·No text on this page.

·जनसवाचनसंस्कृतमन्यापति
1
शिवविलासकाव्यम्
दामोदरप्रणीतम्
DONATED TO
TTO CENTRAL LIORARY
OF
TRAKANI
यनाते
प्रकाशक:
शूरनाड् कुञ्जन् पिल्ल, एम्. ए.,
पौरस्त्यप्रथप्रकाशनकार्यालयाध्यक्षः ।
मंगलवायने एस्. वि. जि.मुद्रणाकये मुद्रितम् ।
१९५६

·No text on this page.

·ŠIVAVILĀSA a Or The Sivavilása is a Sanskrit poem in eight cantos composed by Damodara Cakyār, the court poet of Kēraļa Varma, the ruler of Odanūd, whose period may be assigned to the 14th century A. D. Although the poem is called Śivavilāsa, the Glory of Siva, its main theme is the story of Unniyāti, ihe daughter of Kerala Varma. Cakyār has written also another work, (ampu. in Malayālam, in praise of thie beautiful heroine Uạniyāti.S Both works are composed with the object of praising Vạniyāti, and indirectly the poet's patron, Vira liõrala Varma. On superficial consideration, it would then seen more appropriate to call the work Unnibati Carita Umiyati Vilasa. A word of explanation, therefore, beconies necessary why the poet chose to give it a name which is apparently misleading. Căkyār presumably wanted to give his work a religious elevation by connecting it with Siva, the tutelary deity of his patron Vira liéraļa Varma. This lie has achieved by cleverly relating the whole story to the deity. Unniyati is conceived an avatar, incarnation, of Pārvati, the consort of ſiva, and her birth as the daughter of Kārala Varma is said to be due to the blessing of Śiva. The poet carries the comparison of the Siva-story further by conceiving that prince Rāma Varma of Cochin, whom Unộiyāți chose as her husband, was an incarnation of Siva. These conceptions besides investing the heroine and her husband with a halo of divinity, lend a religious colouring to the whole story. They also indirectly as 9 See Unniyəticaritium Canopu, No. 91 in the Malayalam series of this Library.

·enhance the greatness of the King Kērala Varma whose glorifiction was the primary object of the poet. poem, and This identification has secured for this work an undercurrent of similarity with the Kumārasambhava of Kālidāsa. The liumārasambhava, according to tradition, ends with the marriage of Pārvati with Śiva. Siva vilāsa is strikingly similar to the Kumārasambhava in this respect. The birth of Pārvati, her childhood, and later on her marriage with Siva are the main elements in Tālidāsa's in these Cakyār's conception bears close resemblance. But beyond these the comparison need not be stretched. Cākyār was not creating a fiction on the model of the Kumārasambhava, but was only discovering a parallelism between the theme of Uņạiyāti and the story of the humārasambhava so far as it suited his purpose. The most important element in both the stories is the marriage of the heroines, but in this respect Cākyāl has drawn his inspiration not from the liumārasambhava, but froin Inulumatis Svayamvara as described by Kālidāsa in the Raghuramsa. In the Kumārasambbavu the heroine made up her mind to have Siva her partner, and then realised her desire by long and arduous penance. The marriage of Părvati was solemnised in the most ceremonial manner. But in the Siva Vilāsa the heroine chooses her husband in the Svayamraru manner fro:n among the princes invited by the king, as does Indumati in the Raghuvanía. as This indebtdness to Kālidāsa is openly acknow. edged by the poet in the third stanza of first sarga, अलघु रघुवंशाद्यं पश्यन् विधित्सितकाव्यताम् अहमपि दधे मन्दात्माहो विमोहमहात्मता ।

·mentioning the Raghuvamsa by name. Although the Kumārasambhava is not pointedly referred to, the expression rate in the stanza may be taken to allude to that poem also. But from this, we will not be justified in thinking that Siva viläsa is an imitation of Kumārasaibhava or Raghuvamsa. In narration as well as in description, Cākyār does not blindly follow any other poet. His work shows profound influence of Alankāra Sastra as well as of the great Mahäkävyas composed in conformity with its canons. Fondness for lengthy rarnaniis, descriptions, is a feature of this poem in with other Mahākāvyas. But there is one prominent feature which distinguishes this from of this type. Poets of the Mahākāvya school chose their themes from the Purvinas or Itihuisas. Cākyār's work is an innovation in this respect, as he chose his theme from contemporary history. In selecting the theme the poet was influenced niore by the Malayālam literature of his tine than by classical Sanskrit poetry. That he was himself the author of a Malayālam Comp work, Unniyati Caritam, lends support to this view, Connon other poems The story of the poem is briefly summarised below:- The poem opens with a description of Kaņtiyūrg the capital of the kings of Odanād (Kāyamkulam.)s At the time of the story the king of Odanād was Vira hierala J Near Mavelikkara in central Travancore. & Odanud was & prosperous principality in those days, and it comprised a large area in what is now central Travancore. The principality was eventually 'annexed to Travancora by Maharaja Märlanda Varmu in 1746. A. D.

·one all Varma, a prince of noble qualities according to our poet. His minister vas Krşņa Vira, & Brahman who belonged to Kadutturutti in Vatakkumkūr state. In course of tiuie Vīra lierala Varna entrusted the affairs fo the state to his nephew (sister's son) and retired to a life of enjoynent. Vira Borala Varma then took to wife 9 Cerukara Kuttatti, accomplished woman proficient in dancing. The king and his wife Kuttatti passed twelve happy years of connubial enjoyment, but were in the end smitten by sorrow for want of issue. Krsna Vira, the minister, advised kerala Varnia to worship Siva of the Kantiyür temple with the object of getting a child. The Rāja and his wife did recordingly. This reminds us of the Nancliniprasīdana in the Raghuvaría where Dilīpır and his wife Sudakșina propitiated Nandini with the object of getting a child. The third sarga is devoted to the description of the king's worship of Siva. The deity was pleased with the prayers and devotion of the king. An Asariri, ethereal voice, was heard from the sanctum sanctorum of the temple. अथ प्रासादभूगर्भगृहोदरमहामुम्वात् । धनाधनमहामेघहुकाराहानसन्निभः ॥ कम्पयनिव सर्वोव भिन्दान इव सागरान् । उत्सारयन्निवाशिमांशाः प्रस्फोटयन्निव ॥ Cerukara family is referred to also in Unnunīlīsandart a poem of the 14th century. Cerukara house from these referenoes, appears to have been a wealthy family with which the ruling house of Odanad had relation through marriage.

·5
त्रासयन्निव दिक्पालान् शैलानुन्मूलयन्निव ।
पूरयन्निव पातालमूर्धाण्डं विक्षिपत्रिव ॥
आधुन्वन्निव चेतांसि सर्वेन्द्रियविमोहनः ।
शुश्रुवे सुमहान् नादो दिग्गजोन्मादमर्दनः ।।
कल्पोवृत्ताब्धिकल्लोल् कलहाक्रन्द मेदुरः ।
शब्दः स बाडवाग्नेरप्यासीदीपद्विभीषिका ॥
III. 72-76
It was the voice of the God, and it predicted that
goddess Pārvati would be born as the king's daughter,
and that in course of time she would become the bride of
one who was an avatar of Śiva himself.
वत्स केरळभूपीठकेतो हे वीरकेरळ ।
भद्र जागृहि भद्राय चिसयेह परत्र च ।।
भक्तितस्तव तुष्टोऽस्मि पूजया चानया भृशम् ।
दत्तपिण्डे खलु श्वापि स्निग्धधीः किमुतोत्तमाः ॥
यत् तवाभीष्टमस्त्यन्तर्वस्तु तन्मयि विद्यते ।
इष्टानिष्टे सदसती सर्व वा सर्वदेहिनाम् ।।
कन्या सुदुर्लभा वत्स मत्प्रसादं विना तब ।
तां प्रयच्छाम्यहं तुभ्यं बन्ध्यवाञ्छा न मज्जुषः ।।
ममांशः केरळाचन्यामस्ति कश्चन मानवः ।
पुरैव विप्रकार्यार्थमवतीर्णः सुपुण्यधीः ।।
मत्कामिनी ततो गौरी त्वत्कन्यात्वमुपेयुषी ।
अचिरेणैव वीरस्य तस्य भार्या भविष्यति ॥
III. 81-86

·6 The portion relating to the worship of Siva follows the best puranic style, and it may be from this that the name of the poem acquires particular significance. The following passage will illustrate the point. जय शम्भो जयोवृत्तजाहवभिङ्गशेखर । जय मुण्डावलीक्लप्तमुक्ताहार महेश्वर || III. 23 जय काष्ठा करिव्याघ्रत्वक्पुष्टांशुकवेष्टन । जय नीलगलायुग्गसाधारणलक्षण ।। III. 26 नमस्त्वत्पादपद्माय पातालत्वमुपेयुषे । नमोऽस्तु ब्रह्मलोकाय त्वमूज़े मुक्तिहेतवे ॥ 10. 32 नमस्त्वत्कुक्षये नित्यं नमसे वैभवस्पृशे । नमस्त्वद्वदनाब्जाय वेदशास्त्राहयाय च ।। III.34 The boon thus given bore fruit without delay. Kuttatti, the king's consort, gave birth to a daughter who was named Uạniyāti. She grew up and won the hearts of all people who came in contact, by her bewitching beauty and charming manners. She became accomplished in literature, music and dancing. The following verses relating to her education are interesting, as vealing the type of instruction given to the women in Kirala during the middle ages, re- पश्चाब्दान्तात् सपदि पुरतः क्लप्तचौलक्रियाथो वर्ण पद्ये पदसमुदये प्राप वाक्ये च शिक्षाम् । नान्येरेवाभरणनिवहैर्मण्डिता कुण्डलेना- ऽप्यासीद् भूयोऽभ्यगमदखिलाश्चाथ गान्धर्वविद्याः ।। शब्दे शिक्षातिशयवलतः शब्दमीमांसकानां वाक्या!क्तिप्रसरगतिभिः पूर्वमीमांसकानाम् ।

·7 अद्वैतार्थे पटुमतितया तत्र चाप्युत्तरेषां विस्मरत्वं व्यधित सततं सा विशेषेक्षकाणाम् ।। IV 69-70 When Uạniyāți attained the twelfth year of age, Vira Kēraļa Varma began to think of a suitable match for her. He knew that his daughter was an ceatar of Pārviti and that she was destined to be the bride of one who was an incarnation of Siva. But, how is it possible to find out that person ? The king, therefore, nade up his mind to celebrate his daughter's wedding in the Svayannoro style, as then Unniyāți could choose her husband after her heart. The preparations for, and the celebration of the wedding are described in the sixth and the seventh sargas respectively. The poet has not missed the opportunity to give an idea of the celebration in glowing colours. छत्राणि तोयरुहवत् कलहंसपाली- कल्पानि सन्ददृशिरे सितचामराणि शस्त्राणि मीनवदथोभिवदश्वपङ्क्त्यो स्थ्यागतागतरता जनता नदीवत् ।। शीर्षत्र शेषकलितोरुगळा: सुकक्ष्या विभ्राजिभूषणशता विधुतासिधेनु । गोमूत्रिकाभिरभिपत्य निवृत्य चोच्चैः केचिद्भटा ननृतुरुज्झितगीतवाद्यम् !! उत्पेतुरुद्धतकृपाणमुदप्रवीर्याः प्रोभान्तचामरमनोहरचर्मकर्म । मर्दन्त उत्तमभटा नवकुङ्कुमार्दा हप्ताः प्रगृह्य गरुडा इव कृष्णसान् ।। *--- ·8 उत्तुङ्गदीप्तधनुषः शरधी निद्ध्य हेमाभिरामकवचाः कतिचित् सुयोधाः । आयन् ययुश्च मुदिताः शतशः प्रतोल्या- मेधस्समेधितशिवा इव हव्यवाहाः ।। प्रासाः सतोमरकुलाः प्रसभं विचेरु- द्वेधा विभक्तनिवहाँ लघु राजमार्गे । स्थित्वा मुहुः क्वचन युद्धधुरानुकृत्या व्यत्यासतोऽपससृपुश्च तथोपसस्रुः ॥ आधोरणैरत इतः प्रहितैर्गजन्द्र- राभोगरुद्धनगरैः समधार लक्ष्मीः । सूरांशुनाशितसुहृच्छ्रवणात् सरोषं लोकान्तरात् प्रसरता तिमिरोत्कराणाम् ॥ विस्मरसधुवांतदृग्धु तसन्तताया वीथ्यां तुरङ्गमभटाश्चटुलप्रतोदाः । रेजुर्गतागतिभृतो विजितप्रयासा- स्तन्तुप्रताननिरता इव तन्तुवायाः ।। वातोद्धतध्वजपटाथ शताङ्गपङ्क्ति- मध्येलसद्विविधरत्ननिधेबलाब्धे । सम्मूर्च्छदद्भुतरवे बहलप्रवाहे सालङ्कृतिः प्रवहणालिरिवाभिरेजे ॥ दध्वान भैरवरवप्रविभाविताब्धि- निध्वाननिवभरो । हृदयस्य भेत्ता । कल्पान्तनर्तनपरिक्रमकेलिमूर्छा- मुक्तः प्रहास इव दुन्दुभिरिन्दुमौलेः ॥ VI. I1-19 ·Kings and Brahman chiefs from all parts of Kerala se to attend the stayamvaru ceremony in response to the invitation of Kerala Varma. Then Uņņiyāți decked in costly clothes and golden ornaments came to the svayamvåra hall accompanied by several women. सा चापि केरलनृपालसुता वधूभिः arar har qaratilgaari शुद्धान्तधा नि शुशुभे यदुराजवीर- लक्ष्मीरिवाक्षिपथगा नृपती प्रसन्ना || VI. 25. अथावरुध यादवी पदैव पादुकावती जगाम रङ्गसम्मुखं गुणाधिकैर्वधूगणैः । अबाधितेन वर्मना महाजनेन बिभ्यता घनाभरक्षिहुकृतिप्रतोदवेत्रयष्टितः ॥ VI. 61. a In the hall, a lady attendant introduced the princes one after another to Unniyāți. We do not find here description of the several princes as in other Kävyas of this type. Unniyati listened to the lady guide and gently walked forward showing no inclination to any of them. The guide finally took Uạniyāti to prince Rāma Varma of Cochin on whom the poet showers the highest praise. The lady introduced him to Uạniyāti as noble scion of the ruling family of Cochin The prowess of the prince and his noble qualities eloquently narrated by the lady captivated Uņņiyāti's imagination. Having guessed her feelings correctly, the lady attendant, in a mood of gentle humour, told her that if she was not satisfied with hin she might walk forward, Uņņiyăți cast her face down in bashfulness. She then garlanded the prince in token of her svuyamvara. Then ·10 the wedding was solemnised in all pomp and splendour. The poem ends with the eighth Sarga which contains a description of the married life of the hero and the heroine. The last portion tells the readers that Uņniyāți and her husband were at the time staying at Udayapuri ( Mahodayaput tanan]- another name of Cranganore) practising spiritualism wuljcītma vidyā. An estimate of the poem AS a Sanskrit poem of the Mahākāvya type, the Siva vilāva certainly deserves a high place. It may be making too tall a claim if Cākyār is placed on a par with the great Mahākāvya poets of Sanskrit. But surely his work entities him to an abiding position among the Sanskrit poets of Korala. He has admirable mastery of diction, and his power of description is commendable. Verses like the following bear the stamp of real poetic genius. नक्तं कोविदनर्तकीविरचितं नाट्यं रसैकाग्र्यतो दृष्टा निर्निमिषाः प्रसन्नवदनः निष्पन्दतामागताः । तत्संस्कारबलात्कृता इव दिवाप्या भान्ति भित्त्यादिके यत्रालेख्यगताश्च देवतगणा नृत्यालय नित्यशः ॥ I.9. सौधा यत्र मरुद्धशामिविनिविष्टाः पताक करें: केतून् दण्डमिवावलम्ब्य जरटः यद्वत् स्थिति तन्वते । दीपौधश्च विराजत दिवसतां नतुं निवृत्य स्थितो दोषा व्यक्तविभक्तभानुरिव सन् वरेण सन्ध्यारविः ।। 10. पूर्वाचलादथ पिशङ्गकपदभार-. साधारणी दशशती विकिरन् कराणाम् । आविबभूव दिनकृद् विधुमाधुनानो नाट्यो धुरप्रमथनाथमुखानुकारी ॥ IV. 1.

·11 स्तम्बेरमस्य तमसः प्रविदारणोत्थ- रक्तामसान्ध्यमह सात्यरुणैर्मयूखैः । पञ्चास्यवद्विरुरुचे नखरैर्विवस्वां- स्तन्मांसपेश्य इव शोणसरोरुहाणि ॥ VI. 2, सौदामिनी जलदगेव करणुगा सा सहर्षणी सकलले च-चातकानाम् । स्थित्वा मुहुः सुवदना विहृतिप्रसक्तै- लोकैः प्रकामविततां प्रजगाम रथ म् ॥ VI. 60. अधरकर पदानल्पा क्षियोजयुग्मै- रमितकलितकम्पैः सम्भृताक्षीणलक्ष्मीः । रतिमुपजनयन्ती राजहंसस्य तस्य क्षणमनुविदधे सा पद्मिनी वायुनुन्नाम् ॥ VII. 62, The poem deserves our attention from another point of view also. As a As a piece of literature bearing on the history of Kayamkulam (Odanād) this poem is of immense value. It gives us १॥ glimpse of the history of Kayamkulaus, then a prosperous principality under the ruling bouse of Odlund. It reflects the life and manners of : crala of the 14th century, and this fact onhances the value of this work. The poem is particularly significant as revealing the position of the sons and daughters of the kings of lūrala in those days when the ruling law of inheritance was marumakkattayam. According to that system, right of inheritance was given not to one's owu children, but to the children of one's sister. There, therefore, exists a general misconception among students of history that sons and daughters received little attention from parents. The story of this poem will surely give the lie to that ·12 а age of erroneous notion. For, here we find the daughter of a king in those days, la daughter surely belonging to lower comnjunity) getting all the honour due to a princess. Age of the poem. We have no direct evidence as regards the the poem, but the identification of the heroine of this poem, Unniyāti, and her mother Cerukara Kuttatti with their namesakes in the Unnunili Sandēšam will afford some clue for determining the period The verses of the Sandesa mentioning Kuttatti and Unniyāti are given below.g In these verses Kuttatti and Uņņiyāti are mentioned as belonging to Cerukara family. The relevant verse of the Sivavilăsa mentions the name of the heroine as Guytastri, and that of her family as Vatsatira. अजनि गिरिशगेहात् तस्य पाश्चात्यभागे त्रिजगदुरुसमज्ञे संज्ञया वत्सतीरे । धरणिकमितुरिष्टा नर्तकीनां वरिष्ठा कुटिलहगथ गुप्तस्त्रीति नाम्ना प्रसिद्धा ॥ II. I Guptastri is obviously the Sanskritised form of Kuttatti, and Vatsatira the translation of Cerukara. The identity of Kuttatti and Guptastri is thus almost unmistakable. On this basis we may presume that the Sivavilāsa is contemporaneous with Unnunīli Sandea About the date of Unnunili Sandesa there is difference of opinion among O 0980000 mostomeCoy 6060o Copon 10d m6621- 803700955şo nelmoly]@000 momo mind gowlod umo 00030006 Buet R391 Dalthougim a gon? mom പ്പോററ്!! വൈകിച്ചരുളു കിലെനിക്കൊട്ടു വല്ലായ്മ ചാല, ആട്ടം വല്ലം പരി.ചുമിഴിയും തെറം മാളാമണിക്കീഴ പാട്ടും കോലാഹലമഴകെഴും കോലവും കിം പ്രലാപ mos los mejorgolm 02124040o Omogos Tasºlo വീട്ടിൽ വച്ചുല്ലായ്മയിലുമയി സ ഖ! കണ്ടുകിട്ടിൻറതുണ്ടാം.

·13 lars, but all of them are agreed that its composition ---!!! be assigned to the 14th century A. D. The composition of the Sivaviläsa may, however, considered posterior to that of the Sandlesa, as niyati, whose wedding is the main theme of the Siva- *sa, was only a young girl at the time of the Sardexa. rala Varma, the patron of Dāmādara Cākyār, became Rājā of Odavā! only after the death of Ravi Varma o is referred to as the king in Unnunili Sandösa. though Muhākavi Ullūr doubts the indentity of the o Uạniyāțis mentioned in the Sandesã and the Siva. asa, he too agrees with the view that the Sivavilāsa was sterior to the Sewlexra (Vijñāna Dipiku Vol. IV. p. 141.). The port. The author of this poem is Dāmodara Cākyār, as is ident from the last verse. इति महितपदाब्जे रुद्रनारायणीय मधुलिह इव वृत्तिं बिभ्रता चासकस्य । अलघु शिवविलासो नाम काव्यं बबन्धे सुरंभ भरतगोत्रीयण दामोदरेण ॥ There can be little doubt in identifying this Dāmo- 1. A detailed discussion of the several views will be ind in the Introduction to my edition of Lnnunila Nurulëśum, blished by V. V, Book Depot, Chalai, Trivandrum. 2. From the description of linniyūti in the (widēørt may infer that she was at the time only a small child. we take her to be a girl of, say, six or seven then, the date the Sivavilasa will have to be fixed five or six years after -- (i, e. the date of the composition of the Snruilosa), for :: Sivavilasa describes Unniyati's wedding which took place hør twelfth year of age.

·14 dara with the author of Unniyāțicaritam, which is a Manipravāļu campu on Uņņiyāți, the daughter of Kerāla Varma and Futtatti. (No. 91, Bhāṣāgranthāvali, issued from this Library). It is stated that Cākyär belonged to Männänam, a village near föttayam (North Travancore), and that he was & devotee of Sankaranārāyaṇa, the deity installed in the temple of Nāvāikkulain (Vijñānadipika by Mahākavi Ullür Vol. IV. p. 121). Cākyär must have enjoyed the patronage of Kõrala Varma, as evidenced by the two poems which are abiding memorials of his loyalty and gratitude. This edition is based on a single palm leaf manuscript No. 1806 available in this Library. The manuscript belongs to Kūtallūr Mana, a Numpūri family in Malabar. The Madras Oriental Manuscripts Library also has got a transcript of the same Manuscript. This poem was first brought to the notice of the World of scholarsbip by the late Mahakavi Ullur S. Paramośvara Aiyar (Vide his urticle on the Sivavilāsa in Vijñānudipika Part IV). Dr. Kunjan Raja has also published an article on this poem in the Indian Historical Quarterly, Vol XX. This, however, is the first time that the poem is brought out in book form. The scrutiny of the manuscript was attended to by Sri V. G. Namputiri, First Grade Pandit of this Library, under the supervision of Sri K. S. Mahadeva Sastri, the Curator. Sri Krishna Varar, the Senior Pandit, has also attended to the revision of proof. I hope that this publication will receive the warm welcome of the enlightened scholars. Trivandrum Suranad Kunjan Pillai 1.6 - 1956 HONORARY DIRECTOR.

·दामोदरप्रणीतं
॥ शिवविलासकाव्यम् ॥
सलिलशिखिनभस्वत्सम्पदो या नभःश्री-
रिव रचयति लोके सौख्यदुःखप्रमोहान् ।
स्वयमविकृतिरेतैरिन्दुरेखा तरङ्ग-
रिव तनुभिरनेका मानताद् देवता नः ॥१॥
मन्तो नाम बहुश्रुता दधति चेन्निर्भत्सरां शेमुपी
नान्यत् प्रस्तुतदोषभेषजपदे जागर्ति तत्सेवनात् ।
नेभ्योऽयं घटितोऽञ्जलिर्यदनघा हीनापि तेरीडिता
कामं स्यात् गुणगर्भिणी तदपि वाग् वन्ध्या च तद्गता
स्फुरति मृगयाजाले सिंहायलङ्घयतमे पुरः
स्वगुणकलया लूताप्येतत्तनोति यथा तथा ।
अलघु रघुवंशाचं पश्यन् विधित्सितकाव्यता-
महमपि दधे मन्दात्माहो विमोहमहात्मता ॥३॥

·चरितमपि च शैवं वर्ण्यतेऽस्मिस्तदङ्ग
तत इदमिह सास्थास्सन्तु सन्तो विदन्तः ॥५॥
यत्रत्येन जगत्कृता यदुवृषाः
संघोषयन्त्यात्मनः
सानाथ्यं समरापराङ्मुखतमास्ते संमताः काहलैः।
कृष्णो यत्स्तुतिहेतुरस्ति विदितं तत्केरलेष्याततं
शैवं धाम सुधाम शैवलपुरं नामाश्रयः श्रेयसाम् ॥६॥
रत्नोद्भाजिविशालगोपुरफणापीठेन सालच्छलाद्
यद् भोगीशचतुष्टयेन विपुलेनावेष्ट्य संरक्ष्यते ।
भित्त्वा भूतलमुद्गतेन परिखारन्ध्रेण पातालतः
शिष्टनाष्टशरीरभूषणमये दर्वीकरेन्द्राटके ॥ ७ ॥
पादाभैः परितः सुधातिधरलैर्यत्तुङ्गदेवालयः
प्रासादस्फटिकाचलः परशिवापामः समाप्रीयते । वी
केतोमूर्धनि सौरभेयवृषभो यस्मिन् दरीदृश्यते
धर्मो विग्रहवान् यथा कलिबलादेकाछिरीशं भजन् ॥ ८ ॥
नक्तं कोविदनर्तकीविरचितं नाट्यं रसैकाग्रयतो
दृष्ट्वा निर्निमिषाः प्रसन्नवदना निष्पन्दतामागताः ।
तत्संस्कारबलात्कृता इव दिवाप्याभान्ति भित्यादिके
यत्रालेख्यगताश्च देवतगणा नृत्तालये नित्यशः ॥ ९ ॥

·दोघा व्यक्तविभक्तभानुरिव सन् वरेण सन्ध्यारविः ॥ १० ॥ रत्नामत्रमरीचिभेदहुतभुग्धूमाघभेरीवै - यस्मिन् मण्डपमण्डलोदरतली बध्नाति वर्षाश्रियम् । यातायातजुषां प्रभोर्नतिकृते शुभ्रस्मिताभाषितैः स्त्रीणां नीलविलोचनैश्च वदनैः छायां तथा शारदीम् ॥ ११ पूजासंभृतधूपदीपपटल ङ्गान्वितैः कुड्मल- र्गन्धाढ्यमधुमद्भिरेव मदनस्यापूर्यते चम्पकैः । केशारामगुहासु यद्युवतिभिः कातर्यभाग्दृष्टयः कामारेः प्रणतो पिनद्धचिकुरास्तेनैव तिष्ठन्त्यमः ॥ १२ ॥ ढक्का मद्दलगीततालरणिते मूर्च्छत्यमर्त्यप्रभो- राधूपतमरसु दीपमहमा यातेषु सम्मेलनम् । यत्रानेकविकल्पकल्पितमहेशैश्वर्यभकोरितः कल्पाब्धेरपि कम्पनो जयरवः सम्प्रीतये कल्पते ॥ १३ ॥ यस्मिन् वेदविदः कलङ्करहिता विप्राः शतं नित्यशः सम्मृष्टाग्रभुजः क्रमाद् ग्रहपतौ तीणे त्रिभागं दिवः । सम्यजितशम्भुवन्दनकृतो निस्सङ्ख्यशवस्वनैः सकार दिना भजन्ति महितं मध्यन्दिन श्रीनागिर ·दृष्ट्वा यत्प्रभुमुत्सवे खदायता न द्रष्टुमीष्ट जनः ॥ १५ ॥ छत्रचयेऽपि दृष्टिपथगे प्रेक्ष्य प्रभूणां प्रभो- यत्र प्राक्तनमुत्सवेषु कलुषं दरान्नृणां शाम्यति । मै वीक्षणधूरधःस्थितातः श्वेतातपत्रोत्तमाद् विष्वक् सन्ततसिन्धुरेन्द्रपटलीदृश्यस्य विश्वशितुः ॥ १६ ॥ । यत्र महोत्सवे कनकदीपोद्यत्कगम्भोरुहा धन्या जृम्भितयौवनाश्च वनितास्ताम्बूलगीटीभृतः । मोरिख सम्प्रकीर्य सुभगापाङ्गैग्नगाशुगै- गाम्भीर्यं विधुवन्ति किञ्चन विभोरप्यग्रपश्चाद्भुवोः ॥ १७ ॥ सरलकैर्विशालचपलैनर्विकीर्णामृतै- रालापैर्विततोगतैः स्तनतटैविधुनिमर्मध्यमैः । धिनैर्विशेषविपुलैर्वृत्तोज्ज्वलैरूरुभि- याप्त्या पादरुचाश्च वेशवनिता बनन्ति यस्मिन् विटान॥ १८ ...तीन प्रशस्ने त्रिजगति मतिमाञ्च्छेखरः केरलानां ·श्चके भीता त्रिलोकी मुखरशिखरहत्कन्दराक्रन्दितानि ॥२- दिग्दन्तीन्द्रोरुनासारुचि भुजपरिखे लोहिताक्षे मुखेन्दा- वुद्यद्धाम्न्यंसपीठे पृथुलगिरितटीस्थेम्नि वक्षःस्थले च । सत्यस्याहानि काष्ठाद्यपि न विदधती योगपद्यान्नियामं यस्य मापालकतारकथ पनि व्रत्यक्षमा वीरलक्ष्मीः ॥२१ ।। विष्यकक्ष्याशिरस्त्रे दृढकलितलपहनने सालदीप रज्यत्किञ्जल्कान्ना परिंगतनस्वरप्रोग्यले जाविकाग्रये । शुम्भद्राक्षमुक्तागुणमणियलये सेवकन्यस्तहस्ते सन्दृष्टे यत्र दृगद् रणभुधि शतधा भेदमाप द्विषां धीः ॥ २२ •• ऊर्धाधः सर्वतश्चाप्यविस्तम्भमाक्षिप्तखङ्गाग्रधारा- सङ्क्रान्त्युत्क्रान्तीयैः प्रतिभटपटलैरुत्कटमण्डितायाम् । सस्त्राशस्त्रिप्रवीरोत्करसमसमरे यस्य सरम्नभाजः सङ्ग्रामो युद्धभूमौ निशि पिशितकृते चापि पैशाचिकोऽन्यः॥ सदन वाञ्छातिरिका घनमनारतं मेघाद वारिधागः

·धर्म यास्मिश्च तसिनथ चरमपुमथानुगा च द्वये या ।
दूत्तरार्थे त्रयमुदितमपि स्वार्थ एवार्थनीयं
स्वस्मिन्नेवैक्यबोधादफलयत कृती यश्चतुर्वर्गमेनम् ॥ २५ ॥
की लोकापवादे सुकृतविनिहतो भीरुता कातरत्वं
व्यापत्तौ दुर्बलानां विमतपरिभवे तत्क्षणादक्षमा च ।
त्याज्या दूरदूरं विदधुरिति पदं यस्य वै भाग्यसिन्धो-
>षा एते गुणानां शिरमि सुमहतां गोचरौचित्यगत्या ॥२६॥
जो यस्याङ्गभूषा महितधनिकताचिह्नतामात्रमित्रं
वासोरत्नाङ्गदाद्यं प्रकृतिसुभगतैवाथ वश्यं वधूनाम् ।
आज्ञा भ्रूक्षेप एव भृकुटिकुटिलतैवानने निष्ठुरोक्ति-
श्वाटून्युत्पाशमानं चरणनिपतिता एव सख्यस्य योग्याः ॥२७॥
नीतिगत्यो रुकविगुरुतावित्तयोन्यायवेत्ता
वक्ता वाचस्पतेरप्यतिशयगुरुभियुक्तिभिः सत्सभायाम् ।
हित्यः कवित्वाद्वयनिगमचगैश्चापि साहित्यसक्तो
यः कारुण्याब्धिराद्यो जगति सुमनसां विश्रुतो नूतनोऽपि ॥ २८ ॥
: कुत्रापि पत्रं क्वचिदजडजडं क्वापि वाद्यं तताचं
विप्रेशाः क्वापि विद्याकुलविहृतिकृतः क्वापि कुत्राप्यपात्याः।
गोधाः कुहापि क्वचिदमलतमं पात्रमुत्तुङ्गसौध-
व्यासे यद्वाम्नि वेश्याकुलमपि कुहचिन् ख्यापयन्ते स भूतीः ॥ २९ ॥

·न क्यापि विदितमिति महानस्य तस्माद्विशेषो
न श्रेष्ठ्यं दिष्टतन्त्रं जगति तनुमतः स्याद् गुणाधीनमेव ॥ ३० ॥
अद्धा गङ्गां समग्रां गगनतलगतामाहरेद् यः पृथिव्या-
भिच्छायां बाडवाग्नेरपि च निरसनं वारिधिभ्यो विदध्यात्।
चन्द्रादित्यौ समं वा सविधमुपनयेद् भास्करं चन्द्रयेद्वा
शक्रान् विभ्रंशयेद्वा शतमपि च दिवः प्राणतो वान्यथा वा ॥ ३१ ॥
इति विविधगुणालीविभ्रमारामभूमौ
विरजसि पुरभाजामुत्सवे सर्वदैव ।
यदुजनपदनाथे पालयत्यात्मराज्यं
ममहमि सकलेयं भूस्तदेकाभिकाभूत् ॥ ३२ ॥
भृनिः स्थिरा यत्र नयस्य नाम्ना
धोरः श्रुतो यो भुवि कृष्णवीरः।
सोऽथ द्विजं तं निजराज्यतन्त्र-
सारथ्यकृत्ये वरयाञ्चकार ॥३३॥
अथ वैषयविततेः प्रभुबनेश्शुभकृदभृत्
पृथगेव स विनिषेवणहृतधीयुवनृपताम् ।
मथितागसि निदधेऽपि च महिते स्वसृतनये
रथवाजिमिरमितैर्दशरथभूपतिसमनाः ॥३४ ॥

·धाणिकतुरिष्टा नतवान व रष्ठा
कुटिलगथ गुप्तस्त्रीति नाम्ना प्रसिद्धा ॥१॥
प्रथमपरिगृहीताः सन्त्यजन् पीवगेरु:
प्रणयभरितलीलालोकितालापमङ्गया।
अरमत रमयेव श्रीपतिः शीलवत्या
मरतकर्मणिभासा मङ्गलाङ्गया तयोञ्चः ॥ २ ॥
श्रुति परणिसुधाभिः सङ्कथाभिः सतृष्ण-
रनुकलमुपचाररश्लथालिङ्गनाद्यः ।
विविधसुरतचेष्टाविभ्रमा मिथ तो
सहजमतनु हाद चक्रतुः ला द्रसान्द्रम् ।। ३ ।।
मिथुनशशधराद्धोत्तंममाश्लषदाढा-
च्छलकणपरिहीणान्प्रेमतश्चक्रवाको ।
अजितजलधिकन्ये तत्तदिष्टार्थसिद्ध-
रमनुत जनता ती दम्पती रन्तुकामा ॥ ४ ॥

·- - साप वन्यात्पत्त्यभावात्तदुर रजनि मिथुनमाधिध्यानमौनानुबन्धम् ॥६॥ - सचिवजनमतेन स्वेच्छया च द्विजाना मतनु धनमदीनेनात्मनासौ प्रदाय । अयुतमपि च कन्या दापयन्नर्थहीना - नभवदभिमतार्थालाभदुस्थः सदैव ॥ ७॥ अपि न तु विरराम श्रेयसः प्रेयसीं स्वा- मपि तदनुगुणेच्छामच्छलामाततान । न हि सुकृतदुरापं वस्तु किश्चिजगत्या मिति दशरथमुख्यदृष्टदृष्टान्तचेताः ॥ ८॥ अतिकृशतनुरासीदन्वहं न्यूनकान्ति - स्फुरितवदनचन्द्रः सान्द्रनिःश्वासदैर्घ्यः । अरतिरखिलकृत्येष्वस्य चासीदसीमा गतिरसुलभमर्थ वाञ्छतामेवमेव ॥१॥ इत्थं सुमेधसि सुदुर्मनसीन्द्रवीर्य तस्मिन् नृपे स्वभवनं प्रविशन् मनीषी। अभयन्तरीपपुरतः सुचिरानिवृत्तः

·केयं विषादपरता कृतकृत्यतायां
वाञ्छ न चेत् फलति तत्र विधेयतास्याः ।
साम्यस्पृशः कृतधियो बत तत्र चापि
कृत्यार्थ एष इतरान् प्रति योजनीयः ॥ १२ ॥
सर्वोत्तमः प्रभविता ननु सन्निधत्ते
सर्वत्र कश्चन सदैव हि सर्वतोदृक् ।
सर्वम्य कर्तरि शिवे सुखदुःखमुख्यं
तस्मिन्नवस्थितमिदं खलु देहभाजाम् ॥ १३ ॥
द्वन्द्वानि तत्प्रणिहितानि चितिः क्रिया च
जीवः शरीरमपि येन जरामृती वा ।
तेषामुपस्थितिषु धैर्यजुषां भवेऽस्मिन्
प्रह्वानि तत्र सततं महतां मनांसि ॥ १४ ॥

·सौख्येघहङ्कृतिमतो विसृजेन्मनस्वी दुःखेषु तप्तमतिताञ्च समें निरीक्ष्य । स्वेच्छावशात् तदुभयस्थितिसृष्टिनष्टि- कर्ते नमः प्रविदधीत च लोककः ॥ १७॥ - ऐश्वर्यमन्यदमिताङ्गनमस्तसङ्ख्य मातङ्गतुङ्गतुरगाद्यपि भङ्गुरं स्यात् । वेतण्डचर्मकपिलाक्षिकपालसर्प- वामार्द्धभस्मशबलाकृति शाश्वतञ्च ॥ १८ ॥ - सौन्दर्यसम्पदभिजन्मबलप्रताप सौभाग्यविक्रममतिश्रुतशौर्यवीर्यैः । यस्यावलेपमहिमा बहुमानपात्रं निश्चेयमेव शिवपादरजोऽस्य शीर्षे ॥ १९ ॥ तज्जन्म जन्म जगदीशपदे यदाशा

·कामानपूरयत कालवशाच्च तस्याः
को वा विभुस्तदधिकोऽर्थिभिरर्थनीयः ॥ २१ ॥
धर्मो विभुर्यदि निषेव्यत एव नित्यं
तत्साधु तत्सहकृदीश्वर इत्यवेहि ।
तज्जायते यदि न केवलम्प्यनेन
पर्याप्तमस्य विनिषेवणमेषणीयम् ॥ २२ ॥
ईशोऽयमित्यवगमेऽपि परेशितारं
जामातरं स्वगुरुतादरणेष्वतृप्तः ।
कृत्वा पृथक् ससुरसङ्घबलः पुरेष्ट्वा
दक्षप्रजापतिरभूजळधीपुरोगः ॥ २३ ॥
आस्तामदः परमहेशितुरीशितृत्व-
मज्ञानतोऽप्यणुतमागसि हन्त जाते ।
क्षुद्राः स्थ यूयमपि मूलहरा नराणा -
मस्माकमप्यनुनयोक्तिततीरतीत्य ॥२४॥
सेवा तदीश्वरकृते सुतरां विधेया
धर्मोऽत एव फलदत्वमुपैति लोके ।
पुण्यं विनापि परपुंसि तु भक्तिभाजां
पापस्पृशामपि जगन्ति पतन्ति-पादे ॥ २५ ॥

·सागरत धारयत करात किन्नाम दुष्करममुष्य शिवत्वभाजः ॥ २६ ॥ विष्णौ स भक्त इति कोऽपि न भातु भेदो मूर्त्तित्रयं तदविभिन्नतयावधार्यम् । सच्चाद्युपाधिकृतभेदमहाभ्रमोऽस्मिन् विश्वेश्वरे न खलु तत्त्वविदां जनानाम् ॥ २७ ॥ कर्मस्थितिप्रणयिभिः श्रुतिचोदनायाः प्रामाण्यमीशविमुख शमभ्यधायि । मीमांसकैस्तु यददः परमेव को वा शम्भोर्निरास इह साद्धयवशोपदिष्टे ॥ २८॥ संसार ईश्वरत एव हि सम्प्रवृत्त- स्तद्रूपमाचरितसारतयैव दृष्टम् । क्लिश्यत्सु तत्स्थितिकृते बहुयुक्तिमार्ग- सम्मागणेन विभुरेष्वभितुष्ट एव ॥ २९ ॥ सूक्तिः सुयुक्तिपटला सकलं यदेषां शास्त्रं ततश्च तदशेषपरिग्रहाच्च ।

·मीशस्य बोधुमितरार्थतमाखरांशुम् ।
३ सति स्तुतिकथाकणिकाञ्च काश्चि-
जीवोऽप्यमुष्य जड एव विवेक्तुकामः ॥ ३२ ॥
शक्रुयात् स्थगयितुञ्च ततं समस्ते
तद् युक्तिभिर्जलधररिव वायुवेगम् ।
देशिकाछिपरिमापराङ्मुग्वाना
नैतत् पुनर्मनसि भाति मलीमसानाम् ॥ ३३ ॥
मेव शिवरूपमसौं नरात्मा
तेन स्तुतीरवमतीश्च तनोति दही ।
२५ यो निरसनं तनुते तदस्य-
वात्मन्यतः पतति पातकिनो जळस्य ॥ ३४ ॥

·F बन्य ततस्तव पर भगव । दया स न्यासवत् प्रवितरिष्यति सूर्णमेव । उक्तं मयापि तव तत् परमेशरूपं व्याप्तं न सुष्ठु सहसैव हृदीह तिष्ठेत् । आराद्वय तत्प्रतिकृती शिवमादिनाथ- मासादयिष्यसि चितिं तदनुग्रहेण ॥ न च पुनरिह कार्य पूजनं नित्यवत्तत् भज गिरिशमधीशं प्राप्य शैवालपुर्या: तव खलु कुलदैवं देवतासौ यतेथा यदुवर नियतात्मा याबदब्दत्रिभागम् कनकमणिगणाद्यं तिष्ठतु प्रत्यहं स्या द्विजकृपणबुभुक्षाग्रस्तयोग्यन्नदायी। वसनमपि च देयं पात्रमालोक्य नित्यं वयमपि सह यामो याहि वाहाधिरूढः ·प्रियासमद्युतिपावभागो दिनात्यये स्वं निलयं जगाम ॥ ४१ ।। ॥ इति शिवविलासे द्वितीयः सर्गः ॥ : ।। तृतीयः सर्गः॥ इन्थमह्नां नवत्यन्तमस्य सेवालता विभोः । भक्त्यम्भःपरिषिक्ताभृत् फलाविष्करणोन्मुखी ॥ १ ॥ अथ सायन्तनस्नानं निवर्त्य सरसस्तटात् । अभिशम्भुगृहं राजा ववृते सचिवृतः ॥ २॥ अक्षि दक्षिणमक्षीणाभ्युदयस्यैकलक्षणम् । अस्फुरद् भुजदण्डश्च गच्छतोऽस्य मुहुर्मुहुः ॥ ३ ॥ शकुन्ताश्चास्य शान्तस्य सञ्चारैरारवैरपि । शान्तिमन्ववदन् धर्मे कर्मठस्यादवीयसीम् ॥ ४ ॥ मङ्गलं मङ्गलं नूनं शेषकाले विशेषतः ।

·'संहष्यन् विष्वगुद्वेलदीपिकालोकया नृपः ।
पदव्या प्रणतिव्यग्रलोकया प्रययौ द्रुतम् ॥ ७ ॥
म तूष्णीमधिचित्ताजमारोप्याङ्ग्री महेशितुः ।
आधिवेश शिवक्षेनं भृक्षिद्वाष्पलोचनः ॥ ८॥
सम्भ्रमेण च भक्त्या च सम्प्रीत्या चार्जेवेन च ।
मू?र्द्धमञ्जलिं बढ़ा मूलमन्त्र जजाप च ॥ ९॥
ततः प्रदक्षिणीकर्तुं त्वरते स्म जगत्प्रभुम् ।
फले सिद्ध्यति भक्तिर्हि सेव्ये शतगुणा नृणाम् ॥ १७
रोमाञ्चकञ्चुकच्छन्नो बाष्पकुण्ठितकण्ठदृक् ।
प्राप्य चाभूद्विभोरग्रे पौनःपुन्याजनावृते ॥ ११ ॥
अनन्येन्द्रियषट्कश्चाप्यन्यादृश इत्र श्रिया ।
प्रतीक्ष्य सुचिरं तस्थौ प्रतिहारविघाटनम् ॥ १२ ॥
अथोरुघण्टानि?षर्जुम्भमाणे जयघनौ ।.
नमो नमशिवायेति वाचश्चाप्युदचारयत् ॥ १३ ॥
दृष्टे च परमेशाने सृष्टिसंहारकारणे ।
सर्वोपहारैः सुप्रीने सोऽभवद् धूतदुष्कृतः ॥ १४ ॥

·शिव विलास नमस्त्वदस्थिवाताय कुलशैलकुलात्मने । नमो नाडीततिभ्यस्ते नदीभ्यश्चाप्यनारतम् ॥ ३६ ।। नमस्त्वन्मन्दहासाय विद्युत्त्वपरिणाभिने । नमस्त्वदट्टहासाय मेघस्तनितमूर्तये ॥ ३७॥ नमस्त्वदात्मने नाथ सर्वमन्त्रगणात्मने । नमस्त्वदीयदेहाय सर्वदेवतराशये ॥ ३८ ॥ कलात्मा खलु मौलिने भुवनात्मा च मेश्वला । तत्चं वलयकेयूरे मन्त्रस्ते पट्टबन्धनम् । ३९ ॥ ग्रेवेयकं वर्णमाला पदान्यप्यङ्गुलीयकम् । अध्वषट्कं पडाधारा बुद्धितत्त्वञ्च धीन्द्रियम् । ४० ।। ब्रह्माण्डमेतदेहस्ते प्रतीका वसुधादयः । गात्रादन्यत्र ते नाथ! कुत्रश्वर्यं प्रवर्तते ॥४१॥ तन्मात्रस्याप्यनीशाना वयमित्यल्पकेऽन्तरे । सुमहान् बहुमानोऽमौ त्वयि मे किमिदं प्रभो! ॥ ४२ ॥ किं नामाहमिति द्रव्यं मां विना भुवनेत्रिह। इति मन्ये ममेयं वाक् परिहासाय ते शिव ! ॥ ४३ ।। बहुमन्ता न तेऽन्यः स्यादवमन्ता च सत्यतः । इति सम्प्रति विज्ञातमज्ञेनापि मया विभो! ॥ ४४ ।। स्तोता स्तुतिश्च स्तुत्यश्च त्वमेव यदुमेश्वर! । ततः किं ब्रूमहे नाथ स्तब्धं वाङ्मनसं मम ॥ ४५ ॥ प्रमत्य. ख.

·तृतीयः सर्गः।
२१
युक्तयपेक्षामुपेक्षेऽहं भक्तियुक्तिविलचिनी ।
यत्किञ्चित् प्रलपामीश ! गुणदोषपरीक्षकः ॥ ४६ ॥
अहो तवामौ महिमा नान्यच्चित्रमतः परम् ।
अन्वीक्ष्यामुं विरक्तास्ते संसारे सनकादयः ॥ ४७ ॥
वागवाचां त्वयि विभो वाचां दूरपथस्थिते ।
गुणास्त्वां भजतां सर्वे गुणातीतं निसर्गतः (?) ॥ ४८॥
अणोरणीयांस्त्वं देव ! महतोऽपि महत्तरः ।
नेदीयानन्तिकम्थाच दविष्ठश्च विदूरगात् ॥ ४० ॥
आदावने च मध्ये च तिर्यगूर्धमधोऽपि च ।
अग्रे पृष्ठे ममन्ताच्च वर्तसे वायुवत् मदा ॥ ५० ॥
वेदानुद्भावयन देव ! वेदेभ्यश्च प्रकाशसे ।
अतिविक्रुष्टचेष्टोऽपि दृश्यसेऽभ्यर्हिताग्रणीः ॥ ५१ ।।
आर्जवेऽप्यतिकौटिल्यं संसारे चापि मुक्तता।
न परिच्छेत्तुमीशऽहं त्वद्गति परमेश्वर ! ॥ ५२ ॥
त्वदन्यन्मम नेवास्ति शरणं चन्द्रभूषण !।
त्वामनासेव्य समयमियन्तं वञ्चितोऽस्म्यहम् ॥५३ ॥
मा मा जहि महादेव ! मायामोहितचेतसम् ।
माहात्म्यमेतज्ज्ञातं ते मा गादीश ममाशयात ॥ ५४ ॥
हन्त हन्त महत् स्वास्थ्यं चिरादासादितं मया ।
सन्तु दुःखान्यपीश! त्वां सन्ततं ध्यायतो मम ॥५५ ॥

·शिवविलासे
सुखेन किं त्वत्पदभक्तिभाजा-
मतः परं तत्किमु नाम लोके ।
म्वरूपसाक्षात्करणे तव स्या-
नतस्य भक्तिश्च विभो ! द्विषोऽपि ॥ ५६ ॥
द्विपोऽपि चरातिशयाद्भवन्न।
निरूपयन्तो ननु मुक्तिमाप्ताः ।
यथावदेषां प्रतिभाति यत्ते
न रूपमेतेन तु भवत्यभावः ॥ ५७ ।।
विमुक्तिपर्यन्तममी ततः ग्युः
सुदुःखभाजो न तु तद्वदन्ये ।
मविप्रकर्षेऽपि विमुक्तिमार्ग
विमुक्तवद् भक्तजना रमन्ते ॥ ५८ ॥
ननु प्रभो ! क्षुद्रसुखातिरिक्ति
व्यनक्ति मुक्तेः क्षणिकन्यहानिः ।
न सुष्टु रूपं तव तद्विजानन
विमुक्ततो भक्तजनोऽधरीणः ॥ ५९ ।।
तदस्तु मे भक्तिरतः प्रथा ते
ननु स्वतस्सिद्धतमैव चित्त ।
समस्तसंसारविमुक्तिहेतुं
विमुच्य तां किश्चन नैव याचे ॥ ६० ॥

·तृतीयः सर्गः।
२३
यदृच्छयैतन्मम मानसे ते
प्रतिष्ठितं यत् सुमहत् प्रभुत्वम् ।
अतस्तवानुग्रहदृष्टिरेपा
मयि प्रभूतैव विभो नमस्ते ॥ ६१ ॥
नमस्ते देवाय त्रिदशवृषभद्वेष्टतरुणीमहो-
ष्णश्वासाप्रविलपितबीजाय महते।
नमस्ते नाथाय त्रिभुवनसदा सत्परिषदां
नमस्ते नम्राणां क्षणविरमणकोद्यतहदे ॥ ६२ ॥
नमम्ने गोर्यर्धस्थितिकथितरत्यास्थतनवे
नमस्ते नैराश्यप्रथितयशसां मालिमणये ।
नमस्ते स्मर्तृणां निखिलकलुपोत्कर्तनकृते
नमस्ते साक्षित्वं सकलगुणदोपम्य दधते ।। ६३
नमस्ते सर्वस्य स्थितिलयममुन्मीलनकृते
नमस्ते सर्वस्मिन्नपि च जगति व्याप्तवपुपे । ।
नमस्ते सर्वात्मातुलसततभास्वतनुभृते
नमस्ते सबैस्मादुपरि निरपायम्थितिजुषे ॥ ६४
नमोऽस्तु नागाधिपमेखलाय
नमोऽस्तु नारायणसेविताय ।
नमोऽस्तु नामायुतवाचकाय
नमोऽस्तु नानाविधविग्रहाय ॥६५॥

·शिवविलासे नमस्ते पुरस्तेजसां गण्यमूर्ते ! नमस्ते पवित्रात्मने चित्रशक्ते!। नमस्ते सुपुप्ताद्यवस्थाविधात्रे! नमस्ते समस्तान्तगत्मन् ! नमस्ते ॥६६॥ इत्थमुच्चारयन् वाणीमाद्रामीशस्य मम्मुखे । भक्तिदीर्णमना राजा मुक्तकण्ठं सरोद च ॥६७।। अविघाट्याञ्जलिं तवैद्यामूर्च्छद्भक्तिमूछितः । पपात पाता भूमेः म प्रयाने पारिजातवत् ॥ ६८ ।। पतन्तं परिरेभे तं कृष्णवीरः कृपानिधिः । भागार्थीव नृपन्थायाः प्रमत्तः : परमेशितुः ।। ६० ।। तीर्थतोयाभिपिक्तं तं भस्मोद्धूलितविग्रहम् । स समाश्वासयामास तस्मादनपवाहयन् ।। ७० ।। ततो हा हा ! किमेतद्धिगत्याहितमितीरितैः । कोलाहलोपदेशः स साधूनां समधृयत ।। ७१ ।। अथ प्रासादभूगर्भगृहोदरमहामुखात् । घनाघन महामेघडंकाराह्वानसन्निभः ॥ ७२ ॥ कम्पयनित सर्वोी भिन्दान इव सागरान् । उत्सारयन्निवाकाशमाशाः प्रस्फोटयन्निव ।। ७३ ।। १. सक्तेः ख.

·तृतीयः सर्गः ।
त्रासयनिव दिक्पालान् शैलानुन्मूलयन्निव ]
पूरयन्निव पातालमृर्धाण्डं विक्षिपन्निव ॥ ७४ ॥
आधुन्वन्निव चेतांसि सर्वेन्द्रियविमोहनः ।
शुश्रुवे सुमहान् नादो दिग्गजोन्मादमदनः ॥ ७५॥
कल्पोवृत्ताब्धिकल्लोलकलहाक्रन्दमेदुरः ।
शब्दः स बाडवाग्नेरप्यासीदीपद्विभीषिका ॥ ७६ ॥
आलिलिङ्गुर्मिथः केचिद्विजने गृढकामिवत् ।
अधावनपरे लुब्धाः सन्त्यज्येव धनं पथि ॥ ७७ ।।
पेतुः केचन वित्रस्ताः पिशाचोपहता इत्र ।
मुमुहुश्चापरे युद्ध रक्तभ्रमहता इव ॥ ७८ ॥
मन्दं शिवशिवेत्युक्त्वा कृष्णवीरोऽपि साध्वसात् ।
आत्मनाच्छाद्य तदेहं तत्रैवोपाविशन कृती ॥ ७९ ॥
शनैलॊकरवे शान्ते गम्भीरमधुरा पुनः ।
शुश्रुवे भारती कापि भेरीनादानुकारिणी ॥ ८० ॥
वत्स ! केरळभूपीठकेतो! हे वीरकेरळ ! ।
भद्र ! जागृहि भद्राय चिरायेह परत्र च ॥ ८१ ॥
भक्तितस्तव तुष्टोऽस्मि पूजया चान्या भृशम् ।
दत्तपिण्डे खलु श्वापि स्निग्धधीः किमुतोत्तमः ॥ ८२ ॥

·शिवविलासे
यत्तवाभीष्टमस्त्यन्तर्वस्तु तन्मयि विद्यते ।
इष्टानिष्टे सदसती सर्व वा सर्वदेहिनाम् ॥८३ ॥
कन्या सुदुर्लभा वत्स ! मत्प्रसादं विना तव ।
तां प्रयच्छाम्यहं तुभ्यं वन्ध्यवाञ्छा न मज्जुषः ॥ ८४ ।।
ममांशः केरळावन्यामस्ति कश्चन मानवः ।
पुरैव विप्रकार्यार्थमवतीर्णः सुपुण्यधीः ॥ ८५ ।।
मत्कामिनी ततो गौरी त्वत्कन्यात्वमुपेयुषी ।
अचिरेणव वीरस्य तस्य भार्या भविष्यति ॥ ८६ ।।
धन्यस्त्वमसि धर्मज्ञ! पुत्री मत्प्रेयसी तव ।
अहश्च हन्त जामाता वर्तिप्ये वरदो नृणाम् ।। ८७ ।।
भुक्तिमत्र चिरं लब्ध्वा पात्रे पुत्रों समर्प्य च ।
तद्गुणैः प्रीयमाणश्च विरामे मुक्तिमाप्स्यसि ॥ ८८ ॥
इति विविधशुभार्था वागभिव्यक्तवर्णा
निखिलहृदयकर्णग्राहिणी निश्शरीरा ।
मदसि यदुनरेन्द्रं तं समाश्वासयित्वा
सुरपरिवृढधाम्नस्तूर्णमन्तर्दधेऽन्तः ॥ ८९ ॥
नरपतिरपि
बुद्धा
तनिशम्येश्वरं तं
चरणनलिनलक्षैः स्तोत्रवाक्यः प्रसाद्य ।
भवनभुवमथागत्याप्तलोकैरुदन्तं
सकलमनुलपस्तं शर्वरी तां निनाय ॥ ९ ॥

·चतुर्थः सर्गः। शिष्टमासमपि तद्वदृढवानिष्टदैवतसमर्चनं नृपः । नित्यमेव शिवदर्शनव्रत तत्प्रभृत्यमलधीरधारयत् ॥ ९१ ॥ ॥ इति शिवविलासे तृतीयः सर्गः ॥ ॥ चतुर्थः सर्गः ॥ अथ मामचतुष्टये व्यतीते शिवपूजानुगते क्षितीशकान्ता । ममप्यत लक्षणरुदारुदरान्तर्गतमर्वमङ्गलाङ्गः ॥ १॥ निखिलानि जगन्ति नैव लोढुं यदलं तद्दधनी विशिष्टमोज: अलसैरपि मा लमद्भिरङ्गैनवपीयूषमभून्नरेन्द्र दृष्टयोः ॥ २ ॥ शरपाण्डुमुखारविन्दमस्या वपुरल्पाभरणं क्लमाद् बमासे । प्रतिबिम्बितचन्द्रमर्धहृष्यत्कमलं पाथ इबोष्णपकजिन्याम् ॥ ३॥ मलिनौ मुख ईपदानताङ्ग्या सुभृताबुन्नतिमुत्तमां प्रपन्नो । तनुसाददशागमेषु तस्या भृशमालिन्ययुतौ स्तनावभूताम् ॥ ४ ॥ क्रमवृद्धपराद्धर्यगर्भमूर्च्छच्छ्रियमुच्छ्रवललक्ष्यदिव्यभावाम् । निधिगर्भमहीमिवेक्षमाणो नृपतिस्तां प्रमुमोच नो कदाचित् ॥ ५ ॥ b ·शिवविलासे हिमवाप्यवगाहनं नु किं स्यादभिषेको नवरत्नराशिभिर्वा । अथवा परमेव तत्सुसाधं दयिते ! त्वत्प्रियमित्यजस्रमूचे ॥६॥ अरुचिं दधदन्नपानमुख्ये सुमनोवर्जमथापि भूषणेपु । क्रमशः समभून्मनः कृशाङ्गयाः परमेशस्तुतिगीतमात्रसक्तम् ॥ ७ ॥ चलगर्भविलोलकुक्षिमेनां प्रथनं प्रेक्षत योऽखिलः म लोकः । परशक्तिमिह स्थितां ववन्दे मनसा मङ्गलमुद्गिरन् वचोभिः ॥ ८ ॥ उदरे परिधत्स्त्र मा दुकूलं न मुता तत्सहते म्रदीयसी मे । इति हार्दबलाधीनूपोऽस्वास्त दधिश्रोण्यवतारयाञ्चकार ॥ ९ ॥ अलसालनपक्ष्मलोचनं तद्वदनं धर्मतुपारचारुगण्डम् । मृदुहासयुतं कथाविनोद शरदुन्निद्रसरोजबन्धुरासीत् ॥ १० ॥ उपधाय भुजं मुहुश्शयाना विपुलापाश्रयसंश्रयैकपाश्र्धा। परिवारवधूरसावरौत्मीचिरसंवाहनपीडिताघ्रिपद्मा ॥ ११ ॥ व्यजनानिलचञ्चलालकाग्रामजिनोद्वास्तृततल्पगां सदैनाम् । दयया व्यथितोऽभवत्स दृष्ट्वा शुभभावित्वविनिश्चयेऽपि भूपः ॥ १२ ॥ भितगर्भरुगातुरेति यस्मिन् क्षण एनां वनिताजनो ह्यबोधि । स्वगलार्पितलोलबाहुयुग्मामनयत्तत्र शनैररिष्टगेहम् ॥ १३ ॥ मनुभेषजधीपदेशपादा (?) बहुमङ्गल्यवृता क्षणेन कुक्षौ । समसिच्यत तैलधारयासौ श्रुतिवाचा श्रवणे यथा द्विजन्मा ॥१४॥ 66 ·चतुर्थः सर्गः। २९ अथ चायतदृश्युपात्तहूतौ शिव ! शैवालपुरेश ! शङ्करेति । स्वयमेव घनौघवन्त्रिलोकीसदनाः सस्वनुराशु शङ्खभेर्यः ॥ १५ ॥ सुरतापससिद्धयक्षमुख्यैरवमुक्ता कुसुमावलिः पपात । नभसो भुवि देवि ! लोकमातर्जगतां धात्रि! जयेति शब्दमिश्रा ॥१६॥ विशदाक्षरवेदघोषमिश्रो दिवि गान्धर्वरवः प्रशुश्रुवे च । सुरवारमृगीदृशाश्च नृत्तं परितोऽदृश्यत मातरिश्वमार्ग ।। १७ ।। शुभपट्टवितानसन्तता द्यौर्ददृशे चित्रविलम्बिपुष्पमाला । समलक्ष्यत लोलचामराभ्यां सह च छत्रमनुत्तमं ततोऽधः ॥ १८ ॥ इति नेकविधेऽद्भुते पुनश्चाप्युपजाते मुहुरुत्सवाग्रयभूते । किमिदं न्विति सम्भ्रमं जनानां विदधानो ध्वनिरम्बरे जजृम्भे ॥ १९॥ इयमेव पुरस्य चास्य भूमेर्वलयस्याप्यग्विलस्य नायिकाग्रया । न च तस्य परं विनिश्चिनुध्वं भुवनानामपि सप्तकद्वयस्य ॥ २० ॥ अनया धृतमत्सरं मनश्चेदपहार यो ध्रुवमब्धिजाम्बुजाक्षौ । अनयोरपि नूनमुन्नतिः स्यादधिका सेयमनुग्रहान्मुवी चेत् ॥ २१ ।। भजतामनुपप्लवाय भूमि परमेनां परदेवतां प्रपन्नाम् । मतिभाषितचेष्टितर्भजन्ते मनुजा ये नियतं त एव धन्याः ॥२२ ।। इति वाक्यकुलात्मके स्वनेऽस्मिन्नशरीरे प्रतिनादिनि प्रशान्ने । प्रमदाजनभूर्नमश्शिवायध्वनिरश्रूयत सूतिकानिकेते ॥ २३ ॥ 57

·शिवविलासे
उलुलूझतविस्तरे तरङ्गप्रतिमेऽथ क्रमशो विजृम्भमाणे ।
श्रुतिहारि सुमङ्गलं किशोरीरुदितं मजुरवं प्रशुश्रुवेऽन्तः ॥ २६ ॥
तनुजाजनि भृमुजश्चिरान्नः फलितं वाञ्छितभूरुहेण राज्ञः ।
नृपवीर ! कुमारिकाविरासीदहिताद्रेरिति सल्ललाप लोकः ॥ २५ ।।
..
मलिलेस्तुहिनन चन्द्रिकाभिः पयमा चन्दनकर्दमः सुधाामः ।
प्रियवाग्व्यपदेशतः समानं पृथिवीशः पृथगभ्यवर्षि लोकः ॥ २६ ॥
मलिहेमदकूलरूप्यगोकलमैम्तण्डुलकम्बलैः कुथाभिः ।
घुसृणन्दुपटीरशस्त्रपत्रमितलतलैरपि तेष्ववर्षि राज्ञा ॥ २७ ॥
नृपतिः प्रियवाहिपात्रयित्वा धनमन्यन्मुकुटाद्यमुत्मिवृक्षुः ।
निजराज्यविसर्जनोद्यसेन प्रकृतीनां न्यझणन्निवारणानि ॥ २८ ॥
जग्ढांस्तरुणान जलान् विदग्धान द्विजमुख्यान बृपलांश्च निर्विशेषम् ।
पथिकान् प्रकृतीः परिप्वजन स क्रयविक्रयमपूग्यत् प्रियोक्तः ॥२९॥
पटुमङ्गलगीतिशोरीपटहागरकुलाकुलेऽप्यजस्रम् ।
न तदाविम्भून्नृपालगेहे जनताशीर्वचनाहते वोऽन्यः ॥ ३० ॥
अथ भूपतिरालयं प्रसूतेखगायोत्सुकमालपन्महेलम् ।
गुरुभासभपश्यदात्मजां स्वां लघयन्तीं हृदयेप्सितां कुमारीम् ॥३१॥
वदनादिपदान्तमेतदङ्ग प्रवुमुत्सोरिदमित्थमित्यथास्य ।
हृदयं मुहुरेव मुह्यति स्म स्थगयन्त्या प्रभया दृशौ किशोर्याः ॥३२॥

·चतुर्थः सर्गः । ३१ प्रणतिप्रवणेऽथ भूमिपाले कृतदिक्चक्रविमोहमङ्गभाजाम् । सहसाजनि तद्वपुः सुसौम्यं सकलस्यापि विलोचनोपभोग्यम् ॥३३॥ अथ केनचिदप्यनुघृता सा नृपकन्या शयनीयतश्शुभाङ्गी । प्रणतं पितरं निवारयन्ती करपझेन करेऽस्य दृश्यते स्म ॥ ३४ ॥ अतिविस्मितचेतनः क्षितीशः स ततो दिव्यविचेष्टितं कुमार्याः । अमितं बहुमानचारुहाद विमृशन्नात्मनि हर्पविक्लबोऽभूत् ॥ ३५॥ स शिरस्यमले मुहुः कपोले मृदुले काम्यतरे गलान्तरे च । समजिघ्रदुरःस्थले दधौ च क्रमशस्तां मुरहेब वैजयन्तीम् ॥ ३६॥ अभिषिच्य मुहुम्तदाननाब्जं प्रचुरप्रीतिभवः स्वबाष्पतोयः । रुचिमस्य हिमैरपि प्रमाष्टुं प्रबभृवाप्रतिमां न यादवेन्द्रः ॥ ३७॥ इति तस्य विभोः प्रमोदचेष्टा निकटस्थाः सुचिरं विलोकयन्त्यः । अलमित्यपहृत्य तत्करातां जननीपार्श्वमुपानयन् वराङ्ग्यः ॥ ३८ ॥ नमिताङ्गुलि भुग्नपाणिसन्धिद्वयमाकुञ्चितजानु सद्य एव । विवृतायतदृष्टि वीक्षमाणा पितुरास्यं प्ररुरोद कन्यका सा ॥ ३९ ॥ रुद किश्चन तत्र गारसज्ञास्यधिकं (?) यादवभर्तुगैरसी त्वम् । इति मञ्जुगिरोऽसृजन विहासान्नृपशैलः स च वाष्पनिर्झरौघान् ॥४०॥ स ततो जनसङ्कुलानिकेतादमुतो भूभृदमात्यचोदितः सन् । निरगात्तनयानुकृष्टदृष्टिप्रतिकृष्टिक्रियया विलम्बमानः ॥ ४१ ॥ 59 ·शिवविलासे सुहृदोऽप्यनुनिर्ययुः स्वभत्री सहिताः स्नातुमुपाक्रमंश्च सर्वे । अशनस्वपनाभिलाष एषां नृपकन्यास्मरणात्तिरोत्रभूव ॥ ४२ ॥ मृदुगन्धवहं विकस्वराशं ततगीतादि मिथोऽनुकूललोकम् । जगतः सकलस्य चैव तस्या जनिनक्षत्रमभूत्तदुत्सवाय ॥ ४३ ॥ कतिचिद्वसुधाधिपोऽथ नीत्वा शुभनित्योत्सवसङ्घलान्यहानि । उचितं किमु नाम नाम पुत्र्या इति मित्रैर्बहु मन्त्रयाम्बभूव ॥ ४४ अविनिश्चयतः क्रमेण शोचन विजनेऽशेत विचिन्तयन्मुहर्त्तम् । विनिमीलितमात्र एव नेत्र प्रभुराङ्गनशम्भुराविरासीत् ॥ ४५ ॥ प्रतिपच्छशिभूषणः कुहापि क्वचिदन्नदमनोज्ञजातिमालः । दहनस्थितिमान् क्वचित कुटाऽपि प्रमरकुङ्कुमपङ्कपुण्डदीपः ॥ ४६ गरगर्भतया सुमेच [क] श्रीः कुडचित् क्वापि निमर्गतोऽतिनीलः । सुविचित्रतरक्षुचर्मधारी क्वचिदन्यत्र च नकवर्णवामाः ॥४७॥ मितरत्नलपत्पयोधरत्वात् क्वचिद्दामरुचिः परत्र चैवम् । मणिभास्वदहीनमेखलत्वं दधदेकत्र परत्र चैतदेव ॥ ४८ ॥ क्वचिदुत्पलकान्तिमत्कराग्रः क्वचिदप्यम्बुरुहाभिरामपाणिः । खरशूलसमुद्धृतिं प्रकुर्वन् कुहचित्तां क्वचिदप्यमर्त्यपङ्क्तेः ॥ ४९ दुरितान्तकपालतां दधानः क्वचिदन्यत्र च तद्वदेव नित्यम् । अतिवेलमपाशतां धुनानः क्वचिदन्यत्र च तां स्वभक्तिभाजाम् ॥ ५० 60 ·चतुर्थः सर्गः । .. ३३ अविशेषतयेत्यतीव भिमोऽप्यखिलेशः स जनेश्वराग्रसंस्थः । शृणु भूप !. सुताभिधाश्रयं मे वच इत्यामुदीर्य वाचमूचे ॥ ५१ ॥ परिणीतिविधेरनन्तरं नो विरद्वाभावविधिन्सया निगूढः । प्रकटीकृत एष भव्यवेपः प्रणतापत्तिहरो मिशिष्टदेहः ॥ ५२ ॥ भुवनोभ्रमणप्रदे प्रवृत्त दिवसान्तस्पृशि ताण्डवे प्रचण्डे । मृदुलास्यकृदप्यसौ तदा नो नटनस्याजनि विन्नकारिणी मे ॥ ५३ ॥ विगतस्वलिता सदैव ताले विविधायाञ्च गतौ भृशानुकूला । करणादिपु चाप्यकातराङ्गो निपुणा भ्रनयनादिवेष्टिते च ॥ ५४ ॥ अवधानवती तनोति नृत्तं पुनरद्यापि तदाद्यसो तथैव । अमुतः क्र नशोऽकृशाद्यथा मे प्रियतामेत्यनुवासरं विशेषात् ॥ ५५ ॥ मम जीवितवल्लभा तवेयं दुहिता तद्भविता नरेन्द्रसिंह ! । इममर्थ-भिप्रदर्शयन्न्या भुवने ख्यातगुणाख्यया समस्ते ॥ ५६ ॥ अभिधानमिदं यथार्थमुचईयितं चात्मगुणप्रशंसयास्याः । अत एव ममापि नर्तकीनामुचितश्चेदृशमेव नाम लोके ॥ ५७ ॥ अविचार्य पुरैव चेदृगेतत्कुलजानां क्रियमाणमस्ति नाम । नृपः केरळभापया णकारं नपदे प्राकृतनीतितो नियोज्य ॥५८ ॥ इह चापि विधेहिं तत्तथैव व्यवधानं कुरु मा क्षणान्तरेण । उभयोरपि पश्य नौ नियोगादधिकं मङ्गलमङ्ग! किन्नु लोके ॥ ५९॥ 61 ·शिवविलासे व्यतिरेक्यनया न भावनीयं भातानेहसि भापिनि स्थितं मे । अशरीरतया स्मृतोऽप्यवश्यं न विनमाञ्जनताशये प्रात्त ॥६० ॥ चितिशक्तिरसौ क्रिया ममेच्छाप्यद उत्सृज्य वयं त्रयं तृणाभम् । तनुरस्मि ततोऽसवरत्वयानित्यवधत्स्वाङ्ग विधत्स्व देशिकं माम् ॥ ६१ ॥ शिव इत्यपि शक्तिरित्यपि ही शुभचंतन्यमहीरुहेशशाखे । भुवनं विकृतिस्तयो तदकं सकलं तत्प्रधिजानतां निदानम् ॥ ६२ ॥ श्रुतिशास्त्रविनिश्चितं रहस्यं मम वस्त्राद्विदितं विशेषतश्च । अविसृज्य चरन्निदं न पार्शर बढी भविताभ्यदो हि मुक्तिः ॥ ६३ ॥ सुखमास्व रनम्ब भो ! विरक्त तनयां विद्धि च मामुमासमेतम् । मयि मा स्मरणश्रमञ्च कापी: क्षिप मानद्भुतचेतनान्तरिक्षे ॥ ६४ ॥ उक्ता देवस्तमिति नृपति सुप्तमन्त खे बुद्धा राजा प्रणतिमतनात्तृ मुत्याय तस्मै । सद्योऽकापीद् भृशमभिवृतां मङ्गगल्यया तां कल्पापायेऽप्यकृशयशनं कन्यकामुणियाटीम् ॥ ६५ ॥ षष्ठे मासे सुहृदभितो भोजयित्वाम्मे नित्यं धात्रीनिवहविहिताभ्यङ्गोपाङ्गशिक्षाम् । भृत्यैः स्कन्धे सततवितानग्रजक्षत्रियाच- रुत्सङ्गाङ्गीकृतमृदुतनुं वीक्ष्य वीक्ष्याननन्द ॥६६॥ अव्यक्तानं किमपि किमपि व्याहरन्ती हसन्ती रोहद्दन्ता मुहुरत इतो रिङ्खणाद्रेणुदिग्धा । 62 ·चतुर्थः सर्गः। ३५ अङ्कस्थायिन्यतनुत विभोल्यतुल्यं किशोरी सम्यगास्मति लिनीकृत्य सा पुत्रकार्यम् ॥ ६७ ॥ तर्जन्यग्रे जनवितुरशालम्च्य सन्दर्शयन्ती चित्रं दृष्ट्या बहुविधलचा सञ्चचाशश्चितश्च । कैशोराल्या सह समयमा पांसुपाञ्चालिकादि- क्रीडाः कालाः कृत च कृशान विक्लिष्टवासाः ॥ ६८ ॥ पञ्चाब्दान्तात्मपदि पुरतः हाचौळक्रियाथो वर्ण पद्ये पदगमुदये प्राप वाकये च शिक्षाम् । नान्यैरेवाभरणनिवहमण्डिता कुण्डलेना- प्यासीद्भूयोऽध्ययम, विलाशाथ गान्धर्वविद्याः ॥ ६९ ॥ शब्दे शिक्षातिशयबलतः शब्दमीमांसकानां वाक्यार्थोक्तिग्रमरगतिभिः पूर्वमीमांसकानाम् । अद्वैतार्थ पटुमतितया तत्र चाप्युत्तरे पां विस्मरत्वं व्यथित सततं मा विशेपेक्षकाणाम् ॥ ७० ॥ प्रज्ञोत्कर्षः परिचयवलं देशिकेगानमेवा पुण्ये निष्ठेत्यपि पृथगमी नाम विद्यां विदद्धयुः । देवी साक्षादयितमनकाहन्तामाधिपमा सा चासो यन्न तदिह किमप्य भुतं बोधभाजाम् ॥ ६१ ॥ केशाः कण्ठावधि विस्मृमरा मुग्धकान्तं मुखाजं लास्यं चिल्यो न च विदधतो नोहनाभि स्तनाभ्याम् । 63 ·शिवविलासे अब्दोपक्रान्त्यरभसकृतोपक्रमश्चाष्टमोऽस्या धत्ते गाढं तदपि मदनश्चापमद्ध्ये स्म मुष्टिम् ॥ ७२ ।। चेटीधात्रीशतपरिवृता कन्दुकबूतमुख्य- रालीवगैररमत वधूः शिक्षयन्ती विदग्धाः । बाला केलीविपिननलिनीक्रीडितः कालशेषं भूयो नानोत्सवकुलसमालोकनैश्चाप्यनेषीत् ॥ ७३ ॥ इति विविधविहारैस्सर्वनारीनराणा- ममृतसलिलमक्ष्णोराकिरन्ती चरन्ती । प्रतिदिनमभिवृद्धि प्राप सा देहकान्त्योः प्रतिनवशशिलेखां स्वर्गुणस्तर्जयन्ती ॥ ७४ ॥ अथासरति यौवने मदविभावसोरिन्धने नृणामनिमिषेक्षणत्रिदशसन्ततेनन्दने । स्वबन्धुहरिचन्दने तरुणधैर्यविष्यन्दने महीशतनया बभौ मदनसद्भटस्यन्दने ॥ ७५ ।। ॥ इति शिवविलासे चतुर्थः सर्गः ॥ 644 ·॥ पश्चमः सर्गः॥ ततः शरत्पूर्णिमयेव कौमुदी वरप्रदाच्या लतयेत्र मञ्जरी । पयोब्धिवीचीघटया यथामृतं नरेन्द्र पुत्र्या नवयौवनं दधे ॥ १ ॥ बभुस्तदीया मृदुलाः शिरोम्हा मनोज्ञसीमन्तलताभिसंश्रिताः । स्मरस्य कक्ष्येव जगजयैषिणः सुनीलसंक्षिप्ततरङ्गिताकृतिः ॥२॥ निसर्गसौरभ्यभरे तदानने मधुप्रतालिढि जमुख्यसेषिते । समग्रचन्द्राजधिया समीपतः स्थितेव रेजे कुटिलालकावलिः ॥३ वचःसुधाम्भोभरिताननोइराष्ट्रप्रशस्तकुम्मस्य शिरःपिधायकम् । ललाटपट्ट विनिबद्धय तच्छुती मतानभातामवशिष्टपाशवत् ॥ ४ । चले पताके तदुदारनामिकाध्वजस्य चिल्या नयन तु लक्ष्मणी । स्मरस्य गण्डौ मणिपणेऽमले स तु स्वयं रागरमात्मकोऽधरः ॥ ५ ॥ रदाख्यमुक्ताधररक्तभस्त्रिकागुणः सुमृद्वी रुचिरा तदीयगीः । अतो ह्यमुष्या विवृताश्च संवृता विकाससङ्कोचदशासु सन्त्यमी ॥ ६ ॥ शिरोधराशाम्भवलिङ्गगङ्गया स्मितत्विपालापपयोधिनार्थिना । स्वपूर्वभूः शीतरुगात्मसद्मने प्रयूरितोऽस्योपरिगस्तदाननम् ॥ ७ ॥ भुजे मृणाले मुकुले सरोरुहोरुरोरुहो रोमततिर्भधुव्रताः । सरस्तु नाभिस्त्रिवली तदीयरुक् प्रसन्नपाथोलहरीलसत्तनोः ॥ ८ ॥ उरस्थलान्तःपुरगस्य निस्तनोरुतातपत्रे निकटस्थचामरे । महत्तरे यौवनदण्डमण्डिते स्तनावमुष्याः किमदूरगस्मितौ ॥ १ ॥ 65 ·शिवविलासे तड़ीयकट्यभ्रकरीन्द्र मरतके रइद्वये मज पतीह मानिनाम् । मनस्तुमेरावुपरत्तितः करावुभौ त एवोल्युगन्तु तावुभौ ॥ १० ॥ उतो राश्वत्थदला लोकनान प्रार्थ गालिबाहुमृद्धृतः । स्थितस्य पादौ कि यः प्रतिष्टिताप्रमुष्य तद्विश्वमनोहरश्रियः ॥ ११ ॥ समुद्गयुमन्मथरत्नसम्पदा समुद्गतांगुन्यथ जानुनी ध्रुवम् । न बाणधी केतककोरकार के तदीयजङ्घ नग्वरी मनोभुवः ॥ १२ ॥ बाहिदले तत्प्रपदे पदाम्बुजद्वारस्य देहोरभवतूणतां गते । प्रदृश्यते यत्तिह पञ्चसायकीपिचित्रपुडावलिरङ्गुलीच्लात् ॥ १३ ॥ मुखेन्दुधाम्ना शकलीतः शशी नग्याला तां प्रगला. पाइयोः । त स्पिनीसङ्गनौललित्यभामाजिनापामपि जीयते जनः ॥ १४ ॥ नखाः प्रसनानि त तु पहलमाः फलञ्च सर्वोत्तमरामणीयकम् । सुरद्रुको लचरणाबाङ्मुखा सन्म नकामग्रदताऽन्यथा कुतः ॥ १५ ॥ कारण स्टातिभिः मुलजिताः मगजहंसास्तपसे वनं ययुः । यतः ततो गाधितादिभिः कृतान् बुध तु को विस्मयते परिश्रमान् ॥१६॥ समीपगेऽस्या नु मुखेन्दुनोन्मुख स्तनाम्बुजे कुड्मलिते सुकर्कशे। कराङ्घ्रिपद्म न च दुर्तिनी पराखे दर्शितमाईवे पुनः ॥ १७ ॥ सुमेचकाग्रभुव समाश्रितः स नीलका ठः स्पृहणीयभव्यमाः । शिखण्डभारोऽजनि चञ्चलभुषः शिग्वाड एवोत्तमनृत्तसाधनम् ॥ १८ ॥ 66 ·पञ्चमः सर्गः। दरोनलौ मण्डलिनौ पयोधरौ स्फुटीकृताम्भोहएको रकत्रियो समीक्ष्य मुक्ताश्रयसक्रमोमती विसिमियेऽम्या जनतो यावत् ॥ १९ ॥ अशेषभूतैः सतत निपेविता वृषेण यान्ती शुचिभूतिभूपणा । मनोभवदीपनलोचनात्मनो व्यधत सा प्राच्यपडिम्बनाम् ॥२०॥ भुजङ्गसम्बन्धविहीनमुच्चकैरलोलितं नि तापि केनचित् । पिलोचनाञ्जलिभिः पपुर्जना गुपैर तदारसायनानृतम् ॥ २१ ॥ नितम्बावम्योपयोधरहमीभावितोपलागिन्युतां नराः । हृदैव हानि समृह्य मन्ततं धनन्त उहुः शुकरजुभापियाम् ॥ २२ ॥ शिगेल्लारण्यकुचाचलस्थलीमिलनलान्तिन्धि व्यपोतुम् । विगाह्य नामी परमों सुधागि । चुभुनानाजि शनैयुवाशयः ।। २३ ॥ प्रकाशयन् भावविशेपनीक्षणे दिसणना प्रभयालथानकः । नन तस्या नतया पद भ्रया जनसुरङ्गा मां लोनमः ॥ २४ ॥ # अनस्यङ्ग । नृणां लोभत्रः उरूरुणालानवरेण योजितो पिजिमनेत्राशपीडिनस्तया । मनो(र)थालीकवलच्युताऽपि सन् ममाद यूनाम्मतिमत्तवारणः ॥ २५ ॥ विहत्य यां यां स्वराखी जन मा विचित्रभूपा सुमुखी व्यगाहत । जनस्य तां तां समशिश्रयन्शिं दृशः प्रां मधुपा यथा लम् ॥२६॥ विलोकनोन्मूलितमुत्प्रपिष्टतां गतं विहासर्वचया द्रवीकृतम् । सुगीतिभिः क्वाथविपाकयोजितं पपौ नृणां मा हृदयं मुमध्यमा ॥२७॥ 67 ·शिवविलासे स्त्रियोऽपि तां वीक्ष्य शुभां विमत्सराः प्रमोदभारोद्धररोमहर्षणाः । गुणः सदासीसममेनकादिकाम्नीपदीपुर्नियमेन पौरुपम् ॥ २८ ॥ अतुच्छहाग्रगता समीक्षितुं यदुत्सवान् कम्रचलद्भुजा पदा । जगत्रयोजित्वरमन्मथोतां जिगाय मा जङ्गलवैजयन्तिकाम् ॥ २९ ॥ प्रकाशमानं क्वचिद प्रकाशवत् क्वचित्कलामात्रतयेक्षितं क्वचित् । धनाततव्योमगतेन्दुसन्निभं तदाननं सौधगृहेष्वलक्ष्यत ॥३०॥ न केरलाः केवलनन्यभुजोऽप्यमृगुएश्रुत्य गुणैस्तथाविधाम् । जनाधिपं तं जनकं मृगीदृशो व्यलोभयन प्राभृतरत्नकोटिभिः ॥ ३१ ॥ मुतामयाचन्त च दृतवक्त्रतो धगधिपारतं कतिचिद्धनार्चितम् । स्वयं समागत्य च शैक्लं पुरं प्रतीयुरप्यम्य चटुप्रतारिताः ॥ ३२ ॥ मुरास्तु कान्न्या दमयन्त्यनादरं विवर्द्धयन्तीमपि तां मृदुस्मिताम् । समीक्ष्य मारणिमीश्वरेश्वरी गतम्भगः सन्नतिमेव चक्रिरे ॥३३॥ इति क्रमप्रौढ मनोज्ञयौवनप्रतिक्षणाडितरूपसम्पदम् । विलोक्य तां विस्पयनीयर्शनां मुहुः प्रदध्यो यदुवीरनायकः ॥३४॥ सुता मम द्वादशवत्सरा परं तदप्यमौ भाति समग्रयौवना । मनोरथानां सकलस्य लक्षतां गता च तस्तैः प्रथितर्महागुणेः ॥ ३५ ॥ पतिः स को नाम भवेद् गुणोचितः प्रभुस्तदस्या वयसा च साम्यभाक् । न केरलं भूवलये जगन्त्रये गुणैः समग्रः पुरुषो न विद्यते ॥ ३६॥ 68 ·पञ्चमः सर्गः। ४१ तदल्पदोषे पुरुषे गुणाधिके समयो चेदियमात्मजा कचित् । (मन) च प्रमादो भविता तथाविधं महत्त्वमस्या हि जगत्सु सम्मतम् ॥३०॥ परेश्वरीयं खलु मङ्गलाकृतिस्तपोबलान्मे तनयत्वमागता । न कश्चिदस्याः परमेश्वरादृते समस्तकर्तुः सदृशोऽपरो वरः ॥ ३८ ॥ अपात्रदत्ता त्वपरीक्ष्य चेदसौ वरस्य दातुश्च कुलं विनिर्दहेत् । विपर्यये प्रत्युत तन्नियोजना विमृश्य कार्या तनुजन्मनः शिवे ॥३९॥ अनिच्छयास्याः सहसातिसर्जने मतिश्च नो जात्वपि नो फलिष्यति । विपश्चितार्थः सुविनिश्चितो ह्यसौ न कश्चिदिच्छां छलयेदिहैश्वरीम् ॥४॥ म चाप्यमूमेव किलादिरूपः शिवाय लोकस्य भुवं निषेवते । प्राणमस्मिन् प्रणतातिप्पणव्रतस्य शैवालपुरेश्वरस्य गीः ॥ ४१ ॥ शतं प्रमाणान्यखिले नृणाममून्यनत्ययप्रत्ययजीवितानि च । स देवता स्वात्ममयी शिवस्त्वमौ न तत्प्रमाणान्तरमस्य वाक्यतः ॥४२॥ स को हि नाम क्वनु चेति नैव तु प्रतीयते संवृतलक्षणत्वतः । गुणैस्तताः सन्ति नरास्ततस्ततो द्विजातिराजादिमहाकुलोद्भवाः ॥४३॥ उपायभूतो दुहितुः स्वयंवरस्तदेनमुच्चैरवगन्तुमावृतम् । कुमारिका यं वृणुते स एव स प्रधानभृतो जगतां भवेत् प्रभुः ॥४४॥ अलोकसामान्यगुणान् नराधिपानिहोपनेष्याम्यनघः सहाग्रजैः । समागतेष्वेषु सभाजितेष्वसौ मनस्विनी वक्ष्यति मे महाभरम् ॥ ४५ ॥ 21 ·॥ अथ पष्ठः सर्गः ॥ पूर्वाचलादथ पिशङ्गकपर्दभार- साधारणी दशशतों विकिरन् कराणाम् । आविर्बभूव दिनकृद् विधुमाधुनानो नाट्यो रग्रमथनाथमुखानुकारी ॥१॥ स्तम्बेरमस्य तमसः प्रविदारणोत्थ- रक्ताभसान्ध्यमहमात्यरुण यूखः । पश्चास्यवद्विरुरुचे नवविस्वां- स्तन्मांसपेश्य इव शोणवरोहहाणि ॥ २ ॥ कुण्ठाश्चिरात्कृतरुचेपिरहाइमुष्य जाल्येन जापानियतस्य चेन्दोः । आयात्यहर्पतियतो ककुतः प्रदु- भावं मुखरबिलमान्तरमुद्गिरन्त्यः ॥ ३ ॥ आत्मोपसेविनमलिवजमापदाप्ती स्त्रत्यागिनं विमतसविनमप्युदीक्ष्य । प्रत्यागतौ न कलुपत्वमभाजि प : प्रद्वेषधीः सुमनसां न मलीमसेऽपि ॥ ४ ॥ वल्गुस्वनाः पिकचकोरमुखाश्चुकूजु- रुच्चैरुपाश्रितकुलायकुलाः शकुन्ताः । चक्राह्वयान् विरहिणः कृकवाकुनादै- रुत्कान् प्रभातमिव साधु विबोधयन्तः ॥ ५ 24 ·षष्ठः सर्ग: ४५ वायुर्वयौ सरसतामरसोरुगन्ध- सागन्ध्यसन्धृतनिरन्तरसौभगश्रीः । सामन्तकेतुतनयावदनारविन्द- सौरभ्यसिन्धुलहरीपृपतरिवाः ॥ ६ ॥ उचिक्षिपुः शुचिजलाञ्जलिमुत्सवोत्का विप्राः प्रतीक्ष्य सुचिरं रविविम्बलक्षम् । सर्वेशसक्तमनसो नृपकन्यकाया- स्तत्कर्मणा सफलयन्त इवाभिलापम् ॥ ७॥ कान्तान्तिकान्निजगृहं प्रतिपेदपीणां कान्तिः प्रपूरिततृपामभिमारिकाणाम् । आसनकेरळमुतोत्यवदर्शनेच्छा- सम्मूछिता शतगुणा ददृशे तदानीम् ॥ ८ ॥ सम्मृष्टनिस्तुपसमाः यवितानभङ्गन्यः सम्यक् सुगन्धिहरिचन्दनवारिसिक्ताः । मूनोपहारमुभगाः शुभधूपदीपा वीथ्यो बभुत्रिपुरपेष्टुग्वेिष्टिशालाः ॥ ९ ॥ अभ्रंकषाविरळकेतुगताः पताका- श्चित्रा दिशां श्रियमधुश्चलकिङ्किणीकाः । छद्मात्तमानुषतनोः प्रमथाधिपस्य भृत्या इवोत्सवदिदृक्षुतयोच्चलन्तः ॥ १० ॥ 25 ·॥ अथ पष्ठः सगः ॥ पूर्वाचलादथ पिशङ्गकपर्दभार- साधारणी दशशतों विकिरन् कराणाम् । आविर्वभूव दिनकृद् विधुमाधुनानो नाट्योधुरप्रमथनाथमुखानुकारी ॥१॥ स्तम्बरमस्य तमसः प्रविदारणोत्थ- रक्ताभसान्ध्यमहमात्यरुण यूवः । पश्चास्यवद्विरुरूचे नवविवस्यां- स्तन्मांसपेश्य इव शोणलरोहहाणि ॥ २ ॥ कुण्ठाश्चिरात्कृतरुचेपिरहाइमुष्य जाल्येन जापानियतस्य वेन्दोः । आयात्यहर्पतियतो ककुनः प्रसे- र्भावं मुखरखिलमान्तरमुद्गिरन्त्यः ॥ ३ ॥ आत्मोपसे विनमलिवजमापदाप्ती स्वत्यागिनं त्रिमतसेविनमप्युदीक्ष्य । प्रत्यागतौ न कलुपत्वमभाजि पद्मः प्रद्वेषधीः सुमनसां न मलीमसेऽपि ॥ ४ ।। चल्गुस्वनाः पिकचकोरमुखाश्चुकूजु- रुच्चैरुपाश्रितकुलायकुलाः शकुन्ताः । चक्राढ्यान् विरहिणः कृकबाकुनादै- रुत्कान् प्रभातमिव साधु विबोधयन्तः ॥ ५ 24 ·षष्ठः सर्गः वायुर्ववौ सरसतामरसोरुगन्ध- सागन्ध्यसन्तनिरन्तरसौभगश्रीः । सामन्तकेतुतनयावदनारविन्द- सौरभ्यसिन्धुलहरीपतरिवाः ॥ ६ ॥ उचिक्षिपुः शुचिजलाञ्जलिमुत्सवोत्का विप्राः प्रतीक्ष्य सुचिरं रविविम्बलक्षम् । सर्वेशसक्तमनसो नृपकन्यकाया- स्तत्कर्मणा सफलयन्त इवाभिलापम् ॥ ७॥ कान्तान्तिकानिजगृहं प्रतिपेदुपीणां कान्तिः प्रपूरिततृपामभिमारिकाणाम् । आसनकेरळमुतोत्सवदर्शनेच्छा- सम्मूछिता शत गुणा ददृशे तदानीम् ॥ ८ ॥ सम्मृष्टनिस्तुपसमाः पवितानभङ्गन्यः सम्यक् सुगन्धिहरिचन्दनवारिसिक्ताः । सूनोपहारमुभगाः शुभधूपदीपा वीथ्यो वभुत्रिपुरपेष्टुग्वेिदिशालाः ॥ ९ ॥ अभ्रंकषाविरळकेतुगताः पताका- श्चित्रा दिशां श्रियमधुश्चलकिङ्किणीकाः । छद्मात्तमानुषतनोः प्रमथाधिपस्य भृत्या इवोत्सवदिदृक्षुतयोच्चलन्तः ॥ १० ॥ 25 ·शिवविलासे छत्राणि तोयरुवत् कलहं पपाली- कल्पानि सन्ददृशिरे सितचामराणि । शस्त्राणि मीनवदथोविदश्वपङ्क्तयो रथ्यागतागतरता जनता नदीवत् ॥ ११ ॥ शीर्षवशेषकलितोरुगळाः सुकक्ष्या विभ्राजिभूपणशता विधुतासिधेनु । गोमूत्रिकाभिरभिपत्य निवृत्य चोच्चैः केचिद्भटा ननृतुसज्झितगीतवाद्यम् ॥ १२ ॥ उत्पेतुरुद्धतकृपाणमुदग्रवीर्याः प्रोद्धान्तचामरमनोहरचर्मकर्म । नर्दन्त उत्त नभटा नवकुङ्कुमाद्रा दृसाः प्रगृय गरुडा इब कृष्णसान् ॥ १३ ॥ उत्तुङ्गदीलवनुपः शरधी निबद्धय हेमाभिरामकाचाः कतिचित् सुयोधाः। आयन् ययुश्च मुदिताः शतशः प्रतोळ्या- मेधल्समेधितशिरखा इव हव्यवाहाः ॥ १४ ॥ प्रासाः सतोमरकुलाः प्रसभं विवेरु- द्वैधा विभक्तनिवहा लघु राजमार्गे । स्थित्वा मुहुः क्वचन युद्धधुरानुकृत्या व्यत्यासतोऽपससृपुश्च तथोपसस्रः ॥ १५ ॥ 26 ·षष्ठः सर्गः। आधोरगैरत इतः प्रहितैर्गजेन्द्र- राभोगरुद्धनगरैः सनधारि लक्ष्मीः । सूरांशुनाशितसुहृच्छ्रणात् सरोष लोकान्तरात् प्रसरतां तिमिरोत्कराणाम् ॥ १६ वि-मेरमधुप्रतिदृन्युतिसन्ततायां वीथ्यां तुरङ्गमभटाश्चटुलप्रतोदाः । रेजुर्गतागतिभृतो विजितप्रयाता तन्तुप्रताननिरता इत्र तन्तुबायाः ॥ १७ ॥ वातोद्धतधजपटाथ शताङ्गपक्ति- मध्येलसद्विविधरत्ननिधेबलाब्धेः । सम्मूर्च्छदद्भुतरचे बहलपहे सालङ्कृतिः प्रवरपालिरिवामिरेजे ॥ १८ ॥ दध्यान भैरबरवप्रविनाशिताब्धि- निधाननिहाभो हदयस्य भेत्ता । कल्पान्त नर्तनपरिक्रमकेम्मूि- मुक्तः प्रहास इव दुन्दुभिरिन्दुभोलेः ॥ १९ ॥ शाङ्गारवस्तदनु काहलनर्दितानि शृङ्गाटकादिपु विशृङ्खलतां तथेयुः । द्योसत्सभापरिवृढा अपि कौतुकाढयाः शीघ्र स्वयंवरमहेऽत्र यथापतेयुः ॥ २० ॥ 27 ·शिवविलासे रङ्गं नृपाः प्रविविशुस्त्वरितान्तुरङ्गै- रङ्गीकृताम्बुदरः प्रपरे रथैश्च । दन्तावलैश्च बहलात्तमदरुपेत्य सिंहा यथा त्रिदशर्शलगुहां विशालाम् ॥ २१ विप्रेश्वराश्च मुदिताः प्रथिताः पृथिव्यां विद्यातपोभिजनवीर्यधनाभिमानः । अभ्येत्य विस्तृततमेऽत्र यथावकाशं दीपाग्नितुल्यमहसो न्यविशन्त सन्तः ॥ २२ कान्त्या विभूपणगणैर्वसनैबिहास- रालोकितः सुवचनरपि सत्सभा सा । बालातयाजकलहंसमृणालभृङ्ग- माध्वीरमाभिषितता सरसीव रेजे ॥ २३ ॥ आक्रान्तिपीडनविलङ्घनधापनानि मिथ्योक्तिभृतिपरिभर्सनगर्जितानि । सन्त्यज्य सा समितिरुत्सवसेवनार्थ सन्नद्धधीः समभवत् तिमिताब्धितुल्या ॥ २४ सा चापि केरळनृपालसुता वधूभिः स्नाता महार्हवसनाभरणानुलेपा । शुद्धान्तधाम्नि शुशुभे यदुराजवीर- लक्ष्मीरिवाक्षिपथगा नृपती प्रसन्ना ॥ २५ ॥ 28 ·षष्ठः सर्ग: तस्या नितम्बभुवि लोकततेस्ततायां काञ्चीकलापविशदांशुकवेष्टितायाम् । दुग्धाब्धिफेनजटिला गुरुभोगिनद्धा मन्थक्षमाधरतटीत्यजनि क्षणं धीः ॥ २६ ॥ सीमन्तभूषणवती कबरी सजातिः सामन्तमौलिदुहितुः सुतरां चकाशे । नीरन्ध्रनिर्भरजला विलसद्वलाका कादम्बिनीव कमनीयतटिद्गुणाङ्का ॥ २७ ॥ ताम्बूलरागविरहेऽपि तताधरश्रि मुक्तात्तकुण्डलमुदंशुरदं बभासे । तस्या मुखं विकचकैरवमर्धलक्ष्य- नक्षत्रमालमिव चारु शरनिशायाः ॥ २८ ॥ काश्मीरपङ्कपरिदिग्धकुचान्तलग्न- मूक्ष्मांशुकोपरिविळम्बिगळाग्रयभूषम् । बक्षस्तदीयमभवन्मदनाधिराज्य- मूर्द्धाभिषेककलशस्थलसन्निकाशम् ॥ २९ ॥ सक्ताङ्गुलीयकटकाङ्गदकुङ्कुमाभ्यां तस्या व्यजायि मृदुबाहुमृणालिकाभ्याम् । पीनस्तनाख्यकनकाद्रिशिरोविसर्पि- जम्बूनदीद्वयरुचिः शिशिराङ्गयष्टेः ॥ ३० ॥ 29 ·शिवविलासे पादावलक्तकरसाक्ततलौ वराङ्ग्या मञ्जीरशिञ्जितभृतौ मणिपादुकास्थौ । तद्रष्टुमारशरविद्धशयानकूज- च्चित्ताम्बुजन्मसरुचावचिरादभूताम् ॥ ३१ ॥ पत्रक्रिया पटुकपोलतले मृगाक्ष्याः सख्यार्पिता सदसि मार्गमदद्रवेण । बभ्राज नूतनमृदुन्यनचे वयित्रा वस्त्रे यथा सुविपुलाविशेषसङ्ख्या ॥ ३२ ॥ कस्तूरिकाविहितमेत्र न फालदेशे तस्या विशेषकमभूद्वदनारविन्दे । आताम्रजिमविपुलायतयोस्तहानी नीलाञ्जनं नयनयोर्विनियोजितञ्च ॥ ३३॥ स्कन्धारलम्बिधालोल्लसदुत्तरीया दन्तद्युतीरभिकिरन्त्यपि चाननाब्जे । रक्ताम्बुजाननरुचिः सुतरां बभौ सा लक्ष्मीरित्रामृतरसैरभिषिच्यमाना ॥ ३४ ॥ वर्णेन हेम सुरभित्वगुणाद् विलेपान् भासा मणीन् मृदुतया वसनप्रसूनम् । सा मङ्गलार्थ खिलैः प्रवरैः स्वजाता वेतैरलङ्कृततमापि तदातिशिश्ये ॥ ३५ ॥ 30 ·षष्ठः सर्गः। आदर्शबिम्बगतमम्वुजदृक् ततोऽसौ वक्त्रं विडम्बितसमग्रनवेन्दुबिम्बम् । आलोक्य विस्मयवती निजमुग्धभाव- माविःस्मिताप्रथयदुधुरमङ्गनानाम् ॥ ३६ ॥ आदर्शविम्ब इव भूपितमाननाब्जं स्वाङ्गेऽमले सविधवस्त्वखिलं निरीक्ष्य । आत्मानमस्य जगतो जननी ततोऽसौ प्रत्यभ्यस्त कलया प्रकृतिं पुराणीम् ॥ ३७॥ यद्यस्ति मामकगुणानुगुणोऽत्र रङ्गे मर्त्यः स एव परमः स पुनान् मतो नः । तस्याधुना तनुमुपायनयेयमेता- मित्यात्तकौतुकभरा गमनाय चासीत् ॥ ३८ ॥ मात्रादराद्विहितमङ्गलसंविधाना मान्याभिरप्यपरपौरनितम्बिनीभिः । सौधात् ततो नृपसुता धनतर्पिताना- माशीश्शतर्मुहुरवारुहदय॑माना ॥ ३९ ॥ निश्श्रेणिपर्वसु पदक्रमणं क्रमात् सा भव्यैवता विधती परिचारकौघैः । ज्यभ्राजतामृतघटी नयनाभिपेया मत्ः सुरैरिव शनैरवतार्यमाणा ॥ ४०॥ 31 ·शिवविलासे उत्सार्यमाणजनतारवमथ्यमान- रथ्याथ गोपुरमुखं सुमुखी समेत्य । अध्यारुहद्वरकरेणुमनल्पभूषां दिग्दन्तिराजदयितां मुदिता शचीव ॥४१॥ छत्रं सितं शतशलाकमनल्पशिल्पं तस्या बभावुपरि पार्श्वगचामराग्रयम् । सव्यापसव्यगसुरासुरदेशिकेन्द्र- श्चन्द्रो यथा शरदि संपरिमृष्टचिह्नः ॥ ४२ ॥ छत्रस्य तस्य वदनस्य च चन्द्रभास- स्तस्याः परस्परमुपाकुरुतामतीव । छाये तते न तु परस्य परस्य कस्या- प्याद्यतरस्य सकलस्य च नेत्रभाजः॥४३॥ अश्वाननुद्धतगतीन् शिविकाः करेणू- रन्दोळिकाश्च शुभहाटकरत्नचित्राः । हृष्टाः समारुरुहुराशु ततः समन्ता- दस्याः प्रसिद्धकुलजा भुवि पौरनार्यः ॥४४॥ दीपाङ्गुरप्रकरसङ्करदीप्ररूप्यः स्थालीगता तदनु निर्मलतण्डुलालिः । अग्रे तता सरसचम्पकसंभृतश्री- लेव जातिकुसुमग्रथिता चकाशे ॥ ४५ ॥ 32 ·षष्ठ सर्गः। पात्राणि हेमकलशीकरकोरुभङ्गि- भृङ्गारचारुचषकप्रभृतीन्यथात्र । ऊर्ध्व महाजनभुजापधुतान्यभूवन् वाताभिमृष्टकनकाब्जवनोपमानि ॥ ४६॥ शिञ्जानमञ्जुवलयोद्धतबाहुवल्ली- निर्गृढताळलयमाकुलकेशपाशाः । शृङ्गारवीजनिभधर्मजलैः कपोल- रुन्मीलितारिदमुजगुरुत्पलाक्ष्यः ॥ ४७ ॥ भावानुकूलवलिताननमानतभ्रू- लीलातरङ्गितदृशो ननृतुस्तथान्याः । आगुल्फलम्बिविचलद्विकसढुकूलाः पादावघट्टितभुवो लयसौष्ठवेषु ॥४८॥ उन्मुक्तशस्त्रभुजदण्डमुपात्तभृपा मल्ला इव ग्रथितमाल्यमतल्लिकाभिः । सन्नाहिनः करणकौशलशालिनोऽन्ये सिंहादिधावनविवल्गनमन्धकार्षः ॥ ४९ कल्याणि कामकलिके कविकामधेनो गान्धर्वकौशलनिधे वसते कलानाम् । सर्वेश्वरीत्यपिच वन्दिजनौवक्त्रा घ दश्रूयताग्रभुवि वागवधेहिमिश्रा ॥ ५० । aa ·शिवविलासे प्रासादगाः कळगिरः समवाकिरंस्तां लाजैः प्रसन्नलळितैनलिनोत्पलैश्च । हासश्रिया रुचिरनेत्ररुचापि तासा- मेत-त्रयं शतसहस्रगुणं बभूव ॥ ५१ ॥ L वीणाः प्रवीणजनवादितवेणुनादै-. गीतानुवादरणिता वरबाणिनीनाम् । गम्भीरमजुळकळाहतमदळौध- सन्नादिते पथि विशुश्रुविरे समन्तात् ॥ ५२ ॥ अश्वश्रितां कळकळरिह किङ्किणीनां घण्टाझणाझणरत्रैरपि वारणानाम् । एषां मदोड्डमरहेपितबंहितैश्च सोऽभून्महेन्द्रमह एव तृणां विमर्दः ॥ ५३ ॥ शङ्खानकौघनियुतान्यथ मङ्गलानि सांराविणं व्यधुरधः कृततोयदानि । सङ्घातशोऽत्र विसृतैस्तदपि व्यधायि पुण्यैरुलूलुविरुतैः पुरसुन्दरीणाम् ॥ ५४ ॥ आस्फोटितानि ककुभां स्फुटितप्रदानि प्रक्ष्वेलितैः सह विवभ्रमुरभ्रमार्गे । सङ्घर्षधीरपरिघट्टितचर्मसङ्घ- सङ्घोषसंक्षुभितसिन्धुमहाहदानि ॥ ५५ ॥ 34 ·षष्ठः सर्गः सालेषु गोपुरवरेषु महाद्रुमेषु मञ्चेपु हर्म्यशिखरेषु महीतलेऽपि । आपूरितेष्वथ जनैरपि सूचिमात्र- मासीन शैवलपुरे विवरं तदानीम् ॥ ५६ माणिक्यमौक्तिकहरिद्धरिनीलरत्न- हेमच्छविच्छुरितमिन्द्रशरासशोचिः । व्योम क्षणादजनि चित्रितचीनपट्ट- कालापचन्द्रककपोतगळानुकारि ॥ ५७ ॥ तापं निवार्य तरणेवियदावृणोच्च रेणुस्तृतीयकरणं जडयन् जनानाम् । सम्यक् कुचानिव कचानपि मेचकाभान् कुर्वन्निवोत्पलदृशां घुमृणोपलिप्तान् ॥ ५८ ॥ गच्छानुगच्छ जहि वाधविधि जनानां का पाणिं न मुञ्च वितरान्तरङ्ग गन्तुम् । इत्याद्यहंप्रथमिकानुगतं वचश्च प्रत्यानशेऽत्र ककुभः पथि वीतरन्ध्रे ॥ ५९ ।। सौदामिनी जलदगेव करेणुगा सा संहर्षणी सकललोचनचातकानाम् । स्थित्वा मुहुः सुवदना विहतिप्रसक्तै- लोकैः प्रकामविततां प्रजगाम रथ्याम् ॥ ६० | ·शिवविलासे अथावरुह्य यादवी पदैव पादुकावती जगाम रङ्गसम्मुखं गुणाधिकैर्वधूगणैः । अवाधितेन वमना महाजनेन विभ्यता घनाभरक्षिहुङ्कतिप्रतोदवेत्रयष्टितः ॥ ६१॥ समाविशच्च सादरं नृपोत्तमा ततासभां तता प्रभाभरोरुनिसरप्रवाहमादिङ्मुखा । चकार च प्रदक्षिणं परेव दीपमण्डली विशालरङ्गमध्यगां प्रदीपमण्डली प्रति ॥ ६२ ॥ जगुः कळं मृगीदृशः श्रितश्रियो जितश्रम प्रवृद्धडिण्डिमक्वणत्प्रयुक्तहस्तताळिकाः । ननत नर्तकीजनः पदक्रमे धृतक्रम भुजद्वयाचलग्नदृङ्मुखक्रियकमत्यकः ॥ ६३ ॥ तमस्विनीरजश्छटाभिरच्छलाजराजिभिः सुभिक्षचन्दनद्रयैरतुच्छगन्धकुङ्कुमैः । परस्परं सभासदश्च विभ्रमान्नतभ्रुवो लसद्भिरभ्यवाकिरन विहस्य केलितत्पराः ॥ ६४ ॥ समृद्धयौवनोदयप्रगल्भपीनफर्कश- स्तनद्वयेतरेतरप्रकल्पितोपगृहनाः । विदग्धमुद्रया पुनश्च(ल)दृशः समापयन् जगत्त्रयप्रहर्षणीममुत्र केलिमुद्यताम् ॥ ६५ ॥ 36

·सप्तमस्मर्गः ।
अथ युवतिभिराशावर्धितायाः सुताया
यदुनरपतिकेतोरिष्टलब्ध्यै वियासोः ।
नृपतिशतसहस्र तत्र धात्री पुरस्ता-
दजनि सपदि काचिा कीर्तिवद्राजलक्ष्म्याः॥६६॥
॥ इति शिवविलासे षष्ठः सर्गः ॥
॥ अथ सप्तमः सर्गः॥
जा तां पुरस्कृत्य शनैः प्रगल्भां कादम्बिनीयुक्तशतहदाभा ।
यालोकयत् ता समिति नृपाणां व्याख्यां यथा शास्त्रगतिं गभीराम् ॥१॥
यं तपो देशमपि विजानां राज्ञां च विद्याभिजनादिकं च ।
हाला पृथक् तद्वदनानिशभ्य व्यावर्तितास्या विचचार रङ्गे ॥२॥
ष्ट्वैव तां भूमिभृतोऽभिमानं सन्तत्यजुः सर्वगुणोपपन्नाम् ।
। ये निरस्तास्त्वनया पुनस्ते वैलक्ष्यशोकान्धधियो बभूवुः ॥३॥
नमः शरानेष्वपि शातधारानन्येष्विवाकर्णततान् मुमोच ।
केन्नाम भोः कर्कशमानसानां पुण्योज्झितानां भुवनेष्वकार्यम् ॥४॥
पेण लक्ष्म्या विभुलीलया च तस्या जिताश्चाप्यवनीभृतोऽन्ये ।
कर्माणि चक्रुः प्रविलोभनोन रागार्दिता राजवरात्मजायाः ॥५॥
च्छोटिकेनैककरण भृत्यात सगृह्य ताम्बूलमथापरेण ।
इन्ताड्य सन्ताड्य सलीलमंसे सम्भावयामास क्यस्यमेकः ॥६॥
द्रेन्द्रनीलाश्ममहासमुद्गात् कर्पूरखण्डान्यसकृत् प्रकाश्य ।
ताङ्गुलीयौघमणिद्युतीनि चिक्षेप मन्दं प्रभुराननेऽन्यः ॥७॥

·शिवविलासे
काञ्ची श्लथां वेष्टनपट्टगूढां प्रौढां कटीतः कटकोत्कटेन ।
हस्तेन मध्यावधि रत्नदीसामुद्धृत्य कश्चिन्मुहुरुज्जजृम्भे ॥८॥
अङ्के वितन्वन्नपरः शिरस्त्रं हिन्तालसान्द्रस्तबकोपमानान् ।
पीनायताभ्यां दुधुवे भुजाभ्यां केशान् पिनद्धेद्धरुगङ्गदाभ्याम् ॥९॥
निस्त्रिंशमुद्यम्य शुभं सकोशं चर्माथ निर्माय च वामबाहुम् ।
आकाशमेकः प्रजहार शत्रुमावार्य तच्छस्त्रधिया तदेव ॥१०॥
वेत्रासिमेको विदधत् प्रवाळं व्यापारयन् वाममथोर्ध्वमाशु ।
अन्येन दोष्णा शयकम्पितायां तन्त्र्यां ततानाङ्गुलिघट्टनानि ॥ ११
सूक्तान्यपास्तागळमीरितानि गान्धर्विणा कश्चन सेवकेन ।
मूर्धानमाकम्प्य मुहुमुहुः स्वमास्वादयत् सस्मितमात्तलीलः ॥ १२ ॥
सख्युर्दधद् दक्षिणबाहुमंसे सव्यं तथापाश्रयमूर्ध्नि भव्यम् ।
ऊरं स्वमन्यो मृदु मुष्टिपातैरुद्घोषयामास निषेवकेण ॥१३॥
संशिक्षयन् व्यग्रमनाः करेण चेलाञ्चलश्मश्रुमुखान्यजस्रम् ।
अन्यः समालोकयदात्मदर्शमाकेकरालोकितदृष्टलोकः ॥१४॥
एकः स्मरातङ्कमपनुवानः सञ्चारयन्नलियुग्ममग्रे ।
सम्मन्त्रयामास किल स्वकार्य गाम्भीर्यशाली सचिवोत्तमेन ॥१५॥
कश्चित् स्वकक्ष्यातयोगपट्टः स्पष्टं कराभ्यां विरचय्य ताळम् ।
अन्वीक्ष्य वक्षोंसमनेकशः स्वं कन्यामुदासीनवदभ्यपश्यत् ॥ १६ ॥
कृत्वा सखायं प्रतियोगिभावे प्रक्रान्तकेळीचतुरङ्गयुद्धः ।
वक्रं पदव्यां नृपनन्दनाया दृष्टिं ददौ कश्चिदनङ्गदीनः ॥१७॥

·सप्तमः सर्गः ।
जम्बीरकेरक्रमुकप्रसूनपत्रादिभिः स्खं पटिमानमन्ये ।
सन्दर्शयामासुरुपान्तसंस्थैधूर्तेः स्तुताः केलिकलाभियुक्तैः ॥ १८ ॥
इत्यादिनानाविधचेष्टितोषैः प्रख्यापयत्स्वेषु धृतेर्विधूतिम् ।
विद्या विनीत्येव रमेव नीत्या धान्या कुमारी तमियाय देशम् ।। १९ ॥
सा त्वर्धमात्रोदित एव तपां धाच्या स्वरूपे लदने गुणानाम् ।
आस्थां विनालोक्य सकृत् प्रभूस्तान् गन्छेति नीचैः समचोदयत्ताम् ॥२०॥
पर्युत्सुका या गगनस्रवन्त्या दांग्रेण माणिकमरोरुहेण ।
सा राजहंमी किमुपैति तृप्ति सामान्यसौगन्धिककैरवाद्यैः ॥२१॥
तद्वाचमाकर्ण्य ततोऽधराणान् धात्री प्रभून् पयहरत् समांश्च ।
उत्कर्षभाजस्त्वथ सङ्ग्रहोत्या विज्ञापयामाम मुखं निरीक्ष्य ॥२२॥
दोषान् न साकीतयदत्र कस्याप्यूचे गुणान् मारवतो बहूश्च ।
द्वित्रांस्तु पूर्वांस्तुतिगर्भलीनांस्तत्राखिलेष्वध्वनयच्च सत्यान् ॥ २३ ।।
दोषास्तयोक्ता यदि तैर्गुणोऽप्रयः प्रासावि तीक्ष्णैर्मणिवत् फणीन्द्रः ।
दोषो गुणस्तद्गदिते ततोऽन्यो दोषो गुणो वेति विचारणीयः ॥२४॥
श्लोकरुपेता नरपालनद्वैः शृङ्गारवीराद्भुतसन्तता च ।
सवृत्तरम्योरुतरार्थसर्गा सत्काव्यवद् वाग् विवभौ तदीया ॥२५॥
तेषां गुणान् कोशबलादिकं वा धात्री नृपाणां विनिवेदयन्तीम् ।
कोऽसौ महस्वीति शनैः प्रसन्ना पप्रच्छ कन्यान्यतमं नरेन्द्रम् ॥२६॥
पृष्टोऽनयायं किमिति क्षितीशो यः सम्भ्रमात् प्रैक्षि तदा तदानीम् ।
तेजो महद तस्य मृगेक्षणाया दृष्टिश्च तनिर्णयहेतुरासीत् ॥ २७॥

·६. शिवविलासे स्तम्भस्य हैमस्य तटित्प्रभस्य मूले मृगेन्द्रासनसन्निविष्टम् । तं राजसिंहं यदुराजपुत्र्यै धात्री ततः सादरमाचचक्षे ॥२८॥ स्थाने तवैतत् कुतुक मृगाक्षि! भूयोऽपि मे त्वं नुनिपात्रमासीः । बीजं यदुप्तं फलमयमुष्य शीलं भजेनो विचिकित्सनीयम् ।। २९ ।। आकर्णयोच्चैः प्रविवृत्य को भूपं भुवो मण्डनभूतमेनम् । आदित्यधाम्नोऽपधनस्य लीना विश्वे गुणा नैव दृशैव दृश्याः॥ ३० । अध्यासते केरळभूभृतो यां यस्या यथार्थव महोदयाख्या । रामावनौ मुख्यतमा पुरी या तामावसत्येष दिवं वृषेव ॥३१ ।। मन्ये स रामोऽप्ययमेव रामवर्माह्वयः क्षत्रमहोनिधानम् । आज्ञाकृतामप्यमितत्विषोऽस्य भ्रक्षेपवयव पुरन्दरश्रीः ॥३२॥ निस्सीममाहोदयसद्मनोऽस्य दक्षोत्तरोद्देशत्रिसारि तेजः। नान्योऽत्र हेतुस्तत एतदीयः ख्यातो बहुव्याप्तितयान्ववायः॥३३॥ शस्त्रास्त्रशास्त्रातिशयादशेषक्षत्रांश्रेयः क्षेत्रबदीक्षितस्य । यस्योचितैः सृष्टिमुखेत्रपेरन् व्यस्तक्रिया ब्रह्ममुखा जनेषु ॥ ३४ ॥ उत्साहतः शश्वदुदस्तशत्रोस्त्यागाधिकत्वाच समस्तपात्रे । विश्वोत्तरं यं कथयन्ति वीरोदाराख्ययाराध्यमतिं कवीन्द्राः ॥ ३५ ॥ न्यक्षेण संलक्षितलक्षणोघलक्ष्यः क्षमी रक्षितसंश्रितश्री। लक्ष्म्याः सुतः पश्य स रामवर्मा लक्ष्मीवतोऽमुष्य तु भागिनेयः ॥३६ ।। आधावतानेन धुतासिचमभीमोरुबाहायुगळागळेन । शूरा निकृत्ता युधि शत्रुवीरा नाशेऽप्यशषा हिगुणीभवन्ति ॥ ३७ ।

·सप्तमः सर्गः । मत्तेभकुम्भप्रविदारणात्थैर्मुक्ताफलैरस्य रणे रिपूणाम् । चित्रा सरक्ता प्रतिभाति भू?ः पृक्तेव तारोघपितृप्रसूभ्याम् ॥ ३८ ॥ औदार्यकल्पद्रुमकीर्तिपुष्पसौरभ्यधाराजुषि सर्वतोऽस्य । वैरिक्षमाभृन्मलिनायशांसि भृङ्गा इवोत्का भुवि सञ्चरन्ति ॥ ३९ ॥ अर्थित्वमेतेन धनमृगाक्षि सन्तर्पितानां भुवि दुर्विधानाम् । जानामि नैसर्गिकमस्य भूयोऽप्यायूंषि भूयांसि यदर्थयन्ते ॥ ४०॥ नामन्त्रमुद्योगमसौ वृणीते तन्मन्त्रकर्माप्यनिगूढमेव । विज्ञायते तत्' खपरात्मदृष्टैः कार्यः मुखेः प्राक्सुकृतं यथैव ॥४१॥ सम्पन्निधेरस्य समग्रबन्धोदुर्लङ्घभावाद् धुनविन्ध्यसिन्धोः। सन्ध्येकसन्धर्विमतैय॑धायि वन्ध्यैव धीविग्रहनीतिशास्त्रे ।। ४२ ॥ शस्त्राद्धि शास्त्राण्यधिकानि शब्दाच्छस्त्रक्रिया यत्खलु शास्त्रमूलाः । अर्थाधिकत्वं च ततस्ततोऽसौ क्लिश्यत्यहो शास्त्रकुले ततोऽपि ॥४३॥ यावत् खरत्वं विमतेषु नास्य सौम्यत्वमेतेष्वपि तावदेव । कर्षेदमून् गर्वजुषाममीपामेभ्योऽर्पयेत् स्वैः मह तान् नतेभ्यः ॥ ४४ ॥ कीत्यैव मूास्य न मर्त्यलोको द्वाभ्यां सुखी दिव्यजनोऽभविष्यत् । दत्ताभयेऽनेन दयाधनेन वार्ता पदं चेद् विपदां व्यधास्यत् ॥ ४५ ॥ शक्तिः क्षमाशौर्यवती निसर्गा ज्ञानञ्च वाग्मित्वदयानुविद्धम् । अश्लाषितास्तिक्ययुतञ्च दानं त्रैगुण्यमेकैकगुणे ततोऽस्य ।। ४६ ॥ भूरिश्रुतोपात्तविनीत्यदनिनानागुणोत्कर्षभुवा परेण । लोकानुरागेण च विक्रमेणाप्यापादितश्रीरयमेव लोके ।। ४७ ॥

·६२
शिवविलासे
किं चित्रमस्मिन्नतिगौरवेऽस्य संक्षिप्तनिश्शेषपितामहाण्डम् ।
अन्तनिवेश्यैव परेशरू संविन्मयं संसृतिमश्नुतेऽसौ ॥ ४८ ॥
सेनानपत्रादि विभोरमुव्य सङ्ग्रामधूवून कलाविनोदः ।
वीर्याम्बुधेरस्य मृधे विरोधी को नाम शिष्येत् क्षुभिताशयस्य।। ४९॥
दृष्टया दहेद्देवचमू प्ररुष्टः प्रस्फोटयेन्मुष्टिभिरद्रिकूटान् ।
कल्पाम्बुधेरादिवराहवञ्च प्रक्षोभयेत् तोयमयन्त्रितोऽयम् ॥५०॥
अज्ञानवृक्षाशनिसन्निपातः प्रख्यातिवल्लीमाणिकल्पशाखी।
कस्यैष पश्यादरभून लोके शस्त्रोपजीवित्रजचक्रवर्ती ॥५१ ॥
स्तोष्यात्रि भद्रे! कियदुक्तिमा व्यस्तरलं नात्र विकल्पलेशः ।
स्वग्राभवाक्रान्तविधातृविष्णोस्तस्यैष पुसः कलये कलैका ॥ ५२ ॥
यादृक् स्त्रियो रूपमिदं तवास्य तादृ च पश्यामि नृपस्य पुंसः ।
ज्योत्स्नी यदि त्वं विधुरैष नूनं भावानथो चेद्भवती दिनश्रीः ॥५३॥
नायं महात्मा कृतवान् विवाहमालोहिताक्षः सुमुखः सुवक्षाः ।
त्वं कन्यका सर्वगुणप्रकाशा श्रीमानसौ पञ्चकपञ्चकायुः ॥ ५४॥
आयुष्मतोऽप्यस्य तवापि वत्से दूरस्थिति भिमता ममेयम् ।
हमस्य वा चारुविभूषणस्य माणिक्यमुख्यस्य च कः समोऽन्यः।। ५५ ॥
नेतादृशः सुन्दरि! मत्यलोके भूतो न भावी न पुमान् भवन् वा ।
मुश्चेदमुं चेद् भवती भवित्री लक्ष्मीश्च साक्षात् पृथगम्बुजाक्षात् ।। ५६ ।।
कामः प्रसून धनुषि प्रकामं सौरभ्यवत् सम्प्रति सन्दधीत ।
भूभृद्गणानिन्द्र इव प्रभिन्दस्त्वामप्यसौ किञ्चन सन्धुनातु ॥ ५७ ॥

·सप्तमः सर्गः । ६३ विरम विरम मुग्धे! लज्जितात् सअनाना- मुपनतिषु सपर्यासाहसं नैव दोषः । अपितु स गुण एव स्यादिहामुत्र चापि प्रथितपरमनिर्वाणाप्तिनिर्व्याजहतुः ॥ ५८॥ सुतनु किल रसोऽसौ पश्य शृङ्गारनामा मिथुनमपि लघीयः संश्रयन्नग्य एव । भुवनतिलकयोर्वा सङ्गमादङ्गजााद् भवतु स रसचक्रे साम्प्रतं सार्वभौमः ॥ ५९ ।। मतमिति मम भद्रे! विस्तरात् कीर्तितं ते जनविविधरुचित्वान्नैतदेव प्रमाणम् । इह तु न यदि तृप्तिः साधु गच्छाव भूयो- ऽप्यथ यदि शिवमस्तु प्राप्य सम्भावयेथाः ।। ६० । इति परिषदि धात्र्यां सस्मितं व्याहरन्त्यां यदुनृपतिकुमारी कातरा वेपमाना। विनमितमुखमस्याः पृष्ठतोऽङ्गुष्ठकोट्या- प्यलिखदवनिमुद्यत्स्वेदरोमोद्गमाङ्गी ॥ ६१ ॥ अधरकरपदानल्पाक्षिवक्षोजयुग्मै- रमितकलितकम्पैः सम्भृताक्षीणलक्ष्माः । रतिमुपजनयन्ती राजहंसस्य तस्य क्षणमनुविदधे सा पद्मिनी वायुनुन्नाम् ॥ ६२ ॥ न नृपतिमुपसर्तुं नापसतुं च तम्माद् वचनमशकदस्या नोत्तरं चाभिधातुम् । परमाकरदलक्षः पार्श्वयोः स्पष्टलजः प्रसरदकृतकोरुप्रेमगभैरपाङ्गैः ।। ६३ ।।

·शिवविलासे
नृपवरतनयायास्तां दशां प्रेक्ष्य धात्री
बलवदथ गृहीत्वा पाणिना पाणिपनम् ।
मुहुरित इत एहीत्यादराद् भाषमाणा
सविधमनयदेनां तस्य सौभाग्यसिन्धोः॥ ६४ ॥
गिरिशभजनलब्धां कोमळेर्जाळ्ययुक्तः
शुचिभिरवयवैस्तां शोभमानां नयन्ती ।
नृपतिमतिगभीरं रत्नभा बभौ सा
जनयितुरिव तस्या जङ्गमोत्साहशक्तिः ॥ ६५ ॥
अनुपमकनकस्थाल्यापतामन्यकन्या-
तिलकपरिगृहीतां मालिकामाकुलायाः ।
इतरवरवधूनां पाणिसंस्पर्शपुण्यां
न्यधित करपुटेऽसावुन्मनाः कन्यकायाः ॥ ६६ ॥
सविनयमथ पीने स्कन्धपीठे घनेऽस्य
क्षितिकभितृदुहित्रा भूभृतस्तां निधाप्य ।
पृथगसृजदुभाभ्यां व्यक्तमाशीर्वचांसि
प्रतिदि'गुलुलु' नादाबद्धकालाहलानि ॥ ६७ ॥
अमित कुतुकभारादन्तरे तारिताभि-
नयनरुचिभिरस्या मालया चावभासे ।
नृपतिरुपचितांसः प्रोन्नतो धातुभेदैः
शिखरभृदिव विन्ध्यो नर्मदास्रोतसा च ॥ ६८॥
शब्दा निष्पेतुरुच्चैरथ मथितपयस्सिन्धुनिध्वानधीरा
दिक्पालानां जयोक्त्या दिशि दिशि त्रिशदादम्बराद् दुन्दुभीनाम् ।
सुप्रौढा पुष्पवृष्टिः सुरभिरभिपपातावनी मेनकाद्या
विद्याधृग्गुह्यकैाँ व्यधुरतिचतुरारब्वनृत्तादिहृद्याम् ॥ ६९ ॥

·सप्तमः मर्गः।
१५
सद्यो नेदुर्यदूनामपि पटुपटहाः सञ्जिता रङ्गबाह्ये
क्षत्राधीशस्य शङ्खोऽप्यधरजलधरः शुश्वुवे पूर्यमाणः
उत्पेतुर्नेदुरूचुः प्रजहसुरसिचर्माददुः सजगर्जुः
सद्योधा बभ्रमुश्चाप्यनिशवरवधूरक्षरक्षात्तकक्ष्याः ॥ ७० ॥
एह्येहि हि याहि प्रजाहि भयमपेद्यास्व कोशे निधेहि
क्षेपीयेऽसि न युद्धं क इह रिपुरवस्तस्य मूर्द्धा मुमूर्षोः ।
सेनां व्यूढां विधेहीत्यपि विमततया भूभृतोऽन्यान् विशङ्कथ
प्रोत्तस्थौ क्षत्रनाथानुगसुभटवचोऽप्यत्र तीक्ष्णं विशेषात् ॥७१॥
मा कार्षीः साहसं मा प्रतिवद मुदिता प्रनृत्यन्तु कामं
को वा हेतुर्विरोधे क इव परिभवः कन्यकाकामकारे ।
दर्पोऽथैषामनल्पो बहिरमुममुतः साधु पश्याम गत्वे-
त्यभ्यावृत्त्या परेषामपि कलुषधियां पार्श्वयोः शुश्रुवे गीः॥७२॥
यूयं यूयं च नान्ये वयमयि सुभटा! यादवेन्द्रप्रियार्थ
प्राप्ता राज्यं यदेतद्यदि रिपुरिह वः सोऽङ्गसाधारणो नः।
खे स्वे स्वच्छन्दचारं वितनुत विषये नात्र शक्यः स कस्या-
प्यकस्यैवैष देशस्त्विति यदुसचिवा वारयामासुरेतान् ॥७३॥
उत्तस्थावथ सदमः स्मयी नरेन्द्रा
भर्तास्या भुव इव राजकन्यकायाः ।
उच्चांसस्थलनिहितस्रगभ्रसिन्धो-
मत्ताभ्रद्विरद इवोढकण्ठकक्ष्यः ॥ ७४ ॥
तत्कालद्रुतचलितात्मपक्षभूक्षि-
च्छस्त्रादिप्रकरपरस्पराभिघट्टः ।
झज्झाढान् घटधटहुम्भहुम्भशब्दान्
उद्दामानुदधिवदेधयन् समन्तात् ॥ ७५ ॥

·शिवविलासे
हस्ताग्रं प्रियदाहतुः प्रभोर्यदूनां
दक्षेण प्रतिपरिगृह्य दोद्रुषेण ।
तत्पश्चात् करविधृतासि बद्धकक्ष्यं
पित्रास्या विपुलधियानुगम्यमानः ॥ ७६ ॥
अग्रे तत्प्रियसुहृदग्रगेण पुंसा-
मद्रयेण श्रितशुभकृष्णवीरनाम्ना ।
विप्रेण प्रकटितपद्धतिश्च बद्ध-
स्पर्धायाः सपदि विनिययौ सभायाः ॥७७॥
अभ्येत्य प्रसृमरसैन्यहूतिसिंह-
प्रध्यानर्बधिरितदिङ्मुखः क्षणेन ।
शच्येव त्रिदशपतिर्दिशागजेन्द्र
वध्वामा करिवरमारोह हृदः ॥७८॥
विष्वक् कल्पाब्धिकल्पे चलति बलचये कातरां कन्यकां तां
कान्तामग्रे वितन्वन् द्रुतमबनिालिस्तुङ्गदन्तावलेन ।
पौरैराकीर्यमाणः पथि नवसुमनोलाजमुक्ताप्रवाल-
ईरादालक्ष्य सौधं निलयमथ निज वैरिदुर्ग विवेश ॥७९।।
अपरनृपतिवर्गोऽप्याशु तस्याः पतिः स्यात्
परमाशिव इति प्राक् सिद्धलोकवादम् ।
अवितथमवगम्य प्राज्यलिङ्गः परिज्ञ-
स्थगितकलुपभावः स्वं स्वमायानिकेतम् ॥८०॥
प्रतिययुरपि राज्यं स्वं द्वितीये तृतीये-
ऽप्यहनि परमहेायन्त्रिता नो चतुर्थे ।
कतिचन परिभूताः स्मेत्यभात् तदैव
प्रभुजनहृदयानि प्रायशो राजसानि ॥८१॥

·सप्तमः सर्गः ।
व्यधुर्जायापत्योरथ बहुविधानुत्सवमयान्
विवाहादिस्नानावधि विरचनीयाञ्छुभविधान् ।
घटाबन्धैरन्तर्बहिरनुकलं खेलनकृतः
कलाकेळीहासद्युतिहसितहाराः कळागरः ॥८२॥
मृदङ्गा निर्बादैर्मुषिततनुमत्तन्द्रि शतशो
मृगाक्षीणां नृत्ते प्रविसरति रङ्गं दुधुविरे ।
ससम्बाधात् सभ्यैरमुत इह तासां चरणयो
रणन्मञ्जीराळेरपि रसमगाद् बाह्यजनता ॥८३॥
चरन् गर्वादन्तःपुरभुवि लळच्छेवलपुरी-
कुरङ्गापाङ्गीनां कुटिलचटुलालोकितशतैः ।
तरङ्गे सम्मूर्च्छत्यथ सरभसं सङ्गरकृते
निरङ्गोऽभूद् वैरी शिवनृपतिशय्यापरिसरे ॥८४ ॥
॥ इति शिवविलासे सप्तमः सर्गः ॥
॥ अथ अष्टमः सर्गः ॥
पाणिपीडनविधि विधिनाथो भूपतिः परिसमाप्य मृगाक्ष्याः ।
तामुपेत्य यतते स्म नवोढां केळये कलितकैतवहासः ॥१॥
तत्तदुक्तिषु सखीमुखदर्शिन्यात्मनीरितदृशं त्रपयार्ताम् ।
वीक्ष्य तां स विरराम न तासां वीक्षणादवसरं वितितीर्घः ॥२॥
बुद्धिपूर्वमनवेत्य हसन्तीं स्वप्रमादमथ केळिषु मुग्धाम् ।
अर्धप्रणिधिना स विदित्वा तत्सखीन विजहौ विहरन्तीः ॥३॥

·शिपबिलासे
वर्तितेषु तुरङ्गाविनोदात्मनेषु पुन याभू।
युद्धमाग गदिश्यों दामभ्युपत्य महसा गिरेभे ॥४॥
वनागलतिकाढलमस्याः स्वमत्ववशतमत्वनिरीक्ष्य ।
अर्पितं मृतकवद् विदा त्याः म प्रग विजहास निगूढः ॥५॥
दृपक्षविनिगृहनकर्मण्या मनी भुजयां प्रभृशन्त्याः ।
सुभ्रुवो गुप विणायवबुद्धो लजित.त् स जहये विजितोऽपि ॥६॥
अनिघट्टितनियामल सायन्ट नाचमनमा लाम् ।
उहिजन्निव च तना सामने सुचित्सम्बुरुहाक्षीम् ॥७॥
दीपिकास्वरसरबत कळलिकमु हतागु कयाचित् ।
वीकितामपि तमःपरिरच्यां सामनावताक्षणवश्याम् ॥८॥
छद्मसुप्तिपु रमाद् विटने तां तल्यमाश्रिनवतोमुरगूह्य ।
स प्रसय कृतवाः तदनुरूपः शामिः परिपदि प्रमुमोच ॥९॥
अल्पिकामुरसि वीक्ष्य खळी घड्गकलिजनितां क्षतरखाम् ।
रागबद्दशममूमनुनिन्ये सत्य कीर्तनमिषात् स सखीभ्यः ॥१०॥
दाणे मुशः नशा पोम टर्मयासम् ।
खं बिलाक्य तनुहावी तां सोऽन्यत् क्रमवशात् कृशलज्जाम्॥११॥
शीर्षरोगमभिनीय शयानः कोविदास्वरसृतासु सोषु ।
बाष्पवद् स्वबदनानतमस्याः लम्ममार्ज स करेण मुखाजम् ॥१२॥
नान्यभेषजवती रुगियं मे तावकस्तनतटैकचिकित्स्या ।
इत्युदीर्य परिरब्धवतीं तां वक्रधीरथ बलेन चुचुम्ब ॥१३॥

·अष्टमः सर्गः ।
सख्यसनिधिषु नां मानां नित्यमेन विविधैः समुपायैः ।
इत्यसावरमयद् विरहषु स्वल्पकेष्वपि उदुस्तरतापाम् ॥१४॥
अत्ययं दिनदेसिपी लक्कमयलमुस्य रिरंस्वोः ।
अस्तरन्ध्रमनयी लिहसाबधा विहरतोः समीयुः । १५॥
तदनुप्तिस्व मस्थां हिमां
असभमजयन्या गदाणाविशमन् ।
जलदसुमनाः कामिनः कामबाण
स्वगृह हवाद्यान कानरान् कारयन्त्यः ॥१६॥
।
रजनिरजनि सर्वा भामरूपा तनिस्रा
नि लालजनानां ज्योत्निका सैव भूयः ।
रमणमनिसरन्ती(पयन्त्यापि रामाः
सरणिमुपदिशन्त्या विद्युताशोभि रात्रौ ॥१७॥
कुटचककुभवानीराधिपः केतकर्वा
विकचसाचरपुष्पैरावृता भूः सनीपैः ।
अभवदामितमा गोपोन्मेपारका
सलिलभरितकेदारागाकूपवापी ॥१८॥
घनघनाटलान व्यानि निस्सीम्नि धान्नां
पतिरजनि निममतःयराशौ यथा नौः ।
सरयमरुति हंसाः लत्र पोप्लूयमाना
वणिज व विरेजुर्मानसोन्मुख्यभाजः ॥१९॥

·शिवविलासे
सवितुरिव विनाशाद् दुःखितान्यब्धिकल्पे
पयसि सरासजानि प्राक्षिपन्नात्ममूर्तीः ।
निजसुहृदि विपन्ने रक्षणेष्वक्षमाणां
प्रकृतिरकुटिलानामीदृशी नाम लोके ॥ २० ॥
प्रतिनवजलशुद्धास्तीरपुष्यात्तभूषा
लघुमसृणविशालेनावृताश्चाम्बरेण ।
स्वतनुभवबलिष्ठग्राहसङ्घातवत्यः
कुलगिरिवरकन्याः सत्वरं सिन्धुमीयुः ॥२१॥
मथितधृतिनभःश्रीमौथलीमल्लिमाला-
गुण इव सुघनांसे श्यामळे व्योमरामे ।
बभुरुपरि बलाका हारकोदण्डखण्डे
नयनपथमनेन प्रापिते सत्ययत्नात् ॥ २२ ॥
मधुरपरुषभाषैः कोकिभिश्चातकैर-
प्यनवरतमधीरैर्याचितो नीरवाहः ।
अमृतममुचदुामानने चोभयभ्या
द्रवति हि महतां धीर्दक्षतो भक्तलोके ॥२३॥
अतिशिशिरनभस्वत्यारणन्मत्तभृङ्गे
सुरभिनवकदम्बे माळनृत्यन्मयूरे ।
सुबहुभिरलमुक्तः स्वनमूच्छ विनान्या
नभसि न गतिरासीद् बिभ्यतां पान्थयूनाम् ॥२४॥
मधुकर कुलझङ्काराख्यशङ्खोरुघोषै-
स्त्रिभुवननरनारीत्रासयन् विग्रहैषी ।
पटुतरजव औरस्त्याशुगाश्वाधिरूढो
मदनभट उदस्थाद् धूतविद्युल्लतासिः ॥२५॥

·अष्टमः सर्गः। उपसि जलदनिर्हादातपान्थाश्रुपाथ:- सुतिविसरनिमग्नं बाह्यगेहं विलोक्य । सिषिचुरभिपरिष्वज्यारवैस्तस्य रात्रा- वनुमिततदवस्थाः कामिनोऽन्योन्यमानैः ॥ २६ ॥ सरसि विरहशङ्काभेदनी यादसां गी- रियमुदयति मा भैर्भक भेकीत्युपान्ते । इति निगदितवाक्यो भूय एवात्ततृष्णं सुरतविरतिकाले सस्वजे कामिलोकः ॥२७॥ 'अविरतपतदभ्रोन्मुक्तधाराप्रपञ्चै- रनिहतततरम्भापत्रसम्प्रोत्थनादैः ! सुपुपुरपहताधि श्वेतपर्यङ्कलग्ना मिथ उपचितवक्रामोदतृप्ता युवानः ॥२८॥ नरपतिकुलनाथः सोऽप्यथावश्यकं स्वं नियममुपसमाप्य प्रीणितोत्सृष्टपूज्यः । कतिपयपरिवारो याति पूर्वाह्नकाले दयितजननिषेव्यं वेश्म भव्यं विवेश ॥ २९ ॥ शयनमधिरुरुक्षोस्तस्य पार्दू पदाब्जाद् झटिति विजहतो यः काललेशः प्रियायाः। परिमृशति तदन्यः पारगां पङ्कजिन्याः सुदृशमुपसरन् स्वां काक एकोऽस्य दैर्घ्यम् ॥३०॥ विरचयति सखीनां नोत्तरं चाटुवाचां श्वसिति बहु सशङ्कास्तिर्यगालोक्य चेटीः । किमपि विमृशतीयं जिह्मदृग् व्यस्तमोदा क्षणमिति स कृशाङ्गी प्रेक्ष्य तां सम्प्रदध्यौ ।। ३१ ।।

·शिवविलास
किमिदामिति विलोलः सुभ्रुवोऽदृष्टपूर्वा
मतिविकृतिमनल्पां तां विकल्पैर्विदित्वा ।
अशनिहत इवास्याः श्रान्तधीः शान्त्युपायान्
व्यमृशदपि स तूष्णी बाष्पसंरुद्धकण्ठः ॥३२॥
समयलवविळम्बात् किञ्चिदारोचितभू-
शिखरकटुकटाक्षाद्वाक्षणास्रोद्गमाद्यैः ।
हृदयगतविकारानञ्जसा व्यञ्जयन्त्याः
पदभुवि स पपात भ्रश्यदुष्णीषबन्धः ॥ ३३॥
चलति परिजने च द्वारमारुध्य गेहा-
ञ्चलकुवलयदृष्टिं सान्त्वयामास भीतः ।
शपथपथसहस्रर्मूर्ध्नि पादप्रहारैः
पुनरपगतकोपामाकलय्याननन्द ॥३४॥
उरसि रहसि कुर्वन्नीषदुत्तानशाया
सुरभिशिथिलधम्मिल्लागळत्सूनमालाम् ।
स मुहुरसुसमां तां गाढमालिङ्ग्य वक्त्रं
सुचिरमपि च जिघ्रन् नैव तृप्ति प्रपेदे ॥३५॥
स्ववदनसतृषोऽस्यास्तद् बलात्कारपूर्व
मुखसरासजमाविर्भूतरोमाञ्चगण्डम् ।
अलसदृगभिपश्यन्नात्तसीत्कारनादं
सरसरुचिरताम्बूलाश्चितं सञ्चुचुम्ब ॥ ३६ ॥
अथ शिथिलितनीवीबन्धनाभ्यन्तराळ-
प्रसृतममितरागोन्मुक्तशालीनताया।
करमुरुनिबिडोरुस्तम्भमूले प्रहिण्वन्
क्रशितमधुभिरस्याः कूजितैरुन्ममाद ॥३७॥

·अष्टमः समः।
सरभसमय चोत्थायोन्मनाः क्षोममस्या
घनजघनतटान्ताद् दूरमुत्सार्य कामी ।
बलवदकृत बालां व्याकुला स्वानुकूलाम्
उचितसुरतलीलाचेष्टिवैखडधाष्ट्र्यैः ॥ ३८॥
करतलमुपधानं कल्पयित्वोरिक्षयंस्तां
परभुजपरिघेण द्राक् परोरम्भकर्ता ।
विनिहिततनुकान्ताजङ्घमात्मोरुकाण्डे
कमपि स तु वितेन विक्रमं कामिसम्राट् ॥३९॥
अथ गुणविभवं वं हृयसम्युद्धिपूर्व-
मुहुरकृतकवायौग्यतः कीर्तयन्त्याः ।
स कचपृथुलपूलीमगृहील्यास्यमस्या
व्यधित विविधमापीयात्मपुंस्ते विशेषान् ॥४०॥
क्षणमथ च नृगिहः प्रत्तगाडापालिः
स्तनगिरि विविश्य नसमुक्तालनायाम् ।
विकृतिभिरकृतार्था : मभिज्ञाय सद्यो
व्यतनुन विपरीतक्रीडितोपक्रमं च ॥४१॥
उपरि च पुनरुत्तामर्द्धित ध्वनि तां
कनकवलयकाञ्चीशिञ्जिनेश्वश्चलाक्षीम् ।
नरपतिराधिरोप्य प्रौढनानाविलासा
चतुरमणितवाद्यैर्नर्तयामास चित्रम् ॥ ४२ ॥
सपदि च परिगृह्णान्निन्दुताम्बूलपूगं
तरुणहरिणनेत्रां चापि सञ्चवयित्वा ।
श्रमशमनमदत्त्ववास्यग तत्
शशरुधिरनिभोष्ठी साञ्जलिर्याचते स्म ॥४३॥

·७४
शिवविलासे
रखलितविधिमथाशक्यात्मगोत्रात् प्रियस्य
व्यतिकरसुरतेऽसौ हेतुलेशं विनापि ।
अहनदिह मृणाळीच्छायया बाहया तं
पुनरनुमितसत्या तद्वचोभिर्ननन्द ॥४४॥
अविरतरममङ्गान्यर्पयन्ती समस्ता-
न्यभिभतनृपकेतावात्मवाञ्छाविधेये ।
विसृतचिकुरपुष्पैराकिरन्ती च वक्षः
प्रणयगतिमशेषां तस्य साविश्वकार ॥ ४५
चलदळकमुद्रञ्चलम्वेदमुल्लोलचिल्लि
प्रचितरुचिरकल्पात्तुङ्गगीनम्तनान्तम् ।
चपलनयनमाविश्वातुरीमाधुरकिं
नृपरिहृदयमस्या नर्म तनिर्मगन्थ ॥ ४६॥
अविनयमवनीशस्यालपन्त्यङ्गुलीनां
विकटकुचतटी सा रक्तरेखात्कराङ्का ।
व्रणकणकृतभूषश्चू पितश्चाधरोऽस्या
द्विगुणसुषममङ्ग निर्ममे निर्मलायाः ॥४७॥
शिथिलसुग्ततृष्णामेदमा चेतसा ता
कथमपि गुरुमादौ सम्परिष्वज्य गाढम् ।
सुषुपतुरवबुद्धौ दत्तबाहूपधानी
निभृतस्नु निमेष निन्यतुः सङ्कथाभिः ।। ४८॥
परिहसितसुधास्वादोपदंशोपगूढ-
प्रकटनिबिडभावान्योन्यनद्धोरुदण्डौ ।
रुचिरतरवचोभिर्भूय उद्बुद्धरागौ
कृतपरिकरबन्धौ क्रीडितोत्कावभूताम् ॥ ४९॥

·अष्टम: सगः । ७५ वचनमशृणुतां नो बाह्यगानां स्ववाचा- मपि च रसनिमग्नौ गुप्तये नालमास्ताम् । रजनिमुखविरामस्नानवेलादिकं वा न खलु पृथगवैतां द्वास्थवैताळिकोक्तेः ॥ ५० ॥ प्रणयकलहलीलाः काटिशः सान्त्वकर्मा- प्यनुकलमनयोस्तद्गोचराश्च प्रसादाः । रतिविधिपरिणामाम्ते पुरस्तेऽपि ते ते परमसुवपुरन्योन्यार्पणाद्यन्तमध्याः ॥ ५१ ॥ न खलु न खलु कोको भित्तिचित्रेऽप्यथो नो न च गरिमिकिदे हे क्षीरनीरेऽप्यभेदात् । मरुदमरपथौ या मारनृत्तायो तो स्वयमिह शिवशक्ती एव माक्षादभूताम् ॥५२॥ इति निधुवनलीलालम्पटी दम्पनी नो सकलयुवजनानां सद्गुणैरग्र्यभूतौ । घनसमदमुपेतं कामिमम्मोहनं तं क्षणकणमिव धन्यौ निन्यतुः क्रीडिनेन ॥५३॥ अथ शरएनत्यां साधु शैवालपुर्या सपदि नृपतिपुत्री पित्रनुज्ञावशेन । अगमदमलमन्यत् क्षेत्रमीशम्य भर्ना कमितुरुदयपुर्यां ख्यातिमद्वासभूतम् ।। ५४ ।। तस्मिन् विस्माएनश्रीः श्रुतनिधिरवधिः श्रेयसामूर्जितानां विश्वाधीशेन पत्या फिल भवजलविश्रान्तधीर्विश्रमाय । प्रस्तौत्यद्धयात्मविद्यापीरचयमधुना नित्यमुक्ता सती सा कृत्याकृत्ये नियन्ता क इत्र बलजुषामीश्वरेच्छागतीनाम्।।५५।।

·शिवसलासे इति महितपदाब्जे रुद्रनारायणीये मधुलिह इव वृत्तिं बिभ्रता चातकस्य । अलघु शिवविलासो नाम काव्यं बबन्धे सुरभि भरतगोत्रायेण दामोदरेण ॥५६॥ इति शिवविलासे अष्टमः सर्गः ॥ ॥ समाप्तश्चदं शिवविलासकाव्यम् ।। [0]- ·शिवविलासकाव्यम् श्लोकानुक्रमणी श्लाकः पुटम् श्लोकः पुटम् (63 60 43 29 42 41 अक्षि दक्षिणं ३ अग्रे तत्प्रिय ७७ अङ्के वितन्वन् ९ अघ्रिघहित ७ अजनि गिरिश १ अज्ञान वृक्षाशनि ५१ अणारणीयान् ४९ अतिकृशतनु ९ अतिजितमनसो ५ अतिविस्मित ३५ अतिशिशिर २४ अतुच्छहर्म्य २९ अत्ययं दिन १५ अथ केनचिद् ३४ अथ गुगविभव ४० 6A 18 66 70 -- () 16 अधरकर ६२ 66 | अध्यासते ३१ 58| अनन्तशैल ५: 68 अनन्यन्द्रिय १२ S अनया शत २१ अनल्पनर ५२ अनिच्छया ४० 21 9 अनुपम ६६ 8 अन्तर्बहिष्ठे २१ 31 | अपरनृपति ८० अपात्र दत्ता ३९ 40 अपि चापल ४ ८) अपि न तु ८ अभिधानं ५७ अभिषिच्य ३० अभीप्सिता ५४ 29 अभ्येत्य ७८ 24 30 अभ्रऋषा १० 27 आमितकुनुक ६८ 577 अमेये चिन्मये २० अरुचिं दधद् ७ 7 75 अर्थित्वं ४० अलसालम १० 72 16 | अलोकसामान्य ४५ 56| अलिपकामुरसि. अवधानवती ५५ 42 अविघाट्य ६८ 43 अविचार्य ५८ अविनयमवनी ४७ 73 अथ चायत १५ 4. 60 अथ प्रासाद ७२ अथ भूपति ३३ 45 64 अथ मास J8 28 . 61 28 अथ युवति ६६ अथ वैषय ३४ अथ शरद् ५४ अथ शिथिलित . अथ'सायन्तन २ अथावरुह्य ६१ अथासरति ७५ अथेति निश्चित्य ४६ अथोद्यदाक्षिण्या ५९ अथोरुघण्टा १३ 68 36 33 24 33 74 ·पुटम्. लोकः पुटम् इलोकः तर्जन्यग्रे ६८ 32 68 17 62 57 59 59 IO 42 22 22 26 12 . 38 59 18 40 30 2 75 56 38 20 ततः प्रदक्षिणीकर्ते १० ततः शरत् १ ततश्चनुप्पष्टि ५३ ततो हा हा ७१ तत्कालद्रुत ७५ तत्तदुक्तिषु २ तदनु सपदि १६ तथल्पदोषे ३० तदस्तु मे ६० तदागामित्वो ६० तदीयकट्यभ्र . सद्वाचं २२ तनुजाजनि २५ तन्द्री लोकापवादे २६ तमस्विनीरजः ६५ तन्मात्र ४२ तस्मिन्नासीत् १९ तस्मिन् विस्मापन ५५ तस्या नितम्ब २६ ताप निवार्य ५८ ताम्बूलराग २८ तीर्थतोय ७० तेजो यस्य २७ तेषां गुणान २६ त्रासयन्निव ७४ स्वदन्यन्मम ५३ स्वमेव हि महः २९ दध्वान दरोष्मळी ११ दर्पणे मुखदृशः " दिग्दन्तीन्द्र २१ दीपाइकुर ४५ दीपिकासु 15 दुरितान्तक ५० 17 दृकपरोक्ष ६ 37 दृष्टे च परमेशाने १५ 42 दृष्टया दहेद् ५० 24 दृष्टवैद तां 65 दोषान् न सा २३ 67 दोषास्तयोक्ता २४ 69 द्वन्द्वानि १४ द्विमासपर्यन्तं ४७ 4. द्विषोऽपि ५७ धन्यस्त्वमसि ८७ 23 धर्मो विभुः २२ धिमम प्रभुतां १ न केरळा: ३७ 6 नक्तं कोविद ९ न खलु न खलु ५२ नखाः प्रसूनानि १५ 4 न च पुनरिह ३० 75 न तु विरह ६ 49 ननु प्रभो ५९ न नृपति ६३ 55 नमस्ते गौर्यध ६३ नमस्ते देवाय ६२ 24 6 नमस्ते पुरस्तेजसां ६६ नमस्ते सर्वस्य ६५ 59 25 नमस्त्वत्कुक्षये ३५ नमस्त्वत्पादपाय ३२ 19 नमस्त्वदघ्रि ३३ 47 नमस्त्वदास्थ ३६ नमस्त्वदात्मने 16 39 68 नमस्त्वलयन ३५ 5 नमस्त्वन्मन्दहासाय ३० 52 नमिताडगुलि ३९ 6९ नमोऽस्तु नागाधिप ६५ 15 9 22 63 23 23 49 21 23 19 19 19 20 2. भैरव १९ 20 19 20 30 ·5. श्लोकः पुटम् श्लोकः .. 25 40 39 35 31 75 70 61 नम्रात्मनां ३५ नरपतिकुल २९ नरपतिरपि ९० नान्यभेषज १३ नामन्त्रमुद्योग ४१ नायं महात्मा ५४ निखिलानि २ नितम्बबिम्ब २२ निश्रेणिपर्वसु ४० निसर्गसौरभ्य ३ निस्त्रिंशमुद्यम्य १. निस्सीम ३३ नृपतिः प्रियवादि २८ 32 66 8 37 43 46 37 नृपवरतनया ६४ नृपश्च नित्यं ४, 28 6.2 14 पेतुः केचन ७८ 7I प्रकाशमानं. 26 प्रकाशयन् भाव २४ 68 प्रज्ञोत्कर्षः ७१. प्रणतिप्रवणे ३३ 62 प्रणयकलह ५१ प्रतिनवजल २१ 27 39 प्रतिपच्छशि ४६ 51 प्रतिययुरपि ८॥ प्रथमपरि २ 58 प्रभुनजो ५८ 60 प्रासाः सतोमर १५ 30 प्रासादगाः ५१ 64 बभुस्तदीया २ 16 बहिर्दले १३ बहुमन्ता न४४ 60 बुद्धिपूर्वमन ३ ब्रह्माण्डमेतद् ४६ 35 भक्तितस्तव ८२ भजतामनुप २२ 24 भद्रेन्द्रलीला ७ 40 भयञ्च परम १८ 50 भावानुकूल.४८ 33 भुक्तिमत्र ८८ 74 भुजङ्गसम्बन्ध २१ 41 भुजे मृणाले ८ 59 भुवनोहमण ५३ 67 तिः स्थिरा १३ 53 भूरिश्रुतापात ४७ 2 मङ्गलं मङ्गलं 50 मठच्छटा ५७ 3 मणिहेम २७ A.4 20 67 42 20 नैतादृशः ५६ न्यक्षेण सलक्षित ३६ न्ययुक्त दूतान् ४८ पञ्चाब्दान्ताद् ६९ पटुमङ्गल ३० पतन्तं परिरभे ६९ पतिः स को नाम ३६ पत्रक्रिया ३२ परिणीति ५२ परिहमित ४१ परेश्वरीय ३० पर्युत्सुका २१ पाणिपीडन १ पात्राणि हेम ४६ पादाभैः परितः ८ पादावलक्तक ३० पूजासम्भृत १२ 25 29 57 18 53 26 39 37 33 7 61 16 43 36 6. मा ·6 श्लोकः पुटम् श्लोकः पुटम् 2 37 31 मत्तेभकुम्भ ३८ मथितति २२ मधुकर २५ मधुरपरुष २३ मनुभेषज १४ मन्द शिव ७९ मन्ये स रामो ३२ मम जीवित ५६ ममांशः ८५ 17 वक्तनाग ५ 68 37 7. मलिनो मुख . 2. वर्णन हेम ३५ 30 50 (69 JA 61 रवाहाजि . 70 रदाख्यमुक्ता ६ 70 रुद किञ्चन ४. रूपेण लक्ष्म्या ५ 70 28 रोमाञ्चकन्चुक " 25 60 वचः सुधाम्भो ४ 33 वचनम शृणुतां ५० 26 वत्स केरळ ८१ 27 वदनादि ३२ 6. वर्तितेषु 5 वल्गुस्वनाः ५ वागवाचां ४० वातोद्धत १८ 21 28 वायुर्ववौ 8 | विगतस्खलिता ५४ विज्ञाता २८ 5 विप्रेश्वराश्च २२ 6 विमुक्ति ५८ 52 26 विरम विरम ५८ 5 विलोकनो २७ विशदाक्षर १७ 23 विश्वञ्च नान्यत् ३१ 51 विषयविहृति ५ 3 विष्णौ स २७ 62 विष्वक कल्पा ७९ 61 |विस्मेर १७ विहृत्य यां २६ 65 वीणाः प्रवीण ५२ 48 | वीर्य तपो २ 69 | वेत्रासिमेको " 3| वेदानुद्भावयन् ५, 15 33 7 38 48 22 विरचयति ३१ मा कार्षीः ७२ माणिक्य ५७ मात्रादराद् ३९ मानी जनः ३१ मा मा जहि ५४ मितगर्भ १३ मिथुनशश ४ मुखेन्दुधाम्ना १४ मुञ्चन् वाञ्छा २४ मृदङ्गा निहींदै ८३ मृदुगन्ध रहं ४३ यत्तवाभीष्टं ८३ यत्प्रस्थाने २० यत्रत्यन यदृच्छयैतन्मम ६१ यद्यस्ति मामक ३८ यस्मिन् वेदविदः१४ याक स्त्रियो ५३ यावत् खरत्वं ४४ युक्त्यपेक्षा ४६ यूयं यूयं ७३ रङ्गं नृपाः २१ रजनिरजनि १७ इनामत्र १ 71 6. 2 39 29 19 2 2I 13 66 47 39 54 57 58 १॥

·7 पुटम् 18 4I 49 69 18 41 9 31 । 17 17 42 73 72 42 ज्यजनानिल १२ व्यतिरेक्यनया ६० व्यधुर्जाया ८२ ज्यालोलै १८ शकुन्ताश्च ४ शक्तिः क्षमा ४६ शङ्खानकौघ ५४ शतं प्रमाणानि १२ शनैलाकरवे ८० शब्दा निष्पेतु ६९ शब्दे शिक्षातिशय ७० शयनमधि ३० शरपाण्डु ३ शस्त्रं कुत्रापि २९ शस्त्राद्धि ४३ शस्त्रास्त्र ३४ शाङ्गारवैः २० शिञ्जानमन्जु ४७ शिथिलसुरत ४८ शिरोधरा ७ शिरोरुहारण्य २३ शिव इत्यपि ६२ शिष्टमास ९१ शीर्षत्रशेष १२ शीर्षरोग १२ शुभपट्ट १८ श्रुतिशास्त्र ६३ श्रुतिसरणि। श्लिष्यकक्ष्या २२ लोकरुपता २५ षष्ठे मासे ६६ संशिक्षयन् १४ संसार ईश्वरत २९ स को दि ४३ 34 सक्ताङ्गुलीय ३. 67 सख्यसनिधिषु १४ 40 सख्युर्दधद् ३ 16 स चाप्यमू ४१ (I सचिवजन 54 स ततो जन ४१ 41 म तूष्णी ८ 25 सत्य सत्यमिदं ६ 64 सद्यो निवृत्य " 35 सन्तो नाम २ 71 : सद्यो नेदुः 27 . सपत्रदूत ५० 6 सपदि च ४३ 61 समयलव ३३ 60 समम्तसेव्यो ५, समाविशच ६२ 47 53 समीपगे १७ 74 । समुन्द्र १२ 37 समृद्धगीता ५५ 39 समृद्धयोवनो ६५ | सम्पसिधे ४२ 34 27 सम्भ्रमेण ९ 46 सम्मृष्टनिस्तु ९ 68 सरभर ३८ 20 सरमि विरह २७ 34 सलिलाशेखि, • सलिलस्तुहिनेन २१ 5 सवितुरिव २० 59 सविनयमथ ६७ सर्वोत्तमः 58 स शम्भोः १७ J3 स शिरस्यमले ३६ .56 38 38 । 43 56 61 45 73 71 30 70 34 :१३ 10 18 31 ·katabala (Dietitics) of thábharana (Grammar of Bhoja with the Hrdayaharini of Dandanatha Narayana Tripuraduhana (havý Vaaubhaftatiri with the com mentary of Pankajáksa. Sitaraghava (Näțaka) of Rāma pănivada. Harracarita with the coupentary Marnávabodhini ko Ranganatha, Aryabhatiya (Jyotiga) with the commentary of Gangya korala Nilakadthanomaisutvan. Horā astra (Jyotipa) with the commentary (2nd edition) Gopikonmāda (Távya) Baram vrakihali (Nataka) of Prabhākars READY FOR THE PRESS Astaägshrdaya with the commentary Hrdayabodhika of Srida sapandita Part III. Tantrasamuccaya (Tantra) .by Nārāyana with the conmentaries Vimarfini and Vivarana Part III. Pārvabharatavampu (Fävya) çf mănarea with the commentary by Kro. Tantrasangrah (Jyotisa) of Nilakantha with.commmeatary. Aitareya Aranyaka (Veds) with the coumentary Moksaprada af Sadgurusisya- Karanottama (Jyotişa) of Aoyuta with ocmmentary. UNDER PREPARATION Veda Part IV wit

·No text on this page.