बहूनामेकत्य निधारणे तति नातिपरिप्रघ्ने वा उतमच् स्यात् ॥ कतमो भवतां कठः । यतनो भवतां कठः । ततम प्रागच्छतु ॥ वाग्रहणादकतपि । को भवतां कठः । यकः । सकः एकाच्च प्राचां ॥१४॥ एक । इत्येतस्माद्वयोर्बतूनां चकस्य निर्धारपणे उतरच् । उतमच् । इत्येती प्रत्ययो वा भवतः ॥ एकतरो भवतोदेवदतः । एकतमो भवतां देवदनः अवक्षेपणे कन् ॥१५॥ अवक्षपणो वर्तमानात् प्रातिपदिकात् त्वार्ये कन् स्यात् ॥ व्याकरणकेन त्वं गर्वितः ॥ इवे प्रतिकृतौ ॥१६॥ इवार्ये प्रतिकृती वर्तमानात् प्रातिपदिकात स्वार्थे कन् स्यात् ॥ अश्व वेव- मध्यप्रतिकृतिः । अश्वकः प्रतिकृती किं । गोरिव ॥ उदकः । गर्दभकाः ॥ गत्रयः " संज्ञायां च ॥१७॥ हवा गन्यमान फन् स्यात् । रामदायेन चेत् संज्ञा गम्यते ॥ अन्य सवारय संज्ञा । अन्यकः ॥ अप्रतिकृत्यर्थमिदं सूत्रं ॥

·अष्टकं पापिानीयं लुम्मनुष्ये ॥१॥ मनुष्ये वाच्ये संज्ञायां कनो लुपू स्यात् ॥ चञ्चेव मनुष्यः । चना ॥ दा- सी । खरकुटी ॥ मनुष्ये किं । अश्वकः ॥ देवपयादिप्रपञ्चो ऽयं ॥ जीविकार्थ चापण्ये ॥६॥ नोविकार्य यद्पण्यं तस्मिन् वाच्ये कनो लुप् स्यात् ॥ वासुदेवः । शिवः । ‘यादित्यः ॥ देवलका जीविकार्ये याः परिगृह्य गृहाइमटन्ति ता देवप्रकृतय. उच्यन्ते ॥ अपण्ये किं । पूनार्थासु मा भूत् । शिवकान् विक्रीणीते ॥ देवपथादिन्यश्च ॥१०॥ देवपथ । इत्येवमादिभ्यः परत्य प्रतिकृती संज्ञायां च विहितस्य फनो लुप् स्यात् ॥ देवपयः । हंसपयः ॥ वस्तठञ् ॥१०१॥ वस्ति । इत्येतस्मादिवार्थे ठञ् स्यात् ॥ वस्तिरिव । वास्तेयं ॥ शिलाया 5ः ॥ १०२॥ शिला । इत्येतस्मादिवार्थे ८ः स्यात् ॥ शिलेव । शिलेयं दधि ॥ शिलाया इति योगविभागेन अपि । शैलेयं शाखादिभ्यो यः ॥१०॥ शाखा । इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इवार्थे यः स्यात् ॥ प्रासेव । प्राख्यः । द्रव्यं च भव्ये ॥१०॥ द्रव्य । इत्येतडव्ये ऽभिधेये निपात्यते ॥ हु । इवार्ये यत् । द्रव्यमयं माषा- वकः । अभिनेतार्थपात्रभूत इत्यर्थः ॥ कुशायाच्छः ॥ १०५॥ कुशान । इत्येतस्मादिवायें छः स्यात् ॥ कुशाग्रमिव । कुशाग्रीया बुधिः म समासाच्च तद्विषयात् ॥१०६ ॥ इवायविषयात् रागासादिवायें छः म्यात् ॥ कायातालीयो देवदत्तस्य धधः । मजाकृपपीयः ॥ अस्मादेव शापकाट्विार्ये समासः । सर सुपेति वा । ॥ - ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ ११३॥ ३४७ शर्करादिभ्यो जण ॥१०७॥ शर्करा । इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकभ्य इवार्थे ऽण् स्यात् ॥ प्रार्करं ॥ अङ्गुल्यादिभ्यष्ठक् ॥ १०॥ अङ्गुली । इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इवार्थे ठक् स्यात् ॥ श्राङ्गुलिकः एकशालायाष्ठजन्यतरस्यां ॥१०॥ एकशाला । इत्येतेस्मादिवाचे ठच् स्यात् । पक्षे ठक् ॥ एकशालेव । एक- शालिकः । ऐकशालिकः ॥ कर्कलोहितादीकक् ॥११०॥ कर्क । लोहित । इत्येताम्यामिवार्य ईकक् स्यात् ॥ कर्कः शुक्लो ऽत्रः । तत्सदृशः । कार्कीकः ॥ लौहितीकः स्फटिकः ॥ प्रत्नपूर्वविश्वेमात् थात् छन्दसि ॥ १११ ॥ प्रत । पूर्व । विश्व । विश्व । इन । इत्येतेभ्यः प्रातिपदिके यो वेद इबार्य बाल स्यात् ॥ तं प्रतया पूर्वथा विश्वयेमया ॥ पूगाभ्यो ऽग्रामणीपूर्वात् ॥११२॥ नानानातीया अनियतवृत्तयो ऽर्थकामप्रधानाः संघाः पूगाः । तद्वाचिनः प्राति- पदिकादग्रामणीपूर्वात स्त्रायें ज्यः स्यात् ॥ लोहितयः । लोलितन्यो । लोहितधुनाः ॥ व्यः । व्यो । शिवयः ॥ ग्रबामणीपूर्वात् किं । देवदतो ग्रामणीपां ते । देवदनकाः ॥ व्रातच्फोरस्त्रियां ॥११३॥ नानासातीवानामनिवत्तवृतोनामुल्नेधतीविनां संघो वातः । तदाचिःयः गम- त्यवान्तेभ्यता स्वायें ज्यः स्यात् । न तु नियां ॥ कापोतपादयः । कापोत- पायो । कपोतपाजाः । वैल्लियः । वैदिमल्यो । वीलिताः पोशायन्यः । कोशावन्यो । पीतायनाः । वाचायन्यः । दाधायन्यो । बा- धागनाः ॥ ग्रनियां कि । कपोतमाया । योगायनी ॥ । - -- । चारतात.

·३४८ अटकं पाणिनीयं - श्रायुधजीविसंघायडाहीकेषनाहाणराजन्यात् ॥११४॥ वाहीकदेशेषु य सायुधतीविसंघस्तद्वाचिनः प्रातिपदिकाद्वाहापाराजन्यवर्जितात् स्वार्थे ज्या स्यात् ॥ क्षौद्रक्यः । क्षौद्रक्यौ । क्षुद्रकाः । मालव्यः । माल- व्यौ । मालवाः ॥ टकारो डीबर्थः । क्षौद्रको । मालवी ॥ आयुधेति किं । भलाः ॥ संधेति किं । सम्राट् ॥ वाहीकेषु किं । शबराः ॥ अन्नालपारा- जन्यात् किं । गोपालवाः शालङ्कायनाः । राजन्याः ॥ वृकादेण्यण् ॥ ११५॥ वृक । इत्येतस्मादायुधतीविसंघवाचिनः स्वार्ये टेण्यण स्यात् ॥ वार्केपयः । वार्केएयो वृकाः ॥ टकारी डीबर्थः । वार्केणी ॥ श्रायुधेत्यादि किं । वृकः ॥ दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः ॥ ११६ ॥ दामनि । इत्येवमादिभ्यः । विगतः षष्ठो येषां तेभ्यशायुधतीविसंघवाचियः स्वार्थे छः स्यात् ॥ दामनीयः । दामनीयो । दामनयः ॥ त्रिगर्तपत्रेभ्यः । को- एडोपथीयः । कोएडोपरथीयो । कौएडोपरथाः ॥ एवं दाण्डकीय इत्यादि । पादियौधेयादिभ्यो जणौ ॥ ११७॥ पशुं । इत्येवमादिभ्यः । यौधेय । इत्येवमादिभ्यश्चायुधतीविभ्यः स्वार्ये प्रामेणा । अपा । ग्रञ् । इत्येतो प्रत्ययो भवतः । पार्शवः । पार्शवी । पर्णवः ॥ यौधेयादिभ्यः । यौधेयः । यौधेयो । यौधेयाः ॥ अभिजिद्विभृच्छालावच्छिवावच्छमीवटूर्णावमद्- णो यञ् ॥ ११८॥ अभिनित । विभृत् । प्रालाना । शियावत् । प्रागीवत् । जीवत् । श्रुगा । इत्येते यो यान्तेभ्यः स्वार्गे यञ् स्यात् ॥ अशिशितो ऽपत्यं । ग्रामि- जितः । ग्राभिनित्यः । याभिनित्यो । श्रामितिताः ॥ एवं वेदत्यः । प्रौसावत्यः । प्रागोवत्यः । सोफावत्यः । श्रीगायः ॥ यरिवामित्रोच । यागिनिती॥ 1 शाला- वत्यः ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥४॥ રૂ ज्यादयस्तद्रानाः ॥११॥ पूगायो ऽग्रामणीपूर्वादित्यारभ्य ये प्रत्यया उतारते तदातसंज्ञका भवन्ति ॥ लोहितधताः । बीमिताः । कौनायनाः । क्षुद्रकाः । वृकाः । दामनयः । पर्णवः । यौधेयाः । नाभितिताः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १ पादशतस्य संख्यादेवीप्सायां वुन् लोपश्च ॥१॥ पाद । शत । इत्येतदन्तात् संख्यादेः प्रातिपदिकाद्वीप्सायां गम्यमानायां वुन् स्यात् । तत्संनियोगेन च तयोरन्त्यलोपः ॥ द्वौ. द्वौ पादौ ददाति । द्विप- दिकां ददाति ॥ दे दे ते ददाति । द्विशतिकां ददाति ॥ स्त्रीत्वं स्वभा- वात् ॥ पादशातस्य किं । द्वौ द्वौ मायो ददाति ॥ संख्यादेः किं । पार्ट पादं ददाति ॥ वीप्तायां किं । द्वौ पादौ ददाति ॥ यस्येति चेति लोपे तु तत्य त्यानिवतात् पदादेशो न स्यादतो ऽपरनिमितलोपविधानं ॥ दण्डव्यवसर्गयोश्च ॥२॥ पाद । प्रत । इत्येतदन्तात् संख्यादेः प्रातिपदिकाददाउने दाने च गये वुन् स्यात् । तत्संनियोगेन च तयोरन्त्यलोपः ॥ द्वौ पादौ दपिउतः । द्विपदिकां दण्डितः । द्विपदिकां व्यवतृनति ॥ द्विशतिकां ॥ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ॥ ३॥ रबूल । इत्येवमादिभ्यः प्रकारवचने योत्ये कन् त्यात् ॥ स्थूलप्रकारः । स्चूलकः ॥ अनत्वन्तगतौ तात् ॥४॥ अत्यन्तातिरोपगंबन्धादगावे नन्ये प्रत्ययान्तात् प्रातिपतियात का ग्यात् ॥ दिनाकं । मिन ॥ अनत्यन्तगती पिं । हिनं । भित्रं ॥

·રૂપ૦ अष्टकं पाणिनीयं न सामिवचने ॥५॥ सामिपर्याय उपपदे क्तप्रत्ययान्तात् कन् न स्यात् ॥ सामिकृतं । अर्धकृतं ॥ एतदेवात्यन्तस्वार्थिकं कनं ज्ञापयति । बहुतरकं ॥ वृहत्या अाच्छादने ॥६॥ वृहती । इत्येतस्मादाच्छादने वर्तमानात् स्वार्थ कन् स्यात् ॥ वृहतिका ॥ नाच्छादने किं । वृहती इन्दः ॥ अषडक्षाशितंग्वलंकर्मालंपुरुषाध्युत्तरपदात् खः ॥७॥ अषउक्ष । प्राशितंगु । अलंकर्मन् । अलंपुरुष । इत्येतेभ्यो ऽधि । इत्येतदु- तरपदकेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे ख: स्यात् ॥ अषउक्षीणो मन्तः । द्वा- भ्यामेव कृत इत्यर्थः ॥ याग्निातंगवीनमरण्यं । निपातनात् पूर्वपदम्य मुमागमः ॥ अलंकर्मपो । अलंकर्मोपाः ॥ अलंपुरुषाय । अलंपुरुषीणः ॥ अध्युत्तरपदात् । राजाधीनः । ब्राह्मपााधीनः ॥ विभाषाञ्चेरदिकिस्त्रयां ॥८॥ अञ्च । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकाददिविस्त्रयां वर्तमानात् स्वार्थे वा खः स्यात् ॥ प्राक् । प्राचीनं प्रत्यक् । प्रतीचीनं । अवाक् । अवाचीनं ॥ अदिविस्खयां किं । प्राची दिक् ॥ दिग्ग्रहणं किं । प्राचीना ब्राह्मपी स्त्रीग्रहणं किं । प्राचीनं ग्रामादामाः ॥ जात्यन्ताच्छ बन्धुनि ॥६॥ जाति । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकाद्रव्ये वर्तमानात् स्वार्थे ६ः स्यात् ॥ ब्रा- माजातीयः । क्षत्रियनातीयः ॥ वन्धुनि किं । ब्राह्मणानातिः शोभना ॥ स्थानान्ताद्विभाषा सस्थानेनेति चेत् ॥१०॥ स्यान । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकादा ३: स्यात् । ग्यानेन तुल्यश्चेत् ग्याना- न्तवाच्यः ॥ पित्रा तुल्यः । पितृस्यानीयः । पितृस्यानः ॥ सत्यानेनेति किं । गोण्यानं ॥ किमेत्तिअव्ययपादाम्वद्रव्यप्रकर्षे ॥११॥ किं । एदन्त । तिउन्त । अव्यय । इत्यो यो धगंशाप्रत्ययान्तेभ्यो ऽदव्य- - ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १७ ॥ રૂપ૧ प्रकर्य प्रामुः स्यात् ॥ किन्तरां । किन्तमां ॥ एदन्त । पूर्वाह्येतरां । पूर्वा- होतमां ॥ तिडन्त । पचतितरां । पचतितमां ॥ अव्यय । उच्चैस्तरां । उच्चैस्तमां ॥ अद्रव्यप्रकर्षे किं । उचैस्तरो वक्षः ॥ अमु चच्छन्दसि ॥१२॥ किं । एदन्त । तिङ्डन्त । अव्यय । इत्येतेभ्यो घसंज्ञकप्रत्ययान्तेभ्यो ऽद्रव्य- प्रकर्पे वेदे ऽमु । प्रामु । इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ किन्तरं । किन्तरा- मित्यादि । अनुगादिनष्ठक् ॥१३॥ अनुगादिन् । इत्येतस्मात् स्वार्थे ठक् स्यात् ॥ श्रानुगादिकः । णचः स्त्रियामञ् ॥१४॥ पाच्यत्ययान्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां स्वार्थे ऽञ् स्यात् ॥ व्यावक्रोशी । व्या- वहासी ॥ अमिनुणः ॥१५॥ इनुएप्रत्यवान्तात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे ऽएा स्यात् । सांराविणणं वर्तते सांकूटिनं । सामार्जिनं ॥ विसारिणो मत्स्ये ॥१६॥ विमारिन् । इत्येतस्मान्मत्स्ये वाच्ये स्वार्थे ऽण् स्यात् ॥ वैतारिणो मत्स्यः । मत्त्ये किं । विसारी देवदनः ॥ संख्यायाः क्रियान्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् ॥ १७ ॥ संख्यावाचिभ्य एककर्तृकंकतातीयक्रियाजन्नगणने वर्तमानेभ्य: स्वार्थे कृत्वसुच् स्यात् ॥ पञ्च वारान् भुल्ने । पञ्चकृत्वो हो भुतो ॥ पटकृत्वः । सपकृत्वः ॥ संख्यायाः किं । भूरिवारान् भुतो ॥ अभ्यावृत्तिः क्रियाया एव संभवतीति नित्याग्रहपामुहरार्थ अभ्यावृत्तिग्रहणां किं । पञ्च पाकाः ॥ गपाने किं । वाराणा प्रतं मुहतो । प्रातकृत्वो भुतो । अत्रापि यया स्यात् । न हात्रा- भ्यावृत्ती प्रातप्रान्दः किं तु संख्यानमात्रवाची ॥ ॥

·રૂ૫૨ अष्टकं पाणिनीयं द्वित्रिचतुर्व्यः सुच् ॥१८॥ द्वि । नि । चतुर । इत्येतेभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणानवृत्तिभ्यः स्वार्थे सुच् स्यात् ॥ द्विभुते । त्रिभुतो । चतुर्भक्त ॥ एकस्य सकृच्च ॥१६॥ एक । इत्येतस्मात् क्रियागणनवृत्तः स्वार्थे सुच स्यात् । एक । इत्यतस्य सकृदित्येष प्रादेशश्च ॥ सकृयतो । सकृद्धीते ॥ न कानाम्यावृत्तिः । किं तु गणनमात्रं ॥ एकः पाक इत्यत्रानभिधानान भवति ॥ विभाषा बहोर्धाविप्रकृष्टकाले ॥२०॥ बहु । इत्येतस्मादासनकालिके क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानात् स्वार्थे धाप्रत्ययो वा स्यात् । पक्षे कृत्वसुच् ॥ बहुधा दिवसस्य भुतो । बहुकृत्वो दिवसस्य भुक्ते ॥ अविप्रकृष्टकाले किं । बहुकृत्वो मासस्य भुतो तत् प्रकृतवचने मयट् ॥२१॥ प्रयमान्तान् प्रकृतोपाधिकात् स्वार्थे मयः स्यात् ॥ प्रकृतमनं । अनमयं ॥ अपूपमयं । यवागूमयी ॥ यद्दा प्रथमान्तात् प्रकृतवचने उर्थे मयट । अन्नं प्रकृ- तमुच्यते ऽस्मिनिति । अनुमयो यज्ञः ॥ अपूपमयं पर्व ॥ समूहवच्च वहुषु ॥२२॥ प्रकृतवचनप वपु प्रथमान्तात् समूहवत् प्रत्यया भवन्ति । चकारान्गयर च ॥ प्रकृता मोदकाः । मौदकिकं । मोदकमयं ॥ यद्वा मोदकाः प्रकृता अस्मिन् । मौदकिको यज्ञः । मोदकमयः ॥ अनतावसतिलभेषजाञ्चः ॥२३॥ अनना । ग्रावसय । इतिर । भेपत । इत्येतेभ्यः स्वार्थे ज्य: स्यात् ॥ अन- नामेव । ग्रानन्यं ॥ यावराय एव । ग्रावसय्यं ॥ इतिए । इत्येष निपात- रामुदाय उपदेशपारपर्ये । ऐतिहां ॥ भेपागेव । पायं । देवतात्तात् तार्थे यत् ॥२४॥ - - ·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ ३२ ॥ ઉપર . ॥ देवता । इत्येतदन्तात् प्रातिपदिकात् तादये यत् स्यात् ॥ अग्निदेवताया- विदं । अग्निदेवत्यं ॥ देवताशब्दः क्रियावाच्यत्र । न तु जातिवाची । पितृदेवत्वं ॥ पादाभ्यां च ॥२५॥ पाद । अब । इत्येताभ्यां चतुर्थ्यन्ता-यां तायें यत् स्यात् ॥ पादार्यमुदकं । पाचं ॥ अार्यमुदकं । ग्रयॆ ॥ अतिथयः ॥२६॥ अतिथि । इत्येतस्माच्चतुर्थ्यन्तात् तादर्ये ज्य: स्यात् ॥ अतियय इदं । श्रा- तिव्यं ॥ देवात् तत् ॥२७॥ देव । इत्येतन्मात् स्वार्थे तल स्यात् ॥ देव एव । देवता अवः कः ॥२८॥ अवि । इत्येतस्मात् वार्य कः स्यात् ॥ अविरेव । यविकः ॥ बावादिभ्यः कन् ॥३॥ वाव । इत्येवमादिन्यः प्रातिपदिकेन्यः स्वार्ये कन् स्यात् ॥ यावकः ॥ लोदितान्मणौ ॥३०॥ लोहित । इत्येतस्मान्मणो वर्तमानात् त्वार्ये कन न्यात् ॥ लोहितो गणिः । लोहितकः ॥ वर्ण चानित्ये ॥३१॥ लोहित । इत्येतस्मादनित्ये वर्णो वर्तमानात बायें कन् स्यात् ॥ लोहितकः कोपेन ॥ अनित्ये किं । लोल्तिा गीः ॥ रते ॥३२॥ लोति । इत्येतस्मालानादिना रो र्ये वर्तमानात् नार्वे पान ग्यात् ॥ लोहितः परः ॥ लिनाधन वेव । नाहितिका । लालिनिशा पाटो ।

·રૂપકે अष्टकं पापिनीयं कालाच्च ॥३३॥ काल । इत्येतस्मानित्ये वर्णे रक्तो चार्थे वर्तमानात् स्वार्य कन् स्यात् ॥ कालकं मुखं कोपन ॥ रतो ! कालकः परः ॥ विनयादिभ्यष्टक् ॥३४॥ विनय । इत्येवमादिभ्यः स्वार्थे ठक् स्यात् ॥ वैनायिकः । गायिकाः । ग्री- पयिकः ॥ वाचो व्याहतार्थायां ॥३५॥ वाच । इत्येतस्मात् संदेशवाचिवर्तमानात् स्वार्ये ठक् स्यात् ॥ वाचिकं गंदे- प्रवचनं ॥ व्याहतार्थायां किं । मधुरा वाक् ॥ तयुक्तात् कर्मणो ज्ण ॥३६॥ कर्मन् । इत्येतस्मादयामृतार्यवाग्युतायार्मवाचिनः स्वार्ये ऽपा स्यात् ॥ कार्गव । कार्गपां । वाचिकं श्रुत्वा नियमापी कर्मेत्यर्थः ॥ योषधेरजातौ ॥३७॥ योपधि । इत्येतानादलाती वर्तगानात बायें :पा ग्यात् ॥ ग्रीषनं पिवति ॥ ग्राती यि । ग्रोषधयः तंत्र भवन्ति ॥ प्रनादिभ्यश्च ॥३८॥ पा । रायमाहियः प्रातिपतियो यः बाग : ग्या] ॥ प्रात । प्राणि: " मृदस्तिकन् ॥३१॥ मदु । प्रत्येकानात या निका, गाा, ॥ गाँव । गृषिमा मन्त्री प्रशंसायां ॥४०॥ गन् । मना cirmirm गर्ने म ।। गगी पनी ' मारना मुग । मामा वृकत्वष्टाभ्यां तिनातिनी चच्छन्दमि ॥१॥ । -- Pre- ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ 8 ॥ सूत्रं ॥ ७ ॥ ૩૫૫ तिल । - वृक । ज्येष्ठ । इत्येतान्यां प्रशंसोपाधिकाभ्यां वेदे स्वार्थे क्रमात् तिल । ता- इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ॥ कतिः । ज्येष्ठतातिः ॥ बाल्यार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्यां ॥४॥ बहुर्यात् । अल्पार्थाच्च कारकवाचिनः स्वार्थे प्रास् वा स्यात् - ॥ बहुशो ददा- ति । अल्पशो ददाति । भूरिशः । स्तोकशः ॥ बहुल्यार्थात् किं । गां ददाति ॥ कारकात् किं । बहूनां स्वामी ॥ संख्यकवचनाच्च वीप्सायां ॥४३॥ संख्यावाचिभ्यः । एकवचनान्ताच्च. कारकाद्वीप्सायां द्योत्यायां प्रात् वा स्यात् ॥ द्वौ द्वौ ददाति । द्विशो ददाति ॥ एकवचनात् । माषं मापं ददाति । मापशो ददाति ॥ पादाः । प्रत्यशः ॥ संख्यैकवचनात् किं । घरं घट ददाति ॥ वीप्सायां किं । द्वौ ददाति । माषं ददाति ॥ कारकादित्येव । द्वयोईयोः स्वामी । मापस्य मापस्य स्वामी ॥ प्रतियोगे पञ्चम्यास्ततिः ॥४४॥ प्रति । इत्यनेन कर्मप्रवचनीयेन योगे या पञ्चमी तदन्तात् स्त्रार्ये वा तसिः स्यात् ॥ प्रद्युमः कृष्णात् प्रति । प्रद्युमः कृष्णातः प्रति ॥ अपादाने चाहीयरुहोः ॥४५॥ अपादाने या पञ्चमी तदन्तादा ततिः स्यात् । तच्चेदपादानं हीयरुहोः संत्र- न्धि न भवति ॥ ग्रामादागच्छति । ग्रामत प्रागच्छति ॥ अहीयरहोः किं । सोहाक् । स्वाद्धीयते ॥ सोहा । इत्वस्व न निषेधो यका निर्देशात् । भूमेरुन्जिहीते । भूमित उन्जिहीते ॥ रुह । पर्वतावरोहति अतिग्रहाव्यथनक्षेपेधकतरि तृतीयायाः ॥४६॥ अकर्तरि वा तृतीया तदन्ताहतिग्रहे ऽव्ययने क्षेपे च विषये वा ततिः स्यात् ॥ चारित्रेणातिगृहाते । चारित्रतो ऽतिगृहात ॥ अळ्ययन । चारित्रतो न व्ययते ॥ क्षेप । वृततः क्षिपः ॥ अतिनत्यादि किं 1 वृत्तेन मिनः ॥ यकर्तरि कि। देवदतेन निन्दितः ॥ तृतीयायाः किं । देवदतमतिगृल्लाति हीयमानपापयोगाच्च ॥४॥ । । 4S ·રૂપદું ग्राष्टकं पापिानीयं अकर्तरि या तृतीया तदन्ताडीयमानेन पापन च युताद्वा तसिः स्यात् ॥ वतन हीयते । वृततो हीयते ॥ चरित्रेण पापः । चरित्रतः पापः ॥ नात्र क्षेपः । किं तु तत्कयने तात्पर्यं ॥ अकर्तरीत्येव । देवदतेन हीयते ॥ हीयमानपा- पयोगात् किं । वत्तेन भिनः ॥ तृतीयाया इत्येव । देवदत्तं जहाति ॥ षया व्याश्रये ॥४८॥ पाठ्यन्ताद्विभिनाश्रये गम्यमाने वा तमिः स्यात् ॥ देवा अनितो ऽभवन् । अादित्याः कर्णतः । अनुपास्य कर्णस्येति वा ॥ व्यापये किं । वृक्षरय शाखा ॥ रोगाच्चापनयने ॥४॥ रोगवाचिनः पाठ्यन्तात् प्रतीकारे गम्ये वा ततिः स्यात् ॥ प्रवाहिकायाः कुरु । प्रवाहिकातः कुरु ॥ अपनयने किं । प्रवाहिकायाः प्रकोपनं ॥ कृभ्वस्तियोंगे संपन्यकर्तरि चिः ॥५०॥ संपयकर्तरि वर्तमानात् प्रातिपदिकात् । उकृञ् । भू । अरा । इत्योधीतुभियोगे वा चिः स्यात् ॥ अतः शुकः गंपगते । तं तया करोति । शुशीकरोति । शुशोभवति । शकीरयात् ॥ कृभुस्तियोगे किं । अनः शुशो जायते ॥ रांप- पारि कि । कारकान्तरे मा भृत् । ग्रदेवगृऐ देवाएं संपयते ॥ अमनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपश्च ॥११॥ अल्म् । ननम् । चक्षम् । चाम् । रल्ल । स्नग । इत्योपासल्यग लोपः स्यात् । चिमत्ययत्रा ॥ अनरः गंपते । तं तया करोति । घरकरोति ॥ ग्रजभवति । ग्रहयात् ॥ उन्मनीयोति । उगनीगवति । उनीग्यात् । रायरोति । उत्तगवति । उगतम्या, ॥ विशीकशि । निरोगीप्रति । निचोग्याग, ॥ विरदीफीति । गिरीभवति । विलीया " विशी- रोति । विरजीमयति । विस्तीग्गा, विभाषा साति कामये ॥१३॥ कारों गमान गिमायाधिश गाविमो ग्रा गर प्रनिगागाति । पानी को सिं । मगर अफोfit ·રૂપ अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ५७ ॥ अभिविधौ संपदा च ॥५३॥ अभिव्यापौ गम्यमाने चिविपये संपूर्वेण पद् । इत्येतेन धातुना योगे कृभुस्ति- योगे च वा सातिः स्यात् ॥ अग्नितात् संपद्यते । अग्नितात् करोति । अनितावति । अग्नितात् स्यात् ॥ पक्षे । अग्नीकरोतीत्यादि ॥ वतूनां व्यक्तीनामकदेशेनान्ययाभावो ऽभिविधिः । काय॑ त्वेकव्यक्तः सर्वावयवेनान्य- थाभावः ॥ तदधीनवचने ॥५॥ स्वामिविशेषवाचिनः प्रातिपदिकादीशितव्ये ऽभिधेये कृभुस्तियोगे संपदा योगे च सातिः स्यात् ॥ राज्ञो ऽधीनं करोति । राजतात् करोति ॥ राजसाइवति । राजसात् स्यात् । राजतात् संपद्यते ॥ देये त्रा च ॥५५॥ तधीने देये प्रातिपदिकात् त्रा । साति । इत्येतो प्रत्ययो भवतः । कृभुस्ति- योगे संपदा योगे च ॥ ब्राह्मणाधीनं देयं करोति । ब्राह्मणत्रा करोति ॥ ब्राह्मणत्रा भवति । ब्राह्मणत्रा स्यात् । ब्राह्मणत्रा संपते ॥ एवं ब्राहा- रातात् ॥ देवे किं । राजताइवति राष्ट्र ॥ देवमनुष्यपुरुषपुरुमभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्वदलं ॥५६॥ देव । मनुष्य । पुरुष । पुरु । मर्त्य । इत्येतेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः समन्यन्ते- भ्यञ्च बुलं वा स्यात् ॥ देवान् गच्छति । देवत्रा गच्छति ॥ मनुष्येषु वरा- । पुत्त्रा सर्वत्रा ॥ बालग्रहणादन्य- त्रापि बत्रा नोवतो मनः ॥ अव्यक्तानुकरणाद्यजवराधादनिती डाच् ॥१७॥ बनेरनुकरणानेशानीत य-यस्तियोगे अच् स्यात् । इति । ग्यतस्मिन् पटपटायोति भवति यादा ॥ ययमानुसार शान किं । दृपत् कानोति ॥ यावदाधात् किं । अत्यति प्रति किं । ति । मनुष्यना वसति ॥ पुरुषत्रा पत्तरतु न भवति ॥

·રૂપ अष्टकं पाणिनीयं खटखरयाकरोति ॥ अनितो किं । पर इति करोति ॥ स्वरितबाधनार्थश- कारः । पटपटासि ॥ कृञो द्वितीयतृतीयशम्बवीजात् कृषौ ॥१८॥ द्वितीय । तृतीय । शम्ब । बीज । इत्येतेभ्यः कर्षो वाच्ये डुकृञ्योगे डाच् स्यात् ॥ द्वितीयाकरोति । तृतीयाकरोति । द्वितीयं तृतीयं कर्पणं करोती- त्यर्थः ॥ शम्बाकरोति । अनुलोमकृष्ट क्षेत्र प्रतिलोमं कर्पतीत्यर्थः ॥ वीजाक- रोति । सह वीजेन कर्पतीत्यर्थः ॥ कृपो किं । द्वितीयं परं करोति ॥ संख्यावाश्च गुणान्तायाः ॥५६॥ गुपा । इत्येतदन्तात् संख्यावाचिनः प्रातिपदिकात् कर्पणे वाच्ये डुकृञ्योगे डाचू स्यात् ॥ द्विगुणाकरोति क्षेत्रं ॥ कृषौ किं । द्विगुणा रतुं करोति ॥ समयाच्च बापनायां ॥६०॥ समय । इत्येतस्मादतिक्रमणे गम्य डुकृज्योगे डान् स्यात् ॥ समयाकरोति कालक्षेपं करोतीत्यर्थः ॥ यापनायां किं । समयं करोति ॥ सपत्रनिष्यत्रादतिव्यथने ॥६१ ॥ मपत्र । निप्पत्र । इत्येतान्यागतिव्ययने गम्ये उकृज्योगे अच् स्यात् ॥ सप- बाकरोति गृगं व्याधः । गपत्रप्रामस्य शरीरे प्रवेशयतीत्यर्थः ॥ निष्पत्रामारो- ति । शरीराच्दरमपापाचे निष्प्रागयतीत्यर्थः ॥ प्रतिव्ययने किं । रापत्रं करोति । निष्पत्रं यारोति मृगितलं ॥ निष्कुलानिष्कोपणे ॥६॥ निष्ग्ग । रत्याग्नादनात्ययवानां वहिनि गारणे गन्य उपयोगे अच् ग्गाग ॥ निशुलाकवि दारिगं ॥ निःोपणे निं । नियुगान् करोति भना॥ सुखप्रियादानुलोम्ये ॥६॥ गुर। मिग । रंगला यामागुलोय गये इमगांगे गन् ram ॥ गुपागहरी- ति। मियानोति नागिन । गुर्व दिगं पुर्नवागन्दगतीत्यर्थः शानुगोय गि । गुरं प्रयोगमा .

·अध्यायः ॥ ५ ॥ पातः ॥ ॥ सूखं ॥७१॥ ३॥ दुःखात् प्रातिलोम्ये ॥४॥ दुः । श्येतरगात प्रातिलोग्रो गम्रो इज्योगे ाच रगात् ॥ दुःलाफ- रोति शूत्राः । स्वागिनं पीउयतीत्यर्षः ॥ प्रातिलोम्ये किं । दुःखं करोति ॥ शूलात् पाके ॥६॥ शुल । स्तोतरगात पाकविषये उपायोगे डान् स्यात् ॥ शूलेन पचति । शूलाकरोति गांरां ॥ पाके किं । शूलं करोति कदनं ॥ सत्यादशपथे ॥६६॥ । इत्येतरगादशपरे वर्गमानाकृष्योगे आच रयात् ॥ सत्याकारोति बपिग्गापडं । गोरायगिति तयं करोतीत्यर्थः ॥ सपणे किं । रात्रं करोति ॥ महात् परिवापणे ॥६७॥. गढ । स्तोतरगान्गुपउने गर्ने उपायोगे टाच रसात् ॥ गदापारोति । मङ्गल गुपउन करोतीत्यर्णः ॥ परिवापपो किं । गढ़ कारोति ॥ समासान्ताः ॥६॥ गुधियारो ऽयं ॥ शा पाटपनिागापर्गे प्रत्यारो रामारारयान्तावगग वेदिता व्याः ॥ वत्यति मगर पूरब्धःपणागानने । रिपरी । लिभरी ॥ न पूजनात् ॥६॥ पूामार्णत परा शब्दारतदन्तात् रागारात् रागाराान्ता न भवन्ति ॥ गुरा- जा । शतिराना । सुगौः । शतिगोः ॥ किमः क्षेपे ॥७॥ सिं । स्तोतरगानिन्दात परे ये शब्दारतदनवार रागासात, रामासान्ता न भनन्ति ॥ कुरिरातो राजा । फिराजा गो । फाति ॥ शिराला ॥ सोपे पिं । किरातः ॥ नजस्तत्पुरुषात् ॥७॥ ये

·अटकं पापिनीयं
अनृचः शिशुः ॥
1
नञः परा
ये
प्रब्दास्तदन्तात् तत्पुरुषात् समासान्ता न भवन्ति ॥ अराजा ।
असखा । अगौः ॥ तत्पुरुषात्
किं ।
पथो विभाषा ॥७२॥
नञः परो यः पथिन् । इत्येष शब्दन्तदन्तात् तत्पुरुषात् समासान्तो वा न
भवति ॥ अपयं । अपन्थाः ॥
वहवीही संख्यये उजबहुगणात् ॥७३॥
संख्येये यो बहुव्रीहिरवहुगणान्तस्ततः समासान्तो उच् स्यात् ॥ उपदशाः ।
अासनविंशाः । द्वित्राः ॥ संख्यये किं । चित्रगुः ॥ बहुगपात् किं ।
उपत्रवः । उपापाः ॥
एक्पूरव्यूःपयामानक्षे ॥७॥
ऋच् । पुर । अप् । धुर । पथिन् । इत्येतदन्तात् समासात् समासान्तो
ऽप्रत्ययः म्यात् । अक्षे या धूम्तदन्तात् तु न भवति ॥ ऋन् । अर्धर्चः ।
ग्रनृचः ॥ पुर । ललारपुरं । नान्दीपुरं ॥ अप् । दीपं । समीपं ॥ धुर ।
राजधुरः । मलपुरः ॥ पयिन् । त्यलपयः ॥ अनक्षे किं । दृन्धरक्षः ॥
अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः ॥७५॥
प्रति । धनु । ग्रन्त्र । इत्येतत्पूर्वात् सागन् । लोमन् । इत्येतदन्तात् समा-
गात रागागान्तो उच् स्यात् ॥ प्रतिसामं । अनुसामं । अवसामं ॥ प्रति-
लोनं । अनुलोमं । अवलोमं ॥
अक्ष्णो दर्शनात् ॥७६॥
दर्शनादरात्र यो ति । इत्येप शवगतदननात रागागात समागानो उच्
ग्यात् ॥ पुप्पारातः । गवाक्षः ॥ प्रदर्शनात् यि । प्राहाणाति ॥
अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुसीमवाल्म-
नसानिध्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्टीवनतंदिवरात्रिंदिवा-
हर्दिवसरनसनिःश्रेयसपुरुपायुपवायुपत्र्यायुपर्यनुप-
बातोनमहोक्षवृदोक्षोपशुनगोठ्याः ॥७७ ॥

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ८०॥ अचतुर । विचतुर । सुचतुर । स्त्रीपुंन । धेन्वनहं । ऋक्साम । वाङ्म- नस । अतिध्रुव । दारगव । ऊर्वष्ठीव । पद टीव । नतंदिव । रात्रिंदिव । अहर्दिव । तरजत । निःश्रेयस । पुरुषायुप । व्यायुप । न्यायुष । ऋग्यनुप । जातोक्ष । महोक्ष । वृद्धोक्ष । उपशुन । गोष्टश्च । । इत्येते ऽच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ भ्राधास्त्रवो वढवीयः । अविद्यमानानि चत्वार्यस्य । प्रचतुरः । 'विचतुरः । सुचतुरः ॥ तत एकादा बन्दाः । स्त्रीपुती । धेन्वनडुहं । ऋरक्सामे । वाङ्मनसे । अतिध्रुवं । दारगवं । ऊह चाष्ठीवन्तौ च । उर्व- टीवं । निपातनाटिलोपः । पादौ चाठीवन्तौ च । पटीवं । ढिलोपः पड़ावश्च निपातनात् । नक्तं च दिवा च । नक्तं दिवं । रात्री च दिवा च । रात्रिंदिवं । पूर्वपदस्य मुम् । अहनि च दिवा च । अहर्दिवं । वीप्तायां इन्दो निपातनात् ॥ तत एको ऽव्ययीभावः साकल्ये । तरजतं । बहुवीही तु सरजः पङ्कतं ॥ ततश्चत्वारल्लत्पुरुषाः । निश्चितं ग्रेयः । निः- श्रेयतं । पुरुषस्यायुः । पुरुपायुपं । तत्र द्वौ द्विगू । द्वे वायुपी । व्यायुपं । व्यायुपं ॥ तत एको द्वन्द्वः । ऋग्यनुपं ॥ ततस्त्रयः कर्मधारयाः । ज्ञातश्चा- साबुता च । नातोक्षः । महोक्षः । वृडोक्षः ॥ तत एको ऽव्ययीभावः । शुनः समीपं । उपशुनं । हिलोपाभावः संप्रतारणं च निपातनात् ॥ तत एकत्त- त्पुरुषः । गोठे ज्वः । गोठवः ॥ ब्राहस्तिभ्यां वर्चसः ॥७॥ ब्रह्मन् । हस्तिन् । इत्येताभ्यां परो यो वर्चन् । इत्येप शब्दन्तदन्तात् समासात् समानान्तो ऽच् स्यात् ॥ ब्रह्मवर्चतं । हतिवर्चनं ॥ अवसमन्धेभ्यस्तमसः ॥७९॥ अत्र । सं । अन्ध । इत्येतेभ्यः पो यस्तमन् । इत्येप शब्दन्तदन्तात् समा- सात् समासान्तो ऽच् स्यात् ॥ अवतमतं । संतमतं । सन्धतमतं । श्वसो ऽवसीयःश्रेयसः ॥ ८० ॥ त्रम् । इत्येतत्मात् परी वौ । बतीयन् । यत् । इत्यती तदन्तात् समासात् समानान्तो उच् स्यात् - ॥ वोवसीयनं । वायनं ते भूयात् ॥ वसुब्दः प्रशंसावाचीयनुवन्तः नःप्राब्द ग्रामोद्योतकः । मयूरव्यंशकादित्वात 1 बातः ॥ 16 ·अष्टकं पाणिनीयं अन्ववतप्ताहसः ॥१॥ अनु । अव । तप । इत्येतेभ्यः परो यो रहस् । इत्येप शब्दस्तदन्तात् समासात् समासान्तो ऽच् स्यात् ॥ अनुरहतं । अवरहसं । तपरहरां ॥ प्रतेकरसः सप्तमीस्थात् ॥८॥ प्रति । इत्येतस्मात् परो य उरस् । इत्येष शब्दः सपम्यर्थवृत्तिस्तदन्तात् रामासात् समासान्तो ऽच् स्यात् ॥ रसीति । प्रत्युरसं ॥ विभक्त्यर्थे ऽव्ययी- भावः ॥ सपनीस्यात् किं । प्रतिगतमुरः । प्रत्युरर्स ॥ अनुगवमायामे ॥३॥ अनुगव । इत्येतद्च्प्रत्ययान्तं दैये वाच्ये निपात्यते ॥ अनुगवं गमनं ॥ श्रा- याये किं । गोः पश्चात् । अनुगु ॥ विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥४॥ द्विरतावा । त्रिन्तावा । इत्येतो वेषां वाच्यायां निपात्येते ॥ यावती प्रकृति- योगे वेदिततो द्विगुणा त्रिगुणा वा यत्र विकृतियोगे तत्रेदं निपातनं ॥ द्विगुणा तावती । द्विस्ताबा वेदिः ॥ त्रिगुणा तावती । त्रिन्तावा वेदिः ॥ अच्यत्ययटिलोपः नुतन्तन नमाना निपातनात् ॥ वेदिरिति किं । द्विस्ता- चनी । त्रिन्तावती (. उपसाधनः ॥८॥ प्रादः परी यो ऽधुन् । इत्यय शऋतदन्तात् समागात् रामासान्तो उच्च ग्यात् ॥ प्रातो धानं । प्रायो निरयं । प्रत्यधं ॥ उपगत् किं । गाथा ॥ तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्यवादेः ॥८६॥ रोगलात गंगादगगादशा तत्पुल्पनागार, गगानान्ती उच. Firm . गती प्रगाणगग । इगलं । गन्न ॥ प्रदायांतः । नि- नं ॥ राग पिं । पसानिया. ग्रहामर्वेकदेशमन्यातपुण्याच्च रात्रेः ॥८॥ ॥ त्यः ॥

·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥१२॥ ॥ अन् । सर्व । एकदेशवाचिन् । संख्यात । पुण्य । इत्येतेभ्यः परो यो रा- त्रि । इत्येप शब्दस्तदन्तात् तत्पुरुषात् समासान्तो ऽच् स्यात् । चकारात् संख्याव्ययादेञ्च ॥ अहश्च रात्रिश्य । अहोरात्रः ॥ सर्वा रात्रिः । सर्वरात्रः एकदेश । पूर्व रात्रेः । पूर्वरात्रः मध्यरात्रः । अपररात्रः ॥ संख्याता रात्रिः । संख्यातरात्रः - ॥ पुण्या रात्रिः । पुण्यरात्रः ॥ संख्याव्ययादेः । द्विरात्रं । अतिरात्रः ॥ अल्लो एतेभ्यः ॥८॥ सर्व । एकदेश । संख्यात । पुण्य । संख्या । अव्यय । इत्येतेभ्यः परस्या- हन् । इत्येतस्याह । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ सर्वमहः । सर्वाः ॥ एक- देश । पूर्वालाः । अपरालः ॥ संख्यात । संख्याताहः ॥ पुण्यात् प्रतिषेधं वक्ष्यति ॥ संख्या । द्वयोर होर्भवः । व्यतः ॥ अव्यय । अत्यहः । निरः ॥ न संख्यादेः समाहारे ॥६॥ संख्यादेः समाहारे वर्तमानस्य तत्पुरुषत्वान् । इत्येतन्याहू । इत्येव प्रादेशो द्वयोरहोः समाहारः । व्यहः ॥ त्र्यहः । चतुरहः ॥ सः समाहारे किं । दुयोरहोर्भवः । व्यहः ॥ उत्तमकाभ्यां च ॥१०॥ पुण्य । एक । इत्येताभ्यां परत्याहन् । इत्येतन्याहादेशो न स्यात् ॥ मशब्दो ऽन्त्यवाची । तेन अहःसर्वेकदेशेत्यादिसूत्रोपातेवन्त्यः पुण्यशब्दो गृहाते ॥ पुण्याहं । सुदिनाहं ॥ एकाएं ॥ उत्रमग्रहणमुपान्त्वस्यापि संग्रहा- र्थमित्येके । संख्याताहः ॥ राजादःसखिभ्यष्टच् ॥११॥ राजन् । अल् । सनि । इत्येतदन्तात् तत्पुल्पाढच न्यात् ॥ महारानः । परमरानः ॥ परमारः । उत्तनाएः ॥ राजमयः । विप्रनत्रः ॥ लिङ्गविशिटप- रिभाषाया अनित्यत्वानेर । महराज्ञी गोरतद्धितलुकि ॥१२॥ गो । इत्येतदन्तान् तत्पुल्याच ग्यात् । न तु तटिननुशिः ॥ फलानः । न स्यात् ॥ उत्त- ·अष्टकं पाणिनीयं - पञ्चगवं ॥ अतडितलुकि किं । पञ्चभिर्गाभिः क्रीतः । पञ्चगुः ॥ तद्वितग्रहणं किं । राजगवीयति ॥ लुग्ग्रहणं किं । पञ्चगवतप्यं ॥ अग्राख्यावामुरसः ॥१३॥ प्रधानाख्यायां य उरस् । इत्येष शब्दस्तदन्तात् तत्पुरुषाटच् स्यात् ॥ अश्वा- नामुर इव । अश्वोरसं । मुख्यो ऽश्व इत्यर्थः ॥ अग्राख्यायां किं । देव- दतोरः ॥ अनोश्मायःसरसां जातिसंज्ञयोः ॥ ४ ॥ अनस् । अश्मन् । अयस् । सरस् । इत्येतदन्तात् तत्पुरुषाजातौ संज्ञायां च प्च् स्यात् ॥ उपानसं । अमृताप्रमः । कालायसं । मण्डूकसरसं । एता जातयः ॥ महानसं । पिएडाश्मः । लोहितायसं । जलसरसं । एताः संज्ञाः ॥ जातिसंज्ञयोः किं । रादनः । मदश्मा । सदयः । सत्सरः ॥ ग्रामकौठाभ्यां च तक्ष्णः ॥३५॥ ग्राम । कोट । इत्येताम्यां परी यस्तक्षन् । इत्येष प्राब्दस्तदन्तात् तत्पुरुपाट्रटच स्यात् ॥ ग्रामतक्षः । माधारण इत्यर्थः ॥ कोटततः । स्वतन्त्र इत्यर्थः ग्रामकोटाभ्यां किं । राजतना ॥ ग्रतः अति । इत्येतन्मात् परो यः वन् । इत्येप शब्दस्तदन्तात् तत्पुरुषाढच् स्यात् ॥ अतिध्वो वराहः । अतिश्वी सेवा ॥ उपमानादप्राणिषु ॥१७॥ अप्रापिाविषयकोपमानवाची यः स्वम् । इत्येष शब्दन्तदननात् तत्पुरुपाट्रटच. स्यात् ॥ प्राचार्यः ज्वेव । ग्रायर्पन्चः । अप्रापिापु किं । वानरवा " उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थः ॥१८ उगार । मुग । पूर्व । त्यो य उपमानास परो यः सपिय । इत्येष प्राब्द- स्तदन्तात् तारुणदूरच ग्यात् ॥ अरगर । मृगराये । पूर्वगर्ग उपनाना । पालकाभित्र गविर । पररायगा । । शुनः ॥६॥ ॥

·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥8॥ सूत्रं ॥ १०५ ॥
नावो दिगोः ॥६॥
नौ । इत्येतदन्ताद्विगुसमासाटच् स्यात् ॥ द्विनावं । त्रिनावं । पञ्चनाव-
प्रियः । द्विनावप्यं । त्रिनावमयं ॥ द्विगोः किं । राजनौः ॥ अतद्धितलु-
कीत्येव । पञ्चभिाभिः क्रीतः । पञ्चनौः ॥
अर्धाच्च ॥ १००॥
:
अर्थ । इत्येतस्मात् परो यो नौ । इत्येष प्राब्दस्तदन्तात् तत्पुरुषाटच्
स्यात् ॥ नावो ऽर्ध । अर्धनावं । लोकाश्रयत्वान परवल्लिङ्गं ॥
खार्याः प्राचां ॥१०१॥
खारी । इत्येतदन्ताद्विगोः । अर्ध । इत्येतस्मात् परो यः खारी । इत्येष
भाब्दत्तद्न्ताच्च तत्पुरुषाद्वा च्च् स्यात् ॥ द्विखारं । द्विखारि ॥ अर्थखारं ।
अर्धनारी ॥
द्वित्रिभ्यामञ्जलेः ॥१०॥
दि । त्रि । इत्येताभ्यां परो यो ऽञ्जलि । इत्येय प्राब्दस्तदन्तादिगोवा टच
स्यात् ॥ व्यञ्जलं । व्यञ्जलि ॥ त्र्यञ्जलं । त्र्यञ्जलि ॥ द्विगोः किं ।
दुयोरनलिः । व्यञ्जलिः ॥ अतद्धितलुकीत्येव । द्वाभ्यामनलिभ्यां क्रीतः ।
यञ्जलिः ॥
अन्नसतानपुंसकाच्छन्दसि ॥ १०३ ॥
अन् । अत् । इत्येतदन्तानपुंसकलिङ्गात् तत्पुरुपादेदे टच त्यात् ॥ हस्तिचर्मे
जुहोति ॥ अस् । देवच्छन्दसानि च ॥ अनसन्तात् किं । विल्वदार नुहो-
ति ॥ नपुंसकात् किं । सुत्रामा ॥
ब्रह्मणो जानपदाख्यायां ॥ १०४॥
ब्रह्मन् । इत्येतदन्तात् तत्पुरुषाट्टच् स्यात् । समातेन ब्रह्मणो जनपदत्वमा-
स्यायते चेत् ॥ सुरराष्ट्रब्रह्मः । अवन्तिब्रह्मः ॥ ज्ञानपदाण्यायां किं । देवत्र-
हा नारदः ॥
कुमहङ्ग्यामन्यतरस्यां ॥१०॥

·अष्टकं पाणिनीयं
कु । महत् । इत्येताभ्यां परो यो ब्रह्मन् । इत्येप शब्दस्तदन्तात् तत्पुरुषाद्वा
च् स्यात् " कुबलः । कुबला ॥ महाब्रह्मः । महाब्रह्मा ॥
द्वन्द्वाच्चुरहान्तात् समाहारे ॥ १०६ ।।
चन्तात् । दु । पू । हू । इत्येतदन्ताच्च समाहारद्वन्द्वात् समासान्तष्टच्
स्यात् ॥ चु । वाक्त्व । श्रीसतं । गुरुपरिवातं ॥ दू । सेमिट्टषदं ।
संपद्विपदं ॥ पू । वाक्त्विपं । वाग्विमुषं ॥ हू । स्रोपानहं । धेनुगोदुई ॥
किं ।
दन्दात् किं । पञ्चानां वाचां समाहारः । पञ्चवाक् ॥ चुदपहान्तात्
वाक्समित् ॥ समाहारे किं । प्रावृशारदी
अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ॥ १०७ ॥
शरद । इत्येवमायन्ताव्ययीभावसमासात् समासान्तष्टच् स्यात् ॥ उपप्रारदं ।
उपविपाशं ॥
ग्रनश्च ॥१०८॥
अन् । इत्येतदन्ताव्ययीभावाट्टच् स्यात् ॥ उपरानं । अध्यात्म ॥
नपुंसकान्यतरस्यां ॥१०॥
अन् । इत्येतदनां यनपुंसकं तदन्ताययोभावाद्वा टचू स्यात् ॥ उपचर्ने ।
उपचन ॥
नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ॥ ११० ।।
नदी । पापानानी । ग्राग्रहायपो । त्यतदन्ताव्ययीभावादा टच म्यात,
उपनदं । उपनादि ॥ उपपीर्णगागं । उपपोगामि ॥ उपाग्रहायणं । उपाय-
पाराणि ॥
गायः ॥११॥
गगमासादायीभावारा रच ram. ॥ उपगनि । अनगित । उप--
दुई । उदया।
गिरेव सेनकस्य ॥ १२॥

·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ११८ ।। गिरि । इत्येतदन्ताव्ययीभावाद्वा व्च त्यात् ॥ उपगिरं । उपगिरि ॥ तेन- कग्रहणं पूजार्थे ॥ बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच ॥११३॥ सक्यि । अति । इत्येतो यो स्वाङ्गवाचिनौ तदन्तावहुव्रीहेः समासान्तः बच् स्यात् ॥ सुसक्यः । परमसक्यः ॥ विशालाक्षः । कमलाक्षः ॥ बहु- वीही किं । परमसक्यि । परमाक्षि ॥ सक्थ्यक्षणोः किं । सुबाहुः ॥ स्वा- आत् किं । दीर्घसक्यि प्राकटं । त्यूलाक्षिरिनुः अङ्गुलेरिणि ॥११॥ अङ्गुलि । इत्येतदन्तावहुवीहेः पच् स्यात् । दारुणि समासार्थे ॥ व्यङ्गुलं । त्र्यलं दारु ॥ दारुणि किं । पञ्चाङ्गुलिर्हस्तः ॥ द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः ॥ ११५ ॥ -दि । त्रि । इत्येताभ्यां परो यो मूर्धन् । इत्येप प्राब्दत्तदन्तावहुव्रीहेः पप्र- त्यय: स्यात् ॥ द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः ॥ द्वित्रिभ्यां किं । उच्चैधी ॥ अप् पूरणीप्रमाण्योः ॥ ११६ ॥ पूरणार्यप्रत्ययान्तोतरपदात् । प्रमाणी । इत्येतदन्ताच्च बहुवीरप् त्यात् ॥ कल्याणी पज्ञमी यातां रात्रीणां ताः । कल्याणीपञ्चमा रात्रयः ॥ स्त्री प्रमाणी येषां ते । स्त्रीप्रमाणाः कटुम्बिनः अन्तर्वदिया च लोम्नः ॥ ११७ ।। अन्तर । वल्ति । इत्येताभ्यां परो यो लोमन् । इत्यप प्राब्दस्तदन्ताबहु- वीरप् स्यात् ॥ अन्तलामः । वहिलामः ॥ अनासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात् ॥११८॥ नासिका । इत्येतदन्तादबल्वीरः संन्नाविषये उच् स्यात् । नातिका । रत्य- तय नस् । रत्येप यादेश स्यात् । स चनातिकागदः स्यूलशदात् पो न भवति ॥ हरिव नासिकास्य । हुपातः ॥ वाघोणतः । गोनसः ॥ संज्ञायां किं । तुइनामिकः 1 ग्रन्यूलात् किं । स्तूलनालियाः ॥ ॥

·अष्टकं पापिनीयं उपसर्गाच्च ॥११६॥ . प्रादिभ्यः परो यो नासिकाशब्दस्तदन्ताबहुव्रीहः समासान्तो ऽच् स्यात् नासिकायाश्च नस्भावः ॥ प्रणासः ! उनसः ॥ सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरस्रणीपदाजपप्रोष्ठपदाः ॥ १२०॥ सुप्रात सुश्व । सुदिव । प्रारिकुक्ष । चतुरस । एपीपद । अतपद । प्रोष्ठपद । इत्येते बहुवीयो ऽच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ प्रोभनं प्रातरस्य । सुप्रातः ॥ शोभनं वो ऽस्य सुप्रवः ॥ शोभनं दिवास्य । सुदिवः ॥ प्रारे- रिव कुतिरस्य । शारिकुतः ॥ चतस्रो ऽस्रयो ऽस्य । चतुरस्त्रः ॥ एण्या इव पादो यस्य । एणीपदः ॥ तस्येव पादौ यस्य । अतपदः ॥ प्रोष्ठो गौः । प्रोष्ठत्येव पाटी यस्य । प्रोष्ठपदः ॥ नदुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्यां ॥ १२१॥ नन् । दुम् । सु । इत्येतेभ्यः परी यो हलि । सक्यि । इत्येतो तदन्ता- दयावीराच् स्यात् ॥ नञ् । ग्रहलः । अहलिः ॥ असक्यः । असविन्यः ॥ दुन् । दुईलः । दुईलिः ॥ दुःरावयः । दुःसक्यिः ॥ दुःसक्न्यः । दुःसक्यिः ॥ सु । सुहलः । सुरु- लिः ॥ गुसक्यः । गुरावियः ॥ गायोरिति केचित् पठन्ति ॥ प्रातिः ॥ दुःपाताः । दुःशातितः ॥ मुशताः । मुशतिः ॥ नित्वमसिच् प्रनामेधयोः ॥ १२२ ।। गम् । दुग । गु । इत्येते यः पी यो प्रना । मंधा । इत्येता तदन्तादब- स्वाइनियं गमानान्तो गिच. स्यात् ॥ दुप्प्रजाः । गुमनाः योधाः । दुर्गेधाः गुमेधाः ॥ नित्यग्रहणां चिदन्यत्रापि विधानाणे । पलधा: ॥ वकुप्रनाश्छन्दसि ॥१२३ ॥ प्रमाः । रोग गिरायानां येरे मिपात : याप्रशा निरनिगाविस । दलगि किं । प्ररमो प्राणा: ॥ धर्मादनिच केवलात् ॥१४॥ अंशतः । । पताः - ॥ - ·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥ १३१ ।। केवलात् पूर्वपदात् परो यो धर्म । इत्येप प्राब्दस्तदन्ताद्बीहेः समासान्तो निच् स्यात् ॥ कल्याणधर्मा ॥ केवलात् किं । परमस्वधर्मः ॥ जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः ॥ १२५ ॥ सु । हरित । तृण । सोम । इत्येतेभ्यः परं जम्भन् । इत्येतदनिच्यत्ययान्तं निपात्यते ॥ शोभनो सम्भो भक्ष्यो दन्तो वास्य । सुतभा ॥ हरितजम्मा । तृणजम्मा । सोमतम्भा ॥ सुहरिततृणतोमेभ्यः किं । पतितजम्भः ॥ दक्षिणेमी लुब्धयोगे ॥१२६॥ दक्षिोर्मन् । इत्येतद्बहुवाहावनितन्तं निपात्यते । व्याधनंबन्धे सति ॥ दक्षि- पानी वणमन्य । दक्षिणेमी मृगः । व्याधेन कृतव्रण इत्यर्वः ॥ लुब्धयोगे किं । दक्षिणेम प्रकटं ॥ इच् कर्मव्यतिहारे ॥१२७ ।। कर्मव्यतिहारे यो बहुव्रीहिस्ततः समानान्त इच न्यात् ॥ केशाकेशि । कचा- कचि । मुपलागुपलि । दण्डादण्डि ॥ द्विदण्ड्यादिभ्यश्च ॥१२८॥ द्विदण्डि । इत्येवगादीनां निड्यर्थे नगानान्त इच् ग्यात् ॥ द्विवण्डि प्रदति । द्विमुपलि ॥ गमहायनिपातनाट्यविप्रोप एवं । इह तु न । द्विवारा शाला ॥ कचित् तत्पुल्यादपि । निकुच्यकर्णि धावति ॥ प्रसम्भ्यां जानुनो त्रुः ॥ १२ ॥ प्र । नं । रत्यवान्यां परन्य ज्ञानु । इत्येतन्य वल्वीही नु । यार यादगः गमानान्तः ग्यात् ॥ प्रगत नानुनी अन्य । प्रनुः ॥ गतः ॥ ग्यानिवारंगणागं ॥

·३७० अष्टकं पाणिनीयं ॥ उधन् । इत्येतदन्तस्य बहुव्रीहेः समासान्तो ऽनडादेशः स्यात् ॥ कुण्डोधी । घरोधी ॥ धनुषश्च ॥१३२॥ धनुस् । इत्येतदन्तस्य ववीहः समासान्तो ऽनड्डादेशः स्यात् ॥ शाधन्वा । पुष्पधन्वा ॥ वा संज्ञायां ॥१३३॥ . धनुस् । इत्येतदन्तस्य बहुवीहेः संज्ञायामनड्डादेशो वा स्यात् ॥ प्रातधनुः । प्रातधन्वा ॥ दृधनुः । दधन्वा ॥ जायाया निङ् ॥१३४॥ जाया । इत्येतदन्तस्य बल्वीहेनिडू । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ युवति यास्य युवजानिः ॥ प्रियनानि । सुन्दरजानिः । शुभज्ञानिः गन्धस्येडुत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥ १३५ ॥ उद् । पृति । म् । सरभि । इत्यतभ्यः परो यो गन्ध । इत्येप शब्दस्तदन्तस्य बवाह समागान्त र । इत्यप ग्रादेशः न्यात् ॥ उदन्धिः । पूतिगन्धिः । मुगन्धि । सुरभिसन्धिः उत्पृतिमुसरमियः किं । तीक्ष्णगन्धः ॥ अल्पाख्यायां ॥१३६॥ अल्पाप्यायां यो गन्ध । त्येप दन्तदन्तन्य ववालेः रागासान्त र । हत्येप यादेश' ग्यात् ॥ गुफान्धि । हधिान्धि । धागन्धि भोजन ग्रल्पान्यायां किं । पुष्पान्ध ॥ उपमानाच्च ॥१३७ ॥ उपमानवाचिन. पो यो गन्ध रत्यप प्रजननन्य ववीले गमागान्त र । रलेप यांदा. ग्यात् ॥ पन्धिः । शारीपाधि. पादस्य लोपो अहस्त्वादिभ्यः ॥१३८ । एमबिर्मितायुपगागात पाय. पाद । इयर प्रदादाग बवादलोपः गात ॥ मागः पादायग्य । व्याचगात ॥ गानिरागा लीग: गगामातः । महान्यायिः किं । मिशः ॥ ॥

·अध्यायः ॥५॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १४५ ॥ ३७१ । कुम्भपदीषु च ॥१६॥ कुम्भपदी । इत्येवमादिपु ब्रवीहिषु पादस्य लोपः त्रियां नित्यं डीप च नि- पात्यते ॥ कुम्भस्येव पादावस्याः मा । कुम्भपदी ॥ त्रियां किं । कुम्भपादः । संख्यासुपूर्वस्य ॥१४० ॥ संख्यापूर्वस्य सु । इत्येवंपूर्वन्य च पाद । इत्येतदन्तस्य बहुव्रीहेलोपः स्यात् ॥ संख्या । द्विपात् । त्रिपात् । चतुष्पात् ॥ तु । सुपात् ॥ वयसि दन्तस्य दतु ॥१४॥ संख्यापूर्वस्य । तु । इत्येवंपूर्वस्य च दन्त । इत्येतस्य बहुव्रीही वयति गम्य- माने तृ । इत्येप ब्रादेशः स्यात् ॥ द्विदन । त्रिदन् । चतुर्दन वृपमः ॥ त । तुदन ॥ वयति किं । द्विदन्तः करी । सुदन्तः ॥ ऋकारो वर्थः । दिदती । सुदती वत्सतरी ॥ छन्दसि च ॥१४॥ दन्त । इत्येतस्य वहुवीही छन्दसि दत् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ उनतदत बालभते । उभयदतः प्रतिगृह्णाति ॥ छन्दति किं । उभयदन्ताः ॥ स्त्रियां संज्ञायां ॥१४३॥ स्त्रीलिङ्गे ब्रहवीही संज्ञायां दन्त । इत्येतस्य दत् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ प्रयोदती । फालहती ॥ संतायां किं । समदन्ती । निग्धदन्ती ॥ विभाषा श्यावारीकाभ्यां ॥१४४॥ प्रयाव । अरोक । इत्येतान्यां परस्य दन्त । इत्येतस्य ववीही दत् । इत्येष- आदेशो वा स्यात् ॥ प्रयावदन् । प्रयावदन्तः ॥ अरोकदन् । अरोकदन्तः ॥ संज्ञायानित्येव । प्रयावदन्तः । अरोकदन्तः ॥ अयान्तशुद्धशुभ्रवृषवराळेभ्यश्च ॥१४५॥ अन । इत्येतदन्तात् । शुङ । शुभ्र । वृप । वराह । इत्येते या परस्य दन्त । इत्येतस्य ववारी दतु । इत्येष ग्रादेशो वा स्यात् ॥ ग्रग्रान्त । कुटमलाबदन । कुटनलाग्रदन्तः । शिवानदन् । शिवाननाः ॥ शुन् ।

·३७२ अष्टकं पाणिनीयं - - - शुद्धदन्तः ॥ शुभ्रदन् । शुभ्रदन्तः ॥ वृषदन् । वृपदन्तः ॥ वराहदन । वरा- हदन्तः ॥ चकारो अनुतासमुच्चयार्थः । अहिदन् । अहिदन्तः । मूषिकादन् । मृपिकादन्तः ॥ ककुदस्यावस्थायां लोपः ॥१४६॥ ककुद् । इत्येतदन्तस्य बहुव्रीहेरवस्थायां गम्यमानायां लोपः स्यात् ॥ अतात- ककुत् । पूर्णककुत् ॥ अवस्थायां किं -। प्रवेतककुदः ॥ त्रिककुत् पर्वते ॥१४७॥ त्रिककुद् । इत्येतबहुव्रीहौ पर्वते वाच्य निपात्यते ॥ त्रीणि ककुदान्यस्य । त्रिककुत् पर्वतविशेषः ॥ पर्वते किं । त्रिककुदो ऽन्यः ॥ उद्विभ्यां काकुद्स्य ॥१४८॥ उद । वि । इत्येताभ्यां परो यः काकुद । इत्येप शब्दस्तदन्तस्य बहुव्रीहे- लेापः स्यात् ॥ उत्काकुत् । विकाकुत् ॥ पूर्णाद्विभाषा ॥१४॥ पूर्णा । इत्येतस्मात् परस्य बहुव्रीही काकुद . । इत्येतस्य वा लोप: स्यात् ॥ पूर्णकाकुत् । पूर्णाकाकुदः ॥ पूात् किं । रमाकाकुदः ॥ सुदुर्ददौ मित्रामित्रयोः ॥१०॥ इत्येतो बहुवीही क्रमान्मित्रामित्रयोर्वाच्ययोनिपात्येते ॥ शोभनं हत्यमस्य । गुरुन्मित्रं ॥ दुष्टं दृदयनग्य दुहृदमित्रः ॥ हृदयरय हृदा- देशो निपातनात् ॥ नित्रागित्रयोः किं । गुरुत्यः । दुईदयः प्रभृतिभ्यः कप् ॥१५१॥ रुग । इत्येवमासन्तावबोलेः पाप ग्यात ॥ व्यूटमुरो यस्य सः । व्यहो- रग्याः ॥ विशालोरन्याः ॥ गणा येयागयावचनानानां पाठरतेषां द्विवचन- वचनान्तानां गमागे शेयादिनापति याविपाल्पः । द्विपुगान् । दिपुंग्याः इनः स्त्रियां ॥१॥२॥ रन । रमेतदनादयोः नियां याप गा] ॥ बदपिऽया । बग्वा- निका । यावानिमा ॥ नियां किं । यदगडी । बदपियशः ॥ सुहद । - ॥ 1 ·अध्यायः ॥ ५॥ पादः ॥8॥ सूत्रं ॥ १५६ ।। ३७३ नवृतश्च ॥१५३॥ नयन्तात् । र । इत्येतदन्ताच्च बहुव्रीहेः कप स्यात् ॥ नदी । बहुकुमारीकः । बहुब्रह्मवन्यूकः ॥ ऋतः । बहुभर्तृकः । बहुकर्तृकः ॥ शेषाद्विभाषा ॥११॥ अनुक्तसमासान्ताच्छेवाधिकारस्याबहुवीहेा कप् स्यात् ॥ बहुस्तकः । बहु- खुसः ॥ बहुमालकः । बहुमालः ॥ शेषात् किं । व्यापात् । सुगन्धिः । प्रियपयः ॥ शेषाधिकारस्यात् किं । उपबहवः । उत्तरपूर्वा । सपुत्रः ॥ न संज्ञायां ॥१॥५॥ संज्ञाविषये बहवीहेः कन स्यात् ॥ विश्वेदेवः । विश्वयशाः ॥ ईयसश्च ॥१५६॥ ईयस् । इत्येतदन्तोतरपदावीहेः कन स्यात् ॥ बहुश्रेयान् । बहुश्रे- यसी ॥ वन्दिते भ्रातुः ॥१५७॥ पूजिते ऽर्थे यो भ्रातृ । इत्येष प्राब्दस्तदन्ताबहुव्रीहेः कब्न स्यात् ॥ सुभ्राता। प्रप्रात्तभ्राता ॥ वन्दिते किं । पूर्वभ्रातृकः ॥ भ्रातुः किं । सुमातृकः ॥ ऋतश्छन्दसि ॥१५८॥ ऋर । इत्यतदन्ताबहुव्रीहेवेंदे कल स्यात् ॥ हतमाता । हतपिता । सुहोता ॥ इन्दति किं । पञ्चहोतृकः ॥ नाडीतल्योः स्वाङ्ग ॥ ॥ १५ ॥ नाडी । तन्ती । इत्येतो यो त्वाझ्वाचिनी तदन्तात्वीहेः कल स्यात् ॥ बहुनाडिः कायः बहुतन्तीीवा स्वा. किं । बहुनाडीकः स्तम्भः । बरतन्तीका वीणा ॥ तमासान्ता प्रत्यया अलौकिके वाक्ये समारासंजातः पूर्वमेव । उत्तरपदन्यावयवीभूयविभोः प्रागुत्पान्ते । यतो नात्रोपरानन- ॥

·३७४ ग्रष्टकं पापिनीयं निष्प्रवाणिश्च ॥१६०॥ निष्प्रवाणि । इत्येतबहुवोहौ. निपात्यते ॥ निर्गता प्रवाणी तन्तुवायश- । निष्प्रवाणिः । नवीन इत्यर्थः ॥ कपो ऽभावो निपा- लाकास्य पट: त्यते ॥ ॥ इति सूत्रपाठे पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादो ऽध्याय समापः ॥

·॥ अव पठी अध्यायः ॥ 1 एकाचो वे प्रथमस्य ॥१॥ अधिकारो ऽयं वः संप्रतारणमित्यतः प्राक् ॥ इत उy यहच्यामत्तत्रैकाचः प्रथमस्य द्वे भवतः । इत्येवं तद्वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति लिटि धातोरनभ्यानस्य । पपाच । जतागार । इयाय । श्रार ॥ अनादेर्दितीयस्य ॥२॥ अधिकारो ऽयं ॥ अनादेवीतोर्द्वितीयत्येकाचो वे भवतः ॥ वक्ष्यति सन्यकोरि- ति । अट । अलिटिपति ॥ ब्रश । अशिशिपति ॥ न न्द्राः संयोगायः ॥३॥ न् । दु । र । त्यते द्वितीयन्यैकाचो ऽवयवा प्रादिभूतादचः पाः संयो- गान्यो न विरुच्यन्त ॥ उदो । उन्दि दिधति ॥ ब्रदर । अडिजिपति । अर्च अर्चिचिपति ॥ न्द्राः किं । उच्छी । उचिच्छियति ॥ संयोगादयः किं । मन । प्रागिणिपति ॥ द्वितीयन्यत्येव । द्वितरिहानति दिहरिद्रासति ॥ ग्रादिता- दचः पराः किं । रन्दिनीविपति ॥ पूर्वी न्यासः ॥४॥ अग्गिा प्रशारगा ये विल्तेि तयोः पो ध्यानतः न्यात ॥ पिपन्नति । प्रपीपचा । पापच्चत । 1 ·३७६ अष्टकं पापिनी तक्ष उभे अभ्यस्तं ॥५॥ अस्मिन् प्रकरणे ये वे विहिते ते उभे अभ्यन्तरांशे भवतः ॥ ददाति । ददातु ॥ उभे किं । नेनिजति । अभ्यम्तानामादिरित्यागुदानत्वं समुदाये यथा स्यात् । प्रत्येक पर्यायेण वा मा भूत् ॥ जक्षित्यादयः षट् ॥६॥ अत्तति ॥ जक्ष । इत्यादयः सप धातवो ऽभ्यस्तसंक्षका भवन्ति ॥ जागृ । जाग्रति ॥ दरिद्रा । दरिद्रति ॥ चकानृ । चकामति ॥ प्रागु । शासति ॥ दोधी । दीयते ॥ वेवी । वेव्यते ॥ तुजादीनां दीर्घा अभ्यासस्य ॥७॥ तुनादीनां धातूनामभ्यासस्य दीर्घः स्यात् ॥ तूतुजानः । मामहानः । अनवान् दाधार । स तूताव ॥ इन्दसि प्रत्ययविशेषे ऽयं दीर्घा न त्वन्यत्र ॥ तुना- दिरपि स्वपतो ऽनुगन्तव्यो न तु कृचित् पठ्यते ॥ लिटि धातोरनभ्यासस्य ॥८॥ लिट्प्रत्यये परे ऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वे भवतः । अनादेस्तु द्वितीयस्यैकाचः ॥ पपाच । पपाठ ॥ अनादेः । भाट । इयाय । उणुनाव लिटि किं । कृष्पो नोनाव । नोनूयते।नाव सन्यङोः ॥९॥ मन् । यडू । इत्येतदन्तस्य धातोरनभ्याराग्य प्रथमस्येकाचो द्वे भवतः । यता- देत्तु द्वितीयस्यैकाच. ॥ सन् । पिपक्षति । पिपठिपति ॥ यडू । पापच्यते । पापल्यते ॥ अजादेः । उर्जुनविषति । अर्णोनूयते ॥ अनभ्यासस्येत्यव । जुगु- प्सियते । लोलुयियते ॥ ॥ १०॥ प्रलो मति धातोः भवतः । नुहोति ॥ उभृज । बिभर्ति ॥ पृ । पिपर्ति ॥ चङि ॥११॥ प्लो । - ·២១ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १६ ॥ ब्बडः चमत्यये परे ऽनभ्यासत्य धातोरवयवस्य प्रथमन्यैकाचो दे भवतः । अनादेन्तु द्वितीयस्यैकाचः ॥ अपीपचत् । अास्टित् ॥ दावान् साहान् मीठाश्च ॥१२॥ दावान् । सालान् । मोवान् । इत्यत इन्दति भापायां च निपात्यन्ते ॥ दाश । दावान् । कुसुप्रत्ययः द्वित्वाभावो ऽनिटत्वं च निपातनात् ॥ षह । साहान् । परस्मैपदमुपधादीर्घत्वमद्विवचनमनिटत्वं च निपातनात् ॥ मिह । मोवान् । अद्वित्वमनिटत्वमपधादीर्घत्वं ठत्वं च निपातनात् ॥ ष्यङः संप्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे ॥१३॥ ष्यप्रत्ययान्तन्य पूर्वपदत्य पुत्र । पति । इत्येतयोरुत्तरपदयोः परतत्तत्पुरुषस- मासे संप्रमारणं स्यात् ॥ कारीपगन्धीपुत्रः । कारीपगन्धीपतिः ॥ किं । इभ्यापुत्रः । क्षत्रियापतिः ॥ पुत्रपत्योः किं । कारीपगन्ध्याकुलं ॥ तत्पुरुपे किं । कारीपगन्ध्या पतिर्यस्य । कारीषगन्ध्यापतित्रामः ॥ बन्धुनि बहुव्रीहौ ॥१४॥ वन्धु । इत्येतस्मिन्नुतरपदे बहुव्रीहो प्यड्डन्तस्य पूर्वपदस्य नंप्रसारणं त्यात् ॥ कारीषगन्धीत्रन्धुः ॥ वचिस्वपियज्ञादीनां किति ॥१५॥ वच । जिप्वप् । इत्येतयोर्यतादीनां च किति प्रत्यये परे संप्रतारणं त्यात् ॥ । उतावान् । ब्रुवो वचिरपि गृह्यते ॥ स्वपि । सुपः सुपवान् ॥ यज्ञादिरा गणान्तात् । यत । इष्टः । इटवान् । वप् । उपः । उपवान् ॥ वह । 35ः । ॐवान् ॥ टुसोधि । शूनः । शूनवान् ॥ अहिज्वावयिव्य धिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां डिति च ॥१६॥ ग्रह । त्या । वेजो वयिः । व्यध । ग्रोवृत् । प्रच्छ । इत्येतेषां धातूनां किति डिति च मंप्रतारणं स्यात् ॥ ग्रए । गृहीतवान् । जरीगृहाते ॥ व्या । नोनवान् । ननीयते ॥ जो वय् । इत्येष यादेशाः । ऊयतुः । ज्युः । डिति नाम्न्युदाएरणामन्य ॥ व्यय । विश्वान् । । वच उक्तः वश 48

·३७८
अष्टकं पाणिनीयं
1
वेविध्यते ॥ वश । उशितवान् । उशान्ति ॥ व्यच । विचितवान् । वेवि-
च्यते ॥ भोवशू । वृक्णवान् । वरीवृश्यते ॥ प्रच्छ । पृष्टवान् । परीपृच्छ-
यते ॥ भ्रस्त । भृट्वान् । बरीभृज्यते
लिव्यभ्यासस्योभयेषां ॥१७॥
वच्यादीनां ग्रह्मादीनां चाम्यासस्य लिटि परे संप्रसारणं स्यात् ॥ वच् ।
उवाच । उवचिय ॥ जिब्वप् । सुष्वाप । सुष्वपिय ॥ यत । इयान ।
इयजिथ ॥ सुवप् । उवाप । उवपिय ॥ ग्रहेरविशेषः । जग्राह । जग्रहिथ ॥
इया । जिज्यौ । निज्यिय ॥ प्रोवशू । ववश्च । ववृश्चिय ॥ पृच्छतिभृन्जत्यो-
रविशेषः । पप्रच्छ । बभ्रन्त ॥ किति लिटि तु. द्वित्वात् परत्वाद्धातोः संप्र-
सारणे पुनः प्रसङ्गविज्ञानाद्वित्वं । उचतुः । उचुरित्यादि ॥ वच्यादीनां
ग्रवादीनां चानुवत्यैव सिद्ध उभयेषांग्रहपासामर्थ्याद्धलादिः शेपं बाधित्वा
संप्रसारणं । विव्याध । विव्याच ॥
स्वापेश्चङि ॥१८॥
जिष्वप् । इत्येतस्य एयन्तस्य चडि परे संप्रसारणं स्यात् ॥ असूषुपत् ।
असूषुपतां । असू पुपन् ॥ चङि किं । स्वाप्यते ॥
स्वपिस्यमिव्येजां यङि ॥१६॥
जिप्वप् । स्यम् । व्यञ् । इत्येतेषां धातूनां यउि परे संप्रसारण म्यात् ॥
मोपुप्यते । मेसिम्यते । वेत्रीयते ॥ यउि किं । स्वपक् ॥
न वशः ॥२०॥
वा । इत्येतस्य धातोर्यउि परे संप्रसारणं न स्यात् ॥ वावप्रयते । वाव-
प्रयते ॥ यडि किं । उहः । उशान्ति ॥
चायः की ॥२१॥
चाय । इत्येतस्य धातोर्यडि परे की । हत्येप ग्रादेशः स्यात् ॥ चेकीयते ।
दोशारणां यनलुगर्ग । चेक्रीतः ॥
स्पायः स्फी निष्ठायां ॥२२॥

·३७१ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ २८ ॥ म्फायी । इत्येतस्य धातोर्नियां परतः स्फो । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ स्फीतः । स्फीतवान् ॥ निष्ठायां किं । पत्फावे ॥ स्त्यः प्रपूर्वस्य ॥२३॥ स्त्यै । ट्यै । इत्येतयोः प्रपूर्वयोनिष्ठायां पतः संप्रतारणं स्यात् ॥ प्रस्तीमः । प्रत्तोमवान् । प्रत्तीतः । प्रस्तीतवान् ॥ प्रपूर्वन्य किं । संत्यानः । संस्त्या- नवान् ॥ द्रवमूर्तिस्पर्शयोः श्वः ॥४॥ प्रयै । इत्येतन्य धातोवद्रव्यकाठिन्ये स्पर्णे च निष्ठायां परतः निष्ठावां परतः संप्रसारण स्यात् ॥ शीनं घृतं । शीना यवागूः । द्रवावल्यावाः काठिन्यं गतमित्यर्थः ॥ स्पर्श । शीतमुदकं । शीतो वायुः ॥ हवमूर्तिस्पर्णयोः किं । संध्वानो वृश्चिकः ॥ प्रतेश्च ॥२५॥ प्रचैक । इत्येतस्य प्रतिपूर्वन्य निकायां संप्रसारणं स्यात् ॥ प्रतिशोतः । प्रति- शीतवान् ॥ विभाषाभ्यवपूर्वस्य ॥२६॥ प्रयङ्ग । इत्येतस्य । अनि । पत्र । इत्येतत्पूर्वस्य निनयां संप्रशारगां वा न्यात् ॥ अभिशीनं । अभियानं । अभिशीतः । ग्रमिण्यातो वायुः ॥ अत्र- शीतं । अध्यातमुदकं ॥ पूर्वग्रहणादिलपि । ग्रनिराधीनं । अभिगम्यान । शृतं पाके ॥२७॥ प्रतं । ट्यतत् साप्रत्ययान्तं पाके निधय वा निपात्यते ॥ शतं जो म्य- यगेन । शृतं त्रिः स्वयमेव । काकत्वात् यतरि शाः ॥ ॥ नलागतात- पातगं । प्रतं तोरं देवदनंग । शृतं विवचन प्यायः पी ॥२८॥ ग्राणायो । इलाम धातानियां हो । इल्ययमादो वा गात " गर्व पीगगुतः ॥ चावन्निनिमान्दार गोपनले गति पापीनी चार पूर्वगामानाप्रति ः । यामा - ॥ the ·.३८० अष्टकं पाणिनीयं - - - लिबडोश्च ॥१॥ योप्यायो । इत्येतन्य लिटि यति च परे पी । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ लिद । पिप्ये । पिप्याते । पिष्यिरे । परपीभावे कृते पुनः प्रसविज्ञानाद- द्वित्वं । एनेकाच इति या ॥ यडू । पेपोयते । पेपीयते ॥ विभाषा श्वेः ॥३०॥ योश्चि । इत्येतन्त धातोलिटि यडि च नंप्रसारण वा म्यात् ॥ शुशाव । शिवाय । शुशुवतुः । शिश्विवतुः ॥ य । प्रोशूयते । प्रोप्रवीयते ॥ पी च संचडोः ॥३१॥ तुनोति । इत्येतस्य गन्परे चपरे च गिाचि नंप्रसारपां वा स्यात् ॥ शुशाव. यिपति । शिश्वाययिपति ॥ अशावत् । अप्रिाश्वयत ॥ वः संप्रसारणं ॥३२॥ देज । इत्येतस्य धातोः रापरे चट्परं च पिचि गंप्रनारणां न्यात् ॥ गुरु- वयिति । गुलाबविपतः ॥ अथावत् । प्रवृस्वतां ॥ संप्रसारपाग्रहपां वि- भाषानिवृत्यरी अभ्यस्त्तस्य च ॥३३॥ म् । इत्येन्या यशापारा संप्रगारण ग्यात् ॥ द्वित्वात् प्राया गंग्रगारणां । गुणाय । गोस्यो । प्रहपति बमुलं इन्दसि ॥३४॥ म । रोगग्य यंदे यानं गंगानगां गात ॥ इन्द्रानी । गट्टा- पान तुमि गंगारामुग्लादेशः ॥ चायः की ॥ पाए । संगमग wril को । ना. गाय ॥ न्यभागं चिः । Forter infrari in । नियोतिर्निगारा ॥ अपम्धयामान्चुरानगिच्युपतिन्वानानानाः श्रित- नागारागीतः ॥३॥ ॥ - - i ·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥४१॥ ३८१ ग्रात । श्रित । । अपस्पृधेयां । अानृचुः । श्रानुहुः । चिच्युपे । तित्यान । नाशीत् । अाशीर्त । इत्येते शब्दा वेदे निपात्यन्ते ॥ स्पर्ध । इन्द्रय विष्णो यंदपस्पृधेयां । लङि द्वित्वं संप्रसारणामकारलेोपञ्च । अपस्पर्धेयामिति लोके ॥ ऋच । व उग्रा अर्कमायूचुः । लिटि संप्रसारणमकारलोपश्च । म्रानचु- रिति लोके ॥ अह । अानृहुः । लिटि संप्रसारणामकारलोपश्च । नान रिति लोके ॥ च्युङ । चिच्युपे । लिटि संप्रसारणमनिटत्वं च । चच्युविष इति लोके ॥ त्यत । तित्यान । अभ्यासस्य संप्रसारणं । तत्यानेति लोके ॥" औञ् । अातास्त इन्द्रसोमाः । ताप्रत्यये प्रादेशः । श्रीतमिति लोके ॥ श्रीज् । नि श्रादेशः । सोमो गौरी अधि श्रितः ॥ श्रीञ् । साङपूर्वात् किपि शीरा- देशः । नापीः ॥ श्रीज् । घाइपूर्वात् तप्रत्यये शीरादेशो निष्ठानत्वाभावश्च । - प्राशीतः ॥ - न संप्रसारणे संप्रसारणं ॥३७॥ संप्रसारणे परतः पूर्वस्व यणः संप्रसारणं न स्यात् ॥ व्यध । विद्धः ॥ व्यच् । विचितः ॥ पुनः संप्रसारणग्रहणं विदेशस्यस्यापि संग्रतारणस्य प्रतिषेधार्थ । प्रत्युवमघोनामतद्धिते । यूनः । यूना ॥ सूत्रारम्भसामर्यात् परन्य यणः पूर्व मंप्र- सारणं पूर्वस्य तु तनिमित्तः प्रतिपेधः ॥ लिटि वयो यः ॥३८॥ लिटि परे वय् । इत्येतद्वयवन्य यू । इत्येतत्य संप्रसारणं न स्यात् ॥ जयतुः । ज्युः ॥ लिटीत्येतदन्तरार्य वश्चास्यान्यतरस्यां किति ॥३॥ वयो यकारस्य किति लिटि परे वकारादेशो वा स्यात् ॥ ऽवतुः । ज्वुः ॥ किति किं । वाय ॥ वेञः ॥४०॥ वेञ् । इत्येतन्य धातोलिटि पो मंप्रतारणं न न्यात् ॥ वची । वचनुः । ॥ वः ॥ स्वपि च ॥४१॥ वेञ् । स्येतस्य ल्यपि परे गंप्रसारपां न स्यात् ॥ प्रनाय । उपद्रायं ॥

·३८२ अष्टकं पाणिनीयं - - ज्यश्च ॥४२॥ या । इत्येतस्य धातोळपि परे संप्रसारणं न स्यात् ॥ उपत्याय ॥ व्यश्च ॥४३॥ व्यञ् । इत्येतस्य धातोय॑पि परे संप्रसारणं न स्यात् ॥ प्रव्याय ॥ योगवि- भाग उत्तरार्थः ॥ विभाषा परेः ॥४४॥ व्येञ् । इत्येतस्य परेरुतरस्य ल्यपि संप्रसारपां वा मा स्यात् ॥ परिवीय यूपं । परिव्याय ॥ अादेच उपदेशे शिति ॥४॥ उपदेश एजन्तस्य धातोराकारादेशः स्यात् । न तु शिति प्रत्यये ॥ देह । दाता । दातुं ॥ ग्लै । ग्लाता । ग्लातुं ॥ शो । शाता । शातुं ॥ एचः किं । कर्ता ॥ उपदेशो किं । चिञ् । चेता ॥ अप्रिति किं । ग्लायति ॥ इगंशकाकारादी निषेधः । एशि भवत्येव । जाले । नम न व्यो लिटि ॥४६॥ ये । इत्येतस्य धातोलिटि पर ग्राकारादेशो न म्यात् ॥ विव्याय । वि- व्ययिय ॥ स्फुरतिस्फुलत्योपनि ॥४७॥ गपुर । गुल्ल । रत्येतरोधात्वोरेचः रयाने घयाकारादपाः रयात, ॥ वि- कारः । विशालः ॥ क्रीडीनां पी ॥४८॥ मोड । र । ति । नयांधानेन: गांग णिचि पर ग्रामारानाः गान. " प्रागानि । नापति सियतेरपारलौकिके ॥४॥ fry | are यानीधिरे गे सांगावचः ग गी परत । । ।

·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ५६ ॥ ३८३ '.. अाकारादेशः स्यात् ॥ अनं साधयति ॥ अपारलौकिके किं । तेधयति तापतं तपः ॥ सिध्यतेरिति श्यना निर्देशानुदिवादियते । न तु भ्वादिः ॥ मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि च ॥५०॥ मोञ् । उमिञ् । दीङ । इत्येतेषां धातूनां ल्यविषय एनिमित्रप्रत्ययविपये चा- कारादेशः स्यात् ॥ प्रमाय । प्रमाता । प्रमातव्यं ॥ निमाय । निमाता । निमातव्यं ॥ उपदाय । उपदाता । उपदातव्यं ॥ विभाषा लीयतेः ॥५१॥ लोङ । ली। इत्येतयोर्धात्वोर्त्यप्येन्निमित्तप्रत्ययविषये चाकारादेशो वा त्यात् ॥ विलाय । विलाता । विलातव्यं । विलीय । विलेता । विलंतव्यं ॥ विदेश्छन्दसि ॥५॥ खिद । इत्येतस्य धातोरेचः स्याने वेद प्राकारादेशो वा स्यात् ॥ चितं चि- खेद । चिखाद ॥ इन्दसि किं । खेदयति ॥ अपगुरो एामुलि ॥५३॥ गुरी । इत्येतस्य धातोरपपूर्वत्यैचः स्याने णमुलि पर नाकारादेशो वा स्यात् ॥ अपगारमपगारं । अपगोरमपगोरं ॥ चिस्फुरोर्णी ॥५४॥ चिञ् । स्फुर । इत्येतयोर्धात्वोर्गों पर एच ग्राकारादेशो वा स्यात् ॥ बाप- यति । चाययति ॥ स्फारयति । स्फोरयति ॥ प्रजने वीयतेः ॥५॥ वी । इत्येतस्य धातोर्मग्रगो वर्तमानन्य पिच्याकारादेशी वा न्यात ॥ वाप- यति । वाययति वा गाः पुरो वातः । गर्ग नात्यतीत्यर्थः । बिभेतर्हेतुभव ॥५६॥ जिगी । इत्यत्तस्य धालोर्णािच्याफारादेशो वा स्यात् । प्रयोगमा गति ॥ मुण्टो भापयते । भीषयते ॥ ऐनुभये किं । युनियन भावणी देवदाः । यत्र पुतिमा भयो तु प्रयोगको देवदा: . -- - ·(0 ३८४ अष्टकं पाणिनीयं - नित्यं स्मयतेः ॥१७॥ मिङ् । इत्येतस्य धातोः प्रयोतकात् स्मये सति णिचि परे नित्यमाकारादेशः स्यात् ॥ जटिलो विस्मापयते ॥ हेतुभये किं । कुञ्चिकयैनं विस्माययति ॥ सृजिदृशोर्कल्यमकिति ॥५॥ सृन । दृशिर । इत्येतयोर्धात्वोर्कलादावकिति प्रत्यये परे ऽम् । इत्येष ना- गमः स्यात् ॥ स्रष्टा । स्रष्टव्यं । प्रलाक्षीत् ॥ द्रष्टा । द्रष्टव्यं । अदाक्षीत् ॥ फलि किं । सर्जनं ॥ अकिति किं । दृष्टः ॥ अनुदात्तस्य चर्डपधस्यान्यतरस्यां ॥५६॥ उपदेशे ऽनुदानस्य ऋकारोपधस्य धातोर्कलादावकिति प्रत्यये मागमो वा स्यात् ॥ तृप । त्रप्पा । ती ॥ तृप । द्रपा । दली ॥ ऋटु पधस्य किं । भेता ॥ कलीत्येव । तर्पणं ॥ अकितीत्येव । तृपः ॥ शीर्षश्छन्दसि ॥६॥ शीर्षन् । इत्येतच्रिाब्दसमानार्थे प्राब्दान्तरं छन्दसि निपात्यते ॥ यत् ते शीर्णो दोर्भाग्यं ॥ इन्दसि किं । शिरः ये च तद्धिते ॥६॥ शिरस् । इत्येतस्य यकारादी तद्धिते परतः शीर्पन् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ गिरगि भवः । प्रार्पपयो मुल्यः ॥ तहिते किं । शिर इच्छति । प्रियति ॥ अचि शीर्षः ॥६॥ शिरम् । इत्येतग्याजादौ तहिते परे भीर्घ । इत्ययमादेनाः स्यात् ॥ स्यूलशिरा इदं । ग्योलशी ॥ हास्तिशीर्षिः । इम् वाचादित्वात् ॥ पन्नोमान्निशसन्यूपन्दोपन्चकञ्कनुनासञ्छ- स्प्रभृतिषु ॥६३॥ पाद । दन्त । नागिझा । मारा । हृदय । निता । घतृत् । वृष । होप ' पग । प्राकृत, । उदय । धाग्य । इत्येतेषां स्याने प्रासादो पतः प्रमेण ॥ - ·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ६६ ॥ ३८५ शस्प्र- पद । दत् । नस् । मास् । हृद् । निश् । अनन् । यूपन् । दोपन् । वकन् । शकन् । उदन् । आसन् । इत्येत श्रादेशा वा भवन्ति ॥ पदः । पादान् । पदा । पादेन । पड्यां । पादाभ्यां । पडिः । पादैः ॥ दतः । 'दन्तान् । दता । दन्तेन । दयां । दन्ताभ्यां ॥ नतः 1 नासिकाः । नसा । नासिकया । नोभ्यां । नासिकाभ्यां ॥ मासः । मासान् । मासा । मासेन । माभ्यां । मासाभ्यां ॥ हन्दि । हृदयानि । हृदा । हृदयेन । हयां । हृद- वाभ्यां ॥ निशः । निशाः । निशा । निशयो । निड्भ्यां । निशाभ्यां ॥ असानि । अतृतः । अन्ना । अतृता । असभ्यां । असाभ्यां ॥ यूष्णा: । यूषान् । यूष्णा । यूपेण । यूपभ्यां । यूपाभ्यां ॥ दोष्णाः । दोपः । दो- ष्णा । दोपा । दोपभ्यां । दोर्या ॥- यकानि । यकृन्ति । यक़ा । यकृता । वकभ्यां । यकृड्यां ॥ शकानि । प्राकृन्ति । शका । प्राकृता । प्राकभ्यां । प्राकृड्यां ॥ उदानि । उदकानि । उद्धा । उदकेन । उभ्यां । उदकाभ्यां ॥ प्रासानि । अास्यानि । अाना । अास्येन । अासभ्यां । प्रास्याभ्यां ॥ भृतिषु किं । पादः । पादौ ॥ प्रभृतिप्राब्दः प्रकारे । तेन ककुद्दोवणी ! शला दोपणी । इत्यत्राप्यादेशो भवति ॥ अत्रच्छन्दतीति केचिदनुवर्तयन्ति । अपरे ऽविशोषणेच्छन्ति ॥ धात्वादेः षः सः ॥६४॥ उपदेगे धात्वादेः पू । इत्येतत्य स् । इत्येप श्रादेशः स्यात् ॥ पह । सहते ॥ पिच । सिञ्चति ॥ धातुग्रहणं किं । पएउः ॥ श्रादेः किं । कपति ॥ उपदेशे किं । पकारीयति ॥ के पुनः पोपदंशाः 1 व तया पत्यन्त ॥ णो नः ॥६५॥ उपदेशे धात्वादेः । पा । इत्येतस्य न् । इत्येप आदेशाः स्यात् ॥ गोञ् । नय- ति ॥ पाम् । नमति ॥ उपदेशे किं । पाकारीयति ॥ धात्वादेः किं । अणति ॥ के पुनर्णोपदेशाः । ये तया पठ्यन्ते ॥ नामधातोयमपि नेप्यते ॥ लोपो व्योवलि ॥६६॥ व् । वू । इत्येतयोर्वलि परे लोप: स्यात् दिदिवान् । दिदिवानी । गोधरः । पचरन् । जीरदानुः ॥ वलि किं । दीव्यते ॥ - 49 ·३८६ अटकं पाणिनीयं - - ॥ वेरपतास्य ॥६७॥ क्विप् । किन् । एिव । इत्येवमादरपृतासंज्ञकस्य व । इत्यतस्य लोपः स्यात् ॥ क्विप । वहाहा । भ्रूणहा ॥ किन् । घृतस्पृक् ॥ एिव । अर्थमाक् ॥ अप- साम्य किं । दर्विः । जागृविः ॥ हल्याभ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् ॥६८ ॥ हलन्तात् परं । दो| यो ड्यापी । तदन्ताच्च परं नु । ति । नि । इत्ये- तत्पना एल् लुप्यते ॥ हलन्तात् । राजा । अविर्भवान् । अभिनो ऽत्र ॥ ड्यन्तात् । कुनारी । गौरी । प्राईस्वी ॥ श्रावनात् । पृष्टा । राजा । कारीयगन्ध्या ॥ हल ड्याब्भ्यः किं । ग्रामणोः ॥ दीर्घात् किं । प्रतिस्नरः निष्कोशान्त्रिः ॥ गुतिशोति किं । अप्रैलोत् । तिप्साहचर्यात् मिचो ऽनए- पां ॥ अपृती किं । भिनन्ति ॥ हल् किं 1 विभेद ॥ हलन्तात् ॥ रत्नन्तात् गतिशीनां लोपः । झ्यावन्ता-यां सांत्व तिलिपोरसंभवात् एकस्वात् संबुद्धेः ॥६॥ एछन्तादम्बान्तासादात् पो रल लुप्यते । स चेत् संदरवयत्रः ॥ एउ- तात् । हे ग्रन । ९ वाया ॥ न्वान्तात् । हे राग । ई नदि । ए वधु । र युएउ । कुएउशनादतो ऽगिति पपे च यते कृतकाशन्य पूर्वा- गावराननादत्वान्गकारलोप. । ६ पातरदित्यादी तु उियारिलोपे प्रवा नागदं गालि यता न झालोप. ॥ रग्रहण किं । रे ग्राने । वाया । प्रवापरातत्यानुग युग बात परवागावात गंडिलोपा ग ग्या ॥ शेन्दसि वडलं ॥७॥ । दायगय वं यां लोग ग्यात् ॥ या तंत्रा । या ना ॥ गोयो याति सवाणि । गानि वनानि ॥ स्वस्य पिति कृति तुक ॥७॥ जागण ii. पिति यति पान. गा] ॥ ग्रनिनित । प्रपत्य " ति कि । मागणी ॥ पित किं । परी ॥ कृति किं । पतरः साग । धान गपिन प्रणागिरता । .

·-------- ३.० प्रगावः ॥ ॥ पानः ॥ १॥ गृत्रं ॥३॥ संहितायां ॥७॥ अधिकारी गं ॥ अनुवान पदयात्रागिनतः प्रायद गागः गल्तिावानियत्रं रादितव्यं ॥ वन्यति । यो गानि । दान । नत्रं ॥ गल्तिायां किं । दधि प्रत्र । गद्य अत्र ॥ च ॥७३॥ गल्लिायां विषय वन्य या परं तुमागमः ग्यात् ॥ रच्छति । गच्छति ॥ न्य श्वात्रागो । न तु गदन्तः । तग चिन्छिन्तुरित्यत्र हलादिः प्रपंण तुको नियतिन वति । अवयवावयवस्य गगुदायावयवत्वाभावात् ॥ ग्रानाडांश्च ॥७॥ या । नाङ्ग । त्वंताच्या पं गल्तिायां तुम स्यात् ॥ ग्राछादयति । गाच्छित् ॥ दीर्घात् ॥७॥ दीर्घन्य झार परे गंहितायां तुका स्यात् ॥ ग्लेति ॥ पदान्तावा ॥७६॥ दीर्घन्य पदान्तस्य कारं परं मंहितायां वा तुक न्यात् ॥ ब्रहरीच्छाया । बदरीशया ॥ इको याचि ॥७७॥ द । छ । ऋ । तृ । हत्यतयामचि प य । । । ल । इत्येत वा- देशा भवन्ति ॥ ध्यत्र । एचो ज्यवावावः ॥७८॥ र । यो । ६ । प्रो । इत्यतपानचि पर य् । अब् । नाय । साबू । इत्येत अादेशाः क्रमण भवन्ति ॥ चयनं । च्यवनं । वान्तो यि प्रत्यये ॥७९॥ यो । नौ । इत्यतयोर्यकाररादौ प्रत्यये पर व् । ब्राव । इत्येतावादेशी भवतः ॥ ॥ मधन । पित्रयं । लनुबन्धः चायकः 1 लावकः ॥

·३८८ अष्टकं पाणिनीयं । बाभ्रव्यः । नाव्यं ॥ वान्तः किं । रायमिच्छति । रैयति ॥ यीति किं । गोभ्यां ॥ प्रत्यये किं । गोयानं ॥ धातोस्तन्निमित्तस्यैव ॥०॥ धातोरेचो यकारादिप्रत्ययनिमितन्येव यकारादी प्रत्यये परं वान्तादेशः स्यात् ॥ लव्यं । अवश्यलाव्यं ॥ धातोः किं । प्रातिपदिकविषयको नियमः स्यात् तथा सति बाभ्रव्य इत्यत्रैव स्यात् । गव्यमित्यत्र न स्यात् ॥ तनिमित्तस्य किं । श्रोयते । पोयत ॥ एवेति किं । धातुनियमनं यया स्यात् । तनिमित्तनियमो मा भूत् । शङ्कव्यं । पिचव्यं ॥ इष्टतो ऽवधारणार्य एवकारः ॥ क्षयजम्यो शक्यार्थ ॥१॥ क्षय्य । जय । इत्येतो निपात्येते. शाक्यार्वे गम्यमाने ॥ ति । क्षेतुं शक्यः । क्षस्यः ॥ जि । नेतुं शक्यः । जरयः ॥ उभयत्रकारस्यायादेशः ॥ प्राक्याफे किं । जेतुं योग्यं । क्षेयं पापं । नेयं मनः ॥ क्रव्यस्तदर्थे ॥२॥ प्रारय । इत्येतद्विक्रयार्ये वस्तुनि निपात्यत ॥ फ्रीज् । व्यं । फ्रेतारः ग्रो- पोयुरिति बुढ्यापण प्रगारितं वस्तु ॥ तदये किं । गोयमन्यत् ॥ भव्यप्रवव्ये चच्छन्दसि ॥३॥ प्रवरया । इत्येतो वेटे निपात्यत ॥ जिगी । भरयं शिलासीत् ॥ वी प्रपूर्वः । यागारी प्रवस्या । उन्नयन बालकादपादाने यत् । निपातनाद- गादशः ॥ इन्दति किं । मेयं । प्रवयं ॥ एकः पूर्वपरयोः ॥४॥ अधिमा ऽयं । प्यायात् परगति गृवात् प्राग ॥ रत यं यदक्ष्यागन्तत. पूर्वपरगोगायोः न्यान एका पायो योय. ॥ वति । प्रादपाः । गहन्दः । पीपातः ॥ पूर्णपानलगां योगापदादशाण । एमालदगां प्रमादिनियर्ग ॥ अत्तादिवच्च ॥7॥ पूर्णगोणी गंगश पादाः ग पूर्वग्याराग, गान् । परगादिया गया. " भारय । -

·अभ्यायः ॥६॥ पादः ॥ १॥ नूनं ॥१२॥
३८१
-
4
ब्रम्वन्धः । अत्र पूर्वान्तावात स्वादयः ॥ वृक्षौ । अत्र परादिवतावात्
सुप्त गुपिङन्तं पदमिति पदक्षा भवति ॥
पवतुकोरसिद्धः ॥८६
पत्वे तुकि च कर्तव्य एकादेशो ऽशिक्षः स्यात् ॥ को सिचत् । सो ऽति-
चत् । इर पूर्वतपस्यानिडत्वादिणः परत्याभावान पत्वं ॥ तुकि । अधीत्य ।
प्रत्य । इह सवर्णदीर्घन्यातिउत्त्वाइस्चन्य पिति कृति तुम्भवति ॥
पाहुणः ॥८॥
अवाचि परे पूर्वपरोरेको गुणाः स्यात् ॥ तवर्धिः । तवल्कारः । सः-
न्द्रः । खुदोदकं ॥
वृद्धिरेचि ॥८॥
अवीत् । ए । यो । ऐ। यो । इत्यतेषु परेपु पूर्वपरयोर्वर्णयोः त्याने वृद्धिरे-
कादेशः स्यात् ॥ ब्रीडका । खडका । ब्रह्मोदनः । खुटोदनः । ब्रह्मति-
कायनः । खूटेतिकायनः । ब्रह्मौपावः । खदीपावः
एत्येधत्यूठूसु ॥८॥
ग्रवीत् । इण् । एच । इत्येतयोर्धात्वोरेनायोः परोठि च परे पूर्वपरयोवर्ण-
'योडिरेकादेशः त्यात् ॥ उपैति । उपैमि ॥ उपैधते । प्रेयते ॥ ऊठि
प्रौहः । विध्वीहः ॥
पाटश्च ॥१०॥
माटो ऽचि परे पूर्वपरयोडिरेकादेशः स्यात् ॥ श्रादीत् । ऐक्षिष्ट । सौ-
॥
1
-
पीत ॥
उपसर्गादति धातौ ॥११॥
सवर्णान्तादुपसादृकारादौ धातौ परे पूर्वपरोः त्याने वृडिरेकादेशः स्यात् ॥
प्राईति । उपाइति ॥ उपसर्गात् किं । खुटईति
खुटईति । प्रगता ऋच्छकान्मात् ।
प्रकः ॥ ऋति किं । उपेतः ॥ तपरकरणं किं । उथ ऋकारीवति । उप-
कारीयति । उतरतूत्रेण विकल्पो मा भूत् ॥
वा सुप्यापिशलेः ॥१२॥

·सत्कं पाणिनीयं ॥ ॥ यवर्णान्तादुपसर्गाकारादी सुबन्तप्रकृतिके धातौ परे पूर्वपरोवृटिरेकादेशो वा स्यात् ॥ प्रर्पनीयति । प्रार्पभीयति ॥ सावाल्लुवर्णग्रहणं । प्रल्कारीयति । प्राल्कारीयति ॥ प्रापिशलिग्रहणं पूजार्थ यौतो ऽम्शसोः ॥१३॥ या श्रोत इति दे पदे ॥ भो । इत्येतदन्तादनासोरचि पूर्वपरयोराकार एकादेशः स्यात् ॥ गां पश्य । यां पश्य । शला साहचर्यादम् गुत्रेब गृहाते । न तु तिङ्क । अचिनवं ॥ एङि परचूपं ॥४॥ पेवते अवान्तानुपादेशादी धातो परे पूर्वपरयोः परस्पगेकादेशः स्यात् उपोषति ॥ वा गुपीत्यनुवर्तते । तेनेडादी सुब्धातो वा पररूपं भवति । उपटकीयति । उपउकीयति ॥ ग्रोमाडोश्च ॥५॥ ग्रवात् । ग्रां । ग्राङ् । इत्यतयोः पत्योः पूर्वपरयोः स्याने पाहपोकादशः ग्यात् ॥ का ग्रां । कां ॥ या जला । योगा । अगोन । ग्रा या ऋण्यात! अपात् ॥ उस्यपदान्तात् . ॥१६॥ ग्रवादपदावादा न्याग्गिा पं पूर्वपत्योः पतपंगकादशः ग्यात् ॥ मिया 3 । नियुः । ग्रता उग । ग्रपदान्तादिन्युनराग गाव पिं । चाः ॥ अता गुणे ॥१॥ । । लगानादमदानान । त्यापु गए पूर्वपत्योः कादशः गाव पन यन्ति । पचति ॥ पच ८ । पचं ॥ धनः fi: । गान्ति, दाना किं । बारानं ॥ अत्यनानुकरणस्यात रती ॥८॥ । गागागाभागा । शी। गारिमा पर एवंगगोः परका- a. mm nitin , : प्रिं । गहिति ॥ तो किं । " MM

·३६१
अध्यायः ॥ ६॥ पाद: ॥ ॥ नृत्रं ॥ १० ॥
।
कः
कुमारी प्रेते ।
नामेडितस्यान्त्यस्य तु वा ॥६॥
यत् । रत्यारयाव्यशानुकरणारयादितस्य । इति । इत्यतन्मिन् परे परनपं न
स्यात् । अन्त्यस्य तु तकारमात्रस्य वा स्यात् ॥ पढ़त्पादिति । पठत्पटेति ॥
समुदायस्यानुकरणाचे तु भवत्येव पठत्पतिति ॥
नित्यमानेड़िते डाचि ॥ १००॥
अत् । इत्येतन्याव्यगानुकरणस्य डापरकं यदामंडितं तन्मिन परे अन्त्यस्य
राकारमात्रस्य पर्णरय च नित्यं पत्तपं स्यात् ॥ पटपटाकरोति । डाचि
कृते हिलोपात् पूर्व द्वित्वमिष्यते ॥
अकः सवर्णे दीर्घः ॥१०१॥
ऋ । इ । उ । ऋ । ल । इत्येते यः । अ । इ । उ । ऋ । ल ।
इत्येतेष्वत्तु पोपु पूर्वपरयोः सवर्णदीर्घ एकादंशः स्यात् ॥ दैत्य अरिः ।
दैत्यारिः ॥ श्री ईशः । श्रीशः ॥ होत ऋकारः । होतृकारः ॥
किं । अनय ॥ रावणे किं । दध्यत्र ॥ अचि किं ।
नादकलावित्यत्र ग्रहणकशावल्यानगिनिर्वृत्तत्वादचः सवर्णाग्रहणादी'कारश-
कारयोः सावर्यमन्त्येव ॥
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ १०२॥
अ । इ । उ । ऋ । ल । इत्येत यः प्रथमाद्वितीययोरचि परे पूर्वपरयोः
पूर्वसवर्णदीर्घ एकादशः स्यात् ॥ देवाः । देवान् । हरी । हरीन् । भानू ।
भानून् । मातः । गमन् ॥ अचि किं । देवः ॥ अकः किं । नावौ ॥
पूर्वसवर्णः किं । अग्नी । इह परमवों मा भूत् ॥ दीर्घग्रहणं त्रिमात्रे
स्यानिनि त्रिमात्र प्रादेशो मा भूदिति ॥
तस्माच्छसो नः पुंसि ॥१०३ ।।
स् । इत्येतस्य पूर्वसवर्णदीर्घात् परस्य प्रासो ऽवयवस्य पुंलिन् । इत्यय-
मादप्राः स्यात् ॥ देवान् । हरीन् । भानून् । पितृन ॥ पुंसि किं । दुर्गाः ।
गौरी: । बधूः । मातृः पश्य ॥
नादिचि ॥१०॥

·अटकं पाणिनीयं - -- - - - - अवर्णादिचि परे प्रयमयोः पूर्वसवर्णदी? न स्यात् ॥ देवो.। वृक्षौ । खटे । कुपडे ॥ श्रात् किं । अनी ॥ इचि किं । वृक्षाः ॥ दीर्घान्जसि च ॥१०॥ दीर्घाळानि पर इचि च परं प्रयमयोः पूर्वसवर्णदी| न स्यात् ॥ गौर्यो । गोर्यः । बधी । धधः ॥ वा छन्दसि ॥१०६॥ दोघाजगि । इचि च परे छन्दसि प्रयमयोः पूर्वसवर्णदी| वा स्यात् ॥ मारुतीशतसः । मारुत्यश्चतलः । वाराही उपानही । वाराही उपानही । अमि पूर्वः ॥ १०७॥ अशा अनि परं पूर्वपरयो. पूर्वपमेकादेशः स्यात् ॥ देवं । हरि । भानुं । दगी । गारी । y ॥ वा इन्दनीत्यनुवर्तते । गौरी । गौर्यं ॥ संप्रसारणाच्च ॥१०॥ गंप्रनारपदचि परं पूर्वपरयो. पूर्वरपनादेश. रयात, ॥ यत । इष्टं । वप । पं । ग्रह । गीतं ॥ एजः पदान्तादति ॥ १०॥ र । यो । रन्यता या पदानाभाागति परे पूर्वपरयोः पूर्ववपंगकादेश स्यात् ॥ पान 7 । वायोत्र ॥ यः किं । ध्यत्र ॥ पदान्तात् किं । चयनं । लवन " पनि यिं । धान इति । यायो इति ॥ तपरयारणं किं । वायबायाहि ॥ सिडसोच ॥११०॥ । । । तान्यां उगि । उग । इनातोत्ति पर पूर्वपत्योः पूर्वमप- माग ॥ पांगति । बायोति ॥ पादानमार्ग धारमा वन तु ॥११॥ नागिनत पं. पूर्णपायो ग्यान । छ । स्यांगकाशा Frmi mr. . या गान - ॥ उगे । यो ll wtion ·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ११६ ॥ । ख्यत्य ख्यत्वात् परस्व ॥ ११२॥ वि वी तो । इत्येतस्मात् कृतयपणादेशान्डसिङसोरति परे पूर्वपरयोः न्याने । 3 । इत्ययगेकादेशः स्यात् ॥ लि । सख्युरागतं । सख्युः लं ॥ खो । नत्रीयतेः किए । सल्युरागतं । राख्यः स्वं ॥ ति । पत्युरा- गतं । पत्युः ज्वं ॥ ती । लूनीयतः क्वि । लून्युरागतं । लून्युः स्वं । निदानत्वस्यासिठत्वात् तीशब्दो ऽयं ॥ । इति विकृतनिर्देशादिह न भवति । प्रतिसत्रः । नापतेः ॥ अतो रोरप्लुतादप्लुते ॥ ११३॥ अ । इत्येतस्मादप्लुतात् परन्य उकारसंशकस्य र । इत्येतस्याप्लुत ऽति परे । 3 । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ वृक्षो ऽत्र । लक्षो ऽत्र ॥ अत इति तपरः किं । वृक्षा अत्र ॥ रोरिति सानुबन्धकग्रहण किं । स्वरत्र ॥ अप्लुतात् किं । एहि नुस्रोता३ अत्र नाहि । प्लुतस्यासिद्धत्वादतः परो रुः । अप्लुता- द्रहणे तु विशेषणासामर्थ्यात् लुतो नासिद्धः ॥ ऋतुत किं । तिन्तु पय प्रा३- ग्निदत ॥ अति किं । वृक्ष इह ॥ अतीति तपरः माश्रितः ॥ हशि च ॥११४॥ अ । इत्येतस्मादप्लुतात् परस्योकारलंज्ञकस्य र । इत्यतस्य हशि परे । उ । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ पुरुपो याति । पुरुषो हसति । पुरुपो ददाति ॥ प्रकृत्वान्तःपाद्मव्यपरे ॥११५॥ र । श्रो । इत्येतावपादमध्ये ऽवकार्यकारपरके ऽति परे प्रकृत्या भवतः ॥ सुजाते अश्वननते अधुर्यो अद्रिभिः सुतं ॥ अन्तःपादं किं । कयामति कुत एतास एते ऽर्चन्ति ॥ अव्यपर इति किं । ते ऽवदन् । ते ऽयस्म- यन् ॥ एजियेव । प्रत्यग्निरुपमामत्र्यमख्यन् ॥ नान्तःपादमिति केचित् पठन्ति ॥ अव्यावयादवक्रमुखताबमवत्ववस्युषु च ॥ ११६॥ अव्यात् । अवद्यात् । अवक्रमुः । अवत । अयं । अवन्तु । नवत्यु । इत्ये- तेषां वकारयकारपरे ऽति परे । र । । र । यो । इत्येतावृक्पादमध्ये प्रकृत्या किं । वृक्ष 50 ·३६४ अष्टकं पाणिनीयं भवतः ॥ अग्निः प्रयमो वसुभि: अव्यात् । मित्रमहो अवद्यात् । मा शिवासो अवक्रमुः । ते नो अवत । शतधारो अयं मणिः । ते नो अवन्तु, पितरः । कुशिकासो अवस्यवः ॥ यजुष्धुरस् ॥११७॥ रस् । इत्ययमेडन्तो ऽति परे यतुर्वेद प्रकृत्या स्यात् ॥ उरो अन्तरिक्षं ॥ अनन्तःपादार्थ सूत्रं ॥ उरो । इति संबुड्यन्तमुकारान्तमुरुषाब्दं सूत्रे केचित् पठन्ति ॥ अापो जुषाणो वृल्लो वर्षिष्ठे अन्वेअम्बाले अम्बि- केपूर्वे ॥११८॥ प्रापो । जुपायो । वृष्णो । वपिठे । इत्येते । अम्बे अम्बाले । इत्येतो चाम्बिकेशाब्दपूर्वो यनुर्वेदे ऽति प्रकृत्या भवन्ति ॥ श्रापो अस्मान् मातरः शुन्धयन्तु । नुपाणो अग्निराज्यस्य । वृष्णो अंशुभ्यां । वर्षिठे अधि नाये । अम्बे अम्बाल अन्त्रिक सूत्रे निपातनादेवाचार्येति इस्वत्वं न भवति ॥ अङ्ग इत्यादौ च ॥११॥ अह । इत्येतदेउन्तमप्राब्दादावति च परं यदेउन्तं तदकारे परे यंतुर्वे ते प्रकृत्या स्यात् ॥ प्रापो अड्ने अड्ने निदीध्यते । प्राणो अड्ने अड़े प्रशो- चियत् ॥ अनुदात्ते च कुधपरे ॥१२० ॥ ए । यो । इत्येती यजुर्वेदे कवाधिकारपरया अनुदान उति परे प्रयत्या भवतः ॥ श्रयं मो ग्रनिः । ययं ते अधरः ॥ मनुदान किं । प्रधो ग्रे ॥ युधो नि । गो शनिः ॥ अवपवासि च ॥ १२१॥ पत्रपन । राग्निान पर रह प्रकृत्या ग्यात् ॥ रुदन्यो ग्रवपया. निरनिट इति निघा. ॥ अनुदान यिं । यहळे यो ऽपया । मिपात- মানিনা নিত্যানন্না.। 11 - - ·अध्यायः ॥ ६ ॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १२८ ॥ ૩૫ गवानं सर्वत्र विभाषा गोः ॥१२२ ॥ गो । इत्येतदेडन्तं लोके वे चाति परे प्रकृत्या वा स्यात् ॥ गोग्रग्रं गोधे । अन्यो नोवेवः । पशवो गोवाः ॥ एतस्य किं । चित्रावग्रं ॥ अवङ् स्फोठायनस्य ॥१२३ ॥ गो । इत्येतरबैजन्तस्य पदान्तत्याचि परे वा । इत्ययमादेशो वा स्यात् ॥ गोत्रं गवातिनं । गोतिनं व्यवस्थितविभापाश्रयणादिह नित्य- मवङ । गवाक्षः ॥ स्फोटायनग्रहणं पूनार्य । इन्द्रे च नित्यं ॥ १४॥ गो । इत्यतत्त्वंन्द्रशब्दे परे नित्यमवादशः स्यात् ॥ गवेन्द्रो यज्ञेश्वरः ॥ प्लुतप्रगृया अचि ॥१२५ ॥ म्लुताः प्रगाश्चाचि परे नित्यं प्रकृत्वा भवन्ति ॥ नानी इति । वायू इति । खरे इति ॥ अनि किं । इह मा भूत् । जानु उ अस्य रुतति । जानू अस्व रुनति । जान्वन्य रुजति ॥ श्राडो अनुनासिकश्छन्दसि ॥१२६ ॥ नाङ । इत्येतत्याचि परे वेदे ऽनुनासिकादेशः स्यात् । स च प्रकृत्या स्यात् ॥ ॥ - पत्र मा अपः ॥ इको सवर्ण शाकल्यस्य स्वश्च. ॥ १२७ ॥ . पदान्ता को उसवणे ऽचि परे प्रकृत्या वा भवन्ति । हुवश्चेको भवति ॥ चक्रि अत्र । चयत्र । मधु अत्र । मधुत्र ॥ पदान्ता इत्येव । गोर्या ॥ इकः किं । खन्द्रः ॥ प्रसवणे किं । कुमारीह, ॥ शाकल्यग्रहणं पूजार्य । हस्वविधानसाम-देव वएणादेशेन सह विकल्पसिडेः ॥ ऋत्यकः ॥१२८॥ अ । ३ । उ । ऋ । ल । इत्येत ऋति परे शाकल्यमतेन प्रकृत्या मत्र- हत्त्वचैतेपां ॥ ब्रह्मऋपिः । ब्रह्मर्षिः ॥ कुमारिऋश्यः । कुमाश्यः न्ति । ।

·अष्टकं पाणिनीयं होतृऋश्यः । होतृभ्यः होतृभ्यः ॥ ऋति किं । खुरेन्द्रः ॥ अकः किं । वृक्षावृश्यः .॥ सवार्थमनिगन्तार्थ च सूत्रं ॥ अनुतवलुपस्थिते ॥११॥ ग्रवैदिक इतिशब्दे परे प्लुतो ऽलतवत् स्यात् ॥ अप्लुतकार्य गुणादिकं करो- तीत्यर्थः ॥ सुप्रलोका३ इति । राप्रलोकति ॥ वत् किं । अलत इत्युक्तो लुत एव निषिध्येत । तया सति प्रगृह्माश्रये प्रकृतिभावे प्लुतस्य श्रवणं न स्यात् ॥ यानी३ इति ॥ ३३ चाक्रवर्मणस्य ॥ १०॥ । इत्येपः लुतो ऽचि परे ऽप्लुनवदा स्यात् ॥ अस्तु होत्यब्रवीत् । प्रस्तु हो३ इत्यव्रवीत् ॥ चिनुहीदं । चिनुही३ इदं ॥ चाक्रवर्मणग्रहणां विकल्पा- र्थे । उनयत्र विभापेयं ॥ दिव उत् ॥१३१॥ दिव । इत्येतस्य प्रातिपदिकरय पदान्ते । उत् । इत्ययमाहेशः स्यात् ॥ युभ्यां । गुनिः ॥ पदान्ते किं । दिवी । दिवः ॥ एतत्तदोः सुलोपो कोरनसमासे हलि ॥१३२॥ एनन । तत् । इत्यतयोरफयकारयोः संन्याबोधको यः गु । इत्येषः प्रत्यय- स्तरय एलि परे लोप: स्यात् । न तु नरागाने ॥ एप ददाति । परमैप ददाति ॥ ग भुग । परगरा भउको ॥ एतनहोः किं । यो ददाति । यो ॥ गुग्रहणां किं । एती गावी ॥ अगोः किं । एपको रुदः । सको देवः ॥ अनजगमा यिं । अंगपो ददाति । प्रसो ददाति ॥ एलि किं । एवो ऽत्र । गो न ॥ स्यकन्दसि बहुलं ॥ १३३॥ ग्गग । गन्दगि एलि परे ग्रलं गुलोप: स्यात् ॥ एप रा रा मान, न त । यर ग्यो निता मां चि लोप ॥ १३४॥ गा । सानामि गुrir: गात in गणेश पा पादः पूर्णते मुहम्मद चेत् पादपूरणं ·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥ १३ ॥ मन्द्रो साता नायति चर्षणीनां । जयति चर्षणीनां । सौषधीगुरुध्यते । सैप दाशरथी रामः । मैप राना युधिरिः ॥ लोप चदित्यादि किं । स इव व्याघ्रो भवेत् ॥ ग्रचीति रपटायें ॥ लोपे सत्यवेत्यवधारणं तुलग्रहणानुवृत्त्या लव्यते । तनेर न । सो मा जन्म शुद्धानां । यत्र लोपाभाव ऽपि पादपूर्तः सवात् ॥ सुर् कात् पूर्वः ॥ १३५॥ इत चे पारस्कर प्रमृतीनीति यावत् गुटू । इत्येतत् कात् पूर्व इत्यंतच्चा- धिकृतं वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति संपर्युपेन्यः करोती भूषणे । संस्थाती । संस्कर्तु कात्पूर्वग्रहणं गुटो प्रभावबोधनार्य । तेन नत्कृषीष्ट रॉस्क्रियते । इत्यत्र गंयोगादिलक्षणाविड्गुणी न भवतः । संचस्यारतरित्यत्र गुणन्तु तन्मध्यपतित- न्यायात् ॥ तुरस्तुन्वतामिति विशेषाणार्यष्टकारः ॥ अडभ्यासव्यवाये पि ॥ १३६॥ अडागमन । अन्यातेन च व्यवधान ऽपि कात् पूर्वः सुटू स्यात् ॥ समस्करोत् । समकार्षीत् ॥ अभ्यारोन । संचस्कार । परिचरकार ॥ संपर्युपेभ्यः करोती भूषणे ॥१३७ ।। सं । परि । उप । इत्येतेभ्यो भूपणे ऽर्थे करोतो. परे ककारात् पूर्वः तुर स्यात् ॥ संस्कर्ता । संस्कर्तुं ॥ समः सुटीति रुत्वे विसर्गे च कृत संपुंका- नामिति तस्य सकारः । पूर्वन्य चानुनासिकः ॥ परिष्कर्तुं । परिनिविभ्य इति पत्वं ॥ उपस्कर्ता । उपस्कर्तुं ॥ भूपणे किं । उपकरोति ॥ संपूर्वस्य क्वचिदभूपणे ऽपि सुट् । संस्कृतमृतमिति ॥ समवाये च ॥१३८॥ सं । परि । उप । इत्येतेभ्यः समूहार्ये करोती परे ककारात् पूर्वः तुट् स्यात् ॥ तत्र न सँस्कृतं । परिष्कृतं । उपस्कृतं ॥ उपात् प्रतियत्नवकृतवाक्याध्याहारेषु ॥१३६ ॥ उप । इत्येतस्मात् करोतौ परे ककारात् पूर्वः सुटू स्यात् । प्रतियत । वैकृत । वाक्याध्याहार । इत्येतेष्वर्येषु गम्यमानेषु ॥ प्रतियतः सतो गुणान्त- ॥ वाक्या- राधानं । एधोदकत्योपस्कुरुते ॥ विकृतमेव वैकृतं । उपस्कुरुते ·३१८ अष्टकं पाणिनीयं - ध्याहारे । वादिनमुपस्कुरते । वाक्याध्याहारेण व्रत इत्यर्थः ॥ एतेषु किं । उपकरोति ॥ किरतो लवने ॥१४०॥ उप । इत्येतस्मात् कू । इत्येतस्मिन् धातो पर छेदने गम्ये ककारात् पूर्वः नुटू म्यात् ॥ उपस्कारं लुनन्ति । णमुलन । विक्षिप्य लुनन्तीत्यर्यः ॥ लवने किं । उपकिरति ॥ हिंसायां प्रतेश्च ॥१४१ ॥ प्रति । उप । इत्येता-यां कृ । इत्येतस्मिन् , धातो परे हिंसायां विषये गुरु कात् पूर्वः स्यात् ॥ प्रतित्कीर्णं । हन्त ते वृपल भूयात् । उपम्कीर्ण । हे वृपल ते तया विक्षेपो ऽस्तु यथा हिंसामनुबधातीत्यर्थः ॥ हिंमायां किं । प्रतिको ॥ अपाच्चतुष्याच्छकुनिघालेखने ॥१४२ ।। अप । इत्येतरगात् यत् । इत्येतस्मिन् धातो परे पश्चालेखने पक्ष्यालेखने च काकारात् पूर्वः मुटु ग्यात् ॥ अपम्किरते वृपभो पृष्टः ॥ अपस्किरते युवकुटो भक्ष्यार्या । अपरिकारते श्वाश्रया- ॥ यालिस्य विक्षिपतीत्यर्थः ॥ चतुष्पाच्छ- कुनिप्विति थि । अपविरति देवदतः ॥ कुस्तुम्बुणि नातिः ॥१४३ ॥ पुन्गुन्गुरु । रत्येतग्निन् प्राब्ते गुरागानो निपात्यते जातिवति ॥ युरतुम्बु- हान्यायका । तत्पल्लानि पुग्नुम्बुत्रपिा ॥ जातिः किं : कुरिरातानि तुम्वुवणि तिन्दुकोपलानि । युतुम्हणि अपरस्पराः क्रियासातत्ये ॥१४४॥ अपार । गाग्गिन गटागनो निपात्यंत प्रियागातत्य नयनांग ॥ ग्रार- ग्गाः गार्ग गन्दन्ति ॥ नित्यागातय किं । पापा. गाया गन्दति । पं न च गपंदन नलीयन: गोप्य सेवितासेविनाप्रमाणेषु ॥ १४ ॥ itra । ग्गिय गुपिनाना पा च गति त्रिं. मग 11 ·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ ५॥ सूत्रं ॥ १५२ ॥ ३६१ । विषये ॥ गोष्पदो गोतेवितो देशः ॥ असेविते अगोष्पदान्यरण्यानि ॥ प्रमाणे । गोष्पदमात्रं क्षेत्रं ॥ सेवितेत्यादि किं । गोपदं अास्पदं प्रतिष्ठायां ॥१४६॥ अास्पद । इत्येतत्मिनात्मयापनाय स्थानं प्रतिम । तस्यां गम्यमानायां सुएिन- पात्यते ॥ भ्रात्पदं लयं ॥ प्रतिष्ठायां किं । मापदं ॥ अाश्चर्यमनित्ये ॥१४७॥ आश्चर्य । इत्येतन्गिनभूततडावे सुपिनपात्यते ॥ अाश्चर्यं यदि स भुशीत । अद्भुतमित्यर्थः ॥ अनित्ये किं । प्राचर्ये कर्म ॥ वर्चस्के ज्वस्करः ॥१४८॥ अवस्कर । इत्येतस्मिनतमले वाच्ये. तपिनपात्यते ॥ अवस्करो ऽनुमलं । तत्संबन्धादेशश्च ॥ वर्चस्के किं । अवकरः ॥ अपस्करों रथाङ्गं ॥१४॥ अपत्कर । इत्येतस्मिन् रथाङ्गे वाच्ये सुणिनपात्यते ॥ अपस्करो रथावयवः ॥ स्थाने किं । अपकरः ॥ विष्किरः शकुनिर्विकिरो वा ॥ १५० ॥ विष्किर । इत्येतस्मिन् प्रकुनौ वाच्ये सुद्धा स्यात् ॥ विष्किरः । विकिरः प्राकुनिः । वाग्रहणेन सुटो विकल्पे सिडे विकिरग्रहणं 'विकिर इत्येतस्यापि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो मा भूदिति ॥ स्वाच्चन्द्रोत्तरपदे मले ॥१५१॥ चन्द्र । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे मन्तविषये इस्वादुत्तरः सुटू स्यात् ॥ सुश्चन्द्रो युष्मन् ॥ हुस्वात् किं । सूर्याचन्द्रमसौ ॥ मन्त्रे किं । सुचन्द्रा पौर्णमासी ॥ उत्तरपद्ग्रहणात् समास एव । इह तु न । शुक्रमति चन्द्रमसि ॥ प्रतिष्कशश्च कशेः ॥ १५२॥ प्रतिष्कश । इत्येतस्मिन् कश इत्येतस्मिन् कश । इत्येतत्य धातो रूपे प्रतिपूर्वे तुट् पत्वं च निपात्यते ॥ प्रतिष्कशः । वानीपुरुषः सहाय. पुरोगन्ता वा ॥ कशे: किं ।

·का છે૦૦ अष्टकं पाणिनीयं प्रतिगतः कशां । प्रतिकशो ऽश्वः ॥ यद्यपि कशधातोरेव कशाशब्दः । तथा- पि कोरिति इक्प्रत्ययेन धातुनिर्देशादुपसर्गग्रहणाडात्वन्तरोपसर्गान भवति ॥ प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी ॥ १५३ ॥ प्रस्कएव । हरिश्चन्द्र । इत्येतयोः सुपिनपात्यते । ऋषी चेदभिधेयो भवतः ॥ प्रस्कपन ऋपिः ॥ हरिश्चन्द्र ऋपिः ॥ ऋपी किं । प्रकपवो देशः । हरि- चन्द्रो मापावकः ॥ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः ॥ १५४ ।। मस्कर । मस्करिन् । इत्येती क्रमावेणुपरिवाजकयोर्वाच्ययोर्निपात्येते ॥ मरवारो वेणुः ॥ गरकरी परिखानकः ॥ कृञ् मापूर्वः । तस्मात् करणे इत् । माओ इस्वः । सुउिनिप्रत्ययश्च निपातनात् ॥ वेणुपरिवाजयायोः किं । गयारो ग्राहः । गयरी समुद्रः ॥ कास्तीराजस्तुन्दे नगरे ॥ १५ ॥ फारसीर । अास्तुन्द । इत्येतयोर्नगरे वाच्ये नुपिनपात्यते कान्ती यास्तुन्दं नगरं ॥ नगरे किं । कातीरं । ग्रनतुन्दं ॥ कारस्करो वृक्षः ॥ १५६॥ कारणार । रति गुपिनपात्यते वृक्षोदाच्यः. ॥ कारस्यारो विपवृत्तः ॥ वृक्षः यि । फारफारी ज्य: ॥ पारस्करप्रभृतीनि च संबायां ॥ ११७ ।। पारग्यार । रत्येवगादीनि संज्ञाविपये गनुकानि निपात्यन्त ॥ पारस्यारः । पारः । परगतिः । प्राशुपति । प्रागशितिः । प्रायशित । प्रायचिनिः । मानित अनुदात्तं पदभेकवर्ग ॥१८॥ rai विशिनि । यगोदाः खरिगा या विधोगन गिरगा मित्राना दमनमा प्रति । इन्युपग्यि if ॥ प्राणि Iोन । img : कावती घजी जन्त उदात्तः ॥११॥ ॥ 1 ·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १६६ ॥ છે૦૧ - कर्प । इत्येतस्य धातोः । प्राकारवतो घञ्प्रत्ययान्तत्य चान्त उदातः स्यात् ॥ कृपः भ्वादिः । कर्पः । तुदादेः कृपतेस्तु कर्प इत्यायुदात एव ॥ घञः । पाकः । त्यागः । रागः । दायः । धायः ॥ जित्त्वरबाधको ऽयं ॥ उञ्छादीनां च ॥१६०॥ उञ्छ । इत्येवमादीनामन्त उदातः स्यात् ॥ उञ्छः । म्लेच्छः । जनः । जल्पः ॥ धजन्तत्वाञ्जित्त्वरे प्रापे सूत्रं ॥ अंनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः ॥ १६१॥ यस्मिननुदात्र उदानो लुप्यते तत्यानुदानास्त्याविरुदानः स्यात् ॥ कुमारी । पयः । पया । कुमुद्दान् । नहान् । वेतस्वान् ॥ अनुदानस्येति किं । प्रातयः । वति स्वरित उदातो लुप्यते ॥ धातोः ॥१६२॥ धातुमात्रत्वान्त उदातः स्यात् ॥ पचति । गोपायति । याति । जाति ॥ चितः ॥१६॥ च् । इत्येष इत्तंज्ञको यत्य तत्यान्त उदातः स्यात् ॥ भन्नभातमिदो घुरच् । भरं । मातरं । मेदरं । कुण्डिनच् । कुपिउनाः ॥ बहुच् । बहुपटवः ॥ अकच् । उच्चकैः ॥ तद्धितस्य ॥१६४॥ चितल्लडितत्यान्त उदातः स्यात् ॥ च्यञ् । कौशायनाः । मौनायनाः ॥ परस्य जित्स्वरस्य वाधनार्थमतत् ॥ कितः ॥१६५॥ क् । इत्तंशको यस्य तडितत्य तन्यान्त उदात: स्यात् ॥ फक् । नाडायनः ॥ ठक् । प्राक्षिकः ॥ तिसृभ्यो जसः ॥१६६॥ तिलू । हत्येतत्मात् परस्य नर । इत्येतत्यान्त उदानः स्यात् ॥ तिलतिष्ठ- न्ति ॥ जसः किं । तिनृका ॥ उदातस्त्रत्तियोर्या रति ग्वरित प्राप्ने वचनं ॥ 51 ·४०२ अष्टकं. पाणिनीयं . । चतुरुः शसि ॥१६७॥ चतुर । इत्येतस्यान्त उदान. स्यात् । प्रासि परें ॥ चतुरः पश्य ॥ चतलादेश अायुदाननिपातनानंह भवति । चतस्र. पश्य ॥ सावेकाचस्तृतीयादिविभक्तिः ॥१६८ ॥ सपीबहुवचने य एकाच् तम्मात् पा तृतीयादिविभक्तिरदाना स्यात् ॥ वाचा । वाग्भ्यां । वाग्भिः ॥ सौ किं । राज्ञा । राज्ञे ॥ एकाचः किंः। हरिणा ॥ तृतीयादिः किं । वाचौ ॥ विभक्तिः किं । वातारा " अन्तोदात्ताहुत्तरपदादंन्यतरस्यामनित्यसमासे ॥ १६ ॥ अनित्यममाने यदुनरपदमन्तोदातमेकाच् तस्मात् परा तृतीयादिविभतिरदाना वा स्यात् ॥. परमवाचा । परमवाचे ॥ पक्ष समासान्तोदानत्वं ॥ अन्तोदा- नात् किं । अवाचा । तत्पुरुषे तुल्यार्थ इति पूर्वपदप्रकृतिन्वर ॥ अनित्य- समामे किं । अनिचित् । अत्रोपपद्गमासो नित्याधिकारविहितन्तत्र कृदु- नरपद कृतिम्बरो भवति ॥ अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानं ॥ १७०॥ प्रचु । इत्येतस्मात् परामर्वनागन्यानविभशिदे अनुदाता स्यात् ॥ इन्द्रो दधीचो अरियमि. ॥ ऊडिदंपदान्यप्युप्रेशुभ्यः ॥ १७१॥ छ । इदं । पदादि । अप् । पुम् । २ । दिव् । त्यतेभ्यो ऽमर्वनाम- ग्गानविभनिदाता रयातू ॥ उठू । प्रटीएः । प्रष्ठीहा ॥ इदं । अान्यां । एमिः ॥ पदलोमा निम् । इत्यते पर पदादयस्त यः । पदः । पदा । दा. । दना । नमः । नगा । गासः । माना । पृदः । एता । निशा । ग्रामगृति यो विगिरनुदानव ॥ अप । अपः । अहि. ॥ पुन पुंगा । पुण्यां ॥ तायः पश्य । राम्यां । राभिः ॥ दिवः । दिवा ॥ अष्टनों दीर्घात् ॥ १७ ॥ । यसमादोर्यान्तादगागागागविणमिदामा ग्गा] ॥ अष्टाशिः । - - मिया ॥ - ·अध्यायः ॥ ६ ॥. पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १७८ ॥ ०३ अष्टाभ्यः ॥ दीर्घात् किं । अष्टसु ॥ दीर्घग्रहणामटन श्रात्वविकल्पं कृतात्वस्य पटसंज्ञां च ज्ञापयति । गल्युपोतममिति प्रापे वचनं ॥ शतुस्नुमो नयज्ञादी ॥१७३ ॥ अनुम् यः शतृ । इत्येप प्रत्ययस्तदन्तादन्तोदात्रात् परा नदी । प्रनादिरनर्व- नामल्यानविभतिश्योदाता स्यात् । । नदी । तुदती .। नुहती. ॥ अज्ञादिः । तुदता ।नुदता 'n अनुमः किं । तुदन्ती । नयज्ञादी किं । तुड्यां ॥ अन्तोदानात् किं । ददती । दधती । अ-यस्तानानादिरित्यायुदानावेतो ॥ उदात्तयणो हल्पूर्वात् ॥१७४॥ उदातत्य त्याने यो यण हल्पूर्वन्तस्मात् परा नदी । अनादिरसर्वनामस्यान- विभनिचोदाता त्वात् ॥ तृच् । फर्जी । प्रतवित्री । प्रतवित्री । कत्री । ी । प्रलवित्रा ॥ एते तृजन्तत्वादन्तोदानाः ॥ उदातग्रहणं किं । कर्ता । तृन् ॥ हेल्पूर्वात् किं । बहुतितवा ब्राह्मण्या ॥ नोधातोः ॥ १७५ ॥ जो धातोश्च व उदातस्यानिको यण . हल्पूर्वतस्मात् पराजादिरसर्वनामन्या- नविभत्तिरदाना न स्यात् ॥ । ब्रह्मबन्धा । ब्रह्मानन्थे ॥ धातोः । खलपा । खलपे ॥ हस्वनुड्भ्यां मतुप् ॥१७६ ॥ हुन्वान्तादन्तोदानात् । नुहागनाच परी मतुत्रुदावः स्यात् ॥ अनिमान् । कर्तृ- मान् ॥ गुटः । अक्षएवान् । प्रोर्पणवान् ॥ अन्तोदातात. किं । वनुमान वनुशन अायुदातः ॥ नामन्यतरस्यां ॥१७॥ मतृपि यो प्रन्वन्तदन्तादन्तोदात्रात् पो नान । रत्या उदातो वा ग्यात् ॥ तिमृणां । चानृगां ॥ मतुपा इस्वचिंगंधणाहतपत्रे ऽपि प्रज्वे भवति । ग्रनोनां । वायूनां । पाणां ॥ सङ्ग्रहणं किं । धेन्वां ॥ स्त्रिात कुमारीणां ॥ अन्तोदात्रात् किं । त्रपूणां ॥ खान्दसि वकुलं ॥ १७८ ॥ जडः ·છે છે अटकं पाणिनीयं डी । इत्येतदन्ताāदे बहुलं . नाम् । इत्येप उदानः स्यात् ॥. देवसेनानाम- भिभन्नतीनां । न च भवति । नदीनां पारे । जयन्तीनां मरुतः ॥ पत्रिचतुर्थी हलादिः ॥ १७ ॥ पदसंज्ञकेभ्यः । त्रि । चतुर् ।. इत्येताभ्यां च परा हलादिभितिरदाता स्यात् ॥ पर । पड्भ्यां । पभिः । पञ्चानां । सपानां ॥ त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रयाणां ॥ चतुर्भिः । चतुर्यः । चतुर्णी ॥ हलादिः किं ।। चतस्रः ॥ काल्युपोत्तमं ॥१०॥ पटरांशकाः । त्रि । चतुर । इत्येतेषां गालादिविभक्त्यन्तानां ध्यादीनामन्यसमी- पमुदातं स्यात् ॥ पर । पञ्चभित्तपत्तप्यति । सतभिः पराजयति ॥ त्रि । तितृभिश्च ॥ चतुर । त्रिंशता च चतुर्भिः ॥ फलि किं । पञ्चानां ॥ उपोत्तम । पभिः । पड्भ्यः ॥ विभापा भाषायां ॥११॥ पट ! त्रि । चतुर । इत्येतेषां गालादिविभवत्यन्तानां लोक. उपोनममुदातं. या स्यात् ॥ पञ्चभिः । पक्षभिः ॥ तितृभिः । तिगृभिः . ॥ चातृभिः । चतगृमिः ॥ न गोश्वन्साववर्णराउछुट्टयः' ॥ १२ ॥ गो । लन् । गो प्रययायचा यवान्तं । रातू । पशु । ग्रुत् । वृत्त । यो यो या विाशिः गोदामा 7 ग्यात् ॥ गो । गया । राने । गुगुना । गुारे ॥ गावंशाचालीयादिरनोदासानुदारपदादित्यंनयोः प्रतिवधः ॥ वन् । शुगा । सुने । परगना । परगने ॥ सावत्र । रोयः । गः । फेयः॥ m प्रियताः । मा । प्रगतमा ॥ पशु गियनाः । प्राशा । प्राइभ्यां ॥ गनगाल्दगावोग निधान । किंतु निगालगुदामाचं भवति । प्रागा । माग | art , पुरा गिननाः । गुगा । गुदभ्यो । पागासा ॥ उपन। पनी पितः । कला । परमाता । दिवा गल्लू ॥ १३ ॥ IT I am पर नारिणिnि ram - पुगो । गि: mirrry तिदिन affar fiदिया। हिय त - - - - है Au ·(C) अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ १॥ .सूत्रं ॥ १८ ॥ ४०५. - नृ चान्यतरस्यां ॥१०॥ नृ । इत्येतस्मात् पा कलादिविभक्तिरुदाना वा न स्यात् ॥ नृभिः । नृभिः ॥ पाल किं । ना । ने तित् स्वरितं ॥१८॥ त् । इत्संनको यस्य स त्वरितः स्यात् ॥ यत् । चिकीर्घ्य । जिहीर्घ्य ॥ एयत् । कार्ये । हार्यं ॥ तास्यनुदात्तेन्डिपदेशालसार्वधातुकमनुदात्तमन्त्- विडोः ॥१८६॥ तासे: । अनुदातेतः । तिः । अकारान्तोपदेशाच्च प लस्यानिकं सार्वधा: तुकमनुदानं त्यात् ॥ हुा । इङ् । इत्येताभ्यां परं वर्तयित्वा ॥ प्रत्ययस्व- रापवादो ऽयं ॥ तातेः । डुकृञ् । कर्ता । कतारौ ॥ अनुदानेतः । श्रास । अास्ते । वस । वस्त ॥ खितः । पूङ । सूते । शीङ । शेते ॥ अदुपदेशात् । तुदतः । नुदतः । पचतः ॥ उपदेशग्रहण किं । शिश्याते ॥ अहन्विोः किं । हुते । अधोते ॥ अादिः सिचो अन्यतरस्यां ॥ १७ ॥ सिच् । इत्येतदन्तत्यादिदातो वा त्यात् ॥ मा हि कार्टी । मा हि का- दी । द्वितीयो ऽन्तोदानः ॥ मा हि लाविष्टां । मा हि लाविष्टां । द्वि- तीयो मध्योदातः ॥ स्वयादिहिंसामच्यनिटि .॥१८८॥ श्रा वृत्करणात् स्वपादिः ॥ त्रिष्वप् । इत्येवमादीनां. हिसि । इत्येतस्य च धातोरजादावनिटि लत्यानिके नार्वधातुके पर अादिदात्रो वा स्यात् ॥ स्त्र- पन्ति । लपन्ति ॥ वसन्ति । श्वसन्ति ॥ हिति । हिंसन्ति । हिंसन्ति ॥. प्रत्यवस्वरेणा द्वितीयो पयोदानः ॥ अचि किं । न्वयात् । स्न्यिात् । अनिटि किं । स्वपितः । त्रसितः ।। अभ्यस्तानामादिः ॥१८ ॥ पचमानः । यतमानः ·.०६ अष्टकं पाणिनीयं - - अभ्यस्ततंज्ञकानां धातूनामतादावनिटि लसार्वधातुके पर आदिदातः, स्यात् ।। ददति । दधति । तक्षति । जाग्रति ॥ अचि किं । ह्यात् ॥ अनिटि किं । तक्षितः ॥ श्रादिरिति वर्तमाने पुनरादिग्रहणं. नित्यायें ॥ अनुदात्ते च ॥१०॥ अविद्यमानोदाते च लस्यानिकसार्वधातुके परे अभ्यस्तानामादिरदानः स्यात् ". ददाति । दधाति । निहीते । मिमीते ॥ सर्वस्य सुपि ॥११॥ गर्व । इत्येतस्य सुपि पर ग्रादिरदानः म्यात् ॥ सर सर्वे ॥ गुपि किं । सर्वतहः ॥ प्रत्ययलक्षपोनाध्ययं स्वरः । मर्वस्तोमः ॥ भीक्रीमदजनधनदरिद्वाजागरां प्रत्वयात् पूर्व पि- ति ॥१६॥ जिभी। हो । उभृजू । हु । मद । जन । धन । दरिद्रा । बागृ । इत्येतेपामभ्य- नानां लसार्वधातुके गिति प्रत्यये परे प्रत्ययात् पूर्वमहानं स्यात् ॥ ब्रिगेति ॥ मिति ॥ निर्ति ॥ जुहोति ॥ मगनु नः परिमा । मदेवहुलं छन्दतीति विधारणारय प्रन्नुः ॥ नानदिल्लं । लेसो नृपं ॥ धनत् ॥ इन्द्रिाति गर्ति ॥ भी । इत्यादि किं । ददाति ॥ पिति किं । दरिद्रति ॥ लिति ॥१३॥ बनायो यन्य तन्गिन् पर प्रत्ययात् पूर्वमुदान न्यात् ॥ पवुलू । चि- फोकः ॥ निधन्न । नीतिथिविधं ॥ अादिमुन्न्यन्यतरस्यां ॥ ११ ॥ पामुण । गाग्निन पर यादिल्दातो वा ग्यात् । नोन्यूयं । ग्लोन्मृगं ॥ पाटियागुतागाय को लोग्गगा यानादामः । अपान लिया ग- Ham.. अचः कर्तृयकि ॥१॥ मा भाला wrii. पाणिनि यशि पर शादियालो वा गा." pra गो कार Mia लोग पातुश- ·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥१॥ सूत्रं ॥२०१॥ . ४०७ चञ्चा। निधाते कृते यक्त्वरः ॥ जनादीनामुपदेश एवात्वं । तत्राप्ययं स्वरः । जायते. स्वयमेव । जायते स्वयमेव. ॥ अचः किं । भियते स्वयमेव ॥ कर्तृ । इति कि । लूयते केदारो देवदत्तेन ॥ घलि च सेठीडन्तो वा ॥१६॥ सेटि थलि इडोदानः स्यात् । अन्तो बोदानः त्वात् । नादिर्वा ॥ लुलविवं । लुलविय । लुलविय ॥ यदा नैते त्रयः स्वास्तदा लिवरः ॥ सेटीति किं । ययाय । लिवरो भवति ॥ जित्यादिनित्यं ॥ ११७॥ ञ् । न् । इत्येतावितंज्ञको यस्य तस्मिन् प्रत्यये परे नित्यमादिरदानः स्यात् ॥ यञ् । गार्यः । वात्स्यः ॥ वुन् । वासुदेवकः । अर्जुनकः ॥ प्रत्ययस्वराप- वादो ऽयं । नायं स्वरः प्रत्ययलक्षणेन भवति । तेन गा: 1 विदाः । इत्यत्र. यज्यजि कनि च लुट्ने न भवति । आमन्त्रितस्य च ॥१॥ संबोधनप्रथमान्तत्याविरुदानः स्यात् ॥ देवदत। देवदतौ । देवदताः ॥ का रकादति प्रापिाध्यते । प्रत्ययलक्षणेनाप्ययं त्वरो भवति । सर्पिरागच्छति ॥ पथिमयोः सर्वनामस्थाने ॥१६॥ पयिन् । मधिन् । इत्येतयोः सर्वनामस्याने पर ग्रादिदानः स्यात् ॥ पन्याः । पन्यानो । पन्यानः । पन्चानं । पन्वानी ॥ मन्याः । मन्यानी ॥ सर्वनाम- त्याने किं । पयः पश्य । उदानिवृत्नित्ररेणान्तोदानो ऽयं । प्रत्ययल- क्षणेनायं स्वरो न भवति ।, पयिप्रियः पूर्वपत्प्रकृतित्वरेण पधिप्राब्दो अन्तोदातः ॥ . अन्तश्च तवै युगपत् ॥२०॥ तवेप्रत्ययान्तस्यान्त आदिककाल दानः स्यात् ॥ कृ फर्तवे । ॥ प्रत्ययायुदात्तत्वापत्रादः । वापदिति पर्यायनिवृत्र्यवें ॥ क्षयो निवासे ॥२०१।। क्षय । इत्येतनिवाने अर्ध ग्रासुदातं स्यात् ॥ नवः । जयन्ति निवनन्यन्मि- ·४०८ अष्टकं पाणिनीयं निति विग्रहे पुंति संज्ञायां घः ॥ निवाते किं । क्षयो दस्यूनां । रति- त्यच ॥ 1 जयः करणं ॥२०२॥ जय । इत्येतत् करावाच्यागुदातं स्यात् ॥ जयः । जयन्त्यनेनेति विग्रहे पुंनि संज्ञायां घः ॥ करणं किं । तयो वर्तते । एरजित्यच् ॥.. वृषादीनां च ॥२०॥ वृप । इत्येवमादीनामादिदातः स्यात् ॥ वृपः । जनः ॥ संज्ञायामुपमानं ॥२०॥ उपमानवाची प्रन्दः संज्ञायामायुदानः स्यात् ॥ चता । वर्धिका । सरयुटी दानी ॥ कनो लुप्युपमानशब्दा एत उपमेयस्य संज्ञाः ॥ मंज्ञायां किं । अनिर्माणावयाः ॥ उपमानं किं । देवदनः निष्ठा च बंजनात् ॥२०॥ नितान्तं यच्य संशायामादानं ग्यात् । ग चेदादिराकारो न भवति ॥ दतः । नमः । बुटः ॥ प्रत्ययस्वरापवादः ॥ निति किं । भीमः ॥ द्वच किं । चिनितात. ॥ अनात् यिं । प्रात: । ग्रापः ॥ संज्ञायां किं । कृां ॥ शुष्कधृष्टौ ॥२०६॥ शुष्मा । भृट । रतावादाती भवतः ॥ गुष्कः । धृष्टः ॥ गंज्ञार्ग गृहं ॥ ग्राशितः कर्ता ॥२०७॥ शामित । राज्यपः फागचापदासः ग्यात ॥ प्राशितो देवदतः । गनगावाट वितितकर्मणाः परि गाः ॥ फतेति किं । गटन. । धाति देवदोन । पणि भात न m: ॥ रिने विभाषा ॥२०८॥ or । मिवादिहातो या ग्यास ति: । ति: ॥ उमाविमायां । immi Tiran समानाशि विनि निगमापुता कितानः शुदार्पित. चच्छन्दसि ॥२०॥ . দ্বিারা M *- ·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥२१६ ॥ ४०१ जुष्ट । अर्पित । इत्येते इन्दसि वाचुदाते भवतः ॥ जुष्टः । अर्पितः ॥ छन्दति किं । तुष्टः । अर्पितः । भापायां प्रत्ययस्वरेणान्तोदानावेतौ ॥ नित्यं मने ॥२१०॥ जुष्ट । अर्पित । इत्येते मन्तृविपये नित्यमायुदाते भवतः ॥ जुष्टं देवानां । अर्पितं पितृणां ॥ केचिदर्पितशब्दं नानुवर्तयन्ति । अन्तोदानो ऽप्ययं मन्ने पठ्यते । शवो ऽर्पिता इति ॥ युष्मदस्मदोर्डसि ॥२११॥ युष्मद् । अस्मद् । इत्येतयोऽसि पर अादिदात: स्यात् ॥ तत्र स्वं । मम ॥ डयि च ॥१२॥ युप्मद । अस्मद् । इत्येतयोः । इत्येतस्मिंश्च पर श्रादिदात: स्यात् ॥ तुभ्यं । मन्हां ॥ ययासंख्यनिवृत्यर्य पृथक्सूत्रकरणं ॥ यतो जनावः ॥२१३॥ यत् । इत्येतदन्तत्य ठ्यच्कस्यादिरुदानः स्यात् । त चना । इत्येतस्मात् परो न भवति ॥ चेयं । जेयं । दन्त्यं । कण्ठ्यं ॥ अनावः किं । नाव्यं ॥ ईडवन्दवृशंसहहां एयतः ॥२१४॥ ईड । वदि । वृडू । शंतु । दुर । इत्येतेभ्यः परो यो एयत् तत्यादिदातः त्यात् ॥ ईड्यं । वन्यं । वार्य । प्रत्यं । दोया धेनुः विभाषा वेण्विन्धानयोः ॥२१५ ॥ वेणु । इन्धान । इत्येतयोरादिदातो वा स्यात् ॥ वणुः । वेणुः । नित्यप्राप- निल्वरविकल्पाद्वितीयः प्रत्ययन्त्ररेणान्तोदानः ॥ इन्धानः । इन्धानः । द्वितीयो मध्योदानः ॥ वेणुशब्दे नित्यत्वानित्यमायुहातचे प्रापे विकल्पः । पूर्वेणाप्रापमाघुदानत्वं पक्षे विधीयते ॥ यदा तूपमानवाची वेणुप्राब्दन्तदा संज्ञायामुपमानमिति नित्यमायुदात्ततेप्यते त्यागरागहासकुश्वकुथानां ॥२१६ ॥ 1 52 ·१० अष्टकं पाणिनीयं 1 प्रत्रठः । । त्याग । राग । हात । कुर । त्र 1 कुय । इत्येतेपानादिरदातो घा स्यात् ॥ त्यागः । त्यागः । कर्यात्यत इति घस्वरेण द्वितीयो अन्तोदान: ॥ रणः । राणः । द्वितीयो ऽन्तोदातः ॥ हासः । एतः । द्वितीयो ऽन्तो- दातः ॥ कुरः । कुरः । पचायचि पक्षे ऽन्तोदातः ॥ वठः पक्षे ऽन्तोदातः ॥ कुयः । कुयः । पक्ष अन्तोदानः ॥ उपोत्तम रिति. ॥२१७॥ का इग्लंशको यस्य तदन्तरय शब्दन्य त्रिप्रभृतीनामन्त्यसमीपत्यो वर्ण उदाहः स्यात् ॥ ग्रीया । करणीयं । एरणीयं ॥ शातीयर । पटुजातीयः । गृढ- सातीयः ॥ प्रत्ययवापत्रानः " चान्यतरस्यां ॥२१८॥ चट । त्याला उपोजगनुदान वा स्यात् ॥ मा हि चोयरतां । गा हि चोकरयां । प्रयो धायगार आनः । द्वितोये चटो ऽकारः ॥ उपोजगह- पारयो भवति । गा वि ग्म दधत ॥ मतोः पूर्वमात संत्रायां स्त्रियां ॥२१६ ॥ गाए । रत्येगागात पूर्व ग्रामार मानः ग्यात् । शन्नावन्तं लीलिङ्गन्य गंगा प्रति॥ दुखावती । प्रायसी । पुष्यावती । वीणावती॥ मा ि। दन्तुगती ग्रन्तो ज्वत्वाः ॥२०॥ गाना गागि त यातः ग्यान । नीलिट ॥ प्रशि- न्यगी । यिनी । एंगनी । शारपती ॥ पियरमापी बननं ॥ ranी सादित न । जाती । ग्याविधी नलोपागागिहन्याना- Trmirara.. वत्याः ॥५॥ Priti rimari: न यार. ma । भोगिस नीति, पसी- rit ji - " चौ ॥

·2 છે૧૧ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥२॥ अञ्चु । इत्येतस्मिन् धातौ लुपनकाराकारे परतः पूर्वस्यान्त उदातः स्यात् ॥ दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः । मधूचा । मधूचे ॥ उदात- निवृत्तित्वापो वचनं ॥ समासस्य ॥२२३॥ समाससंतकस्यान्त उदातः स्यात् ॥ राजपुरुषः । ब्राहाणकम्बलः । कन्यास्वनः ॥ स्वरविधी व्यन्ननस्याविद्यमानवतावाद्वलन्ते ऽपि भवति । राजपत् । ब्राह्म- एासमित् ॥ ॥ इति सूत्रपाठे पष्टाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ बढ़त्रीही प्रकृत्या पूर्वपदं ॥१॥ बहुव्रीही समाने पूर्वपदस्य यः स्वर उदानः त्वरितो वा स प्रकृत्या स्यात् ॥ कापोनरातङ्गः । प्राणिरजतादिभ्यो ऽञ् । इत्यअन्तः कार्णशब्दो जिस्वरे- पायुदातो वहुवीहो म एव स्वरः स्वभावेन तिति ॥ नातकटूतः । कन्य- त्ययान्तः नातकशब्दो निल्त्ररेणायुदानः ॥ मनुप्यनाथः । यत्प्रत्ययान्तो मनु- प्यशब्दन्तिल्वरेण स्वरितान्तः.॥ उदानस्वरितग्रहणानुवृत्या सर्वानुदाते पूर्वपद ज्यं स्वरो न । किं तु समानान्तोदानत्वमेव भवति । समभानः । सर्वानुदानः समशव्दः ॥ तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीया- कृत्याः ॥२॥ तुल्यार्थे । तृतीयान्तं । नपन्यन्तं । उपमानवाचि । अध्ययं । द्वितीयान्तं । कृत्यप्रत्ययान्तं च । यत् पूर्वपदं तत्पुल्ये समाने तत् प्रकृत्या त्यात् ॥ तुल्यायः । तुल्यस्वेतः । सदृशावेतः । तुल्यशब्दो यतो मात्र इत्यायदानः ..

·છે ૧૨ अष्टकं पापिनीयं । : । मह- - वणेषु किं । सदृशाशब्दः कञ्प्रत्ययान्तो जिस्वरेण मध्योदानः ॥ तृतीया । प्राकुलाखएउः । गिरिकाणः । शङ्कलाप्राब्दंश्चित्वरेण प्रत्ययस्वरेण वान्तोदानः । गिरिशब्दो किदोणादिक इप्रत्ययान्तो ऽन्तोदानः ॥ सपमी । अक्षशोएडः । पान- शोपडः । सप्रत्ययान्तो ऽक्षशब्दो ऽन्तोदानः । ल्युउन्तः पानशब्दो लि- स्त्ररेणायुदातः ॥ उपमाने ।- शास्त्रीप्रयामा । कुमुदप्रयेनी । प्रास्त्रीकुमुदशब्दा- वन्तोदानी ॥ अव्ययं । ब्राह्मणः । निष्कौशाम्बिः । अतिखटः । एषु पूर्वपदान्यव्ययान्यायुदानानि ॥ द्वितीया । मुहूर्तसुखं । मुहर्तरमपीयं तशब्दः पृपोदरादिरन्तोदातः ॥- कृत्याः । भोड्योष्ण । पानीवशोतं । भोड्य- प्राब्दस्तित्स्वरेणा स्वरितान्तः । पानीयशब्दो रित्त्वरेण मध्योदानः ॥ वी वर्गाधनेते ॥३॥ वर्णवाचि पूर्वपदं वर्णवाचिपूनरपदेप्वेतप्राब्दवर्तितेपु परेषु तत्पुरुपे प्रकृत्या स्यात् ॥ कृष्णासारंगः । लोहितकल्माषः । कृष्णशब्दो ऽन्तोदानः । लो- हितशब्दो नित्स्वरेणायुदातः ॥ वर्णः किं परमकृष्णाः ॥ कृष्पातिलाः ॥ अनंते किं । कृष्पोतः । लोहितेतः गाधलवणयोः प्रमाणे ॥४॥ गाध । लवण । इत्यतयोल्नरपदयोः पोः प्रमाणवाचिनि तत्पुरुपे पूर्वपदं प्रकृत्या ग्यात् ॥ प्रधमाधमुदकं । तत्प्रमाणामित्यर्थः ॥ गोलवां । यावदवे होयत ताबदित्ययः ॥ शाम्ब । गो । इत्येतावागुदाती ॥ प्रमाणमियतापरि- च्छेदनानं .। न पुनरायाम एव ॥ प्रमापो किं । परमसाधं । परमलवणां ॥ दायाच दायादे ॥५॥ बागाद । इत्येतस्मिन्नुनापते परे दायायवाचि पूर्वपदं तत्पुरुपे प्रकृत्या स्यात् ॥ विवादावादः । धनदायादः । विसापान गंवायां गगानिषदेयुदानबाबन्तो मोदासः । धनमानो धासः प्रत्ययनायदानः ॥ दाया किं । परमदा- यादः ॥ दायां यि । धनगदः ॥ प्रतिवन्धि चिस्कृच्छ्योः ॥६ लिए । यदः । न्यायोहारपदयोः प्रतिभिवाचि पूर्वपर गपुरुष प्रकृल्या गाल. नि । गगन] । विप्रयागमागे मनव्यंगशादिननांग या --- ·४१३ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ११ ॥ ल्युउन्तो गमनशब्दो लित्स्वरेण मध्योदानः ॥ कारणवैकल्पाच्चिरकालभावि कृच्छ्योगि वा गमनं प्रतिबन्धि जायते ॥ प्रतिबन्धि किं । मूत्रकृच्छं ॥ पदे उपदेशे ॥७॥ पद । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे । व्यानवाचिनि तत्पुरुष । पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ मूत्रपदेन प्रस्थितः । उच्चारपदेन प्रस्थितः ॥ ष्ट्रन्प्रत्ययान्तो धजन्तो वा मूत्रशब्द अायुदातः । घञन्त उच्चारशब्दो ऽपि घावधजित्यन्तोदातः ॥ अपदेशे किं । विष्णुपदं ॥ निवाते वातत्राणे ॥८॥ निवात । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे वातत्राणवाचिनि तत्पुरुष पूर्वपदं प्रकृत्या त्यात् ॥ कुटीनिवातं । शमीनिवातं ॥ वातस्याभावो निवातं । अर्याभावे ऽव्ययीभावः । कुट्यादिहेतुको निवात इत्यर्थः । विशेषणसमासे कुटोशमीशब्दो गौरादिङोपन्तावन्तोदातौ ॥ वातत्राणे किं । मातृनिवातं । निवातशब्दो ऽयं पार्वे तूढः ॥ शारदे जनातवे ॥६॥ प्रारद । इत्येतस्मिननार्तववाचिन्युत्तरपदे परे तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृत्या त्यात् ॥ रज्जुशारदमुदकं । प्रारदादो नूतनार्यः । रजोः सद्यो गृहीतमित्यर्थः दृपच्चारदाः सतावः । सयः संपादिता इत्यर्थः । उप्रत्ययान्तो रन्जुशब्द प्राघु- दानः । अदिप्रत्ययान्तो दृपच्छब्दो ऽन्तोदानः ॥ अनातवे किं । उनमशा- रदं । ऋतुपिशेपे भरदि भवं यत् तदिह प्रारदं ॥ अधयुकषाययोर्जातौ ॥१०॥ अधुर्यु । कपाय । इत्येतयोरुतरपदयो तिवाचिनि तत्पुरुष पूर्वपदं प्रकृत्या न्यात् ॥ प्राच्याधुर्युः । उमापुष्पकपायं ॥ प्राच्यशब्दो यतो ऽनाव इत्यागु- दातः । उमापुष्पशब्दः समासस्वरेणान्तोदानः ॥ जातो किं । परमाधर्यः परमकपावः ॥ सदृशप्रतिपयोः सादृश्ये ॥११॥ सदृश । प्रतिहप । इत्येतयोल्लरपदयोः सादृश्यवाचिनि तत्पुरुपे पूर्वपदं प्रत्या - ·છે૧છે अष्टकं पाणिनीयं स्यात् ॥ पितृतदृशः । मातृप्रतिपः । पितृमातृशब्दावुणादिष्वन्तोदातौ ॥ सादृश्ये किं । परमसदृशः । उत्तमप्रतिरूपः । अत्र पूयमानता गम्यते ॥ दिगौ प्रमाणे ॥१२॥ द्विगुसंज्ञक उन्नरपदे प्रमाणावाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ प्राच्यस- पसमः । गान्धारिसपसमः । सपसमाः प्रमाणामन्येति विगृहा प्रमाणे विहितस्य मात्रचः प्रमापो ल इति लुक् । प्राच्यशब्दो यतो नाव इत्यायुदातः गान्धारिशब्दः कर्दमादित्वादायुदानः ॥ द्विगो किं । वीहिप्रस्थः ॥ प्रमाणे परमनपसमः गन्तव्यपण्यं वाणिजे ॥१३॥ बाणित । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे तत्पुरुष गन्तव्यवाचि पएयवाचि च पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ गन्तव्य । मद्रवाणिताः । कश्मीरवाणिताः । सपूमीसमा- सावेतो । गदादिषु गत्या व्यवहरन्तीत्यर्थः । मद्रशब्दो ऽन्तोदातः । कश्मी- स्मनः पृपोदरादिपु मध्योदातः ॥ पाय । गोत्राणिताः । अश्वबाणिजाः । गो । अव । इत्येतावायुदाती ॥ गन्तव्यपपयं किं । उत्तमवापिणनाः ॥ मात्रीपज्ञोपक्रमच्छाये नपुंसके ॥१४॥ मात्र । उपत्ता । उपक्रम । छाया । इत्येतेपूवरपदेपु नपुंगवावाचिनि तत्पुरुष पूर्वपदं प्रकृत्या ग्यात् ॥ मात्र । भिक्षामात्रं । गगुदमात्रं । गात्रशब्दो वृत्ति- मात्रविषयगतुल्यप्रमाणावाची । भिक्षा । गमुद्र । इत्येतावन्तोदाती ॥ उपना । पापिनीषां गायन । व्याउयुपात दुप्पारपां । पाणिनपान्दो पान्तो नतो- द्वारः । व्याडिपग्विजन्नो जिम्वरेणापुतः ॥ उपनाग । ग्राहयोपागं । गन्दीपप्रमाणित गानानि । पारायनन्दादावन्तोदाती ॥ छाया । स्पुच्छायं । धनुलागं । इयुधनुःशवावागुदाती ॥ नपुंगके यिं । गाड्यदाया ॥ सुखप्रिययोर्दिते ॥१५॥ एयरगोहारपटगोलियासिनि तत्पुरुष पूर्वपदं. प्रल्या गान । न । गगानिगं । गुणप्रियादी गटेगावापरयां प्रीतिकार यी । पिंगा द गामुदार: ॥ ति किं । परमगुपं । जिग mmar - ·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥२२॥ ૩૧૫ सुख । प्रिय । प्रीती च ॥१६॥ इत्येतयोरुत्तरपदयोः प्रीतौ च गम्यमानायां तत्पुरुपे पूर्वपदं प्रकृत्या त्यात् ॥ ब्राह्मणसुखं पायतं । शत्रप्रियो ऽनध्यायः । सुप्रिययोः प्रीत्यव्यभिचारादिहं.प्रोतिग्रहणं तदतिशयप्रतिपत्त्यर्थे । ब्राह्मणच्छात्रशब्दौ प्रत्यय- स्वरेणान्तोदातौ ॥ प्रोतो किं । राजतुखं । राजप्रियं ॥ स्वं स्वामिनि ॥१७॥ स्वामिन् । इत्येतस्मिन्नुतरपदे तत्पुरुषे त्ववाचि पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ गोस्वामी । अश्वत्वामी । गोऽत्रशब्दावाचुदाती ॥ त्वं किं । परमस्वामी ॥ पत्यविश्वर्ये ॥१८॥ पति । इत्येतस्मिन्नुतापद ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ गृहपतिः । नरपतिः । गृहशब्दो ऽन्तोदानः । नरशब्दत्वायुदानः ॥ ऐश्वर्ये किं । ब्राह्मणो वृपलीपतिः । वृषल्यां गन्तेत्यर्थः ॥ न भूवाकिद्दिधिषु ॥१६॥ भू । वाच । चित् । विधिपू । इत्येतान्यैश्वर्यवाचिनि तत्पुरुपे पतिशब्द उत्तरपदे प्रकृत्या न भवन्ति ॥ भूपतिः । वाक्पतिः । चित्पतिः । विधिपू- पतिः ॥ सपातान्तोदालत्वं भवति । वा भुवनं ॥२०॥ भुवन । इत्येतत् पूर्वपद तत्पुरुष पतिशब्द उत्तरपदे प्रकृत्या वा न स्यात् ॥ भुवनपतिः । भुवनपतिः । भुवनशब्दः क्युवन्तः । पक्ष अायुदातः ॥ आशङ्काबाधनेदीयासु संभावने ॥२१॥ माशङ्क । याबाध । नेदीयत् । इत्येतेपूनरपदेषु संभावनवाचिनि तत्पुरुये पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ संभावनमस्तित्वाध्यवसाय: ॥ ग्राशाङ्क । गमनमाशचय वर्तते गमनाशङ्ख । वचनाशाई ॥ नाबाध । गमनाबाधं । वचनावार्थ ॥ नेदीयत् । गमननेदीयः । वचननेदीयः ॥ गमनवचनान्दी लिलबरेणादानी किं । पानेदीयः पूर्वे भूतपूर्वे ॥२२॥ । ॥ संभावने ।

·છે अष्टकं पाणिनीयं ॥ -- पूर्व । इत्यतस्मिन्नुन्नरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ ग्राह्यो भूतपूर्वः । श्राठ्यपूर्वः । दर्शनीयपूर्वः । दर्शनीयपूर्वः । वृत्तौ पूर्वशब्दो भूतपूर्व वर्तते ॥ भूतपूर्व किं । परमश्चासौ पूर्वश्च । परमपूर्वः सविधसनीउसमर्यादसवेशसदेशेषु सामीप्ये ॥२३॥ सविध । सनीउ । समर्याद । सवेश । सदेश । इत्येतेपूनरपदेषु सामीप्यवा- चिनि तत्पुरुपे पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ मद्सविधं । मद्रसनी । मदरामर्यादं । मद्रसवेनां । मद्रसदेशं ॥ समीपवाचिनस्त्वते समुदायाः । महशब्दो ऽन्तोदातः । मविधादिपु किं । देवदनस्य समया ॥ सामीप्ये किं । मर्यादया सह वर्तते समादं क्षेत्रं । देवदतम्य समयादं देवदत्तसमादं ॥ विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु ॥४॥ विरपष्ट । इत्येवमादीनि पूर्वपदानि गुणवचोपूनरपदेषु प्रकृत्या भवन्ति ॥ विस्पष्टं पुरुः । विस्पष्टपतुः । विस्पष्टशब्दो गतिरनन्तर इत्यायुदानः ॥ वि- रपटादीनीति किं । परमलवपाः ॥ गुणावचनेषु किं । विस्पष्टब्राह्मणाः ॥ श्रज्यावमकन्यापवत्सु भावे कर्मधारये ॥२५॥ श्र । व्य । अबम । यान् । इत्येतेपूतरपदेषु पापशब्दवति चोतरपदे कर्मधारयरामारो भाववाचि पूर्वपदं प्रयाया म्यात् ॥ श्र। गमन श्रेष्ठः । गमनश्रेयः ॥ व्य । वचनयेष्ठः । वचनव्यायान् ॥ अवग । गमनावगं ॥ फन् । वनचयानिटं । वचनकानीयः ॥ पापद्यात् । गमनपापिठं । गगनपापीयः ॥'लित्स्वरेणा पूर्वप- दान्यागुदानानि ॥ प्रादिपु यिं । गमनशोभनं ॥ भावे किं । गमनश्रेयः । कारणो ल्युरः ॥ यानधारये किं । गगननेयः । पाठीतत्पुरुषो ऽयं ॥ कुमारश्च ॥२६॥ पुगार । इत्येता पूर्वपदं वर्मधारये गमाग प्रकृत्या स्यात् ॥ युगारअगाा । गुनाताग्दो मोदी: " फेचित कुमार श्रमणादिभिरिति प्रतिपटोगमागे ग्रामिलि याति गगग । गंगाग्गिनगरपद कर्मधारय पुनार । इत्येतरयादिना: म्यात, " finी ग ग प्रायनाः । फुगारमगंगाः प्रत्वेनसि ॥२७॥ ।

·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥३३॥ ૧૭ पञ्चमान्यः ॥ कपाल । पञ्चकपाल: ॥ भगाल । पञ्चभगाल: ॥ पूगेधन्यतरस्यां ॥२८॥ पूगा गणातद्वाचिपूतरपदेषु कर्मधारये कुमार । इत्येतत्यादिदातो वा स्यात् ॥ कुमारचातकाः 1 कुमारलोहयुनाः ॥ पक्षे समासान्तोदानत्वं ॥ इगतकालकपालभगालशरावेषु द्विगी ॥२६॥ गन्तेपु । काल । कपाल । भगाल । शराव । इत्येतेषु चोतपदेपु द्विगु- समासे पूर्वपदं प्रकृत्या. स्यात् ॥ गन्त । पञ्चारतिः ॥ काल । पञ्च मासान् भृतः । शराव । पञ्चशरावः ॥ नः संख्याया इति पञ्चप्राब्द श्रादानः ॥ इगन्ते- त्यादि किं । पञ्चाश्वः ॥ द्विगो किं । परमारतिः ।। वसन्यतरस्यां ॥३०॥ बहु । इत्येतत् पूर्वपमिगन्तादिपूनरपदेषु द्विगी प्रकृत्या वा स्यात् ॥ बहर- तिः । ब्रदरतिः । बहुमान्यः । बहुमात्यः । बहुकपालः । कपालः । बहुभगालः । बहुभगालः । बहुशरावः । वहुशरावः ॥ बहुशब्दो उन्तो- दातः । तत्य यणि सत्युदातत्वरितयोरिति स्वरितः ॥ दिष्टिवितस्त्योश्च ॥३१॥ दिष्टि । विवन्ति । इत्यायोत्तरपदयोगिी पूर्वपदं प्रकृत्या वा स्यात् ॥ पञ्चदितिः । पञ्चदिष्टिः ॥ पक्षवितन्तिः । पचवितन्तिः ॥ पञ्चान् ग्रा- चुदातः ॥ सप्तमी सिद्ध कपवावन्धेधकालात् ॥३२॥ सिढ । शुष्क । पक्क । वन्य । इत्यतेपूनापदेप्वकालवात्रि नपस्यन्तं प्रकृत्या स्यात् ॥ नांकाश्यनिडः : प्रातपशुष्कः । प्रादपाः । चक्रावन्धः ॥ वकालात किं । पूर्वाह्यमिडः परिप्रत्युपापा वळमानाहोरात्रावयवेषु ॥३३॥ परि । प्रति । उप । अप । इत्येतागि पूर्वपदानि वर्गमानवाचिन्याना- वयवत्राचिनि चोहरपद प्रात्या भवलि ॥ परित्रिगत वदों देवः । प्रति- पृाहं । उपपूर्वगात्रं । अपत्रिगत ॥ उपना ग्रागुताना यनिवर्तनियागुदा- - । 53

·१८
अष्टकं पापिनीयं
॥
तानि पूर्वपदानि ॥ अव्ययीभावार्थ सूत्रं । बहुव्रीहितत्पुरुषयोस्तु बहुव्रीही
प्रकृत्या तत्पुरुष तुल्यार्थेति सूत्राभ्यामेव सिद्धं ॥ वयेत्यादि किं । अग्नि
प्रति । प्रत्यग्नि ॥
राजन्यबहुवचनद्वन्द्वे अन्धकवृतिषु ॥३४॥
राजन्यवाचिनां बहुवचनांन्तानामन्धकवृष्णिषु वर्तमाने द्वन्द्वसमासे पूर्वपदं प्रकृ-
त्या स्यात् ॥ ज्वाफल्कचैत्रकाः । शिनिवासुदेवाः ॥ प्रवाफल्कप्राब्दो ऽन्तो-
दानः । शिनिशब्द अायुदातः ॥ राजन्येति किं । द्वैप्यअमायनाः । अन्धकाव-
प्णय एते न त्वभिपितवंध्या राजन्याः ॥ राजन्यग्रहणामभिषिक्तावप्रयानां क्षत्रि-
याणां ग्रहणार्य ॥ चतुबचनेति किं ।
बहुवचनेति किं । संकर्षणवासदेवी
संकर्षणवासदेवौ ॥ द्वन्द्वे किं ।
वृष्णीनां कुमारा. । वृष्णिकुमाराः ॥ अन्धकवृष्णिषु किं । कुरुपच्चालाः
संख्या .॥३५॥
द्वन्द्वे संख्यावाचि पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ एकादश । त्रयोदश । एकप्राब्दो
निल्वरेणादान' । त्रिशब्दस्य त्रयसादेशो ऽन्तोदातो निपात्यते ॥
प्राचार्योपसर्जनश्चातेवासी ॥३६॥
प्राचार्योपसर्जनानामन्तवामिनां दन्टे पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ प्रापिालपाणि-
नीयाः । पापिनीयरीहिणाः ॥ द्वन्द्वविशेषणामाचार्योपसर्जननणं । सर्वो द्वन्द
प्राचार्योपगनो यगा विज्ञायेत ॥ नाचार्योपसन्नः किं । पापिनीयदेवदतौ ॥
उपननग्रहणां किं । शन्दमवैयाकरणाः ॥ अन्तवागी किं । प्रापिशलपा-
पिनीय प्रान्त्रं ॥
कार्तकौनपायञ्च ॥३७॥
कातकोतप । इत्यवगादीनां द्वन्द्वानां पूर्वपदं प्रकृत्या ग्यात् ॥ कातकोरापौ ।
गावर्णिगाण्डययो । अपपान्तो इन्तोदानः कार्ताः । मिस्त्ररेणा सावर्णि-
प्राठद ग्रासदानः ॥ वचनविवक्षार्य विभयन्तानां पाठः ॥ द्वन्दाधिकारनि-
बृपये चमार'
महान वीदयपरागृष्टीघासजावालभारभारतहेलि-
-
-
व्हिलरोरवप्रवृत्रेषु ॥३॥

·१६ अध्यायः ॥ ६ ॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥३२॥ . महत् । इत्येतत् पूर्वपदं वीहि । अपराहला । गृष्टि । इप्वात । जावाल । भार । भारत । हैलिहिल । रौरव । प्रवृद्ध । इत्येतेषु दासूतरपदेषु प्रकृत्या स्यात् ॥ महाव्रीहिः । महापराण: । महागृष्टिः । महेष्वासः । महाजावालः । महाभारः । महाभारतः । महाहैलिहिलः । महागैरवः । महाप्रवृद्धः ॥ महच्छब्दो ऽन्तोदानः । तस्य सन्मदिति प्रतिपदोलतमात एवायं त्वरः । पाठीनमाने त्वन्तोदानत्वं । महतो वीहिर्महद्रीहिः दुलकश्च वैश्वदेवे ॥६॥ क्षुलक । महत् । इत्येते पूर्वपदे वैश्वदेव । इत्येतस्मिन्नुतरपदे परतः प्रकृत्या भवतः ॥ क्षुल्लकवैश्वदेवं । महावैश्वदेवं ॥ क्षुधं लातीति जुलः । इवार्ये कः । चुलकः । अन्तोदातो ऽयं ॥ उष्ट्रः सादिवाम्योः ॥४०॥ उष्ट्र । इत्येतत् पूर्वपदं तादि । वामि । इत्येतयोरुतरपदयोः प्रकृत्या स्यात् ॥ उसादिः । उट्वामिः । उप्रान्दो नित्स्वरेणादानः ॥ गौः सादसादिसारथिषु ॥४१॥ गो। इत्येतत् पूर्वपदं नादं । सादि । सारथि । इत्येतेपूनरपदेष प्रकृत्या त्यात् ॥ गोतादः । गोनादिः । गोतारथिः । गोशब्द उदानः ॥ कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यश्लीलदपा पारेवडवा तैतिलकडू पण्यकम्बलो दासीभाराणां च ॥४॥ कुल्गार्हपत । रितागुरु । , अतूततरती । अश्लोलदृढपा । पारवडवा तैतिलकढू । पएचकम्बल । इत्येतेषां सपानां दातीगारादीनां च पूर्वपदं प्रकृत्या न्यात् ॥. कुत्रणां गाईपतं । कुल्गार्हपतं । कुरानो ऽन्तोदानः ॥ रिमो गुरुः । रितागुलः । रित विभापति रिवाशब्द मायुदाती सोदानो वा ॥ अमृततरती । अनृतशब्द पायदानः ॥ अन्न्तीलदृरुपा । ब्रोर्यन्यान्ति तत् प्रलोलं । निमादित्वालच् । कपिलमादित्वालत्वं यालीलशन ग्राचुदानो नग्नमातत्वात् ॥ पारे बवेब । पात्रज्या । निपातनादिया समासो 'विभक्त्यलोपत्र । पारशद्रो घृतादिरन्तोदानः तंतिनगढ़ः । - - - ·४२० अष्टकं पाणिनीयं ॥ 88॥ ॥ तैतिलशब्दो उपान्त अायुदातः ॥ पण्यकम्बलः । पण्यशब्दो यदन्त अायु- दानः ॥ दासीभारादेः । दासीभारः । देवहूतिः । पूर्वपमन्तोदानं ॥ चतुर्थी तदर्थे ॥४॥ - चतुर्य्यन्तं पूर्वपद चतुर्थ्यन्तार्थाय यत् तदाचिन्युत्तरपदे परे प्रवृत्या स्यात् ॥ यूपदारु । रथहार । यूपरथशब्दावादाती ॥ तदर्थे किं । कुवेबल्ली चतुर्य्यन्तस्यार्यस्तदित्यनेन परामृश्यते ॥ अर्थ ॥ चतुर्य्यन्तं पूर्वपदमर्य । इत्येतस्मिन्नु रपटे परे प्रकृत्या स्यात् ॥ मात्रयं । पित्रर्य । मातृपितृशब्दावन्तोदाती ॥ तदर्थो ऽयमारम्भः ॥ ते च ॥१५॥ ना । इत्येतदन्ते चोत्तरपदे पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ अश्वहितं । अश्वरक्षितं । अश्वशब्दो निस्चरेगामुदानः कर्मधारये निष्ठा ॥४६॥ कर्मधारय समागे जाप्रत्ययान्त उन्नरपदे परे ऽनिष्टान्तं पूर्वपदं प्रकृत्या स्यात् ॥ ग्रेणिकृताः । पूयकृताः ॥ श्रेणिशन पायदानः । पूराशब्दो ऽन्तोदानः ॥ कर्मधारये किं । श्रेपयाः कृतं । श्रेणिकृतं ॥ अनिठा किं 1 पृताकृतं ॥ ग्रहीने द्वितीया ॥४७॥ अहीनधाचिगि रामागे प्रत्ययान्त उनपदे परे . द्वितीयान्तं पूर्वपदं प्रकृत्या रयात् ॥ काश्रितः । त्रिशकलपतितः । पाटशब्दो ऽन्तोदातः । विशायला- ब्दो बयोटिवरेणागुदानः ॥ ग्रहीन किं । कान्तारातीतः ॥ शाथेत्यग्या- पजातो ऽयं ॥. तृतीया कर्मणि ॥४८॥ गृतीयारा पूर्वपद वर्गवानिनि शान्त मापदे परे प्रकृत्या ग्यात् ॥ अहिएतः । नपनिर्मितः । ग्रनिरानावनोदाती ॥ कर्मणि पिं । रण्यातः ॥ गतिरनन्तरः ॥४॥ .

·શેર अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥५५॥ . ॥ कर्मवाचिनि तान्त उत्तरपदे परे ऽनन्तरो गतिः प्रकृत्या स्यात् ॥ प्रकृतः । प्रहृतः । प्रशब्द वायुदातः ॥ अनन्तरः किं । अभ्युद्धृतः । अत्राभिशब्दस्य व्यवहितत्वायं त्वरो न भवति ॥ कर्मणि किं । प्रकृतः कट देवदन्नः । अत्र धावादित्वरो भवति ॥ तादौ च. निति कृत्यतौ ॥५०॥ तकारादो नकारत्तंसके तुशब्दवर्तिते कृति परे नन्तरो गतिः प्रकृत्या स्यात् ॥ प्रभूतिः । संगतिः ॥ कृत्स्वरापवादो ऽयं ॥ तादौ किं । प्रजल्पाकः ॥ निति किं । प्रकः । तृतन्तः ॥ यतो किं । नागन्तुः तवै चान्तश्च युगपत् ॥५१॥ तवे । इत्येतस्य प्रत्ययस्यान्त उदातो ऽनन्तरो गतिश्च प्रकृत्या । युगपञ्चैत- दुवयं स्यात् ॥ परित्तरितवै । अन्वंतवै उपसर्ग प्राचुदातः । कृत्त्वरवा- धकमिदं ॥ अनिगतो ऽञ्चती वप्रत्यये ॥५२॥ इगन्तभिनो गतिर्वप्रत्ययान्ते ऽञ्चधातौ परे प्रकृत्या त्यात् ॥ प्राडू । प्राञ्चौ ॥ अनिगन्तः किं । प्रत्यङ् । प्रत्यञ्चौ । कृदुतरपदप्रकृतिस्वर इह भवति ॥ वप्रत्यये किं.। उदञ्चनः ॥ वधी च ॥५३॥ नि । अधि । इत्येताविगन्तावपि वप्रत्ययान्ते चुधाती परे प्रकृत्या भवतः ॥ न्या । न्यञ्चो । अध्य अध्यञ्चो उदातन्त्ररितयोर्यण इति धात्वकारः त्वरितः ॥ ईषदन्यतरस्यां ॥५॥ ईपत् । इत्येतत् पूर्वपदं प्रकृत्या वा स्यात् ॥ ईपत्कडारः । ईप्रत्कारः । ईपदित्ययमन्तोदातः ॥ ईपछेद इत्यादौ तु कृल्वर एव ॥ हिरण्यपरिमाणं धने ॥१५॥ धन । इत्येतस्मिन्नुतापते परे गुवर्णपरिमाणनाचि पूर्वपदं प्रकृत्या वा ग्यात् ॥ * . ॥

·४२२
अष्टकं पाणिनीयं
.
। कतमकठः
दिसुवर्णधनं । द्विसुवर्णधनं ॥ हिरण्यग्रहणं किं । प्रस्यधनं ॥ परिमाणग्रहण
किं । कानधनः ॥ धने किं । निष्कमाला ॥
प्रथमो चिरोपसंपत्ती ॥५६॥
प्रयम । इत्येतत् पूर्वपदमभिनवतायां गम्यमानायां प्रकृत्या वा स्यात् ॥ प्रथम-
वैयाकरण: । प्रथमवैयाकरणः । इदानी व्याकरणामध्येतुं प्रवृत्त इत्यर्थः ।
प्रयमप्रायश्चित्स्वरेणान्तोदानः ॥ अचिरोपसंपतौ किं । प्रथमवैयाकरणः ।
वैयाकरणानामायो मुख्यो यः स नित्यमन्तोदान एव ॥
कतरकतमौ कर्मधारये ॥१७॥
कतर । कतम । इत्येते पूर्वपदे कर्मधारये समासे वा प्रकृत्या स्तः ॥ कत-
रकः । कतरकठः । कत्मकठः
। कतर कतम । इत्येतो
चिस्त्ररेणान्तोदाती ॥ कर्मधारय इत्युत्तरार्थ । प्रतिपदोतरत्वादिह सिद्धं ॥
अार्थी ब्राह्मणकुमारयोः ॥५८॥
चार्य । इत्येतत् पूर्वपदं ब्राह्मपाकुमारयोरुत्तरपट्योः परयोः कर्मधारये 'प्रकृत्या
वा स्यात् ॥ यार्यवाहापाः । यार्यवाहोणाः । यार्यकुमारः । ग्रार्यकुमारः ।
धार्य । इत्यय तित्स्वरेण स्वत्तिान्तः ॥ वार्यः किं । परमवाहापाः ॥
बाहापायुमारयोः किं । यार्यक्षत्रियः ॥
कर्मधारय इत्येव । नेह । ग्रार्यस्य
'ब्राहापाः । पार्यवाहापाः । अत्र समासान्तोदानत्वं ॥
राजा च ॥५॥
रागन् । इत्येतत् पूर्वपदं ब्राहपाकुमारयोः पत्योः कर्मधारये प्रकृत्या वा
रणात. ॥ रामबाहरणाः । रानवाहापाः । रमाकुमारः । राजयुमारः । राज-
मात्र ग्राघुदासः ॥ योगविभाग जरार्थः ॥
पाठी प्रत्वेनसि ॥६॥
रागन् । यात्, पतगत पूर्वपदं प्रत्येगा । इत्येतस्मिन् परे प्रकृत्या वा
गा : सत्यनाः । प्रत्यनाः ॥ पो कि । धर्मधारये गा भूत.
माः
तो.नित्वार्य ॥६॥

·२३ अध्यायः ॥६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ६६ ॥ तप्रत्ययान्त उतरपदे परे नित्यार्थे समासे पूर्वपदं प्रकृत्या वा स्यात् ॥ नित्य- प्रहसितः । नित्यप्रहसितः । नित्य । इत्येष त्यबन्त अायुहातः । हसित ।। इति थाथादिस्वरेणान्तोदातं ॥ नित्यार्ये किं । मुहूर्तप्रहसितः ग्रामः शिल्पिनि ॥६॥ ग्रामः । इत्येतत् पूर्वपदं शिल्पिनि वाचिन्युत्तरपदे प्रकृत्या वा स्यात् ॥ ग्रामना- पितः । ग्रामनापितः । ग्रामकुलालः । ग्रामकुलालः । ग्रामशब्द अायुदानः ॥ ग्रामः किं । परमनापितः ॥ शिल्पिनि किं । ग्रामथ्या ॥ राजा च प्रशंसायां. ॥६३॥ राजन् । इत्येतत् पूर्वपदं शिल्पिन्युत्तरपदे प्रशंसायां प्रकृत्या वा स्यात् ॥ राजनापितः । राजनापितः । राजसंबंन्धानापितत्य प्रशंसा ॥ राना किं । परमनापितः ॥ प्रशंसायां किं । राजनापितः ॥ शिल्पिनि किं । राजहस्ती ॥ आदिरुदात्तः ॥६४॥ पवयाधिकारो ऽयं ॥ इत उतरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वोत्तरपदयोरादिरुदान इत्येवं तद्वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति सपूमीहारिणी । इत्यादि । सूपशाणः । मुकुटेकां- पापणं ॥ सप्तमीहारिणौ धर्म्य हरणे ॥६५॥ सपश्यन्तं हारिवाचि च पूर्वपदं हरण । इत्येतडिन धर्म्यवाचिन्युत्तरपदे पर मा- युदातं स्यात् ॥ मुकुटेकापणं । हलेद्विपदिका । संज्ञायामिति सपूमीत- मासः । कारनामि चेति विभक्त्यलुक् ॥ वाक्षिकाचः । वैयाकरणहस्ती ॥ कृचियमाचारो मुंकुटादिषु कार्यापणादि दातव्यं । याज्ञिकादीनामवादि- रिति । देयं यः स्वीकरोति स हारीत्युच्यते । धर्म्यमाचारनियतं देयमुच्यते ॥ स्तम्बरमः ॥ अहरणे किं । वावरणं । वउवाया - अयं बाउत्रः । तस्य वीतनिपेकोत्र प्रारीत्पुट्यर्य दीयमानं भक्ष्यं हरणमुच्यते अरुण इति निषेधतामात् परमपि कृत्त्वरं बाधित्वामंत्र स्वरः । उवा- हार्य ॥ युक्त च ॥६६॥ धर्म्य किं । स्तम्वरमः ·४२४ अष्टकं पाणिनीयं युमावाचिनि समासे पूर्वपदमायुदातं स्यात् ॥ गोसंख्यः ॥ कर्तव्ये तत्परो युक्त 'इत्युच्यते ॥ .. विभाषाध्यक्षे ॥६७॥ अध्यक्ष । इत्येतस्मिन्नुतरपदे परे पूर्वपदमायुदातं वा स्यात् ॥ गवाध्यक्षः । गवाध्यक्षः । श्वाध्यतः । अश्वाध्यक्षः ॥ पापं च शिल्पिनि ॥६८॥ पाप । इत्येत्त पूर्वपदं शिल्पिन्युत्तरपदे पर वायुदानं वा स्यात् ॥ पापना- पितः । पापनापितः ॥ पापाणके इति प्रतिपदोजाः समासो गृह्यते । तेनेह न भवति । पापस्य. नापितः । पापनापितः ॥ गोत्रान्तेवासिमाणवब्राह्मणेषु क्षेपे ॥६६॥ गोत्रबाचिन् । अन्तवासिवाचिन् । माणव । ब्राह्मण । इत्येतेषनरपदेषु निन्दावाचिनि समासे पूर्वपदमायुदातं स्वात् ॥ गोत्र ! भार्यासोश्रुतः । भार्याप्राधान्येन सौश्रुतस्य निन्दा ॥ अन्तेवासिन् । कुमारीदाक्षाः । श्रोदन- पापिनीयाः । कुमार्यादिलाभकामा ये दाच्यादिप्रोत्साशास्त्राण्यधीयन्ते त एवं क्षिप्यन्त ॥ माणव । भिक्षामाणवः । भिक्षालाभाय माणवो भवति ॥ ब्रा- हापा । भयबाहाणाः ॥ गोत्रेत्यादि किं । दासीग्रोत्रियः । क्षेपे किं । परमन्त्राहाणः ॥ अंङ्गानि मेरेये ॥७॥ गरेय । इत्यतस्मिन्नुतरपते परे तदङ्गवाचि पूर्वपदमायुदातं त्यात् " गुडमै- रयः । मधुमेरेयः ॥ मेरेयो गुडादिविकारो . मयं । तस्य गुरादिरगं भवति ॥ अङ्गानि किं । परमेरेयः ॥ मरये किं । पुप्पासवः ॥ भत्ताख्यास्तदर्थेषु ॥७॥ अगवाचीनि पूर्वपदानि तदर्थे पूनरपदेप परेवापुदानानि भवन्ति ॥ भगायंसः । भित्तावागः । भातीयंसः । भादयो अनुवित्रपाः ॥ ॥ भवाख्याः किं । सगा- माशालयः । गमनं गमाशः कियामात्रवाची ॥ तदापु किं । 'मिक्षाप्रियः । ग्रवीही पूर्वपदान्तोदातं ॥

·શેરપ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ७७ ॥ गोविडालसिंहसैन्धवेषूपमाने ॥७२॥ गो । विडाल । सिंह । सैन्धव । इत्येतेषूपमानवाचिषु परेषु पूर्वपदमा दानं त्यात् ॥ धान्यगवः । धान्यं गौरिवेति विग्रहः । व्यापादित्वात् समासः । उपमानार्थो ऽपि यथासंभवं पौत्यः । गवाकृत्या व्यवस्थितं धान्यं धान्यगवण- ब्देनोच्यते ॥ भिक्षाविडालः । तृणसिंहः । शुकतैन्धवः ॥ उपमाने किं । 'परमसिंहः ॥ के जीविकार्थे ॥७३॥ अक । इत्येतदन्त उत्तरपदे परे जीविकावाचिनि समाते पूर्वपदमायुदानं स्यात् ॥ दन्तलेखकः । नखलेखकः । दन्तलेखनादिभिर्येपां जीविका त एवमुच्यन्ते । नित्यं क्रीडेति समासः ॥ अके किं । रमणीयकर्ता ॥ जीविकार्ये किं । इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ प्राचां क्रीडायां ॥७४॥ अक । इत्येतदन्त उतरपदे परे प्रान्देशवर्तिक्रीडाबाचिनि समाते पूर्वपदमायु- दातं स्यात् ॥ उद्दालकपुष्पभन्निका उद्दालकपुप्पभलिका । प्रालपुप्पभलिका ॥ प्राचां किं । जीवपत्रप्रचायिका । इयमुदीचां क्रीडा ॥ क्रीडायां किं । तव पुष्पप्रचायि- का । पर्याये एवुच्यत्ययः ॥ अणि नियुक्ते ॥७॥ अण् । इत्येतदन्त उतरपदे परे नियुक्तवाचिनि समाते पूर्वपदमायुदान स्यात् ॥ श्त्रधारः । तृणधारः ॥ नियुक्तो ऽधिकृत उच्यते ॥ नियुक्तो किं । काण्डलावः ॥ शिल्पिनि चाकृञः ॥७६॥ अण् । इत्येतदन्त उतरपदे परे शिल्पिवाचिनि समाने पूर्वपदमाबुदान स्यात् । सो ऽण डुकृञ्धातोः परो न चेत् ॥ तन्तुबायः । बालबायः ॥ शिल्पिनि किं । काण्डलावः ॥ अकृञः किं । कुम्भकारः संज्ञायां च ॥७७॥ 51 ·છેર अष्टकं पाणिनीयं - - अण् । इत्येतदन्त उत्तरपदे परे संज्ञाविषये पूर्वपदमायुदानं स्यात् । स चाण डुकृञ्धातोः परो न चेत् ॥ तन्तुवायो नाम कोटः । वालवायो नाम पर्वतः ॥ अकृजः किं । रथकारो नाम ब्राह्मणाः ॥ गोतत्तियवं पाले ॥७॥ गो । तन्ति । यव । इत्येतानि पाल । इत्येतस्मिन्नुतरपदे पर यागुदानानि भवन्ति ॥ गोपालः । तन्तिपालः । यवपालः ॥ गोतन्तियवं किं । वत्स- पालः ॥ पाले किं । गोरक्षः ॥ अनियुतार्य प्रारम्भः ॥ णिनि ॥६॥ पिान् । इत्येतदन्त उत्तरपदे परे पूर्वपदमायुदातं स्यात् ॥ पुष्पहारी। फलहारी ॥ उपमानं शब्दार्थप्रकृतावेव ॥८॥ णिन् । इत्येतदन्त उन्नरपदे पर उपमानवाचि पूर्वपदं प्राब्दार्थप्रकृतावेवाणु- दानं स्यात् ॥ उफ्रोशी । धारावी । परनादी ॥ उपमानं किं । पूर्वगृपा गए विषयविभागो यया म्यात् ॥ शब्दार्यप्रवृती किं । वृकप्रेक्षी प्रकृतिनपा गोपगानिरासायै । कोकिलाभिव्याहारी ॥ युत्तारोन्यायश्च ॥८॥ गुनारी । दन्येवमादयः गगाना प्रापदामा भवन्ति ॥ युगारोही । ग्रा- गवादीली ॥ दीर्घकाशनुषधाष्ट्रवा ने ॥२॥ दोन । फाग । गुर । भाद्र । घर । रोनानि । त्येतस्मिन्नुपरपदे पर पापुदानानि भनि ॥ दीर्य । पुरोग. गीn: का पा. 1 ॥ - भाटा। पर ॥ । अचान पूर्व वाचः ॥८३ ।। एनामिनु ग्रान गाला गुदा गत : ग्राप दिन गुणानि ।

·AN ४२७ अध्यायः ॥६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥१०॥ ग्रामे निवसन्तः ॥४॥ ग्राम । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे पूर्वपदमायुदानं त्यात् । तञ्जेनिवासद्वाचि न. भवति ॥ मलग्रामः । ब्रणिग्यामः । देवग्रामः । समूहवाच्यत्र ग्रामशब्दः ॥ अनिवसन्तः किं । दाक्षिग्रामः । दाक्षिनिवास इत्यर्थः ॥ घोषादिषु च ॥५॥ घोष । इत्येवमादिषु चोत्तरपदेपु पूर्वपदमायुदातं स्यात् ॥ दाक्षिघोषः । दाक्षिकटः ॥ छात्र्यादयः शालायां ॥८६॥ शत्रि । इत्येवमादयः शाला । इत्येतस्मिन्नुत्तरपद पर अायुदाता भवन्ति ॥ शत्रिशाला । पेलिशाला ॥ प्रस्थे ऽवृद्धमकादीनां ॥७॥ प्रस्य । इत्येतस्मिन्नुतरपदे परे कादिभिनमवृक्ष पूर्वपदमायुदाहं भवति । इन्द्रप्रत्यः । कुण्डप्रत्यः ॥ प्रवृडं किं । दाक्षिप्रत्यः ॥ अकादीनां किं । कीप्रत्यः ॥ मालादीनां च ॥८॥ प्रस्य । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे परे माला । इत्येवमादीनामादिरुदानः स्यात् ॥ मालाप्रत्यः । शालाप्रत्यः ॥ अमहनवं नगरे अनुदीचां ॥६॥ महत् । नवन् । इत्येतन्निं पूर्वपदं नार उनपदे पर वायुदानं त्यात् । तञ्चेदुदीचां न भवति ॥ सुलनगरं । विराटनगरं अमल्नवं किं । महानगरं । नवनगरं ॥ अनुदीचां किं । कान्तीनगरी । अर्मे चावर्ण ब्यच्यच् ॥१०॥ ग्रन । इत्येतस्मिन्नुनपद परे ट्यच्छे अच्छा च पूर्वपदमत्रान्तमायुदान स्यात् ॥ व्यच । गुपार्म ॥ ध्यच् । कुक्याटा ॥ त्र्यच । कुक्कुटा ॥ अवणे किं । वरदर्म ॥ दव्यच्चच थि । कपिललामं ॥ अगलवामित्येत्र । गलान । नवान ।।

·છેર अष्टकं पाणिनीयं न भूताधिकसंजीवमद्राश्मकज्जलं ॥११॥ भूत । अधिक । संजीव । मद्न । अश्म । कन्जल । इत्येते धर्म । इत्येत- स्मिन्नुत्तरपदे पर वायुदाता न भवन्ति ॥ भूतार्म । अधिकार्म । संजीवाम ॥ मद्राश्यग्रहपां संघातत्रिगृहीतार्य । इति काशिका ॥ महार्म । अप्रमार्म । महाप्रमार्म । कजलाम ।। अन्तः ॥६॥ अधिकारो ध्यमुत्तरपदादिरित्यतः प्राक् ॥ इत उत्तर पूर्वपदस्यान्त उदातो वेदितव्यः ॥ वक्ष्यति सर्व गुणाकारन्ये । इत्यादि । सर्वप्रवेतः । सर्वकृष्पाः ॥ सर्व गुणकारचे ॥१३॥ सर्व । इत्येतत् पूर्वपदं गुणाकारर्ये वर्तमानमन्तोदानं स्यात् ॥ सर्वश्वेतः । गर्वकृप्पाः । गर्वमहान् ॥ सर्व किं । परमश्वेतः ॥ गुणाग्रहपां किं । गर्बीवर्णः ॥ कारन्ये किं । सर्वेषां श्वेततरः । सर्वश्वेतः ॥ संज्ञायां गिरिनिकाययोः ॥१४॥ गिरि । निकाय । इत्येतयोरुतरपदयोः गंज्ञायां पूर्वपदमन्तोदानं स्यात्, ॥ ग्रन्ननागिरिः । गोपिउनिकायः ॥ गंज्ञायां किं । परमगिरिः । वाहापा- निकाय: ॥ कुमावी वयसि ॥ गुनाही । रत्येताग्निनगरपंद, वयगि गन्ये पूर्वपदानोदानं स्यात् ॥ वृट्यु- गारी । गरयुगाती । कुगाहरीघाटदः पुंगा गागंप्रयोगात्रं प्रतिनिगितमु- पाराण पत्रो ग्रहादिनियोजनः गर गगानाधिकरणाः । तग वय दर आगो । न कुनायव । ग्रागि किं । पररागाही उदके कवले ॥१६॥ । गाम्गिगुरणे. मित्रत्रानिनि गमागे पूर्वपदम गोदार गात. |गुरो । विनोदकं नं पशादेशादाः ग्वस्तिो बानुदाले पदा- म. : किं । गोद - प्र ·શેર अध्यायः ॥६॥ पादः- ॥२॥ सूत्रं ॥ १०३ ॥ वि- द्विगौ क्रती ॥७॥ द्विगुसंज्ञक उत्तरपदे परे क्रतुवाचिनि समासे पूर्वपदमन्तोदानं स्यात् ॥ गर्ग- त्रिरात्रः । चारकत्रिरात्रः ॥ द्विगौ किं । अतिरात्रः ॥ क्रतो किं । ल्वहोमस्य सपरात्रो विल्वसपरात्रः ॥ सभायां नपुंसके ॥१८॥ सभा । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे नपुंसकलिने समाते पूर्वपदान्तोदानं स्यात् ॥ गोपालसमं । स्त्रीसमं ॥ सभायां किं । ब्राह्मणतेनं ॥ नपुंसके किं । रा- जसभा ॥ सभा राजेत्यादिप्रतिपदोक्तनपुंसकत्रहणाद्रमणीयसमं ब्राह्मणकुलमित्यत्र नान्तोदानत्वं ॥ पुरे प्राचां ॥१॥ पुर । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे परे प्राचां. देशे वाच्ये पूर्वपदमन्तोदातं स्यात् ॥ शिवदतपुरं । नान्दीपुरं ॥ प्राचां किं । काञ्चीपुरं ॥ अरिष्टगौडपूर्वे च ॥१०॥ अरिष्ट । गौड । इत्येतत्पूर्वके समाने पुर । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे परे पूर्वपद- मन्तोदातं स्यात् ॥ अरिष्टपुरं । गौडपुरं । पूर्वग्रहणादिहापि भवति । अरिटाप्रितपुरं ॥ न हास्तिनफलकमार्दवाः ॥ १० ॥ हास्तिन । फलक । मादेव । इत्येते पुर । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे ऽन्तोदाता हात्तिनपुरं । फलकपुरं । मायपुरं मायपुरं ॥ पुरे प्राचामित्यन्य न भवन्ति ॥ निषेधः ॥ कुशूलकूपकुम्भशालं विले ॥१०॥ कुशूल । कूप । कुम्भ । शाला इत्येते विल । इत्येतनिन्नुनपद पं अन्तोदाता भवन्ति ॥ कुशूलबिलं । कूपविलं । कुम्गविलं । प्रालाविलं ॥ कुशूलेत्यादि किं । सर्पधिलं ॥ विले किं । कुलस्वामी दिक्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराठेपु ॥ १०३ ।।

·४३०
अष्टकं पाणिनीयं
दिक्छन्दा ग्रामजनपदाख्यानवाचितरपदेषु चानराट । इत्येतस्मिंश्योत्तरपदे परे
ऽन्तोदाता भवन्ति ॥ ग्राम । पूर्वेपुकामामी । अपरकृष्णामृत्तिका ॥ जनपद ।
पूर्वपञ्चालाः । अपरपञ्चालाः ॥ श्राख्यान । पूर्वाधिरामं । अपायातं ॥
चानराट । पूर्वचानराट ॥ कालवाचिनो ऽपि दिक्छब्दस्य परिग्रहार्थ प्राब्द-
ग्रहपां ॥
प्राचार्योपसर्जनश्चान्तेवासिनि ॥ १०४॥
प्राचार्योपसर्जनान्तेवासिवाचिन्युत्तरपदे परे दिक्छब्दा अन्तोदाना भवन्ति ॥
पूर्वपाणिनीयाः । अपरकाप्राकृत्ताः ॥ प्राचार्योपसर्तनः किं । पूर्वप्रिष्याः
अन्तेवासिनि किं । पूर्वपापिनीयं शास्त्रं ॥
उत्तरपदवृद्धौ सर्व च ॥ १०५॥
उत्तरपट्स्येत्यधिकृत्य विहिता या वृद्धिस्तद्वत्युत्तरपट् परे दिक्छब्दाः सर्वशब्द-
श्वान्तोदाता भवन्ति ॥ पूर्वपाञ्चालकः । सर्वपाञ्चालकः ॥ उत्तरपदाधिकार-
ग्रहणादिह न भवति । सर्वभासः । सर्वकारकः
बहुव्रीही विश्वं संज्ञायां ॥ १०६॥
विश्च । इत्येतत् पूर्वपदं बहुव्रीहिसमासे संज्ञायामन्तोटानं स्यात् ॥ विश्व-
देवाः । विश्वयाः ॥ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणापुदानत्व प्राप्त वचनं ॥ बहुव्रीही किं ।
विश्वे देवाः । विश्वदेवाः ॥ संज्ञायां किं । विश्वे देवा अस्य । विश्वदेवः ।
प्रागव्ययीभावसंादनावावीराधिकारः
उदराश्वेषुषु ॥ १०७॥
उदर । अन्य । इषु । इत्येतेपूतरपदेषु ववीही पूर्वपदमन्ताहातं स्यात् ॥
दामोदरः । यौवनान्यः । मरेपुः ॥
॥
क्षपे ॥१०॥
उदर । पन्त्र । रघु । इत्योयूमरपदेषु निन्दाविषय बल्वीही पूर्वपट्गन्तो-
दास गात् । युगोदरः । म्यन्दितान्त्रः । चलेपुः ॥ अनुदरः । गृटर हत्या,
नगुन्यानित्यवान्याति विप्रतिधेन ।
नदी बन्युनि ॥ १० ॥

·अध्यायः ॥ ६ ॥ पादः ॥ २॥ सूत्रं ॥ ११५ ॥ - , बन्धु । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे बहुव्रीही नदीसंतकं पूर्वपदमन्तोदानं स्यात् ॥ गार्गीबन्धुः । वात्सीबन्धुः ॥ नदी किं । ब्रह्मबन्धुः । ब्रह्मन् । इत्येतदायुदान बन्धुनि किं । गार्गीप्रियः ॥ निष्ठोपसर्गपूर्वमन्यतरस्यां ॥ ११० ॥ उपतापूर्वपदकं निष्टान्तं पूर्वपदं वहुव्रीहावन्तोदानं वा त्यात् प्रधौ- तमुखः । प्रक्षालितपादः ॥ निति किं । प्रतवैकमुखः ॥ उपतर्गपूर्व किं । शुष्कमुखः ॥ उत्तरपदादिः ॥१११॥ अधिकारो ऽयं ॥, इत मुन्नरपदस्यादिदातो वेदितव्यः ॥ वक्ष्यति को वर्णलक्षणादिति । शुककर्णः । कृष्णाकर्णः ॥ की वर्णलक्षणात् ॥११२॥ कर्ण । इत्येतदुत्तरपदं वर्णवाचिनो लक्षणवाचिनश्च परं बहुव्रीहावायुदानं स्यात् ॥ वर्णात् । शुक्लकर्णः ॥ लक्षणात् । शङ्कुकर्णः ॥ पशूनां विभागार्थे दात्रायाकारं कर्णादिषु यच्चिई क्रियते तदिह लक्षणं ॥ कर्णः किं । शुक- पादः ॥ वर्णलक्षणात् किं । शोभनकर्णः ॥ संज्ञौपम्ययोश्च ॥११३॥ कर्ण । इत्येतदुत्तरपदं संज्ञायामौपम्ये च यो बहुव्रीहित्तत्रायुदात्तं स्यात् ॥ संज्ञायां । मणिकर्णः ॥ श्रौपम्ये । गोकर्णः ॥ कण्ठपृष्ठग्रीवाजङ्गं च ॥ ११४॥ कण्ठ । पृष्ठ । ग्रीवा । जसा । इत्येतान्युत्तरपदानि संज्ञायामीपम्ये च यो बहुव्री- हित्तत्रायुदातानि भवन्ति ॥ शितिकण्ठः । सरकण्ठः ॥ नाकपुटः । अनपृष्ठः ॥ दशग्रीवः । अश्वग्रीवः ॥ तालजः । अश्वनः । शृङ्गमवस्थायां च ॥११५॥ शृङ्ग । इत्येतदुत्तरपदमवत्यायां संन्नौपन्ययोश्च वावीलवायुदानं स्यात् ॥ प्रव- त्यायां । उहतगृङ्गः ॥ संज्ञायां । ऋप्यमः ॥ श्रीपञ्चे। गोगृङ्गः ॥ । त्यूलङ्गः ॥ - प्रवन्ना- दिपु कि ·છે अष्टकं पाणिनीयं ॥ मात 1 नजो जरमरमित्रमृताः ॥ ११६॥ जर । मर । मित्र । मृत । इत्येतान्युतरपदानि नञः पराणि बहुव्रीहावा- युदानानि भवन्ति ॥ अतरः । अमरः । अमित्रः । अमृतः ॥ नञः किं । ब्राहापामित्रः ॥ जरेत्यादि किं । अशत्रुः ।। सोर्मन्नसी अलोमोषसी ॥११७ ।। तु । इत्येतस्मात् परं मन् । अस् । इत्येतदन्तमुन्नरपदं बहुव्रीहावायुदान स्यात् । लोमन् । उपस् । इत्येतो वर्जयित्वा ॥ मन् । सुकर्मा । सुधर्मा सुपयाः सोः किं । । सुयशाः ॥ कृतकर्मा । कृतयाः ॥ मनुसी किं । सुराना ॥ अलोगोषसी, किं । सुलोमा । सूषाः ॥ नसुभ्यामित्य- न्यापवादो ऽयं ॥ क्रत्वादयश्च ॥११८॥ प्रातु । इत्येवमादयः सु । इत्येतस्मात् परा बहुव्रीहावादाता भवन्ति ॥ सुक्रतुः । सुदृशीकः ॥. अायुदात्तं यच् छन्दसि ॥११६ ।। शु । इत्येतस्मात् परमायुदान द्व्यच्वं यदुन्नरपदं तद्द्वएवीही वेट अागुदा- प्रमेव स्यात् ॥ म्बत्राः । सुरथाः ॥ अश्व रथ । इत्येतो निरस्वरेपाघुदाती । यापुदानं किं । या सुत्राः । बा । इत्येतत् प्रत्ययत्वरेपान्तोदानं ॥ व्यच् किं । गुपिरण्यः ॥ नगु-यामित्यरयापवादो ऽयं ॥ वीरवीn च ॥१०॥ घोर । घोर्य । इत्येती च सु । इत्येतन्मात् पो बधीरी पन्दस्यासुदानी भवत: ॥ गुधीरेणा से । गुठीर्यरय पतयः स्याम ॥ कूलतीरतूलमूलशालाक्षप्तममव्ययीभावे ॥११॥ पला । तार । पूण | गृल । प्राला । प्राला । यक्ष । राम । इत्येतान्युमरपदा- न्यव्ययोगानगमाग यादगानि भवन्ति ॥ उपकुलं । उपतीरं । उपतूनं । उपपलं । उपमालां । उपाशं । गग । निर्म । विगं । दुःपमं ॥ पले- गादि किं । उपकुम । छीना किं । परमाला ॥

·४३३ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १२८ ॥ । पाव । काण्ड ॥ कंसमन्यपूर्पपाय्यकाण्डं दिगौ ॥१२२ ।। कंत । मन्य । शूर्प । पाय इत्येतान्युत्तरपदानि द्विगौ समास अायुदानानि भवन्ति ॥ द्विकंसः । द्विमन्यः-1 द्विशूर्पः । द्विपास्यः । द्विका- एउः ॥ द्विगी किं । परमकंतः ॥ तत्पुरुषे शालायां नपुंसके ॥ १२३ ॥ तत्पुरुपे नपुंसकलिङ्गे शाला । इत्येतदुत्तरपदमायुदानं त्यात् ॥ ब्राह्मणशालं । चत्रियतालं ॥ तत्पुरुपे किं । दृढशालं ॥ प्रालायां किं । ब्राह्मणनेनं नपुंसके किं । ब्राह्मणशाला ॥ कन्या च ॥१४॥ कन्या । इत्येतदुत्तरपदं तत्पुरुष नपुंसकलिङ्ग सायदानं स्यात् ॥ नौशामिकन्यं । अाइरकन्यं ॥ नपुंनक किं । दाक्षिकन्या ॥ अादिश्चिहणादीनां ॥ १२५ ॥ कन्या । इत्येतदन्ते तत्पुरपे चिहण । इत्येवमादीनां पूर्वपदानामादिदातः स्यात् ॥ चिहणकन्यं । मरकन्यं ॥ प्रातिरिति वर्तमाने पुनरादिग्रहणां पूर्वपदायुदातार्यं ॥ चेलखेटकटककाण्डं गायां ॥१२६ ॥ चेल । वेट । कटक । इत्येतान्युत्तरपदानि निन्दायां तत्पुरुप श्रायुदात्रानि भवन्ति ॥ भार्याचेलं । नारखे । दधिकटकं । भूतकाएडं ॥ चेलादिनादप्रयेन भार्यादीनां निन्दा । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति नमानः गहीयां किं । परमत्रलं ॥ चारमुपमानं ॥१२७॥ चोर । इत्येतदुपयानवाचि तत्पुरुष वायुदातं न्यात् ॥ वन्नं वो मित्र वसचो । कन्चलचो ॥ उपमानं किं । पामची ॥ पललसूपशाकं मिग्रे ॥ १२८ ।। पलन । नृप । प्राक । इत्येतान्युनम्पदानि मित्राचिगि तत्पुरुष ग्रायुदा- काण्ड । 55 ·છે अष्टकं पाणिनीयं तानि भवन्ति ॥ गुडपललं । मूलकसूपः । मुहशाकं ॥ भक्ष्येण मिश्रीकरण- मिति समासः ॥ मिग्रे किं । परमपललं ॥ कूलसूदूस्थलकर्षाः संज्ञायां ॥ १६ ॥ फूल । सूटू । स्थल । कर्ष । इत्येतान्युत्तरपदानि तत्पुरुपे संज्ञायामागुदा- तानि भवन्ति ॥ दाक्षिकूलं । देवसूदं । दाएडायनस्थली ॥ लिङ्गविशिष्टप- रिभाषया स्यालीशब्दो गृहयते ॥ दाक्षिकर्षः ॥ ग्रामनामान्येतानि ॥ संज्ञायां किं । उत्तमकूलं ॥ अकर्मधारये राज्यं ॥१३०॥ राज्य । इत्येतदुत्तरपदं कर्मधारयभिने समास वायुदातं स्यात् ॥ बालपारा- व्यं । क्षत्रियराज्यं ॥ अकर्मधारये किं । परमराज्यं ॥ वर्यादयश्च ॥ १३१॥ वार्य । इत्येवमादीन्युत्तरपदानि कर्मधारयभिने तत्पुरुप ग्रायुदातानि भवन्ति ॥ अनिवार्यः । अर्जुनपक्ष्यः ॥ दिगादिपु ये वर्ग । इत्येवमादयः पठितास्त एव याप्रत्ययान्ता वर्यादयः ॥ पुत्रः पुम्भ्यः ॥१३॥ पुत्र । इत्येतदुभरपदं पुंलिडेभ्यः परमायुदानं स्यात् ॥ दाशपुत्रः । माल्पि- यापत्रः ॥ पुत्रः किं 1 माल्पियमातुलः ॥ पुग्यः किं । गार्गीपत्रः नाचार्यराजर्विक्संयुक्ताज्ञात्याख्येभ्यः ॥ १३३ ॥ पानार्य । राजन् । प्रयिम् । संयुश । शाति । इत्येतद्वाचियः परः पुत्र । एयध ग्रामुदामो न ग्याग, ॥ पारयाग्रहणात, पायाणां द्विोयपानां च ri ॥ घानार्यपुत्रः । उपाशापुत्रः । मायारायनपुत्रः ॥ राजपुत्रः । ईश्व- पुत्रः । गलपुत्रः ॥ प्राधियपत्रः । यातायापत्रः । होतुःपुत्रः ॥ संयुगापुत्रः गंगाभिष: । प्रानपुर. ॥ शातिपुत्रः । गागुःपुत्रः ॥ एषु गमागान्तोदामन्यं ॥ चूणादीन्यप्राणिपन्याः ॥१४॥ गर्ग : गोयगायनाणियापितः पतयन्तान, पाणिपुल्य धापु- 1 ॥ - - - ·D રૂપ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ २॥ सूत्रं ॥ १३ ॥ - दानानि भवन्ति ॥ मुद्दचूर्ण ॥ अप्राणिषष्ठ्याः किं । मत्स्यचूर्ण ॥ षष्ठ्याः किं । परमचूर्ण ॥ षट् च काण्डादीनि ॥१५॥ काएड । इत्येवमादीनि पुन्नरपदान्यप्राणिवाचिनः पठ्यन्तात् पराण्याचुदा- नानि भवन्ति ॥ दर्भकाण्डं । दर्भचीरं । तिलपललं । मुहसूपः । मूलकशाकं । नदीकूलं ॥ पडिति किं । राजसूदः ॥ कुण्डं वनं ॥१३६॥ । इत्येतदुत्तरपदं वनवाचि तत्पुरुप अायुदातं स्यात् ॥ दर्भकुण्डं । शरकुपडं ॥ कुएउशब्दो ऽत्र कुएउसादृश्येन बने वर्तते ॥ वनं किं । मृत्कुण्डं ॥ प्रकृत्या भगालं ॥१३७॥ भगालवाच्युत्तरपदं तत्पुरुषे प्रकृत्या स्यात् ॥ कुम्भीभगालं । कुम्भीकपालं । कुम्भीनदालं ॥ भगालादीनि मध्योदानानि ॥ प्रकृत्या । इत्यधिकारो अन्त इति यावत् ॥ शितेर्नित्वावलवहुवीदावभसत् ॥१३८॥ शिति । इत्येतस्मात् परमुनरपदं नित्याबहुच्छ बहुव्रीही प्रकृत्या म्यात् । भनन । इत्येतं वर्तयित्वा ॥ शितिपादः । शित्यंसः । शित्योष्ठः ॥ पादशब्दो वृपादिराचुदातः । स्रोष्ठ । इत्येतो नित्वरेणायदानी ॥ शितेः किं । दर्शनीयपादः ॥ नित्येति किं । ॥ नित्येति किं । शितिककुत् । शितिककुदः ॥ अत्र- घच किं । शितिललाटः ॥ बहुव्रीहो किं । शितः पादः । शितिपादः ॥ अमनत् किं । प्रितिमसत् । शितिशब्द अाचुदानः ॥ पूर्वपदप्रकृतिन्त्ररा- पवादो ऽयं ॥ गतिकारकोपपदात् कृत् ॥१३६ ॥ गतिगंजकात् । कारकात । उपपदाच परं कृदन्तमुन्नरपदं तत्पलंग प्रकृत्या न्यात ॥ गतेः । प्रकारकः । प्रहारक: ॥ कारकात । इमप्रबलानः । ॥ उपपदात् । ईपत्करः । दुष्करः । दुष्करः ॥ नर्वत्र लिल्वरः ॥ गतिकारकोपपदात् किं । देवदतकारकः । शय पत्रीयं । रोप पत्रीयं । कदलण विपदार्च अंस । - .. पलाशातनः ।

·अष्टक पाणिनीय - ॥ उभे वनस्पत्वादिषु युगपत् ॥ १४०॥ वनस्पति । इत्येवमादिपूभे पूर्वोत्तरपदं युगपत् प्रकृत्या भवत ॥ वनस्पति. । बृहस्पति । पूर्वोत्तरपदे अायदाने देवताद्वन्द्वे च ॥ १४१॥ देवतावाचिना द्वन्डे पूर्वोत्तरपदे युगपत् प्रकृत्या भवत ॥ इन्द्रामोमो । इन्द्रावृह- स्पती । पूर्वोत्तरपदे शायदाते ॥ देवता कि । लक्षन्यग्रोधो ॥ दन्डै कि । अग्निष्टोम ॥ नोत्तरपदे अनुदात्तादावपृथिवीरहपूषमन्थिषु ॥१४२॥ पृथिवी । रुद्र । पूपन् । मन्थिन् । इत्येतडिने अनुदानादावन्नरपदे सति स्वताद्वन्दे पूर्वोत्तरपदे प्रकृत्या न भवत ॥ इन्द्रानी ! इन्द्रवायू । अग्नि- वायप्राब्दावन्तोदातो ॥ उत्तरपदग्रणमनुदानादाविति तद्विशेषणा यथा विज्ञा- येत । द्वन्द्व विशेषणा मा भूत् ॥ अगदातादिग्रहण विधिप्रतिषेधयोर्विषयविभा- अपृथिवीत्यादि कि । यावापृथिव्यौ । सोमरहो । इन्द्रापूषणो । पाक्रमन्थिनी ॥ पृथिव्यादिभे युगपत् प्रकृतिस्वरे भवत एव ।। अन्तः ॥१४३॥ यधिकारो प्य ॥ त ऊर्थ यहनुमामिप्यामरतन ममासस्योत्तरपदत्यान्त उदानो भवतीत्येव वेदितव्य ॥ वक्ष्यति शायघजशासविनकाणामिति । सुनीथ. । गार्थ ॥ ग्रवपथ यायघताजावित्रकाणां ॥१४४॥ य। ग्रय । घज । ता । अच । अप् । न । क । सत्यवान्तानामुतरप- दाना पतिकात्योपपतात परेवागन्त उदान म्यात् ॥थ । मनीय । सब- मृग । धयन्प्रत्ययान्तावतो ॥ अग । ग्रावगय । उपत्रमय घ । प्रमेह । याम्मेद ॥मा । हरदागत । विशाक । अातपशुप्या ॥ अच् । प्रक्षय । ॥ प. ॥ त्र। प्रलविन । प्रगविज्ञ ॥ । गोप । सरीयप ॥ गतिकात्योपपत्रादित्यय । गतुत । प्रतिस्ततं भवता । पर्मयचीयवादातर ।

·65) ४३७ अध्यायः ॥६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १४ ॥ सूपमानात् क्तः ॥१४५॥ . सु । इत्येतस्मादपमानाच्च परं क्त '। इत्येतदन्तमुत्तरपदमन्तोदानं त्यात् ॥ सुकृतं । सुभुक्तं ॥ उपमानात् । वृकावलुपं । प्राशलुपं. ॥ गतिकारकोपपदा- दित्येव । तुल्तुतं भवता ॥ गतिरनन्तर इत्येतस्य तृतीया कर्मणीत्यतस्य च बाधकमिदं ॥ .. 1 ॥ संज्ञायामनाचितादीनां ॥१४६ ॥ गतिकारकोपपदात् परं क्प्रत्ययान्तमन्नरपदं संज्ञायामन्तोदात्रं स्यात् । ग्राचित । इत्यवमादीन् वर्तयित्वा ॥ संभूतः । उपहूतः । परिजन्यः । धनुःखाता । कुदालकखातं । हस्तिमृदिता ॥ गतिरनन्तर इति तृतीया कर्मणीति च प्रापः स्वरो वाध्यते ॥ अनाचितादीनां किं । प्राचितं । पर्याचितं ॥ प्रवृद्धादीनां च ॥१७॥ प्रवृद्ध । इत्येवमादीनां क्लाप्रत्ययान्तमुत्रर पदमन्तोदानं स्यात् ॥ प्रवृद्धः । प्रयुक्तः प्रसंचाA ऽयमारम्भः ॥ कारकाहत्तश्रुतयोरेवाशिषि ॥१४८ ॥ दन । ग्रुत । इत्येतयोवोत्तरपदयोः कारकात् परयोः मंचावामाशिपिः गम्य- मानायामन्त उदानः स्यात् ॥ देवा एनं देवासुः । देवदन : ॥ विष्णुरेनं श्रूयात् । विष्णुश्रुतः ॥ कारकात् किं । प्रकारका नियमो मा भूत् । संगृतः ॥ दलश्रुतयोः किं । देवपालितः । अन्सानियमादत्र संज्ञायामनाचितेति न । तृतीया कर्मणीति भवति ॥ एवेति किं । कारकनियमो यया स्यात् । हनत- नियमो मा भूत् । प्रकारकादपि हि 'दतगृतयोभवति । संश्रतः ॥ त्राशिपिं किं । देवः खाता । देवग्याता ॥ इत्थंभूतेन कृतमिति च ॥१४६ ॥ इत्यंभूतेन कृतमित्येतमिनर्थे यः नगातस्तत्र ताप्रत्ययान्तमुनरपदमन्तादातं न्यात् ॥ नुपपलपितं । उन्मतप्रलपितं। प्रमत्तगीतं ॥ कृतमिति नियानामांन्ये करोतिः न त्वमृतप्रादुर्भाव एच । तर प्रलपितापि कृतं भवति ॥ तृतीया फणीन्यस्य तु वाचकमिदं ॥

·अष्टकं पाणिनीयं । अनो भावकर्मवचनः ॥१५० ॥ अनप्रत्ययान्तं भाववाचि कर्मवाचि चोतरपदं कारकात् परमन्तोदातं स्यात् ॥ भाववचनः । श्रोदनभोजनं सुखं । पयःपानं सुखं ॥ कर्मवचनः । राजभो- जनाः शालयः ॥ अनः किं । हस्तादायः ॥ भावकर्मवचनः किं । दन्तधावनं । करणे ल्युट् ॥ कारकात् किं । निदर्शनं ॥ सर्वेषु प्रत्युदाहरणेपु प्रकृतिस्वरो भवति ॥ मक्तिन्व्याख्यानशयनासनस्थानयाजका दिक्रीताः ॥१५॥ मन्प्रत्ययान्तं । तिन्प्रत्ययान्तं । व्याख्यान । शयन । श्रासन । स्थान । याज- कादि । क्रीत । इत्येतद्योत्तरपदं तत्पुरुषे कारकात् परमन्तोदातं स्यात् ॥ मन् । रथवळ ॥ तिन् । पाणिनिकृतिः ॥ व्याख्यान । छन्दोव्याख्यानं ॥ शयन । राजशयनं ॥ श्रासन । रानामनं ॥ स्यान । गोस्यानं ॥ याजकादि- भिशेति मूने ये याजकादयः पाठीसमासाः पूर्व पठिता इहापि त एवं गृह्यन्ते । ब्राह्मणायातकः । क्षत्रिययातकः ॥ फ्रीत । अवक्रीतः ॥ कारकादित्येव । प्रकृतिः ॥ कृत्स्वरापवादो ऽयं ।। क्रीतशाब्दे तु तृतीया कर्मपोत्यस्यापवादः ॥ सप्तम्याः पुण्यं ॥१५॥ पुपय । इत्येतदुत्तरपदं सम्यन्तात् परं तत्पुरुषे अन्तोदान स्यात् ॥ अध्ययनपु- पयं ॥ मपम्याः किं । चेदेन पुण्यं । वेदपुण्यं । तत्परुपे तुल्यार्थ इति 3 स्वरः ॥ ऊनार्थकलदं तृतीयायाः ॥ १५ ॥ जाणानि । पालपाया । इत्येतान्यनरपदानि तृतीयान्तात् परापयन्तोदा- मानि भवन्ति ॥ मापोन । मापनियालं ॥ अगिफलहः । वास्यालहः ॥ अन फेचिदर्श । इति ग्यपग्रहशामिच्छन्ति'। धान्यायः ॥ प्रतिपदोतात्यात तृतीया- रागागपरिग्रएं निठे तृतीयाया इति विस्पष्टायें ॥ मिश्रं चानुपसर्गमसंधी ॥१४॥ मित्र । इत्यानुन पदमुपगारहितमगंधी गम्यमान तृतीयानात् परमादात ·४३१ अध्यायः ॥ ६ ॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १५८ ॥ ॥ स्यात् ॥ गुडमिश्राः ॥ मिश्रं किं । गुउधानाः ॥ अनुपसर्गे किं । गुडसंमिश्राः ॥ इहानुपसर्गग्रहणं नापकं । अन्यत्र मिश्रग्रहणे सोपसर्गग्रहणस्य ॥ पणाबन्धेनै- फार्थ्य संधिः ॥ असंधी किं । ब्राह्मणमिश्रो राजा । ब्राह्मणैः सह संहित ऐकार्यमापन इत्यर्थः नञो गुणप्रतिषेधे संपाचर्कहितालमर्धास्तद्धिताः ॥ १५५ ॥ संपादिन् । अहं । हित। अलं । इत्येवमा ये तडितास्तदन्तान्युत्तरपदानि गुणप्रतिषेधार्थनजः पराण्यन्तोदातानि भवन्ति ॥ संपादिन् । कार्णवेष्टकिकं ॥ अर्ह । अच्छेदिकः ॥ हित । अवत्सीयः ॥ अलं । असांतापिकः ॥ नञः किं । विगाभाथिकः ॥ गुणो हि तडितार्थप्रवृत्तिनिमितं संपादित्वायुच्यते । तत्प्र-- तिपेधो यत्रोच्यते तत्रायं विधिः ॥ गुणप्रतिषेधे किं । गार्दभरथिकादन्यः । अगाभरथिकः ॥ संपादीत्यादि किं । अपाणिनीयः ॥ तडिताः किं । अवोठा । अहे तूंच् ॥ ययतोश्चातदर्थे ॥१५६॥ व । यत् । इत्येता वा तडितावतदर्ये वर्तमानौ तदन्तयोत्तरपदयो पाप्रतिषेधा- र्थनञः परयोरन्त उदातः स्यात् ॥ य । पाश्या । अतृण्या ॥ यत् । अन्त्यं । अकार्यं ॥ अतर्ये किं । अपायं । तदर्थे यत् ॥ तद्धित इत्येव । अदेयं । गुणप्रतिषेध इत्येव । दन्त्यादन्यत् । अदन्त्यं ॥ निरनुबन्धकैकानुबन्धकयोरेव ग्रहणं । वामदेवायड्ड्यौ । अवामदेव्यं । अत्र न भवति । अच्कावशक्ती ॥१५७॥ अच् । क । इत्येवमन्तमुतत्पदं नजः परमशक्तो गन्यमानायामन्तोदानं स्यात् ॥ अच् । अपचः । अपठः ॥ क । अविक्षिपः । प्रविलिखः ॥ ग्रशती किं । अपचः परिव्राजकः ॥ गुणप्रतिषेध इत्यव । अन्यो ऽयं पचादपचः ॥ अाक्रोशे च ॥१५८॥ अच् । क । इत्येवमन्तमुत्तरपदं नञः इत्येवमन्तमुत्तरपदं नः पत्मानोगे च गम्ये अन्तोदानं स्यात् ॥ अच् । अपचः । अपठो जाल्मः ॥ क । अविक्षिपः । ग्रविलिप्तः ॥

·છે प्रटकं पाणिनीयं संज्ञायां ॥१५॥ नजः परमुतरपदं मंजाबोधकमाक्रोशे गम्ये ऽन्तोदानं म्यातू । प्रदेवदतः । अयनरतः ॥ कृत्योकेप्लुच्चार्वादयश्च ॥ १६०॥ - -- . कृत्य । उक । इष्णुच् । इत्येवमन्ताधावाट्यश्च नजः परे अन्तोदाता भवन्ति । कृत्य । अकर्तव्यं । अकरणीयं ॥ उक । अनागामुकं अनपलाषुकं ॥ इष्णुच् । अनलंकरिष्णुः । अनिराकरिष्णुः । इष्णुग्रहणे खिष्णुद्वयनुबन्ध- को ऽपि गृहाते । इकारादेर्विधानमामात् । अनाठ्यंभविष्णुः । अशुभगंभ- विष्णुः ॥ चार्वादयः । अचारुः । अनाधुः ॥ विभाषा तृनन्नतीक्ष्णशुचिषु ॥१६१॥ तृन् । अन । तीक्ष्ण ! शुचि । इत्येतेपु नजः परेवन्त उदातो वा स्यात् ॥ तृन् । ग्रमी ॥ अन् । अननं ॥ तोचपा । यतीक्ष्ण ॥ शुचि । यशुचि ॥ पत्ते ऽव्ययस्वरो भवति । वनबीहाविमेतत्तयः प्रथमपूरणयोः क्रियागणने ॥१६॥ इदं । एतद । तद । इत्येतेभ्यः पन्य प्रथम । इत्येतस्य पूरपार्थप्रत्ययान्तरय च नियागाने वर्तनानन्य बावीसावन्त उदानः ग्यात् ॥ इदं गगनं भोजन वा प्रवर्ग यग्य गः । इदंप्रयगः । इदंद्वितीयः । इदंगृतीयः ॥ एत्प्रथमः । एतद्वितीयः । एततीयः ॥ तत्प्रयाः । सद्वितीयः । ततीयः । एवीपी किं । ग्रन प्रगमः । इदंप्रयागः ॥ उदंगवता: कि । यत्प्रयमः ॥ प्रथमप- रगायो. यिं। महत्वपुः स नियानाने यि । अयं प्राय: प्रधानमेषां । - प्रमा: । हगाणानंतर ॥ गगाने किं । दंप्रगमाः । रदंप्रधाना दलः ॥ उपपटग शार्गिवात् कपि पूर्वगन्नीटानं ति। दंप्रगमकाः ॥ वने गमाग तः पायाचोदायिधिकारः ॥ संध्यायाः स्तनः ॥१६३ ।। गा। दादा गंगागारिन. परं पुष्टीलाग्नादार यान् । दिगमगा। मना : मंगाया. किं । कांगीणगाना ॥ र. किं । दितिः ॥ - - ·છે. अध्यायः ॥६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १६ ॥ ॥ विभाषा छन्दसि ॥१६॥ स्तन । इत्येतदुत्तरपदं संख्यावांचिनः परं वदवीही समासे वेदे वान्तोदानं स्यात् ॥ द्विस्तनां कुर्याद्वामदेवः । द्विस्तनां करोति संज्ञायां मित्राजिनयोः ॥१६५ ।। मित्र । अनिन । इत्येतयोरुत्तरपदयोर्बहुव्रीही संज्ञायामन्त उदात्तः स्यात् ॥ मित्र । देवमित्रः । ब्रह्ममित्रः ॥ अनिन । वृकानिनः । कृष्णाजिनः ॥ संज्ञा- यां किं । प्रियमित्रः ॥ व्यवायिनो उत्तरं ॥१६६ ॥ अन्तर । इत्येतदुत्तरपदं व्यवधानवाचिनः परं बहुव्रीहावन्तोदातं स्यात् ॥ वस्त्रान्तरः ॥ व्यवाविनः किं । अात्मा स्वभावो ऽन्तरो ऽन्यो यस्य स श्रा- त्मान्तरः ॥ || मुखं स्वाङ्गं ॥१६७॥ मुख । इत्येतदुत्तरपदं स्त्रावाचि बहुव्रीहावन्तोदातं स्यात् ॥ गौरमुखः । भद्रमुखः ॥ स्वाङ्गं किं । दीर्घमुखा शाला । पारिभापिकमिह स्वाऊं ॥ नाव्ययदिक्छब्दगोमहत्स्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्यः ॥१६८॥ अव्यय । दिक्झब्द । गो । महत् । स्यूल । मुष्टि । पृथु । वत्त । इत्येते यः पर मुत्र । इत्येतदुत्तरपदं स्त्रावाचि बहुवीही समाते ऽन्तोदातं न स्यात् ॥ उच्चैर्मुखः । नोचैर्मुखः । नौचैर्मुखः ॥ प्राङ्मुखः । प्रत्यङ्मुखः ॥ गोमुखः ॥ महामुखः न्यूलमुखः ॥ मुष्टिमुखः ॥ पृथुमुखः ॥ वत्समुखः पूर्वपदप्रकृतिस्त्रो भवति । गोमुष्टिवत्सपूर्वन्योपमानलक्षणो विकल्पो ऽनेन वाध्यते ॥ निष्ठोपमानादन्यतरस्यां ॥१६॥ निठान्तात् । उपमानवाचिनश्च परं मुख । इत्येतदुत्तरपदं स्वाचाचि बहु- वोहावन्तोदानं वा स्यात् ॥ प्रक्षालितमुखः । प्रक्षालितमुखः । प्रक्षालि- तमुखः । पक्षे निठोपापूर्वमन्यतरन्यानिति पूर्वपदान्तोदानत्वं । तनावे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन निपातन्त्रर इति बेहष्यं ॥ उपमानात् । सिल्मनः । व्याघ्रमुखः ॥ ॥ पु 56 ·४४२ अष्टकं पाणिनीयं - काल मासतातः । जात स्यात् ॥ मासजातः । मासजातः जातिकालसुखादिभ्यो नाच्छादनात् तो ज्कृतमित- प्रतिपन्नाः ॥१७०॥ आच्छादनवनितान्जातिवाचिनः । कालवाचिनः । सुखादिभ्यश्च परं लाप्रत्यया- न्तमुत्तरपदं बहुव्रीहावन्तोदानं स्यात् । कृत । मित । प्रतिपत्र । इत्येतान् वर्तयित्वा ॥ जाति । सारंगजग्धः । मुरापीतः ॥ दव्यलतातः ॥ सुखादि । सुखजातः । दुःखजातः ॥ ज्ञातीत्यादि किं । पुत्र- जातः ॥ अनाच्छादनात् किं । वस्त्रच्छनः ॥ अकृतेत्यादि किं । कुएउकृतः । कुएटमितः । । कुएउप्रतिपनः ॥ अस्मादेव ज्ञापकानिठान्तस्य परनिपातः ॥ सुखादयस्तृतीयाध्याय उनाः ॥ वा जाते ॥१७१॥ । इत्येतदुन्नरपदं जातिकालसुसादिभ्यः परं बहुव्रीहावन्तोदातं वा दन्तजातः । दन्तजातः ॥ ॥ मरजातः । गुपजातः । दु.सजातः । दुःसजातः ॥ नसुभ्यां ॥१७॥ नज् । मु । इत्येताभ्यां परगुतरपदं ब्रवीशवन्तोदातं स्यात् ॥ अवीहिः । गुमापः ॥ कपि पूर्व ॥ १७३ ॥ नन् । गु । इत्येताम्यां परगुतरपदं ब्रवीही कपि परे ऽन्तोदानं ग्यात् ॥ ग्रनहानभूकः । गुमुगारीकः द्रस्वान्ते त्वात् पूर्व ॥ १७४।। न । गु । ग्यता गां परं बाबीही यदानान्तमुभरपदं तत्र कपि परे अभयात् पूर्णमुदामा ग्यात् ॥ अमोदियाः । गुग्गपयः ॥ पुनः पूर्वग्रहण प्रय- निदेन निमार्ग । प्रन्यानो नयादेव पूर्वगुदातं भवति । ग तु यापि पूर्व । पाकः । घर फरमागवानोदासायं भवति ॥ वहोर्नवदुत्तरपदभूनि ॥ १७ ।। यो । यनामापदार्ग वानमा परग्य नमः पाग य. बरः ग - - ·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १८१ ॥ ॥ एवं स्वरः स्यात् ॥ तसुभ्यामित्युक्तं । बहोरपि तया । वहुयवः । बहु- व्रीहिः । अत्रोन्नपदत्यान्त उदानः ॥ कपि पूर्वमित्युक्त । तदिह भवति । बहुकुमारीकः ॥ हस्वान्ते ऽन्त्यात् पूर्वमित्युक्तं । तदिह भवति । अहुजरः । बहुमित्रः ॥ उत्तरपदभूमि किं । बहुपु मनो ऽत्व । बहुमनाः न गुणादयो ऽवयवाः ॥ १७६ ॥ गुण । इत्येवमादयो ऽवयववाचका बहु । इत्येतत्मात् परे बहुव्रीहावन्तो- दाता न भवन्ति ॥ बहुगुणा रज्जुः । बहुक्षरं पदं । बहुच्छन्दो मानः । बहुसूक्ताकः । बध्यायः ॥ अवयवाः किं । बहुगुणो ब्राह्मणाः । अध्यय- नश्रुतसमुदाचारादयो ऽत्र गुणाः उपसर्गात् स्वाझं ध्रुवमपर्यु ॥ १७७ ॥ उपसर्गसंज्ञकात् परं स्वाङ्गं ध्रुवं पर्युवर्जितं बहुव्रीहावन्तोदातं त्यात् ॥ ॥ ध्रुवमेकपं ॥ उपसर्गात् किं । दर्शनीयललाटः ॥ स्वाङ्गं किं । प्रशाखो वृत्तः ॥ ध्रुवं किं । उद्वाहुः ॥ अपणु किं । उत्पशुः ॥ वनं समासे ॥१७८॥ वन । इत्येतदुत्तरपदमुपतर्गतंज्ञकात् परं समासमात्रे ऽन्तादातं त्यात् ॥ प्रवणे यष्टव्यं । निर्वणे प्रणिधीयते ॥ समासमात्रपरिग्रहार्यं तमासग्रहणं ॥ अन्तः ॥१७९॥ अन्तः । इत्येतस्मात् परं वन । इत्येतदुत्तरपदं समाते ऽन्तोदातं स्यात् अन्तर्वणो देशः ॥ अनुपसार्य सूत्रं ॥ अन्तश्च ॥१८०॥ इत्येतदुन्नरपदमुपतात् परं समाने ऽन्तोदातं स्यात् ॥ पर्यन्तः । . प्रपृष्टः । प्रललादः ॥ चन्त न निविभ्यां ॥१८॥ नि । वि । इत्येतान्यां पत्नन्त । इत्येतदुत्तरपदगन्तोदानं न स्यात् । न्यन्तः । व्यन्तः ॥ अत्र पूर्वपदप्रकृतिस्त्रावे यणि च कृत हान्नस्त्रत्तियोर्यणाः न्वत्तिो नुदानन्येति स्वस्तिो भवति ॥

·દેશે अष्टकं पाणिनीयं । परेरभितोमाविमण्डलं ॥१२॥ परि । इत्येतस्मात् परमुभयतोभाविवाचकं यत् कूलायुत्तरपदं मण्डल । इत्ये- तच्चोतरपदमन्तोदातं स्यात् ॥ परिकूलं । परितीरं ॥ परिमाउलं ॥ प्रादस्वा. संज्ञायां ॥ १८३॥ प्र । इत्येतस्मादस्वानवाच्युत्तरपदं संज्ञायामन्तोदातं स्यात् ॥ प्रकोष्ठः । प्रदाएं अस्वाई किं । प्रहस्तं ॥ संज्ञायां किं । प्रपीठं ॥ निरुदकादीनि च ॥१८॥ निरुदक । इत्येवमादीनि प्राब्दवपाएयन्तोहान्नानि भवन्ति ॥ निरुदकं । नि- रुपलं ॥ अभेर्मुखं ॥१८॥ अभि । इत्यतरनात् परं गुप । इत्येतदुत्तरपदमन्तोदानं स्यात् ॥ अभिमुखः । अभिगुग्गा प्राला ॥ अब्रवीहार्यमनुवार्थमस्यामार्य च वचनं ॥ अपाच्च ॥१८६॥ अप । इत्येतन्मात पर मुख । इत्येतदुन्नरपदान्तोदानं श्यात् ॥ अपमुखं । योगविभाग उन्नरायः ॥ स्फिगपूतवीणाजोधकुक्षिसीरनामनाम च ॥१८७ ।। रिका । पा । वोगा ! ग्रनम् । यवन । कुक्षि । सोरनागन् । नागन् । इत्येतान्युगरपदान्यप । इत्याग्मात् पापयन्तोदानानि भवन्ति ॥ अपरिगाय । अपपूतं । यपत्रीणां । अपानः । अपाधा । अपयुतिः । गीरनामन् । अपगीरं । अपरलं ॥ नानन् । अपनाग ॥ अधेरपरिस्थं ॥ १८८ ॥ । गोतामा परगुपरिगलोरमारपदमन्तोदानं स्यात् ॥ अध्यारो दनाः । टिनाः । दलाग्योपरि तातो दना उच्यते ॥ उपरिणं किं । धधिमरा ॥ अनारप्रधानकनीयसी ॥१८॥ गरि ·દેપ अध्यायः ॥६॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १६५॥ - अनु । इत्येतस्मात् परमप्रधानवाचि कनीयस् । इत्येतच्चोतरपदमन्तोदानं त्यात् ॥ अनुगतो ज्येष्ठं । अनुज्येष्ठः । अनुमध्यमः ॥ पूर्वपदार्थप्रधानः प्रादिसमासः ॥ अनुगतः कनीयान् । अनुकनीयान् ॥ प्रधानार्थे च कनीयोग्रहणं ॥ अप्रधाने- त्यादि किं । अनुगतो ज्येष्ठो ऽनुज्येष्ठः ॥ पुरुषश्चान्वादिष्टः ॥१०॥ अनु । इत्येतस्मात् परं पुरुष । इत्येतदुत्तरपदमन्वादिष्टवाच्यन्तोदातं स्यात् अन्वादिष्टः पुरुषः । अनुपुरुपः ॥ कथितानुकथितो ऽन्वादिष्टः ॥ अन्वादिष्टः किं । अनुगतः पुरुषः । अनुपुरुषः ॥ अतेरकृत्पदे ॥१६॥ अति । इत्येतस्मात् परमकृदन्तं पद । इत्येतच्चोन्नरपदमन्तोदानं त्यात् ॥ अत्य- कुशो नामः । अतिकशो स्वः ॥ पद । अतिपदा गायत्री ॥ अकृत्पद् इति किं । प्रतिकालः ॥ नरनिधाने ॥११॥ नि । इत्येतस्मात् परमुत्तरपदं प्रकाशने ऽर्थे ऽन्तोदातं स्यात् ॥ निमूलं । न्यक्षं ॥ अप्रकाशता निधानं ॥ अनिधाने किं । निहितो दण्डः । निदाउः ॥ प्रारंवादयस्तत्पुरुषे ॥१६॥ प्रति । इत्येतस्मात् परे । अंशु । इत्येवमादयस्तत्पुरुषे ऽन्तोदाता भवन्ति ॥ प्रत्यंशुः । प्रतिजनः ॥ तत्पुरुषे किं । प्रत्यंशुः । बहुव्रीहिरयं उपायजजिनमगौरादयः ॥ १४॥ उप । इत्येतस्मात् परं व्यच्छमुन्नरपदमनिन. । इत्येतच्च तत्पुरुषे ऽन्तोदातं स्यात् । गौरादीन् वर्तयित्वा ॥ उपदेवः । उपतोमः ॥ अजिन । उपानिनः ॥ अगौरादयः किं । उपगौरः ॥ तत्पुरुषे किं । उपगतः सोमो ऽस्य उपसोमः ॥ सोरवक्षेपणे ॥१६॥ तु । इत्येतस्मात् परमुत्तरपदं निन्दायां गन्यमानायां तत्पुरुष ऽन्तीदा स्यात् ॥

·છે अष्टकं पापिनीयं सुप्रत्यवसित. । मुशब्दो. ऽत्र पूजायां । असूयया तथाकथनादवचेपणं वाक्यार्थः ॥ सोः किं । कुत्राह्मणाः ॥ अवक्षेपणे किं । मुतृणं ॥ विभाषोत्पुच्छे ॥१६॥ उत्पुच्छ । इत्येतम्मिन् तत्पुरुषे ऽन्त उदातो वा स्यात् ॥ उत्क्रान्तः पुच्छात् । उत्पुच्छ. । उत्पुच्छः ॥ यदा तु पुच्छमुदम्यति । उत्पुच्छयतीति छिन्तादच् । उत्पुच्छस्तदा थाथादिमूत्रेपा नित्ये प्राप्ने विकल्पो ऽयं । सेयमभयत्र विभाषा ॥ तत्पुरुषे कि । उत्पुच्छ. । बहुव्रीहिरयं द्वित्रिभ्यां पाइन्भूर्धसु बहुव्रीहौ ॥१७॥ दि । नि । इत्येताभ्यां परेषु पात् । दत् । मूर्धन् । इत्येतेषु सत्स बहुवी- हावन्त उदानो वा स्यात् ॥ द्विपात् । द्विपात् ॥ द्विदन् । द्विदन् ॥ द्विमूर्धा । द्विमूर्धा ॥ त्रिपात् । त्रिपात् ॥ त्रिदन् । त्रिदन् ॥ त्रिमूर्धा । त्रिमूर्धा ॥ मूर्धनित्यकृतसमातान्तनिर्देशात् समासान्तो ऽनित्य । समासान्तपक्ष ऽप्ययं म्वरः । द्विमूर्धः । दिमूर्ध । त्रिमूर्धः । त्रिमूर्धः ॥ द्वित्रिभ्यां किं । कल्याणमूर्धा ॥ पादित्यादि कि । द्विहस्त. ॥ बहुव्रीही किं । द्वयोद्धी । द्विमूर्धा ॥ सक्थं चाक्रान्तात् ॥११॥ समय । इत्येतदुत्तरपद बटुवाहावक्रान्तात् परमन्तोदानं वा म्यात् ॥ गौ- रतस्य । गौरनग्य. ॥ अक्रान्तात् कि । । पचश्चितानित्यम- न्तोदात्रत्व ॥ परादिश्छन्दसि वडलं ॥१६॥ समय । रत्येतस्य परग्याबिंद दातो वा स्यात् ॥ अजिसग्यमालभेत । वही लोगागायो । चक्रसमय ॥ रति गुरपाले पाध्यायन्य द्वितीय. पात् ॥

·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥७॥ अलुगुत्तरपदे ॥१॥ अधिकारो ऽयं ॥ यदित अर्थमनुक्रमिष्यामो ऽलुगुत्तरपद इत्यवं तद्वेतिव्यं ॥ वक्ष्यति पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः । स्तोकान्मुक्तः ॥ उतरपदे किं । निष्क्रान्तः स्तोकात् । निःत्तोकः ॥ अलुगित्येतत् प्रागानङः । उत्तरपद इत्येतदा पादप- रिसमापेः ॥ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ॥२॥ स्तोकार्थ । अन्तिकार्य । दूरार्थ । कृच्छ्र । इत्येतेभ्यः परस्याः पञ्चम्या उत्तरपदे परे ऽलुक् स्यात् ॥ स्तोकान्मुक्तः । अल्पान्मुक्तः ॥ चन्तिकादागतः । अभ्या- सादागतः ॥ दूरादागतः । विप्रकृष्टादागतः ॥ कृच्चान्मुक्तः ॥ समासे कृते प्रातिपदिकावयवत्वात् प्राप्पो लुग्निपिध्यते । द्विवहुवचनान्तानां स्तोकादी- नामाभिधानान समासः । तेनात्र समासफलमैकपद्यमैकवर्यं च न भवति ॥ अोजःसहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः ॥३॥ श्रोजस् । सहस् । अम्भस् । तमस् । इत्येतेभ्य उत्तरपदे परे तृतीयाया अलुक् स्यात् ॥ श्रोतताकृतं । सहताकृतं । अम्भताकृतं । तमताकृतं मनसः संज्ञायां ॥४॥ मनस् । इत्येतस्मात् संज्ञायां तृतीयाया अलुक् स्यात् ॥ मनसागुप्ता । मन- सादता ॥ संज्ञायां किं । मनोदता कन्या ॥ श्राज्ञायिनि च ॥५॥ मनत् । इत्येतस्मादाज्ञायिन्युनरपदे परे तृतीयाया मलुक् स्यात् । मनताज्ञातुं शीलमस्य । मनसातायी ॥ श्रात्मनश्च पूरणे ॥६॥ अात्मन् । इत्येतस्मात् पूरपाप्रत्ययान्त उत्तरपदे परे तृतीयाया अलुक् स्यात् ॥ ग्रामचतुर्य इति तु बहुव्रीहिः । वैयाकरणाख्यायां चतुर्थाः ॥७॥ । यात्मनापञ्चमः । म्रात्मनामः ॥ - ·४८ अष्टकं पापिनीयं यात्मन् । इत्येतस्माद्वैयाकरणकृतसंज्ञायां चतुर्था यलुक् स्यात् ॥ यात्मनेपदं । प्रात्मनेभाषा ॥ तादर्थ्य चतुर्थी .॥ चतुर्थीति योगविभागात समातः ॥ परस्य च ॥८॥ पर । इत्येतस्माद्वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्या अलुक् स्यात् ॥ परस्मैपदं । पर- - स्मैभाषा ॥ ॥ हलद्न्तात् सप्तम्याः संज्ञायां ॥१॥ हल्प्रत्याहारान्तात् । अ । इत्येतदन्ताच्च संज्ञाविषये सपम्या अलुक् स्यात् ॥ युधिष्ठिरः । त्वचिसारः ॥ अदन्तात् । अरण्येतिलकाः । वनेकिंशुकाः ॥ हलदन्तात् किं । नदीकुक्कुटिका ॥ संज्ञायां किं.। अक्षशोएउः ॥ कारनानि च प्राचां हलादौ ॥१०॥ प्राचां देशो यत् कारनाम तत्र हलादावतरपदे हलदन्तात् सपम्या अलुक् स्यात् ॥ दृषदिमाषकः । मुकुटेकार्षापणं । कारविशेषस्य संज्ञे एते ॥ पूर्वेण सिडे नियमार्थमिदं । कारनामन्येव । प्राचामेव । हलादावेवेति नियमनयम- त्रेष्यते ॥ कारनामि किं । अभ्याहितपशुः । कारादन्यस्य देयस्यैतनाम प्राचां किं । यूथपशुः ॥ हलादौ किं । अविकटोरणाः ॥ हलदन्तादित्येव । नदीदोहः ॥ मध्याहुरी ॥११॥ मध्य । इत्येतस्मात् सप्तम्या गुरु । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे ऽलुक् स्यात् ॥ मध्येगुरुः अमूर्धमस्तकात स्वाङ्गादकामे ॥ १२ ॥ मूर्धन् । मस्तक । इत्येतस्निात् स्वाङ्गवाचकालदन्तात् काम । इत्येतडिन उतरपदे परे शपभ्या अलुक् स्यात् ॥ कपठेकालः । रसिलोमा ॥ अमूर्ध- मस्तकात् किं । मूर्धशितः । मस्तकणिनः ॥ स्वाडात् किं । अक्षरोपउः ॥ अकामे किं । गुपकामः ॥ हलदन्तादित्येव । गुगुलित्राणाः । नड्डावलिः ॥ वन्धे च विभाषा ॥१३॥ वन्ध । इत्येतस्मिन् घजन्त उन्नरपदे परे हलदन्तात् मपस्या अलुग्वा स्यात् ॥ स ·४४३ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १६ ॥ हत्तेबन्धः । हतबन्धः ॥ हलदन्तादित्येव । गुपिबन्धः ॥ स्वाङ्गाबवीही पूर्वेण नित्ये ऽलुकि प्रापे तत्पुरुष चापापू इयं विभापा ॥ तत्पुरुषे कृति बढ़लं ॥१४॥ तत्पुरुष समासे कृदन्त उत्तरपदें तपन्या बहुलमलुक् स्यात् ॥ स्तम्बेरमः । कर्णेतपः ॥ न च भवति । कुरुचरः । मद्रचरः ॥ प्रावृत्शरत्कालदिवा जे ॥१५॥ प्रावृप । शरद । काल । दिव । इत्यतेभ्यो त । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे परे सपन्या मलुक न्यात् ॥ प्रावृपितः । प्रदिजः ( कालेजः । दिविनः ॥ पूर्व- सूत्रस्येवायं प्रपञ्चः ॥ विभाषा वर्षक्षरशस्वरात् ॥१६ वर्ष । क्षर । भर । वर । इत्येतेभ्यो त । इत्यतन्मिन्नुन्नरपदे परे सपम्या अलुम्वा स्यात् ॥ वर्षेनः । वर्पतः ॥ क्षरेजः । क्षरत: ॥ शरंजः । शनः ॥ वरेनः । वरनः ॥ घकालतनेषु कालनाम्नः ॥ १७ ॥ वसंतके प्रत्यये परे काल । तन । इत्येतयोग्य पर्योः कालनामः सप्तम्या अलुम्वा स्यात् ॥ ध । पूर्वार्कोतरे । पूर्वाङ्गतरे । पूर्वाल्लेतने । पूर्वा- हतने ॥ काल पूर्वाल्लेकाले । पूर्वाह्नकाल पूर्वाहेतवः । पूर्वाहवनः ॥ कालनामः किं । शुकतने ॥ हलदन्तादित्येव । रात्रिरायां ॥ काल इति स्वपत्य ग्रहण नार्यस्य ॥ शयवासवासिधकालात् ॥१८॥ शाय । वारा । बानिन् । इत्येतेपूनरपदेष्वकालत्राचिनः रापन्या अलुम्वा स्यात् ॥ वशवः ॥ नावानः । ग्रागवानः ॥ ग्रामेवाती । ग्रामवासी ॥ अकालात् किं । पूर्वाशयः ॥ हलहन्ताहित्येव । निजयः नेन्सिवनातिषु च ॥११॥ लन्त उत्तरपद मिट । रत्येतालिम् वृधाती चोवरपर परे सपन्या अनुग्न . तन विशयः । 57 ·છે. अष्टकं पापिनीयं - यात्मन् । इत्येतस्माद्वैयाकरणाकृतसंज्ञायां चतुर्था अलुक् स्यात् ॥ प्रात्मनेपदं । अात्मनेभाषा ॥ तायें चतुर्थी .॥ चतुर्थीति योगविभागात् समासः ॥ परस्य च ॥८॥ पर । इत्येतस्माद्वैयाकरणोख्यायां चतुर्था अलुक् स्यात् ॥ परस्मैपदं । पर- स्मैभाषा ॥ हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायां ॥६॥ हल्प्रत्याहारान्तात् । छ । इत्येतदन्ताच संत्राविषये सपूम्या अलुक् स्यात् ॥ युधिष्ठिरः । त्वचिसारः ॥ अदन्तात् । अरण्येतिलकाः । वनेकिंशुकाः ॥ हलन्तात् किं । नदीकुक्कुटिका ॥ संज्ञायां किं.। अक्षशौएउः ॥ कारनानि च प्राचां हलादौ ॥१०॥ प्राचां देशे यत् कारनाम तत्र हलादावुत्तरपदे हलदन्तात् सपम्या अलुक स्यात् ॥ दृषदिमाषकः । मुकुटेकार्षापणं । कारविप्रोषस्य संजे एते ॥ पूर्वेपा सिद्धे नियमार्थमिदं । कारनामन्येव । प्राचामेव । हलादावेवेति नियमत्रयम- वेष्यते ॥ कारनामि किं । अभ्याहितपनुः । कारादन्यस्य देयस्यैतनाम प्राचां किं । यूथपशुः ॥ हलादौ किं । अविकटोरणः ॥ हलदन्तादित्येव । नदीदोहः ॥ मध्याहुरी ॥११॥ मध्य । इत्येतस्मात् सपम्या गुरु । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे ऽलुक् स्यात् ॥ मध्येगुरुः ॥ अमूर्धमस्तकात् स्वाङ्गादकामे ॥१२॥ मूर्धन् । मस्तक । इत्येतस्निात् स्वाहवाचकाढलदन्तात् काम । इत्येतडिन उत्तरपदे परे सपम्या अलुक् स्यात् ॥ कण्ठेकालः । रसिलोमा ॥ अमूर्ध- मत्तकात् किं । गूर्धशिखः । मस्तकतिः ॥ स्वाङ्गात् किं । अक्षशोपडः ॥ अकामे किं । मुखफामः ॥ हलदन्तादित्येव । अङ्गुलित्रापाः । गड्ढावलिः ॥ वन्धे च विभाषा ॥१३॥ बन्ध । इत्येतस्मिन् धजन्त उत्तरपदे परे हलदन्तात् सपम्या अलुम्वा स्यात् ॥ ॥ - ·હેશે अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ १६॥ ॥ हस्तेवन्धः । हस्तबन्धः ॥ हलदन्तादित्येव । गुप्पिबन्धः ॥ स्वाङ्गाबहुव्रीही पूर्वेण नित्ये ऽलुकि प्रापे तत्पुरुषे चाप्राप इयं विभाषा ॥ तत्पुरुषे कृति बहुलं ॥१४॥ तत्पुरुष समाने कृदन्त उतरपदें तपन्या बहुलमलुक् स्यात् ॥ स्तम्त्रेमः । कर्णेतपः ॥ न च भवति । कुरुचरः । मद्चर प्रावृशरत्कालदिवा जे ॥१५॥ प्रावृप । शरद । काल । दिव । । दिव । इत्यतेभ्यो त । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे सपम्या अलुक् स्यात् ॥ प्रावृषितः । शरदिनः । कालेजः । दिवितः ॥ पूर्व- सूत्रत्यैवायं प्रपञ्चः ॥ विभाषा वर्षक्षरशस्वरात् ॥१६॥ वर्ष । क्षर । शर । वर । इत्येतेभ्यो त । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे सपन्या अलुवा स्यात् ॥ वर्पतः । वर्पनः ॥ क्षरेजः । क्षरजः ॥ परेनः । शरत्नः । वरेनः । वरनः ॥ . - । घकालतनेषु कालनाम्नः ॥ १७ ॥ घसंनके प्रत्यये परे काल । तन । इत्येतयोश्च पर्योः कालनामः सपन्या अलुम्वा स्यात् ॥ घ । पूर्वाल्लेतरे । पूर्वाह्णातरे । पूर्वाल्लेतमे पूर्वाल्लेतमे । पूर्वा- हातमे ॥ काल पूर्वालेकाले । पूर्वालकाले ॥ तन । पूर्वाह्नेतनः । पूर्वाह्नवनः ॥ कालनामः किं । शुकतमे ॥ हलदन्तादित्येव । रात्रितरायां ॥ काल इति स्वदपत्य ग्रहणं नार्यस्य ॥ शयवासवासिघकालात् ॥१८॥ शव । वास । वासिन् । इत्येतेपूनरपदेवकालबाचिनः तपस्या अलुवा स्यात् ॥ खशवः ॥ ग्रामेवासः । ग्रामवासः ॥ ग्रामेवाती । ग्रामवासी ॥ अकालात् किं । पूर्वाल्लाशयः ॥ हलदन्तादित्येव । भूमिशयः नेन्सिचवन्नातिषु च ॥१६॥ लन्त उतरपदे तिड । इत्येतलिन् बनाती चोतरपदं परे सपन्या अनुग्न खेप्रायः । 57 ·ક્ષેપ अष्टकं पाणिनीयं स्य - स्यात् ॥ इन् । स्थपिउलवर्ती । स्यपिउलशायी ॥ सिह । सांकाश्यसिडः ॥ बधाति । चक्रवडः ॥ स्थे च भाषायां ॥२०॥ । इत्यतस्मिन्नुत्तरपदे परे लोके सपन्या अलुग्न म्यात् ॥ समस्यः कूटस्यः ॥ भाषायां किं । कृष्णो ऽस्याखरेठः ॥ षया अाक्रोशे ॥२१॥ उन्नरपदे पर याक्रोशे गम्ये षष्ठ्या अलुक् म्यात् ॥ चौरस्यकुलं । दासस्यकुलं । अाक्रोशे कि । ब्राह्मणाकुलं ॥ पुत्रे ऽन्यतरस्यां ॥२२॥ पुत्र । इत्यतस्मिन्नुतरपदे पर आक्रोश गम्य पात्या अलुग्वा स्यात् ॥ दास्याः- पुत्रः । दासीपुत्रः । वृपल्या पत्रः । वृषलीपत्रः ॥ आक्रोशे किं । वाहा- पापुत्रः ॥ तो विधायोनिसंबन्धेभ्यः ॥२३॥ ऋ । इत्यत्तदन्तेभ्यो विद्यासंबन्धवाचियो योनिसंबन्धवाचिभ्यश्चोत्तरपद परे पठ्या अलक् स्यात् ॥ होतुरन्तेवासी । पितुःपुनः ऋतः किं । चार्यपुत्रः । मातलपुत्रः ॥ विभाषा स्वसृपत्योः ॥४॥ म्नम् । पति । इत्यतयोगतरपदयोकारान्तेभ्यो विवायोनिमंबन्धबाचिभ्यः धया अलुम्वा स्यात् ॥ स्वगृ । मातु.प्वमा । मातुःस्वना । मातृष्वसा ॥ पितः- प्वसा । पितुःन्यता । पितृष्वमा ॥ अलुकि विकल्पेन पत्वं । लुकि च नित्यं वक्ष्यति ॥ पति । दुरित पतिः । दुहितपतिः । नान्दुःपतिः । नना- न्टूपत्तिः ॥ पानद्धृतो द्वन्द्वे ॥२५॥ ऋट । स्वेतदनानां बिपायोनिगंयन्धवाचिनां यो द्वन्दरतत्रोतरपदे पर पूर्वप- दरय । अाना । इत्येप प्रादप्राः न्यात् ॥ विद्यागंबन्धवाचिभ्यः । होतापोतारी ॥ मा- - - ·• ३५१ अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥३१॥ - । नेष्टोडातारौ ॥ योनितंबन्धवाचियः । मातापितरौ । याताननान्दरी ॥ श्रा- जित्येव कर्तव्ये नकारोच्चारणं परत्वनिवृत्यर्यं ॥ ऋतः किं । पितृपितामहौ ॥ देवताद्वन्द्वे च ॥२६॥ देवतावाचिनां द्वन्द्र उनपदे परे पूर्वपदत्याना । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ इन्द्रावरुणी । इन्द्रासोमौ ॥ पुनर्द्वन्द्वग्रहणं लोके प्रसिद्धसाहचर्याणां वेदे सह- दाननिर्दिष्टानां यो। द्वन्द्वस्तत्परिग्रहार्थ । तेन ब्रह्मप्रतापती इत्यादिपु न भवति । तो लोके प्रसिद्धसाहचर्यो । नापि वेदे सहदाननिर्दिष्टौ ईदनेः सोमवरुणयोः ॥२७॥ तोम । वरुण । इत्येतयोः परतो देवताद्वन्द्वे ऽनि । इत्येतस्य । ई । इत्येप श्रादेशः स्यात् ॥ अग्नीपोमी । अग्नीवरुणो ॥ इढवी ॥२८॥ कृतवृद्धावुत्तरपदे परे देवताद्वन्द्वे ऽग्नि । इत्येतत्य । इ । इत्येप ब्रादेशाः स्यात् ॥ अग्नीवरुणो देवते प्रत्याः । अाग्निवारुणी । अग्नामरुतो देवते अन्य । अाग्निमारुतं कर्म । ब्रा । इहोभयत्र ईत्वमानळं च बाधित्वा इकारः । देवताद्वन्द्वे चेत्युभयपदवृद्धिः ॥ वृद्धौ किं । ग्राग्नेन्द्रः नेन्द्रन्य परन्त्येति वृद्धिनिषेधः ॥ दिवो व्यावा ॥२१॥ दिव् । इत्येतत्योत्तरपदे परे देवताद्वन्द्वे चावा । इत्येष प्रादेशः स्यात् यावाभूमी । यात्राक्षमे ॥ दिवसश्च पृथिव्यां ॥३०॥ पृथिवी । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे परे दिव । इत्येतत्य दिवन । दावा । इत्ये- ताबादेशी त्यातां ॥ योश्च पृथिवी च । दिवयिव्यौ । बावापृथिव्यो सकारे ऽकारो रुत्वादिवारणार्यः उपासोषसः ॥३१॥ उपत् । इत्येतन्य देवताहन्द जारपते पर ज्याना । इत्येष प्रादेशः स्यात यानानू ॥ 1 ·४५२ . अष्टकं पापिनीयं - - मातरपितरावुदीचां ॥३॥ मातरपितरौ । इत्येतदुदीचामाचार्याणां मतेन द्वन्द्व निपात्यते ॥ मातापितरौ ॥ पूर्वपद ऋकारन्य अरबूडादेशः ॥ उदीचां किं । मातापितरौ । अत्रानडतो द्वन्द इति पूर्वपद प्रानड्डादेशः ॥ पितरामातरा चच्छन्दसि ॥३३ पितरामातरा । इत्येतच्छन्दनि द्वन्द्वे निपात्यते ॥ प्रा मा गन्तां पितरामातरा च ॥ पूर्वपद ऋकारस्य परमादेप्राः । उन्नरपदे विभक्तेः सुपां नुलुमित्याका- रादेशः । ऋतो डोति गुणः ॥ छन्दमि किं । मातापितरौ ॥ स्त्रियाः पुंवदाषितपुंस्कानूङ समानाधिकरणे स्त्रि- यामपूरणीप्रियादिषु ॥४॥ स्त्रीलिङ्गस्य भाषितपुंस्कस्य उग्रत्ययान्तमिवन्य समानाधिकरण स्त्रीलिङ्ग उन्न- स्पदे पातः पुंबदूपं स्यात् । न त पूरणप्रत्ययान्ते प्रियादौ चोत्तरपदे परे रूपवहार्यः । प्रोभनभार्यः । दीर्घनत्रः ॥ स्त्रियाः किं । ग्रामणि कुलं दृष्टि- रस्य । ग्रामणिदृष्टिः ॥ भाषितपुंस्कात् किं । गङ्गाभार्यः ॥ अनूडू किं । वामोमार्यः ॥ समानाधिकरणे किं । कल्याएया माता । कल्याणीमाता ॥ स्त्रियां कि । कल्याणी प्रधानं यस्य । कल्याणीप्रधानः ॥ अपूरणीप्रियादिपु किं । कल्याणीपक्षमा रात्रयः । कल्याणीप्रियः । कल्याणीमनोक्षः । तसिलाधिा कृवसुचः ॥३५॥ तरित् । इत्येवमादिप्वा कृत्वगुचः प्रत्ययेषु परेपु सीलिस्य भाषितपुरकग्य अप्रत्ययान्तनिवन्य पंवद्यं स्यात् ॥ राम्याः । ततः ॥ तम्यां । तत्र ॥ परि- गणानं वर्तव्यमव्यापयतियापियारणाय ॥ गिल । बलू । तरपू । तमप् । चरम् । नागोयर । कल्पप् । शीगर । उपप् । पाशप । थग । पाल । ता। हिल । तिन्लू । व्यन् । इत्येते तमिलादयः ॥ कामानिनोश्च ॥३६॥ कार । नागिन । इत्येतयोपितमायोडन्तमिवन्य त्रीलिजन्य पुंचनृपं न्यारा ॥ ।

·છેપ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ४२ ॥ स्वति किं प्रयेनी । यतायते । रोहिणी । रोहितायते ॥ मानिन् । दर्शनीयां मन्यते । दर्शनीयमानी देवदतः ॥ न कोपधायाः ॥३७॥ क् । इत्येतदुपधा यन्यास्तस्याः स्त्रिया न पंवत् स्यात् ॥ पाचिकामार्यः । मद्रिकाभार्यः । मद्रिकाकल्या । मद्रिकायते । मद्रिकामानी ॥ संज्ञापूरण्योश्च ॥३८॥ संन्नाभूतस्य पूरणप्रत्ययान्तस्य च स्त्रीलिङ्गस्य न पुंवत् स्यात् ॥ दत्ताभार्यः । दतापाशा। पञ्चमीयते । पञ्चमीमानी ॥ वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारतविकारे ॥३॥ रक्तार्यविकारार्थभिनो यो वृद्धिनिमिनन्तडितस्तदन्तस्य स्त्रीलिङ्गस्य पुंबनावो न त्यात् ॥ बीयोभार्यः । लौधीपाशा । लौधीयते । लौवीमानिनी ॥ वृद्धिनिमिन्न- मध्यनभावः ॥ तडितस्येति किं । कापडलावभावः ॥ अरता- विकारे किं । कापायीकन्यः । लोहेपो रथः ॥ स्वाडाच्चतः ॥४०॥ चाङ्गात् परो य ईकारस्तदन्तायाः न्त्रियाः पुंवढ़ावो न स्यात् ॥ दीर्घकशी- भार्यः । दीर्घ केशीपाशा । दीर्घ केशीयते ॥ स्वाङ्गात् किं । पलुभार्यः ॥ ईतः किं । अकेशभार्यः ॥ जातेश्च ॥४१॥ जातिवाचिन: त्रीलिइन्य पुंबहावी न न्यात कठीभार्यः । यदीपापा । कालीयते ॥ पुंवत् कर्मधारयजातीवदेशीयेषु ॥४॥ कर्मधारयामागे जातीयत । देशीवर त्यायोः प्रत्यययोः पतः पूर्वग भामिन सन्योनत्ययान्तभिनन्य नोनिग्य बाबः ग्यात् ॥ पाचवलानि- का । पाचशातीया । पानदेशीया । पसनन्दादिया । पमनाना । पतगंदगोगा । गायबन्दारिका । गोधातोया । जीवनीया - 3633 -

·છેપો
अष्टकं पाणिनीयं
-
न्दारिका । दीर्घकेपानातीया । दीर्घकादेशीया । कठवृन्दारिका । कठना-
तीयर । कठदेशीया ॥ भाषितपुंस्कात् किं । गडावृन्दारिका ॥ अनूडित्येव ।
ब्रह्मबन्धूवृन्दारिका ॥ प्रतिषिद्धार्थी ऽयमारम्भः ॥
घपकल्पचेल वगोत्रमतहतेषु यो ज्नेकाचो
स्वः ॥४३॥
घ । पप् । कल्पप् । इत्येतेपु प्रत्ययेषु चेलटू
। ब्रुव । गोत्र । मत ।
हत । इत्येतेषु चोत्तरपदेषु परेषु भापितपुंस्कात्, परो यो डीप । उीपू ।
डीन् । तदन्तस्यानेकाचो हुम्वः स्यात् ॥ घ । ब्राह्माणितरा । ब्राह्मणितमा ।
चूपप् । ब्राहापिपा ॥ कल्पपू । ब्राणिकल्पा ॥ चेलटू । ब्राणिचेली ॥
ब्रुव । बामणिबुवा ॥ गोत्र । ब्राहाणिगोत्रा ॥ मत । ब्राह्मणिमता ॥
हत । वाहाणिहता ॥ एवं डीडीनोरप्युदाहार्य ॥ चेलादीनि वृत्तिविषये
कुत्सनवाचीनि । तैः कुत्सितानि कुसिनैरिति समासः ॥ यः किं । दना-
तरा ॥ अनेकाच इत्यतरसत्रेण सह विषयविभागार्थ ॥ भापितघुम्कात् किं ।
अामलकीतरा । कुबलीतरा ॥
नवाः शेषस्यान्यतरस्यां ॥४४॥
अयन्तम्य नदीसंज्ञकस्य ड्यन्तम्यैकाचश्च घन्पादिषु इम्बो वा स्यात्
ब्रह्मबन्धुतरा । ब्रहाबन्धूतरा । ब्रह्मबन्धुतमा । ब्रह्मवन्धूतमा 1 इत्यादि
यन्तन्येकाचः । नितरा । स्त्रीतरा । खितमा । त्रीतमा ॥
उगितश्च ॥४५॥
उगितः परयोर्नदोरांशकयोरीटूनोहपादिपु इस्वो वा स्यात् ॥ श्रेयसितरा ।
श्रेयमोतरा । श्रेयन्तरा । विदुपितमा । विदुपीतमा । विद्वतमा । इत्यादि ।
अान्मन्तः समानाधिकरणजातीययोः ॥
महत् । इत्येतन्य गमानाधिकरण उतरपदे जातीयप्रत्यये च परे । या । इत्य-
यमादशः स्यात् ॥ महादेवः । महाबाहुः ॥ महाजातीयः ॥ नमानाधिकरपो-
त्यादि किं । महतः पुत्रः । गत्पुत्रः ॥ तपरकरपा पिटार्य ॥ लक्षणाप्र-
तिपदोगपरिभाषा तु र प्रवर्तते गमानाधिकरणाग्रहपानानात् ॥
-
॥
-
॥४६॥

·ઉપપ
अध्यायः ॥६॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥५२॥
बष्टनः संख्यायामबहुव्रीव्यशीत्योः ॥४७॥
द्वि । अष्टन् । इत्येतयोः संख्यावाचिन्युत्तरपदे । था । इत्ययमादेशः स्यात् ।
न तु वहुवोहावशीतिशब्दे च ॥ द्वादशा । द्वाविंशतिः ॥ अष्टादशा । अष्टा-
विंशतिः ॥ व्यष्टनः किं । पञ्चदश ॥ संख्यायां किं । द्वैमातुरः । प्राप्ट-
मातुरः ॥ अबहुवीयशोत्योः किं । द्वित्राः । द्विदशाः । व्यशीतिः ॥
त्रेस्त्रयः ॥४८॥
त्रि । इत्येतस्य संख्यावाचिन्युत्तरपदे परे त्रयस् । इत्ययमादेशः स्यात् । न
तु वहुवीही । अशीतिशब्दे च ॥ त्रयोदश । पोविंशतिः ॥ संख्यायां
किं । त्रैमातुरः ॥ अवहुव्रीहाशोत्योः किं । त्रिदशाः । त्र्यशीतिः ॥ प्राक्
प्रातादित्येव । त्रिशतं ॥
विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषां ॥४॥
द्वि । अष्टन् । त्रि । इत्येतेषां चत्वारिंशात्प्रभृतौ संख्यायामुत्तरपदे परे
बहुवीशोत्योः पूर्वोक्तं कार्य वा स्यात् ॥ द्विचत्वारिंशत् । द्वाचत्वारिंशत् ॥
अष्टचत्वारिंशात् । अष्टाचत्वारिंशत् ॥ त्रिचत्वारिंशात् । त्यत्रात्वारिंशत् ॥
एवं द्विपञ्चाशत् । द्वापञ्चाशत् । इत्यादि
॥ प्राक् प्रातादित्येव । द्विशतं ।
अष्टशतं । त्रिशतं ॥
हृदयस्य होखबदालासेषु ॥५०॥
हृदय । इत्येतस्य लेख । यत् । अण् । लास । इत्येतेषु परेपु हृद
इत्ययमादेशः स्यात् ॥ लेख । दृलेखः
॥ यत् । हृयं ॥ अण् । हार्द
लास । हलासः ॥
वा शोकष्योगेषु ॥५॥
पृदय । इत्येतत्य शोक । प्यञ् । रोग । इत्येतेपु परेप हद । इत्ययमादेशो
वा स्यात् ॥ प्रोक । पृच्छोकः । तृट्वशोकः
॥ प्यञ् । सौहार्य । सीद-
यं ॥ रोग । हृद्रोगः । हृदयरोगः
॥ हृदयशब्दपर्यायो एच्चब्दो ऽप्यन्ति ।
नव निडे प्रपज्ञार्यमिदं मूत्रं
"
पादस्य पदाच्यातिगोपहतेषु ॥५२॥

·પદું अष्टकं पाणिनीयं पाद । इत्येतस्य । प्राति । प्राति । ग । उपहत । इत्येतेपूनरपदेपु परेयु पद । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ पदानिः । अयंभावो निपातनात् ॥ पदातिः । पदगः । पदोपहतः । पञ्चत्यतदर्थे ॥५३॥ पाद । इत्येतस्यातदर्थे यत्प्रत्यय परे पद । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ पादी वि- ध्यन्ति । पयाः शर्कराः । पयाः कएटकाः ॥ तदर्थे किं । पादार्यमुदकं पायं । पादार्धाभ्यां चति यत् ॥ हिमकाषिकृतिषु च ॥५४॥ पाद । इत्येतस्य हिम । कापिन् । हति । इत्येतेषु परेषु पद । इत्ययमा- देशः स्यात् ॥ पडिमं । पत्कापी । पद्धतिः ॥ ऋचः शे ।। ५५॥ पाद । इत्येतस्य । ऋचो ऽवयवस्य प्रास्प्रत्यये परे पद । इत्ययमादेशाः म्यात् ॥ पच्छो गायत्री शंमति । पादं पादमित्यर्थः ॥ ऋचः किं । पादशः कापीपणां ददाति ॥ वा घोषमिश्रशब्देषु ॥५६॥ पाद । इत्येतस्य घोष । मिश्न । प्राब्द । इत्येतेपूतरपदेषु परेषु पद । इत्य- यमादेशो वा म्यात् ॥ पद्घोषः । पादघोपः ॥ पन्मिनः । पादमिश्रः ॥ - - पच्छब्दः । पादशन्दः ॥ उदकस्योदः संज्ञायां ॥५७ ॥ उका । इत्येतस्य मंज्ञाविषय उत्तरपदं पर उद । इत्ययमादेशः म्यात् ॥ उमेधः । उद्वाहः ॥ गंज्ञायां किं । उदकगिरिः ॥ पेपंवासवादनधिषु च ॥१८॥ पेपं । वास । वारन । धि । इत्येतेपूनरपदेषु परेपु । उदक । इत्येतस्य । उन् । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ उदपेपं पिनष्टि । उवासः । उहाल्नः । उदधिः ॥ ।

·છેપછ अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ ३॥ तूत्रं ॥ ६३॥ ॥ हार एकमलादी पूरयितव्ये उन्यतरस्यां ॥५॥ असंयुक्तहलादिके पूरयितव्यवाचिन्युत्तरपदे पर उदक । इत्येतस्य । उद । इत्ययमादेशो वा स्यात् ॥ उदकुम्भः । उदककुम्भः । उदपात्रं । उदकपात्रं ॥ एकहलादो किं । उद्कस्थाली ॥ पूरवितव्ये किं । उदकपर्वतः ॥ मन्यौदनसक्तुविन्दुवत्रभारदारवीबधगाहेषु च ॥६०॥ मन्य । श्रोदन । सक्नु । विन्दु । वन । भार । हार । वीबध । गाह । इत्येतेषु चोहरपदेषु उदक । इत्येतस्य उद । इत्ययमादेशो वा त्यातू मन्थ । उदमन्थः । उदकमन्यः ॥ श्रोदन । उौदनः । उदकौदनः ॥ सक्नु उद्सक्नुः । उदकसक्नुः ॥ विन्दु । उदविन्दुः । उदकविन्दुः ॥ वन ·। उद- वजः । उदकवतः ॥ भार । उदभार । उदकभारः । उदहारः । उदकहारः ॥ वीबध । उदवीत्रधः । उदकवीवधः ॥ गाह । उदगाहः । उदकगाहः ॥ इको स्वो ऽयो गालवस्य ॥६१ ॥ छोप् । कीन् । डीए । इत्येतदन्तभिनस्य इक्प्रत्याहारान्तस्य पूर्वपदयोनस्पदे परे इस्वो वा स्यात् ॥ ग्रामणिपुत्रः । ग्रामणीपुत्रः । ब्रह्मबन्धुपुत्रः । ब्रह्मब- न्धुपुत्रः ॥ इकः किं । खटापादः ॥ अड्यः किं । गांगीपुत्रः ॥ व्यवस्थित- विभाषाप्रयणात् कृचिन भवति । कारीपगन्धीपुत्रः । कारीपगन्धीपतिः ॥ गालवग्रहणं पूनार्य । अन्यतरत्यामित्यनुवृन्नेः ॥ एक तद्धिते च.॥६२॥ एक । इत्येतस्य तडित उत्तरपदे च परे हस्त्रः स्यात् ॥ एकन्या ग्रागतं । एकरप्यं ॥ उत्तरपदे । एकत्याः क्षीरं, एकक्षीरं ॥ लिविशिष्ट्यरुणामेक- शब्दस्य इस्वत्वं प्रयोनयति ॥ ड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बटलं ॥६३ ।। कोप् । ओन् । औए । राप । डाए । चाप । इत्येतान्तस्य पूर्वपदस्योन्नरपदे परे संज्ञायां छन्दति च बहुलं हस्त्रः स्यात् ॥ संज्ञायां । रेवतिपुत्रः । रो- हिणिपुत्रः । शिलवाहां । प्रत्यवाहामित्यादि । न च भवति । नान्दीघोषः । 58 ·છેપર अष्टकं पापिनीयं । 1 - लोमकागृहं ॥ छन्दसि । कुमारिदा : मनक्षीरेणा जुहोति ॥ न च भवति । फाल्गुणीपौर्णमासी । उर्षासूत्रेणा कवयो वयन्ति ॥ वे च ॥६॥ त्व । इत्येतस्मिन् प्रत्यये परे ड्यापोः संज्ञाछन्दसोईस्त्रो वा स्यात् ॥ अज्ञत्वं । अज्ञात्वं ॥ रोहिणित्वं । रोहिणित्वं । रोहिपीत्वं इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु ॥६५॥ इष्टका । इषीका । माला । इत्येतेषां, क्रमेणा चित । तूल । भारिन् । इत्येतेषूनरपदेषु परेपु हस्वः स्यात् ॥ इष्टकाभिश्चितं । इष्टकचितं । इपीक- तूलं । मालभारी ॥ इष्टकादिभिस्तदन्तस्यापि ग्रहण । पक्केष्टकचितं । मुझे- पीकतूलं । उत्पलमालभारिणी ॥ खित्वनव्ययस्य ॥६६॥ ख इत्संज्ञको यस्य तदन्त उत्तरपदें परे मव्ययस्य सुम्बः स्यात् ॥ कालिंग- न्या ॥ अनव्ययस्य किं । दोषामन्यमहः । दिवामन्या रात्रिः अरुर्दिषदजन्तस्य मुम् ॥६७ ॥ अरुस् । द्विपत् । इत्येतयोरजन्तस्य च पूर्वपदस्याव्ययभिवस्य खिदन्त उत्तरपदे परे मुम् । इत्ययमागमः स्यात् ॥ अख्तदः । द्विषतपः ॥ अनन्तस्य । का- लिंमन्या ॥ अपिदान्तम्य किं । विद्वन्मन्यः ॥ अनव्ययस्येत्येव । दो- पामन्यमरः ॥ कृतानन्तकार्यप्रतिप्त्यर्यमन्तग्रहणां । अतो हस्चावे कृते.. मुम् भवति ॥ इच एकाचो ज्म् प्रत्ययवच्च ॥६८ ॥ प्रत्याहारान्तरयेकाचः पूर्वपट्रय तिदन्त उत्तरपदे परे ऽमागमः, स्यात् । स चाम् द्वितीयफवचनप्रत्ययववति ॥ गांमन्यः । स्त्रीमन्यः । 'त्रियंमन्यः । गरंगन्यः । भुवंमन्यः ॥ मध्ये ऽपवादन्यायेनायं मुपो धात्विति लुको बाधकः । ग्नमोर्नपुंराशादिति लुय तु भवति । श्रिमन्यं कुलं । इच: किं । त्वम- ॥ एकाच. किं । लेखागन्यः ॥ ॥

·હેપ अध्यायः ॥ ६ ॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥७५ ॥ - वाचंयमपुरंदरौ च ॥६॥ वाचंयम । पुरंदर । इत्येतो निपात्येते ॥ वाचं यच्छति । वाचंयमः ॥ पुरं दारयति । पुरंदरः ॥ कारे सत्यागदस्य ॥७॥ सत्य । अगद । इत्येतयोः कार । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे मुमागमः स्यात् ॥ सत्यकारः । अगदकारः ॥ श्वनतिलस्य पाते जे ॥७१ ॥ श्येन । तिल । इत्येतयोर्जप्रत्ययान्ते पातप्राब्द उत्तरपदे परे मुम् स्यात् ॥ प्रयैनंपाता । तैलंपाता ॥ पतनं पातः । कर्तृपठ्या समातः । ततो घञः नास्यामिति अप्रत्ययः ॥ जे किं । श्येनपातः । विलंपातः ॥ रात्रेः कृति विभाषा ॥७२॥ रात्रि । इत्येतस्य कृदन्त उतरपदे परे वा मुम् स्यात् ॥ रात्रिंचरः । रात्रि- 'चरः ॥ खिति तु नित्यमेव । रात्रिमन्यमहः ॥ नलोपो नमः ॥७३॥ नञ् । इत्येतस्य नकारस्योत्तरपदे परे लोपः स्यात् ॥ अब्राह्मणः । अनश्वः । प्रवृपलः ॥ तस्मान्नुडचि ॥७॥ नञ् । इत्येतस्माल्लपनकारात् परस्यानादेहतरपदस्य नुटू स्यात् ॥ अनन्त्रः । अनुदः ॥ अचि किं । 'अत्राह्मणः ॥ नभ्रानपानवेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसकनक्ष- वनक्रनाकेषु प्रकृत्या ॥७॥ नत्रान् । नपात् । नवेदत् । नासत्या । नमुचि । नकुल । नल । नपुंन । । नाक । इत्येतेषु नमो नकारस्य लोपो न स्यात् ॥ न भ्रानते । नम्राटू । विवन्तः ॥ न पाति । नपात् । शत्रन्तं ॥ न वेति । नक्षत्र । नक्र । नाक ·अटक पापिनीयं . । । । नवदाः । असुन्प्रत्ययान्तो ऽयं ॥ 7 अगत्या । नासत्या ॥ न मुशति । नमुचिः । श्रोणादियः यिः ॥ नास्ति कुलमस्य । नकुलः ॥ नास्ति समस्य । नसः न सी पुगान् ।' नपुंगकं । सीपुंरायोः पुंसक प्रदेशो निपात्यते ॥ न क्षति क्षीयते वा । नक्षत्रं । क्षरतेः क्षीयतेवा क्षेत्रमिति निपात्यते न कामति । न । निपातनाङ्डप्रत्ययः ॥ न अकमस्मिन् । नाकः । स्वर्गः ॥ एकादिश्चैकस्य चाटुक् ॥७६॥ एक । इत्येवमादिर्यस्य नञः म प्रकृत्या स्यात् । एक । इत्येतस्य च अदुक इत्यप ग्रागगः स्यात् ॥ एकन न विंशतिः । एकानविंशतिः । एकादविणं- तिः ॥ नजो विधात्या गमारो कृत एकशब्दन तृतीयेति योगविभागात रामा- सः । अनुनासिकविकल्पः ॥ नगो प्राणिधन्यवरस्यां ॥७७ ॥ नग । इत्यतस्मिन् प्राणिभिनेप वाच्येपु. गजवा) प्रकृत्या रयात् ॥ नगाः । अगाः पर्वताः ॥ प्रमाणिषु किं । अगो वृपला सहस्य सः संज्ञायां ॥७॥ सह । इत्येतस्य संज्ञायामुत्तरपदे परे ग । इत्यप ग्रादेशः स्यात् ५ सपला । सशिंशपं ॥ संज्ञायां किं । सहकृत्वा ॥-, ग्रन्धान्ताधिके च ॥७९॥ राह । इत्येतस्य ग्रन्थान्ते ऽधिो च वर्गगानस्योनापट पर । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ ग्रन्यान्ते । मकलं-ज्योतिषगधोते - ममंग्रह; व्याकरणामधीते । ग्रन्त- वचनेन राहाब्देनाव्ययीभावसमाराः ॥ अधिके । गद्रोणा-वारी ॥ द्वितीय चानुपाख्ये. ॥ ७॥" द्वितीये अनुमये सहन्य मः ग्यात, " साग्निः कपोतः । सपिगाचा वात्या ॥ उपाख्यायत प्रत्यत्तत उपलभ्यते यः ग उपाग्य्यरतदन्यो सुपाख्यो नुमेय इत्यर्थः । मानानुपलभ्यमांनानिपिशाची पोतवात्याभ्यामनुगीयते ॥ अव्ययीभावे चाकाले ॥८॥ शीतन" . :- T - ·४६१ अध्यायः ॥६॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥८६ ॥ । अकालवाचिन्युत्तरपदे परे ऽव्ययीभावसमासे सह । इत्येतत्य स । इत्येष आदेशः स्यात् ॥ सचक्रं । सधुरं ॥ अकाले किं । सहपूर्वाहं ॥ वोपसर्जनस्य ॥२॥ - ॥ यो नः सनुत्यः । " बहुव्रीहेरवयवस्य सह । इत्येतस्य स । इत्ययमादशो वा स्यात् ॥ सपुत्रः सहपुत्रः ॥ उपसर्जनस्य किं । सहकृत्वा ॥ उपसर्जनशब्देनोपसर्जनसावयवो वहुव्रीहिते प्रकृत्याशिषि ॥३॥ सह । इत्येतदुत्तरपदे पर श्राशीर्विषये प्रकृत्या स्यात् ॥ सहपुत्राय स्वन्ति भूयात् । सहामात्याय ॥ समानस्यच्छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु ॥४॥ समान । इत्येतस्योत्तरपदे परे वेदे स । इत्ययमादेशः स्यात् । मूर्धन् । प्रभृ- ति । उर्क । इत्येतेषु न भवति ॥ अनुभ्राता सगर्व्यः । अनुसवा सयूथ्यः । अमूर्धप्रभृत्युदर्केषु किं । समानमूर्धा । समानप्रभृतयः । समानोदाः ॥ ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्रचूपस्थानवर्णवयोव- चनबन्धुषु ॥५॥ ज्योतिस् । जनपद । रात्रि । नाभि । नामन् । गोत्र । रूप । स्यान । वर्ण । वयस् । वचन । बन्धु । इत्येतेषु परयु समानस्य स । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ सन्योतिः । सजनपदः । मरात्रिः । सनामिः । सनामा । सगोत्रः । सहपः । नत्यानः । तवाः । सवयाः । सवचनः । तबन्धुः चरणे ब्रह्मचारिणि ॥६॥ समान । इत्येतस्य स । इत्ययमादेशः स्यात् । प्राखायां गम्यमानायां ब्रह्म- चारिन् । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे परे ॥ चरणाः प्राना । ब्रह्म वेदः । तदध्य- तवरतीति ब्रह्मचारी । समानो ब्रानारी । गन्न- एमचारी चरपोन तुल्य उच्यते ॥ 1 यनार्य वृतमपि ब्रह्म ।

·(a अटकं पाणिनीयं तीर्थ ये ॥७॥ - समान'। इत्येतस्य तीर्य । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे परे यत्प्रत्यये विवक्षिते स । इत्ययमादेशः म्यात् ॥ सतीर्थ्यः । समानतीर्थे वासीति यत्प्रत्ययः ।। विभाषोदरे ॥८॥ समान । इत्येतस्योदर । इत्येतस्मिन्नुतरपदे परे यत्प्रत्यये विवक्षिते स । इत्ययमादेशो वा स्यात् ॥ सोद्यः । समानोदर्यः ॥ समानोदरे प्रायित इति यत्प्रत्ययः ॥ - ॥ T दग्दश्वतुषु ॥६॥ दक् । दृश् । वतु । इत्येतेषु परेषु समानस्य सः न्यात् ॥' सदृकू । सदृशः ॥ वतुग्रहणमुत्तरार्य इदंकिमोरीश्की ॥१०॥ इदं । किं । इत्यतयोः क्रमेणा । ईशू । की । इत्येतावादेशी भवतः । दृग्दृ- प्रवतुपु परेषु ॥ ईदृक् । ईदृशः । इयान् ॥ कीदृक् । कीदृशाः । कियान् । किमिदम्यामिति बतुप । वन्य च घादेप्राः ॥ या सर्वनाम्नः ॥११॥,..:: सर्वनामसंन्नकस्य दृग्दृप्रवत्पु परेषु । इत्ययमादधाः स्यात् ॥. तादृक्...! तादृशः । तावान् । यादृक् । यादृशः । यावान् ॥ विश्वरदेवयोश्च टेरचती वप्रत्यये ॥ १२ ॥ विश्वच । देव । इत्येतयोः सर्वनागमंशकन्य च टेः स्याने ऽदि । इत्येष ग्रादेशः म्यात् । वप्रत्ययान्ते अशुधातावुन्नरपदे. परतः। विश्वद्या देवत्- यडू ॥ रायनामः । तद्य । यदय ॥ विवाग्देवयोश्चेति..किं.। अश्वाची ॥ अञ्चती किं । विश्वम्युया ॥ वप्रत्यये किं । विश्वातनं ॥ समः समि ॥३॥ सं । इत्येताम्य वप्रत्ययानो तो पो रामि । इत्ययमादेगा. ग्यात् ॥ राम्या । रायसी । गम्यच. ॥ ग्रा -- ·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥३३॥ ४६३ तिरसस्तिर्यलोपे ॥४॥ तिरस् । इत्येतत्यालुपाकारके वप्रत्ययान्ते ऽचतो परे तिरि । इत्ययमादेशः त्यात् ॥ तिर्यडू । तिर्यो । तिर्यचः अलोपे किं । तिरश्यः । तिरश्या ॥ सहस्य सध्रिः ॥१५॥ सह । इत्येतन्य वप्रत्ययान्ते ऽञ्चतावुत्तरपदे परे मन्त्रि । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ सध्यडू । सत्यञ्चो । सध्यञ्चः । सधीचः ॥ सध मादस्थयोश्छन्दसि ॥१६॥ सह । इत्येतत्य माद । त्य । इत्येतयोः पोर्वेदे सध । इत्ययमादेशः स्यात् सधमादो युमिनीः । एतं सधन्त्यं ॥ धन्तरुपसर्गेभ्यो ऽप ईत् ॥१७॥ दि । अन्तर् । इत्येताभ्यामुपसर्गसंज्ञकाच परस्य अप । इत्येतस्य ई । इत्येष मादेशः त्यात् ॥ द्वीपं । अन्तरीपं ॥ उपतात् । नीपं । समीपं ॥ उपस- र्गग्रहणं प्रायुपलक्षणं ॥ ऊदनोर्देशे ॥१८॥ अनु । इत्येतस्मात् परन्य अप । इत्येतस्य छ । इत्ययमादेशः स्यात् समुदायेन देशे वाच्ये ॥ अनूपो देशः ॥ देशे किं । अन्वीपं ॥ दीर्घोच्चारणफलमवग्रहे । अनु उपः । अनूप इति ॥ अषयतृतीयास्थस्यान्यस्य डुगाशीराशास्थास्थितोत्सु- कोतिकारकरागषु ॥६॥ अन्य । इत्येतस्यापाठीत्यस्यातृतीयास्यत्य च दुक् । इत्येप अागमः स्यात् । वा- शिस् । आशा । नात्या । नास्थित । असुक । अति । कारक । रग । छ । इत्येतेषु परेषु ॥ अन्यदाशीः । अन्यदाशा । अन्यदात्या.। अन्यदास्थितः । अन्यदुत्सुकः । अन्यटूतिः । अन्यत्कारकः । अन्यद्रागः ॥ ३ । अन्यदीयः ।। अषयतृतीयास्यस्य किं । सन्यत्याशीः । अन्येन वाशीः । अन्याशीः ॥ .

·છે
अष्टकं पापिानीयं
अर्थ विभाषा ॥१०॥
अन्य । इत्येतत्य अर्य । इत्येतस्मिन् परे दुक् । इत्येष-यागमो वा स्यात् ॥
अन्यदः । अन्यार्थः ॥
कोः कत् तत्पुरुष चि ॥१०१॥, :
फु । इत्येतत्य तत्पुरुष समासे ऽजादावुत्तरपदे परे कत् ।
म्यात् ॥ कुत्सितो ऽश्वः
यद्रो राना ॥ अचि किं । कुब्राह्मणाः ॥
स्थवयोश्च ॥ १०॥
स्य । बद । इत्येतयोः पर्योः कु ।
इत्येतस्य कत् स्यात् ॥ कदथः ।
ऽजादावुनरपदे परे कत् । इत्येष प्रादेप्राः
। कदश्वः ॥ कदुष्टः । कदनं ॥ तत्पुरुषे किं ।
11
॥ १०३॥
तृण च जाती
गंगा । इत्यतस्मिन् परे जातो वाच्यायां कु । इत्येतस्य कत्
इत्येतस्य फत् स्यात् ॥
धागा ॥ माता किं । कुतृपानि ॥
का पक्षयोः ॥ १०४॥
पथिन् । अक्ष
। इत्येतयोः परयोः कु । इत्येतस्य का । इत्येप अादेशाः
ग्यात् ॥ फापयः । फाक्षः ॥
॥ कामधुरं
,
ईपर्ये ॥ १० ॥
कु । इत्यतरयेपर्ये वर्तमानम्य का । इत्येप प्रादेशः स्यात्
कालवां ॥ अनादावपि परत्वात् कादेशः । धामं ॥
विभापा पुरुपे ॥ १०६॥
पुल्प । इत्यागिन्, परे पुः । इत्यारय का । इत्यप यादेशो वा स्यात् ।
कापुरुषः । पुपुरुषः ॥ धमापविभाषेयं । ईपदणे पूर्व विप्रतिषेधानन्यगय ।
एगपुरुषः । फापुरुषः ।
कवं चोने ॥ १० ॥

·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥११३॥ ડેપ ॥ . - उष्ण । इत्येतन्मिन् परे कु । इत्येतत्य कब । का । इत्येतावादेशी वा भवतः ॥ कबोष्ण । कोष्णां । कटुष्णं ॥ पथि चच्छन्दसि ॥१०॥ पयिन् । इत्येतस्मिन् परे वेदे कु । इत्येतस्य कत्र । का । इत्येतावादेशी वा भवतः ॥ कवपयः । कापयः । कुपयः पृषोदरादीनि यथोपदिष्टं ॥ १० ॥ पृपोदर । इत्येवमादीनि शब्दवरपाणि यया पठितानि तथा साधूनि भव- न्ति ॥ पृथदुदरं यस्य सः । पृपोदरः । तकारलोपो निपातनात् ॥ संख्याविसायपूर्वस्याङ्गस्यस्याननन्यतरस्यों ङौ ॥११०॥ संख्यापूर्वस्य । वि । साय । इत्येवंपूर्वस्य च अह । इत्येतस्य डिविभक्तौ परतो ऽहन् । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् ॥ संख्या । यहि । व्यहनि । यहे ॥ वि । व्यहि । व्यहनि । व्यहे ॥ साय । सायाहि । सायाहनि । नायाहे ॥ संख्येत्यादि किं । पूर्वाह्नो लोपे पूर्वस्य दीर्घा ज्ाः ॥ १११ ॥ ८ । २ । इत्येतल्लोपनिमित्नयोई । र । इत्येतयोः परयोः पूर्वस्य न । इ उ । इत्येतस्य दीर्घः स्यात् ॥ ढलोपे । लोढः । मूढः ॥ रलोपे । पुना रमते । भूपती रम्यः । प्रभू राजते ॥ पूर्वग्रहणमुन्नरपद इत्यस्यासंबन्धार्थ । तेनानुत्तरपदे ऽपि दीर्घः । अतर्घाः ॥ अण: किं । तृतः । वृठः ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य ॥११२॥ वह । वह । इत्येतयोरवर्णस्य प्रो । इत्येष श्रादेशः स्यात् । लोपनिमित- योद्धयोः परतः ॥ सोढा । सोढुं । सोढव्यं ॥ बोढा । वोढुं । वोढव्यं ॥ नवर्णस्य किं । उठः ॥ वर्णग्रहणं किं । कृतायामपि वृद्धौ यथा स्यात् । उदवोळां ॥ सचि सादा साति निगमे ॥११३॥ साढ्यै सपतान् । साठ्यै । सादा । साढा । इत्येते वेदे निपात्यन्ते ॥ यह । ॥ इ। 7 59 ·अटकं पाणिनीयं - कर्ण । सादा शत्रून् । साठा ॥ प्रोत्वाभावः । वाप्रित्ययस्य ध्यभावविकल्पः ॥ निगमे किं । सोदा । सोढा ॥ संहितायां ॥११॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत उर्धं यदच्यामः संहितायामित्येवं तद्वंदितव्यं ॥ वक्ष्यति व्यचो ऽतस्तिः ॥ विद्या हि त्वा सत्पतिं ॥ संहितायां किं । विदा हि त्वा । कर्णे लक्षणस्याविष्टाष्टपञ्चमणिभिन्नच्छिन्नच्छिद्रसुव- स्वस्तिकस्य ॥११५ ॥ इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे लक्षणवाचकस्य संहितायां विपये दीर्घः स्यात् । विष्ट । अष्टन् । पञ्चन् । मणि । भिन । छिन । छिद्र । सुव । स्वस्तिक । इत्येतान् वर्तयित्वा ॥ द्विगुणाकर्णः । त्रिगुणाकर्णः ॥ पशूनां म्वामिविशेषसंबन्धज्ञापनार्थ यच्चिहं क्रियते तदिह लक्षणं ॥ लक्षणात्य किं । शोभनकर्णः ॥ अविष्टादीनां किं । विक्षकाः । अष्टकर्णः । पञ्चकर्णः । मणिकर्णः । भिनकर्णः । छिनकर्णः । छिद्रकाः । सुवकर्णः । स्वस्ति- ककर्णः ॥ ननिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ ॥ ११६ ॥ पाह । वृतु । वृष । व्यध । रुच । पह । तनु । इत्येतेषु किप्रत्ययान्ते- पूतरपदेपु परेषु पूर्वपदम्य संहितायां विषये दीर्घः स्यात् ॥ पाह । उपानत् ॥ वृतु । नोवृत् वृपु । प्रावृद ॥ व्यध । मर्मावित् ॥ रुच । नोरुक् ॥ पए । ऋतीपर ॥ तनु । पीतत् ॥ धो किं । परिपारनं ॥ वनगिर्याः संज्ञायां कोठरकिंशुलुकादीनां ॥११७ ॥ वन । गिरि । इत्यतयोरनपत्योः परयोः फ्रमात् कोटरादीनां किंशुलुका- दीनां च संज्ञायां विषये दीर्घः ग्यात् ॥ बने कोटरादीनां । कोठावपां । मिनकाध ॥ गिरी किंशुलुकादीनां । किंशुलुकागिरिः । अतनागिरिः ॥ कोटरपिंशुलुफादीनां किं । असिपत्रवनं । कृप्यागिरिः वले ॥११८॥ - ॥ .. E

·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १२५ ॥
४६७
वलच् । इत्येतस्मिन् प्रत्यये परे पूर्वत्य दीर्घः स्यात् ॥ कृषीवलः । दन्ता-
वलः
॥
मतौ बाचो नजिरादीनां ॥११६ ॥
मतुष्प्रत्यय परे संज्ञाविपये ऽतिरादिवर्जितत्य बृहच्छत्य दीर्घः स्यात् ॥ अम-
रावती । पुष्करावती ॥ वृतुचः किं । व्रीहिमती ॥ अनतिरादीनां किं ।
अनिरवती ॥ संज्ञायां किं । वलवती ॥
शरादीनां च ॥ १२०॥
पार । इत्येवमादीनां च मतुष्प्रत्यये परे संज्ञायां विषये दीर्घः स्यात् ॥ शरा-
वती । वंशावती ॥
इको वके पीलोः ॥ १२१॥
इगन्तत्य पूर्वपदत्य पीलुवर्जितस्य वह । इत्येतस्मिन्नुत्तरपदे परे दीर्घः स्यात् ॥
ऋपीवहं । कपीवहं । मुनीवहं ॥ इकः किं । पिएउवहं ॥ अपीलोः किं ।
पीलुवहं ॥
उपसर्गस्य घज्यमनुष्ये बहुलं ॥१२२॥
उपसर्गसंज्ञकस्य घञ्प्रत्ययान्त उत्तरपदे परे ऽमनुष्ये वाच्ये बहुलं दीर्घः स्यात् ॥
नोक्लेदः । वीमार्गः ॥ न च भवति । प्रतेवः । प्रकाशः ॥ भवति न भवति
च । प्रतिकाशः । प्रतीकाशः ॥ अमनुष्ये किं । निषादः ॥
इकः
काशे ॥१२३॥
काश । इत्येतस्मिनच्यत्ययान्त उत्तरपदे पर इगन्तत्योपसर्गस्य दीर्घः स्यात् ॥
नीकाशः । वीकाशः ॥ इकः किं । प्रकाशः ॥
दस्ति ॥ १२४॥
दाञ् । देङ । दो । इत्येतत्य यत्तकारादेशस्तदादावुतरपदे पर इगन्तत्यो-
पतात्य दीर्घः स्यात् ॥ नीतं । परीनं ॥ दः किं । वितीर्ण ॥ ति किं ।
सुदत्तं ॥ इगन्तस्य किं । प्रतं ॥
अष्टनः संज्ञायां ॥१२५ ॥

·४६८ अष्टकं पाणिनीयं , अष्टन् । इत्येतस्योन्नरपदे परे संज्ञायां विषये दीर्घः स्यात् ॥ अष्टावक्रः । अष्टापदं ॥ संज्ञायां किं । अष्टपुत्रः ॥ छन्दसि च ॥१२६॥ अष्टन् । इत्येतस्योत्तरपदे परे वेदे दीर्घः स्यात् ॥ अाग्नेयमाकपालं निर्व- पेत् । अष्टाहिरण्या दक्षिणा । अष्टापदी ॥ चितः कपि ॥ १२७ ॥ चिति । इत्येतस्य कप्प्रत्यये परे दीर्घः स्यात् ॥ एकचितीकः । द्विचितीकः. । त्रिचितीकः ॥ विश्वस्य वसुराठोः ॥१२॥ वसु । राष्ट्र । इत्येतयोः परयोर्विश्व । इत्येतस्य दीर्घः स्यात् ॥ विश्वावसुः । विश्वाराष्ट्र ॥ राडिजि विकृतग्रहणादिर न भवति । विश्वराजौ । वि- प्रवराजः ॥ नरे संज्ञायां ॥१२॥ नर । इत्येतस्मिन्नुतरपदे परे संज्ञायां विश्व । इत्येतस्य दीर्घः स्यात् ॥ विश्वानरः ॥ संज्ञायां किं विश्वे नरा यस्य स विश्वनरः ॥ मित्रे चर्चा ॥१३०॥ मित्र । इत्येतस्मिन्नुनपटे पर ऋषो वाच्ये विश्व । इत्येतस्य दीर्घः स्यात् ॥ विश्वामित्रः ॥ ऋषी किं । विश्वमित्रो माणवकः । मन्त्रे सोमावेन्द्रियविश्वव्यस्य मतौ ॥ १३१॥ सोम । अश्व । इन्द्रिय । विश्वदेव्य । इत्येतेषां मन्त्रविषये मतुष्प्रत्यये परे दीर्घः स्यात् ॥ सोमावती । अश्वावती । इन्द्रियावती । विश्वदेव्यावती ॥ योषधेश्च विभक्तावप्रथमायां ॥१३२॥ योधि । इत्येतस्य मन्तुविषये प्रयमाभिनवितो पत्तो दीर्घः स्यात् ॥ भोप - धीभिः । घोपधीभ्यः ॥ विभशी किं । योपधिपते ॥ ग्रप्रयमायां किं । - ग्रोवधिः ॥

·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ १३ ॥ १६३ ऋचि तुनुधमक्षुतङ्खनोरुष्याणां ॥१३३ ॥ तु । नु । घ । मनु । तडू । कु । न । उरुप्य । इत्येतेपामृचि विषये दीर्घः स्यात् ॥ तु । प्रातू न इन्द्रः ॥ नु । नू रणे ॥ घ । उत वा घा स्यालात् ॥ मक्षु । मनू गोमन्तमीमहे ॥ त । भरता जातवेदतं । तडिति यादेशस्य उिनुपक्षे ग्रहणं । तेनेह न भवति । शृणोत ग्रावाणः ॥ कु कूमनाः ॥ त्र । अत्रा हो जातवेदतं ॥ उरुष्य । उरुप्या णो ऽभिशन्तेः ॥ इकः सुञि ॥१३४॥ इगन्तत्य तुञ् । इत्येतस्मिन् निपाते परे मन्तूविषये दीर्घः स्यात् ॥ अभी पु पाः. सखीनां । सुञ इति पत्वं । नश्च धातुस्योरुपुभ्य इति एात्वं ॥ यचो तस्तिङः ॥१३५॥ अ । इत्येतदन्तस्य व्यच्कस्य तिङन्तस्य मन्तविपये दीर्घः स्यात् ॥ विद्या हि त्वा सत्पतिं ॥ दुव्यचः किं । अश्वाभवत वाजिनः ॥ अतः किं । ग्रा देवान् वक्षि यक्षि च ॥ निपातस्य च ॥१३६॥ निपातसंज्ञकस्य मन्तुविषये दीर्घः त्यात् ॥ एवा ते ॥ अन्येषामपि दृश्यते ॥१३७ ॥ निपातादन्येषामपि दीर्घ; स्यात् ॥ केशाकेशि । जलाबाट । पूरुषः । नारकः ॥ चौ ॥१३८॥ लुपनकाराकारे ऽक्षुधातौ परे पूर्वपदत्य दीर्घः स्यात् ॥ धीचः । दधीचा । दधीचे । मधूचः । मधूचा । मधूचे ॥ संप्रसारणस्य ॥१३॥ संप्रसारणसंक्षकत्योत्तरपदे परे दीर्घः स्यात् ॥ कारीपगन्धीपुत्रः । कारीपग- न्धीपतिः ॥ ॥ इति सूत्रपाठे पष्ठाध्यायस्व द्वितीयः पादः ॥ - 59 * ·છે૦ ग्राष्टकं पापिनीयं अङ्गस्य ॥१॥ अधिकारो ऽयमा सपमाध्यायपरिसमापेः ॥ यदित अर्धमनुक्रमिष्यामो ऽजस्य तवेदितव्यं ॥ वक्ष्यति हल इत्यादि । हतः । शीनः । पानीनां । वायूनां । वतैः । प्रक्षेः ॥ अङ्गम्यति किं । निरुतं । अजनां पश्य । ब्रासपामिः सा ॥ कलः ॥२॥ अशावयवाडलः परं यत् संप्रसारणं तदन्तस्याङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ ईज् । हृतः ॥ व्या । जीनः ॥ हलः किं । वेज् । उतं ॥ अङ्गावयवात् निरुतं ॥ तदन्तग्रहण किं । विडिः ॥ किं । नामि ॥३॥ ॥ ॥ नाम् । इत्येतस्मिन् पाठीबहुवचने परे ऽनन्तस्याङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ अगीनां । वायूनां । कर्तृणां न तिसृचतसृ ॥४॥ तिस । चतसृ । इत्येतयोामि परे .दीर्घा न स्यात् ॥ तिसृणां । चतसृपां ॥ छन्दस्युभयथा ॥५॥ तिसृ । चतसृ । इत्येतयोर्वेदे नामि परे दी? वा स्यात् ॥ तितृणा तिसूणां ॥ चतमृणां । चतमृणां ॥ नृचः ॥६॥ नृ । इत्येतस्य नामि परे दी वा स्यात् ॥ नृणां । नृणां । नोपधायाः ॥७॥ न् । इत्येतदन्तस्याहस्योपधाया नामि परे दीर्घ स्यात् ॥ पञ्चानां । सप्लानां । अष्टानां ॥ नः किं । चतुर्णा ॥ नामि किं । चर्मणां ॥ सर्वनामस्थाने चासंवुद्धौ ॥८॥ न् । इत्येतदन्तस्याङ्गम्योपधायाः संबुटिवर्जित सर्वनामस्थान पर दीर्घः स्यात् ।। राजा । राजानी । राजान. । राजानं । राजानौ ॥ अमंयुद्धी किं । हे राजन् । - ·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ १२॥ ४७१ । ॥ वा षपूर्वस्य निगमे ॥६॥ न् । इत्येतदन्तत्याङ्गन्योपधासंतकस्य म् । इत्येतत्पूर्वम्याचो व संबुद्धिवर्जित सर्वनामत्याने परे दी? वा स्यात् ॥ स तक्षणं तिष्ठन्तमब्रवीत् । तक्षाणं । ऋभुक्षणं । ऋभुक्षाणं ॥ निगमे किं । तक्षाणी ॥ सातमहतः संयोगस्य . ॥१०॥ स् । इत्येतदन्तस्य संयोगस्य यो नकारः । महत् । इत्येतत्य च यो नकार तस्योपधाया दीर्घः स्यात् । अतंबुद्धी सर्वनामस्याने परे ॥ श्रेयान् । श्रेयां- सौ श्रेयांसः । श्रेयांतं । श्रेयांसी । श्रेयांति ॥ पयांति ॥. महतः । महान् । महान्ती । महान्तः ॥ असंबद्धौ किं । हे श्रेयन् । हे महन् । अन्तृच्स्वसनातृनेष्टवष्टक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणां ॥११॥ अप् । तॄन् । तृच् । स्वस । नप्त । नेष्टु । त्वष्ट । संतृ । होतृ । पोत् । प्रशास्तृ । इत्येतेषामजानामुपधाया दीर्घः स्यात् । असंत्रुद्धौ सर्वनामस्थाने परे अप् । इत्येतनित्यं बहुवचनान्तं । प्रापः । स्वाम्पि तडागानि ॥ तृन् । कर्ता जनापवादान् । कर्तारौ । कर्तारः ॥ तृच् कता कटस्य । कर्तारी । कर्तारः ॥ स्वतृ । स्वसा। स्वसारौ । स्वसारः.॥ नप्त । नपा । नपारौ ॥ नेष्ट्ट । नेष्टा । नेष्टारी ॥ त्वष्ट्ट । त्वष्टा । त्वष्टारौ ॥ क्षतृ । क्षता । क्षतारौ ॥ होतृ । होता । होतारौ ॥ पोत । पोता । पोतारौ ॥ प्रशास्तृ । प्रशास्ता । प्रशा- स्तारौ । प्रशास्तारः । प्रशास्तारं । प्रशान्तारौ ॥ नप्ताट्यस्तृनन्तास्तृजन्ताश्च । तेषां ग्रहणं नियमाय । उणादिव्युत्पन्नसंज्ञाशब्दानां यद्युपधादी? भवति तर्हि नप्तादीनामेव । न त्वन्येषां । तेनात्र न दीर्घः । पितरौ । पितरः । मातरौ । मातरः ॥ तंबुद्धौ किं । हे कर्तः ॥ इन्हन्पूषार्यम्णां शौ ॥१२॥ इन् । हन् । पूपन् । अर्यमन् । इत्येवमन्तानामानामुपधाया दीर्घः स्यात् । शि । इत्येतन्मिन् परे ॥ इन् । बहुदण्डीनि । बहुच्चीणि ॥ हन् । बहुब्रह्महाणि । बहुवृत्रहाणि ॥ पूपन् । बहुपूपाणि ॥ अर्यमन् । र्य- माणि ॥ एषामुपधायाः शावेव दी| भवति नान्यत्र । बदपिउनौ इत्यादि । - ·. ७२ अष्टकं पापिानीयं 1 सौ च ॥१३॥ इन् । हन् । पूषन् । अर्यमन् । इत्येतेषां संबुद्धिभिने सु । इत्येतस्मिन् पर उपधांया दीर्घः स्यात् ॥ दण्डी । वृत्रहा । पूषा । अर्यमा ॥ असंबुद्धावि- त्येव । है इपिउन् । हे वृत्रहन् । हे पूपन् । हे अर्यमन् । अवसत्तस्य चाधातोः ॥१४॥ अतु । अन् । इत्येवमन्तस्याधातोरङ्गस्योपधाया दीर्घः स्यात् । असंब्रुडौ सौ परे ॥ श्रवन्तस्य । भवान् । भुतावान् । गोमान् ॥ असन्तस्य । मपयाः । सुयशाः ॥ अधातोः किं । पिण्ड असते । पिएउग्रः ॥ असंबुद्धौ किं । गोमन् । हे मुपयः ॥ अनुनासिकस्य विकलोः कंडिति ॥१५॥ अनुनासिकान्तस्यास्योपधाया दीर्घः स्यात् । विष्प्रत्यये परे कलादौ किति उिति च प्रत्यये परे ॥ विप् । प्रशान् । प्रशामौ । प्रतान् । प्रतामो ॥ वालादौ किति । शान्तः । शान्तवान् । । शान्तिः ॥ कलादी उिति । शंशान्तः । यलुगन्तात् तस् ॥ अनुनासिकस्येति किं । श्रोदन- पक् । पकः । सोदनपतिः ॥ किगलोः किं । गम्यते ॥ डिति किं । शान्तवा गन्ता अज्यानगमां सनि ॥१६॥ अनन्तानामझानां । हन् । गम् । इत्येतयोश्च गालादो मन्प्रत्यये परे दीर्घः स्यात् ॥ अजन्तानां । चिचीपति । तुटूपति ॥ हन । जिघांसति ॥ गम । अधितिगांसते ॥ तनोतर्विभाषा ॥ १७ ॥ तनु । इत्येतस्याङ्गस्य फलादी सनि दीर्घा वा स्यात् ॥ तितांसति । गलादी कि । सितनिपति । क्रमश्च ति ॥१८॥ प्रामु । इत्येतस्योपधाया पालादो साप्रत्यये परे होवो वा स्यात् ॥ फ्रान्वा । पारवा ॥ पानादी किं । फ्रामित्वा ॥

·४७७ अध्यायः ॥ ६ ॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥२३॥ प्रश्नाः मव ॥ च्छ्रोः श्रूडनुनासिके च ॥१६॥ छ । व् । इत्यतवोर्ययाग्रामं श् । त् । इत्येतावादेशी भवतः । अनुना- शिकादी प्रत्यये को पालादो डित्ति च प्रत्यये परतः ॥ विच्छ । विश्नः ॥ प्रच्छ । ॥ अन्तरकृत्वात् तुकि कृत सतुक्कस्यायमादेशः ॥ पिवु । न्योनः । श्रोणादिको प्रत्ययः ॥ को । शब्दप्राट् । अक्षयूः ॥ कलादी ठिति । पृष्टः । पृट्वान् । शूनः । सूनवान् ॥ डिति किं । शुभ्यां ॥ ज्वरत्वरस्त्रिव्यविमवामुपधायाश्च ॥२०॥ स्वर । जित्वरा । लिवि । प्रचि । इत्येतेपामझानामुपधावकारयोः न्यान ऊरू । इत्ययमादेशः स्यात् । को गालादो डिति च प्रत्यये परे ॥ को । ज्वर । नूः । तूरी ॥ त्वर । तूः । तूरौ ॥ त्रिवि । खूः । लुंवौ अब । ऊ । उवौ ॥ मव । मूः । भवौ ॥ कलादौ किति । सूर्णः । तूर्णः । खूतः । ऊतः । मूतः ॥ ज्वरत्वरोरुपया वकारात् परा । त्रिव्य- विमवां तु वकारात् पूर्वा ॥ रालोपः ॥२१॥ न । इत्येतस्मात् परयोः । च्छ् । व् । इत्येतयोर्लेीपः स्यात् । को कलादौ विडति च प्रत्यये परे ॥ छ् । मछा । मू: । मुरौ । मूर्तः । मूर्तवान् । मूर्ती । मूर्तिः ॥ व् । तुर्वी । तूः । तुरौ । तूर्णः ॥ असिद्धवत्रा भात् ॥२२॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत ऊर्धमा पादपरिसमापराभीयं ॥ समानाश्रय भाभीये कर्तव्ये समानाश्रयमभीयमसिद्धवत् स्यात् ॥ एधि । शाधि । अत्र एत्वशादेश- योरसिद्धत्वाञ्चालन्तलक्षणो धिभावो भवति ॥ या भात् किं । अभानि । वृद्धी नलोपो ऽसिद्धवन अत्रेति किं । पपुपः पश्य । वसोः संप्र- सारणमालोपे नासिद्धं ॥ नान्नलोपः ॥२३॥ फ्नम् । इत्येतस्मात् परस्य न् । इत्येतस्य लोपः स्यात् ॥ सञ्चू भञो । भनक्ति ॥ प्राकारवतो ग्रहणं किं । यज्ञानां ।, यतानां ॥ भवति ॥ प्रतक्ति 60 ·છેછે अष्टकं पापिनीयं - ॥ रत- अनिदितां हल उपधायाः डिति ॥४॥ इ । इत्येतदिसंज्ञकं येषां नास्ति तेषां हलन्तानामङ्गानामुपधासत्तकम्य न् । इत्येतस्य लोपः स्यात् । किति उिति च प्रत्यये परे ॥ संसु ।' सत्तः । सस्यते । सनीलस्यते ॥ धंतु । धुस्तः । धुस्यते । दनीवस्यते ॥ अनिहितां किं । टुनदि । नन्यते । नानन्यते ॥ हलः किं । णीज् । नीयते नेनीयते ॥ उपधायाः किं । पाह । नहाते । नानहाते नहाते । वानहाते ॥ विरति किं । संसिता । (सिता ॥ दंशसञ्जस्वजां शपि ॥२५॥ दंश । पन । प्वत । इत्येतेषामुपधासंज्ञकस्य न् । इत्येतस्य लोपः स्यात् । प्राप्प्रत्यये परे ॥ दशति । सजति । परिष्वजते ॥ रजेश्च ॥२६॥ रञ्च । इत्येतस्योपधासंतकस्य न् । इत्येतस्य प्रापि परे लोपः म्यात ति । रजतः । रजन्ति ॥ योगविभाग उत्तरार्थः घञि च भावकरणयोः ॥२७ ।। रन । इत्येतस्योपधासंतकस्य नू । इत्येतस्य भावकरणवाचिनि घञ्प्रत्यये परे लोप: स्यात् ॥ रज्यत इति । रागः । रंज्यते ऽनेनेति । रागः ॥ भावक- रपायोः किं । रज्यते ऽस्मिन् रङ्गः ॥ स्थदो स्यत् । इत्येतद्वेगे ऽभिधेये निपात्यते ॥ स्यन्दू । गोस्यदः । अश्वस्यदः घजि नलोपो वृड्यभावश्च निपातनात् ॥ जवे किं । धृतस्यन्दः ॥ अदिधौंमप्रश्रयदिमश्रथाः ॥२॥ नवोद । एध । अोदा । प्रश्रय । मिश्रथ । इत्येत घअन्ता निपात्यन्ते अवपूर्व उन्दी । अवोदः । अन्न घञि नलोपः ॥ जिइन्धी । एधः । धजि नलोपो गुणाश | उन्दी । प्रोन्यः । श्रोणादिके मन्प्रत्यये नलोपो गुपाशा अन्य प्र । हिमपूर्वः । प्रश्रयः । हिमप्रथः । धजि नलोपो वृद्ध्यभावश " ॥ तवे ॥२८॥ ॥

·છે૭૫
अध्यायः ॥६॥ पादः ॥8॥ सूत्रं ॥ ३७.॥
नाचेः पूजायां ॥३०॥
अञ्च । इत्येतस्य पूजार्थस्य न् । इत्येतस्य लोपो न स्यात् ॥ अञ्चितः शिवः ।
अञ्चेः पूतायामितीः ॥ प्रत्यङ् । प्रत्यञ्चो ॥ पूनायां किं । उद्तामुकं कूपात् ।
यस्य विभाषेतीप्रतिषेधः । उद्धृतमित्यर्थः ॥
कि स्कन्दस्यन्दोः ॥३१॥
स्कन्दिर । स्यन्टू । इत्येतयोः क्वाप्रत्यये परे न् । इत्येतस्य लोपो न स्यात्
स्कन्वा । स्यन्वा ।
जान्तनशां विभाषा ॥३२॥
न् । इत्येतदन्तानां पा । इत्येतस्य च क्वाप्रत्यये परे न् । इत्येतस्य लोपो
वा स्यात् ॥ रन । रवा । रक्ला ॥ एश । नष्ट्वा । नंष्ट्वा ॥
भञश्च चिणि ॥३३॥
भन्नो । इत्येतस्यावयवस्य न् । इत्येतस्य चिण्प्रत्यये परे लोपो वा स्यात् ॥
प्रभाति । भनि ॥
शास इदहलोः ॥३४॥
शासु । इत्येतत्योपधासंज्ञकस्य इ । इत्ययमादेशः स्यात् । अङि हलादो च
किति छिति प्रत्यये परे ॥ अङि । अन्वशिपत् । अन्वशिषतां । अन्वशिपन् ।
हलादौ किति । शिष्टः । शिष्टवान् ॥ छिति । तो शिष्टः । प्रांवां शिष्वः ॥
अहलोः किं । प्रशासतुः ॥ विति किं । शान्ति ॥
शा हो ॥३५॥
शासु । इत्येतस्य हिप्रत्यये परे प्रा । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ शाधि ॥
हत्तेजः ॥ ३६॥
हन 1 इत्येतस्य धातो: परे ज । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ जहि शत्रून् ॥
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो
कलि डिति ॥३७॥

·४७६
अष्टकं पाणिनीयं
ततः
तत्वा ।
अनुदातोपदेशानां बन । इत्येतस्य तनोत्यादीनां च पालादो किति डिति च
प्रत्यये परे नुनासिकलोप: स्यात् ॥ यम । रम । पाम । हन । गम्ल ।
मन । इत्येते ऽनुनासिकान्ता अनुदानोपदेशाः
॥ यम । यतः । यतवान् ।
यात्वा । यतिः । इत्यादि ॥ वन । वतिः ॥ तनु । क्षणु । ऋणु । ता ।
घृणु । वनु । मनु । इत्यते तनोत्यादयः । । ततवान् ।
ततिः । इत्यादि ॥ उिति । अतत । अतथाः । इत्यादि । अनुदानेत्यादि
किं । शान्तः - ॥ अनुनासिकस्य किं । पकः ॥ कालि किं । गम्यते ॥
विउति किं । यन्ता ॥ उपदेशग्रहण किं । इह यया स्यात् । यतिः । गतिः ।
इरु च मा .भूत् । शान्तः ॥
वा ल्यपि ॥३८॥
अनुदानोपदेशानां वन । इत्येतस्य तनोत्यादीनां च ल्यप्प्रत्यय परे ऽनुनासिक-
लोपो वा स्यात् ॥ व्यवस्थितो ऽयं विकल्पः । मकारान्ते विकल्पः । अन्यत्र
तु नित्यं ॥ प्रयत्य । प्रयम्य । प्रत्य । प्ररम्य । प्रणात्य । प्रणम्य । अागत्य ।
बागम्य ॥ अाहत्य । प्रगत्य । प्रतत्य ॥
न क्तिचि दीर्घश्च ॥३१॥
अनुदातोपदेशानां वन । इत्येतस्य तनोत्यादीनां च तिच्यत्यये परे ऽनुनासि-
कलोपो दीर्घश्च न स्यात् ॥ यन्तिः । रन्तिः । मन्तिः । वन्तिः । तन्तिः ॥
अनुनासिकस्य विव्यालोरिति दीर्घः प्रापः सो ऽपि निषिध्यते ॥
गमः वी ॥४०॥
गम्लू । इत्येतस्य किप्पत्यये परे ऽनुनामिकलोपः म्यात् ॥ अवगत् । अधु-
गती । अधातः ॥
विड्डनोरनुनासिकस्यात् ॥४१॥
विर । बन् । इत्येतयोः परयोरनुनासिकारय या । इत्यप प्रादेशः ग्यात् ॥
विट । जनी । अनाः । मन । यूपताः ॥ वनिए । विज्ञावा । प्रोण ।
घवावा ॥
जनसनखनां सजालोः ॥४२॥

·NAVRAN ----------- an 839 प्रयागः ॥६॥ पातः ॥३॥ गनं ॥8 । ग । णु । यु । लामो गालादी गप्रत्यंग रानादी निउति च परे । या । मगर यांकमा गात् ॥ मग । प्रातः । ज्ञातवान । मातिः ॥ पण । नियमति । गालः । गातवान । नातिः ॥ पशु । मातः । वातवान् । पा- तिः ॥ पालादी यि । जिनिति । निगनिति । चिनियति ॥ व विभापा ॥४३॥ यू । लतादित फिति हिति च प्रत्यय पर जगनगननानात्वं वा ग्यात् ॥ जायत । मन्नत । नातागते । अनन्त । बानेः श्यनि साजननिति नित्यं ना- दशाः ॥ गायत । मन्यते । गागायते । गंगन्यते ॥ गायत । मन्यते । चालावंत । चदन्यत तनातर्षकि ॥४॥ तनु । त्यतन्य धातायव प्रत्यय पं। या । इत्यप यादशो वा स्यात् ॥ तायत । तन्यत ॥ यमि दि । तन्तन्यते ॥ सनः तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्यां ॥४५॥ पणु । इत्येतन्य मिन्प्रत्यये परे । या । इत्येप यादशो लोपञ्च वा स्यात् ॥ मातिः । गतिः । मन्तिः ॥ प्रार्धधातुके ॥४६॥ अधिकारो ऽयं । न ल्यपीत्यतः प्राक् ॥ इत यं यदनुक्रमिप्याम सार्धधा- तुक इत्येवं तद्वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति अतो लोपः । चिकीर्पिता । निहार्षिता ॥ यार्धधातुके किं । भवति ॥ भ्रस्जो रोपधयो ॥४७॥ भ्रस्त । इत्येतत्य यो रेफ उपधा च तयोः ल्यान प्रार्धधातुकविपये रम् । इत्येप नागमो वा स्यात् ॥ भष्टा । भ्रष्टा । भर्दु । भ्रष्टुं । भव्यं । भ्रष्टव्यं । भर्ननं । भ्रजनं ॥ उपदेश इत्येव । बरीभृयते अतो लोपः ॥४८॥ चिकीर्षिता । चिकी- अ । इत्येतदन्तस्याङ्गत्वार्धधातुकविषये लोपः स्यात् रमन्यतरस्यां ॥

·४७८ अष्टकं पाणिनीयं याता । वाता ॥ 1 र्षितुं । चिकीर्षितव्यं ॥ अतः किं । चेता । तोता । तपाकरणं किं । सार्धधातुके किं । वृक्षत्वं ॥ यस्य दलः ॥४॥ इत्येतस्य हलः परस्यार्धधातुके परे लोपः स्यात् ॥ वेभिदिता । बेभि- दितुं । बेभिदितव्यं ॥ सत्रादेः परत्येति मात्रलोपे कृते तो लोपः ॥ य इत्यकारान्तग्रहणं किं । इर्व्यिता । मन्यिता ॥ हलः किं । लोलूयिता ॥ क्यस्य विभाषा ॥५०॥ क्यच् । क्यङ् । इत्येतस्य हलः परस्यार्धधातुके परे लोपो वा स्यात् ॥ क्यच् । समिधिता । समिध्यिता ॥ क्यडू । दृपदिता । दृपचिता ॥ रनिटि ॥५१॥ णि । णिच् । इत्येतयोनिडादावार्धधातुके परे लोपः स्यात् ॥ उदपुपुच्छत । अचूचुरत् " अनिधि कि । कारयिता ॥ निष्ठायां सेटि ॥५२॥ इसहिते निष्ठासंतके प्रत्यये परे गोप: स्यात् ॥ कारितं । हारितं । गारितं । भतितं । सेरि किं । संज्ञपितः पशुः ॥ सङ्ग्रहपासामर्थ्यात् पूर्व- सूत्रेणापि पिलोपो न भवति । सनीवन्तेति विकल्पायस्य विभापति निष्ठा- यामिठो निषेधः ॥ बनिता जनित । इत्येतन्मन्तृविषये निपात्यते ॥ जनी । यो नः पिता अनिता । इडादी प्रत्यये पिलोपः ॥ मन्ते किं । जनयिता ॥ शमिता यज्ञे ॥५४॥ शामित । इत्येतपशफार्मपित मन्ने निपात्यते ॥ शम । शृतं हविः प्रामितः । तृचीडादी पिलोपे रांबुड्यन्तं ॥ यते किं । शृतं रविः प्रामयितः ॥ अवामन्तात्वायेविप्लुषु ॥५५॥ ग्राम् । अन्त । भालु । श्राय । इज । इप्णु । इत्येतेषु परेषु पि । इत्ये- मन्ते ॥५३॥ ।

·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥ ६ ॥
४७६
॥
॥
प्रगपाव्य गतः । प्रकया गतः
तस्य अय् । इत्येप प्रादेशः त्यात् ॥ श्राम् । कारयांचकार ॥ नन्त । गए:-
यन्तः ॥ पालु । स्पृहयालुः ॥ प्राय । स्पृहयायः ॥ इतु । स्तनायितः
इष्णु । पोपयिष्णुः ॥
त्यपि लघुपूर्वात् ॥५६॥
ल्यप् । इत्येतस्मिन् परे लघुपूर्वत्य णि । इत्येतत्य अय् । इत्यप आदेशाः स्यात् ॥
लघुपूर्वात् किं । प्रयाच्य गतः ॥
विभाषापः ॥७॥
बाप्लू । इत्येतस्मात् परत्य णि । इत्येतत्य ल्यपि पर ऽयादेशो वा स्यात् ॥
प्रापत्य । प्राप्य गतः ॥ इड्डादेशत्य लाक्षणिकत्वान भवति । अध्याप्य गतः ॥
युप्लुवोदीर्घश्छन्दसि ॥५॥
यु । ब्लु । इत्येतयोद्मपि परे वेदे दीर्घः स्यात् ॥ यथादान्त्यनुपूर्व वियूय ।
अत्रापो दक्षिणाः परिप्लूय ॥ इन्दति किं । संयुत्य । प्राप्लुत्य ॥
क्षियः ॥५॥
क्षि । इत्येतस्य ल्यपि परे दीर्घः स्यात् ॥ प्रक्षीय । उपक्षीय ॥
निष्ठायामण्यदर्थे ॥६॥
क्षि । इत्येतत्याभावकर्मार्थे निष्ठासंज्ञके परे दीर्घः स्यात् ॥ प्रक्षीणः । उप-
क्षीणः । अकर्मकत्वात् कर्तरि तः । क्षियो दीर्धादिति नत्वं ॥ प्रक्षीपामिदं
देवदत्तस्य । अधिकरणे क्तः ॥ श्रयदर्थे किं । अक्षितं । भावे तः ॥
वाक्रोशदन्ययोः ॥६१॥
क्षि । इत्येतत्याभावकार्ये निष्ठातक्षके परे निन्दादैन्ययोर्थयोर्दो| वा
स्यात् ॥ अाक्रोशे ।
क्षितायुः । क्षीणायुर्जाल्मः ॥ दैन्य । क्षितः । क्षीणो ऽयं
तपस्त्री ॥
स्वसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशे कनग्रह-
दृशां वा चिण्वदि च ॥६॥

·D છે૦ अष्टकं पाणिनीयं - . स्य । सिच् । सीयुटू । तासि ।' इत्येतेषु भावकर्मविषयेषु परेपूपदेश जन्ताना- मङ्गानां हन । ग्रह । दृशिर । इत्येतेषां च चिण्वत् कार्य वा स्यात् म्यसिसीयुट्तासीनामिटू । इत्येष भागमश्च भवति ॥ उपदेशे जन्तानां स्थे । चिजू । चायिष्यते । चेष्यते । प्रचायिष्यत । नचे- प्यत ॥ शम । शामिष्यते । शमिष्यते । शमयिष्यते । अशामिष्यत । अश- मिष्यत । अशमयिष्यत ॥ हन । घानिष्यते । 'हनिप्यते । अधानिष्यत । अहनिष्यत ॥ ग्रह । ग्राहिण्यते । ग्रहीष्यते । अग्राहियत । अग्रहीष्यत । अहो ऽलिटीति प्रत्ययम्येटो दीर्घा न चिएवदिटः ॥ दृशिर । दर्मिण्यते । इत्यते । प्रदर्शिष्यत । अदक्ष्यत ॥ सिचि । अदायिषातां । अदिपातां । अशामिपातां । अनामिषातां । अशाम- विषातां ॥ हन । अधानिषातां । अवधिषातां । अहसातां ॥ ग्रह । अग्रा- हिषातां । अग्रहीषातां ॥ दृशिर । अर्पिषातां । अदक्षातां ॥ सीयुटि । दायिसीष्ट । दासीष्ट । शामिपोष्ट । प्रामिषीष्ट । प्रामयिषीष्ट ॥ घानिषोष्ट । वधिबोष्ट ॥ ग्राषिीष्ट । ग्रहीषीष्ट ॥ दर्शिषीष्ट । दक्षीष्ट ॥ - तामी ॥ शामिता । शमिता । शमयिता ॥ घानिता हन्ता ॥ ग्राहिता । ग्रहीता ॥ दर्शिता । इष्टा ॥ म्यसिच्मीयुटूतामिपु किं । चेतव्यं ॥ भावकर्मणोः किं । चेप्यति ॥ उपदेशे किं । कारिष्यते । अत्र गुणे रपरत्वे कृते ऽपि यथा स्यात् ॥ अत्याग्रह- दृशां किं । पठिष्यते ॥ दीडो युडचि डिति ॥६३॥ दी । इत्येतग्मात् परस्यानादेः कितो उितमा प्रत्ययस्य युटू । इत्येप भागमः स्यात् ॥ दिदीये । दिदीयाते । दिदीयिरे ॥ यपपादेशे पार्तव्ये विधानसाम- -गुटो नासिद्धत्वं ॥ अचि किं । उपदानं ॥ ग्रातो लोप इटि च ॥६॥ या । इत्येतदारयात्याजाग्योरार्धधातुकयोरिट्विटतोः परयोोपः स्यात् ॥ इटि । पा । पपिय ॥ शिति । पपतुः । पपुः ॥ दिति । प्रदा । प्रथा ॥ वार्धधातुके थि । व्यत्यरे । रातेलडोटि नृपं । यान्ति ॥ प्रचीत्येव 1 ग्ला- यते । दासीय ॥ - ·अशावः ॥ ॥ पादः ॥ ४॥ गूत्रं ॥ ७ ॥ ह. ईगति ॥६५॥ . .. ॥ या । इगतदनालगाया गरमात्यय पर । ई । इत्यय यादशः स्यात् नोवं पेयं । मेयं । दयं । धवं ॥ घुमास्थागापानहानिसां हलि ॥६६॥ घुनामानां । ना | वा । गा । पा । योलाय । पो । इत्यतपां च एलादी बिउति पर । ई । रत्यय नावाः स्यात् ॥ घु । होयते । देदीयते । धी- पंत । दीयते ॥ गा । नीयत । गीयते ॥ हा । स्वीयते । तटीयते । गणादिशो गा न त्वन्यः । गीयते । तीयते । अध्यगोट । अध्यायातां ॥ पानार्यः पा न बन्यः । पोयते । पपीयते ॥ ग्रोहाक । होवत । जेही- यते ॥ पो । अंवसीयत । अत्रगषीयते ॥ हलि किं । धतुः ॥ विति किं । दाता ॥ एलिहि ॥ ६॥ घु । मा ।.टा । गा । पा । ग्रोला । यो । इत्येतेषां क्रिति लिङ्प्रत्यये परं । ए । रत्त्येष ग्रादेशः स्यात् ॥ देयात् । धेवात् ।। भवात् ॥ त्येयात् ॥ गयात् ॥ पंथात् ॥ स्यात् ॥ अवनयात् ॥ विङति किं । दालोट ॥ वान्यस्य संयोगादेः ॥ ॥६८॥.. घुमायादेन्यन्य संयोगादेवकारान्तयाङ्गत्वार्धधातुके किति लिङि परे । र । इत्येप प्रादशो वा स्यात् ॥ लेयात् । लायात् ॥ अन्यस्य किं । न्येवात् ॥ संयोगादेः किं । पायात् ॥ किति कि । लाती ॥ न ल्यपि ॥६॥ धु । मा । हा। गा । पा । मोहाक् । पो । इत्येतेषां ल्यप्प्रत्यये परे। ई। इत्येप ग्रादेशो न त्यात् ॥ प्रदाय । प्रधाय ॥ प्रमाय ॥ प्रत्याय ॥ प्रगाय ॥ प्रपाय ॥ प्रहाय ॥ प्रताय ॥ मयतेरिदन्यतंरस्यां ॥७॥ मेङ । इत्येतन्य ल्यपि परे । इ । इत्येय यादेशो वां स्यात् ॥ अपमित्य । - अपमाय ॥ 61 ·८२ अष्टकं पाणिनीयं - । । लुङ्लङ्लवडुदात्तः ॥७१॥ लुङ । लङ्क । लुडू । इत्येतेषु परेबङ्गस्य ! अट । इत्येष प्रागमः म्यात् । स चोदाहः ॥ उकृञ् । लुइ । अकार्षीत् ॥ लड् । अकरोत् ॥ लुङ अकरिष्यत् ॥ अाउजादीनां ॥७२॥ लुइ । लङ्क । लुड् । इत्येतेषु परेष्वतादेरजस्य । प्राट् । इत्येय भागमः स्यात् । स चोदानः ॥ ईद । ऐहिट । ऐहत । ऐहिप्यत ॥ छन्दस्यपि दृश्यते ॥७३॥ यत्रोनास्ततो ऽन्यत्रापि वेद याः स्यात् ॥ वृज् । सुरुचोवेन यावः । लुडि मन्ते घरोत्यादिना चेलृक् ॥ पाश । ग्रानक् । नर्वेति कुत्वं ॥ न मारोगे ॥४॥ मार । इत्येतस्य योगे टू । पार । इत्येतावागमो न भवतः ॥ मा वान् फार्षीत् । मारन करोत् ॥ मा भवानीहिट । मारम भवानीहत । बहुलं छन्दस्यमाडोगे अगायोगे । गायोगे ऽपि वेदे' अलमराठी न भवतः ॥ जनिता उग्रः । फागनयोत् । ग्रीनयीत् ॥ गाड्यो । मा वः क्षेत्रे. परवीनान्यवाणुः इयो रे ॥७६॥ रे । इत्येतग्य वेद बालं है 1. रत्येष प्रादेशः स्यात् " धाम । दधे । घानीया गावग्यामिरवादालोपः ॥ न भवति । पयाग्नियापित पगिरे । रत्याशित दिया है। गाय गमे कृत पुनरादेशवि- ना अचि सुधातुध्रुवां वोरियडवडी ॥७॥ भगवाना।।3। सोनम Mrit: । रयाग पाडग्यासाठी मनमा । या । शायद In: । यानि । त : पातुति । शिशि. । 'तृत्र । सुराः । गील. नि । जपि ॥७॥ - । - an 2.

·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ 3 ॥ सूत्रं ॥८॥ છે । ॥६॥ नियः । पृन । पुत्री । पुत्रः ॥ भू । भुनी । भुवः ॥ ग्रचि किं । यापू- यात् ॥ नुशातुवां किं । लक्ष्न्या । आधा ॥ योः किं । चातुः ॥ अभ्यासस्थासवणे ॥७॥ इ। उ । इत्यतयोर यातायययोत्सवणे चि पर इयत्र । उबङ् । इत्येतावा- दशी भवतः ॥ वय । बोध ॥ अगवणे किं । ईपतुः । ईपुः । उपतुः । उपः ॥ ग्रचि किं । यात । उवाच ॥ स्त्रियाः ली । इत्येतन्यानादी प्रत्यये पर यड़ । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ रियो । लियः ॥ लीणामित्यत्र परत्वान्नु ॥ वामशसोः ॥८॥ अंम् । अन् । हरयेतयोः पत्योः खिया इया । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् ॥ त्रियं । त्री ॥ लियः । त्री: इणो यण् ॥८॥ इण् । इत्येतस्य धातोरनादी प्रत्यये परे यण स्यात् ॥ यन्ति । यन्तु । ग्रा- वन् ॥ इयडो ऽयं बाधकः । गुणवृष्टिभ्यां तु परत्वादयमेव बाध्यते । अयनं । ॥ नायकः ॥ ररनेकाचो संयोगपूर्वस्य ॥२॥ धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इकारन्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचो जन्यानादौ प्रत्यये परे यण त्यात् ॥ निन्यतुः । निन्युः । ग्रामपया । ग्रा- मपयः ॥ एः किं । लुलुवतुः ॥ अनेकाचः किं । नियो । नियः ॥ असं- योगपूर्वन्य किं । यवक्रियौ । धातुना संयोगविशेषणादिह यण । उल्यो । उन्न्यः ॥ श्रोः सुपि ॥३॥ धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति व उकारत्तदन्तो यो धातुस्तदन्तत्यानेकाक- स्याङ्गत्यानादौ सुपि प्रत्यये परे यण त्यात् ॥ खलप्वौ । खलप्वः । सकृल्लौ। - ·છે છે अटकं पाणिनीयं - ॥ - सकृल्लः ॥ सुपि किं । लुलुवतुः, ॥ अनेकाचः किं । लुवौ । लुवः ॥ धा- त्ववयवसंयोगेति किं । उल्लौ । उल्लः ॥ असंयोगपूर्वस्य किं । करमुवौ । वर्षाम्वश्च ॥४॥ वर्षाभू । इत्येतस्योवान्तत्याजादी मुपि परे यण स्यात् ॥ वर्षाधी वर्षामः न भूसुधियोः ॥५॥ भू । गुधी । इत्येतयोरनादी सुपि परे या न स्यात् । प्रतिभुवो । प्रति- भुवः ॥ सुधियो । गुधियः ॥ छन्दस्युभयथा ॥६॥ भू । सुधी । इत्येतयोāदे नाही गुपि प्रत्यये परे या भवति न भवति च ॥ बनेपु चित्रं विधं । विभुयं ॥ गुधियो एव्यगग्नेः । गुध्यो एव्यमानेः ॥ दनुवोः सार्वधातुके ॥८॥ छ । इत्येतन्य प्रत्ययान्तरय चाइयानकाची गंयोगपूर्वयातादी गार्वधातुके परे यगा ग्यात् ५ राति । शुकंतु ॥ गुन्वति ॥ हुनुयोः किं । योयुवति । साधातुके किं । गुल्यतुः ॥ रांयोगपूर्वग्ग किं । यापूवन्ति ॥ भुवो वुग्लुङलिठोः ॥८॥ ग । त्यतन्य ग्नुनिटोरचि परे बुटा । गंध ग्रामः ग्यात् ॥ लुटि । पयन । म निरि, 1 अात्र । यभूमाः । समयः ॥ ऊपधाया गोदः ॥५॥ गोल । नयाटोमा घादी प्रग । । स्रोध याताः नात... मा । निगम । नियम SL: वि । सनराग गा mire पति गिनिगादिर न नि । निगुन्नुः । निगुतः । - पनि Fi: । nि. १ वयों गगा .॥10॥ . --- +KATA on ·છે अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥२६॥ - दोष । इत्येतस्याङ्गस्योपधाया णिच्यत्यये परे. । ऊ । इत्येय सादेशः स्यात् ॥ दुप । टूपयति । टूपयतः । टूपयन्ति ॥ णो किं । दोपः ॥ वा चित्तविरागे ॥३॥ दोए । इत्येतत्याङ्गस्योपधाया णिचि परे चिनविरागे ऽर्थे । उ । इत्येष आदेशो वा स्यात् ॥ चितं टूपयति । होपयति वा कामः ॥ चिनविरागे किं । साधनं टूपयति ॥ मितां स्वः ॥१२॥ मित्संशकानां धातूनामुपधाया णो परे हत्वः स्यात् ॥ घटादयो मितः ॥ घट्यति । व्यययति । जनयति । रजयति । शमयति । शपयति ॥ चिणमुलोर्दी | अन्यतरस्यां ॥१३॥ चिण् । णमुल । इत्येतत्परके पौ परे मित्संज्ञकानां धातूनामुपधाया दीर्घा वा स्यात् ॥ चिण । शमि । अशामि । अतमि । अतामि ॥ णमुल् । शमं प्रामं । शाम शामं । तमं तमं । तामं तामं ॥ दीर्घः किं । अशमि । अशामि । अत्र णिजन्तापिणचि इस्त्रविकल्पो न स्यात् । णिलोपस्य स्या- निवत्वात् । दीर्घविधान तु स्यानिवन्तुनिषेधो ऽस्तीति दीर्घविकल्पो भवति ॥ खचि स्वः ॥४॥ स्वच्यत्ययपरके गौ परे मितां धातूनामुपधाया इस्वः स्यात् ॥ द्विपंतपः । परंतपः । पुरंदरः ॥ छादो निष्ठायां ॥१५॥ हादी । इत्येतस्य निष्ठासंक्षके पर उपधाया हस्वः स्यात् ॥ प्रहनः । प्रहन- वान् ॥ निष्ठायां किं । प्रहायति प्रहादयति ॥ हाद इति योगविभागः क्रियते । तिन् । प्रहतिः ॥ हादेर्धे ज्युपसर्गस्य ॥१६॥ श्द । इत्येतस्य एयन्तस्याङ्गस्योपसर्गद्वयरहितत्य घप्रत्यये पर उपधाया इस्त्रः स्यात् ॥ द । प्रच्छदः । तनुच्छदः । दन्तच्छदः अव्युपतर्गत्य किं । समुपच्शदः ॥ .

·४८६ अष्टकं पाणिनीयं ॥ इस्मन्ननविषु च ॥१७॥ इत् । मन् । अन् । किप । इत्येतेषु परेषु । शदेरास्योपधाया इस्त्रः स्यात् ॥ ब्द । इन् । छदिः ॥ मन् । छदा ॥ त्रन् । त्रं । किम् । धामच्छत् ॥ गमहनजनखनघसां लोपः ङित्यनङि ॥१८॥ गम्ल । हन । जन । स्खनु । घस्तृ । इत्येतेषां धातूनामभिने उतादौ किति डिति च प्रत्यय पर उपधाया लोप: स्यात् ॥ गम्तृ । जामतुः । जामुः ॥ हन । जयतुः । अधः । जन । जजतुः । जन्तुः । तन्ने । जताते । नतिरे सनु । चखतः । चलः ॥ घम् । जनतुः । अक्षुः ॥ विडति कि ।' गमनं । अनति किं । अगमत् । अधसत् ॥ अनादौ किं ! गम्यते ॥ तनिपत्योश्छन्दसि ॥१॥ तनु । पल्त । इत्येतयोर्वेदं गिने जादौ विउति प्रत्यये पर उपधाया लोपः न्यात् ॥ विततिरे कत्रयः । प्राकुना इव पपिम ॥ वितेनिरे । पेतिम । इति लोके भवति ॥ घसिभसोलि च ॥१०० ।। पाल । मम । रोतयोर्वेदे हलादावादी च विउति प्रत्यये पर उपधाया लोप: स्यात् ॥ ऋत् । गन्धिना मे । सिन् । बहुलं छन्दतीति घरलादेशः । उप- धालोपः । गल्लो गालीति सलोपः । धत्वं । घकारग्यं जपचेन गकारः धि. । गमाना धिः । सन्धि. ॥ मग । यधां । ग्लोर । ताम् । निति द्वित्वं । उपधालोप: । गलोप. । धत्वं । भकाय अन्वेन ब्रशारः ॥ मादी । ग्राणति ॥ रिति किं । यमन्ति । हुकाल्यो हेधिः ॥ १०१ ॥ तु । गागागनारा धातो. पारा एलादि । इत्याग्य धि । इत्येष रा. ग. । गुधि । कालो यः । दिदि । हिन्ति ॥ भिदिन गिन्ति । तुगलय. नि । तीन फ्राणोति ॥ ९: किं । शुमा । मिलतां , हमारे. शिः । दिदि । ग्यपिदि । शृणुप्कृवृभ्यश्वदामि ॥१०॥ - - ·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥8॥ सूत्रं ॥ १०७ ॥ ४८८ शु । शृणु । पू । कृञ् । वृञ् । इत्येतेभ्यः परस्य हि । इत्येतस्य वेदे धि । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ श्रु । श्रुधी एवं ॥ शृणु । शृणुधी ॥ पृ । पूर्धि ॥ कृञ् । उपाधि । नंश धातुल्य इति पात्वं ॥ वृञ् । उपावृधि । शृणुधीत्यन उताति न ऐलृक् । धित्वविधानतामात् । अन्येपामपि दृश्यत इति दीर्घः । ग्रन्येषु व्यत्ययो बालमिति प्राप् । बुलं इन्दनीति तस्य लुक् ॥ अडितश्च ॥ १०३॥ अतिश हि । इत्येतस्य वेदे धि । इत्येप ग्रादेशः स्यात् ॥ सोन गरन्धि । रमेळत्ययेन परस्मैपदं ।. आपः प्रलुः । अभ्यासदीर्घत्वं ॥ प्रयन्धि । यमेः शपो लुक् ॥ युयोध्यत्मत् । यौतेः प्रपः प्रतुः । वा इन्दतीति विकल्पेन उितुं ॥ अतिः किं । प्रीणीहि ॥ चिणो लुक् ॥ १०४॥ चिण् । इत्येतत्मात् परस्य प्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ अकारि । ग्रहारि । अलावि ॥ अतो हेः ॥ १० ॥ अ । इत्येतदन्तात् परत्य हि । इत्येतस्य लुक् स्यात् ॥ पंच । पठ । गच्छ । धाव ॥ अतः किं । युहि । रुहिं ॥ तपरकरणं किं । लुनीहि । ईत्व- त्यासिद्धत्वादाकारान्तमेतत् ॥ उत्तश्च प्रत्ययासंयोगपूर्वात् ॥ १०६.॥. उकारो यः प्रत्ययावयवो ऽसंयोगपूर्वन्तदन्तादात् परस्य हि । इत्येतस्य लुक स्यात् ॥ तनु । चिनु + कृणु । कुरु ॥ उत्तः किं । लुनीहि किं । युहि ॥ संयोगपूर्वात् किं । अापहि ॥ लोपश्चास्थान्यतरस्यां म्वोः ॥ १०७ ।। उकारो यः प्रत्ययावयवो ऽसंपोगपूर्वस्तदन्तस्य प्रत्ययस्य लोपो वा स्यात् । म् । व् । इत्येतयोः प्रत्यययोः परतः ॥ चिन्वंः । चिनुवः । सुन्वः । सुनुवः चिन्मः । चिनुमः । सुन्मः । सुनुमः ॥ प्रत्ययावयवः किं । युवः । युमः ॥ असंयोगपूर्वः किं । प्राकृवः । प्राकुमः ॥ लोपग्रहामुतरार्थ.

·हेच्च अष्टकं पाणिनीयं । ॥ ॥ नित्यं करोतेः ॥१०॥ डुकृञ् । इत्येतस्मात् परस्य उ । इत्येतस्य प्रत्ययस्य नित्यं लोप: स्यात् । म् । बू । इत्येतयोः प्रत्यययोः परत. ॥ कुर्वः । कुर्मः । न भकुछुरामिति दीर्घनिषेधः ॥ ये च ॥१०॥ उकृञ् । इत्येतस्मात् परस्य उ । इत्येतस्य प्रत्ययस्य यकारादौ सार्वधातुके किति उिति प्रत्यये परे नित्यं लोपः स्यात् ॥. कुर्यात् । कुर्यातां । कुर्युः ॥ अत उत् सार्वधातुके ॥११०॥ उप्रत्ययान्तस्य उकृजो ऽकारस्य उ । इत्येप . प्रादेशः स्यात् । सार्वधातुके विउति परे ॥ कुरुतः । कुर्वन्ति । कुरुथः । कुरथ । कुर्वः । कुर्मः उदिति तपरकरणं लघूपधगुणनिवृत्यर्थ ॥ सार्वधातुके किं । भूतपूर्वे ऽपि सार्वधातुके यया स्यात् । कुरु, । इति ॥ विउति किं । करोति । करोपि नसोरचोपः ॥१११॥ नम् । अम् । इत्येतयोरकारस्य लोप, स्यात् । सार्वधातुके विउति प्रत्यये परे ॥ नन् । रुधिर । रुन्धः । रुन्धन्ति । भिदिन । भिन्तः । मिन्दन्ति । अन् । स्तः । मन्ति ॥ विउति किं । शिननि । भिनति ॥ नाभ्यस्तयोरातः ॥११॥ ना । यभ्यस्तरांशका । इत्येतयोर्य प्राकारसास्य लोपः म्यात् । सार्धधातुके विउति प्रत्यये परे ॥ ना । लूज् । लुनते । लुनतां । यलुनत ॥ अभ्य- स्तानां । डुगिन् । मिमते । मिमतां । अभिमत ॥ योहाङ । संजिहो । गंगिदता । समनिहत ॥ प्रनाम्यत्तयो, किं। यान्ति ॥ ग्रातः किं । नियति ॥ निति किं । ग्रन्तुनात् ॥ ई हल्वघोः ॥ ११३॥ ना । रत्येाग्य पुगाकभिवानाम यंतकानां चाधारस्य ई । इत्येप ग्रादेशः ग्यात् । एलादी शिति गार्वधातुशे परे ना । सुनीत. । सुनोगः । रगुगोग । गुगोत्र । लनोगः । पुनीतः । पुनीयः । पुनीग । पुनीवः । पुनीगः - ·अध्यायः ॥ ६ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ११ ॥ उ अन्यरतानां । गिनीते । मिमीपे । मिनीधे । मिमीवहे । मिमीमहे । संजि- होते । मंजिलीपे । संनिहीं । गंनिलीवरं । संनिहीमहे ॥ हलि किं । लुनत । लुनन्ति । गिनत ॥ अयोः किं । दनः । अतः ॥ विडति किं । लुनाति । पुनाति ॥ इद्दरिद्रस्य ॥११४॥ दरिद्रा । इत्येतस्याकारस्य द । इत्येप प्रादेश. न्यात् । हलादौ विति सार्वधातुको परे ॥ तरिहितः । दरिद्रियः । दरिद्रिय । हरिद्रिवः । दरि- हिमः ॥ हलादी किं । दरिहति ॥ विउति किं । दरिद्राति ॥ भियो अन्यतरस्यां ॥११५ ।। जिभी । इत्येतस्य इ । इत्येप प्रादशो वा त्यात् । हलादौ विउति सार्वधातुके परे ॥ विभितः । विगीतः । विभियः । विभीयः । ब्रिभिय । विभीव । विभिवः । त्रिभोवः । बिभिमः । विभीमः ॥ हलाही किं । बिभ्यति ॥ विति किं । विमेति ॥ सार्वधातुके किं । भीयते । बेनीयते ॥ नहातेश्च ॥११६॥ श्रोहाक् । इत्यतन्य इ । इत्याप सादशो वा स्यात् । हलादौ क्उिति सा- र्वधातके परे ॥ जहितः । जहीतः । तहियः । जहीयः । जहिथ । तहीथ । जहिवः । नहीवः । जमिः । जहीमः ॥ पत्त ई हल्यघोरितीकारः ॥ हलादौ किं । जहति ॥ विडति किं । जहाति ॥ नार्वधातुके किं । होयते । हीयत ॥ या च हौ ॥११७॥ ग्रोहाक् । इत्येतस्य मा । इत्येष प्रादेशः । उ । इत्यप आदेशश वा स्यात् हि । इत्येतस्मिन् प्रत्यये पर ॥ तहाहि । नहिहि । नहीहि । पक्ष ईत्वं ॥ लोपो पि ॥११८ ॥ मोहाक् । इत्येतस्य यकारादौ सार्वधातुके पो लोपा न्यात् ॥ जहाात् । जल्ह्यातां । जहाः ॥ सार्वधातुके किं । हेयात् ॥ ध्वसोरेशावभ्यासलोपश्च ॥११६ ॥ -62 ·૦ ग्राष्टकं पापिनीयं तत- धुतंतकानां । अस । इत्येतस्य च ए । इत्येष 'प्रादेशाः स्यात् । हिप्रत्यये परे तत्संनियोगेनाभ्यासस्य लोपश्च भवति ॥ देहि । धेहि ॥ अस । एधि । नसोरित्यकारलोपः । लोपशिति प्राकारः सर्वादेशार्थः अत एकदल्मध्ये जनादेशादलिटि ॥ १२०॥ लिपिनमितादेशादिकं न भवति यदहं तवयवस्यासंयुगाईल्मध्यस्यस्य' में । इत्येतस्य ए । इत्येप प्रादेशः स्यात् । तत्संनियोगेनाभ्यासलोपश्च किति लिटि परे ॥ रणा । रेणातः । रेणुः ॥ उपचष् । पेचतुः । पेचुः । अत. किं । दिदिवतुः ॥ तपरः किं । रासे ॥ एकहल्मध्ये कि । प्रापयतुः । क्षतुः ॥ अनादेशादेः किं । चकपातः । बभणातुः ॥ लिटादेशविशेषणादिह भवति । पाम । नेमतु. । पह । सेहे ॥ किति किं । अहं पपच ॥ थलि च सेटि ॥१२१॥ इगल्ति थलि परे नादेशादेरेकहल्मध्यस्यस्य अ । इत्येतस्य र । इत्येष यादेपाः स्यात् । अभ्यासलोपश्च ॥ उपचप् । पेचिय ॥ पाम । नेमिय ॥ रोटि किं । पपश्य ॥ थल्यहां विस्पष्टार्थ ॥ अत इत्येव । दिदैविय ॥ एफएल्मध्य इत्येव । तत्रारिथ ॥ अनादेशादेरित्त्येव । बाणिय ॥ तृफलभजत्रपश्च ॥ १२२॥ । फल । भत । त्रप । इत्येतेषां य । इत्येतस्य । इत्यप ग्रादेश. ग्यात् । न यारालोपत्रा मिति लिटि मेरि थलि च परे ॥ तु । रतुः नेहः । तेरिय ॥ पल । फेलतुः । पनुः । फेलिय ॥ । भातुः मेनुः । भनिय ॥ अप । उप । पाते । पि ॥ राधो हिंसायां ॥१२३॥ राध । दाग धा । तारा दिंगागागरें । ८ । रया गादशा, ग्यास प्रयागांना फिी गिति गति परिम च पात. " HT Iोधित हिंगाणां कि । पातायत. " वा धमुत्रसां ॥२४॥ re I am । प्रगी । Mitri u | गण । । : - र - 1 सत ·प्रयायः ॥ ६॥ पादः ॥3॥ सूत्रं ॥ १२८ ॥ -- आदेशो वा स्यात् । प्रत्यारालोपा मिति लिटि सेटि पलि च परे वए । त्तः । मारतुः । मेरुः । ताः । रिय । अतरिय ॥ अनु । भेगतः । ब्रममतुः । भेनुः । धनुः । भ्रमिव । बभ्रमिय ॥ त्रसी । सतुः । तत्रमनुः । बेनुः । तत्रगुः । वसिय । तत्रसिय ॥ फणां च सप्तानां ॥१२५ ।। फापा । इत्येवमादीनां सपानां धातूनामेत्वाभ्यासलोपी भवतः । किति लिटि मेटि बलि च पत्तः ॥ फण । फेपातुः । पफपातुः । फेणुः । पफणुः । फेणिय । पफणिव ॥ रात । रजतुः । रानतुः । रेनुः । ररातुः रेशिय । रातिशय ॥ लुभानृ । भ्रते । बभ्राने । प्रेताते । बभ्राताते । धेतिर ! बधानिरे ॥ टुआy । धेन । बभागे । धेशाते । वभ्राशाते । धेशिरं । बभ्राणिरे ॥ भागृ । अंश । बभागे । भेशाते । बभाप्राते । भेगिरे । ब्रभाशिर ॥ स्यम् । स्येमतुः । स्येमतुः । सत्यमतुः । 'स्येमुः । सत्यमुः । स्येमिय । सत्यनिय ॥ स्वन । स्वेनतुः । सत्वनतुः । स्वेनुः । सस्त्रनुः । वेनिय । सम्वनिय ॥ राणानां किं ।'धन । धनतुः । धनुः । धनियः ॥ न शसददवादिगुणानां ॥ १२६ ॥ प्रातु । दद । इत्येतयोः इत्येतयोः । व् । इत्येतदादियों धातुः । कृतगुणो यो धातुः । तयोश्च एत्वाभ्यासलोपो न भवतः ॥ प्रात । विशप्रासतुः । विप्रासुः । वि- प्राशसिय ॥ दद । दददे । दददाते । दददिरे । वादि । लैव विव- मतुः , ववमुः ।, ववमिय, ॥ कृतगुणास्य ! शृ. !- विप्राशरतुः। विशशरुः विप्राशरिय ॥ दृ । विदरतुः । विददरुः । विददरिय --॥-लूब् । लुल- विय ॥ यु । युयविय ॥ गुणाशब्देनाभिनिर्वृनन्याकारस्य- गुणशब्देनात्र ग्रहण,॥ अर्वणस्त्रसावनञः ॥१२७॥ मम नगर अर्वन् । इत्येतस्याङ्गस्य सजा :रहितस्य त । इत्येष प्रादेशः, स्यात् । न.-तु सौ. परतः ॥ यवन्तौ । अर्वन्तः ।, अर्वन्तं ! अर्वन्तौ । अर्वतः-1 अर्वता. । अर्बड्यां । स्त्रियां । अर्वती ।यसौ किं ।-अर्वा ॥ अनञः-किं । अनर्वाणौ ॥ मघवा बहुलं ॥१२८॥ मघवन् । इत्येतस्याङ्गस्य तृ । इत्येष श्रादेशी वा स्यात् ।। मधवान् । मघव- . - - ·१२ अष्टकं पाणिनीयं 1 न्तौ । मघवन्तः । मघवन्तं । मघवन्तौ । मघवतः । मघवता । मघवहां ।। न च भवति । मधवाः । मधवानी । मघवानः । मघवानं । मघवानी । मधोन. । मघोना । मघव-यामित्यादि. ॥ स्त्रियां । मघवती-1 मधोनी ॥ अपिा । माधवतं । माघवनं । भस्य ॥१२॥ अधिकारी ज्यं ॥ इत ऊर्धमा पादपरिसमाप्पेर्यटुच्यते तहसंक्षकस्य वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति पादः पत।। द्विपदः । द्विपदा । द्विपते ॥ भस्य कि । द्विपात् । द्विपादो । द्विपादः । द्विपादं । द्विपादौ ॥ पादः पत् ॥१३०॥ पाद । इत्येतदन्तग्य भन्यादग्य पद । इत्येष प्रादेश. ग्यात् ॥ द्विपदः द्विपदा । द्विपते । द्विपत् । दिपदः । द्विपदी. । द्विपदां । द्विपदि । द्विपदो. ॥ त्रियां । द्विपदी. ॥ भत्येति किं । द्विपात् । द्विपाही ॥ वसोः संप्रसारणं ॥१३१॥ वगुप्रत्ययानाम्य भन्याङ्गग्य रांप्रमरणागंशक प्रादेशः ग्यात् ॥ विदेः प्रतुर्वगुः । विटुपः । विदुषा । विटुपे ॥ वगुनहा लिटः गुरपि गृह्यते ॥ पचुपः । पचुग ॥ नियां । बिपी । पचुषी ॥ वाद ऊळ ॥१३॥ या । इत्येतदनारय भग्यादग्य नारणाinा अत् । इत्येष प्रादेशः स्यात् । विनोद । विजीला । प्रहोसः । प्रतीश । दिल्यौद. । दिग्योहा । शि-- यो । विमादी । प्रतदी। दिवानी ॥ श्वयुवमानामतद्विते ॥१३॥ या। मुत्रन । , I ruint inागाना सहिनामिन प्रगये पो या । ji " गुन । गृगा । एन ॥ गयो- न. , mina , ri किं । जीका मांगं । गौर । गm- या - are fr! सा गया । ग. प्रतापी नः ॥१३॥ -- T - गमा म्गात .

·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ ४॥ मूत्रं ॥ १४ ॥ १३ प्रत्यये परे . मस्याइन्यानो ऽवयवस्य न । इत्यतन्य लोपः स्यात् ॥ रातः 1 राना । राजे ॥ तक्षणाः । तक्ष्णा । तक्षणे ॥ भस्य किं । राना । तक्षा ॥ षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि ॥१३५॥ ए । इत्येतत्पूर्वो यो ऽन् । न । धृतराजन् । इत्येतेषामनो ऽवयवस्य । इत्यतन्याएप्रत्यय परे लोप: स्यात् ॥ पपूर्व । श्रौक्ष्याः । ताक्षणाः ॥ हन् । धौणयः । वायः ॥ धृतरानो ऽपत्यं । धार्तरानः ॥ पपूर्वेत्यादि किं । सामनः ॥ अणि किं । तानएयः ॥ विभाषा डिश्योः ॥१३६॥ ठि श्री । इत्येतयोः परतो भन्याङ्गस्यानो ऽवयवत्याकारस्य लोपो वा त्यात् ॥ डि । राति । राजनि ॥ श्री । सामी । सामनी ॥ न संयोगाद्वमन्तात् ॥१३७॥ व् । 'म् । इत्येतदन्तात् नंयोगात् परस्यानो ऽकारस्य लोपो न स्यात् ॥ व् । सुपर्वणः । सुपर्वणा । नुपर्वणे ॥ म् । चर्मणः । चर्मणा । चर्मणे ॥ संयोगात् किं । प्रतिदीवा । साम्रा ॥ वमन्तात् किं । तक्ष्णः ॥ अचः ॥१३८॥ अञ्चु । इत्येतस्य लुपनकारकस्य भत्य । इत्येतस्य लोपः स्यात् ॥ दधीचः । धीचा । दधीचे उद ईत् ॥ १३ ॥ उद् । इत्येतस्मात् परस्य लुपनकारस्य । अञ्च । इत्येतस्य भत्य अ .. इत्ये- तत्व ई । इत्येष प्रादेपाः स्वात् ॥ उदीच: । 'उदीचा । उदीचे .. प्रातो धातोः ॥१४०॥ इत्येतदन्तस्य धातोर्मत्याङ्गस्य लोपः त्यात् ॥ विश्वपः । विश्वपा विश्वपे ॥ प्रातः किं । नियः ॥ धातोः किं । खटाः ॥ सात इति योग- विभागः । तेनाधातोरप्याकारः कृचिल्लुप्यते क्वः । प्रनः ॥ - - T - ·છેકે अष्टकं पाणिनीयं : " । --- - -- ." 1 मन्लेषायादरात्मनः ॥ १४१ ॥ प्रात्मन् । इत्येतस्य मन्तृविपय बाडि पर आदेापः स्यात् ॥ त्मना सोमेभ्यः । मना देवेभ्यः ॥ मन्तेपु किं । प्रात्मना कृतं माडिः किं यदात्मनस्त- वोपतिठते ॥ म: । ति. विंशतेर्डिति ॥ १४२॥ ति । इत्येतस्य भस्य विधातेरवयवस्य उिति प्रत्यये पर लोप: स्यात् ॥ इंबुन विंशकः ॥ छ । विंशः ॥ उरू । द्वाविंशः ॥"रिति किं । विप्रात्या । हेः ॥१४३॥ NE डिति प्रत्यये परे भस्याङ्गस्य टेलोपः स्यात् ॥ उमतुप् । कुमुद्दान् । महान् । वेतस्त्रान् । नस्तद्धिते ॥१४४॥ न् । इत्येतदन्तस्य. भस्य टेलीपः स्यात् तटिते. परे.. ॥ यानिशर्मिः । भाद्रप्रा- मिः . नः किं । साच्चतः... तटिते कि : प्रासपा, ".., . अङ्गटखोरेव ॥१४॥ अन् । इत्येतस्य ट । स । इत्येतयोः प्रत्यययोः परयोडिलोपा रसात् गट ट्यरः । यरः । यच समासान्तः ॥ एष । द्रव्यहीनः । व्यहीनः ॥ योर्गुणः ॥ १४६॥ रनोगदन्तस्य भरय गुणाः स्यात् तठिन परे " मधु यादयः । उपगुः चौपाय: ॥ है लोपो. कदाः ॥१४॥ 3। रोगलाय मग पहुमिनग्य मित्यये पं गोप: स्यात स्यामा । শাল: ৪ বিনা; काः यस्वति च ॥8॥ । मानाtrimrirmir गान । गलिंग न परे -- फिफाहवराः ।

·अध्यायः ॥६॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ १५३ ।। ૩૬૫ नगन्य .. ॥ हलः इवास्य इति । दाक्षी । सखी ॥ इवर्णस्य तद्धिते । दौलेयः । प्रात्रेयः ॥ अवर्णस्य ईकार । कुमारी । गौरी ॥ अवर्णस्य तडिते.. दाक्षिः । गार्यः ॥ सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्वानां व उपधायाः ॥१४॥ सूर्य । तिप्य । । मत्स्य । इत्येतेषां भसंनकानामुपधासंक्षकस्य य्. इत्येतस्य लोप: स्यात् । ईकारे तड़िते च परे ॥ सूर्य । सौरी ॥ तिष्य । तैपमतः । तैपो रात्रिः ॥ प्रात्त्यस्यापत्यं स्त्री । प्रगती ॥ मत्स्य । मत्सी ॥ उपधायाः किं । मत्स्यचरी ॥ यग्रहणमुत्तरार्थ ॥ हलस्तद्धितस्य ॥१५०॥ हलः परस्य तद्धितावयवत्योपधातंबन्धिनो य् । इत्येतस्येकारे परे लोपः स्यात् ॥ गागी वात्सी किं । कारिकेयी ॥ तडितस्य किं । वैद्यस्य स्त्री । वैद्यी ॥ श्रापत्यस्य च तद्धिते नाति ॥१५१॥ हलः परस्यापत्यार्थस्य य् । इत्यतस्य लोपः स्यात् तडिते परे । न त्वा- कारे ॥ गार्गकं । वात्सकं ॥ श्रापत्यस्य किं । सांकाश्यकं ॥ तडितग्रहण पूर्वेणानापत्यस्यापि लोपो यथा स्यात् । सौमीष्टिः ॥ अनाति किं । गार्याय- एः ॥ हल इत्येव । कारिकेयिः ॥ तडिते किं । गार्ययोः । क्यच्योश्च ॥१५२॥ क्यच् । क्या । च्चि । इत्यतपु परेषु हलः परस्यापत्यार्थस्य य् । इत्येतस्य लोपः :: स्यात् ॥ क्यच ।.. गागायति ॥ क्यङ । गार्गीयते ॥ च्चि । गार्गी- भूतः ॥ श्रापत्यस्येति किं । सांकाश्यीयति । सांकाश्यीयते । सांकानयीभूतः हलः किं । कारिकेयीयति ॥ . विल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् ॥ १५३ ॥ विल्वक । इत्येवमादिभ्यः परस्य भस्य प्रत्ययस्य तद्धिते पर लुक् स्यात् ॥ विल्ला अस्यां सन्तीति विल्वकीया । तस्यां भवाः । वैल्वकाः ॥ वेणुकी- या । वैणुकाः वैणुकाः ॥ वेत्रकीया | वैत्रकाः ॥ वेतसकीया । वैततकाः ॥ तृण- कीया । तार्णकाः ॥ इक्षुकीया । ऐचुकाः ।। काठकीया । काकाः ॥ 1. ॥ ।

·अष्टकं पापिानीयं कपोतकीया । कापोतकाः ॥ क्रुश्चा इस्वत्वं च । क्रुश्चकीया । क्रौचकाः ॥ तक्षन् नलोपश्च । तक्षकीया । ताक्षकाः ॥ ग्रहणं मात्रस्य लुग्यया स्यात् कुको निवृन्निर्मा, भूत् ॥ लुग्ग्रहणं गर्वलोपार्यं । लोगो हि यूमात्रम्य स्यात् ॥ तुरिष्ठेमेयासु इन् । इमन् । ईयनुन् । इत्यतेषु परेयुकामसंतकरयालस्य तृ । इत्येतस्य लोपः स्यात् ॥ इछन् । प्रामुतिकरिठः । विनायिष्ठः ॥ इगनिग्रहणामुतरार्थे । ईयनुन् । दोहोयगी धेनुः ॥१५॥ - 11 टेः ॥१५॥ - दन्न् । इगन् । ईयगुन् । इत्यता परपु संशयास्य टर्लोप: स्यात् ॥ पल्टि । पटिमा । पहीयान् ॥ स्थूलदरयुवकस्वनिप्रक्षुद्राणां यणादि परं पूर्वस्य च गुणः ॥१६॥ रगृल । हर । युबन् । प्रत्र । क्षिप्र । क्षुद्र । इत्यंतषां यपणादि प नुष्यत गेयःगु पंपु । पूर्वग्य च गुणो भवति ॥ इन्न । स्यवितः । दविष्टः । वितः । गितः । क्षेपिठ । सोदिष्ठ. ॥ इन्त्र । क्षिप्र । इत्ये- गाभ्यां पधादिगालादिगनिच । गिमा । तपिमा ॥ एंगगुन । रगबीयान् । दवीगन् । यद्योगान् । गोयान । तपोयान । तोदीया ॥ पं कि । पवितः । गिन । पूर्वग्य यगणदीपो मा मृग ॥ पूर्वग्रहगो विपनायें ॥ प्रियस्विरस्पिरांबलगुरुवृत्तप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्त्रस्पावहिगवत्रिदाधिवृन्दाः ॥१७॥ आ । अनुग । गुरु । पर । गृप । हो । मन्दार Kint Mi ma । ग । र । या । यति ।गा। । गा मा नि । Fin * ।। 7 | ग.: । तिः । । । • for : fim ।। ।

·अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १६४ ॥ बहुल । गुरु । दीर्थ । इत्यते यः पृथ्वादिपाठादिमनिच् । प्रेमा । स्येमा । स्फमा । वरिमा । बंहिमा । गरिमा । दाधिमा ॥ ईयसुन् । प्रेवान् । त्येयान् । स्फेयान् । वरीयान् । व्रहीयान् । गरीयान् । वर्षीयान् । त्रपी- यान् । दाधीयान् । वृन्दीयान् ॥ . बहोलीपो भू च बहोः ॥१५८ ॥ बहु । इत्येतस्मात् परेयामिमेयनां लोप: स्यात् । 'बहोः स्याने भू । इत्येष यादेशश्च ॥ भूमा । भूयान् ॥ पृथ्वादिषु बहुशब्दपाठादिमनिच् ॥ इष्ठस्य बिटु च ॥१५॥ इष्ट । इत्येतत्य बहोः परन्य विटू । इत्येप नागम: स्यात् । बहोः त्याने भू । इत्येप प्रादेप्राश्च ॥ भूयिष्ठः ॥ इकार उच्चारणार्थः ॥ ज्यादादीयसः ॥१६॥ व्य । इत्येतस्मात् परत्य यत् । इत्येतस्य प्रा । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ ज्यायान् । व्यायांतो ॥ र ऋतो हलादेलघोः ॥१६१ ॥ ऋ । इत्येतस्य हलादेलघो र । इत्येष प्रादेशः स्यात् । इष्ठेमेयःतु परेषु ॥ पृथु । प्रथिष्ठः । प्रथिमा । प्रथीयान् ॥ मृदु । मृदिष्टः । मदिमा । मृदीयान् ॥ ऋतः किं । पदितः ॥ हलादेः किं । ऋतीयान् ॥ लघोः किं । कृष्णिमा विभाषीकन्दसि ॥१६॥ ऋग्नु । इत्येतद्वयवस्य ऋ । इत्येतस्य वेदे र । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् । इटेमेयःसु परेषु ॥ रजिष्टमेति पन्यानं । त्वमृनिष्टः ". प्रकृत्येकाच् ॥१६३॥ एको ऽव्यस्मिन् त इमेयःसु परेषु प्रकृत्या स्यात् ॥ अतिशयन लावी । स्रतिष्ठः । लनीयान् ॥ अतिशयेन त्वग्वान् । त्वचिठः । त्वचीयान् ॥ एकाच किं । 'वसुमान् । वसिष्ठः ॥ इन्नयनपत्ये ॥१६॥ .. 63 ·हे अष्टकं पाणिनीयं ॥ इन् । इत्येतदन्तमनपत्यार्थे ऽणि प्रत्यये परे प्रकृत्या स्यात् ॥ सांटिनं । सांगविणां । साग्विणं ॥ अणि किं । दाएउ । अनुदानादित्वाद ॥ नन- पत्ये किं । मेधाविनो ऽपत्यं । मैधावः ॥ इन् किं । सोश्रुतं गाधिविधिकेशिंगणिपणिनश्च ॥१६॥ गायिन् । विथिन् । केशिन् । गपिन् । पणिन् । इत्यते चाणि परे प्रकृत्या भवन्ति ॥ गाथिनो ऽपत्यं । गायिनः ॥ वैदथिनः । कैशिनः । गाणिनः । पाणिनः । अपत्यार्थये ऽपि प्रकृतिभावार्थो ऽयमारम्भः ॥ संयोगादिश्च ॥१६६॥ इन् । इत्येषः संयोगादिरणि परे प्रकृत्या म्यात् ॥ स्रग्विणो ऽपत्यं । प्रा- ग्विाः ॥ शाजिनः । चाक्रिण: ॥ अन् ॥१६७॥ अन् । इत्येतदन्तमणिण परे प्रकृत्या म्यात् ॥ सामनः । वैमनः ! मोत्वनः ॥ चे चाभावकर्मणोः ॥१६॥ य् । इत्येतदादी च तठिते परे ऽन् प्रकृत्या स्यात् । न तु भावकम्पोः ॥ मागसु माधुः । ब्रह्मपयः ॥ प्रभावधर्मणोः किं । रातः फर्म भावो वा राज्यं । रामदत्य पुरोहितादिगणी पाठात पत्यन्त- पोहितति या ॥ यात्माधानौ खे ॥१६॥ पालन । यत् । इत्येतो स्यप्रत्यय परे प्रवृत्या गाः ॥ ग्रामगीनः । अधु- नीनः ॥ किं । प्रत्यानं । प्रायं ॥ उपादान हत्यप्रायमा नावेतो. न मपूर्वी ज्पत्ये ऽवर्मणः ॥ १७० ॥ ग, । यापी अन् । अगाया :णि पं प्रकृया र गात.77 वर्ग । दररोग " गुगामी पायं । गोगामः ॥ काहगाना गपूर्णः फि । गाranः ॥ प किं । पm पनिया । iml : पः किं । पार- ! सामन्यः ॥ वैमन्यः ·३१ अध्यायः ॥ ६॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ १७ ॥ ब्राझो जातौ ॥ १७१॥ योगविभागो ऽत्र कर्तव्यः ॥ ब्राह्म । इत्येतनिपात्यते । अणि . दिलोपः । व्राह्मो गर्भः । ब्राह्ममत्रं । ब्राह्म हविः । ब्राम्योपधिः ॥ ततो जाती । अपत्यार्थे ऽणि जातो वाच्यायां ब्रह्मणष्टिलोपो न त्यात् । ब्रह्मपो ऽपत्यं । ब्राह्मणः ॥ कार्मस्ताच्छील्ये ॥१७॥ कार्म । इत्येतनिपात्यते ताच्छील्ये ऽर्थे ॥ कर्मप्रोलः । कार्मः ॥ एप्रत्यये दिलोपः ॥ ताच्छील्ये किं । कार्मणः ॥ श्रीक्षमनपत्ये ॥१७३॥ नोक्ष । इत्येतदनपत्यार्थे ऽणि निपात्यते ॥ ौक्षं पदं । टिलोपः ॥ अनपत्ये किं । उक्ष्णो ऽपत्यं । श्रौक्षणः । पपूर्वहनित्यलोपः ॥ दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकतैमाशिनेयवासि- नायनिम्रौणहत्यधैवत्वसारवक्ष्वाकमैत्रेयन्दिरणमयानि ॥ १७४॥ दापिउनायन । शान्तिनायन । सायर्वणिक । तैलाशिनेय । वासिनायनि । श्रीणहत्य । धैवत्य । सारव । रेक्षाक । मैत्रेय । हिरण्मय । इत्येतानि निपात्यन्ते ॥ दण्डिन् । दापिउनावनः । हल्लिन् । हास्तिनायनः । नादि- त्वात् फक् । टिलोपाभांत्रो निपात्यते ॥ अयर्वन् । वसन्तादिप पठ्यते । आयर्वणिकः । डिलोपाभावः ॥ निसापिन् । ब्रह्माशिनेयः । शुभ्रादित्वा । टिलोपाभावः ॥ वासिन् । वानिनायनिः । उनीचां वृद्धादगोत्रादिति फिञ् । टिलोपाभावः ॥ भ्रूणल्न् । भ्रूणाधो भावः । भ्रोणाल्ल्यं । प्यञ् । निपात- नात् तकारादेशः ॥ धीवन् । धैवत्वं । प्यञ् । तारादयः ॥ सत्यू सारवं बलं । तत्र भव इलण् । य् । इत्येतस्य लोपः ॥ त्वाय । ग्रा- घुदानः । ऐचाशः । जनपदशब्दात् क्षत्रियाद । अन्तोदानावपळ कोप- धाद्रण ।। इत्येतन्य लोपो नियत्यते ॥ मित्रयु । मंत्रेयः । गृहयादिवा- कञ् । तु । इत्येतन्य लोपः ॥ लिएगच शिकारः । जिपमयः । हिलोरः । - - ·૫૦૦ पटक पापिानीयं ऋग्रव्यवास्व्यवास्त्वमाधीहिरण्ययानिच्छन्दसि ॥ १७५ ॥ ऋत्य । वास्त्व्य । वाम्व । माधी । हिरण्यय । इत्येतानि वेद निपात्यन्ते । ऋतौ भवः । त्व्यः । यत्प्रत्यय उकारस्य वझारः ॥ वास्तुनि भवः । वा- स्व्यः । उकारम्य वकार: ॥ अण् । वास्त्वः ॥ मध । अा । गाधीनः । उकारस्य वकारः ॥ हिरण्य । मया । हिरण्ययं । मझारलोप. - ॥ ॥ इति सूत्रपाठे पठाध्यायस्य चतुर्थः पादो ऽध्यायशा समापू. ॥

·॥ अब सपनो ऽध्यायः ॥ । वा- युवोरनाको ॥१॥ यु । वु । इत्येतयोरनुनासिकयणोः प्रत्यययोः क्रमेण । नन । अक । इत्ये- तावादेशौ भवतः ॥ ल्युः । नन्दनः ॥ ल्युट । करणं ॥ ट्यट्युलो सायन्तनं । चिरन्तनं ॥ युच् । नन्दना ॥ एवुल । कारकः ॥ बुन् सुदेवकः । अर्जुनकः ॥ वुञ् । श्रारीहणाकं ॥ अनुनासिकयणोः किं । उर्णायुः । भुड्युः । मृत्युः । इत्यादीनां यणो अनुनासिकत्वं न प्रतिज्ञायते ॥ श्रावन्नेवीनीवियः फखयां प्रत्ययादीनां ॥२॥ . अायन् । एय । ईन् । ईय । इय् । इत्येत अादेशाः क्रमात् फ । 6 । ख । ६ । घ । इत्येतेषां प्रत्ययादिभूतानां भवन्ति ॥ फ् प्रायन् । नाडायनः । अाश्वायनः । कोचावन्यः । सामापायनिः । तैकायनिः ॥ ८ एय । एउलयः । गाङ्गेयः । प्रौलेयः । शगलेयिनः ॥ र ईन् । कुलीनः । प्रा- । गार्गीयः । पैतृप्वतीयः ॥ धू इय् । क्षत्रियः । शुक्रियं ॥ प्रत्यय इति किं । पाक्कति । ठोकते । खनति । मिहि । घूर्णते ॥ श्रादिग्रहणणं किं । जरनं काम- तितनीनः ॥ इ ईय ·५०२ अष्टकं पापिनीर्य - को उन्तः ॥३॥ कू । इत्येतस्य प्रत्ययावयवस्य त्याने अन्त । इत्येष प्रादेयाः स्यात् ॥ भव- न्ति । पचन्ति । कुर्वन्ति । चिन्वन्ति । सुन्वन्ति । लुनन्ति । पुनन्ति ॥ प्रत्ययावयवस्य किं । उज्यिाता ॥ अभ्यस्तात् ॥४॥ रू । इत्येतस्या यस्तसंज्ञकादङ्गात् परस्य अत् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ दद- ति । ददतु ॥ दधति । धतु ॥ जक्षति । नक्षतु ॥ जाग्रति । जाग्रत ॥ पूर्वसूत्रापवादो ऽयं । तुसादेशेन तु बाध्यते । अददुः । अदधुः ॥ आत्मनेपदेधनतः ॥५॥ क् । इत्येतस्याकारान्तभिवादात् परस्यात्मनेपदेष्वत् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ चिञ् । चिन्वते । चिन्वतां । अचिन्वत ॥ लूज् । लुनते । लुनतां । अलुनत ॥ प्रात्मनेपदेषु किं । चिन्वन्ति ॥ अनतः किं । पचन्ते ॥ शीडो रुट ॥६॥ शोडू । इत्येतस्मात् परस्य गादेशस्य प्रत् । इत्येतस्य रुटू । इत्येष यागमः स्यात् ॥ प्रोत । ओरतां । अशेरत ॥ यलुक्यप्रवृत्त्यर्थं सानुबन्धकग्रहणं ॥ वेत्तेर्विभाषा ॥७॥ विद । इत्येतस्माददादेः परस्य पादेशस्य अत् । इत्येतस्य वा राट् स्यात् ॥ संविदते । संविदते । संविदतां । संविदतां । समविद्वत । समविदत ॥ वेनेरिति लुका निर्देशाद्धादेन भवति । विन्दते ॥ वडलं छन्दसि ॥८॥ वेटे वलं रुर स्यात् ॥ गन्धर्वा अप्सरसो अदुष्ट । दुह । लङ्क । अत् । लोपत्त ग्रामनेपदेविति सकारलोपः ॥ न च भवति । अदुहत ॥ बाल- ग्रल्पादन्यत्रापि । अदृप्रमन्य केतवः ॥ अतो भिस ऐस् ॥१॥ -- ·अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ १६ ॥ ૫૦૩ । न । इत्येतदन्तादात् परस्य भिस् । इत्येतस्य रेत् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ देवैः । वृक्षैः वृक्षैः ॥ तपरकरणं किं । खटाभिः ॥ बढुलं 'छन्दसि ॥१०॥ भिस् । इत्येतस्य हुलं वेदे । ऐस् । इत्येप प्रादशः स्यात् ॥ उनादन्यत्र भवति । नद्यैः ॥ उक्त च न भवति । देवेभिः । सर्वेभिः प्रोक्तमिति ॥ नेदमदसोरकोः ॥११॥ इदं । अदम् । इत्येतयोः ककाररहितयोर्भिस ऐन् न स्यात् ॥ एभिः । अमीभिः ॥ अकोः किं । इमकैः । अमुकैः ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः ॥१२॥ टा। उसि । उस् । इत्येतेपामदन्तादात् परेषां क्रमेण इन । मात् । इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ देवेन । वृक्षेण ॥ देवात् । वृतात् ॥ देवस्य । वृक्षस्य ॥ अत इत्येव । नल्या । राज्युः ॥१३॥ के । इत्येतस्यादङ्गात् परस्य य । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ देवाय । वृक्षाय ॥ कष्टायेति निर्देशात् संनिपातपरिभाषावानित्यत्वातीर्घः ॥ सर्वनाम्नः स्म ॥१४॥ । इत्येतस्यादन्तात् पाल्य गर्वनामसंनकादादिहितस्य स्म । इत्येय ग्रादशः स्यात् ॥ सर्वस्मै । विश्वले । यन्न । तस्मै ॥ रानालः किं । देवाय ।। घदन्तात् किं । भवते ॥ उसिखोः स्मास्मिनी ॥१॥ उनि । कि । इत्येतयोरदन्तात् पत्योः सर्वगामी लाद्वितियोः मनात् ग्मात् । स्मिन् । रत्येतावादेशी नातः ॥ सर्वमान् । विवगात् । यग्नान । तन्मात् ॥ सर्वग्मिन् सर्बग्मिन् । विचलिन् । यनिन । नित भवतः । भवति ॥ सर्वनानः किं । पनात् । पर्स : पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ॥१६॥ डेयः से । - । Janaman+ nirwanemnwu-

·૫૦૩
अष्टकं पाणिनीयं
॥
-
॥
-
पूर्व । इत्येवमादिभ्यो नवभ्यः परयोईसिड्योः स्मास्मिनी वा भवतः ॥ पूर्व-
स्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे ॥ परस्मात् । परात् । परस्मिन् । परे
अवरस्मात् । अवरात् । अवस्मिन् । अवरे ॥ क्षिणास्मात् । दक्षिणात् ।
दक्षिणस्मिन् । दक्षिणे ॥ उत्तरस्मात् । उत्तरात् । उत्तरस्मिन् । उत्तरे
अपरस्मात् । अपरात् । अपरस्मिन् । अपर ॥ अधरस्मात् । अधरात् ।
अधरस्मिन् । अधरे ॥ स्वस्मात् । स्वात् । स्वस्मिन् । स्वे ॥
स्वे ॥ अन्तरस्मात्
'अन्तरात् । अन्तरन्मिन् । अन्तरे । नवभ्यः किं । तस्मात् । तस्मिन् ।
जसः शी ॥१७॥
जम् । इत्येतस्यादन्तादात् परस्य सर्वनामो विहितस्य शी । इत्यष श्रादेप्राः
स्यात् ॥ सर्वे । विश्वे । ये । ते । के ॥ दीर्घोच्चारण नपंसकाञ्चन्युनरसूत्रे
ऽनुवृत्यर्थे । त्रपुणी । जतुनी
श्रीङ यापः ॥१८॥
टाप् । आप् । चाप् । इत्येतदन्तादात् परस्योऽः स्याने शी । इत्येष प्रा-
देशाः स्यात् ॥ टाप् । जुरे तिष्ठतः । खट्टे पप्रय ॥ उाप । बहुराजे,
चाए । कारोषगन्ध्ये ॥ ौद्धिति यो । योट् । इत्येतयोः संज्ञा प्राचां ॥
नपुंसकाच्च ॥१४॥
नपुंसकादङ्गात् परम्य छोड़ । इत्येतस्य शी ।
इत्येष यादगाः स्यात् ".
कुण्डे
तिष्ठतः । कुपडे पाय ॥ इधिनी । मधुनी । पुणी । जतुनी ॥ नपुंसकात्
किं । देवी ॥
जःशसोः शिः
जस् । प्राम् । इत्येतयोर्नपुंसकाङ्गात् परयोः प्रि । इत्यप यादशः स्यात् ॥
कुपानि तिठन्ति । कुपानि पश्य ॥ दधीनि । मधूनि । त्रपूपि । अतूनि ।।
नपुंसकात् किं । देवाः । देवान् ॥ शर सुगृहाते न तु तडितो जामाह-
चात् । तेन तठिते न भवति । कुएउशः ॥
अष्टाभ्य ग्रीश्य् ॥२१॥
आस् । पारा । इत्येतयोः कृताकाराटन् । इत्येतस्मात् पोरी । इत्यप
धादेश, म्यात् ॥ ग्रटी गिन्ति । अटो पश्य । परमाष्टी ॥ पृतात्यनिर्देशो
-
शिः ॥२०॥

·अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ २७ ॥ ૫ ૦૫ ॥ नायं लुक जःशतोवैकल्पिकमात्वं ज्ञापयति । तच्च प्राधान्य एव । न तु गौणे । तेन प्रियाष्ट्रवो हलादावेव वैकल्पिकमात्वं । शति प्रियाष्ट्रः ॥ कृतात्वनिर्देशादिह न भवति । अह । अष्ट ॥ षड्भ्यो लुक् ॥२२॥ जस् । शस् । इत्येतयोः पसंज्ञकात् परयोलुक् स्यात् ॥ पटू तिवन्ति । प्रट 'पश्य ॥ पञ्च । पञ्च ॥ परमपटू गोणे तु प्रियपपः ॥ स्वमोर्नपुंसकात् ॥२३॥ सु । अम् । इत्येतयोर्नपुंसकादशात् परयोर्लुक् स्यात् ॥ त्रयु तिष्ठति । त्रपु पश्य ॥ जतु । मधु । वारि । तत् । यत् ॥ अतो म् ॥२४॥ अ । इत्येतदन्तानपुंसकादङ्गात् पत्योः स्त्रमोः त्याने ऽम् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ कुएडं तिष्ठति । कुण्डं पश्य ॥ वनं । ज्ञानं ॥ यदि न् इत्येप श्रादेशः क्रियेत । तदा गुपि चेति दीर्घ कुण्डमिति न सियेत् ॥ अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ॥२५॥ उतर । इत्येवमादिभ्यः सर्वादिनापठितेभ्यः पचभ्यो नपुंसके यः पोः स्वमोः न्याने छ । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ कातरत् तिति । कतत्त् पाय ॥ कतमत् । अन्यत् । अन्यतरत् । इतरत् ॥ पक्ष-य: किं । ननं तितति । नेनं पश्य ॥ नेतराच्छन्दसि ॥२६॥ इतर । इत्येतस्मात् पत्योः स्वमोदर न न्यानं ॥ तामिलामापते । वा- पमितरं ॥ इन्दगि किं । इतरत् ॥ युष्मदस्मन्यां उसो जम् ॥२७॥ युष्मद । अरगद । इत्येतायां पाय उग । जागा । प्रायः स्वगत् ॥ तत्र । गर । 7 ----- ·૫૦% अष्टकं पापिनीयं 1 प्रथमयोरम् ॥२८॥ उ । सु । यौ । तस् । अम् । प्रौः । शस् । इत्येतेषां युष्मदस्मझा परेषां स्याने ऽम् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ डे । तुभ्यां । मह्यं ॥ मु । त्वं । अहं ॥ यो । युवां । अावां ॥ तस् । यूयं । वयं ॥ अम् । त्वां । मां ॥ ौट । युवां । भावां ॥ डे इत्यविभतिको निर्देशः । प्रथमयोरिति विभायोर्ग्रहणं न प्रत्यययोः ॥ शसो न ॥१॥ शस् । इत्येतस्य युष्मदस्मयां परस्य न् । इत्येष प्रादेशाः स्यात् ॥ युप्मान् ब्राह्मणोः । अस्मान ब्राह्मणीः ॥ पुंसि तस्माच्छा इत्येव सिडे स्त्रीनपुंसक- लियोनत्वविधानार्थ सूत्रं ॥ भ्यसो उभ्यं ॥३०॥ भ्यस् । इत्येतस्य युष्मदस्मयां परस्य । अभ्यं । इत्येष इत्यष यादेप्रा. म्यात् ॥ युष्मभ्यं । अस्मभ्यं ॥ पञ्चम्या अत् ॥३१॥ भ्यस् । इत्येतस्य पञ्चम्या बहुवचनस्य युष्मदस्मद्गनां परस्य अत् । इत्येष प्रा- देशः स्यातू ॥ युप्मत् । अम्मत् ॥ एकवचनस्य च ॥३२॥ इति । इत्येतस्य पञ्चम्या एकवचनन्य युष्मदम्मदा पररण अत् । इत्येष प्रादेवाः स्यात् ॥ त्वत् । मत् ॥ साम याकं ॥३३॥ याम् । इत्येराग्य भाविगुडगमगस्तिस्य युप्मदरमहा पाय याकं । इत्यप ग्रा- देशाः ग्यात् ॥ यमाय । ग्रहमानं ॥ ग्रात ग्री पलः ॥३४॥ या । इत्यादलाबडात पन्य मान्नू । रत्याग्य यो। त्यप ग्रादेशः म्गात् ॥ पपी nा । तया ॥

·૫૦૭ अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥३१॥ - - । तुझ्योस्तातङ्क्षाशिष्यन्यतरस्यां ॥३५॥ तु । हि । इत्येतयोराशिषि विषये तातडू । इत्येप अादेशो वा त्यात् ॥ जीव । भवान् जीवतु । जीवतात् ॥ हि । त्वं जीव । जीवतात् ॥ पचतु । पचतात् । भवतु । भवतात् ॥ डिवं गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थ । मृष्टात् । तात् ॥ अाशिपि किं । ग्रामं गच्छतु । गच्छ ॥ अनेकालत्वात् सर्वादेशः । त्यानि- 'वडावात् प्राप्तं पित्नुमादेशे किरणानिवर्तते । तेन ब्रूतादित्यत्र ब्रुव इडि- तोट्त्वं न भवति ॥ इति कापिका ॥ विदेः शतुर्वसुः ॥३६॥ विद । इत्येतत्मान्जानार्यात् परस्य शतृ । इत्येतत्य वतु । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ विद्वान् । विद्वांसी । विद्वांसः ॥ केचिदन्यतरस्यामित्यनुवर्तयन्ति । विदन् । विदन्ती ॥ वतु । इत्युकारो वतोः संप्रसारणमित्यत्र वसुक्कस्त्रोः सामान्यग्रहणार्यः ॥ एकानुबन्धकग्रहणे न व्यनुबन्धकस्य ग्रहणमिति परि- भापात्र न प्रवर्तते । उकारकरणतामात् समासे उनपूर्वे को ल्यप् ॥ अनपूर्वे ऽव्ययपूर्वपदके समासे ता । इत्येतत्य ल्यप् । इत्येय श्रादेशः स्यात् प्रकृत्य । प्रहृत्य । द्विधाकृत्य । नानाकृत्य ॥ समासे किं । कृत्वा ५ अन- उपूर्वे किं । अकृत्वा ॥ अव्ययपूर्वे किं अव्ययपूर्वे किं । पर्मकृत्वा कापिच्छन्दसि ॥३८॥ अन पूर्वे समाते क्वा । इत्यतत्य वदे वा । इत्येष श्रादेशः न्यात् । च ॥ परिधापयित्वा । प्रत्यर्पवित्वा ॥ ल्यप् । उदृत्य नानु बुलोति माने ऽपि । अ→ तान् देवान् गतः ॥ इन्दोधिकार याजनेरगिति यावत् ॥ सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णाच्छेयाडाज्यायाजालः ॥३६॥ तु । लुक् । पूर्वसवर्ण । या । यात् । शे । या । रा। ड्या । वान् । यात् । इत्येत याशा वेद सुपां लाने भवन्ति ॥ गु । प्रायः गनु पन्या: । पन्यान रति लोशे ॥ लुक । अाते चर्मन् । चर्मणि रनि लोके । पूर्वतवर्ण । धोती गती । गुडुली । धोया । गल्या । गहला । रति ॥३७॥ । - । ल्वपू - ·૫૦૦ अष्टकं पाणिनीयं लोके ॥ ग्रा । या । उभा यन्तारा । उभौ यन्तारौ इति लोके ॥ प्रात् । नतात् ब्राह्मणात् निन्दामि । नतान् ब्राह्मणानिति लोके ॥ प्रो । न युप्मे वाजबन्धवः । अस्मे इन्द्रावृहस्पती । यूयवयादेशप्रशन्दसत्वान् भवति । यूयं वयमिति लोके ॥ या । उरुया । धृष्णुया । उरुणा । धृष्णुना इति लोके ॥ स । नाभा पृथिव्याः । नाभौ इति लोके ॥ छ्या । अनुष्यो- घ्यावयतात् । अनुहुभा इति लोके ॥ याच । साधुया । साधु इति लोके ।। पाल् । वसन्ता यजेत । वसन्ते इति लोके ॥ अमो मम् ॥४०॥ अन् । इत्येतरयोतमपुरपेकवचनस्य वेद गश् । इत्येप अादेशः स्यात् ॥ बधी वृत्रं । ग्रमी वृक्षम्य शालान् ॥ लुटू । बहुलं छन्दस्यमायोगे ऽपीत्याग- माभावः ॥ मकार उग्रारंपार्या प्रकारः । गित सर्वादेशार्थ । अनुरवारनिवृ- ध्यर्य मकारस्य मकारकरपां ॥ इति काशिका ॥ लोपस्त अात्मनेपदेषु ॥४१॥ न् । इन्यतस्यागपतिपयरय चेहे लोप: स्यात् ॥ देवा यदुर । गन्धर्वा ग्रपरमो । ग्रदुत इति लोके ॥ दुहामश्विभ्यां पयः । दुग्धामिति लोग । दक्षिपातः प्राये । प्रत इति लोये ॥ अपीत्यधिकारात याचिन भव- ग्रामनेपदेषु किं । दुति धमो धात् ॥४२॥ धन. । योग बंद था । इत्येष ग्रादेशः ग्यात ॥ अनारे योगाणां बार- प्यात । वातान्यनिति गोक। योधनमिति च ॥४॥ ari ! नि नि भ ग । पानगमिति मां । - in tiriri निगा ॥ तस्य तात ॥8॥ 1 ति । पुरत ॥

·1
अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ ५० ॥
खनत इति लोके ॥ संसृजतात् । संसृजत इति लोके ॥ सूर्य चक्षुर्गमयतात् ।
गमयत इति लोके ॥
तप्तनप्तनथनाश्च ॥४५॥
त । इत्येतस्य लोटो मध्यमपुरुपबहुवचनस्य वदे तप् । तनप् । तन । थन ।
इत्येत अादेशा भवन्ति ॥ तप । शृणोत ग्रावाणः । शृणुत इति लोके ॥
तनप् । संवरना दधातन । धत इति लोके ॥ तन । जुनुन्न । नुपध्य-
मिति लोके । व्यत्ययेन परस्मैपदं । प्रलुछान्दसत्वात् ॥ धन । वदिष्टन ।
यदि त्य इति लोके ॥ पित्तुं उित्कार्यप्रतिबन्धार्य ॥
इदतो मसि ॥४६॥
मस् । इत्येतत्य वेदे इ । इत्येप अागमः स्यात् । स चान्तावयवः ॥ पुन-
स्त्वां दीपयामति । लोके तु दीपयामः ॥ शलमं नम्नयामसि । लोके
तु
जम्भयामः ॥ त्वयि रात्रिं वासयामसि । वासयाम इति लोके ॥ नमो भरन्त
एमसि । इम इति लोके ॥ त्वमस्माकं तव सति । स्म इति लोके ॥
को यक् ॥४७॥
वा । इत्येतस्य वेदे बगागमो भवति ॥ दिवं सुपर्णो गत्वाय
लोके
सविता धियः । दत्वेति लोक ॥
इट्वीनमिति च ॥४॥
इष्ट्वोनं । इत्येतद्वंदे निपात्यते ॥ यत । रवीनं देवान् । ति लोग ॥
याप्रत्ययस्यान्तन्य ईनमादेशः अनुगासमुनयादाकातः । वन पोवानमिति
। त्यति
॥ दत्वाव
11
सिहं ॥
नात्यादयश्च ॥४॥
रनाची । इत्येवमादयः प्रदा बेटे निपात्यन्त ॥ लाली गजानिय । गा-
स्वति लोकं ॥ पीवी शोमग वावगे । पोति गोश ॥ गादिनः
प्रकाराः ॥ नासी । पोयो । पागनिगणो ये नामादिः ।
याजसेरसुक् ॥१०॥

·अष्टकं पाणिनीयं - अ । इत्येतदन्तादात् परस्य जसू । इत्येतस्य वेदे ऽसुक् । इत्येष भागमः स्यात् ॥ देवासः । ब्राह्मणासः । लोके तु देवाः । ब्राह्मणाः ॥ ये पूर्वा- य पास इत्यत्र परत्वादसुकि कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाच्छीभावः प्रापो- ति । सकृद्रगतिन्यावाश्रयणान भवति ॥ अश्वक्षीवृषलवणानामात्मप्रीती क्यचि ॥५१॥ यश्च । क्षीर । वृप । लवण । इत्येतेषामात्मप्रीतिविषये क्यच्प्रत्यये परे ऽसुक् । इत्येप भागमः स्यात् ॥ अश्वमात्मन इच्छति । अश्वस्यति बउवा ॥ क्षीरस्यति वालः । वृपम्यति गौः । लवणास्यत्युष्टः ॥ यात्मप्रीती किं । अश्वोयति । क्षीरीयति । बृपीयति । लवणीयति ॥ ग्रामि सर्वनाम्नः सुटू ॥५॥ । इत्येतदन्तादात् पान्य सर्वनामो विहितस्य अाम् । इत्येतस्य सुरू । इत्यप ग्रागमः स्यात् ॥ सर्वेषां । विश्वेषां । येपो । तेषां । सर्वासां । यासां । तासां ॥ ग्राम् पाठीबहुवचनमेव गृहाते । न तु रोम् । तस्य परत्वादाड्याट्रन्याटो भवन्ति ॥ किंगन्निटूटेति य प्रामुलिटि च य पाम् न ती गर्वनामः परं स्तः । सानुबन्धक्रत्वाद्वा न गृहोते ॥ यामीति सपूमी- निर्देश उत्तरार्थः । इए तु गर्वनान इति पक्षगी तस्मादित्यतरस्येति शपन्याः पही कल्पयति ॥ त्रेस्त्रयः ॥५३॥ नि । राम्यामि परं त्रय । त्यप यादगा. म्यात ॥ त्रयाणां । परमत्रयाणां ॥ स्वनवापी नुत् ॥४॥ प्रग्यान्तात् । नदीगंजमानात । ग्रावतागालात् परम पाम् । सत्याग्य मुः । धाग: ग्यात् ॥ ग्व । देवानां । लीनां । बागां । पिणा ॥ नदी । गौदीगो । युनारीणां । माईरवीणां । टाहासन्धूनां । गानां म धाए । पानां । अामानां । कायाध्यानां ॥ पढ़चतुर्यध ॥५॥ नगरयः । गर । नाग पण चाग । गाय गुह । गोर - - - ·अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ६० ।। ૫૧૧ आगम: स्यात् ॥ पएणां । पञ्चानां । परमपएणां । परमपञ्चानां ॥ चतुणी परमचतुगी | वहुवचननिर्देशात् संख्याप्राधान्य एव । उपसर्जने तु न भव- ति । प्रियपपां । प्रियपञ्चां । त्रियचतुरां ॥ श्रीग्रामण्योपचन्दसि ॥५६॥ . श्री । ग्रामणी । इत्येताभ्यां परस्य अाम् । इत्येतस्य वेदे नुटू । इत्येष- भागमः स्यात् ॥ श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां । श्रीणां । श्रियां । लोके वामीति वैकल्पिकं नदीत्वं । तदभाव इयङ ॥ अप्यत्र सूतग्रामणीनां । सूतग्रामण्यां । -इति लोके ॥ गोः पादान्ते ॥५७॥ गो । इत्येतस्मादृक्पादान्ते वर्तमानात् परस्य अाम् । इत्येतत्य नुर् । इत्येप अागमः स्यात् ॥ विमा हि त्वा सत्पतिं शूरगोनां ॥ पादान्ते किं । गवां गोत्रमुदसृतो यदङ्गिराः ॥ इन्दसि सर्वविधिविकल्पात् पादान्ते ऽपि कृचिन भवति । विराजं गोपतिं गवां ॥ इदितो नुम् धातोः ॥५॥ इ । इत्येतदित्संज्ञकन्य धातोर्नुम् । इत्येप भागमः स्यात् ॥ कुरि । कुएउति । चुकुण्ड । कुण्डिता । कुण्डितुं ॥ हुडि । हुण्डति ॥ इदितः किं । पचति ॥ शे मुचादीनां ॥५१॥ मुच्ल । इत्येवमादीनां धातूनां प्रा इत्येतस्मिन् प्रत्यये परे नुम् स्यात् ॥ मुन्टु । मुञ्चति । मुञ्चतः ॥ लुप्तृ । लुम्पति ॥ विदल । विन्दते । बि- न्दति ॥ लिप । लिम्पति ॥ पिच । सिञ्चति ॥ कृती । कृन्तति ॥ त्रिद । खिन्दति ॥ पिश । पिंशति ॥ शे किं । मोक्ता । मोक्तुं ॥ मुचाहीनां किं तुदति ॥ तुदायन्तर्गपो मुचादिः मस्जिनशोर्कलि ॥६०॥ हुमतो । पाश । इत्येतयोर्कलाही प्रत्यये परे नुन् स्यात् ॥ ममा । म । मलाव्यं ॥ नं । नंटुं । मंटव्यं ॥ कलि किं । मलानं । नत्रानं ॥ - - ·५१२ अष्टकं पाणिनीयं रधिजभोरचि ॥६॥ स्थ । जभी । इत्येतयोरजादी प्रत्यये परे नुम् स्यात् ॥ रन्धयति । रन्धकः ॥ तम्भयति । जम्भकः ॥ परामपि वृद्धिं बाधित्वा नित्यत्वान्नुम् ॥ अचि किं । रखा । तन्धा ॥ नेट्यलिटि रथेः ॥६॥ रथ । इत्येतस्याङ्गस्य इडादौ लिभिने प्रत्यये परे नुम् न स्यात् ॥ रधिता । रधितुं ॥ इति किं । रन्धनं ॥ अलिटि किं । ररन्धित्र । ररन्धिम ॥ रमेशविटोः ॥६॥ रभ । इत्येतस्याङ्गस्याजादौ प्रत्यये परे नुम् स्यात् । शापू । लिट् । इत्येतयोस्तु न भवति ॥ ग्रारम्भयति । श्रारम्भकः ॥ अशनियोः किं । यारभते । ग्रारेने ॥ लभश्च ॥६॥ इलभम् । इत्येतस्याङ्गस्यानादी प्रत्यय परे नुम् स्यात् । न तु प्रावियोः ॥ लगायत । लम्गकः ॥ अशान्विटोः किं । लभते । लेभे ॥ अचि किं । उतरार्ग पृयायोगकरण ग्राडी यि ॥६५॥ हुलाए । इन्यायाइरयाउः परस्य यू । इत्येतदादी प्रत्यग विवनित नुम् ग्यात् ॥ पालन्यो गौः । ग्रालण्या बउवा । पालम्यं धनं ॥ प्रत्ययोपोः प्राव गुणि कृत उपधावागावान । यिं तु पयत् । फूटुहारपदप्रया- सिन्धरलंगातः म्वनिः । गति गगुरपदापुदामा ग्यात् ॥ पन्तुपधादिति गत् ॥ सिं किं । पालश्या ॥ उपात प्रशंसायां ॥६६॥ । भाग्गा, गग्य का । नयादग्य त् । यतदादी प्राय मित्र- तित गायां गगनाला नुग, गा] आगल्या विपा । पयत् । 31- यालयः नः ॥ rinmi fi: । उपनगमrm fiणि । - on गरमापुटा लच्या" ॥ यारः किं उपाययः । """TKPr- ·अध्यायः ॥ ७ ॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ ७१ ॥ ૫૧૨ उपसर्गात् खल्धजोः ॥ ६७ ॥ खल् । घञ् । इत्येतयोः पोल्पसात् परन्यैत्र लभेर्नुम् स्यात् ॥ खल् । ईपत्प्रलम्भः । दुःप्रलम्भः । सुप्रलम्भः ॥ घञ् । प्रलम्भः । विप्रलम्भः . लमेश्चेत्यनेन सिद्ध नियमार्थमिदं । खल्धजोलभेर्नुमुपसर्गात् परस्यैवेति । तेनेह न । इपलामः । लामः ॥ न सुडम्या केवलाभ्यां ॥६॥ सु । दुर् । इत्येता यामुपतान्तररहिताभ्यां परस्य लभेः खल्योः परत्तो नुम् न स्यात् ॥ खल् । सुलभं । दुर्लभं ॥ घञ् । तुलाभः । दुलाभः ॥ केवलाभ्यां किं । सुप्रलम्भः । दुःप्रलम्भः ॥ विभाषा चिम्लोः ॥६६॥ चिण् । णमुल् । इत्यतयोर्विपये लभेर्नुम् वा स्यात् ॥ अलम्भि। अलाभि ॥ लम्भं लम्भं । लामं लाभं ॥ व्यवस्थितो ऽयं विकल्पः । सोपतर्गस्य तु नित्यं भवति । प्रलम्भि । प्रलम्भं ॥ उगिचां सर्वनामस्थाने ज्धातोः ॥७॥ अधातोरुगितो लुपनकारस्य . अञ्च । इत्येतस्य च सर्वनामत्याने परे नुम् । इत्येप नागमः स्यात् ॥ भवतु । भवान् । भवन्तौ । भवन्तः । भवन्तं । भवन्ती ॥ ईयतुन् । श्रेयान् । श्रेयांसी ॥ शतृ । पचन् । पचन्तौ ॥ अक्षु । प्रारू । प्राञ्चौ ॥ उगिंदचां किं । दृपद् । दृपदी ॥ सर्वनामत्याने किं । भवतः पश्य ! ग्रेवतः पश्य ॥ सञ्चुग्रहणं नियमार्य । अञ्चतेरेव धातोत्न्यस्य मा भूत् । उलावत् । पर्णधुत् । अधातुग्रहणं त्वधातुभूतपूर्वस्य गुमर्यं ।. गोमन्त- मिच्छति । गोमत्यति । गोमत्यतीति । गोमान् । गोमान्ती । बुजेरसमासे ॥७॥ युनिः । इत्येतत्यासमाते सर्वनामत्याने परे नुम् । इत्येप ग्रागमः स्यात् । युझ् । पुती । युन्नः ॥ युजेरितीकारतलियणादिर न भवति । युत । तयुक् । सुयुनी ॥ अतमाले किं । प्रस्त्रयुक् यत्वयुनो " 65 ·૫૧છે अष्टकं पाणिनीयं । नपुंसकस्य कलचः ॥७२॥ नपुंसकन्य कल्प्रत्याहारान्तस्याच्प्रत्याहारान्तत्य चाङ्गस्य सर्वनामस्थाने परे नुम् । इत्येष अागमः स्यात् ॥ प्राकृन्ति । यशांसि । श्रेयांसि .॥ अनन्तस्य । कुपडा- नि । पूणि ॥ नपुंसकस्य किं । अग्निचिब्राह्मणः चालचः किं । बहुपुरि । विमलदिवि । चत्वारि । महानि ॥ इको चि विभक्तौ ॥७३॥ इयप्रत्याहारान्तस्य नपुंसकत्या त्याच्यत्याहारादौ विभतो परतो नुम् स्यात् ॥ वारिपी । पुणी । वारिणे । पुणे ॥ इकः किं । कुएटे तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवङ्गालवस्य ॥७४॥ अजादिपु तृतीयादिपु विभतिषु परतस्तुल्ये प्रवृत्तिनिमिते सति भाषितपुंस्या- मिान्तं नपुंसकं पुंवद्वा स्यात् ॥ ग्रामीाहापाः । ग्रामपि ब्राहपाकुलं । ग्रामपया । ग्रामपिना । ग्रामपये । ग्रामशिने । ग्रामपय. । ग्रामपिनः । बामपयः । ग्रामपिानः । ग्रानपयोः । ग्रामपिनोः । ग्रामपयां । ग्रामणीनां । ग्रामपयां । ग्रामपिानि । नागपयोः । ग्रामपिनो. ॥ शुचिना । शुचये शुचिन । शुचः । शुचिनः । शुचेः । शुचिनः । शुच्योः । शुचिनोः । शुचीनां । शुची । शुचिनि । शुच्योः । शुचिनोः ॥ तृतीयादि.पु किं । नागपिानी । शुचिनी ॥ प्रादिपु किं । शुचि-यां । शुचिगिः ॥ भापित - पुंग्यं किं । अपुगा । रातुने ॥ तुल्ये प्रवृग्निनिमितं किं । पीन्गुर्वृक्षः । गणां पो । पीलवे रति न भवति ॥ सान्तं किं । कोला | अम्बिधिसक्यक्षणामनदात्तः ॥७॥ प्रति । ध । गरि । प्रति । योगां गतोगटिप्पणादिषु निकालिए परो गर । गा चांदवा. गा] । ग नाना. ॥ अन्ना । म दमा । गाया । मा । पता । पनो मायागर । fara नि ! Eि { Pा , गगीगा । गणि- ती पनि ! Timnia - तने पोलगे -~-Trerm-0-61 ·अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ ८१ ॥ ૫૫. छन्दस्यपि दृश्यते ॥६॥ अस्थि । दधि । सक्यि । अक्षि । इत्येतेषां यत्रानडुक्तस्ततो ऽन्यत्रापि वंदे ऊना त्यात् ॥ इन्द्रो दधीचो ऽस्यभिः । भद्रं पश्येमाक्षभिः । अत्यान्युत्कृत्य जुहोति । अक्षएवता लाडलेन । अस्यन्वन्तं ॥ ई च द्विवचने ॥७॥ अस्थि । दधि । सक्यि । अक्षि । इत्येतेषां द्विवचने परे वेदे । ई । इत्येष श्रादेशः स्यात् । स चोदानः ॥ अक्षी ते इन्द्रपिङ्गले करिव । अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां ॥ chy 1 नाभ्यस्ताच्छतुः ॥७८॥ अभ्यस्तसंज्ञकात् परो यः प्रातृप्रत्ययस्तदन्तत्याङ्गस्य नुम् न स्यात् ॥ ददत् । ददतौ । ददतः ॥ तक्षत् । जाग्रत् ॥ वा नपुंसकस्य ॥७॥ अभ्यन्तात् परो यः प्रातृप्रत्ययन्तदन्तस्य नपुंसकत्याङ्गस्य सर्वनामत्याने परे वा नुम् त्यात् ॥ ददति । ददन्ति कुलानि ॥ तक्षति । तक्षन्ति । जाग्रति । ना- अन्ति ॥ अाच्छीनचोर्नुम् ॥८॥ न । इत्येतस्मात् परो यः प्रतृप्रत्ययावयवस्तदन्तन्याऊत्य वा गुम् स्यात् । शोनयोः परतः ॥ प्री । तुदती । तुदन्ती कुले ॥ नदी । तुदती । तुहन्ती ब्रा- मणी ॥ वाती । यान्ती ॥ करिष्यती । करिष्यन्ती ॥ प्रात् किं । कुर्वतो सुन्वती ॥ शीनयोः किं । तुदतां । नुतां ॥ शपश्चनोनित्यं ॥८॥ शप् । श्यन् । इत्येताभ्यां परो यः प्रातृप्रत्ययावयवन्तदन्तन्यान्य स्यात् । जीनयोः परतः पचन्ती कुते । पचती ब्राह्मणी ॥ प्रयन् । दोयन्ती कुले । दोञ्यन्तो ब्राह्मणी ॥ इन जरं बत्यन्नानुर्तिमा मदिति नित्यग्रहपां ॥ नितां तुम ॥ प्रापू 1 ·૫૧૬ अष्टकं पाणिनीयं - II - - सावनडुहः ॥८॥ यात् । इत्येतस्याङ्गस्य सौ परे नुम् । इत्येप नागमः स्यात् ॥ अनवान् हे अनन् ॥ श्रादित्यधिकारादमामोः कृतयोर्नुम् भवति ॥ ढकस्ववस्वतवसां छन्दसिं ॥८३ ।। दृट् । स्ववस् । स्वतवस् । इत्येतेषां सौ परे वेदे नुम् । इत्येष अागमः स्यात् ॥ ईट्टङ । यादृ । तादृङ् । सदृत ॥ स्ववान् । स्वतवान् पायुरम्ने दिव श्रौत् ॥४॥ दिव । इत्येतस्य गो परे । श्रोत् । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ गोः ॥ दिव । इति प्रातिपदिकं गृहाते । न तु दिवु । इति धातुः । तेनेर न भवति । अक्षयूः ॥ पथिमथ्यभुक्षामात् ॥५॥ पथिन् । मथिन् । ऋरभुक्षिन् । इत्येतेषां सौ परे । या । इत्यप यादेशाः स्यात् ॥ । मन्थाः । रभुक्षाः ॥ अनुनासिक याकारस्तु न भवति । विधीयमानत्वेन नवाग्राहयात्वात् ॥ इतो त् सर्वनामस्थाने ॥८६॥ पयिन् । गयिन् । प्रभुतिन् । इत्यतेपामवयवरय । इ । इत्येतस्य दयेप प्रादेशः ग्यात् । गर्वगानमयाने पर ॥ पन्याः । पन्यानो । पन्यानः । पन्यानं । पन्यानी ॥ गनगाः । गन्गानी ॥ प्रभुत्ताः । मागुतागो ॥ ग्रादित्यनु- वर्तमान कारविधानं । प्रभुक्षाणां । प्राभुतां । ग्यत वा पपूर्वरा निराग इति दीविकल्पो गया रयास ॥ घो न्यः ॥७॥ पनि । गरिन् । त्यागोत्याग ग । इत्याग गा । इरोप ग्रादेशाः गा । गर्भनागनाने परे पन्यानी पगानी नगाः । गन्माना पन्याः - पन्गानाः - में ·૫૧૭ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥३४॥ पथः । पया पथोः ॥ मयः । मथा - भस्य टेलीपः ॥८॥ पथिन् । मथिन् । ऋभुक्षिन् । इत्येतेषां भसंज्ञकानां हितंज्ञकस्य लोपः स्यात् ॥ पये । पथः । पयः । पयोः । पवां । पथि । ॥ नभुतः । ऋभुक्षा ॥ भस्य किं । पथिभ्यां । मयिभ्यां । ऋभुन्तिभ्यां ॥ पुंसो सुङ् ॥६॥ पुंस् । इत्येतस्य सर्वनामत्याने परे ऽतु । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ पुमान् । पुमांसी । पुमांसः । पुमांसं । पुमांतौ ॥ परमपुमान् ॥ सर्वनामत्याने किं । पुंसः पश्य ॥ गोतो णित् ॥१०॥ गो । इत्येतस्माद्विहितं सर्वनामत्यानं णित् स्यात् । णित्कार्य तत्र भवति ॥ गौः । गावो । गावः ॥ तपरकरणं किं । चित्रगुः ॥ गोत इत्योकारान्तो- पलक्षणं । यौः । यावी । घावः ॥ पालुत्तमो वा ॥११॥ पाल । उत्तमपुरुषस्यानिको वा णित् स्यात् ॥ अहं चकर । अहं चकार । अहं पपच । अहं पपाच ॥ उत्तमः किं । स पपाच ॥ सख्युरसंबुद्धौ ॥१॥ सखि । इत्येतस्मात् परं संत्रुद्धिवर्न सर्वनामत्यानं विद्वत् स्यात् ॥ सखा । सखायो । सखायः ॥ अतंबुद्धी किं । हे सखे ॥ अनङ् सौ ॥१३॥ सति । इत्येतत्याङ्गत्यासंबुडी तो परे ऽनङ । इत्येष अादेशः स्यात् ॥ सखा । परमसखा ॥ अतंत्रुद्धौ किं । हे सत्रे ॥ हुशनस्पुरुदंशोनेहसां च ॥१४॥ । इत्येतदन्तानामङ्गानां । सानत् । पुरदंप्रास् । अनेरुम् । इत्येतेषां चा- पी संयुद्धौ सौ परे म । इत्येष प्रादेशः स्यात् । अदनानां 7 - । माता । .

·૫ ૧૦ अष्टकं पाणिनीयं M पिता ॥ उशना । पुरुदंशा । अनेहा ॥ असंबुद्धौ किं । हे कर्तः । हे मातः । हे पितः । हे उशानः । हे पुरुदंशः । हे अनेहः ॥ संबुद्धावपि पत्त इप्यते । हे उशन । न उिसंबुढ्योरिति नलोपप्रतिषेधो ऽपि पक्ष इष्यते । हे उशनन् । तृत्वत् क्रोष्टुः ॥१५॥ क्रोष्टु । इत्येपस्तुन्प्रत्ययान्तो संयुद्धौ सर्वनामत्याने परे तृच्प्रत्ययान्तवत् स्वरूपं लभते ॥ क्रोष्टा । क्रोष्टारी । मोटारः । क्रोष्टारं । क्रोष्टारी ॥ सर्वनाम- त्याने किं । क्रोएन् असंबुद्धी किं । हे क्रोष्टो ॥ स्त्रियां च ॥३६॥ मोटु । इत्येप लियां तृत्वत् स्यात् ॥ ऋने यो डीप् । क्रोष्ठी । मोटरयो अगर्वनामन्यानार्यमिदं ॥ विभाषा तृतीयाधिचि ॥ १७ ॥ तृतीयादिष्वादिषु प्रोटुवी तृत्वात् म्यात् ॥ फ्रोता । .प्रोटुना । प्रोष्टे । । प्रोटोः । प्रोटुः । फोटोः । क्रोद्रोः । प्रोद्योः । प्रोति । गोही । प्रोट्रोः । प्रोटोः ॥ तृतीयादिपु यिं । प्रोदन ॥ अचि किं । प्रोटुगिः ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥१८॥ आतुर । प्रहरु । इत्येतयोः गानागल्याने पो । धाम् । प्रत्येप घागमः गण । म पोदाः ॥ चाचानः । प्रियचाचाः । प्रियवावारी ॥ शहान् । पाहाली । याहाहः । धनहाएं । धनडाली ॥ निशानदान । गर्धनायगाने गि । पनरः । प्रजा " ग्रम संवुनी ॥ पार | mr , Timt: rigही पता :म र Tam, rm ॥ 1. पान " जान इदानीः ॥१०॥ " : Virar uring !! in min 7T. मोटवे । प्रोतः - 1 14 ·अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥ २ ॥ ૫૧૨ - ति ॥ गृ । गिरति ॥ स्तृञ् । स्तीर्ण । वित्तीर्ण ॥ लाक्षणिकस्याप्यत्र ग्रहणं । कृ । चिकीर्पति ॥ धातोः किं । पितृणां उपधायाश्च ॥१०॥ अ । इत्येतत्य धातोरुपयाभूतस्य इ । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ कृत । कीर्तवति । कीर्तयतः । कीर्तवन्ति ॥ - उदोध्यपूर्वस्य ॥१०॥ अकारो यो ऽङ्गावयव मोठ्यवर्णपूर्वन्तदन्तस्य धातोरङ्गस्य । उ । इत्येष अादेशः स्यात् ॥ पृ । पूर्तः । पुपूर्पति ॥ स्म । सुस्मूर्षति ॥ मृ । मुमूर्यति ॥ दन्त्यौष्ठ्यपूर्वो ऽप्योट्यपूर्वो भवति । ७ । वुवूर्पति ॥ अशावयवीट्यपूर्वत्वा- भावादिह न भवति । यु । समीर्णः ॥ बहुलं छन्दसि ॥१०३॥ । इत्येतदन्तस्य धातोरजस्य वहुलं वेदे । उ । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ तू । मित्रावरुणौ ततुरिः ॥ गु । टूरे ऽधा जगुरिः ॥ न च भवति । पू । पप्रितमं । कचिङ्गवति । पपुरिः ॥ इति सूत्रपाठे सपमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ॥१॥ इक्प्रत्याहारान्तत्याङ्गस्य परस्मैपदपरके सिचि परे वृडिः स्यात् ॥ चिञ् । अचपीत् ॥ लूज् । अलावीत् ॥ डुकृञ् । कार्यात् ॥ परस्मैपदेषु किं । प्लुङ् । अपोष्ट ॥ अतो लरान्तस्य ॥२॥ ल् । र । इत्येतो यात्रकारसनीपवर्तिनी तदन्तस्याङ्गन्यातो वृद्धिः स्यात् । वल ।. अवालीत् ॥ सल.। अझालीत् ॥ नर । निचि परमपदेषु ·५२० अष्टकं पाणिनीयं अक्षारीत् ॥ सर । प्रत्सारीत् । अतः किं । पुर । न्यषोरीत् । मील । न्यमीलोत् . ॥ लान्तस्य किं । मा भवानटीत् ॥ अन्तग्रहणं किं । बभ्र । अबधीत् । श्वल । 1 अप्रवलीत् । अत्र यो लरावकारसमीपो न तदन्तमङ्गं । यावन्तो लरी न तावतः समीपो । ववाहलन्तस्वाचः ॥३॥ वद । वृत । इत्यतयोर्हल्प्रत्याहारान्तस्य चास्याचो वृद्धिः स्यात् । तिचि परस्मैपदेषु ॥ वद । अवादीत् ॥ व्रत । अवाजीत् ॥ हलन्तस्य । उपचर्ष । सपाक्षीत् । भिदिर् । अभेत्सीत् ॥ श्रतो हलादेलघोरिति विकल्पबाधनायें पृयावव्रतारपां ॥ नेटि ॥४॥ इडादी शिचि परस्मैपदपरे हलन्तलक्षपाा वृद्धिर्न स्यात् ॥ देव । प्रवीत् ॥ पेत् । असेबीत् ॥ कुप । अकोपीत् ॥ गुष । अमोपीत् ॥ हलन्तरयेत्येव । अलावीत् ॥ यातक्षणश्वसजागृणिश्येदितां ॥५॥ ए । म् । य । इत्येतदन्तानां । क्षपा । प्रवरा । जागृ । पिा । टुनोमिव । इत्येतेपालेदितां च इडादी मिचि पर पदपरे तो वृद्धिर्न स्यात् ॥ ग्रत् । प्रवीत् ॥ राग । अन्यमीत् ॥ व्यय । अव्ययीत् ॥ क्षपा । अक्षपी ॥ वरा । प्रत्यगीत ॥ मा] । असागरोत् ॥ पयन्तानां । यौनयोत् । ऐल- योत ॥ टुयोश्चि । यत्रयीत् ॥ एदितां । रगे । श्रगीत् । फाले । अपवीत् ॥ ऊगीतेर्विभापा ॥६॥ उर्णन। यागदादी निषि परमपदेषु वृटिवी - गात् ॥ घोपाची । चाग । विगायोगादिति शिप तु गुगावृटिनिषेधायक भवति । irdina अता दलादेलघोः ॥७॥ Pregrine या महादी मिति पंधु परिया - - ·अध्यायः ॥७॥ पादः ॥२॥ तूत्रं ॥ ११ ॥ ૫૨ स्यात् ॥ कण । अकणीत् । अकाणीत् ॥ अतः किं । अदेवीत् ॥ हलादेः किं । मा भवानटीत् ॥ लघोः किं । अतक्षीत् ॥ इादौ किं । अपाक्षीत् ॥ नेशि कृति ॥८॥ वाप्रत्याहारादेः कृत्प्रत्ययस्य । इटू । इत्येप अागमो न स्यात् ॥ ईश । इशिता । इशितुं । ईश्वरः ॥ दीपी । दीपिता । दीपितुं । दीप्रः ॥ भस । भसिता । भतितुं । भस्म ॥ टुयाच । वाचिता । वाचितुं । याच्या ॥ कृति किं । रुरुदिव । रुरुदिम ॥ तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च ॥ ति । तुन् । ट्रन् । तन् । क्यन् । कित । सुच् । सरन् । कन् । स । इत्येतेषां कृतामिडून त्यात् ॥ ति । इति क्तिनक्तिचोर्ग्रहणं । क्तिन् । दीपो। दीपिः । क्तिच् । तनु । तन्तिः ॥ तुन् । पच । सक्ताः ॥ हुन् । पत्नु । पत्रं । तनु । तन्त्रं ॥ तन् । हो । हस्तः । लूजू । लोतः । पूज् । पोतः । धुर्वी । धूर्तः । श्रोणादिकस्यैव तशव्दत्य ग्रहणमिप्यते । न पुनः तस्य । तेन हसितमित्यादौ निष्ठावामिभवत्येव ॥ क्यन् । कुश । कोठं । का” । काटं ॥ क्सि । कुप । कुक्षिः ॥ सुच् । इप । इक्षुः ॥ क्तरन् । अश । अक्षरं ॥ कन् । प्रल । प्रल्कः ॥ स । वद । वत्तः ॥ कृतां किं । रोदिति एकाच उपदेशे अनुदात्तात् ॥१०॥ उपदेशे यो धातुरेकाजनुदानश्च ततः परत्य वल्प्रत्याहारादेरार्धधातुकन्य । ३८ । इत्येप बागमो न स्यात् ॥ इदाञ् । दाता ॥ उधाञ् । धाता ॥ नीञ् । नेता ॥ चिञ् । चेता ॥ दुञ् । स्तोता ॥ उकृञ् । कर्ता ॥ दृञ् । हर्ता ॥ एकाचः किं । अबधीत् । अदन्तो अधिवृद्धिनिवृत्यर्यमुपदि- ॥ उपदेशे किं । इह च यया स्यात् । लविष्यति । पविष्यति । इल च मा भूत् । कर्ता । कर्तु ॥ अनुदानात् किं । भविता । युकः किति ॥११॥ निञ् । इत्येतस्मादपदेश उयप्रत्यालारान्ताद काचम्चालात पर फिनः प्रत्ययन्य दूदू । हत्येय बागमो न स्यात् ॥ नि । त्रितः । निनवान् । नित्वा ॥ प्रयते 66 ·५२२ अष्टकं पाणिनीयं - उक् । यु । युतः । युतवान् । युवा ॥ लूज् । लूनः 1 लूनवान् । लूत्वा ॥ वृ । वृञ् । वृतः । वृतवान् । वत्वा ॥ तु । तीर्णः । ती- वान् । तीर्चा ॥ युकः किं । विदितः । विदितवान् ॥ किति किं । श्रयिंता ॥ एकाचः किं । जागरितः । जागरितवान् ॥ उपदेशे किं । तीर्ण इत्यत्र यया स्यात् । इत्वे रपरत्वे च कृते न स्यात् ॥ विकतीति द्विककारकनिर्देशन गितो ऽपीटो निषेधः । भूष्णुः ॥ वाच्य अणुिबहाव इत्युक्ता पुस्तात् । प्रोणुतः । प्रोणुतवान् सनि ग्रहगुहोश्च ॥१२॥ ग्रह । गुए । इत्येता-यामुक्प्रत्याहारान्नादकाचशाङ्गात् परस्य रान्प्रत्ययस्येन स्य ॥ ग्रह । जिघृक्षति गर । शुधुक्षति ॥ उक् । बुभूपति । रुप- ति ॥ अरेनित्यं प्राप्तः । गुरेहरितादिकल्पेन प्राप इउनेन निषिध्यते ॥ कृसभृवृस्तुहुस्रुश्रुवो लिटि ॥१३॥ अपज । ग । अन् । वृद्ध । वृज् । हुज् । हु । सु । त्रु । इत्येते यः परग्य लिट इडागमो न ग्यात् ॥ इज् । चकृव । चपम ॥ रा । सब गगंग ॥ अमृञ् । बभूव । बभृग ॥ वृन । ववृतरे वगरे ॥ वृज । ववव । बम ॥ हुन् । राव । तुहम ॥ है । ददुव । दुदुम ॥ सु। गुयुध । गगुण ॥ যম - - , - । গম্বর ॥

·अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥२०॥ ५२३ पादितश्च ॥१६॥ या । इत्येतदित्संज्ञकाद्धातोर्निष्ठावा इडून स्यात् ॥ जिमिदा । मिनः । मि- नवान् ॥ जिक्ष्विदा । क्ष्विएणः । विएणवान् ॥ जिप्विदा । स्विनः । चिनवान् ॥ चकारो ऽनुनसमुच्चयार्यः । अश्वस्तो वान्तः ॥ विभाषा भावादिकर्मणोः ॥ १७॥ भाव अादिकर्मणि च मा । इत्येतदित्तंज्ञकाद्धातोर्वेदून स्यात् भावे । मिनमनेन । मेदितमनेन ॥ सादिकर्मणि । प्रमिनः । प्रमेदितः ॥ लुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नालिष्टविरिब्धफाएटवाठानि मन्थमनस्तमासक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥१८॥ क्षुब्ध । स्वान्त । ध्वान्त । लान । मिष्ट । विरिब्ध । फाएट । वाढ । इत्येते क्रमान्मन्य । मनत् । तमस् । सक्ता । अविस्पष्ट । स्वर । अनायान । भृश । इत्येतेष्वर्थेविरहिता निपात्यन्ते ॥ द्रवद्रव्यसंयुक्ताः सक्तवो मन्यः । मन्यनद- एउश्च ॥ क्षुभ । क्षुब्धो मन्यः । तुभितमन्यत् स्वन । स्वान्तं मनः । ॥ धन । धान्तं तमः । ध्वनितो ऽन्यः ॥ लगे । लग्नं सतं । निष्ठानत्वमपि निपातनात् । लगितमन्यत् ॥ छ । मिष्टमविस्पटं । इत्वमेकारस्य निपातनात् । मेच्छितमन्यत् ॥ रे । विरिभ्यः स्वरः । निपा- तनादेकारस्येत्वं । विरेभितो ऽन्यः । रेन इति तोत्रो धातुः । विरिमितम- न्यत् । इत्यन्ये वर्णयन्ति । तन्मते रिभिधातुर्बाध्यः ससाध्यं । फाणितमन्यत् ॥ वाह । वादं भृशं । वाहितमन्यत् ॥ धृषिशसी वैवात्ये ॥१६॥ जिधृपा । शतु । इत्येती प्रागल्भ्ये गये निटायां सटी न भवत: ॥ धृष्टः । धृपेादितति प्रतिवाद्यस्य विभापति सिहे निषधे वयात्य एवेति नियमार्थमिदं । तेनावयात्य इभवति । धर्पितः । विशासितः ॥ हठः स्थूलबलयोः ॥२०॥ दृढ । इत्येतत् स्यूले बलवति चाय निपात्यते ॥ इति । दृतः ग्यूलः । दृको बलवान् ॥ शप्रत्यय रखो भावः । । - इत्येतयोोषः । प्रन्ययत- ॥ स्वनितो ऽन्यः ॥ फा । फाएटमनावा- विस्तः ॥

·પાશે घाटकं पापिानीयं कारस्य उकारा निपात्यते । दृर । इत्येतत्याप्यतनिपातनं नलोपवर्त ॥ स्गूलबलयोः किं । हूंरितं । दृहितं .॥ प्रभौ परिवृतः ॥२१॥ परिचत । इत्येतत् प्रभो वाच्ये निपात्यते ॥ बृर । वृद्धि । परिवतः कुतु- म्ची ॥ निपातनं पूर्वगूत्रवदिरापि ॥ प्रमी किं । परिवृतिं । परिरित ॥ कृच्छ्रगहनयोः कपः ॥२२॥ कर । रत्वेतागांतातोः पृच्ने गल्ले चायें निठाया न स्यात् ॥ कटी निः । .या व्यागरण ॥ दुवं ताकारणं च पृच्द्रगुच्यते ॥ गल्ले । काहानि वनानि । कटाः पर्वताः ॥ कृन्द्राएनयोः यिं । यापितं गुवाँ घुपिरविशदने ॥२३॥ : ॥

·૫૨૫ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ २ ॥ सूत्रं ॥ ३२ ॥ वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः ॥२७॥ दान्त । शान्त । । पूर्ण । दस्त । स्पष्ट । छ्न । जप । इत्येते णितन्ता निष्ठावामनिटो वा निपात्यन्ते ॥ दम । दान्तः । मितः ॥ प्रम । शान्तः । शमितः ॥ पूरी । पूर्णः । पूरितः ॥ दतु । दन्तः । दातितः ॥ स्पश । स्पष्ट । स्पाशितः ॥ द । छन । शादितः ॥ अप । तपः । जपितः ॥ इटो निषेधो णिलुक् च निपातनात् ॥ सपेर्यत्व विभाति निषेधे प्रापे वि- कल्पार्थ निपातनं ॥ रुष्यमवरसंघुषास्वनां ॥२८॥ रुप । अम । जित्वरा । धुपित संपूर्वः ।' स्वन ग्राइपूर्वः । इत्यते-यो नि- टाया इवा न स्यात् ॥ रुटः । रुपितः ॥ श्रान्तः । अमितः ॥ त्वरितः । संघुटौ । संघुपितो पादौ । संघुष्टं । संघुपितं वाक्यं ॥ नास्वान्तः । वावनितः । श्रात्वान्तं । प्रास्वनितं मनः ॥ हषेलीमसु ॥२॥ हपु । तृप । इत्येताभ्यां पराया निष्ठाया लोमनु वाच्चेविड्वा न त्यात् ॥ हटाः । तृपिताः केशाः । हृटं । हृपितं केशः ॥ लोमनु किं । हप । हृष्टः । तृप । हृषितः ॥ हृइत्युदिनानिमायामनिट् । हृय तुष्टावयं सेट् ॥ अपचितश्च ॥३०॥ अपचित '। इत्येतद्वा निपात्यते ॥ चिञ् अपपूर्वः । अपचितः । अपचायितः ॥ पिनन्तस्य चिनावो निहायामनिटत्वं च निपातनात् ॥ हु छरेश्छन्दसि ॥३१॥ व । इत्येतस्य धातोर्चेदं निदायां पूर । इत्येष यादशः स्यात् ॥ अस्त- मनि ॥ इति किं । एवृतं. अपरिछ्ताश्च ॥३२॥ अपरिवृताः । इत्येतद्देदे निपात्यते ॥ अविनाः म ग्रतिवला: मनु यामजान म रोप यादगो न भवति निपाननात् ।

·૫૨૭ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ४० ॥ केचित् क्षरितीत्यत्यानन्तरं क्षमितीत्यपि पठन्ति । तत्र क्षमूषधातोः शाप इका- रादेशो निपातनात् ॥ अार्धधातुकस्येडलादेः ॥३५॥ वलप्रत्याहारादेरार्धधातुकतंज्ञकस्य इन् । इत्येप अागमः स्यात् ॥ भविता । भविष्यति । भवितव्यं ॥ वार्धधातुकत्य किं । श्रास्ते । वस्ते ॥ वलादेः किं । लव्यं ॥ इडित्यनुवृत्तौ पुनरिग्रहणं प्रतिपेधनिवृत्त्यर्थ ॥ नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ॥३६॥ •ष्णु । क्रमु । इत्येताभ्यां परत्य वलादेरार्धधातुकस्य इट् । इत्येष भागमः स्यात् । सुक्रमौ यद्यात्मनेपदनिमित्ते न भवतः ॥ प्रतविता । प्रसवितुं ॥ प्रक्रमिता । प्रक्रमितुं ॥ अनात्मनेपदनिमित्ते किं । भावकर्मकर्तृकर्मव्यतिहारेषु मा भूत् । क्रमेर्वृत्यादिषु च । प्रसोष्यते । प्रक्रंत्यते ॥ निमित्तग्रहणं किं । सीयुडेकादे- शस्य तत्परपरस्य च प्रतिषेधार्य ॥ ग्रको लिटि दीर्घः ॥३७॥ ग्रह । इत्येतस्मात् परत्येटो ऽलिटि दीर्घः स्यात् ॥ ग्रहीता । ग्रहीतुं ॥ अलिटि किं । जगृहिव । जगृहिम ॥ चिएवदिटो नार्य दीर्घः । ग्राहिष्यते ॥ वृतो वा ॥३॥ वइ । वृञ् । इत्येताभ्यां । अ । इत्येतदन्ताच्च परत्येटो ऽलिटि दी वा न्यात् ॥'वरीता । वरिता । दन्तात् । तरीता । तरिता । स्तृञ् । स्त- रीता । स्तरिता ॥ वृतः किं । करिष्यति करिष्यति ॥ अलिटि किं । ववरिथ । तेरिथ ॥ न लिङि ॥३॥ वृज । वृञ् । इत्येताभ्यां । ऋ । इत्येतदन्ताच्च परस्येटो लिडि दी? न स्यात् ॥ वरिपोष्ट । तरिपोष्ट सिचि च परस्मैपदेषु ॥४०॥ वृज । वृञ् । इत्येताभ्यां । ७ । इत्येतदन्ताच परस्येटः परस्मैपदपरे तिचि । ॥

·५२८ अष्टकं पापिनीयं दो न ॥ ॥ - - न्यात् ॥ अवारितां । अवारिपुः । अस्तारिष्टां । अत्तारिपुः परस्मैपदेषु किं । अवरिष्ट । अवरीष्ट इट् सनि वा ॥४१॥ वृड् । वृञ् । इत्येताभ्यां । ऋ । इत्येतदन्ताच्च परत्य मन इटू । इत्येष यागमो वा स्यात् ॥ विवरिपते । विवरीपते । वुवूर्पते । विवरिषति । विवरीपति । ववूर्पति ॥ तितिरिपति । तितिरीषति । तितोर्षति ॥ सनि ग्राहोरिति निपेथे प्रांप पक्ष इउनेन विधीयते । तस्य वृतो वेति दीर्घः ॥ उपदेश इत्येव । चिकीर्पति ॥ लिङ्सिचोराल्मनेपदेषु ॥४॥ लिडू । निच् । इत्येतयो । वृञ् । युदन्तेभ्यः परयोरात्मनेपदे परे वा इटू । इत्येष ग्राम. न्यात् ॥ लिइ । वरिपोष्ट । वरीपोष्ट । वृषीष्ट ॥ स्तरिपीट । म्तीपोष्ट । म्तीष्टि ॥ सिच् । अवरिष्ट । अवरीष्ट । अवृत ॥ यस्तरिट । अन्तरीष्ट । यस्तोर्ट आत्मनेपदेषु किं । अवारिष्टां । ग्रस्तारितां ॥ ऋतश्च संयोगादेः ॥४३॥ ऋ । इत्येतदन्तात् मंयोगादेधीतोः परयोर्लिसिचोरात्मनेपदेषु वा इ. । हत्येप यागन. स्यात् ॥ ध्वृ । ध्वरिपोष्ट । वृपोष्ट ॥ स्मृ । स्मरिपीष्ट । स्मृपोष्ट ॥ निच । यध्वरिपातां । अध्वपातां ॥ अम्मनिषातां । अस्मृषातां ॥ पोपीष्ट । अपोष्ट ॥ संयोगादेः किं । कृपीष्ट । अकृत ॥ ग्रामनेपदेषु किं । अवापत् ॥ उपदेश इत्येष । संस्कृपीट 1 समस्कृत । गुलो मात्वाद्दा संयोगादित्वाभावः ॥ स्वरतिसूतिसूयतिधूजूदितो वा ॥४॥ ग्वृ । पूर । पूर । धृजू । इत्यत-न्य छ। इत्येतदिसंशकाच परग्य बलादेवार्धधा- तुमन्य वा इत् । रत्येप यागमः म्यात् ॥ स्वरिता । स्वर्ता ॥ पूर यदादिः । गविता । गोता ॥ पृष्ट दिवादिः । सविता । गोता ॥ धूज् । धचिता । धोता ॥ उदितः । गालू । गाहिता । गाता । गुप् । गोपिता । गोपा ॥ ॥ ऋयतः किं । - - - ·- ५२६. अध्यायः ॥७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ४३ ॥ ॥ ॥४५॥ सूतिसूयतीति विकरपानिर्देशः पू ग्रेरण इत्यस्य निवृत्त्यर्थः ॥ धूजिति सानुब- न्धकस्य निर्देशो धू विधूनन इत्यस्य निवृत्त्यर्थः रधादिभ्यश्च रध । इत्येवमादिभ्यो ऽष्टभ्यो धातुभ्यः परस्य वलादेरार्धधातुकस्य वा इट् । इत्येप अागमः स्यात् ॥ रथ । रधिता । रखा ॥ पाश । नशिता । नंष्टा ॥ तृप । तर्पिता । त्रप्पा । ती ॥ दृप । दर्पिता । द्रप्पा । दी ॥ इह । द्रोहिता । द्रोग्धा । होला ॥ मुह । मोहिता । मोग्धा । मोठा ॥ bणुह । सोहिता । लोग्धा । लोढा ॥ व्णिह । सेहिता । सेग्धा । सेढा ॥ क्रादि- नियमाल्लिटि परत्वाद्विकल्प इत्येके । अपरे पुनः पुरस्तात् प्रतिषेधकाण्डार- म्भसामात् क्रादिनियमत्य बलत्वानित्यमिडिति । ररन्धिव । ररन्धिम ॥ निरः कुषः ॥४६॥ निर । इत्येवंपूर्वा कुप । इत्येतस्माद्वलादेरार्धधातुकस्य वा इट् । इत्येष अागमः स्यात् ॥ निष्कोषिता । निष्कोष्टा । निष्कोषितुं । निष्कोष्टुं ॥ नित इति वाच्ये रान्तनिर्देशाद्रान्तमुपसर्गान्तरमस्तीति ज्ञाप्यते । तेन निलयनमि- त्यत्र लत्वं भवति । सान्तत्वं रुत्वस्यासिडत्वात् तन स्यात् ॥ इपिनष्ठायां ॥४॥ निरः कुषो निष्ठाया इट् । इत्येष बागमः स्यात् ॥ निष्कुषितः । निष्कुषि- तवान् ॥ इग्रहणं नित्यार्थ ॥ तीषसहलुभरुषरिषः ॥४॥ इयु । षह । लुभ । रुप । रिष । इत्येतेभ्यः परस्य त् । इत्येतदादेरार्ध- धातुकस्य वा इट् । इत्येष मागमः स्यात् ॥ एषिता । एटा 1.इयु इच्छा- यामित्वस्यायं विकल्प इप्यते । दिवादी क्यादौ च पठितत्य इप इत्येतस्य तु । रषिता ॥ सहिता । सोढा ॥ लोभिता । लोधा ॥ रोपिता । रो- टा ॥ रेपिता । रेटा ॥ तीति किं । एपिप्यति ॥ सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वयूर्णभरज्ञपिसनां ॥४६ ।। इव् । इत्येतदन्तेभ्यो धातुभ्यः । ऋधु । अंत । दम्भु । श्रिञ् । स्वृ । युः । अर्गुञ् । भृञ् । ज्ञप । षणु । इत्येतेभ्यश्च परस्य सन्प्रत्ययत्व वा छन् । . 67 ·५३० ग्राष्टकं पाणिनीयं - इत्येष बागमः स्यात् ॥ इवन्तेभ्यः । दिवु । दिदेविपति । दिसूपति ॥ पित्रु । सिसेविषति । सित्यूषति ॥ ऋधु । अर्दिधिपति । इसति ॥ भ्रस्त । विभ्रलिप्रति । निभर्जियति । विप्रक्षति । विभक्षति ॥ दम्भु । दिदम्भिष- ति । धिप्सति । धीप्सति ॥ श्रिज्। शियिपति । शिश्रीपति ॥ त्व । सिस्वरिषति । मुस्चूर्षति ॥ यु । यियविपति । ययूपति ॥ अणुञ् । अणु- नुविषति । उर्जुनविपति । उर्जुनूषति ॥ उभृञ् । विभरिपति । बुभूपति । भौवादिकस्यात्र ग्रहणां शपा निर्देशात् ॥ ज्ञप । जितपयिषति ।, जीप्सति ॥ षणु । सिसनिषति । सिषामति ॥ सनः किं । देविता ॥ लिशः कानिष्ठयोः ॥५०॥ किश । किशू । इत्येताभ्यां परेषां चार । क । तावतु । इत्येतेषां वा इटू । इत्येष भागमः स्यात् ॥ क्लिपित्वा । किष्वा ॥ विशितः । क्लिष्टः ॥ क्लिशि- तवान् । क्लिष्टवान् ॥ क्लिश इत्यस्य वानिध्योर्नित्यं प्रापे किशू इत्यस्य तूदितात् वायां विकल्प सिद्धे ऽपि निष्ठायां निषेधे प्रापे विकल्पः ॥ पूडश्च ॥५१॥ पूडू । इत्येतस्मात परयोः वानिष्ठयोर्वा इट् । इत्येष भागमः स्यात् ॥ पवित्र त्वा । पूत्वा ॥ पवितः । पूतः । पवितवान् । पूतवान् ॥ युकः कितीति निषेध प्रापे विकल्प, ॥ वसतिक्षुधोरिट् ॥५२॥ वस निवानार्थ. । तुध । इत्येतान्यां परयोः धानिष्ठयोरिए । इत्येप ग्रागमः स्यात् ॥ उपित्वा । उपितः । उषितवान् ॥ क्षुधित्वा । तोधित्वा । रलो व्युपधादिति वा किन्तुं । त्तुधितः । क्षुधितवान् ॥ अञ्चः पूजायां ॥५३॥ यक्ष । इत्येतामाटातोः परयोः तानिष्ठयोः पूनायामर्य इट् । इत्येप यागमः स्यात् ॥ ग्रतित्वा । अञ्चितः ॥ पूनायां किं । उदनागुदकं कूपात् ॥ उदितो वेति मायां विशल्पे यस्य विभाति निष्ठायां निषेधे प्राय विधियं ॥ लुभो विमोहने ॥४॥ - ·५३१. अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ५८ ॥ 1 लुभ । इत्येतस्माद्विमोल्न ऽर्थे वर्तगानात् सानिध्योरिट । इत्येष भागमः स्यात् ॥ लुभित्वा । लोगित्वा ॥ विलुभिताः केशाः ॥ विमोहनमाकुली- करणं ॥ विगोल्ने किं । लुब्धः । लुब्ध्वा । लुमित्वा। लोभित्वा । रलो व्युपधादिति किन्नुपक्षे न गुणाः ॥ वायां तोपेति, विकल्पे निष्ठायां यस्य विभापति निषेधे प्राप. विधियं ॥ वृतश्योः कि ॥५५॥ बू । अोवशू । इत्येतान्यां परत्य क्वाप्रत्ययस्य इन् । इत्येप अागमः स्यात् ॥ जरित्वा । बरीत्वा ॥ वृश्चित्वा ॥ क्वाग्रहणणं निष्ठाननुवृत्यर्थं ॥ जुधातोः युका कितीति निषेधे वोहदिवाद्विकल्पे प्राप्त विधियं ॥ उदितो वा ॥५६॥ उ । इत्येतदितंत्रकाडातोः परस्य वाप्रत्ययस्य वा इट् । इत्येष भागमः स्यात् ॥ प्रामु । शमित्वा । शान्त्वा ॥ दमु । दमित्वा । दान्त्वा ॥ से सिचि कृतचूतच्छृतदनृतः ॥५०॥ कृती । घृती । उकृदिर । उतृदिर । नृती । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः परत्य सिभिवस्य त् । इत्येतदादेरार्धधातुकस्य वा इट् । इत्येप भागमः स्यात् ॥ कृती । कर्तिप्यति । कर्त्यति । अकर्तिष्यत् । नकर्त्यत् । चिकर्तिपति । चिकृत्सति ॥ चूंती । चर्तिष्यति । चर्त्यति । अचर्तिप्यत् । अचय॑त् । चिचर्तिपति । चिनृत्सति ॥ उवृदिर । छर्दिष्यति । य॑ति । अच्छर्दि- प्यत् । अच्छय॑त् । चिर्दिषति । चिच्छृत्तति ॥ उतृदिर । तर्दिष्यति । तर्त्यति । अतर्दिप्यत् । अतय॑त् । तितपिति । तितृत्तति ॥ नृती । नर्तिष्यति । नय॑ति । अनतिष्यत् । अनय॑त् । निनर्तिषति । निनृत्तति ॥ से किं । कर्तिता ॥ असिचि किं । अकर्तीत् ॥ गमेरिट्र परस्मैपदेषु ॥५॥ गम्ल । इत्येतस्माद्धातोः परत्य स् । इत्येतदादेरार्धधातुकस्य परस्मैपदेषु । इन् । इत्येष ग्रागमः स्यात् ॥ गम्ल । गमिष्यति । ग्रामिष्यत् । निगमिप- ॥ इणिकादेशो ऽपि गृहाते गमिः । जिामिपति । अधिनिगमिपति इडादेशस्य तु न ग्रहणमात्मनेपदित्वात् ॥ गमेः किं । चेष्यति ॥ इग्रहण । ति ·૫રૂર अष्टकं पापिनीयं - नित्यार्थ ॥ परस्मैपदेषु किं । सांस्यते । अधिनिंगांसते ॥ स इत्येव । मसामि ॥ न वृद्भ्यश्चतुर्थ्यः ॥५६॥ । वृतु । वधु । शूधु । स्यन्दू । इत्येतेभ्यः परस्य त् । इत्येतदादेरार्धधातुकस्य परस्मैपदेषु । इट् । इत्येष भागमो न स्यात् ॥ वृतु । वय॑ति । अवय॑त् । विवृत्सति ॥ वृधु । वर्त्यति । अवय॑त् । विवृत्सति ॥ शूधु । शर्त्यति । अशय॑त् । प्रिागृत्सति ॥ स्यन्टू । स्यन्स्यति । अस्यन्त्स्यत् । सिस्यन्त्सति ॥ चतुर्यहणं स्पष्टार्थमग्रे वृत्करणात् ॥ परस्मैपदेपु किं । वर्तिष्यते । वर्तिषीष्ट । प्रवर्तिष्यत । त्रिवर्तिषते ॥ तासि च कूपः ॥६०॥ कृपू । इत्येतस्मात् परस्य तासिप्रत्ययस्य सादेरार्धधातुकस्य च परस्मैपदेषु । इट् । इत्येष नागमो न स्यात् ॥ कल्पास्वः । कल्पास्मः । कल्प्स्यति । अक- ल्प्स्यत् । चिक्लृप्सति ॥ परस्मैपदेषु किं । कल्पितासे । कल्पिष्यते । कल्पिषीष्ट 1 अकल्पिष्यत । चिकल्पिषते ॥ अचस्तास्वत् घल्यनिटो नित्यं ॥६१॥ तासिप्रत्यये ये नित्यानियो धातवो इतन्तास्तेभ्यस्तासाविव थलि इर् । इत्येष आगम: स्यात् ॥ या । याता । ययाथ ॥ चिञ् । चेता । चिचेध ॥ अचः किं । भेता । त्रिभेटिय ॥ तास्वत् किं । लूत्वा । लुलविय ॥ थलि किं । ययिव । ययिम ॥ नित्यं किं । तासि विभाषेटः थलि नित्यमिड्यथा स्यात् । घोता । धनिता । दुधविय ॥ तासी सतस्यलि प्रतिषेधार्थी बति- निर्देशाः । अनेसादेशो वेओ वयिरादेशश्च तासो न भवति । अतस्तस्य नेटप्रतिषेधः । अघमिय । उवयिथ । उपदेशे ज्वतः ॥६॥ उपदेशो ऽकारवान् यो धातुस्तासौ नित्यानिट ततः परस्य तासाविव थल घर । इत्यय भागमो न स्यात् ॥ उपचप् । पता । पपवय ॥ यत । यथा । इयान ॥ उपदशे किं । कृष । पार्टी । चकार्पिय ॥ अवतः किं । भेना ।

·अध्यायः ॥७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥६७ ॥ ५३३ ग्रह ब्रिगेदिव ॥ तपकरणां किं । राजा । राधिय ॥ ताबदित्येव । शिक्ष- ति । नरिव ॥ नित्यानिटः किं । ग्रन्नू । अप्तिता । अड्का । अानन्निध ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ॥ ६३॥ ऋ । इत्येतताडातोन्तासा नित्यानिटः परय घल हरू । इत्येप अागमो न स्यात् । गारदानाचार्यगते ॥ स्मृ । गतः । रागर्य ॥ ध्वृ । ध्वः । दध्वर्य ॥ भारद्वाजमते ऽन्येषां धातूनामिट । वेजिय । पेचिय ॥ वभूयाततन्य जगृभ्म ववर्थेति निगमे ॥४॥ बभूव । याततन्य । जगृभ्म । विवर्य । इत्येतानि वेदे निपात्यन्ते ॥ भू । होता प्रयमो बभूव । बभूवियेति लोके ॥ तनु । येनान्तरिक्षमुर्वाततन्य । यातेनियेति लोके ॥ । जम्मा ते दक्षिणमिन्द्रहस्तं । जगृहिमेति लोके ॥ वृञ् । ववर्य त्वं हि ज्योतिपा । ववरिति लोके ॥ कृतृभू । इत्यादिसूत्रे नैव प्रतिषेधे सिहे निगम एवेति नियमार्यमिदं ॥ विभाषा सृजिदशोः ॥६५॥ सृन । दृशिर । इत्येताम्यां परत्य घलो वा इट् । इत्येप बागमो न स्यात् ॥ नृन । ससष्ठ । ससर्जिय ॥ दृशिर । द्रष्ठ । ददानिय ॥ इडत्त्वर्तिव्ययतीनां ॥६६॥ अद । । व्यञ् । इत्येतेभ्यस्यलो नित्यमिः । इत्येष भागमः स्यात् ॥ अादिय । प्रास्थि । त्रिव्यविथ ॥ इड्ग्रहणं विस्पष्टार्थ ॥ विकल्पविधाने र्तिव्ययतिग्रहणामार्थकं स्यानिषेधविधाने चान्निग्रहणमितीग्रहणं विनापि नि- त्यत्वसिडेः ॥ वस्वकाजासां ॥६७ ॥ कृतदित्वानामेकाचां धातूनां । या । इत्येतदन्तानां । घस्लु । इत्येतस्य च वसुप्रत्ययस्य इन् । इत्येप भागमः स्यात् ॥ एकाचां । अादिवान् । नाप्रिी- वान् । पेचिवान् ॥ श्रात् । पा । पपिवान् ।। छा । तस्थिवान् ॥ घस्लु। जक्षिवान् ॥ एकाना सामेव कसोरिडिति नियमादन्येषां न भवति । बि- भिवान् । चिच्छिद्वान्, । बभूवान् । शिश्रिवान् । दिदरिट्वान् ॥ 673 H ·૫છે अष्टकं पाणिनीयं विभाषा गमहनविविशां ॥६॥ गम्ल । हन । विद्लू । विश । इत्येतेभ्यः वसोवा इट् । इत्येष आगमः स्यात् ॥ गम्ल । जग्मिवान् । जगन्वान् ॥ हन । अधिवान् । जघन्वान् ॥ विद । विविदिवान् । विविद्वान् ॥ विश । विविशिवान् । विविप्रवान् ॥ विद । तदादिलाभार्थो ऽत्र गृह्यते । बिशिसाहचर्यात् । ज्ञानार्थस्य तु नेव- शीतीप्रतिषेधाद्विविद्यानित्येव भाज्यं ॥ सनिससनिवांसं ॥६६॥ सनिड्पूर्वात् षणु । इत्येतस्मालिटः कुसुरादेशस्येडागम एत्वाभ्यासलोपाभावश्च वेदे निपात्यते ॥ अनि त्वाग्ने सनिससनिवांसं ॥ सनिपूर्वादन्यत्र । सेनि- वांतं । लोके ऽपि सेनिवांस ॥ नोः स्ये ॥७॥ । इत्येतदन्तेभ्यो धातुभ्यो हन । इत्येतस्माच परस्य स्यप्रत्ययस्य इन् । इत्येष भागमः स्यात् ॥ करिष्यति । हरिष्यति ॥ हनिष्यति ॥ तपरत्वं विस्पष्टार्य ॥ अजेः सिचि ॥७१॥ अन्नू । इत्येतस्मात् इत्येतस्मात् परस्य सिच इर् । इत्येष भागमः स्यात् ॥ माझीत् । ग्रान्निष्ठां । पानिपुः ॥ सिचि किं । अनिता । अनाा ॥ उदितादिङ- विकल्पः ॥ स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु ॥७॥ दुज् । पुज् । धूज । इत्येतेभ्यः परस्मैपदेषु परेषु रािच इर् । इत्येप यागमः स्यात् ॥ हुजू । घरतावी ॥ पुन् । अनावीत् ॥ धू । अधावीत् ॥ पर- ग्मपदेषु किं । ग्रस्तोट । अगोष्ट । अधोष्ट । अधविष्ट । यमरमनमातां सक् च ॥७३॥ यम । रग । पाम । इत्यरोपामाकारान्तानां च धातूनां राम् । इत्येष ग्रागमः स्यात् परमपदेषु । एन्य: गिच इटू । इत्येष ग्राम स्यात् ॥ यम । अयं- गीत् । अयंसिद्धां ॥ म । यसोन् । यरंगिटां ॥ पाम । ग्रनंगीत् । अनं- -- - - -

·अध्यायः ॥७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ७८ ॥
૫૨૫
-
सितां ॥ श्रादन्तानां । वा । नयासीत् । अयासिष्ठां ॥ वा । अवासीत् ।
अवासिटां ॥ परस्मैपदेषु किं । अयंन्त । अन्त । अनन्त ॥
स्मिपूरवशां सनि ॥४॥
मिङ् । पू । ऋ । ग्रनू ।' अशू । इत्येतेभ्यः परत्य सन इछ् । इत्येष
अागमः स्यात् ॥ प्मि । सिस्मविपते ॥ पूङ । पिपविपते ॥ ऋ । अरि-
रिपति ॥ अन्नू । अनिजिपति ॥ अशू । अप्रिापिति ॥ कारग्रहणं पूजो
व्युदानार्थे । पुपूपति ॥
किरश्च पञ्चभ्यः ॥७५॥
कृ । गृ । दृ । प्रच्छ । इत्यतेभ्यः परस्य सन इटू । इत्येप अागमः स्यात् ॥
कृ । चिकरिपति ॥ ग । निगरिपति ॥ दृहू । दिदंरिपते ॥ धृङ । दिध-
रिपते ॥ प्रच्छ । पिप्रच्छिपति ॥ पञ्चभ्यः किं । सितृक्षति ॥ कृ गृ इत्येतयो-
रिट सनि वेति विकल्पो वृतो वेति दीर्घविकल्पश्च न भवति पुनरिइविधा-
नसामर्यात् ॥
रुदादिभ्यः सार्वधातुके ॥७६॥
रुदिर । जिष्वप् । ष्वत । अन । तक्ष । इत्येतेभ्यः पञ्चभ्यः परस्य वलादेः
सार्वधातुकस्य इट् । इत्येष भागमः स्यात् ॥ रुदिर । रोदिति ॥ जिष्वप् ।
स्वपिति ॥ स्वत । स्वसिति ॥ अन । अनिति ॥ तत्त । जक्षिति ॥ पञ्चभ्यः
किं । नागर्ति ॥ सार्वधातुके किं । स्त्रपा ॥ वलादेः किं । रुदन्ति
ईशः से
ईश । इत्येतस्मात् परस्य से । इत्येतस्य सार्वधातुकत्य इटू । इत्येप यागमः
स्यात् ॥ ईशिषे । ईशिष्व ॥
ईडजनोधै च ॥७॥
ईड । जन । इत्येताभ्यां परस्य च । इत्येतस्य से । इत्येतस्य च सार्वधातु-
कस्य ३८ । इत्येष भागम: स्यात् ॥ ईउ । ईडिये । ईडिध्वं ॥ ईडिये ।
ईडिप्व । जनी । अनिये । जनिध्वं ॥- जनिपे । जनिष्व ॥ शन्दसत्वादुप-
धालोपाभावः श्वनो लुक च ॥
॥
॥७७॥

·૫% यष्टक पापिनीयं - लिङः सलोपो उनत्यस्य ॥६॥ सार्वधातुकलिलो ऽनन्त्यस्य स् । इत्येतस्य लोपः स्वात् ॥ कुर्यात् । कुर्वातां । कुर्युः । कुर्बीत । कुर्वीयातां । कुरिन् ॥ अनन्त्यस्य किं । पुर्युः । कुर्याः ।। सार्वधातुके किं । जियारतां । क्रियामुः । कृपीष्ट । कृषीयास्तां ॥ कः पुनरनन्त्यो लिउः सकारः । यो यासट्टूसीयुटां अतो यः ॥८०॥ अ । इत्येतदन्तादात् परस्य सार्वधातुकावयवरय या । इत्येतस्य इय इत्येष आदेशः स्यात् ॥ पचेत् । पचेतां । पचेवुः ॥ अतः किं । चिनुयात् ॥ तपरः किं । यायात् ॥ सार्वधातुके किं । चिकीयात् ॥ येय इत्यविभलिको निर्देशः ॥ केचिदतो वासिय इति सूत्रं पठन्ति । तेषो मते सकारन्तः स्यानी पष्ठीसमासश्च ॥ पातो डितः ॥११॥ अ । इत्येतदन्तादलात् परस्य सार्वधातुकड़ितो ऽवयवस्य श्रा । इत्यतम्य इथे । इत्येष अादेश. स्यात् ॥ पचेते । पचेये । पचेतां । पचेयां ॥ प्रातः किं । पचन्ति । पचन्ते ॥ उित. किं । पचाबहे ॥ अत इत्येव । मिमाते । मिमाथे ।। याने मुक् ॥ २॥ । ज्यास्याङ्गावचस्याने पो मुगागमः स्यात् ॥ पचमानः । यजमानः अकारमात्रभनो ऽयं मुगागम. ॥ ईदासः ॥३॥ ग्रास । इत्येतस्मासातोः परस्य ग्रान । इत्येतस्य ई । इत्येष श्रादेशः न्यात् ।। ग्रामीनः ॥ अष्टन या विभत्तौ ॥४॥ ग्रटन् । इत्येतस्य विभती परत या । इत्येष ग्रादेशः स्यात् ॥ अष्टाभिः । घटाम्यः । ग्रहानां । यतासु ॥ विगतो कि । ग्राहावं ॥ वैका- लिपमिदमात्वं । तेन पचे । अभिः । अभ्यः । इत्यादि ॥ गोपो ऽप्या- यं । प्रियाटाल्यो । प्रियाटाभिः ॥ गोटिरित्याः प्राविनात्यधिशारः ॥ - ॥ गटारवः ।

·५३७ अध्यायः ॥ ७॥ पाहः ॥२॥ सूत्रं ॥११॥ . । ॥ रायो हलि ॥५॥ रै । इत्येतस्य हलाही विभतो परत या । इत्येप श्रादेशः स्यात् ॥ राम्यां । राभिः ॥ हलि किं । रायो । रायः ॥ विभतो किं । रत्वं युष्मदस्मदोरनादेशे H८६॥ युप्पद । अस्मद् । इत्येतयोरादेशवर्जिते विभतो परत या । इत्येष श्रादेशः त्यात् ॥ युष्माभिः । अस्माभिः । युप्मामु । अस्मासु ॥ अनादेशे किं । युप्मत् । अन्मत् ॥ यद्यपि एलीत्यनुवृत्यापि सिध्यति । तयाप्यनादेशग्रहणमु- तरार्यमिव कृतं ॥ द्वितीयायां च ॥७॥ युप्मद । अस्मद् । इत्येतयोद्वितीयायां च परत था । इत्येष श्रादेशः स्यात् त्वां । मां । युवां । अावां । युप्मान् । अन्मान् ॥ श्रादेशार्थ वचनं ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायां ॥८॥ युप्मद् । अस्मद् । इत्येतयोः प्रथमाद्विवचने परतो लोक या । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ युवां । मावां ॥ प्रथमायाः किं । युवयोः । श्रावयोः ॥ द्विवचने किं । त्वं । अहं ॥ भापायां किं । युवं वस्त्राणि ॥ यो चि ॥६॥ युष्मद् । अस्मद् । इत्येतयोरनादेशे ऽनादौ विभक्तो परतो य् । इत्येष सादेवाः स्यात् ॥ त्वया । मया । त्वयि । मयि । युवयोः । श्रावयोः ॥ अचि किं । युवाभ्यां । भावाभ्यां ॥ अनादेशे किं । त्वदच्छति । मदच्छति ॥ शेषे लोपः ॥१०॥ युष्मद । सन्मटू । इत्येतयोरात्वयत्वनिमित्नेतरविभक्तो परतो ऽन्त्यस्य लोपः स्यात् ॥ त्वं । अहं । यूयं । वयं । तुभ्यं । मलं । युष्मभ्यं । अस्मभ्यं । त्वत् । मत् । युष्मत् । अस्मत् । तव । मम । युष्माकं । अल्माकं , मपर्यन्तस्य ॥११॥ अधिकारो ऽयं ॥ यदित अर्ध्वमनुक्रमिष्यामो मपर्यन्तस्य तद्वेदितन्यं ॥ वक्ष्यति 69 N ·५३८ ग्रहकं पाणिनीयं ( युवावी द्विवचने । युवां । यावां ॥ मपर्यन्तस्य किं । साकचो मा भूत् । युवकां । श्रावका ॥ युवावौ द्विवचने ॥१२॥ युष्मद् । अस्मन् । इत्येतयोदित्ववाचिनोर्मपर्यन्तस्य स्याने फ्रमेण युव । श्राव । इत्येताबादेशी भवतः ॥ युवां । भावां । युवाभ्यां । भावाभ्यां । युवयोः । आवयोः ॥ यूयवयौ जसि ॥१३॥ युष्मद् । अस्मत् । इत्येतयोर्मपर्यन्तस्य जति परे क्रमेण यूय । वय । इत्येता- वादेशौ भवतः ॥ यूयं । वयं । परमयूयं । परमवयं । अतियूयं । अतिवयं ॥ अङ्गाधिकारस्थत्वात् तदन्तस्य चादेशी भवतः ॥ त्वाही सौ ॥४॥ युष्मद् । अम्मद । इत्येतयोर्मपर्यन्तस्य प्रयमैकवचने परे क्रमात् त्व । अह । इत्येतावादेशो भवतः ॥ त्वं । अहं । परमत्वं । परमाई । अतित्वं । अत्यहं ॥ तुभ्यमन्यौ डयि ॥५॥ युष्मद् । अस्मत् । इत्येतयोर्मपर्यन्तस्य विभक्तो परतः क्रमात तुभ्य । महा इत्येतावादेशी भवतः ॥ तुभ्यं । महा । परमतुभ्यं । परममा । अतितुभ्यं । प्रतिमत्वं ॥ तवममौ डसि ॥१६॥ युप्पट । अस्मद् । इत्येतयोर्मपर्यन्तस्य पत्येकवचने परे तव । मम । इत्ये- ताचादेशो भवतः मम । परमतव । परममम, । अतितव । त्तिमम ॥ बमावेकवचने ॥१७॥ युप्पद । ग्रन्मत् । इत्येतयो कार्यवाचिनोर्मपर्यन्तस्य त्व । ग । इत्येतावादेशी भवत. ॥ त्वां । गां । त्वया । मया । त्वयि । गयि ॥ यत्र समागे युप्मदरम- बरेयास्यमयः । रामागार्यो द्वित्वं यत्वं वा तत्राप्ययमादेशः । त्वां मां वा- ॥ तव ·પર अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ १० ॥ । वाध्यते ॥ तिक्रान्तं । अतित्वां । प्रतिगां । त्वां मां घातिक्रान्ती । अतित्वां । अति- मां । त्वां मां वातिक्रान्तान् । अतित्वान् । अतिमान् ॥ गुतसूःनु परेपु त्वाहादय एव पूर्वविप्रतिषेधेन भवन्ति । त्वां मां वातिक्रान्तः । अतित्वं । अत्यरं । त्वां मां वातिक्रान्ताः । प्रतियूयं । अतित्रयं । इत्यादि । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ॥१८॥ युष्मद् । अस्मद । इत्येतयोरेकार्थवाचिनोः प्रत्यय उत्तरपदं च परे मपर्यन्तस्य त्व । म । इत्येतावादेशी भवतः ॥ प्रत्यये । त्वदीयः । मदीयः । त्वन्नरः । मतरः । त्वयति । मयति ॥ उत्तरपदे । तव पुत्रः । त्वत्पुत्रः ॥ मम पुत्रः मत्पुत्रः ॥ त्वनायः ।. मनावः ॥ एकार्यवाचिनोः किं । युवयोर्युप्माकं वायं । युप्मदीयः । अस्मदीयः । युवयोर्युप्माकं वा पुत्रः । युष्मत्पुत्रः । अस्मत्पुत्रः ॥ लुको अन्तरङ्गत्वात् प्रयमं त्वमादेशविधानाद्रूप सिद्धे ऽन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्वाधत इति ज्ञापनार्थमिदं नूत्रं । तन गोमत्प्रिय इत्यादौ नुम् लुका त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसूचतसृ ॥६॥ त्रि । चतुर । इत्येतयोः स्त्रीलिङ्गयोविभक्तो परतः क्रमेण तिगृ । चततृ । इत्येतावादेशी भवतः ॥ तिखस्तिष्ठन्ति । चतस्रः ॥ तिस्रः पश्य । चतस्रः ॥ तिसृभिः । चतसृभिः ॥ त्रियां किं । त्रयः । चत्वारः । त्रीणि । चत्वारि ॥ स्त्रियामिति त्रिचतुरोविशेषणं । न त्वस्य । तेनेहाप्यादेशो भवति । प्रिया- स्तिस्रो यस्य सः । प्रियतिमा पुमान् । प्रियचतना । प्रियतिस्रो । प्रिवचतस्रौ । प्रियतिस्रः । प्रियचतस्रः ॥ प्रियतितृ । प्रियचतम कुलं । प्रियतिगृणी । प्रि- बचतगृणी । प्रियतिसृणिण । प्रिवचतसृणी ॥ इह तु न भवति । प्रियान्त्रय- बीपि वा यस्याः सा । प्रियत्रिः । प्रिवत्री । प्रिवत्रवः ॥ प्रिवचत्वाः । प्रिवचत्वारी । प्रिवचत्वारः ॥ अचि र ऋतः ॥१००॥ तिमृ । चतसृ । इत्येतयोरवयवस्य ऋ । इत्यस्य र । इत्येप प्रादेशः स्यात् । अजादौ विभतो पत्तः ॥ तिसस्तिष्ठन्ति । चतलतिवन्ति । तिवः पश्य । ॥ प्रियतिलो । प्रियतिलः । प्रिवचतली । प्रिवचतवः ॥ ग्रचि चततः पश्य ·५४० ग्राहकं पाणिनीयं ॥ यद् । यः ॥ - किं । तिसृभिः । चततृभिः ॥ ऋतः किं । त्रिचतुरोरेवादेशो मा विज्ञायी- ति ॥ पूर्वसवोटिसर्वनामस्यानगुपानामपवादः ॥ जराया बसन्यतरस्यां ॥१०१॥ जरा । इत्येतस्याजादी विभतो परतों वा नरम् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ जरना । नरया । बरसे । जराये ॥ अनाही किं । जराभ्यां । बराभिः । तदन्तस्यापि । निर्नरः । निरसी । निर्जरी निरनः । निर्जराः अतितरं कुलं । अतिजरसी । अतिनरे । अतितरांति । अतिनराणि ॥ त्वदादीनामः ॥१०॥ त्यद । इत्येवमादीनां सर्वादिगणापठितानां विभको पतः । न । इत्येपो अन्तादेशः स्यात् ॥ त्यत् । स्यः । त्यो । त्ये ॥ तत् । सः । ती । ते ॥ यो ये एतद् । एषः । एतौ । एते ॥ इदं । अयं । इमी । इमे ॥ अदस् । असो । अमू । अमी ॥ द्वि । द्वौ । द्वाभ्यां । द्वयोः ॥ संज्ञोपसर्ननयोस्तु न भवति । त्यत् । त्यो । प्रतित्यद । अति- त्यदी ॥ किमः कः ॥१०३॥ किं । इत्येतस्य विभक्तो परतः क इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ काः के ॥ साकचो ऽप्ययमादेशो भवति ॥ कु तिहोः ॥ १०॥ किं । इत्येतस्य त् । छ । इत्येतदादी विभशी परतः कु । इत्येप प्रादेशः रयात् ॥ पुत्तः । कुत्र । फुह ॥ राकार इकार उच्चारणार्थः धाति ॥१०॥ कि । इत्येतग्य यत् । इत्येतस्मिन् विशिसंशये प्रत्यय परतः क । इन्प यादेशः स्यात् ॥ य गमिष्यसि ॥ शाकचो ऽप्ययमादेशाः ॥ यो पॉनिवृत्यर्य फराशो न विलितः ॥ तदोः सः सावनन्त्वयोः ॥ १०६ ॥ को । 11 - ·પો अध्यायः ॥७॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ११३॥ त् । द । इत्येतयोत्यदादीनामवयवयोरनन्त्ययोः सुविभतो परतः स् । इत्येप श्रादेशः स्यात् ॥ त्यद । स्यः ॥ तद । सः ॥ एतद । एपः ॥ अदन् । अनी ॥ अनन्त्ययोः किं । हे रा । या । सा ॥ अत्वस्यान्यत्र सावकाशत्वात् तो परत्वात् तत्वे इन्वान्तत्वाभावात् शंत्रुडिलोपो ऽदन्तत्वाभावादाप च न स्यात् ॥ अदस ौ सुलोपश्च ॥ १०७ ॥ अदम् । इत्येतस्य सुधिभती परत यो । इत्येपो ऽन्तादेशः स्यात् । शु । इत्येतस्य च लोप: स्यात् ॥ असो ॥ इदमो मः ॥१०॥ इदं । इत्येतस्य सौ परतो म् । इत्येपो ऽन्तादेशः स्यात् ॥ अयं । इयं । त्यदायत्वबाधनार्य मकारस्य मकारादेशविधानं ॥ श्च ॥१०६ ॥ इदं । इत्येतदवयवस्य दू । इत्येतस्य विभतो परतो म् । इत्येप ब्रादेशः न्यात् ॥ इमो इमे । इमं । इमो । इमान् ॥ यः सौ ॥११०॥ इदं । इत्येतद्वयवस्य दु । इत्येतस्य सो परतो त् । इत्येय प्रादेशः स्यात् ॥ इयं ॥ स्त्रियामयं यकारादेश उतरसूत्रे पुंतीत्युक्तोः दो ज्य् पुंसि ॥१११॥ इौ । इत्येतद्वयवस्य इद । इत्येतस्य पुंलिङ्गे सो परतो ज्य् ! इत्यप मा- देशः स्यात् ॥ अयं पुरुषः ॥ पुंसि किं । इयं स्त्री ॥ अन्नाप्यकः ॥११२॥ अककारस्येदमो ऽवयवस्य इन् । इत्येतस्य तृतीयादो विभतो परतो ऽन् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ अनेन । अनयोः ॥ अकः किं । इमेकेन । इमक- योः ॥ तृतीयैकवचनादारभ्य संपमीबहुवचनपकारेणाप् प्रत्याहारः हलि लोपः ॥११३॥ ॥

·પહેર ग्रष्टयं पाणिनीयं अककारस्येदमो ऽवयवस्य ३ । इत्येतस्य तृतीयादी हलादो विभतो परतो लोप: स्यात् ॥ ग्राभ्यां । एमिः ॥ नानर्यक इत्यलो ऽन्त्यविधिप्रतिपेधादिदो लोपः ॥ मृञवृद्धिः ॥११४॥ मृलू । इत्येतन्याडम्येको वृद्धिः स्यात् ॥ माती । माटुं । मार्टव्यं ॥ अचो णिति ॥११॥ अप्रत्याहारान्तस्यास्य जू । पा । इत्येतदिसंशके प्रत्यये परे वृद्धिः स्यात् ॥ अित् । एकरतण्डुलनिचायः । वो शूर्पनिष्पावी ॥ कारः । हारः ॥ पित् । गौः । गावो । गावः ॥ सखायो । सखायः ॥ चायकः । लावकः । कारकः ॥ अत उपधायाः ॥११६ ।। अमावयवस्योपधासंज्ञकस्य ऋ । इत्येतस्य अिति पिति च प्रत्यये परे वृठिः ॥ अिति । । पाठः । त्यागः । यागः । रागः ॥ पिति । पाचयति । पाठयति । पाचकः । पाठकः ॥ अतः किं । भेदः । भेदकः ॥ उपधायाः किं । चकामयति ॥ तद्धितेघचामादः ॥ ११७॥ जिति णिति च तद्धिते परे स्याचसमुदायस्यादरचो वृद्धिः स्यात् ॥ जि- ति । य । गार्यः । फन् । प्राश्वायनः । फिञ् । तेकायनिः ॥ पि- ति । अण । श्रोपावः ॥ ग्रादिवृहिरन्त्योपधावृद्धिं वाधते ॥ किति च ॥११८॥ क् । इत्येतदिसंशके तद्धित परे ऽन्याचामादेरचो वृद्धिः ग्यात् ॥ पाक । नाटायनः ॥ ठकू । अात्तिकः ॥ स्यात् पाकः ॥ इति सूत्रपाठे रापमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

·પડે अध्यायः ॥७॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥५॥ - देविकाशिंशपादित्यवादीर्घसत्रश्रेयसामात् ॥१॥ देविका । शिंगपा । दित्यवान् । दीर्घशत्र । . श्रेयत् । इत्येतेपामचानादेचः न्याने वृठिप्रसङ्गे । या । इत्येप प्रादेशः स्यात् । जिति णिति किति च तडिते परे ॥ देविकायां भवं । दाविकमुदकं । देविकाकूले भवाः । दा- विककूला: शालयः । पूर्वदेविका नाम प्राचां ग्रामस्तत्र भवः । पूर्वदाविकः प्राचां ग्रामनगराणामित्युत्तरपदवृद्धिप्रसङ्ग साकारः ॥ शिंशपाया विकारः । शांशपश्चमतः । शिनपात्यले भवाः । शांशपत्यलाः । पूर्वशांशपः ॥ दित्योह दं । दात्योदं ॥ दीर्घसत्रे भवं । दार्घनत्रं ॥ श्रेयसि भवं । श्राय ॥ केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ॥२॥ केकय । मित्रंयु । प्रलय । इत्येतेषां य् । इत्येतदादेवयवस्य इय् । इत्येष अादेशः स्यात् । जिति णिति किति च तडिते परे ॥ केकयत्यापत्यं । कैकेयः । जनपदलक्षणो मैत्रयिकया प्रलाधते । गोत्रचरणादिति वृञ् ॥ प्रलयादागतं । प्रालेयमुदकं ॥ न व्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच् ॥३॥ य। व् । इत्येताभ्यां पदान्ताभ्यां परस्याचामादेरचो वृद्धिर्न स्यात् । किं तु य् । व् । इत्येताभ्यां पूर्वी क्रमात् । रे । श्री । इत्येतावागमौ भवतः व् । व्यसने भवं । वैयसनं ॥ व्याकरणमधीते । वैयाकरणः श्वस्यापत्वं । सौवश्वः ॥ खान्यां किं । नार्थिः ॥ पदान्ताभ्यां किं । यातीकः । वासिष्ठः ॥ द्वारादीनां च ॥४॥ बार । इत्येवमादीनां शब्दानां ब्वाभ्यां परत्याचामाहेरचः त्याने वृद्धिर्न स्यात् । तु व् व् । इत्येताभ्यां पूर्वी क्रमेण 1.2। श्रौ । इत्येतावागमौ भवतः ॥ द्वारे नियुक्तः । दौवारिकः ॥ स्वरे भवः । सौवरः ॥ व्यल्कशे भवः । उजू ॥ ॥ व । स्व- किं वेयल्कशः ॥ न्यग्रोधस्य च केवलस्य ॥५॥ न्यग्रोध । इत्येतस्य केवलस्य यकारात् परत्याचामादेरचः स्याने वृनि स्यात् ।

·પડે છે अष्ट्वा पाणिनीयं किं तु य । इत्येतस्मात् पूर्व रे । इत्येप आगगः स्यात् ॥ न्यग्रोधरय वि- कारः । नेयग्रोधः ॥ केवलस्य किं । न्यग्रोधगले भवाः । न्यानोधगूलाः शालयः ॥ व्युत्पन्निपक्षे नियगार्यमव्युत्पन्तिपक्ष विध्यर्थमिदं गूनं ॥ न कर्मव्यतिहारे ॥६॥ कर्मव्यतिहारे वृडिनिषेध ऐजागमश्च न स्यात् ॥ व्यावक्रोशी । व्यावतगी ॥ कर्मव्यतिहारणाजन्तापणचः स्त्रियागित्यञ् ॥ स्वागतादीनां च ॥७॥ स्वागत । इत्येवमादीनां वृद्धिनिषेध ऐनागमश्च न स्यात् ॥ स्वागतमित्याह । स्वागतिकः ॥ स्वाध्वरिकः । स्वाङ्गिः । व्याङ्गिः । व्याठिः । व्यावहारिकः । स्वापतेयं ॥ वादरिजि ॥८॥ प्रवन् । इत्येवमादेर थे इञ्प्रत्यये परे वृद्धिप्रतिषेध ऐनागमश्च न स्यात् ॥ त्रा- भत्रिः । प्रवादंष्ट्रिः ॥ श्वन्शब्दस्य दारादिपु पाठादेच् प्रापः प्रतिषिध्यये ॥ पदान्तस्यान्यतरस्यां ॥१॥ प्रवन् । इत्येतहाहे पर । इत्येतदन्तस्याङ्गन्य वा ऐजागगो न स्यात् ॥ प्रवा- पदस्येदं । श्वापद । शीवापदं ॥ उत्तरपदस्य ॥१०॥ अधिकारो ऽयं ॥ इन उर्ध्वं यदनुक्रमिष्याम् उत्तरपदप्येत्येवं तदेदितव्यं ॥ वक्ष्यति । अवयवाढतोः । पूर्ववार्षिकं । अपरहेमनं ॥ यत्र पक्षगोनिर्देशो नारित गद्यगु- नरपहाधिकारः । जे प्रोष्ठपदानां । प्रोपदासु जातः । प्रोन्पादो ब्राहाणाः ॥ एनरत इत्येतरमार प्रागुतरपदाधिकारः ॥ अवयवाढतोः ॥११॥ अवयवद्याचिनः परग्य ऋतुवाचिन नापदन्याचांगादेरचो वृद्धिः स्यात् । जिति पिति शिति च तद्धिते परे ॥ पूर्ववार्पियं । अपरगनं किं । पूर्वा वर्षातु भवं । पोर्ववर्पिकं ॥ - ॥ यवरावात ·+-geeewamdareranav પપ अगायः ॥ पादः ॥३॥ गन्नं ॥१६॥ .--- - सुसर्वार्धान्जनपद्स्य ॥१२॥ । गर्ने । स । जाग यः परस्य गगपवाचिन उतरपदव्याचागादेरचो वृतिः ग्यात् । जिति गिति शिति च तसित पं ॥ 7 । नुपातालकः ॥ गर्ने । गपाशालः ॥ र्य, अर्धपातालयाः ॥ दिशो उमद्राणां ॥१३॥ दिग्वाचिनः परस्य गद्रवतिय रावणवाचिन उतत्पदन्याचामादरचो वृतिः व्यात् । जिति णिति किति च तति परे ॥ पूर्वपातालयः । अपापा- तालयाः । निणणाजान्नयः ॥ दिशः किं । पूर्वः पज्ञालानां । पूर्वपक्षालः । तत्र भवः । पार्वपक्षालयाः ॥ अगदाणां सिं । पार्वगहः ॥ प्राचां ग्रामनगराणां ॥१४॥ प्राचां दंश ब्रामवाचिनामलागासवयवस्य दिन्वाचिनः पूर्वपदात् परस्योतरप- दत्य । तग नगरवाचिनां च दिवाचिनः पत्यागचामादरचो वृद्धिः स्यात् । जिति णिति किति च तति परे ॥ नागवाचिनां । कामान्यां भवः । पूर्वयुकामधामः ॥ नगरपाां । पूर्वपाटलिपुत्रका । अपरकान्यकुतः दिवपूर्वपदो हि समुदायो नागनामधेयं । उन्नरपदमात्रं तु नगरवाचि ॥ संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥१५॥ संख्यावाचिनः परस्य संवत्सर । इत्येतस्य संख्यावाचिनश्चोतरपदस्याचामादरचो वृद्धिः स्यात् । जिति पिति किति च तद्धिते परे ॥ संवत्सर । द्विसांवात- रिकः । त्रिसांवत्सरिकः ॥ संख्या । द्विपाष्टिकः । द्विसापतिकः ॥ संख्येये कालवाच्यत्र संख्याशब्दः । परिमाणान्तस्यत्येव सिडे संवत्सरग्रहणं परिमा- पाग्रहण कालपरिमाणात्याग्रहणायें । तेन द्वैतमिक इत्यत्रोतपवृद्धिर्न भवति ॥ वर्षस्थाभविष्यति ॥१६॥ वर्ष । इत्येतस्य संख्यावाचिनः परस्याचामादेरचो वृद्धिः स्यात् । जिति णिति किति च तडिते परे । से चेत् तद्धितो भविष्यत्यर्ये न भवति ॥ दे वर्षे ऽधीतो भृतो भूतो वा । द्विवार्पिकः ॥ अभविष्यति किं । त्रीणि वर्षाणि भावि । त्रैवर्णिकं धान्यं ॥ अधीष्टे भृते चाभविष्यतीति न निषेधः । गम्यते हि तत्र भविष्यता न तु त्र तडिताः 69 ·પદ્ધ अष्टकं पाणिनीयं परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः ॥ १७॥. परिमाणान्तस्याङ्गस्य संख्यावाचिनः परस्योतरपदत्याचामादरचो वृद्धिः स्यात् । जिति पिति किति च तद्धिते परे । संज्ञाविषये शाण । इत्येतस्मिन्नुन्नरपदे. च न भवति ॥ द्विकोउविकः । दिसौवर्णिकं ॥ प्रसंज्ञाशाणयोः किं । पाञ्चलोहितिकं । द्वैशाणं । त्रैशाणं । ने प्रोष्ठपदानां ॥१८॥ नातार्ये अिति पिति किति च तडित पर प्रोष्टपदा । इत्येतस्योत्तरपदस्या- चामादरचो वृद्धिः स्यात् ॥ प्रोन्पदामु जातः । प्रोष्ठपादो मापावकः मंधिवेलेत्यण ॥ बहुवचनात् पर्यायो ऽपि गृयते । भद्रपादः ॥ ते कि । प्रोष्टपदासु भवः । प्रीष्ठपदः ॥ कद्गसिन्धत्ते पूर्वपदस्य च ॥११॥ पृद् । भाग । सिन्धु । इत्येतदन्ते के पूर्वपदस्योन्नरपदीय चाचामादरचो वृष्टिः स्यात् । जिति णिति किति च तडिते परे ॥ हन । मुहृदयस्य भावः । सौहार्द ॥ सुभग । सौभाग्यं । सौभागिनेयः । कल्यापयादिपु पा- सायप्रत्यय इनांदंशा ॥ गिन्धु । मानिन्धुषु भवः गिन्धु । मनुसिन्धुषु भवः । सानुरोन्धवः । पानगन्धवः । सिन्धुशाब्दस्य कच्दादिपालादण ॥ अनुशतिकादीनां च ॥२०॥ अनुशातिया । यवनाहीनागङ्गानां प्रिति णिति शिति च तठिते पर पूर्वी- गरपदगोरचामादरचो वृष्टिः ग्यात् ॥ अनुशातिकन्येदं । ग्रानुशातिय देवताद्वन्द्व च ॥२१॥ देवनानातितां रन्, पारपदयोरचागांदरची वृतिः ग्यात । मिति पिति किति नाति परे । शानिमालां ॥ खोपोदयोः प्रगिटगारचर्यायां दन्द इस मांग । एक तु न भवति । कानविमानः । ग्राहातापायं ॥ नेन्द्रस्य परस्य ॥२२॥ पल । Print माग ग्रगानं. गागण वृरिन ग्गा ॥ मांग- | Tre• पा जिला ·પણ अध्यागः ॥ ॥ पादः ॥३॥ मूत्रं ॥ २८ ॥ दीर्घाच्च वरुणस्य ॥२३॥ वल्गा । इत्येतन्य होतात पदात पल देवताद्वन्दं वर्तमानस्य वृद्धिर्न ग्यात् ॥ इन्द्रावण । नत्रावरुणां ॥ दीर्घात् किं । ग्रानिवारण ॥ प्राचां नगराते ॥२४॥ प्राचां देशे नार । इत्येतदन्तस्यास्य पूर्वोत्तरपदवोरचामादरचो वृद्धिः स्यात् ! निति णिति शिति च तठिते परे ॥ सोहानागतः । पोडनागरः ॥ प्राचां किं । गगनगरगुप्तदशे । तत्र गवः । माद्रनगरः ॥ बङ्गलधेनुवलनान्तस्य विभाषितमुत्तरं ॥२५॥ बल । धनु बलन । इत्येतदन्तरयाजन्य पूर्वपदत्याचामादरचो वृद्धिः ग्यात् । उत्तरपदस्य तु वा वृद्धिः स्यात् । जिति णिति किति च तठिते परं ॥ काल्वाङ्गलं । कारुजङ्गलं ॥ वश्वधनवं ववधेनवं ॥ सौवर्णवा- लतं । गोवावलनं ॥ अर्धात् परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा ॥२६॥ अर्ध । इत्येतस्मात् पत्त्य परिमाणवाचिन, उत्तरपदस्त्याचामादेरचो वृद्धिः स्यात् । पूर्वपदन्य तु वा वृद्धिः । जिति पिति किति च तडिते परे ग्राहीणिकं । अर्थदीपिकं । नार्थकोडविकं । अर्धकौउविकं ॥ परिमाणस्य किं । प्रार्धक्रोशिकं ॥ नातः परस्य ॥२०॥ अर्ध । इत्येतस्मात् परस्य परिमाणावयवस्य म । इत्येतस्य वृद्धिर्न स्यात् पूर्वपदस्य तु वा जिति णिति किति च तद्धिते परे ॥ श्रार्थप्रस्थिकः । अर्धप्रन्थिकः प्रार्धकंसिकः । अर्धतिकः ॥ अतः किं । सार्थकोडविकः ॥ तपरकरणं किं । अर्धवारीभार्यः । अत्र वृडिनिमिन्नस्येति पुंबढ़ावनियो न न्यात् ॥ प्रवाहणस्य ९ ॥२८॥ पूर्वपदन्त्य तु वा प्रवाहण । इत्येतस्योत्तरपदत्याचामादरचो वृद्धिः स्यात् । ढक्प्रत्यये परे ॥ प्रावाहणेयः । प्रवाहणेयः । शुभ्रादित्वाञ्ढक्प्रत्ययः ॥

·પશે अटकं पाणिनीयं - - ॥ पर्यायण ॥३१॥ तत्प्रत्ययस्य च ॥१॥ ठक्प्रत्ययान्तस्य प्रवाहण । इत्येतस्योत्तरपदम्याचामादरचो वृद्धिः स्यात् । पूर्व- पदस्य तु वा जिति णिति किति च तडिते परे । प्रावाहणेयिः । प्रवाहणेयिः ॥ प्रावाहणेयकं । प्रवाहोयकं ॥ वाहातष्ठितनिमिता वृद्धिाश्रयेण विकल्पेन बाधितुं न शक्यत इति सूत्रारम्भः ॥ नञः शुचीश्वरक्षेत्रज्ञकुशलनिपुणानां ॥३०॥ शुचि । ईश्वर । क्षेत्रक्ष । कुशाल । निपुण । इत्येतेषां नञः परेषामचामा- देरचो वृद्धिः स्यात् । पूर्वपदस्य तु वा अिति णिति किति च तद्धिते परे शुचि । श्राशीचं । अशौचं ॥ ईश्वर । अानैश्वर्य । अनैश्वर्यं ॥ क्षेत्रक्ष । माक्षेत्रज्यं अत्रयं ॥ कुशल । प्राकौशलं अकौशलं ॥ निपुण । श्रा- नैपुण । अनेपुर्ण यथातथयथापुरयोः ययातथ । ययापुर । इत्येतयोर्नञः परयोः पर्यायेण पूर्वोत्तरपदयोरचामादरचो वृद्धिः स्यात् । जिति णिति क्रिति च तडिने परे ॥ पायथातथ्यं । अया- वातध्यं ॥ यायथापुर्यं । अयायापुर्यं ॥ अव्ययीभावसमासावेती । यथातथशब्दे नपुंराकाश्रयं इस्त्रत्वं । वहाणादित्वात् प्यञ् ॥ हनस्तो चिणलोः ॥३२॥ हन । इत्येतस्य धातोर्जिति गिति प्रत्यय परं त् । इत्येप श्रादेशः स्यात् । चिण । पाल् । इत्येतयोः परयो भवति ॥ जिति । घातः । पिति । घातकः । धातं पातं । घातयति ॥ अचिएगालोः किं । प्रधानि । नधान । ग्राती युक् चिकृतोः ॥३३॥ गा। इत्येतदन्तन्याइरय चिणि मिति णिति कृति च पो घुम् । इत्येष ग्रागनः म्यात् ॥ चिपि । ग्रदायि । अधावि ॥ जिति कृति धायः ॥ पिति पति । दाययाः । धाययाः ॥ चिपकृतोः किं । दही । दधी ॥ नोदात्तोपदेशस्य मातस्यानाचमेः ॥३४॥ - । दायः ।

·પશે अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥३७॥ उदानोपदेशस्य म् । इत्येतहन्तन्याङ्गस्य चिणि । जिति णिति कृति च पर उपधाभूतन्य अ । इत्येतस्य वृद्धि स्यात् । पाइपूर्वस्य चमु । इत्येतस्य नि- पेधो न भवति ॥ चिणि । ग्रामि । अतमि । अहमि ॥ अिति कृति । शमः । तमः । दनः ॥ णिति कृति । शमकः । तमकः । दमकः ॥ उदा- तोपदेशत्य किं । वामकः । रामकः ॥ कयमुद्यमः । उपरमः । श्रउ उद्यमे । यम उपरने । इत्येतनिर्देशात् ॥ उपदेशग्रहणं किं । वामकः । रामकः लिस्बरे कृते संप्रत्युदानत्वात् ॥ मान्तस्य किं । चारकः । पाठकः ॥ अनाचमेः किं । नाचामकः ॥ चिएकृतोरित्येव । प्रशाम । तताम ॥ जनिबध्योश्च ॥३५॥ जनी । बध । इत्येतयोश्चिणि । जिति णिति कृति च पर उपधाभूतस्य अ । इत्येतत्य वृद्धिर्न स्यात् ॥ चिणि । अतनि । अवधि ॥ जिति कृति । प्रजनः । वधः ॥ णिति कृति । जनकः । वधकः ॥ वध इति धात्वन्तरं । हनादेशस्यादन्तत्वादेव वृडेरभावः ॥ चिएकृतोरित्येव । नजान गर्ने महिमा- नमिन्द्रं ॥ अतिक्रीबीरीयीक्ष्माव्यातां पुग्णौ ॥३६॥ ऋ । हो । वी । रोङ । क्नूयो । क्ष्मायो । इत्येतेषां । या । इत्येतद- न्तानां चाङ्गानां पो परे पुक् । इत्येप यागमः स्यात् ॥ ऋ । अर्पयति ॥ ही । हेपयति ॥ बी । वेपयति ॥ रीङ । रेपयति ॥ क्नूयी । कोपयति ॥ चमायो । मापयति ॥ श्रादन्तानां । दापयति । धापयति ॥ इङ्क । अध्या- पयति ॥ ति । तापवति ॥ क्रीड्ज़ीनां पावित्यात्वं ॥ ऋ गतिप्रापणयोः । ऋ गतौ । इत्येतद्वयमपि ग्राहा ॥ रोङ गतिरेषणयोः रोड श्रवण इत्येतद्वयमपि गृह्यते ॥ पकः पूर्वान्तत्वमदीपपदित्यत्रोपधाहस्त्रार्थ शाकासाह्याव्यावेषां युक् ॥३७॥ . शो । हो । यो । हुञ् । व्यञ् । वेञ् । पा । इत्येतेषां णो परे युक् । इत्येप बागमः स्यात् ॥ शो । प्राययति ॥ शे । शययति ॥ पो । सायय- ति ॥ ञ् । वाययति ॥ व्यञ् । व्याययति ॥ वेञ् । वाययति ॥ या । पै । इत्येतदुभयं गृह्यते । अदादिः पा इत्येप तु लुखिकरणत्वान गृह्यते । ॥ पाययति ॥

·૫૫૦
यध्वं पाणिनीयं
-
-
बुक् ॥४०॥
वो विधूनने जुक् ॥३॥
वा । इत्येतस्य धातोः कम्पने ऽर्थे पो परे गुफ् । इत्येप यागमः स्यात् ॥
वाजयति पक्षण ॥ विधूनने किं । वापयति केशान् ॥ वतधातोवीजयतीत्यादि
सिद्ध वै । इत्येतस्य पुग्मा भूदिति सूत्रं ॥
लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने ॥३॥
ली । ला । इत्येतयोधात्वो परे सेहविपातने ऽर्थे क्रमेण नुक् । लुक् ।
इत्येतावागमो वा भवतः ॥ ली । लीडू । एतयोईयोहां । 'विलीनयति
धृतं । विलाययति । लोई । इतीकारप्रश्लेषादात्वपक्ष न नुक् । विलापयति
घृतं ॥ ला इत्येतस्य लीयतेः कृतात्वस्य च ग्रहणणं । विलालयति । वि-
लापयति । विलाययति ॥ सेहविपातने किं । अतु विलाययति । जटा-
भिलापयते ॥
भियो हेतुभये
अिभी । इत्येतस्य धातोी परे बुक् । इत्येष भागमः स्यात् । प्रयोजकाझ्य
चेत् ॥ जटिलो भीषयते ॥ भीई इतीकारप्रश्लेषादात्वपक्षे न पुक् । जटिलो
भापयते ॥ हेतुभये किं । कुञ्चिकयैनं भाययति । अत्र कुच्चिकैव भयहेतुर्न
तु प्रयोजकः ॥
स्फायो वः ॥४॥
स्फायी । इत्येतस्य धातो परेवू । इत्येष ग्रादेशाः स्यात् ॥ स्फावयति ॥
शदेरंगतौ तः ॥४॥
शादलु । इत्येतस्य धातोर्णी परे गतिमिने ऽर्थे त् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥
प्रातयति पुष्पाणि ॥ प्रगती किं । गाः शादयति गोपालः । गमयतीत्यर्थः ॥
रुहः पो अन्यतरस्यां ॥४३॥
रुर । इत्येतस्य धातोर्णो परे प् । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् ॥ रोपयति
वोहीन् । रोल्यति वाहीन् ।
प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात
इदाप्यसुपः ॥४४॥

·૫૫૧ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ७ ॥ - प्रत्ययस्यात् - प्रत्ययत्वात् क् । इत्येतस्मात् पूर्वन्य अ । इत्येतस्य प्रापि परे । इ । इत्येप यादेशः स्यात् । स श्राप सुपः पो यदि न भवति ॥ तर्विका । कारिका ॥ किं । प्रकोतीति । प्रका ॥ स्यग्रहणं विस्पष्टार्थे । ककारमात्रस्य प्रत्ययस्याभावात् ॥ कात् किं । नन्दना ॥ पूर्वस्य किं । बहुका । परस्य मा भूत् ॥ अतः किं । नौका ॥ तपरकरणां किं । राका ॥ प्रापि किं । कारकः ॥ अनुपः किं । बहुपरिवातका नगरी । बहवः परिवातका अत्यामिति विगृह सुबन्तादयं टाप् ॥ न घासयोः ॥४५॥ यद् । तद् । इत्येतयोरवयवत्य । इत्येतत्य । इ । इत्येय श्रादेशो न स्यात् ॥ बद । यका । यके । यकाः । यकां ॥ तद् । सका । सके । सकाः । सकां ॥ किका । मूषिकका उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥४६॥ या । इत्येतस्य व् । क् । इत्येवंपूर्वकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य त्याने यो ऽकारस्त- त्यापि परे । इ । इत्येप श्रादेप्रो वा स्यात् ॥ यपूर्व । इयिका । इभ्य- का । क्षत्रिविका । क्षत्रियका ॥ कपूर्व । चकिका । चटकका । मूषि- ॥ प्रातः किं । सांकाप्रियका ॥ स्यानेग्रहणं स्पष्टार्य ॥ यकपूर्वायाः किं । अविका ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देश प्राकारस्य स्त्रीरोधकस्य परि- ग्रहार्यः । इह न भवति । अज्ञाता शुभंयाः । शुभंयिका ॥ भस्वैषाजाज्ञाद्वास्वा नञ्पूर्वाणामपि ॥४०॥ भना । एपा । अता । ज्ञा । द्वा । स्वा । इत्येतेषां नपूर्वाणां चैतेपामातः स्यानिकस्य च । इत्येतस्य इ । इत्येप भ्रादेशो वा स्यात् । प्रापि परे । त श्राप सुपः परो न चेत् ॥ भनाग्रहणमुपसर्जनार्य । भना । निर्भस्त्रिका । निर्भत्रका । अभस्त्रिका । नभन्नका ॥ एषा । एषिका । एपका । नञ्पूर्वस्य तु नायं विकल्पो ऽतुप इति निषेधात् ॥ अना । अतिका । अतका । अनति- जा | क्षिका । नका । अतिका । अत्तका ॥ द्वा । द्विके । दके । नञ्पूर्वन्य तु न भवति । अनुप इति निषेधात् स्विका । स्वका । अस्त्रिका । अत्त्वका ॥ प्रातः त्यान इति पूर्वसूत्रादत्रा- नुवर्तते । तञ्च स्वशब्दाकारल्य विशेषणं । न तु येतच्छब्दयोरसंभवात् । का । नतका ॥ स्वा ।

·પપ अष्टकं पापिनीयं . अव्यभिचारादन्येषामपि न विशेषणं । ग्रात्मीयवाचिन्यनुपसर्जने स्वाब्दे कचा भाव्यं । अर्थान्तरे तु स्त्रीत्वमेव नास्ति । गंज्ञायामुपसर्जनत्वे च कप्प्रत्ययान्त- वादातः स्थानिकाकारसंभवादेतेनेत्वविकल्पः ॥ तदन्तस्यापि । बहुभविका । बहुभत्रका ॥ नपूर्वापामपीति स्पष्टार्थे ॥ अभाषितपुंस्काच्च ॥४॥ अभावितपुम्काद्विहितस्यातः स्थाने यो ऽकारतस्य कात् पूर्वस्यापि परे ३ इत्येष प्रादेशो वा स्यात् ॥ खटिका । सृष्टका । अष्ट्रिका । अखटका । परमवधिका । पामखुटका ॥ बहुवोहेर्भाषितपुंस्कत्वात् ततो विहितस्य नि- त्यं । अखटिका ॥ शेषाधीकारीये कपि तु विकल्पः । अनटका । अख- टिका ॥ अादाचार्याणां ॥४॥ अभाषितपुंम्काद्विहितस्यातः स्याने यो ऽफारस्तस्यापि . परे । आ । इत्येष आदेशो वा म्यात् ॥ खुट्टाका । अष्टाका । परमखुट्टाका ॥ पक्षे पूर्वसूत्रेणे- त्वविकल्पः । तेन यूप्यं । खटिका । खुटका । इत्यादि ॥ ठस्येकः ॥५०॥ अङ्गसंक्षकात् परस्य छ । इत्येतस्य प्रत्ययस्य इक । इत्येष श्रादेशः स्यात् ठक् । प्राक्षिकः ॥ ठजू । लावणिकः ॥ छल । प्राकर्पिकः ॥ छन् । पर्पिकः ॥ जि० । काशिका ॥ टिठन् । अर्धिकः ॥ ठच । देविकः ।। इसुसुक्तान्तात् कः ॥५१॥ इस् । उस् । उक् । त् । इत्येतदन्तादात् पररय 6 इत्येतस्य क । इत्येप प्रादेप्राः स्यात् । इम् । सर्पिस् । सार्पिकः ॥ उस् । धनुस् । धानु- प्य: ॥ उपप्रत्यारान्तात् । नैपाट्कर्षुकः । मातृकं ॥ तान्तात् । प्रौद- शिवकः । प्रायः । याकृत्कः ॥ इसुसौ प्रतिपदोतो गृहोते । न तु लाक्ष- पियो । तेनेह न । ग्राशिपिकः । यौपिकः ॥ चनोः कु घिपवतोः ॥५२॥ च । । । इत्येतयोः फवदेशाः ग्यात् । घारेमशफे प्रत्यये पयत्प्रत्यये च - ·अध्यायः ॥ ७ ॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ५ ॥ પપરું परे ॥ धित् । त्यागः । रागः । भागः ॥ एयत् । वाक्यं । पाक्यं ॥ चतो. पिएण्यतोच न वयारांख्यं । तेन रवं रागादिति सूत्रनिर्देशात् ॥ न्यतादीनां च ॥५३॥ न्यकु । इत्येवमादीनां सिद्धये कवर्गादेशः स्यात् ॥ न्यङ्कः । नावञ्चेरित्यौणा- दिकसूत्रेणा उप्रत्ययः ॥ महुः । भृगुः ॥ हो हलेगिन्नेषु ॥४॥ हन् । इत्येतस्य धातोरवयवस्य ह । इत्येतस्य निति णिति प्रत्यये परे नकारे च परे कवर्गादेशः स्यात् ॥ जित् । घातः ॥ णित् । घातयति । घातकः । घातं घातं ॥ न् । घन्तिः । घन्तु । अन् । वृत्रयः ॥ हः किं । नका- रस्य मा भूत् ॥ हन्तेः किं । प्रहारः । प्रहारकः ॥ अभ्यासाच्च ॥५५॥ अभ्यासात् परस्य हन्तेर्हकारस्य प्रत्यये परे कवर्गादेशः स्यात् ॥ जघान । जि- घांतति । नइन्यते ॥ हेरचडि ॥५६॥ हि । इत्येतस्य स्वादिगणपठितस्य धातोरभ्यासात् परस्य ह । इत्येतस्य कव- गादेशः स्यात् । न तु चड्प्रत्यये परे ॥ प्रतिघाय । प्रनिधीपति । प्रजेधीयते । अचडि किं । प्रातीयत् ॥ सनिटोर्डः ॥५७॥ जि .। इत्येतन्य धातोरभ्यासात् परस्य सनिटोः परयाः कावर्गादेशः स्यात् ॥ सनि । तिगीपति । लिटि । निगाय ॥ सनिटोः किं । नीयते ॥ विभाषा चेः ॥५॥ चिञ् । इत्येतस्य धातोरभ्यासात् परस्य सनिटोः पायोः कार्यादेशो वा त्यात् ॥ सनि । चिकीपति । चिचीवति ॥ लिहि। निकाय । चिचाय ॥ सनिटोः किं । चेचीयते ॥ न क्वादेः ॥५६॥ 70 ·૫૫૨ अष्टकं पापिनीयं - अव्यभिचारादन्येषामपि न विशेषणं । यात्मीयवाचिन्यनुपसर्वाने स्वभाव्दे ऽकचा भाव्यं । भर्यान्तरे तु स्त्रीत्वमेव नास्ति । मंज्ञायामुपसर्जनत्वे च कप्प्रत्ययान्त- वादातः स्यानिकाकारसंभवादेतेने त्वविकल्पः ॥ तदन्तस्यापि । वहुंभस्त्रिका । बहुभत्रका ॥ नज्पूर्वापासपीति स्पष्टार्थे । अभाषितपुंस्काच्च ॥४॥ अभाषितपुरकाढिहितस्यातः स्याने यो ऽकारस्तस्य कात् पूर्वस्यापि परे इ । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् ॥ स्रष्टिका । खुटुका । अषष्ट्रिका । अष्ट्रका । परमखटिका । परमखुट्दका ॥ बहुवोर्भाषितपुंस्कत्वात् ततो विहितस्य नि- त्यं । अखटिका ॥ ओपाधीकारीये कपि तु विकल्पः । अखटका । अष द्विका ॥ पादाचार्याणां ॥४॥ अभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्याने यो ऽकारस्तस्यापि परे । या । अादेशो वा स्यात् ॥ खट्वाका । अष्टाका । परमखुटाका ॥ पक्षे पूर्वसूत्रेपो- त्वविकल्पः । तेन त्रैहूप्यं । स्रष्टिका । खुटका । इत्यादि । या । इत्येष ठस्येकः ॥५०॥ अङ्गसंज्ञकात् परस्य छ । इत्येतस्य प्रत्ययस्य इक । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ ठक् । ग्राक्षिकः ॥ ठञ् । लावणिकः ॥ छल । प्राकर्पिकः ॥ छन् । पर्पिकः ॥ जिठ । काशिका ॥ टिठन् । अर्धिकः ॥ ठच् । देविकः . इसुसुक्तात्तात् कः ॥५१॥ इस् । उस् । उक् । त् । इत्येतदन्ताङ्गात् परस्य ठ । इत्येतस्य क । इत्येप प्रादेशः स्यात् ! इस् । सर्पिस् । सार्पिष्कः ॥ उस् । धनुस् । धानु प्याः ॥ उअप्रत्याहारान्तात् । नेपाटकर्युकः । मातृकं ॥ तान्तात् । श्रोट- प्रिवत्यः । प्राकृत्फः । याकृत्कः ॥ इसुसो प्रतिपदोनो गृहोते । न तु लाक्ष- पिकी । तेनेह न । ग्राशिपिकः । पौपिकः - - - चनोः कु घिण्यतोः ॥५२॥ च । नू । इत्येतयोः फार्गाप्राः म्यात् । घकारेसंतके प्रत्यये पयत्प्रत्यये च ·૫૫૫ अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥३॥ गूनं ॥ ७२ ॥ ॥ - वच । गयत्प्रत्यये पर श्रावध्यो उ को में स्यात् ॥ यत्रध्यपाच्यं । अवश्यवाच्यं ॥ यावत्यके किं । पावतं । वाक्यं ॥ बजयाचाचप्रवचर्चश्च ॥६६॥ यन्न । ट्याच । रुच । प्रवच । च । इत्येतेषां धातूनां एयत्प्रत्यये , परे कादेशो न स्यात् ॥ या । यात्यं ॥ याच । वाच्यं ॥ रुच । रोच्यं ॥ प्रवच । प्रवाच्यं ग्रन्यः ॥ ऋच । अर्ध्वं । ऋच ऋदुपधत्वे ऽप्यस्मादेव ज्ञापकाएण्यत् ॥ वचो शव्दसंबायां ॥६७ ॥ इत्येतन्य धातोरणब्रांज्ञायां पयत्प्रत्यये परे कादेशो न त्यात् ॥ वाच्यं ॥ अशब्दांनायां किं । वाक्यं ॥ प्रयोज्यनियोज्यौ शक्यार्थे ॥६८॥ प्रयोदय । नियोदय । इत्येती प्रक्याफे निपात्यते ॥ युतिर । प्रयोतुं प्राक्यः । प्रयोदयः ॥ नियोक्तुं शक्यः । नियोऽयः ॥ एयत्प्रत्यये परे कवर्गाभावो निपा- तनात् ॥ शक्यायें किं । प्रयोग्यः । नियोग्यः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ॥६॥ भोज्य भोज्य प्रोदनः । भोड्या । इत्येतहक्ष्ये ऽभिधेये निपात्यते ॥ भुत वागू: । एयति कुत्वाभावो निपातनात् ॥ भक्ष्ये किं । भोग्यः कम्बल: H घोलीपो लेटि वा ॥७०॥ घुसंज्ञकानां धातूनां लेट्प्रत्यये परे वा लोपः स्यात् ॥ दधद्रतानि दाशुषे । सोमो दददन्धर्वाय ॥ न च भवति । यनिग्नये ददात् ॥ श्रोतः श्यनि ॥७१॥ श्रो । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य प्रयन्प्रत्यये परे लोप: स्यात् ॥ भो । यति ॥ शे । व्यति ॥ दो । यति ॥ पो । स्यति ॥ क्सस्याचि ॥७२॥ क्सः । इत्येतस्यानादौ प्रत्यये परे लोपः स्यात् ॥ अधुनाता । अधुक्षायां । अथुक्षि ॥ अचि किं । अधुत्तत् ॥ क् इति किं । वत्साः ॥

·6 પપશે अष्टकं पाणिनीयं - । गज्य ॥ - ॥ कवर्गादेधातोः कादेशो न स्यात् ॥ कूत । कुतः । खर्न । खतः । गर्न । गर्नः । कूऽयं । खन्य अजिव्रज्योश्च ॥६॥ ग्रन । व्रत । इत्येतयोधीत्वोः कवर्गादेशो न स्यात् ॥ ग्रत । समानः । उदातः ॥ व्रत । परिवातः । पारिवान्यं ॥ अजेस्तु एयति न प्रयोगो वी- भावविधानात् ॥ भुजन्युवौ- पाण्युपतापयोः ॥६॥ भुत । न्युडत । इत्येती क्रमात् पाण्युपतापयोर्थयोर्निपात्यते ॥ भुत । भुज्यते ऽनेन । भुतः पाणिः । घजि काभावो गुणाभावश्च ॥ उब्ज । उद्भुत इति वा । न्युजन्त्यस्मिन् । न्युजो रोगः । घजि कवर्गाभावो ऽत्र ॥ पा- एयुपतापयोः किं । भोगः । समुहः ॥ प्रयाजानुयाजौ यज्ञाङ्गे ॥६॥ प्रयाज । अनुयाज । इत्येतो यज्ञाड़े निपात्यते ॥ यत । पश्चानुयाजाः ॥ यक्षाड़े किं । अनुयागः ॥ प्रयाज्ञानुयातग्रहणां प्रर्दानार्थे । अन्यत्राप्येतादृनो कुत्वं न भवति । तेन एकादशोपयानाः । उपांशुयातमन्तरा यतति । पतीसंयाना भवन्ति । ऋतुयानैश्चरन्ति । इत्यादि सिद ॥ वञ्चती ॥६॥ वनु । इत्येतस्य गत्यर्यग्य धातोः पाव देशो न स्यात् ॥ वक्षु । वयं ॥ गतो किं । वयं काटं । कुटिलमित्यर्थः ॥ ग्रोक उचः के ॥६॥ उच । इत्येतग्य धातोः याप्रत्यये पर योक । इत्येतनिपात्यंत ॥ ग्रोया - राः । योको वृक्षः । पारीिगुपधलक्षपाः याः उचेपाः युगवं च । धजा गिले तोदामार्ग गुनं ॥ एप ग्रावश्चके ॥६५॥ पञ्च प्रयाजाः । प्रयागः - ·AON ૫૫૫ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥७२ ।। ॥ ऋच । वच । एयत्प्रत्यये पर श्रावश्यके ऽर्थे कवो न स्यात् ॥ अवश्यपाच्यं । अवश्यवाच्यं ।। नावश्यके किं । पाक्यं । वाक्यं ॥ यजयाचरुचप्रवचर्चश्च ॥६६॥ यज । टुयाच । रुच । प्रवच । ऋच । इत्येतेषां धातूनां एयत्प्रत्यये . परे कादेशो न स्यात् ॥ यत । याज्यं ॥ टुयाच टुयाचू । याच्यं ॥ रुच । रोच्यं ॥ प्रवच । प्रवाच्यं अन्यः ऋच । अर्घ्यं । ऋच ऋदुपधत्वे ऽप्यस्मादेव चापकाएएयत् ॥ वचो शब्दसंज्ञायां ॥ ६७ ॥ इत्येतस्य धातोरशब्दसंज्ञायां पयत्प्रत्यये परे कवर्गादेशो न स्यात् ॥ वाच्यं ॥ अशब्दसंन्नायां किं । वाक्यं ॥ प्रयोज्यनियोज्यौ शक्यार्थे ॥६८॥ प्रयोज्य । नियोय । इत्येतो प्राक्यार्थे निपात्यते ॥ युतिर । प्रयोक्तुं प्राक्यः । प्रयोदयः ॥ नियोक्तुं शक्यः । नियोऽयः ॥ एयत्प्रत्यये परे कवर्गाभावो निपा- तनात् ॥ शक्याफे किं । प्रयोग्यः । नियोग्यः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ॥६॥ भोज्य भोत्या । इत्येतहक्ष्ये ऽभिधेये निपात्यते ॥ भुन । भोव्य योदनः । यवगतः । एवति कुत्वाभावो निपातनात् ॥ भक्ष्ये किं । भोग्यः कम्बलः । घोलीपो लटि वा ॥७०॥ संशकानां धातूनां लेप्रत्यये परे वा लोप: स्यात् ॥ दधद्रतानि दाशुषे । सोमो ददनन्धर्वाय ॥ न च भवति । यदनिरन्नये ददात् ॥ ग्रोतः श्वनि ॥७१॥ यो । इत्येतदन्तस्यात्य घ्यन्प्रत्यये परे लोप: स्यात् ॥ प्रो । यति ॥ हो । यति ॥ दो । यति ॥ पो । त्यति । क्सस्याचि ॥७२॥ इत्येतन्यागादी प्रत्यये परे लोपः म्याग : मनाना । । बधुत्ति ॥ यचि यि । अधुत्तन ॥ या पनि किं । अगा:

·પપર્ક अटकं पापिानीयं - ॥ लुग्वा दुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्वे ॥७३॥ टुह । दिह । लिह । गुहू । इत्येतेभ्यो धातुभ्यो विहितस्य क्स । इत्येतस्य दन्त्यवर्णादावात्मनेपदे परे वा लुक् स्यात् ॥ दुह । अदुग्ध । अधुक्षत । अदुग्धाः । अधुक्षयाः । अदुग्ध्वं । अधुतध्वं । अदुहहि । अधुक्षावरि ॥ दिह । अदिग्ध । अधिक्षत ॥ लिए । अलीळ । ग्रलिक्षत ॥ गुरु । अगृह । अधुक्षत ॥ दुहेयादि किं । गृह अवक्षत । उदितादिभावपक्षे कराः ॥ ग्रात्मनेपदे किं । अधुक्षत् ॥ दन्त्य किं । अधुक्षागलि ॥ लुग्ग्रहणमुतमपुरुप- द्विवचने सर्वलोपार्य । अन्यत्रालयलोपे पृते कलो गालीति लोपेनापि सि- ध्यति ॥ दन्त्योन्यो ऽपि वकारो दन्यग्रल्पोन गृलते शमामष्टानां दीर्घः - श्वनि ॥७४॥ शग । इत्येवमादीनागानां धातूनां प्रयनि प्रत्यये परे ऽचो दीर्घः ग्यात् ॥ गनु । प्राम्यति ॥ तनु । तान्यति ॥ दगु । दाम्यति ॥ अगु । ब्राम्यति ॥ नु । मान्यति ॥ जग । नान्गति ॥ मगु । मान्यति ॥ गढी । गायति । साना सिं । राति ॥ प्रनि सिं । प्रगति १५ ठिवुल्लामुचमां शिति ॥७॥ दिनु । माग । चा । इत्येतेषां धानां शिति प्रत्यये पर चो दीर्घः सात् ॥ न्युि । दीवति ॥ मागु । फागति ॥ पगु । याचागति ॥ मागि- || महगा वर्ग । यनि । पूर्वरानगाव गिरं । क्रमः परस्मैपदपु ॥७६॥ प्रामु । न्याय पात: पागा मिति पर दीर्घः म्गात ॥ प्राति । । प्रागनित । परमेय 1 ग्राम । उपगनियनां क्षः ॥७॥ - ·૫૫૭ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥८॥ प्रत्यये परे ॥ पाघ्राध्मास्थानादाणदृश्यर्तिसर्तिशद्सदां पिवजिघ्रधम- तिष्ठमनयच्छपश्वईधौशीयसीदाः ॥७॥ पा । या । ध्मा । उन । मा । दाण् । दृशिर । ऋ । स । प्रदल । पदल । इत्येतेषां धातूनां क्रमात् पिव । निट्र । धम । तिट । गन । यच्छ । पश्य । ऋच्छ । धौ । शीय । सीद । इत्येते श्रादेशा भवन्ति शिति पा । पिवति ॥ धा । नियति ॥ ध्मा 1 धमति ॥ त्वा । तिष्ठति ॥ सा । मनति ॥ दाण् । यच्छति ॥ दृशित । पश्यति ॥ ऋ । ऋच्छति ॥ तृ । धावति ॥ प्रदल । प्रीयते ॥ पदल । तीति । ज्ञाजनोर्जा ॥७॥ चा । जनी । इत्येतयोः शिति प्रत्यये परे बा । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ ज्ञा । जानाति ॥ जनी दिवादिगुलाते । जायते ॥ घादीनां स्वः ॥८॥ पूज् । इत्येवमादीनां वादिगणापन्तिानां धातूनां शिति प्रत्यये परे ची प्रवः स्यात् ॥ पूत् । पुनाति ॥ लूञ् । न्नुनाति ॥ तृञ् । स्नृणाति मीनातेनिगमे ॥१॥ मोञ् । इत्येतस्य धातोः शिति प्रत्यये परे बदे स्त्रः स्यात् ॥ प्रनिशान्ति ॥ निावे किं । प्रीपान्ति ॥ ॥ ।

·૫૫ अष्टकं पाणिनीयं - सार्वधातुकसंज्ञक वार्धधातुकसंज्ञके च प्रत्यये पर इगन्तस्यास्य गुणः स्यात् सार्वधातुके । तू । तरति । पोञ् । नयति । भू । भवति ॥ सार्धधातुके । डुकृञ् । कती । चिञ् । चेता । ष्टुन । स्तोता ॥ सार्वधातुकार्धधातुकयोः किं । अनित्वं । अग्निकाम्यति ॥ जायो विचिणाल्डिन्सु ॥५॥ जागृ । इत्येतस्याङ्गस्य गुणः स्यात् । वि चि गाल जित् । इत्येते यो • अन्यस्मिन् वृद्धिविषये प्रतिपेधविपये च ॥ वृद्धिविषये । जागरयति । नाग- रकः । साधुनागरी । जागरं जागरं ॥ प्रतिषेधविषवे । नागरितः । जाग- रितवान् ॥ अविचिपाल्उित्सु किं । वि । जागृविः । चिपा । अनागारि । पाल । नागार ) डिन् । मत: । जायः ॥ पुगतलघूपधस्य च ॥६॥ पुक् । इत्येतम्मिनागग परे वो ऽन्त इक तस्य । लधी योपधा तद्रूपस्य च इको गुणाः स्यात् । सार्वधातुकार्धधातुकयोः परयोः ॥ पान्त । ऋ । र्पय- ति । हो । ऐपयति । बो । लेपयति । री; । रेपयति । वनूयी कोपयति ॥ लघूपध । भिदिन । भेला । भेदनं । छिदिर । छेना । दिनं । नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ॥८७॥ अभ्यरतगमस्याइरय लघूपधरयानाही पिति मार्वधातुफे परे गुणो न स्यात् ॥ पिनिर । नेनिशानि । प्रनितं ॥ विपूल । परिवविवापिा । पर्यवेविषं ॥ य धन्वन्य किं । वेदागि ॥ ग्रचि किं । नेनेशि ॥ पितीत्येतदुन्नार्य मानधातुम किं । निवेश ॥ लघूपधन्येत्येव । मुल्वानि । अनुएवं ॥ भूसुवोस्तिडि ॥८॥ ग। पर । यतोः गार्बधातु तिति परे गुणो न रखा ॥ । अन्त । पः । अयं ॥ पट । गुन । गुद्यावर । गुरागी ॥ एट तुम्तियारमा गृहाते सानिदिवासोनु निशाणारा रिशादेव गुणागावनिकः ॥ तिडि शिभति, गाणे किं । हानिशीट गाणि गागं निधः । पन्दगि योग । निn तिवात । - । - - । 1 - ::9 ·૫૫૨ अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥४॥ - उत्तो वृद्धिलुकि हलि ॥१॥ 3 । इत्येतदन्तत्याङ्गस्य हल्प्रत्याहारादी पिति सार्वधातुके परे लुकि सति वृद्धिः स्यात् ॥ यु । चौति । यौघि । बौमि ॥ नु । नौति । नौपि । गौमि ॥ टुञ् । स्तौति । स्तोपि । स्तौमि ॥ उतः किं । इण् । एति । एपि । एमि ॥ लुकि किं । सुनोति ॥ हलि किं । यवानि ॥ पिति किं । युतः । रुतः ॥ नान्यस्तत्येत्यनुवर्तते । योयोति । नोनोति ॥ कोतर्विभाषा ॥१०॥ ऊर्गुञ् । इत्येतस्य धातोहलादौ पिति सार्वधातुके परे वृद्धिा त्यात् ॥ जीति । जति । उ%ीपि । जोपि । अर्णोमि । अर्णोमि ॥ हलि किं । अर्णवानि ॥ पिति किं । उगुंतः गुणो ज्पृक्ते ॥३१॥ उMञ् । इत्येतत्यापृक्तसंक्षके हलादौ पिति सार्वधातुके परे गुणः स्यात् ॥ औोत् । श्रोणोः ॥ अातेर्विभाषेति वृद्धेश्यमपवादः ॥ अपृक्तग्रहणं यस्मिन् विधिरिति परिभाषाज्ञापनार्थे ॥ इम् ॥१२॥ तृणह । इत्येतस्याङ्गस्य हलादौ पिति सार्वधातुके परे । इम् । इत्येप अागमः स्यात् ॥ तृणेति । तृणेक्षि । तृणेलि । अतृणेट ॥ हलि किं । तृपाहा- नि ॥ पिति किं । तृण्ठः ॥ नन्प्रत्यये कृत इम् यया स्यादिति तविकरणो । तृणद निर्देशः ॥ ब्रुव ईट् ॥१३॥ बृञ् । इत्येतस्मात् परन्य हलादेः पितः सार्वधातुकत्य ईटू । इत्येप भागमः व्रवीति 1 ब्रवीपि । ब्रवीमि । अब्रवीत् ॥ हलि किं । व्रवा- न्यात् ॥ पिा ॥ पिति किं । व्रतः ॥ पडो वा ॥१४॥ या । इत्येतदन्तात् परस्य रलादेः पितः सार्वधातुकरय वा ई । इत्येष यागमः स्यात् ॥ लप । लालपीति । वद । वावदीति । ह । रोचीति ॥

·अष्टकं पाणिनीयं - न च भवति । वृतु । वर्वति । वर्मि' ॥ यजन्तादात्मनेपदविधानात् तस्माद्धलादेः पितो ऽसंभव एवेति यइलुगन्तमुदाहृतं ॥ तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ॥१५॥ तु । रु । टुज्.। शम । अम । इत्येतेभ्यः परस्य हलादेः सार्वधातुकस्य वा ईर् । इत्येष प्रागमः स्यात् ॥ तु इति सौत्रो धातुः । तवीति । तौति ॥ रु । रवीति । रौति ॥ टुञ् । स्तवीति । स्तौति ॥ शम्यमोशन्दसत्वा- दिकरणलुकि संभवः ॥ प्राम । प्राम्यध्वं । शामिध्वं ॥ अम । न यमति । अभ्यमीति ॥ पुनः मार्वधातुकग्रहणामपिर्थे । स्तुवीत । शमीध्वं ॥ अस्तिसिचो ज्पृक्ते ॥ १६ ॥ अस् । इत्येतस्माद्धातोः सिच्यत्ययान्ताच्च परस्यापतासंज्ञकस्य सार्वधातुकस्य हल ईट् । इत्येप अागमः स्यात् ॥ अस । श्रासीत् । यासीः ॥ सिच् । अका- पत् ि। असावीत् ॥ अपूतो किं । अस्ति । अकार्प ॥ वहुलं छन्दसि ॥१७॥ अम् । इत्येतन्मात् । सिच्यत्ययान्ताच्च परन्यापृतासंशकस्य सार्वधातुकरय हलो बहुलं छन्दसि ईः । इत्येष भागमः स्यात् ॥ अम् । श्राप एवेदं शलिलं सर्वगाः । पासीदिव्यम्य स्थान याः क्रियापदं. ॥ रािच । गोभिरक्षाः खगासा: । सिच ईउभावः रुश्च पञ्चभ्यः ॥८॥ रुदिए । जिप्वप । ग । अन । अक्ष । इत्यतेभ्यः पव-यः परग्यापारय पितः सार्वधानुयाय एल ई । इत्येष ग्रानगः रयात् ॥ रुदिन । गरोदीत् । गरोदीः ॥ जिम्वा । अम्बपी । ग्रग्बपीः ॥ ग । अध्यगीत् । अश्वतीः ॥ धग । मानोर । यानीः ॥ राक्ष । साक्षीत् । अताक्षी; ॥ पयायः किं । मा] । अमान् ॥ अाग्य यि । रोदिति ग्रगार्यगालवयोः रादि । रोमादिनमः पय: परग्णाग्य मिशः गार्यधातुधारग एगो गा-- गायरानाjोगी . । पेर धागा ग्यात् ॥ गोदन । पोदः ॥

·૫૬૧ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ १.०५ ॥ अल्वपत् । अत्त्वपः ॥ अश्वसत् । अश्वतः ॥ प्राणत् । प्रापाः ॥ अनक्षत् । अतक्षः ॥ गायगालवग्रहणं पूनार्य ॥ श्रेदः सर्वेषां ॥१०॥ अदं । इत्येतस्मात् परन्यापृतात्य सार्वधातुकन्य सर्वेषामाचार्याणां गते । र । इत्येप अागमः स्यात् ॥ श्रादत् । श्रादः ॥ अपक्षास्य किं । अन्ति । अत्सि ॥ अतो दीपी यञि ॥१०१॥ । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य यज्प्रत्याहारादौ सार्वधातुके परे दीर्यः स्यात् ॥ पचप् । पचामि । पचावः । पचामः ॥ वच । वक्ष्यामि । वक्ष्यावः । वक्ष्यामः ॥ अतः किं । चिनुवः । चिनुमः ॥ बञि किं । पचतः । पचयः ॥ सार्वधातुके किं । केशवः । अङ्गना ॥ सुपि च ॥१०॥ अ । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य यादौ सुपि परे दीर्घः स्यात् ॥ वृक्षाय । वृक्षाभ्यां । अत इत्येव । अग्निभ्यां ॥ यजीत्येव । वृत्तस्य ॥ वहुवचने कल्येत् ॥ १०३।। अ । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य कल्प्रत्याहारादौ बहुवचन सुपि परं ।-। इत्येप अादशः स्यात् ॥ वृक्षेभ्यः । वृक्षेषु वृक्षेषु ॥ बहुवचने किं । वृक्षायां ॥ कलि किं । वृक्षाणां ॥ मुपि किं । पचध्वं । श्रोसि च ॥१०॥ अ । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य सोत्प्रत्यये परे । । । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ वृत्तयोः । प्पक्षयोः ॥ प्राडि चापः ॥१०॥ अाबन्तत्याङ्गस्य तृतीयैकवचन प्रोसि च परे । र । इत्येष नादेशः स्यात् ॥ अाडि । खुदया । बहुराजया । कारीपगन्ध्यया ॥ श्रोति । स्वट्योः । वहुराजयोः । कारीपगन्ध्ययोः ॥ श्राप इति दीर्घान्तस्यैव ग्रहेण । तेनेर न । यतिखटेन ॥ नाछिति तृतीयैकवचनान्य प्राचां संज्ञा ॥

·પર अष्टकं पापिनीयं - । संबुद्धौ च ॥ १०६॥ श्रावन्तस्याङ्गस्य संवृद्धिसंज्ञके प्रत्यये परे । र । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ हे खदै । हे बहुरात । हे कारीपगन्ध्ये ॥ अम्बार्थनचोर्द्रस्वः ॥१०॥ अम्वार्थानां । नदीमंज्ञकानां चालानां मंबुद्धिसंज्ञके प्रत्यये परे हुस्त्रः म्यात् ॥ अम्बार्य । हे अत्र । हे अवक । हे अल्ल ॥ नदी । हे कुमारि । हे प्राईरवि । हे ब्रह्मबन्धु ॥ स्वस्य गुणः ।।१०८॥ हस्वान्तस्यास्य संबुद्धिसंक्षके प्रत्यये परतो गुणा: स्यात् ॥ अनि । हे अग्ने । वायु । हे वायो ॥ बुद्धि । हं बुद्धे ॥ धेनु । हे धेनो ॥ जसि च ॥१०॥ हस्वान्तस्याङ्गम्य अस्प्रत्यये परे गुण. स्यात् ॥ अग्नयः । वायवः । बुद्धयः । धेनवः ॥ तो डिसर्वनामस्थानयोः ॥११०॥ प्रट । इत्येतदनारयाइरय दिगर्वनामन्यानयोः परयो पाः स्यात् ॥ ौ । गात- नि । पितरि । भ्रातरि । पारि ॥ गर्वनामरयाने । गातरः । मातरं । मातरी ॥ एवं । पितरी । पितरः । पितरं । पितरो ॥ प्रातरी । भ्रातरः । भातरं । भातरो ॥ पारी । पारः । यातारं । कतारी ॥ घर्डिति ॥ १११॥ धिनायायानग्य डिति गुंपि प्रत्यये परे गुणाः ग्यात् ॥ ग्रालय । घायवे । यतः । वायोः । याने वायोतिः : किं । गये । पत्य ॥ रिति किं । प्रतियां ॥ गुपि किं । पट्टी । कुल्नः ॥ ग्राएनन्याः ॥१३॥ गपत्तादात् परम्ग ? । गादिगंतर प्रत्यगम्य ग्राः । दोष ग्राम: ग्याल “ पुगा । ग्रामधे । गुमागाः । मायावा. ॥ - - - ·પર अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ११८ ॥ सर्वस्याः । यस्याः । तत्याः पाडापः ॥११३॥ अावन्तादादुत्तरन्य तिः प्रत्ययस्य यार । इत्येप अागमः स्यात् ॥ सूटवाये । बहुराज्ञायै । कारीषगन्ध्यायै ॥ स्वतायाः । बहुरानायाः । कारीपगन्ध्यायाः ॥ लाक्षणिकत्वादिह तु न भवति । अतिखटाय ॥ सर्वनाम्नः स्थास्वश्च ॥ ११४॥ सावन्तात् सर्वनामसंज्ञकादङ्गात् परत्य उित्तः प्रत्ययस्य न्याट् । इत्यय भागमः स्यात् । श्रावन्तस्य सर्वनामो हत्वश्च सर्वत्यै । यन्ये । तन्यै । कन्ये ॥ कल्याः ॥ सर्वस्याः करः । बन्याः करः । तत्याः करः । कन्याः करः ॥ सर्वत्यां । यस्यां । तन्यां । कस्यां ॥ ग्रा- वन्तात् किं । भवते ॥ विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्यां ॥११५ ॥ द्वितीया । तृतीया । इत्यताभ्यां परन्य तिः प्रत्ययस्य न्याट । इत्यय अागमो वा स्यात् । द्वितीयातृतीययोश्च इन्वः ॥ द्वितीयत्यै । द्वितीयाये ॥ द्विती- यस्याः । द्वितीयायाः ॥ द्वितीयस्याः । द्वितीयायाः करः ॥ द्वितीयन्यां द्वितीयायां ॥ तृतीयन्यै । तृतीयाये ॥ तृतीयस्याः । तृतीयायाः ॥ तृतीयस्याः । तृतीयायाः करः ॥ तृतीयस्यां । तृतीयायां ॥ डेराम् नन्चास्त्रीभ्यः ॥११६ ॥ नदीसंज्ञकान्तात् । याचन्तात् । नी । इत्येतन्नास परस्य हि । त्याग सपथ्येकवचनान्य । ग्राम् । इत्येप यादेशः स्यात् ॥ नदी । युनायी । गो- । वहावन्ध्यां । धोबन्ध्यां ॥ श्राप । मुलायां रामायां । याती- पान्ध्यायां ॥ नी । नान्यां । ग्रामण्यां ॥ इयां ॥११७॥ इ । उ । स्येतायां नदीनालायां पग हि । रत्येा पाल । - यादेशाः ग्यात् ॥ त्यां । धन्त्रां । यीत् ॥११॥ - या --- ------ ------- SH ·પદ્ધ अष्टकं पाणिनीयं I. ३ । उ । इत्येताभ्यां घिनदीमंशावर्जिताभ्यां परस्य उि । इत्येतस्य । श्रौत् । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ मख्यो । पत्यो । अच्च घेः ॥११६॥ ३ । उ । इत्येताभ्यां धिमंशकाभ्यां परस्य उि । इत्येतस्य । श्रौत् । इत्येष प्रादेशः म्यात् । ३ । उ इत्येतयोधिमंज्ञकयोश । अत् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ ग्रानो । कृती । वायो । धेनौ ॥ अदिति तपरकर खियां टापो निवत्यर्थं ॥ प्राङो नास्त्रियां ॥ १२०॥ घिसंज्ञकात् परस्य टा । इत्येतस्य ना । इत्येप प्रादेशः स्यात् । न तु स्त्रि- यां ॥ अग्निना । वायुना ॥ अस्त्रियां किं । कृत्या । धेन्वा ॥ ॥ इति गूत्रपाठे तपमाध्यायम्य तृतीयः पादः ॥ - णी चड्युपधाया स्वः ॥१॥ चपरे पौ यद तन्योपधाया इन्चः स्यात् ॥ अकृञ् । अचीकारत् । अची- करत ॥ लुर । अलीलवत् । यलोलवत ॥ पठ । अपीपठत् । अपीपटत ॥ इदाज । दीदपत् ॥ पो किं । ग्रलोलवा । अत्र वचननाग-दनारङ्गामपि वष्टि बाधित्वा दृन्ने पते गुणाय वया बाधितत्वादप्रवृतेश्वर प्रगत्येत । यदीदपदित्यत्र उन्नग पुको बाध: ग्यात् । पीपचदित्यादी तु नैव स्यात् ॥ नाग्लोपिशास्वृदितां ॥२॥ पावालापिनागदागां । आगु । रत्याग । ऋदिनां च चटपरे पो पल उपधागा प्रयो ग ग्यान. ॥ अालोपिनां । मालागायत् । अगगाला । गागरमाया । अगमात] रामागगतिमान्तवान् । शायरामा ॥ मागु ।

·૫૫. अध्यायः ॥ ७ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥८॥ ॥ । अवधाजत् ॥ अशशासत् ॥ ऋदितां । बाधृ । अबबाधत् ! टुयाचू । अयवाचत् । कोकृ । अौकत् ॥ भाजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्यां ॥३॥ भ्रातृ । भासृ । भाप । दीपी । जीव । मील । पीउ । इत्येतेषां चपरे पो पर उपधाया हुत्वो वा स्यात् श्रा । अविभ्रतत् भासृ । अबीभतत् । अबभासत् ॥ भाप । अबीभपत् । अबभापत् ॥ दीपी । अदीदिपत् । अदिदीपत् ॥ जीव । अतीजिवत् । अजिनीवत् ॥ मील । अमोमिलत् । अमिमीलत् ॥ पीउ । अपीपिडत् । अपिपीउत् ॥ लोपः पिवतेरीच्चाभ्यासस्य ॥४॥ पा । इत्येतन्याङ्गस्य चपरे णौ पर उपधाया लोपः स्यात् । अभ्यासस्य ई । इत्येष प्रादेशश्च ॥ अपीप्यत् । अपीप्यतां । अपीप्यन् ॥ तिष्ठतेरित् ॥५॥ छा । इत्येतस्याङ्गस्योपधायाश्चपरे पो परे । इ । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ अतिपित् । प्रतिष्ठिपतां । अतिठिपन् । । जिघ्रता ॥६॥ घा । इत्येतस्याङ्गस्योपधायाञ्चपरे णो परे । ३ । इत्येप यादशो वा स्यात् ।। अनिधिपत् । अनिधिपतां । अनिधिपन् ॥ अन्निधपत् । यतिधूपतां । यन्निवपन् ॥७॥ ऋ । इत्येतस्य धातोरुपधाभूतत्य चपरे णो परे । ऋ । रत्येष श्रादेशो वा स्यात् ॥ इररारामपवादो ऽयं ॥ इ. । कृत । ग्रचित्तत् । अचिकीर्तत ॥ अा । वृतु । अचीवृतत् । अववर्तत् ॥ यार । नृत् । अनीमृगात । अपना- नत् ॥ तपकरण दोघे ऽपि स्यानिनि इत्र एव यया स्यात् । यचीयत- दिति ॥ नित्वं इन्दति ॥८॥ प्रट । इत्येतस्य धानोल्पधान्ताच वेटे चापरे गी पं प। लोग मादेशी नित्यं स्यात् ॥ ग्रयोवृधत पुरोडसिन । यत्रोयधनां । यो । -- ·B अष्टकं पापिानीयं -- 1 ॥ यतेर्दिगि लिटि ॥६॥ देउ । इत्येतस्य धातोलिटि परे दिगि । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ दिये । दिग्याते । दिग्यिरे ॥ दय इत्येतस्य तु न ग्रहणणं तस्य लिट्याम्विधानात् ॥ ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ॥१०॥ ऋ । इत्येतदन्तस्य संयोगादेरजन्य लिटि परे गुणाः स्यात् ॥ स्वृ । सत्वरतुः सस्वरुः ॥ ध्वृ । दध्वरतुः । दध्वरुः ॥ स्मृ । सस्मरतुः । सस्मरुः ॥ ऋतः किं । क्षि । चिक्षियतुः ॥ संयोगादेः किं । कृ । चक्रतुः लिटि किं । स्मृत. ॥ विउति गुणनिषेधे प्रापे विधियं ॥ ऋच्छत्वृतां ॥११॥ ऋच्छ । ऋ । इत्येतयोः । यू । इत्येतदन्तानां चाङ्गानां लिटि परे गुपाः स्यात् ॥ ऋच्छ । मानई । चानईतुः । श्रानईः ॥ ऋ । भारतुः । थारुः ॥ मृतां । कृ । चकरतुः । चकरुः गू । जगरतुः जगरुः ॥ लघूपधत्वा- भावादृच्छेप्रापो गुणो विधीयते । भृतां विउति गुणनिषेधे प्रापे विधिः ॥ स्वो वा ॥१२॥ शू । टू । पू । इत्येतेषामड़ानां लिटि परे वा हस्त्रः स्यात् ॥ शू शश्रतुः । शशुः । शशरतुः शशरुः दू । दहतुः । ददरतुः ददरुः ॥ पृ । पप्रतुः । पाः । पपरतुः । पपरुः ॥ के जाः ॥१३॥ कप्रत्यये परे ऽपप्रत्याहारान्तर्गतवर्णस्य हुस्वः स्यात् ॥ अनका । कुमारिका । ब्रह्मवन्धुका ॥ प्रणः किं । गोका । नौका ॥ उपपादयो बहुलमिति बहुलग्रहपादिह न भवति । राका । धाका ॥ न कपि ॥१४॥ कप्पत्यये परे sपो हुस्वो न स्यात् ॥ बहुकुमारीकः । अबधूकः । बहु- लक्ष्मीकः ॥ आपो ऽन्यतरस्यां ॥१५॥ दृप्रां ह्रस्वो -- ·૫૬૭ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ २२ ॥ टाप् । डाए । चाप । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य कपि परे हत्वो वा स्यात् ॥ टाप् । बहुखदकः । बहुखलाकः ॥ उापू । बहुराजकः । बहुरानाकः ॥ चाप । बहुकारीपगन्ध्यक ध्यकः । वहुकारीपगन्ध्याकः ॥ ऋदृशो डि गुणः ॥१६॥ ऋ । इत्येतदन्तानां धातूनां दृशिर । इत्येतन्य च अड्प्रत्यये परे गुणः स्यात् ॥ ऋदन्त । सृ । असरत् ॥ ऋ । भारत् ॥ जुप् । जरा ॥ दृशिर । अद- त् । अर्शतां । प्रदर्शन ॥ अस्यतेस्थुक् ॥१७॥ असु । इत्येतस्य धातोरङ्प्रत्यये परे युक् । इत्येप भागमः स्यात् ॥ श्रास्यत् । मान्यतां । प्रात्यन् " । श्वयतेरः ॥१८॥ टुअोवि । इत्येतस्य धातोरड्प्रत्यय परे । न । इत्येष श्रादेशः स्यात् अश्वत् । अश्वतां । अश्वन् ॥ पतः पुम् ॥१६॥ पत्ल । इत्येतस्य धातोरड्प्रत्यये परे पुम् । इत्येष भागमः स्यात् ॥ पत् । अपनां । अपपन् ॥ वच उम् ॥२०॥ वच । इत्येतत्य धातोरड्प्रत्यये परे । उम् । इत्यप यागमः न्यात् ॥ अवो- चत् । अवोचतां । अवोचन ॥ शीङः सार्वधातुके गुणः ॥२१॥ प्रयांत । शोङ । इत्येतस्य धातोः सार्वधातुके परे गुणः स्यात् ॥ ओरत ॥ सार्वधातुके किं । प्रिये ॥ अयङ् यि डिति ॥२२॥ रत्वेष शो । इत्येतन्य व् । इत्येतदादी फिति रिति च प्रत्यये परे ज्यङ्ग । यादेशः स्यात् ॥ शिति । शजते । प्राय । उपाठ ॥ रिति । प्रायने । वि किं । शिरी विरति किं । श्रयं । जात ·प्रष्टकं पाणिनीयं ॥ । 11 उपसर्गाशस्व उन्हतेः ॥२३ । कह । इत्येतस्य धातोल्पनात् परस्त य् । इत्येतदादी किति डिति च प्रत्यये परे हवः स्यात् ॥ समुन्यते । अभ्युपते । ममुह्य गतः । अभ्युल गतः ॥ उपमात् किं । अहाते ॥ उहतेः किं । समीन्हात ॥ यि किं । समूहितं ॥ विउति किं । अ-यूला ॥ अपा इत्येव । श्रा अत्यते । श्रोन्यते । समोहात ॥ एतेलिङि ॥२४॥ इण् । इत्येतस्य धातोरुपसगात् परम्याणो यू इत्येतदादौ किति लिडि • परे हुन्चः स्यात् ॥ उदियात् । नमियात् । अन्धियात् ॥ आशीलिडि अकृ- सार्वधातुकयोरिति दीर्धे कृते ऽनेन हुन्त्रः ॥ उपसात् किं । ईयात् अणः किं । या ईयात् । एयात् । ममेयात् अकृत्सार्वधातुकयोदर्घिः ॥२५॥ अनन्तस्याङ्गस्य य् । इत्येतदादी क्रिति प्रत्यये पर दीर्घः स्यात् । न तु कृत्सार्वधातुकयोः ॥ किति । ईयात् । चीयात् । स्तूयात् । चीयते । स्तू- यते ॥ डिति । चेचीयते । तोटूयते । भृप्रायते । मुखायते ॥ अकृत् किं । प्रकृत्य । तुकः परत्वाददीर्घः स्यात् ॥ असार्वधातुके किं । चिनुयात् ॥ किडति किं । धृष्णुया ॥ चौ च ॥२६॥ चिप्रत्यये परे. ऽनन्तम्याट्रन्य दीर्घः न्यात् ॥ शुक्रीकरोति । शुचीभवति गृहस्यात् ॥ रीतः ॥२७॥ । इत्येतदन्तम्याङ्गस्य य । इत्येतदादी प्रत्यये चिप्रत्यये च परे रोड । इत्यप ग्रादेशः ग्यात् । न तु कृत्सार्वधातुकयोः ॥ य । मात्रीयति । मात्री- यते । चेमीयते । पित्र्यं ॥ चि । मात्रीकरोति त्रस्त इति तपरकरणों किं । ग् । गिल्यते ॥ रिङ् शयग्लिङ्घ ॥२८॥ ।

·પદં? अध्यायः ॥ ७ ॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥३॥ ॥ यक ऋ । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य रिङ । इत्येप प्रादेशः स्यात् । श । यक् । इत्ये- तयोः पोलिङि च यकारादावसार्वधातुके परे ॥ प्रा । याद्रियते । ग्रा- नियते क्रियते । हियते ॥ लिङ्क । क्रियात् । हियात् ॥ असा- र्वधातुके किं । त्रिभृयात् ॥ यकाराः किं । कृपोष्ट ॥ गुणो पर्तिसंयोगायोः ॥६॥ ऋ । इत्येतस्य धातोः । ऋ । इत्येतदन्तस्य च संयोगादेरजस्य यक्प्रत्यये परे यकारादावसार्वधातुके लिङि च परे गुणः स्यात् ॥ यकि । ऋ । अर्यते । योगादि । स्मृ । स्मर्यते ॥ लिङि । अर्यात् । स्मर्यात् ॥ सुटो बहिरङ्ग- त्वेनासिद्धत्वात् संयोगादित्वाभावादिह न भवति । संस्क्रियात् ॥ वकारादौ किं । ध्वृ । ध्वृपोष्ट ॥ अनार्वधातुके किं । इययात् ॥ यङि च ॥३०॥ ऋ । इत्येतस्य धातोः । ऋ । इत्येतदन्तस्य संयोगादेरस्य च यड्प्रत्यये परे गुणः स्यात् ॥ ऋ । अरावते अरार्यते ॥ संयोगादि । वृ । नास्त्रर्यते । स्मृ । सास्मयते । ध्वृ । दाध्वर्यते ॥ ई प्राध्मोः ॥३॥ घा । ध्मा । इत्येतयोर्यप्रत्यये परे । ई । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ घा । जेधीयते ॥ ध्मा । देध्मीयते ॥ अस्य छौ ॥३२॥ इत्येतदन्तन्यान्य चिप्रत्यये परे । ई । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ शुशी- करोति । स्वकीभवति । खट्वीस्यात् क्यचि च ॥३३॥ अ । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य क्यच्यत्यये परे । ई । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ पुत्री- यति । मालीवति ॥ अकृत्तात्रेत्यन्यापवादो ऽयं ॥ उतरसूने अनुवत्यर्च पृव- ग्योगकरणं ॥ अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासागर्धेषु ॥४॥ ॥ - 72 ·૫૭૦ अष्टकं पाणिनीयं - अशनाय । उदन्य । धनाय । इत्येतानि फ्रमात् । बुभुक्षा । पिपासा । गई । इत्येतेष्वर्थेषु निपात्यन्ते ॥ भ्रमानायति । क्यच्प्रत्यये पर प्रात्वं निपा- त्यते ॥ उदन्यति । क्यच्युदकस्य उदन्भावो निपात्यते ॥ धनायति । क्यच्यात्वं निपात्यते ॥ अभिलाषातिरेको गर्धः ॥ बुभुक्षेत्यादि किं । अशनीयति । उदकीयति । धनीयति ॥ ॥ नच्छन्दस्यपुत्रस्य ॥३५॥ अ । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य पुत्रवर्जितस्य क्यचि परे वेटे दीर्घत्वमीत्वं च न स्यात् ॥ मित्रयुः । देवाजिगाति सुमयुः । क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः ॥ अपुत्रस्येति किं । पुत्रीयन्तः सुदानवः ॥ डरस्युर्द्रविणस्युर्वृषण्यति रिषण्यति ॥३६॥ दुरस्यु । द्रविपास्यु । वृषण्यति । रिपपयति । इत्येतानि वेदे निपात्यन्ते ॥ अवियोना दुरस्युः । दुष्ट इत्येतस्य क्यचि दुरस् अादेशः । क्याच्छन्दसीत्युः । दुष्टीयतीति प्रापे ॥ द्रविणस्युर्विपन्यया । द्रविण इत्येतस्य द्रविणास्भावः । इविधीयतीति प्राप्ने । वृषण्यति । वृष । इत्येतस्य वृषभावः । वृषीयतीति प्राप्ते ॥ रिपएयति । रिष्ट इत्येतस्य रिषएभावः । रिटीयतीति प्राप्ने अवाघस्यात् ॥३७॥ अश्त्र । अध । इत्येतयोः क्यचि परे वेदे । या । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ अश्व । अश्वायन्तो मघवन् ॥ अघ । अघायवो विदन ॥ देवसुन्नयोर्यनुषि काठके ॥३८॥ देव । सुम । इत्येतयोः क्यचि परे यनुषि कशालायां । या । इत्येप यादेपाः ग्यात् ॥ देवायन्तो यजमानाः । गुमायन्तो हवामहे ॥ यजुपि किं । देवानिगाति गुमायुः ॥ काठके किं । सुमायुरिदमासीत् ॥ इह यजुःप्राब्दो न मन्नुपरः । किं तु वेदोपलक्षयाः । तेन गात्मके ऽपि गन्ने यजुर्वेदरये भवति । किं च प्रग्वेदे ऽपि भवति स चेन्गन्तो यनुपि काठशापायां दृष्टः ।। कव्यधरपृतनस्यर्चि लोपः ॥३॥ कवि । अध्वर । पृतन । इत्योषां क्यचि पर मचि विषये लोप: स्यात् ॥

·૫૭૧ अध्यायः ॥ ७॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ ४५ ॥ स्यात् ॥ कवि । कव्यन्तः सुमनसः ॥ अध्वर । अध्वर्यु वा मधुपाणिं ॥ पृतन । पृतन्यन्तस्तिष्ठन्ति ॥ यतिस्थतिमास्थामि ति किति ॥४०॥ दो । पो । मा । ष्ठा । इत्येतेषां धातूनां त् । इत्येतदादौ किति प्रत्यये परे । ३ । इत्येष श्रादेशः त्यात् ॥ दो । निर्दितः । निर्दितवान् ॥ यो । अवसितः । अवसितवान् ॥ मा । मितः । मितवान् ॥ न । स्थितः । स्थितवान् ॥ ति किं । अवदाय ॥ किति किं । अवदाता ॥ ईत्वद्डा- वयोरपवादो ऽयं ॥ शाकोरन्यतरस्यां ॥४१॥ शो । हो । इत्येतयोधीत्वोत्तकारादी किति परे । इ । इत्येष श्रादेशो वा ॥ शो । निशितं निशातं । निशितवान् । निशातवान् ॥ हो । तिं । शतं । चितवान् । शतवान् ॥ दधातर्हिः ॥४॥ डुधाञ् । इत्येतस्य धातोस्तकारादौ किति प्रत्यये परे हि । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ हितः । हितवान् । हित्वा ॥ जहातेश्च कि ॥४३॥ श्रोहाक् । इत्येतस्य धातोः क्वाप्रत्यये परे हि । इत्येप सादेशः स्यात् ॥ हिवा गच्छति । हित्वा गतः ॥ योहाडू । इत्ययं तु न गृह्यते नहातेरिति निर्देशात् । हात्वा ॥ विभाषा छन्दसि ॥४४॥ श्रोताक् । इत्येतस्य क्वाप्रत्यये परे वेदे हि । इत्येय यादेशो वा न्यात् ॥ दिल्या शरीरं ॥ पक्षे घुमान्येत्यादिना ईत्वं सुधित वसुधित नेमधित धिघ धिपीय. च ॥४॥ नुचित । वसुधित । नेमधित । विष्व । धियीय । स्न्येतानि वेदे निगल- धा गर्ने माता मुधितं । नुक्तिमिति प्राले सुनोति । बमुस्तिमिति प्रापे नेमधिता वाचने । नेपल्लिा इति प्राप्ने । वगुधियानानी न्त ॥

·५७२ अष्टकं पाणिनीयं एषु प्रत्ययस्य इटू । सातो लोप इति चेत्यालोपः ॥ डुधाबू । धिष्व सोमं । धत्स्व इति प्रापे । लोएमध्यमपुरुषैकवचने द्वित्वाभाव इत्वं च निपात्यते ॥ धिषीय । धासीय इति प्रापे । श्राशीलिंड्यात्मनेपदोजमैकवचनं । सीयर इडागमो निपातनात् ॥ दो दद्दोः ॥४६॥ दा । इत्येतस्य घुसंज्ञकस्य तकारादौ किति प्रत्यये परे दद । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ दा । दतः । दतवान् । दतिः ॥ दः किं । धा । धीतः ॥ घोः किं । दाए । दातं बर्हिः । दैप । अवदातं मुखं ॥ अच उपसर्गात् तः ॥४॥ अप्रत्याहारान्तर्गतवान्तादुपसर्गात् परस्य घसंक्षकस्य दा । इत्येतस्याचः स्था- ने त् । इत्ययमादेश. स्यात् । तकारादौ किति प्रत्यये परे ॥ दा । प्रत्नं । परातं । नीतं । सूत्रं ॥ खरि चेति चर्च ॥ अचः किं । निर्दतं । दुर्दतं ॥ उपसर्गात् किं । द्धित्तं । मधुदनं ॥ घोः किं । दैप् । अवदातं मुखं ॥ अपो भि ॥४८॥ अप् । इत्येतस्याङ्गस्य भकारादौ प्रत्यये परे त् । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ अहिः । ग्राः ॥ भीति किं । अप्सु ॥ सः स्वार्धधातुके ॥४॥ स् । इत्येतदन्तस्याङ्गस्य स् । इत्येतदादावार्धधातुके परे त् । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ बस । वत्स्यति । अवत्स्यत् । विवासति ॥ धस्लु । जिघत्सति ॥ सस्य किं । वेच । वक्ष्यति ॥ साही किं । धासः । वामः प्रार्धधातुके किं । ग्रा.से । वसे ॥ तासस्त्वोलीपः ॥५०॥ तासि । अन् । इत्येतयोः मझारस्य लोपः स्यात् स् । इत्येतदादौ प्रत्यये परे ॥ तासि । काशि । पातारा ॥ अन् । त्वमसि । व्यतिमे ॥ अशाराकारयोलेोपे रो इति प्रत्ययस्य पदादित्वात् सात्पदायोरिति पत्चनिषेधः ।। रि च ॥११॥ 1 । कृ.

·૫૭ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ ॥ सूत्रं ॥ ५५ ॥ प्रावेव्य गतः र । इत्येवमादौ प्रत्यये परे ताति । अस् । इत्येतयोः सकारस्य लोपः स्यात् ॥ भू । भवितारौ । भवितारः ॥ अस्ति!दाहृतः । तस्माद्रकारादेः प्रत्ययस्वासंभवात् ॥ द रति ॥५२॥ तासि । अस् । इत्येतयोः स् । इत्येतस्य एकारे परे ह । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ एथ । एधिताहे ॥ अत् । व्यतिहे ॥ यीवर्णयोदीधीवेव्योः ॥५३॥ दोधी । वेवी । इत्येतयोरन्त्यस्य लोपः स्यात् । व् । इ । इत्येवमादौ प्रत्यये परे ॥ यकारादौ । दोधी । वादीध्य गतः । वादीध्यते ॥ वेवी । । सावेव्यते ॥ इवर्णादौ । नादीधिता । श्रादीधीत ॥ श्रावे- विता । श्रावेवीत ॥ वीवर्णयोः किं । वादीध्यनं । अावेव्यनं ॥ सनि मीमाधुरभलभशकपतपदामच इस् ॥५४॥ मी । मा । दा । धा । रभ । डुलभपू । शक । पत्तृ । पढ् । इत्येतेषां धातूनामच इस् । इत्ययमादेशः स्यात् त् । इत्येवमादौ सनि प्रत्यये परे ॥ मी इत्यनेन मीनाति मिनोति इति क्रयाहित्वाद्योदयोरपि ग्रहणमिप्यते मी । मित्तति । मित्सते ॥ मा इति गामादाग्रहणेप्वविप्रोपान्मामाने ग्रहण । मा । मित्तति । माडू मेङ । मित्तते । अपमित्सते ॥ दा इति दो दाए । देङ । दाञ् । इत्येतेषां ग्रहणं । दोदाणोः । दित्तति । । दिसते । दाञ् । दित्तति । दित्तते ॥ धा इति धेट्याजोग्रएणं । धेट । धित्सति । धाञ् । धित्तति । धित्तते ॥ भ । रिप्तते ॥ लभ । ग्रालिरसते ॥ शक्ल शक इत्युभयोर्ग्रहण । प्राकल । शिक्षति । शक । शिक्षति । शिक्षते ॥ पतलु । पिराति ॥ पद । प्रपित्तते ॥ सनि किं । दात्यति ॥ सकारादौ किं । पिपतिरति ॥ प्राप्ज्ञप्यधामीत् ॥५५॥ याप्लु । ज्ञप । मधु । इत्येतेषां धीतूनामच ई । रत्ययमादेशः स्यात् ग इत्येवमादो सन्प्रत्यये परे ॥ प्रापल । ईलति ॥ जप । नीति ॥ ऋ । ।

·પાકશે अष्टकं पापिनीयं इतति ॥ सनि किं । प्राप्स्यति ॥ सकारादी किं । जितपयिषति । नर्टि- धिषति ॥ सनीवन्तेति सपेधेश्चेविकल्पः ॥ दम्भ इच्च ॥५६॥ दम्भु । इत्येतस्य धातोरच इ । इत्ययमादेशः स्यात् । चकारात् । ई। इत्ययमप्यादेशः सकारादौ सनि प्रत्यये परे ॥ दम्भु । धिप्सति । धीप्सति ॥ सादौ किं । दिदम्भिवति ॥ मुचों ऽकर्मकस्य गुणो वा ॥१७॥ मुचल । इत्येतस्य धातोरकर्मकस्य वा गुणाः स्यात् स् । इत्येवमादौ सनि प्रत्यये परे ॥ मोक्षते । मुमुक्षते वा वासः स्वयमेव ॥ हलन्ताच्चेति प्रापं कित विकल्प्यते ॥ अकर्मकस्य किं । मुमुक्षति वसं कृष्णाः ॥ कर्मपाः कर्तृत्वविवक्षायां कर्मविनोषम्याविवक्षायां वा मुचिरकर्मकः ॥ अत्र लोपो उभ्यासस्य ॥१८॥ सनि मीमा । इत्यारभ्य मुचो ऽकर्मकस्येत्यन्तं चतुःसूत्र्या यदुक्तं तद्विषये न्यासस्य लोप: स्यात् ॥ मी । मित्सति । मित्सते ॥ मा । मित्सति । मित्सते ॥ दा । दित्सति । दिसते ॥ धा । धित्सति । धित्सते ॥ रभ । रिप्सते ॥ लभ । लिप्सते ॥ शक । प्रिक्षति ॥ पतूल । पित्सति ॥ पट् । पित्सते ॥ याय् । ईप्सति ॥ जप । शीप्तति ॥ ऋधु । इसति ॥ दम्भ । धिप्सति । धीप्सति ॥ मुचल । मोक्षते ॥ अभ्यासस्य । इत्येतद्ध्यायसमापिप- र्यन्तमधिकृतं शेयं । इत उत्तरं यदच्यामो अभ्यासस्य । इत्येवं तद्वितेयं । वक्ष्यति इस्वः । अभ्यासस्येति । कीकृ । जुठोकिपते । श्रीकृ । तुत्रीक्रिपत इति ॥ विषयावधारपायानग्रहपां । चतुःसूत्रीविषय एवाभ्यासलोपो नान्यत्र । तेन सम्वहावविपये न । मा । अमीमपत् । दा । अदीदपत् ॥ स्वः ॥५॥ अन्यारासंतदारय पन्नो भवति ॥ भू । बभूव ॥ लोक । जुठोमे । उकि- पते । अशोकात ॥ श्री तुत्रोके । तुत्रीक्रियते । अतुत्रीकत हलादिः शेषः ॥६०॥ ।

·૫૭૫ अध्यायः ॥ ७ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥६५॥ अभ्याससंज्ञकस्यादिभूतो हल शिष्यते । अनादेर्लेापः स्यात् ॥ ग्लै । जालौ ॥ । ममौ ॥ उपचष् । पपाच ॥ पठ । पपाठ ॥ अट । भाट । अाटतुः । आटुः ॥ शपूर्वाः खयः ॥६॥ अभ्यासत्य श । ष । स । इत्येत्पूर्वाः खय्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णाः शिष्यन्ते । अन्ये हल्संज्ञका लुप्यन्ते ॥ श्रुतिर । चुश्योतिषति ॥ ET तिष्ठासति ॥ स्पदि । पिस्पन्दिषते ॥ प्रापूर्वाः किं । पच । पपाच । पठ । पपाठ ॥ स्त्रयः किं । सम्मौ ॥ कुन्होश्चः ॥६॥ अभ्यासस्य क । ख । ग । घ । ऊ । ह । इत्येतेषां च । छ । ज । क । ञ । इत्येत अादेशा भवन्ति ॥ कृ । चकार ॥ खनु । चखान ॥ गमल । जगाम ॥ घस्नु । जघास ॥ कुछु । जुषते ॥ ह । जहार । जिहीर्षति ॥ मोहाक । जहौ ॥ न कवतेयङि ॥६३॥ कुङ । इत्येतस्य भ्वादिगणपठितस्य यो ऽभ्यासत्तत्य यऊि परे चर्गादेशो न स्यात् ॥ कुङ .। कोकूयत उष्ट्रः । कोकूयते खरः ॥ कवतेरिति भ्वादिगणा- निर्देशाददादितुदादिशपापठितयोः कु । कू । इत्येतयोर्भुदासः । चोकूयते यडि किं । चुकुवे ॥ कृषेश्छन्दसि ॥४॥ कृप । इत्येतस्य धातोरभ्यातत्य यडि परतो वेद चादेशो न स्यात् ॥ कृप । करीकृष्यते यन्नकुणापः ॥ इन्दति किं । चरीकृष्यते कृषीवलः ॥ दाधर्ति दधर्ति दर्षि बोभूतु तेतिते ग्ला- पनीफणत् संसनिष्यत् करिक्रत् कनिक्रदरिब्रह- विधतो दविद्युतत् तरित्रतः सरीसृपतं वरीवृनन्म- म॒ज्यागनीगन्तीति च ॥६५॥ U ·૫૭૬ अष्टकं पापिनीयं - - दाधर्ति । दर्धर्ति । दर्षि । बोभूतु । तेतितो । अलर्पि । आफ्नीफात् । संसनिष्यदत् । करिक्रत् । कनिक्रदत् । भरिभ्रत् । दविध्वतः । विद्युतत् । तरित्रतः । सरीसृपतं । वरीवृजत् । मर्मृत्य । प्रागनीगन्ति । इत्येते ऽदश वेटे निपात्यन्ते -॥ धृ । एयन्तो वा । तस्माल । तिम् । प्रापः प्रलुपदेप्रो ऽभ्यासस्य दीर्घत्वं । परस्मैपदत्वं पयन्तपक्षे पिलोपश्च निपात्यते । दार्ति ॥ एतस्मादेव धातोर्लट । तिप् । प्रापः प्रलुरादेशो ध्यासस्य रुगागमो पयन्तपक्षे शिलोपः परस्मैपदत्वं च निपात्यते । दर्धर्ति ॥ तस्मादेव धातोर्लटू । सिप् । प्रापः प्रलुरादेशो यलुकि वाभ्यासस्य रुगागमो प्रयन्तपक्षे णिलोपो परस्मै- पट्त्वं च निपात्यते । दर्धर्षि ॥ भू । इत्येतस्माङ्वादिगणपठिताद्धातोर्यलुग- न्तालोटि गुणाभावो निपात्यते । बोभूतु । यदि भूसुवोस्तिडीति गुणप्रतिषेधः सिठस्तर्हि वेद एव यलुगन्तस्य गुणनिषेधो न लोक इति ज्ञापनार्थं निपा- तनं । तेन लोके बोभोति । बोभवीतीति भवति ॥ तित । इत्येतस्य यडू- लुगन्तस्यात्मनेपदं निपात्यते । तेतितो । यदि यलुगन्तस्य प्रत्ययलनपोन डिल्वादनुदातडित इत्यात्मनेपदं सिद्धं । तर्हि वेद एव यलुगन्तादात्मनेपदं नान्यन्त्रेति ज्ञापनार्थ निपातनं । तेन बेभिदीगि । चेच्छिदीति । इत्यत्र नाम- नेपदं भवति ॥ ऋ । इत्येतस्मालर । सिप् । शपः प्रलावादे कृते हलादिः प्रोपापवादो रेफस्य लत्वमित्वाभावश्च निपात्यते । अलर्षि युध्मवतकृत् पुरं- दर । सिपा निर्देशो न विवक्षितस्तिप्यपि दृश्यते । अलर्ति दक्षः ॥ फण । इत्येतस्याउपसापूर्वस्य यलुगन्तस्य प्रातृप्रत्यये कृते अभ्यासस्य नोगामो निपा- त्यते । श्रापनीफपात् ॥ स्यन्टू । इत्येतस्य संपूर्वस्य यलुकि शातर्येवाभ्यासस्य निगागमो धातुसकारस्य पत्वं च निपात्यते । संसनिष्यत् ॥ डुकृञ् । इत्ये- तस्य यलुगन्तस्य प्रातृप्रत्यये परे अभ्यासककारस्य चवाभावो रिंगागमश्च निपात्यते । करिफत् ॥ ऋदि । इत्येतस्य लुटि चेरादेप्रो द्विर्वचनमभ्या- राककारस्य चवाभाचो निगागमो ऽगमाभावश्च निपात्यते । कनिनादत् । ग्रक्रन्दोदिति लोके ॥ उभृज् । इत्येतस्य यलुगन्तम्य शातृप्रत्यये भृजामिदिति इत्वाभावो भ्यानस्य अप्रवाभावो रिगागमश्च निपात्यते । भरिभ्रत् ॥ ध्वृ । इत्यत्तस्य यलुगन्तस्य प्रतर्य यासस्य विगागमो धातोकारलोपश्च निपात्यते । विध्वतो रश्मयः सूर्यस्य । रारान्तमेतत् ॥ युत । इत्येतस्य यलुगन्तस्य प्रातर्यभ्यासस्य मंसाराभावो ऽत्वं विगागमश निपात्यते । दविपुतत् ॥ त् । इत्येतस्य प्रत्ययान्तन्य प्रापः ऽलावादेशे कृते अयाराग्य निगागमो निपा- ·५७७ अध्यायः ॥ ७ ॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ७० ॥ त्यते । सहोर्जी तरित्रतः । पाठ्यन्तमेतत् ॥ सृप्लू । इत्येतस्य प्रातृप्रत्ययान्तस्य प्रापः प्रत्तुरादेशो ऽभ्यासस्य रोगागमो निपात्यते । सरीसृपतं । द्वितीयान्तमे- तत् ॥ वृती । इत्येतस्य शतृप्रत्यये कृते प्रापः प्रलावादेशे ऽभ्यातस्य रोगागमो निपात्यते । वरीवृतत् ॥ मृत्यू । इत्येतस्य लिटि पाल्यभ्यासस्य रुगागमो धातोश्च युगागमो, निपात्यते । वृद्धलघूपधगुणापवादत्वादलघूपधत्वात् सांप्यत्र न भवति । मर्मुव्य ॥ गमूल । इत्येतस्यापूर्वस्य लटि प्लावभ्यासस्य चुत्वा- भावो नौगागमश्च निपात्यते । वक्ष्यन्तीवेदागनीगन्ति कर्ण ॥ अन्येपामप्येवं-- विधानामुपसंग्रहायेतिशब्दः उरत् ॥६६॥ ऋ । इत्येतदन्तस्याभ्यासस्य । न । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ वृधु । ववृधे ॥ वृतु । ववृते ॥ नृती । ननर्त । ननर्ति । नरिनर्ति । नरीनर्ति ॥ इत्या- दावभ्यासविकारेष्वपवादो नोत्सान विधीन बाधत इति' न्यायात्रणादुरदत्वे कृते रुगादय नागमाः क्रियन्ते ॥ चुतिस्वाप्योः संप्रसारणं ॥६७॥ घत । जिष्वप् एयन्तः । इत्येतयोरभ्यासत्य संप्रसारणसंज्ञक अादेशः न्यात् ॥ युत । दिद्युते । व्यदिद्युतत् । दिद्योतिपते दिदेयुत्यते ॥ स्वापेः । नुवाप- । विपति ॥ व्यथो लिटि ॥६८॥ विव्ययात व्यय । इत्येतत्य धातोरभ्यासस्य संप्रतारणं त्यालिटि परे ॥ व्यय । विव्यये । । विव्ययिरे ॥ लिटोति किं । वाव्यय्यते ॥ हलादिः पापवादो ज्यं । वकारस्य तु न नंप्रतारपां न संप्रसारणा इति निषेशत् ॥ दीर्घ इणः किति ॥६॥ इण् । इत्येतस्य धातोर्यो न्यासन्तन्य दोधो भवति । क्रिति लिटि परे इण । ईयतुः । युः ॥ दो यरिणाति यणि ते तन्य यानिववादित्र- चनं ॥ फिति किं । व्याव । ट्ययिर ॥ अत प्रादेः ॥७०॥ ग्रन्यानस्यादेः । । रयतन्य दीर्यः ग्यालिटि पर - ॥ सट । धाट ग्रा- ·૫૭ यष्टकं पापिानी ॥ । , स्तुः । पार प्रादेरिति किं । पपाच । पपाठ ॥ अतो गुण इति पर- रूपापवादो ऽयं ॥ तस्मान्नुदिन्हलः ॥७॥ दीर्घादभ्यासस्याकारात् परस्य दिहल्युत्तास्य धातोरकारस्य नुटू । इत्येष अागमः स्यात् ॥ अर्द । यान । धातुः । यान?ः ॥ अगि । याना । धान- अतुः । भानङ्गः ॥ द्विहल: किं । यार । वास्तुः । यातुः ॥ ऋकारैकदे- प्रास्य रेफस्य हलवेन ग्रहणादिहापि नुस् । ऋधु । पानृधतुः । अान्धुः ॥ अश्नोतेच ॥७२॥ अशू । इत्येतस्य दीर्घाभूताभ्यासाकारात् परस्य । न । । इत्येतस्य नुटू इत्येष आगम: स्यात् ॥ व्यानगे । व्यानशाते । व्यानशिरे ॥ विकरणनिर्दे- शात् । अप्रा । इत्येतस्य यादिगणपठितस्य न नुटू । नाश । मापातुः आशुः ॥ भवतेरः ॥७३॥ भू । इत्येतस्य धातोरभ्यासोकारस्य । अ । इत्येष प्रादेशः स्यालिटि परे ॥ भू । बभूव । बभूवतुः । बभूवुः ॥ लिटि किं । बुभूपति । बोभूयते ॥ तिपा निर्देशो यलुवृित्यर्थः ॥ ससूवेति निगमे ॥४॥ ससूव । इति वेदे निपात्यते ॥ धू । इत्येतस्य लिटः परस्मैपदं वुगागमो अभ्यासस्य प्रत्वं च निपातनात् ॥ गृष्टिः ससूव स्यविरं विपश्चितां । सुषुवे. इति लोके ॥ निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ॥७॥ पिजि । विति । विष्ल । इत्येतेषां त्रयाणाम-यासस्य श्ली परे गुणाः स्यात् ॥ पिाजिरू । नेनेति । नेनितो । नेनेला । नेनिशां । अनेनेक् । अनिता । नेनियात् । नेनितीत ॥ वितिर । वेवेति । वेवितो । वेवे । वेवितां । अवेक् । अत्रेविता । वेविन्यात् । ववितीत ॥ विप्ल । वेवे- टि । वेविष्टे । वेटु । वविष्टां । अत्रेवेट । ग्रविष्ट । वेविष्यात् । वेविपीत ॥ लाविति किं । निज । विवेन । विवेप ॥ - ·૫૭૨ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥८१ ॥ । ॥ भृञामित् ॥७६॥ भृञ् । माङ् । श्रोहा । इत्येतेषां त्रयाणामभ्यातस्य । इ । इत्येष श्रादेषाः स्यात् । इलौ परे ॥ भृञ् । बिभर्ति । विभृते ॥ माडू । मिमीते ॥ श्रो- हाङ । निहीते ॥ त्रयाणां किं । जहाति ॥ प्रलौ किं । वमार ॥ अतिपिपाश्च ॥७७॥ ऋ । पृ । इत्येतयोरभ्यासस्य । इ । इत्ययमादेशः स्यात् । प्लौ परे ॥ ऋ । इयर्ति । इयतु ॥ पृ । पिपर्ति । पिपर्तु बहुलं छन्दसि ॥७॥ अभ्यासत्य वेदे बहुलं । इ । इत्येष श्रादेशः स्यात् । प्रलो परे ॥ वश । पूर्णी विवष्टि ॥ वच । जनिमा विवक्ति ॥ धृ । निधर्म्यग्निं हविषा घृतेन न च भवति । ददातीत्येवं ब्रूयात् । जजनमिन्द्रं । माता यहोरं दधनडनिष्ठा । सन्यतः ॥६॥ सन् । इत्येतस्मिन् प्रत्यये परे । म । इत्येतदन्तस्याभ्यातत्य । ३ । इत्ययमादेप्राः स्यात् .॥ उपचए । पिपक्षति ॥ यत । यियक्षति ॥ हा । तिठातति ॥ पा । पिपासति ॥ सनि किं । पपाच ॥ अतः किं । लुलूपति ॥ सनि ग्राहो- रितीट्प्रतिपेधः ॥ तपरकरणं किं । पापच्यतेः । पापचिपते ॥ श्रोः पुषण्ज्यपरे ॥८॥ सन् । इत्येतस्मिन् प्रत्यये परतो यदऊ तदवयवत्याभ्यासस्य । उ । इत्येतन्य । इ । इत्ययमादेशः त्यात् । ५ । फ। ब । भ । म । य । व । र । ल । 7 । इत्येतेप्ववापरेषु परतः ॥ प ! पूरु । पिपवियते । पिपावयिषति । अपीपवत् ॥ भ । भू । बिभावयिति । अबीभवत् ॥ म । मू । मिनाव- विपति । अमीमत्रत् ॥ य । यु । यियविपति । यियावयिति । यथोपवत् । र।रु । हिराबयिषति । यरीत्वत ल । लूज़ । लिलावयिति । ॥ न । गु। शिकाययिषति ! गोसावा ॥ योः किं । पापन्यो: मनि । पापनिाति ॥ पुद्यपीति किं । सुनावविशति । सो किं । युगपति खवतियणोतिद्रवतिप्रवतिलवतिच्यवतीनां वा ॥४॥ " - ग्रलोलवत् - ·૫૪૦ अष्टकं पापिनीयं ॥ । सु । श्रु । हु । पु । प्लुङ् । च्युडू । इत्येतेषामभ्यामस्य । उ । इत्येतस्य । ३ । इत्ययमादेशो वा स्यात् सनि । अवापरे यणि परतः ॥ सु । तिम्रा- वयिषति । सुस्रावरिपति ॥ श्रु । प्रिप्रावयिपति । शुश्रावयिषति ॥ हु । दिहावयिषति । दुद्रावयिषति ॥ पु । पिप्रावधिपति । पुप्रावयिपति ॥ प्लुङ । पिपावयिपति । पपावयिषति ॥ च्युडू । चिच्यावयिषति । चुच्यावयिपति ॥ अपरे किं । मुसूपति । शुश्रूषति ॥ विधानसामादेकवर्णन यणो व्यवधा- नाग्नयणं । पूर्वमूत्रेण त्वनन्तर एव यणि भवतीत्यप्रापविभाषेयं गुणो यङ्लुकोः ॥७२॥ ३ । उ । ऋ । ल । इत्येतदन्तस्याभ्यासस्य गुणः स्यात् । यडि यलुकि च ॥ यति । चिञ् । चेचीयते । लूजू । लोलूयते ॥ यलुकि । हु । जोहवीति । कुंश । चोक्रुशीति ॥ दीर्घा कितः ॥७३॥ अकितो अभ्यामस्याचो दीर्घ, स्यात् । यडि यलुकि च ॥ यडि । उपचः । पापच्यते ॥ यत । यायव्यते ॥ यलुकि । पापचीति । यायनीति ॥ अकितः किं । यंयम्यते । ययमीति । रंरम्यते । रंरीति ॥ नीग्वचुलंसुधंसुधंसुकसपतपदस्कन्दां ॥४॥ वचु । ख्रनु । ध्वंसु । भ्रंसु । कस । पतलु । पद । स्कन्दिर । इत्येतेषां धातूनामभ्यामन्य नोक् । इत्येप मागमः स्यात् । यउि परे यलुकि च ॥ यळि । वक्षु । वनीवच्यते ॥ संसु । सनीलस्यते ॥ ध्वंसु । दनीध्वस्यते ॥ भ्रंशु । बनीभ्रम्यते ॥ कस । चनीकस्यते ॥ पतलू । पनीपत्यते ॥ पद । पनी- पाते । स्क्रन्दिर । चनीस्वायते ॥ यलुकि । वनीवञ्चीति । सनीसंमोति । नीधंगोति । बनीभ्रंमोति । चनीकसीति । पनीपतीति । पनीपदीति । चनीरयन्तीति ॥ नुगतो नुनासिकान्तस्य ॥८५।। अनुनासिकानाम्य धातोरभ्यागन्य प्रन्याशारान्ताय नुक् । इत्येप आगमः ग्यात् । यरि परे यलुशि च. ॥ यति । तनु । तन्तन्यते ॥ गगल । ब्रमन्यते राम । यंयन्यते ॥ म । रन्यते यड्नुशि । नानीति । अदनीति ·૫૧ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥१०॥ वंयनीति । रमीति । रमीति ॥ अतः किं । तेतिम्यते ॥ भूतपूर्वदीर्घस्यापि निवृत्त्यर्थ तपरकरणां । वामान्यते ॥ अनुनासिकान्तत्य किं । पापच्यते ॥ जपजभद्ददशभञ्जपशां च ॥८६॥ जप । भी । दह । दंश । भनो । पश । इत्येतेषां धातूनामभ्यासत्य नुक् । इत्येप नागमः स्यात् । वडि परे यलुकि च ॥ यडि । जप । ताप्यते ॥ तभी । नञ्जयते ॥ दह । दन्दलाते ॥ दंश । दन्दश्यते ॥ भन्नो । वभन्यते ॥ पश इति सौत्रो धातुः । पम्पश्यते ॥ यङ्लुकि । जनपीति । जाभीति । दन्दहीति । दन्दशीति । बम्भनीति । पम्पशीति ॥ चरफलोश्च ॥८॥ चर । फल । इत्येतयोर्धात्वोरभ्यातस्य नुक् । इत्येप नागमः स्यात् । पछि परतो यलुकि च ॥ यङि । चर । चर्यते ॥ अिफला । पम्फुल्यते ॥ यङ्लुकि । चञ्चुरीति । चर्ति ॥ पम्फुलीति । पम्फुलि ॥ उत् परस्यातः ॥८॥ चर । फल । इत्येतयोर्यात्वोर यातात् परत्व हुत्वस्याकारत्य । उ । इत्यय- मादेशः स्यात् । यऊि परतो यङ्लुकि च ॥ यङि । चर । चर्यते । जिफला । पम्फुल्यते ॥ यङ्लुकि । चञ्चुरीति । पन्फुलीति ॥ परस्य किं । अभ्यासस्य मा भूत् ॥ अतः किं । अन्त्यस्य मा भूत् ॥ चतूर्ति । पम्फु- लि । अत्र लघूपधगुणानिवृत्यर्थमुदिति तपरत्वं । दीर्घत्यातिउत्वादिह लथ- पधत्वमत्येव ॥ ति च ॥६॥ चर । पाल । इत्येतयोधीत्वोरकारस्य । 5 । इत्ययमादेशः स्यात् त् । इत्येवमादौ किति प्रत्यये परे ॥ चर । चूर्तिः ॥ जिफला । फुलः । प्रपु- तः । प्रफुलिः ॥ वलुको यातत्येतीह न संत्रभ्यते । सूत्रारम्भसामात् रीगृहपधस्य च ॥१०॥ ऋकारोपधन्य धातोन्यासस्य रोक् । इत्येष यागगः न्यान् । यडि पातो याशि च ॥ यजि । वृतु । वरोवृत्यते ॥ वृधु । वरीवृध्यते गरोनृत्यते ॥ यलुकि । वोवृतीति । बोयोति । शरीगंगोति । गरीनीति - ॥ शृधु । पनीयते ॥ नृती - ·(ES ५८२ अष्टकं पाणिनीयं ॥ पत्ते - - रुनिको च लुकि ॥११॥ ऋकारोपधस्य धातोरभ्यासस्य रुक् । रिक् । इत्येतावागमो स्यातां । चका राद्रीकू । इत्येष भागमश्च स्यात् । यलुकि नृती । नर्तृतीति । नरि- नृतीति । नरीनृतीति । नर्ति । नरिनर्ति । नीनर्हि ॥ वृत्तु । वर्वृती- ति । वरिवृतीति । वरीवृतीति । वर्वति । वरिवर्ति । वीवर्ति यो वेतीटू ॥ एक्युच्चारणार्थ उकार: ॥ ऋतश्च ॥१२॥ ऋ । इत्येतदन्तस्य धातोरभ्यासस्य रुक् । रिक् । रीक् । इत्येत . भागमाः स्युर्यइलुकि ॥ डुकृञ् । चर्करीति । चरिकरीति । चरिकरीति । चरीकरीति चरीकरीति । चर्कर्ति । चरिकर्ति । चरीकर्ति ॥ हृज् । जहरीति । जरिहरीति । जरीहरीति जहर्ति । जरिहर्ति । नरीहर्ति ॥ तपकरणं किं । कृ । चाकर्ति । तु तातर्ति ॥ सन्ववाघुनि चपरे उनग्लोप ॥३३॥ चपरणिच्यत्यये परे यदङ्गसंज्ञं तस्य लघुपरस्याभ्यासस्य सन्प्रत्यये परत इव कार्यं स्यात् । णिच्यालोपे ऽसति ॥ सन्यत इत्युतां । चपरे पावपि भवति । डुकृञ् । अचीकरत् ॥ डुपचए । अपीपचत् ॥ कमु । अचीकमत ॥ लूज् । अलीलवत् ॥ लघुनि किं । अततक्षत् । पररक्षत् ॥ चपरे किं । अहं ॥ परग्रहणां किं । केवले चडि मा भूत् । अचकमत ॥ मनग्लोपे किं । अचकयत् ॥ दीर्घा लघोः ॥१४॥ चपरपिच्यत्यये परे यसतं तरय लघुपररय लघोरभ्यासस्य दीर्घः स्यात् । चपरे पावलोपे ऽसति ॥ उकृञ् । अचीकरत् ॥ हृञ् । ग्रजीहरत् लूज् । अलीलवत् ॥ उपचप् । अपीपचत् ॥ लघोः किं । यत्रिभनत् ॥ लघुनि किं । ग्रततत्तत् ॥ ग्रनालोपे किं । अचकयत् ॥ अत् स्मृदृत्वप्रथमदस्तृस्पशां ॥१५॥ मृ । द । जिवरा । प्रय । ग्रद । गञ् । स्पश । इत्यतेषां धातूनाम- भ्यागग । ग्रत् । इत्येप प्रादेशः स्यात् । चटपरे पिाचि परतः ॥ " । पपच ·.. ५८३ अध्यायः ॥७॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ७ ॥ असमरत् ॥ द । अददरत् ॥ जित्वरा । अतत्वात् ॥ प्रय । ग्रंपप्रयत् ॥ मद । अमनदत् ॥ तुञ् । प्रतत्तरत् ॥ स्पश । अपस्पशत् ॥ इत्वस्यापवादो ऽयं ॥ तपकरणाददीर्घत्वमपि न भवति । श्रदरत् विभाषा वेष्टिचेष्योः ॥१६॥ वेष्ट । चैट । इत्येतयोधीत्वोभ्यासस्य । अत् । इत्ययमादेशो वा स्यात् । चपरे पो परतः वेट । सबवेष्टत् । अविवेटत् ॥ चेष्ट । अचचेष्टत् । ॥ अचिचेष्टत् ॥ ई च गणः ॥७॥ गपा । इत्यतन्य धातोरन्यासस्य । ई । इत्ययमादेशः स्यात् । अत् । इत्य- यमादेशश्च भवति । चपरे णिचि परतः ॥ गण । अतोगात् । अत- गणात ॥ ॥ इति सूत्रपाठे सपमाध्यायस्य चतुर्घः पादो ऽध्याय समापः ॥ .

·1 ॥ अयाटमो ऽध्यायः ॥ सर्वस्व द्वे ॥१॥ इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः पदत्येति सूत्रात् प्राक् । तत्र सर्वस्य दे इत्युपतिष्ठते वक्ष्यति नित्यवीप्सयोरिति । तत्र सर्वस्य पदत्य त्याने शन्तो ऽर्थतश्चान्तरतमे । पचति पचति ॥ अवयवकाय॑वृत्तिः सर्वशब्दो ऽत्र दे शब्दस्वरूपे भवतः गृह्यते ॥ ॥ बन्धयिष्यामि त्वां ॥ तस्य परमामेडितं ॥२॥ विरुच्चारितस्य यद्वितीयं प्रास्वपं तहानेडितसंज्ञं त्यात् ॥ चौर चौरा३ धातयिष्यामि त्वां । वृपल वृषलाई मारयिष्यामि त्वां । दस्यो ट्स्यो३ अत्रामेडितं भर्तन इति द्वितीयस्य प्लुतः अनुदात्तं च ॥३॥ विरुच्चारितस्य यद्वितीयं शब्दस्वरूपं तदनुदानं स्यात् ॥ भुते भुतो । पशून् पशून् । द्वितीयो ऽत्रानुदानः । नित्यवीप्सयोः ॥४॥ अाभीक्ष्ण्ये ऽर्थे वीप्तायां च यद्वर्तते तत्य पदन्य द्विवचनं त्यात् ॥ ग्राभी-. चण्यं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञककृदन्तेषु च ॥ ब्रामीक्षएये । तिङ । पंचति पचति ।

·પદ્ધ अटकं पापिनीयं लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति । कृत् । भुक्ता भुवा व्रतति । भोतं भोतं व्रजति ॥ नानार्थकप्राब्दाधिकरणानां क्रियांगुणाभ्यां प्रयोत्तुर्युगपढ्याप्तुमिच्श वी- प्सा ॥ वीमायां । ग्रामो ग्रामो रमणीयः । पुरुषः पुरुषो निधनमुपैति परेवने ॥५॥ परि । इत्येतस्य वर्तने ऽर्थे विद्यमानस्य द्वित्वं स्यात् ॥ परि परि बड़ेभ्यो वृष्टो देवः ॥ वर्तनं परिहारः ॥ वर्तने किं । प्रोदनं परिषिञ्चति । सर्व- तोभावे ऽत्र परिः ॥ प्रसमुपोदः पादपूरणे ॥६॥ प्र । सं । उप । उत् । इत्येतेषां पादपूरणे वर्तमानानां हित्वं स्यात् ॥ प्र प्रायमग्नि. । सं समिद्यवसे । उपोप मे परामृश । किं नोदुद् हर्पसे ॥ पा- दपूरणे किं । प्रदेवं देव्या धिया ॥ लोक एवंविधप्रयोगाभावात् साम-- च्छन्द्रस्येवैतद्विधानं ॥ उपर्यध्यधसः सामीप्ये ॥७॥' उपरि । अधि । अधस् । इत्येतेषां सामीप्ये योत्ये द्वित्वं स्यात् ॥ उपरि । उपर्युपरि दुःखं । दुःखस्योपरिधात् समीपकाले दुःखमित्यर्थः । उपर्युपरि ग्रामं । ग्रामस्योपरिधात् समीपदेश इत्यर्थः ॥ अधि । अध्यधि ग्रामं ॥ प्रथस् । अधो ऽधो लोकं ॥ नामीप्ये किं । उपरि चन्द्रमाः ॥ देशकालाभ्यां कृता प्रत्या- सन्तिः सामीप्यं ॥ वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूबासमतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु ॥८॥ - ॥ असूया । संमति । कोप । कुन्तन । भर्सन'। इत्येतेप यद्वाक्यं तदादेः संबोध- नयमानाग्य द्वित्वं न्यात् ॥ परगुणाामहनगराया । पूतनं संमतिः । क्रोधः कोपः । निन्दनं युसनं । अपकारशब्दै योत्पादनं भर्रानं । एते च प्रयोगधर्माः ग्रन्यायां । अभिपका अभिपस रिनो त ग्राभिप्यं ॥ गंगतो । अभिहप- का३ यमितपक प्रोभनः सत्वति ॥ कोप । अविनीतका३ यविनीतम इदानी शाग्यगि शाल्म ॥ पालने । धागुप्शा३ धानुष्या या ते धनुः ॥ भन्ने । चौर चौराई घातयिष्यामि त्यां ॥ अागादिपु ग्वरितमागेड़िते गयेति पूर्वप- - ।

·५८७ अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ १॥ ॥ २३॥ - दस झुगः । भर्सन ग्रामजित गर्लान इत्याठिारयव प्लुतः ॥ वाक्यादेः किं । मध्यान्त्ययो! तु । गोगनः एपल्यसि मापाचक ॥ नामन्तितस्य किं । उद्धारो देवदन्नः ॥ यत्यादि यिं । देवदन गाग यान शुक्लां ॥ एकं वानीदिवत् ॥६॥ एक । इत्येव शब्दो दिलो बबील्चित् स्यात् । तेन सुलोपपुंबढावी ॥ एकंकाक्षर 'एगीकायागुत्या " ग्रावाधे च ॥१०॥ याबाधः पोडा । तस्यां गोत्यायां द्वित्वं स्यात् । वहुव्रीहिवळावश्च भवति ॥ गतगतः । पतितपतितः ॥ बवाहिवावात् सुपो लुक् । गतगता । नष्ट- नटा । सुलोपबहावान्तोदातत्वानि ॥ विरहात् पीड्यमानस्येदं वचनं कर्मधारयवटुत्तरेषु ॥१५॥ एतस्मात् सूत्रादुत्तरेपु द्विवचनेषु कर्मधारयवत् कार्य ज्ञेयं ॥ कर्मधारयवत्वे प्रयोननं नुलोपवद्रावान्तोदानत्वानि ॥ सुलोपः । पुटुपटुः ॥ पुंवड़ावः । मृदुमृद्दी ॥. अन्तोदानत्वं । पटुपटुः ॥ परत्वादानेडितानुानमनेन बाध्यते ॥ अधिकारात् निद्ध उत्तरेविति स्पष्टार्थ ॥ प्रकारे गुणवचनस्य ॥ १२॥ तादृश्ये वर्तमानस्य गुणावाचकरय प्राब्दस्य द्वित्वं स्यात् । तच्च कर्मधारयवत् । तेन सुलोपध्वजावान्तोदानत्वानि ॥ पुटुपटुः । पुटुपट्टी। पण्उिपण्डितः ॥ न्यू- नगुणस्य पूर्णगुणेनोपमाने सत्येवं प्रयोगः । सादृश्यवाच्यत्र प्रकाराब्दः । केवलगुणावाचिनां गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिनां चात्र ग्रहणं ॥ प्राकृपाक्कं रूपं । शुकशुकः परः ॥ प्रकारे किं । पुटुर्देवदनः ॥ गुणवचनस्य किं । अनिमा- पावकः । गौर्वाहीकः ॥ अकृच्छ्रे प्रियसुखयोरन्यतरस्यां ॥१३॥ प्रिय । सुख । इत्येतयोरकृच्छत्वे बोत्ये द्वित्वं वा स्यात् ॥ कृच्छं दुःखं तद- भावो ऽकृच्छं ॥ प्रियप्रियेण ददाति । प्रियेण ददाति ॥ सुखसुखेन ददाति । सुनेन ददाति ॥ अतिप्रियमपि वस्त्वनायासेन ददातीत्यर्थः अकृच्छ्रे किं । प्रियः पुत्रः । सुखो रथः ॥

·५८८ अष्टकं पापिनीयं यथास्वे यथायथं ॥१४॥ यथास्वे ऽर्थे यथाप्राब्दस्य द्वित्वं नपुंसकत्वं च निपात्यते ॥ यो ऽयमात्मा यच्चा- त्मीयं तद्यथास्वं ॥ अात्मनि । ज्ञाताः सर्वे पदार्या यथायथं । यथास्वभावमित्यर्थः ॥ प्रात्मीये । सर्वेषां तु ययायथं । यद्यदात्मीयमित्यर्थः ॥ द्वन्दं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्र प्रयोगाभि- व्यक्तिषु ॥१५॥ रहस्य । मर्यादावचन । व्युत्क्रमणा । यज्ञपात्रप्रयोग । अभिव्यतित । इत्येते- ध्वर्येषु द्वन्द्वमिति निपात्यते ॥ द्विशब्दस्य द्विर्वचनं पूर्वपदस्याम्भावो ऽत्वं चो- नरपदस्य नपुंसकत्वं च निपातनात् । तत्र रहस्यं द्वन्दशब्दवाच्यं । इतरे विषयभूताः ॥ रहस्ये । द्वन्दं मन्तूयते । रहस्यमित्यर्थः ॥ मर्यादावचने । श्रा- चतुरं होमे पात्रो द्वन्दं मियुनायन्ते । माता पुत्रेणा मिथुनं गच्छति । पौत्रणा प्रपौत्रेण तत्पुत्रेणापीति मर्यादार्थः । स्थित्यनतिक्रमो मर्यादा ॥ व्युत्क्रमपो । द्वन्द व्युत्क्रान्ताः । द्विवर्गसंबन्धेन पृयगवस्थिता इत्यर्थः । पृथगवस्थानं व्युत्क्रमणां ॥ यशपात्रप्रयोगे । इन्हें पक्षपात्राणि प्रयुनक्ति । अभिव्यक्ती.। इन्हें संकर्षपावा- सुदेवौ । साहचर्येण द्वावप्यभिव्यज्ञावित्यर्थः ॥ द्वन्दं युद्ध । द्वन्द्वानि सहते धीरः । चार्थे द्वन्द्व इत्यादियोगविभागात् सिध्यति ॥ पदस्व ॥१६॥ यदेतस्माहू(मनुक्रमिष्यामस्तत् पदस्य यं । वक्ष्यति संयोगान्तस्य लोपः । पचन् । यनन् ॥ पदस्य किं । पचन्ती । यजन्तौ ॥ पदयेति कृचिवयव- पष्ठी कृचित् स्थानपाठी या ॥ पदात् ॥१७॥ अयमप्यधिकारः ॥ यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः पदात् तदेदितव्यं । वक्ष्यति प्रागन्तितस्य च । पचसि देवदन ॥ पदात् किं । देवदन पचसि ॥ कुत्सने च सुप्यगोत्रादावित्यतः प्राया पदादित्यधिकारः ॥ अनुदात्तं सर्वमपादादौ ॥१८॥ पत्त्रयाधिकारो ऽयमा पादपरिसमापः ॥ यदित ऊर्ध्वं वक्ष्यामस्तत्रानुदान ·૫૪૪ अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥२२॥ ॥ नौ । नर्बमपादादावित्येवं नेयं । वक्ष्यति ग्रामन्तितस्य च । पचति देवदन ॥ अपादादौ किं । यत् ते नियतं रजसं मृत्यो अनवधृष्यं ॥ पादशाब्देनात्र ऋक्पादः प्रलोकपादश्च गृह्यते ॥ ग्रामन्त्रितस्य च ॥११॥ अामन्तितसंक्षकस्य पढ्न्य पदादुन्नर त्यापादादौ वर्तमानस्य सर्वन्यानुदानः स्यात् गच्छति यज्ञदत । इमं मे गड़े यमुने सरस्वति ॥ अपादादौ किं । शुतुद्रि स्तोमं ॥ पानामन्तितायुदातत्वापवादो ऽयं ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थी द्वितीयास्थयोानावौ ॥२०॥ युप्मद । अस्मद् । इत्येतयोः पदात् पर्योपादादौ स्थितयोः पठीचतुर्थीद्विती- यात्ययोर्यवानख्वं वां । इत्येतावादेशौ स्तस्तौ चानुदातौ ॥ पष्ठी । ग्रामो वां स्वं । युवयोरित्यर्थः । जनपदो नौ त्वं । श्रावयोरित्यर्थः ॥ चतु- यौँ । ग्रामो वां दीयते । युवाभ्यामित्यर्थः । जनपदो नौ दीयते । अावा- द्वितीया । ग्रामो वां पश्यति । युवामित्यर्थः । जनपदो नौ पश्यति । अावामित्यर्थः ॥ एकवचनबहुवचनान्तयोरादेशान्तर विधानात् पारि- प्रोप्या द्विवचनान्तयोरेवैतावादेशी भवतः ॥ पदात् परयोः किं । वाक्यादौ मा भूत् । युवां पातु । श्रावां पातु ॥ पादादिस्थितयोनिवृत्तये ऽपादादावि- ति ॥ पाठीत्यादि किं ग्रामे युवाभ्यां कृतं । श्रावाम्यां कृतं ॥ स्यग्रहणा- नृयमाणविभक्तिकयोरेवैतावादेशौ भवतः । नेह । इति युष्मत्पुत्रो ब्रवीति ॥ बहुवचनस्य वनसौ ॥२१॥ युष्मद् । अस्मद् । इत्येतयोः पदात् परयोरपादादौ स्थितयोः षष्ठीचतुर्थीद्विती- याबहुवचनान्तयोर्ययासंख्यं वत् । नत् । इत्येतावादेशो स्तस्तो चानुदानी ॥ षष्ठी । ग्रामो वः स्वं । युप्माकमित्यर्थः । जनपदो नः त्वं । अस्माकमित्यर्यः चतुर्यो । ग्रामो वो दीयते । युप्मभ्यमित्यर्थः । जनपदो नो दीयते । अत्म- भ्यमित्यर्थः ॥ द्वितीया । ग्रामो वः पश्यति । युप्मानित्यर्थः । जनपदो नः पश्यति । अस्मानित्यर्थः ॥ बांनावोरपवादो ऽयं ॥ तेमयावेकवचनस्य ॥२२॥ युष्मद् । अस्मद् । इत्येतयोः पदात् पोरपादादौ स्थितयोः पाठीचतुय्येकत्र- - 75 ·પર अष्टकं पाणिनीयं. चनान्तयोर्यथासंख्यं ते । मे । इत्येतावादेशौ स्तस्ती चानुदाती ॥ षष्ठी । ग्रामस्ते म्बं । तवेत्यर्थः । ग्रामो मे स्वं । ममेत्यर्थः ॥ चतुर्थी । ग्रामस्ते दीयते । तुभ्यमित्यर्थः । ग्रामो मे दीयते । महामित्यर्थः ॥ द्वितीयैकवचनान्त- स्यादेशान्तरविधानसामर्थ्यात् षष्ठीचतुर्थंकवचनान्तयोरेवैतावादेप्रौ भवतः ॥ वामौ द्वितीयायाः ॥२३॥ युष्मद । अम्मद । इत्येतयोः पदात् परयोरपादादी स्थितयोढितीयेकवचना- स्तयोर्यथासंख्यं त्वा । मा । इत्येतावादेशी भवतस्तो चानुदानौ ॥ ग्रामत्त्वा पश्यति।। त्वामित्यर्थः । ग्रामो मा पश्यति । मामित्यर्थः ॥ न चवाहाहवयुक्ते ॥४॥ च । वा । ह । अह । एव । इत्येतैः पञ्चभिर्योगे युष्मद् । अस्मद् । इत्येतयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयान्तयोः । वां । नौ । इत्यादय श्रादेशा न स्युः ॥ च । ग्रामस्तव च स्त्रं । मम च स्वं । ग्रामस्तुभ्यं च दीयते । मयं च दीयते । ग्रामस्त्वां च पश्यति । मां च पश्यति ॥ वा । ग्रामो युवयोर्वा स्त्रं । श्रावयोर्वा म्वं । ग्रामो युवाभ्यां वा दीयते । भावाभ्यां वा दीयते । ग्रामो यवां वा पश्यति । नावां वा पश्यति ॥ ह । ग्रामो युष्माकं ह स्वं । अस्माकं ह स्वं । ग्रामो युप्मभ्यं ह दीयते । अस्मभ्यं ह दीयते । ग्रामो युप्मान् ह पश्यति । यम्मान् ह पश्यति ॥ अह । ग्रामो युवयोरह स्वं । यावयोरह स्वं । ग्रामो युवाभ्यामह दीयते । अावाभ्यामह दीयते । ग्रामो युवामह पश्यति । ग्रावामह पश्यति ॥ एव । ग्रामस्तवैव स्वं । ममैव स्वं । ग्रामस्तुभ्यमेव दीयते । ममेव दीयते । ग्रामस्त्वामेव पश्यति । मामेव पश्यति । इत्यादयो जेयाः ॥ गाक्षायोगप्रतिपत्त्यर्थं युशाग्रहपां । परंपरासंबन्धे स्वादेशा भवन्त्येव । इरो हरिश्च मे स्वामी ॥ पश्चाश्चानालोचने ॥२५॥ दर्शनार्यरनालोचने वर्तमानातुभियोगे युष्मद् । अस्मद । इत्येतयोः । वां । नी इत्यादय ग्रादेशा न भवन्ति ॥ ग्रागग्त्वां समीक्ष्यागतः । ग्रामो मां सनीच्यागतः । चेतसा त्वां समीक्षते ॥ अनालोचने किं । भताररावा पश्यति - - चता ॥

·૫૧ अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं. ॥ ३१॥ । सपूर्वीयाः प्रथमाया विभाषा ॥२६॥ विद्यमानपूर्वात् प्रयमान्तात् पदादुन्नत्योर्युष्मदस्मदोः । वां । नौ । इत्यादय अादेशा वा न भवन्ति ॥ भास्त्वमष्यहं तेन हरित्त्वां त्रायते स मां । त्वा । मा । इति वा ॥ सपूर्वायाः किं । कम्बलस्ते स्वं । कम्बलो में स्वं ॥ प्रयमाया: किं । कम्वलो ग्रामे ते स्वं । कम्बलो ग्रामे मे स्वं ॥ तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः ॥२७॥ तिङन्तात् पदात् पाणि गोत्रादीनि कुत्सन नाभीक्ष्ण्ये चार्ये वर्तमानान्यनु- स्युः ॥ कुत्तने । पचति गोत्रं । जल्पति गोत्रं ॥ भाभीक्ष्ण्ये । पचति पचति गोत्रं ॥ तिङः किं । कुत्सितं गोत्रं ॥ गोतादीनि किं । पचति पापं ॥ कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः किं । खनति गोत्रं समेत्य कूपं ॥ दातानि तिङतिङः ॥२८॥ मासेन कारः ॥ तिङन्तं पदमतिङन्तात् पदात् परमनुदातं स्यात् ॥ देवदनः पचति । अग्नि- मोडे ॥ तिङ किं । नीलमुत्पलं ॥ अतिऊः किं । भवति पचति ॥ न लुट् ॥१॥ लुरुन्तं तिङन्तमतिङन्तात् पदात् परं नानुदातं स्यात् । प्रत्रः कर्ता । पूर्वसूत्रापवादो ऽयं ॥ निपतिर्यचदिहन्तकुविनेचेच्चएकच्चिन्यत्रयुक्तं ॥३०॥ यद् । यदि । हन्त । कुवित् । नेत् । चेत् । चण् । कञ्चित् । यत्र । इत्ये- तैर्निपातैर्युता तिन्तं नानुदान्तं स्यात् ॥ यद् । यत् करोति ॥ यदि । यदि भविष्यति ॥ हन्त । हन्त पचिष्यति ॥ कुवित् । कुवित् पचति ॥ नेत् । नन्जिलायन्तो नरकं पताम ॥ चेत् । स । स चेदधीते ॥ चण चेदर्थे णिच शब्दः । अयं च मरिष्यति । अयं चेन्मरिष्यतीत्यर्थः ॥ कञ्चित् । कच्चिदधीते । यत्र । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति ॥ निपातैः किं । यन् कूजति प्रकटं । गच्छनित्ययः । इणः प्रातृप्रत्यये रूपमेतत् ॥ युनी किं । यत्र क च ते मनो दक्षं दधत उत्तरं ॥ नह प्रत्यारम्भे ॥३१॥.

·૫ર अटकं पापिनीयं । . नह । इत्यनेन युक्ता तिङन्तं नानदानं स्यात् प्रत्यारम्भे ॥ प्रतिपेधयुक्ता- ग्रा- रम्भ. प्रत्यारम्भः ॥ नहेति निपातसमुदायः प्रतिषेधार्थः ॥ नह भोक्ष्यमे । नहा- ध्येष्यने ॥ प्रत्यारम्भे किं । नह वै तस्मिंश्न लोके दक्षिणामिच्छन्ति ॥ सत्यं प्रश्ने ॥३२॥ सत्यं । इत्यनेन युक्तं तिङन्तं प्रश्ने नानुदातं स्यात् ॥ मत्यं भोक्ष्यसे । सत्यमध्येष्यने ॥ प्रश्ने कि । सत्य वक्ष्यामि नानृतं ॥ अङ्गाप्रातिलोम्ये ॥३३॥ अा । इत्यनेन युक्तं तिङन्तमानकूल्ये गम्यमाने नानदानं स्यात् ॥ अङ्ग कुरु । अद पच ॥ अप्रातिलोम्ये किं । अङ्ग कूज वृषल । इदानी ज्ञास्यसि जाल्म । कूजनमनभिप्रेतं कुर्वनसौ प्रतिलोम. ॥ दि च ॥३४॥ हि । इत्यनेन युक्ता तिड्डन्तमानकूल्ये गम्यमाने नानुदातं स्यात् ॥ स हि करु । म हि पठ ॥ अप्रातिन्लोम्ये कि । स हि कूत वृपल । इदानी ना- 7 T स्यसि जाल्म ॥ छन्दस्यनेकमपि साकाझं ॥३५॥ दि । इत्यनेन युक्ती सामाजमनेकमेकमपि तिङन्तं वेदे नानुदानं स्यात् ॥ अनेक । अनृतं हि मनो वति । पाप्मानं चैनं पुनाति ॥ तिउन्तद्वयमपि न निहन्यते ॥ एक । अग्निर्हि पूर्वमट्जयत् तमिन्द्रो अनूदनयत् । एकमा- पुदातं ॥ यावच्चयाभ्यां ॥३६॥ यात् । यया । इत्येता-या युता तिन्तं नानुदातं स्यात् ॥ यावत् । वहशो ॥ यया । यया गुमा पूजायां नानन्तरं ॥३७॥ यावत् । यया । इत्येताम्यां गायनतरतिरन्तं पूाया गन्यमानाया नानुदात न ग्यात् । कि त्यनुदानव ॥ यावत् । यात पचति शोना ॥ यया । या- ॥

·પરે अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ ६॥ सूत्रं ॥४२॥ यवा पचति शोभनं ॥ पूर्वनेपा प्राप्पो निघातप्रतिषेधः प्रतिबिध्यते ॥ पूनायां यया मुझो ॥ ग्रनन्तरं किं । यावदेवदत्तः पचति शोभनं । यया देवदतः करोति चाह ॥ पूर्वेणान्न निघातप्रतिषेधः ॥ किं । यावतो उपसर्गव्यवेतं च ॥३८॥ नानुदानं यावत् । यया । इत्येतान्यां युगामुपतर्गव्यवहितं च तिङन्तं पूतायां विपये नानुदानं न स्यात् । किं त्वनुदानमेव ॥ वात् । यावत् प्रपचति प्रोभनं ॥ यया । यया प्रपचति शोभनं ॥ पूर्वमनन्तरमित्युक्तं । उपसर्गव्यवधानार्थी चमारम्भः ॥ अनन्तर मित्येव । नेर । यावदेवदनः प्रपचति प्रोभनं । यया विष्णुमित्रः प्रकरोति चार ॥ तुपश्यषश्वताह पूजायां ॥३॥ तु । पश्य । पश्वत । ग्रह । इत्येतैर्युत तिङन्तं पूजायां विषये स्वात् ॥ तु । माणवकस्तु भुतो शोभनं ॥ पाव । पश्य माणावको मुक्ते शोभनं ॥ पायत । पश्यत माणवको भुङ्क्ते शोभनं ॥ अह । ग्रह माणवको भुते प्रोभनं ॥ पूजायां किं । पश्य मृगो धावति ॥ अहो च ॥४०॥ अहो । इत्यनेन युक्ता तिङन्तं पूनायां विषये नानुदातं स्यात् ॥ अहो देवदत्तः पचति शोभनं । अहो विष्णुमित्रः करोति चारु ॥ उत्तरार्य पृयायोगकरणं ॥ शेषे विभाषा ॥४१॥ अहो । इत्यनेन युक्तं तिङन्तमपूज्ञायां वा नानुदात्तं स्यात् ॥ कटमहो करि- प्यसि । कटमहो करिष्यति ॥ असूयावचनमेतत् ॥ पूजातिरिक्तं श्रेषः । पूर्वसूत्रे पूनायामित्यस्य चानुकृष्टत्वादनाननुवृत्तेः प्रोषग्रहणं स्पष्टार्थे पुरा च परीप्सायां ॥४॥ पुरा । इत्यनेन युतो तिङन्तं त्वरायामर्थे वा नानुदातं स्यात् ॥ अधीष्व माणवक पुरा विद्योतते विद्युत् । अधीष्व माणवक पुरा विद्योतते विद्युत् ॥ पक्षे तितिक इति निधातः ॥ निकटागामिन्यत्र पुराप्राब्दः ॥ परीप्ता त्वरा ॥ परीप्सायां किं । न ते स्म पुराधीयते । चिरातीते ऽत्र पुरशब्दः ॥ 75 ·૫છે अष्टकं पाणिनीयं नन्वित्यनुज्ञेषणायां ॥४३॥ ननु ।' इत्यनेन युक्तं तिङन्तमनुज्ञाप्रार्थनाविषये नानुदातं स्यात् .॥ ननु गच्छामि भोः । अनुतानीहि मां गमनं प्रतीत्यर्थः ॥ अनुज्ञाप्रार्थनानुषपा ॥ अनुज्ञेषणायां किं । अकार्षीः कटं देवदत्त । ननु करोमि भोः । पृटप्रतिव- चनमतत् ॥ किं क्रियाप्रश्ने अनुपसर्गमप्रतिषिडं ॥४४॥ किं । इत्यनेन क्रियाप्रश्नै वर्तमानेन युत्तामुपसर्गरहितमप्रतिषिद्धार्थं तिङन्तं मानदातं स्यात् ॥ किं देवदत्तः पचति । ग्राहोस्विते ॥ क्रियेति किं । साधनप्रप्रने मा भूत् । किं देवदन योदनं पचति । ग्राहोस्विच्छाकमिति ॥ प्रश्ने किं । किमधीते । क्षेपे ऽयं किंशब्दः ॥ अनुपसर्ग किं । किं देवदनः प्रपचति । उत प्रकरोति ॥ अप्रतिबिडं किं । किं किं द्वितो नं पचति । उत न करोति ॥ लोपे विभाषा ॥४५॥ किं । इत्येतस्य गम्यमानार्थत्वादप्रयोगे क्रियाप्रश्ने गम्यमाने ऽनुपसर्गमप्रतिषिद्धं तिङन्तं वा नानुदातं स्यात् ॥ देवदतः पचति । आहोस्वित् पठति ॥ फिप्राब्देन विनेव प्रश्नो ऽत्र गम्यते ॥ किमर्येन योगात् पूर्वेण प्रापे विभा- पेयं ॥ प्रत्युदाहरणानि पूर्ववत् ॥ रहिमन्वे प्रहासे लूट ॥४६॥ एहि मन्ये । इत्यनेन वु लुउन्तं प्रहासे गम्यमाने नानुदातं स्यात् ॥ एहि मन्य ग्रोदनं भोक्ष्यसे । न हि भोक्ष्यसे । भुषः सो ऽतिथिभिः ॥ प्रहासे किं । एहि मन्या ग्रोदनं भोक्ष्य इति । सुष्टु च मन्यसे ॥ ग्रहासः क्रीडा । जावपूर्व ॥४७॥ गातु । इत्यनेनाविधमानपूर्वेपा युतं तिङन्तं नानुदानं स्यात् ॥ ज्ञातु भो- यगे । ज्ञातु फरिष्यनि ॥ अपूर्व किं । कट जातु करिष्यसि ॥ किंवृत्तं च चित्तरं ॥४८॥ किं । इत्यनेन चिच्छन्दोमरपााधिपमानपूणा युग तिनां नानुदान ·પરંપ अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ १॥ मूत्रं ॥५२॥ स्यात् ॥ कनिङ्गते । केनचित् करोति । कतशित् पचति । कतमश्चित् पठति ॥ विगायन्तं उतर उतमान्तं च किमो नृपं किंवृत्तशब्देनोच्यते चिदुतरं किं । को मुक्ते ॥ अपूर्वमित्येव । देवदत्तः किंचित् पठति ॥ याहो ताहो चानन्तरं ॥४॥ ग्राहो । उताले । इत्येता वामपूर्वा-यां युत्तामनन्तरं तिङन्तं नानुदातं स्यात् ॥ ग्राहो । ग्राले मुड़ते ॥ उताले । उताहो पठति ॥ अनन्तरं किं । शेपे विभाषां वक्ष्यति ॥ अपूर्वमिति किं । देवदन ग्राहो भुङ्कते ॥ शेषे विभाषा ॥१०॥ धग्रहणं किं । पच अाहो । उताले । इत्येता-यामपूर्वाभ्यां युक्त व्यवहितं तिङन्तं वा नानुदानं त्यात् ॥ ग्राहो । ग्राले देवदतः पचति ॥ उताहो । उताहो देवदतः पच- ति ॥ पक्षे अनुदानत्वं ॥ अनन्तरादन्यः तान्तरः प्रोपः ॥ गत्यर्थलोटा लण्न चेत् कारकं सर्वान्यत् ॥५१॥ गत्यर्यकधातुविहितलोडलकारादेशतिङन्तेन युक्तं लुड्लकारादेप्रतिङन्तं नानु- दातं त्यात् । यत्रैच कर्तरि कर्मणि वा कारके लोडिहितस्तत्रैव लुडपि यदि भवेत् ॥ श्रागच्छ देव ग्रामं द्रक्ष्यस्येनं । उहान्तां देवदतेन प्रालयो रामेण भोच्यन्ते ॥ कारकग्रहणेनात्र तिङन्तवाच्ये कर्तृकर्मणी एव गृहोते ॥ गत्य- देवदनौदनं भोक्ष्यते ऽनं ॥ लोटा किं । आगच्छर्देवदत ग्रामं इक्ष्यस्येनं ॥ लूट किं । यागच्छ देव ग्रामं पश्यत्येनं ॥ न चेदित्यादि । आगच्छ देव ग्रामं पित्रा त प्रोदनं भोक्ष्यते ॥ सर्वग्रहणणं किं । श्रा- गच्छ देव ग्रामं त्वं चाहं च द्रक्ष्याव एनमित्यत्रापि निधातप्रतिषेधो यया त्वात् ॥ लोडन्तस्य यत् कारकं तच्चान्यच्च तृउन्तेनोच्यते लोट् च ॥५॥ लोडादेप्रतिङन्तं गत्यर्थधातुविहितलोडादेशातिङन्तयुक्ती नानुदानं त्यात् । यदि द्वयोलोउन्तयोरेक कारर्क भवति ॥ बागच्छ देव ब्रामं पश्य ॥ गत्यति । पच देवदतौदनं भुञ्जैन ॥ लोटू किं । प्रागच्छ देवदत्त ग्रामं पश्य- त्येनं ॥ न चेदित्यादि किं । श्रागच्छ देवदन ग्रामं पश्यत्वेनं यज्ञदतः ॥ सर्वग्रहणात् विह स्यादेव । नागच्छ देवदत्त ब्रामं त्वं चाहं च पश्यावः ॥ योगविभाग उन्नरार्थः ॥ किं किं ·G अष्टकं पापिानीयं विभाषितं. सोपसर्गननुत्तमं ॥५३॥ . हन्त च लोडादेशतिड्डन्तमुपसर्गसहितमुत्तमपुरुपवर्जितं गत्यर्थधातुविहितलोडादेशति- न्तयुतं वा नानुदातं स्यात् । यदि दयोउन्तयोरेकं कारकं भवति ॥ श्रागच्छ देव ग्रामं प्रविश । सागच्छ देव ग्रामं प्रविश ॥ सोपमर्ग किं । प्रागच्छ देव ग्रामं पश्य अनुत्तमं किं । आगच्छानि देव ग्रामं प्रविशानि ॥ प्रापू- विभाषेयं ॥ ॥५४॥ हन्त । इत्यनेन युक्ता लोडादेशतिङन्तं सोपसर्गमुत्तमपुरुषवर्जितं वा नानुदानं स्यात् ॥ हन्त प्रविश । हन्त प्रविश ॥ सोपसर्ग किं । हन्त कुरु । निपा- तैर्यदीति निघातनिषेधः ॥ अनुन्नमं किं । हन्त प्रभुननावद ॥ अाम एकान्तरमामन्त्रितमनत्तिके ॥५५॥ यां । इत्येतस्मात् परमेकपदान्तरितं संबोधनप्रथमाविभहायन्तं दूरे वर्तमानं नानुदातं स्यात् ॥ श्रां पचसि देवदना३ । अामन्तृितस्य चेत्यायुदानत्वं । दूराडूते चेति नुतः ॥ प्रामः किं । शाकं पचसि देवदत्त ॥ एकान्तरं किं । ग्रामोदन प्रपचसि देवदना ॥ यामन्तितं किं । नां पचति देवदतः ॥ अनन्तिके किं । यां पचसि देवदन ॥ यद्धितुपरं छन्दसि ॥५६॥ यत् । हि । तु । इत्येतेभ्यः परं तिङन्तं वेदे नानुदानं स्यात् ॥ यत्परं । उदगृजो यतिरः ॥ हिपरं । इदं वामुशन्ति हि ॥ तुपरं । ग्राख्यास्यामि तु ते ॥ निपातैर्यदिति हि चेति तुपश्येति च सिडे नियमार्थमिदं । एतैरेव परभूतैर्याने निषेधो नान्यैरिति । तेन जाये स्वा रोहावेहि । अत्र एहीति गत्यर्थलोटा युगास्य रोहावेत्यम्य निघातो भवति ॥ चनचिदिवगोत्रादितद्धितामेडितेघगतेः ॥१७॥ । चिा । इव । गोत्रादि । तद्धित । अारित । इत्येतेषु परतो गतिसंशभिनात परं तिङन्तं नानुदानं स्यात् ॥ चन । देवदतः पचति ॥ चित् । देवः पचति चित् ॥ इव । देवः पचतीच ॥ गोत्रादि । देवः पचति गोत्रं । देवः पचति ग्रुवं ॥ तटित । देवः पचतिकल्पं । देवः । चन चन ·५७ अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ १॥ सूत्रं ॥६२ ॥ पचति रूपं ॥ यागन्ति । देवः पचति पचति ॥ गतः किं । देवः प्रपचति चन " तिो गोत्रादोनोति गुत्रोगा गोत्रादयः कुत्सनाभीक्ष्णययोर्चतगाना एवेर गृहन्ते ॥ चादिषु च ॥५॥ वीणां वा वादयति ॥ चाहिए पत्तो गतिसंशकशिनात् परं तिङन्तं नानुदानं स्यात् ॥ च । देवः पचति च । खादति च ॥ वा । देवः पचति वा । वाहति वा ॥ ह । देवः पचति ह । खादति ह ॥ ग्रह । देवः पचत्यह । खादयत् ॥ एव । देवः पचत्येव । खादत्येव ॥ ग्रातः किं । देवः प्रपचति च । प्रसादति च ॥ प्रयनस्य चबायोग इति निषेधः । द्वितीयत्य निघातः ॥ न चवाहाहेति सूत्रोक्ताः पञ्च चादयो ऽत्र प्रायाः ॥ चवायोगे प्रथमा ॥ ॥॥६॥ च । वा । इत्येतान्यां योगे प्रयमा तिमिति नुदाना त्यात् ॥ च । गर्द- भौश्य 'कालयति । वीणां च वावति ॥ वा । गर्दभान् वा कालयति । पूर्वभूतयोरपि पाठे निघातप्रतिपेधार्थ योगग्रहणणं ॥ प्रयमाग्रहणादद्वितीयादेस्तिन्तस्य निघातो भवत्येव ॥ हति क्षियायां ॥६०॥ है । इत्यनेन युक्ता प्रयमा तितिभनिनानुदाता स्यात् । प्राचारभेटे गम्यमाने ॥ स्वयं ह रथेन याती३ । उपाध्यायं पदातिं गमयति ॥ स्वयं हौदनं भुक्त३ । उपाध्यायं सक्तून् पाययति ॥ प्रयमस्य तिङन्तस्य निधातप्रतिषेधः ॥ क्षियात्री- रिति प्लुतः ॥ क्षियाचारभेदः । धर्मव्यतिक्रम इत्यर्थः अहेति विनियोगे च ॥६१॥ अह । इत्यनेन युक्ता प्रयमा तिभिक्तिनानुदाता स्यात् । नानाप्रयोजने नि- योगे गम्यमाने । शिवायां च गन्यमानायां ॥ विनियोगे । त्वमह . ग्राम गच्छा३ । त्वमहारएवं गच्छा ॥ क्षियायां । स्वयमह रथेन थाती ! उपाध्यायं पदातिं गमयति ॥ अत्र द्वितीयतिङन्तत्य निधातः । उभयत्र क्षि- याशीरिति प्लुतः ॥ नानाप्रयोजनको नियोगः प्रेषणे विनियोगः ॥ चाहलोप एवेत्यवधारणं ॥६॥ 76 ·૫૪૪ अष्टकं पापिनीयं - च । ग्रह । इत्येतयोोपे प्रथमा तिभडिशिनानुदाता स्यात् । एव । इत्ये- तच्चेदवधारणार्थ प्रयुज्यते ॥ यत्रार्थो गम्यते न च प्रयोगस्तत्रानयोर्लेप. ॥ समुच्चये चशब्दः । केवलार्थो उहशाब्दः । समानकर्तृके चलोपः । नानाकर्तृके ऽह- लोपः ॥ चलोपे । देवदत एव ग्रामं गच्छतु । देवदन्न एवारण्यं गच्छतु । ग्रामं चारण्यं च गच्छत्वित्यर्थः ॥ ग्रहलोपे । देवदन्न एव ग्रामं गच्छतु । यज्ञदन एवारण्यं गच्छतु । ग्रामं केवलमरपयं केवलमित्यर्थः ॥ अवधारण किं । देवः केव भोक्ष्यते । न कृचिदित्यर्थः । अनववलुपावयमेवशब्दः । एवे चानियोग इति परतूपं ॥ चादिलोपे विभाषा ॥६॥ चादीनां गम्यमानार्थवादप्रयोगे प्रथमा तिभितिर्वा नानुदाता भवति ॥ चलोपे । शुक्का वाहयो भवन्ति । प्रवेतागा भाज्या यदुहन्ति ॥ शुक्का वोहयो भवन्ति । प्रवेतागा अाज्या यदुहन्ति ॥ वालोपे । वोहिभिर्यजेत । यवैर्यजेत ॥ वीहि- भिर्यजेत । यवैर्यजेत ॥ पक्षे तिङन्तद्वयस्य निघातः ॥ न चवाहेति सूत्रोताः पञ्च चादयो ऽत्र ग्रायाः ॥ वैवावेति चच्छन्दसि ॥६४॥ वै । वाव । इत्येताभ्यां यता प्रथमा तिधिभतिर्वेदे वा नानुदाना स्यात् ॥ वै 1 अहर्वे देवानामासीत् । रात्रिसुराणामासीत् ॥ ग्रह। देवानामासीत् । रात्रिरसुराणामासीत् ॥ वाव । अयं वाव हस्त मासीत् । नेतर यासीत् ॥ अयं वाव हम्त अासीत् । नेतर अासीत् ॥ पक्ष उभयोर्निधातः ॥ एकान्याभ्यां समर्धाभ्यां ॥६५॥ एक । अन्य । इत्येताभ्यां तुल्यायर्याभ्यां युक्ता प्रथमा तिडिभनिार्वेदे वा नानु- दाना म्यात् ॥ एक । प्रजामका जिन्वति । प्रज्ञामेका रक्षति ॥ प्रजामेका तिन्वति । प्रनामेका रक्षति ॥ अन्य । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादनि । अन- प्रजनन्यो यभिचाकशीति ॥ तयोरन्यः पिप्पलं स्वादति । अनननन्यो ऽभिचा- कशोति ॥ पत्ते इयोर्निधातः ॥ समयान्यां किं । एको देवानुपातिठत् । एक इति गंन्यापरं नान्या” । एकशब्दस्य व्यवस्थायें रामर्यग्रहणं । व्यभिचारियात् ॥ तस्य ·५३॥ अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ १ ॥ सूत्रं ॥ ७२ ॥ यद्वृत्तानित्यं ॥६६॥ यत् । इत्येतवत्र पद वियते तस्मात् परं तिङन्तं नित्यं नानुदातं स्यात् ॥ यो मुझे । यस्मै ददाति । यद्यड़ वायुर्वाति ॥ पूजनात् पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः ॥६७॥ पूनानायके यः काष्ठादिभ्यः परं पूनितवाचकं पदमनुदानं त्यात् ॥ काष्ठाध्या- पकः । दारुणाध्यापकः ॥ समासे चैतदनुदानत्वं ॥ . अनुदानमित्यनुवृतावपि पुनरंनुदानग्रहण निषेधनिवृत्र्ययं ॥ सगतिरपि तिङ् ॥ ६॥ गतिसंज्ञकयुतमपि पूतितवाचकं तिङन्तं पूननवाचियः काष्ठादिभ्यः परमनुदानं न्यात् ॥ यत् काष्ठं पचति । यत् काष्ठं प्रपचति ॥ तितिङ इति निघातस्य निपातैर्यद्यदीति निषेधे प्राप्त पुनर्विधिः ॥ सगतिग्रहणाञ्च गतिरंपि निहन्यते ॥ कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ ॥ ६ ॥ कुत्सार्थके च. सुबन्ते गोत्रादिशब्दवर्जिते परतः सगतिकमगतिकमपि तिङ- न्तमनुदानं त्यात् ॥ पचति पूति । प्रपचति पूति । पचति मिथ्या ॥ कुत्सने किं । पचति प्रोभनं ॥ सुपि किं । पचति क्लिश्नाति ॥ गोत्रादाविति किं । पचति गोत्रं । पचति ब्रुवं ॥ गतिर्गतौ ॥७०॥ गतिसंन्नकं गतिसंज्ञके परे ऽनुदानं स्यात् ॥ अभ्युद्धति । समुदानयति ॥ गतिः किं । देवदनः प्रपचति ॥ गतौ किं । या मन्तैरिन्द्र हरिभिर्याहि । याहीति क्रियायोगादाको गतिसंज्ञा ॥ तिङि चोदात्तवति ॥७१ ॥ तिङन्त उदातवति परे गतिसंज्ञकमनुदातं स्यात् ॥ यत् प्रपचति ॥ उदात- वति किं । प्रकरोति ॥ आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥ ७२ ॥ संबोधनप्रथमाविभयन्तं पूर्वपदमविद्यमानवत् स्यात् ॥ अग्ने तव । देवात्मान् पाहि । अग्ने इन्द्र वरुण । अग्ने नय ॥ अनामन्तितस्याविद्यमानत्वायुष्मद- ·. अष्टकं पापिनीयं, ६०० - स्मदोरादेश ग्रामन्तितनिघातस्तिडियातश्च न भवति ॥ अामन्तितं किं । देवदन्नः पचति ॥ पूर्व किं । वदन्न । अत्रामन्तितायुदानवे कर्तव्ये विद्यमानत्वमेव यथा स्यात् नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनं ॥७३॥ अामन्तितमंज्ञके समानाधिकरणे विशेषणे परे पूर्वमागन्तितमंतकं मामान्यवचनं नाविद्यमानवत म्यात् । किं तु विद्यमानवदेव भवति ॥ ग्रने गृल्पते । ग्राने तेजन्विन् । हरे दयालो नः पाहि । अत्र पूर्वस्य विद्यमानत्वात् ततः परस्या- नुदानता ॥ नामन्तिते किं । देवदत्त पचसि ॥ समानाधिकरणे किं । देवदत पपिउत यशदत्त । अत्र यशदनविशेषणं पपिटतशब्दो न पूर्वेणा समानाधिकरणः ॥ सामान्यवचनं किं । अद्यन्ये देवि सरस्वति इंडे काव्ये विहव्ये । एतेषु पर्या- यशब्देपु • मा भूत् ॥ उतरसूत्रस्यं सामान्यवचनपदं भाष्यकृरित्र योनितं । पर्यायशब्देष्वप्रवृतये विभाषितं विशेषवचने बढुवचनं ॥७४ ॥ विशेषवचने समानाधिकरण नामन्तितसंतके परे पूर्व बहुवचनान्तं विशेष्यमा- मन्तिमंज्ञकमविद्यमानवहा स्यात् ॥ देवाः शरण्या. । देवा. शरपयाः । ब्राह्मणा वैयाकरणाः । ब्राह्मणा वैयाकरणाः ॥ बहुवचनं किं । माणवक जटिल ॥ अत्र नित्यं विद्यमानवता ॥ ॥ ॥ इति सूत्रपाठे ऽष्टमाध्यायस्य प्रथमः पाद । पूर्वत्रासिहं ॥१॥ अधिकारो ऽयमाध्यायपरिनमापः ॥ यदित धुमनुक्रमिष्यामः पूर्वबानिठमित्येवं तदेदितव्यं ॥ तत्र येयं नपादमपाध्यायुता । तम्यां पादोनो ऽयमध्यायो ऽसिठः । इत उतरत्र चोतरो योगः पूर्वस्मिन् कर्तव्ये मिठो वेदितव्य. ॥ हर रहि । त्रिया एलि। अत्र यकारवकारयोोपरयागिठावान वृष्टि ॥ अगुप्ने । ग्रगु- मात् । यमुगिन । अदतो रोरिति मुत्वन्यागिळत्वात् गन्नामिनो भवन्ति ।

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥५॥ ६०१ भवति ॥ नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ॥२॥ मुविधी वरविधी संत्राविधी कृति तुम्विधी च नलोपो ऽसिद्धः स्यात् ॥ नुपः त्याने विधिः मुपि परे च विधिः मंविधिः नुपः विधी । राजभिः । तक्षभिः । नलोपन्यानिइत्वादन् न भवति ॥ नुपि विधौ । राजभ्यां । राजतु । नलोपन्यानिडत्वादीर्घत्वमेवं च न भवति ॥ स्वरविधौ । पञ्चाम ।' धार्म । नलोपस्यानित्वादमें चावर्णमित्यकारान्तन्य पूर्वपदन्य विधीयमानमायुदानत्वं न भवति ॥ संज्ञाविधी । पक्ष बामण्यः । दश ब्राह्मण्यः । नलोपत्यानिद्ध- त्वात् ष्णान्ता परिति पदमंज्ञायां न पटवलेति प्रतिषेधान टाप् ॥ कृति तुम्विधो । वृत्रभ्यां ! वृत्रहभिः । नलोपस्यातिडत्वाइत्वस्य पितीति तु कृति किं । वृत्रहच्वं । वृत्रहच्छाया । अत्र नलोपत्यातिडत्वाभा- वाच्चे चेति तुम्भवति ॥ पूर्वसूत्रेणेवासिद्धत्वे सिद्धे नियमार्यो ऽयमारम्भः । एतेष्वेव नलोपत्यासिद्धत्वं नान्यत्र । तेन राजीयति । राजायते । राजाप्रव इत्यादौ नलोपस्य सिद्धत्वादीत्वं दीर्घत्वमेकादेशश्च भवति ॥ न मु ने ॥३॥ ना । इत्येतस्मिन् परे यत् प्राप्नोति तस्मिन् कर्तव्ये मुभावो नासिद्धः स्यात् ॥ अमुना ॥ मुभावस्य सिद्धत्वावाभावो भवति दीश्च न भवति ॥ उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो ज्नुदात्तस्य ॥४॥ उदानस्य त्वरितस्य च स्याने यो व ततः परस्यानुदानस्य स्वरित प्रादेशः स्यात् ॥ उदातयणः । कुमार्ये । कुमार्याः । ईकारस्योदानस्य यणि कृते ऽनेन विभक्तोः स्वरितत्वं ॥ त्वरितयणः । मकृल्ल्व्याशा । खलप्व्याशा । सकृ- ल्लूः खलपूः कृत्स्वरेणान्तोदातौ । उकारस्य- यएणुदानः ततः परस्य सपम्येकवचनस्यानुदानस्य स्वरितत्वं । तस्य यण सो ऽपि स्वरितः । ततः परन्याशाप्राब्दाकारस्यानुदानस्य स्वरितत्वं ॥ उदातत्वरितयोः किं । वैदी अाशा । वैद्याशा । प्राईव्याप्रा । अनुदानस्यानिको ऽयं यएगादेशः ॥ अनुदातस्य किं । कुमार्यत्र । किशोर्वत्र | लिस्वरेणायुदानो ऽत्रशब्दः ॥ एकादेश उदात्तेनोदात्तः ॥५॥ उदात्तेन सहानुदानस्य य एकादेशः स उदानः न्यात् ॥ मनी । वायू ।

·६०२
ग्रष्टकं पापिनीयं
वृत्तः । प्लः ॥ उदातनेति किं । यतन्ति । पचन्ति । लसार्वधातुकानुदा-
तत्वे कृते द्वयोरनुदानयोरयमेकादेशः । परबपे कर्तव्ये स्वरितस्यासिहयात् ॥
स्वरिती, वानुदात्ते. पदादौ ॥६॥
अनुदाने पदादो परत उदातेन सहेकादेशः स्वरितो वा स्यात् ॥ सु उत्थितः ।
सूत्यितः । सुः कर्मप्रवचनीयः । अव्ययपूर्वपद्प्रकृतिस्वरेणायुदानः । शिष्टमनुदानं ।
ततो ऽनेनैकादेशस्य पक्षे स्वरितत्वं ॥ वि ईक्षते
॥ वि इक्षते । वीक्षते । विरायुदानः ।
ततः परस्य तितिड इति निधातः । तत एकादेशस्यानेन पक्षे स्वरितवं ॥
अनुदाते किं । देवदतो ऽत्र ॥ पदादौ किं । वृक्षो । वृक्षाः ॥ स्वरितग्र-
हां स्पष्टार्थ । उदाने हि विकल्पिते तदभाव वान्तर्यतः स्वरितत्वसिडेः
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ॥७॥
प्रातिपदिकसंज्ञकस्य, पदस्यान्तावयवस्य न् । इत्येतस्य लोपः स्यात् ॥ राना ।
रानभ्यां । राजभिः । राजता । राततरः । राजतमः ॥ प्रातिपदिकं किं
सहनहिं । हन्तेर्लङ् । तिप् । हड्यादिलोपः । अदादित्वाच्छपो ‘तुक् ॥
अन्तस्य किं । राजानी । राजानः ॥ नेति प्रातिपदिकेति लुपषष्ठीके पदे ॥
न डिसंवुद्ध्योः ॥८॥
न् । इत्येतस्य प्रातिपदिकसंज्ञकपदान्तावयवस्य डि । इत्येतस्मिन् सपमम्येक-
वचने संघुद्धिसंज्ञके च परतो लोपो में स्यात् ॥ औ । या चर्मन् । लो-
हिते चर्मन् । सुपां मुलुमिति उर्लुक् ॥ संबुडी । हे राजन् । हे तत्तत् ॥
माडपधायाश्च मतोवी ज्यवादिभ्यः ॥१॥
म् । इत्येतदन्तात् । न । इत्येतदन्तात् । मकारोपधात् । अझारोपधाच्च
प्रातिपदिकात् पररय मतुष्प्रत्ययस्यस्य म् । इत्येतस्य व् । इत्येप ग्रादेशः स्यात् ।
यत्र इत्यादिशब्देभ्यः परग्य न भवति ॥ मान्तात् । किंवान् । वान् ॥
प्रकारानतात् । ज्ञानवान् । विद्यावान् ॥ मझारोपधात् । शामीवान् । दारिमी-
वान् ॥ प्रशारोपधात् । पयस्वान् । यशस्वान् । भास्वान् ॥ तसी गावर्य
इति भत्वाद्न्यानावः ॥ मानुपधायाशेति किं । अनिमान् । वायुमान् ॥
प्रयवादियः किं । यवनान् । दलिगमान् ॥
कायः ॥१०॥

·६०३ अध्यायः ॥८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥१५॥ कयप्रत्याहारान्तात् प्रातिपदिकात् परस्य मतुपो ऽवयवस्य म् । इत्येतस्य व् । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ अग्निचित्वान् ग्रामः । उत्रित्वान् घोपः । विद्युत्वान् बलाहकः । मरुत्वान् ॥ ततो. मत्वर्य इति भत्वादपदान्तत्वान तऽत्वं । दृपहान् ॥ संज्ञायां ॥११॥ संज्ञायां विषये मतुष्प्रत्ययावयवस्य म् । इत्येतस्य व् । इत्ययमादेशः त्यात् ॥' अहीवती । कपीवती । ऋपीवती । मुनीवती ॥ अासन्दीवदष्ठीवच्चक्रीवत् कक्षीवट्ठमण्वच्चर्मण्वती ॥१२॥ - अासन्दीवत् । अष्ठीवत् । चक्रीवत् । कक्षीवत् । रुमएवत् । चर्मण्वती । इत्ये- तानि संज्ञायां विषये निपात्यन्ते ॥ अासन्दीवान् ग्रामः । श्रासनशब्दस्यासन्दी- भावः । श्रासनवानन्यत्र ॥ अष्ठीवान् । अस्थिशब्दस्याठीभावः । नानूर्वोः संधि- संज्ञेयं । अस्यिमानन्यत्र ॥ चक्रीवान् नाम राजा । चक्रशब्दस्य चक्रीभावः । चक्रवानन्यत्र ॥ कक्षीवान् नाम ऋषिः । कक्ष्यायाः संप्रतारपां । कक्ष्यावान- न्यत्र ॥ रुमएवान् नाम पर्वतः । लवणशब्दस्य रुमएभावः । लवणवानन्यत्र । लवणणाकरवाचकरमनप्राब्दस्यैतनिपातनं नलोपाभावार्थे पात्वार्थे चेत्यपरमतं ! चर्मण्वती नाम नदी । चर्मणो नलोपाभावो पात्वं च । चर्मवत्यन्यत्र ।। उदन्वानुधौ च ॥१३॥ उदन्वत् । इत्येतनिपात्यते । उद्धावर्थे संज्ञायां च विषये ॥ उदयो । उदन्वान् समुद्रः ॥ संज्ञायां । उदन्वान् नाम ऋषिः ॥ उदकशब्दत्य मतुष्प्रत्यये परत उद- न्भावः । उदकवानन्यत्र । राजन्वान् सौराज्ये ॥१४॥ राजन्वत् । इत्येतनिपात्यते सौराज्ये गम्यमाने ॥ राजन्वान् देशाः । प्रोभनरा- जयुक्ता इत्यर्थः । राजन्वती पृथिवी । निपातनानुलोपाभावः । राजवानन्यत्र । छन्दसीरः ॥१५॥ इ । इत्येतदन्तात् । र । इत्येतदंन्ताञ्च परस्य मतुष्प्रत्ययावयवस्य म् । इत्ये- ·६०४ मटकं पापिनीयं तस्य वेदे व् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ इवान्तात् । त्रिवती.। एरिवो मे दिनं त्या । भारतीवान् । गरस्वतीवान् ॥ रकारान्तात् । गोर्वान् । पूर्वान् । अाशीर्वान् ॥ अनो नुस् ॥१६॥ अन् । इत्येतदन्तात् पररय मतुष्प्रत्ययस्य वेदे नुटू । इत्येष अागमः स्यात् ॥ अक्षएवन्तः । अत्यन्वन्तं । अक्षएवता लाइलेन ॥ इन्दन्यपि दृश्यत इत्यनादेशः नुटो ऽसिद्धत्वात् पूर्व नलोपे भूतपूर्वगत्यानन्तत्वान्नुटू । पात्वं । नुटो नझा- रस्य न वत्वं तस्यासिद्धत्वात् तस्मात् परस्य सकारय तु भवति ॥ नास्य ॥१७॥ न् । इत्यतदन्तात् परो. घसंज्ञकयोस्तरप् । तमप् । इत्येतयोर्वेदे नुटू । इत्येष प्रांगम' स्यात् ॥ तरफ् । सुपथिन्तरः ॥ तमप् । दस्यहन्तमः ॥ कृपो रो लः ॥१८॥ कृपू । इत्येतस्य धातोरवयवस्य र । इत्येतस्य लू । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ शब्देन केवलरकारस्य ऋकारावयवरकारस्य चेत्युभयोर्ग्रहणां । लशाब्देनापि केवललकारस्य लुकारावयवलकारम्य च ग्रहणं । तेन केवलरेफस्य स्थाने लकारादेशः । ऋकारस्याप्येकदेप्राविकारद्वारेण तृकार ग्रादेशः । अान्तरत- म्यात् ॥ कल्पते । चक्लृपे । क्लपः । वलुपवान् ॥ उपसर्गस्यायतौ ॥१६॥ प्रय । इत्येतस्मिन् धातो परत उपसर्गस्यस्य र । इत्येतस्य लू । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ नायते । पलायते ॥ यो पङि ॥२०॥ ग । इत्येतस्य धातोरवयवस्य र । इत्येतस्य यडि प्रत्यये परे ल । इत्येष ग्रादेश. 1. स्यात् ॥ गर्हितं गिलति । जेगिल्यते । गित्येते । गिल्यन्ते ॥ यडि किं । निगोर्यते ॥ अचि विभाषा ॥२१॥ ग्रवादी प्रत्यये परतो ग । इत्येतस्य धातोरवयवस्य २ । इत्येतस्य वा लू ।

·६०५. अध्यायः ॥८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ २७ ॥ इत्येप श्रादेशः स्यात् ॥ निगिरति । निगिलति । निगरणं । निगलनं । नि- गारकः । निगालकः ॥ परेश्च घायोः ॥२२॥ परि । इत्येतल्यावयवस्य र । इत्येतस्य घशब्दे कशाब्वे च परतो लू । इत्ययमादेशो वा स्यात् ॥ पलियः । परिघः ॥ पल्यङ्गः । पर्यङ्कः ॥ संयोगान्तस्य लोपः ॥३३॥ संयोगरांतकान्तस्य पदस्य लोपः स्यात् लोप: स्यात् ॥ गोमान् । यवमान ॥ पदत्यति किं । गोमन्तौ । गोमन्तः ॥ रात् सस्य ॥४॥ संयोगान्तपदावयवरेफात् परन्यान्त्यस्य स् । इत्येतस्य लोपः स्यात् ॥ क्रोष्टुः । पितुः । मातुः । ऋत उदित्युत्वे रपरत्वे च सलोपः ॥ नियमार्थमिदं । रकारात् परस्य सत्यैव लोपो नान्यस्यति । तेन उक् । अमार्ट । इत्यत्र, न संयोगान्तलोपः ॥ धि च ॥२५॥ धू । इत्येवमादी प्रत्यये परं स । इत्येतस्य लोपः स्यात् ॥ अलविध्वं । अलविद्धं ॥ कत्लो कलि ॥२६॥ कलः परन्य त् । इत्येतस्य कलि परतो लोपः स्यात् ॥ मिदिन । अभिन्न । अभित्याः ॥ शिदिर । अच्छित । अच्छित्याः ॥ फलः किं । अमंस्त । अमं- स्थाः ॥ कलि किं । अभिसातां । अभित्सत ॥ अनेनापि सिच एव लोप- स्तेन सोमनुत् स्तोता । दृपत् स्यानमित्यत्र न लोपः ॥ कस्वादात्. ॥२७॥ स्वान्तादात् परस्य त् । इत्येतस्य कलि परनो लोप: स्यात् ॥ डुकृञ् । किं । अयोष्ट । अकृत । अकृथाः ॥ हृञ् । अहृत । अहृयाः ॥ स्वात् अप्लोष्ट ॥ अङ्गात् किं । अलाविष्ट । अलाविष्ठाः ॥ कलि किं । अकृपातां । लोपस्तेन द्विधरां । द्विमामित्यत्र च भवति । अकृषत ॥ अत्रापि सिच एव द्विशब्दात् सुजन्तात् तरतमपो । ततो द्रव्यप्रकर्प. यान्प्रत्ययः 77 ·अष्टकं पापिनीयं इट ईटि चोः कु ॥२८॥ इयः परस्य सकारस्य । ईटि परे । लोप: स्यात् । बिवु । असेवीत् ॥ कुष । अकोपीत् ॥ मुघ । अमोषीत् ॥ इटः किं । अकाति ॥ ईटि किं । लाविष्टं । अलाविष्ट ॥ स्कोः संयोगायोरन्ते च ॥२६॥ .पट्स्यान्ते यः संयोगो कलि च परतो यः. संयोगस्तदायोः स् । क् । इत्ये- तयोर्लेापः स्यात् ॥ पदान्ते । म् । भ्रस्त । भृट् । भृङ् ॥ क् । काष्ठतः । काष्ठत ॥ कलि । त् । श्रोलस्ती । लानः । लग्नवान् ॥ क् । ततू । तष्टः । तष्टवान् ॥ स्कोः किं । नर्ति ॥ संयोगायोः किं । पक् । शक् ॥ अन्ते चेति किं । तक्षिता । ततकः ॥ ॥३०॥ चास्य कलि परे पदान्ते च कवर्गादेशः स्यात् ॥ पालि । पच । पत्ता । पर्नु । पताव्यं ॥ पदान्ते । वाक् । सुयक् ॥ हो ः ॥३१॥ हूँ । इत्येतस्य कलि परे पदान्ते च दू । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ कलि । सोलन । सोहुँ । सोढव्यं ॥ पदान्ते । प्रध्वाटू । दित्यवाटू ॥. दादीतीर्घः ॥३॥ टू । इत्येतदादेधातोरवयवस्य हकारस्य कलि परें पदान्ते च घ् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ रालि । दह । दग्धा । दग्धुं । दग्धव्यं ॥ दुह । दोग्धा । दोग्धुं । दोग्धव्यं ॥ पदान्ते । काष्ठधक् । गोधुक् ॥ दादेः किं । लेगा । गुउलिर ॥ धातोरित्येपावयवपाठी । धातोरवयवो यो दादिः शब्दस्तवयवस्य हकारयेति । तेनाधोगित्यत्रापि धकारः सिद्धः । अयवा धातूपदेशे यो दका- रादिरियर्थः । तेन दामलिए । इत्यत्र घत्वं न भवति । वा दुदमुदस्तुदनिकां ॥३३॥ दुर । मुह । प्णुए । प्पिार । इत्यरोपां धातनामवयवम्य हू । इन्यतस्य गलि पत्तः. पदान्त च घ् । इत्ययमादेशो वा स्यात् ॥ गालि । हुए । 1 ·अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥ ३७॥ ६०७ विवाह । नाधा । द्रोधा । द्रोहा ॥ मुर । मोन्धा । मोठा ॥ ष्णुह । लोग्धा । सोठा रोका ॥ पदान्ते । मित्रध्रुक् । मित्रवृट् ॥ उन्मुक् । उन्मुट् ॥ नक् । गत ॥ सिक । निर् ॥ हरेदादित्वानित्यं प्राप्त । इतरेषा- मप्रापे विमापा ॥ नहीं. धः ॥३४॥ पाह । इत्येतस्य धातोरवयवस्य त् । इत्येतस्य कलि परे पदान्ते च धू । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ कलि । पाह । नडा । नर्बु । नडव्यं ॥ पदान्ते । उपानत् । परीणात ॥ ग्राहस्थः ॥३५॥ बेञ् । इत्येतस्य धातोरादेशस्य । ग्राह । इत्येतस्यावयवस्य हू । इत्येतस्य गलि परे छ् । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ इदमात्य । किमात्य ॥ कलि किं । अाह । वाहतुः । साहुः ॥ पूर्वसूत्राद्धकारानुवृत्या सिडे कबस्तथो? ऽध इत्यस्याप्रापय आदेशान्तरविधानं व्रश्चभ्रस्तसृजमृजयजरांनभ्राजशां षः ॥३६ ।। मोवशू । अन्त । मृन । मृतू । यज्ञ । राख । टुभ्रातृ । इत्येतेषां धातूनां छ । इत्येतदन्तानां शू । इत्येतदन्तानां च कलि परतः पदान्ते च पू । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ कलि । मोवश्शू । वृष्टा । वृष्टुं । वृष्टव्यं ॥ भ्रस्तं । भ्रष्टा । भ्रष्टुं । भ्रष्टव्यं ॥ सूत । स्रष्टा । स्रष्टुं । स्रष्टव्यं ॥ मृतू । माटी । माटुं । मार्टव्यं ॥ यत । यष्टा । युष्टुं । यष्टव्यं ॥ श्कारान्तानां । प्रच्छ । प्रष्टा । प्रष्टुं । प्रष्टव्यं ॥ प्रकारान्तानां । लिश । लेष्टा । लेष्टुं । लेहव्यं ॥ विश । वेष्टा । चेष्टुं । वेष्टव्यं ॥ पदान्ते । मूलवट् । धानाभ्रट् । रन्जुसः । कंसपरिमृट् । । सम्राट । विभ्राट् । शब्दप्राट् । लिटू । विट् ॥ पदान्तार्थ राजभ्राजोर्ग्रहयां । इटा व्यवधानाऽकल्परत्वासंभवात् ॥ एकाचो बशो भष् कषन्तस्य स्वोः ॥३७॥ धातोरवयवो य एकापन्तस्तदवयवस्य बनू । इत्येतस्य स्याने भए । इत्येष यादेशः स्यात् । सकारे ध्वश च परे । पदान्ते च ॥ सकारे । बुध । भोत्स्यते ॥ दुह । धोक्ष्यति । ध्वशब्दे । ग्रभुई अधुग्ध्वं ॥ पदान्ते । - । उपयः ·ED ६०८ ग्राष्टकं पाणिनीयं - अर्यभुत् । गोधुक् ॥ कलोति निवृतं । स्वोर्ग्रहणसाम-त् । तेनेह न । दुग्धं ! दोग्धा ॥ एकाचः किं । दामलिहमिच्छति दामलिहाति । ततः विप् । दामलिट् ॥ एकाग्रहणाभावे धातोरिति बनो विशेषणां स्यात् । ततश्च वशो कपन्तत्वस्यासंभवाज्यपन्तस्येत्यनेनापि धातुरेव विशिष्येत । ततो ज्यमर्थः न्यात् । रूपन्तस्य धातोरंवयवस्य वशो भपिति । ततश्च दामलिङि- त्यत्रातिप्रसङ्गः ॥ वशः किं । क्रोत्स्यति ॥ कपन्तस्य किं । दास्यति ॥ स्वोः किं । बोडा । बोढें ॥ वकारयुतग्रहणं किं । दाद्धि । दध इत्ये- तन्य यलुकि लोटि धिभावे चैतद्रूपं ॥ दधस्तयोश्च ॥३८॥ दुधाञ् । इत्येतस्य कृतद्विवचनस्य कपन्तस्य धातोरवयवस्य वा । इत्येतस्य रयाने भए । इत्येप अादेशः स्यात् त थ । इत्येतयोः स् ध्व । इत्येतयोश्रा पत्तः ॥ त । धनः ॥ थ । धत्यः ॥ स् । धत्मे । धत्स्व ॥ ध्व । धवं ॥ ग्राकारलोपन्य न स्यानिवत्वं । वचनमामादिति काग्निाका ॥ तयोः किं । यानन्तर्यात् स्योरेव विज्ञायेत ॥ वापारय किं । दधाति ॥ रध्वोरनुवृत्यर्थं चकारः " कलां जशो पदम्यान्ते वर्तमानानां गाला स्याने सना ग्रादेशाः रयुः ॥ वागीप्राः । चि- दूपं । वलिउन । ग्रन्निचित्र । त्रिवत्र ॥ गलीत्यग्य निवत्यर्यमन्तग्रहणां । वन्ता । वन्तुं ॥ कपस्तबोधी अधः ॥४०॥ गप्पत्याला रानातवान् परयोरन् । रू । इत्यायोः म्यान धू । इत्ययमादप्राः गया । धाउधातोपः परयोन भवति ॥ त । इलग । लब्धा । अलब्ध ॥ तुर । दोधा । शुन्ध ॥ लिए । लगा। ग्रलोठ ॥ । लब्धाः । पन्धाः । गलीततः ॥ पध: कि । : । यः ॥ पोः कः सि ॥४॥ एगा: ग । दागिन् पतः फ । सायनांगा गया. am। ति । यानि | Mirr . पण । पिट । यति । प्रोगत info तिनि । पति, उन्ते ॥३॥ - ·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥४६॥ ६०१ , श। . रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ॥ ४॥ राद । इत्येताभ्यां परत्य निष्ठारांशकावयवन्य त् । इत्येतस्य न् । इत्यप अादेशः स्यात् । निठापेक्षया पूर्वन्य धातोर्दकारन्य च नकारादेशः ॥ रका- रात् । तृञ् । प्रात्तीर्ण विंशी गु । निगीर्ण ॥ दकारात् । भिदिन । मिनः । भिनवान् । हिदिन । हिनः । दिलवान् ॥ रदायां किं । कृतः । कृतवान् ॥ निति किं । कती । हती ॥ तः किं । चरितं । उदितं. ॥ पूर्वस्य किं । परन्य मा भूत् । भिनवयां । भिनवहिः ॥ संयोगादरातो धातोर्यण्वतः ॥४३॥ संयोगननकाहे तोराकारान्ताधएवंतश्च परल्य निदानकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्य त् । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ द्रा । प्रद्राणः । प्रद्राणवान् ॥ ग्लै । ग्लानः । ग्लानवान् ॥ संयोगादेः किं । यातः । वातवान् ॥ प्रातः किं । च्युतः । लतः ॥ धातोः किं । निर्यातः ।, निर्वातः ॥ • यण्वतः किं । सातः । सातवान् । ल्वादिभ्यः ॥४४॥ लूञ् । इत्येवमादिन्य एकविंशति-यो धातुभ्यः परत्य निठातंतकप्रत्ययावयवत्य त् । इत्येतस्य न् । इत्ययमादेशः स्यात् ॥ लूञ् । लूमः । लूनवान् ॥ धूञ् । धूनः । धूनवान् ॥ व्या । जोनः । जीनवान् ॥ वृत्करणान्ता ल्वादयो धातु- पाठे ज्ञेयाः ॥ मोदितश्च ॥४५॥ यो । इत्येतदित्तकाद्धातोः पत्य निष्ठासंज्ञकप्रत्यवावयन्त्रस्य त् । इत्येतत्य न् । इत्ययमादेशः त्यात् ॥ बोलती । लानः । लामवान् ॥ भुतो । भुन्नः । भुन- वान् ॥ त्वाय मोदितः । पूछ । सूनः ॥ टूडू । टूनः ॥ डीङ् । उडीनः । सोदिन्मध्ये पाठसामानेट ॥ नियो दीर्घात् ॥४६॥ क्षि । इत्येतस्मादीर्घान्ताज्ञातोः परत्य निठातंतकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्य न् । इत्यवमादेशः स्यात् ॥ क्षि । क्षीण: । क्षीणवान् । क्षीणो जाल्मः । झीणा- - - ·ग्राष्टकं पापिनीयं ४७॥". - स्तपस्वी ॥ निटायामण्यदर्थे । वाक्रोशेति च सूत्राभ्यां दीर्घत्वं ॥ दीर्घात् किं । अक्षिमसि मा मे क्षेष्ठाः । भावे लः । स एव पयर्य इति हो भावः ॥ श्यो स्पर्श, ॥ प्रौङ । इत्येतस्माद्धातोः परस्य निष्ठासंज्ञकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्य न् । रत्येष प्रादेशः स्यात् । अस्पर्शे ऽर्थे ॥ शोनं घृतं । प्रीनं मेटः । शीना वमा ॥ अपर्णे किं । शीतो वायुः । शीतं जलं ॥ अच्चो ऊनपादाने ॥४॥ अन्तु । इत्येतस्माडातोः परम्य निष्ठासंतकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्य न् । इत्येप प्रादेशः स्यात् । अपादाने तु वाच्ये न भवति ॥ ममको शकुन पाही ॥ अमपादाने किं । उदनानुदकं कृपात् ॥ दिवो विजिगीषायां ॥४॥ दिव । इत्येतरनाठातोः परय निदारांशकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्य वि- शिगोशामिन ई । इत्यधनादेशः न्या गुलः । आफूलः । परिणतः । ग्रविगिनीयायां कि । मृतं वति । विजिगीषया हि तत्राक्षपात नियते ॥ निर्वाणो ऽवाते ॥१०॥ नियादा । इत्येतमालातोः परम्य मिठागरामप्रत्ययावगवरय त् । इलो- गन् । रत्येष पादशः गात् । वातशेत पती न भवति ॥ निर्वागी नि: । निः प्रदीपः । निर्धागो नितुः गाते पिं । निर्वाणो यातः ॥ शुपः कः ॥५॥ एमागारातोः पग नियागापगयाग ] । रागनगर । T; Ca. In . 13:15 + पचा वः ॥१॥ PRITTAmrit mirmirman has I am र ! गा . नापी मः ॥१॥ - . भ ......

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ २ ॥ सूत्रं ॥ ८ ॥ . - । इत्येतस्माद्धातोः परत्व निरांज्ञकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्य मू । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ नागः । तामवान् ॥ प्रस्त्वो ऽन्यतरस्वां ॥५४॥ प्रपूर्वात मये । इत्यतस्मात् परस्य निासंनकप्रत्ययावयवत्य त् । इत्येतत्य म् । इत्येप ग्रादेशो वा स्यात् ॥ प्रस्तीमः । प्रत्तोमवान् ॥ प्रस्तीतः । प्रस्तीतवान् ॥ अनुपसर्गात् फुलक्षीवकृशोलाघाः ॥१५॥ पुल । क्षीव । कृपा । उल्लाघ । इत्येते निपात्यन्ते । उपसात् परा न चेयन्ति ॥ जिफला । फुल्लः । निष्ठातकारस्य लकारः ॥ तावत्वन्तत्याप्ये- ततृत्वमिप्यते । इति काशिका 1 फुलवान् ॥ क्षीवृ । क्षीवः । निष्ठातका- रलोपः । इउभावश्च निपातनात् ॥ कृश । कृशः । तलोपः । इभावः ॥ लाध उत्पूर्वः । उल्लाघः । निष्ठातकारलोपः . । इउभावश्च निपातनात् ॥ अनुपसर्गात् किं । प्रफुल्लाः सुमननः । प्रक्षीवितः । प्रकृतिः । प्रोलाधितः ॥ लाघेहंडिन उपसर्गः प्रतिषिध्यते । प्रफुलमिति तूपं तु फुल्ल विकसन इत्यस्य पचायचि बोध्यं ॥ नुदविदोन्दत्राघ्राहीभ्यो ऽन्यतरस्यां ॥५६॥ णुद । विद । उन्दी । त्रैडू । प्रा । हो । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः परस्य नि- टासंज्ञकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्य न् । इत्येष प्रादेशो वा स्यात् ॥ णुद । तुतः । नुतः ॥ विद रोधादिकः । विनः । विन्नः ॥ त्रैड् । त्राणाः । त्रातः ॥ प्रा । प्राणः । प्रातः ॥ ह्री । ह्रीपाः । ह्रीतः ॥ ही इत्येतस्याप्रापे । इतरेषां प्राप्ने विभाषा ॥ न ध्याख्यापूमूर्हिमदां ॥१७॥ ध्यै । ख्या । पू । मुछी । मंदी । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः परस्य निष्ठातंज्ञकप्रत्ययाव- यवस्य त् । इत्येतस्य न् । इत्ययमादेशो न स्यात् ॥ ध्यै । ध्यातः । ध्यात- वान् ॥ ख्या । ख्यातः । ख्यातवान् ॥ पू। पूर्वः । पूर्तवान् ॥ मुझ । मूर्तः मूर्तवान् ॥ मदी । मनः । मनवान् ॥ वित्तो भोगप्रत्यययोः ॥५८॥ विदल । इत्येतन्मालाभार्थात् परम्य निष्ठासंज्ञकप्रत्ययावयवत्य त् । इत्येतन्य - - - ·૧૨ अष्टकं पाणिनीयं भोगे प्रतीते चाभिधेये न् । इत्येतस्यादेशस्याभावो निपात्यते ॥ भोगे । विनं धनं । बहु वितमस्य । धनं हि भुज्यत इति भोगशब्देनाभिधीयते ॥ प्रतीते वितो ऽयं मनुष्यः । प्रतीत इत्यर्थः ॥ भोगप्रत्यययोः किं । विनः ॥ भित्तं शकलं ॥५॥ भिन्नमिति प्राकले ऽभिधेय निपात्यते ॥ भिदिर । भिनं तिष्ठति । खपउमित्यर्थः । निष्ठातकारस्य नत्वाभावः ॥ शकलं किं । भिवं ॥ ऋणमाधमर्ये ॥६॥ ऋ । इत्येतस्माद्धातोः परस्य निष्ठासंज्ञकप्रत्ययावयवस्य त् । इत्येतस्याधमर्यव्यवहारे गम्ये न् । इत्ययमादेप्रो निपात्यते ॥ ऋपां ददाति । ऋणं धास्यति ॥ मधम ऋणे ऽधमाः । एतस्मादेव निपातनात् साम्यन्तेनोन्नरपदेन समासः ॥ नसत्तनिषत्तानुत्तप्रतूर्तसूर्तगानिच्छन्दसि ॥६१॥ नमन । निषन । अनुत । प्रतृत । सूर्त । गूर्त । इत्येतानि वेदे निपात्यन्ते ॥ पदल न पूर्वः । नमतमन्नसा । निपातनानत्वाभावः । अरागिति लोके ॥ पदल निपूर्वः 1 निपनमस्य चत्तः । नत्वोभावः । निपपणामिति लोके ॥ उन्दी नापूर्वः । अनुनमा ते मघवन् । निपातनानत्वाभावः । अनुन मिति लोके ॥ जिवरा तुर्बी वा प्रपूर्वः । प्रतूर्त वागिन् । नत्वाभावः । प्रतूर्णमिति लोके ॥ गृ । गूळ गावः ! उत्वं निपातनात् । गृता इति लोके ॥ गुरी । गूर्ता अमृतग्य । नत्वाभायो निपातनात् । गृर्णागिति लोके ॥ विन्प्रत्ययस्य कुः ॥६॥ विन्प्रत्ययो यरनाटातोर्विहितगतग्य कावी तादशः स्यात पदान्ते ॥ धृतरपृफ् । गन्तपृफ् ॥ यथोलिनिशानाय प्रत्ययग्रहणां । गिन्प्रत्ययो ये यो विधीयते रोपा- मन्यप्रत्ययान्नानागपि युत्वं यया स्यात् । मा नो अगर । मा नो यदाफ् । गृनिदृतियां सुष्ट । शिप् । शिन् । हान्दगाबादोउनावो टागमय । राशि- दोलिल्यमागगः । बयोति वृद्धिः । एलझ्यादिलोपे कृते संयोगानालोपे पाच पता नशा ॥६॥ पा । साग पानी यांगागरग करा मगाशी या ग्या], , न । - .

·अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥६६॥ नम् । नट् । नडू ॥ ता वै जीवनगाहुतिः । जीवस्य नाशो जीवनक् । शेः संपदादित्वादावे किप । पत्वे प्रापे कुत्वविकल्पः । पक्षे जीवनटू ॥ मो नो धातोः ॥६४ ॥ म् । इत्येतदन्तस्य धातोः पदान्ते न् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ प्रशाम्यतीति प्रशान् । प्रताम्यतीति प्रतान् । प्रदाम्यतीति प्रदान् । शमितमिदमिन्यः किम् । अनुनासिकस्य कौति दीर्घत्वं । नत्वस्यातिडत्वानलोपाभावः ॥ मः किं । भित् । चित् ॥ धातोः किं । किं । इदं ॥ पदन्य किं । प्रतामी । प्रतामः ॥ म्वोश्च ॥६५॥ ॥ म् । व् । इत्येतयोः परतो म् । इत्येतदन्तस्य धातोन् । इत्ययमादेषाः स्यात् ॥ न् । शमूए । चत्तपमहे । अगन्म ॥ व । चक्षावहे । 'अगन्व । गमेलडि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् ॥ अपदान्तार्थ प्रारम्भः ॥ ससनुषो रुः ॥६६॥ म् । इत्येतदन्तस्य सनुप् । इत्येतस्य च रुः स्यात् ॥ सान्तस्य । अग्निरत्र ! वायुरत्र ॥ सनुषः । सर्देवेभिः । जुपो इत्येतन्य सपूर्वस्य क्वित्रन्तत्यैतद्रूपं अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च ॥६७ ॥ अवयाः । श्वेतवाः पुरोडाः । इत्येते संबुद्धौ निपात्यन्ते ॥ हे अवयाः । यत अवपूर्वः ॥ हे प्रवेतवाः । वह श्वेतपूर्वः ॥ हे पुरोडाः । दातृ पुरःपूर्वः ॥ अवे यत इति । मन्ते प्रवतवहेति च सूत्राभ्यां. पिवनि प्राप्ने श्वेतवाहा- दीनां उस पदत्येति उत्प्रत्यये कृते निपातनादीर्घत्वं ॥ प्रत्वतन्तत्येति सूत्रे ऽसंबुद्धावित्युक्तेः संबुद्धौ दीर्घनिड्यर्थ निपातनमिदं ॥ चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन हे उक्यताः । प्रांत उक्यपूर्वः । प्रत्यापि दीर्घत्वं ॥ अहम् ॥६-८॥ अन् । इत्येतस्य पदान्ते वर्तमानस्य रु । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ अहोभ्यां । अहोभिः ॥ रो सुपि ॥६॥ नन् । इत्येतस्य । इत्येष प्रादेशः स्यात् । सुपि परतस्तु न भवति ॥ 78 ·६१४ अष्टकं पाणिनीयं ॥ अहंददाति । अह तो । बहरहः । प्राणः ॥ असुपि किं । अहो-यां । ग्रहोभिः । अनवधरवरित्युभयथा छन्दसि ॥७॥ अमत् । उधस् । अवस् । इत्येतेषां. वेदे रु । इत्येप सादेशो रकारादेशश्चे- त्युभयथा स्यात् ॥ अमूस् । अम एच । अमरेव ॥ जयरा । ऊच एव । जधरेव ॥ अवत् । अव एव । ग्रवरेव रत्नपने भोगगो रति यत्वे कृते लोपः शाकल्यस्येति यलोपः ॥ भुवश्च महाव्याहतेः ॥७१॥ भुवस् । इत्येतस्य महाव्यावृतिवाचकस्य वेदे ह । इत्येप श्रादशो रकारादेणा- शेत्युभयया स्यात् ॥ भुव इति । भुवरिति ॥ अन्तरिक्षवाचि भुवरियतव्ययं मलाव्यावृत्तिः ॥ महाव्यात्तेः . किं । भुवो विश्वेषु भुवनेप । भवतेश्छन्दसि लुइललिट इति वर्तमाने ल । मिए । 'शपि गुणाभावान्दाः । बहुलं छन्दत्यमायो ऽपोत्यउभावः ॥ वसुत्रंसुधंस्वनडुहां दः ॥७॥ त् । इत्येतदारय वसुप्रत्ययान्तस्य पन्य मंन । धंमु । अनहार । इत्येतेषां च पदान्ने विधमानानां तु । इत्ययमादेशः न्यात् वन । विद्वयां । विद्व- ति: ॥ संसु । उपासहा । उसासतिः ॥ ध्वंगु । पर्याध्यक्षां । पर्यावतिः ॥ अनहर । अनहगां । अहिः ॥ गान्तग्य किं । विद्वान् ॥ पंदग्य किं । विद्वांगी । विद्धांग: ॥ रुवापंवादो ऽयं । अनडुच्छब्देन तु तत्वगनेन बाध्यते ॥ तिप्यनस्तेः ॥७३॥ प्रायये पम् । इत्येतदनाय पदग्य दु । इत्यय यादयः ग्यात् । अग् । रोतग तु न भवति ॥ समाए । प्रचार । अचमात् ॥ मागु । अन्व- जात । धन्यवाद ॥ लिपि यि । समाः । चक्रान्तः विपि प्रपोसा ॥ सांग: किं । ग्राप एवंद गगाः । अननटि लिपि शन्दगावाटीगायः ॥ सिपि धातो धातो रा ॥७॥ गिला पं जाना पकान्ताय ग । सकार, । गानादको - ·ANNA अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥१॥ । द । इत्ययमाशा वा. स्यात् ॥ चकार । अचकाः । यचकात् । अचमाद ॥ प्रानु । अन्वताः । ग्रन्वगात् । ग्रन्त्रशाद ॥ दय ॥७॥ ६ । रत्येतस्य धातोवयवस्य पदान्तस्य सिष्प्रत्यये परे रु । इत्ययमादेशो छ । इत्ययमादेशास वा स्यात् ॥ विद । ग्रवः । प्रवेत् । अवेद ॥ भिदिर । अभिनः । अभिनत् । अभिनन ॥ हिन्ति । अच्छिनः । अच्छिनत् । अच्छिनत् ॥ वीरुपधाया दीर्घ इकः ॥७६॥ । व् । इत्येतदन्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्यात् पदान्ते ॥ रान्तस्य । नोः । पू: । ग्राशीः ॥ उत्तररात्रे ऽनुवृत्यर्य वग्रहणं ॥ उपधायाः किं । अविभवान् । अन्यारोकारन्य मा भूत् ॥ इकः किं । अविभरित्यत्रैव भका- राकारस्य ना भृत् ॥ धातोः किं । अग्निः । वायुः ॥ पदान्ते किं । गिरी । गिरः ॥ हलि च ॥७७॥ र । व् । इत्येतदन्तत्य धातोरुपधाया इको हलि. च परे दीर्घः स्यात् ॥ रान्तस्य । अास्तीर्ण । विशीर्ण । अवार्ण ॥ वान्तस्य । दीव्यति । सीव्य- ति । प्रतिदीवः ॥ धातोः किं । चतुर इच्छति । चतुर्यति । दिवमिच्छति । दिव्यति ॥ एकः किं । पर्यते । भव्यं ॥ अपदान्तार्थो ऽयमारम्भः ॥ उपधायां च ॥७८॥ र । व् । इत्येतयोर्धातोरुपधाभूतयोः हल्पयोः परतो र । व् । इत्येतयो- रुपधाया इको दीर्घः स्यात् ॥ र । हुर्श । हूईिता | मुझ । मूर्शिता व् । तुओं । तूर्विता ॥ धु: । धूर्विता, ॥ हलि किं । चिरि। चिरि- णोति । तिरि । निरिणोति ॥ न भकुर्छरां ॥७॥ र । व् । इत्येतदन्तस्य भसंक्षकस्य कुर । हुन् । इत्येतयोश्र धात्वोरुपधाया इको दी? न स्यात् ॥ र । धुरं वहति । धुर्वः ॥ व् । दिव्यं ॥ कुर । कुर्यात् ! धुर्यात् ॥ रेफवकाराभ्यां भविशेषणं किं । प्रतिदीवा । प्रतिदीले ॥ ॥

·अष्टकं पापिानीयं
--
।।
असो ऽसेदादु दो मः ॥ ८०॥ ..
अदम् । इत्येतस्य सकारान्तभितस्य द । इत्येतस्मात् परस्य वर्षास्य । उ ।
इत्ययमादेशः स्यात् । द । इत्येतस्य म् । इत्येष श्रादेशश्च स्यात् ॥ अमुं।
अमू । अमून् । अमुना । अमू-यां । इत्यादि ॥ असेः किं ! अद्स्यति ॥
दात किं । अन्त्यस्य मा भूत् । नमुया । अमुयोः ॥
एत ईद्ववचने ॥८१
यदर । 'इत्येतस्य टू । इत्येतस्मात परस्य । ए । इत्येतस्य बहुत्ववपाती ।
ई । इत्येप यादेनाः स्यात् । द । इत्येतस्म म् । इत्येष यादशश्च स्यात् ॥
यमो । ग्रमीभिः । ग्रमीभ्यः । अगीभ्यः । अमीयां । अमीषु
वाक्यस्य से प्लुत उदात्तः ॥८॥
अधिकारो ऽयं ॥ यदित ऊर्ध्वमनुफ्रमिष्यामो वाक्यरय टेः लुत उदान इत्येवं
तदेदितव्यं ॥ वक्ष्यति प्रत्यभिवादे ऽगृहे । अभिवादये देवदतो ऽहं भोः ।
यायुष्मानेधि देवना३ ॥ या पादपरिरागावाक्यम्य रेः । पुतः । उदानः ।
इत्येतत् त्रयगधियां शेयं ॥
प्रत्यभिवादे शूढ़े ॥३॥
प्रत्यभिवादे यदाक्यं तय हैः सुतः स्यात् । म चोदानो भवति । शूद्रपियो
प्रत्यभिवावाक्ये तु न भवति ॥ ग्राशि वाच्यमानो गुलराप्रियं प्रयुहमा इति
यत, ग प्रत्यभिजादः ॥ अभिवादय देवो दंभोः । ग्रायुप्माधि देवद-
मा ॥ याद किं । अभिवादये गुपाको र भोः । यायुष्मानेधि तुपाय ॥
हराते च ॥४॥
हमा गंगोधने गागरेः रा. गणारा । ग चोदाती मप्रति ॥ प्रा-
नमो मायदा । ग्राम: मी मागास पदाहरण
An: IT. देगा: प्रावणा राग
in rat मातिरापि तिमी । गाण.
तिचा.
देवा .
हेहपयोगे हेदवाः ॥५॥

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥२॥ सूत्रं ॥११॥ ६१७ है । है । इत्येतयोः प्रयोगे रात् संबोधने यद्वाक्यं तत्र है । हे । इत्ये- तयोरेव प्लुतः स्यात् ॥ है । १३ देवदत्त । देवदन है। हे । हे३ देवदन 1 देवत्त ऐ३ ॥ गुरोरनृतो उनत्वस्याप्येकैकस्य प्राचां ॥८६॥ रात् संबोधने यद्वाक्यं तवयवत्य ऋकारवर्जितत्य गुरोरनन्त्यस्य तथान्त्य- न्यापि टेरेकैकन्य प्लुतः स्यात् । प्राचामाचार्याणां मतेन ॥ देवदत्त । देवदाइत । देवदता३ ॥ याश्शन । यज्ञदाइत । यज्ञदना ॥ गुरोः किं । वकारात् परस्याकारस्य मा भूत् ॥ अनृतः किं । कृष्णा३ ॥ एकैकग्रहण पर्यायार्य ॥ प्रोमभ्यादाने ॥७॥ अभ्यादाने व ब्रांप्राब्दस्तस्य लुतः स्यात् । सोमग्निमीले पुरोहितं ॥ अ-या- दाने किं । प्रोमित्येकाक्षरं ॥ अभ्यादानमारम्भः ॥ ये यज्ञकर्मणि ॥८॥ ये । इत्येतत्य यज्ञकर्मणि लुतः स्यात् ॥ ये३ यजामहे ॥ यज्ञकर्मणि किं । ये. यजामह इति पञ्चाक्षरं ॥ प्रणवष्टः ॥६॥ यज्ञकर्मणि टेः प्रभाव प्रादेशः स्यात् ॥ अपां रेतांसि जिन्वतां३ । देवान्नि- गाति सुमयों३ ॥ यज्ञकर्मणि किं । अपां रेतांसि जिन्वति ॥ याज्वान्तः ॥१०॥ याड्याकाण्डे पठ्यमानानां मन्ताणामन्त्यस्य यज्ञकर्मणि प्लुतः त्यात् ॥ स्तोमै- विधमाग्नयाश्इ । तिहामाने चकृपे हव्यवाहां३ ॥ अन्तः किं । वाक्यस- मुदायपाणां याड्यानामृचां यावन्ति वाक्यानि तेषां सर्वेषां टेः प्लुतप्राप्ती सर्वान्त्यस्य वाक्यत्य लुतार्यमन्तग्रहणं ॥ ब्रूहिप्रेष्यश्रीषड्डौषडावहानामादेः ॥११॥ वूहि । प्रेष्य । प्रौषट् । वौषट् । श्रावह । इत्येतेषां शब्दानामादेर्यज्ञकर्मणि प्लुतः स्यात् ॥ ब्रूहि । मानये ऽनुब्रूहि ॥ प्रेप्य । अग्नये गोमयानि प्रे३- ·स्रष्टकं पाणिनीयं प्य ॥ श्रीपटू । अस्तु श्रौषट् ॥ वौषट् । सोमस्याग्ने वीही वौइयर ॥ अावह । अग्निमाश्वत् ॥ श्रावह देवान् यजमानायेत्यादावयं लुतो न भव- ति । सर्वविधीनां इति विकल्पिनत्वात् ॥ अग्नीत्प्रेषणे परस्य च ॥१२॥ अनीत्कर्मके अध्वर्युकर्तृके प्रेपणे यज्ञकर्मपयादेः प्लुतः स्यात् । ततः परस्य द्वितीयन्याचश्च लुतो भवति ॥ यो३ श्राश्वय ॥ यज्ञकर्मपिा किं । यो त्रावय ॥ विभापा पृष्टप्रतिवचने केः ॥१३॥ पृष्टस्य प्रतिवचने यद्वाकां तत्र ऐवा लुतः स्यात् ॥ अकार्षीः करं देवत्त । अकार्य हो । अकार्प हि ॥. अलावी: केदारं देवदत्त । अलाविषं हो । अलाविषं हि ॥ पृथ्पतिवचने किं । काट करिष्यति दि ॥ है: किं । कारोगि ननु । निगृत्यानुयोगे च ॥४॥ गिलागुयोगे यदादयं तस्य टेवा जुतः स्यात् ॥ गजगतात प्रच्यांवगमपनयो निग्रहः । तम्यग्र प्रच्याधिग्ग बनवण्याविष्कारण शव्दन प्रकाशनगनुयोगः ॥ ग्रधानावरयेत्याल्या: । अयामवयत्यात्य ॥ अवागावस्या । इत्यवादी युगल्या ग्यातार प्रच्याच्य मान्यगृयमनुयोगावरानुयुध्यत ग्राडितं भर्त्सने ॥1॥ यावदिशानिराग यत्र दिल्य नागरितामाग गुतः रगार ॥ आर्गने गन्यमाने पार पीरा: घातगियानि त्यां । दग्यो दग्यो प्रधागामि त्वां ॥ अङ्ग्युनं तिढाकाझं ॥१॥ पहा । र गुण मिलान गाशायण भागने लगा तः गाण ॥ पद पा । पर UI? । खानी गागि शानिन कि । um नि पगि नाम शि: । पद पर finanामा- Fri नि: I MATiririnाणानि , विचार्यमाणानां ॥ion Cr- 1 MPHET" ₹३+ ·अध्यायः ॥ ८॥ पानः ॥ २ ॥ सूत्रं ॥ १०३ ।। ॥ बिचारय विषये विचार्यमाणवन्तुप्रतिपादकवाझ्यानां हैं प्लुतः त्यात् ॥ हो- तव्यं दीक्षितन्त्र गृहा३३ । न होतव्यामिति । होतव्यं न होतव्यमिति विचार्यते ॥ प्रमाणवन्तुतत्तुपरीतणं विचारः ॥ पूर्व तु भाषायां ॥१८॥ विचारन्य विषये विचार्यमाणानां वाक्यानां पूर्वत्यैव लुतः स्यात् । भाषायां ॥ अहि रजर्नु । लोटो नू3. कपोतो नु ॥ पूर्वत्वं चेह प्रयोगापेक्षमेव ग्राहा ॥ प्रतिश्रवणे च ॥६॥ प्रतिवणे वद्वाक्यं तत्य देः लुतः स्यात् ॥ प्रतिवणमङ्गीकारः । प्रतिज्ञानं । प्रवणाभिमुख्यं च ॥ अङ्गीकारे । गां मे देहि भोः ॥ अङ्गीकारे । गां मे देहि भोः । हल्त ते ददली३ ॥ प्रतिज्ञाने । नित्यः प्रब्दो भवितुमर्हती: श्रवणाभिमुल्ये । देवदत्त भोः किमात्या ॥ अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयोः ॥ १० ॥ वाक्यस्य टेरनुदानः प्लुतः स्यात् । प्रश्नान्ते । अभिपूजिते च ॥ प्रश्नान्ते । प्रामा पूर्वान् ग्रामाउनग्निभूताइ । अगमा पूर्वान् ग्रामाश्न् पटा:-- 5 ॥ सन्निभूते । पटो । एतयोः प्रश्नान्तवर्तित्वादनेनानुदानः प्लुतः । श्राम इत्यादीनां त्वनन्त्यस्यापि प्रनाल्यानयोरिति त्वरितः तः ॥ अभिपूजिते शोभना चल्वति मापावका ॥ चिदिति चोपमायें प्रयुज्यमाने ॥१०१॥ चित् । इत्येतस्मिन् निपात उपमार्ये प्रयुज्यमाने वाक्यस्य टेरनुदानः नुतः स्यात् ॥ अग्निचिड़ावात् । रातचिड़ायात् । अन्निरिव राव भायादि- त्वर्यः ॥ उपमार्ये किं । कवंचिताः ॥ प्रयऽयमाने किं । अग्निर्माणवको . - भायात् ॥ उपरि स्विदासीदिति च ॥१०२॥ उपरि विदातीत् । इत्येतस्य टेरनुदान: लुतः न्यात् ॥ अधः स्त्रिदातीत् । उपरि स्त्रिदानीत् ॥ अधः विदानोदित्यत्र तु विचार्यमाणानामित्युदात्रः प्लुतः ॥ स्वरितमामेडिते ऽसूयासमतिकोपकुत्सनेषु ॥ १०३ ।।

·B ६२० अष्टकं पाणिनीयं वाक्यादेरामन्तितसंज्ञकस्याउितसंजके परतो ऽसूयायां । संमतौ । कोपे । कु- त्सने च गम्यमाने स्वरितः प्लुतः. स्यात् ॥ असूयायां । अभिपकाई अभिवपक रित त प्राभिप्यं ॥ संमती । माणवका३ माणवक । अभिडूपका३ अभि- रूपक शोभनः खल्वसि ॥ कोपे । माणवका३ मांणावक । अविनीतका अविनीतक इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म ॥ कुत्तने । प्राशीका३ शालीक रिक्ता ते शतिः ॥ एपु वाक्यादेरामन्तितस्येति द्वित्वं ॥. क्षियाशीप्रेषेषु तिङ्काकाझं ॥१४॥ - - - क्षिया । याशोस् । प्रैष । इत्येतेषु गम्यमानेषु साकाङ्गस्य तिङन्तस्य टेः स्व- रितः लुतः स्यात् ॥ क्षियाचारभेदः ॥ क्षियायां । स्वयं ह रथेन याती३ । उपाध्यायं पदातिं गमयति । स्वयं हौदनं भुड़तो३ । उपाध्यायं ससून पायय- ति ॥ पूर्वमत्र तिउन्तमुत्तरमाकाशति ॥ इष्टाशंसनमाशीः ॥ आशिषि । सुताश्च लप्सीठा३ धनं च तात ॥ प्राब्देन व्यापारणं प्रेषः । प्रेपे । कटं कुबई ग्राम च गच्छ.। यवॉल्लुनीही३ साँश पिव ॥ याकाचं किं । याशिपि । दीर्घ त वायुरस्तु । प्रैपे । अग्रीदग्नीन् विहर । नित्यसाकाङ्गत्वात् क्षियायां न प्रत्युदाहृतं ॥ अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयोः ॥ १० ॥ अनन्यरयान्त्यरयापि पदय देः स्वरितः सुतः स्यात् । प्रप्रने । ग्राण्याने च गम्यनाने ॥ प्रज्ने । ग्रगमा: पूर्वान् .ग्रामाश्मग्निभूताश्य । ग्रन्यस्यानुदान प्रघ्नान्ताभिनितयोरिति पक्ष गुदातो ऽपि लुतो भवति ॥ ग्राण्याने । अंग- गां३ पूर्वाश्न ग्रामाश्नु भो । सर्वेपामेव पदानानेप स्वरितः मुतः ॥ प्लुतावच इद्धती ॥१०६॥ हरदो सत्यादिसुनयः मुतो विलितगात्रंचः सुगमगले सदयपत्रयोरिफारीकारयोः तः गात ऐतिशायन । यो:पात्र । गरोस्तृत इति मुगः ॥ चतुमात्रा- पंती मंगो एची प्रगृदयस्याद्राकृते पूर्वस्यास्यादुत्तरस्येद्वती ॥१०॥ ॥

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥२॥ एचो. प्रगृहातंजकत्य हूरात् तंत्रोधनभिने लुतविषये पूर्वन्त्यार्थत्याकारादेशः त च प्लुतः स्यात् । उत्तरत्यार्थस्य ययाक्रममिकारोकाराबादेशौ भवतः ॥ श्रायु- प्मानेधि अग्निभूता३३ । पटा३३ ॥ प्रगृहास्येति किं । शोभने खलु त्यो माले३ ॥ . तयोविचि संहितायां ॥१०८।। इ । उ । इत्येतयोरचि परतः संहितायां विपये व् । व् । इत्येतावादेशो भवतः ॥ इ । अग्नाइयाशा । अन्नाइविन्द्रं ॥ । पटाश्वाशा । पटा३- वुदकं ॥ अचि किं । अना३३ । पटा३७ ॥ संहितायां किं । अग्ना३३ इन्द्र । पटा३३ उदकं ॥ इदुतोरसिद्धत्वाद्यणो ऽप्राप्पावयमारम्भः ॥ पूर्वसूत्रो- तयोरिदुतोः परामर्शायें तयोरिति पदं ॥ संहितायामिति । प्राध्यायपरितमा- पेरधिकारः । इतः प्रभृति यद्वक्ष्यामः । संहितायामित्येव तद्वेदितव्यं । ॥ इति सूत्रपाठे ऽष्टमाध्यायत्य द्वितीयः पादः ॥ .. मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि ॥१॥ मतुष्प्रत्ययान्तत्य वत्प्रत्ययान्तस्य च पदत्य तंत्रुद्धौ परे वेदे रुरित्ययमादेशः स्यात् ॥ मत्वन्तस्य । इन्द्र मरुत्व इह पाहि तोमं । कय इति वत्वं ॥ हरिवो मे दिनं त्वां । इन्दतीर इति वत्वं । उगिदचामिति नुम् । सोहल्ड्यादि- लोपे 'संयोगान्तस्येति तलोपे नुमो नकारत्त्य रुत्वं ॥ वस्वन्तत्य । मिह । मी स्तोकाय तनयाय ॥ सह । इन्द्र साहुः ॥ लिटः कृतौ दावान् सा- द्वान् मोकाश्चेति निपातनादीर्घत्वं द्वित्वाभावो ठत्वं च ॥ मतुवतोः किं । ब्रह्मन् त्तोष्यामः ॥ संत्रुडाविति किं । य एवं विद्वानग्निमाधते ॥ इति किं । हे गोमन् । हे विद्वन् ॥ रु इत्यविभतिको निर्देशः ॥ अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ॥२॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत उत्तरं यस्य त्याने रुत्वं विधीयते । तत्मात् पूर्वस्य वर्णस्य 79 ·अष्टकं पाणिनीयं वानुनासिको भवतीत्येतद्धिकृतं वेदितव्यं ॥ वक्ष्यति समः सुरि । सँस्स्कर्ता । संस्स्कर्ता ॥ रुणा सह संनियोगप्रतिपत्त्यर्थमत्रग्रहण । अन्यथा को के लोष इत्यत्रापि पूर्वस्यानुनासिकत्वमाशक्येत ॥ अातो टि नित्यं ॥३॥ या । इत्येतस्य रोः पूर्वस्य स्याने प्रत्याहारान्तर्गतवर्णेषु परतो नित्यमनुना- सिक ग्रादेशः स्यात् ॥ मही असि । महीं इन्द्रो य श्रोतसा ॥ दीर्धादयोति रुत्वे कृते ततः पूर्वन्यानुनासिकविकल्पे प्रापे नित्यार्थ वचनं ॥ तैतिरीया- रावनुस्वारमधीयते । तत्रच्छान्दावाव्यत्ययो ज्ञेयः ॥ भ्रातः किं । ये वा वनस्पतरनु । ये वा वनस्पतीरनु ॥ अटि किं । भवाश्चरति । भवांश्चति ॥ नित्यग्रल्पां विस्पष्टार्थमारम्भसामर्यादेव नित्यत्वसिडेः ॥ अनुनासिकात् परो अनुस्वारः ॥४॥ अनुनासिकादिलो यो वा रोः पूर्वा यस्यानुनाशिको न विहितस्ततः पो अनुस्वार यागमः स्यात् ॥ भवांश्चति । भवाश्चरति ॥ अनुनासिकाभावपक्षे अनुस्वारः ॥ समः सुटि ॥५॥ गं । इत्येतन्य गुटि परे गंहितायां विषये रुरित्येप यादेशः स्यात् ॥ संस्था- नी । सरस्वती ॥ गंपर्युप-य इति गुरू । रागो गस्य रुवं । रोर्विसनीये यो वा परीत्यग्य व्यवस्थितविभाषावादप्रवृती नित्यमेव राकारः ॥ प्रिं । उपाकृतिः ॥ गुटि किं । संकृतिः ॥ पुमः खन्यम्परे ॥६॥ पुा । रोनाग । ग्रभागासातवापायो पगमायारामाणे वर्षो परे रु । न यादयः ग्यात् । [मागा । पुंग्याना । पुग्योकित्सः । पुग्कोशिनः । गए। पुपुत्रः । गगी । पंगली ॥ गुपतिपत्तात्रय प्रागमन्यात पाणु- नागा अनलिणि • पापयोः प्रा । व्युत्पतिपतं पापापी । गंगानामिति मकार: + गमः गुरोणि सिंगार निर्देश पूर्णगगा ग इत्यनुते । । । नानानिmart. x मणि जि । मुंदागः । गरः । पुरी । गुरु. पप पि । युगाः । पुमागारः - na ·--------- अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ११ ॥ P नव्यप्रशान् ॥७॥ न् । इत्येतदन्तस्य पदत्य । सम्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णपरके प्रत्याहारान्तःस्ये वणे परे र । इत्येप प्रादेशः स्यात् । प्रप्रान्शब्दस्य तु न भवति ॥ भवा- शादयति । भवांछादयति । चक्रिरायस्त्र । चकिंवायत्व ॥ पदन्त्य किं । हन्ति ॥ इवि किं । भवान् करोति ॥ अम्परे किं । सन् त्तरः । खड्गमु- प्टिः ॥ अप्रशान् किं । प्रशाचिनोति ॥ उभयथर्नु ॥८॥ न् । इत्येतदन्तस्य पदत्य । सम्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णपरके ध्वप्रत्याहारान्तःस्ये वर्णे परे वेदे रवा नकारो वा । इत्यभयया स्यात् ॥ तस्मिंस्त्वा दधाति । तस्मिन् त्वा दधाति ॥ पणूताश्चक्रे । पशून् तान् चक्रे ॥ तान्त्वं खाद स्व खादितान् । तान् त्वं खादस्व खादितान् ॥ अनुनासिकाभावपक्षे ऽनुस्वारागमः ॥ दीर्घाटि समानपादे ॥१॥ दीर्घात् परस्य पदान्तत्य न् । इत्येतस्य रु .। इत्येप प्रादेशो वा स्यादष्टि परे । तौ चेनिमित्तानमितिनी समानपादस्यौ भवतः ॥ परिधीरति । देवा अच्ा सुमती । महाँ इन्द्रो य सोजता ॥ ऋटक्पाद एवेह गृहाते ॥ दीर्घात् किं । अनहिं ॥ अटि किं । इभ्यान् क्षत्रियान् ॥ समानपादे किं । या तु धानानुपस्पृशः ॥ उभययेत्यनुवृत्तेरिह न । नादित्यान् याचिपामहे । नृन् पे ॥१०॥ नृन् । इत्येतस्य पदस्यावयवस्य न् । इत्येतस्य प् । इत्येतदादो शब्दे परतो रु । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् ॥ ४ पाहि । पाहि । नः .पाहि । नूं: पाहि ॥ कुपोरित्युपध्मानीयवितौ ॥ उभययेत्यनुवृत्तर्नेह । नून् पाहि ॥ पे किं । नून् भोतयति ॥ पकारे ऽकार उच्चारणार्यः । स्वतवान् पायौ ॥११॥ स्वतवान् । इत्येतत्य पदत्यावयवस्य न् । इत्येतस्य पायुशब्द परे ह । इत्येष नादेशो वा स्यात् ॥ स्वता: पायुरग्ने । स्वताः पायुग्ने । स्वतवान् पायुरग्ने ।

·६२४ पटकं पाणिनीयं कानानेड़िते ॥१२॥ कान् । इत्येतस्य पदस्यावयवस्य न् । इत्येतस्यामेडितसंनके परे र । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ काँस्कान् । कांस्कान् ॥ अस्य करकादिगो पाठात् कुपोः क.पो चेति प्रापं तिद्वामूलीयं विसर्जनीयं च बाधित्वा सत्वं । संपुकानामिति वा । समः सुरीति द्विसकारकनिर्देशपक्षे त्यत्रापि सकार एवानुवर्त्य विधेयः । पूर्वत्र संबन्धानुवृन्यागतस्य रोरत्र नाभिसंबन्धः ॥ ग्रामेडिते किं । कान् कान् पश्यसि । एको ऽत्र कुत्सायां ॥ को ले लोपः ॥१३॥ छ । इत्येतस्य त् । इत्येतस्मिन् परे लोप: स्यात् ॥ गाहू । गाला । अगाठ । गुहू । उपगूळ ॥ लिह । लीढं ॥ टुत्वस्याश्रयात् सिद्धत्वं द्रष्टव्यं ॥ पदस्ये- तीह न संबध्यते । पदान्तम्य तस्यासंभवात् ॥ रो रि ॥१४॥ र । इत्येतस्य पदान्तस्य र । इत्येतस्मिन् परतो लोप: स्यात् ॥ नीरतं । दूरका । पुना रमते । हरी रम्यः ॥ अतः । अपास्पाः । गृधु । स्पर्ध । यलुकि । लडू । सिए । हल्यादिलोपः । नपत्वं । दश्चेति रुत्वं । अनेन रकारलोपे लोप इति दीर्घः ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः ॥१५॥ र । इत्येतस्य पदान्ते वर्तमानस्य खम्रत्याहारान्तर्गतवर्णे परतो ऽवसाने च विसर्जनीयादेप्राः स्यात् ॥ खरि । वृक्षस्तरति । ततस्तरति ॥ अवसाने । वृतः । लक्षः ॥ सरवसानयोः किं । अनि यति । वायुर्नयति ॥ रोः सुपि ॥१६॥ रु । इत्येतस्यावयवस्य र । इत्येतस्य सप्मीबहुवचने सुपि परे विसर्जनीय यादेशः स्यात् ॥ पयःमु । रार्पिःपु । यशःसु ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य यो शि ॥१७॥ भो । भगो । यो । इत्येतच्छन्दपूर्वग्य । ऋ । इत्येतत्पूर्वस्य च रोरवयवस्य र । इत्येतस्य अप्रत्यालारान्तर्गतवणे परतो यू । इत्येप लादेशः स्यात् ॥ - ·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥२१॥ ૨૫ 1 भो पत्र - गो । भो ददाति ॥ भगो भगो अत्र । भगो ददाति ॥ अघो । अघो ग्रन । अघो देवाः ॥ श्रोतो गार्यस्य हलि सर्वेपामिति बलोपः ॥ अपूर्वन्य । क ग्रास्ते । कयास्ते । देवा ३९ । देवायिह ॥ लोपः शाक- ल्यस्येति पक्षे चलोपः ॥ भो इत्यादि किं । अग्निात्र । वापरत्र ॥ अप्रिी किं । देवाः सन्ति । वृक्षः । नक्षः ॥ रोः किं । प्रातरत्र । पुनरत्र ॥ व्योलघुप्रयत्नतरः शाकठायनस्य ॥१८॥ व् । य । इत्येतयोो भगो अधो न । । इत्येतत्पूर्वयोः पदान्तयोरशि परे लघुप्रयततरी व् । य् । इत्येतावादेशो स्तः । शाकटायनत्याचार्यस्य मतेन ॥ भो । भोवत्र । भो अत्र ॥ भगो । भगोयत्र । भगो अत्र ॥ अघो । अघो- यत्र । अघो अत्र ॥ अपूर्व । कयास्ते । क सास्ते ॥ अस्मायुडर । सन्मा 'उद्धर ॥ द्वावानय । द्वा मानय ॥ यस्य वर्णस्योच्चारणे यस्य वर्णस्योच्चारणे जिद्वानोपायमध्यमू- लानां शैथिल्यं भवति स लघूञ्चारणाः ॥ लोपः शाकल्ल्यस्य ॥१६॥ व् । यू । इत्येतयोः पदान्ते वर्तमानयोरवर्णपूर्वयोरशि परे लोप: स्यात् । शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन ॥ व् । विष्णा इह । विष्णविह ॥ असा आदित्यः । असावादित्यः ॥ य् । हर एहि । हरयेहि ॥ श्रिया उयतः । श्रियायुद्यतः ।। शाकल्यग्रहणं विकल्पार्थ । तेन लघुप्रयततरादेशाभावपक्षे ऽपि व्योः पत्ते श्रवणं भवति ॥ भो इत्यादि नानुवर्तते । श्रोकारात् परस्योत्तरसूत्रेण नि- त्यलोपविधानात् ॥ श्रोतो गार्चस्य ॥२०॥ यो । इत्येतस्मात् परस्य पदान्तस्यालघुप्रयतस्य य् । इत्येतस्याशि परे नित्यं लोपः स्यात् ॥ भो अत्र । भगो अत्र ! अघो अत्र ॥ पदान्तस्य किं । तोयं ॥ गार्यग्रहणं पूनार्थ ॥ लोपः शाकल्यस्येति विकल्पत्यांपवादो ऽयं । लघुप्रय- ततरस्तु पक्षे भवत्येव यकारः । भोयत्र । भो अत्र । भगोयत्र । भगो अत्र । अधोयत्र । अघो अत्र ॥ उजि च पदे ॥२१॥ व् । यू । इत्येतयोस्वर्णपूर्वयोः पदान्ते वर्तमानयोलोप: स्यात् । उनि पदे परे । ।

·अष्टकं पापिानीयं - ॥ स उ एकाग्निः ॥ पदे किं । तन्तयुतं ॥ वेजः संप्रमारणे कृत भूतपूर्वेपा जकारेण उअयं । यदि तु प्रतिपदोतास्य निपातसंज्ञकस्य उञ इह ग्रहां तदो- तरार्थे पदग्रहणां ॥ : हलि सर्वेषां ॥२२॥ भो । भगो । अधो । म । इत्येतत्पूर्वस्य पदान्ते वर्तमानस्य य् । इत्येतस्य हलि परे लोप. स्यात् । सर्वेषामाचार्याणां मतेन ॥ भो । भो हमति । भो याति ॥ भगो । भगो हसति । भगो याति ॥ अघो । अघो हमति । अघो याति ॥ अपूर्व । वृक्षा हमन्ति । वृक्षा यान्ति ॥ सर्वेषां ग्रहणां प्राकटायन- स्यापि लोपो यथा स्यात् । लघुप्रयततरो मा भूत् ॥ मो अनुस्वारः ॥२३॥ म् । इत्येतस्य पदान्ते विद्यमानस्य हलि परतो ऽनुस्वार प्रादेपाः स्यात् कुएउं हसति । वनं हसति । हरिं वन्दे ॥ हलि किं । त्वमत्र । किमत्र ॥ पदान्तस्य किं । गम्यते । रम्यते नश्चापदान्तस्य कलि ॥२४॥ न् । म् । इत्येतयोरपदान्तस्ययोर्गलि परतो ऽनस्वार आदेश. स्यात् ॥ न् । यशांसि । सर्पोपि । धपि ॥ म् । अाक्रम्यते । अधिनियांसते ॥ अपदान्तस्य किं । राजन् भुइन्च ॥ कलि किं । रम्यते । गम्यते ॥ मो राजि समः क्वौ ॥२५॥ सं । इत्येतस्यावयवस्य म् । इत्येतस्य किपप्रत्ययान्त रानृ । इत्येतस्मिन् धातो परे म् । इत्येवादेश. स्यात् ॥ सम्राट् ॥ रानीति किं । संयत् ॥ रामः किं । किरार ॥ को किं । सरानिता । पराजितुं ॥ अनुस्वारनिवृत्यर्थ मकारस्य मकारविधानं ॥ दे मपरे वा ॥२६॥ हू । इत्येतम्मिन् म् । इत्येतत्परफे परतो म् । इत्येतस्य म् । इत्येष अादेशो वा स्यात् ॥ एल । किम्ललयति । फि हालयति । यायम्हालयति । कार्य हालयति ॥

·अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥३॥ गूत्रं ॥३२॥ ॥ नपरे नः नः ॥२०॥ न् । इत्येतत्पर है । इत्येतस्मिन् परतो म् । इत्येतस्य न् । इत्येप ग्रादेशो वा स्यात् ॥ किन्ते । किं ते ॥ काय हो । कार्य प्रत णोः कुक्क् शरि ॥२८॥ छ । ए । इत्येतयोः पदान्तयोः प्रारि परे प्रामेण कुक् । लुक् । इत्येतावा: गमी वा भवतः ॥ ऋ । प्राइग्देते । प्राशते । प्राङ्गद्दते । प्राङ्गोते । प्राङ्ग ते ॥ प्रायदः । प्रातः । प्राङ पाठः ॥ प्राङ्गनाये । प्राङ्गनाये । प्राङ्गनाये । प्राङ्ग साये ॥ ण् । वपद्देते । वपोते । वएत । वएशेते । वा प्रते ॥ वपट्पपडे । वण्ठपण्डे । वण पण्डे ॥ वएतनाये । वपसाये । वण साये ॥ सर्वत्र चयो द्वितीया इति पने द्वित्वं ॥ 3: सि धुट् ॥१॥ इ । इत्येतदन्तात् पदात् परस्य स् । इत्येतदादेः पदत्य धुट । इत्येप नागमो वा स्यात् ॥ वलिताये । वलिटू साये । मधुलित्ताये । मधुलिटू साये । घुटः परादित्वं न पदान्तादिति हुत्वप्रतिषेधार्य ॥ नश्च ॥३०॥ न् । इत्येतदन्तात् पदात् परस्य स् । इत्येतस्य धुटू । इत्येष भागमो वा स्यात् ॥ भवान्साये । भवान साये ॥ महान्साये । महान् साये ॥ सन्सः । सन् शि तुक् ॥३१॥ न् । इत्येतस्य पदान्तस्य शू । इत्येतस्मिन् परे तुक् । इत्येष भागमो वा स्यात् ॥ सशम्भुः । सञ्च्छम्भुः । सशम्भुः । सशम्भुः ॥ श्रुत्वं । प्राशे टीति पक्षे इत्वं । करो करि सवर्ण इति पक्षे चकारस्य लोपः ॥ तुकः पूर्वान्तत्वं श्वार्थ ॥ डमो स्वाचि मुगिनत्यं ॥३२॥ हस्त्रात् परो यो उम् । तदन्तात् पदात् परस्याचो नित्यं उमुटू । इत्येष नागमः स्यात् ॥ उदो उमुडित्युभयत्र प्रत्याहारग्रहणां । संज्ञायां कृतं टिवं मंजिनां भवति । - .

·६२८ अष्टकं पापिनीयं - - तेन उपानेभ्यः परस्याचो ययासंख्येन डट । णुः । नुटू । इत्येत भागमा भव- न्ति ॥ डान्तात् । प्रत्यड्डास्ते । उड्डास्ते ॥ पान्तात् । सुगएपास्ते । सुग- पणीपाः ॥ नान्तात् । कुर्वतास्ते । सनच्युतः ॥ उमः किं । त्वमाःसे ॥ इस्वात् किं । प्राडास्ते । भवानास्ते ॥ अचि किं । प्रत्यर् करोति ॥ मय उञो वो वा ॥३३॥ मयप्रत्याहारान्तर्गतवर्षात् परस्य उओ निपातसंज्ञकस्याचि परे व् । इत्येप वा- देशो वा स्यात् ॥ प्रावस्तु वेदिः । प्रामु अस्तु वेदिः ॥ तद्वस्य परेतः । तदु अस्य परेतः ॥ किम्वावपनं । किमु भावपनं ॥ उञः प्रगृह्यत्वात् प्रकृतिभावे प्रापे पक्षे वत्वार्थमिदं । वस्यासिढवानानुस्वारः ॥ विसर्जनीयस्य सः ॥३४॥ विसर्तनीयस्य खर्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णेषु परतः स् । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ वृक्ष- प्रछादयति । वृक्षष्ठकारः । वृक्षस्यकारः । वृक्षश्चिनोति । वृक्षष्ठीकते । वृक्षस्तरति ॥ शपरे विसर्जनीयः ॥३५॥ प्राप्रत्याहारान्तर्गतवर्णपरके खर्घत्याहारत्ये वर्णे परे विसर्जनीयस्य विसर्जनीय प्रादेशः म्यात् ॥ रामः क्शास्यति । घनाघनः क्षोभपाः । कः सरुः ॥ वा शरि ॥३६॥ शर्मत्याहारान्तर्गतवर्णेषु परतो विसर्जनीयस्य विसर्तनीयादेप्रो वा स्यात् ॥ वृक्षः प्रोते । वृक्षप्रयते ॥ वृक्षः षपडे । वृक्षष्षएडे ॥ वृक्षः साये । वृक्षस्साये ॥ कुप्पोः क:पी च ॥३७॥ कवर्गे पळ च परतो विसर्जनीयस्य क्रमात् 'क । प । इत्येतो तिहामूली- योपध्मानीयसंज्ञकावादेशो भवतः । चकाराद्विसर्जनीयश्च भवति ॥ कवर्गे । कार करोति । कः करोति । कर खनति । कः खनति ॥ पर्यो । कर पठति । कः पठति । कर फलति । कः फलति ॥ कपावुधारणार्थी सो ऽपदादी. ॥३८॥ विरानीयस्य र । इत्येष आदेशाः स्यात् । अपदायोः कापवर्गयोः परतः ॥ पयरकाम्यति । सधारकाम्यति ॥ अपदादी किं । पयः कामयते । पयः पिवति ॥

·६ द्वित् । त्रित् । चतुर । इत्येतेषां कृत्वतजर्वे वर्तमानानां विमाननीयन्य यू । अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥४३॥ ६२१ इणः षः ॥३१॥ इपप्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् परत्य विसर्जनीयस्य प् । इत्येप प्रादेशः स्यात् । अपदायोः कंवापळयोः परतः ॥ पाशकल्पककान्येषु ॥ पाश । सर्पिप्पाशं । यतुप्पाशं ॥ कल्प । सर्पिकल्पं । यतष्कल्पं ॥ क । सर्पिष्कं । यनुष्कं ॥ काम्य । सर्पिष्कान्यति । यनुष्काम्यति ॥ अपदायोः किं । वायुः करोति । अनिः पचति ॥ कुपोः किं । सर्पिते । यनुत्ते ॥ नमस्पुरसोर्गत्योः ॥४॥ नमस् । पुरत् । इत्येतयोगतिसंज्ञकयोर्विसर्जनीयस्य स् । इत्येप प्रादेशः स्यात् । कवर्गे पवनें च परतः ॥ नमस् । नमस्कती । नमस्कर्तुं । नमस्कर्तव्यं ॥ पुरस् । पुरस्करोति । पुरस्कर्ता ॥ पुरो ऽव्यवमिति नित्यं गतिसंज्ञा ॥ गत्योः किं । साक्षात्प्रभृतीनि चेति सूत्रेण कृओ योगे विकल्पेन गतिसंज्ञा । तस्या अभावे । नमः कर्ता । नमः कर्तुं । नमः कर्तव्यं ॥ पुरः प्रष्टव्याः । जसन्तमेतत् इडापधस्य चाप्रत्ययस्य ॥४१॥ इकारोपधत्य । उकारोपधत्य च प्रत्ययभिनत्य विसर्जनीयस्य प् । इत्येष श्रा- देशाः स्यात् । कवळे पवर्गे च परतः ॥ निर्दुर्वहिराविश्चतुर्नादुःषु ॥ निर निष्कृतं । निष्पीतं ॥ दुर । दुष्कृतं । दुप्पीतं ॥ वहिस् । वहिष्कृतं । बहिष्पीतं ॥ बाविस् । अाविष्कृतं । अाविष्पोतं ॥ चतुर । चतुष्कृतं । चतुप्फलं ॥ प्रादुत् । प्रादुष्कृतं । प्रादुप्पीतं अप्रत्ययत्व किं । अग्निः करोति, । वायुः करोति ॥ तिरसो उन्यतरस्यां ॥४॥ तिरन् । इत्येतत्य गतिसंज्ञकस्य वितर्तनीयस्य स् । इत्येप प्रादेशः स्यात् । कवों पवर्गे च परतः ॥ तिरस्कर्ता । तिरस्कर्तुं । तिरस्कर्तव्यं ॥ तिर:- कर्ता । तिरःकर्तुं । तिर कर्तव्यं ॥ अत्र तिरो ऽन्तर्धाविति गतिसंज्ञा ॥ किं । तिरः कृत्वा काण्डं गतः । अत्रान्तर्येरविवक्षितत्वान गतिसंज्ञा , द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोर्थे ॥४३॥ ॥ 80 ·अष्टकं पाणिनीयं - इत्येप प्रादेशो इत्येष प्रादेशो वा स्यात् । कर्को पवर्गे च परतः ॥ कवर्गे । द्विस्, द्विष्करोति । द्विः करोति ॥ त्रिस् । त्रिष्करोति । त्रिः करोति ॥ चतुर चतुष्करोति । चतुः करोति ॥ पवनें । द्विस् । द्विष्पचति । द्विः पचति ॥ त्रिस् । त्रिष्पचति । त्रिः पचति ॥ चतुर । चतुष्पचति । चतुः पचति ॥ कृत्वोर्थे किं । चतुष्कपालः । चतुष्कण्टकः । अत्रेदुदुषधस्येत्यनेन नित्यं पत्वं ॥ इसुसोः सामर्थ्य ॥४४॥ इस् । उम् । इत्येतयोर्विसर्तनीयस्य सामर्थ्य गम्यमाने प् । वा स्यात् । कवर्गे पवर्गे च परे ॥ कवर्गे । इस् । मर्पिष्करोति । सर्पिः करोति ॥ उस् । धनुष्करोति । धनुः करोति ॥ पवनें । इन् । सर्पिष्पतति । सर्पिः पतति ॥ उस् । धनुष्पतति । धनुः पतति ॥ इह सामर्थ्य व्यपेक्षालक्षणं गृहाते ॥ सामर्थ्य किं । तिन्तु सर्पिः पिव त्वमुदकं । अत्र सर्पिःशब्दस्य स्थितिक्रियायामन्वयः । पिवेत्यस्य तूटकेनेति परस्परमु- भयोरसंबन्धादमामयं ॥ नित्यं समासे नुत्तरपदस्थस्य ॥४५॥ इन् । उन् । इत्येतयोरनुत्तरपदत्ययोर्विसनीयस्य समासे नित्यं धू । इत्येष आदेणाः स्यात् । कवळे पर्चा च परतः ॥ इस् । सर्पिष्कुपिउका । सपि- प्पानं ॥ उस् । धनुष्कर्ता । धनुष्पाता ॥ अनुत्तरपदस्ययोः किं । परमसर्पिः- कुपिउका । परमधनुःकपालं ॥ पूर्वसूत्रेणाप्यत्र न विकल्पः । समासे व्यपे- तालक्षपासामाभावात् ॥ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकणधिनव्ययस्य ॥४६॥ य। इत्यतम्मान्तरल्याव्ययभित्रपदावयवरय विसर्जनीयस्य रामारो नित्यं गू । इत्यप ग्रादेशः स्यात् । कृ । कमि । यंग । कुम्भ । पात्र । कुशा । कर्णी । इत्येतपूतरपदेपु पत्तः । उतरपदस्यन्य तु. विरानीयस्य न भवति ॥ कृ । अयस्कारः । पयस्यारः ॥ पनि । अयन्यगः । पान्कराः ॥ युम्भ । अवस्युम्भः । पयशुम्भः ॥ पात्र । अयम्पात्रं । पराम्पानं ॥ युवा । प्रयागलिा कुणा अयम्युमा । पयरयुना ॥ की । प्रयकों । पयग्याणी ॥ लिविशिटपरिभाषया । अयरयुम्नी । ग्रयरपात्री- सादावपि भवति ॥ प्रतः किं । गो:कारः । धूमकार: ॥ सपर: किं । भाः- ग्रयत्कागः । पयस्यामः ॥ कंन । - ·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥५१॥ ६३१ करणं ॥ याव्ययस्य किं । वःकारः । पुनःकारः ॥ समाने किं । वशः करोति । पयः करोति ॥ अनुत्तरपदत्यस्य किं । परमवतःकारः । परमपवः- कामः 1 अधःशिरसी पदे ॥४॥ धन् । निरन् । इत्येतयोर्विसनीयस्य रागाने नित्यं त् । इत्येप ग्रादेशः स्यात् । पदशब्द उत्तरपदं परे । उत्तरपदत्ययोस्तु न भवति ॥ अधस् । अधरपदं ॥ शिरम् । शिरस्पदं ॥ समाते किं ! अधः पदं । शिरः पदं ॥ अनुहरपदल्ययोः किं । परनशिरःपदं ॥ कस्कादिषु च ॥४॥. कन्क । इत्येवमादिपु शब्देविएप्रत्याहारान्तर्गतवर्णादनत्य विसर्जनीयस्य प् । इत्येष प्रादेशः स्यात् । अ । इत्येतस्मादुन्नत्य तु त् । इत्येय सादेशो भव- ति । कत्रों पवनें- च परतः ॥ इणः । तर्पिप्कुण्डिका । धनुष्कपालं । प्रातुप्पुत्रः ॥ अकारात् । कस्कः । कौतत्कुतः । कास्कान् । छन्दसि वाप्रामेडितयोः ॥४॥ वितर्तनीयस्य वेद स् । इत्ययमादेशो वा स्यात् । कवर्गे पवर्गे च परे प्रशब्द ब्रानेडिते च परतन्तु न भवति ॥ कवर्ग । उरुणस्कार । उरुणाः ॥ पर्यो । पयस्पात्रं । पयःपात्रं । विश्वतत्पात्रं । विश्वतः पात्रं ॥ अप्रान्तियोः किं । अग्निः प्रविद्वान् । पुरुषः पुरुषः ॥ कःकरत्करतिकृधिकृतधनदितेः ॥५०॥ कः । करत् । करति । कृधि । कृत । इत्येतेषु परतो वितर्जनीयस्य वेदे त् । इत्येप प्रादेशः स्यात् । अदितिशब्दात् परन्य-वितर्तनीयन्य न भवति ॥ कः । विश्वतस्कः । प्रदिवो अयस्कः ॥ करत् । विश्वतत्करत् । ययो नो वयसकरत् ॥ करति । पयस्करति । सुपोतस्करति ॥ कृधि । उरुणस्कृ- धि ॥ कृत । सदस्कृतं । सोमं न चाहं मघवत्तुनस्कृतं ॥ अनदितेः किं । यथा नो अदितिः करत् ॥ पञ्चम्याः परावध्यर्थे ॥५१॥ पञ्चम्या विभतोर्वितर्तनीयस्य वेदे स् । इत्येष प्रादेशः स्यात् । उपरिभावार्ये कारः ·अक्ष्कं पाणिनीयं - परिशब्दे परे ॥ दिवस्परि प्रयमं जज्ञे । अग्निहिमवतस्परि ॥ उपरिभावार्थी स्वधिप्राब्दः ॥ पञ्चम्याः किं । अहिरिव भोगैः पर्येति ॥ परी किं । एतेभ्यो वा एतलोकेभ्यः प्रजापतिः रामोरयत् ॥ अध्यर्ये किं । दिवः पृथिव्याः पर्योत उद्धृतं । सर्वतोभावे ऽत्र परिशब्दः ॥ पातौ च बहुलं ॥५२॥ पातु । इत्येतस्मिन् लोउन्ते पाधातौ परे पञ्चम्या विभक्तर्विसर्जनीयस्य वेदे बहुलं स् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ सूर्यो नो दिवस्पातु । राजस्पातु ॥ बहुलग्रहणात् कृचिन्न । परिषदः पान्तु ॥ षष्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु ॥५३ ।। षष्ठ्या विभक्तोर्विसर्जनीयस्य वेदे म् । इत्येप प्रादेशः स्यात् । पति । पुत्र । पृष्ठ । पार । पद । पयस् । पोष । इत्येतेषूनरपदेषु परतः ॥ वाचस्पतिं विश्वकर्माणं ॥ पुत्र । ॥ पुत्र । दिवस्पुत्राय सूर्याय ॥ पृष्ठ । दिवस्पृष्ठे धावमानं सु- पर्ण ॥ पार । अगन्म तमसस्पारं ॥ पद । इउस्पदे समिध्यसे ॥ पयस् । सूर्य चक्षुर्दिवस्पयः ॥ पोष । रायस्पोषं यजमानेषु धत्तं ॥ षड्याः किं । मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत ॥ इडाया वा ॥५४॥ इडाशब्दाद्विहितायाः पठ्या विसर्तनीयस्य वेदे स् । इत्येप यादेशो वा स्यात् । पति । पुत्र । पृष्ठ । पार । पद । पयस् । पोष । इत्येतेषूतरपदेषु परतः ॥ पति । इडायास्पतिः । इडायाः पतिः ॥ पुत्र । इडायास्पुत्रः । इडायाः पुत्रः ॥ पृष्ठ । इडायास्पृष्ठः । उडायाः पृष्ठः ॥ पार । इडायास्पारः । इडायाः पारः ॥ पद । इडायास्पदं । इडायाः पदं ॥ पयम् । इडायास्पय: । इडायाः पयः ॥ पोष । इडायास्पोपं । उडायाः पोपं ॥ अपदान्तस्य मूर्धन्यः ॥१५॥ अधिकारो ऽग्रमा पादपरिसमापः ॥ इत उतरं यदक्ष्यामो ऽपदान्तस्य मूर्धन्य इत्येवं तदेदितव्यं ॥ वक्ष्यति । ग्रादेशप्रत्यययोः । सिपेव ! मुप्वाप । अग्निपु । वायुपु ॥ अपदान्तस्य किं । अनिस्तत्र । वायुन्तत्र ॥ प इत्येव गिटे मूर्ध- न्यग्रहपां काराय । इति काशिका । अहं । चकृके ॥ - ·(E अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ६०॥ ॥५७। सहेः साउः सः ॥५६॥ पह । इत्येतस्य धातोः सापन्यावयवस्य स् । इत्येतस्य स्याने मूर्धन्य आदेशः स्यात् ॥ जलापाट् । तुरापाट् । पृतनापाट् ॥ बह इत्येतस्माएण्यन्तात् विप् । अन्येपामपि दृश्यत इति पूर्वपदम्य दीर्घत्वं ॥ महेः किं । सह डेन वर्तते सडः । तस्यापत्यं साडिः ॥ साउः किं ! यत्र सारूपता तत्र यया स्यात् । इह मा भूत् । जलासाहं । तुरासाहं ॥ सः किं । श्राकारस्य मा भूत् ॥ इएकोः ॥ अधिकारो ऽयं ॥ इत उत्तरं यदनुक्रमिष्यामः । इएप्रत्याहारात् कवर्गाच्च परस्य भवतीत्येवं तद्वितेयं । वक्ष्यति । प्रादेशप्रत्यययोः । सिपेव । सुप्वाप । अग्निषु । वायुषु ॥ इएकोः किं । दास्यत्यसौ. ॥ नुम्विसर्जनीयशळवाये ऽपि ॥१८॥ नुमागमेन व्यवधाने विसर्तनीयेन व्यवधाने शप्रत्याहारान्तर्गतवर्णेन व्यवधाने ऽपि इणप्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् काच्च परस्य स् । इत्येतस्य मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् ॥ व्यवायशब्दस्य प्रत्येकमभिसंबन्धः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात् ॥ नुम्व्य- वधाने । सोषि । यपि । हवींषि ॥ विसर्जनीयव्यवधाने । सर्पिःषु । ॥ शर्व्यवधाने । सर्पिष्षु । यनुष्षु । बर्हिष्षु ॥ नुम्ग्रहण नुम्स्यानिकानुस्वारोपलक्षणं । अपदान्ते ऽनुस्वारविधानान्नुमा व्यवधानासंभ- वात् । तेनेह न । सुहिन्सु । पुंसु ॥ आदेशप्रत्यययोः ॥५६॥ नादेशस्य प्रत्ययावयवस्य स् । इत्येतस्य इएप्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् कवर्गाच्च पर- स्यापदान्तस्य मूर्धन्यसंज्ञक अादेश. स्यात् ॥ श्रादेपास्य । पिवू । सिषेत्र । जिष्वप् । सुप्वाप ॥ प्रत्ययावयवन्य । अग्निपु । वायुपु । रामेषु ।. पक्ष्य- ति ॥ इएकोः किं । रामस्य ॥ अपदान्तस्य किं । हरितत्र ॥ यादेशप्र- त्यययोः किं । सुपीः सुपिती शासिवसिघसीनां च ॥६०॥ शातु । वस । घस्लू । इत्येतेषां धातूनामवयवस्य न् । इत्येतत्य इपकवर्गाभ्यां परस्यापदान्तस्य मूर्धन्य अादेशः स्यात् ॥ जानु । अन्वनिषत् । अन्नशिपतां । यजुःषु । वर्हिःषु ॥

·अष्टकं पाणिनीयं । उपतुः । उपुः । उपितः । अन्वशिपन् । शिष्टः । शिष्ट्वान् ॥ वस उपितवान् ॥ धस्तृ । नक्षतुः । तक्षुः । अक्षवमीमदन्त ॥ इएकोः किं । शास्ति । वसति । जघास ॥ यादेशशकाराभावात् पूर्वसूत्रेणाप्राप्पो वचनं ॥ स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात् ॥६१॥ टुञ् । इत्येतस्य धातोर्णिच्यत्ययान्तानां च धातूनामादेशासकारस्याभ्यासतंबन्धिन इण्प्रत्याहाहान्तर्गतवर्णात् परस्य मूर्धन्यसंज्ञक यादेशः स्यात् । पभूते सन्प्रत्यये पर ॥ टुञ् । तुष्टूपति ॥ णिजन्तानां । पिधू 1 सिधयिपति ॥ जिष्यप् । सुष्वापयिषति ॥ पूर्वसूत्रेण सिढे नियमार्थमिदं । अभ्यासेणाः परयोः स्तौति- एयन्तयोरेव पणि यथा स्यादन्यस्य मा भूत् । घिच । सिसिक्षति । पू । मुसूषति ॥ इष्टावधारणायैवकारः । स्तौतिएयोः षण्येवेति नियमे तु तष्टा- वेत्यत्र न स्यात् । इह च स्यादेव । सिसिक्षति ॥ षणि किं । अन्यत्र नियमो मा भूतू । सिषेव । सेषिध्यते ॥ को विनते ऽनुरोधः । अविनते नियमो मा भूत् । तिष्ठासति । सुषुप्सतिः । षत्वणत्वयोर्विनत इति संज्ञा प्रातिशाख्यकृतां ॥ नकारानुबन्धग्रहणणं किं । षकारमात्रे नियमो मा भूत् । सुषुपिष इन्द्रं । स्वर्लिए । शन्दसत्वाव्यत्ययेन थास् । थासः से । लियः कित्वात् संप्रसारणे द्वित्वे क्राहिनियमादिष्टि षत्व इन्द्रशब्दे परतो ज्यादेशे यलोपे चैतद्रूपं । अत्र नियमाभावाभ्यासात् परसा पत्वं भवत्येव ॥ अभ्या- सात् किं । अभ्यासाया प्रापिस्तस्या नियमो यथा स्यात् । धातोया प्रापिन्त- स्या नियमो मा भूत् ॥ अधीषिषति । प्रतीपिषति । इणो बोधनार्यत्वादम्या- देशाभावः । अनादेर्द्धितीयस्येति सशब्दस्य द्वित्वं । सन्यत इतीत्वं श्रये प्रत्ययम्य पत्वे कृते ऽम्य नियमस्याभावाद्धात्वाश्रयं पत्वमम्यानस्य प्रवर्तते ॥ सः स्विदिस्वदिसहीनां च ॥६॥ . अिष्विदा । प्वद । पर । इत्येतेषां धातूनां णिच्प्रत्ययान्तानामादेशारय स् । इत्येतन्याभ्यागेयाः परन्य म् । इत्यप यादेश: स्यात् । पभूते गन्प्रत्यये परे ॥ जिविदा । सिस्वयिपति ॥ प्वद । गिस्वायियति ॥ पह। सितारयिषति ॥ पत्वनिवृत्यर्थं राकारय समारवचनं ॥ प्राक् सिताव्यवाये ऽपि ॥६३॥ परिनिवि-यः गेवगितति गूळ सिताब्देनोगत, पिज् । इत्येतग्गादातोः प्रागु- । म्यासा- - ·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥३॥ गूत्रं ॥६५॥ पनात् सुनोतीत्यादिनत्रपट्योपृका ये धातवरतेषामादेशान्य त् । इत्येतस्योपस- रियाः पत्न्याडागनेन व्यवधाने ऽपि गूर्धन्य ग्रादशः स्यात् ॥ अपिशाब्दादड़- व्यवायाभावे ऽपि भवति ॥ पुज् । अन्यपुणोत् ॥ पू । पर्यपुवत् ॥ पो अध्ययत् ॥ दुज । पर्यष्टोत् ॥ हुन । अन्यष्टोभत ॥ स्या । नभ्यानात् ॥ सनयेति एयन्तः । अन्यपेयायत् ॥ पिधु । पर्यवेधत् ॥ पिच । अभ्यपिज्ञत् । अन्यविक्षत ॥ पज । पर्यपनात् ॥ प्वत । अयवतात ॥ पदल । अभ्यपीदत् ॥ न्तम्भु । अन्यत्नात् । अवाध्मोत् ॥ स्वन । व्यप्वणात् । अवाप्वणत् ॥ पवृ । पर्यवत् । न्यपेवत् । व्यपेवत् ॥ अभिपुणोति । अभिषुवति । इत्या- दि ॥ अशब्देनात्राडागम एव गृहाते । न प्रत्याहारो व्याख्यानात् ॥ इपको- रिति पञ्चमीनिर्देशाद्व्यवाये ऽप्रापो वचनं ॥ स्थादिघभ्यासेन चाभ्यासस्य ॥६॥ उपसात् नुनोतीति सूत्रोक्तात् ठा । इत्येतस्माद्धातोरारभ्य परिनिविम्य इति सूत्रे सिताब्देनोशात् पिञ् । इत्येतस्माद्धातोः प्राग्ये धातवस्तेषु विद्यमानस्य स् । इत्येतस्यादेशस्योपसर्गस्येणः परस्याभ्यासेन व्यवधाने ऽपि मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् । न्यादीनामभ्याससकारस्य च मूर्धन्यः स्यात् ॥ छा । अभिताडौ । परितष्ठी ॥ सेनय । अभिषिपेणयिषति । परिपिपेणयिपति ॥ बिधू । अभि- बिपेधयिपति । परिपिपेधयिपति ॥ षिच । अभिपिपितति । परिषिषिक्ष- पञ्च । अभिपिपैक्षति । · परिषिपङ्गति । अभिषिष्वक्षते । परिविष्वद्धते ॥ पढ़तृ । निपपाद । विपपाद ॥ स्तम्भु । अभितष्टम्भ । वतष्टम्भ ॥ म्वन । विपप्वाण । वषप्वाण ॥ वृ । परिविषेव । नि- पिपेव । विषिपेव ॥ उपसर्गात् सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेन- यसेधसिचसञ्जस्वजां ॥६५ ।। पुज् । पू । षो । हुञ् । टुभ । छा । सेनय पिनन्तः सेनाशब्दः । विधु । बिच । षन । वन्न । इत्येतेषां धातूनामवयवस्य त् । इत्येतस्यादेप्रात्योपस- क्षिकस्यादिएप्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् परस्य मूर्धन्यसंज्ञक प्रादेशः स्यात् ॥ -घुञ् । अभिषुणोति । परिपुणोति परिपुणोति ॥ पू । अभिवति । परिपुवति ॥ पो । अभिष्यति । परिप्यति ॥ टुञ् । अभिष्टौति । परिष्टौति ॥ हुभ । अभिष्टो- - ति ॥

·अष्टकं पापिनीयं भत्ते । परिष्टोभते ॥ 'ठा । अभिष्ठास्यति । परिष्ठास्यति ॥ सेनय । अभिषे- पायति । परिपेणयति ॥ विधु । अभिषेधति । परिपेधति ॥ षिच । अभि- पिञ्चति । परिषिञ्चति ॥ बन्न । अभिषजति । परिपतति ॥ वन्न । अभि- वतते । परिष्वज्ञते ॥ सेध इति प्रापा निर्देशो यड्लुङिवृत्यों देवादिक- निवृत्यर्थश्च ॥ उपसर्गात् किं । दधि सिञ्चति ॥ यद्यपीएकोरित्यनुवर्तते । तथाप्युपसर्गेपु कास्यासंभवादिः । इत्येव संबध्यते ॥ सदिरपतेः ॥६६॥ पदलू । इत्येतस्य धातोरवयवस्यादेप्रास्य सू । इत्येतस्योपसर्गसंज्ञकस्यादिपप्रत्या- हारान्तर्गतवर्णात् परस्य मूर्धन्यसंज्ञक श्रादेपाः स्यात् । प्रति । इत्येतस्मादुप- सर्गात् परस्य तु न भवति ॥ निषीदति । विषीदति ॥ अपतेः किं । प्रति- सीदति ॥ स्तम्भः ॥६७॥ स्तम्भु । इत्येतस्य धातोरवयवस्य स् । इत्येतस्योपसास्यादिण उत्तरस्य मूर्धन्य यादेशः स्यात् ॥ अभिष्टभोति । अभिष्टभाति । परिष्टभोति । परिष्भाति ॥ उत्तरार्थो योगविभागः ॥ अवाच्चालम्बनाविटूर्ययोः ॥६॥ स्तम्भु । इत्येतस्य धातोरवयवस्य स् । इत्येतम्य । अव । । इत्येतस्मादुपसर्गात परत्य मूर्धन्य प्रादेशः म्यात् । पालम्बन प्राविठूर्ये चार्थे गम्यमाने ॥ बाल- वनमाश्रयां ॥ पालम्बने । यटिमवष्टभ्यास्ते । तामाश्रित्य तितीत्यर्थः । याविटूर्य सामीप्यं । यविटूरशब्दात स्वार्थे प्य । तच प्रयोगोपाधिः ॥ श्रा- विटूर्ये । अबष्टब्धा गोः । निल्डा समीप भारत इत्यर्थः ॥ ग्रालम्बनाविटूर्ययोः किं । प्रवन्धो वृपलः शोरोन ॥ उपरार्गेपाः परत्वाभावात् पूर्वपाप्राप्पो चचनं ॥ वेश्च स्वनी भोजने ॥६॥ बि । प्रत्र । इत्येताभ्यामुपागाका-यां परय स्खन । इत्येतस्य धातोरवयवरय म् । इत्येतस्य मूर्धन्य धादेशः स्यात् । भोगने उपे गम्यमाने ॥ विष्वपाति । धनध्यगाति । गावं मुशा इत्याः ॥ भोगने यि । विस्वनति गृदजः ."

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥३॥ मूतं ॥७२॥ परिनिविभ्यः सेवसितसवसिवुसहसुट्स्तुस्वजां ॥७॥ पे । पिञ् शान्तः पिञ् अच्यत्ययान्तः | पित्रु । पर । सुमागम दुमा । प्वन । संयोपागवयवाय न् । रत्येतस्यादेशस्य परि । नि । वि । इत्येतेय उपसर्गसंतो यः पान्य गूर्धन्य प्रादेशः स्यात् ॥ पेत् । परिपेवते । नियेवो । विपवते ॥ नित । परिपितः । निषितः । विपितः ॥ सय । परिपयः । निपयः । विपयः ॥ पियु । परिपीव्यति । निपीव्यति । विपी- व्यति ॥ पर । परिपत्ते । निपल्ले .। विपरते ॥ तुर । परिष्करोति । संपर्युपेन्य इति शुद्ध ॥ हुञ् । परिष्टौति । निटौति । विष्टौति ॥ प्वन्न । परिप्वनते । निप्वनाते । विप्वतते । दंशसम्वन्नामिति नलोपः ॥ स्तुत्र- न्योल्पात् सुनोतीत्यनेनैव सिद्ध पत्व उन्नत्रानुवृत्यर्थमंत्र ग्रहणं । सेव इत्यकार उच्चारणार्यः ॥ सिवादीनां वाड्व्यवाये "पि ॥७१॥ पित्रु । पह । तुटू । दुञ् । प्वज्ञ इत्येतेषां पूर्वसूत्रोपातानां धातूनाम- वयवस्य म् । इत्येतस्यादेशस्य परि । नि । वि । इत्येते व उपसर्गसंज्ञकेभ्यः पत्याउागमेन व्यवधाने ऽपि वा मूर्धन्य अादेशः स्यात् ॥ पिवु । पर्वपीव्यत् । न्यपीव्यत् । व्यपीव्यत् ।। पर्यतीव्यत् । न्यसोव्यत् । व्यसीव्यत् ॥ पह । पर्यपहत । न्यबहत । व्यपहत । पर्यसहत । न्यसहत । व्यसहत ॥ सुटू । पर्यकरोत् । पर्यस्करोत् ॥ टुञ् । पर्यष्टोत् । न्यष्टौत् । व्यष्टोत् । पर्यस्तोत् । न्यत्तीत् । व्यस्तोत् ॥ प्वन्न । पर्यप्वात । न्यप्वजत । व्यष्वजत । पर्यस्त्वजत । न्यस्त्वतत । व्यवनत ॥ स्तुस्वयोः प्राक् सितादिति प्राप्त इतरेयामप्रापू उभयत्र विभाषेयं ॥ अनुविपर्यभिनिभ्यः. स्यन्दतेरप्राणिषु ॥७॥ अनु । वि । परि । अभि । नि । इत्येतेभ्य उपसर्गेभ्यः परत्व स्यन्दू । इत्येतस्य धातोरवयवस्य स् । इत्येतस्य मूर्धन्य आदेशो वा स्यात् प्राणावान् यदि कर्ता न भवति ॥ अनु । अनुष्यन्दते । अनुस्यन्दते वा जलं ॥ वि । विष्यन्दते । विस्यन्दते वा तैलं ॥ परि । परिष्यन्दते । परिस्यन्दते वा घृतं ॥ अभि । अभिष्यन्दते । अभिस्यन्दते वा दुग्धं ॥ नि । निष्यन्दते । नित्यन्दते वा मधु ॥ प्राणिपु किं । अनुस्यन्दते सत्त्यः ॥ । 81 ·६३८ अष्टकं पाणिनीयं वेः स्कन्दरनिष्ठायां ॥७३॥ वि । इत्येतस्मादुपसर्गात् परस्य स्कन्दिनू । इत्येतस्य धातोरवयवस्य स् । इत्येतस्य मूर्धन्य अादेशो वा स्यात् । निष्ठासंशकाहिने प्रत्यये परे न्दिर । विष्कन्ता । विष्कन्तुं । विस्कन्ता । विस्कन्तुं ॥ अनिष्ठायां किं । विस्कनः ॥ कृदन्तप्रत्ययेष्वेवेदं प्रवर्तते । अनिठायामिति पर्युदासात् परेश्च ॥७॥ परि । इत्येतस्मादुपसात् परस्य स्थान्दिर । इत्येतस्य धातोरवयवस्य स् । इत्येतस्य मूर्धन्य अादेशो वा स्यात् ॥ परिष्कन्दति । परिस्कन्दति । परि- प्कन्ता । परिस्कन्ता । परिष्कन्तुं । परिस्कन्तुं । परिष्कनः । परिस्कनः । परिष्कन्तव्यं । परिस्कन्तव्यं ॥ परिस्कन्दः प्राच्यभरतेषु ॥७॥ परिस्कन्द । इति निपात्यते । प्रादेशवासिपु भरतेषु वाच्येषु ॥ परिस्कन्दः । पचायचि पत्वाभावो निपातनात् ॥ प्राच्यभरतेष्विति किं । परिष्कन्दः । परिस्कन्दः । परेश्शेति पावविकल्पः ॥ भरतग्रहां प्राच्यविशेषां ॥ स्फुरतिस्फुल्लत्योर्निनिविभ्यः ॥७६ ॥ रपुर । रफुल । इत्येतयोधीत्वोरवयवस्य सू । इत्येतस्य निर । नि । वि । इत्यतेभ्य उपसर्गसंजय यः परस्य गूर्धन्य ग्रादेशो वा स्यात् ॥ स्फुर । निर । निःप्पुरति । निःस्पुरति । निष्पुरति । निरपुरति । पक्षे सर्परे प्रारीति विगालोपः ॥ नि । निप्पुरति । निरपुरति ॥ वि । विष्णुरति । वि- रपुरति ॥ स्पुल । निर् । निःप्पुलति । निःरपुलति । निष्णुालति । नि- 'पुलति ॥ नि । निष्पुलति । निरपुलति ॥ वि । विष्णुलति । वि- ग्पुलति । वेः स्कभातेर्नित्यं ॥७॥ वि । इत्येतरगानुपरागंराकार परग्य स्याम्मु । इत्येतस्य धातोरवयवरय ग । दत्येग गर्धन्य ग्रादेशो नित्यं स्यात् ॥ रयाम् गोत्रः । विप्यानोति । वि- ध्याति । विध्याग्निता । विष्यानितुं । विष्यामितव्यं ॥ - ·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥८३॥ इणः षीधंलुडियां धो "जात् ॥७८॥ इएप्रत्याहारान्तर्गतवान्तादात् परेषां पीध्वं । लुङ । लिट् । इत्येतेषा- मवयवस्य धू । इत्येतस्य मूर्धन्य श्रादेशः स्यात् ॥ पीध्वं । च्युडू । च्योपीढ़ म्लुङ । लोपोइं ॥ लुङ् । अच्यो । अप्लोई ॥ लिट् । डुकृञ् । चकृके ॥ कवर्गानुवृत्तिर्मा भूदिति पुनरिणग्रहणं कृतं । पच । पक्षीध्वं । यत । यक्षी- ध्वं ॥ षोध्वंलुलियां किं । टुञ् । स्तुध्वं । अस्तुध्वं ॥ अङ्गात् किं । परिवेविपीध्वं ॥ विभाषेटः ॥७॥ इएप्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् परो य इांगमस्तत्मात् परेषां पीध्वं । लुङ् । लिट् । इत्येतेषामवयवस्य ध् । इत्येतस्य मूर्धन्य अादेशो वा स्यात् ॥ पीध्वं । लविषी । लविषीध्वं ॥ लुङ् । अलविद्धं । अलविध्वं ॥ लिटू । लुलु- विके । लुलुविध्वे ॥ इणः किं । अासिपीध्वं ॥ समासे ङ्गुलेः सङ्गः ॥८॥ सङ्ग । इत्येतस्यावयवस्य स् । इत्येतन्याङ्गलिशाब्दात् परन्य समारो मूर्धन्या- देशः स्यात् ॥ अङ्गुलेः सङ्गः । अङ्कुलिपङ्गः । अङ्गुलिपङ्गर यवागूः । अङ्गु- लिप्रका गाः सादयति ॥ समासे किं । अङ्गुलेः न पश्य ॥ भीरोः स्थानं ॥१॥ भीरुशब्दात् परस्य त्यान । इत्येतस्यावयवस्य न् । इत्येतस्य समागे मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् ॥ भीरुटानं ॥ समासे किं । भीरोः ज्यानं पाय ॥ अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः ॥२॥ ग्रनि । इत्येतस्मात् परम्य स्तुत् । लोम । गोन । इत्योवागत्रयाय न रत्त्येतन्य गमागे मूर्धन्य ग्रादेशः स्यात् ॥ गत् । ग्रन्निन् ॥ लोग । घनि- होगः ॥ गोर । अलीयोनी । ईदलेरियातीकारः ॥ सनाने किं । मानः नुत । ग्रानेः सोनः । यतः गोगः । ज्योतिरायुपः स्तोमः ॥८॥ गोलिग । घायुगा । इत्येतायां पाप मोग । ।. -- । - ·६४० अष्टकं पाणिनीयं तस्य समासे मूर्धन्य श्रादेशः स्यात् ॥ ज्योतिष्टोमः । आयुष्टोमः । स्कोरिति सलोपः ॥ समासे किं । ज्योतिषः स्तोमं दर्शयति । मायुषः स्तोमं ॥ मातृपितृभ्यां स्वसा ॥४॥ मातृ । पितृ । इत्येताभ्यां परस्य स्वसृ । इत्येतस्यावयवस्य स्. । इत्येतस्य समासे मूर्धन्य प्रादेवाः स्यात् ॥ मातृप्वसा । पितृष्वसा ॥ समासे किं । मातुः स्वना । पितुः स्वता ॥ मातुःपितुभ्यामन्यतरस्यां ॥५॥ मातुर । पितुर । इत्येताभ्यां परस्य स्वसृ । इत्येतस्यावयवस्य स् । इत्येतस्य समारो मूर्धन्य यादेशो वा स्यात् ॥ मातुर । मातुःष्वसा । मातुष्टवसा । मातुःस्वसा । मातुस्स्वसा ॥ पितुर । पितुःप्वसा । पितुष्ष्वसा । पितुःस्वगा। पितुम्स्वसा ॥ विभाषा स्वसृपत्योरिति पठ्या अलुक् । वा शरीति पक्ष विसनीयः । तदभावे सत्वं ॥ रामासे किं । वाक्ये मा भूत् । मातुः स्व- सा । पितुः स्वता ॥ अभिनिसः स्तनः शब्दसंज्ञायां ॥८६॥ अभिनिस् । इत्येतस्मादुपगमगुदायात् परस्य ग्तन । इत्येतस्य धातोरवयवस्य रा । इत्येतस्य गूर्धन्य ग्रादेशो वा स्यात् । प्रद्रय संज्ञायां गन्यमानायां ॥ ग्रमिनिटानो वर्णः । अभिनितानो विराननीयः । अभिनितानो वर्णः । अभि- नित्तानो विगर्जनीयः ॥ न्योः गंयोगायोरिति रालोपः ॥ शब्दगंज्ञायां कि । यमिनिम्तनति मृदनः ॥ एतः प्रति रागाग इत्येतवानुवर्तते ॥ उपसर्गप्रादुभ्यामस्तिर्यच्यरः ॥७॥ उपगाकरयादिगाः प्रादुम् । इत्याग्नालयाग पन्य । ग्रन् । इत्येाग्य गोययाय म् । नाग पूरा ग्रादेशः स्यात् । पू । ग्याग्गिन, पत्रो नयादारामतनों च पो ॥ उसगाः । गमारे। धनियात् । नियात् । शिm.n चि । शनियन्ति । नियति । नियति प्रायः यकारे मानु.गात् ॥ यति । प्रादुःन्ति in यि । दश गान । ग) गाm. मित: किं । मुगां । पिनरः किं । भिगा । जितः । । प्रादुगाः ॥ - ॥ म ·अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १२ ॥ ૧ सुविनि?र्यः सुपिसूतिसमाः ॥८८॥ सु । वि । निर । दुर । इत्येतेभ्य उपसर्गेभ्यः परस्य जिप्वप् । पूङ । पम । इत्येतेषां धातूनामवयवस्य त् । इत्येतस्य मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् ॥ जि- प्वप् । सुपुपः । विषुप्तः । निःषुपः । दुःषपः । सुषपुपतुः । सुपुपुपुः ॥ पूर्व धातुरुपतर्गेण युज्यत इति दर्शने किति लिटि परत्वात् संप्रसारणे पत्वे च कृते द्वित्वं । द्वित्वे कर्तत्ये पत्वस्यासिद्धत्वं न भवति । पूर्वत्रासिद्धीयम- द्विर्वचन इत्युक्तेः ॥ पूडू तिनन्तः । सुपूतिः । निःपूतिः । दुःपूतिः ॥ षम .। सुपमं । विपमं । निःपमं । दुःषमं ॥ निनदीभ्यां नातेः कौशले ॥६॥ नि । इत्येतस्मादुपसर्गसंज्ञकात् । नदी । इत्येतस्माच्छब्दाच्च परस्य प्पा । इत्येतस्य धातोरवयवस्य स् । इत्येतस्य मूर्धन्य ग्रादेशः स्यात् । कोशले गम्य- माने ॥ नि । निष्णातः शास्त्रेषु । निष्पातो रजुवर्तते ॥ नही । नयां सातीति नदीपणः ॥ सुपि स्थ इत्यत्र सुपीति योगविभागात् कप्रत्ययः ॥ को- प्राले किं । निजातः । नयां नातो नदीनातः ॥ सूत्रं प्रतिल्लातं ॥१०॥ प्रतिष्णातमिति निपात्यते गूत्रमभिधेयं चेन्वति ॥ प्रतिष्पातं सूत्रं । शुठनि- प्रतिपूर्वन्य प्णा । इत्येतस्य साप्रत्ययान्तस्य पत्त्वं निपातनात् ॥ सूत्रं किं । प्रतिगातमन्यत्र ॥ कपिठलो गोत्रे ॥११॥ यापिटल । इत्यत्र यत्वं निपात्यते । गोत्रविषय ॥ कपिटलो नागर्पिः । यन्य कापिउलिः पुत्रः ॥ गोत्र प्रिं । कपीनां स्यनं यापिपलं ॥ प्रष्टो ऽग्रगामिनि ॥१३॥ राति निधान्य मानिन्यनिगरो ॥ प्रतिमा इति प्रोग: । प्रो अन्तः गनी नीव गरिर रति पासवान्तान निशाना । जिव विधा र सामने ॥ पामिनि । महिना. पुणे । प्रन्यो सोलोण त्वर्यः ॥ । H ·દૂર अष्टकं पाणिनीयं -- वृक्षासनयोर्विष्टरः ॥१३॥ विष्टर । इति निपात्यते ! वृत्त प्रासने चाभिधेये ॥ वृक्षे । विष्ठरो वृक्षः ॥ अासने । विष्टरमासनं ॥ विपूर्वात् स्तृञ् । इत्येतस्मादोर वित्यपप्रत्यये षत्वं निपातनात् ॥ वृक्षासनयोः किं । वाक्यस्य विस्तरः ॥ छन्दोनानि च ॥४॥ विष्टार । इति निपात्यते । छन्दोनाम्यभिधेये ॥ विष्टारपशिश्छन्दः । विष्टा- रवृत्ती छन्दः ॥ विपूर्वस्य स्तृञ् । इत्येतस्य घनन्तस्य पत्वं निपातनात् ॥ छन्दोनामि किं । पटस्य विस्तारः ॥ गवियुधिभ्यां स्थिरः ॥१५॥ गवि । युधि । इत्येताभ्यां परस्य स्थिर इत्येतस्यावयवस्य स् । इत्ये- तस्य मूर्धन्य श्रादेशः स्यात् ॥ गविष्ठिरः । सूत्रे गवीति निर्देशादेव सपम्या अलुक् ॥ युधिष्ठिरः ॥ विकुशमिपरिभ्यः स्थलं ॥१६॥ वि । कु । प्रामि । परि । इत्येतेभ्यः परस्य स्यलशब्दावयवस्य स् । इत्ये- तस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् ॥ वि । विठलं ॥ कु । कुष्ठलं ॥ शामि । प्रामिष्ठलं । पाठीसमासः । उयापोः संज्ञाछन्दसोरिति इम्वत्वं ॥ परि । परिठलं ॥ अम्वाम्बगोभूमिसव्यापद्वित्रिकुशेकुशङ्कङ्गुमजिषुजिप- रमेवर्हिर्दिव्यग्निभ्यः स्थः ॥ १७ ॥ ग्रन्त्र । यास्त्र । गो । भूमि । राव्य । सप । द्वि । त्रि । कु । कु । शङ्ख । ननु । गनि । पुनि । परमे । वर्दिन् । दिवि । अग्नि । इत्येतेभ्यः परम्य स्थगदावयवस्य म् । इत्येतग्य मूर्धन्य ग्रादेशः स्यात् ॥ अम्त्र । अम्बाठः ॥ यान्त्र । यात्राटः ॥ नो । गोठः ॥ भूमि । भूमिटः ॥ गव्य । सध्यमः ॥ ॥ दि । दिनः ॥ त्रि । त्रिः ॥ शेयु । कुछः ॥ प्राडु । प्रायः ॥ शुगु । अगुष्ठः ॥ गशि । गनिमः ॥ पुनि । - धप । अपनः - कुतः ॥ - - ·अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ ३॥ सूत्रं ॥ १०२ ॥ ६४३ । पुनिष्टः ॥ परमे । परमेष्ठः ॥ वर्हिन् । वहिष्ठः ॥ दिवि । दिविष्ठः ॥ अग्नि । अनिष्ठः ॥ सूत्रे स्य इति कप्रत्ययान्तानुकरणं । पाठ्यर्थे प्रयमा ॥ सुषामादिषु च ॥१८॥ सुपाम । इत्यादीनां शब्दानामवयवस्य स् । इत्येतस्येणः परस्य मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् ॥ प्रोभनं साम यस्यासी सुपामा ब्राह्मणः । निःपामा । दुःपामा । सुपेधः ॥ सुशाब्दस्य कर्मप्रवचनीयत्वानिर्दन । इत्येतयोस्तु क्रियान्तरविषयत्वा- दनुपसर्गत्वात् पत्वाप्राप्तो विधियं • एति संज्ञायामगात् ॥१६॥ इएकुभ्यां परस्य स् । इत्येतस्य । एकारे परे । मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् संज्ञायां गम्यमानायां । ग । इत्येतस्मात् परस्य तु न भवति ॥ हरिपेण: । वा- रिषेणः ॥ एति किं । हरिसक्यं ॥ संज्ञायां किं । पृथ्वी सेना यस्य पूयुसेनो राजा ॥ अगात् किं । विष्वक्सेनः ॥ इण्कुभ्यां किं । सर्वसेनः ॥ नक्षत्राद्वा ॥१००॥ नक्षत्रवाचकाच्छब्दात् परस्य त् । इत्येतस्यैकारे परतो मूर्धन्य सादेशो वा स्यात् संज्ञायां गम्यमानायां । गकारात् परस्य तु न भवति ॥ रोहिणिपणः । रोहिणितेनः । भरणिपेण: । भरणितेनः ॥ अगात् । शतभिषक्तेनः कस्वात् तादौ तद्धिते ॥१०॥ हस्वसंज्ञकादिएप्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् परत्य स् । इत्येतन्य त् । इत्येवमादौ तद्धिते परे मूर्धन्य श्रादेशः स्यात् ॥ सर्पिटरं । यनुरं । निर्गतो वर्णा- अमेभ्यो निष्ट्यश्याएडालादिः ॥ हत्वात् किं । गीतरा । धून्तरा ॥ तादी किं । सर्पित्ताइवति । सात्पदायोरिति तातेः सत्य निषेधात् सर्पिपः सस्य षत्वं स्यात् ॥ तद्धिते किं । सर्पितरति ॥ निसस्तपतावनासेवने ॥१०॥ निस् । इत्येतत्यावयवस्य त् । इत्येतन्येणाः परन्य मूर्धन्य मादेशः स्यात् त् । इत्येवमादौ तप । इत्येतस्मिन् धातौ परे । यातेवनभिने ऽर्थे गम्यमाने ॥ नि- पति सुवर्ण । सकृदन्निं स्पर्शयतीत्यर्थः ॥ अनावने किं । निस्तपति नुव- किं ·છે अष्टकं पापिानीयं , पण सुवर्णकारः । पुनः पुनरग्निं स्पर्शयतीत्यर्थः ॥ तादौ किं । निरतपत् ॥ अासेवनं पोनःपुन्यं ॥ युष्मत्तत्ततक्षुःधन्तःपादं ॥ १०३ ॥ युष्मद् । तद् । ततक्षुस् । इत्येतेपु तकारादिपु परतः स् । इत्येतत्येपाः परस्त्य मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् । स चेत् सकारः पादमध्यस्यो भवति ॥ युष्म- च्छब्देन युष्मद अादेशास्त्वां । त्वा । ते । तव । इत्येते गृह्यन्ते त्वं । अग्निष्टं नामासीत् । त्रिभिष्टुं देव सवितः ॥ त्वा । अग्निष्ट्वा वर्धग्रा- मंसि । तेभिष्वा ॥ ते । अग्निष्टे विश्वमानय ॥ तव । अप्स्वग्ने सधिष्टव ॥ तत् । अग्निष्टद्विश्वमापृणाति ॥ ततक्षुस् । यावापृथिवी निष्टततुः ॥ अन्तः- पादं किं । यन्म अात्मनो निन्दाभूदाग्निस्तत् पुनराह जातवेदो विचर्षपिः । अत्राग्निरिति पूर्वपदस्यान्तो न तु मध्यः ॥. धनुष्येकेषां ॥१०॥ यतुर्वेदे युष्मद् । तद् । ततक्षुस् । इत्येतेषु तकारादिषु परतः स् । इत्येत- स्येणाः परस्य मूर्धन्य सादेशः स्यात् । एकेषामाचार्याणां मतेन ॥ त्वं । अर्चि- भिष्टुं । अर्चिभिस्त्वं ॥ त्वा । अग्निष्ट्वा । अग्निस्त्वा ॥ ते । अग्निष्टे ऽग्रं । अग्निस्ते ऽयं ॥ तव । अप्स्वाने सधिटव । अस्वग्ने सधिस्तव ॥ तत् । अग्निष्टत् । अग्निस्तत् ॥ ततक्षुस् । अर्चिभिष्टततुः । अर्चिभिस्ततक्षुः ॥ स्तुतस्तोमयोश्छन्दसि ॥ १० ॥ स्तुत । स्तोम । इत्येतयोरवयवस्य स् । इत्येतस्येणः परस्य वेदे मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् । एकेषामाचार्याणां मतेन ॥ स्तुत । त्रिभिष्टुतस्य । त्रिभिः स्तुतस्य ॥ स्तोम । गोटोमं पोउशिनं । गोस्तोमं पोउशिनं ॥ पूर्वपदात् ॥ १०६ ॥ पूर्वपदयादिपाः परस्य स् । इत्येतस्य वेदे मूर्धन्य. ग्रादेशः स्यात् । एकपा- माचार्यापां मतेन ॥ द्विपंधिः । द्विसंधिः ॥ त्रिपंधिः । त्रिसंधिः ॥ मधुष्ठानं । मधुरयानं ॥ द्विपाहस्रं । दिसाहसं ॥ सुञः ॥१०७॥ - ·अध्यायः ॥ ८ ॥ पादः ॥३॥ सूत्रं ॥ ११२॥ દંપ - पु शः सखीनां पूर्वपदस्यादिणः परस्य सुञ् । इत्येतस्य निपातसंनकस्यावयवस्य स् । इत्येतस्य वेदे मूर्धन्य प्रादेशः स्यात्. ॥ ऊ पु णः अभी इकः तुजीति दीर्घः । नञ्च धातुस्योरुषुभ्य इति पत्वं ॥ सनोतरनः ॥१०॥ पणु । इत्येतस्य धातोरवयवत्य त् । इत्येतस्य पूर्वपदत्यादिणः परस्य वेदे मूर्धन्य सादेप्राः स्यात् । नकारान्तस्य तु न भवति ॥ गोपाः । नृपाः ॥ अनः किं । गोसनिं वाचमुदीरयत् ॥ सहे. पृतनाभ्यां च ॥ १० ॥ इत्येतन्य धातोरवयवस्य न् । इत्येतत्य पृतना । ऋत । इत्येताभ्यां परस्य वेदे मूर्धन्य प्रादेशः स्यात् ॥ पृतना । पृतनापाहं ॥ ऋत । ऋतापाहं ॥ नहिवृतीति सूत्रेण पूर्वपदत्य दीर्घत्वं ॥ चकारो ऽनुतानमुच्चयायः । तेन ऋती- पहमिति सिद्धं ॥ न रपरसृपिसृजिस्पृशिस्पृहिसवनादीनां ॥ ११० ।। रकारपरस्य सकारत्य । नाल । नृत । स्पृा । स्पृह । इत्येतेषां धातूनाम- वयवस्य च स् । इत्येतत्य तया सवनादीनां शब्दानामवयवन्य न् । इत्येतस्य पूर्वपदत्यादिपाः परस्य मूर्धन्य ग्रादेशः स्यात् ॥ स्परत्य । खनु । विनि- कायाः का-यां बुलोति ॥ बन्नु । विवब्धः कथयति ॥ नाल । पुरा पारस्य विगृपः ॥ तृन । वाचो विगर्जनात् ॥ न्पृश । दिविन्पा ॥ स्पृए । निपर फापयति ॥ रावनादोनां । गवने गवनं । गूते गृते । नोगे गाने । घोप्तायां द्विवचनं ॥ पूर्वपदादिति पल्वे प्रापे प्रतिषेधः ॥ । m ·६४६ अष्टकं पाणिनीयं - पुरस्तादपवादन्यायेन वोपसर्गात् मुनोतीति पत्वं पदादिलक्षणमेव प्रतिषेधं वा- धते । न सिचो यडीत्येतमपि ॥ यडि किं । अभिपिपितति ॥ सेधतर्गतौ ॥ ११३॥ पिधु । इत्येतस्य धातोर्गत्यर्थस्यावयवस्य स् । इत्येतस्य मूर्धन्य अादेशो न स्यात् ॥ गङ्गां विसेधति । अभिसेधति गाः । परिधति गाः ॥ गतो किं । शिष्यमकार्यात् प्रतिषेधति ॥ प्रतिस्तब्धनिस्तब्धौ च ॥११४ ॥ प्रतिस्तब्ध । निस्तब्ध । इत्येतो निपात्येते ॥ स्तम्भु । प्रतिस्तब्धः । निस्त- ब्धः ॥ स्तम्भेरिति पत्वे प्रापे निपातनात् षत्वाभावः ॥ सोठः ॥११५॥ षह । इत्येतस्य धातोः सोढवपस्यावयवस्य त् । इत्येतस्य मूर्धन्य सादेशो न स्यात् ॥ परिसोला । परिसोढुं । परिसोढव्यं ॥ परिनिविभ्य इति प्रापं षत्वं प्रतिषिध्यते ॥ सोढः किं । परिषहते ॥ स्तम्भुसिवुसन्हां चङि ॥ ११६॥ स्तम्भु । पिवु । पह । इत्येतेषां धातूनामवयवस्य स् । इत्येतस्य चऊि परतो मूर्धन्य श्रादेशो न स्यात् ॥ स्तम्भु । अवातस्तम्भत् । पर्यतस्तम्भत् ॥ पित्रु । पर्यसीपिवत् । न्यसीपिवत् ॥ पह । पर्यसीषहत् । न्यसीषहत् परिनिविभ्य इत्येताभ्यां प्राप्तुं पत्वं प्रतिषिध्यते ॥ सुनोतः स्यसनोः ॥११७॥ पुञ् । इत्येतस्य धातोरवयवस्य स् । इत्येतस्य मूर्धन्य प्रादेशो न स्यात् रय । सन् । इत्येतयोः प्रत्यययोः । अभिसोप्यति । परिसोष्यति । अभ्यसोप्यत् । पर्यगोप्यत् ॥ रानि. । अभिमुरापतेरप्रत्ययः । अभिमुसूः । नि- सुसूः ॥ एयरानोः किं । सुपाव ॥ सदेः परस्य लिटि ॥११८॥ पटूल । इत्येतस्य धातोरवयवस्य परभूतस्य स । इत्येतस्य लिरि परतो गूर्धन्य यादेशो न स्यात् ॥ अभिपसाद । परिपसाद । निपसाद । विपसाद ॥ ॥ स्तम्भे: परतः ॥

·अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥२॥ દૂછે निव्यभिभ्यो ऽव्यवाये वा छन्दसि ॥ ११ ॥ नि । वि । अभि । इत्येतेभ्य उपसर्गेभ्यः परस्य स् । इत्येतस्याडागमेन व्यव- धाने वेदे मूर्धन्य श्रादेशो वा स्यात् ॥ नि । न्यपीदत् । न्यसीदत् ॥ वि । व्यपीदत् । व्यतीदत् ॥ अभि । अभ्यपीदत् । अभ्यतीदत् ॥ सामान्येन प्रकरणप्रापस्य पत्तत्य विकल्पविधायकमेतद्वचनं । तेनाम्यष्टोत् । अभ्यस्तोत् । इत्याचपि सिद्ध । इति काशिका ॥ ॥ इति सूत्रपाठे ऽष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ -. रषाभ्यां णो नः समानपदे ॥५॥ र । पू । इत्येताभ्यां परस्य न् । इत्येतत्व एण् । इत्येष प्रादेशः स्यात् । निमितनिमितिनी चेदेकपदयो भवतः ॥ निमित्तं रखी । निमिनी नकारः ॥ विन्तीर्ण ॥ पकारात् । यूप्पाः । वृष्पा । कुप्पा- ति । पुष्णाति । मुष्णाति ॥ गमानपदे किं । अनियति । वायुर्नयति ॥ पनपागुता । अत्र दुत्वनैव उपसिडः ॥ । रकारात् । ग्रान्तीर्ण ·६८ अष्टकं पाणिनीयं पूर्वपदात् संज्ञायामगः ॥३॥ पूर्वपदस्याद्रकारात् परस्य न । इत्येतस्योतरपदस्यस्य संज्ञायां विषये एा । इत्येप सादेवाः स्यात् । गकारेण व्यवधाने तु न भवति ॥ प्रणासः । वार्धी- णसः । खरणसः । गुणसः । शूर्पणखा ॥ संतायां किं । चर्मनासिकः ॥ अगः किं । ऋचामयनमृगयनं ॥ वनं पुरगामिश्रकासिध्रकासारिकाकोठराग्रेभ्यः ॥8॥ पुरगा । मिश्रका । सिमका । सारिका । कोटरा । अग्रे । इत्येतेभ्यः पूर्वपदेभ्यः परस्य वनशब्दावयवस्य न् । इत्येतस्य ' । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ पुरगा । पुरगावणं ॥ मिश्रका ।' मिश्रकावणं ॥ सिध्रका | सि- धकाव ॥ सारिका । सारिकावण ॥ कोटरा । कोटरावां ॥ अग्रे । अग्रेवी । पाठीसमासे राजदन्तादित्वादनशब्दस्य परनिपातः सपम्या नलुक च ॥ पूर्वेणा पात्वे सिद्धे नियमार्थमिदं । एभ्य एव परस्य वननकारस्य पात्वं नान्येभ्य इति । तेनेह न । कुवेरवनं । शतधारवनं । असिपत्रवनं । अग्रे- प्राब्दम्य तु विध्यर्य । असंज्ञात्वात् पूर्वेणाप्राः ।। प्रनिरन्तःशरेक्षुप्लक्षाम्रकार्घखदिरपीयूक्षाभ्यो ऽसंज्ञा- यामपि ॥५॥ प्र । निर । अन्तर । शर । इनु । लक्ष । ग्राम । कार्य । खदिर । पीयूक्षा । इत्येतेभ्यः परस्य वन । इत्येतस्यावयवस्य न् । इत्येतस्य पा । इत्येष प्रादेशः स्यात् । असंज्ञायामपि ॥ प्र । प्रवणे यध्व्यं ॥ निर । नि- वो प्रणिधीयते ॥ अन्तर । अन्तर्वपां ॥ घर । भरवणं ॥ इनु । इक्षुवर्णा ॥ नक्ष । लक्षवां ॥ याग । श्रावणं ॥ कार्घ्य । फार्म्यवां । इस पया-- रात् परत्वापणात्वं ॥ सदिर । सदित्वां ॥ पीयूता । पीयूतावां ॥ प्रादिभ्यलिम्यः परस्य बनानमारग्य वनं पुरति नियमादमा पात्वं विधी-- यो । प्ररादिभ्यः परग्य निगापीपधोति विद्याल्पे प्रापे नित्यार्य वचनं ॥ विभापीपधिवनस्पतिभ्यः ॥६॥ घोप्रधिवाचक वनस्पतिवाचनं च यत् पूर्वपद तालिन् गिताभ्यां रेफषया- यां परग्य बनायाययवन्य न् । दन्येतन्य ' । इत्येप ग्रादेशो वा स्यात् ॥

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥१०॥ ६४३ अोपधिभ्यः । टूर्वावणं । टूर्वावनं ॥ मूर्वावणं । मूर्वावनं ॥ वनस्पतिभ्यः । शिरीपवणं । शिरीषवनं ॥ बदरीवणं । बीवनं ॥ अङ्गो दत्तात् ॥७॥ म । इत्येतदन्तं यत् पूर्वपदं तत्त्यात् । र । इत्येतस्मात् परस्याहशब्दावयवस्य न् । इत्येतस्य ण् । इत्येप प्रादेशः त्यात् ॥ सर्वाह्यः । पूर्वाः ॥ अदन्तात् किं । निरतः । दुरहः ॥ रचि कृते ऽहादेशः ! अदन्तादिति तपरकरणं किं । परागतमहः पराहः ॥ अह इत्यकारान्तग्रहणं किं । दीधाही शरत् । बहुव्रीहिसमातो ऽयं तेन उजत्र न भवति ॥ वाहलमाहितात् ॥८॥ साहितवाचकं यत् पूर्वपदं तत्रत्याभ्यां रेफपकाराभ्यां परस्य वाहनशब्दावयवत्य न् । इत्येतस्य ण् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ रेफात् । भरवाहणं । दर्भवा- हणं ॥ षकारात् । इक्षुवाहणं ॥ वाहन अारोप्य यदुहाते तदाहिताब्देनो- च्यते ॥ साहितात् किं । दातिवाहनं । इन्द्रवाहनं । तत् तत्वामिकं वानमित्यर्यः । पानं देशे ॥६॥ पानशब्दावयवत्य न् । इत्येतत्य पूर्वपदत्याभ्यां रेफपकाराभ्यां परस्य ण् । इत्येप सादेप्राः स्यादेशाभिधाने गम्यमाने ॥ । क्षीरपाणा उशीनराः । सुरापाणाः प्राच्याः । सौवीरपाणा वालीकाः ॥ पू । कपावपापा गान्धा- राः ॥ पीयत इति पानं । कृत्यल्युटो बलमिति कर्मणि ल्युट ॥ शी- नरादयः प्रदा देशद्वारेण पुरुषेषु वर्तन्त इति भवति देशाभिधानं ॥ देते किं । दाक्षीणां पानं दाक्षिपानं ॥ वा भावकरणयोः ॥१०॥ भावारपायोर्विलितल्युत्प्रत्ययान्तन्न पानादन्यावयवन्य न् । इत्येतस्य पूर्व- पन्या यां रेफपकारान्यां पत्न्य ण् । इत्येव यादेशो या ग्यात् ॥ भावे । रेगात् । क्षीरपाणं वर्तते । क्षीरपानं । गुरापाणं । गापान कात् । कपायपापां । यायपानं ॥ करणो । कात् । जोरपाणा: यंगः । तोरपा- ॥ पयात् । कगायपागाः । प्रायशवपानः ॥ - नः ·६५० अष्टकं पापिानीयं । प्रातिपदिकान्तनुम्विनतिषु च ॥११॥ प्रातिपदिकस्यान्तावयवस्य नुमागमस्य विभायवयवस्य च न् । इत्येतस्य पूर्व- पदस्याभ्यां र । प् । इत्येताभ्यां परस्य ण् । इत्येष प्रादेशो वा स्यात् ॥ प्रातिपदिकान्तस्य । वीहिवापिणी । वीहिवापिनौ'। मापत्रापिणी । माप- वापिनौ ॥ नुमः । व्रीहिवापाणि । व्रीहिवापानि । मापवापाणि । माप- वापानि ॥ विभतोः । व्रीहिवापेण । व्रीहिवापेन । माषवापेपा । मापवापेन ॥ एकाजुत्तरपदे णः ॥ १२॥ एकातुहरपदं यस्य तस्मिन् समासे प्रातिपदिकम्यान्तावयवस्य नुमागमस्य वि- भक्तिस्थस्य च न् । इत्येतस्य पूर्वपदस्याभ्यां रेफपकाराभ्यां परस्य नित्यं ण् । इत्येप प्रादेवाः स्यात् ॥ प्रातिपदिकान्तस्य । वृत्रहणौ । वृत्रहणाः । हरि- माणी ॥ नुमः । क्षीरपापिा । सुरापाणि । कषायपाणि ॥ विभक्तोः । क्षीरपेण । रम्यविणा । कषायपेण ॥ प्रारम्भसामर्थ्यानित्यत्वसिडेः पुनर्वाग्रहण स्पष्टार्थ ॥ कुमति च ॥१३॥ कवर्गवति चोतरपदे प्रातिपदिकस्यान्तावयवस्य नुमागग्रस्य विभतिरथस्य च न् । इत्येतस्य पूर्वपट्स्याभ्यां रेफपकाराभ्यां परम्य ण् । इत्येष प्रादेशः स्यात् ॥ प्रातिपदिकान्तस्य । वत्नयुगिणी । स्वर्गकामिणौ । वृपगामिपौ ॥ नुमः । वस्खयुगाणि । हरिकामाणि ॥ विभक्तोः । वस्त्रयुगेगा । हरिकामेण ॥ उपसर्गादसमासे पि णोपदेशस्य ॥१४॥ उपरागरांशकम्यादकारात् परम्य उपदेशावस्यायां पाकारवतो धातोरवयवग्य न् । इत्येतस्य ण् । इत्येप ग्रादेशः स्यात् । अगमारो ऽपिप्राधात् गमागे ऽपि ॥ अनमागे । पागु । प्रपामति । परिणामति ॥ पाद । प्रपादति । परिपादति समाने । अपायकः । परिपायकः ॥ प्रपाट्याः । परिणादकः ॥ उपरार्मात् किं । प्राता नायका यस्माद्देशात् प्रनायको देशः ॥ पूर्वपदाधिकारनिव- नियोतनार्यगरामागे ऽपोति ॥ पोपदेशान्य किं । प्रगति । प्रनर्दयाः ॥ दिनु- मीना ॥१५॥ दि । गोज् । इत्येतयोधाग्योः प्रत्येपा प्रनुप्रनाप्रत्ययान्तयोयनग्य न् । इत्ये- ॥

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ १८ ॥ ૫૧ तस्योपसर्गस्याद्रकारात् परस्य ' । इत्येष श्रादेशः स्यात् ॥ हि । प्रहिणो- ति । प्रहिणुतः । प्रहिण्वन्ति ॥ मौञ् । प्रमीणाति । प्रमोणीतः । प्रमी- पान्ति ॥ प्राम एयन्तः प्रानि लोट् ॥१६॥ प्रानि । इत्येतस्य लोडादेशत्यावयवस्य त् । इत्येतस्योपसर्गस्थाद्रकारात परत्य पा । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ प्रभवाणि । प्रत्रपाणि । परिवपाणि । प्रयाणि । परियाणि ॥ लोट् किं । प्रवपानि मांसानि । प्रहिमानि कुलानि ॥ नर्गदनपतपदधुमास्यतिन्तियातिवातिद्रातिप्साति- वपतिवकृतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु च ॥ १७ ॥ नि । इत्येतस्योपतर्गस्यावयवस्य न् । इत्येतस्योपतात्याद्रकारात् परस्य एण् । इत्येष अादेशः स्यात् । गद । पाद । पतलु । पद । घुसंज्ञकाः । मा । पो । हन । या । वा । द्रा । प्सा । डुवपू । वह । । चिजू । दिह । इत्येतेषु धातुषु परतः ॥ गद । प्रणिगदति । परिणिगदति ॥ पाद । प्रणिनदति । परिपिानदति ॥ पतलु । प्रणिपतति । परिणिपतति ॥ पद । प्रणिपद्यते । परिणिपद्यते ॥ घुशन्देन धुसंज्ञकाः पधातवो ऽत्र गृहान्ते । डुदा । प्रणिददाति । परिणिददाति । दाण् । प्रणियच्छति । परिणियच्छति । दो । प्रणिति । परिणिति । दे । प्रणिट्यते । परिणिदयते । धेट । प्रणिधयति । परिणिधयति । डुधाञ् । प्रपियाति । परिणिधाति ॥ मा- शब्देन माङमेडोर्ग्रहणं । माङ्ग । प्रपिामिनीते । परिणिमिनीते । मेड़ । प्रणि- मयते । परिणिमयते ॥ पो । प्रणिप्यति । परिणिप्यति ॥ एन । प्रणि- एन्ति । परिणिन्ति ॥ या । प्रपियाति । परिणियाति ॥ वा । प्रणिवाति । परिणिवाति द्रा । प्रणिहाति । परिणिद्राति ॥ सा । प्रणिगाति । परिणिप्लाति ॥ ज्वप् । प्रणिधपति । परिपिावपति ॥ वर । प्रणिवरति । परिणिवाति ॥ प्रम । प्रणिशान्यति। परिपिशाम्यति ॥ चिज । प्रणिचि- नोति । परिणिचिनोति ॥ दिए । प्रपिादेन्धि । परिदिन्धि शेपे विभापाकखादावपान्त उपदेशे ॥ १८ ॥ उपतो कमालदिभातदिनानातिने गद गद गायन्निन् धानी का । । -

·દંપર
अष्टकं पाणिनीयं
॥
उपसर्गस्याद्रकारात् परस्य नि । इत्येतस्यावयवस्य न् । इत्येतस्य एा । इत्येप
यादेशो वा स्यात् ॥ उपचः । प्रणिपचति । प्रनिपचति ॥ भिदिर । प्रणि-
भिनति । प्रनिभिनन्ति ॥ अकखादौ किं । प्रनिकरोति । प्रनिखादति ॥
अपान्तः किं । प्रनिपिनष्टि ॥ उपदेशग्रहणं कि । इह च प्रतिषेधो यथा
स्यात् । प्रनिचकार । प्रनिचसाद । प्रनिपेक्ष्यति । इह च मा भूतू । विश ।
प्रणिवेष्टा । प्रणिवेक्ष्यति
अनितेः
॥११॥
धन् । इत्येतस्य धातोरवयवस्य न् । इत्येतस्योपसर्गस्याद्रकारात् परस्य ण् ।
इत्येप प्रादेश. त्यात् ॥ प्राणिति । पाणिति ॥ भाष्यकृता तु सूत्रद्वयमेकी-
कृत्य पठितमनितेरन्त इति ॥
अन्तः ॥२०॥
अन् । इत्येतस्य धातोरवयवन्य न् । इत्येतस्योपसर्गस्याद्रकारात् परस्य पदानो
वर्तमानस्य पा । इत्येप ग्रादेश. स्यात् ॥ हे प्राण । हे पराण ॥ पदान्त-
स्येत्यन्यापवादो ऽयं । पदापेक्षश्चान्तो ऽत्र गृहाते
उभी साभ्यासस्य ॥२१॥
अभ्यासगहितरय । अन । इत्येतस्य धातोरुपान्याद्रयारात् परयोदयोर्नया-
त्योर्ण । इत्येप ग्रादेप्रास्यात् ॥ प्रापिापात् । प्राणिणिपति । पाणिपात् ।
पाणिपिापति ॥
हलेरत्पूर्वस्य ॥२२॥
। सत्येतन्य धातोरवययगरा न् । इत्येराग्यावर्गापूग्योपाग्याहकारात्
परगा पा । इत्येष यादहा ग्गा ॥ प्रायते । परिवायते । प्ररगया ।
परिष्मणा । प्रगान । परियणानं n धपूर्वग्ग कि । प्रानि । परिनि
गावरां किं । प्रायानि । पर्पयानि । निगणानां कोमुर्गा गु एलो. ।
पपूर्वगण । ति योगविमान पा. । रालामादनतरण शिशि गा-
पना । रोन पगामा राणादागारगि प्रा गात्रमणि निजी .
॥
-
-
वार्वा ॥२३॥

·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ 8 ॥ सूत्रं ॥ २७ ॥ ‘પરૂ हन । इत्येतस्य धातोरवयवस्य न् । इत्येतस्योपतान्याइकारात परस्य ण् । इत्येप आदेशो वा स्यात् । - । म् । इत्येतयोः परतः ॥ व् । प्रहगवः । प्रहन्वः । परिहावः । परिहन्वः ॥ म् । प्रहणिम । प्रहन्मि । परिहरिम । परिहन्मि । प्रहएमः । प्रहन्मः । परिहाम: परिन्मः ॥ पूर्वसूत्रेण नित्यं प्राप्ने विकल्पार्थमिदं अन्तरदेशे ॥४॥ अन्तर । इत्येतस्मात् परस्य हन । इत्येतस्य धातोरवयवत्य न् । इत्येतत्या- कारपूर्वस्य ण् । इत्येष श्रादेशः स्यात् । देशाभिधानं चेन भवति ॥ अन्तर्ह- एयते । अन्तहणनं वर्तते ॥ प्रदेशे किं । अन्तहननो देशः ॥ अत्पूर्वस्येत्येव । अन्तर्घन्ति ॥ तपरः किं । अन्तरघानि ॥ अन्तःशब्दम्याडिविधिणत्वेष्वित्युप- सर्गसंज्ञकत्वात् पूर्वेण सिद्धे देशप्रतिपेधार्य वचनं ॥ अयनं च ॥२५॥ अन्तर । इत्येतस्मात् परस्यायनशब्दावयवस्य न् । इत्येतस्य एए । इत्येप श्रा- देशः स्यात् । देशाभिधानं चेन भवति ॥ अन्तरयणं वर्तते । अन्तरय शोभनं ॥ प्रदेशे किं । अन्तरयनो देशः ॥ कृत्यच इति सिद्धे देशप्रतिपे- धार्थ वचनं ॥ छन्दस्वग्रहात् ॥२६॥ ग्रवग्रहभूतो य ऋकारस्तदन्तात् पूर्वपदात् परस्योत्तरपदावयवत्य न् । इत्येतस्य वेदं ण । इत्यप प्रादेशः स्यात् ॥ तृमणाः । पितृपाणं । ग्रन हिन । मणाः । पितृ । पाणामित्यकारी स्वाहाते ॥ विषयोपलक्षणायावग्रमहणं । पदान्ते हावग्रहः नियते । तत्र यया स्यादपदान्ते मा भूत् ॥ नश्च धातुस्योरुषुभ्यः ॥२७॥ मन् । इत्येतन्यावयवस्य न् । इत्यतन्य धातुन्या-यां पापयास यां पन्य तवा उादात् पुप्रभाग परन्य वे ' । शोध 'प्रादेशः स्यात् ॥ धातुस्यात् पात् । ग्राने रजा पाः । मिना पो ग्रनिन । तोटो नयापुमानना एते । यी तनिक इति दोघः ॥ क । कपाधि । यो लोति गर्दिः । अगामाययान्दनीति थिः । यःमरदिति मिनांगोगन गल्यं । ---------- ·પડે अष्टकं पापिानीयं पु । अभी पु पाः । मो पु पाः । पु पाः । ऊर्च ऊ पु ण ऊतये । इकः सुनीति दीर्घः ॥ अस्मदादेशस्य नरशब्दस्यात्र ग्रहणं ॥ पु । इति कृतपत्वरय सुजो ग्रहपां न सपनीबहुवचनस्य । तेन गृहेषु न इत्यत्र पात्वं न भवति ॥ उपसर्गादनोत्परः ॥२८॥ उपसर्गन्यादकारात् परस्य नसताब्दन्यावयवस्य न् । इत्येतस्य पा । इत्येप या. देशः स्यात् । योकारात् परय । ग्रोकारे वा परतो न भवति ॥ प्रपाः । ग्रन्मदो नसादेशः ॥ प्रणामः । प्रणासं मुखं । नाशिकाया नसादेशो ऽचप्रत्ययः ॥ यनोत्परः किं । प्र 3 नः प्रो नः । प्र गो मुततं ॥ अत्र नसित्यरमदादेशस्य नामिकादेशाग्य च सामान्येन ग्रहणं ॥ प्रागुपलक्षणामुपसर्गग्रएगां नरा प्रति प्रियायोगाभावात् ॥ ॥२१॥ कृत्यत्ययाययवस्य न । इत्याम्याच आत्म्योपसर्गम्याद्रयारात परम्य गा. इत्येष ग्रादशः स्यात् ॥ प्रयागीयं ॥ अचः किं । प्रभुनः । प्रगन्नः । श्रो- दिनोति निवानग्य नः । एकोरिति रालोपः । चोः पुरिति पुग्वं कृत्वचः ·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥ ३७॥ ૫૫ - इजादेर्नुमा तहिताडलन्ताडातोर्विहितस्य कृत्प्रत्ययस्यावयवस्य न् । इत्येतत्यो- पसर्गस्याद्रकारात् परस्य ण् । इत्येप प्रादेशः स्यात् ॥ इति । प्रेक्षणं । परेवणं ॥ इगि । प्रेङ्गणं । परेजण ॥ इजादेः किं । प्रमनीयं ॥ कृत्यच इत्येव सिंडे नियमार्थमिदं । इजादेरेव सनुमो नान्यस्मात् । तेनेह न । प्रकम्पनं । प्रमङ्गनं ॥ वा निंसनिक्षनिन्दां ॥३३॥ णिसि । णिक्ष । टुनदि । इत्येतेषां धातूनामवयवन्त्य न् । इत्येतस्योपसर्ग- स्वादकारात् परस्य ण् । इत्येप प्रादेशो वा स्यात् ॥ णिति । प्रणिसित- व्यं । प्रनिसितव्यं ॥ णिक्ष । प्रतिक्षणं । प्रनिक्षणं ॥ टुनदि । प्रणिन्दनं । प्रनिन्दनं ॥ णोपदेशात्वादुपसादसमासे ऽपीति नित्ये प्रांप विकल्पः ॥ न भाभूपूकमिगमिप्यायीवेषां ॥३४॥ भा । भू । पू । कमु । गमलु । श्रोप्यायी । टुवेप । इत्येते यो धातुभ्यः परस्य कृत्प्रत्ययावयवन्य न् । इत्येतस्य ण । इत्येप यादेशो न. स्यात् ॥ भा । प्रभानीयं । प्रभानं ॥ भू । प्रभवनीवं । प्रभवनं ॥ पू । अपवनीयं । अपवनं । कमु । प्रकमनीयं । प्रकमनं ॥ गमूल । प्रगमनीयं । प्रामनं ॥ ग्रोप्वायी । प्रप्यायनीयं । प्रप्यायनं ॥ टुवेपृ । प्रवेपनीयं टुवेपृ । प्रवेपनीयं । प्रवेपनं ॥ षात् पदान्तात् ॥३५॥ प् । इत्येतस्मात् पदान्तात् परस्य कृत्प्रत्ययन्यावयवस्य न् । इत्येतस्य गा । इत्येप ब्रादेशो न स्यात् ॥ निष्पानं । दुप्पानं । तर्पिप्पानं । यनुप्पावनं ॥ पात् किं । निर्णयः ॥ पदान्तात् किं । कुष्णाति । पुष्णाति ॥ नशेः षान्तस्य ॥३६॥ एगा । इत्येतस्य पू । इत्येतदन्तन्यावयवस्य न् । इत्येतन्योपान्याहयात परम्य गा । इत्येष यादेशो न स्यात् ॥ प्रian । प्रातः । परिनमः । मन्जिनशोरिति नुम् । अनिदितामिति नलोपः ॥ पान्तख किं । प्रगायति । परिणश्यति ॥ भूतपूर्वान्तप्रतिपयर्यमन्तग्रगां । प्रनयति । पनि यति । पदान्तस्व ॥३७॥ पदाने वर्तनानन्य न । येताय ।। बताया गया । लर and- ·अष्टकं पाणिनीयं यादशो न स्यात् ॥र । रामान् । अरीन् । गिरीन् । हरीन् ॥ ५ । वृक्षान् । लक्षान् ॥ पदव्यवाये ऽपि ॥३॥ पदेन व्यवधाने ऽपि र । पू । इत्येताभ्यां परस्य न् । इत्येतस्य पा । इत्येर आदेशो न स्यात् ॥ र । चतुरङ्गयोगेन । प्रावनद्धं । पर्यवनदं । प्रगा- नयामः । परिगानयामः ॥ पू । मापकुम्भवापेन । विपकुम्भवाहनं ॥ लुभादिषु च ॥३॥ तुमा । इत्येवमादिपु प्राब्देपुर । प् । इत्येतान्यां परस्य नू । इत्येतस्य ए । इत्येप आदेशो न रयात् ॥ र । हरिनन्दी । गिरिनगरं ॥ पू । नुमा- ति । चुनीतः । क्षुन्ति ॥ स्तोः शुना शुः ॥४०॥ गकारतवर्गयोः प्रकारचा-यां योगे प्रकारचनावादेशी भवतः ॥ रामारण्य प्रकारचवर्गाभ्यां योगे शकारः । एवं तन्य प्रकारचवाया योगे चर्चा यादशो भवति ॥ राज्य प्राकारयोग । वृतोते । क्षोते ॥ गग्य चवर्ग- योगे । वृत्तशिनोति । वृत्तम्छादयति ॥ तवारय शकारयोग । अग्निचिन्ते । गोगगुदो ॥ तवाग्य चायोग । अनिचिशिनोति । अग्निचिच्दिानि । निचिलायति । अनिचियारः । ग्रनिचित्रकारः ॥ शुगति तोया- निर्देशः पगा च पोगे गुज्वं या ग्यात् । या: गागोनिदेश हि सन्निनिति निर्दिट रति पत्नय गोगे स्यात् ॥ दुना टुः ॥४॥ महाराजांयोः पयारमान्यां गा पकारच्याबादेतो सः ॥ गारा पया- यो । रामाः । वृाडे " गण वायो । रामीका । वृधतो- पंत : main पायो । पयोट । पीताः ॥ माग्य खायी। मिनियोग । तिलियारः । शनिनिहरीनः । समिनिसो । समिनियति तगानिमा नापि गोn art गगा I । ग पालादारनाम् ॥2॥ - । याचमा । साचित ·A अध्यायः ॥८॥ पादः ॥४॥ सूत्रं ॥४८॥ પણ - ते ॥ पदान्तात् पएडे । महान् पदान्ताटवर्गात् परयोः सकारतवर्गयोः पकारवर्गाबादेशो न स्यातां । पदान्ताटवर्गात् परस्य नाम् । इत्येतस्य तु ष्टुत्वं भवति ॥ स्वर्गात् सस्य । प्रवलिट साये । पट सन्तः ॥ स्वर्गात् तस्य । मधुलिटू तरति । पटू किं । इडे ॥ टो: किं । सर्पिष्टमं । अत्र हत्वात् ता- दाविति पत्वं । जश्त्वे कर्तव्ये ,पत्वस्यासिडत्वान जश्त्वं ॥ अनामिति किं । पपणां ॥ अनामिति पष्ठीबहुवचनस्य सनुट्कस्य ग्रां ॥ तोः षि ॥४३॥ तात्य पकारे परतष्टा श्रादेशो न स्यात् ॥ अग्निचित् पण्डे । भवान् पण्डे । सन् पाठः ॥ शात् ॥४४॥ प्रा । इत्येतस्मात् परस्य तवर्गस्य चवर्ग अादेशो न स्यात् ॥ प्रश्नः । विश्नः ॥ घरो नुनासिके अनुनासिको वा ॥४५॥ यप्रत्याहारान्तर्गतवर्णस्य पदान्ते वर्तमानस्यानुनासिकतंचके वर्णे परे ऽनुना- सिक श्रादेशो वा स्यात् ॥ वाइयति । वाग्नयति ॥ ध्वलिएनयति । प्रवलि- जयति ॥ अनिचिनयति । अग्निचियति ॥ एतन्मुरारिः । एतमुरारिः पदान्तत्येति किं । वेनि । तुभाति ॥ अचो रहाभ्यां वे ॥४६॥ अच्यत्याहारान्तर्गतवर्णात् पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य वप्रत्याहारान्तर्गतब- पास्य द्वित्वं वा स्यात् ॥ रपरन्य वरः । अर्कः । अची । अची । हर्त्यनुभवः । हर्यनुभवः ॥ हपरस्य यरः । ब्रह्ममा । ब्रह्मा । अपदन्नुते अपहते । न कायन्ति । न सन्ति ॥ अचः किं । तं । हालयति ॥ अनचि च ॥४॥ मच्यत्याहारान्तर्गतवर्णात् पन्य यप्रत्याहारान्तर्गतवन्य द्वित्वं वा स्यात् । प्रचि परतत्तु न भवति ॥ दज्यत्र । दध्यत्र ॥ मत । मधुन । यत्रः किं । स्मितं । स्फीतं ॥ यनचि किं । वायुः । वागन्ति । नादिन्याक्रोशे पुत्रस्य ॥४८॥ । अर्कः ·પ૪ अष्टकं पापिनीयं अदिनि प्रादे परत प्राक्रोशे गम्यमाने पुत्रशब्दावयवस्य यर अचः परस्य द्वित्वं न स्यात् ॥ पुत्रादिनी त्वमसि पापे ॥ अाक्रोशे किं । तत्कयने द्विवचनं भवत्येव । पुत्रादिनी व्याधी ॥ याक्रोशो निन्दा ॥ शरो चि ॥४॥ शप्रत्याहारान्तर्गतवर्णस्याचि परे द्वित्वं न स्यात् ॥ अादर्शः । अाकर्षः । कर्षति । वर्षति । चतुर्यु ॥ अचो रहा-यामिति प्रापस्य द्वित्वस्य प्रतिषेधः ॥ अचि किं । दर्यते ॥ त्रिप्रभृतिषु शाकठायनस्य ॥५०॥ त्रिप्रभृतिषु वर्णोषु संयुक्तषु द्वित्वं न स्यात् । प्राकटायनस्याचार्यस्य मतन ॥ इन्द्रः । इन्द्रः ॥ चन्द्रः । चन्द्रः ॥ उष्ट्रः । उपष्टः राष्ट्र । राष्ट्र ॥ भ्राष्ट्र । भ्राष्ट्रं ॥ सर्वत्र शाकल्यस्य ॥५१॥ सर्वत्र द्वित्वं न स्यात् शाकल्यन्याचार्यस्य मतेन ॥ अर्कः । मर्कः । ब्रहा । अपहते ॥ अत्रिप्रभृत्यर्यमिदं सूत्रं ॥ दीर्घादाचार्याणां ॥५॥ दीर्घात् परस्य द्वित्वं न स्यात् । ग्राचार्याणां मतेन ॥ हात्रं । पात्रं । मूत्रं । सूत्रं ॥ वालां जश् राशि ॥५३॥ पाल्प्रत्यारानातवानां त्याने प्रत्यारारान्तर्गतवर्पोपु परतो अप्रपत्याला- रान्तता वा ग्रादेशाः म्युः ॥ कुलभए । लब्धा । लब्धुं । लब्धव्यं ॥ दुए । दोग्धा । दोधुं । दोन्धव्यं ॥ बुध । ग्रोहा । बोद्धं । चोठव्यं ॥ पाधिश किं । दध्वः । दध्मः ॥ अभ्यासे चर् च ॥४॥ ग्रगाने वर्तमानानां गारपत्याला नातवानां ज्यांग नम्रत्याजवत्रा यादेशाः रगुः । चकारामाप्रत्यारान्तर्गतववादशा भवन्ति ॥ गगां म्यान 1 धादशाः । पयां म्यांन चर ग्रादेशा भवन्ति । फलां पयां शाततानां प्रकृतिनां प्रकृतिः । प्रकृतियां प्रकृगिर ग्रादेशा भवन्ति ।

·अध्यायः ॥ ८॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥५३॥ પર रतस्यात् ॥ कशां । कट । जकाट । भू । बभूव । घटूट । जघई । ठोक । डुडोके । घाघृ । माघे ॥ खयां । खनु । चखान । फक्क । पफक्क । शिदिन । चिच्छेद । ठिकारयिपति । ठा । तिष्ठासति ॥ प्रकृतिनशां । जल । जताल । सोव्रश्शू । वश । गम्ल । जगाम । डीङ । डिड्ये । दंश । ददंश ॥ प्रकृतिचरां । चमु । चचाम । ढल । दाल । तकि । ततङ्क । कस । चकास । पल । पपाल । शल ! 'शाल । पद्लू । सताद। स्मृ । तस्मार ॥ प्रकृतिजशां प्रकृतिचरां च तत्वचर्वविधानं क्रमेण चलत- प्रत्ववाधनार्थे । इति पदमन्ना ॥ खरि च ॥५५॥ खप्रत्याहारान्तर्गतवर्णेपु परतो कल्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णानां त्याने चम्रत्याहारान्त- गतवर्णा श्रादेशाः स्युः ॥ भिदिन । भेता । भेदतुं ॥ युध । युयुत्तते ॥ भ । भारिप्सते ॥ डुलभप् । नालिप्तते ॥ नग्रहणस्वात्र नाभिसंबन्धः । पूर्वत्र चानुकृष्टत्वात् ॥ वावसाने ॥५६॥ अवसाने वर्तमानानां कलां स्याने चर्तनका श्रादेशा वा स्युः ॥ वाक् । वान् । त्वक् । त्वम् । वलिट् । वलिङ्ग । त्रिष्टुप् । त्रिष्टुम् । रामात् । रामाद ॥ अणो प्रगृत्यस्यानुनासिकः ॥१७॥ अएप्रत्याहारान्तर्गतवर्णन्याप्रगृह्यगंजकत्यावनाने वर्तमानत्यानुनासिक अादेशो वा स्यात् ॥ दचि । दधि ॥ मधु । मधु ॥ कुमारी । कुमारी ॥ प्रणः किं । कर्तृ । हर्तृ ।। पूर्वेणा पाकारेणात्राण गृयते ॥ अप्रगृह्यन्य किं । अन्नी । वाय ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ॥१८॥ अनुस्वारस्य यय्प्रत्याहारान्तर्गतवणेषु पत्तः परनवर्ण यादेशः स्यात् ॥ डिला । अक्षिता । उञ्तिा । कुपिटता । कुषिता । नदिना । शान्ता । कम्पिता । गुपिता ॥ एषु नापदान्तयेत्यगुन्बारे वृत तय याकाराधि पत्ततः प्रमेणा वर्गपक्षमा सातादयः ॥ गयि किं । ग्रामीयते ॥ वा पदान्तस्य ॥१६॥ पदान्त मानवानुमान्य यन्त्याला पानः पर्ण यात्रा ----------- mmar ·अष्टकं पाणिनीयं वा स्यात् ॥ तकथञ्चिदपक्षएउयमाननभस्थम्पुरुषो ऽबधीत् । तं कथंचिद्पक्ष उयमानं नभस्यं पुरुषो ऽबधीत् । अत्र ककारादिषु परतो ऽनुस्वारस्य पत्ते क्रमेणा उकारादय आदेशाः ॥ संयन्ता । संयंता । संवत्सरः । संवत्सरः । यलोकं । यं लोकं । अत्रानुस्वारस्य पक्षे क्रमेणानुनासिका यवलाः ॥ तोलि ॥६०॥ तवर्गस्य त् । इत्येतस्मिन् परे परसवर्ण श्रादेप्राः स्यात् ॥ तलयः । अग्निचि- ल्लुनाति । सोमसुल्लुनाति । भवाल्लुनाति । महील्लुनाति । विद्वाल्लिखति ॥ नस्यानुनासिको लकारः ॥ उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ॥६॥ उद् । इत्येतस्मात् परयोः छा । स्तम्भु । इत्येतयोर्धात्वोरवयवस्य स् । इत्ये- तस्य पूर्वसवर्ग प्रादेशः स्यात् ॥ ठा । उत्यानं । उत्याता । उत्यातुं । उत्या- तव्यं ॥ स्तम्भु । उत्तम्भिता । उन्नम्भितुं । उत्तम्भितव्यं ॥ अत्र घोपमहाप्रापा- प्रयत्नवतः सकारस्य तादृशा एव थकार प्रादेवाः । तस्य गरी करीति पक्षे लोपः । लोपाभावपक्ष तु थकारद्वयस्य श्रवणं भवति । न तु खरि चेति च । चर्वे कर्तव्ये यकारग्यासिद्धत्वात् । उत्य्यानं । उन्यम्भनं ॥ स्या- सतम्भोः किं । उनातः ॥ वयो हो अन्यतरस्यां ॥६॥ पायप्रत्याहारान्तर्गतवत् पररय ए । इत्येतस्य पूर्वरावर्पा ग्रादेशो वा स्यात् ।। वाघराति । वागएराति ॥ ध्वलिराति । ज्वलिइएराति ॥ यग्निचिठराति । अग्निचिदरगति । त्रिटुवागति । त्रिदुबलगति ॥ अत्र घोषवतो नावतो महाप्रापास्य एग्य तादृशा एव वाचतुर्ण घन्धमा अादेशा भवन्ति ॥ पायः किं । प्राट एगति । भवान् राति ॥ शम्छो टि ॥६३॥ फायनासालारानारावात, परम्य प्र । इत्यस्य छ । इत्यप ग्रादेशो या ग्यात् । घटप्रत्याहारामार वर्षापु पत्तः ॥ यापदेते । वाफ होते ॥ धनिचिन्दते । अग्निचिचोते । सिरदते । लिट्र मेरो ॥ निदपद्धते । प्रिपा ·अध्यायः ॥८॥ पादः ॥ ४॥ सूत्रं ॥ ६७ ।। ॥ चमां हलो घमा यमि लोपः ॥ ६४॥ हल्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् परेषां यम्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णानां क्रमेण यम्प्रत्याहा- रान्तर्गतेषु वर्णेपु परतो लोपो वा स्यात् ॥ प्रात्या । प्राण्या । श्रीब्धातोः संज्ञायां समनिपदेति सूत्रेण क्यप्प्रत्यये धातोरया यि क्उितीत्ययादेप्रो कृते ऽनचि चेति यकारस्य द्वित्व ऽनेन पक्षे यलोपः । स्त्रीत्वं लोकात् ॥ अादित्यः । श्रादित्यः । अदितेरपत्यमित्यर्थे दित्यदित्येति सूत्रेणा .एयप्रत्यये यस्येति चेतीकारलोपे यणो मय इत्यस्य पञ्चम्यन्तत्वस्वीकारे मयः परत्य `यकारस्य द्वित्वे पक्षे बलोपः । श्रादित्यं हविः । श्रादित्यः स्यालीपाकः । अादित्यशब्दाएएयप्रत्यये यस्येति चेत्यकारलोपे वणो मय इति यकारस्य द्वित्वे ऽनेन एकस्य द्वयोर्वा यकारयोः पक्षे लोपः ॥ हलः किं । । अन किं । अर्ध्य ॥ यमि किं । प्राई ॥ करो करि सवर्णे ॥६॥ हत्प्रत्याहारान्तर्गतवर्णात् परस्य कर्प्रत्याहारल्यवर्णात्य लोपो वा त्यात सवर्णो कप्रत्याहारस्ये वर्णे परे ॥ प्रतं । प्रतुं ॥ अवनं । अवन्तं ॥ नीतं । नीतू ॥ सूत्रं । सूत्रं ॥ दाधातोः साप्रत्यये ऽच उपसर्गादित्याकारस्य तकारः । चर्चेन दत्य तः । अनचि चेति तकारस्य द्वित्वं चत्वारन्तकाराः । तत्राने कस्य द्वयोर्चा पक्षे लोपे त्रिद्विचतस्तकारकं सपत्रयं भवति ॥ करः किं । शाई ॥ करि किं । प्रियपञः ॥ सवणे किं । तपा तर्नु उदात्तानुदात्तस्य स्वरितः ॥६६॥ दानात् परन्यानुदानत्य स्वस्ति ग्रादेशः स्यात् ॥ वात्यः । जि- वायअन्तत्यापुदानत्वं । षनिघातेन यकाराकारी अनुदानः । तत्यानन न्य- रितत्वं ॥ पचति । पठति । शपिपावनुदानी । धात्रकार उदात्रः । ततः परस्य प्रावकारस्य न्वरितत्वं ॥ नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्वपगालवानां ॥६॥ रातोदयस्य वत्तिोदाग्य चानुदानन्य प्रति मादेशो न गात् । गाल- शाध्यपणालयभिमानानानार्याणां गमेन ॥ ज्यादः पायाना: प्रानि- शान्येषु प्रगितः । न चोगाभ्यासमियामो , मादाय ! माना। - .. .. .

·अष्टकं पाणिनीयं - वात्स्यस्तत्र । तत्रप्राब्दो लित्स्वरेणायुदानः । तस्मिन् परतो गार्यवात्स्ययोरकार- त्यानुदातस्य न स्वरितं ॥ स्वरितोदयस्य । गायः क । वात्स्यः क । कशब्दो किमो ऽदित्यत्प्रत्ययान्तस्तिवात् स्वरितः । तस्मिन् परे अनुदानस्याकारस्य न स्वरितं ॥ पूर्वेण प्रापस्य स्वस्तिस्यायं प्रतिषेधः ॥ नगार्यकाश्यपगाललाना किं । गार्यस्तत्र । गार्ग्यः क । तेषां मतेन भवत्येव म्वरितः ॥ अनेकाचा- यसंकीर्तनं पूनार्थं ॥ उदानस्वरितपरस्येति वक्तव्य उदयग्रहण मङ्गलाः ॥ मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रयन्ते । मङ्गलमध्यानि । मड़लान्तानि च । वीर- पुरुषकाणि भवन्यायष्मत्पुरुषाणि चेति वृडिसूत्रे भाष्योतोः ॥ इह चादौ वृद्धिदैनिति वृद्धिशब्दः प्रयुताः । मध्ये प्रिावधामरिष्टस्य कर इति शिवप्राब्दः । अन्ते चारामयशब्दः ॥ अ य ॥६॥ अ । इत्येतस्य । ऋ । इत्येष अादशः स्यात् ॥ विवृतप्रयतकस्याकारस्य स्थाने संवृतप्रयत्नुको अकारो ऽनेन क्रियते ॥ वृक्षः । लक्षः ॥ इह प्रास्त्रे कार्यार्थपकारी विवृतः प्रतिज्ञातस्तस्य तथाभूतस्यैव प्रयोगो मा भूदिति प्रत्यापतिः क्रियते ॥ ॥ इति सूत्रपाठे उटमाध्यायस्य चतुर्यः पादो ऽध्यायश्च समापः ॥ ॥ इत्यहक पाणिनीयं संपूर्ण ॥