·॥ श्रीः॥
श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचित
तत्त्वचिन्तामणौ
उपमानखण्डम्
श्रीकृष्णकान्तविद्यावागीशकृत-'दीपन्या' ख्यटीकासहितम्
( तृतीयो भागः)
कालिकातास्थ-संस्कृतमहाविद्यालयाध्यापक
श्रीकामाख्यानाथतर्कवानीशेमा
परिशोधित
ERBHA
जाने सर्व प्रतिष्ठितम
चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान
३८ यू० ए० बंगलो रोड, जवाहरनगर
दिल्ली ११०००७

·एशियाटिक सोसायटी, कलकत्ता के संस्करण से पुनर्मुद्रित)
प्रकाशक
चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान
( भारतीय संस्कृति एवं साहित्य के प्रकाशक तथा वितरक )
३८ यू. ए., बंगलो रोड, जवाहरनगर
पो० बा० नं० २११३
दिल्ली ११०००७
दूरभाष : २३६३९१
पुनर्मुद्रित
प्रथम संस्करण १९९०
मूल्य ३११-००
मुद्रक
श्रीजी
मुद्रणालय

·THE
TATTVACINTĀMANI
OF
GANGESA UPĀDHYAYA
UPAMĀNA KHANDA
With the Commentary 'Dipani' by
Shri Krishnakanta Vidyavagisha
(Volume III )
Edited by
Pt. Kamakhyanath Tarkavagish
(मने सर्व प्रतिष्ठित
CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN
38 U. A., Bungalow Road, Jawaharnagar
DELHI 110007

·CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN
( Oriental Publishers & Distributors)
38 U. A. Bungalow Road, Jawaharnagar
Post Box No. 2113
DELHI 110007
Telephone : 236391
Reprint Edition
1990
This Publication has been brought out with the
financial assistance from Ministry of
Education & Culture, Govt. of India.
If any defect is found in this book, please
return the copy by V. P. P. for the cost of
postage to the publisher for free exchange.
Printed in India

·तत्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारधृतश्लोकानां प्रतीकस्य
अकारादिकमेण सूची।
उपमानखण्डस्य ।
प्रतीकः
पथ स्यान्मङ्गले ३ । १३ ॥
ए।
एवं जाति-गुण-द्रव्य- १६ । ४ ॥
ग।
गगनं गमनाकारं १ ।।
सामान्यान्येव भूयांसि १३ । २ ॥
-

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितग्रन्थकार- नाम्नां अकारादिक्रमेण सूची। उपमानखण्डस्य । ग्रन्थकारनामानि । एक देशी ४१ । १२ ॥ जयन्तभट्टः ६१ । ३ ॥ नरन्नयायिकः २४ । १८॥ रवीनमीमांसकाः ३५ ॥ ५ ॥ नव्याः ५ । ४ ॥ २५ । १६ ॥ म। मिश्राः ३ ५॥ मौमांसकः ३ । २० ॥ १५ ॥ १६ ॥ २४ । १८॥88 । ॥ ५५ । १६ ॥ साम्प्रदायिकाः ५। ३॥१३ । १२ ॥

·अकारादिक्रमेण विषयसूचौ। उपमानखण्डस्य । विषयः । उपमान निरूपण प्रतिज्ञा १ । १ ॥ उपमानप्रामाण्यमनङ्गीकूवतां मतं ५ । ३ ॥ उपमानप्रामाण्यमनौकूवता मतखण्डनं ६६ ॥ १ ॥ उपमितिस्वरूपनिरूपण जयन्तभट्टप्रतिमतं ६१ । १ ॥ उपमितिखरूपनिरूपों जयन्तभट्टप्रतिमतखण्डनं ६१ । ३ ॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे मौमांसकमतं ४५ ॥२॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे मीमांसकमतखण्डनं ४० ॥१॥ उपमिति स्वरूपनिरूपण स्वमतव्यवस्थापनं ६२ । ६ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदा तावादिन एक देशिनोमतं ४१ ॥ ३ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिन एकदेशिनोमतखण्डनं ४२ । ३ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्त पदार्थतावादिनव्यमीमांसकमतं ३५ । १ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिनव्यमीमांसकमतखण्डनं ३६ । ४ ॥ सादृश्यम्यातिरिक्तपदार्थतावादिमीमांसकमतं १ । १ ॥ सादृश्यम्यातिरिक्त पदार्थतावादिमीमांसकमतखण्ड़नं २४ । ४ ॥

·ॐ गणेशाय नमः । तत्त्वचिन्तामणौ। उपमानाख्यवृतीयखण्डं। अथोपमानं निरूप्यते,१) तत्र सादृश्यप्रमाकरण- उपमानाख्यवृतीयखण्डदौपनी। श्रीकृष्णचरणाम्भोजवन्दं स्वान्ते निधापयन् । तनोति श्रीकृष्णकान्तस्तृतीयमणिदीपनौं । हतौयचिन्तामणिदीपनौ स्वयं निहन्तु विद्यगणसंशयात्मकं । तमिस्रमेषा निविडं हृदिस्था यथा दिनेशो वहिरन्धकार(२) । (१) मधुरानाथप्रणौताया उपमानखण्डव्याख्याया दुर्लभत्वात् व्याख्यासह- कारं विना चिन्तामणिग्रन्थस्य दुर्बोधत्वाच्च जगदीशसखशब्दशक्ति- प्रकाशिकाव्याख्याकृत्कृष्णकान्तभट्टार्यप्रणौतव्याख्यया सहितमुपमा- नाख्यटतौयखण्डं प्रकाशित मिति । (२) एषा तौयचिन्तामणिदीपनी हृदिस्था सती विद्गणसंशयात्मक निविडं गाई तमिखं अन्धकार बहिरन्धकारं दिनेश इव निहन्तु विनाशयतु इति समुदितार्थः । 1 ·HAARAAMRATHAMARRIMAHARAPARTMuaagrwassames तत्त्वचिन्तामणी बतौयचिन्तामणिमाथुरी पुनः सुदुर्लभात्रेति परिश्रमो मम । अत्यन्तयत्नर्मिलितापि सत्पथ- प्रकाशिनी नेति मतिर्नियोजिका ।। श्रीकृष्णकान्तवचनं तत्त्वज्ञानफलप्रदं । विहाय माथुरीचिन्ता क्रियते शूरिभिः कथं ॥ लक्षण-स्वरूप-प्रामाण्यादिप्रकारेणानुमानं निरूप्य शिस्यशशू- वार्थमुपमाननिरूपणां प्रतिजानौते, 'अथेति अनुमाननिरूपणानन्तर- मित्यर्थः । यद्यपि ग्रन्थलाघवार्थमनुमाननिरूपणप्रागेवानुमानोपमा- नयोरवसरसङ्गतिः प्रदर्शिता इति पुनस्तत्प्रदर्शनमनुचित(२) तथापि ভুললিন্সাললিযলালিন্সিখান মালালা नान्तर्गतत्वमन्देहेन समस्तचिन्तामणिग्रन्याध्ययनाधीनफलार्थिनो- ऽधौतप्रत्यक्षादिपरिच्छेददयस्थ उपमानाकाङ्क्षायां निवृत्तिः स्यात् विशिष्य शुश्रूषा पि न स्यादिति तदभिधानं । न च केवलात् 'उप- मानं निरूप्यते' इति प्रतिज्ञावाक्यादेव प्रतिज्ञान्तरावगमात् अर्थत- एवानुमानपरिच्छेदसमाप्तिज्ञाने उपमानस्यानुमानान्तर्गतत्वाभाव- निश्चयात् कुतस्तत्संशय इति वाच्यं । तथापि प्रतिज्ञेयं अनुमान- विशेषनिरूपणविषयिणी न वा इति मंशयेन तादृशसंशयोत्पादे (१) तथाच अनुमानापेक्षया प्राथमिकजिज्ञासाविषयत्वप्रयोजकबहु- वादिसम्मतत्वकथनेन विरोधीभूतानुमान जिज्ञासाथा विषयसिया निवृत्तौ सत्यामुपमानं निरूपणीयमिति सूचनात् अवसरसङ्गतिः प्रदर्शितेति भावः । (२) अधेत्यादिप्रत्येन पुनः सङ्गतिप्रदर्शनमनुचितमित्यर्थः ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । - बाधकाभावात् । श्रानन्तर्याभिधाने तु अनुमानपरिच्छेदसमाति- ज्ञानात् उपमानेऽनुमानानन्तर्गतत्वनिश्चयेन तादृशसंशयानुत्पत्तेः एवं 'अथशब्दस्य मङ्गलवाचितया ग्रन्थारम्भे मङ्गलवाचकशब्दाभि- धानस्थ ग्रन्थकर्तृणां रौतिसिद्भुतयापि तदभिधानं । मिश्रास्तु 'अथशब्देनैवात्रावसरमङ्गतिः प्रदर्शिता । अनुमानग्रन्थे तादृशपाठस्तु काल्पनिकः । न च स्वरूपमत्याः सङ्गतेरपेक्षितत्वेऽपि तत्प्रदर्शनमफलं इति वाच्छं। अनुमानग्रन्थ एव सङ्गतिप्रदर्शन-प्रति- ज्ञाफलयोर्दर्शितत्वात् अत्रापि तयोरेव तत्फलत्वात् इति वदन्ति । अपरे तु 'उपमानं निरूप्यते' इत्येवात्र पाठः । 'अथशब्दस्तु काल्पनिकः किं तदर्थविवेचनया इत्याहुः । एतन्मतदयमेव न साधु सकलतान्त्रिकसिद्धपाठानामपलापापत्तेः । अन्ये तु अथशब्दोऽत्र नानन्तार्थकः परन्तु तस्य मङ्गलवाचितायाः "श्रथ स्थान्मङ्गले प्रश्ने” इत्यादि कोषसिद्धतया ग्रन्थादौ मङ्गलवा- चकशब्दप्रयोगस्य ग्रन्थकारोयरीतिसिद्धतयैव तदभिधानमित्याः । तदप्यसत् प्रानन्तर्यानभिधाने दत्तदोषस्यैव जागरुकत्वात् । लटा वर्तमानकृतिसाध्यत्वप्रतिपादनात् वर्तमानकृतिमाध्यनिरू- पणविषय उपमानमिति प्रतिज्ञार्थः । उपमानपदस्य भावकरण-- व्युत्पत्त्या उपमिति-तत्करणोभयपरतया उभयोरेव प्रतिज्ञानत्वेन अग्रे उपमितिनिरूपणस्य नार्थान्तरत्वमित्यवधेयं । सादृश्यस्याति- रिक्तपदार्थतावा दिनां मौमांसकानां मतमुपन्यस्यति, 'तचेत्यादिना 'इत्यतिरिक्तं सादृश्यमित्यन्तेन(१) । 'तत्र' उपमाननिरूपणे, सप्तम्यर्थी (१) इत्यधिकं सादृश्यमित्यन्तेनेति खचिन्हित पुस्तक पाठः, एतादृशयाठेन कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य तादृशः पाठोऽनुमौयते ।

·४ तत्त्वचिन्तामणौ घटकत्वं विषयत्वं वा, तथाचोपमाननिरूपणस्य घटकं विषयो वा यदुपमानं तत् सादृश्यप्रमाकरणस्वरूपमिति योजना। 'सादृश्ये- त्यादि किञ्चित्पदशकयतावच्छेदकत्वावगाहिनौ या सादृश्यावच्छिन- विशेश्यक-यत्किञ्चित्पदशक्यत्वप्रकारिका प्रमा तत्करणमित्यर्थः, तेषां मते गोशदृशो गवयपदवाच्य दूत्याकारिकैवोपमितिः, न तु गवयो गवयपदवाच्य इत्याकारिका, सादृश्यस्यातिरिकतथा गवय- त्वजात्यपेक्षया अगुरुत्वेन तस्यैव गवयपदप्रवृत्तिनिमित्ततया उप- मितौ पारतन्त्र्येण सादृश्ये शक्यतावच्छेदकत्वभानेन तथास्तदव- गाहित्वं तादृशप्रमाकरणस्योपमानरूपप्रमाणत्वाभिधानेनैव तादृश- प्रमाया उपमितित्वमर्थत एवावगम्यते । प्रमात्वन्तु प्रकृते जानत्वमेव न तु तदति तत्प्रकारकत्वरूपं तनिवेशे प्रयोजनाभावात् । न च प्रमालाभिधानममङ्गतं ज्ञानत्वाभिधानस्यैव सम्यक्त्वात् इति वाच्य सूत्रे प्रमाणपदश्रवणात् 'प्रमाणतत्त्वमत्र विविच्यते' इत्यनेन प्रमाण- निरूपणस्य प्रतिज्ञातत्वाञ्च प्रमाकरणस्यैव प्रमाणत्वात् प्रमात्वाभि- धानात् । ननु गोसदृशं द्रव्यं सादृश्यं गवयपदशक्यतावच्छेदकमिति स्मृतिकरणेऽनुभवेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रमात्वनिवेशनमावश्यकं स्मृते- म्हीतग्राहित्वेन तेषां मतेऽप्रमात्वादिति चेत्, न। तथापि तादृ- शानुमितिकरणेऽतिव्याप्तेर्दुरित्वात् अतः शक्यत्वप्रकारता निरूपित- विशेष्यतावच्छेदकत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितशक्यतावच्छेदकत्वप्र- कारताया निवेश्यतया अतिव्याप्तिविरहात् अनुमितौ पारतन्व्ये भानाखौकारात् । न च तथापि तादृश प्रत्यक्षा दिकरणेऽतिव्याप्ति- रिति वाच्च। तादृश विषयतानियतधर्मावच्छिन्नकार्य्यतानिरूपित- ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ५ कारणताया लक्षणघटकत्वात् प्रत्यक्षवादेस्तादृशविषयतानियतत्वा- भावात् । तादृशप्रमाकरणञ्च मादृश्यविशिष्टपिण्डप्रत्यक्षमिति साम्प्रदाथिकाः । नव्यास्तु सादृश्यप्रमा करणं यत्रेतिव्युत्पत्त्या सादृश्यप्रमाजन्यत्व- लाभः, 'उपमान' उपमितिः, 'प्रमात्वं ज्ञानत्वमेव, लौकिकप्रत्यचत्वं वा, तथाच सादृश्यप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षजन्यज्ञानमुपमितिरिति पर्यवसितार्थः । न चैवमुपमानप्रमाणानिरूपणे अर्थान्तरं न्यूनत्वं वा इति वाच्यं । सादृश्यप्रमाकरणतानिरूपकत्वस्य उपमितौ ज्ञानकाले तुल्यवित्तिवेद्यतया उपमितिनिरूपितकरणताया अपि तादृश- प्रमायां ग्रहात् तस्यैव तल्लक्षणवमित्यर्थतो लाभात्, तथाच तादृश- प्रत्यचकरणतानिरूपकज्ञानकरणज्ञानत्वं उपमानप्रमाणलक्षणं पर्या- वसितं, तादृशप्रत्यक्षकरणतानिरूपकज्ञानत्वमेवोपमितिलक्षणं, तादृ- शप्रत्यक्षानुव्यवसाये उपमानलक्षणस्य उपमित्यनुव्यवसाये उपमिति- लक्षणख्य अतिव्याप्तिवारणय कारणतामुपेक्ष्य करणतानिवेशः, करणतानिरूपकत्वञ्च तादृशप्रत्यक्षजन्यव्यापारजन्यत्वे सति तादृश- प्रत्यक्षजन्यत्वं तत्र विशेष्यदलनिवेशे प्रयोजनाभावात् सत्यन्तमेव लक्षणे निवेश्यं, तादृशज्ञानकरणत्वञ्च तादृशज्ञानजनकव्यापारजनकवं श्रतो न विशेषणज्ञानादावुपमानलक्षणातिव्याग्निः इति वदन्ति । वस्तुतस्तु मादृश्यप्रमा क्रियते येन इति व्युत्पत्त्या तादृशाप्रमा- प्रयोजकमित्यर्थः, प्रमितमादृश्यनिरूपकमिति पर्यवसितं, तच्च गव- यादिनिष्ठं सादृश्यं निरूपकं गवादि अतएव गवयस्योपमानं गौः गोरुपमेयो मत्य इति व्यवडियते लोकः, तथाहि गवयपदोत्तर- ·নলিনী षष्ट्या विशेष्यत्वमर्थः, उपपूर्वकमाधातोश्च सादृश्यप्रकारकप्रमाऽर्थः, तथाच गवयविशेष्यकसादृश्यप्रकारकप्रमानिरूपको गौरिति तदर्थः, गोरुपमेयो गवय इत्यस्य तु गोरिति षष्ठ्यर्थीनिरूपितत्वं तथाच गोनिरूपितसादृश्यप्रकारकप्रसाविषयो गवय इत्यर्थः । अश्वस्योपमानं गौः गोरुपमेयोऽश्व इति व्यवहारवारणाय धात्वर्थे प्रमावान्तर्भावः, अतएव लक्षणेऽपि तनिवेशितं, अन्यथा तादृशव्यवहारापत्तिः। उप- मितिस्तु सादृश्यप्रमैव, तादृशप्रमात्वन्तु तलक्षणमिति तु परमार्थः । अपरे तु गवादिज्ञानमेव उपमानं लक्षणन्तु मादृश्यप्रकारक- प्रमाकरणत्वं । न च गवादिज्ञाने सादृश्यप्रमाकरणत्वं बाधितमिति वाच्य। सादृश्यविशिष्टबुद्धौ सादृश्यज्ञानस्य विशेषणज्ञानविधया हेतुत्वात् तत्र च गोज्ञानस्य हेतुत्वात् निरूप्यज्ञाने निरूपकज्ञानस्य हेतुताया आत्मर्गिकत्वादिति यथाश्रुतमेव सम्यक् इत्याहुः । तन्मन्दं तत्र तत्करणताया प्रसिद्धत्वात्, यदि तज्जनकजनकत्वमेव तत्करणत्वं तथापि गवयस्योपमानं गौरित्यादिव्यवहारानुपपत्तिः सादृश्यप्रमा- या धात्वर्थत्वेन गवादौ तदन्वयबाधात् वजनकज्ञानजनकज्ञानविष- यतासम्बन्धेन तत्र तदन्वये तादृशसम्बन्धस्य वृत्त्वनियामकतया अश्वो न गवयस्योपमानं इत्यत्र शाब्दबोधानुपपत्तेः सादृश्यप्रकारकज्ञान- जनकज्ञानस्य लक्षणया धात्वर्थत्वे तु गोरुपमेयो गवय इत्यादौ शाब्दानुत्पत्तेरवारणात् तत्र ज्ञानजन्यज्ञानजन्यमादृग्यप्रमाया धात्व- र्थत्वे ज्ञानजन्यज्ञानजन्यत्वस्य षष्ठ्यर्थत्वे वा लक्षणाखौकारापत्तेः नानाव्युत्पत्तिखौकारप्रसङ्गात् तादृशसम्बन्धेन गोरन्वये तु नसम- भिव्याहारस्थले तदसम्भवात् । वयन्तु गोविशेष्यकगवयमादृश्यप्रका- ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । मुपमानमिति केचित्। सादृश्यञ्च पदार्थान्तरम्, तथाहि। सादृश्यव्यवहारादबाधितादस्ति) सादृश्य, - रकामाकरणमित्यर्थः, तच्च गवयविशेव्यकगोमादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षादि- रूपं अतिदेशवाक्यार्थस्सतिरूपव्यापारद्वारा तब्जन्यं गोविशेष्यक- गवयसादृश्यज्ञानमुपमितिरित्या लभ्यते इति वदामः । ननु सादृश्यस्यानुगतस्याभावात् एकविधसादृश्यनिवेशे अन्यो- पमानेऽव्याप्तिः साम्प्रदायिकमते सादृश्यस्य स्वरूपतोऽभानात् गव- यत्वमुपेक्ष्य तत्र शक्यतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवञ्च इत्यत आह, 'मादृश्यञ्चेति, ‘पदार्थान्तरं' अतिरिक्तपदार्थः, तथाच सोऽनुगतः खरूपतो भातोऽपि इति नानुपपत्तिरिति भावः। ननु तस्याति- रिकपदार्थत्वे किं मानमित्याकाङ्क्षायां तस्य तथाल्वे युक्किमाइ, 'तथाहौति, तथाहि' सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतां जानौहि इत्यर्थः, तत्रादौ सादृश्यमेव प्रमाणयति, 'सादृश्यव्यवहारादिति, धमर्य- सिद्धौ धर्मविवेचनाया उन्मत्ततासम्पादकत्वादिति भावः । बाधि- तव्यवहारस्याप्रमाणत्वेन वस्त्वमाधकत्वादाह, 'अबाधितादिति । श्रथा- बाधितवं न भ्रमसामान्यभित्रज्ञानजनकत्वं तन्मते भ्रमाप्रमिद्धेः । नापि प्रमाजनकत्वं, भ्रमस्थापि किञ्चिदंगे प्रमात्वसम्भवात् । नापि सन्मात्रविषयकज्ञानजनकत्वं, मात्रार्थाप्रमिद्धेः। अत एवासविषय- कान्यज्ञानजनकत्वमित्यपि न, असतोऽप्रसिद्धेरिति चेत्, सनिरूपितं (१) सदृशव्यवहारादवाधितादस्तौति ख° !

·तत्त्वचिन्तामणौ तश्च न प्रतिपदार्थमेकं सर्वस्य सर्वसदृशत्वापत्तेः सुसदृश- मन्दसदृशव्यवहारस्य तदेकत्वेऽनुपपत्तेश्च । न च व्यञ्ज- कभूयःसामान्याल्यत्व-भूयत्वाभ्यां तौरिति वाच्यं । यावत्खविषयिताकत्वं खविषयितात्वव्यापकसनिरूपितत्वकत्वमिति यावत्, इति साम्प्रदायिकाः तन, बाधितव्यवहारस्थापि तथात्वात् । वस्तुतस्तु धर्म-धर्मिसाकाङ्क्षवैशिध्यानवगाहिज्ञानसामान्यभिन्नज्ञान- जनकत्वं तत् । अबाधितत्वमनिवार्यत्वमित्यपि कश्चित् । मादृश्यत्व- स्यानुगतत्वादेव तस्यानुगतत्वं न त्वेकत्वादित्याह, 'तच्चेति सादृश्यञ्चे- त्यर्थः। ननु तस्यैकत्वे का क्षतिरित्याकाङ्क्षायामाह, 'सर्वस्येत्यादि, तथाच गवयनिष्ठगोमादृश्यस्य खरनिष्ठाश्वसादृश्याभिवतया गवयो- ऽश्वसदृश-इति व्यवहारापत्तिरिति भावः । ननु सादृश्यस्थ एकत्वेऽपि अश्वनिरूपितत्वविशिष्टसादृश्याधि- करणताया गवये बाधान तथा व्यवहारः अश्वमादृश्यं गवयवृत्ति इति व्यवहारस्थ इष्टवादित्यतो दोषान्तरमाह, 'सुसदृशेति, 'तदेकत्वे' मादृश्यस्यैकत्वे, 'अनुपपत्तेरिति, तगतभ्योधर्मवति यत्सादृश्यं तत् सुसादृश्यं तड़ताल्पधर्मावति यत्सादृश्यं तन्मन्दसादृश्यं यथा गोसदृशो गवयः अश्वसदृशः पौतगौरित्यादौ तस्यैकत्वे तन्नोपपद्यते विरुद्धयोः शोभनत्व-मन्दत्वयोरेकत्रामम्भवात् इति भावः । शकते, 'न चेति सादृश्यज्ञानजनकज्ञानविषयाणां सादृश्यनियतानां वा भूयसां साधा- रणधर्माणां अल्यत्व-बहुत्वज्ञानाभ्यामित्यर्थः, 'तचौरिति सुमदृशत्व- मन्दसदृशवधौर्यत इति व्युत्पत्त्वा तद्व्यवहार इत्यर्थः, तथाच तयोः ·उपमानाख्यटतौयखण्डम् । बहुभिरल्यैश्च व्यज्यमानघटादा हास-वृद्ध्योरदर्शनात् व्यञ्जकाभिमतादेव व्यवहारसिद्धौ अतिरिक्तासिद्देश्च । नापि संयोगवत् व्यासज्यवृत्त्यनेकम्, गोत्वोपलक्षित- सादृश्याश्रयत्वात् गवयवत् गारपि सुसहशत्वप्रसङ्गात् गोरसन्निकर्षे संयोगवदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाच्च। प्रत्यक्षत्वे वा कालिकाव्याप्यवृत्तितया एकस्मिन् समावेशसम्भवादिति भावः । शङ्कां निरस्थति, 'बहुभिरित्यादि, 'घटादौ' घटादिनिष्ठसादृश्ये इत्यर्थः, घटादिरादिराश्रयो यस्येति व्युत्पत्तेः, 'हासयोः' व्यञ्ज- कानामल्पत्व-बहुत्वयोः, 'श्रदर्शनात्' सर्वत्र ज्ञातुमशक्यत्वात् तथाच यत्र तादृशज्ञानं नास्ति तत्र तादृशव्यवहारो न स्यादिति भावः । ननु यत्र तादृशज्ञानं नास्ति तत्र तादृशव्यवहार एव नेत्यती दोषान्तरमाह, 'व्यञ्जका भिमतादेवेति, तगतभूयःसाधारणधर्मा- देवेत्यर्थः, 'व्यवहारसिद्धौ' सादृश्यव्यवहारोपपत्तौ, 'अतिरिकामिद्धेः, तस्यातिरिक्रपदार्थत्वा सिद्धेः, व्यवहारस्यैव तत्कन्पकत्वादिति भावः । पुनः शकते, 'नापौति, व्यासज्यत्ति' उभयवृत्तीत्यर्थः, 'अनेक-- मिति, एकत्वे उक्तदोषतादवस्यादिति भावः । गोत्वविशिष्टसादृश्यस्य गवये बाधात् 'गोत्वोपलचितेति फलितं, 'सुसदृशत्वप्रसङ्गादिति तथाच गोसदृशो गौरिति व्यवहारप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु खनिरूपि- तत्वविशिष्टसंयोगस्येव खनिरूपितत्वविशिष्टसादृश्यस्य स्वस्मिन् बाधाम्न तथा व्यवहार इत्यत श्राह, 'गोरसनिकर्ष इति, 'अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात्' ·तत्त्वचिन्तामणौ। गवयनिरूपितसादृश्यस्यैकवित्तिवेद्यत्वेन गोनिष्ठतया तद्विषयकलौकिकप्रत्यक्षाभावप्रसङ्गात्, निरूप्यमाचात्कारस्य निरू- पकसाक्षात्काराधीनलादिति भावः । ननु सादृश्यस्य सामान्या दि- गतत्वेनासमवेतत्वात् लौकिकसभिकर्षाभावेन न लौकिकप्रत्यक्ष- विषयत्वं किन्वलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वमेवातोनोक्तदोष इत्यत पाह, 'प्रत्यक्षत्वे वेति, अलौकिकप्रत्यक्षमात्र निरूपितविषयत्वे वेत्यर्थः । 'एक- वित्तिवेद्यत्वेन' तज्ज्ञानरूपैकोपनयसन्निकर्षवेद्यत्वेन, 'चाक्षुषत्वप्रसङ्ग- इति उपनौतचाक्षुषविषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः, उपनौतप्रत्यचे विशेश्य- विशेषणभावस्य कामचारादिति भावः । इति साम्प्रदायिकाः । वस्तुतस्तु ननु निरूप्यसाक्षात्कारे निरूपकसाक्षात्कारस्य हेतुत्वे मानाभावः गगनसंयुको घट इत्यादिसंयोगसाक्षात्कारे व्यभिचारात् परन्तु मम्बन्धसाक्षात्कारे सम्बन्धिनोरेकतरसाक्षात्कारस्थापि सम्ब- धिमाक्षात्कारत्वेन हेतुत्वं घटसंयोगि गगन मिति साक्षात्कारस्य सन्निकर्षाभावादेव वारणसम्भवा दित्यत आह, 'प्रत्यक्षत्वे वेति गोर- मन्त्रिकर्षदशायमपि गोसादृश्यस्य लौकिकात्यक्षविषयत्वे वा इत्यर्थः, खौलते इति शेषः, 'एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकसामग्रौयाह्यत्वेन गो-गव- यमन्त्रिकर्षदशायां यादृशसामग्रौतो गवये गोसादृश्यग्रहः गवि गवय- सादृश्यग्राहिका तादृशसामय्येव इति नियमतो द्विविधविषयक- चाक्षुषप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'अथवा एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकज्ञानविषयत्वेन, नियमत इत्यादिः, अभेदे हतीया, तथाच तादृशविषयत्वाभिन्न- चाक्षुषविषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः, सामय्या अविशेषादिति भावः। इति ·उपमानाख्घटतीयखण्डम् । चाक्षुषत्वप्रसङ्गः, किन्तु प्रत्याश्रयं भिन्नम्। न चैकै- कस्य व्यभिचारादनुगतरूपाभावाचानुगतप्रत्ययः साह- स्थपदव्युत्पत्तिश्च न स्यादिति वाच्यं । अनुगताकारवि- तु सारं, इदमापातत उभयसादृश्यभासकसामग्रीसद्धावे एकज्ञान- विषयत्वमिष्टमेव, न हि बाधाभावादिघटितमामय्योरैक्यं सम्भवति, अन्यथा सिद्धान्तिमतेऽप्यनिस्तारात् । अतएव एतल्कल्पेऽनिर्भरसूच- नायैव वाशब्द उन इत्यप्यन्ये । तदा किमित्याकाङ्क्षायामाह, 'प्रत्या- श्रयमिति, 'भित्रमिति, तथाच न पूर्वानादोषाणामवकाश इति भावः । 'न चेति 'वाच्यमिति परेणान्वयः, 'एकैकस्य' गवय-महिषा- दिनिष्ठस्य गोसादृश्यस्य, 'यभिचारात्' अयं गोसदृश इति प्रतौति- विषयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । ननु सादृश्यानां प्रत्या- श्रयभिन्नत्वेऽपि मादृश्यवृत्त्यनुगतधर्मादेवानुगतप्रत्ययः पदव्युत्पत्तिय स्थादित्यत आह, अनुगतरूपाभावाच्चेति, अनुगतप्रत्ययाभावे कदाचि- दिष्टापत्तिसम्भवात् पदव्युत्पत्तिपय॑न्तानुधावनं, गोमादृश्यानामननुगमे सदृशपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकत्वावच्छिन्नशङ्केतविषयतारूपा पद- शक्तिर्न स्थादित्यर्थः, यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते सादृश्येत्यस्य वाक्यत्वेन पदत्वाभावात्। सादृश्यानां तवृत्तिधर्माणाञ्चाननुगमे आनन्यभयेन सादृश्यपदस्य सादृश्यविशिष्ट शक्तिकल्पनाऽसम्भवात् पदाशक्यत्वेन सादृश्यमलोकं स्यात् कथञ्चित्तदादिपदशक्यत्वेऽपि सदृष्यपदाबोध्य- त्वप्रसङ्गस्य दुरित्वमिति भावः । शङ्कां निरस्थति, 'अनुगताकारेति, पञ्चम्यन्तत्रयं तयोरुपपत्तेरित्यत्रान्वितं, सादृश्यत्वेऽनुगताकारविनि- ·१२ तत्त्वचिन्तामणौ। त्तिवेद्यसादृश्यत्वसामान्यात् सप्तपदा तिरिक्तत्वाहा जातिवदन्त्यविशेषवञ्च स्वलक्षणाहा(१) तयोरुपपत्तेः । वेधत्वकथनेन तस्यानुगमे प्रमाणं प्रदर्शितं तथाच भादृश्यत्वमनुगतं अनुगतप्रतीतिविषयत्वात् घटत्ववत् विषयानुगमं विना प्रतीत्य- नुगमासम्भवात् इत्यनुकूलतर्कसहितमनुमानमेव तत्र प्रमाणमिति भावः। 'सामान्यात्' सामान्यधर्मात् । ननु किं नाम सादृश्यत्वं न जातिरसमवेतत्वात् समवेतत्वेऽपि स्वरूपतोऽप्रकारत्वात्, नाप्यखण्डो- पाधिस्तत एव, किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेष इति तस्यापि नानात्वं दुर्वारं उतानुमानस्य बाधदूषणग्रस्तत्वादित्यत आह, 'सप्तेति, तथाच सप्तपदार्थभिन्नत्वमेव सादृश्यत्वं तादृशभेदस्यैकत्वेन सकलसादृश्यवृत्ति- खेन चानुगतत्वात् इति भावः । ननु सप्तपदार्थभिन्नत्वमेव तत्रासिद्धं प्रमाणाभावात् अत आइ, 'जातिवदिति जातौ यया खलक्षणात् सात्मकव्यावर्त्तकधर्मात् तयोरुपपत्तिस्तथेत्यर्थः, एवमग्रेऽपि, जाति- त्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतया जातिरूपत्वेऽपि यत्त्व तत्त्ववत् यथानुगतत्वं तथा दूति पर्यवमितं, तथाच नानात्वेऽप्यनुगतत्वं भवतापि स्वीकार्य- मिति सादृश्यत्वस्य स्वरूपमम्बन्धरूपत्वेऽनुगतत्वं दुरपवादमेवेति भावः । ननु जातिवं ध्वंसाप्रतियोगित्वे सत्यनेकवृत्तित्वं, अनेकत्वन्तु खप्रति- योगिवृत्तित्व-खसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टत्वं तच्चानु- गतमेव यत्त्व-तत्त्वयोरनुगतत्वन्तु प्रमाण सिद्धमित्यत आह, 'अन्यवि- शोषवच्चेति पदार्थनिरूपणे योऽन्यः प्रभावपदार्थः तचेवेत्यर्थः, अतएव (१) स्वस्मानक्षगात्वादिति खः ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । १३ "न रूपं रूपवत्त्वेन क्रियावत्त्वात् न कर्म तत् । न शेषः समवायित्वात् तमोऽन्यद्यमिय्यते"। इत्यत्र शेषः अभावः इत्युपायकारेण व्याख्यातं। तथाचाभावत्वमनुयोगिताविशेषः तस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेनाभावरूप- तया अननुगतत्वेऽपि यथानुगतप्रत्ययादिसम्पादकं तथाचापौति भावः । श्रभावत्वस्याखण्डोपाधित्वे भावभिन्नत्वस्वरूपत्वेऽप्याह, “विशे- ति। न चासमासलिखनपरित्यागे वीजाभाव इति वाच्यं। स्वतन्त्रे- छस्य नियन्तुमशक्यत्वात् एतेनाभावविशेषवच्छेत्यनुवा अन्न्यविशेषव- चेति कथमुक्तं इत्यनुयोगोऽपि निरस्तः । परमाणूनां व्यावर्त्तको विशेष-एव तयावर्तकन्तु स्वमेवानवस्थाभयात् विशेषत्वस्य स्वरूप- सम्बन्धरूपत्वेन विशेषरूपत्वात् इत्यननुगतस्थापि अनुगतप्रत्ययादि- सम्पादकत्वं भवतापि खौकार्यमिति भावः । साम्प्रदायिकास्तु अवयवानामन्तः परमाणु: तनिष्ठोऽन्यः, तथाच परमाणु निष्ठविशेषवच्छेत्यर्थः, अतएव समासलिखनमपि सङ्गच्छते । न च परमाणुनिष्ठत्वाभिधानमनर्थकं, विशेषपदस्य व्यावर्त्तकपरत्वात् स च फलतो विशेष एव तत्र तदभिधानेन विशेष प्रामाणिकत्व- प्रतिपादनात्, तथाहि परमाणनां परस्परभेदसियर्थमवश्यमेको- व्यावर्तकः स्वीकरणीयः अन्यथा सकलपरमाणुनामैक्यापत्तेः तथाच तेषां व्यावर्तनान्यथानुपपत्तिरेव तत्र प्रमाणमिति भावः । न च नित्यद्रव्यनिष्ठेति किं नोक्तमिति वाच्यं । गगनादौ शब्दादेावर्त्त- कत्वसम्भवेन तत्र विशेषानभ्युपगमेऽपि क्षत्यभावादिति भावः । पोषः पूर्ववदित्याहुः । ननु मादृश्यस्यातिरिकत्वे किं मानं इत्याशङ्का तत्तत्पदार्थ- ·१५ तत्त्वचिन्तामणौ। तञ्च न द्रव्यं गुणः कर्म वा गुण-कर्मरत्तित्वात्। न च सदृशाश्रयत्वादेव(१) तच व्यवहारः, आश्रयवैसादृश्ये- ऽपि तच तत्यतीतेः। अत एव नाश्रयसादृश्यासंसर्गा- कूटं हेचत्य द्रव्यादिसमुदायभिन्नत्वं सादृश्ये साधयितु कामोऽग्रे प्रत्येकपदार्थभेदान् साधयितुमुपक्रमते, 'तच्चेति, ‘तच्च' सादृश्यञ्च इत्यर्थः, 'गुण-कर्मवृत्तित्वात्' इति वैकल्पिकोहेतुः, तथाच गुणवृत्ति- त्वात् कर्मवृत्तित्वान्न इत्यर्थः । न च प्राधेयत्वादिसम्बन्धस्य वृत्त्य- नियमेकत्वेऽपि कालिकसम्बन्धेन द्रव्यादेर्गुण-कर्मवृत्तित्वात् व्यभिचार- इति वाच्यं। तदन्यसम्बन्धेन वृत्तित्वस्यैव हेतुत्वात् । केचित्तु 'वृत्तित्वात्' समवेतत्वात्, इत्याडः, तन्मन्दं सादृश्यस्य समवेतले मानाभावेन स्वरूपामिद्धेः । शङ्कते, 'न चेति, 'सदृशाश्रयत्वादेवेति सदृश आश्रयो यस्य इति व्युत्पत्त्या सदृशाश्रयवृत्तित्वादेवेत्यर्थः, 'तच' गुण-कर्मसादृश्य- स्थले, 'व्यवहार इति, तथाहि गोरूपसदृशं गवयरूपं गोगमनसदृशं गवयगमनमित्यादौ गोसदृवृत्तित्वमेव विषयः तथाच सादृश्ये गुण-कर्मवृत्तित्वाभावादुक्कानुमाने स्वरूपा सिद्धिरिति भावः। 'श्राश्र- यवैमादृश्येऽपि आश्रयस्य सादृश्याभावेऽपि, 'तत्प्रतीतेः' तस्य प्रतीति- यंत इति व्युत्पत्त्या तव्यवहारादित्यर्थः । तथाच गोरूपसदृशमश्वरूपं इत्यादिव्यवहारो न स्थात् अश्वे गोसादृश्याभावात् इति भावः । (१) सदृशाश्रयत्तित्वादेवेति ख. !

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । १५ ग्रहात् सः, बाधकामावादविशेषेण वैपरीत्यसम्भवाच। नापि सामान्यं, तद्धि न सर्वत्येकमनभ्युपगमात् सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारानुपपत्तेश्च । अथ विजाती- यत्वे सत्यवयव-गुण-कर्मत्तिभूयःसामान्यं तत्, अत- नन्वश्वे गोमादृश्याभावेऽपि तदसंसाग्रहात्तादृशव्यवहारः स्यात् इत्याशङ्का निषेधति, अत एवेति वक्ष्यमाणदोषादेव, 'सः' तादृशव्यव- हारः, 'बाधकाभावात्' गुण-कर्मणोः सादृश्यमत्त्वे बाधकाभावात् । ननु बाधकासत्त्वेऽपि साधकविरहादेव तयोर्न सादृश्यसिद्धिरित्यत आह, 'अविशेषेणेति साधकविरहस्य तुल्यत्वेनेत्यर्थः, 'वैपरीत्यसम्भवाचेति गुण-कर्मणोरेव सादृश्यं द्रव्ये तदभाव इति कथं न रोचयेरिति भावः । गोसदृशो गवय इत्यादिव्यवहारस्य गोरूपसदृश्शरूपाश्रयत्व- विषयकत्वादेर्वतव्यतासम्भवादिति भावः । वामान्यभेदमपि तत्र साधयति, नापीति, 'तद्धि' सादृश्यं हि, अनभ्युपगमे हेतुमाह, 'सुदृशेत्यादि, तथाचानेकावृत्तित्वमेव तत्र सामान्यभेदमाधको हेतुरिति भावः। वस्तुतस्तु प्रत्याश्रयभिन्नत्वरूपहेतुरेवं एतत्पति- पाद्यः अन्यथा समवायाभावयोर्भदसाधकहेवनुक्त्या न्यनत्वापत्तेः । ट्रव्यभेदमाधकहेतुनैव विशेषभेदसिद्धिः सामान्यभेदसाधका हेतुना तु समवायाभावभेदसिद्धिरिति हेत्वन्तरानुसन्धानानपेक्षणात्तचोक । इदानों मौमांसकः खयक्षं निर्वृद्धं कृत्वा विपक्षपक्षानुपन्यस्य दूषयति, 'अथेति, तथाच खवृत्त्यसाधारणधर्मशून्यत्वे सति अव- यवगुण-कर्मत्तिभ्यःसाधारणधर्मवत्त्वं सादृश्यं इति पर्यवसितं, ·तत्त्वचिन्तामणौ। एव दूरस्थे प्रतियोगिनि भूयःसामान्याज्ञानान्न तथा सादृश्यप्रत्ययः वनं प्रासादा इतिवत् बहुत्वस्य समु- दायत्वस्य वैकल्यत्वादेकं सादृश्यमिति(१) धौ-प्रयोगो अन्यथा वनाद्यपि अर्थान्तरं स्यात्, सामान्यस्य बहु- क्वचिदवयवमाम्यात् क्वचिद्रूपादिसाम्यात् क्वचित् क्रियासाम्यात् मादृश्यप्रतीतिर्न भवति किन्तु एतत्तितयसा म्यादेव इति धर्म वृत्तान्तविशेषणं, धर्मिणि तादृशधर्मवत्त्वं खाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन बोध्यं तादृशैकधभवत्त्वेऽपि न मादृश्यमिति भूयस्त्वनिवेशः। एक- निष्ठामाधारणधर्मस्थापरत्रामम्भवात् साधारणत्वनिवेशः । युक्तिमप्याह, 'श्रत एवेति, सादृश्यस्य एतादृशरूपत्वादेवेत्यर्थः, 'दूरग्थे' असन्निकटे, 'प्रतियोगिनि' गवादौ, 'न तथा सादृश्यप्रत्ययः' न निरुक्रमादृश्यलौकिकप्रत्यक्ष दूत्यर्थः । ननु तस्य भूयःसामान्य- रूपत्वे एकं सादृश्य मिति प्रत्ययो व्यवहारश्च न स्यादित्यत आह, 'वनं प्रासादा इतिवदिति, समुदायत्वस्य' समुदायत्वरूपस्य, 'वैकल्य- त्वात्' उत्पाव्यत्वात् तद्दिषयत्वेनाविवक्षितत्वादिति यावत्, ‘प्रयोगः' व्यवहारः, अविवक्षितत्वे दृष्टान्तः 'प्रामादा इतिवदिति, एकत्व- विशिष्टवने बहुत्वविशिष्टप्रासादाभिन्नत्वान्वयासम्भवात् यथा प्रामा- दादेर्बजत्वम विवक्षितं तथाापीति भावः । ननु तत्र बहुत्वं विवक्षितमेव इति दृष्टान्ता मिद्धिरित्यत आह, 'अन्यथेति तत्र बहुत्वम्य विवक्षितत्वे, 'अर्थान्तरं' प्रामादाभेदान्वया- निरूपकं, ‘स्यादिति, एकस्मिन् बहुत्वस्य बाधितत्वादिति भावः । (१) सामान्यमितौति ख० ।

·उपमानाख्यटतौयखण्डम् । १७ त्वाल्यत्वाभ्यां मुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारः, तदुच्यते, “सामान्यान्येव भूयांसि गुणावयव-कर्मणाम्। भिन्न- प्रधानसामान्यव्यक्तं सादृश्य मिष्यते"॥ इति, न, साजा- त्येऽप्यरविन्दद्वयवत् सजातीयावयवादिशून्ये गुणादा ननु उतधर्माणां सादृश्यत्वे सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारो न स्यादत- स्तमप्युपपादयति, सामान्यस्येति, उक्तधर्माणां सादृश्यरूपत्वे भट्ट- कारिकामपि प्रमाणयति, 'तदुच्यत इति, तदर्थश्च ‘गुणावयव- कर्मणां', 'भूयामि सामान्यान्येव' अनेके साधारणधर्मा एव, 'भिन्नप्रधानसामान्यव्यक्त' प्रतियोगिवृत्त्यसाधारणधर्मभिन्नासाधारण- धर्ममिलितं प्रतियोग्यवृत्त्यसाधारणधर्मविशिष्टमिति यावत्, तथाच तहत्त्वसाधारणधर्मवत्त्वमेव तद्वैजात्य मिति भावः । उद्देश्य-विधेय- भावेनान्वयस्थले उद्देश्यगतलिङ्ग-सङ्ख्ययोरविवक्षितत्वात् 'दव्यते' इत्येकवचनं । दूषयति, 'नेति, ‘माजात्येऽपि' वैजात्यविरहेऽपि इत्यर्थः, 'अरविन्दद्वयवत्' सदृशं पङ्कजदयमित्यादाविवेत्यर्थः, तथाच वैजात्यनिवेशे तत्र सादृश्यप्रत्ययो न स्यादिति भावः । ननूक्तस्थले असाधारणधर्मा न पद्मत्वं तस्य व्यक्त्यन्तरसाधारणत्वात् किन्त्विदन्त्व- मेव इति तत्र वैजात्यमत्येव इत्यतो दोषान्तरमाह, 'सजातीयेति, 'अवयवादौत्यादिपदागुण-कर्मपरिग्रहः, अवयवादिगतसाधारण- धर्मशून्ये इत्यर्थः, ‘गुणादावित्या दिपदात् कर्मपरिग्रहः । गुणे कर्मणि च सदृशाश्रयत्वादेव तत्प्रत्यय इत्यत आह, 'जातो ननु ·तत्त्वचिन्तामणौ। जातौ च सहशप्रत्ययात्() विसदृशयाः करभ-रासभ- यास्तत्सत्वाच्च । नापि धर्म्यन्तरे धर्म्यन्तरत्तिधर्मवाहु- त्यम, असाधारणधर्मशून्यत्वे सति तहतभूयोधर्मवत्वं वा, स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मसमानाधिकरण- चेति, गुण-कर्मगतजातौ चेत्यर्थः । 'सदृशेति धर्मपरो निद्देशः, तथाच सदृशत्वप्रत्ययादित्यर्थः, क्वचित्तथैव पाठः । ननु जातौ तत्प्रत्ययस्थ सदृशाश्रयकत्वमेव विषयति यद्युच्यते तदाप्याह, 'विसदृशयो- रिति, विसदृशावयवादियुतयोरित्यर्थः, 'करमः' करिभिशः, “करमः करिशावक इत्यमरकोषात् । तयोरवयवादीनामत्यन्तवैलक्षण्येऽपि रासभोऽयं करभ व खादति इत्यादौ यत्किञ्चिक्रियामाम्येऽपि सादृश्यव्यवहारात् भवन्मते तदनुपपत्तेः गुणदित्रयाणां साधाभावा- दिति भावः । तस्यैवापरकल्पानपि दूषयति, 'नापीति, 'धर्यन्तर- इति खभिन्ननिष्ठं वत्तिधर्मवाहल्यमित्यर्थः, स्वभिन्ननिष्ठत्वञ्च खाश्रयाश्रयत्व सम्बन्धेन, खस्मिन् वसादृश्यवारणाय धर्म खभिन्न- वृत्तित्वनिवेशः। 'अमाधारणेति तदृत्त्यसाधारणधर्मशान्यत्वे मति तगतभूयोधर्मवत्त्वमित्यर्थः, खस्मिन् खसादृश्यवारणाय मत्यन्तं । 'खनिष्ठेति, स्वस्मिन् स्वमादृश्यवारणाय धर्म प्रतियोग्यन्तं! परस्पर- व्यधिकरणधर्माणां कुत्राप्यसत्त्वात् समानाधिकरणत्वं धर्मविशेषणं, तादृशयत्किञ्चिद्धर्मवत्त्वेऽपि मादृश्या व्यवहारात् भूयस्वनिवेशः । कल्प- (१) सदृशत्वप्रत्ययादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीय खण्डम् । भूयोधर्मवावं वा, विचतुःपञ्चादिभेदेन भूयस्वस्था- ननुगमात् । न च कपिञ्जलवत्चित्वपर्यावसन, विसहशयोरपि हस्ति-मशकयोः सादृश्यप्रसङ्गात् । तदुक्तम्। “एवं जाति-गुण-द्रव्य-क्रियाशक्तिषु धर्म- तः। एकैकदिविसाधर्मप्रभेदादेकत्र चित्रता” इति ॥ अथ व्यावर्त्तकधर्मापेक्षया तइतधर्मबाहुल्यं सादृश्य, जयमेकदैव दूषयति, "त्रिचतुरित्यादि, 'अननुगमादिति । शङ्कते, 'म चेति, 'कपिञ्जलवदिति, “कपिञ्चलानालभेत" इति श्रुतौ बहु- वचनस्य चतुष्प-पञ्चत्वादिशक्तत्वे "मा हिंस्यात् साभूतानि" इति श्रुतौ विरोधभञ्जनाय भूतपदस्य कपिञ्जलातिरिक्तपरतया तत्रा- नेकभेदनिवेशे गौरवापत्तिरिति बहुवचनस्य चित्वे शक्तिरवश्योपेया तथात्रापि भूयस्वं त्रित्वमेवेति भावः । 'प्रसङ्गादिति, शूण्डादि- मत्त्वस्य मशकेऽपि सत्त्वादिति भावः । द्वित्रिधर्मासाम्येऽपि न मादृ- श्यमित्यत्र प्रमाणमाह, 'तदुक्तमिति, “एवमित्यादि, ‘एवं' भूयस्त्वस्य सादृश्यघटकले, तथाच जात्यादिरूपस्वगतधर्मानपेक्ष्य एकैकद्वित्रि- माधर्म्यवैलवण्यात् यत्र तयोरेकस्मिन् वैलक्षण्यं तत्र न सादृश्यमिति भावः। शकते, 'प्रथेति, 'व्यावर्त्तकेति असाधारणेत्यर्थः, 'तगतधर्मति तगतसाधारणधर्मात्यर्थः। ननु बाहुल्यस्थाननुगमालवणघटकत्वासम्भवः (१) भूयस्त्वस्याननुगतत्वादिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। बाहुल्यञ्च विचतुरादिधनुगतं, हस्ति-मशकयोस्तु बहु व्यावर्तकं साधारणत्वल्पमेत एव किञ्चिद्भेदाधिष्ठानं सादृश्यमुच्यते इति चेत्, न, व्यावर्त्तकसमस नाल्ये- नागणितेनापि धर्मेण सादृश्यव्यवहारात् । किञ्च सामान्यान्याश्रयभेदेनाभिन्नानि भवन्ति, सादृश्यन्तु भिन्नम्, सामान्यं निष्पतियोगिकं तदनि- इत्यत आह, “बाहुल्यञ्चेति, अनुगत मिति, तथाच बहलमिति व्यवहारविषयत्वमेव वाहुल्यमिति भावः । पूर्वलक्षणप्रसनातिप्रसङ्गं वारयति, 'हस्ति-मशकयोस्विति, 'व्यावर्त्तकमिति, हस्तित्व-मश- कत्वादिरूपमिति गोषः, 'साधारणमिति, शुण्डवत्त्वादिरूपमिति पोषः । उपसंहरति, “एत इति खवृत्त्यसाधारणधर्मापेक्षया वहु- लसाधारणधर्मा एवेत्यर्थः, "किञ्चिद्भेदाधिष्ठान' प्रतियोगिभेद- महतं । तथाच तद्भिन्नत्वे सति स्ववृत्त्यसाधारणधर्मवहुलतगत- भूयोधर्मवत्त्वं तन्निरूपितखनिष्ठमादृश्यमिति पर्यवसितं। दूषयति, 'नेति, 'सममयेनेत्यम्य 'धर्मणेत्यत्रान्वयः, एवमग्रेऽपि । मनु गणनभ्रान्तिवधात्तत्र व्यवहार इत्यत-आह, . 'अगणितेनापौति, 'व्यवहारादिति, तथाच अगणनस्थले वाहुल्याज्ञानात् त्वन्मते तय- वहारो न स्यादिति भावः । ननु व्यवहारविषयत्वरूपवाहुल्यं न गणनसापेक्षं संख्याया एव तत्मापेवत्वादिति यदि ब्रूयात्तदाप्याह, 'किञ्चेति, “भित्रमिति, 'प्रत्याश्रयमित्यादिः, तथाच मामान्यवि- ·उपमानास्थरतीयखगहम् । रूप्यञ्च । सादृश्यन्तु सप्रतियोगिक तीव्यञ्च । अथ भेदे सति तहतभूयःसामान्य वचं सादृश्यं भेदश्च प्रत्याश्रयमन्यः सप्रतियोगिकश्चेति चेत्, तहि साह- श्यस्य भेदघटितत्वेन सावधित्वे तस्मात् सदृश इति स्यात् न तु तेन तस्य वा सदृश इति स्यात् । न च सादृश्यस्यापि सप्रतियोगिकत्वेन तस्मात् सदृश इति स्यात, सावधौ हि तथा प्रतौति-प्रयोगा न तु प्रतियो- गिनि, अभावेऽपि घटादिति प्रतीतिप्रसङ्गात् । अपि रुद्धधर्मवत्त्वात् तद्भेदसिया सामान्यरूपता तस्य न सम्भवतीति भावः । एवमग्रेऽपि, 'तदनिरूप्यञ्चेति यगतसामान्यं तदनिरूप्पञ्चे- त्यर्थः, विरुद्धधर्मान्तरमपि दर्शयति, 'तद्धीव्यङ्ग्यञ्चेति, 'चकारात्त- निरूप्यत्वसंग्रहः । शकते, 'प्रथेति, इष्टापत्तिमाशय निषेधति, 'न चेत्यादि, 'तथा' पञ्चम्यर्थविषयकेत्यर्थः, 'प्रयोगः' व्यवहारः, 'न लिति न तु प्रतियोगिविषयकमात्रे पञ्चम्यर्थविषयकवमित्यर्थः । प्रतियोगित्वस्य पञ्चम्यर्थत्वे दोषान्तरमाह, “प्रभावेऽपौति अत्यन्ता-- भावेऽपौत्यर्थः । अत्यन्ताभावविषयकप्रतीतेरपि पञ्चम्यर्थप्रतियोगित्व- विषयकत्वापत्तेरिति यावत् । 'घटादितौति भूतले घटादभाव- इति प्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थः । विशेषणांशमादाय दोषमुद्भाव्य विशे- (१) घटान्नेतौति ख० ।

·२२ तत्त्वचिन्तामणौ। च तहमवत्त्वं यदि सादृश्यं तदा तत्-तद्भिवतयाः सङ्करः स्यात् (१) तद्धर्मवत्ता हि तत्ता तदन्या च तहत्ता, यदि च तत्रैव तहत्ता तदा तदेव तहदिति स्यात् । तथाच तद्धर्मवत्ताप्रत्यभिज्ञानवत् सेोऽयमिति स्यात्,न तु तहदयमिति। एवं तहत्तैव हि नत्तेति गवयेऽपि गोबुद्धि- व्यपदेशौ स्याताम् गोगतसामान्ययोगित्वेन गोवत्तत्ता- व्यांशमादायापि तमुद्भावयति, 'अपि चेति, 'तत्तभिन्नतयोः' तत्ता- तभिन्नतयोरित्यर्थः, द्वन्दात्पर इति न्यायात्, ‘सङ्करः स्यात्' एक- चोभयसत्त्वं स्थात्, अत्र हेतुमाह, 'तद्धर्मति तगतधर्मत्यर्थः । सादृ- श्यस्यान्यरूपत्वे दोषमाह, “तदन्येति भेदविशिष्टतहतधर्मवत्ता भिन्ना, 'तत्ता' तत्मादृश्यं, 'तत्रैव' तत्रापि, 'तद्वत्ता' तत्मादृश्य, तस्य भेदाघटितत्वादिति भावः । ननु तत्र तहत्तासत्त्वे का क्षतिरित्यत- श्राह, 'तदेति, 'तदेव' तदपि, 'इति स्थात्' इति व्यवहारः स्यात् । ननु तत्र तत्मत्वेऽपि व्यवहारनियामकोभेदोवक्रव्य इत्यत शाह, 'तथा चेति तथोकौ चेत्यर्थः, क्वचिदेवं पाठः स एव सम्यक् । 'इति स्यात्' वस्तुगत्या सादृश्यवति इति प्रतीतिः स्यात्, श्रापत्ति . मुक्का अनुयपत्तिमाह, 'न विति, 'तद्वदयमितौति, वस्तुगत्या सादृश्यवतीत्यादिः, 'इतौति इत्येवेत्यर्थः । तदत्तायास्तत्तारूपत्वे दोषमाह, 'एवमिति, कुत इत्याकाङ्क्षायामाह, 'गोगतेत्यादि, 'गोवत्तत्ताश्रयत्वात्' गोत्ववत्तायास्तत्तायाश्चाश्रयत्वा दित्यर्थः । पूर्वा- (१) सङ्करप्रसङ्गादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । २३ श्रयत्वात् न विशेषः प्रत्यक्षत्वात् । न समवायः इत्ति- मत्त्वात, इत्यधिक) सादृश्यं । यत्तु सादृश्यं भावाभावो वा, भावोऽपि सगुणं निर्गुणं वा, निर्गुणमप्याश्रितमनाश्रितं वा, आश्रि- तमपि सामान्यवन्निःसामान्यं वा, सामान्यवत्वे स्पन्दो- ऽस्पन्दो वा, निर्गुणं निःसामान्यमाश्रितमेकाश्रितमने- कगुण-कर्मवृत्तित्वरूपहेतोरेव विशेषभेदसिद्धेः सामान्यभेदसाध- कहेतोरेव समवायभेदसिद्धेः सम्भवेन तदानौं न विशेषः न सम- वायदत्याद्यनुक्का हेत्वन्तरेणापि तत्र विशेषादिभेदसिद्धिसम्भव- इत्यावेदनायैव इदानौं तमाह, 'न विशेष इति, 'प्रत्यक्षत्वात्' लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वात्, 'वृत्तिमत्त्वात्' समवेतत्वात्, अत्र समवाय- पदं प्रभावोपलक्षकं, कचिन्न समवायादिरिति पाठः। 'अधिक' सप्तपदातिरिक्त । परमतं निरसितमुपन्यस्थति, 'यत्त्विति, 'भावः' भावरूपं, एवमग्रेऽपि, भावादिशब्दस्याजहल्लिङ्गवान नपुंसकलं । परविकल्पे श्राश्रितमित्यनन्तरं स्पन्दभिन्न भावरूपमिति पूरणीयं, अन्यथा स्पन्दोऽस्पन्दो वा भावोऽभावो वेति विकल्पदयस्थानुत्तरत्वेन न्यूनता- पत्तेः । यद्यपि एकाश्रितमित्युत्तरेण परविकल्पस्थापि निवृत्तिः सम्भवति तथापि. एकाश्रितमपि नित्यमनित्यं वा नित्यमपि प्रत्यक्ष- (१) इत्यतिरिक्तमिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। काश्रितं वा, इति यथायथं सप्तपदार्थान्तर्गतमिति । तन्न। व्यवहारानुपपत्त्या तबहिर्भावात् अन्यथैताह- शविकल्पेन सामान्य-विशेष-समवायानामपि द्रव्या- दिवयसाधर्म्यात्तत्तदन्तर्भावः(१) स्यादिति । उच्यते । मप्रत्यक्ष वा इत्यादिवविधविकल्पधाराया अनिवृत्तिः । “यथायथं' यत्र यन यादृशं यादृशं सादृश्यं कचित् गुणरूपं क्वचित् क्रियारूपं द्रव्यरूपं सामान्यरूपमित्यर्थः, 'सन्नपदार्थान्तर्गतमिति, लक्षपदार्थानां साधर्म्यनिश्चये विकल्पासम्भवादिति भावः । दूषयति, 'तन्नेति, 'व्यवहारानुपपत्त्या' तेन तस्य वा सादृश इति व्यवहारानुपपत्त्या इत्यर्थः, इदमुपलक्षणं तस्मात् सदृश इति व्यवहारापत्त्या इत्यपि बोध्यं । 'अन्यथा' प्रामाणिकव्यवहारमुल्लङ्य विकल्पभयमात्रेण तस्य कृप्तपदार्थान्तर्गतत्वस्वीकारे, 'एतादृशविकल्पेन' मामान्यं भावो- ऽभावो वा इत्यादिविकल्पेन, 'सामान्य विशेष-समवायानामपौति, अभावो भावोवेत्यादिविकल्पासम्भवादभावोनोक्तः, 'द्रव्यादित्रयसाध- यात्' समवेतत्व-द्रव्यसमवेतवादिरूपतत्माधर्म्यात्, समवायस्यापि खरूपसम्बन्धरूपत्वेन समवेतत्वात्, 'तत्तदन्तभावः' द्रव्य-गुण-का- न्तभावः । एतावता मौमांसकमते निळूढे जरनैयायिकः स्वयमुत्तरयति, 'उच्यते इति, 'असाधारणान्येति असाधारणभित्रा ये तहतभ्यो- (१) तदन्तर्गतत्वमिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । असाधारणान्यतद्गतभूयोधर्मवच्च्वं तत्सादृश्यं । यज्- धर्मास्तद्वत्त्वं, 'तत्सादृश्यं तबिरूपितसादृश्यं इत्यर्थः । अस्ति च गवये गोलादिरूपासाधारणधर्मभिन्ना ये गोनिष्टशुक्लादिगुण-चलनादि- रूपक्रिया-खुर-टङ्गादिद्रव्यात्मकधी स्लदत्त्वात् गोनिरूपितशादृश्यं। खस्मिन् खसादृश्यवारणाय तवृत्त्यसाधारणधर्माभाववत्त्वे सतौति वक्रव्यं, असाधारणधर्मास्यापि भूयोऽन्तर्गतत्वेनासम्भव इति धर्मेऽमा- धारणान्यत्वनिवेशः, असाधारणान्यत्वञ्च खावच्छिन्नभिन्नात्ति यत् खं तदन्यत्वे सति खाश्रयत्तित्वं वृत्तिमत्त्वं वा, विशेष्यदलाद- वृत्तिव्युदासः, सत्यन्तव्यावृत्तिः स्फुटव । वस्तुतस्तु अत्तेरसाधार- णान्यत्वेऽपि न क्षतिस्तगतत्वाभावेन यावदन्तर्गतत्वाभावेनासम्भवाभा- वात् इति विशेष्यदलं नोपादेयमेव । न चास्य खत्वघटितवेना- मनुगततया सादृश्यस्य दुयित्वमिति वाच्यं । स्वविशिष्टविशिष्टत्व- सम्बन्धेन किश्चिद्धर्मविशिष्टान्यत्वे सति वृत्तिमत्त्वस्यैव तथात्वात् प्रथमवैशिष्टं खनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन, द्वितीयवैशिष्टञ्च वृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नखनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन, श्रवृत्ती असाधारणान्यत्वव्यवहारवारणाय वृत्तिमत्वनिवेशः, प्रकृते तदनि- वेोऽपि न तिरिति साम्प्रदायिकाः । तन्न । प्रमेयत्वादेरेव तथात्वेनातिप्रमणापत्तेः । नव्यास्तु असाधारणोऽन्यो येभ्य इति व्युत्पत्त्या साधारणत्वलाभः, तत्पदं तद्धीवच्छिन्नपरं, एवमग्रेऽपि, तभूमीवच्छिन्नगतसाधारण- भूयोधर्मवत्त्वं तद्धावच्छिन्ननिरूपितमादृश्यं, तद्धावच्छिन्नमाधा- ·२६ तत्वचिन्तामणौ जात्यादिसाधारणं भेदाघटिततया च निरवधि तहत- बहुधर्मवत्वं तन्निरूप्यमितीतरनिरूप्यत्वमेव तस्य सप्र- तियोगिकत्वं, तवापि सादृश्ये तदेव सप्रतियागिकत्वं, न तु भेददौर्धादिवत्सावधित्वं तस्मात् सदृश इति प्रत्य- यापत्तेः । बहुत्वञ्च विचतुरादिसाधारणमिति नाननु- रणत्वञ्च तद्धावच्छिन्नत्तित्वे सति तद्धर्मावच्छिनभिबत्तित्वं । न च स्वस्मिन् खमादृश्यापत्तिः, तद्धर्मावच्छिन्नभिननिरूपितसादृ- श्यतावच्छेदकसम्बन्धेन भूयोधर्मवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । न च साधारणत्वनिदेशो व्यर्थः, भूयःपदस्य यावदर्थकत्वेनासम्भवापत्तेः । न चैवं 'भेदाघटितत्वाचेत्युत्तरपन्थामङ्गतिः,(२) प्रकारतया भेदा- घटितत्वादिति तदर्थत्वात्, तदभिधानस्य तस्मात् मदृश इति व्यवहारवारणामाचप्रयोजनकत्वादिति प्रातः । अपरे तु असाधारण: सादृश्यस्यामाधारणो धौं गवयादिः तदन्यचासौ स चेति कर्मधारयोत्तरतत्पुरुषः, खभिवतगतभ्योध- संवत्त्वं खनिष्ठं तनिरूपितमादृष्यमित्यर्थः, 'भेदाघटितत्वाञ्चेत्यस्य तु प्रतियोगिभेदाघटितत्वादित्यर्थः, भूयस्वन्तु न यावत्त्वं किन्तु बहुत्वमेव, अतएव 'बहुत्वमित्युत्तरग्रन्थसङ्गतिरिति व्याचक्षते । "निरवधि' अवधिलानिरूपकं । ननु तस्य निरवधिले सप्रतियोगिकत्वमपि न स्यात् इत्यत आह, 'तहतेत्यादि, "इतरेति (१) 'भेदाघटिततया च' इत्यत्र ‘भेदाघटितत्वाच' इति कस्यचिम्मूलपुस्त- कस्य पाठमनुसृत्य टीकाकृतदुक्तमिति !

·उपमानास्यवतीयखण्डम् । गमः। न चातिप्रसङ्गः, हस्ति-मशकयोरपि प्राणित्व- सुखित्व-दुःखित्वादिना सादृश्यात् । अतएव वैसादृश्ये- ऽपि आह्नादजनकत्वादिना(२) चन्द्र इव मुखं पुष्ट्या- दिना(२) महिषीव गौरिति वह्वल्पतहतधर्मवावेन मादृश्याश्रयेतरेत्यर्थः । एतेन गवादेरेव तन्निरूपकत्वं न तु गवया- देरित्यावेदितं, 'तव' मीमांसकस्थ । ननु भूयस्खं बहुत्वमेव तच नानुगतं इति तस्य लक्षणघटकत्वासम्भवइत्यत आह, 'वडत्वमिति, 'साधारणमिति, यत्किञ्चिबुद्धिविषयत्वरूपत्वात्तस्येति भावः । शकते, 'न चेति, 'अतिप्रसङ्गः' हस्ति-मशकयोरपि सदृशत्वप्रसङ्गः, कुतः इत्याकाङ्क्षायामाह, 'हस्तीत्यादि, 'मादृश्यात्' सादृश्यस्य प्रामाणिकत्वात् । 'अतएव' तगतत्रिचतरादिधर्मवत्त्वेऽपि सादृश्यस्थ- प्रामाणिकत्वादेवेत्यर्थः, 'वैसादृश्येऽपि' तहतचिचतुराद्यतिरिका- भावेऽपि, 'श्राह्रादजनकत्वादीत्यादिपदात् चाकचक्य-मण्डलाका- रत्वपरिग्रहः, पुयादीत्यादिना बहुक्षौरव-पावनत्वपरिग्रहः, 'गौरि- तौति, व्यवहार इति शेषः। ननु भवन्मते सुसदृशत्व-मन्दसदृष्यत्व- व्यवहारः कथं स्थादित्यत आह, 'बहल्पेति, अल्पत्वं पञ्चत्वन्यूनत्ति- द्वित्वव्यापकमयावत्त्वं, सङ्ख्या च गुणरूपा विषयतारूपा वा इत्यन्य- देतत्, अत एकधर्मवत्त्वे पञ्च-षडादिधर्मवत्त्वे च न मन्दसादृश्यव्य- (१) प्रानित्व-शारीरित्व-सुखित्वादिनेति ख० । (२) अाजादकत्वादिनेति ख० । (३) बहुक्षौरवादिनेति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ सुसहशत्व-मन्दसहशत्वम् । अतएव गवये गोसादृश्यं पृष्टः तद्धर्मवक्त्वमेव विवेचयति, वराहं गावोऽनुधाव- न्तीत्यत्र गोसादृश्यं वराहेऽप्युक्तम्। तचर्मवत्त्वेनापमा- नोपमेयव्यवहारः काव्यादौ, साध्य-साधनवत्तामात्रेण दृष्टान्ते पक्षसादृश्यवाचकवति प्रयोगः परीक्षकाणाम् । वहारः । सुसदृशत्वलक्षणे पञ्चत्वव्यापकसयावत्त्वं निवेश्य मिति विशे- षलक्षणइयमिति भावः । 'श्रतएव' त्रि-चतरादिधर्मावति सादृश्य- सत्त्वादेव, अस्य वक्ष्यमाणप्रथमान्तत्रयेणान्वयः । 'अतएव' सादृश्यस्य सदगतधर्माखरूपत्वादेव, इति केचित् । तन्मन्दं । 'वराहमित्यादि- ग्रन्थासङ्गतेः तस्थ अल्पधर्म सादृश्यत्वप्रतिपादकग्रन्थत्वेन सन्दर्भवि- रोधापत्तेः। 'गोसादृश्यं पृष्टः' गोसदृशः क इति जिज्ञासाविषयः पुरुषः, 'तद्धर्मवत्त्वं' गोगतधर्मवत्त्वं, 'विवेचयति' गणयति, 'वराहे- ऽप्युक्तमिति वननिष्ठत्व-चतुष्पदत्व-धावमानलमत्त्वात् इति भावः । 'तद्धर्मवत्त्वेन' तहतदिविधर्मवत्त्वेन, 'काव्यादाविति “अकस्मात् वेष्टि यो भक्तमाजन्मपरिसेवितं। न व्यञ्जनं कामयते त्याज्यो नृप- दूवातरः” इत्यादौ धर्मदयेन, “प्रतापी बहुभिर्यागैर्युक्तो राजा भवानहं । इति मन्ये महाराज थुग इन्द्र इव चितौ” इत्यादौ धर्मत्रयेण तयवहारः, 'साध्येत्यादि, ‘मात्रपदेन धर्मान्तरव्यवच्छेदः 'सादृश्यवाचकवति' उदाहरणात्मकवाक्ये, 'प्रयोगः', महानसस्ये- त्यादिः, 'परोचकाणां' पण्डितानां ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । न चैते गौणाः, मुख्य बाधकाभावात् । तस्मात् केनचितम्र्मेण कस्यचित् क्वचित् सादृश्यवत्त्वमन- नुगतमस्ति । किञ्च यादृशबहुतहर्मवत्त्वज्ञानं साह- श्यव्यञ्जकं तदेव तद्यवहारनियामकमस्तु किमधिकेन। अन्यथा विचतुरादित्वे तु व्यचकमपि बहुधर्मवत्त्व- केचित्तु प्रतिवादिनि पुरुषे सदृष्टान्तोदाहरणवति सति खोयप्रतिज्ञादेः प्रयोगः । अन्यथा न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहात् प्रति- ज्ञादिप्रयोगे तेषां वृत्तिरेव नोत्पद्यत इत्याहुः । 'न चैत इति, ‘एते' व्यवहाराः। सर्वज्ञस्य सर्वमदृष्शत्वापत्तिरूपदोषं पूर्वपक्ष्य तं स्वयं वारयति, 'तस्मादिति, 'अननुगतमिति, न त प्रत्याश्रयमे कमित्यर्थः । ननु तहतभूयोधर्मवत्त्वरूपमपि सादृश्यं तगत- यादृशधर्मवत्त्वज्ञानोत्तरमेव ग्टह्यते तदेव सदृशव्यवहारनिमित्तं मादृ- ज्यमस्तु श्रावश्यकत्वादित्याशङ्कते, 'किञ्चेति, 'मादृश्यव्यञ्जक' सादृश्य- ज्ञानजनकं, 'तदेव' तादृशधर्मवत्त्वमेव, 'तयवहारनियामकमिति तत्सादृश्यव्यवहारविषयतावच्छेदकं सादृश्यरूपमिति यावत्, 'किं अधिकेन' किं तादृशधर्मातिरिक्तधर्माणां सादृश्यघटकत्वेन, अनाव- श्यकत्वादित्यर्थः । 'अन्यथा' तादृशधर्मस्य सादृश्यरूपत्वाभावे, तस्येति शेषः, 'त्रिचतरादित्वे' चिचतुरादिधर्मस्वरूपत्वे, 'बहुधर्मवत्त्वमिति व्यङ्ग्यानामनेकत्वे एकस्मिन् व्यञ्चकत्वं न सम्भवति व्यभिचारादिति तेषां प्रत्येकधर्म प्रति एकैकस्य व्यञ्जकत्वमावश्यकमित्यभिप्राथः । ननु ·মন্ত্রিাসী मननुगतं स्यात् । व्यञ्जकमननुगतमपि वह्नौ प्रत्यक्षा- दिवदिति चेत् । न । तत्राभिव्यक्तीनां वैजात्यात् धूमा- लोकादौ वहिव्याप्यत्वमेवानुगतम्। अत्रापि तयाप्य- त्वमस्तीति चेत्, तर्हि यादृशं तद्याप्यत्वं तदेव ताव- हारनिमित्तं। न च तहतबहुधर्मवत्त्व(१) न व्यञ्जक- तथा सत्यपि का चतिरित्यत आह, 'श्रननुगतं स्यादिति, तथाच गौरवमिति भावः । ननु अनायत्या गौरवमपि स्वीकार्य यथा धूमादीमामननुगमेऽपि तत्प्रत्यक्षादिकं वहिव्यञ्जकं इत्याशङ्कते, 'व्यञ्जकमिति, अस्विति शेषः, अचैव दृष्टान्तमाह, 'वक्राविति, तत्राननुगम एव नास्ति इति दृष्टान्तामिद्धिरित्याशङ्कते, "तचेति, 'अभिव्यकौनां' व्यञ्जकानां धूमादीनां, अभि सर्वतोभावेन व्यक्ति- ऑनं यस्मादिति व्युत्पत्तेः, 'वैजात्यात्' वैलक्षण्यात्, 'अनुगतमिति, तथाच तदेव धूमादौनामनुगमकं इति कुतो गौरवमिति भावः । इदञ्च तददन्यावृत्तिवरूपव्याप्यत्वाभिप्रायेण व्यापकसामानाधिकरण्य- रूपाया व्याप्ततावच्छेदकभेदेन भिन्नत्वात् । 'अत्रापि' सादृश्येऽपि, 'ताप्यत्वं' मादृश्यव्याप्यत्वं, 'अस्ति' व्यञ्जकानुगमकमस्ति इत्यर्थः । मौमांमकः शकते, 'तहीति, 'तदेव' सादृश्यव्याप्यत्वमेव, 'व्यवहार- निमित्त खाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन व्यञ्चकविधया सादृश्यव्यवहारप्रयो- जकं तदेव ताकमस्विति यावत्, 'तदेवेत्येवकारव्यवच्छेद्यं वय- माह, “तहतेति, व व्यञ्जकं' न सादृश्यज्ञानजनक, इति न चेति (१) न तु ततबहुधम्मवत्त्वज्ञानमिति खः ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । २१ मेवानुभवविरोधात् तहतभूयोधर्मस्य बद्धल्पत्वज्ञानं विना मुसदृश-मन्दसदृशत्वज्ञानाभावाच । अथ तहत- बहुधर्मवत्त्वं न सप्रतियोगिकं सादृश्यन्तु न तथेति(९) व्यवहर्तव्यसाधकमिति चेत्, न, साहश्यवत्तस्यापि स- प्रतियोगिकत्वात्। योजना । केचित्तु 'न चेति न वित्यर्थः, 'न व्यञ्चकमिति नकारो- मिनक्रमे, दूषयति, 'नेति, अर्थस्तु पूर्ववदित्याः । 'अनुभवविरो- धादिति, तथाच गवि तादृशबहुधर्मज्ञानोत्तरमेव गवये सादृश्य- ज्ञानं न त्वन्यदा इत्यनुभवादिति भावः। तादृशानुभवे विप्रतिपक्षं प्रत्याह, 'तहते ति, तथाच तगतधर्माणां बकल्पत्वज्ञानस्यावश्यकतया सादृश्यबोधकतया सादृश्यज्ञानात्पूचे तहतधर्मज्ञानमावश्यकमिति भावः । शकते, 'अथेति, 'न तथा' न खप्रतियोगिकवाभाववत्मप्रति- योगिकमिति यावत्, ‘इति' इत्येव, 'व्यवहर्त्तन्यसाधक' अतिरिका- मादृश्यसाधकमित्यर्थः, दूषयति, 'नेति, 'सादृश्यवत्' भवन्मतसिद्धा- तिरिक्तसादृश्यवत्, ‘तस्यापि तहतबहधर्मवत्त्वस्यापि, ‘मप्रतियोगि- कलात्' तत्त्वेनानुभूयमानत्वात्, अनुभवापलापे तवापि तच तल्मि- द्धिर्न स्थादिति भावः। 'यत्त्विति, 'तत्ता-तत्तयोः' तत्ता-तत्सादृश्ययोः, 'सङ्करः स्यात् एकत्र समावेशः स्यात्, तत्तायास्तगतधर्मवत्तारूपत्वादिति भावः । (१) सादृश्यन्तु तथेतौति ख. ।

·३२ तत्त्वचिन्तामणौ यत्तु तत्ता-सहत्तयोः सङ्करः स्यादिति, तन्न, तथैव तधर्मवत्ता तदभेदो वा तत्ता सा च सोऽयमिति प्रत्य- क्षजाने भासते, भेदे भासमाने तदन्यस्मिन् सद्धर्मवत्ता तहत्ता यतो भवति तहदयं न तु स इति तयोर्भेदात्। नम्वेवं व्यक्त्यन्तरे गोत्वग्रहे तहोवदियमिति स्थान दूषयति, 'तबेति, 'तत्रैवेति, “एवकारोभित्रक्रमे, 'तद्धर्मवत्तेति तहतधर्मावलवेत्यर्थः, 'तजेतिपरेणान्वयः। ननु गोतत्ता गवयवृत्ति- रिति व्यवहारः स्यादाधेयताया अनतिरिक्तत्वात् इत्यत श्राह, 'तदभेदो वेति, 'भासमान इति सतीति शेषः, अन्वयश्चास्य 'भव- तौत्यनेन, 'भवति' व्यवडियभाणा भवतीत्यर्थः । 'इतीति 'यतो भवतीति पूर्वणान्वयः । 'तयोरिति, अत इत्यादि। केचित्तु 'इतिशब्दस्य काकासिगोलकन्यायेन उभयत्रैवान्वय- इति भत इति न पूरणगैयमित्याहुः। तन्न । एकस्य इतिशब्दस्य उभयार्थकत्वे सन्दर्भविरोधापत्तेः । 'तयोः' तत्ता-तइत्तयोः, 'भेदात्' अवश्याभ्युपेयभेदात् । नन्वे- तन्मते सादृश्यस्य भेदाघटितत्वादिदममङ्गतं इति चेत्, न, तस्य तझेदाघटितत्वेऽपि श्राश्रयभेदघटितत्वात्। न च तथापि तदन्यस्मि- बित्यमगतं, तस्य फलकथनरूपत्वात् । शकते, 'नन्वेवमिति, ‘एवं' उकरूपेण तयोर्भदे, 'व्यक्तन्तर इत्यनेन तव्यक्तिभेदसत्त्वमावेदितं, तत्र गोत्वाग्रहे इष्टापत्तिसम्भवात् 'गोत्वग्रहे इति गोत्वनिश्चये इत्यर्थः, 'तगोवत्' तद्गोव्यत्यन्तरवत्, 'यं' पुरोवर्तिव्यक्तिः, ‘स्यादिति, ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ३३ त्वियमपि गौरिति चेत्, न, गोत्वमावस्य तदन्यव्यक्ति- रत्तित्वसमुच्चयात् एकत्र नानासम्बन्धानवगमात् । तहोवृत्तिबहुधर्मज्ञाने भवत्येव तहोवदियमिति । तत्र तहोभेदस्य तगतबहुधर्मवत्त्वस्य च सत्त्वात् इति भावः । आपत्तिमुक्काऽनुपपत्तिमध्याह, 'न वियमपौति, 'गौरिति गवा- भेदवतीत्यर्थः, 'स्थादिति पूर्वेणान्वयः, तत्ता-तत्तयोविरुद्धत्वा- दिति भावः । शङ्कां निरस्पति, “नेति, 'समुच्चयात्' ज्ञानात्, 'एकत्र' व्यत्यन्तररूपैकधर्मिणि, 'नानेति गोगतनानाधर्माणां, 'सम्बन्धानवगमात्' श्राश्रयत्वरूपसम्बन्धानवगमात्, तथाच तगत- भूयोधर्मवत्त्वज्ञानाभावात् न तत्र तत्तापतौतिरिति भावः । नन्वेवं इयं तदोवदितिप्रतीतिः कदाचिदपि न स्यात् इत्यत आह, 'तहोत्तौत्यादि, तथाचेष्टापत्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं व्यक्त्य- न्तरे तयक्तः सादृश्यसत्त्वेऽपि गोसामान्यतत्तायां बाधकाभावात् उनानुपपत्तेरप्यभावः । ननु सादृश्यस्य नानाधर्मरूपत्वे गोसदृश इति ज्ञानं समूहालम्बनं स्यात् न तु विशिष्टज्ञानं इत्याशङ्य समाधत्ते, 'तथाप्ययमपौति, ‘गोसदृश इति, विशिष्टवैशिष्ट्यधौरिति शेषः । 'एकत्रेति, 'उभयपदं नानापरं, 'समुच्चय इति धर्मपरोनिर्देश:, तथाच एकस्मिन् ज्ञाने नानाविशेश्यतानां सम्बन्धनिरूपकत्वं समु- वयत्वमित्यर्थः । 'भूयोधर्मवत्त्वं' तादृशधर्मत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वं, 'विवेकात्' निष्कर्षात्, तथाच तादृशाधिकरणताया ऐक्येन तनि- ३ ·३४ तत्त्वचिन्तामणौ। तथाप्ययमपि शृङ्गादिमानिति समुच्चयधीः स्यात् न तु गोसदृश इति चेत्, न, एकत्रोभयसम्बन्धः समुच्चयो- ऽन्यगतभूयोधर्मवत्त्वमन्यत्र सादृश्यमिति विवेकात् । रूपितविशेष्यताया अप्पैक्यान्नानाविशेष्यतानिरूपकत्वाभावेन न तस्य समूहालम्बनत्वमित्यभिप्रायः इति साम्प्रदायिका व्याचक्षते । ऋजवस्तु ननु सादृश्यस्यानेकधर्मरूपत्वे तज्ज्ञानं समुच्चयावगाहि स्यादित्याशङ्कते, 'तथाप्ययमपौति, 'समुच्चयधीः' समुद्ययावगा- हिधौः, 'न तु गोसदृश इति नैकसम्बन्धावगाहि गोसदृश इति ज्ञानमित्यर्थः । “एकत्र' एकस्मिन् धर्मिणि, 'उभयसम्बन्धः' अनेक- सम्बन्धः, अन्यत्पूर्ववत् इत्याः, तच्चिन्त्यं । वस्तुतस्तु, ननु अत्यन्ताभाव-प्रतियोगिनोरिव भेद-प्रतियोगि- गतधर्मयोरेकोतमाहि ज्ञानं पाहाय॑भिन्नं चेत् समुच्चयः इति सा- दृश्यस्य तद्भेदघटितत्वेन गोसदृश इनि ज्ञानं समुच्चयरूपं स्थादिति तटस्थ-आशङ्कते, 'तथाप्ययमिति, 'न गोसदृश इति, ममुच्चयानात्मक- इत्यादिः। भेदावगाहिसमुचयोऽप्रसिद्ध इति न देण्यं, तस्याव्या- प्यत्तितामते संयोगिभिन्नो वृक्षः संयोगवानित्या देरिव प्रसिद्धत्वात् । समाधत्ते, “एकत्रेति एकधर्मिणि भावाभावसम्बन्ध इत्यर्थः, तदवगा- हिवेन ज्ञानमपि तत्त्वेन व्यपदिश्यते इति भावः । 'अन्यगतेति गव- यान्यगतेत्यर्थः, 'अन्यत्र' गवये, 'विवेकात्' विवेचितत्वात्, तथाच भेदो गवि पतितः तादृशधर्मवत्त्वन्तु गवये इत्येकधर्मिण्युभयानव- गाहित्वेन कुतः समुच्चयत्वप्रसतिरिति भावं वयं युक्तं व्याचक्ष्महे ।

·उयमानाख्यटतीयखण्डम् । ३५ नवीनास्तु । विलक्षणसुखद्दये इतरसकलब्यात सादृश्यमनुभूयते न तु तदुभयमाचत्तिजातिरस्ति(५) तदुभयाभावे) जातेरनाश्रयत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गात् । नापि जन्यं धर्मान्तरमस्तीत्यधिकं सादृश्यमुपेयं, तवापि नव्यमीमांसकमतमुत्थाप्य दूषयति, 'नवौनास्विति, 'इतरस- कलव्यावृत्तं' तादृशसुखसामान्यावृत्तीत्यर्थः, अनुभूयते' एतत्सु- खसाशं तत्मुखभित्यनुभूयते, लोकैरिति शेषः । तथाच तदुभय- मात्रत्तिधर्माभावात् भवन्मते तत्र सादृश्यानुभवोऽनुपपन्न इति भावः। तदुभयाभावे' तदुभयनाशे, 'अनाश्रयत्वेन' स्वसमवा- यिरहितत्वेन, 'अनित्यत्वप्रसङ्गादिति, तथाच पुनस्तादृशसुखदये उत्पन्ने तादृशजातिरवण्यो पेया अनेकसमवेतत्वाभावेन जातित्वमेव तस्या न स्यादित्यायनाशादेव तन्नाशस्तदुत्पत्तौ तदुत्पत्तिरिति सुतरामनित्यत्वं इति भावः । न च प्रत्यये घटत्वादेरिव तादृश- जातेरपि तदानौं कालसम्बन्धमात्रं पश्चात्तदुत्पत्तौ ताभ्यां मह तत्सम्बन्धोऽपि उत्पद्यते सम्बन्धस्यानित्यत्वे सम्बन्धिनोऽनित्यत्वमिति तु रिक्तं वचः मनःसम्बन्धादेस्तथात्वेऽपि मनःप्रभतेरथात्वात् इति वाध्य। मानाभावेन तत्कल्पनासम्भवादित्येव तत्त्वं । 'अधिक' सप्तपदार्थातिरिक्तं, नव्यमतोपरि शकते, 'तवापौति, 'ममानधर्मवत्त्वं' (१) तद्दनमात्रवृत्तिजातिरस्तौति ख० । (२) तद्दयाभाव इति ख० ।

·३ तत्त्वचिन्तामणौ। समानधर्मवत्त्वं व्यजक विना कथं तत्र सादृश्याभि- व्यक्तिरिति चेत्, न, प्रतीतिबलात् द्रव्ये तथा गुणादौ तु व्यभिचारात् । अतएव न व्यञ्जनान्यथासिवि- स्तदभावेऽपि सादृश्यानुभवादिति । तत्तुच्छ विस्त- क्षणं सुखवयं न सुखमात्रहेतुजन्यं सुखान्तरस्यापि तादृशत्वापत्तेः, किन्तु विलक्षणादृष्टजन्यं तच्चादृष्टं विहितत तुक्रियाविशेषानुष्ठानादन्येषामप्यस्तौति ते- तगतधर्मवत्त्वं, 'अभिव्यक्तिः' प्रतीतिः, 'द्रव्य इति सावधारणं, 'तथा' व्यञ्जकसापेक्षं, 'व्यभिचारात्' गुणादिधर्मिकसादृश्यजाने व्यञ्जक- ज्ञानव्यतिरेकव्यभिचारात् । अतएवेति, तथाच व्यञ्जकस्य सर्व- त्रापेक्षितत्वे व्यञ्जकेनैव सदृशत्वव्यवहारोपपत्तौ किमतिरिक्तसा- दृश्यकल्पनया इत्यत्रानुयोगोऽपि नास्तौति भावः। तदभाऽवेपि' व्यञ्जकाभावेऽपि, ‘सादृश्यानुभवात्' गुणादावित्यादिः, 'दूतौति, आहुरिति शेषः। दूषयति, 'तत्तुच्छमिति, 'सुखमात्र हेतुजन्य' सुखसामान्यकारणजन्यं, 'सुखान्तरस्य' अविलक्षणसुखस्य, 'तादृश- त्वापत्तेः' विलक्षणत्वापत्तेः, धादिरूपकारणमाम्बादितिभावः । 'विलक्षणादृष्टेति विजातीयादृष्टेत्यर्थः, मुखजनकादृष्टस्य धर्मतया निषिद्धक्रियायास्तत्रानुपयोगात् 'विहितेति, 'तवेतः' विजातीया- दृष्टहेतः, 'अन्येषां' पुरुषाणां, 'अस्तौति 'इतिशब्दः हेत्वर्थकः । (१) इत्याहुरिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । वामपि तादृशानि सुखानि भवन्तीति तेषु कारण- विशेषप्रयोज्या विलक्षणजातिरस्ति तस्मात् जीवा- नामानन्त्यात्) अनादिनिधनत्वादुत्पन्नानागतवि- नन्तावता का चतिरित्यभिप्रायेणाशङ्कते, "तेषामपौति तादृश्य- पुरुषाणामपौत्यर्थः, 'कारणविशेषप्रयोज्या' विहितक्रियाविशेष- प्रयोज्या, तत्रेति शेषः, “अस्तौति, तथाच तादृशक्रियाविशेष- जन्यवादिकमादाय तत्र सादृश्यव्यवहार इति भावः । ननु तादृशसुखदयं न कस्यापि कदाचिदुत्पन्नं न वोत्पत्स्यमानं न वादृष्टविशेषजन्यं येन तादृशसुखसादृश्यानुपपत्त्या तदतिरिक स्थात् इत्यताह, 'तस्मादिति श्रदृष्टविशेषाजन्यजन्यसुखस्याप्रामाणिकत्वा- दित्यर्थः, ‘ानन्यात्' असंख्यत्वात्, 'अनादिनिधनलात्' उत्पाद- विनाशरहितत्वात्, 'उत्पन्नानागतविजातीयं उत्पनेन्योऽनागतेभ्यश्च विलक्षणं सुखं नास्तीत्यर्थः। तथाचानन्तसंसारे कदाचित् कस्यचित् तादृशं सुखमुत्पन्नं अवश्यमुत्पत्स्यते वा इति भावः। तादृशसुखं नास्तौति सिध्यसिद्धिपराहतं, उत्पत्रानागतादृष्टविशेष- जन्यसुखातिरिक्त सुखत्वाभावोक्तो तात्पर्य्यात् । ननु तादृशमुख- स्याप्रसिद्धावपि दुःखादिकं तादृशं सम्भवति इति विलक्षणे दुःखा- दित्रये सादृश्यानुभवादधिकं तदाच्यं इत्यत श्राह, ‘एवमिति उतरूपेण तादृशसुखस्याप्रसिद्धवावपि, 'दुःखादौत्यादि, तादृ- (१) यात्मनामानन्त्यादिति ख.।

·तत्त्वचिन्तामणौ। आतीयं न सुखमस्ति, एवं दुःखादिकार्यान्तरेऽपि(१), न ह्यनुत्पन्नजातीयमनुत्पत्स्यमानजातीयं वा कार्य- मस्ति। यच्च व्यक्तिनाशे जातेरनित्यत्वमापादितं, तदपि न, नाशकाभावात्, अतएव इयोरपि तदवस्थानम् । अपि चैकत्र प्रतियोगिभेदेन सादृश्यं भिन्नं न त्वेक प्रोत्यादिः, 'कार्यान्तरेऽपौति, अप्रसिद्धिरिति शेषः । ‘एवं' अप्रसि- द्धिः, 'कार्यान्तरेऽपौत्यनन्तरं किमपि न पूरणीयमित्यप्याजः । कुत इत्याकाक्षायामाह, 'न हौति, ननु तादृशसुखे वैजात्यखौकारे आश्रयनाशे जातेरनित्यत्वं स्यादित्याशङ्कां निराकरोति, ‘यच्चेति, 'श्रापादितमिति भवतेत्यादिः। 'नाशकाभावादिति, अन्यथा घटत्वादेरपि प्रलये नाशापत्तेः गुणनाशं प्रत्येवाश्रयनाशस्य हेतुत्वा- दिति भावः। उपसंहरति, 'श्रतएवेति, 'इयोरपि तादृश विजाती- यसुखयोरपि, 'तदवस्थान' तङ्गतावस्थानवत्त्वं सादृश्यमिति यावत्। 'इयोरपि' अदृष्टवैजात्य-सुखवैजात्ययोरपौत्यर्थः, 'तत्' तदानों आश्रयनाशदशायां, 'श्रवस्थानं' अवस्थितिरिति वार्थः । शकते, 'अपि चेति, व्यवहारादिति, एकस्मिन् गवये गोसादृश्यं महिष- सादृश्यं भिन्न भिन्नं तयोरेकत्वे गोसादृश्यं शोभनं महिषसादृश्यं मन्दमिति व्यवहारानुपपत्तेरेकत्र गोभनत्वमन्दत्वयोरसम्भवादिति (१) दुःखान्तरकायेस्वपौति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ३६ सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारात्, तथाच योग्यत्वादेकाहे सर्वग्रहप्रसङ्गः। प्रतियोगिगतभूयोधर्मज्ञानस्य व्यञ्ज- कस्य क्रमात् क्रमे तदेव व्यवहारनिमित्तमित्युक्तम् । किञ्चैवं वैसादृश्यमपि स्यात् । न च सादृश्याभावः, भावः । 'योग्यत्वात्' आश्रयस निकर्षस्यावश्यकत्वेन सर्वेषां सादृश्यानां सबिष्टत्वात्, “एकग्रहे' एकसादृश्यग्रहदशायां । ननु व्यञ्जकग्रह- क्रमादेव तद्हक्रम इत्याशय दूषयति, 'प्रतियोगौति तादृश- धर्माणां ग्रहोयस्मात् इति व्युत्पत्त्या तादृशधर्मग्राहकव्यञ्जकज्ञानस्य इत्यर्थः, 'क्रमे' सादृश्यग्रहक्रमे, 'तदेव' तादृशं व्यञ्जकमेव, 'व्यव- हारनिमित्तं' सदृशव्यवहर्त्तव्यतावच्छेदकं, 'इत्युक्तमिति इत्यत्र समाधानं उक्त, मयेतिशेषः । केचित्तु पूर्व सादृश्यव्याप्यानां प्रतियोगिगतधर्माणां व्यञ्जकत्व- माशङ्कितं तदभिप्रायेणेदं यथाश्रुतमेव सम्यगित्याहुः । समाधानञ्च अनुभवविरोधरूपं सुमदृशत्वादिव्यवहारानुप- पत्तिरूपञ्च । घान्तरमुत्थाप्य निरस्थति, "किञ्चैवमिति, “एवं' साधय॑स्य सादृश्यरूपत्वे, 'वैसादृश्यमपौति, सादृश्यवतीत्या दिः, 'स्यादिति, भवन्मते सादृश्यस्य साधर्म्यरूपत्वे सुतरां वैधय॑स्य वैमादृश्यरूपत्वमिति गूढाभिप्रायः । अस्मन्मते वैसादृश्यस्य मादृ- ग्याभावरूपतया नेयमापत्तिः सम्भवतीत्याह, 'न चेति, सादृश्य- वतीति शेषः, 'सादृश्याभावः' सादृश्यसामान्याभावः, कुत इत्या- ·तत्त्वचिन्तामणौ। तदैपरीत्यस्यापि सम्भवात् । सादृश्याभावत्वेनैव प्रती- तिर्विशब्दस्य निषेधार्थकत्वात्(३) इति चेत्, तर्हि गौरिव महिषीत्यत्र पावनत्व-शोरवत्त्वादिना विव- क्षितसादृश्यानाश्रये गवये वैसादृश्यं न स्यात्, न हि काक्षायामाह, 'तद्वैपरीत्यस्यापीति, 'तद्वैपरीत्यस्थापि' मादृश्या- भाववैपरीत्यस्यापि सादृश्यस्थापौति थावत्, 'सम्भवात्' तत्र सत्त्वा- दित्यर्थः । ननु विसदृश-दूति प्रतीते_धर्यत्वेन तद्विषयत्व- मनुभवसिद्धं विसदृशपदस्य विधर्मपरत्वादित्यतस्तस्य तथालमनु- भावयति, 'मादृश्याभावत्वेनैवेति सादृश्यसामान्याभावत्वेनैवेत्यर्थः, 'एवकारेण वैधयंत्वव्यवच्छेदः । तत्र युक्तिमाह, “विशब्दस्थति, 'निषेधार्थकत्वात्' अत्यन्ताभावार्थकत्वात्, तथाच तस्य तादृशार्थ- कलं योगलभ्यमेव भवन्मते तु अन्यार्थकत्वं पारिभाषिकमिति गूढाभिप्रायः । उत्तरयति, 'तही ति, 'इत्यत्रेति, “विवचितेति परेणान्वयः, ‘पावनत्वं' पवित्रत्वं, 'चौरवत्त्वादौत्यादिना श्टङ्गा- दिमत्त्वपरिग्रहः । अभेदे हतीया, 'विवक्षितेति व्यवहतेत्यर्थः, 'अनाश्रय इति, एतेन मादृश्यप्रतियोगिकाभाववत्त्वं गवये ज्ञापितं तेन च योगलभ्यमादृश्यप्रतियोगिकाभाववत्त्वं तत्रास्तीति मन्मते नानुपपत्तिरिति व्यञ्जितं । 'न स्थादित्यच हेतुमाह, 'न हौति, 1 (१) निषेधार्थपरत्वादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । तब गोसादृश्यं तदभावश्च, तस्मात् साधर्मप्र-वैधर्मेर सादृश्य-वैसादृश्ये। यत्तु तदृत्त्यनेकधर्मवत्वं सादृश्यं तेनाभेदेऽपि "गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। राम-रावण- योयुद्धं राम-रावणयोरिव"। इत्यादौ सादृश्यं । न चैवं 'हि' यस्मात्, 'तत्र' गवये, 'तदभावः' गोसादृश्यसामान्याभावः, नथाच सामान्याभावप्रतियोगिनोविरुद्धयोरेकचासत्त्वेन भवन्मते गवये गोवैसादृश्यव्यवहारो न स्यात् मन्मते तु सादृश्यप्रतियोगि- काभावस्य वैसादृश्यरूपत्वेन तत्र तावहारो नानुपपन्न इति भावः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'साधय तगतधर्मवत्त्वं, 'वैधयं तदवृत्ति- धर्मवत्त्वं, तथाच वैसादृश्यस्य यौगिकवाभावेऽपि न क्षतिरिति भावः । एकदेशिमतमुत्थाप्य दूषयति, ‘यत्त्विति, 'मादृश्यमिति, तथाच तहत्तिभूयोधर्मवत्वमा तत्मादृश्यं न तु भेदगर्भ इत्यर्थः, तस्य भेदाघटितवे युक्तिमप्याह, 'तेनेति, 'तेन’ सादृश्यस्य भेदाघटितत्वेनं, 'अभेदेऽपि' प्रतियोग्यनुयोगिनोभैदाभावेऽपि, 'इत्यादावित्यादि- पदात् “ममैतच्छिशुसादृश्यमस्मिन्नान्यत्र कुत्रचित्"। इति यशोदो- तिपरिग्रहः। ननु सादृश्यस्य भेदघटितत्वेन गौरवान्न तच गवय- पदशक्यतावच्छेदकलं भेदाघटितवे गौरवाभावात् कथं तत्र न गवयादिपदशक्यतावच्छेदकत्वं । न च तथापि गोत्तित्वादिविशे- षणवैशियघटितत्वेन गौरवं तदवस्थमेव इति वाच्यं । तस्योपलक्षण- वादन्यथा गोवृत्तित्वविशिष्टधर्माणां गवयेऽभावात्तत्र तत्मादृश्यानुप- ·तत्त्वचिन्तामणौ गोरपि गोसहशत्वे गवयपदाभिधेयत्वापत्तिः। तब सादृश्यपदस्य (९) विशेषे तात्पर्य्यात् । अन्यथा महिषे- ऽतिप्रसङ्ग इति । तन्न। तस्य तेन वा सदृश इति- पत्तेः गोनिष्ठभेदप्रतियोगित्वविशिष्टतादृशधर्मवत्त्वस्य तथात्वे विशेष्य- विशेषणगुरुतरधर्मादये तदवच्छेदकत्वकल्पने महागौरवात् इत्याश- इते, 'न चैवमिति, ‘एवं' तस्य भेदाघटितले, 'गवयपदाभिधेयत्वं गवयपदशक्यतावच्छेदकवत्वं । समाधत्ते, 'तति, 'मादृश्यपदस्य' सादृश्यवाचकसदृशपदस्य इत्यर्थः, सादृश्यस्य वाक्यत्वेन पदत्वाभावात्, 'विशेषे' प्रत्याश्रयविभिन्ने खुर-श्रङ्ग-रूपादिरूपविशेषधर्म, 'तात्य- यत्' सङ्केतात्, तथाच तादृभधर्माणां शक्यत्वन्यूनवृत्तित्वेन तद- वच्छेदकत्वासम्भवात् अनन्तशक्तिकल्पने महागौरवं इति भावः । ननु सादृश्यानां तथारूपत्वेऽपि सादृश्यत्वरूपानुगतरूपेण शक्यता- वच्छेदकत्वकल्पने बाधकाभावः, न वा शकेरनन्तत्वं दूत्यत श्राह, 'अन्यथेति अनुगतसादृश्यत्वरूपेण गोसादृश्यस्य गवयपदशक्यता- वच्छेदकत्वे, 'महिषेऽतिप्रसङ्गः' महिषेऽपि गवयपदशक्यत्वप्रसङ्गः, गोनिरूपितसादृश्यत्वावच्छिन्नस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः । 'इति- प्रयोगादिति प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वात्, तथाच तस्य सदृश इत्यत्र धष्ठ्य निरूपितत्वं तस्य च सादृश्येऽन्वयः, तेन सदृश इत्यादौ हतीयार्थः साहित्य, समानधर्मवत्त्वं तत्र मदृशशब्दार्थः, तादृश- व्यवहारइयस्य भवन्मते भेदस्थले सम्भवेऽपि अभेदस्थलेऽसम्भवादिति (१) सदृशपदस्येति ख० ।

·उपमानाख्यटतौयखराहम् । ४३ प्रयोगात्र)। न चाभेदे सम्बन्धः सहार्थो वा सम्भ- वति । गगनं गगनाकारमित्यादौ तु गगनाद्येवैतादृश- धर्मवन्नान्यदित्यत्र तात्पर्य्यम्। यहा स्थानान्तरीयगगन-सागरयोरुपमानत्व(र) त- योयुद्धविशेषे तयोरेव युद्धान्तरमुपमानमिति । भावः । मनु कथं अभेदस्थले तादृशप्रयोगासम्भव इत्यत आह, 'नचेति, 'अभेदे' प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदस्थले, 'सम्बन्धः' निरू- पकत्वरूपसम्बन्धः, स्वत्तिधर्मवत्त्वस्थ खनिरूपितत्वाभावात् खाभिको खसाहित्याभावात्तस्य विभक्त्यर्थत्वे उद्देश्यतावच्छेदक-विधेयतावच्छे दकयोरेक्याच्छाब्दबोधासम्भवाचेति भावः । ननु गगनाकारमित्यादः का गतिरित्यत आह, 'गगनमित्यादि, 'नान्यदिति, तथाच गगन- मिति सावधारणमिति भावः । इत्यत्र तात्पर्य्यमिति, अव- धारणार्थकपदे तात्पर्यमिति भावः। ननु गगनं गगनं इत्यादिवत् गमनं गगनवृत्तिधर्मवदित्यादेरपि निराकाङ्गत्वात् तादृशवाक्यार्थ- स्वापार्थकत्वापत्तिरित्यत आह, 'यदेति, 'उपमानत्वमिति, तथाच सामान्यशब्दस्य विशेषपरतथा गगनपदद्दयस्थ सागरपददयस्य च विशेषपरतया नानुपपत्तिरिति भावः। ननक्रयशोदोके का गति- रिति चेत्, बलरामतात्पर्य्यणापि तदुपपत्तेः तत्रेदम्पदस्थ बलराम- परले बाधकाभावात् । (१) इति प्रतीतिप्रयोगादिति ख० । (२) सर्गान्तरौयगगन-सागरयोरुपमागत्वमिति ख.। HIPHANuwwgham- SANT KATHAHIYA ·तत्त्वचिन्तामणौ। नन्वयं देवदत्तस्तदन्यो वा भवतु तत्सदृशस्तावदय- मिति भेदाभेदसंशयेऽपि साहश्यनिश्चयात् अतिरिक्त सादृश्यमस्विति) चेत्, न, देवदत्तधर्ममाचाभिप्रा- येण(२) एकदेशे सादृश्यपदप्रयोगात् कथमन्यथा स एवायं न तु तत्सदृश इति, तत्सदृशोऽयं न तु स इति प्रतीति-प्रयोगौ। न चाव सदृशपदं भेदमाचपरमिति सादृश्यस्यातिरिकताव्यवस्थापकं मीमांसकयुक्त्यन्तरं निरस्थति, 'नन्वित्यादिना, 'तत्सदृशः' देवदत्तसदृशः, इतीत्यस्य 'निश्चयादि- त्यनेनान्वयः, मात्रपदेन भेदव्यवच्छेदः। तथाच तत्र सदृशपदस्य देवदत्तगतधर्मवत्त्वमाचे लक्षणेति भावः । ‘एकदेशे' सदृशपदशक्यै- कदेशे, सादृश्यपदप्रयोगात्' मादृश्यवाचकसदृशपदप्रयोगादित्यर्थः । तथाच लक्षणामूलकस्तादृशव्यवहार इति भावः । तत्रैव युक्तिमाह, 'कथमन्यथेति, 'अन्यथा' मादृश्यस्य भेदाघटितत्वे, तस्मिन् तत्मदृश- भेदप्रतीति-प्रयोगावुक्का तत्सदृशे तद्भेदप्रतीति-प्रयोगावाह, 'तत्म- दृशोऽयमिति, उक्तमतौति-प्रयोगयोः सादृश्यविशिष्टे तद्भेदावगाहि- तथाप्युपपत्तिरित्यत श्राह, 'तत्मदृशोऽयमिति तत्मादृश्यावच्छिनो- ऽयमित्यर्थः, तथाच तत्सादृश्यसामानाधिकरण्येन तादृशप्रतीत्यादे- रुपपत्तावपि तस्मादृश्यावच्छेदेन तद्भेदावगाहिप्रतीत्यादेर्भवन्मतेऽनु- पपत्तिः अभेदेऽपि सादृश्यस्खौकारात इति भावः। इति तु वस्तु- (१) सादृश्यमितौति ख० । (२) देवदत्ताभिप्रायेणेति ख० ।

·उपमानास्थरतीयखण्डम् । ४५ युक्तं, मुख्ये सम्भवति लक्षणाया अयोगात् तस्मान्न पदार्थान्तरं सादृश्यमिति । स्यादेतत्, मा भूत् पदा- र्थान्तरं, तथापि प्रत्यक्षाच्छब्दादा गवये गोसादृश्यज्ञा- नात् गवयसदृशो गौरितिज्ञानमुपमितिः। न चैतत्प्र- त्यक्षं, असन्निहितविशेष्यकत्वात् । नानुमानं लिङ्गा- गतिः। शकते, 'न खेति, ‘युक्तमिति परेणान्वयः, अयुक्त्वे हेत- भाह, “मुख्य इति शक्ये इत्यर्थः, श्रर्य इति शेषः । उपसंहरति, 'तस्मादिति। सादृश्यस्यातिरिकता व्यवस्थापयितमशकोऽपि मौमां- मकः सवन्नः शङ्कते, 'स्थादेतदिति, ‘एतत्' सादृश्यस्थ कृप्तपदार्था- न्तर्गतत्वं, इदञ्च “तष्थत दुर्जनः" इति न्यायेन उन। 'एतत्' सादृश्यं, ‘पदार्थान्तरं', 'मा भूदिति न स्यादित्यर्थः । 'प्रत्यवादिति इन्द्रियादित्यर्थः, अन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, 'ज्ञानादित्यचयो, एवमग्रेऽपि । अतीन्द्रियेऽसविरुष्टे च गोसादृश्यज्ञानात् गवि तत्मादृश्यज्ञानस्थापि उपमिनित्वादाह, 'शब्दावेति, 'ज्ञानादिति 'ज्ञानमित्यन्वधि, तादृ- শ্রালজালমিঘে, ভাল বন্ধুসন্ধাৰহ্মাজ-নৱি- शेय्यक-तत्मदृशमादृश्यप्रकारकज्ञानलं तद्विशेष्यकोपमितित्वमिति, सामान्यखवणन्तु सादृश्यप्रमाकरणकज्ञानत्वं इति तदभिप्रायः । तदानस्य प्रत्यचादिभिन्नत्व एव उपमितित्वं सेक्यति इति प्रत्य- चादिभिवलं तत्र सम्पादयति, 'न चैतदिति, 'असनिहितविभेव्य- कल्वात्' गवादेर्दूरवर्तित्वादमनिष्टत्वादिति यावत्, तैरलौकिक- (१) विशेष्यासनिकर्षादिति ख. ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। भावात् । न च गवयगतं सादृश्यं लिङ्गम, अपक्षधर्म- त्वात्। अथ सदृशयान्तरदर्शने यो यहतसादृश्यप्रति- योगी स तत्सदृश इति प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे सति गवय- गतसादृश्यप्रतियोगित्वात् गौर्गवयसदृश इत्यनुमिति- रिति चेत्, न, व्याप्तिग्रहं विनैव प्रथममपि प्रत्यक्षाच्छ- ब्दाहा गोसदृशं गवयं ज्ञात्वा गवि गवयसादृश्यज्ञानोद- यात्। किञ्च गवि गवयसादृश्यं न साध्यं प्रथमतस्तद- सन्निकर्षानभ्युपगमादिति भावः । 'लिङ्गाभावादिति व्यभिचारि- पक्षधमलिङ्गाभावादित्यर्थः । शकते, 'न चेति, सादृश्यमिति गोमा- दृश्यमित्यर्थः, 'अपक्षधर्मत्वात्' भवात्तित्वात्, इदमुपलक्षणं गवय- सादृश्यस्य गोत्वस्थ वा तथात्वे साध्याविशेषात् 'सिद्धसाधनादित्यपि बोध्यं । तगतसादृश्यप्रतियोगिदेन हेतुना तहादृश्यं साधनौथं तत्र पचे साध्यसन्देहेन पक्षान्तर्भावेन व्याप्तिनिश्चयो न सम्भवतीति दृष्टान्तस्थलं प्रदर्शयन् सामान्ययानिमुद्भाव्य भङ्गते, 'अथेति, 'सदृश- इयान्तरैति गो-गवभिन्नखराश्वादौत्यर्थः, 'दर्शने' तयोः सादृश्य-- ज्ञानदशायामित्यर्थः, एतेन तवैव व्याप्तिनिश्चयः सम्भवतीत्यावेदितं, 'विनव विनापि । ननु व्याधिग्रहो यत्र न जातस्तत्र न जायत एव तज्ज्ञानभिति यद्युच्यते तदाध्याह, 'प्रथममपौति, 'प्रथममपि' व्यान्निग्रहात् पूर्वमपि। क्षणविलम्बस्य शपथनिर्णयवादाह, 'किञ्चेति, 'न साध्यमिति, वक्तुं शक्यत इति शेषः, 'प्रथमतः' व्याप्तिग्रहात् पूर्व, व्याप्तिग्रहस्य साध्यज्ञानाधीनत्वादिति भावः । सामान्यव्याप्तौ प्रकृत- ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । प्रतीतः, गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्ष विषेप्यस्यासन्त्रिकर्षादिति नानुमितिगम्यं तल्लिङ्गस्यापि বন্ধনলামগ্নয় লিজালালালালা। न च गौरतवयसदृशः गवयगतभूयोऽवयवादिसामा- ज्यवत्वात् गवयान्तरवदिति राम। गवयान्तराजानेऽपि কৰি ৰসায়স্মন মৰি যুগান- शायज्ञानानपेक्षणाद्धेलसिद्धि माह, 'नवयगतेति, 'विशेष्यस्थासनिक- त्'ि पक्षय गोरसन्निकर्षादित्यर्थः । ननु तादृशहतरपि तवानुमेय- ৰ আছ, দ্বিীনি মনষাসনিকালিজি स्थापौत्यर्थः, 'तगतत्वेन', 'अप्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षाविषयस्य, दूदञ्च 'लिङ्गा- नगग्यन्ने नेत्यन हेतुगर्भविशेषण, अनवस्थानादिति तत्साधकलिङ्ग- मण्यनुभेचं पुनस्तसाधकलिङ्गमप्यनुमेयमित्याद्यनवस्थानादित्यर्थः । उमानवस्थायाः मानादित्वेऽप्याह, 'न चेलि, "एतदिति गवयान्तरस्य दृवरावस्यय न च विशेषातिरप्रयोजिको ति देध्य, दृष्टान्तसत्त्वे तल्या अधि प्रयोजकत्वात् अन्यथा अनिर्वचने अन्धक रुन्मत्ततापत्तेः, न हि प्रशतानुपयुक्तं कुचिनश्चिनिज़क्ति । 'सामान्यवत्त्वात्' तत्- प्रतियोगित्वादित्यर्थः, अन्यथा साध्या विशोषापत्तेः। 'इति रामं इति मनोज्ञमित्यर्थः । “प्रत्ययादिति, तथाच तादृशज्ञानस्यागत्या उप- मितित्वं खीकरणीयमिति भावः । यद्यपि गोरसनिष्टत्वेन प्रकृत- हेतोः पक्षधर्मताज्ञानं न सम्भवतीत्युक्तदोषस्य जागरुकत्वाद्दोषान्तर- ·वत्वचिन्तामणौ। । गोसाहश्यं गोगतगवयसादृश्यं विनानुपपद्यमानं सस्क- स्पयति, न हि गोसहशो गवय एतद्विसदृशो गौरिति वाच्यमिति निरस्तम् । गवयनिरूपितगोसादृश्याप्र- सिद्धौ तेन विनानुपपत्तिज्ञानाभावात्। किञ्च तवार्थी- पत्तिय॑तिरेक्यनुमान। न च गवयगतसादृश्यप्रतियो- दानममङ्गतं, तथापि गवि सन्निकर्षदशायामपि तादृशज्ञानस्य नानु- मितित्वसम्भव इत्यावेदनायैव तथोतिरिति । अयमर्थापत्तेः प्रमा- णान्तरत्वस्वीकारात् । तब तबास्तोत्याह, श्रतएवेति वक्ष्यमाणदोषा- देवेत्यर्थः, अस्य निरस्तमिति परेणान्वयः, 'गवौति, 'तत्कल्पयतीति परेणान्वयः । गवयगतगोसादृश्यं तत्कल्पनकर्तुं तत्र विशेषणं अनु- पपद्यमानान्तं, 'तत्' गवयसादृश्य। न चापाद्यापादकयोः वैय- धिकरण्यं, गवयगतगोसादृश्यपदेन गोनिष्ठस्य गवयनिष्ठमादृश्यप्रति- योगित्वस्य उक्तलात् । श्रापाद्यापादकयार्यभिचाराभावं ग्राहयति, 'न हौति, “एतद्विसदृशः' एतत्सादृश्याभाववान् इत्यर्थः । गोरसन्नि- कृष्टत्वेनापाद्यज्ञानासम्भवेन तदनुपपत्तिज्ञानमसम्भवौति दूषयति, 'गवयनिरूपितेति, 'गोसादृश्याप्रसिद्धाविति, गोरमनिलष्टत्वेनेत्यादिः, 'श्रप्रसिद्धौ' अनिश्चये, “तेन विना' तादृशमादृश्येन विना, 'अनु- पपत्तिज्ञानाभावादिति अनुपपत्तिज्ञानासम्भवादित्यर्थः । अापत्तेः प्रमाणान्तरत्वं नैयायिकैरनगौकारात् किं दूषणान्तरदाने प्रयास- इत्यभिप्रायेणाह, 'किंञ्चेति, 'तव नैयायिकस्य, 'व्यतिरेक्यनुमान तत्स्वरूपेत्यर्थः। तस्यास्तथाले का चतिरित्यत आह, 'न चेति, ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ४६ गित्वं गवि प्रत्यक्षादिना ज्ञातुं शक्यमित्युक्तम्। नन्वेवं करभे गोवैधर्म्य ज्ञानात् गवि करभवैधय॑ज्ञानमपि मानान्तरात् स्यादिति चेत्, न, गवि करभवैधयं यदि करभत्तिधर्माभाववत्त्वं तदा स्मृते गवि प्रागस्तितावद- नुपलब्धेः गम्यमेव)। अथ करभावृत्तिधर्मवत्त्वं तदा ज्ञातुं शक्यमिति परेणान्वयः । 'उक्तमिति गवयगतसादृश्यप्रति- योगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्षमिति ग्रन्थे इत्यादिः । शकते, 'नन्वेव- मिति, "एवं' गवये गोमादृश्यज्ञानानन्तरं गवि गवयसादृश्यज्ञानस्य मानान्तरादुत्पन्नवे, 'मानान्तरात्' प्रत्यक्षानुमान-शब्दातिरिक्त- प्रमाणात् उपमानादिति यावत्, तथाच भवदुक्कतल्लक्षणस्य तत्रा- गमनादव्याप्तिरिति भावः । अपरे तु 'मानान्तरात्' कृप्तप्रमाणा- तिरिक्तप्रमाणादित्यर्थः, उपमानलक्षणस्य तत्रागमनेन तस्य तद- न्तर्गतत्वासम्भवादिति भावः । तथाच भवन्मते प्रमाणान्तरखी- कारप्रसङ्ग इत्यभिप्रायः। करभवैधयं वितर्का समाधत्ते, 'नेति, 'प्रागस्तितावत्' पूर्ववत्तीत्यर्थः, 'अनुपलब्धेः' करभनिष्ठाभाव- प्रतियोगिधर्मवत्त्वं विना गवि करभवृत्तिधर्माभाववत्त्वमनुपपत्र- मिति ज्ञानात्, जन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, स च ज्ञानविषयार्थकगम्य- पदार्थकदेशे ज्ञानेऽन्वेति, तथाच तादृशानुपपत्तिज्ञानजन्यज्ञान- विषय एवेत्यर्थः । एवञ्च तस्योपमानलक्षणालच्यत्वेन कुतोऽव्याप्ति- (१) अनुपलब्धिगम्यमेवेति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। गोधा गवि गृहीता रव) इदानौं स्मृतगोधर्माणां करमेऽभावमात्रमधिकं गम्यं तच्च प्रत्यक्षादेव। अथ तत्प्रतियोगिकैतनिष्ठसादृश्ये भासमाने समानसंवि- संविद्यतया एतत्प्रतियोगिकतनिष्ठसादृश्यं वैधय॑च्च जातमेवेति चेत् । न। विशेषण-विशेष्यप्रतियोगिभेदेन समानसंविसंवेद्यत्वासिद्धेः एतत्सहश एतदिधर्मा स- रिति भावः । 'ग्टहीता एवेति करभे गवावृत्तिधर्मवत्ताग्रहकाले इत्यादिः, एतेन गोधर्मस्टतिकारणानुभवः सम्पादितः । 'दूदानी- मिति, तदनुभवजन्यसंस्कारादिति शेषः, “करभेऽभावमात्र करभ- निरूपितवृत्तित्वाभावमाचं पूर्वाग्रहोतं, 'गम्यं ज्ञानविषयः, कर्त्तव्य- इति शेषः, 'तत्' करभत्तित्वाभावविषयकं ज्ञानं, 'प्रत्यक्षादेव' इन्द्रियादेव, सन्निकर्षमत्त्वादिति भावः । ननु गोगवयसादृश्शयोः तवैधर्म्ययोश्च तुल्यवित्तिवेद्यतया एकग्रहकालेऽपरग्रहसम्भवात् किमुपमितिखीकारेणेत्याशय तयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वं न सम्भवतीति समाधत्ते, 'अथेत्यादि, 'ज्ञातभेव' ज्ञानयोग्यमेव, “विशेषण-विशे- व्येति, 'विशेषणं' गवादित्तित्वप्रतियोगिगवादि, 'विशेष्यं गवय- करभादि, 'श्रसिद्धेरिति, विशिष्टबुद्धौ विशेषण ज्ञानस्य हेतुत्वेन गवयादिविशेष्यज्ञानाभावदशोत्पन्नगोसादृश्य-वैधर्म्यज्ञानस्य सादृश्य-वैधर्म्यविषयकत्वासम्भवादिति भावः । विशेष्ये सन्निकर्षस्या- वश्यकत्वेन तज्ज्ञानस्थापि सम्भवात् क्षणविलम्बस्य शपथनिर्णय- (१) गवि गता एवेति ख० ।

·उपमानाख्यटलीयखण्डम् । इत्येतविशेष्यकप्रत्ययानुदयाच, तविशेष्यकप्रत्यक्षे तत्म- विकर्षस्य हेतुत्वात् । ननु प्रत्यक्षे विशेष्यसत्रिकर्षा हेतुन तु यावविशेष्यसन्त्रिकर्षानौरवात् अन्यथातौता- नागतवर्तमानव्याप्यविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यक्षं न स्यादिति चेत् । न। अतीतानागतविशेष्ये सामान्यलक्षणायाः सत्त्वात् । अथ गवयसादृश्यं गवि गवयगतशृङ्गित्वादि- स्ममान्यवत्व), तच्च गवये गोसादृश्ये भासमाने गवि भातमेव, यदा गोगतशृङ्गित्वादेर्गवयगतत्वं गवये त्वाद्दोषान्तरमाह, 'एतदित्यादि, 'अनुदयाचेति, कथमित्या- काङ्गायामाह, 'तदिशेयकेति, प्रकृताभिप्रायेणेदं, वस्तुतो विषयता- सम्बन्धेन प्रत्यक्त्वावच्छिन्नं प्रति मनिकर्षस्य हेतुत्वात् विशेष्यतायाः कार्यतावच्छेदके प्रवेशादसङ्गत्यापत्तेः। 'हेतुत्वादिति, तथाच तत्र विशेष्ये मनिकर्षविरहात् तादृशज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वासम्भवेन सुतरा- मुपमितित्वमङ्गीकार्यमिति भावः । अतएव पूर्व ‘स इत्यमेन विशेष्य- निर्देशः कृतः । 'हेतुः' हेतुतयाऽपेक्षितः, 'अन्यथा' यावति विशेष्ये सत्रिकर्षस्यापेचितत्वे, 'न स्यादिति सनिकृष्टधूमादिविशेश्यकव्याप्ति- प्रत्यक्षस्यातौतानागतधूमादिविशेष्यकत्वं न स्यादिति पर्यवसितार्थः, 'मामान्यलक्षणाया इति तवेत्यादिः, मन्मते त्वतोतानागतविशेष्यकलं तत्र नास्त्येवेति भावः । तटस्थः शकते, 'अथेत्यादि, 'तच' तादृश- सामान्यवत्त्वञ्च, 'भातमेवेति गोमादृश्यनानकालीनभानविषय एवे- (१) गवयगतङ्गादिमत्वमिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। गोसादृश्यं एवं तस्यैव गवयगतस्य गोगतत्वं गवि सादृश्यं तक्षेन्द्रियेणैव ज्ञातं सामान्यस्यैकत्वेनेन्द्रिय- सन्निकृष्टत्वात् अयं सइति विपरीत प्रत्यभिज्ञाया- मिवेति चेत्, सत्यं, गोविशेष्यकगवयगतशृङ्गित्वादि- ज्ञानं नेन्द्रियजन्यं गोरसन्निकर्षात् तस्मादेतत्सहश- त्यर्थः, सतिमतम्या समानकालीनत्वप्रतिपादनात्। गवयगततादृश- धर्मभ्या गोगततादृशधाणणं भिन्नतया दूदमसङ्गतमत आह, 'यदेति, ‘गोगतश्टङ्गित्वादेः' गोत्तितावच्छेदकश्टङ्गत्वावच्छिन्नादेः, 'गवयगतत्वं' गवये गतत्वं यस्येति व्युत्पत्त्या गवयवृत्तीत्यर्थः, षष्ठ्यों- भेदः, तथाच गोवृत्तितावच्छेदक श्टङ्गत्वावच्छिन्नाभिन्नगवयवृत्तीति पर्यवमितार्थः, अन्यथा गोगतधर्माणां गवयादावसत्त्वात् सादृश्यम- प्रसिद्धं स्यादिति भावः । एवमग्रेऽपि, यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते गवय- वृत्तित्वादेौसादृश्यरूपत्वाभावात् एवं गोवृत्तित्वस्य गवयमादृश्य- रूपत्वाभावाच्च । 'तच्च तादृशसादृश्यञ्च, 'ज्ञात' ज्ञानयोग्यं, कुत- इत्याकाङ्क्षायामाह, 'सामान्येति श्टङ्गत्वादिरूपजातेरित्यर्थः, अत्रैव दृष्टान्तमाह, 'यमिति, तथाच सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायामिद- न्वावच्छिन्ने तत्तावत्तादात्म्यस्यैव तत्तावति इदन्वावच्छिन्नतादात्म्य- रूपतया यथा तादृशप्रत्यभिज्ञा तथा गोत्तितावच्छेदकश्टङ्गत्वादे- रेव गवयत्तितावच्छेदकरूपतया तत्र सन्निकर्षस्थावश्यकत्वेन एकदा क्षणविलम्वेन वा उभयसादृश्ययोस्भयत्र ग्रहसम्भवः । 'गोरमन्नि- कर्षात्', मया अलौकिकसन्निकर्षानभ्युपगमादिति भावः । उप- (१) गोसादृश्यमिति ख० । randomumtaaranews ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ५३ एतद्विधर्मा एतस्मादीर्घः स इति ज्ञानं नानुमानात् विशेष्यासन्निकर्षे तहतवहुलिङ्गाज्ञानात्, एवञ्च सम्र- तियोगिकपदार्थज्ञाने तत्प्रतियोगिकपदार्थज्ञानमुप- मानं। तदाहुः प्रत्यक्षादिकं विनार्थादर्थान्तरज्ञान संहरति मीमांसकः, 'तस्मादिति, प्रथमान्तत्रयस्य ‘स इत्यनेन सम्बन्धः, नानुमानात्' इत्यत्र हेतुमाह, 'विशेष्यासन्निकर्ष दूति गवादी सत्रिकर्षाभावे, एतेन प्रत्यक्षणापि तज्ज्ञानं समर्थयितुं न शक्यमित्यपि व्यञ्जितं । 'तहतेति गवादिगतेत्यर्थः, 'वहिति सम्पा- तायातं, अथवा तहतं यहहनां गवयधर्माणां सादृश्यात्मकानां लिङ्गमनुमापकं तदज्ञानादित्यर्थः । 'तत्पदं गवयादिपरं, तथाच गवयादिगता ये वहवो धाः तदनुमापकाज्ञानादित्यर्थः, इत्यपरे, तन्त्र, तत्पदस्य प्रक्रान्तवाचितानियमात् । वयन्तु तद्गतानि विशेश्य- गतानि यानि सादृश्य-वैधर्म्य-दीर्घत्वादीनां बहनि लिङ्गानि तेषा- मज्ञानात् ज्ञानासम्भवादित्यर्थः इति ब्रूमः । तथाचागत्या तज्ञान- मुपमित्यात्मकं मन्तव्यमिति भावः । ननु उक्तोपमानलक्षणं सादृश्य- मात्रघटितत्वेन वैधर्म्य-दीर्घत्वादिज्ञानेऽव्याप्तमित्यत आह, ‘एवञ्चेति असन्निकृष्टविशेष्यकवैधH-दौर्घत्वादिज्ञानस्यापि उपमितिलक्षणल- क्ष्यत्वे सिद्धे च, 'ज्ञान इति तादृशज्ञानानन्तरमित्यर्थः, 'उपमानं' उपमितिः, तथाच तत्प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकज्ञानविशेष्यतापन- प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकले सति तत्प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकज्ञान- जन्यतविशेष्यकज्ञानत्वमुपमितिलक्षणमिति पर्यवसितं अतो नाव्या- प्तिरिति भावः । अत्रैव प्राचीनसंवादं प्रमाणयति, 'तदाहुरित्यादि, ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। पूर्वेषामुपमानात्, विगर्हितमेतत्", तथाहि परस्पर- सहशं इस्यादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्साहश्यप्रतियोगी स तत्सदृश इति सामान्यतो व्याप्तिज्ञाने सति गौर्गवय- सदृशः तत्सादृश्य प्रतियोगित्वात् यथा चातुर्भगिनी। गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गोर्गवयगतसादृश्य- वित्तिवेद्यमेव सादृश्ये गोः प्रतियोगित्वेनैव ज्ञानात् 'प्रत्यक्षादिक' आदिनाऽनुमानपरिग्रहः, 'अर्थात्' सप्रतियोगिकपदा- र्थज्ञानात्, ‘अर्थान्तरज्ञानं' सप्रतियोगिकपदार्थान्तरज्ञानं, 'पूर्वेषां' अतीतगवादौनां, 'उपमानात्' उपमितिजनकप्रमाणादित्यर्थः, विशेष्यत्वं षड्यर्थः । नियूंढं मौमांसकमतं दूषयति, 'विगर्हितमिति निन्दितमित्यर्थः। क्वचिद्विवर्णितमिति पाटः अपव्याख्यातमिति तदर्थः, तथाहि निन्दितत्वं यथा तथा जानौहि इत्यर्थः, 'हस्थादिक- मित्यादिना खराश्वादिपरिग्रहः, 'प्रत्यचे' प्रत्यक्षविषय एव, एतेन वक्ष्यमाणानुमाने दृष्टान्तः स्थिरीकृतः । 'अतः' एतद्द्यान्तीवेन, अन्वयश्चास्य व्याप्तिज्ञान इत्यत्र, 'तत्मादृश्येति गवयनिष्ठसादृश्येत्यर्थः, दृष्टान्तमाह, 'यथेति, 'धातरिति हत्यादीनामित्यादिः नातः सन्दर्भविरोधः। ननूकहेतज्ञानं पूर्वमसम्भवौत्यत आह, ‘गवयगतेति गवयनिष्ठेत्यर्थः, एवमग्रेऽपि, 'गोरिति गोनिष्ठमित्यर्थः, 'वित्ति- वेद्यमेवेति, तथाच गवये गोप्रतियोगिकसादृश्यग्रइकाले तुल्यवित्ति- वेद्यतया गवयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिलं गवि रह्यते इति भावः । नवधिकरणत्वाधेयत्वयोनिरूपकल्ल-निरूप्यत्व योञ्च तुल्यवित्तिवेद्यतया (१) विनार्थादर्थापत्तौ पूर्वेषामुपमानतेति वार्तमेतदिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ५५ अन्यथा सादृश्ये गोरनन्वयापत्तेः। यत्तद्भ्यां सामान्य- तोव्याप्तिग्रहं विना एतत्सदृशः स इति फलासिद्धेः यत्तद्भ्यां व्याप्तिग्रहेऽस्माकं व्यतिरेकी परेषामापत्ति- रित्यन्यदेतत्, सादृश्यस्योभयत्तिधर्मस्य किञ्चिविशेष्य- सन्निकर्षात् प्रत्यक्षेण भानं यावदिशेष्यसन्निकर्षस्या- प्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽयं स इति भ्रान्तविपरीतप्रत्य- भिज्ञायां का गतिः। मनसैव चैतनिष्ठसादृश्यप्रति- प्रत्यक्षस्थले तद्ग्रहकाले एतद्ग्रहसम्भवेऽपि गवयो गोः सदृश- इतिशब्दे तुल्यवित्तिवेद्यताया अभावात् तत्र का गतिरित्यत- आह, 'सादृश्य इति, 'प्रतियोगित्वेनैव' प्रतियोगित्वरूपषष्ठ्यर्थद्वारैव, 'ज्ञानात्' शाब्दबोधात्, एतेन तस्य मानसोपनौतभानसामग्रीसत्त्वं व्यञ्जितं । समासस्थलेऽपि गोप्रतियोगितानिरूपके गोपदस्य लक्षणया तत्रापि तत्सत्त्वं बोध्यं, 'अन्यथा' प्रतियोगितायाः सम्बन्धले, 'अनन्व- यापत्तेः', नामार्थयोर्भेदान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादिति भावः । सामान्य- व्याश्रावण्यकत्वं दर्शयन् उनानुमानम्य व्यतिरेकित्वं प्रदर्य अर्थापत्ति- खौकारापत्तिं निराकरोति, 'यत्तयां सामान्यत इति, 'फलासिद्धेः', प्रकृतसाध्यस्य पूर्व ज्ञानासम्भवादिति भावः । 'व्यतिरेकौति, तदिना अनुपपद्यमानत्वं तदभावव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वमिति भावः । 'परेषां' मौमांमकानां, एतावता परमतं दूषधित्वा जरनैयायिकः स्वमते उपमितिस्वरूपं निरूपयितुं भूमिकामारचयन्नाह, ‘कौदृश- गवय इति कौदृशगवयपदवाच्य इत्यर्थः, उत्तर स्थगवयपदमपि ·५६ तत्त्वचिन्तामणौ। योगित्वग्रहः प्रत्यक्षविशेष्यकत्वं परामर्श न प्रयोजक- मित्युक्तम्। कीदृशगवय इति जिज्ञासायां यथा गौ- स्तथा गवय इति') श्रुतोत्तरस्य (२) तथाभूते पिण्डे दृष्टे तथायमित्यति देशवाक्यार्थानुसन्धाने ३) अयं गवय- शब्दवाच्य इति मतिरुपमानफलम्। न चेयं वाक्य- मावात, अप्रत्यक्षीकृतपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् । नापि गवयपदवाच्यपरं, "जिज्ञासायां' प्रतिपाद्यपुरुषोयतादृश जिज्ञासायां सत्यां, दतौति इत्याकारकवाक्यादित्यर्थः, 'श्रुतोत्तरस्य' श्रुतः शाब्दविषयौकत उत्तरवाक्यार्थी येन इति व्युत्पत्त्या अवगतोत्तर- वाक्यार्थस्य इत्यर्थः, 'इतीत्यस्य उत्तरान्चितत्वे तादृशप्रयोगानुपपत्तेः श्रुधातोः श्रवणार्थकत्वे उत्तरवाक्यार्थज्ञानाप्राप्या पश्चात् तत्स्मरणा- नुपपत्तेश्च । षष्ठ्यर्थः कर्तृत्वं, तस्य च वक्ष्यमाणक्रियात्रयेऽन्वयः, 'तथा- भूते' गोसादृश्यवति, "पिण्डे' शरीरे, सप्तम्यर्थीविषयत्वं, 'दृष्ट इति भावे कः तादृश पिण्डविषयकदर्शने सति अयं गोसदृश इति प्रत्यक्षे मतौति यावत्, 'तथायमिति' गोसादृश्यवान् गवय इतौत्यर्थः, 'अनु- सन्धाने' स्मरणे सतीत्यर्थः, तादृशप्रत्यक्षस्यैवोद्दोधकत्वादिति भावः । 'अयं' गवयः, ‘मतिः' ज्ञानं, 'उपमानफलं' उपमानप्रमाणफल- मित्यर्थः । शङ्कते, 'न चेति, 'यं' उता मतिः, 'वाक्यमात्रात्' गवयो गवयशब्दवाच्यति वाक्यमात्रजन्या, 'मात्रपदेन अतिदेश- वाक्यार्थस्मरणव्यवच्छेदः, 'प्रमङ्गात्' तादृशमतिप्रसङ्गात्, एतेन (१) यथा गौस्तद्दद्गवय इतीति ख० । (२) श्रुतोत्तरवाक्यस्येति ख० । (३) तथा गवय इत्यतिदेशवाक्यार्थानुसन्धाने इति ख० ।

·उपमानाकाटतीयखण्डम् । પૂ૭ प्रत्यक्षमावात, अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । नापि तयोः समाहारात्, स हि प्रमाणसमाहारो वा फल- समाहारो वा, आद्ये प्रमाणत्वे सति समाहारः समा- हृतयोर्वा प्रामाण्यं,२) नाद्यः फलानेकत्वे समाहारा- तादृशमतेः शाब्दत्वव्यवच्छेदः । 'प्रत्यक्षमात्रात्' इन्द्रियमात्रात्, एतेन प्रत्यक्षत्वव्यवच्छेदः प्रदर्शित इत्युच्छृङ्खलाः, तन्न, आपत्तियासङ्गते- रिष्ठत्वात् प्रकृतानुपयोगाच्च । वस्तुतस्तु अतिदेशवाक्यार्थज्ञान-पिण्ड- प्रत्यक्षयोईयोरेव तत्र प्रयोजकत्वं व्यवस्थापयन् एकमात्रव्यतिरेकेण फलव्यतिरेकं दर्शयति, 'न चेत्यादि, वाक्यमात्रात्' अतिदेश- वाक्यार्थज्ञानमात्रात्, ‘मात्रपदेन पिण्डप्रत्यक्षव्यवच्छेदः, 'प्रसङ्गात्' तादृशमतिप्रसङ्गात्, एवमग्रेऽपि । 'प्रत्यक्षमात्रात्' पिण्डप्रत्यक्षमात्रात्, 'मात्रपदेनातिदेशवाक्यार्थज्ञानव्यवच्छेदः, 'अश्रुतवाक्यस्य' अनवगता- तिदेशवाक्यार्थस्य, 'प्रसङ्गादित्युक्तार्थकं । अतिदेशवाक्य-तदर्थस्मते- रपि अपेक्षितत्वं व्यवस्थापयितुं तातिरेकेण फलव्यतिरेकमाह, 'नापौति, 'तयोः' अतिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोः, 'समाहारात्' साहित्यात् सहकारित्वात् एककार्यकारित्वादिति यावत्, पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं, समाहारपदार्थ वितर्य दूषयति, ‘म हौति, 'म:' समाहारः, 'हि' हेतो, 'प्रमाणं' कारणं, ‘फलं' कार्य, प्रमाण- समाहारमपि वितर्कयति, 'श्राद्यदति, 'प्रमाणत्वे सतौति विभिन्न- धावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणत्वे सतीत्यर्थः, 'समाहतयोः' एक- १ (१) प्रमाणत्वमिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणो नुपपत्तेः तस्य परस्परसहकारिरूपत्वात् । नान्त्या, वाक्य-प्रत्यक्षयोनिकालत्वात् । वाक्य-सदर्थयोः स्मृति- हारोपनयेऽपि(१) समयपरिच्छेदासिद्धेः। फलसमाहारे धावच्छिन्नकार्यकारिणोः, 'प्रामाण्य फलजनकत्वं । 'नाद्य इति, 'फलानेकत्वे' कार्याणां नानाधर्मावच्छिन्नत्वे, 'समाहारानुयपत्तेः' एकधर्मावच्छिन्नकारिवानुपपत्तेरित्यर्थः, कथमित्याकाङ्क्षायामाह, 'तस्येति समाहारस्येत्यर्थः, 'परस्परेति स्वजन्यतावच्छेदकधा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वमपरस्थ तज्जन्यतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वं स्वस्य दूत्यन्यतररूपत्वात् इत्यर्थः । गोसादृश्यावच्छिन्ने गवयपदवाच्यत्वज्ञानत्वं वाक्यस्य गवयत्वावच्छिन्न- गोसादृश्यालौकिकप्रत्यक्षत्वं पिण्डप्रत्यक्षस्य कार्य्यतावच्छेदकमिति तयोर्भदादिति भावः । गवयत्वावच्छिन्ने गवयपदवाच्यत्वमेव तदु- भयोः कार्यतावच्छेदकमित्यन्यकल्पं दूषयति, ‘नान्त्यति, 'भिन्न- कालत्वादिति, तथाच कार्यप्राक्क्षणे तदुभयोरममावेशात् कुत- एकधावच्छिन्नकार्य-कारणत्वासनिरिति भावः । ननु तयोरेक- कार्यजनकत्वासम्भवेऽपि स्वजन्यस्ट तिद्वारा एककार्यप्रयोजकत्वमस्त्येव तदेवैककार्यकारित्वमस्माकमिति तदपि दूषयति, 'वाक्य-तदर्थयो- रिति वाक्य-तदोरतिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोअर्थो विषयौ तयोरित्यर्थः, ‘स्मृतिद्वारा' स्मृतिरूपायनयसन्निकर्षदारा, 'उपनये' उपनौतभानप्रयोजकत्वे, 'समयः' शक्तिः, तथाच गवयत्वे शक्तिशा- (१) 'स्मतिदागेपनयेऽयीत्यनन्तरं 'गवयपिण्डसम्बन्धेनापि इन्द्रियादिना तदुतमादृश्यानधनये' इत्यतिरिकाः पाठः खचिन्हित पुस्तके वर्ततलि ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । च तदन्तर्भावे शब्दानुमानयोरपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । तत् किं तत्फलस्य प्रमाणवहिर्भाव एव अन्तर्भाव वा कियती सा मतिः,(१) तत्तदसाधारणेन्द्रियादिसाहि- नासिद्धेरित्यर्थः, तादृशज्ञानस्य गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वविषयक वामिद्धेरिति यावत्, गवयो गोसदृश: गोसदृशो गवयपदवाच्य- इत्याकारकतया तादृशज्ञानस्य गवयत्वावच्छिन्ने प्रत्यनवगाहित्वेन पारतन्व्येण गवयत्वे शक्तिमानासम्भवादिति भावः। ननु गवयो गवय- पदवाच्य इत्युपनौतप्रत्यक्षं प्रत्येवातिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोः स्वजन्य- स्मृतिदारा हेतुत्वमिति कल्यं दूषयति, ‘फलसमाहारे चेति, 'तदन्तर्भावे' तस्य उपमानफलस्थान्तर्भावे प्रत्यक्षफलान्तर्भावे, 'प्रत्य- चत्वप्रसङ्गः' प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्गतत्वप्रसङ्गः, तत्फलयोरपि उपनौत- प्रत्यक्षेत्वसम्भवात् इति भावः । शङ्कते, 'तत्किमिति, 'तत्फलस्य' अयं गवयशब्दवाच्य इति ज्ञानरूपनिरक्रफलस्य, 'प्रमाणवहिर्भाव- एव' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यत्वमेव, 'अन्तर्भावे' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यान्तर्भावे, 'तत्फल्तस्येति पूर्वेणान्वयः, "कियतो' प्रत्यक्षविभाजककिंधर्मवती, 'मा मतिः' अयं गवयशब्दवाच्य इति मतिः, 'तत्तदसाधारणेति प्रत्यक्षविभाजकतत्तद्धमावच्छिन्नजनकेत्यर्थः, यथाच तस्याश्चाक्षुषत्वे चक्षुःसाहित्यं त्वाचत्वे त्वक्साहित्यं 'अस्ति' अपेक्षितमस्ति, 'इन्द्रि- यादीत्यादिना सनिकर्षपरिग्रहः, तथाच तादृशज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमेव (१) कियती सौमेति ख० ।

·६० तत्त्वचिन्तामणौ। त्यम् अस्ति, तर्हि, सादृश्यज्ञानेऽपि विस्फारितस्य चक्षुषो व्यापारः, अस्मिन् सति तस्यानुपयोगात् उपलब्धगोसादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य वाक्यार्थस्मृति- मतः कालान्तरेऽपि तदनुसन्धानबलात् समयरिच्छे- न तूपमितित्वं इति भावः । समाधत्ते, 'तहौ ति, ‘सादृश्यज्ञानेऽपि' सादृश्यविशिष्टपिण्डप्रत्यक्षे सत्यपि, 'विस्फारितेति अनिमीलिते- त्यर्थः, एतेन सन्निकर्षसत्त्वमावेदितं, 'व्यापारः' चाक्षुषरूपः तस्य यत् फलं अतिदेशवाक्यार्थस्मृतिरूपं अवश्यमपेचितमस्तौत्यर्थः, तदिना फलानुत्पत्तेरिति भावः । 'अस्मिन् सति' तादृशस्मृति- रूपफलेऽवण्यापेक्षणीये सतीत्यर्थः, 'तस्य' पिण्डप्रत्यक्षस्य, 'अनुपयो- गात्' तादृशमतौ अनावश्यकत्वात् । ननु पिण्डप्रत्यक्षामत्त्वे तादृश- मतेरनुत्पादादन्वय-व्यतिरेकाभ्यामेव तस्थापेक्षितत्वमित्यत आह, 'उपलब्धेत्यादि प्रत्यचौकृतगोसादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य, 'वाक्यार्थ- स्मतिमतः' अतिदेंशवाक्यार्थस्मरणवतः, 'कालान्तरेऽपि' पिण्डप्रत्यक्ष- नाशानन्तरबहुकालानन्तरेऽपि, 'तदनुसन्धानेति तस्मात् पिण्डप्रत्य- क्षात् यदनुसन्धानं तदिषयस्मरणं तबलादित्यर्थः, 'समयेति गवयो गवयपदवाच्य इति शक्रिज्ञानोत्पत्तेरित्यर्थः, तथाच प्रत्यक्षं विनापि तदुत्पत्त्या अन्वय-व्यतिरेकावेव न स्तः कुतस्तस्य प्रत्यक्षरू- पत्वसम्भावनेति भावः । उपसंहरति जरनैयायिकः, "तस्मादिति, 'श्रागमः' अविदेशवाक्यं, 'प्रत्य' इन्द्रियं, ताभ्यामतिरिक्रमेवे- ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । दोत्पत्तेः(१) । तस्मादागम-प्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागम- स्मृतिसहितं सादृश्यज्ञानमुपमानप्रमाणमिति जर- नैयायिका जयन्तप्रभृतयः। तन्न । वैधाव्याप्तः। यदोदीच्येन क्रमेण कं निर्गत्योक्तं (२) धिक्करभमति- । त्यर्थः, 'इदं' तादृशज्ञानरूपफलजनकं, 'आगमस्मृतिसहितं' अति- देशवाक्यार्थस्टतिसहितं, 'सादृश्यज्ञान' सादृश्यविशिष्ठपिण्डज्ञानं, 'जयन्तेति जयन्तभट्टप्रभृतयः, वदन्तौति शेषः। एतन्मते एकावच्छे- देन सादृश्यप्रकारकपिण्डज्ञानातिदेशवाक्यार्थस्मरणोभयजन्यज्ञानमु- पमितिः तत्करणमुपमानं तच्च सादृश्यप्रकारकपिण्डज्ञानं शक्यार्थ- स्मृतिश्च व्यापारः पिण्डज्ञानानुव्यवसाये स्मरणानुव्यवसाये चाति- व्याप्तिवारणाय एकमात्रजन्यत्वमपहायोभयजन्यत्वनिवेशः तयोः समू- हालम्बनवारणाय एकावच्छेदेनेति जन्यताविशेषणं इत्यादिकं खय- मूह्यं । दूषयति, तन्नेति, 'वैधाव्याप्तेः' वैधयंप्रकारकपिण्ड- निश्चयरूपोपमानेऽव्याप्तेरित्यर्थः । तस्य लक्ष्यत्व एवाव्याप्तिः सम्भवती- त्यन्यथानुपपत्त्या तस्य लक्ष्यतां व्यवस्थापयति, 'यदेत्यादि, 'उदी- च्येन' उत्तरस्या दिश अागतेन, दक्षिणापथं गन्तुकामेन इति शेषः, 'क्रमेणेति 'निर्गत्येत्यनेनान्वयः, 'कं' उत्तरापथं गन्तुकामं पुरुषं प्रतीत्यर्थः, 'निर्गत्य' वनादित्यादिः, 'उक्तमिति, किमित्या - (१) समयपरिच्छेदोपपत्तेरिति ख० । (२) क्रमेलकं निन्दतोक्तमिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। दौर्घौवं प्रलम्बचपलौष्ठं कठोरशूकाशिन(१) कुत्सिता- वयवसन्निवेशमपसदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य दाक्षि- णात्य उत्तरापथं गत्वा) तादृशं वस्तूपलभ्य नूनमसौ करभ इति प्रत्येति, तब किं मानं न तावदुपमानं सादृश्याभावात्, न च प्रमानान्तरं सम्भवति । उच्यते। न तावदनुगतं शक्यतावच्छेदकमुपलक्षणं काङ्क्षायामाह, 'धिक् करभमिति, 'अपसदं' पशूनां मध्ये अपकृष्ट, 'दाक्षिणात्यः' दक्षिणस्या दिशः श्रागतः, 'उपलभ्य' दृष्ट्वा, 'नून' निश्चितं, 'प्रत्येति' जानाति, 'तत्र' तादृशज्ञाने, अभेदः सप्तम्यर्थः, तथाच तदात्मकमितिजनकं किमित्यर्थः, ‘सादृश्याभावात्' सादृश्य- मकारकपिण्डज्ञानाभावात्, 'सम्भवतीति, व्याप्तिज्ञान-विशेषणज्ञाना- देरभावेनानुमानादेरसम्भवादिति भावः । इति पूर्वपक्षरहस्यं । जरनैयायिकद्दारा मीमांसकमतं संदूव्य खमतमाह, 'उच्यत- इति, 'न तावदिति 'गवयादिपदशक्तिग्रह इति परेणान्वयः, 'अनुगतं' सकलगवयसाधारणं, 'शक्यतावच्छेदकं' 'विनेति परेणा- वयः, एवमग्रेऽपि । ननु शक्यतावच्छेदकासम्भवेऽपि उपलक्षणीभू- तकिञ्चिद्धर्मरूपेण तत्र शक्तिग्रहो भविष्यतीत्यत आह, “उपल- (१) कठोरतीक्ष्णकण्टकाशिनमिति ख० । (२) उत्तरापथं गत इति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । वा विना(९) प्रत्यभिज्ञानतः शरीरकत्ववादिनां शरीर- विशेषे चैत्रादिपदवदध्यक्षत्वेन शृङ्गग्राहिकतया गव- यादिपदशक्तिग्रहः, गवयान्तरेऽपि भावात् । नाप्यन- ध्यक्षे गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषात आकाशादिपदवत्, क्षणं वेति, 'प्रत्यभिज्ञानतः' गोमदृ पोऽयमिति सदृशाभेदज्ञानतः, अत्र दृष्टान्तमाह, 'शरीरविशेष इति यथा चैत्रादिपदस्थ शरीर- विशेषे चैत्रोऽयमिति ज्ञानतः प्रतिग्रहस्तथा अत्र नेत्यर्थः, तत्र शरीरस्य बाल्य-किशोर-यौवनावस्थादिभेदेन नानावे चैत्रत्वस्थ शरीरगतस्य जातित्वसम्भवेन तस्यैवानुगतस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् न दृष्टान्तत्वं सम्भवतीत्यत आह, 'गरौरैकत्ववादिनामिति शारीर- भानात्वानङ्गीकर्तृणां, मत इति शेषः, तस्यानध्यक्षत्वे शनिग्रहासम्भ- वात् 'अध्यच्चत्वेने ति, नन्वेकदा सकलगवयानामध्यक्षत्वासम्भवादाह, 'श्टङ्गग्राहिकतयेति यदा यत्राध्यक्षत्वं तदा तत्र शक्तिग्रह इति रीत्येत्यर्थः, नत्रर्थ हेतमाह, ‘गवयान्तरेऽपौति यस्य गवयस्य कदा- चिदपि नाध्यक्ष्यत्वं तत्रापौत्यर्थः, 'भावात्' वस्तुगत्या गवयपदशतः सत्त्वादित्यर्थः, तथाच निरवच्छिन्नाया अपि शतः मर्वत्र गवये यहासम्भव इति भावः । नन्वनध्यक्षेऽपि आकाशादिपदवत् तत्र भक्तिग्रहो भविष्यतीत्यत श्राह, 'नापोति, 'गत्यन्तरोपस्थिते' शब्दो- ट्रव्याश्रितोगुणत्वाद्रूपवदित्याद्यनुमानप्रमाणोयस्थिते, 'परिभाषातः' (१) प्रवृत्तिनिमित्तमुपलक्षणं वा विनेति ख० । (२) सम्भवादिति ख० ।

·६४ तत्त्वचिन्तामणौ। अतएवाध्यक्षवाच उपलक्षणस्य च शक्तौ वहिर्भावा- भावात् तद्ददेव । नापि योगनिर्वचनात्याचकादिपद- वत्, अन्यथा(१) पचिक्रियानुपहिते पचतीति न प्रयोगः शब्दाधिकरणमाकाशमिति पण्डितसङ्केतात, हेतुमाह, 'प्रतएवेति उक्तहेतोरेवेत्यर्थ:, एकमात्रवृत्तिसङ्केतस्यैव परिभाषारूपत्वादिति भावः । क्वचित् 'तत एव' इति पाठः, तत्राप्ययमर्थः, उपलक्षणस्य प्रत्यक्षत्वे शक्यतावच्छेदकत्वमपि सम्भवतीत्याह, 'अध्यक्षत्वाचेति, चलर्थ, 'वहिर्भावाभावात्' वहिभावासम्भवात्, अत्र दृष्टान्तमाह, 'तद्धदेवेति तत्पदवदेवेत्यर्थः, इदञ्च बुद्धिस्थत्वं तत्पदशकयतावच्छेदकं नोपलक्षणमिति प्राचीनमताभिप्रायेण । ननु तत्र शास्त्यसम्भवात् योग- एव कल्प्य इत्यत आह, 'नापीति, योगनिर्वचनात्' योगकल्पनात्, 'पाचकादिपदवदिति पाचका दिपदस्य यथा योगः कल्प्यते तथा- चापौत्यर्थः, पाचकादिपदे योगकल्पकमस्ति पत्र तु तन्नास्तीत्या- वेदयितुं तत्र तत्कल्पकमाह, 'अन्यथेति पाचकपदस्य पाकक्रिया- विशिष्टे पाकिस्वीकारे, 'पचिक्रियानुपहित इति, तथाच पचिक्रिया- नुपहिते पाककर्तरि विक्लित्त्यनुकूलव्यापारस्य पाकस्य तण्डुला ग्नि- संयोगादिरूपस्थाभावादिति भावः । 'न प्रायोगः स्यात्' प्रयोगो न (१) 'पाचकादिपदवदित्यनन्तर 'अन्यथेत्यस्य पूर्व 'सोपलक्षणे' इत्यधिकः पाठः चिहित पुस्तके वर्त्तते परन्त्वयं पाठः पवायरसङ्गतिराहित्यात् न समीचीनः । :

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । स्यात् । अतस्तदनुगुणज्ञानादियोगिनि शक्तिः। अव- च्छेदकतया तूपलक्षणेऽपौति योगात् । नाप्युपस्थित- निमित्तसङ्कोचनात्, स्वर्गादिपदवत् तदभावात् । अतो- गन्धाधुपलक्षितेन पृथिवीत्वेन निमित्तेन पृथिव्यादि- पदवत् सादृश्याधुपलक्षिते गवयत्वादौ गवयादिपदानां स्थादयोग्यत्वादिति भावः । 'तदनुगुणेति पाकक्रियानुगुणेत्यर्थः, 'ज्ञानादौति दृष्टसाधनताज्ञानादौत्यर्थः, आदिना कृतिपरिग्रहः, 'योगिनि' विशिष्टे, शक्तिरवश्यं कल्येति शेषः । 'उपलक्षणे' कृति- विशेषणे पाकादौ, तथाच महागौरवं, 'योगात्' योगकल्पनात्, तथाच तादृशकल्पकमत्र नास्तीति भावः। ननु उपस्थितद्रव्यत्वा- दिसङ्कोचात् द्रव्यविशेषे गवयपदशक्तिरस्तु इत्यत्र श्राह, 'नापौनि, नर्थ हेतुमाह, 'स्वर्गादिपदवदिति यथा स्वर्गादिपदस्य सुख- वाचितया सुखान्तरे तत्प्रयोगाभावात् सुखविशेष एव तच्छक्तिः कल्प्यते तथात्र नास्तीत्यर्थः, 'तदभावात्' उपस्थितनिमित्ताभावात्, द्रव्यत्वादेर्गवयपदनिमित्तत्वाभावादनुपस्थितत्वाच इति भावः । उप- संहरति, 'श्रत इति, 'गन्धाधुपलक्षितेने ति, श्रादिना नौलरूप- वत्त्वपरिग्रहः, तत्रापि सकलपृथिव्या व्यवहाराविषयतया विभिन्न- संस्थानवत्तया चाव्युत्पनेन का पृथिवौति जिज्ञासायां गन्धवती पृथिवीति श्रुत्वा इयं गन्धवतीत्युपलभमानेन पृथिवी पृथिवीपद- वाच्येति ज्ञायते गन्धादेः शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् पृथिवी- (१) योगाभावादिति ख० । १५ ·तत्त्वचिन्तामणौ। शक्तिरिति तु परमार्थतः । अन्यथा फलस्याभासत्वे मानत्वविरोधात् । न च पूर्व गवयत्वमुपस्थित, उप- स्थापकाभावात् । न च गवयपदादेव तदुपस्थितिः, अन्योन्याश्रयात् । अथ वाक्यादेवानेन समयः परि- च्छिन्नः केवलमग्रेऽप्यभिजानाति(१) योगेनेदृशा गवय- पदवाच्यत्वेनावगतः(२) सोऽयमिति नापमानस्य विषय- वजातेस्तथात्वमिति भावः। 'अन्यथा' गवयवे शक्यतावच्छेदक- त्वासत्त्वे, ‘फलस्य' तत्र शक्यतावच्छेदकत्वावगायुपमितिरूपफलस्य, 'श्राभासत्वे' भ्रमत्वे, 'मानवविरोधात्' उपमानस्थ प्रमितिकर- पात्वविरोधात्, तथाच फलस्य प्रमितित्वरक्षार्थमेव तत्र शक्यता- वच्छेदकत्वमवश्यमङ्गीकार्यमिति भावः । 'अन्योन्याश्रयादिति गव- यपदशक्तिग्रहं विना न गवयपदात् शाब्दबोधः तं विना न गवयत्व- ग्रह इति गवयत्वग्रहे गवयपदशतिग्रहापेक्षा शक्तिग्रहे च गवयत्व- ग्रहापेक्षा इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः । शङ्कते, 'अथेति, 'अनेन' गो- सादृश्येन, 'परिच्छिन्नः' ज्ञानविषयः, 'केवलमिति नापमानस्य विषय- इति परेण सम्बन्धः, 'अग्रे’ अतिदेशवाक्यजन्यशाब्दबोधात् परं, 'अभिजानाति', 'योगेन' गोममानाकारसम्बन्धेन, 'अवगतः' शाब्द- विषयोक्तः, 'इति नोपमानस्य विषयः' इत्याकारकोपमानस्य न केवलं विषय इति नार्थः, दुषणग्रन्थासङ्गतेः। वस्तुतः ननु शब्दादेव (१) केवलमग्रे प्रत्यभिज्ञानातीति ख० । (२) यो गोसदृशो गव ययद वाच्यत्वेन मयावगत इति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । इति चेत् । न। न हि सादृश्यमेव निमित्तं, अप्रती- सानामव्यवहारप्रसङ्गात् गौरवाच्च । नापि गवयत्वं, तदनुपस्थितेः। अतएव नाभयं, स्वयं प्रतीतसम- सङ्गान्तयेऽतिदेशवाक्यप्रयोगानुपपत्तेः। गवयत्वे ह्ययं गवयपदशक्तिग्रहो भविष्यति किमुपमित्या इत्याशङ्कते, 'अथेति, 'अनेन' गवयपदवाच्यत्वेन, ‘परिच्छिन्नः' ज्ञातः, परिच्छेदक्रियावि- शेषणत्वात् केवलपदोत्तरं द्वितीया, 'अग्रेऽपि' पश्चादपि, 'अभि- जानाति', 'योगेन' गोसादृश्येन, 'सोऽयमिति ‘परिच्छिन्न इति पूर्वेणान्वयः, 'नोपमानस्येति अत इत्यादिः, नोपमितिविषय इत्यर्थः, तथाच किमुपमितिस्वीकारेणेति भावः । शक्यतावच्छेदकं विना शक्तिखौकारात् तेन विना वृत्तिज्ञानं कथं शब्दात् तादृशबोध- इत्यभिप्रायेण दूषयति, 'न हौति नैवेत्यर्थः, 'निमित्तं' शक्यता- वच्छेदकं, 'अप्रतीतानां' गोसादृश्येनाप्रतीतानां गवयानां, 'अव्यव- हारप्रसङ्गात्' गवय इति व्यवहाराभावप्रसङ्गात्, इष्टापत्तावप्याह, 'गौरवाचेति गवयत्वापेक्षयेत्यादिः । 'गवयत्वमिति 'निमित्तमिति पूर्वेणान्वयः, 'तदनुपस्थितेः' शाब्दबोधात् पूर्वं तदनुपस्थितेः । 'श्रतएव' गवयत्वानुपस्थिते रेव, 'नोभयं न सादृश्य-गवयत्वोभयं । ननु गवयपदस्य निरवच्छिन्नैव शक्तिः स्वीकरणीया अतो नोक- दोष इत्यत आह, 'स्वयमिति, ‘प्रतीतसमसङ्ग्रान्तये' स्वयं यद्रूपेण गवयोज्ञातस्तद्रूपेण तज्ज्ञानाय, 'अनुपपत्तेरिति, भवन्मते गवयत्वेन तस्य शाब्दाविषयत्वादिति भावः । ननु गोसादृश्यमेव निमित्तं ·तत्त्वचिन्तामणौ व्युत्पन्नो न गासादृश्ये निमित्तस्य गवयत्वस्य प्रतीतेः। ननु यद्यपि तद्दाक्यं समयपरिच्छेदपूर्वं नागौजनत् तथापि तदेव वाक्यं स्मृतं सत्पत्तिनिमित्तं परि- च्छेस्यति अध्ययनसमयगृहीत इव वेदराशिरङ्गोपाङ्ग- पर्यावसितः कालान्तरे। न च वाक्यार्थस्येवास्य प्रागेव बोधितत्वात् पर्यावसितमिति वाच्यं । गोः सादृश्योप- . खयमपि तद्रूपेणैव पुरा ज्ञातः तद्रूपेणाज्ञातेऽव्यवहारश्च इष्ट एव इत्यत श्राह, ‘गवयत्वे ह्ययमिति, 'युत्पन्नः' ग्टहीतशतिः, 'न गोसादृश्य इति व्युत्पन्न इति पूर्वेणान्वयः, इति व्यवहारादिति शेषः, 'गवयत्वस्येति सावधारणं, तथाच निमित्तस्य गवयत्वस्यैव प्रतीतेरित्यर्थः । तदाक्यं' अतिदेशवाक्यं 'समयपरिच्छेदपूच' गव- यत्वावच्छिन्ने गवयपद शनिग्रहजनकं, 'नाजीजनत्' नोत्पादितवान्, तथाचेदं वाक्यं गवयत्वावच्छिन्ने प्रतिज्ञानजनकं भवत्वितीच्छया नोच्चारितवानित्यर्थः, 'परिच्छेत्स्यति' ज्ञापयिष्यति, अब दृष्टान्तमाह, 'अध्ययनेति, 'कालान्तर दति ग्टहीतवेदाध्ययनानन्तरं, तथाच यथा वेदराशित्वेन ग्टहीतोऽपि अङ्गोपाङ्गत्वेन ग्रहविषयः पश्चात्त- थेहापि एकतात्पर्य्यण प्रयुक्तोऽपि शब्दः अपरार्थबोधप्रयोजक इति भावः । शकते, 'न चेति, 'वाक्यार्थस्य' गोसदृशे गवयपदवाच्यत्वष्य, 'पर्याव सितमिति, शक्तिज्ञानमिति शेषः । सन्धेहादिति, तथाच (१) यदेति खः । (२) तदेति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । लक्षणत्व-निमित्तत्वयाः सन्देहात, पश्चाद्गययत्वेऽवगते तर्कलाघवसहकारात्() सादृश्यस्योपलक्षणत्वे निश्चिते गङ्गायां घोष इत्यवान्वयबाधा भविष्यतीति चेत् । न। उपलक्षणनिमित्तत्वसन्देहेऽपि यो गासदृशः स गपयपदवाच्य इति सामानाधिकरण्यमात्रेणान्वयोप- पत्तौ मानान्तरोपनौतानपेक्षणात् रक्तारतासन्देहे- ऽपि पटेो भवतीति वाक्यवत्, अन्यथा पर्यावसितेऽपि पूर्व प्रक्रिज्ञानसम्भवेऽपि गवयत्वे शक्यतावच्छेदकलनिश्चयासम्भवा- दुपमितेरपेक्षेति भावः । पुनः शकते, 'पश्चादिति गोसदृश गवय- पदवाच्यत्वज्ञानानन्तरं, 'तर्कलाघवसहकारात्' लाघवरूपतर्कसह- कारात्, 'इत्यचेवेति, यथा मुख्यार्थबाधादिसहकारात् गङ्गापदेन लक्षणया तौरबोधस्तधात्रापति भावः । गोसदृशो गवयपदवाच्य- इति ज्ञानस्य शक्यतावच्छेदकत्वावगाहिल एव सादृश्ये तदसम्भवेन मानान्तरेण गवयत्वोपस्थितेरपेक्षा इत्युक्त ज्ञानस्य सादृश्ये शक्यत्व- सामानाधिकरण्यावगाहित्वेनोपपत्तौ मानान्तरोपनीतगवयत्वापेक्षा नास्तीति समाधत्ते, 'नेत्यादि, अत्र दृष्टान्तमाह, 'रतारतत्यादि, 'वाक्यवदिति, यथा तादृशवाक्येन पटे रक्तत्वसन्देहदशायां रक्त- सामानाधिकरण्येन पटे वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वावगाहिशाब्दो जन्यते तथा इत्यर्थः, मानान्तरसहकारे दोषमाह, 'अन्यथेति, (१) तर्कपुरस्कारादिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ वाक्ये मानान्तरसहकारात् तदन्वयबुद्धौ ) वाक्यभेदा- पत्तेः। गङ्गायां घोष इन्यत्र तु पदार्थ एवान्वया- योग्य इति युक्तं तत्र मानान्तरापेक्षणम्। यदि च प्रतीतसंसर्गवलायातोऽप्यों वाक्यस्यैव तदा वाक्यभेदा- पत्तिः। अथ तात्य-नुपपत्त्या यष्टीः प्रवेशयेतिवत् तल्लक्षणास्तु गवयपदव्युत्पन्न प्रति तबुद्धेरुत्पत्तयेर) वाक्यमाप्नोतं तच्च न प्रतिनिमित्तोपादानं विना। 'पर्य्यवसितेऽपि' सम्भवदिशिष्टान्वयबोधकताकेऽपौत्यर्थः, 'तदन्वयबुद्धौ' तज्जन्यान्वयबुद्धिस्वीकारे, 'वाक्यभेदापत्तेरिति गवयो गोमदृशश्च गवयपदवाच्य इति समूहालम्बनबोधजनकत्वापत्तेरित्यर्थः, सादृश्य- भानेऽपि बाधकामावादिति भावः । ननु गङ्गायां घोष इत्यत्रापि अन्वयानुपपत्तिज्ञानादिसहकृतलक्षणाज्ञानरूपमानान्तरापेक्षणे वाक्य- भेदापत्तिरित्यत आह, 'गङ्गायामित्यादि । नतु तदा कीदृशवा- क्यस्य वाक्ये भेद इत्यत आह, 'यदीति, 'प्रतीतेति प्रतीतस्य संसर्ग- रूपं यबलं तदधीनः प्रतीतसंसर्गघटित इति यावत् । शकते, 'अथेत्यादि, तक्षक्षणा' सदृश पदलक्षणा, ‘गवयपदव्युत्पन्नं' गवय- पदव्युत्पित्सुं तादृशपदशक्तिज्ञानेच्छं प्रतीति यावत्, ‘तबुद्धे- रुत्पत्तये' गवयपद शक्तिबुद्धेरुत्पत्तये, क्वचित् 'तत्तबुद्धिव्युत्पत्तये' दूति पाठः तन तस्य तद्बुद्धिसम्पादनाय इत्यर्थी बोध्यः, 'थाप्लेन' भ्रमादिदोषयन्येन पुरुषेण, 'तच्च' तबुद्धिसम्पादनञ्च, (१) तत्तदन्वयबुद्धाविति ख० । (२) तद्युत्पत्तये इति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । न च गोसादृश्यं तथेतितात्पर्य्यतो गोसादृश्यपदेन गोसमानाधिकरणं गवयत्वमुपलक्षितं कल्पाते न तु यथा धूमोऽस्तीत्यत्र बह्रौ तात्पर्य्यमनुमानेन निर्वह- तीति न लक्षणा। न चाच प्रमाणान्तरमस्तीति येन तन्निर्वाह्य, उपमानस्यासिद्धेः, अन्यथान्योन्याश्र- यात् । न च वाक्ये न लक्षणा तस्याः पदधर्मत्वादिति वाच्यं । एकपद एव लक्षणा पदान्तरन्तु नियामक- मित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्() । अथ गवयत्वेन लक्षणया Con 'लक्षणा' धूमपदस्य 'तथा' प्रवृत्तिनिमित्तं, 'इतितात्पर्य्यतः' इत्याकारतात्पर्यज्ञानतः, 'कल्यत इत्यत्रावितमिदं । ननु सदृशपदलक्षणयैव सादृश्यो- पलक्षितगवयत्वोपस्थितिः प्रमाणान्तरेण तत्र तात्पर्य्यनिर्वाहण लक्षणाया प्रयोगादित्यत श्राह, 'न विति, 'लक्षणेत्यत्रान्वयः, 'इत्यत्रेति वयर्थिनामितिजिज्ञासावाक्ये, लक्षणा । 'अत्र' अतिदेशवाक्यस्थले, 'प्रमाणन्तरं' गवयत्वे शक्यता- वच्छेदकत्वसाधकं एतद्दाक्या तिरिक्तं प्रमाणं । ननूपमानमेव तद- स्तोत्यत आह, 'उपमानस्येति, 'असिद्धेः' तादृशशाब्दात् पूर्वमसिद्धेः, 'अन्यथा' तादृशबोधे उपमानस्यापेक्षितत्वे, 'अन्योन्याश्रयात्', पर- स्परापेक्षणादिति भावः। ननु वाक्ये लक्षणाविरहात्तादृशाशकैव नावतरतीत्याह, 'न चेति, 'तस्याः' लक्षणायाः, 'एकपद एव वाक्यघटकैकपद एव, 'वक्ष्यमाणत्वात्' खमण वित्यादिः। सदृश- (१) वक्तव्यत्वादिति ख० ।

·सत्त्वचिन्तामणौ तदुपस्थितावपि व्यक्तिवाच्यता न ज्ञायेत तच्छब्दा- दिति विशिष्टवाच्यताग्राहकमानान्तरमवश्यं स्तौक- रणीयम्। न च यन्निष्ठो धर्मो यत्यदवाच्यः सोऽपि तद्याच्य इति नियमः, जातिपदे व्यभिचारादिति चेत्, न, प्रतिनिमित्तवहाच्यत्वबोधतात्पर्य्यकत्वेन ज्ञाता- तिदेशवाक्ये गवयत्वविशिष्टव्यक्तरेव लक्षणातः। अथ यदि गवयत्वे साक्षात् तात्पर्य गोसदृशपदस्य गृहीतं तदा लक्षणा, न च साक्षात् तात्पर्य्यमवधृतम्, अन्यथा धूमोऽस्तीत्यचापि साम्यादिति चेत् । न। उपस्थाप- कान्तराभावे तात्पर्य्यस्यैव साक्षात् तात्पर्य्यरूपत्वात्, न चोपमानमेव तथा, अन्योन्याश्रयात् । पदस्य सादृश्योपलक्षितगवयत्वमात्रे लक्षणा इति भ्रान्त्या शङ्कते, 'अथेत्यादि, ‘लक्षणतः' लक्षणाखौकारात् । शकते, 'अथेति, 'साक्षादिति मानान्तरसहकृतमित्यर्थः, ‘गोसदृशपदस्थति सप्तमी- तत्पुरुषसमासात् तद्घटकसदृशपदस्थेत्यर्थः, 'तदा लक्षणेति, साक्षा- तात्पर्य्यज्ञानस्यैव लक्षणावौजत्वमित्यभिप्रायेणेदं । साक्षात्तात्पर्य- ज्ञानस्य तदवौजवे दोषमाह, 'अन्यथेति, 'साम्यादिति, सा- चात्तात्पर्य्या दिमत्त्वस्या विशेषादिति भावः। 'तात्पर्य्यरूपत्वादिति, धूमोऽस्तीत्यत्रानुमानमेव वयुपस्थापकमस्तौति भावः । सामाधत्ते, (१) शब्दादितौति ग्व० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । मैवं, यत्र प्रतिनिमित्तविषयबोधने न तात्पर्य योगोसदृशः स गवयशब्दवाच्य इति स्वरूपाख्यानमा तचाप्युक्त सामग्रीतः ससयपरिच्छित्तिर्भवत्येव । न च तच व्युत्पित्सुव्युत्पत्तये प्रवृत्तिनिमित्तविशेषे तात्पर्य यदनुपपत्तिलक्षणावीजं स्यात् । अपि च, धिक् कर- भमतिदीर्घग्रीवमित्यादिवाक्यस्य करभनिन्दातात्पर्य- कस्य प्रतिनिमित्तपरत्वाभावेऽपि ताहशपिण्डमनु- भवतः स्मरतश्च वाक्यार्थमयं करभशब्दवाच्य इति भवति मतिः। न च तत्र प्रतिनिमित्तविशेषे तात्प- र्यमस्ति लक्षणाया वीजं, निन्दापरत्वात् । किच्च सर्ववान्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावीजं यष्टीः प्रवेशये- त्यादावपि प्रकरणादिना पुरस्कारादिप्रयोजनकत्वं प्रवे- शनस्यावगतं तादृशे च प्रवेशनादौ यष्ट्यादेरनन्वयात् 'मैवमिति, लक्षणावीजं स्थादिति, तथाच तत्रैव गवयत्वे शक्यतावच्छे- दकत्वग्रहार्थमवश्यमुपमानापेवेति भावः । ननु तादृशतात्पर्य विना तादृशवाक्यमेव न प्रयुज्यते इत्यत श्राह, 'अपि चेति । तात्पर्य्या- नुपपत्तेर्लक्षणावौजत्वमेव खण्डयति, 'किञ्चेति, 'अनन्वयात्' अन्वया- सम्भवात्, तथाचानुपपत्तिरेवेति भावः । ननु यत्र प्रकरणादिज्ञानं नास्ति तचापि लक्षणाया आवश्यकत्वेन तात्पर्य्यानुपपत्तेरेव ·तत्त्वचिन्तामणौ। जापानुपपत्तेरपि तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्यत्वेन तदर्थ प्रकरणादेवश्योपजीव्यत्वात्()। अथ प्रकर- खादेरननुगमः तात्पर्य्यव्याप्यत्वेन तदनुगमे तात्प:- नूपपत्तिरेव तबीजमस्तु लाघवादिति चेत् । न । धूमादिवदननुगतस्थापि व्याप्यत्वाविरोधात् । तस्मात् गवयशब्दः कस्यचिद्वाचकः शिष्टैः प्रयुक्तत्वादिति सामान्यतो निश्चितेऽपि गवयत्वविशिष्टो धम्मौ गवय- पदवाच्य इति लाघवान्निर्णेयम्। तच प्रमाणसहकारि, नदीजत्वमावश्यक इत्यत श्राह, 'तात्पर्य्यानुपपत्तेरपौति, 'तदर्थ' तात्पर्य्यज्ञानार्थ, 'अवश्योपजीव्यत्वात्' अवश्यं प्रयोजकत्वात्। प्राङ्कते, 'प्रथेति, 'साघवादिति, तात्पर्य्याभाववदवृत्तित्वेन प्रकरणज्ञानस्या- पेचितले तात्पर्य्यज्ञानस्य नियतपूर्ववर्त्तितायाः कृप्तत्वेनालन्यथा- सिद्धत्वमाचकल्पने लाघवात् प्रकरणज्ञानस्य हेतुत्वे उभयोरेव कल्यत्वेन गौरवादिति भावः । व्याप्यानुगमस्थानुमित्यनुपयोगि- तया तदननुगमे चतिविरह इति समाधत्ते, 'नेति, उपसंहरति, 'तस्मादिति, "शिष्टैरिति, यद्यपि अपभ्रमशब्दस्थापि पष्टप्रयोज्य- तया तत्र व्यभिचारः तथापि साधुपदत्वस्यैव हेतुत्वे तात्पर्य, गवयशब्दवाथ इति सामान्यतोनिश्चयस्य विशेषव्यवहारानुपयोगि- वादिति भावः। 'लाघवादिति गोसादृश्यापेच्या गव्यत्वे लाघव- मिति लाघवज्ञानादित्यर्थः, 'तच्च' लाघवञ्च, 'प्रमाणसहकारीति (१) तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्यत्वादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । न च तस्यां दशायां प्रमाणान्तरमस्ति, अती वस्त्र- माणसहकारि तस्यमाणान्सरमास्थयम्। श्रथात्वन- मानं सथाहि गवयशब्दो गवयत्वविशिष्टधर्मिवाचकः असति हत्त्यन्तरे दृ:(१) प्रयुज्यमानत्वात् गवि गो- शब्दवदिति चेत् । न। गवयत्वविशिष्टो यो धम्मौ तस्य वाचकत्वग्रहेपि गवयत्वस्य प्रतिनिमित्तत्वासिद्धेः। न च शक्तिमज्ञात्वा वृत्त्यन्तरं वापि अवधारयितुं शक्यते, सामानाधिकरण्यमाचस्य निमित्तोपलक्षण- वडग्रीहिः, प्रमाणान्तरसहकारं विना लाघवज्ञानस्य ज्ञानानर्जक- लादिति भावः । 'तस्यां दशायां' स्लाघवज्ञान काले, 'प्रमाणान्तर' अनुमानादिकं, 'यदिति, तस्येत्यादिः, तथाच तदानौं लाधव- ज्ञानस्य यत्महकारि तत् प्रमाणान्तरं उपमानप्रमाणमित्यर्थः । ाकते, 'अथेति, 'असतीत्यादि शक्तिभ्रमाजन्य-लक्षणायहाजन्य-गव- यत्वविशिष्टविषयकशाब्दजनकत्वादित्यर्थः । ननु गवयत्वावच्छिन्- वाचकत्वमेव साधं तदादिपदे तज्ज्ञानस्य पूर्व सम्भवादत आह, 'म चेति, 'शक्यत इति, लक्षणायाः शनिघटितघटितत्वादिति भावः । मम गवयत्वविशिष्टवाचकत्वं तनिष्टशक्तिनिरूपकत्वं तथाच शाशे गवयभानदभायां पारतरत्र्येण गवयत्वस्यापि अवच्छेदकतानिएकल- सम्बन्धेन भानात् तत्र निमित्ततामिद्धिः समानाधिकरणयोरेकला- परस्य पारतव्येण भाने वाधकाभावात् इत्यत आह, 'सामानाधि- (१) अभियुक्तरिति ख।

·तत्त्वचिन्तामणौ तासाधारणत्वात्। अथ गोसादृश्यस्य प्रतिनिमि- त्ततायां गौरवावतारे नापमानस्यावतारः(९) । तथाच तर्केण इतराग्रतिनिमित्तत्वे निश्चिते(२) गवयपदं गव- यत्वप्रतिनिमित्तकं इतराप्रतिनिमित्तकत्वे सति करण्यमात्रस्येति, शक्रेरित्यादि, 'साधारणत्वात्' समानाधिकरण- त्वात्, तथाच सामानाधिकरण्यस्य तन्नियामकत्वे सादृश्यस्यापि च तथात्वापत्तेरतिदेशवाक्यात्तथा प्रतीतेरिति भावः । इति साम्य- दायिकाः । वस्तुतस्तु ननु शक्तिसामानाधिकरण्यमेव निमित्ततासाधक भविष्यतीत्याशय व्यभिचारमाह, 'सामानाधिकरण्यमात्रस्येति, 'माचपदेन शङ्केतविषयताव्यवच्छेदः, 'साधारणत्वादित्युकार्थकं इति तु परमार्थः । शङ्कते, 'अथेति, ‘गोसादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्ततायां' तस्य गवयपदशक्यतावच्छेदकतायां, ‘गौरवावतरे' गवयत्वापेक्षया गौरवज्ञाने, सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वं, 'नोपमानस्यावतारः' नोपमान- ज्ञानं, तथाच भवन्मतेऽपि गौरवज्ञानस्य सहकारित्वमावश्यक तज्जनकतया उपमानस्यापि नोपयोगित्वमिति प्रमाणान्तरेण तज्- ज्ञानसम्पत्तौ किमुपमानेन इति गूढाभिप्रायः । ननूपमानं विना कथं तन निमित्तग्रह इत्याकाङ्क्षायामाह, 'तथा चेति, 'तर्कण' लाघवज्ञानरूपतर्कण, इतरेति गवयत्वभिन्ने शक्यतावच्छेदकत्वाभावे निश्चिते इत्यर्थः । इतरेति इतरत् प्रवृत्तिनिमित्तभिन्नं यस्येति (१) गोसादृश्यनिमित्ततागौरवस्थानवतारेण नोपमानस्थाप्यनवतार इति ख०। (२) तस्य प्रतिनिमित्तकत्वेऽवगते इति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । संप्रतिनिमित्तकत्वात् यन्नैवं तन्नैवमिति चेत् । न । तर्कस्यानिश्चायकत्वात्। न चायं तो व्याप्तिग्रह- मूलको येन विपर्यायानुमानादर्थसिद्धिः । अथ गवय- पदं सप्रतिनिमित्तकमिति सामान्यतादृष्टमेव तर्क- सहकृतं गवयपदस्येतराप्रतिनिमित्तकत्वं परिच्छि- नत्ति न तु मानान्तरं कल्पयित्वा तकः सहकारी कल्पाते इति चेत्। न। इदं सप्रतिनिमित्तकमन्यद्ध न प्रतिनिमित्तमिति बुद्धावपि गवयत्वप्रवृत्तिनि- व्युत्पत्तिः, सिप्रवृत्तीत्यादि किञ्चित्प्रतिनिमित्तकत्वादित्यर्थः, विशेषव्याप्तौ अन्वयदृष्टान्तासम्भवेन व्यतिरेकेण तमाह, ‘यन्नैवमिति, 'तर्कस्येति लाघवरूपतर्कस्य, 'अनिश्शायकत्वात्' सन्निकर्षप्रमाणादि- भिन्नत्वेन निश्चयाप्रयोजकत्वात् । नन्वेवं धूमोयदौत्यादितर्कस्थापि तथात्वं स्यादित्यत आह, 'न चायमिति, 'अयं' लाघवादिरूपः, 'व्याप्तीति, श्रापाद्यापादकयोरित्यादिः, 'अर्थसिद्धिरिति, तथाच तादृशतर्कस्यैवार्थसाधकत्वादिति भावः । शङ्कते, 'अथेति, ‘मप्र- वृत्तिनिमित्तकं किञ्चिद्धावच्छिन्न शक्यताकं, 'इतौति इत्यनु- मितिजनकसाधुपदत्व ज्ञानरूपसामान्यतोदृष्टमनुमानमेवेत्यर्थः, उता- नुमानस्य कार्य-कारणलिङ्गकत्वाभावात् सामान्यतोदृष्टत्वं, 'तर्कति . लाघवरूपेत्यादिः, 'परिच्छिनत्ति' सम्पादयति, 'मानान्तरं' उप- मानरूपप्रमाणं, 'सहकारौति तस्येत्यादिः, 'इदमिति गवयपद- मित्यर्थः, 'अन्यच्च' गवयत्वान्यच्चेत्यर्थः, 'इति बुद्धावपौति इत्या- .

·तत्त्वचिन्तामणौ। ine मित्तकं गवयपदमिति मानान्तर विना अप्रतीतः अनुमितेापकतावच्छेदकमाचप्रकारकत्वनियमात्॥ अथ यथेच्छायां सामान्यतादृष्टेन विशेषबाधकसइकते- माद्रव्यानाश्रयत्वर) प्रतीयते अन्यथा विशेषबाध- कारिका बुद्धिर्यत इति व्युत्पत्त्या तादृशमानसोपनौतभानप्रयोजि- काधामनुमितावपौत्यर्थः, अनुमितेस्तद्भावकलासम्भवेम यथाश्रुता- सङ्गते रिति साम्प्रदाधिकाः। वस्तुतस्तु 'इदं गवयत्वमित्यर्थः, 'प्रवृत्तिमिमिन्समित्येव पाठ:, सकारयुक्तपाठस्तु प्रामादिकः, तादृशपाठस्य प्रामाणिकत्वे 'निमि- तेति धर्मपरोनिर्देशः, 'इति बुद्धावपि' इतिज्ञानप्रयोज्यानुमिता- पौत्यर्थः, इति तु परमार्थः, 'गवधपदमितीति 'अप्रतीतेरित्यत्र प्रतीतावन्वितं, 'प्रकारकत्वेति तथाच किञ्चिदवच्छिनशक्यता- कत्वत्वेनानुमितावपि खरूपतो गवयत्वावच्छिन्नशक्तिनिश्चयार्थमवश्यं प्रमाणान्तरापेक्षा इति भावः । नन्वात्मसिद्धी यथेच्छा द्रव्यसमवेता गुणत्वादिति सामान्यतोदृष्टानुमानेन प्रत्येकं पृथिव्याघसमवेतत्व- निश्चयसहकतेनाष्टट्रव्यानाश्रितत्वं प्रतीत्य व्यतिरेक्यनुमानेनात्मसम- वेतत्व सिद्धिस्तयात्रापौत्याशङ्कते, 'अथ यथेच्छायामिति, 'विशेष- बाधकेति पृथिव्याघेकैकसमवेतत्वाभावनिश्चायकेत्यर्थः, 'अष्टद्रव्यामा- श्रयत्वं श्रष्टद्रव्यानाश्रितत्वमित्यर्थः, अष्टद्रव्यान्यनाश्रयो यस्या इति व्युत्पत्तेः, 'प्रतीयते' अनुमोयते, तथाच व्यापकतानवच्छेदकधा- (१) अनुमितेापकतावच्छेदकत्वप्रकारताकत्वनियमादिति ख० । (२) विशेषबाधकसहकृतेनान्यदन्याश्रितत्वमिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीवखण्डम् । कानां द्रव्यव्यतिरेकविषयकत्वेनाव्यानाश्रयत्वं (९) केन माद्यम् । तथाचापि गौरवास्यतर्कसहजतसा- मान्यताहष्टादितराप्रतिनिमित्तकारले जाते.५) पश्चात् स व्यतिरेको स्यात् कल्प्यप्रमाणान्तरापेक्षया कृत- वच्छिन्नविधेयताकत्वमप्यनुमितौ खौकार्यमिति भावः । 'अन्यथा' अनुमितेस्तथावनियमे, 'विशेषबाधकानां' पृथिव्यायेकैकसमवेतला- भावानुमापकानां पृथिव्यादिसमवेतत्वाभावव्यापकाभावप्रतियोगि- मनोमायग्रालालवत्तापरामर्शानामन्वयपरामर्शानां इति यावत्, 'द्रव्यव्यतिरेकः द्रव्यसमवेतत्वयतिरेकः, कचित्तथैव पाठः, 'विषयक- बेनेति हेतव्यापकतयेत्यादिः, तथाच प्रत्येकसमवेतबामावलमात्रय व्यापकतावच्छेदकतया अवगाहित्वेन इति पर्यवसितं। 'अत्रापि' गवयपदशक्रियाहस्थानेऽपि, 'सामान्यतोदृष्टात्' गवयपदं सप्रवृत्ति- निमित्त साधुपदवादित्यनुमानात्, ‘ज्ञाते' अनुमिते, 'सः' गौर- वाख्यखर्कः, 'व्यतिरेको स्थादिति इतरानवच्छिन्नशक्यताकं गवयपदं गवयत्वावच्छिन्नशक्यताकत्वं विना किञ्चिदवच्छिन्नशक्यताकं न स्यादिति व्यतिरेक्यनुमानप्रयोजकः स्यादित्यर्थः । ननु तादृशतकस्य उपमानमहकारित्वमेव कल्यते किमनुमानसहकारित्वेन इत्यत- (१) विशेषणबाधकानां एथिव्यायेकेकमात्रव्यतिरेकविषयकत्वं जन्यद्रव्या- नाश्रितत्वमिति ख० । (२) इतराप्रत्तिनिमित्तं ज्ञायत इति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। प्रमाणसहकारित्वस्य युक्तत्वादिति चेत् । न । इच्छाया- मेकैकबाधसहकतापरबाधकैरेवर) तावद्रव्यविशिष्ट- वैशिष्ट्यादष्टद्रव्यानाश्रयत्वपरिच्छेदात्५) न तु सामा- न्यतादृष्टेन विशेषणहयाः परिच्छित्त्यैव(३) विशिष्ट- वैशिष्ट्यवर्धािनवाहात् तर्कानवतारदशायां तस्य परि- आह, ‘कल्यप्रमाणान्तरेति, ‘युक्तत्वादिति तथाच प्रमाणान्तरकल्पने गौरवमिति भावः । दूषयति, 'नेति, 'अपरबाधकैरेवेति पृथिव्या- दिप्रत्येकसमवेतत्वाभावकूटेरेवेत्यर्थः, तावद्भिरष्टत्वसंख्यावत्पृथिव्या- दिभिर्विशिष्टं पृथिव्यादिनिरूपितं यत्समवेतत्वं तस्य वैशिष्ट्यं प्रति- योगित्वरूपं यत्र एवम्भूतोऽष्टद्रव्याश्रितत्वसामान्याभावस्तस्थानुमिते- रित्यर्थः, एवकारव्यवच्छेद्यं स्वयमाह, 'न विति, सामान्यतोदृष्टेन' इच्छा न पृथिवीसमवेता मनोमात्रग्राह्यत्वादित्याद्यनुमानेन, 'विशे- षणहयोः' पृथिव्याघेकैकसमवेतत्वाभावकूटाष्टद्रव्यसमवेतत्वसामान्या- भावयोः, 'परिच्छित्त्यैव' ज्ञानेनैव, “विशिष्टेति तावत्ममवेतत्वसामा- न्याभावबोधनिबाहादित्यर्थः, तथाच व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानु- मितिः कुत्रापि न खौकार्येति भावः । नन्वितरबाधस्थले दूवा- चापि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः भवितुमईतौत्यतोदोषा- न्तरमाह, 'तर्कत्यादि, गौरवाख्यतीज्ञानदशायामित्यर्थः, 'तस्य' (९) एकैकबाधसहकृतापरापरबाधकैरेवेति ख० । (२) तावद्भूपविभिटवैशिष्ट्यादन्यद्रव्यानाश्रयत्वपरिच्छेदादिति ख० । (३) विशेषणतयोपस्थित्यैवेति खः ।

·उपमानाख्यटतौयखण्डम् । च्छेदकत्वाच') । न च व्याप्तिपरमिदं वाक्यं यो गासहशः स गवयपदार्थ इति वाक्यादवगतव्याप्तेरनु मित्युदया- दयं ९) गवयपदवाच्यो गासदृशत्वात् अतिदेशकाला- वगतपिण्डवदिति वाच्यं। न हि गासदृशं ज्ञात्वा अनेन पृष्टः स किंशब्दवाच्यइति, किन्तु सामान्यता व्यापकतानवच्छेदकावच्छिन्नस्य, 'परिच्छेदकत्वात्' अनुमापकत्वप्र- मङ्गादित्यर्थः, अनुमितेापकतावच्छेदकमात्रावच्छिन्नविधेयताकत्व- स्था नियमादिति भावः । 'तस्य' अनुमानस्य, 'परिच्छेदकलादिति व्यापकतानवच्छेदकरूपेणेत्यादिः, तथाच तादृशनियमाभावे तर्कस्या- सत्त्वस्थलेऽपि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः स्यादिति भावः । इत्यपि कश्चित् । शङ्कते, 'न चेति 'वाच्यमिति परेणान्वयः, 'याग्नि- परं' व्याप्तितात्पर्य्यक, 'इदं' अतिदेशात्मकं, तस्य तत्त्वं स्फुटयति, 'योगोसदृश इति,'अवगतव्याप्तेः' पुरुषस्य, अनुमित्युदयादिति, तथाच तत्र तात्पर्याभावे व्याप्तरबोधेनानुमितिर्न स्यादिति भावः । ननु सामान्यव्याप्तौ गोसादृश्यत्वस्थानुगतत्वे महिषादौ व्यभिचारः अननु- गतत्वे दृष्टान्तासिद्धिरतो विशेषव्याप्तिमाह, 'श्रयमिति, 'श्रयं अति- देशकालानवगतो गवयः, दृष्टान्तमाह, 'अतिदेशेति, दूषयति, “न हौति, 'हि' यस्मात्, अनेन' गोसदृशज्ञात्रा पुरुषेण, 'पृष्ट इति, प्रभा- कारमाह, ‘स किमिति, 'मः' गोमदृशः, तदा किं पृष्ट इत्याकाङ्क्षा- (१) तस्य तदपरिच्छेदकत्वाच्चेति ख० । (२) अवगतव्याप्तिरनुमिनुयादयमिति ख० । wr ·तत्त्वचिन्तामणौ। गवयपदार्थमवगत्य) स कौगिति, तथाच यद्योग- प्राथम्याभ्यां तस्यैव व्याप्यत्वं (२) ततः किं तेन। अथ लक्ष- णपरमिदं३) वाक्यं किंलक्ष्यकोऽसाविति") प्रश्नार्थः, एवञ्च वाच्य इति प्रयोक्तव्यपरमसौ५) गवयइति व्यवह- यामाह, 'किन्विति, 'गवयपदार्थमिति, तत्त्वेनेति शेषः, अज्ञातवस्तु- नोऽपि पदार्थत्वेन ज्ञानसम्भवात् यथा वारणादिपदार्थत्वेन वारणा- दिज्ञानमदिधानां, ‘अवगम्येति क्वचित् पाठः स च प्रामादिकः अगुणे धुटि पञ्चमलोपस्थानुशासनिकत्वात्, 'तथाच' गवयपदार्थत्व- ज्ञानस्य पूर्वमावश्यकत्वेन च, 'तस्यैव' गवयपदार्थत्वस्यैव, ‘किं तेन' किं मादृश्येन, तथाचोक्तानुमाने दृष्टान्तामिद्धिरिति भावः । शङ्कते, 'अथेति, 'लक्षणपरं' गवय इति व्यवहारप्रयोजकधर्मतात्पर्य्यकं, 'इदं' अतिदेशवाक्यं । ननु गवयपदशक्यजिज्ञासायां तस्य लक्षणपरत्वे उत्तरत्वं न सम्भवति जिज्ञासिताभिधानस्यैव तथात्वादित्यतः प्रश्ना- र्थसप्यन्यथा करोति, 'किंलक्ष्यकोऽसाविति किंप्रयोज्यव्यवहारवि- षयोऽसावित्यर्थः, 'प्रश्नार्थः' प्रश्नवाक्यार्थः, तथाचोत्तरवाक्यं न विरु- द्धार्थकमिति भावः। ननूत्तरवाक्ये व्यवहारबोधकपदाभावात् कथं (१) गवयपदार्थमवगम्येति ख० । (२) यद्योगप्राथमाख्यां तस्यैवार्थत्वमिति ख० । (३) लक्षणापरमिदमिति ख० । (8) किंलक्षणकोऽसावितौति ख० । (५) एवञ्च प्रयोक्तव्यमयमसाविति ख. ।

·उपमानाख्यटतोयखण्डम् । व्यो गोसदृशत्वात् यस्तु न तथा नासौ गोसदृशः यथा हस्तौति चेत् । न । न हि हत्यादीनां विलक्षणत्वे) प्रमाणमस्ति, सर्बप्रयोगस्य दुर्जेयत्वात्। कतिपय- तादृशार्थकलमित्यत आह, 'वाच्य दूतौति उत्तरवाक्यस्थवाच्य इति- पदमित्यर्थः, उद्देश्य-विधेयभावबलात् प्रयोज्य-प्रयोजकभावलाभ इति भावः । अतएव 'गोसदृशत्वादिति पञ्चमौनिर्देशः। ननु तच तत्प्र- योजकत्वं व्यापकत्वमेव जनकत्वादेर्बाधात् तच्च व्याप्तिनियतं मा च नास्ति व्यभिचारात् इत्याशय व्यभिचाराभावं दर्शयति, 'यस्थिति, 'न तथा' न गवय इति व्यवहारविषयः, तत्र दृष्टान्तमाह, 'यथेति, हस्तिनि योरेवाभावसत्त्वादिति भावः । दूषयति, 'न हौति, 'विख- क्षणत्वे' गवय इति व्यवहाराविषयत्वे, 'प्रमाणमस्तौति निज्ञामितुः प्रकृष्टज्ञानमस्ति, प्रकर्षश्चाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वं, तथाच गो- सादृश्याभाववति व्यवहारविषयत्वसन्देहात् गोसादृश्ये तत्प्रयोजक- वसन्देहासत्त्वं तादृशवाक्यादपि न सम्भवतीति भावः । ननु मर्चेषां गवयपदप्रयोगे हस्तितात्पर्य्यकत्वाभावादेव तत्र तसिद्धिर्भविग्धती- त्यत आह, 'सर्वप्रयोगस्येति सर्वेषां तत्प्रयोगे तत्तात्पर्यकत्वा- भावस्य इत्यर्थः, 'दुईयत्वादिति, विना सार्वञ्च सर्वज्ञानासम्भवा- दिति भावः । केचित्तु ‘प्रमाणपदं यथाश्रुतार्थकं, तथाच प्रमाणाभावादेव तज्ज्ञानाभाव इति भावः । ननु सर्वप्रयोगेन एतत्साधनौयं इत्यत- (१) विपक्षत्व इति ख• । (२) दुर्ज्ञानत्वादिति ख० ।

·सत्त्वचिन्तामणौ। व्यवहारस्यानैकान्तिकत्वात्। न च कौहक किंलिङ्गक- इति प्रश्नार्थः,(२) न ह्यनेन लिङ्गमञात्वा गवयपदस्य वाचकत्वं कस्यचिच्च तयाप्यत्वं नावगतं,(२) येन तदर्थ प्रश्नः। प्रतिनिमित्तविशेषलिङ्गे) प्रश्नाः गवयपदं येन आह, 'सर्वप्रयोगस्येति, 'दुज्ञेयत्वादिति, तथाच हेतुज्ञानाभावात् कथं तत्र तत्मिद्धिरित्याशय इत्याडः, तन्मन्दं, साध्याविशेषापत्तेः। ननु कतिपयजनानां प्रयोगे तत्तात्पर्यकत्वाभावनिश्चयादेव तत्र तमिद्धिरित्यत पाह, 'कतिपयेत्यादि, साध्य-हेलोवैयधिकरण्य- मिति तु नाशकनौयं प्रयोगनिष्ठतात्पर्याभावस्य स्खप्रतियोगि- विषयतासम्बन्धेनेव हेतुत्वात्, 'अनैकान्तिकत्वात्' व्यभिचारित्वात् । शकते, 'न चेति, 'कौदृक्' इति, उदीच्येतिशब्दोऽत्राप्यन्चितः, 'किंलिङ्गक इति, तथाच किंलिङ्गकप्रश्नार्थी यादृशः कौदृगिति- प्रश्नार्थोऽपि तादृश इत्यर्थः, दूषयति, ‘न हौति, 'अनेन' प्रश्नकर्ता पुरुषेण, 'लिङ्ग' गवयपदवाच्यत्वानुमापकं, 'वाचकत्वं' वाचकता- निरूपकत्वं वाच्यत्वमिति यावत्, गवये इति शेषः, 'अवगतमिति परेणान्वयः, 'तयाप्यत्वं' गवयपदवाच्यत्वव्याप्यत्वं, 'तदर्थं' तयाप्यत्व- ज्ञानार्थ, 'प्रश्नः', छत इति श्रेषः, तथाचातिदेशवाक्यात् पूर्व गवये गवयपदवाच्यत्वस्यैवाज्ञानात्तादृशप्रश्न एव न सम्भवतीति भावः । (१) अथेति ख० । (२) किंलिङ्गमिति प्रश्नार्थ इति ख० । (३) कस्यचिद्वाच्यत्वमवगतमिति ख० । (8) अथ प्ररत्तिनिमित्तविशेष इति ख. ।

·उपमामाख्यटतीयखण्डम् । ५. निमित्तेन वर्तते तस्य किं लिङ्गमित्यर्थः इति चेत्, न हि तदनुमानमेवेत्य नेन(९) निश्चितं यत इति स्यात्(२) । ज्ञानहेतुमाचप्रश्ने तविशेषणोत्तरमिति चेत् । न। 'तगायत्वमवगतमिति क्वचित् पाठः, तत्र 'न होत्यस्य 'प्रश्न इत्यत्र नान्वयः, किन्तु 'अवगतमित्यत्र, 'वाचकत्वमित्युक्तार्थकं, लिङ्गमज्ञात्वा' विशेषतो लिङ्गमज्ञात्वा, 'कस्यचिच्चेति किञ्चित्पदार्थस्य वित्यर्थः, 'तयाप्यत्वमित्ययुक्तार्थकं, 'अवगतं' निश्चितं, तथाच सामान्यधर्मप्रका- रक ज्ञानं विना अवान्तरधर्मप्रकारकजिज्ञासानुदयात्तादृश्यप्रभा एव ज सम्भवतीति भावः । तदर्थ लिङ्गवावान्तरधर्मप्रकारकज्ञानार्थ, 'प्रमः' इत इति शेषः इत्यर्थः । शकते, 'प्रतिनिमित्तेति गवयपदशक्यता- वच्छेदकानुमापके प्रश्न इत्यर्थः, प्रश्नार्थ स्पष्टीकरोति, 'येनेत्यादि गवयपदं यद्धविच्छिन्नशक्यताकं तस्यानुमापकं किमित्यर्थः। दूष- यति, 'न हीति, 'निश्चितमिति परेणान्वयः, 'तत्' गवयपदशक्यता- वच्छेदकं, 'अनुमानमेवेति अनुमेयमेवेत्यर्थः, “कत्ययुटोऽन्यत्रापति वचनात् कर्मणि युट्प्रत्ययः, तथाच तत् किञ्चिल्लिङ्गकानुमितिविषय- इति पर्यवसितं, इतौति 'निश्चितत्यत्रान्वयः, अनेन' प्रश्नकर्ता पुरुषेण, 'यत इति स्यात्' येन इति प्रश्नः स्यात्, तथाच सामान्यज्ञाना- भावान विशेषजिज्ञामेति भावः । शकते, 'ज्ञानेति, तथाच गवय- पदवाच्यत्वज्ञानजनक किमिति प्रश्नार्थः पर्यवसितः, 'तविशेषेण' (१) तदनुमेयमेवेत्यनेनेति ख० । (२) येन तथा स्यादिति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ अविशेषादिन्द्रियसन्निकर्षमप्युत्तरयेत्, वनं गतो द्रक्ष्य- सौति। तस्मानिमित्तभेदे एवायं प्रश्नः कीदृग्गवयः केन निमित्तेन गवयपदं प्रवर्तते, गवयत्वस्य साक्षादुप- दर्शयितुमशक्त्वात्, पृष्टः स तदुपलक्षकं सादृश्यमा- चष्टे, पश्चाच्च दृष्टेऽपि पिण्डेऽतिदेशवाक्यार्थ) स्मरत- गवयपदवाच्यत्वज्ञापकत्वावान्तरधर्मासादृश्यत्वप्रकारेण, 'उत्तरं' जिज्ञा- साविषयबोधकवाक्यं । दूषयति, 'नेति, 'अविशेषात्' ज्ञानजनकला- विशेषात्, ‘इन्द्रियसन्निकर्षमपौति, इन्द्रियसनिकृष्टोगवयपदवाच्य- इत्युत्तरतोऽपि तादृश जिज्ञासानिवृत्तेरिति भावः। इन्द्रियसन्नि- कर्षत्वेनोत्तरवाक्यस्य पर्यवसितार्थमाह, 'वनमित्यादि, ददमुपलक्षणं सादृश्यस्य तज्ज्ञानजनकत्वाभावेन तदाक्यस्योत्तरत्वं न सम्भवतीत्यपि बोध्यं । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'निमित्तभेदे एव' प्रवृत्तिनिमित्त- विशेषण एव, 'प्रश्नोऽयं' कीदृशगवय इति प्रश्न इत्यर्थः, प्रश्नार्थे स्पष्टयति, 'केनेत्यादि किंधविच्छिन्नशक्यताकं गवयपदं इति पर्यवसितार्थः। ननु किमर्थं सादृश्यमाचष्टे इत्याकाक्षायामाह, 'गवय- त्वस्येति, 'साक्षादित्यादि प्रत्यवतो ज्ञापयितुमशक्यत्वादित्यर्थः, तस्य तथावे गवयपदं गवयत्वावच्छिन्नशक्यताकमित्येवोत्तरयेदिति भावः। 'मः' उत्तरथिता, 'तदुपलक्षक' गवयत्वोपलक्षक, सादृश्यख्य प्रत्यक्ष- तोऽपि दर्शयितं शक्यत्वं अवयवादिसाम्यादिति भावः। 'पश्चाचेति (१) अतिदेशवाक्यमिति ख• ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । स्तर्कसहकारात्(९) गवयत्वविशिष्टो धम्मौ गवयशब्द- वाच्य इति प्रतिनिमित्तविशेषपरिच्छित्तिरुपमान- फलम्। अथ गौरवेणन्यानिमित्तकत्वे सति सनिमि- त्तकत्वादिति व्यतिरेकिणएव गवयत्वप्रतिनिमित्त. अतिदेशवाक्यार्थानुभवोत्तरमित्यर्थः, 'दृष्टेऽपि' अयं गोसदृश इति माक्षात्कारविशये पौत्यर्थः, 'पिण्डे गवयशरीरे, 'स्मरत इति, तादृशप्रत्यक्षस्यैवोद्दोधकत्वादिति भावः। 'तर्कसहकारात्' गौरवाख्य- तर्कसहकारात्, ‘प्रवृत्तिनिमित्तविशेषेति प्रवृत्तिनिमित्ते गवयपद- शक्यतावच्छेदके यो विशेषस्तत्परिच्छित्तिस्तज्ज्ञानं, 'उपमानफलं' अतिदेयवाक्यप्रयोजनं । केचित्तु 'उपमानफलं' उपमितिरिति याचक्षते, तन माधु, उपमानमनभिधाय तत्फलत्वेनोपमित्यभिधानासम्भवात् अतिदेश- वाक्यप्रयोजनाभिधानप्रस्तावे तदभिधानस्यार्थान्तरत्वाच्च । शङ्कते, 'अथेति, 'गौरवेण' गौरवाख्यतर्केण, निश्चितादिति शेषः, 'अन्यानिमित्तकत्वे मति' गवयत्वभित्रधर्मावच्छिनशनिशून्यत्वे मति, 'सनिमित्तकत्वात्' किञ्चिदवच्छिनशक्यताकत्वात्, इति व्यतिरेकिण:' एतत्स्वरूपात् व्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टाद्धेतोरित्यर्थः, तथाच गवयपदस्य गवयलप्रवृत्तिनिमित्तकत्वं विना अन्याप्रत्तिनिमित्तकत्वविशिष्ट- सप्रवृत्तिनिमित्तकत्वं न सम्भवति इति व्यतिरेकव्याप्तेरिति भावः । (१) तर्कसहकारेणेति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। कत्वधौरिति चेत् । न । व्यायमूलकतया गौरवस्य(१) तविपर्ययस्य वा अप्रमाणत्वात् तत्राप्रमाणे सहका- रितामात्रेण(२) अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां(३) कथमुपमान- मिति चेत् । न । गौरवसहवतापमानादेवान्यानिमि- अन्वयसहचाराभावेनान्वयव्याप्तिग्रहासम्भवायतिरेकित्वानुधावनं। दू- षयति, 'नेति, 'व्यायमूलकतथा' आपाधापादकयोाप्तिग्रहानपेक्ष- तथा, 'गौरवस्य' गौरवाख्यतर्कस्थ, 'तदिपर्ययस्य' प्रवृत्तिनिमित्तत्व- विपर्ययस्य, अन्यस्मिन्निति शेषः, 'अप्रमाणत्वात्' अनिश्वायकत्वात्, तथाच व्याप्तिमूलकतर्कस्यैव निश्चायकत्वात् गौरवाख्यतर्कणातथा- भुतेन अन्यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावप्रत्यायनासम्भवादुक्कस्य हेतु- वासम्भव इति भावः । शङ्कते, 'तति, 'तत्र' गौरवाख्यतर्क, 'श्रप्र- माणे' अनिश्चायके, सतौति पोषः, सहकारितामात्रेणेति, तस्येत्यादिः, अन्वयश्चास्य उपमानमित्यत्र, 'अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां' अन्यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तत्वशङ्कायां, स्थितायामिति शेषः, 'कथमुपमान' उप- मित्यात्मको गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वनिश्चयः कथमित्यर्थः, गौर- वाख्यतर्कस्य किञ्चिदनिश्चायकत्वेन तच्छङ्काया अनिवृत्तेरिति भावः । दूषयति, 'नेति, 'परिच्छेदादिति निश्चयादित्यर्थः, तथाच गौरवस्थानिचायकत्वेऽपि तत्महकतोपमानप्रमाणादेव तनिश्चया- (१) गौरवग्रहस्येति ख० । (२) तर्कव्यपदेशप्रमाणसहकारितामात्रेणेति ख० । (३) अन्यनिमित्तशङ्कायामिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । तकत्वे सति सनिमित्तकत्वपरिच्छेदात्। अस्तु गौरव- सहकतान सनिमित्तकत्वमानादेव) गवयत्वनिमि- तकत्वसिद्धिः, न चैवं, व्यतिरेक्यच्छेदात्र) । कार्यले पर्यवसिते बाधकानन्तरं व्यतिरेक्युदयात् । यत्र च दुक्लाकानिवृत्तिरिति भावः। सहकारिलं सामानाधिकरणमा न तु तन्नन्यजनकवं बाधितत्वात् । अङ्गते, 'अखिति 'सिद्धिरिति परेणान्वयः, 'मनिमित्तकत्वमानात् किञ्चिदवच्छिन्नधक्यताकवरूपा- नुमापकहेतोः, दूषयति, 'न चैवमिति, मजणे हेतुमाइ, 'यतिरेक्यु- छेदादिति तादृभहेतौ व्यतिरेकन्याश्यसम्भवात्, तय गवयत्वा- वच्छिनशक्यताकत्वव्यभिचारादिति भावः । नम्वेवं चितिः मकर्तृका कार्यवादित्यादावपि सर्गाद्यकालौनाणु केऽन्यकर्तृकत्वाभावनिश्येन व्यतिरेकिणा कार्यत्वेन ईश्वरकर्तृकत्वं न सिहोत इत्याशनाथामाह 'कार्यत्व इति, “पर्यावसिते' विनाधिभावत्वादिना तन कार्यत्वेऽनु- मिते सतीत्यर्थः, 'बाधकानन्तरं' अन्याकर्तृकलनिश्वयानन्तरं, 'व्यति- रेक्युदयात्' यतिरेकव्याप्तिग्रहात्, तथाच प्रकृते हेतुघटकान्या- निमित्तकवामिया हेतुरेव पूर्वमसिद्ध इति भावः । यदि च तत्र चितित्वेन पक्षता तदा सर्गाचकालौनयणुके तमिद्ध्यर्थं बाधकस्या- पेचितत्वेऽपि घटादौ बाधकं विनापि कथं तत्मिद्धिरित्यत शाह, (१) सनिमित्तकत्वग्राहकमानादेवेति ख० । (२) व्यतिरेक्युच्छेद इति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ प्रथमं व्यतिरेकाभावः(१) तत्र कार्यत्वादेव फलर) अन्यानिमित्तकत्वं सनिमित्तकत्वञ्चेति बुद्धावपि गव- यत्वनिमित्तकं गवयपदमिति बुझेरसिद्धेशतत्वात् । किञ्च अत्र व्यवहारेण प्रवृत्तिविशेषे(३) पदशक्तिग्रहो न तु तन्निमित्ते तेनाप्रतिबन्धात्,न गौरवातिव्याया- 'यत्र चेति इदानीन्तनलित्यादौ, 'प्रथम' इतरबाधनिश्चयात् पूर्व, 'व्यतिरेकाभावः' अन्यकर्तृकत्वव्यतिरेकाभावनिश्चयः, कार्यत्वादेवेति, ‘एवकारेण व्यतिरेकित्वव्युदामः, ‘फलं' अनुमितिः, तत्रान्वयव्याप्ति- विशिष्टकार्यत्वादेवानुमितिरिति भावः । तुय्यतु दुर्जन दूति न्यायेनाह, 'अन्यानिमित्तकत्वमिति, “उक्तत्वादिति, इदं मप्रवृत्ति- निमित्तमिति बुद्धावपौत्यादिग्रन्थे इत्यादिः । शक्तिग्रहो नोपमित्यात्मकः किन्तु शक्तिग्रहानन्तरं शक्यता- वच्छेदकत्वग्रह एव तदात्मकः तदेवोपमानफलमित्येकदेशिमतं उपन्यस्य निरस्थति, 'अवेति, 'व्यवहारेण' गामानयेत्यादिप्रयोजक- वृद्धवाक्यात् प्रयोज्यद्धस्य गवानयनादिना, 'प्रवृत्तिविशेषे' व्यक्तिवि- शोषे, 'पदशक्तिग्रहः' पदविशेषशक्तिग्रहः, 'तनिमित्ते तव्यक्तिव्यावर्तके, 'शनिग्रह इति पूर्वणान्वयः, 'तेनाप्रतिवन्धात्' 'तेन' तबिमित्तेन, तत्र शनिग्रहाप्रतिबन्धात्, व्यक्तौ शक्तिमानस्य निमित्त शक्तिभाना- (९) बाधकालाभ इति ख० । (२) तत्र कार्यत्वादेव फलं नेति ख० । (३) प्रत्तिविषये इति ख. !

·उपमानास्थलतोयखण्डम् । ६१ दिनेतरनिरासे) गोत्वानिमित्तत्वग्रहः, गौरवादे- रतर्कत्वात्(२) अप्रमाणत्वाच । तस्मात् व्यक्तौ शक्तिग्रह- एव लाधवादिसाहित्येन इतरानिमित्तकत्वे सति(२) गोत्वादिनिमित्तकत्वमवधारयति । सर्वच तदेवोप- नियतत्वादिति भावः। नैयायिका भिमतं यत्तनिराकरोति, 'नेति, व्यकिशक्तियहकाल एव इति शेषः, 'दूतरनिरासे' गोखतरानिमि- सकवनिश्चये, तच हेतुः ‘गौरवातियाण्यादिनेति गोरूपतव्यक्तित्वादौ गौरवाख्यतर्कण द्रव्यत्व-प्रमेयत्वादावतिप्रसङ्गेनाश्वत्वादावा दिपदोपा- त्तासामानाधिकरण्येन तबिरास इति भावः। ‘गोलादेरित्या दिना गवयत्वादिपरिग्रहः, 'निमित्तत्वग्रहः' शक्यतावच्छेदकत्वग्रहः, नर्थ हेतुमाह, 'गौरवादेरिति, 'अतर्कत्वात्' श्रापत्तित्वावच्छिन्नाप्रयो- जकत्वात्, श्रादिना अतिव्याश्यसामानाधिकरण्यपरिग्रहः । ननु तेषामतर्कत्वेऽपि इतरनिरामकत्वमस्त्येव इत्यत आह, 'अप्रमाणत्वा- चेति अनिश्चायकत्वाचेत्यर्थः, तथाच तेषां कुतस्तबिचायकत्वमिति भावः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'शक्तिग्रह एवेति व्यवहारादिना व्यक्तो शक्तिग्रहे मत्येव इत्यर्थः, 'लाघवादिसाहित्येन' .लाघवादीनां साहित्यं यत्रेति व्युत्पत्त्या लाघवादिसहितेनेत्यर्थः, 'श्रादिना गौरवातिप्रसङ्गामामानाधिकरण्यपरिग्रहः, 'अवधारयतौति, तथाच (१) न च गौरवादिव्यास्यादिनेतरनिरासेनेति ख० । (२) गौरवादेरतन्त्रत्वादिति ख० । (३) लाघवादिसहकृतोऽन्यतरनिमित्तकवे सतीति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ . मानफलमिति) कश्चित् तन, शक्तिग्राहकमेव लाघ- वादिसकृतं निमित्तमप्यवधारयति, यथा क्षित्यादौ कर्तुरेकताम् (२)। अथैवं भिन्नकर्ट केषु लाधवात् कार्य- लाघवादिसहितेनोपमानरूपप्रमाणेन जनः अवधारयतीत्यर्थः । 'सर्वच' गवि गवयादौ, 'नदेव' नादृशावधारणमेव, 'उपमानफलो' उपमानप्रमाणफलमित्यर्थः, तथाचोपमानस्थ न व्यक्तिशक्तिग्राहकावं 'शनिग्रहं व्याकरणोपमानेत्यादिप्राचीनप्रवादस्थ शक्यतावच्छेदकल- रूपशक्रियाहकतयैवोपपत्तेरिति आवः । दूषयति, 'तबेति, शकि पाहकमेव' व्यतिक्रिया हकमेव, लाघवादौत्यादिना गौरवाति- प्रसङ्गाखामानाधिकरण्यपरिग्रहः, "निमित्तमपि गवयत्वादिकम्पी- त्यर्थः, श्रादिना यक्रिपरिग्रहः, 'अवधारयति' शक्यत्वेन निवाथ- थति, तथाच प्रयोज्यव्यवहारादिना शक्तियहासम्भवेन तदर्थ- अपमानमपेक्षितं तदेव निमित्तस्यापि शनिग्राहकं अन्यथा भव- यादिसामान्ये भक्रियहासम्भवतादवस्यापत्तेरिति भावः। नाप व्यवहारादिना प्रक्रिग्रहकाले कथं निमित्ते न तद्ग्रह इति वाच्यं । सकलव्यतर्व्यवहाराविषयत्वेन गवयत्वादेरतिप्रश्नकत्वमन्देहेन गौरवा- दितर्काभावेन च तदानौं तत्र तत्सन्देहेन निश्याभावात् । मनु यनिशक्रियहकाल एव तत्र शक्तिग्रह इति तु राज्ञानाचावत् प्रतिभातीति शङ्कायां दृष्टान्तमाह, 'यथेत्यादि. "चित्यादौ चिति- बेन पक्षीभूते सर्गाद्यकालौनाणुकादौ, 'कर्तुरेकतां' नादृचिति- (१) तयति देवोपमानमितौति ख० । (२) क्षित्यादौ कर्ड ग्राहकं कर्तुरेकतामिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । मेककर्वतां बोधयेत् बोधयत्येवए) पश्चाबाधकेन त्यज्यते इति चेत् । नर)। बाधितविषयत्वेनाभासत्वात् अल- कर्तुरीश्वरस्यैकता, 'अवधारयतौतिपूर्वणान्वयः, तथाच यथा चितिः सकर्टका कार्यत्वात् कार्यादा इत्यत्र चितिकर्तुरेकत्वेन बाधवं इति वाघवादिरूपतर्कसहकृतं कर्तृत्वानुमापकप्रमाणमेव कर्टलानु- मितिदशायामेव कर्तुरेकतामण्यवधारयति तथाापीति भावः । अन्यथा तत्रापि कर्बवानुमित्यनन्तरमेव एकताग्रह इति कथं न रोचयेयुक्रेस्तौल्यादित्यभिप्रायः । शकते, 'अथैवमिति, ‘एवं साध- वादिसहकतानुमापकस्यैव कर्तुरेकताप्रत्यायकले, 'भित्रककेषु' कुलालादिकर्टकेषु घट-पटादिवपि, लाघवात्', 'काय लाघवादि महवतं कार्यरूपमनुमापकं, “एककर्दतां', 'बोधयेदिति, तथाच चितिवेन चितिसामान्यस्यैव पक्षतया घट-पटादिष्वपि वाघवादि- सहवतकार्य्यरूपहेतुना ईश्वरकर्टकत्वमिद्धिः स्यादिति भावः । तत्रे- धापत्तिमाह, 'बोधयत्येवेति, सर्वकर्तुरीश्वरस्य घट-पटादिकर्टल- मस्येवेति भावः। पुनः शङ्कते, ‘पश्चादिति घट-पटादावेककर्दकत्व- बोधानन्तरं, 'बाधकेन' बाधनिश्चयेन, 'त्यज्यते' अप्रामाण्यग्रहविष- तथा ज्ञाप्यते, तथाच घट-पटादेरेककर्दकत्वं नास्त्येवेति भावः । दूषयति, 'नेति, 'बाधितविषयत्वेनेति तादृशानु मितेरित्यादिः, 'श्राभासत्वात्' उनहेतोराभासतासम्पादकत्वप्रसङ्गात्, नथाच तेन (१) कार्यत्वमेककर्टकताच कोऽपि बोधयत्येवेति ख० । (२) एतत् पूर्व 'तईि सहेतोराभासानुमितिः साध्याव्यभिचाराद्यभावा- दिति चेत्' इत्यधिकः पाठः खचिन्हितपुस्तके वर्त्तते ।

·8 सत्त्वचिन्तामणौ। घुनि सघुज्ञानस्य अयथार्थत्वेन तज्जन्यानुमितेरा- भासत्वाच । न चोपमितिरेव इतरव्युत्पत्तिः(२) अन्यथा तदनिरुतरिति वाच्यं। व्युत्पत्तेः शब्दसहकारित्वे हेतुना. सर्गाद्यकालौनयणुकादावपि तत्मिद्धिन स्थादिति भावः । ननु घटः कुलालकर्टको घटवादित्यादावपि लाघवादेककर्दकत्व- सिद्धिः स्यादित्यत आह, 'अलघुनौति, 'लध्विति धर्मपरोनिर्देशः, क्वचित्तथैव पाठः, लघुत्वज्ञानस्येत्यर्थः, 'अयथार्थत्वेन' धमत्वेन, 'तज्ज- न्यानुमितेः' भ्रमात्मकलाघवज्ञानजन्यानुमितेः, 'श्राभासत्वात्' भ्रम- त्वात्, भ्रमजन्यानुमितेः प्रमावासम्भवादिति भावः। तथाच भ्रमस्य वस्त्वसाधकत्वात् कुलालादेकलसिद्धिरिति भावः । इदञ्च "नुष्यतु दुजन इति न्यायेनोतं । वस्तुतस्तु यथार्थलाघवज्ञानस्यैवानुमितिहेतु- बोकावण्यनदोषवारणसम्भव इति । शङ्कते, 'न चेति 'वाच्यमिति परेणान्वयः, 'इतरव्युत्पत्तिः' शक्तिज्ञानात्मकतया शब्दसहकारिणी, स्यादिति शेषः, 'अन्यथा' तस्या अतथाले, 'तदनिरुक्तरिति, तथा चोपमितित्वेन शक्तिज्ञानस्य हेतुता स्यादिति पर्याव सितापत्तिरिति भावः । दूषयति, 'व्युत्पत्तेरिति शनिज्ञानस्य, 'शब्दसहकारित्वे' तत्त्वेन इत्यादिः, 'मानान्तरत्वे' प्रमाणन्तराधौनशक्तिज्ञानसत्त्वे, 'व्याघातात्' उपमितेरसत्त्वात्, तथाचोपमितित्वेन शक्तिज्ञानस्य शाब्दहेतुत्वे व्यभिचारादिति भावः । ननु यत्रोपमित्यात्मकशक्ति- (१) लघुत्वज्ञानस्येति ख०। (२) व्युत्पपत्तिरिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । मानान्तरत्वे) व्याघातात् । व्युत्पत्तिस्तु या बुद्धिमा- साद्य पदार्थविशेषबोधः(र) सा। अन्ये तु यत्तदादिपदानामनुगतैकरूपाभावेनैकचैव शक्तिग्रहादन्यवापोति पदान्तरव्यवहारः पदान्तर- ज्ञानसहकारेण गवयादिपदात् शाब्दबोधः तत्र तस्या व्युत्पत्तित्व- मव्याहतमेव इत्यत श्राह, 'व्युत्पत्तिस्विति, ‘यां' यद्धमावच्छिन्नां, 'श्रासाद्य श्रमाद्यैव, “पदार्थविशेषबोधः', 'सेति' तत्रेति शेषः, 'सा' व्युत्पत्तिः, तथाच शब्दजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नजनकस्यैव शब्दसह- कारितया व्यक्तिविशेषे तस्या अपेक्षितत्वेऽपि न शब्दसहकारिलं तेन रूपेण शाब्दत्वावच्छिन्नाहेतुत्वादिति भावः । उपमाणप्रमाणं खण्डयतां मतमुपन्यस्य दूषयति, 'अन्ये विति, 'यत्तदादीत्यादिपदात् सर्वनामान्तरपरिग्रहः, ‘पदानामिति पति- ग्रहादितिपरेणान्वयः, 'अनुगतेकरूपाभावेन' सकलसाधारणकधर्मा- भावेन, 'एकत्रैव' एकधर्मिण्येव, 'अन्यत्रापि' अन्यस्मिन्नपि धर्मिणि, 'दूतौति एवमित्यर्थः, क्वचित्तथेति पाठः, तत्र पूर्व यथेति पूरणै- यमिति विशेषः, ‘पदान्तरेति गवयादिपदाधौनव्यवहार इत्यर्थः, तथाच व्यवहारादेकस्मिन् गवये शक्तिग्रहेऽपि गवयान्तरे गवयपद- व्यवहारो भवितुमर्हतौति भावः। ननु व्यक्त्यन्तरे पदान्तरशक्तियहा- (१) शब्दसहकारित्वेन मानान्तरत्वेनेति ख० । (२) पदार्थबोध इति ख० ।

·६६ तत्त्वचिन्तामणौ वैधर्मवात, न प्रमाणान्तरमुपमानमिति, तन्न, बुद्धिस्थत्वादिनोपलक्षणेन साधारणेन शक्तिमहात् बुद्धिविशेषादेव विशेषपर्यवसानं तथैव व्यवहारात देव व्यवहार इति तटस्थाशङ्कायामाह, ‘पदानारवैधादिति तत्प- दस्य श्रन्यादृशपदलाभावात् तत्पदाधौनव्यवहारस्थान्यपदप्रतिग्रहा- धौनलस्यात्यन्तमसम्भावितत्वादिति भावः। उपसंहरति, 'न प्रमाणा- तरमिति प्रत्यक्षानुमान-शब्दभिनप्रमाणमित्यर्थः, न चैवं सिद्ध- मिद्धिव्याधातः, प्रत्यवादिचयलच्याप्यं प्रमाणत्वमित्यत्र तात्पर्य्यात् । दृष्टान्नवैषम्यमुद्भाव्य दूषयति, 'तनेत्यादि, 'बुद्धिस्थत्वादिनेति बुद्धि- विषयत्वात्मकोपलक्षणेन इत्यर्थः, 'साधारणेन' घटत्व-पटवादिसकल- धर्मशाधारणेनेत्यर्थः, 'बुद्धिविशेषादेवेति तावच्छिन्ने इत्यादिः, 'बुद्धिविशेषादेव' बुद्धिस्थलज्ञानादेव, 'पर्यवसानं' तद्धर्मावच्छिन्ने भक्तिज्ञानं, 'तथैव' तेन रूपेणैव, व्यवहारात्' तत्पदाधीनव्यवहा- रात्, 'अन्यथा' तद्रूपेण यत्तदादिपदानां प्रत्यकल्पने, 'मानान्तरे- ऽपि उपमानखीकारेऽपि, 'दोषः' अन्यधर्मिणि तदादिपदाधीन- व्यवहारासम्भवरूपो दोषः, अस्येवेति शेषः, तथाच यत्तदादिपदानां तादृष्येण शक्तिकल्पनं सर्वमत एव समानं गवयादिपदानान्तु न तथा इति दृष्टान्तवैषम्यमिति भावः । अनुगतरूपेण यस्य ज्ञानं तचैव भक्तिग्रह इति नियमात् कथमन्यत्र शक्तियह इत्यत आह, (१) अन्यत्रापि शब्दव्यव्यवहार इति पदान्तरवैधम्मवादस्तु मानान्तर- मुपमानमिति चेन्नेति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । अन्यथा मानान्तरेऽपि दोषः। न ह्यनुगतरूपप्रतीता- वेव तत्र शक्तिग्रहः । यत्तु मात्रादिपदानां जनकस्त्रीत्वादिना शक्तिग्रहे कथं मैत्रमात्रादिलाभः । न च समंभिव्याहारविशेषा- दिति वाच्च। पदार्थो हि पदार्थान्तरमन्वेति, जनक- स्त्रीत्वच्च न तथेति(१) कथं मैत्रादिना जनकत्वान्वय- इति मानान्तरमिति, तन्न, जनकत्वस्य जन्यसापेक्ष- 'न होत्यादि। वस्तुतस्तु उपमानस्य प्रमाणवे तदादिपदशक्रिग्रहे सकलव्य निभानार्थं मानान्तरं स्वीक्रियतामित्यत श्राह, 'अन्यथे- त्यादि, 'दोषः' अनुगतधाभावे धर्मभेदेनानन्तशक्तिकल्पनरूपदोषः। ननु ययको अनुगतरूपप्रतीतिस्तत्रैव शनिग्रहनियमात् कथमन्यत्र शक्रिग्रह दुत्यत आह, 'न हौति 'अनुगतरूपतीतावेवेति अनु- गतरूपस्य प्रतीतिः यत्र इति व्युत्पत्त्या तादृशव्यक्तिलाभः, 'शकिग्रह- इति, मानाभावादिति भाव इति परमार्थः । मानान्तराखौकारे दोषमाशङ्कते ‘यत्त्विति, सिद्धान्तमाशङ्ख्य निषेधति, 'न चेति 'वाच्यमिति परेणान्वयः, 'समभिव्याहारवि- शेषात्' मैत्रादिपदसमभिव्याहारात्, ‘पदार्थान्तरमिति सावधारणं पदार्थान्तरमेवान्वेतीत्यर्थः, 'न तथा' न पदार्थः, किन्तु पदार्थता- वच्छेदकमिति शेषः, 'मानान्तरमिति स्वीकार्यमिति शेषः । व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् मापेक्षपदार्थस्य पदार्थान्तरैकदेशे अन्वयस्वीकारः मकलतान्त्रिकसम्मत इति सभाधत्ते, 'तन्नेति, ‘योग्यत्वादीत्या दिना (१) जनकस्त्रीत्वञ्च तथेतीति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। त्वेन(१) योग्यत्वादिना मैत्रेणान्वयात् । लक्षणन्तु उप- मितिकरणत्वम् । उपमितित्वच्च जातिः। न चासिद्धिः, कारणविशेषे कार्यवाजात्यमावश्यकमिति(२) कारण- व्यङ्ग्यत्वात्(२) । यहा नियतधर्मसमानाधिकरणशब्द- आकाङ्गादिपरिग्रहः, तथाच किमर्थं केवलजनकभानार्थं प्रमाणा- न्तरखौकार इति भावः । एतावता जरनैयायिकमतं संदूय्य स्वय- मुपमानादिलक्षणमभिधत्ते, 'लक्षणन्विति, 'उपमितिकरणत्वमिति उपमितित्वघटितधर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणत्वमित्यर्थः, अतः सादृश्यविशिष्ट प्रत्यक्षस्य उपमितिकरणस्य केवलोपमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यहेतुत्वेऽपि न क्षतिः, अतिदेशवाक्यार्थस्मृतिरूपव्यापारे अति- व्याप्तिवारणाय कारणत्वमपहाय करणत्वनिवेशः, करणत्वन्तु स्वरूप- सम्बन्धविशेषः तज्जनकव्यापारजनकत्वं वा । उपमितिनिरूपणस्थापि प्रतिज्ञातत्वात् उपमानलक्षणस्य तइटितत्वाच्च उपमितिलक्षणमप्याह, 'उपमितित्वमिति । तज्जातेरलिङ्गखमाशय निषेधति, 'न चेति, 'असिद्धिरिति तादृशजातेरित्यादिः, 'कारण विशेषे' कारणवैलक्षण्ये, 'श्रावश्यकमिति, न चेत् कार्य-कारणकल्पनमेव न सम्भवतीति भावः । 'कारणव्यङ्गत्वात्' कारणविशेषप्रमाणकत्वात् । ननु का उपमिति- रित्युपमितित्वावान्तरधर्मप्रकारकजिज्ञासायाः तेन रूपेण तदभि- (१) जनकस्य जन्यापेक्षत्वेनेति ख० । (२) कार्यवैजात्यमप्रयुक्तमितीति ख० ! (३) कारणविशेषव्यङ्ग्यत्वादिति ख० !

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ह प्रतिनिमित्तज्ञानमुपमितिः(१) प्रकारतया शब्द- शक्तिविषयत्वं निमित्तत्वम्२)। अगृहीतसमयकसंज्ञया धानेनानिवृत्तेः तदवान्तरत्वस्य तनेदगर्भत्वात् कथमन्यथा अनु- मितिलक्षणमप्यनुमितित्वमिति नोतं इत्यत आह, 'यदेति, 'निय- तेति नियता ये धर्माः साधर्य-वैधमर्यरूपाः तेषां प्रत्येकसमानाधि- करणं यद्वयत्व-करभत्वादिकं तस्मिन् किञ्चिच्छब्दप्रवृत्ति निमित्त- त्वज्ञानमित्यर्थः, नियतत्वस्थानुगतस्याभावात् स्वनियतेति वक्तव्यं, खं. तादृशज्ञान विशेष्यत्वेना भिमतं गवयत्वादि, तच्च न स्वाभाववदत्तित्वं खाश्रयभिन्नावृत्तित्वं वा पदार्थी वस्तुशब्दवाच्य इत्युपमितौ धनौ श्राढ्यपदवाच्य इत्युपमितौ चाव्याप्यापत्तेः पदार्थत्वस्य केवलान्वयि- त्वात् वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाच्च, पद- वाच्य इत्युपमितौ गवयत्वनिष्ठ विषयतायास्तथात्वात् । किन्तु स्व- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति स्वसामानाधि- करण्यं, उभयत्र स्वाधिकरणत्वं निमित्ततावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन, अवच्छेदकत्वं वृत्तित्वञ्च सामानाधिकरण्यघटकसम्बन्धेन सम्बन्धभेदनिबन्धनो दोषः । ननु किन्नाम शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्व- मित्याकाङ्क्षायामाह, 'प्रकारतयेति, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, स च विषयत्वान्वयौ, तथाच गवयो गवयपदजन्य-गवयत्वप्रकारकशाब्द- बोधविषयतावान् भवतु इति नित्यसकतीयशाब्दप्रकारत्वावच्छिन्न- नातः (१) नियतधर्ममसमानाधिकरणप्रतिनिमित्तज्ञानमुपमितिरिति ख० । (२) शब्दशक्तिग्रहविषयानिमित्तत्वमिति ख० ।

·१०० तत्त्वचिन्तामणौ वाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संज्ञानिमित्तप्रकारताप- रिच्छेदा वा, किञ्चिदाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संज्ञा- विषयताया गवयत्वे सत्त्वात् गवयत्वं गवय शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं एव- मन्यत्रापि इति भावः । उपमित्यनन्तरोत्पन्नतदाकारकप्रत्यक्षे पशाब्दे वा तदनुव्यवसाये चातिव्याप्तिरतो लक्षणान्तरमाह, 'अग्टहीतेत्यादि। केचित्तु उक्तलक्षणस्य स्वत्वगर्भत्वेनाननुगमाल्लक्षणान्तरमाह, 'अ- ग्टहोतेति इत्याहुः । तन्मन्दं। गवयत्वे प्रवृत्तिनिमित्तवपरिच्छे- दिका का दूत्यादिजिज्ञासाया अप्यननुगमात् जातिघटनयापि अनुगतत्वसम्भवाच । 'अग्टहीतः' अनिश्चितः सभयो यस्थास्तादृशी या संज्ञा गव- यादिरूपा तस्या यो वाक्यार्थ: पाक्यत्वं वाक्येनार्थी येन दूति व्युत्पत्तेः, तत्मामानाधिकरण्येन तद्विशेष्यतावच्छेदकत्वेन, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, तथाच तदवच्छिन्ना या 'संज्ञानिमित्त प्रकारता' शब्दशक्यतावच्छेदकप्रकारता, तच्छालिज्ञानमित्यर्थः, समानाधि- करणविषयतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्यौत्सर्गिकत्वाद्गवयो गवयपद- वाच्य इत्युपमित्या ग्टहीतशक्तिक गवयपदवाच्यत्वप्रकारकप्रत्यक्षादौ अतिव्याप्तिवारणायाग्रहीतसमयकलं संज्ञाविशेषणं । ननु व्यवहा- रादिना गवयादिपदशक्तिग्रहानन्तरमेव उपमानात् प्राक्तिग्रहो जायते अन्यथा कीदृग्गवयपदवाच्य इति जिज्ञासैव नोदेति, तदुक्तमभियुक्तः, “सङ्केतस्य ग्रहः पूर्वं वृद्धस्य व्यवहारतः। पश्चादे- वोपमानाद्यैः शनिधीपूर्वकैरसौ” इति, तथाचोपमितिमात्र सम्भवः ·उपमानाख्यटतीयखहम् । १०१ निमित्तप्रकारतापरिच्छेदा वा(१)। गाविसदृशो न गवय इत्यचापि परम्यरया तत्र तात्पर्य्यमत्येवेति सर्वमवदातम्। इति श्रीमहामहोपाध्याय-गणेशविरचिते तत्त्व- चिन्तामणौ उपमानाख्य-तृतीयखण्डं समाप्तम् । अतस्तत्परित्यज्य लक्षणान्तरमाह, 'किञ्चिदाक्यार्थति, अर्थस्तुत एव । ननु जिज्ञासानन्तरं गोविसदृशो न गवय इत्यतिदेशवाक्यं प्रयुक्त अर्थप्रत्येतरयं न गोविसदृश इति प्रत्यक्षस्य उपमित्यकरणत्वेन तज्जन्यतादृशवाक्यार्थस्मृतेरप्यव्यापारत्वेन तदनन्तरजाततादृशज्ञाने- ऽतिव्याप्तिः मादृश्यप्रकारकज्ञानस्यैव उपमितिकरणत्वेन लक्ष्यत्वस्वी कारासम्भवादित्यत पाह, 'गोविसदृश इति, “परम्परया' गो. सादृश्यभावाभावत्वरूपवत्तया, 'तत्र' मादृश्ये, 'तात्पर्यमिति अति- देष्टुरित्यादिः, तथाचातिदेशे पिण्डप्रत्यक्षे च सादृश्यविषयतायाः सादृश्यत्व-तदभावाभावत्वान्यतररूपावच्छिन्नत्वेन निवेशात्तस्य लक्ष्य- वमिष्टमेवेति भावः । 'अवदातं' निर्मलौभूतम् । इति श्रीकृष्णकान्तविद्यावागौशभट्टाचार्यविरचिता उपमानाख्य- हतीयचिन्तामणिदीपनी समाप्ता ॥ (१) संज्ञानिमित्तपरिच्छेदो वेति ख० ।