·चतुस्त्रि शत्संख्यक मेछुयावानारष्ट्रीट स्थित
मेटकाफ प्रिण्टि पोयामे
श्रीयु पाशुशीषवन्द्योपाध्यायेन मुद्रितम्

·COOCH BEHAR उत्सर्गपत्रम् । ॐ FATARAJA 104-198 अशेषनरपतिसमभ्यचित-विविधौतिकथा-निनादित- दिङ्मुख-सदासम्पादित-विपुल-प्रजामण्डल- कल्याण-समाक्रान्तपरलोकपुण्यगति- कोचविहारमण्डलाधीश- श्रीश्रीमन्महाराज-नृपेन्द्रनारायण- भूपवाहादुर-जि-सि-आइ-इ-सि-वि-महोदयस्य पुण्यस्मृतिमुद्दिश्य मात्मा सादरं सबहुमान स्मृतिशतोच्छसितहदयं समुपादीयते अन्योऽयम् अभिवादमपुरःसरं-- श्रीप्रमदारजनन। * Vide H. H. Office letter No. 184 dated the 19th Ma 1910 conveying Sanction for dedication.

·No text on this page.

·शिवप्रसादवंशवितिः । विदितावान रङ्गपुरान्तगत-नावडङ्गायामशेषगुणगरिमा- ज्ज्वला दानमानतोषिविविधपर्षहला: सदाचारवलादा- कष्ट कोतिलगंगावतारकतानुग्रहा पुण्यबिग्रहा द्विजवर्येवभ्यो विवाणितभूमिभागा महाभागा वक्सीतिराजदत्तपदमहिम- परिचिता भुवो भर्तारः । अस्यंव च हिजकुलस्य आदिपुरुषो नवहोप पुरुषोत्तम इव लक्ष्मप्रालिङ्गिविग्रहो दक्ष इव प्रारब्धा- शिवसमागमकुशलयनो दक्षो नाम प्रादुरामौत्। श्रूयते चास्मादे- कादशाधस्तनपुरुषस्य श्रीमतः श्रीमन्तेत्याख्याधरस्य जाष्ठमूनो: पुण्योपचयपवित्रीकतान्तहृदयस्य हरिदेवस्य चित्तचमत्- कारिणो हारिणा भुवि विचरन्तो विविधा किंवदन्तो। कुन- कीर्तिधुरन्धरोऽसौ विविधदेश पर्यटनलब्धगुण-गरिमलब्धवर्णो महतो महिम्न आधारः कदाचित् कामाख्याख्यातमहापीठे देवीपादपद्मयुगलध्याननिरतहृदयो वहूनि दिनानि वसतिं चक्र। एकदा तु तस्मात् प्रत्याहत्त: कोविहारभूपते राज- धानों प्रविवेश। पूर्वत एव श्रुततइत्तान्तेन भूपालेन सादरं स्वात्मराज्ये कमांप प्रधानमधिकारं सबहुमानं पाहितो, विषयसमर्पणादिना च नितरां सम्मानितः। किन्तु जन्मजरा- यातनाजटिले चास्मिन् संसारे, जन्मत: प्रभृति वीतष्ण- ममु न शशाक चाकर्षितु विषय-सेवा। झटित्येव चासो कतिपयैरव दिवस: स्वयमेव परित्यक्ताधिकारः समुपजात- वैराग्यः, पुनरपि तीर्थदर्शनादिना क्षालयितुमन्तर्मलं उरी- चकार पर्यटनवृत्ति। NA ·परित्यक्ते च तेन ग्राहस्थाश्रमे, स्वौको च वानप्रस्थोचिता- चारे, समवलम्बितायां च तेन तैर्थिकहत्ती, तत्पुत्रो रामदेवः भ्रात्रा भवानीप्रमादेन सह, पितुः पूर्वाधिकार कोचविहारे चागत्य, पितुरेव सम्बन्धालब्धपरिचयस्य विहाराधीश्वरस्य प्रोतिभाजनं वभूव, तत्र च वक्सीतिसंज्ञकाधिकार मदि नियोजितः। तस्मादेव कालादारभ्य वंशोऽयं वक्सौपदभाक् श्रूयते। तेनैव हि भूपालेन भवानीप्रमादः विपुलं भूमिखण्डं प्रदाय, विविधदानमानतोषित:, विहारनगरस्यैवोपकण्ठ नावडङ्गानगर संस्थापितः। प्रोथितश्चानेन वमोवंशस्य चैवं मूलतरुस्तव नगरे। एवं किल संस्थापितैवकमोवंश्यपुरुषे नगरमम्पहईनावहितचिन्तैर्देशान्तरेभ्यः हिजातिवर्गानानीय क्रियाकुशन्नान्, तत्रैव ब्रह्मनादिममर्पणादिना वामगृहनिम्मा- गणादि-व्यापृताः वहवः हिजातयः संस्थापिताः, कृताश्च वहशः नगरस्य मठवापोतड़ागक्षेत्रादिभि: वहुमुख्य: शोभाल- मृतयः। अद्यापि च दृश्यन्त वमोवंशप्रदत्तभूमपत्तिभूजी वहवी ब्राह्मणाः । भवानीप्रसादस्य स्वर्गतिलाभानन्तरं, तत्पुत्रो धुप्रसाद: कोचविहारराजधान्यां गजहाराधिपत्यं लेभे। पुरस्कृतथासो आशाशोटाख्येन छत्रचामरादिना राजार्पितसम्मानचिन महाराजेन । १८३८ हृष्टीयाद रघुप्रसादसूनुरस्यैवाहिकाचारतत्ता- वशिष्टग्रन्यस्य सङ्कलयिता श्रीमान् शिवप्रसाद: पितुरधिकार- पदवी प्राप। अनेनैव कृतिना चायं वंश: ख्यातिशिखरमधि ·रुरोह। वाल्यात् प्रभृत्वेवायं कुशाग्रीयतया वझे, अभ्यसनेन च विविधशास्त्राणां, संस्कृतविद्यायाः पारदर्शितामात्मानं निनाय। विविध विद्याज्ञानसुसंस्कृतचित्ततया, जटिलकार्य- नौतिचतुरतया च, मातिगनैपुण्यप्रदर्शनतया च तेषु तेषु राजनीतिविज्ञानकलासमुचितकार्येषु, भूपतेनरेन्द्रनारायणस्य गज्याधिकारसमये, अपरवाहोभिरसौ शिवप्रसादः राजमन्त्रि- पदवीमधिचकार । मन्त्रिपदभाजि चास्मिन् विहारराज्यस्य सर्वतोमुखो ट्रतमभुवति: प्रादुरियाय। अमुथव प्रयत्न- सहस्रण, नानादिगन्तममागता विविधबुधमुख्या, भूपतित: सम्माननां हत्ति कोतिमप्यासादितवन्तश्विरं प्रोणिता बिहार वहुवषं यावत् क्वतवास्तव्या वभूवुः । असावपि नृपति- राज्यतन्त्र कार्यवाहुल्यादविरतव्यामृतचित्तोऽपि यदैव किञ्चिद- वसरच्छिद्रमुपलेभे तदैव विद्भिरत: माई विविधशास्त्रालाप- दिवसमवन्धा चक्रे । गते च काले कतिपये, ब्रिटिशसिंहनियोगेन कति- दिवसान् नरेन्द्रनारायण: शिक्षालाभसोकाय नवहोप- नगरे यथाभिलाषमुवास। शिवप्रसादोऽपि तदानीं भूपतेर प्राप्तवयस्कतया तेनैव साई निखिलकाय्यदर्शी तत्र प्रात्मन- श्वावस्थितिम कल्पयत्। तस्मिन्नेव वर्षे चायं दुश्चिकित्स्यगदा- क्रान्तः कलेवरं जावोसलिलस्रोतसि विजहो। षट्पञ्चाश- दधिकाष्ठादश-खष्टोयाब्द राजमन्त्री, निधाय प्रकृतिमण्डली- नामन्तह दये शोकशङ, क्त्वा च तिरोधानजविरहदुःखा- र्तनादाकुलं विहारमण्डललोककुलं, लोकानां पुरातनपदवी- ·(10) मारुरुक्षुर्दिवमुदगात् ;-अजनि च विनापि रजनी धनशोक- गाढ़तममाच्छवा राजधानी। अस्य हो तनयावम्बिकाप्रसाद काशीप्रसादी वभूवतुः । अनयोः कनौयान् निरन्वयश्चास्तमनि । ज्यायानम्बिका- प्रसादः पितुः पदमलञ्चकार। अनेनैव म्बभुजवीर्यविक्रम- विस्मय रमविमुग्धात्तदानीन्तनादामामाख्यप्रदेश-शामकात्कमि- शनारसाहेवसश्वामादितो हो नालिकराजौ, तावद्यापि विहारभूपते: वामभवनहारदेशमधिकुर्वन्तो दर्शकमण्डलीनां मनसि चिरमव विस्मयरसप्रस्रवण-धारावर्ष कुर्बात। अयमपि नियतेनियोगात् काले कालवश्यतामुपजगाम । अस्यैव तृतीयस्तनयः मम्प्रति श्रीमान् प्रमदारञ्जन: कान्तिनिजितमदनश्चान्वधनामा विहारराजधान्यां वमतिर्वक्सीवंश-मुकुटमणिविनय--मौजन्य--तोषितजनमण्डलः, ख देशकल्याणायापितचित्ता, वित्तादिदानप्रौगिविहज्जन:, युवापि ममुपाजि तपरिण तवय:ममुचितविविविज्ञान:, मोम्यः कम्मरमिको भव्या हृदाचिरचिरलब्ध-वारश्वर विश्व श्वस-सुन्न: सुखमास्त । आशाम्यते चास्माभिरयं पिटपितामहपदान रो मुचिरंजीवो भूयादिति । पश्यन्तु चास्य पितामहकृति मादरं सुधियः। अलमतिविस्तरेण । काय. कृत- कोचविहार- गोकोकिलेश्वर भट्टाचार्य । अग्रहाय-१३१८ ·सूचीपर्व । प्रकरणं। पृष्ठ। घर्षाचारः प्रातःकत्यं 4 वैष्णवप्रातःकत्यं ... ११ निमाख्योत्तार दन्त बाष्ठाद्यर्पण माहामा मालनीराजन ... १. तान्त्रिक प्रात:कत्य ... १ विन्मवीन मगेः १७ ... दन्तधावनं केशप्रसादन ... ... १५ प्रातःसान ... ... ... २९ संचितसानं ... ... V प्रातःसध्या ... ... ... ... ... ... ... २२ ... ... तखाभ्यः बतादौ कर्मनिषेध: प:साम यज्ञोपवीतमान पचमणमाहामा वैशषसान ताबिकसान ... ... ... ...

·( २ ) पृष्ठ। प्रकरणी ३ ... सध्या गाय वीमाहात्मा सर्पर्य ४७ वस्त्र धारण ... ४१ तिलकं ... ५२ तिलकनिषेधः । ... मुद्रारधारा विपुण्ड धारणं ... माताधारणं १२ १४ ... सद्राधमाहात्मा रद्राचशोधन ... पाचमन ६८ ७० मालपत्याचामन २० नाविकाचमनं .... देवपूजा पासनादि ... शालग्रामलच ... हारबतीशिला ... १०४ १०५ ... १०८ बालग्रामजलमाहात्मा विष्णु पादोदकपाने वैदिक मन्त्री चिलिङ बाबालिग परीक्षा तुलसीमाहात्मा कात्रीमाहात्मा अमुल्यमाहामा ... ..... १११ (क) ·प्रकरण। पृष्ठ। ... विलुपमाहात्मा पचवटी ११२ (ख) ११२ (ग) ... ... ... ... ... पिटपूननं पिस्तीव पिटप्रणाममनः मातस्तोत्र बलि वैश्वर्दवमित्य श्राइविचारः অনিনি ... ... ... ... ... व्राह्मणमाहात्मा ... ... ११२ (८) गवानिक ... ११२ (8) अभिवादन ... पभिवादनप्रयोग: ... ... ११२ (6) ... प्रत्यभिवादन अभिवादनपर्यु दासः भीनने .. ११८ ... २१२ ... भीजमप्रयोगः ... भोजनान्तरकृत्य गोदोहनविधि: शयविधि: ... ... व्यवायानुसरगा मिट्रानुसपणे ·Lahreim .2 Email: राजमन्वि शिवप्रसादस्य हस्ताक्षर- निदर्शनमिदं।

·आह्निकाचारतत्त्वावशिष्टम्। योगणेशपदाम्भोज नत्वाभीष्टसिद्धये । तत्त्वावशिष्टकं वक्ष्य संक्षेपात् सह पण्डितैः ॥ यद्यपोह वन्यघटीयमहानु- भवपण्डिताग्रगण्य-मान्य-निखिलशास्त्रार्थविचारचतुरचूड़ामणि- रघुनन्दन-भट्टाचार्य विरचिताष्टाविंशतितत्त्वनित्यनैमित्तिकादि- क्रियाकलापाः प्रायशो निष्पवा एव, तथापि प्रसिद्धत्वादिना तदीयोपेक्षितरहस्ययोर्यथासम्भवं किञ्चित् प्रकाशनाय तत्त- तत्त्वावशिष्टकरणच्छया कतिपय विद्वज्जन-सहायेन प्रपत्तोऽस्मि अत: प्रागव गुणग्राहि-परोपकारि समोचोनभूदेवगणेष्वसना- प्रणति-पुरःसरं ममैषा प्रार्थना भवद्भिरनुकम्पयतदारब्ध कम्मणि सफले सति तदवलोकनपूर्वकं विचारणेव संशोधनीयम् । यद्येतदशेषतत्वावशिष्टकरणस्य वहुकाल साध्यत्वेनायुषोऽनियत- तया निखिलतत्त्वावशिष्टकरणासम्भवस्तदेतत्तत्वावशिष्टावशिष्ट- करण कारुण्येन मनोयोगिनो भवतेति निवेदन ब्रह्म-कुलजानः । तत्र प्रथममाहिकाचारतत्त्वावशिष्टम् ॥ प्रथाचारः ॥ पागमे । न किञ्चित् कस्यचित् सियत् सदाचारं विना यतः । तस्मादवश्वं सर्वच सदाचारो धपेच्यते ॥ मार्कण्डेय-पुराण । यन्नदान- ·२ पाक्षिकाचार-तत्वावशिष्टम् । तपांसौह पुरुषस्य न भूतये। भवन्ति य: सदाचारं समुल्ला प्रवर्तते। भविष्योत्तरे। प्राचारहीनं न पुनन्ति वेदा यदाप्य- धोता सह षड़ भिरङ्गः । विष्णुपुराण । सदाचारवता पुसा जितो लोकावुभावपि। साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छब्दः साधुवाचकः । तेषामाचरणं यत्तु सदाचारः स उच्यते ॥ काशीखण्डे । अनुध्ययन शोलञ्च सदाचारविलविनं। सालस्यञ्च दुरबादं ब्राह्मण वाधते- उन्तकः ॥ ततोऽभ्यसेत् प्रयत्नेन सदाचार सदा हिजः। तीर्था- बभिन्लसन्त्येव सदाचारसमागमं ॥ भविष्योत्तर। प्राचारप्रभवो धम्मः सन्तवाचारलक्षणा: साधूनाञ्च यथा वृत्तं सदाचारः स उच्यते ॥ तस्मात् कुर्यात् सदाचारं य इच्छ गतिमात्मनः । सर्व लक्षणहीनाऽपि स सदाचारवानृप ॥ बद्दधानोऽनसूयश्च सर्बान् कामानवा यात्। आचार एव धम्मस्य मूलं राजन् कुलस्य च ॥ चारादिचातो जन्तुर्न कुलीनो न धाम्मिकः। प्राचारो भूति- जनन आचारः कीर्त्तिवईनः । आचागत ह्यायुराचारो हन्त्य- लक्षण॥ प्राचार एव नृपपुङ्गव सेव्यमानो, धम्मार्थकामफलदो भवितह पुंसां। तस्मात् सदैव विदुषावहितेन राजन्, शास्त. दितो धनुदिनं परिपालनीयः ॥ मनुः । आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्ताः स्मार्स एव च । तस्मादस्मिन् सदोदयुक्तो नित्यं स्यादात्म- वान् हिजः ॥ अनाचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥ मार्कण्डेयपुराणे । गृहस्थेन सदा कार्यमाचारपरिपालनं। नयाचारविहीनस्य सुखमन परन च ॥ विष्णुपुगणं । देवगोब्राह्मणाचार्यान् सिद्धान् ·३ पाहिकाचार-सत्त्वावशिष्टम् । वृद्धांस्तथार्चयेत्। पिकालञ्चाचरेत् सन्ध्यामग्नोनुपचरेत्तथा ॥ सदानुपहते वस्त्र प्रशस्ताश्च तथौषधीः। शिता: सुमनसो हृद्या विभ्याच नरः सदा ॥ मनुः। गारुमतानि रवानि विभयात् प्रयतो नरः । स्रम्गन्धामलकेशश्च सुगन्धी चारुवेशक । किञ्चित् परखं न हरेवाल्पमप्यप्रियं वदेत् । प्रियश्च नानृतं ब्रूयावान्य- दोषानुदीरयेत् ॥ सत्यं यत् परदुःखाय तत्र मौनपरो भवेत् । तस्मात् सत्यं वदेत् प्राज्ञो यत् परप्रोतिबईनं ॥ धामें।। नव- नीतोपमा वाणी करुणा-कोमलं मनः। धर्मवीजप्रसूतानामेतत् प्रत्यक्षलक्षणं ॥ दयादरिद्र दयं मनः क्रकचकर्कशं। पाप- वीज-प्रसूतानामतत् प्रत्यक्षलक्षण। चतुष्पथं चैत्यतर' स्मशानोपवनानि च । दुष्टस्त्रीसविकर्षञ्च वज येविशि सर्वदा न कुर्चीत वृथा चेष्टां न वार्याञ्जलिना पिवेत्। नोत्सङ्गे भक्षये अच्य नातितुथेत् कुतूहली ॥ नाक्षेः कौड़त् कदाचित्तु स्वयं नोपानहो हरेत् । असत्प्रलापमवृतं वाक्पारुष्यञ्च वज्जयेत् ॥ दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्। सत्यपूतां वदेहाणों मन:पूतं समाचरेत् ॥ पराशरः। परणि कृष्णमार्जारं चन्दन समणि त। तिलान् कृष्णाजिनं छागं रहे चैतानि रक्षयेत् ॥ पुलस्ताः। सर्पिलवणतैलादिक्षये चापि पतिव्रता। पति नास्तीति न ब्रूयादारात्यर्थेन योजयेत्॥ श्येपि वृतादिक वहितमिति ब्रूयाब तु नास्तीति। विष्णुसंहितायां। न कञ्च नावमन्येत न च होनागांनधिकाङ्गान् मूर्खान् धनहीनान् अवहसेत्। क्योऽनुरूपं वेशं कुर्यात् श्रुतस्याभिजनस्य धनस्य ॥ ॥

·४ पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । देशस्य च सति विभवे न जीर्णमलवडामा: स्थान नास्तोत्यभि- भाषेत। न निर्गन्धोग्रगन्धिरतमाल्य विभूयात् यष्टिच वैणवीं विभूयात् कमण्डलुञ्च सोदकं कार्पासमुपवीतं गोको च कुण्डले नादित्यमुद्यन्तमीक्षेत नास्तं यान्तं न वाससा तिरोहितं । न चादर्श- जलमध्यगतं न मध्याह्न न कस्य गुरोन्मुखं न तैलोदकयोः खच्छायां न मलवत्यादर्श न पत्रों भोजनसमये । न स्त्रियं नम्नां न कञ्चन मेहमानं नामध्यमग्नौ क्षिपेत् नासक् न विषं अप्स.पि नाम्नि लड़येत् न पादौ प्रतापयेत् न काश्यभाजने चार्पयेत् वस्त्रोपानहमाल्ययज्ञोपवीतान्य न्यकृतानि न धारयेत् नोच्छिष्ट- हविषो शूद्राय दद्यात् न तिलान् न संहताभ्यां पाणिभ्यां शिर उदरच कण्ड येत न दधिसुमनसी प्रत्याचक्षीत नात्मनः सजमप- कर्षयेत् सुप्त न प्रवोधयेत् म्लेच्छान्त्यजावाभिभाषेत अग्निदेव- ब्राह्मणसबिधौ प्रदक्षिणं पाणिमुहरेत् न परक्षेत्रे चरन्ती गामा- चक्षीत न पिवन्तं वत्सक नोंडतान् प्रहर्षयेत् न नृत्यगीत कुर्यात् नास्फोटनं न सर्पशस्त्र : क्रीड़ेत अनिमित्तत: स्वानि खानि न स्पृशेत् लोकविरुद्धं धर्ममपि परिहरेत् ॥ नोच्छिष्टहविष प्रति प्राश्रितशूद्रेतरविषयं। उच्छिष्टमव दातव्यं जीर्णानि वसनानि च । पूलकाश्चैव न्यानां जीर्णाश्चैव परिच्छदाः ॥ इति मनु- वचने प्रकाश्रितशूद्राय भुखावशिष्टावदानस्य कुल्लूकभष्ट-प्रति- पाद्यत्वादिति एवचार शूद्रपदस्थाथित-शूदेतरपरत्वाहविषो- प्याश्रितशूइभिव एव दाननिषेधः । प्रदक्षिणं पाशिमुदरदिति प्रदक्षिणं त्वा पाशिमुहरेत् नमेदित्यर्थः । नोडतान् उन्मत्तान ·५ तिष्ठति ॥ पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । खानि इन्द्रियाणि । विष्णुपुराण । न कुर्याद्दन्तसमय म वणीयाच्च नासिकां । केशास्थिकण्टकामध्यवलिभम तुषांस्तथा। सानाद्री धरणीश्चैव दूरतः परिवज येत्। पादेन नाक्रमेत् पादं न पूजाभिमुखं नयेत् । लेभविन्म वरतानि सर्वदेव न लक्षयेत् ॥ वृहस्पतिः। पाणिभ्यां न स्पृशेश्चक्षुश्चक्षुषी नेकपाणिना। चक्षु:- परहिताकाझो न स्पृशेदेकपाणिना ॥ वृहबारदीये। न हताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः । रजकस्य च यत्तीर्थमलक्ष्मीस्तत्र अत्रिः। शूर्पवात-नखाग्राम्ब नानवस्त्र घटोदकं । मान नोरेणु-केशाम्बु हन्ति पुण्यपुग कृतं ॥ दिवा कपित्थ- च्छायायां रात्रौ दधिशमीषु च । कार्पासं दन्तकाष्ठच विष्णोरपि हरेच्छ्रियं ॥ घटोदकमिति घटाइहिनि:स्तमित्यर्थः। व्यव. हारोऽपि तथा ॥ विष्णुपुराण । वालातपः प्रेतधूमो बड़ा स्त्री तरुणं दधि। श्रायुष्कामो न मवेत तथा सम्मान नीरज: ॥ विवादच न कुर्वीत नृपविप्रचिकित्सकैः । शिरःसातश्च तैलेन नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् ॥ बड़ा स्त्री निवृत्तरजस्का । विष्णुसंहितायां । अमंस्तुतापि परपत्नी भगिनीति वाया मातेति पुत्रीति वा। मनुः। परपनो च या स्त्री स्वादमबहापि योनितः। तां ब्रूया. अवतीत्येवं सुभगे भगिनोति च ॥ धान्भे। वधू पुत्रस्य भ्रातच पुत्रोच्च युवतौं ध्रुवं । अन्याञ्च गुरुपत्नीञ्च नेक्षेत् स्पर्श न कारयेत्॥ ताभिः सह कथालापं तथा निभृतदर्शनं । कलह निस्त्रपां वाणी सदैव परिवजयेत् ॥ नम्नां पर स्वियं नदेव पश्येदामनः शकत् ठीवनासशक्त मम चरेतास्यप सु च न क्षिपेत्। उदक्यादर्शनं ·६ आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । स्पर्श वज येडाषणन्तथा ॥ यस्य कस्य तु पुष्येण पाण्डरण विशेषतः । शिरसा धार्यमाणन चालक्ष्मीस्तस्य हन्यते ॥ शिरसि धारण निषिद्धपुष्पं । आचारादर्श-उन्मत्तकं सिन्धुवार कुन्दै तगरमेव च। द्रोणञ्चार्कञ्च पुष्पाणां शिरसा नैव धारयेत् । सिन्धुवारं पलाशं । वृहबारदीये-भूदेवानां गुरो गन्न: मातका- चार्ययोस्तथा । नाक्रमत कामतश्छायां चक्रिणो दीक्षितस्य च ॥ मार्कण्डेयपुराण-युगपज्जलमग्निश्च विभ्यान विचक्षणः । आपस्तम्बः-न यम यम इत्याहुरात्मैव यम उच्यते। पात्मा संयमितो येन तं यमः किं करिष्यति ॥ न तथासिस्तथा तीक्ष्णः सो वा दूरधिष्ठितः। यथा क्रोधो हि जन्तूनां शरीरस्थो विनाशकः ॥ क्षमागुणो हि जन्सूनामिहामुत्र सुखप्रदः । एक: समावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ॥ यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः । धान-श्रावयेच्छ,णु याद्दापि सदाचारादिकं नरः । आचारादिफलं लब्धा पापात् पूतो व्रजेट्विं ॥ अथ प्रात:कत्यं । गणेशपुराणयाममात्रावशिष्टायां निशायां जाग्यात् पुमान् । त्यमा शय्यां शुचिस्थाने उपविश्य गुरु सारेत् ॥ देवतां चिन्तयित्वेष्टां प्रणमेत् स्तुतिपूर्वकं। जगन्मये क्षमखेति प्रार्थ्य पृथ्वी पदं न्यसेत् ॥ प्रातर्नमामि गणनाथमशेष हेतु, ब्रह्मादिदेव- वरदं सकलागमाक्य । धम्मार्थकामफलदं जनमोक्षहेतु, वाचा- मगोचरमनादिमनन्तरूयं ॥ प्रातर्नमामिगिरिजापतिमिन्दुमौलिं, व्याघ्राजिनाहतमुदस्तमयं मनोजे। नारायणेन्द्रवरदं सुरसिह- जुष्टं, साविशूलडमरूदधतं पुरारि॥ प्राप्तनमामि कमला- - ·माहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । पतिमुग्रवौय्य, नानावतारनिरतं निजरक्षणाय । दौराब्धिवास- ममराधिपवन्धुमोश'. पापापहं रिपुहरं भवमुक्तिहेतुं ॥ प्रात- नमामि दीननाथमघापहार', गाढ़ान्धकारहरमत्तमलोकवन्ध देवत्रयात्मक मुदस्तसुरारिमाद्य, ज्ञानकहेतुमुरुशक्तिमुदारभावं ॥ पातनमामि गिरिजां भवभूतिहेतु, संसारसिन्धपरपारकरी विनेवां। तत्त्वादिकारणमुहस्तसराग्मिायां, मायामयों सुर. मुनीन्द्रनुतां सुरेशीं ॥ एवमन्यांश्च संस्मृत्य देवान् मुनिगण- स्तथा। मानसरुपचारैश्च पूजयित्वा क्षमापयेत् ॥ अथ हरि- भक्त्यादिग्रन्थोडतवैष्णवप्रातःकत्यं । प्रातः स्मरामि भवभीति- महार्तिशान्त्य , नारायणं गरुड़वाहनमनाभं। ग्राहाभिभूत- वरवारणमुक्तिहेत, चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्र ॥ प्रातर्नमामि मनसा वचसा च मूई, पादारविन्दयुगलं परमस्य पुसः । नारायणस्य नरकाणवतारगास्य, नागयण प्रणव विप्रपगयणम्य ॥ प्रातर्भजामि भजतामभयङ्करं तं, प्रागजम्मजन्मकतपापभयावहत्यै यो ग्राहवनपतिताडि गजेन्द्रघोर, शोकप्रणाशमकरोड़तशङ्क- चक्र:॥ श्लोक वयमिदं पुण्य प्रातः प्रातः पठेत्त यः। लोक- वयगुरुस्तस्मै दद्यादात्मपद हरिः ॥ यदुत्सवादिकं कम्मं तत्त्वया प्रेरितोहरे। करिष्यामि त्वदा यमिति विज्ञापन मम ॥ प्रातः प्रबोधितो विणो हषीकेशन यत्त्वया। यद्यत् कारयसोशान तत् करोमि तवाज्ञया ॥ त्रैलोक्य चैतन्यमयाधिदेव, श्रीकान्त विष्णो भवदाजयव। प्रातः समुत्थाय तव प्रियार्थ संसारयात्रा- मनुवर्तयिथे॥ संसारयाचामनुवर्तमान' त्वदाजया श्रीवहरे- .

·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । तरात्मन् । स्पातिरस्कारकलिप्रमादभयानि मा नाभिभवन्तु भूमन् ॥ जानामि धर्म न च मे प्रवृत्तिः, जानाम्यधर्म न च मे निवृत्तिः । त्वया हृषीकेश हदिस्थितेन, यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ॥ जयति जलनिवासो दैवकोजम्मवादो, यदुवरपरिषत्- खोजोभिरस्यवधम्म। स्थिरचरजिनघ्न सुस्मितश्रीमुखेन, ब्रज- पुरवनितानां वईयन् कामदेवं ॥ स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते। पुरुषं तम नित्यं व्रजामि शरणं हरिं॥ विदग्ध- गोपालविलासिनोना, सम्भोगचिकाशितमबंगात्र । पवित्र- मानायगिरामगम्यं ब्रह्म प्रपद्ये नवनीतचौरं॥ उद्गायतीना- मरविन्दलोचनं, व्रजाङ्गनानां दिवमस्य शशनिः । दनच निम्मन्थन शब्दमिश्रितो, निरस्यते येन दिशाममङ्गलं ॥ पठेत् पुनश्च साधूनां सम्प्रदायानुसारतः । चतुयोकोमिमां सर्वदोषशान्त्य शुभाप्तये॥ अथ प्रणाममन्त्राः । महाभारते। नमो ब्रह्मण्यदेवाय गो- ब्राह्मणहिताय च । जगविनाय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ गरुड़पुराणे । असुरविवुधसिद्धर्जायते यस्य नान्तं, मकलमुनिभि- रन्तश्चिन्त्यते यो विशुद्धः । निखिलहदि निविष्टोत यः सर्वसाक्षी, तमजममृतमीशं वासुदेवं नतोऽस्मि ॥ विशापुराणे । यतिभिर्यज्ञपुरुषो वासुदेवश्च मात्वतैः । वेदान्तवेदिभिर्विषाः प्रोचते यो नतोऽस्मितं ॥ एतेषां मन्त्राणां शतायकाभेदेन समु. चयविकल्पाभ्यामनुष्ठानं ॥ ततो वसुन्धरां प्रणम्य शय्यां त्यजेत् । वसुन्धराप्रणाममन्त्रो यथा विष्णुपुराणे। समुदमेखले देवि ·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । यवतस्तनमण्डले। विष्णुपनि नमस्तुभ्यं पादस्पर्श सहस्त्र मे ॥ सतो रात्रिवामस्यका शुई वस्त्र परिधाय पाणिपादप्रक्षालन- दन्तधावनादिपूर्वकं शुद्धासने प्राङ्मुख उपविश्य गोपीचन्दने- नोईपुण्ड क्रत्वाचमन-भूतशुद्धि-प्राणायामपुर:मरं गुरु' सञ्चिन्त्य शोकण ध्यायेत् । तेषु प्रमाणं भविथोत्तरे-ब्राह्म मुहर्त उत्थाय कृष्ण कृष्णेति कौत्तयन्। प्रक्षाल्य पाणिपादौ च दन्त- धावनमाचरेत्। योषित्सम्भोगवस्त्रन्तु अन्यहाशुद्धिमयुतं । त्यत्वा शुद्ध पिधायाथ रात्रिशेष वहिजेत्। श्रीगोपीचन्दने- नोवपुण्ड क्त्वा यथाविधि। प्रासीत प्राङ्मुखो भूत्वा राम- स्थाने शु . मिने। सम्प्रदायानुसारेण भूतशुद्धिं विधाय च । प्राणायामांश्च विधिवत् कृष्ण ध्यायेद्यथाविधि ॥ अथ ध्यान तापनोश्रुतिषु यथा- सत्पुण्डरोकनयनं मेघा वैद्युताम्बरं । विभुजं मोलमुद्राव्यं वनमालिनमोश्वरं। गोपगोपीगवावीतं सुग्गुमलताश्रयं । दिव्यान्नहरगोपितं रक्तपाजमध्यगं । कालिन्दौजलकल्लोलङ्गिमारुतसेवितं । चिन्तयंथेति तं कृष्ण मुक्तो भवति संमृतेः ॥ स्वान्दे । पालोद्य सव्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेव सुनिष्पबं ध्येयो नारायणः सदा ॥ ततो देवालये गत्वा घण्टाछुतोषपूर्वकं । प्रवोध्य स्तुतिभिः कृष्ण मोराज्य प्रार्थयेदिदं । मोऽमावदभ्रकरुणो भगवान् विबुद्धः प्रेमस्मितेन नयनाम्वरहं विजुम्मन् । उत्थाय विख- विजयाय च नो विषादं,माध्वया गिरापनयतात् पुरुषः पुराणः । -- ॥

·आझिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । देव प्रपवातिहर प्रसादं कुरु केशव। अवलोकनदामेन भूयो मां पावयाच्यत ॥ देवालयं प्रविश्याथ स्तोत्राणोष्टानि कीर्तयन्। कृष्णस्य तुलसोवज्यं निम्मास्यमपसारयेत् ॥ अथ निमायो- त्तरणं । अविस्मृतौ। प्रातःकाले सदा कुयाविमाख्योत्तरण बुधः । टषिता: पशवो वडाः कन्यकाच रजखलाः । देवता च सनिम्माल्या हन्ति पुण्य पुराततं ॥ नारसिंह। देवमाख्याप- नयनं देवागार समहनं। नापनं सर्वदेवानां गोप्रदानसमं स्मतं ॥ नारद-पञ्चराचे ॥ यः प्रातरुत्थाय विधाय नित्यं, निम्माल्यमीयस्य निराकरोति । न तस्य दुःखं न दरिद्रता च, नाकालमृत्युनं च रोगमात्र ॥ अरुणोदयवेलायां निम्नास्यं शलातां व्रजेत् । प्रातस्तु स्यान्महाशला घटिकामात्रयोगतः । अतिशला विजानीयात्ततो वचप्रहारवत् ॥ अथ श्रोमुखप्रक्षा- लनं । श्रोहस्ताडि मुखाम्भोजक्षालनाय च तद्ग्रह । गण्डूषाणि जलई त्वा दन्तकाष्ठं समर्पयेत्। जिहोल्लेखनिकां दत्त्वा पादुके शुद्ध मृत्तिका। सलिलञ्च पुनद्याहासोऽपि मुखमार्जनं । रात थोतुलसी पुण्यामर्पयेगवप्रियां ॥ अथ दन्तकाष्ठापक माहात्मा ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। दन्तकाष्ठप्रदानेन दन्तसौभाग्य मिच्छति। जिहोनखनिकां दत्वा विरोगस्वभिजायते। पादुकायाः प्रदानेन गतिमिष्टाम यात्। मृदागदानावस्थ भूमिमाप्रोत्यनूत्तमां ॥ अथ मङ्गलनीराजनं । पठित्वाथ प्रियान् लोकान् महावादिवनिःखनैः। प्रभो राजनं कुन्मिङ्गलास्य ·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । । . जगहितं । नीराजनम्विदं सर्वः कर्तव्यं शुचिविग्रहः। परम- सहयोत्थाय द्रष्टव्यञ्च सदा नरैः। स्त्रीणां पुसाश्च सर्वेषामितत् सर्वेष्टसाधनं । समस्त दोनदारिद्रादुरितापशान्तिवत् ॥ इति वैष्णवप्रात:कात्यं ॥ अथ तान्त्रिकप्रातःकत्वं । यामले। ब्रानो मुहर्ते उत्थाय चिन्तयेदगुरुदेवतां । स्वमूणि सहस्रार शिवाख्ये परविन्दुके । शशाङ्कायुतसङ्काशं वराभयलसकरं। शुक्लाम्बरधरं श्रीमच्छुक्लमालयानुलेपनं । वामोरी रक्तशक्त्या च युक्तं देवाख्य- मव्ययं । शिवनैक्यं समानीय ध्यायेत् परगुरु धिया। एवं ध्यात्वा पुनश्चैव पञ्चभूतमयैर्यजेत् । गन्ध तत्वं पार्थिवन्तु कनिष्ठाङ्गुलियोगतः । शब्दमयं महापुष्य प्रथमाङ्गलियोगतः । वायुरूपौं महाधूपं तर्जनीभ्यां नियोजयेत् । तेजोरूपमहादीप मध्यमाययोगतः। अमृतं भोजनं तहदमृताङ्गलियोगतः । नमस्कारेणाञ्जलिना वाग्भवात्ताम्बूलं मतं । खखमन्त्रण सर्वन्तु नमस्कारेण योजयेत् । गुरोर्मन्त्र प्रयत्न न प्रजपेत् सुर- वन्दिते । वाणो च भुवनेशानो रमा चैव सुरेश्वरि। भावनय- मिदं प्रोक्तं गुरुमन्त्रप्रतिष्ठितं । तत: स्वगुरुनामान्ते प्रानन्दनाथ- रक्तशक्तिपदान्ते च अम्बापदमथा लिखेत् । श्रीपादुकां समुच्चार्य पूजयामोति संजपेत् । तेजोरूप समोथ स्तवेन तोषयेद्गुरु। पूजयामीत्य नन्तरं पूजयेदिति शेषः । पूजयामोति नमस्कारेण योजयेदिति प्रागुक्तैर्नमोऽन्तेन पूजया- मोत्यनेन पूजयेदित्यर्थः । तत्क्रमः शातानन्दतरङ्गिण्यां यथा- मालिखत्। - ·१२ । माझिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ऐं ह्रीं श्रौं लं पार्थिवात्मकेन महागन्धेन अमुकदेवशमानन्द- नाथरक्तशक्त्यम्बाश्रीपादुकां पूजयामि नमः इत्यनेन मन्त्रण कनिष्ठा लिययोगमुद्रया निवेदयेत्। एवं मर्वत्र । ऐं ह्रीं श्रौं है आकाशात्मकेन महापुष्य ण अङ्ग ठाइयमुद्रया। ऐं ह्रीं बौं यं वायुरूपेण महाधूपेन तज्ज नौद्दयमुद्रया। ऐं ह्रौं श्रौं तेजोमयेन महादीपन मध्यमाङ्गलिइयमुद्रया। ऐं हों अमृतमयेन भोजनन अनामिकादयमुद्रया। ऐं ह्रीं श्रौं एँ पामोदात्मकेन ताम्ब लेन योन्यञ्जलिमुद्रया निवेदयेत् । मंजपे- दिति वागभवमन्त्रमिति शेषः । तथा च श्यामारहस्ये । मनसा गन्धपुष्पायैः संपूज्य वाग्भवं जपेत्। स्तवेनेति स्तुतियथा कुञ्जिकातन्त्र । नमस्तुभ्यं महामन्त्रदायिने शिवरूपिण। ब्रह्म- जानप्रकाशाय घोरसंसारतारिणे । अतिसौम्याय दिव्याय वोराय दोनहारिणे । नमस्ते कुलनाथाय कुलकौलोन्यदायिने। शिव- तत्त्वप्रवोधाय ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिने। नमस्ते गुरवे तुभ्य' दिव्य- भावप्रकाशिने । अनाचाराचारभाव-वोधाय भावहेतवे। जगवा. भावविनिमुक्तमुक्तये गुरवे नमः । नमस्ते शम्भवे तुभ्य साधका- भयदायिने । ज्ञानानन्दस्वरूपाय विभवाय नमो नमः । शिवाय शक्तिनाथाय विद्यानाथाय मञ्चिदे। कामरूपाय कामाय काम- कलिकलात्मने । कुलपूजोपदेशाय कुलार्णवस्वरूपिणे । भारत- निजतच्छक्तिसमभावभूतये। नमस्तेऽस्तु महेशाय नमस्तेऽस्तु नमो नमः । इदं स्तोतं पठेनित्यं साधको गुरुटिङमखः । - ·प्राधिकाचार-तत्वावशिष्टम् । प्रातरुत्थाय देवेशि ततो विद्या प्रसोदति ॥ तदनन्तरं गुरुनम- स्कारः । अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरं। तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञाना- जनशलाकया। चक्षुरुग्मोलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः । इत्ये- तन्मन्वयमिति शालानन्दतरङ्गिणो। नमोऽस्तु गुरवे तस्मा इष्टदेवस्वरूपिणे। यस्य वाक्यामृत हन्ति विषं संसारसज्ञक मित्येष तीयो मन्त्र इति तन्त्रसारः। गुरुनमस्कारानन्तरं मूनादि ब्रह्मरन्धान्तं मूलविद्यां विभावये दित्यपि तन्त्र सारः । मूल विद्या विभावने। ध्यायेत् कुण्डलिनी देवी स्वयम्भलिङ्ग- संस्थितां श्यामां सूक्ष्मां सृष्टिरूपां सृष्टिस्थितिलयात्मिका। विश्वातीतां ज्ञानरूपां चिन्तयेदूष्व वाहिनीमिति शालानन्द- तङ्किणी। तत्प्रभापटलव्याप्त शरीरमपि चिन्तयेदित्यधिक तन्त्रसार। भावप्रदीपमते तु। देवी हृत्कमले ध्यात्वा संपूज्य मानसर्जपत्। शतमष्टोत्तरं कृत्वा प्रातःकत्ये नमेञ्च तामिति । शाक्तानन्दतरङ्गिण्यां। अहं देवो न चान्योऽस्मि ब्रह्मवास्मि न शोकभाक्। सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तास्वभाववान् ॥ पर- देव्या हृदिस्थेन प्रेरितेन करोम्यहं। न मे किञ्चित् कदाचिहा कृत्यमस्ति जगत्रये ॥ जानामि धम्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधमा न च मे निवृत्तिः। केनापि देवेन हदि स्थितेन, यथा नियुलो- ऽस्मि तथा करोमि ॥ त्रैलोक्यचैतन्यमये सुरेशि, थोपार्थति त्वचरणायैव । प्रातः समुत्थाय तव प्रियार्थ; संसारयावामनु- ·माप्तं॥ १४ भाडिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । वर्तयिष्ये ॥ एवं सन्धिस्य मनसा ग्रहानिर्गत्य संयतः । प्रखम्य पृथिवीं वामचरणं तत्र विन्यसेत् । महानिर्वाणतन्थे । नम- स्कत्व वहिर्गच्छेहामपादपुर:सरं । त्यका मूत्रपुरोषञ्च दन्त- धावनमाचरेत् ॥ इति तान्त्रिकप्रातकत्यं प्रकरणे दोषमाह यामले। प्रातःकत्यमकत्वा तुःयो देवों भक्तिती- येत् । तस्य पूजा च विफला शौचौना यथा क्रिया ॥ तारा- रहस्ये । प्रात:क्लत्यं विना देवि न सिर्जाियते शिवे। न पूजा- फलमानोति मन्त्रजापस्व निश्चितं । सर्वा क्रिया निष्फला स्वादिको तान्त्रिकी तथा। प्रात:कत्यविहीनस्य शौवहोना क्रिया यथा ॥ अथ विभूत्रोत्सर्गः । तत्र काशीखण्डं । ततश्चाव- श्यक कत्तुं न तों दिशमात्रयेत् । ग्रामाचनुशतं गच्छेनगराञ्च चतुर्गणं। धनुहम्तचतुष्टयं। बादशाङ्गलिकः शङ्ग स्तस्यन्तु शरः सातः। तच्चतुर्थ धनुः प्रोक्तं क्रोशो धनुः सहस्रिकः । इति विष्णुधर्मोत्तरीयप्रथमकाण्डात्। वहवारदीये । शिरः प्रात्त्य वस्त्रण अन्तर्धाय टणमहों। वहन् काष्ठं करणेकं तावोनी भवेदहिजः ॥ कौने । निधाय दक्षिणे कर्णे यज्ञसूत्रमुदमुखः । अन्तहीप्य महीं काष्ठे : पौर्लोट्र स्तृगेन वा। दिनभास्करत. वायुपुराणे । शुष्क स्तृणैर्वा काष्ठ पत्रैर्वेणुदलेन वा । मृण्मय- आंजनेर्वापि तिगेधाय वसुन्धरां । पत्रणकाष्पदं प्रयचीय. पर। तृणमयाधिकं काष्ठश्चेत्यापस्तम्बीयात्। अयाजिक- रना चहणे: संकाय मेदिनौमिति यमोक्तच। विणपुराणे। ॥ ।

·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । दूरादावसथाभत्र पुरोषञ्च समुत्सृजेत्। पादावसेचनोच्छिष्टे प्रक्षिपेत्र यहागने । पात्मकायां तरच्छायां गोसूर्यान्यनिलां- स्तथा। गुरु हिजातिश्च बुधो न मेहेत कदाचन ॥ कौमें। न चैवाभिम ख: स्त्रोणां गुरुब्राह्मणयोग वां। न देवदेवालययो- नारामऽपि कदाचन ॥ त्रिः। तैलाभ्यतो घृताभ्यतो विन्मूचे कुरुते हिजः। अहोरात्रोषितो भूला पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ काशोखण्ड़े। नालोकयेद्दिशो भागान् ज्योतिथक्र नभो मलं । वामन पाणिना शिश्नं कृत्वोत्तिष्ठ त् प्रयत्नवान् ॥ वृहबारदीयेऽपि । महोशिश्न उत्याय शौचार्थ मृदमाहरेत् ॥ अथ शौचं। विष्णु- पुराण। अष्टाङ्गलं खनित्वा तु सम दृत्य मृदं ततः। एवं हि मृत्तिका प्राधा चान्यथा विफलं भवेत् । शुक्ला रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव हि मृत्तिका। वर्णानामानुपूर्वेण शौचा) काश्यपो- ऽब्रवीत्। हस्तादिशौचाथं मृत्यरिमाणमाह-काशीखण्डे आधाबीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः। मनुः । लिङ्गे गुदे तिम्रो दश वामकर तथा। उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुधिमभोसता। एतच्छौचं ग्रहस्थानां हिगुण ब्रह्म- चारिणां। त्रिगुणन्तु वनस्थानां यतीनाच चतुर्गुण । वामहस्ते दश दानानन्तरं तत्पृष्ठे षड़ दानमाह हारीतः। दश मध्येच षट, पृष्ठे इति । शहदक्षौ। तिम्रस्तु मृत्तिका देया कृत्वा नख- विशोधनं । तिमस्तु पादयोः याः शूहिकामेन नित्यशः । नख- शोधन वृणादिना नखाम्तनलगोधनं । तिसहति हस्तयोरिति एका ·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । शेषः । इहवारदीये | व्रतस्थानाञ्च सर्वेषां यतिवच्छौचमिष्यते । विधवानाच विप्रेन्द्रा एवं शौचं विधीयते। मदनपारिजातकृत- पराशरः। उपविश्य तु विन्भूत्र कत्तुं यो न करिष्यति । कुर्यादईशोचन्तु स्वस्य शौचस्य सिद्धये । शोचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः। शौचाचारविहीनस्य समस्तं कर्म निष्फलं ॥ मूत्रशोचविषये तवृतशातातपः । एका लिङ्ग कर सव्ये तिम्रो हे हस्तयोहयोः। मूत्रशौचं ममाख्यातं शुक्रे तु हिगुणं भवेत् ॥ अथ दन्तधावनं । श्रुतिरनाकरहत-पारस्करः । औड़म्बरेण दन्तान् धावयेत्। स्म तिः। क्षोरवक्षसम ऋतं मानतोसम्भवं शुभं। अपामार्गच विल्वं वा करवीरं विशेषत: । अष्टाङ्गलं वितस्ति; सत्वक् काष्ठ सुशोभनं । मौनेनैव प्रयत्नेन प्रकुर्यहन्तधावनं । काशीखण्डे । घामानातक-धात्रीणामकोठ- खदिरोद्भवं। शम्यपामार्गखजूरौशलुश्रौपर्णी पोलुजं । दनञ्च नारङ्ग कषाय कटुकण्टकं ॥ अथ दन्तधावने निषि- हानि ॥ स्मृतिः ॥ पलाशानां दन्तकाष्ठ पादुके चैव यत् । वर्जयेच प्रयत्न वटञ्चाश्वत्थमेव च ॥ महाभारते। साद सपत्रकं ज्ञातमूडू शकच पाटितं। दुग्धहोनं ग्रन्योयुत त्यजेत् पालाशशश। पालाशच कुशं काशं भक्षयद्यदि शिंशयां। तावड्वति चाण्डालो यावहां नैव पश्यति ॥ सार्द्र कोमलं पाटितमुत्याटितमित्यर्थः । मनुः । चतुर्दश्यष्टमी दर्शपौर्णमास्यर्कसंक्रमः। एषु स्त्रोतलमांसानि दन्तकाष्ठानि ·आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । वर्जयेत् ॥ मम्बत्तः। आधे तिथौ नवम्याञ्च क्षये चन्द्रमम- म्तथा। आदित्यवार शोर च वर्ज येद्दन्तधावनं। वृशिष्ठः । उपवास तथा थाई न खादेहतधावनं। दन्तानां काष्ठमयोगो हन्ति मप्त कुलानि वै ॥ प्रतिपदृशषष्ठी च नवम्यकादशी रवी दन्तानां काष्ठमयोगो दहत्यामातम कुलम् ॥ पंटोनमः ॥ काष्ठः प्रतिपदादौ यनिषिद्धं दन्तधावनं । टापर्णस्तु तत् कुर्य्यादमामकादशी विना । अन्लामे वा निषेध वा काष्ठानां दन्तधावनं। पर्णादिना विशुन जिहाल्लेख: सदैव हि। वद्यशास्त्र । जिहानिलेखनं राप्यं मौवर्ण ताम्रमायमं । तन्मलापहरं शम्त मृदु सूक्ष्म दशाङ्गलं। विहन्ति वक्त्रवरस्यं जिह्वादन्ताथितं मनं ॥ क्रियायोगमार । प्रभात मायेहन्तान वाममा रमनान्तथा। कुर्याद्वादश विप्रेन्द्र कवलानि जल- वुधः । मध्यमानामिकाभ्याञ्च वृहाङ्ग ठेन च हिजः । दन्तानां धावनं कुर्य्य:त्तज्ज न्या न कदाचन ॥ अत्र धावनपदं माज न- परं॥ गणेशपुराण। तत आचम्य काष्ठन्तु क्षीरिकण्टक- वृक्षयोः । गृहीत्व! प्रार्थनापूवं दन्तजिह्वां विशोधयेत् । ओं बलमोजी यशस्तेजः पगबुद्विधनानि च । मेधां ब्रह्मधियञ्चैव त्वं में देहि वनस्पते ॥ दन्तधावने ब्राह्मण सर्वस्वकृतवैदिक- मन्त्रः ॥ अन्नादार गृह मोमो जायमगमत् । समे प्रमाज्जतु यशमा च भगेन च। तान्त्रिकमन्त्रस्तु। ओं लों कामटव मजनप्रियाय नमः ॥ प्रमाणं दक्षिणामूत्तौ। कोम।त्मकं कामदेव सर्वजनमथालिखेत् । प्रियाय हृदयान्तोऽयं ॥ - मख २ ·१८ पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । प्रथ मनुर्टन्तविशुद्धये ॥ तदकरण दोषमाह-वराहपुराणं । दन्त काष्ठमखादित्वा यस्त माम पसर्पति। सर्च कालकतं का सेन चकेन नश्यति ॥ इति ॥ मां विष्णु। कैशप्रमाधनं ॥ * ॥ रामाचनचन्द्रिकायां ॥ ततश्चाचम्य विधिवत् कुर्य्यात् केशप्रसाधनं। प्रामु खोदन खो वापि प्रशस्तं केश- शोधनं। सात्वा धमाधये वेव भुका निशि विशेषतः । सन्ध्य- योश्चैव तीर्थ च महागुरु-मृत तथा ॥ वायपुगण । दक्षिणाभि- मुखो यस्तु पश्चिमाभिमुखोऽपि वा। केशान् प्रमाधयेविप्रः कुाहा दन्तधावनं। निराशा: पितरो यान्ति शापं दत्वा सुदारुणं ॥ अथ प्रातःस्नानं ॥ ॥ काशीखण्डे । प्रातःस्नानाद्यतः शुवत् कायोऽयं मलिनः मदा। विदिते नवनिम्किद्र : म्रवत्येव दिवानिशं । उत्माहमधामौभाग्यरूपमम्पत्प्रवर्तक । प्रमव्रताहेतुः प्रात:स्रानं प्रशस्यते। प्रात: प्रातस्तु यत्नानं मंयात चारुणोदये। प्राजापत्यममं प्राहुस्तन्महाघविघातकत्। प्रात:- सानं हरेत् पापमलक्ष्मी ग्लानिमेव च। अचित्वञ्च बञ्च तुष्टि पुष्टिं प्रयच्छति। नोपमर्पन्ति वै दुष्टा: प्रातःसायिजनं क्वचित् । दृष्टादृष्टपालं तस्मात् प्रात:स्रान ममाचरत् ॥ कौर्मा ।। प्रातःस्त्रानं विना पुसा पापित्वं कर्मसु स्थितं। होम जपे विशेषेण तस्मात् मान समाचरेत् ॥ मार्कण्डेयपुराण । अस्ना- तस्य क्रियाः सर्वा भवन्ति विफला यतः। प्रात: ममाचरीत् बानं तच नित्यमिति स्म तं ॥ छन्दोगपरिशिष्टं ॥ प्रातःस्नान गृहेऽपि स्यात् सविकष्ट जलेऽपि वा। टरं न गच्छेत् सन्ध्यायां मन:- ·- आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । १८ व्याल व्याघ्रादिशकया। यथाहनि तथा प्रातनित्यं सायादना- तुरः ॥ विष्णुः । प्रातःस्नान तत: सध्या तदेव न ततः परं। प्रातःस्नान मन्त्रवज्यं मध्याह्ने साङ्गको विधिः ॥ मन्त्रवज्यामति प्रातःसान मात्मना न मन्त्रनिषेधः अपितु मन्त्रबाहुल्य निषेधः । तथा च कात्यायन: । अल्पत्वाद्दोमकालस्य बहुत्वात् स्नान कर्मणः । प्रातन तनुयात् स्नान होमलोपो विहितः । न तनयाद्विस्तरविधिना न कुयादित्यर्थः। अतएव निरग्निकैः ममग्रविधिना स्नान कर्मयमग्न होवामावादिति श्रुति रत्ना करः ॥ * ॥ अथ संक्षिप्तस्नान ॥ योगियाज्ञवल्काः। योऽमा विस्तरतः प्रोक्तः स्नानस्य विधिरुत्तमः। अमामर्थ्यात् न कुच्चित्तत्रायं विधिरुच्यते। स्नानमन्तर्जले चव माजनाचमन जलाभिमन्त्रणञ्च व तीर्थस्य परिकल्पनं। अघमर्षण मूतन त्रिरातत्तन मज्जनं। स्नानाचरणमित्येतत् मद्दष्टं महात्मभिः ॥ तत्राग्यशक्ती व्यामः ॥ अन्तजले ऋत सत्यं जप विरघमषणं ॥ एतत् स्रानान्तमिति श्रुतिरनाकरः ॥ प्रस्थादिनान दक्षः। प्रातम्मध्याह्नयोः सानं वानप्रस्थ-ग्रह- म्थयोः । यतस्त्रिमवनं मान सकत्तु ब्रह्मचारिणः । ब्रह्मचारिण: मकृत्-नानमशक्तविषयं । खायात् प्रातच मध्या ब्रह्म- चारी तथा ग्रहोति स्मृतिसंग्रहवचने मानदयस्यापि विहित- अथ प्रात:सन्ध्याकाल: ॥ * ॥ तत्र विष्णुः । दण्डेक गविशेषन्तु प्रथमं दिवसस्य तु। एवं दण्डवयं सन्ध्या पूर्व पुण्यतरं स्मृतमित्यनेनापरदण्डस्य किं गौसकालपरत्वमुतस्मि- तथा । वान- त्वात् ॥

·आहिकाचार तत्त्वावशिष्टम । । होटतयुक्तं वा विप्रपादरजोऽन्वितं । भानौ पूर्वान्वितं भौम भूयुक्तं पुष्पगुगगुलू। सर्वेषां मर्वदा तैलमभ्यङ्गेषु न दृष्यति । रात्रिर्हन्द्रिा। कात्यायनः। माङ्गल्य विद्यते म्रानं प्रतॊत्मवादिष। नेहमात्र-ममायुक्त मध्याह्नात् प्राक् तदिष्यते। यामः। येन केनचिदभ्यक्तस्त लेन च कृतेन वा। तावत् स्यादशुचिर्विप्रो यावन्निीयते न तत्। यज्ञसूत्रं कटौ धृत्वा तैलाभ्यङ्गं करोति यः। नानन्ति पितरस्तस्य वर्षाणि दश पञ्च च। न निर्गीयते वस्त्रादिना न परिमायते । तिलो- इतननिषेधे षट विशन्मतं । तथा मतम्यमावस्यामंक्रान्ति- ग्रहजन्मसु। धनपत्रकनवा? तिलपिष्टं न मंस्पृशेत् ॥१॥ अथ जलप्रशंमा आचागदर्श। गोविन्दो द्रवभावेन जनरूपण तिष्ठति । जनम्य सदृशं पूतं न भूतं न भविष्यति। शिवलिङ्ग- ममीपस्थं यत्तोयं पुरत: स्थितं। शिवगङ्गेति मा प्रोक्ता तस्यां स्नात्वा दिवं व्रजेत् ॥ अथ स्नान विहितजलं नव ॥ नटी देवखातेषु तड़ागेषु मरःसु च। स्नानं ममाचरनित्यं ग वणेषु च। विष्णुपुराणं। नदोहदतड़ागेषु देवखातजलेषु च। नित्यक्रिया म्रायोत गिरिप्रम्रवर्णषु च। कूपेषडत- तोयेन वानं कुर्वीत वा भुवि । नित्यं नैमित्तिकञ्चव क्रिया मनकर्षणं। तीर्थाभावे तु कर्त्तव्यमुष्णोदकपरोदकैः । शङ्गः । सातम्य वह्नितप्तन तथैव परवारिणा। कायशुद्धि विजा- नौयाव तु सानफलं लभेत्। वृधमनुः । पौर्णमास्यां तथा दर्श यः सायादुषण वारिगा। स गोहत्याकतं पापं प्राप्नोतोह ·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । - न मंशयः ॥ अथ सान निषिजन्नं तवैव। प्रभूत विद्य- मानेऽपि विमले सुमनोहर। नाल्योदके हिजः सायात् नदोश्चोत्सृज्य कृत्रिमे। पञ्चपिण्डाननुवृत्य न मायात् परवारिषु। निषिद्वेषु च मृत्पिण्डान् कूपेषु नोन् घटांस्तथा। निपानकर्त्तः स्नात्वा हि दूष्क तांशन लिप्यते। निरुडासु च न स्नायादंशभाक मेतुकद्भवेत्। अन्तर्वीपे च न सायाब तां तीर्खा जलान्तर। न महत नदीद्रोण्यां मात्वा न च नदी तरत् । प्रत्याहत्ताम्भमि मानं वज्यं नद्यां विशेषतः। तस्यां रजकतीर्थ च दशहस्त न चोपरि। उपरि समीप रजकतीर्थस्य दशहस्ताभ्यन्तर न सायादित्यर्थः ॥ अथ नैमित्तिकसान। तत्र ब्रह्मपुराणं॥ श्मश्रुम्माश्रुपातञ्च मैथुनं छईनं तथा । अस्पृश्यम्पशनं कृत्वा सायावा जलक्रिया ॥ मथुनं मवभि- गमनं तथापि गस्थितिया सानमिति वक्ष्यते। छद्दनं वमनं। अस्पश्यम्पशनं चाण्डालादिस्पर्शनं । मायाज्जलाव- गाहनं कुर्यात्र तु तीर्थावाहनादि तर्पणान्तां जलक्रियां कुर्य्यादित्यर्थः। व्यक्तमाहाचारादर्श। अस्पृश्यस्पर्शने वान्से चाशुपति खुरं भगे। मान नैमित्तिकं कायं देवपत्रा- विवर्जितं अथ क्षतादौ कनिषेधः ॥ * ॥ यमः। दन्तरक्तं यदा यातमत्यन्तमशुचिर्भवेत् । नित्यनैमित्तिक की न कुर्यात् तद्दिन हिजः। जानूई क्षतजे जाते नित्यं कर्म न चाचरत्। नैमित्तिकच तदधःस्रवक्तो न चाचरेत्। श्रुति- रत्नाकरहत-यमः। गलणे च क्षतजे सूत्रोचाराविवर्जने।

·परं। २४ आह्निकाचार तत्त्वावशिष्टम् । आङ्गिक कर्म कुर्बाणो नरकं प्रतिपद्यत । पत्रा कम न कुर्वीत नाभेरूच गलवणः। दैवं कर्म न कुर्वीत यदि हस्तव्रणो भवेत् इति यमवचने नाभरूद्धमिति श्रवणात् जानृई क्षतजे नित्यनैमित्तिकनिषेधकवचने जानूई पदं नाभ्युद्ध नाभरधस्तु गलति दृश्यमानोऽपि शक्तितः। नित्यं नैमित्तिकं कुयान्नतु दोषं कदाचनेति वचनात् । जलोकाः किंजलोकाश्च मर्पमण्डूकभून्नताः एषाञ्चापि करस्पर्श नित्यनमित्तिकं त्यजेत्। ऊवाङ्गे चापि संस्य ष्ट नित्यकाय च दूषण। अधोऽङ्ग चापि मंस्पृष्टे काम्य नमित्तिकं तथा । उच्छिष्ट-स्पशने वान्ते अथुपति च मैथुन। सुगयावापि संस्पर्श नित्यनैमित्तिकं त्यजेत् । अन्त्यावशायिनां पण क्रव्यादपशुपक्षिणां । अमध्यप्रभवाणाञ्च नित्यनैमित्तिकं त्यजत् । एतत्तु जलौकादोनां कामतः म्पर्श बोध्यमिति कश्चित्। वयन्तु जलोकास्पर्शादी नानात् पूवं नित्यनैमित्तिक कम्माधिक र इति प्रतीमः । प्रागुक्त ब्रह्मपुराणेऽथु पातादो स्नानवि चात् जलाकादिस्पर्शादिनिषेधनं गङ्गादितीर्थादौतविषयमिति रत्नाकरः । अत्र तु जातके मृतके वापि मध्यासान न मन्त्य- जत्। मनसैवोच्चरन्मन्त्रान् प्राणायाम विवज्जनमिति, सन्ध्या- स्वानं त्यजन् विप्र: मप्ताहाच्छूद्रतां व्रजेत्। तम्मात् स्वानञ्च मधाच सूतकैऽपि न सन्त्यजेदिति यमवचन-मदनपारिजात- धृतयोगोखर-वचनाभ्यां मानसन्धया-त्यागनिषेधात् तत्त्यागे दाषातिशयप्रकाशनाच । नताशौचे नित्यकर्मवजनं सान- ·अन्यथा आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । २५ सन्धेतरपरं। अतएव सर्वकालमुपस्थानं मध्यायाः पार्थिवे- ष्यते इति विष्णुपुराणवचने मध्यापदं मानोपलक्षणं । ननु स्नानमन्ध्याकरणस्य क्षताशीचेऽपि सूतकवत् मानसिकत्वं कुतो न स्यात्. मैवं प्रागुक्तयमवचने योगोश्वर-वचने च जनन- मरणाशौच एव मानमिकस्नानमन्ध्याविधानात, तहचन जातकमूतकपदापादानं व्यथं स्यात् । न च सर्वकाल- मुपस्थानमिति विष्णु पुराणवचनप्रतिप्रसवात् जननमरणा- शौचेऽपि मानमन्यायोमान्चो चारपूर्वक कर्तव्यत्वमिति वाच्यं तत्र मानसिक स्रानमन्धवाविधानन प्रतिप्रमवास्यात् मर्वदेशीयाचार-विरोधाच्च ॥ अथ स्नानं ॥ दत्तः । प्रातमध्या- इयोः स्नानं वानप्रस्थग्रहस्थयोः । आचारादर्श । नित्वं नैमि- त्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानमिष्यते। तर्पणन्तु भवेत्तस्य अङ्गत्वेन प्रकीर्तितं। नद्यां स्रोतामुग्वं कायं मानं पापापनुत्तये । स्थावरषु च सर्वेषु मायाद्भास्करसम्मुखः । पाय। विना तु यो भुङक्त मलाशो स सदा नरः । अस्नायिनोऽशुचेस्तस्य. विमुखा: पिटदेवताः । सानहीनो होनोऽशुचिः सदा। अनायो नरकं भुङ्क्त पुकशादिषु जायते । उद्योगपर्वणि । गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते, वलं रूपं स्वरवर्णप्रसिद्धिः। स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धिता च, श्री: सौकुमाय्य प्रवराश्च नार्यः ॥ पाझे। याम्यं हि यातनादुःखं नित्य- मायो न पश्यति। नित्यनानेन पूयन्ते अपि पापकतो नराः । योगियाज्ञवल्काः। मानमूलाः क्रियाः सर्वाः श्रुतिस्मृत्यु- नरः पापी स्नान ·आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । सदा। दिता नृणां। तस्मात् सानं निषेवेत थो पुष्टयागेग्यवान। देवलः । अगम्यागमनात् स्तेयात् पापिभ्यथ प्रतिग्रहात । रहस्याचरितात् पापामच्यते सानमाचरन् । मानार्थ मुपगच्छन्तं देवता: पिटभि: मह । नरमामाद्य गन्ति वृषार्ताः मलिलार्थिनः। तस्मान्मौनन गन्तव्यं स्नातुं वे जानता अनात्वा न निवर्त्तव्यं स्वग्रहं प्रति भारत । क्रिया- योगसार। अकृत्वा मानकम्मागि गृहमायाति यः पुमान् । तस्मिन्दिन पितृगणम्तस्य नाप्नोति तर्पणं। मानार्थ सरसों गत्वा मलमूवे करोति यः । पितरस्तन्मलं मूत्रं भोजिनः म्युन मंशयः। मूत्रभोजिन इत्यार्षप्रयोगः । यहा भुजाना इत्येव पाठः कमणि षष्ठीप्राप्तेदनिवारत्वात्। प्राचागदर्श । तोरे तीर्थस्य मम्प्राप्ते विन्मृत्रं न ममाचरेत् । विंशहस्तान्तरे काहान्नवहारैबिना। नापमृज्यावरः स्नातो गात्राण्यम्बरपाणिभिः । न वा विधूनयेत् केशान् न वाममो विधूनयेत्। नापमृज्यादिति गोदोहमात्र तिष्ठेत् तथैव "टा. चारादिति मदनपारिजातः । तत्र देवलः । तिस्त्रः कोट्योऽई- कोटीच यानि रोमाणि मानुषे। सवन्ति मचतीर्थानि तस्मात्तानि न मार्जयेत्। देवाः पिवन्ति शिरस: पितरो मुखतस्तथा । गन्धा राक्षमाश्चैव अधम: सर्वजन्तवः ॥ * ॥ अथ यज्ञोपवीत-मार्जनं ॥ * ॥ गायत्रीतन्त्रे ॥ मार्जयेद्दधि- दुग्धेन वृतेन बहुयत्नतः। मृताद्यभावे चावनि मानयेत् पिष्ट तण्डुलैः। तदभावे तदभावे मार्षपण तिलतलं परित्यजेत् । शातातपः।

·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । तथा मटा। विल्वस्य फलनियामम्मानयेत् द्विजसत्तमः । शुद्धसत्वात्मकं सूत्रं तदा भवति प्रत्यहं । शुद्धमत्वात्मकं सूत्र ब्राह्मणेषु प्रशस्यते। लोहितं क्षत्रिये शस्तं वैश्ये पीतं प्रशस्यते। वामस्कन्धात् ममुत्ताय वामानष्ठ नियोजयेत् । वामाङ्गष्ठ वामस्कन्ध- मेकमेव न चान्यथा। वामाङ्गठयुतं सूत्रं कृत्वा मम्माज- येत् हिजः। कण्ठे शिरे दक्षकरे धृत्वा शूद्रत्वमर्हति । गायचा अयुतं जवा तस्मात् पापात् प्रमुच्यते। वर्णविप्रे भट्ठ मार्जनारहितं धारणं यज्ञसूत्रस्य जातिभेद पृथक् पृथक् । रक्तचन्दनतोयेन मार्जयेत् तवजातयः । हारिद्र माज येद्देश्य इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥ अथ तत्परिवर्तनकालः॥ काश्यपः ॥ माईमामे यज्ञमूत्र गृहीत्वा पूर्वकालिनं । तवास्तं येन तस्यायुईिजवर्यस्य अथ खानतिकर्तव्यता॥ षटत्रिंशन्मतं ॥ मलनानं तटे कत्वा मज्जे दम, यथाविधि। वामनपुराणं। नाभिमान- जले गत्वा कृत्वा केशान् हिधा हिजः । निरुध्य कौँ नासाञ्च विकत्वो मज्जनन्तत: । मदनपारिजात शङ्खः। क्रियास्त्रानं प्रवक्ष्यामि यथा च विधिपूर्वक। मृरिद्भिश्च कर्त्तव्यं शौचमादौ यथाविधि। जले निमग्न उन्मज्य उपस्पश्य यथाविधि । तीर्थस्यावाहनं कुर्यात्तत् प्रवक्ष्याम्यत:परं ॥ प्रपद्ये वरुणं देवमम्भसा पतिमूज्जित। याचितं देहि मे तीर्थं सर्व- पापापनुत्तये। मानिध्यमस्मिंस्तोयेऽस्तु स्यीयता मदनुग्रहात्। रुद्रान् प्रपद्ये वरदान् सर्वानमषदोन्वहं। सर्बोनस षद- वईते ॥

·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । शव प्रपद्ये प्रणतः स्थितः । देवममषदं वह्नि प्रपोऽधनि. सूदनं । आपः पुण्या: पवित्राश्च प्रपद्ये पावनं तथा । रुद्राश्चाग्निञ्च सर्याश्च वरुणचाप एव च । शमयन्वाशु में पापं रक्षन्तु च मदास मां । इत्येवमुक्त्वा कर्त्तव्यं तत: मन्माज्ज नं कुशैः। आपोहिष्ठे ति त्रिमूभिर्यथावदनुळशः। हिरण्यवर्गा इति ऋग्भिश्चतमृभिस्तथा। शनीदेवोरिति तथा शवबापस्तथैव च। इदमाप: प्रवहत्येव सर्व मुदीरयेत् । एवं सम्माजनं कृत्वा तदा आपञ्च दैवतं। अघमर्षणमूक्तम्य मंस्मरत् प्रयत: मदा। ततोऽम्भसि निमग्नम्तु त्रि: पठे दघमर्षणं । आदद्यान्मृर्द्धनि तथा महाव्यातिभिज्ज इति क्रियानानं ॥ ॥ अथ क्रियास्वानप्रयोगः ॥ मृद्भिः शाचं विधाय जलं प्रविशत् ततो मज्जनं कृत्वाचामत् तीर्थावाहनं कुर्य्यादनेन। ओं प्रपद्ये वरुणन्दवमम्भसां पति- मूजितं। याचितं देहि मे तोथं सर्वपापापनुत्तये। मानिध्य- मस्मिंस्तोयेऽस्तु स्थीयता मदनुग्रहात्। औं रुद्रान् "पये वरदान् सर्बानमुषदोन्वहं। मानमुपदश्चैव प्रपद्ये प्रणतः स्थितः । देवमप्सषदं वह्नि प्रपद्येऽवनिमूटनं। आपः पुण्याः पवित्राश्च प्रपद्ये पावनन्तथा। ओं रुद्राश्चाग्निश्च मर्याश्च वरुणश्वाप एव च । शमयन्वाशु मे पापं रक्षन्तु च सदाव मां। तत: कुशः सम्माजनं कुयाट् यथा। आँ आपोहिष्ठामयोभुव- स्तान जज दधातनमहेरणाय चक्षसे। ओं योवःशिवतमोर- सस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ओं तस्मा अरङ्गमाम- ·आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । २८ पश्यतापः वो यस्य क्षयाय जिन्वय आपोजनयथाचनः । ओं हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः यासु यातः काश्यपोजीविन्द्रः याअग्निं गभं दधिरे मवर्गास्तान् आप: शंश्योनाभवन्तु । १ । ओं यामां राजावरुणो याति मध्ये मत्यानृते अवपश्यन् जनानां। याअग्नि गभं दधिरी सवर्णास्तान प्रापः गंश्योनाभवन्तु ॥ २ ॥ ओं यामांदेवा दिधि- कगवन्ति भक्ष्यं या अन्तरोने वहुधाभवन्ति । या अग्निगर्भ दधिरे सुवर्णास्तान प्रापः श्योनाभवन्तु ॥ ३ ॥ ओ शिवेन माचक्षुषा शिवया तन्द्रोपस्पृशतत्वचम्मे। इतन्यतः शुचयः पावकास्तान आपः मोनाभवन्त ॥ ४॥ ओं शन्नोदेवीर- भोष्टये शवोभवन्तुतिय शंयोरभिस्रवन्तुनः ॥ ओं शन्न आपोध- न्वन्याः शमनः मन्तु नृप्याः शन्नः ममुद्रिया आप: शमनः सन्तु कूप्याः । ओं द्रुपदादिव मुमुचानः स्विन्न: नातोमन्नादिव । प्रतं पवित्रेणवाज्यमापः शुन्धन्तु मनमः। ओं इदमाप: प्रवहत यत्किञ्चिद्दरितं मयि । यहाहमाभदुद्रोह यहाशेपततानृतं । एभिः सम्माजनं कवा। अघमर्षणमुक्तस्याघमर्षणऋषिरनुष्टप - कुन्दो भाववृत्तोदेवरा अश्वमेधावभृथै विनियोगः। इति ममत्वा जले निमग्नोभून या ऋतञ्चमत्यनाभीद्धात्तपमोऽध्यजायत ततो रात्राजायत ततः ममुद्रोऽणव: समुद्रादणवादधिसंवत्सरोऽजायत अहोरात्राणि विविश्वम्यमिषतोवशी सूर्याचन्द्रमसौधाता यथापूर्चमक ल्पा पशिधावालगत्तमथोम्ब इत्येतन्मन्त्र वारत्रयं पठेत्। तत ओंभुः ओंभूवः ओं स्वरित्यनेन शिरसि जन्नाञ्जलित्रयं ददादिति क्रियाम्नानप्रयोगः ॥ * ॥ - अथा- ·दकः। तथाघमर्षग अथ गत्वा आहिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । घमर्षणमाहात्मंत्र॥ वौधायनः । ऋतञ्चसत्यञ्चाघमषणं विग्न्तर्जले जपन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते ॥ योगियाज्ञवल्करः ॥ हत्वाहोकानिमांस्त्रोन् हि वि: पठेदघमर्षण। यथाश्वमेधाव भृथमेवन्तं मनुरब्रवोत्। यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनो- मन्त्रः पञ्चपापापनोदकः ॥ कमिजवस्त्रेण स्नाननिषेधः ॥ मात्रये । कमिजेन तु वनेग यः सानं कुरुते नरः। मकान का पुण्यं मानमात्रे गा नश्यति ॥ * ॥ अथ वैषणवस्त्रानं। पद्मपुराण। तौर्य नमस्कृत्य तटं प्रक्षालयेत्ततः । काम्म। धीतवस्त्र कुशांश्चैव मृत्तिकाञ्च तंट न्यमत् । अधातन तु वम्व गग नित्य नैमित्तिकों क्रियां। कुर्वन्त्र फलमानाति तम्माडौतन चाचरीत्। धौताडि पाणिराचान्त: कृत्वा सङ्कल्पमादगत्। गङ्गादि-स्मरणस्यान्ते तोयाध्यं समर्पयत् । मागरस्वन- निर्घोष दण्डहस्तासुरान्तक । जगत्स्रष्ट ज्ज गन्मदिनमामि खां सुरेश्वर। इमं मन्त्र समुच्चार्य तोयनानं समावरत् । अन्यथा तत्फलस्याई तीर्थशो हरति स्वयं। नत्वाथ तीर्थ চালাঘারা प्रार्थयेदिमां देवदेव जगन्नाथ शल- चक्रगदाधर। देहि विष्णो ममानुजां तव तोनिषवन । नारसिंहे। मृत्तिकान्तु विधा कृत्वा भागनेकन लेपयेत् । दक्षिणनैव हस्तेन अष्टावतान्यनुक्रमात् । ललाटमंशो हत् पृष्ठमुदरं कक्षकावुभौ। ततोवामकरणव नाम्यूरुजानु- जडकं। दक्षिणादिक्रमणैव चरणो च विभिस्तिभिः ॥ मृदा ·तत्र हादशधा अथ अाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । तृतीयभागेन करौ च त्रिः प्रमाज येत्। विधिवन्मृदमादाय तोय तोये प्रविश्य च। प्रवाहादिमुखो नद्यां स्यादन्यत्रार्क- मंमुखः। दिग्बन्धं विधिनाचर्या तीर्थानि परिकल्पा च । आवाहयेद्भगवती गङ्गामादित्यमण्डलात् । दर्भपाणिः कृत- प्राणायामः कृष्णपदाम्बज । ध्यात्वा तन्नाम मंकीय निमज्जत पुण्यवारिणि । तत आचम्य मूलञ्च मप्राणायामकं जपन् । कश्शां ध्यायन् जले भुयो निमज्जा मानमाचरेत् । ततः कृत्वा वमर्षान्तं नामभिः केशवादिभिः । तोय निमज्य मानमाचरेत् ॥ इति हरिभकिशनगमानं ॥ * ॥ तान्त्रिकमानं ॥ मन्त्र तन्त्रप्रकाश। अरुणऽनुदित मन्त्री तीर्थ वा विमले जल। वैदिक मानमाचर्य तान्त्रिक- मानमाचरेत् । विश्वमारे। परग्वाते तु कर्त्तव्यं पञ्चपिण्डोदरं सुधीः । मानमाचर्या कत्तः पापन लिप्यते । तत्र मन्त्रः । उत्तिष्ठोतिष्ठ पङ्क त्वं त्यज पुण्य परस्य च । पापानि विलयं यान्तु शान्ति कुरु मदा मम। एतदनुत्सृष्टजलाशय- विषयमिति शाक्तानन्दतरङ्गिणी युक्तमेतत् । परकीयनि- पनिषु न मायाञ्च कदाचन। निपानकषुः सात्वा तु दुष्कृता- शन लिप्यते इति मनुवचनव्याख्यान अकृत्रिमनद्याद्य मम्भवे परततेऽपि पुष्करिण्यादौ प्राक प्रदानात् पञ्च पिण्डानुडुत्य मातामति कुल्ल कभलिखनात्। यानशय्यासनान्यस्य कूपोद्यानराहाणि च। अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्यात्तुरीय- भागिति मनुवचने सर्वार्थोत्सृष्ट-मठ-कूपादौ न दोष इति अकृत्वा ·आफ्रिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । कुन कमट्ठव्याख्यानाच्च । यत्त, यन्त्र सर्वाय चोत्सृष्टं यच्चा- भोज्यानपानज। तहज्ज मलिलं तात मदेव पिटकम्प्रणीति मार्कण्डेयवचनं तदनुद्धत-मृपिण्डपरं। तत्त्वकारमत त उत्सृष्ट कूपादपि घटपिण्डोडार इति ॥ अस्य परम्येत्यर्थः तन्वमारधृत गौतमोय: मनप्रक्षालनं मानं म्बशाखोत ममाचरन् । मन्त्रमानं ततः कुर्यान्मन्त्राणां मिडिहेतवे । मन्त्र तन्त्रप्रकाश। अस्त्र णानीय मृत्मां वै विभागं तत्र कारयेत्। भागमेकं जले चैव क्षिपन्मन्त्र ममुच्चरन् । एवं मूर्खादि-नाभ्यन्त पठन् मूलं विलेपयेत् । शेषं पादादिनाभ्यन्त तथैव परिलेपयेत्। अङ्गे षडङ्गं विन्यस्य प्राणायामपुर:- म। ब्रह्मागडे यानि तीर्थानि करः मृष्टानि तानि त। तन मो मे देव नौयं देहि दिवाकर। आवाहयिये खां देवि मानामिह मुन्दर। एहि गङ्गे नमस्तुभ्यं मद्धतीर्थसमन्विते । कॉमन्त्राङ्कशमुद्राभ्यां तीर्थमावष्य मण्डलात् । एवमानाह्य विधिवन्मूलमन्त्र गण मन्वयेत् । अामन्त्रयाम्भमि वाज्य मोममर्याग्निमण्डलं । विचिन्त्य मन्त्री तन्मध्ये निमज्जन्मृन्न- मनरन् । उत्थायाचम्य तत् पश्चात् षडङ्गन्यासमंयुतः । आत्मानं दशधा सिञ्चन्मृद्रया कलमाचया। मप्तकत्वोभिषिञ्चे- हा मनुना मन्तितर्जन्नैरिति ॥ तत्रायं। वैदिकमानं कृत्वा जिन्नतनमीदवी कुगपत्रनयममेत्यारिपूर्णाष्टाह,लान्यूनताम्रादि-- पात्रमादाय ओंतत्मदित्युच्चार्य सङ्कल्प कुयात् । ताम्रपान मदृव्र्वच सतिलं सजलन्ततः। गृहीत्वामुकदेवस्य पीतये ·आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ततः मानमाचरदिति कुलचूडामणिवचनात् । ततः फड़ित मन्त्रण मृत्तिकामानीय त्रिभागं कृत्वा मूलेन भागमकं जले- क्षिप्वापरमृद्भागेन मूर्खादिनाभ्यन्तं परिलिप्यावशिष्ट मृङ्गागन पादादिनाभ्यन्तं लेपयेत् । प्राणायाम-षडङ्गन्यामी कृत्वा चतुरस्रमगडलं निमाय को मन्त्राङ्क शमुद्राभ्यां श्री ब्रागडे यानि तीर्थानि करः सृष्टानि तानि ते। तन सत्येन म देव तोयं देहि दिवाकर। ओं आवाहयिष्य त्वां देवि नानामिह सुन्दरि। एहि गङ्गे नमस्तुभ्यं सर्वतीर्थसमन्वित । इति मूर्यमण्डलात्तीर्थमावाद्य मिति धनुमुद्रया अमृतीकृत्य हु इत्यवगुण्ठा फडिति मंरक्ष्य मूलेनैकादशधाभिमन्त्रा माममूर्याग्निमगडलं मंयोज्य हादशधा विधा वा सूर्याभिमुख वारि निक्षिप्य तस्मन् इष्टदेवताचरणारविन्दनिःसृतजलं विचिन्त्य देवतां ध्यायन् मूलं यथाशक्ति जपन् त्रिनिमज्जा उत्थायाचम्य षडङ्गन्यामं कृत्वा ओं इत्यनेन त्रिवारजप्तन उदकेन कलममुद्रया दशधा मप्तधा वा प्रात्मानमभिषिच्य सूर्याघा दद्यादनेन ।–ओं हों हम इदमध्यं सूर्याय स्वाहा ॥ आचारादर्श। अदत्वा तिलकं स्नात्वा योऽन्यान् पश्यति तत्क्षणात् । लियत पातकैस्तेषां पुन: स्नानं समाचरेत् । तथा मत्स्यसूत। अक्कत्वा तिलक भाले चण्डालं यस्तु पश्यति । पुन: स्नानन्तु कर्त्तव्यं विन्मूत्रोच्चारणे तथा ॥ * ॥ मध्याहौनोऽशुचिनित्यमनहः मर्व- कर्मसु । स यत्तु कुरुते कर्म न तस्य फलमश्रुते। विष्णुपुराणं । - प्रथ सन्ध्या॥ व्यासः।

·३४ प्राणिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । तस्मानी लखन्नं कायं मध्योपामन कम्मण । स हन्ति सूर्य सन्ध्याया नोपास्तिं कुरुते हि यः । अग्निपुराणं । मन्ध्या येन न विज्ञाता न च सन्ध्याप्युपामिता। जौवन्नेव भवेद्रो मृत: खा चाभिजायत। नापतिष्ठांत यः पूर्वी नोपास्ते यश्च पश्चिम स साधुभिब्वहिः कार्यः सर्वम्मात् हिज कम्मणः ॥ व्युत्क्रमे दोषमाहात्रिः ॥ मायं प्रातस्तु य: सध्या प्रमादापत् क्रमेत् सत् । गायनमास्तु महनं हि जपेत् स्नात्वा ममाहितः । व्यामः। प्रात:मध्यां मनक्षत्रां मध्यमा नानकम्मगिए । मादित्यां पश्चिमा मन्वयामुपामात यथाविधि। मध्यमामिति माध्याहिक-सानकम्मगि मध्याह्नमन्धयां कुर्यादित्यर्थः । ब्रह्मणोपामिता मन्धा। विष्णुना शङ्करंण च । कथं नापामते- देवों मिडकामा विजातयः । योगिया जबल्काः ॥ यावन्तोऽस्यां पृथिव्यां हि विकम्मस्थास्तु वै हिजाः। तेषां व पावनार्थाय सन्धाा स्टा स्वयम्भ वा । सन्धयामुयामत येत मत संशितव्रताः। विधूतपापास्ते यान्त ब्रह्मनाकं , तनं । मायं प्रातस्तु यः मन्धयां माझं वै पर्यपामत। जो पावनी देवों सावित्री लोकमातरं । म तया पावितोदव्य। वाह्मणो धूतकल्मषः । न मोदत प्रतिग्रहान: पृथिवौच्च ममागरां ये चान्ये दारुगाः कचित् ग्रहाः मूर्यादया भुवि। ते चास सौम्यतां यान्ति शिवा: शिवतरास्तथा । कात्यायन: मन्धमानोपाज चकित: सानशीलब यः मद।। तं दोष नोपमपन्ति गात्मन्तमिवोरगाः। मम्बर्तः। अथाचर यम:

·- पानिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । कुशैर्युक्त प्रासने समुपस्थितः। करसम्पूटकं कृत्वा सन्धयां नित्यं समारभेत्। पतितमन्धा चान्यसन्धनासमये कर्तव्या, तदाह त्रिपुरार्णवे। मन्धाहीनोऽमन्धमायां पूर्वसन्धयाक्रियामथ । विधायोत्तरमन्धमायाः क्रियां कुर्यात् समाहितः । मन्धमा- कालव्यतीत तु न च सन्धयां समाचरीत्। गायत्री दशधा जया पुन: मन्धयां समाचरेत् ॥ अथ गायत्रीमाहात्मा व्यामः । गायन्स त्रायते यस्मादगायत्रीति तत: समता। धार्मे इमा यो वेत्ति गायत्री सर्ववीजममन्वितां म वेत्ति चतुरो वेदान् योगज्ञानं जगत्त्रये। विमन्धी यो जपेन्नित्यं गायत्री हायनं हिजः तस्य पापं क्षयं याति जन्म कोटिशताजितं । गायत्रुन्नारमात्रेण पापकूटात् पुनाति च ॥ * ॥ गायत्रीवर्गदेवता ॥ धामध। प्रतिवर्णश्वर ज्ञात्वा विन्यस्य च कलेवर। म जनो ब्रह्मतामेति फलं वक्तुं न शक्नुमः । प्रत्यक्षरस्य देवस्तु शृणु पुत्र वदाम्यहं : यजज्ञात्वा च पुनम्मातुः स्तनं पिवति नो हिजः । प्राग्नेयं प्रथमं देवं वामदेवं हितोयक। तृतीयं मोमदैवत्यं चतुर्थ वैद्यतन्तथा। पञ्चम यमदैवत्यं वारुणं षष्ठमुच्यते । सप्तमं वाहस्पत्यच्च पार्जण्यञ्चाष्टम विदुः। ऐन्द्र न्तु नवमं जेयं गान्धवं दशमं स्मृतं । पौष्ण- मैकादशं विद्धि मैत्रं हादशकं मतं। त्वाष्ट्र त्रयोदशं चेयं वामनञ्च चतुर्दशं । मारुतं पञ्चदशक सौम्यं षोड़शक स्मृतं । पारिम सप्तदशं वैखदेवमतःपरं । प्राखिनकोनविंश प्राजापत्यञ्च विंशकं । सर्वदेवमयं जयं एकविंशकमक्ष । प्रथ ·आफ्रिकाचार-सत्त्वावशिष्टम् । दं द्वाविंशक न यं ब्राह्म जयमतःपरं। वैष्णवन्तु चतु- विंशमता असरदेवताः । जपकाले तु मञ्चिन्त्य तासु मायुज्यता वर्जत्। ज्ञात्वा तु देवतान्तस्या वाङ्मयं विदितं भवेत्। मर्च- पापाहिनिम तो ब्रह्मण: पदवों व्रजेत् ॥ * ॥ अथ गायत्री- वर्णन्यासस्तत्रव ॥ * ॥ गायत्रों विन्यसेत् पूवं शरीर चात्मनी बुधः । चतुविंशतिस्थान च पादादी मस्तकोत्तरं। तकार विन्यसेयागो पादाङ्गष्ट विचक्षणः । त्मकार गुल्फदेश तु बिका जङ्घयान्य मत्। तुकारं जानुमध्य तु वकारचारु- देशतः। रंकारं गुादेश तु णकारं वृषण न्यमंत्। यंका कटिंदेशे तु भकारं नाभिमगडले । गोकारं जघन न्यस्य दकारं स्तनयोन्य म्यत् । वकारं हृदये न्यस्य म्यकार कगठदंशत: । धोकारं वदन न्यम्य मकर तालुक न्यमत्। हिकार नामि- कागाच धिकार चक्षुषान्यमत् । यो कारन्तु भुवामध्ये योकारन्तु ललाटतः । न:कारन्तु मुखं पूर्व प्रकार दक्षिण मुख ॥ चोकार पश्चिम न्यमेहकारमुत्तर न्यसेत् । या कार मूहि विन्यस्य मब्वव्यापी व्यवस्थितः । एतान् विन्यस्य धर्माची ब्रह्मविष्णुशिवात्मक: ॥ महायोगी महाज्ञानी पर निर्वाणतां बजत् । इम न्याममहत्वा तु गायत्रों यो जपत् हिजः । जपल शं तपस्तस्य निष्फलं नात्र संशयः ॥ जपानुष्ठान- माह योगिया सवल्काः ॥ तिष्ठ चहाच्यमाणोऽकमामान: प्राङ- मुखो जपेत्। प्रागग्रेषु कुशेष्वेवमामोनशामने शुभे । ध्यायेत्तु मनमा मन्त्रान् जिह्वोष्ठी न विचालयेत्। न कम्पयेच्छिगे- ·आणिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ग्रीवं दन्तात्रैव प्रकाशयेत्। यक्ष-राक्षस-भूतानि सिविद्या- धगमणाः। हरन्ति प्रमभं यस्मात्तस्मादगुह्यं समाचरेत् । अग्नधागार जलान्ते वा जपेद्देवालयेऽपि वा। पुण्यतार्थ गवां गोष्ठ मित्रऽथवा ग्रह। गृह ोक गुणं जप्यं नद्यां तहिगुणं स्म तं। गवां गोष्ठ दशगुणं अग्नयागार शताधिक। मिद्ध- क्षवेषु तथिषु देवतायाश्च मविधी। महामं शतकोटोनामनन्त विष्णुमविधा। न लिबवामाः स्थलगो जपादोनाचरडुधः । व्रतात नाद्र वामा नंकवामा: ममाचरत्। न जोगन न नोलेन परिक्लिष्टेन वा जपत्। यदि वाग्यमन्लोपःस्याज्जपा- दिषु कथञ्चन । व्याहरहष्णवं मन्त्र स्मरंहा विष्णुमव्ययं ॥ * ॥ अथ तर्पगं ॥ * ॥ शातातपः ॥ तर्पगन्तु शुचिः कुर्यात् प्रत्यहं सातको हिजः । देवभ्यश्च ऋषिभ्यश्च पिटभ्यथ यथाक्रमं । मनु- शतातप-योगियान्नवल्काः । यदव तपय त्यद्भिः पितॄन् स्नात्वा विजोत्तमः । तनव मळमाप्रातिपय चक्रियाफल । विष्णुः । सातवाद्र वामा देवपिटतपणामम्भस्थ एव कुयात् । परि- वत्तित-वामाश्चत्तौथतीर उत्तीर्य। योगियाजवल्काः । यवा- शुचि स्थलं वा स्यादुदक देवतापित न्। तर्पयेत् म यथाकाम- मप्सु मब्वं प्रतिष्ठितं। सुमन्तुः। पाकाशात्तु क्षिपहारि जन्नस्थो दक्षिणामुखः। पितृणां स्थानमाकाशं दांक्षणादिक तथैव च। त्रीस्तौलाबलोन्दद्यादुचरुञ्चतर ततः। गोशृङ्गमाव- मत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् । कार्णाजिनिः । देवतानां पितृणाञ्च जले दद्याज्जलासलोन् । प्रसंस्क सप्रमीतानां- ·- - - आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । स्थले दद्याज्जलाञ्जलिं ॥ शङ्कः। हैमेन सह यहत्तं क्षौरंग मधुना सह। ततोऽप्यक्षयतां याति पितृणाञ्च तिलोदकं । याज्ञवल्काः। शुक्लस्तु तपयद्देवान् मनुष्यान् शवलैस्तिलैः पितस्तु तर्पयेत् कर्ण स्तर्पयन् मज़दा हिजः। देवादी नुपवोतोतु देवतीर्थन तर्पयेत्। निवोतो कायतोर्थन मनुष्यान सनकादिकान् । देवादिकम्मसु कुशव्यवस्थायां पिण्ड. पिटयज्ञोय-ब्राह्मणं। अग्रमेव देवानां मध्यमेव मनुष्याणां मूलमव पितृणां । अथ कु गोत्पाटन-पृथिवी-प्रार्थना-मन्त्री श्रुतिरनाकर। श्रा शिताशितममुत्पन्न ब्रह्मविषाणु- शिवात्मक। धर्मार्थकाममोक्षाय दर्भ में देहि मेदिनि । ओं कुशासि कुशमूनोसि ब्रह्मणा निम्मित: पुरा। देवपिट- हितार्थाय कुशमुत्पाटयाम्यहं ॥ कन्टोगपरिशिष्टायवाडि- मतिलाद्भिः पितृनाप। तपदित्यधिकार योगियाज्ञवल्करः। अन्वाबड़े न सव्यन पाणिना दक्षिणेन तु । प्यतामिति वक्तव्य नाम्ना तु प्रणवादिना । अावाहः पूर्व- वमन्त्र रास्तोयं च कुशान् शुभान् । सुरान् सभ्यगदक्षिणाग्रेषु व पितॄन् । प्रावाह्य पूर्ववन्मन्त्र रिति यातवल्कामहिताथाडप्रकरणात विश्वेदेवा म अागत इति । विश्वदेवाः शृणुतममिति देवान् । उशन्तस्तति प्रायान्तु न इति पितृन् अावाद्य इति हलायुधः । याज्ञवल्काः । मव्य जानु ततो न्यम्य पाणिभ्यां दक्षिणासुखः । तलिङ्गम्तपयमन्त्र : सर्वान् पिढगणांस्तथा। मातामहांश्च सततं श्रद्धया तर्पय- स्तयेद्दे वान् प्रागग्रे ·शाव्यायनः। आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । हुधः । प्राचीनावीतीत्युदकं प्रसिञ्चई तिलान्वितं । तल्लिङ्गैरिति ऊर्जवहन्ती रित्यादिभिः पिटप्तिप्रकाशकैरित्यर्थ इति हलायुधः । देवतर्पणानन्तरं पद्मपुराणं । कतोपवीती देवेभ्यो- निवोतो तु भवेत्ततः । मनुष्यांस्तर्पयेत्या ऋषिपुत्रानुषों- स्तथा वसन् रुद्रांस्तथादित्यानृषीश्चैव यथाक्रम। पूर्वामुखस्थितो विप्रोजलमध्ये तु तर्पयेत् । वायु पुराणं । ऋजून् मव्येन क़त्वातु देवे दर्भान् विचक्षणः । दद्यात्तु हिगुणान् पित्रेऽपमव्ये नतु पार्थिव ॥ लघुविष्णुः । निवोती हन्त-कारंण मनुष्यास्तर्पयेदथ। गोभिलमंहितायां । एक कमञ्जलिं देवा हो हौ तु मनकादयः। अर्हन्ति पितरस्त्री स्त्रोन् स्त्रियस्त्वं कैकमञ्जालं। हागैतः । देवान् छन्दांमि वेदान् ऋषीन् पुराणान् पुराणाचार्यान् गन्धर्वान् इतगन् प्राचार्यान् मनुष्थान् कलाकाष्ठानिमेषान् मुहर्त्तान् अहोरात्रान् अईमामान् मःमान् ऋतून मंवत्मान् मावयवान् इति । योगियाज्ञवल्काः। मनकश्च मनन्दश्च तीयश्च मनातनः । कपिलश्चासरिर्थ व वोढुः पञ्चशिवम्तथा। एतं ब्रह्मस्ता: सप्त मनुष्याः परिकीर्तिताः। प्राची देवा अभजन्त दक्षिणां पितरः प्रतीची मनुष्था अपरषामुदीचों मनुष्या इति ज्योति- टोमोयश्रुतिदर्शनात् । न वापरषामुदीची मनुथा इति दर्शनात् वाजसनेयनामेवोदङ्मुखत्वमिति वाच्च, अपरषा- मित्यपरषां मतमित्य थप्रतोतेः । मनुष्यानामुदगदिगाश्रयण वाजसनयिनां कर्त्तव्यतयाविशेषानुपदेशात्। प्रादेशमात्रमुद्धृत्य ·४. आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । मतदयस्य अग्निष्व त्तान् अतए. ॥ सलिलं प्रामु खः सुगन् । उदमनुष्या स्तृप्येत पितॄन् दक्षिण- तस्तथेति दक्षवचनात् मनुष्याणामधादिक, या च प्रतीचीति मामवेदीयपरिशिष्टवचनाच्च प्रमाणत्वाद्दाव- स्थितविकल्प एव मर्चेषामिति सुस्थितं ॥ योगियाज्ञवल्काः ॥ कव्यवालं नल मोमं यममयमनन्तथा ॥ सोमपांच वहिषद: मक्तत् सकृत् । यदि स्याज्जीवत्यिटक एतान् दिव्यान् पितृ स्तथा। येभ्यो वापि पिता दद्यात्तभ्यो वापि प्रदापयेत् । अत्र जावपित कनपणविधायक काम्य परं । न जोवत्पिटक: कृष्ण स्तिलम्त पणम.चदिति कृष्णतिल-निषेधमात्र तत्त्वकालिखित नतु तप गनिषधम्त पगा- विशेषर्विति ॥ दक्षिणांशापवीत: स्यात् क्रमगणाञ्जलिभिस्तिभिः सन्तप येद्दिव्यापतॄन् तत्परांश्च पितॄन् स्वकान् । इति रत्नाकर धृतव्यामवचनविराधात्, प्रागुतयोगियाज्ञवल्कावचन दिव्य- पितृणां मक्त्तर्पण िवधानं नित्यपरं वाप्साश्रुतश्च । एवञ्च यपिटधम्मातिदशैन दिव्या पतनामचन्नित्रयदान केन नदुक्तं नयामवचनादर्शनन । हारोतः। नाराशर्यः राशर्य: शूक: माकल्यः याज्ञवल्का: जातुकण: कात्यायन: प्रापस्तम्बः वौधायनः वाचंथमी वैजवापा कुहुः लोकाक्षि: मैत्रायर्याण: ऐन्ट्राणिः इत्येतान् ऋषीन् । कात्यायनः। यमांश्चैक । यमाय धर्मगजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । पोडूम्बराय दनाय नौलाय परमठिन । कोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय नमः। एकैकस्य तिलैम्मि- वै ·आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । श्रान्दद्यात्वींस्त्रोञ्जलाञ्जलीन् । यावज्जोवकृतं पापं तत्- क्षणादव नश्यन्ति । जीववत् पिटकोप्येतानन्यांश्चस्याद्यदोतरः । एतात् कव्यवालादीन् यमांश्च जीवत्पिटकोप तर्पयेत् । इतगजोकपिटक: अन्यान् पित्रादीन् कन्यवानादींच तपदित्यथ इति हलायुधः। योगियाज्ञवल्का: । एतांश्च पच्यमा गांथ प्रमापितको हिजः। प्राचार्यांश्च पिलव्यांश पिटप्रभृति नामनः। मन्त्रं च दयमुदकं पितृणां प्रोतिवईनैः । उदोरितानाङ्गरम आयान्ति तू मत्यपि। नाम-गोत्रस्वधा- कारस्ताः स्यग्नुपूर्वशः। जातकर्णः । प्रमौतपिटकम्तु उशन्तस्त्व त्यावाह्य नामगोत्रमुच्चार्य यावता पिटकार्य ममावतत्ते उदकमिति पितॄन् पितामहान् प्रपितामहान् एकैकम जलाञ्जलान्दद्यादिति। अवविविच्यते । असा. विति नाम राष्ट्रातीति कात्यायनोक्तस्य नामस्ते इति युमत्- प्रयोगात् मम्छ डान्तताप्रतोयते । तस्य सम्बुध्यमानार्थ वाचित्वात् श्रमम्बुद्धिप्रथमान्तत्वेऽनन्वयापत्तेः । ततश्च अमुक- गापितरमुकदेवशम्मस्त प्यस्खेतत्ते तिलोदक स्वधा इति प्रयोगः सिध्यति । गोवं स्वरान्तं सर्वत्र गोत्रस्याक्षय्य कम्मणि। गोवस्तु तर्पण प्रोक्त: कर्ता एवं न मुह्यति । सबवेव पितः प्रोक्तः पिता तपणकर्माण। पितुरक्षय्यकालेतु पक्षयां तिमिच्छता। प्रमादिक कार्य: इम्मा तर्पण- कम्मणि। शम्मणोऽक्षय्य काले तु पितृणां दत्तमक्षयं। इति गोभिनवचनभ्यः अमुकगोत्र: पिता पमुक देवशर्मा कृप्यता- ·. - ४२. आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । मेतत्तिलोदकं तस्मैवधेति प्रयोगश्च सिध्यति । एतत् प्रयोगहये स्वधोल्लेख्ने प्रमाण । नामगोत्रस्वधाकारस्ताः स्युरनुपूवंश इति योगियाज्ञवल्का-वचनं पञ्चम्यन्तपधातुप्रयोगोल्ले खे प्रमाणं। टप्यतामिति वक्तव्यं नाना तु प्रणवादिना इति गोभिलवचनं । एवञ्च तुल्यत्वाद्योग्यत्वाञ्च टप्यस्वेत्यल्ल खेऽपि तदेव प्रमाणं। एतदुद कमित्यनयोरुल्ल खे प्रमाणं पुनरतत्ते उदकमिति जातुकर्णवचनमेव । हारीतः। नामगोत्रयोरूज वहन्तोरिति । स्नानवस्त्रमनिष्पीड़ा स्वान् पितृ स्तप येदिति । पराशरः । जलमध्ये तु य: कश्चिबाह्मणो ज्ञानदुर्बल: । निष्यो- ड़यनि तहस्त्र नानं तस्य वृथा भवत्। योगियाज्ञवल्काः । यावह वान् ऋषींच व पिटश्च व न तर्पयेत् । तावन्न पोड़यहस्त्रं येन नातं न चोदक। निष्पोड़यति यः पूव्वं मानवस्त्रन्तु तर्पण (त्। निगशाः पितरस्तस्य यान्ति देव-महर्षिभिः वस्तनिष्योड़नं तीयं मानम्योत्सृष्टभागिनां । मागधय- मिति प्राह तम्माविष्पोड़येत् स्थले ॥ ॥ अथ तर्पणप्रयोः ॥ॐ॥ प्राङ्गख उपवोती उपविश्य प्रागग्रान् कुशानास्तोर दक्षिण- हस्तेन यवान् गृहोत्वा। गृत्समद ऋषि विश्व दवादेवता गायत्रीकन्दः अग्निष्टोम वैश्वदेवग्रहण विनियोगः। ओं विश्व देवाम पागत शृणुताम इमं हवं इदं वििनषौटत एतन्मन्त्र पठित्वा यवान् विकोयं वडाञ्जलिः। महोत्रऋषि- विश्वेदेवादेवता दृष्टुपछन्दः सबमेधे वैश्वदेव-ग्रहणे विनि- योगः। ओं विश्व देवाः शृणतेमं हवं ये मेऽन्तरीक्षे य उपद्य- ·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ४३ विष्ट येऽग्निजिता उ वारा यजत्रा आमद्यास्मिन् वर्हिषि मादयध्वं । एवं मन्त्र पठित्वा प्रागग्रकुशोपरि वामान्वारब्ध- दक्षिणहस्त न ऋजुकुशाग्रेण देवतीनर्थे यवोदकेन देवा. श्छन्दांमि वेदा ऋषयः पुगणा: पुगणाचार्या गन्धर्वा इतरा- चार्या मनुष्याः कला: काठा निमेषा मुहर्ता अहोरात्रा अई- मामा मामा ऋतव: मंवत्मरा इत्येतेषां देवास्त प्यन्तामित्यादि वाक्य न प्रत्येकमकैकालिना अष्टादशाना हारोतोततर्प यां कुर्यात्। तती निवौती उदम ग्वः प्रत्यङमुखो वा कुशमध्ये न मनष्यतौयन यबोदकेन उदगग्रकुशोपरि मनकः मनन्दः मनातन: कपिलः आसुनि: वोढ़ः पञ्चशिख इत्येतेषां प्रत्येक- मचन्निहये न ओं मनकम्तृप्यतां तस्यैतदुदकं हन्त इत्यादि वाक्य न योगिया ज्ञवल्कयोक्त तर्पण' कुर्यात्। ततः प्राङ्मुखो दैवगेल्या ध्र वो धरश्च मोमश्च विष्णुश्चेवानिलोनल: । प्रत्यूषश्च प्रभामश्व वमवोऽटो प्रकीर्तिता: अजैकपाटहिब्रनो विरुपाक्षोऽथ रेवतः हरश्च बहुरुपञ्च वाम्बकश्च सुरेश्वरः । मावित्रश्च जयन्तश्च पिनाको चापराजितः। एते रुद्रा: समा- ख्याता: एकादशसुरोत्तमाः । इन्द्रो धाता भगः पृषा मित्रोऽथ वरुणोऽयं मा। अचि विवस्वान् त्वष्टा च मविता विष्णुरव च । पते वे हादशादित्या देवानां प्रवरा मताः। एतान् वसुरुद्रादित्यान् कार्णाजिनिलिखितान् प्रत्येक प्यतामिति क्रियापदं दत्त्वा शाट्यायनोक्तविधिना तर्पयेत् । ततोऽनेनैव क्रमेण नाराशये पाराशर्यः शूक: साकल्यः यात- - ·४४ - आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । वल्काः जातुकर्ण: कात्यायन: आपस्तम्बः वाधायन-वाचञ्चमी वैजवापी कुहुः लोकाक्षिः मंत्रागिणः एन्ट्रायगिणः इत्येतेषां या नागशयस्त प्यतामिति वाक्यन हांगतात-पञ्चदशांगा तर्पणं कुर्यात् । ततोऽननव क्र मंगा यमाय धर्मराजाय मृत्यव चान्तका. च। ववस्वताय कालाय मवभूतक्षयाय च पोडम्बगाय दनाय नानाः परमेष्ठिन। तकादराय चित्राय चित्रगुप्ताय इत्यत्र प्रत्ये क श्री यमाय नम डांत वाक्ये न कात्यायनीत चतुर्दशयमानां तिमिश्रितान् वीस्वान् जला- खलौन्दद्यात। तत: प्राचीनावाती दाक्षगा।मुखा भुग्नकुशन पिटनाथन लिन्नादकन दक्षिणग्रकुशीपार कव्यवान्न: नन्नः मामः यमः अयमा अग्निष्वात्ता: मामपा वहिषटः इत्यंतषां प्यतां दृप्यन्तामिति यथायोग कियापट दत्वा वल्कयोक्तानां दिया पतगणां प्रत्येक विस्त्र: मवत् मलद्दा तपणं कुर्यात् । शङ्ख ऋषिरनुष्टुप छन्दः पितरी देवता मौत्रामण्यामग्नुपस्थापन विनियोगः। श्री उशा स्वनिधी मद्य शन्त: ममोधीमाह उशब्रुशत भावह .पतृन् हविषे अत्तव। एवं मन्त्र पठित्वा तिलान वकीय वदाञ्जलिः । मी आयान्तु न: पितरः माम्यामोऽग्निष्वात्ताः पथिभदवयानः। अस्मिन् यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु त अवन्त्वस्मान् अनन मन्त्र गण पितृनावाहयत्। तत: प्रजापतिऋषिगपो देवता विगट छन्दः पिण्डपियन पिण्डसंचन विनियागः। ची उज्जवतोरमृतं घृतं पयः कोलालं परिश्रुतं स्वधास्थ नप यत यान- ततः ·४५ आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । में पितृन्। एतन्मन्त्र पाठपूर्व क अमुक-गोत्रपितरमुक देव- शम्मंस्तृप्यस्व तत्ते तिलोदक स्वधति। मामगानान्तु। अमुक गोत्रः पिता अमुक देवशर्मा प्यतामित्तिलोदक तम्म स्वधति पितुरचलित्रयन्दद्यात्। एवं पितामह प्रपितामह-मातामह- प्रमातामह वृद्धप्रमातामहानां प्रत्ये कमजलित्रयन्दद्यात् । तत: प्रम कगावे मातरमक देवि टप्यम्वैतत्ते तिन्नोदक स्वधा। अमुकगोत्रा माता अमुको देवी दृप्यतामित्तिलोदक तस्ये स्वधति मातुर जनित्रयन्दद्यात्। एवं पितामही-पितामह्याः प्रत्ये कमञ्जलित्रयन्दद्यात् : एवं मातामही प्रमातामही वृद्ध- प्रमातामहीनां प्रत्यकमकै काञ्जलिना तपणं कुर्यात् । पियमातुनादीनां नपं गां कुर्यात्। तत: कामोटकाञ्जलि- ब्राह्मणामबम्बोय-कामोदकाञ्जलिवय दवगैतित्वमाह योगियाज्ञवल्काः। तयित्वा यथाकाम- मुपवीतो ततः पुनः । उपकागय भूतानां प्राम,खस्तप येद्दधः । अरे देवासुगस्तथा नागा यक्षा गन्धवगक्षमाः । पिशाचा गुह्मका: मिडाः कुष्माण्ड स्तरव: खगाः । जलचरा भूमिलया वायाहाराश्च जन्तवः । प्रोतिर्मत प्रयान्त्वाशु महत्तेनाम्बनाखिलाः इति श्लोक हयन प्राङ्मुखो देवादीनां देववदेकालिं दद्यात् । अपराञ्जलिये वाचागत् पिरोलित्वमिति। ततो, नरकषु ममस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः। तेषामाप्यायनायतहोयते मलिलं मयत्यनेन प्राचीनावौती दक्षिणामुखः पितर्पणवत् नरकस्थाना मिकाञ्जलिं दद्यात्। ततः, ये बान्धवाऽबान्धवा वा प्रथमाञ्जली ·प्राधिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । ४६ । -- येऽन्यजन्मनि बान्धवाः। ते तिमखिनां यान्तु ये चासत्तीय- काणिः । इत्यपरीण श्लोकमन्वे गण तथैवापरमेकाचनिन्दद्यात । अस्याञ्जलित्रयस्य कामादकत्वं तद्दानफलशाह विष्णुपुराण । कामोदकप्रदानन्तु मयैतत् कथितं नृप। यहत्त्वा प्रोणयत्यंत मनुष्थ: सकलं जगत् । जगदाप्यायनो तं पुण्यमाप्रोति चानघ। दत्त्वा कामोदया मम्यगतेभ्यः श्रयान्वितः। इति तपणं ममाप्य, अ य चाम्माक कुले जाता अपुत्वा गाविणो मृताः। ते तृप्यन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्याडितीदकमिति पटित्वा नानशाटों निष्पीड़येत्। तथा च विष्णुपुराणं । समाप्य तर्पणं पश्चात् ये चास्माक कुलेति च : नानशाटीञ्च निष्पोद्य अयुचांस्तर्पयत मकत्। नारसिंह । * । मध्यां कृत्वा तु दत्ताध्यं ततः पश्ये दिवाकरं। योगियाज्ञवल्करः। तत आनोकर्यत् सूर्य' हंस: शुचिदित्य चा । म याति ब्रह्मणः सद्म सात्वेक्षतानया तु यः। मन्त्री यथा ब्राह्मणमस्खे। प्रो हमः शुचिमहसुरन्तरीक्षसहोता वैदिसदनि रोगमत् नृसहरमतमव्योम-मदना गोजा ऋतजा अदिजा ऋतं वृहत्। ततः, आं कृताञ्जलिब्विधाता च यस्योदयमुदीक्षते । सम्मै देवातिदेवाय जगतां चक्षुषे नम इत्यनेन प्रणमत्। अथ तर्पणादिषु तिलग्रहणं ॥ प्राचाराद”। तर्पणे सर्वयन्न षु याडे दाने व्रतेषु च। तिलस्य मदृशं नास्ति कर्मागां पुष्टि- ततः खेतान् परित्यज्य कृष्ण : मन्त र्पयेत् पितन् । तपणे दश चाष्टौ च मइस्पे मप्त चेरितं। दानोत्सर्ग पञ्च वहनं।

·४७ पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । पञ्च श्राद्धकर्मणि हादश । तप ण पिटयज्ञादी तिलो विल्वो- पमो भवेत्। दशभिस्तु तिलस्तेन पितृणां तृप्तिरुत्तमा । अग्निस्तम्भभयादेव नत्विष्टं ह्यतिविस्तरं ॥ गङ्गायामनियम- माह भविष्य। यावन्तश्च तिला मत्र्य होताः पिढकर्मणि । तावहर्षसहस्राणि पितरः स्वर्गगामिनः ॥ अथ तर्पण-कालः ॥ धागा प्रातः मन्ध्याममोपे च यावद्दण्डचतुष्टयं। तावत् पानायममृतं पितॄणामुपतिष्ठते । परतो घटिका-युग्म यावद्- यामकर्मनितं। मधुतुल्य जलं तस्मिन् पितृणां प्रीतिवर्डनं । ततश्च माईयामै क जलं क्षीरमयं स्मृतं। क्षौरमियं जलं तावद- यावद्दण्ड चतुष्टयं । अत:परञ्च पानीयं यावत्तत् प्रहरत्रयं । तत्पर लोहितं प्रोक्तं यावदस्तगता निशा। चतुर्थप्रहरी माने रात्री वा तर्प येत् पितृन्। तत्तीय रक्षमामेव ग्रहणन विना सुत। पानीयं मव शुद्धथं पुरैव निर्मितं तस्य तोयस्य यक्षाश्चैव धनुईरा:। न प्राप्त वन्ति पितरो ये च लोकान्तरं गताः । दुष्याप्यं मलिलं तेषां सुलभ मर्त्यवासिनां ॥ तस्माच्छिष्यैश्च पुत्त्रैश्च पौच दौहित्रकादिभिः । बन्धुवगै स्तथाचान्येस्तर्प येविधिवत् सदा । यावदस्तगता निशेति एतच्चारुणोदयकालेतरपर, त्रियामां रजनी प्राहुरिति ब्रह्मवैवर्त्तानुसारात् कथमन्यथा प्रातःस्नाने शिष्टानां तपंणा- चरणं ॥ * ॥ अथ वस्त्रधारण ॥ * ॥ गौतमोये। पीड़यित्वाम्बर चार प्रक्षाल्याचम्य वागयतः । धारयेहाससी शुद्धे परिधानोत्त- अच्छिवे सदथे शक्ल आचामत् पीठसंयुतः । मया। रक्षार्थ रोयक।

·४८ आह्निकाचार-तत्त्वाशिष्टम् । मत्स्य-सूक्ते। उत्तीर्य वाममो धोत परिधाय विचक्षणः । अष्टो मप्त तथा षष्ठ नतुरानन क्रमाला ब्राह्मणादि- क्रमेण व विधानाम्बरमारित। काशीखण्ड। म्रानं दानं तपो हामं स्वाध्यायः पिटतपण। वृथा तस्य महायज्ञा नालिवासो विभर्ति यः। नोलरक्तं यदा वस्त विप्रः स्वाङ्गषु धारयेत्। तन्तुमन्तानसंख्या कनरके म वर्मद् ध्रवं। अहो- रावाषितो भृत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति। मात्स्ये । खेतं रक्त तथा पोतं कृष्णञ्चत्य नुपूर्वशः वस्त्र-मूलं ममुद्दत्य पृष्ठ- वंशे षडङ्ग लं। दशाग्रात् वाङ्गलं त्यक्त्वा नाभिमावे विनिर्दिशेत् । दशाहीनं न कर्त्तव्यं परिवत्तं न कारयेत्। अनुपूर्वग इति ब्राह्मणाद्यनुक्रमेणत्यर्थः । पाचागदश नातिनीचं प्रकुर्बोत जानुमात्रावलम्बितं । अकच्छश्न विकच्छश्च मुक्तकच्छ- स्तथैव च । अबामा बहुवामात्र नग्नः पञ्चविधो मतः । नाभेरधः कृति मम्यक न दोषो बहुवाममां। विकका बहिवडकरक इत्यर्थः। मात्म्ये। कलो कार्पामवस्तञ्च पट्टक्षोमं प्रशस्यते । नित्यं कापचितं कुर्यादशुद्ध शुद्धितामियात् . सूचोविडेन वस्त्रण आखुदष्टेन वा पुन:। कटिशून्येन देवेशि मर्च स्नानफलं हरेत् । कापचितमिति केन जलेनापचितं प्रक्षालितमित्यर्थः इति रत्नाकरः। वर्षभास्करत पराशरः । पादुकाञ्चोत्तरोयञ्च तर्जन्यां रूप्यमेव च । न जीवत्-पिटकः कुर्य्यादज्य ठे भातरि जोवति। एतदपि कम्मकालातिरिक्षा- कालपरं अन्यथा उत्तरोयाभावात् कनिधिकारापत्तेः । यमः । ॥

·४८ आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । पादुकामित्येकवचननिर्देशात् पादपीठमित्यविरोधः ॥ पाद- प्रक्षालने देवलः ॥ प्रथमं प्रामुखः स्थित्वा पादौ प्रक्षालयेत्ततः। उदन खो वा दैवये पैटके दक्षिणामुखः। ममी तचरणी कृत्वा तथा बडशिखो नृप। पादं प्रक्षालयेविप्रो दक्षिण' प्रथम मदा। शूद्रस्तु वामं प्रथमं मामवेदी तथा बुधः ! ऊईजडेन विप्रस्तु यादी प्रक्षालयेदि। तावद्भवति चाण्डालो यावद्गाञ्च न पश्यति। क्रियायोगमारे। उपविष्टः पादयुगं बुधः सव्येन पाणिना। यत्नात्तु त्तालय विप्र तथापाणियन्ततः। पादेन पादं विप्रेन्द्र ! तथा दक्षिणागिना । यथ प्रक्षालयेन्मृदस्त लक्ष्मी- स्त्यजति ट्रतं ॥४॥ श्रासनमाह तन्वे । कुशामने भवदायुम्र्मोक्षः स्यात्, व्याघ्रचर्ममणि। पिण्या जिने भवेत पुत्वी कम्बले मिद्धि- रुत्तमा। शान्तिक धवल प्रोक्त माथं चित्रकम्बले । स्थात् पोष्टिक तु काषयं भवमिडिप्रदायक। गन्धर्वतन्त्रे॥ कृषणाजिन ग्रहस्थानां नाधिकारः कदाचन ॥ अथ शिखाबन्धनं ।। रामाच नचन्द्रिकायां। स्मृत्वा प्रणवगायत्रयो निबनौया- च्छिवां दिजः। वामनपुराणम् ॥ ललाटात्तु विचक्षणः। विराहत्तेन गायत्रया बनीयाद्दक्षिण व्यासः ॥ शिखाबद्धस्तु गायत्रया नैऋत्यां ब्रह्मरन्धतः । अथ तिलकं॥ श्यामाप्रदीपे। नातिलको कम कुर्चीत । मत्स्यसूक्त। तथोपविश्य पूचीशामुखो भूत्वा सुसंयत: । प्रकुत्तिलकं मन्त्री उत्तराशामुखोऽपि वा। योगिनोतन्त्र । मलयजन गन्धेन गोपीचन्दनकैन वा। विल्वकाष्ठोद्भवेनाथ अष्टाङ्गलं परित्यज्य शिखां। ४ ·५० आफ्रिकाचार तत्त्वावपिष्टम् । यत्तु विल्ववृक्ष- तुलसौकाष्ठकन च। पद्मकन तमालेन तथा रोचनयाथवा। पिधानातिलक श्रेष्ठ मेषामकरमेन वै। मुपक्रम्य। तत्काष्ठचन्दनं भाले यो धारयात सम्म मात् । तत्तनु शिवबुद्ध्या सा नमद्देवी मुदान्विता । अतस्तचन्दनं देवि न धारयति कश्चन। तत्पत्रं तत् प्रसूनम्बा धारयेन्द्र कदापि हि। इति योगिनोतन्वोय वचनान्तरं तद्रागप्राप्त- विषयं। तिलकत्तिका तत्र व। जलस्था मृत्तिका वज्जा तौरस्थं पुण्यदायकं । तस्मात्तीरोद्भवं ग्राह्यमखक्रान्ती त मपठन् उत्याय तिलकं कुर्यान्मृदा स्त्री मरिता बुधः । शस्तञ्च जाह्नवी तोगेद्भवैवा गोपीचन्दनैः गोगन गरिति शेषः पाझे। पड़ताग्रे नदीतीरे विल्वमूले जलाशये । सिन्धुतोर र वल्मोके हरिक्षेत्र विशेषत: । विष्णो: स्नानोदकं यत्र प्रवाहयति नित्यश: । पुण्डाणां धारणार्थाय गृह्णीयात्तत्र मृत्तिकां । प्रयो नारमिहादी वाराह तुलसीवने। गृहीत्वा मृतिका भक्त्य विष्णुपादजल: मह । धृत्वा पुण्ड्राणि चाङ्गे :वष्णुमायुज्य माप्नुयात् । गारुड़े। यो मृत्तिका हारवतीममुद्भवां, कर समा दाय ललाट पटक । करोति नित्यन्वय वाच युण्ड, क्रियाफल कोटिगुणं तदा भवेत्। यो धारयेत् प्राणपुरासमुद्भवां, मर पवित्रां कलिांकल्विषापहां। नित्यं न लाटे हमियमंता यमं न पश्येत् यदि पापमंहतः। ब्रह्माण्डपुग। वौच्यादा जले वापि यो विदध्यात् प्रयजतः। ऊई पुण्ड महाभाग र याति परमां गतिं। पाझे । कुशेनैव सुवर्गन न काठे नायर्स -- 4 .

·आडिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ५१ च । न शङ्खन न ताम्रण न कांस्येन कदाचन । तुलस्या विल्व- काडेन रजतेन समुल्लिखेत् ॥ अथ विलकङ्ग ल्यादिनियमः ॥ तिलकाधिकार स्मतिः । अनामिका कामदोता मध्यमायु- करी भवेत् । अङ्गठ: पुष्टिदः प्रोक्तस्तनी मोक्षसाधनी । एतैरङ्ग,न्निभेदस्तु कारयेन नखैः स्मृशत् ॥ तिलकमन्त्रस्तु मत्स्यसूते । ओं केशवानन्द गाविन्द वराह पुरुषोत्तम। पुण्य यशस्यमायुस्यं तिनक में प्रसीदतु ॥ पाद्मोत्तरखण्डे । श्याम शान्तिकरं प्रोक्त रक्त वश्य कर तथा। थोकर पीनामन्याहु' श्वेतं मानप्रदं शुभं ॥ ब्रह्माण्डपुगगी । दशाङ्गुलप्रमाणन्तु उत्तमोत्तममुचते। नवाङ्गलं मध्यमं स्यादष्टाङ्ग लमतःपरं । वत्सिदीयाकृतिं वापि त्रगुपत्राक्रलिन्तथ।। पद्मस्य कुटान्नाका तथैव कुमुदस्य च ॥ मत्स्यकूम्माकृतिं वापि तिमत.प। आभ्र व तिलकं दद्यादक्षुम्मञ्च हिजोत्तमः ॥ पत्रवहौरणस्यैव क्षत्रियण च पार्थिव। वैश्येन तिलकं देयं दूळया: पत्रव- त्तथा ॥ शूट्रेण तिलकं कायं वर्तुलं केशसबिधौ। पाद्मोत्तर- खण्डे ॥ ऊड पुण्डललाटे तु मवषां प्रथम स्मृतं । नामिकामूलं ललाटान्तं लिखेन्मुदा॥ नासिकायास्त्रयो भागा नासामूलं प्रचक्षत। समारभ्य भ्र वोजमन्तरालं प्रकल्पयेत् ॥ अच्छिद्रमूर्ख पुण्ड्रन्तु ये कुर्वन्ति हिजाधमाः। तेषां ललाटे मततं शुनः पादो न मंशयः ॥ तस्माच्छिद्रान्वितं पुण्ड्र दण्डा- कारं सुशोभनं। विप्राणां मततं वायं स्त्रीणाञ्च शुभदर्शन। नामादिकेशपर्यन्तमूर्ख पुण्ड्र सुशोभनं । मध्ये छिद्रसमायुक्त प्रारभ्य ·वाम. ५२ प्रातिका चार तत्व। पगिष्टम् । तविद्याइरिमन्दिरं ॥ एकान्तिनी महाभागा: मभृताहत रताः। मान्तरालं प्रकुर्वन्ति पुण्ड हस्पिदाकृति ।। पाच स्थितो ब्रह्मा दक्षिण तु मदाशिवः । मध्य विष्णु विजानीयात्तम्मन्मध्य न लपयेत् ॥ अग्रमध्यमूलत्वावच्छिन्न- खेन विभागप्रतिपत्त्ययं बगो भागः इति अन्वितपदयोः पदा ध्यारोपन्ननगया पश्चात् त्रयाणां भागानां पूरणभागस्यैव प्रतीतिः स एव भागो नामामूलं न क्षेत्र पणपूरणन्यायेनाग्र भागस्यापि नामामृ नपरिभाषाप्रविरिति वाच्य विभाग- मात्र प्रदर्शवाचन लोकव्यवहारविरुद-कल्पनानुपयोगित्वात् । मिहानुगममात्र हि कत्तं युक्त परीक्षक न मबन्नाक- निग्धस्य लक्षण न निवत्तमिलनुगमनाम ॥ ॥ अथ लिनका निषेधः ॥ * ॥ ब्रह्मपुर गण । न रात्री तिलक कुर्यात् भुत्व। नव च नैव च । महागुरुनिपाते च तिलकं नव कारयेत् ॥ पाद्मोत्तरखण्ड । वर्तलं तिय्यंगच्छिद्रं हवदीर्थ र तनु । वक्र विरूपं बड़ाग्र भिन्नमूलं पदच्युतं । अशः रुक्षमामत तथा नाङ्गलिकल्पितं ॥ विगन्धमपसव्यञ्च पुण्ड,माहुरनर्थकं । पदच्युतं स्थानभ्रष्टं अशुभं मलिनं रुक्षम मतं अन्योन्यमंलग्न विगन्धं दुर्गन्धि। नाङ्गलिकल्पिमिति अल्पार्थ नत्र:प्रयोगा स्वल्पाङ्गलिकल्पितं कनिष्ठाङ्गलिकल्पितमित्यर्थः । खल्याङ्ग ल्योम्मूले कायमित्यमरः ॥ स्कान्दोत्तरखण्ड । ऊई पुण्ड, धरविप्रो मृदा शुभेण वैदिकः। न तिर्यगधारये विहानापद्यपि कदाचन। यस्योच पुण्ड्र दृश्येत ललाटे नं तथाच 3 ·आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ५२ नरस्य हि। तद्दर्शनं न कतैव्यं दृष्ट्वा सूर्य निरीक्षयेत् ॥ त्रिपुण्ड यस्य विप्रस्य ऊई पुण्ड न दृश्यते। तं दृष्ट्वाप्यथवा म्पृष्ट्वा मचेलं स्नानमाचरेत् । यानि तु-ऊईञ्च तिलकं कुर्याईवे पत्रेव च कर्मणि। वर्जत्तिलकं भाले श्राइकाले च सर्वदेति निर्णय मन्धरत-वृद्धपराशरवचनं । ऊच पुण्ड हिजातीनामग्निहोत्रममी विधिः । श्राद्धकाले च मंप्राप्ते थाइभोक्ता च तत्त्यजत् । वामहस्ते च दीस्तु यह रङ्गावलि- न्तथा। ललाटे निलकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गता इति संग्रहोक्तवचनं। लड़ पण्ड त्रिपुण्ड वा चन्द्राकारमथापि वा। श्राद्ध कर्ता न अर्वोत यावत् पिण्डु न निवपेत् ॥ इति विश्वप्रकाशवचनं ! ऊई पण्ड तुलसी थावे नच्छन्ति केचनेति वृहबारदीयवचनं । नन्नाटे पुण्ड कं दृष्ट्वा स्कन्धे मान्यं तथैव च। निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा च वृषलीपतिमिति देवल- वचनं इत्येतानि वचनजातानि तानि गगप्राप्तगन्धाधल- गरगारू पोच पुण्डत्रिपुण्डादिधारणनिषेविषयाणि। प्राक् पिण्ड- दानाहन्धायै नालकुर्यात् स्वविग्रहमित्याश्वलायनवचनात । बधम्य तु कर्त्तव्यतैव ऊव पगडधयोमन्न-कुर्य्याच्छाई शुभानने । कल्पकोटिमहमागि वैकुण्ठे वाममाप्नुयादिति स्कन्दपुराणात्। यज्ञो दानं तपः थाई स्वाध्यायः पिटतपणे । वृथा भवति गजेन्द्र ऊडे पुण्ड विना कृतमिति निर्णयसिन्धुतव्यास- वचनाच॥ तुलमों थाडे नेजन्तीति वचनन्तु निर्मूलमिति हमाद्रिः। तहिने थाइकर्ताहृततुलसापरमित्यपगर्कः। युक्त- ·५४ प्राधिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । प्रयान्ति - . पदं॥ मैतत्-तुलसोगन्धमाघ्राय पिनरन्तुष्टमानमा: । गरुडारूढ़ास्तत्पदं चक्रपाणिनः इति म्कन्दपुगणीया पायोत्तरखण्ड । ऊड पण्ड मृदा मोम्यं नन्नाटे रम्य दृश्यत । म चण्डा नो पि शुद्धा मा पूज्य एव न संशयः ॥ अव पण्ड्स्य मध्ये तु विशाले समनोहरे। लक्ष्मया माई ममामानी दव देवी जनाईनः ॥ तस्माद्यस्य शगर तु ऊस पुगढ़ धृतं भवेत तस्य देहं भगवतो विमल मन्दिर स्मृतं । ऊन पुण्डधरी व मूर्य लोकेषु पूजितः । विमानवग्मारा दाति विष्णोः यः ऊद्ध पुण्डधरी मयों म्रियते यत्र कुचित खपाकोऽपि विमानस्थो मम लोक महीयते ॥ ऊव पुगड धर मयों गृह यस्यान्नमश्रुते । तदा विशं कुन्नं तस्य नरक. दुद्धराम्यहं ॥ अहं विष्णुः । स्कान्द। अङ्घ पुण्डं स्थिता लक्ष्मी रूढ पुण्ड स्थित यशः। ऊड पण्ड स्थिता मुतिरुव पुण्ड स्थिती हरिः ॥ ऊस पुण्ड धरं विप्र दृष्ट्वा पापः प्रमच्यते । नाम स्मृत्वा तथा भक्त्या मदान फलं लभेत् ॥ पुण्ड धरं विन यः श्राद्धे भाजयिष्यति । आकल्पकाट पितरस्तस्य टप्ता । मंशयः ॥ यज्ञदानतपश्चर्याजपहामादिकञ्च यत । ऊ पुण्ड धरः कुय्योत्तस्य पुण्यम नन्तकं ॥ ब्रह्माण्डपुराण । अगचिोप्य नाचारा मनमा पापमाचरन् । शुचिरव भववित्वमूव पुण्ड, श्रुतिश्च यजुर्वेदम्य हिरण्यकशोयशाखायां हर: पदाक्रान्तिमात्मनि धारयति यंम परस्य प्रियो भव स पुण्यवान् भवति मध्ये विद्रमूर्ख पुण्ड्र यो धारय डितो नरः।

·आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । स मुक्तिभाग्भवतीति ॥ ब्राह्मा। ललाटे प्रथमं दद्यात् मूद्धि दद्यात्ततो हृदि। कण्ठे च श्रोत्रयोर्बाह्वोर्लाहुमूलद्दयेपि वा। नाभौ पृष्ठे च सन्दद्यात् पार्खयोश्च युगान्तथा। तिल. कानि लिखेञ्चैव मुच्यते सर्वपातकैः ततो हादशभिः कुर्य्यानामभिः केशवादिभिः। हादशाङ्गेषु विधिवदूई पुण्डाणि वैषणवः । पान। ललाटे केशवं विद्यानारायणमथोदर। वक्षःस्थले माधवन्तु गोविन्दं कण्ठकूपके। विष्णुञ्च दक्षिणे कुक्षा वाही च मधुमूदनं । त्रिविक्रम करे तहत् वामनं वाम- पाख के। श्रीधरं वामबाहौ तु हृषीकेशन्तु कन्धर । पृष्ठे तु पद्मनाभञ्च कट्यां दामोदरं न्यसत् तत्प्रक्षालनतोयन्तु वासुदेवेति मुई नि। हतीयवचनशेषचरणे न्यसैदिति श्रवणात् शब्दमावभदश्रवणाच्च केशवादीनां मन्त्रात्मकत्वमेव । केशवमिति प्रणवादि-नमोन्त चतुर्थ्यन्तञ्च केशवं न्यसैविद्यादित्यर्थः पर्यवस्थति एवं नारायणमित्यादौ ज्ञेयं । हनिमनिटो यान्नु केशवाद्यानां दामोदरान्तानां हादशानां न्याममुत्वा वासुदेवस्य न्यासमाह तदिति वासुदेवति वासुदेवाय नम हात केचित्त हादशाक्षरमन्त्र मूहि विन्यम्म न्तीति हरिक्तिक। किरीटमन्वन्यासस्तु तत्रव। एवं न्याम समाचार्य सम्प्रदायानमारतः । न्यसेत् किरीटमन्त्रच्च मूर्डि, भार्थमिदये। मन्त्री यथा । ओं श्रोकिरौटकेयूरहार- मकरकुण्डलशङ्खचक्रगदापद्महस्तपीताम्बरधर श्रीवत्साहित- वक्षःस्थल श्रीभूमिसहितस्वात्म ज्योतिर्दीतकराय महस्रादित्य- ततश्च ·तत् फल घुयात् । यः । आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् ॥ तेजसे नमोनम इति ॥ अथ मुद्राङ्गधारणफलं ॥ स्कान्द । शडोद्धार तु यत् प्रोक्त वसतां वर्षकोटिभिः । लिखित शङ्ख प्रत्यहं दक्षिण भुजे। यत् फलं पुष्कर नित्यं पुगाडगैकानदर्गन ॥ शङ्खोपरि कृते पद्म तत् फलं ममवा- वाम भुज गदा यस्य लिखिता दृश्यते कली। गदाधरो गया पुण्य प्रत्यहं तस्य यच्छति। यच्चानन्दपुर प्रोक्तं चक्रस्वा मसमीपत्तः। गदाधोलिखित चक्र तत्फलं कृषण- दर्शने। ब्रह्मपुराग । गाय दृष्ट्वा सम्मान न करोति हादशादाज्जितं पुण्यं चाफलायोपगच्छति। आदित्य- पुराणम्। शङ्खचक्रोड पुण्डादि रहितं ब्राह्मणाधम । गह भन्तु समारोप्य राजा राष्ट्रात् प्रवामयेत् ॥ गोपीचन्दन माहात्मान्तु मत्स्यमूक्ती ॥ दुर्लभं चन्दनं लोके गोपीनां विषानिम्मितं । यत् कृत्वा तिलकं मद्यो ब्रह्महत्यां व्यपाहति। यत् वनत्यर्थ- ऽव्ययं । पाये। ब्रह्मनो वाथ गोनोवा हैतुकः नपापात् । गोपीचन्दन-मम्पर्कात् पूतो भवति तत्क्षणत् ।. कान्द । शङ्खचक्राङ्किततनु: शिरमा मञ्जरीधरः । पीनननमा दृष्टश्चेत्तदर्घ कुतः। गोपोमुत्तममी शङ्खः शालगाम: मचक्रकः । गृहपि यस्य पञ्चैते तस्य पापभयं कुतः। गारुड़े। यस्यान्तकाले खग गोपीचन्दनं वाहोललाटे हृदि मस्तक च । प्रयाति लोकं कमलालयाप्रभोईवालघाती यदि ब्रह्महा भवेत् । पाय। गोपीचन्दनखण्डन्तु यो ददाति हि वैष्णवे। कुलम- कोत्तरं तेन मभवेत्तारितं शतं। काशोखण्ड यमः। दृता:

·--- आह्निकाचार तत्त्वावशिष्टम् । शृणुत यद्भालं गोपीचन्दनलाञ्छितं। ज्वलदिन्धनवत् मोपि त्याज्यो दूर प्रयत्नतः ॥ स्वान्दै । तुलसी मृत्तिकापुण्ड ललाटे यस्य दृश्यते। दहं न स्पृशते पाप क्रियमाणन्तु नारद। गारुड़े। तुममा मृत्तिकापुगाड़ यः करोति दिन दिने। तस्यावलोकनात् पापं याति वर्षकृतं नृणां: अत्रत्य यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पिटतर्पणं। व्यर्थमेव भवेत् मवभूद्ध पुण्ड विनः कृतं। ऊह पुण्डविहोनस्तु किञ्चित कर्म करोति यः। नापुर्नाटि सञ्चं निष्कलं स्यान्न संशय इति पद्मपुराणवचनात् । यत्किञ्चित् कुरुते कम्म विना विप्रस्त्रि- पुण्डक । व्यर्थसव भवेत् मब्वं वन्ध्याम्तीमथनं यति शिवधम्म- वचनात् । वैवो वाय शेवो वा भातो वा मौर एव वा। त्रिपुगड गण विना पूजां कुर्बाणो बालयोगचिमिचि कूमा- गावचनाच्च स पामबोट पुण्ड त्रिपुण्डधारणं समर्थिमिति ! नन्देवमूढ पुण्डु त्रिपुण्ड यः कुरुते मानवाथम: । भता विषाग्रहं पुण्डु म याति नरकं अवमिति कन्द्रमा गणना ड्ड पुगडे त्रिपुण्डनिषेधस्य मच्छिद्र कुरुते यस्तु पुण्ड पाशुपतं दिजः । वर्मार्थकाममोक्षेषु तस्य छिद्र प्रजायते इति शिवधम्म वचनात त्रिपुण्ड्रोई पुण्ड निषेधस्य च दोषशुत्या गगमात्र- प्राप्तविषयत्वमेध । वैधम्य तु त्रिपुण्डम्योपुण्डभञ्जकत्व ऊर्द्ध पुण्ड प्यापि त्रिपुण्ड विद्रकर्तृकत्वमविनाभूतं न दोषायैव विधिहयमामात् विधिहयन्लङ्घने दोषातिशयश्रवणाच्च। यत्तूई पुगड हिजः कुर्य्यात् क्षत्रियस्तु त्रिपुण्डकमिति ब्रह्मपुराण- गुर ·५८ पाक्षिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । वचनं। वैष्णवानां ब्राह्मणानामूईपुण्ड्र विधीयते । अन्ये- षान्तु त्रिपुण्ड, स्यादिति धर्मोव्यवस्थित इति स्कन्दपुगण- वचनाच्च तत् पूर्वपश्चात्करणपरत्वेन व्यवस्थेयं ॥ * ॥ अथ त्रिपुण्ड,धारणं ॥ * ॥ राघवभट्ट-तं। भस्माग्निहोत्रसम्भूत मानयेच्छोधितं वधः। यहाधरामसंस्पृष्ट मत्येनानोय गोमयं । वामेन पात्र मंस्थाप्य अघोरण विनिर्दहत्। तत्- पुरुषेण समुत्य ईशानन विशोधयेत्। इत्यन्तु संस्कृतं भस्म अग्निीवादिमन्त्र न. । विमृज्याङ्गन मंस्पृश्य पुनगदाय मन्त्रतः । तस्माद ब्रह्मति यजुषामन्वयेद्रुद्रमंख्यया। प्रणवाद्ये- चतुर्थ न्ौस्त्वधोर-कशकैस्तथा। पञ्चवर्णाक्षगदैव भावांशीदर- हृत्सु च। त्रिपुण्ड धारणं कुयान्मूवि, पञ्चाक्षरेण च । त्रिपुण्डू नग्यमन्त्री माक्षाच्चिव इवापरः। अस्यार्थः मत्येन प्रणवेन। वामनेति ओं वामदेवाय नमी ज्येष्ठाय ममी रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो वन्न करणाय नमो बल प्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोमनाय नमः। अघारगी त ओं अघोरभ्योथ घोरेभ्यो घोरवारतरभ्यः मवत: मवमर्चेभ्यो नमस्ते रुद्ररूपेभ्यः। सत्पुरुगोति । तत्पुरुषाय विद्महे मह देवाय धीमहि । प्रचोदयात्। ईशानेनेति ओं ईशानः मविद्यानामौखरः सर्वभूतानां । ब्रह्माधिपतित्र ह्मणोधिपतिव्रह्माशिवा मस्तु मदाशिवोम् । पत्तान्तर शोधनमाह अग्निग्त्यिादि ओं अग्नि- रिति भस्म वायुरिति भस्मजलमिति भस्मस्थलमिति भस्मव्योमेति तन्त्री रुद्रः ·आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ५८ एतन्म- भस्ममहवा इदं भस्म मन एतानि चभ्रुषि तस्माद्बतमेतत् पाशुपतं यत्। मन्चत इति तस्माद्ब्रह्म ति मन्चतः । मन्त्रस्तु त्रों तस्माद् ब्रह्म तदेतत् पाशुपतं पशुपतं पशुपाशविमोक्षाय । यजर्षेति यजुम्मन्च ण पञ्चाक्षरेण नम: शिवायेति मन्त्रेण । रद्रसंख्ययाभिमन्त्रा प्रणवाद्यैश्चतुर्थ्यन्तैरिति चतुर्थ्य न्तस्य प्रकान्तपञ्चाक्षरस्य प्रणवाद्यत्वेन षडक्षरत्वं । तेन ओं नम: शिवायेति मन्वैर्भालांशोदरहृत्सु तिलक-पञ्चकं कुर्यादित्यर्थ । पक्षान्तरमाह अघोरकेगकैरिति ईशक ईशानमन्त्रः । बहनति। अन्यत्पक्षान्तरमाह। पञ्चेति षडक्षर-मन्त्रा- द्यक्षरे: प्रणवः सर्वत्र बहुवचनं तिलकपञ्चक मन्वात्ति- ज्ञापनार्थ । भस्म-शोधनमन्चदप्युक्त । पायवीयमहिनायो । यथा शिकाग्नेभस्म मंग्राह्य मग्निहोत्रोद्भवन्तु वा । वैवाधाम्नुय- हवं वापि पक्कं शुचि सुगन्धि च। कपिलाया: शकच्छुद्धं गृहीतं गगन पतत्। न लिन्नं नापि कठिन न दुर्गन्धि न चोषित। उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात् पतितं यदि। पिण्डोकत्य शिवाग्नौ तु प्रक्षिपन्मूलमन्त्रत:। अपक्कतिपक्का संत्यज्याम्बमितं सितं। आदाय यस्माच्छदं तद्यथा भस्म प्रजायत इति भस्मशोधनं । उषितं पषितमित्यर्थः । अपक्कं ईषत्पक्कं अतिपकाञ्च मितम्बा अम्बु संत्यज्य अर्थाज्जल- योग विना प्रादाय तिलकं कुर्व्यादित्यर्थः । जलसंयोगाभाव हेतुमाह यस्मादिति। कालाग्नि रुद्रोपनिषत् यथा त्रिपुण्ड भस्मना करोति योविहान् ब्रह्मचारी गृहस्थो वानप्रस्थो तिर्वा ·आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । स महापातकोपपातकेभ्यः पूतो भवति स सर्वेषु तीर्थेषु नातो भवति स सर्वान् देवान् ध्यातो भवति म सर्वान् वेदान- धोतो भवति स सकलरुद्रमन्त्रजापो भवति स सकलान् भोगान् भुङ ते देहं त्यत्वा शिवसायुज्यमाप्नोति न म पुनरा. वर्तते इत्याह भगवान् कालाग्निरुद्रोयस्त्वेतद्दा अधीत मोप्येवमेव भवतीत्यीम् सत्यं ॥ त्रिपुण्ड-धारण फलं ॥ पुरश्चरण लहरीतन्त्र। ब्रह्मचारी एहस्थो वा वनस्थो यतिरीव वा। महापातक-तंबातमुच्यते म पातकैः अमन्त्रणापि यः कुर्य्यादज्ञात्वा महिमोति। त्रिपुण्ड मान्लफल के मुच्यते सब पातकैः । रुद्राक्षो यस्य देहेषु ललाटं च त्रिपुण्डक । मचा गडालोपि विजेय: सब वर्गोत्तमोत्तमः। यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन् गङ्गाद्या: सरितस्तथा। स्नातो भवति मर्वत्र यलाटे त्रिपुण्डकं । मप्तकोटि महामन्या उपमन्त्रास्तथैव च । श्रीविष्णो: कोटिमन्वाश्च कोटिमन्त्रा: शिवस्य च। ते मई तेन जताः स्यु- विर्ति त्रिपुण्ड क । महस्र पूर्वानानां सहमञ जनिष्यतां। स्ववंशजानां मानामुइग्ट्या स्त्रपुण्ड, । अष्टैश्वर्य गुणोपत: प्राप्य दिव्य वपुः गत। दिव्यं विमानसारुह्य दिव्यत्रीशतमवितः। विद्याधराणां सिद्धानां गन्धवाणां महोजमां । इन्द्रादिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रम। भुत्वा भोगान् सुविपुलान् प्रजेशानां पुरषु च । ब्रह्मणः पदमामाद्य तत्र कल्प-शतं वमत्। विष्णोर्लोके च रमते आब्राह्मण-शतायुषं । शिवलोकं ततः प्राप्य रमते एक ·आह्निकाचार तत्त्वाव.शष्टम् । । तारावी कालमक्षयं। शिवसायुज्यमाप्नोति न म भूयोभिजायते । शिवधर्मा। सितेन भस्मना कुर्य्याल्ललाटे च त्रिपुण्डकं । मव. पापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते। सर्वे त्रिपुण्डकं कुर्य्यः सर्वदा यज्ञभस्मना । तदभावे चन्दनेन मृदा वा वारिणापि वा ॥ अथ शाक्त तिलक ॥ शाक्तानन्दतङ्गिणीकृतगौतमोये। तिलकं रक्तगन्धेन चन्दननाथ वा प्रिये। देव्यवं विलिवद्धाले तारावीजं ततो हुदि। शक्तिमध्यगतं कुर्यादित्येतच्छाक्त तिलकं । देव्यस्त्रमिति खोयेष्टदेवतास्तपरं । श्री शक्तिवोज हों इति कालौहृदय-विद्योद्धार । प्रका- रान्तरमन्नदाकल्प । प्रक्षाल्य पाणी पादौ च बावस्त- युगन्ततः। परिधायोई चन्द्राभं सविन्दुतिलक चरेत् । चन्दनेन सुरतेन कुङ्कुमनाथवा पुनः। मिन्टूविन्दुःसंयुक्त रखात्रयविगजितं। देवीपादाम्बुजरजो व्यात्वा मूलेन माधकः। पूजाधिकारी दुर्गाया यथामी चन्द्रशेखरः ! अवैव विशेषो यथा। कृष्णाच नचन्द्रिकातमालिनोविजये। भाले चन्द्राईरेखात्रितयविचित विद्युदाभाविलाम, तयाध- श्वान्तरालेऽरुर्णाकरणनिभं भूयुगस्याविन्दु। हृन्मध्ये पद्म- रूपं शशधर-विषदं दोगे वोरणा, स्थानेष्वन्य षु विन्दून् रचर्यात तिलक सोपि विश्व शरूपः । धूयुगस्यान्तराले मध्ये रक्तवर्ण विन्दु रचर्यात, हृन्मध्ये खेतपद्मरूपं, दीयुगे वाहुयुग्मे वोरणाभं ॥ॐ॥ अथ मालाधारणं॥ हरिभक्तिके। ततः कृष्णार्पिता मालां धारयेत्तुलसीदलैः । पद्माक्षस्तुलसीकाष्ठे :

·आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । फलैर्धात्रयाच निर्मिताः । धारयेत्तुलसोकाष्ठ-भूषणानि च वैष्णवः । मस्तके कर्णयोर्बाह्वोः करयोश्च यथारुचि । स्कान्दे॥ मन्त्रिवेद्यैव हरये तुलसीकाष्ठसम्भवां । मालां पश्चात् स्वयं धत्ते स वै भाग तोत्तमः ॥ हरये नार्पयेद्यस्तु तुलमौकाष्ठसम्भवां। मालां धत्ते स्वयं मूढ़ः स याति नरकं ध्रुवं ॥ * ॥ अथ तुलसीमालासंस्कार: ॥ * ॥ तत्रैव । क्षालितां पञ्चगव्येन मूलमन्त्र गा मन्त्रितां। गायत्रया चाष्ट- कृत्वो वै मन्त्रितां धूपयेच्च तां ॥ विधिवत् परया भक्त्या सद्योजातन पूजयेत्। तुलमोकाष्ठ पम्भ ते माले कृष्णजन- प्रिये ॥ विम्मि त्वामहं कण्ठ कुरु मां कृपावनमं। यथा त्वं वल्लभा विणोनित्य विष्णुजनप्रिया ॥ तथा मां कुरु देवेशि नित्य विशुजनप्रियं । दाने ला धातुरुद्दिष्टो लासि मां हरिवल्लभा ॥ भक्तेभ्यश्च समस्त भ्यस्त माला निगद्यसे । एवं संप्राय विधिवत् मालां कृष्ण-गलेऽपितां ॥ धाग्यषावो यो वै स गच्छेत् वैष्णवं पदं ॥ स्कान्दे! धात्रीफल्न कमां माला कण्ठस्था यो वहन हि। वैष्णवो न म विन्जे या विषापूजा रतो यदि॥ न जह्यात्तुलमीमालां धात्रीनाला विशेषतः । महापातकमही धर्मकामार्थदायिनी ॥ गारुड़े। धारयन्ति न ये मालां तुनमीकाष्ठसम्भवां। नरकान निवर्तन्ते दग्धा: कोपाग्निना हरेः॥ तुकाः पापबुद्धय इति द्वितीयचरणे पाठान्तरं। अगस्त्यमंहितायां । निमम गातुन मीमानायको यश्चार्चयेडरिं। यद्यत् करोति तत् सर्वमनन्तफलदं भवेत् ॥

·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । . नारदीये। ये कण्ठ लग्नतुलमोनलिनाक्षमाला, ये वा ललाट- फलके नमदूर्व पुग। ये व ह्यमूलपरिचिह्नितशङ्खचक्रास्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। तुलसी- काष्ठमालाच कण्ठस्थां वहते तु यः। अयशौचोऽप्यनाचारी मामवेति न मंशय: ॥ मां विष्णु। स्कान्दे। धात्रीफल- कृता माला तुलसोकाष्ठमम्भवा । दृश्यत यस्य देहे तु स व भागवतोत्तमः ॥ तुलसौदलजां मालां कण्ठस्थां वहते तु यः । वित्तीणां विशेषेण स नमस्यो दिवौकसां ॥ तुलसीदलजा माला धात्रोफलकतापि च। ददाति पापिनां मुक्ति किं पुनर्विषामविनां ॥ यः पुनस्तुलसीमालां कृत्वा कण्ठ जनाईनं । पूजयेत् पुण्यमाप्नोति पतिपुष्पं गवायुतं ॥ स्पृशेच यानि रोमाणि धात्रीमाला कला नृणां । तावर्षभहस्राणि वसते कशवालये॥ य हिनानि वहते धात्रीमाला कली नरः । नावामहस्राणि वैकुण्ठ वमति ध्रुवं ॥ मालायुग्मञ्च यो नित्यं धानोतुल मोसम्भवं . वहते कण्ठदेशे तु कल्पकोटौर्दिवं वसत् ॥ गारुड़े। तुन्नमीदलजां माला कृष्णोत्तोणी वहेत्तु यः। पत्रे पत्रेऽश्वमेधानां दशानां लभते फलं ॥ तुलमोकाष्ठ- मम्भ तां यो मालां वहते नरः । फलं यच्कृति देयारि: प्रत्य हारकोभवं॥ निवेद्य विषावे मालां तुलसीकाष्ठमम्भवां । वहते यो नरो भक्त्या तस्य वै नास्ति पातकं ॥ सदा प्रोतमना- स्तस्य कृष्णो देवकीनन्दनः। तुलसीकाष्ठसम्भ तां यो माला वहते नरः ॥ प्रायश्चित्त न तस्यास्ति नाशौचं तस्य विग्रह।

·आणिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । तुलसीकाष्ठसम्म तं शिरसो यस्य भूषणं ॥ वाहो: करे च मतस्य देहे तस्य सदा हरिः। तुलसोकाष्ठमालाभिभूषितः पुण्यमाचरेत् ॥ पितॄणां देवतानाञ्च कृतं कोटिगुणं कलौ । तुनमोकाष्ठमान्लान्तु प्रेतराजस्य दूतका: ॥ दृष्ट्वा नश्यन्ति दूरण वातोडूतं यथा दलं। गुनमी ...: मा.भिषितो भ्रमत याद॥ दुःस्वप्नं दुर्निमित्तञ्च न भ. शस्त्र काचित् । ॥ * ॥ अथ रुद्राक्षमाहात्मा ॥ * ॥ धर्मपुराण रुद्राक्षाधिकार। लक्षन्तु दशनात् पुण्य कोटिवें स्पर्शनेषु च। दशकोटिशतं पुण्य वारणालभते नरः । दर्शनाद्यनन्तरं कृतपुण्य कमाणां लक्षादिपरिमितफलाधिक्यमित्यर्थः । धारण फलविशेष- स्तत्व हस्ते तिरमि कण्ठे वा रुद्राक्ष परवेदयन्दि। अवध्यः मर्वभूतानां रुद्रवदिचर वि॥ सुराणाञ्चैव मध्यषां वन्दनीयो यथा हरिः। तथैव सर्वलोकशो जला चास्य व धारणात् । उच्छिष्टो वा विकमम्मो युक्तो वा सर्वपालकैः। मुच्यत सब- पापेभ्यो रुद्राक्षधारणेन च ॥ कण्ठे रुद्राक्षमादाय वापदो बियते गुह। माऽपि रुद्रत्वमाप्नोति किं पुनर्मानुषादयः ध्यानधारणहोनोपि रुद्राचं यदि धारयेत्। मर्वपापविनि- म्मुक्त: म याति परमां गतिं ॥ एकवतः शिवः माक्षादब्रह्म हत्यां व्यपोहति । तस्मात्त धाग्येहेहे मर्च पापक्षयाय च ॥ शिवलोकं म गच्छेत्तु शिवेन मह मोदते । शिवसायुज्यतामिति न च्यत: शिववैश्मनः ॥ महता पुण्य योगेन हरानुग्रह- कारणात्। एकवक्त लभेन्मों मोक्षमार्ग षडानन ॥ देव ·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । देव द्विवक्त्रन्तु यस्तु धारयते नरः। सर्वपापक्षयं याति यत् कृतं गोवधादिकं ॥ स्वर्गञ्चाक्षयमाप्नोति हिवत्रधारणावरः । त्रिवक्तन्वनलः साक्षाद्देहे यस्य प्रतिष्ठितः ॥ तस्य जन्माज्जित पापं दहत्यग्निरिवन्धनं । गोहत्या भ्रूणहत्या च बहूनां जन्तुहत्यया ॥ यत्यापं लभते मर्त्यः सव्वं नश्यति तत्क्षणात् । त्रिवतो धार्यते यस्तु स च ब्रह्मसमो भुवि ॥ स्वर्गलोके सुरैः पूज्यः पुण्यात् पुण्यतमो भुवि। नचोदर भवेद्रोगो न चैवा- पदतां व्रजेत् ॥ पराजयं लभेन्नैव न चाग्निर्दह्यते ग्रह। एतान्यन्यानि सर्वाणि वज्रादश्च निवारणं ॥ नाशुभं विद्यत किञ्चित् त्रिवक्तस्य च धारणात्। चतुर्वक्त्रः स्वयं ब्रह्मा यस्य देह प्रतिष्ठति ॥ स भवेत् सर्व शास्त्रज्ञो हिजो वेदविदा वरः। यत्पाप गुरुहत्यायां पुरुषाणा वधेषु च ॥ तत्सर्व दहते शीघ्र चतुर्वक्त्रस्य धारणात् । महेशन्तुष्थते नित्य भूतानामधिपो भवेत् ॥ सद्योजात: सदेशानस्तत् पुरुषो घोर एव च। वामदेव इमे पञ्चवक्त्र: पञ्चभिरास्थिताः ॥ सर्वेषु भूयिष्ठः पञ्चवक्त्रो धरातले। रुद्रस्य निजरूपोऽयं तस्मात्त धारयेद्धः॥ कल्पकोटिसहस्राणि महापद्मानि यानि च। तावत् कालं शिवस्याग्रे पूजनीयः सुरासुरैः । मार्वभौमो भवेद्भ मौ तेजोराशेरिवोदयः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पञ्चवक्त्र प्रधारयेत्। षड़वक्त्र कार्तिके यस्तु धारयेक्षिण- भुजे। ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । स्कन्दस्य सदृश. शूरः कल्पान्ते समुपस्थिते । न पराजयतामति अतः ५ ·यस्य सत्तमः। प्राह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । गुणानामाकरो भुवि । कुमारत्वं सदा तस्य यथा गोया स्तु नन्दनः । ब्राह्मणो नृपपृज्य क्षत्रियो लभते महीं। श्य- शूद्रादयो वर्णाः मदेवयंप्रपूजिताः । तस्यैव वरदा देवी मातेव सुन्लभः भवेत् । ततो भुज बन्लादेव रिपुमेत्ता भवेतृप । वाग्मी धोर: मभायाञ्च नृपवेश्मनि संसद। नच कातरतामिति नैव भङ्गो भवेदध्रुवं । एवम यानि सणि षड़,३त्वस्यैव धारणात् । सप्तवत्रो महामन अनन्तो नाम नागराट । प्रत्येकवत तु प्रति नाम व्यवस्थितः । अनन्तश्च कर्कोटश्च पुण्डमकोय तक्षकः । विषोल्वण: कालोयश सुमाध्यश्चैव एते नागा महावीर्यः मतवक्त्र व्यवस्थिताः। अम्य धारणमावेगा विर्ष न क्रमते तनौ। हरस्य परमप्रौति: सञ्चनारीश्वरी यथा। प्रोत्या च मर्वपापानि क्षयं यान्ति दिन दिने। ब्रह्महत्या सुरापानं म्त यं गुर्जङ्गनागमः। यत्पापं लभते मर्त्तय: मब्वं नश्यति तत्क्षणात्। शिवस्य सदृशं भोग्य त्रैलोक्ये निखिलं भवेत्। अष्टवता महामेन: क्षाद्दे वो विनायकः। अम्यव धारणा व यत् पुण्य त पुष्व मे। जन्मजन्मनि मूर्यो न नातुरो न च टुष्टीः। अविघ्न मर्च- काव्येषु तस्यैव सततं भवेत्। अक्षयं त्रिदिवं भुत्वा मुक्तो याति पगं गतिं । गुणान्न सर्वागि अष्टवक्तस्य धारणात् । नवमं भैरवं प्रोक्तं धारयेहामवाहुत: । कापिलं मुक्तिदं धृत्वा मम तुल्यवलो भवेत्। लक्ष्कोटिमहस्राणि ब्रह्महत्या- दिकानि च। तत् पापं दहते शीघ्र नववक्तस्य धारणात् । -- ·: आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । सुरलोक मदा देवः पूजितो मघवा यथा। हरवहरवेश्मस्थो गणेशो नात्र संजयः। दशवत्रो महासनः साक्षाद्देवो जना- इनः। ग्रहाचव पिशाचाश्च वेताला ब्रह्मराक्षसाः। पुन्नागाश्व नश्यन्ति दशवक्त्रस्य धारणात् । वक्त रकादशैवत्स रुद्रा एकादश समताः। विखाया घाश्यानत्यं तस्य पुण्यफलं शृणु। अश्वमेधसहस्राणि यज्ञकोटिशतानि च। गवां कोटि- सहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलं । तत्फलं ममवाप्रोति वक्त - कादशधारणात् । हरस्य महगो लोके पुनर्जन्म न विद्यते । रुद्राक्षं हादशवक्त : कण्ठदेशे तु धारयेत्। आदित्यस्तुष्यते नित्य द्वादशार्को व्यवस्थितः। गोमधं नरमधञ्च कृत्वा यत् फलमश्रुते। तत्फलं शोनमाप्नोति वज्रादेश्च निवारणं। न चाग्नितो भयं तस्य न च व्याधिः प्रवर्तते। अर्थलाभ: मुखञ्चैव इखरो न दरिद्रता। हस्ताश्वमगमार्जारमूषिकान् ककरां- स्तथा। कमि दंद्रि-शृगालादीन् हत्वा वनचराण्यपि। मुच्यते नात्र सन्द हो वक्त हादशधारणात्। वक्त स्त्रयोदशै- युक्तो रुद्राक्षः प्राप्यते यदि। अष्टमासैस्तु विज्ञ यः सर्वकाम- फलप्रदः। मुच्यते मर्च पापभ्य स्त्रयोदश-विधारणात् । अक्षयं लभते स्वगं यथा देवो महेश्वरः। वक्त चतुई शर्युक्त रुद्राक्षं यदि धारयेत्। सततं मूर्डि, वाही वा शक्तिपिण्डः शिवस्य सः। किंपुनर्बहुनातेन विस्मितेन पुनः पुनः । पूज्यते मततं देवयथा देवो महेश्वरः। शृणु यन्मुखतत्त्वेन वक्त वक्त यथाविधिः। ओं मन्त्रोच्चारणादेव गुणाह्येते प्रकीर्तिताः।

·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । मामृतात् ओं। त्तमः। यः पुनमन्त्रयुक्तन्तु धारयेद्भ,वि मानवः । गुणस्तस्य महत्वाच्च वर्णितुं नैव शक्यते । शिरसा रुद्रमालान्तु यहोवा यो प्रजेवरः । पदे पदेऽखमेधस्य फलमाप्नोति नान्यथा। धारयित्वा च रुद्राक्षं नियते यः क्षिती नरः । स याति मत्पुरं रम्यं सर्व देवैः प्रपूजितः ॥ अथ रुद्राक्षशोधनं ॥ * ॥ शिवरहस्ये। पञ्चा- मृतं पञ्चगव्यं नानकाले प्रयोजयेत्। रुद्राक्षस्य प्रतिष्ठायां मन्त्रः पञ्चाक्षरः स्मृतः । बाम्बकादिकमन्वञ्च तथा तत्र प्रयोजयेत्। वाम्बकादिकमन्वस्तु। ओं वाम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनं उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योम्मुक्षीय तथा हुँ हुँ अनेन मन्त्रण रुद्राक्षस्य हिजो- प्रतिष्ठा विधिवत् कुर्यात्ततोऽधिकफलं लभेत् । तथा। विना मन्त्र ण यो धत्ते रुद्राक्ष भुवि मानवः । याति नरकान् घोरान् यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ निर्णयमिन्धी प्रजापतिः। सप्तविंशतिरुद्राक्षमालया देहसंस्थया। यत् करोति नरः पुण्यं सव्व कोटिगुणं भवेत्। यो ददाति हिजेभ्यश्च रुद्राक्षं भुवि षन्मुखं । तस्य प्रोतो भवेद्रुद्रः स्वपदञ्च प्रयच्छति। विष्णुधर्मोत्तर। अरुद्राक्षधरो भूत्वा यद्यत् कम्म च वैदिकं । करोति जपहोमादि तत् सर्व निष्फलं भवेत् ॥ * ॥ अथाचमनं ॥ * ॥ षट त्रिंशन्मतं । अन्त- र्जानुशुचौ देश उपविश्य उदछुमुखः । प्राग्वा ब्राह्मण तीर्थन हिजो नित्यमुपस्पृशेत्। दक्षिणन्तु करं कृत्वा गोकर्णाकृति- वत् पुनः। त्रिराचम्य ततः शुद्धः स्म त्वा विष्णु सनातनं ।

·आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । मदनपारिजाते यमः। तावनोपस्मशहितो यावहामन न स्पृशेत्। वामे हि हादशादित्या वरुणश्च जलेश्वरः। गङ्गा वमति चाङ्गष्ठे तर्जन्यां यमुना नदी। मध्यमे नर्मदा चैव मिन्धश्चैव अनामिके। कनिष्ठ गोमतो देवी मध्ये तिष्ठति सागरः। षटतीर्थकमिदं पुण्य ब्राह्मणस्य करे स्थित। ततश्च वामहस्त जलस्थापनं विना आचमनं न कार्यमिति। तत्रैव शुष्कन वासमा तोये नाचामच्च विचक्षणः। जानोरूई जलं गल्ला स्थानाभावादुपस्पृशेत् ॥ न वर्षवारिष्वाचामत् तथाल्प- प्रदरोदके। प्राण वाससा चैव स्थलेनोपस्पृशेत् हिजः । यद्याचामेत् कदाचित्त निम्न गत्वा परिप्लुतः । क्रियां य: कुरुते मोहादनाचम्यैव नास्तिकः। भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया: सर्वा न संशयः। वौधायनः । ओं पूर्वाभिर्व्याहृतिभिः मपातकेष्वाचामत् । यत् पूर्वमाचामति तेन ऋग्वेदं प्रोणाति यद्वितीयं तेन यजुर्वेदं यत्तृतीयं तेन सामवेदं यत्प्रथम समाटि तेनाथर्ववेदं यत् द्वितीयं तेनेतिहासपुराणादीन् यत्सव्यं पाणिं प्रोक्षते पादौ शिरश्च तेनीपनिषदः प्रोणन्ति यन्मुखवाहु- शिरोहृदयं चक्षुःकर्णनासिकानाभिचोपस्पृशते तेनोर्षाधवन- स्पतय: सब्बा देवताः प्रोन्ति तस्मादाचमनादेव सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते। काशीखण्ड़े। भूर्भुवःस्वस्विभिमन्त्रैः पणवाद्यैः सदा हिजः । त्रिः प्राश्रीयाद्यदम्भस्तु प्रोतास्तेनास्य देवताः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुम। गङ्गा च यमुना चैव प्रौयेते परिमार्जनात् । नासत्यदस्रो प्रीयेते ·८ - आह्निकाचारतत्त्वावशिष्टम् । स्पृष्टे नासापुटहये। स्पृष्टे लोचनयुग्म तु प्रीयते शशिभास्करो। कर्णयुग्म तथा स्पष्ट प्रीयते ह्यनिलाननौ। नाभिम्पर्श तथा ब्रह्मा प्रोयते हदि केशवः । मूड: मस्पर्शनात् तस्य प्रीतम पुरुषोत्तमः । वाह्वोः मंस्पर्शनादेव प्रीयन्ते सर्वदेवताः मदनपारिजात यमः। गङ्गा च दक्षिणे कर्ण नामिकायां हुताशनः । उभयो: स्पर्शनेनैव तत्क्षणादेव शुध्यति। हरि भक्तिविलासे विष्णु पुराणं। त्रिः केशवं नारायणं माधव. मप्यथाचामेत् । प्रक्षालने हयोः पाण्योर्गोविन्दं विष्णु मिल्भी। मधुमदनमक मानेऽन्यत् त्रिविक्रमं। उन्मानप्यधरयो मिन-बोधरावभी। प्रक्षालने पुन: पाण्यो ह पोकेशञ्च पादयोः। पमनाभ प्रोक्षणे तु मूर्छि, दामोदरन्ततः। वासु देवं मुखे सङ्कर्षणं प्रद्युम्न मिल्वभौं। नामयोनवयुगलेऽनिरुप पुरुषोत्तमं । अधोक्षजं नृसिंहञ्च कर्णयोनाभितोऽच्च तं जनाईनञ्च हृदये उपेन्द्र मस्तक ततः। दक्षिण तु गारिं वाई वाम कृष्णं यथाविधि। नमोन्तञ्च चतुर्दान्तमा त् क्रमतं जपन् ॥ * ॥ गाणपत्याचमनं ॥ गणेशार्चनचन्द्रिकायां । यथा- ओं गणेशाय स्वाहा औं दुण्डिराजार स्वाहा औं वाम्बकार स्वाहति विर्जन्नं पीत्वा हस्तो प्रक्षाल्य यथाक्रमं पोष्ठादि माजनं कुर्यात् ॥ * ॥ अथ तान्त्रिकाचमनं ॥ * ॥ यामले आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैगचामत् माधकाग्रणोः । वशिजाय परे दत्वा शुद्धेन पाथमा प्रिये । पाथमा जलेन। तन्वान्तरे प्रात्मविद्याशिवम्तत्त्वैः स्वाहान्तस्त्रिः पिवेदपः। हाहीं हुम -- ·- 47 आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ७१ दिभिः शवे शाते वाग्वीजपूर्वकं । माननातन्त्र । प्राचा- मदात्मतत्त्वाद्यैः प्रणवाद्यहि ठान्तकैः। तेन शवे ओं हां ग्राम तत्त्वाय स्वाहा श्री ही विद्यातत्त्वाय स्वाहा औँ हुँ शिवतत्त्वाय स्वाहति मन्त्र स्विरयः पीत्वा ओछटिमार्जन कुयात् । शाक तुओं ए अात्मतत्त्वाय स्वाहा औं । विद्या- तत्त्वाय स्वाहा ओं। शिवतत्त्वाय स्वाहति त्रिय: पोलाचामत् ॥ ॥ अथ देवपूजा ॥ ॥ प्रपञ्चम रें। आमनं स्वागतं पाय- मध्यमाचमनीयकं । मधुपकाचमनं स्नानवमनाभरणन्तथा । सुगन्धसुमनापीयन द्यपन्दनं । प्रयोजयंदचनायामुप- चारांश्च षाड़श ॥ * ॥ अथामनं कालिकापुराण ॥ * ॥ आसनं प्रथमं दद्यात् पाप दारवमेव वा। वास्त्र वा चामणं कौशं रोप्यं सावर्णमेव वा ॥ १ ॥ अथ स्वागतं शारदायां॥ स्वागतं कुशलप्रश्न निगदेदग्रतो गुरोः । गुरोरिति देवायलक्षणं ॥ २ ॥ अथ पाद्यं उत्कलखण्ड । पादपद्मयं दद्यात् पाद्य श्यामाक- पङ्कजः। कालिकापुराण। पादार्थमुदकं पायं केवलन्तोय- तत्तैजसन पात्रेण शङ्ख नाथ प्रदापयेत् ।। ३ । अथाय। प्रपञ्चमार। गन्धपुप्पा मारकु गातिलसर्षपाः । दूर्वाचति मा.म.रितं । स्कान्द । दूब्बाकुशाग्रेश्च फनमितार्थ के स्निनः । तव शेषं क्षिपे मौ एषोऽध्य विधिरीरितः॥४॥ अथाचमनीयं । श्रागर्म । जाती- लवककोलनिम्मिताचमनीयकं । स्कन्दपुराणे। जानीमन्ना कक्कोललवङ्ग: संस्कृतं जलं । दद्यादाचमनार्थे तु मधुपक मव तत् । यव. - ·आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । सतो ददेत् ॥ ५॥ * ॥ अथ मधुपर्कः ॥ मधुपर्क दर्देदित्यु। क्रम्य । तत्रैव । मधुसर्पियुतं गव्यं दधि कांस्य हि निम्मले पात्रे स्थितञ्च पिहितं पात्रेणान्येन तादृशा। शारदायां आज्य दधिमधून्मिश्रमेतदुक्त मनीषिभिः ॥ ६ ॥ पुनराच मनीयं ॥ आगम। शुद्धाभिरद्भिर्विहितं पुनराचमनीयक विष्णुधर्मोत्तरे। तीर्थतोयं ततो दत्त्वा देवस्याचमनं पुन: ॥ अथ सानं। एकादशस्कन्धे । चन्दनोषीर-कर्पूर-कुश्मा- गुरुवासितैः। मलिलैः सापयेन्मन्त्री नित्यञ्च विभवे मति । उत्कलखण्डे। सुसंस्कृतं फलयुतं नापने जलमुच्यते । जलपरिमाणं भविष्ये। स्नान शतपलं दद्यादभ्यङ्ग पञ्च- विंशतिं। पलानां हे सहस्रं तु महानानं प्रकीर्तितं ॥८॥ ॥ * ॥ अथ वस्त्र। स्कन्दपुराणे । पटकोपय-काम निर्मित वाससौ शुभे। यथाशक्ति प्रदेये च वित्तशाठा न कारयेत् ॥ कालिकापुराणे। रक्त कोषयवस्तञ्च महादेश्य प्राम्यते । कार्पासं सर्वतोभद्रं दद्यात् सर्वभ्य एव तत् । तन्वे । षट्त्रिंशदङ्ग लान्यूनायाम वस्त्रं न चार्पयेत्। विभवे सति देवेशि काम्य कमणि कुत्रचित् ॥ ८ ॥ अलङ्कारोपि तत्रैव। अष्टवर्षोयकन्याया नोपभुक्त भवेत्तु यत्। अलङ्कारं न दद्याच्च वित्तशाठा विवर्जयेत्। उत्कलखण्ड । हार केयूर मुकुट ग्रेवेयादिक-भूषणं । यथाशक्ति यथास्थानं देवस्थाने निवे- शयेत्। कालिकापुराणे। शिरोगतानि दद्याश्च सोवर्णानि च सर्वदा । चड़ारबादिकानीह भूषणानि तु भैरव ! अवेयकादि- ·३ आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । नाभ्यन्तं सौवर्ण राजतञ्च वा। निवेदयेत्तु देवेभ्यो नान्यत्तैजस- सम्भवं। देवोई देश रोप्यञ्च न कदाचिद्दिभूषणं ॥ १० ॥ अथ गन्धः । तत्र व। मर्वेषु गन्धजातेषु प्रशस्तो मलयोद्भवः । सम्मात् सर्वप्रयत्ने न दद्यान्मलयजं सदा। कृष्णागरुः सकपूरः महितोमलयोद्भवः । वैषणवीप्रोनिदोगन्धः कामाख्यायाश्च भैरव । देवीपुराण। मदकार्पर-काश्मोर रोचनानाञ्चतुष्टयं । पतन लेपयेद्देवी मान् कामानवाप्नुयात्। स्कान्दे । चन्द्र- चन्दन-कस्तूरी कुङ्कुमैग्नुलेपनं । चन्द्रः कपूर। प्रपञ्चमारे। चन्दना गुरुकर्पूर-पङ्ग गन्धर्धामहोच्यते ॥ अथ गन्धाष्टकं ॥ मकतन्त्र ॥ चन्दनागुरुकपूर-रोचना कुश्मं मदं। रक्तचन्दन- जावासं गाणपत्यमुदाहा। जावामो दुरालभा इति गणेश- गन्धाष्टकं ॥ होवेरं चन्दनं कुष्ठमगुरुचन्दनं मुग। मेव्यकञ्च जटामांमी वैष्णवं तदुदाहृतं । हौवरं गन्धवाला सेव्यकं गोरोचना। इति विषामन्याष्टकं ॥ चन्दनागुरुकपुर-जल- कुङ्कुम-रोचना। जटामांसो काँपयुता शाक्त गन्धाष्टकं विदुः । जलं गन्धवाला। कपियुता गाठियान् ॥ इति शाक्तगन्धाष्टकं ॥ जलकाश्मोरकुष्ठे स्तु रक्तचन्दनचन्दनैः। उशोरागुरुकर्परैः मौरं गन्धाष्टकं विदुः। काश्मीरं कुश्मं उशीर गन्धविर्णा । इति सूर्यगन्धाष्टक। चन्दनागुरुकपर-तमालजल-कुडुमं । कुशोदं कुष्ठसंयुक्त शैवं गन्धाष्टकं विदुः। कुशोदं रक्तचन्दनं । इति शेवगन्धाष्टकं ॥ ११ ॥ अथ पुष्पाणि ॥ देवीपुराणे। पुष्पमूले वसेत् ब्रह्मा पुष्पमध्ये च केशवः । पुष्याग्रेऽहं स्थितो ·७४ आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । नित्यं सर्वे देवाः स्थिता दले। चराचराश्च मकला: सदा पुष्पवशाः स्मृताः। परं ज्योतिः पुष्पगतं पुष्प णैव प्रसीदति। त्रिवर्गसाधनं पुष्पं तुष्टियोपुष्टिवर्द्धन पुष्प देवी प्रसन्ना स्यात् धर्मकामार्थदायिनी। तस्मात् पुष्प य॑जवी नित्यं भक्तियुतो नरः। सर्वामां पुष्पजातीनां रक्तं शस्तं तथा जवा । देवीप्रीतिकरं प्राने सर्व कामफलप्रदं। रक्तपुष्पा देवेशि तथा स्वर्णादिनिर्मित। रक्तपद्मन वजेण तुलां स याति कहिचित्। वजेण हीरक गत्यर्थः । न सुवर्णन रन न नच चित्रण भूरिणा। तथा प्रमादमायाति यथा पुष्पैर्जमाई नः । स्कान्द । तेनाचितोऽहं सुभग कली वर्षायुतं शुभं: प्रत्यहं कुसुमैकेन भक्त्या येनाचि तो हरिः । पौवमबखे। तयः शीलगुणोपते ब्राह्मण वेदपारगे। दत्त्वा दश सुवर्णस्य तत् फलं कुसुमस्य च। मन्द मन्त्रा। पुष्यं पञ्चविध प्रोक्त मुनिभिर्नारदादिभिः । परापरोत्तमञ्चैव मायमञ्च तथाधर्म। मीवर्णन्तु परं प्रोक्तमपरं चित्रवस्त्र गुल्मलतापुष्पमुत्तमं परिकीर्तितं अधमं पत्र तोयादि मध्यमन्तु फलात्मकं । उत्सृष्टं न क्रियायोग्य मदः योग्य परापर। उत्सृष्टं देवाय दत्तमिति। अर्थादुत्तमादि विविध- पुष्य न पुन: क्रियायोग्य किन्तु भूषणार्थ देवोपरि धार्य- मित्यर्थः । नचवं “षिताः पशवो बद्धाः कन्यका च रजस्वला । देवता च निर्मात्या हन्ति पुण्य पुराकतमिति” स्मतेः परापरपुष्पेऽपि तद्दोष: स्यादिति वाच्यं । यावञ्चन्द्रश्च सूर्याच । ।

·५ स्वयमा. आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । यावत्तिष्ठन्ति देवताः। न निम्मा ल्यं भवेत्तावत् स्वर्णरूप्यः विभूषणमिति तत्त्वसारवचने नात्र निर्ममा ल्यत्वाभावात् । आचारादर्श। पारामोत्पादितं पुष्यमारण्यं क्रोतमेव च । तथा प्रतिग्रहालब्ध पुष्पमेतञ्चतुर्विध। कोतमिति बोरक्रय- कोतं। तथा च ब्रह्मपुराण । पुष्पधूपैश्च नैवेद्य रिक्रय- क्रियाहृतैः । पूजयेदित्यनुषङ्गः। वीरक्रयश्च वीरवत् यात्रा- शून्येन विक्रेनुरूपन्यस्तम गेन यावत्। अत्रापि विशेषो पिणोन। धमार्जितधनकोतर्यः कुर्यात् केशवार्चनं ! उद्दरिष्यत्वमन्द हो दश पूर्वान्दशावगन्। पुरुषानिति शेषः । अन्यथाक्रयेतु। ममितपुष्य कुशादीनि ब्राह्मणः हरेत्। शूद्रानोते: क्रयक्रोत: कर्म कुर्वन् पतत्यधः । इति मातातपोयेन निषेधः। मोपि नित्येतरविषयः॥ याचित निष्फलं पुष्प क्रयकोतञ्च निष्फलं। नित्यपूजाविधी एष्य न दोष: क्रयचीयेयोरिति नारसिंहवचनात् । योगिनीतन्त्र । नोत्सृज्य दद्यात् पुष्पाणि वनस्थानि कदाचन । न शक्नुवन्ति वे देवाः ममाकर्षितुमुद्यताः। एकैकं कुसुमं यक्षा रक्षन्ति तथा यक्षाङ्गनाः पञ्च मक्त: कुसुमावृताः । तस्मादाहृत्य कुसुमं यजद्द वान् पितॄनपि । इति वनस्थ पुष्यदान- निषेधः। नारमिहे । यथा कथञ्जिदाहृत्य कुसुमैः पूजयेद्धरिं । नाक-पृष्ठमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा। मध्याह्नस्नानान- न्तरं पुष्पचयनिषेधो यथा मत्स्यसूक्ते । स्त्रात्वा मध्यान्ह समये न छिन्यात् कुसुमं नरः । तत्पुष्पाभ्यर्च नारे वै यतः ।

·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । निग्ये परिपच्यते। अगस्त्ये। परारोपितक्षेभ्यः पुष्पाण्या- नीय योऽश्चयेत्। अविज्ञाप्य तु तस्यैव निष्फलं तस्य पूजन- मिति तु हिजतरविषयं । हि जस्तो । पुष्याणि सर्वतः खवदाहरदिति याज्ञवल्कोयात्। आचारादर्श। जवापुष्पञ्च वन्ध कं विष्णुकान्ता तथाकजं। वक सध्यारक्तकञ्च तथैव मुनिपुष्पक' । मेवस्तो चैव पालाशं नागकेशरकन्तथा । सवन्त- मेतद्ग्राह्यञ्च हन्तवयन नाच येत्। योगिनीतन्त्र । वकुलस्य अशोकस्य अज्जनस्य महेश्वरि । पूजयेदृन्तवन मवन्तेन विव- र्जयेत्। विष्णुकान्ता जवा नागकेशरं नागवल्लभं। वन्ध कञ्चैव मन्दारं मन्तेन ममर्च येत्। न स्पृशेट् वृन्तवयंञ्च भूगतञ्च न मंस्पृशेत्। शेफालिवकुलेनैव भूगतेन समर्च येत्। मालुरं भृगतं देयं तस्य काष्ठम्य चन्दनं । मन्त्रमहोदधौ। तुलसी वकुलो ब्रह्मचम्पकश्च सरोजिनी । विल्वकलारदमनास्तथा कुरुवकः कुशः। दूर्वाहि शम्यपामार्गविष्णुक्रान्ता मनि- द्रुमः । धात्रीयुतानामतेषां पत्नैः कुर्यात् सुराचनं । पलाशः कुरुवक: रक्ताम्नानः अहिर्नागकेशरः। मुनिद्रुमः बकवृक्षः । विष्णुधर्मोत्तरे। भृङ्गराजस्य विल्वस्य वकपुष्यस्य च द्विजः । जम्ब मिची जपमा पत्राणि विनिवेदयेत् । नरसिंह- पुराण । पुष्य रमण्यमम्भ तैः पत्रैर्वा गिरिमम्भवैः। अपयं. षितनिच्छिद्रः प्रोक्षितजन्तु वर्जितैः । आत्मारामोद्भवापि पुष्प : मंपूजयश्चरिं। भविष्यपुराणं । प्रहरं तिष्ठत जाती करवीरमहर्विशं। तुलस्यां विल्वपत्रेषु सर्वेषु जलजेषु च ।

·पातिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । न पर्युषितदोषोस्ति मालाकार-महेषु च । पाझे। तुलसी पर्युषिता नैव विल्वपत्नन्तथैव च। पद्म पञ्चदिनात्याज्यं शेषं पर्युषितं विदुः। स्कान्द । न पर्युषितदोषोस्ति जलजोत्पल- चम्पके। तुलस्यगस्त्यवकुले विल्वं गङ्गाजले तथा । मत्स्य - पुराणे। विल्वपत्रञ्च माध्यञ्च तमालामलकोदलं। कह्वारं तुलमी चैव पद्मच्च मुनिपुष्यकं । एतत् पर्युषितं न स्यात् कुशाश्च कलिकास्तथा। पद्मञ्च मुनिपुष्यमित्यत्र पद्म पुबागचम्पकमिति योगिनीतन्त्र पाठः। मत्स्य पुराणे । तुलस्यगावल्वानां नास्ति पर्युषितात्मता। रक्तपुष्पस्यापि तथा नैव पर्युषितात्मता। सर्वाणि जन्नजातानि कुमुदान्युत् पलानि च । एषां पर्युषिता शङ्का कार्या पञ्चदिनोद्धतः । पुष्पाण्यञ्जलिभि द्यानिषिदान्यपि मालया। कृत्यकोमुद्यां । वज्यं पर्युषितं पुष्प वज्यं पर्युषितं जलं। न वज्यं जाह्नवो- तोयं न वज्यं तुलसीदलं। स्म,तिसारावल्यां । कुशपुष्यस्व रजत सुवर्ण-कतयोरपि । न पर्युषितदोषोस्ति तीथतोयस्य चैव हि । मुकुल च येद्दवान् चम्पकै लजैविना। योगिनीतन्त्र । पद्म दू गुरञ्चैव तुलस्या दलमेवच । लग्नं पर्युषित न स्याहमनस्य च शङ्करि। लग्नं वृन्तादिनत्यर्थः। तेन याव- इन्तमोचनं नस्यात्तावदेवापर्युषितत्वमिति । एकस्य नाना- विधपर्युषितत्वापर्युषितत्वविरोधः सुलभ-दुर्लभत्वाभ्यां परि- हरणीयः। योगिनीतन्ते ॥ नौरजस्य च विल्वस्य तुलस्या दल- मेव च । न दुष्येच्छिन्नभिवञ्च जातोपुष्पञ्च शङ्करि । गौतमोये । । ।

·- दश आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । बिल्वस्थ वकुलस्यैव तथा धात्रोदलस्य च । तमालस्य च पत्रञ्च छिन्नभिन्नं न दुप्यांत। देवीपुराणे। मलिकामालतोजात:- कतक्यशायाचम्पकैः। पुन्नागना गवकु न. प.त्पन्न जानिमः । तुमौकरवीरच प्रनामागच्या जफ.। एतैरन्यश्च कुसुमैरञ्च ये- दच्युतं नरः । एषां दशसुवर्णस्य प्रत्येकं फलमाप्नुयात्। पुनागः पुलौन इति मिायलायां प्रसिद्धः । नागो नागकेशरः । सिंह। द्रोणपुष्य नृपैस्मिन् माधवाय निवेदित। दत्वा सुवर्णानि यत् फलं तदवाप्नुयात्। द्रोणपुप्यमहस्राच्च खादिरकं प्रशस्यते । खादिराणां महस्रेभ्यः शमीपुष्पं प्रशस्यते । शमीपुष्पसहस्र भ्यो विल्वपत्र प्रशस्यते। विल्वपत्रसहमेभ्यो वकपुष्यं प्रशस्यते। वकपुष्पसहस्रेभ्यो नन्द्यावत्तं प्रशस्यत नन्द्यावत सहस्राद्धि करवीरं प्रशस्यत । करवीरमहस्राद्धि खत तत् पुष्पमुत्तमम्। करवीरख तपुष्पात् पालाशं पुष्य- मुत्तमं। पालाशपुष्पमाहस्रात् कुशपुष्पं प्रशस्यते। कुशपुष्प- महमादि वनमाला विशिष्यते । वनमाला-सहस्रादि साकन्तु विशिष्यत । चम्पकस्य सहस्रादि अशोक पुयमुत्तमं । अशोकस्य सहमाद्धि सेवन्तो पुप्पमुत्तमं । भवन्त पुप्पमाहमात् कुनकं पुष्पमुत्तमं । कुञकस्य सहस्रादि मालतीपुष्यमुत्तमं । मालल्याश्च महस्रावि त्रिसन्ध्यारतकं वरं । त्रिसन्ध्यारत- माहम्रात् त्रिसन्ध्यावतकं वरं । त्रिसन्ध्याश्वेतसाहनात् कुन्दपुष्पं विशिष्यते। कुन्दपुष्यसहस्राहि शतपत्र विशिष्यते । शतपत्रमहस्राहि मनिकापुष्यमुत्तमं । मल्लिकापुष्पसाहस्रा.

·७८ - - आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ज्जातीपुष्पं विशिष्यत। नारदीये । माननीयकुन्नागोकोका- नवमखिका। अचाननगर ठममिकामभुपिांगडक। यूथि- भाटपदं कुन्दं कदम्बमधुपिङ्गलं । पाटलाचम्पकं कृपा नारङ्गमतिमुक्तकं। केतक गुरुवक दिल्वं कारं वामक दिमाः। पञ्चविंगति घुष्याग नमातुन्यप्रियारिण में। मदीय- वनमानाया: पुष्परभि सुगा मया। ग्रथिता हि तथा शुद्ध: पञ्चविंशतिभिः क्रमात् । आपादलम्बिनो माला वनमाला प्रको तता। चम्पकपदं नाघौचम्पकभिन्नचम्पकपरं। पूर्व- वचन त मागेपरमको। नरसिंहपुराण । केतकी- पत्रपुष्पञ्च भृङ्गमनम्य पत्रकं । तुलसी कृष्णतुलमो मद्यस्तुष्टि- का हरेः। प्राचाराद। केतकीपत्रेणकेन पूजितो गरुड़- वजः। समाः महसं सुप्रीतो देवदेवो जनाईनः । केतकी पण केनति पुष्यावयवनत्यर्थः। विष्णुधर्मोत्तर। रक्तानि यानि धर्मा चैत्यक्षोद्भवानि च। श्मशानवनजातानि यानि चाकालजानि च। स्वयं पतितमुष्पाणि त्यजट्पहतानि च । कूटज गातान्नीपुष्पं शिरीषञ्च जनार्दने। निवेदितं भयं रोगं निःस्वत्वञ्च प्रयच्छति। अन्धु गोत्र का पुगि रक्तान्यपि च दापयेत्। गम... होभाग्यः पुयात् । अाग्नेये। पद्मान्यम्ब समुत्थानि रक्तनीले तथोत्पले। सितोत्पलञ्च कृष्णस्य दयितं मर्बदा नृप। वामनपुराण। पारिभद्र पाटला च वकुलं गिरिशालिनी । तिलक जम्ब वनज पीतक तगरन्तथा । एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्य तार्छ ने। पारिभद्रं मन्दार:

·पाक्षिकाचार-तत्वावशिष्टम् । पाटला पारलौति प्रसिद्ध गिरिशालिनो अपराजिता। जम्बु- वनज खेतजवाकुसुमं। विष्णुधर्मोत्तर। रताशोकस्य कुसुम- मतसोकुसुमन्तथा । चम्पकस्य च देयं वै तथा भूचम्पकस्य च । अतसो शणः । विष्णुरहस्ये। वर्णानान्तु यथा विप्रस्तीर्थानां जाह्नवौ यथा। देवानाञ्च यथा विष्णु: पुष्याणां मालती तथा । मालत्यानुदिनं योचे हे वेशं गरुड़ध्वज । जन्ममृत्युजरारोग- विमुक्तोऽसौ विमुक्तिभाक । पञ्चपत्रा भवेज्जाती सप्तपत्रा तु मालतो । स्कान्द । यदा यदा मुनिश्रेष्ठ कमलरचितो हरिः। ददाति वाच्छितान् कामान् पापञ्च कुरुते चयं । यथा पद्मालयां प्राप्य प्रीतो भवति माधवः । कदम्बकुसुम प्राप्य तथा प्रोणाति विश्वधक । येऽच यन्ति जनाध्यक्ष करवीरः सितासितैः। चतुर्वर्षाणि राजेन्द्र प्रीतो भवति माधवः । एकेन करवोरण सितनाप्यसितेन वा। हरिं वा हरमभ्यर्चर सर्व यज्ञफलं लभेत्। अगस्त्यकुसुमैर्देवं येऽञ्च यन्ति जनाई नं। तेषां दर्शनमात्रेण नरकान्न प्रपश्यति । आचारादर्श। पराध- सहस्राणि अपराधशतानि च। पद्मनकेन देवेश; क्षमते हेलयाचितः। नारदीये। मनोहरैः सुगन्धैश्च पुष्यपि मनो- रमैः। अभ्यचा विष्णुमोशं वा तत्सारूप्यं ततो व्रजेत् । पद्मपुष्येण गोविन्दं शिवं वाप्यर्च येवरः। स याति विशुभवनं कुलचितयसंयुतः। हरञ्च केतकीपुष्पर्विष्णु धुस्तूरक निशि सर्वपापविनिर्मुक्तो देवमूर्ति दिवं व्रजेत्। सप्तलाकुसुमै- विष्णु रुद्रजामहेश्वरं । अभ्यञ्च देवदेवेशं सारूप्यं याति ·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । मानवः । सप्तला नवमल्लिका। तथा,-शिवं विष्णुच संपूज्य प्रस्थ पुष्य मनोहरैः। शमीपुष्प च राजेन्द्र सर्वान् कामानवा- नुयात्। प्रस्थपुष्पर्जम्बीरपुष्य ः। पाद्म। पद्ममनरिकाभिव उपर्युपरि सर्व्वदा। येऽर्च यन्ति महाभागा गोकोटिफल- भागिनः । मालतीकलिकामालामौषदिकसितां हरीः॥ दत्वा शिरमि विप्रेन्द्र वाजिमेधफलं लभेत् ॥ गारुड़े ॥ पक्षीन्द्र न श्रुतं दृष्टं भूतं वा न भविष्यति। मालत्या च मम पुष्प हादश्या च समा तिथिः । यत्र यत्र खगश्रेष्ठ भारते मालतीवनं। पत्र पत्रे तथा तुष्टो वमते तत्र केशवः। वनम मालतीपुष्प माधवस्य सदैव हि। हेलया दापयेत् स्थानं स्वकीयं गरुड़ध्वजः। दत्तमात्र हरैः पुष्प निमाल्य भवति क्षणात्। अहोरात्र प्रभुक्तं हि मालतीकुसुमं न हि। विष्णो- रङ्गात् परिभ्रष्टं मालतीकुसुमं खग। यो धारयच्च शिरसि मर्वधर्मफलं लभेत्। अदत्त्वा केशवे यस्तु खमूर्खा मालती वहेत् । म नरः खगशार्दूल सर्वधर्माच्युतो भवेत् । सुवर्णदानं गोदानं भूमिदान खरोखर। विहाय कार्तिक मासि मालती यच्छ केशव। स्कान्द । शुभाशुभ्र हागन्धैः कुसुमैः पङ्कजोद्भवः। अधोक्षज समभ्यय॑ नरो याति हरेः पदं । अहो नष्टा विनष्टास्ते पतिताः कलिकन्दर । यैर्नाचि तो हरि- भत्या कमलैरसितैः सितैः । रक्तपद्मप्रदानेन रुक्ममाषकदो शतं दत्वा च धर्मात्मा वशिष्टोमफलं लभेत् । सहस्रञ्च तथा दत्वा सूर्यलोके महीयते । विष्णुलोकमवाप्रोति भवेत् ।

·पाक्षिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । लक्षपूजाविधायकाः॥ रतपनप्रदानाविखे तस्य हिगुणं फलं कमल: कमलाकान्तः पूजित: कार्तिके तु यः। कमला त्वनुग तेषां जन्मान्तरशतेष्वपि। विष्णुधर्मोत्तर। विपुलं प्राप्नुयात खर्ग दुराचारोऽपि दुष्टधीः। दत्वा नौलोत्पलं विष्णोर्ना काया विचारणा नौलोत्पलशतं दत्वा वष्टिोमफल लभेत्। नीलोत्पलसहस्रेण पुण्डरीकमवाप्नुयात् । पुण्ड रोकं पुण्डरीकाक्षं ॥ स्कान्दे ॥ जातरूपनिर्विष्णु कदम्ब- कुसुमैमुने। येऽच्च यन्ति च गोविन्दं न तेषां सौरिजौं भयं । कदम्बकुसुमै चर्येऽर्च यन्ति जनाइन। तेषां यमालयो नैव, न जायन्ते कुयोनिषु। धनागमे घनश्य म: कदम्बकुसुमा चितः। ददाति वाञ्छितान् कामान् शतजन्मनि सम्पदः । चतुर्युगानि विप्रेन्द्र प्रौतो भवति केशवः। मितरतेमहा- पुण्यः कुसुमैः करवीरजैः । केशरैः केतकीपुष्यमिथुन दिवाकरै। येनाञ्चितः सकद्भक्त्या म मुक्तो नरकावात् । कार्तिके केतकीपुष्पं दत्तं येन कलो हरैः । पदानच देवर्षे तारितं स्वकुन्नायुतं । स्कान्द। अभ्यर्च। कुन्ट कुसुमैः केशवं कल्मषापहं। प्रयाति भवनं विष्णोर्वन्दितं मुनिचारणैः । कर्णिकारमयैः पुष्यः कान्तः कणक सुप्रभैः। अञ्चयित्वाच्युत लोक तस्य लोके महीयते । मल्लिका-कुसुमर्देवं वमन्ते गरुड़ ध्वज । योऽर्च येत् परया भक्त्या दहेत् पापं विधार्जित ॥ अथ वर्जनौयपुष्पं ॥ * ॥ गौतमीये। मलिनं भूमि- संस्पृष्टं कमिकेशादिदूषित। पर्युषितञ्च कुसुमं वजयेहवता- ·अने। पाक्षिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । राघवभतं। विपवन्यूनकुसुमैर्नाञ्च येत्तु कदा- चन। अन्धार्थमाहृतं दुष्टं तथैवान्योपभुक्तकं । त्रिपचन्यून- रिति शृङ्गाग्राहिकतयाविहित-द्रोणादीतररित्यर्थः । स्कान्द । लिष्टं पर्य षितञ्च भूमिपतित छिद्रञ्च छिद्रञ्च कोटान्वित, यत्केशोपहतञ्च गन्धरहितं यच्चोग्रगन्धान्वितं । हस्ते यहित प्रणामसमये यहामहस्त वत, यच्चान्तर्जलधौतमञ्चन- विधौ पुष्पञ्च तहर्जयेत् ॥ भडवा यहिटपादिकं क्षिति- सहयोत्पाय्य यच्चाहतं, यच्चाक्रम्य समाहृतं तदखिलं पुष्पं भवत्यासुरं ॥ मन्वतन्त्रप्रकाशे ॥ पत्रेषु तुलसी श्रेष्ठा विषमामलकन्तथा। मरुको देवकद्वारं विष्णुकान्ता तथैव च। अपामार्गञ्च गाम्भागपत्र सुरभिसंज्ञकं। नागवल्लीदलं दूर्वाकुशपत्र तथापरं। तमालपत्रञ्चागस्त्यपत्र भृगदल- त्यक्त्वा तु मालतीपुष्य पुष्याख्यन्यानि च प्रभुः । ग्टह्वाति तुलसों शुष्कामपि पर्युषितां हरिः । तुलसी- पत्रमादाय यः करोति ममाञ्चनं न पुनर्योनिमानोति मुक्तिभागी भवेधि सः । समञ्जरी दलर्युक्तं तुलसीसम्भवः क्षती। कुर्वन्ति पूजनं विष्णोस्ते कृतार्थाः कलौ युगे। रहीत्वा तुलसीपत्रं यः करोति ममार्चनं। अचित सकलं न मदेवासुरमानुषं। ब्राह्म। तुलसीपद्मपुष्पाणि पलाश- पोफलानि च। चत्वारि पुण्यपुष्पाणि पुन: प्रक्षाल्य पूजयेत् । रसिंहपुराणे । अपामार्गस्य पत्राच पत्रं भृङ्गरजस्य च । |स्माच्च खादिरं पत्र ततश्च शमीपत्रकं। दूर्वापचं ततः न्तथा। स्कान्दे ।

·८४
।
नैव दुष्यति ।
आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् ।
श्रेष्ठ ततोऽपि कुशपत्रकं ।
ततो दमनकं श्रेष्ठ ततो विस्वर
पत्रकं। विल्व-पत्रादपि हरेस्तुलस्याः पत्रमुत्तमं । एतेषान
यथालध: पत्रैर्यश्चार्च येडरिं। सर्वपापविनिमुक्तो विष्णु
लोके महीयते। राघवभः ॥ सद्यः पर्युषित वापि निम्माल
तथान्यैर्न हरेस्तुष्टिस्त लस्या तुष्यते यथा
मारदीये। शाखाग्रात् पतित भूमौ यच्च पत्रं पुरातनं
तेनापि पूज्यो गोविन्दो मधुकैटभमई नः। विष्णुधर्मोत्तर
संक्रान्त्यां पक्षयोरन्त हादश्यां निशिसध्ययोः। यकिन
तुलसीपत्रं तैश्छिन्न हरिमस्तकं। स्मतिमागरे ॥ वैधती
व्यतीपाते भीमभागवभानुषु। पर्व हये च संक्रान्त्यां हादश्य
सूतकहये। तुलमों ये विछिन्दन्ति ते छिन्दन्ति हरेः शिरः
णन। हादश्यां तुलसीपत्रं धात्रोपवञ्च कार्तिके। लुनाति
म नरो गच्छबिरयानतिगर्हितान् । विष्णुधर्म । न च्छिन्दया
त्तलसोपत्रं द्वादश्यां वैष्णवः कचित्। देवार्थे तुलनीच्छदं
होमार्थे समिधस्तथा। इन्दुक्षये न दुष्थेत गवार्थे रणस्य च
एतत्तु पूर्वसञ्चितामद्भावविषयं ॥ अथ तुलसीपत्रचयन
पद्मपुराणे। तुलस्यमृतनामासि सदा र
केशवप्रिये। केशवाय चिनोमि त्वां वरदा भव शोभने । त्वदङ्ग
सम्भवैः पत्रः पूजयामि यथा हरिं। तथा कुरु पवित्राङ्गि कर्ली
मलविनाशिनि । विना त्वया महाभाग समस्तं कर्म निष्फलं
अतस्तु लमि देवि त्वां चिनोमि वरदा भव। चयनोद्भवदुःखन्ते
यद्दवि हृदि जायते । तत् क्षमख जगन्मातस्तुलसी त्वां
मन्त्रः ॥ * ॥

·८५ मान- आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । नमाम्यहं। मन्त्रेणानन यो दद्याद ग्रहौत्वा तुलसीदलं । पूजायां देवदेवस्य लक्षकोटिगुणं भवेत् ॥ अथ पुष्पप्रतिनिधिः । विष्णुधर्मोत्तरे। पुष्याभावेऽपि देयानि पत्राणि च जना- ईने। पत्राभावे जलं देयं तेन पुण्यमवाप्नुयात् । मालायां ॥ पुष्पाभावे जलेनापि दूर्बया तण्डुलेन च । नित्य- पूजा प्रकर्त्तव्या भक्तिभावेन सुन्दरि। यामले। नाक्षतैरर्चये- हिष्णुन तुलस्या विनायकं । न दूर्बया यजेटुगी मालूरैन दिवाकरं। अत्र प्रतिनिधावेव तण्डुलवर्जनं नत्वा नैवेद्यादौ आमाऽग्रदानवाधप्रमक्तेः। दूर्वानिषेधस्य शक्लदूर्वापरत्वं । तथा च कुलावलीये । रक्तामध्ये खेतवा नीलकण्ठं कुरुण्टकं । न दद्याञ्च महादेव्यै यदीच्छेच्छुभमात्मनः । नीलकण्ठ प्रमि, कुरुण्ट कपोतझिण्टी ॥ ज्ञानमालायां। पुष्पाण्य- अनिभिर्दद्याविषिद्धान्यपि मालया। अधोमुखार्पणं नष्टं पुष्पाञ्जन्निविधि विना। पत्र वा यदि वा पुष्पं फलं नेष्टमधो- मुखं। दुःखदं तत् समाख्यातं यथोत्पन तथार्पणं। तुलस्या- मलको-पत्र विल्वपत्रञ्च पार्वति । देवपूजां प्रकुवात यथोक्तन्तु तथापयेत्। यथोत्पवमिति विल्वपत्रे ऽधोमुखत्वं । तथाच तवा पूर्व पत्ने स्थितो ब्रह्मा उत्तरे विष्णु- निच्छिद्र विल्वपत्रे तु मध्यमस्थः मदाशिवः । पृष्ठभाग स्थिता यक्षा यज्ञानाञ्च विरोधकाः । पूर्वभागेन विल्वपत्रं समर्पयेत् । पूर्बभागनेति दक्षिणभागे- नेत्यर्थः। शिवेति देवतामात्रस्योपलक्षणं। पूर्व पत्र दक्षिण- देवता। शिवे तु ·अगस्त्य- पाडिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । पचे, उत्तरे वामे । उत्तरी चास्य सौवर्ण लक्ष पाखें भविष्यतीति महाभारतेप्युत्तरशब्दस्य वामवाचकत्वदर्शनात्। यहा पूर्व- दिनु खार्थने वामाङ्गस्योत्तरदिक स्थत्वेन उत्तरशब्दस्य वाम रूढ़िः। एवं वामेतरस्य दक्षिणदिकस्थत्वेन दक्षिणशब्दरूढ़ि रिति । एवमुत्तरदिनखदेवाने वामानस्य पश्चिमदिकस्थत्वेन पश्चिमाख्यानं । तदितराङ्गस्य पूर्वदिक स्थत्वेन पूर्वाख्यानमिति ध्येयं ॥ योगिनोतन्त्र ॥ करवीरकता माला येच यन्तीह माधवं देवेन्द्रोऽपि महेशानि करोति करसम्पुटं। माला इति प्राप्ये- त्युपस्करणीयं। देवेन्द्रोऽपोति तान् दृष्ट्वति शेषः । संहितायां ॥ विहन् सर्वेषु पुष्षेषु पङ्कजं श्रेष्ठमुच्यते। तत्पुष्पेष्वपि तन्माल्य लक्षकोटिगुणं भवेत्। योच्च येत् तुलसोमाल्ययज्ञकोटि- विल्वपत्रेण ये विष्णु कात्तिके परमेश्वरि । अर्थ यन्ति हरिं भक्त्या मुक्तिस्तेषां करे स्थिता। मञ्जरोभिः सपत्राभिमालाभिश्चापि केशवः । तुलस्याः कार्तिके प्रोतो ददाति पदमव्ययं ॥ नरसिंहपुराणे ॥ सर्वाषांप आतौनां जातोपुष्पमिहोत्तमं । जातोपुष्पसहस्रेण यच्छन्माला सुशोभनां । विष्णवे विधिवत् भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु। कल्पकोटि- सहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वसहिष्णुपुर श्रीमान् विष्णु- तुल्यपराक्रमः । केशव: केतकोपुष्पैर्मिथुनस्थे दिवाकर। येना- चित: सकद्वया सोऽखमेधफलं लभेत् । विहाय मज़पुष्पाणि मुनिपुष्पण केशवं। कार्तिके योऽच येत्या मुच्यते मरका पवात् । ॥ पक्ष शिवपूजायां विहितपुष्पाणि ॥ * ॥ भविष्थे। फलं लभेत् । पाय।

·पुष्पञ्च कोना पाहिकाचार-तत्वावशिष्टम् । पुष्पाणि कथयाम्यद्य इष्टानिष्टानि सुन्दर। करवीरी वकचैव अर्कमुन्मत्तकन्सथा। पाटला वृहतौ चैव तथा च गिरिमसिका। प्रशोकस्य च पुष्पाणि मन्दारस्यापराजिता। शमीपुष्पाणि वन्यानि कुनकः शशिनी तथा। अपामार्गस्तथा पद्मजातो- चम्पक: पिण्डतगरस्तथा वै नागकेशरः । पुत्राग: किङ्गिरातच द्रोणपुष्यं तथोचिरं। शिंशयोडुम्बरशेव जयामयी तथैव च। पुष्याणि यवक्षस्य सदा विस्खः प्रियः शुभे। कुसुम्भस्य च पुष्पाणि तथा वैकिंशुकस्य च । नोलन कुमुदश्चैव तथा रत्तोत्पलानि च। अवानि च पुष्पाणि स्थलजान्यम्वुजानि च । भावेनेह प्रदत्तानि सर्वाणि कुसुमानि ग्टहामि शिरसा देवि यन्मे भक्त्या निवेदयेत्। में शिवस्य ॥ गिरिमल्लिका कूटजः ॥ शक्लिनी चोरपुष्यो। शिंशपा अगुरुः । जया जयन्ती, मल्ली मलिका, यक्षस्यामलक्यादेः। किंशुकस्य पन्नाशस्य ॥ तथा॥ बहतीकुसुमैर्भक्त्या सक्कयो लिङ्गमर्च येत्। गवामयुतदानस्य फलं प्राप्य दिवं व्रजेत् । अशोक समन्दारकर्णिकारवकानि च । करवीरार्कमन्दारशमी- नगरकेशरः। पुष्प रेतैर्यथालाभैर्यो नरः पूजयेच्छिवं। स यत्फलमवाप्रोति तदिहैकमनाः शृणु। सूर्यकोटिप्रतीकाश विमानैः मार्चकामिकैः । दोधूयमानश्चमर : शिवलोके महीयते । मन्दारो रतमन्दारः, केतक: पुवागः ॥ स्काग्दे ॥ चतुणी पुष्प जातीनां गन्धमाघ्राति शङ्करः। पर्कस्य करवीरस्य विलस्य च वकस्य च। मणिमुलाप्रवालैश बरप्यमं मम । ॥

·६८ पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । एनामि विना देवि विल्लपत्र चरानने ॥ भविष्य । विजपत्र- रखण्डच यो लिङ्ग पूजयेत् सक्लत्। सर्वपापविनिमुक्त: शिवलोके महीयते। धुस्तूरकैश्च यो लिङ्ग सकञ्च पूजयेन्नरः । स गोलक्षफलं प्राप्य शिवलोके महीयते। शैवसवखे॥ अर्क- पुष्यन्तथैकञ्च शिवाय विनिवेदयेत् । दश दत्वा सुवर्णस्य यत्फलं तदवामुयात्। अर्कपुष्यसहस्रभ्यः करवीर प्रशस्यते। करवीर- सहस्रेभ्यो विल्लपत्र प्रशस्यते । विलपत्रसहस्रेभ्यो द्रोणपुष्पं प्रशस्यते। द्रोणपुष्प सहस्रेभ्यस्त्वपामार्गः प्रशस्यते । अपामार्ग- सहस्र भ्यः कुशपुष्यं प्रशस्यते। कुशपष्यसहस्रेभ्यः श्रीमन्त्रीलोत्- पलं वरं। नौलोत्पलसहस्रेभ्यो वकपुष्पं प्रशस्यते। वकपुष्प- महस्र भ्य एक धुस्तूरक वरं । धुस्तूरकसहस्रेभ्यः शमीपुष्पं प्रशस्यते। करवीरसमा सेया जातीविजयपाटलाः। खेत- मन्दारकुसुमं खेतपद्मञ्च तत्समं। नागचम्पकपुवागधुस्तूरक- ममा: स्म ताः ॥ विजयो नः ॥ तत्समं करवीरसमं । तथा । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां द्रोणपुष्यमतिप्रियं । अच करवौरञ्च कुशमुमत्तमेव च। यो में प्रयच्छत देवि लभते गाणपं नरः ॥ करवीरस्य कुसमलिङ्ग संपूज्य यत्नतः। दिव्य वर्ष- सहस्राणि सुखेन दिवि मोदते । अष्टवर्षसहस्राणि पुन्नाग- कुसुमार्चनैः। चम्पकैः कुसुमैर्लक्षवर्षाणि वै तथा नरः । धुस्सू रपद्मपुष्पैश्च कोटिवर्षाणि मोदते। नीलोत्पलानां पुष्यैश्च दशकोटि समावसेत्। नन्दिकेखर । यः सुगन्धि रक्तपुष्पलिङ्ग सम्यक् प्रपूजयेत्। मालाभिर्वा सुगन्धाभिः सोऽनन्तफलमश्रुते । स्कान्द।

·८८ पाक्षिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । अष्टाभिर्वा शिवं पुष्पैरभ्यर्थ विधिना नृप। प्रयाति शाङ्कर धाम किं पुनर्वा सहस्रशः। स्कन्दपुराण ॥ वैशाखे मासि कर्त्तव्यं पूजा पाटलया सदा। सर्वान् कामानवाप्नोति ज्य हे पद्माञ्चनेन तु। आषाढ़े विल्लकलारेरोप्सितं लभते फलं । नवमलिकया पूजा नभोमामि महाफला। कदम्वैश्चम्पकैथैव नभस्ये सर्वकामदा। पूजा पङ्कजमालत्या त्विषेऽभ्युदयकारिणी। शतपत्रिकया पूजा कार्तिके सार्वकामिको! मार्गे नीलोत्- पलैः पूजा पौषे तु गन्धकैस्तथा। माघे तु कुन्दकुसुमम्मरु पुष्यवकेन वा। फालाने शतपत्र स्तु यः कुर्यादनं शिवे । म लभेत् शतयज्ञानां सर्वदानफलन्तथा । दमनस्य च पश्च मञ्जऱ्याच विशेषतः। मधुमासे च संपूज्य माञ्चैव सुरसुन्दरि। मर्बदेवपदं भुत्ता प्राप्रीति शिवरूपतां । यस्तु हादशमासं वै कमलिङ्गमर्च येत्। स मया सदृशो देवि भविष्यति न चान्यथा ॥ शिवधर्मा ॥ भाद्रपदस्य मासस्य अपामार्गेण योऽर्च येत्॥ हंसध्वजसमायुक्तविमानेन स गच्छति। मार्ग- शीर्षस्य मासस्य वकपुष्येण योऽच येत्। म त्रैलोक्यमतिक्रम्य यत्राहं तत्र गच्छति। प्रत्येकमुक्तपुष्य षु दशसौर्णिक फल । म्रविन्धेषु तेष्वेव द्विगुणं फलमुच्यते। देवोपराण ॥ रक्तपद्म- महस्रण यो मे पूजां प्रयच्छति । कल्पकोटिसहस्राणि कल्प- कोटिशतानि च। स्थित्वा देवीपर श्रीमांस्ततो राजा क्षिती भवेत् ॥ भविश्थे । नीलोत्पलसहस्रेण यो मे माला प्रयच्छति । शिवाय विधिवक्त्या सस्य पुण्यफलं शृणु। कल्पकोटि- ·८. माझिकाचार-तत्वावशिष्टम्। सहस्राणि कल्पकोटिशतानि च। वसेच्छिवपुरै श्रीमान् शिव- तुल्यपराक्रमः। शेषाणां पुष्यजातीनां यत् फल परिकीर्तितं । म तत् फलमवाप्रोति शिवलोके महीयते। योगिनीसन्न। सहस्रकुसमर्मालां चन्दनातनिवेदयेत् । अष्टोत्तरसहमेण शिरोमाला उदाहृता। पार्श्वग्रन्थियुतां मालामसलदग्रन्थि. संयुतां। वर्जयेत् सर्वदेवेषु विवच्च विवन्न वेद । दद्यात् सर्वरक्ताच सर्ववतां न दापयेत्। सर्वपीतां सर्व- कृष्णां न दद्यान्नम सुव्रते । मालापरिमाणमपि तत्रैव । वाहुमात्र कण्हमाल्यं द्विगुणं वक्षस: स्मृतं । शिरोमाख्य वाहुमात्रं चतुरङ्गलमयुतं। जलजानां यथायोग्य माल्ये दण्डं विवर्जयेत्। दण्डं नालं। तुलसौविल्वकतारधात्रीत्र तमालकं। एषां पञ्चकपत्रेण कुर्य्यामाख्यं समाहितः । चतु- दश्यान्तथा राम्रो शिवाय विनिवेदयेत्। चतुर्दश्यां तथाष्टम्यां विस्वमाल्य निवेदयेत्। शतहस्तमितं दद्याद्राजन्नोमा प्रयात्। दशहस्तमितं दत्त्वा अचलां श्रियमाप्नुयात् । नया: शतहस्ते च शिवाय विनिवेदित। दशजन्मकृतं पापं तत्क्षवा- देव नश्यति। मालत्या: सर्वशुलन दयाभावं समाहितः। जातो-यूथ्योः कता माला मर्वखता न दुति ॥ अथ निषिध- पुष्पाणि ॥ * ॥ देवो पुराणे। कुसुम्भे च येद्देवमपक्क न निवेदयेत्। फलं कथितविद्यञ्च यत्नपकमपि त्यजेत् । केतकश्चातिमुक्तञ्च कुन्दयूथी मदन्तिका। शिरीषसज-वधूक- कुसमानि विवर्जयेत्। अतिमुक्तकं माधवी, मदन्तिका ·आहिकाचार-तत्वावशिष्टम् । ८१ यूथिकासशपृष्यं, सज इन्द्रतः। तथा, माधवो नापि करनसले, न केतको नैव मदन्तिका वा । न कुन्दवन्धूकविभीत- कानि, यूथो-शिरीषे विहितानि शभोः। कर्कन्धुपत्र तगरं कारवञ्च त्रिसन्ध्यकं । विभोतकानि धन्वानि कुसुमानि विवर्जयेत्। सज्जवधूकपुष्पाणि कुन्दयूथी मदन्तिका। केतको चातिमुक्तञ्च खेता चैवापराजिता। कपित्थं लकुचं भरवा शिरोषञ्च विभौतकं। धातकी निम्बपत्रच पूजने तु विवर्जयेत्। वन्धूक रक्तमिति ॥ तन्त्रान्तरे ॥ शिवे कुन्द मदन्तोञ्च यूथीं वधूककेतके। जवारविमध्ये हे मालती केतकीन्तथा। घूसुनं कुमुदं रक्तं हयारिञ्च विवर्जयेत्। उग्रगन्धमगन्धञ्च कमिकोटादिदूषितं । वासोभिः संभृत- ।तं मतिमानार्पयेच्छिवे। केशकोटापविद्धानि तथा पर्युषि- स्वयं पतितपुष्पाणि त्यजेदुपहतानि च ॥ * ॥ अथ शक्तिपूजाविहितपुष्पाणि ॥ * ॥ देवीपुराणे । ऋतु- कालोद्भवैः पुष्प मल्लिकाजातिपुष्पक :। शितैरतस्तथा पद्म- !लपद्म व पूजयेत्। किंशुकैस्तगरैश्चैव किङ्किराते: सचम्पकैः । किञ्चातिबहुनोतन मामान्येनेदमुच्यते। उक्तामुक्तस्तथा पुष्य- जलज : स्थलरपि। पवैः मम्बयथालाभैर्देवीञ्च सततं यजेत्। पुष्पाभावे यजेत् पत्र: पत्राभावे तु तत्फलैः । अक्षतेर्वा जलऽपि न पूजां व्यतिलायेत्। एतेषामप्यभावे तु मातमी भक्तिमाश्रयेत्। योगिनीतन्त्र ॥ तगरः पूजयेहे वीं जवाकनकचम्पकैः। वकुलेश्चैव मन्दारैः कुन्दपुष्यैः कुरुण्टकैः । तानि च। .

·८२ पालिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । धुस्तुरैश्वातिमुक्तेश्च वन्धूकागस्त्यसम्भवैः। दमनै: सिन्धुवारैश्च दूळकरैः सुकोमलैः। मञ्जरीभिः कुशानाञ्च विल्वपत्रैः सुकोमलैः। अगस्त्यसम्भवैर्वकपुष्य । अत्र मन्दारविधानं दुर्गापूजापरं। दुर्गान्धदेवीपूजायां मन्दाराक न शस्यते। पूजने कमलायास्तु द्रोणपुष्यं प्रशस्यते । इति पुष्याध्याय स्मृतिवचनात्। एवञ्च विवजयेदित्यधिकत्य। देवीनामर्क- मन्दागवादित्ये तगरन्तथेति शातातपवचनं दुर्गान्यदेवीपूजा- परम्। देवीपुराणे ॥ विल्वपत्र रखण्डेयः सक्लवों प्रपूजयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्त: शिवलोके महीयते। तन्त्रान्तरै ॥ देवी- पूजा प्रकर्त्तव्या जलज : स्थल रपि। विहिताविहितैर्वापि भक्तियुक्तेन चेतसा॥ मुण्डमालायां। तदा दद्याद्रतानि चाशितानि च। तगरं मल्लिकाजातो मालती यूथि कास्तथा। धुस्तुराशोकवकुलान् कृष्णखतापगजिताः । वकपुष्पं विल्वपत्र चन्द्रक नागकेशरं! अर्क पुष्यं वराञ्च देव्यै दद्यात् प्रियम्बद। वह्नि मल्लोच्च कारचं रक्तं परि- कौर्तितं । चन्द्रकं चन्द्रमजी, वहिं चितां, कारनं करना पुष्य, रक्तं राङ्गणं। तथा-पद्मपुष्येण रतन सन्तुष्टाः सर्वदेवताः वन्यपुष्पैश्च विविधैः मन्तुष्टा पार्वती तथा। प्रामलक्यास्तु पत्रेण तुष्टा पुष्येण पावतो ॥ योगिनीतन्त्र। जवापुष्पं कुङ्कमश्च विलपत्र सुकोमलं। माध्य' जयाहयारिच रक्तरुद्र- जटा तथा। जलजानि च देयानि तथा कालोद्भवानि च ॥ वाराहीतन्चे। श्रियमभ्यश्च येत्रित्यं सुगन्धिकुसुमादिभिः । पुष्पाण्यपि ..........mare...

·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । नन्द्यावत्तं वक पद्मकुसुमं वकुलन्तथा। श्रीफलं तस्य कुसुम मल्लिका जातिकाइयं । अशोक माधवी झिण्टी रक्तपुष्पाणि यानि च। उग्रगन्धानि यानि स्युः केशरैर्नाच्च येत् क्वचित् ॥ विथ। करवोरण यूथ्या च पूजयेद्यस्तु चण्डिकां। पग्नि- ष्टोमफलं लब्धा सूर्यलोके महीयते। पूजयित्वा नरो भक्त्या चण्डिकां पद्ममालया। ज्योतिष्टोमफलं प्राप्य सूर्यलोके महीयते । द्रोणपष्य श्च जात्या च पूजयेद्यस्तु चण्डिकां। राज- सूयफलं प्राप्य मूर्यलोके महीयते । शमीपुष्पेण यूथ्या च पायां संपूज्य श्रद्धया। गोसहस्रफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ॥ * ॥ अथ देवीपूजानिषिद्धपुष्पं ॥ * ॥ देवीमधिकृत्य वाराही- तन्त्र । न दद्यादक पुष्पञ्च रक्तमाध्यन्तथैव च । कृष्णांझिण्टौं तथोन्मत्तं रक्तकेशरमेव च। नन्द्यावतं पीतवणं रक्तमन्दार- मेवच इति वचनेनोन्मत्तपुष्पनिषेधनमल्यस्फटितपर धूस्तूर- शातिमुक्तीश्चेति प्रागुतवचनात् ॥ मत्स्यसूक्ते ॥ वन्धूजीवञ्च द्रोणञ्च सरस्वत्यै न दापयेत् । ग्रहाणां विल्लपवञ्च शमीपत्रन्त- थैव च। ब्रह्मणे वर्जयेत् काशं कौशम्भ शमिपुष्पक ॥ काली- तन्त्र ॥ धात्रोतमालज: पत्र स्तुलसी-हितयैस्तथा। पूजनात् पातको तु स्यालग्नेचापि श्रियं हरेत् । वाराहोतन्त्र ॥ त्रिपुरा- पूजने वा तुलसो तु सदा बुधैः। तुलसौघ्राणमात्रेण क्रुद्धा भवति चण्डिका। पत्र तुलसीवजनं। रात्री रहस्यपूजायां तुलसी नैव दापयेदिति। तन्वान्तरवचनादाविरहस्यपूजापरं । अतएव तुलसोवर्जिता पूजा न पूजा फलदा भवेदिति वाराही- ·८४ पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । सन्थ एवो पाचारकोषे । हस्तात् प्रस्वलितं क्षितीच पतितं लग्नं तथा पादयो, यहा मुईिगतं धृतञ्च वसने नाभेरधो यवृतं। स्पष्टं दुष्टजनेज लरपहतं वातेन यर्णितं, नो दया- हरये शिवाय रवये देव्यै पुन:मानवः ॥ अथ सूर्यविहित- पुष्पाणि ॥ * ॥ भविष्य। करवीर नृपं कस्मिन् बनाय विनिवेदिते । फलं दशसुवर्णस्य निस्कस्य लभते नरः । भल्या तु पूजयेदयोऽकमर्कपुष्यैः समाहितः ॥ तेजसा सोऽर्कसदाशवार्क- लोके महीयते। मुकुराणि कदम्बानि रात्रौ देयानि भास्करे। दिवा 'चान्यानि पुष्याणि दिवारावो च मल्लिका । स्वयमुत्पादन पुष्येण य: स्वयं पूजयेद्रवि । तानि साक्षात् प्रग्रजाति तद्भक्त्या सततं रविः। अलाभेन तु पुष्याणां पत्रास्यपि प्रदा- पयेत्। कुत्सितं कमिविच प्रयत्नेन विवर्जयेत्। मुकुरो वकुलः ॥ यामले ॥ सर्वेषां पुष्प जातीनां प्रधान नीलमुत्पलं । रतोत्पलसहस्रन्तु नीलोत्पलशतोपमं । रत्नश्च करवीरश्च र स्तु सम्पूजयेद्रविं। कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वमेदर्कपुरै श्रीमानक तुल्यपराक्रमः। शमीपुष्पं बहत्याच कुसुमं तुल्यमुच्यते। करवीरममा ने या जातीव कुनपाटमाः । खतमन्दारकुसुमं मितपद्मञ्च ततममं । नागचम्यकपुत्राग- कुसुमास्तत्समा: स्म ताः ॥ देवीपुराणे ॥ बूटिमात्रेण यो दद्यो- दाग्नेयकतपङ्कज। भास्करस्वोत्तमाओं तु तस्य पुण्यफलं मयु। इन्द्रस्याासने तिष्ठेट्यावदिन्द्रावतुर्दश । एवं वित्तानुसारेण फवं ज्ञेयं समासतः। येषां न प्रतिषेधोऽस्ति गन्धवर्णान्वितानि च।

·पाहिकाचार-तत्वावशिष्टम् । 2. तानि पुष्पाणि देयानि भानवे लोकभानवे । । मन्त्रमहोदधौ। खेतं पोतं हररिष्टं रत रविगणेशयोः। अथ निषितपुष्यं ॥१॥ आचारकोषे। मुकुलैचि येद्भानुमपङ्खन निवेदयेत्। मुकुलं कलिका। अपङ्गं फलं । शातातप: । शिवे विवर्जयेत् कुन्द- मुन्मत्तञ्च हरी तथा। देवीनामर्कमन्दारौ सूर्यस्य तगरन्तथा । तगरं पीततगर। पौतकं तगरञ्चैव भानवे न निवेदयेदिति भविष्यपुराणैकवाक्यत्वात्। मत्सासूक्तो । शेफालिका तु कहा शरकाले प्रशस्यते। अन्यत्र न स्पृशे वि प्रायश्चित्तन्तु पूजनात्। शिव विवर्जयेत् कुन्द माधे माध्यं प्रशस्यते । गणेशे वर्जयेन्माध्यमशोक तगरन्तथा। सूर्य माघाञ्च मन्दार कणकञ्च तथैव च। महालक्ष्मध च तुलसी झिण्टिकां काञ्चनन्तथा ॥ * ॥ अथ गणेशपूजापुष्पाणि ॥ * ॥ गणेशपुराणे । दुबी प्रकृत्य। न करोति नरो यस्तु प्रमादात्ताभिरच नं। म चण्डालस्तु विज्ञेयो नरकान् प्राप्नुयाइहन्। न तमुख निरीक्षेत कदाचिदपि मानवः ॥ यस्तु दूर्वाभिरात देवदेव गजाननं । तस्य दर्शनतोऽन्योपि पापी गडिमवाप्नुयात् ॥ अलाभे बहुदूर्खाणामेकयैवाभिपूजयेत्। ब्रह्मवैवर्ते। पारि- जातप्रसूनानां माल्यानां शतकानि च। पूजार्हाणि च पत्राणि तुन्नमीवर्जितानि च। मन्ति, ती गणेशाय एतान्यपि च दापयेत् ॥ * ॥ अथ निभाल्यकालः ॥ * ॥ योगिनीतन्त्र। करवीरमहोरात्रं विल्वपत्रन्तथैव च । जवामुकुल-माल्यञ्च निमात्य साई-यामक । माल्य व करवीरस्य विल्वस्य पद्मकस्य ·अथ आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । च। यामाष्टाभिमहेशानि ताम्ब ल दत्तमावतः। विष्णुधम्मों- त्तर। तुलसी मज़दा शुद्धा तथा विल्वदलानि च। प्रहर तिष्ठत जाती करवीरमर्दिन। विष्णुरहस्य । दत्तमात्र हरः पुष्पं निम्माल्य भवति क्षणात् ॥ श्रीदत्तकृतं । इतर- षान्तु पुष्याणां पत्राणाञ्च विशेषतः । भवेद्यावदपचिति- स्तदा निम्माल्य तां व्रजेत् । इतरेषां अनुक्त काल-विशेष- पुष्यादोनामपचितिर्गन्धापगमस्तस्मिन् सति निम्माल्यतति रत्वाकरः ॥ * ॥ श्राइविहितपुष्पाणि ॥ ब्राह्मा जाता-चम्पक-लोध्रांच मल्लिका-वाण-वर्बराः। चूताशोकाष्ट- रूपञ्च तुलसी सज-कुलकं । तगरञ्चैव भृङ्गारमारण्यकेतकी. तथा। यूथिकामतिमुक्तञ्च श्राद्दे दद्याश्चातो हिजः । ववरा रामतुलसी ॥ वाणी नौलझिण्टी। आरण्यकेतकी खेताना । श्राद्धे इत्यधिकत्य विष्णुः। मितानि च सुगन्धोनि कण्टको जलजान्यपि। निवेदयेदत्यनुषङ्गः ॥ ब्रह्मपुराणे । शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च। गन्धरणे पवानि यानि चान्यानि कृत्स्रशः । तुलमो शतपत्रश्च दमनं राज- चम्पकं । तगरं मारुतं पुष्पं पितॄणां दत्तमक्षयं। मारुतं गन्धपर्णीपुष्यं ।। स्कान्दै । तुलसीगन्धमाघ्राय पितरस्तुष्टमानसाः । प्रयान्ति गरुड़ारूढ़ास्तत्पदं चक्रपाणिनः । स्म निसागरे। अगस्त्य भृङ्गराजञ्च तुलसो शतपत्रिका। चम्पकं निलपुष्पश्च षड़ेते पिटवल्लभाः। अत्र चम्पकपदं राजचम्यकपरं प्रागुक्त- ब्रह्मपुराणकवाक्यत्वात् ॥ मार्कण्डेये। पिपिण्डाचनं वाडे ·आणिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । यैः कृतं तुलसीदल :। प्रोणिता: पितरस्तेन यावश्चन्द्राक- मंदिनी। यत्तु,-तुलसीकेतकीपत्र विल्वपत्रञ्च वर्जयेत् । द्रोणञ्च करवीरञ्च धुस्त रं किंशुकन्तथा इति स्मृत्यर्थमारवचनं तन्निर्मूलमिति हेमाद्रिः । हिने श्राद्धकर्ताहृततुलसीपर- मित्यपराक:। केतकीपदमारण्यकतकोतरपरं प्रागुतवचनात्, करवीरवजन डिवाइपर, वक्ष्यमाणयागिनीतन्त्रात् । हमाद्रि- प्रतवायुर्भावष्ययोः। सुकुमार: किशलय यवदूर्वाङ्गुरेराप । सम्पूजनायाः पितरः श्रेयस्कामन सदा। थारे जान्यः प्रशस्ताः स्युमल्लिका वतयां थका। जलोद्भवानि सर्वागण कुसुमानि च चम्पकमिति ॥ * ॥ अथ तत्र जाती-पुष्पदान- विचारः । ब्रह्मपुगग। जाती-दर्शनमात्रण निराशाः पितग गता इति जातोपदं पोलजातीपरीमति श्राचिन्ता- मणिः । जात्यां विकल्प इति हमादिः । निषेधस्तु पिण्ड- परः। कुसुम्भ शम्भो नो दद्यान्नान्मत्तं गरुडध्वजे। पिण्डे जाताञ्च नो दद्यान्नमतिकममदिति वचनान्तरादिति बोपदेवः। जात्यः सर्वाश्च दातव्या मल्लिका प्रतथिका इति पप्रदीप विषाधर्मात्तर। जात्यः मालत्य इति याद्ध- कौमुदी। जातोति रह जालीयमिति तत्त्वकारः । निपिपयामि। जवादिकुसुम झिण्टी पिकामकुरुगारका। पुष्पाणि वर्जनोयानि थाद्धकर्मणि नित्यशः। जवा प्रोडपुष्पं । आदिशब्देनान्य रक्तवर्णमाला- नादिक परिग्रहीतं, रूपिका अक पुष्पं । कुकण्टकं पोता- -- ब्रह्माण्ड

·आनिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् ।
म्नानं । श्राद्ध इत्यधिकृत्य शङ्खः, -उग्रगन्धौन्यगन्धोनि ,
वृक्षोद्भवानि च। पुष्पानि वर्जनीयानि वर्णागि यानि
जन्लोद्भवानि दयानि रक्तान्यांप विशषत:। अङ्गिराः । न ज
कुमुमं दद्यात् कदलो-पत्रमव च । स्मतिमागर। कल
करवोरञ्च वकुल कुन्दकन्तघा । पाटन्नाव जाते
प्रयत्न न विवजयत्। तथा कोद्रवकोहारपिस्ट मधुकाकर
एतान्यपि न दयानि पिलभ्यः श्राद्धकर्मगिा।
किञ्चिद्रतान्वित, उद्धारः काञ्चनः । कांपत्थमधुके वन
प्रमिद्धे। अतसो भगा: । भविष्य । एकोद्दिष्ट पुराहीक व
याच मारुतं। मया दमनकं तगर प्रतशावक । मा
नमानशाकञ्च कानि च कुरुण्टकं । जालावाखारवाद
पति विवः यत् । योगिनातन्वं । कुसुमाल
मोकं मालती कुसुमन्तथा ।
वधिया
बवर्जयेत्। मधुमाधव-कृत-भविष्य। .रस में.
न दद्यात्तु कदाचन। दन च युःचार्य विद्यात्
वृहत् थाक्रम। पञ्चदेवमय एष्य करवारमा
कार। विशु लम्बोदरः सूर्यो ब्रह्मा र कालिका तथा ।
दवा: पञ्चदले मदा तिष्ठन्ति नान्यथा। जवापुष्प महंगा
करवीगपराजिता। महादवे निवेद्येव कोटिपूजाप
लभेत्। करवीरं यथावि जवापुष्यन्तथैव च । यथा शुरु
तघा रक्तं हरितं कृषामवच । गङ्गादिमवतीर्थानि तिर्दा
विन्दगहरै।
शिवलिङ्ग च महाकुण्डलिनी
स

·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ८८ गहरं विन्दुरूपञ्च कंवल्यपदमुत्तमं । शिवशक्तिमयं पुष्य चतुब फलप्रदं। सर्च पुष्पाणि चैकत्र जवालपारिजातकः । न मसं जायते देवि लक्षकोटिशतरपि। यत्रापराजितापुष्पं करबरं जवापि च । तिछन्ति तत्र व देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । राङ्गादि-मवतीर्थानि तन्मूले निवतान्त वै। तन्म ले सिञ्चये- यस्तु पूजिताम्तन देवता: । अपर जिताया माहात्मय न वत् शक्यत मया। अभावे करवीरस्य तत्पत्र रच येरिं। उद- भावे महशनि करवात वि: पठेत्। त्रिरुच्चारणतो देवि करवाति नामतः । यथा म जायते प्रोति नतथा लक्षजापतः । एरश्चरणीलाम। करवीर जवा देवि स्वयं काली न चान्यथा । तारा च अपर चव स्वयं विधुर-सुन्दरी। कृष्णापराजिता साच त् भद्रकाली न मंग्यः । कर नारञ्च भुवना द्रोगां व भुवनेबरो। जवा साक्षागवती सब विद्यास्वरूपिणी। व जगन्मातान्ति शिप्रियां। एतंच कुसुम- याण्ड सशिवा नात्र संशयः । किं जपः कि तपोभिर्वा किं दावा किमध्वरः । येनाञ्चिता जगद्धात्रो द्रोणलष्णा- पदिभिः । र जसयाश्वमा वाजपयाग्निहोत्रकः। फलं यजायते चण्डि तसव्वं कुसुमाच नात् ॥ १२ ॥ अथ धूपः। कालिकापुराणे। नामाक्षवक्त्रसुखदः सुगन्धोऽति मनोहर: दह्यमानस्य काष्ठस्य प्रयतस्य तरस्य वा। पुन्नागस्याथवा धूपो निस्तापो यश्च जायते। म धूप इति विज्ञ यो देवानां तुष्टि- दायकः। भविष्थे। अगुरुधूपमावेद्य वाजपेयफलं लभेत् । साधका ।

·१०० - आहिकाचार-तत्त्वाशिष्टम् । सितागुरु नरो दत्त्वा गोमहम्रफलं लभेत् । महिषाक्ष वृतातञ्च दग्धविल्बमथापि वा। वाजपेयफल प्राप्य सूर्यलोक महीयते । सर्चषामिव धूपानां दुर्गाया गुग्गुलः प्रियः । कृतयुक्तो विशेषण सततं प्रीतिवईनः । शारदाय-पानील- शर्करामधुचन्दनैः । धूपयेदाज्यसंमिनीचैर्देवस्य दैशिकः । प्रपञ्चमार। सगुन्बु ल्वगुरूशोर-शिताज्यमधुचन्दनः। सारा- ङ्गारांवनिक्षिप्तः काल्पयधुपसुत्तमं । क्रियायोगसार । नारायणाय यो धूपं दद्याद्गुल वासितं । म याति परमं धाम दुर्लभं यत् सुरैरीप। योगिनीनन्। छापणागुरुसवादर चन्दन सिसकन्तघा। भगवो नरो वस्तु इट दत्त्वा महेश्वर । इह कामानवातील दुर्गान्तोक महोयत। कान्निकापुर. ग. । न यक्षधूपं वितरवाधवाय कदाचन । न भूमा विलंबूपं नासन न बरे तथः। अथ दीपः। उत्कलगाएं. : म गुण ल्व गुरुशीरांगाताज्यमचन्दन: वृप दद्यात् सुगन्धादः दीप गोसा। कच गया व विलेन ददत् । शारदायां। न मिश्रा कत्व दद्यात्तु दाप-महान् एतदिवान् । छात्वा मियात स्ने तामस नरकं ब्रर्जद। प्रपञ्चमार । गापिषा वा तलेन वा च लघुगर या । दोपत सुरभि- दग्ध दीपमुच्चे : प्रदापर्वत्। दोप प्रज्चानयच्छता कप रंग वृतन वा। गव्येन त्रासामध्य तलन सुगन्धिना । शारदा- कना । वृतं गुग्ग पदोपं गांधीपत। ममस्त- परिवागाय हरये बड्यार्य यत् । विषणुधर्मोत्तर। नीलरत ·मर्पिषा च आह्निकाचार तत्त्वावशिष्टम् । दशं दीप प्रयत्न न विवर्जयेत् । कानि कापणे। दोप- वृक्षाथ कर्तव्यास्तजसायश्च भैरव। वृक्षेषु दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदाचन । १४ ॥ अथ नैवेद्यं ॥ उत्कलखण्डे । अखण्डितं ममद्योत-शालितण्डुन्ननिर्मितं। सुगन्धमन्नं सुरभि सुवामितं । मौरभयदधिक्षीरपक्करम्भाशितायुतं । नानाव्यञ्जनमोणं मोपदंशं मपूपकं । नानाफलयुतं हृदां सुगन्धं सुरमं नवं। नैवेद्यं देवदेवस्य प्रस्थादूनं न शस्यते । नारसिंह। हवि: शाल्योदनं दिव्यमाज्ययुक्त मशकरं। निवेद्य नरसिंहाय यावकं पायमन्तथा। ममास्तण्डलसंख्याया यावत्यम्तावतौनु प। विष्णुलोक महाभोगान् भुञ्जानास्तेषु वषावा:। प्रपञ्चमारे। सुशितेन सुसिडेन पायमेन सुमपिषा। मितोदनं मकदलौदध्याथि निवेदयेत् ॥ * ॥ अथ नमस्कारः । कालिकापुगण। कायिको वागभवश्व मानसस्त्रिविधः स्मृतः । नमस्कारस्तु तत्त्वज्ञैरुत्तमाधममध्यमाः । आगमे। चिकेन तथौष्ठेन नामया हनुना दृशा। ब्रह्मरन्ध्रन कर्णाभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः। नामहे । नमस्कारः स्मृतो यज्ञः मवयज्ञ षु चोत्तम:। नमस्कारेण चैकन अष्टाङ्गेन हरि विशत्। स्कन्दपुराण । दण्डप्रणासं कुरुते विष्णवे भक्ति- भावतः। रंणुसंग्व्यं वमेत् खर्गे मन्वन्तरशतं नरः॥ वाराहे। वस्त्रप्रावृतदेहस्तु यो नरः प्रणमत मां। श्खेत्री संजायते मूर्खः मप्तजन्मनि भामिनि ॥ १६ ॥ अथ ताम्बलं । मत्सासूक्तो। अथवास्तु गुवाकच्च कृत्वापर्णसमन्वितं। शङ्खशम्बूकचूर्णेण ·१०२ आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । कमणि। अश्चितं स्यात् देव्यै भक्त्या निवेदयेत् । कप स्वामितं देवि मृगदपं मन्वितं । धन्याकमधुरिकाद्यैः साधितन्तु निवेदयेत्। एला चम्पक- मुस्तादोर्मुखवाम: प्रशस्यते। शस्तं प्रस्तरचर्गश देव प्रच शङ्खशम्बूकशक्तीनां चूग: दत्त्वा पतत्यध इति स्मृतिवचने शङ्खादिचावर्जनन्तु देवोतरविषयं। मत्सप्रसूक्त । कपईकस्य वृक्षस्य पलाशस्य च शङ्करि। तच्च ग वर्ज येद्देवि वृक्षपणे न दापयेत् ॥ मदनपारिजात योगियानवाः । दद्यात् पुरुषसूक्तयः परुषाण्यप एव च । जगदिदं तन मव्वं चराचरं । ऋष्यादि मारणं कृत्वा न्यसत् मन्त्रान् स्वविग्रह। प्रथमां विन्धमद वम हिलीयां दक्षिण कर। हतीयां वामपाद तु चतुर्थी दक्षिा न्यमंत् । पञ्चमी वामजानी च षष्ठी वै दक्षिण न्यमंत्। मप्तमी वामकुची। तु अष्टमी दक्षिण न्यमत्। नवमी नाभिमध्यं तु दशमी हृदये तथा। एकादशी कच्छदंगे वामवाही ततःपरं । दक्षिण तु अास्य टंगं चतुशी। अची: पञ्चदशी- बोडशी मूहि, संन्चमत् । एवं न्यासीवावं कृत्वा पश्चाद्या ममा चरत। अाद्यया वाहयद्देवमुचा तु एवषोत्तमं । हितोय यामनं दद्यात् पाद्यञ्चव हतीयया। अयश्चतुर्था तु तथा पञ्चम्याचमनीयकं । षष्ठया स्त्रानं प्रदातव्यं मप्तम्या वस्त्रमव यज्ञोपवीतमष्टम्या नवम्या त्वनुलपन। पुष्पं दशम्या दातव्यमकादश्या तु धूपकं । हादश्या दीपक दद्यात् वयोदण्या निवदनं । चतुर्दश्या नमस्कारं पञ्चदश्या प्रदक्षिणा । .

·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । अचयित्वा तु देवेशं षोड़श्या च विसजनं। स्नान वस्त्रे च नवद्य द्यादाचमनीयकं । एवमितरषामपि ब्रह्मादीनां पूजनं कार्य तत्तत् प्रकाशकैदिकमन्वैस्तदशक्ती तत्तन्नामधय- मन्यैनमोन्तः पूजयेदिति मदनपारिजातः । पुरुषसूक्तमन्त्राश्च मलादितिष्ठातत्त्वेऽनुमन्ध याः ॥ * ॥ अथ शालग्रामलक्षणं !! गातमोये। गगडक्या कदेशे च शालग्रामस्थलं महत् । पाषाण तद्भवं रत्तच्छालग्राममिति स्तं। म्कान्दे। स्निग्धा सिद्धिकरी मन्त्र क्षण। कोतिं ददाति च । पाण्डरा पाप- हना पौता पुत्रफलप्रद।। नौला मन्दिशत लक्ष्मी रक्ता सागप्रदाधिका। चाह गदा नित्यं वक्रा दारिद्रा- सायिका। म्न्ना निहन्ति वायुनिष्फला तु अलाञ्छिता। पिला कवरा भग्ना बहुचक्र कचक्रिका। बृहन्मुखी हन्चका लग्नचक्राथवा पुनः । बद्दचक्रायवा वा स्याद्भग्नचक्रावधा- पूजयेद् यः प्रमादेन टुःखभव लभेत म: दोषाश्चत अगस्तच कलाविषया, अनाम तु कादयापि पूज्याः । खण्डितं वाटतं भरनं शालग्रामो न दोषभाक्। मुख्या बिन्धादयः म्त त्रामुख्या रक्तादयो मताः। मुख्याभवित्वमुख्याहि पूज्या इत्युच्यते परिति स्कन्द पुराणात् । ब्राह्मे। निवसामि सदा ब्रह्मन् गालग्रानाग्यवश्मनि । शालग्रामस्य चक्रा-भेट नामानि में शृणु। अत्र नानामानन्त्यचिलमार्येण निर्णतु मशक्यत्वादाङ्गिकपूजादी तत्तन्नामकल्पितमन्त्रविशेषप्रयोग- विशेषभावाच न संग्राह्यत्वमिति तत्प्रकाशकवचनानि ग्रन्थ- मुख।।

·१०४ आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । गौरवभयान लिखितानि । स्कान्दे। शालग्रामशिलाया यो मूल्यमुहाटयेबरः। विक्रता चानुमन्ता च यः परीक्षा- मुदीरयेत्। सर्वे ते नरकं यान्ति यावदाहतमंप्लवं । अतः संवज येविन चक्रस्य क्रयविक्रय । शालग्रामशिलायान्तु प्रतिष्ठा नैव विद्यते। महापूजान्तु कृत्वादौ पूजयेत्तां ततो बुधः। पाझे। शालग्रामशिलाग्रे तु यः श्राद्धं कुरुते नरः । पितरस्तस्य तिष्ठन्ति हप्ता: कन्पगतं दिवि। शान्नग्रामशिला यत्र तत्तीर्थ योजनत्रयं । तत्र दानं तपो होमः मवं कोटि- गुणं भवेत् । शालग्रामसमीपे तु क्रोशमात्र ममन्ततः । ककटोऽपि मृतो याति वैकुण्ठभुवनं नरः । शालग्रामशिला- पूजां विना योऽश्रात्यकिञ्चनः । स चण्डालादिविष्ठायामाकल्प जायते कमिः। स्कान्दे। स्कन्ध कृत्वा तु योऽध्वानं वहत शैलनायक। तनोदन्तु जगत्सद बैलोक्यं मचगचर । भक्त्या वा यदि वाऽभक्त्या चक्र पूजयते नरः । अपि चेत् सुदः चारो मुच्यते नात्र संशयः। गौरवाचलशृङ्गाभिद्यते तस । तनुः । न मतिर्जायते यस्य शालग्रामशिलाच ने। ब्राह्मणस्येव पूज्येयं शुचेरप्यशुचेरपि। स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रादपि सदु:महः । प्रणवोच्चारणाच्च व शालग्रामशिलाच नात् । ब्राह्मणीगमनाच्च व शूद्रश्चाण्डालतामियात् ॥ * ॥ हारवतीशिला ॥ * ॥ कपिलपञ्चरावे। एकचक्रस्तु पाषाणो हारवत्याः सुशोभनः । सुदर्शनाभिधेयोऽसौ मोजैकफलदायकः । लक्ष्मीनारायणो हाभ्यां भक्तिमुक्ति प्रदायकः। विभिश्चाच्युतरूपोऽमी फलमैन्द्रं अथ ·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । १०५ प्रयच्छति। चतुर्भुजश्चतुश्चक्रश्चतुर्वर्गफलप्रदः। पञ्चभिर्वासु- देवश्च जन्ममृत्युभयापहः। षड़ भि: प्रद्युम्न प्रवासी लक्ष्मी कान्तिं ददाति मः। मप्ततिर्वलभद्रोऽमो गोत्रकोर्तिविवर्द्धनः । ददाति वाञ्छितं ममष्टाभि: पुरुषोत्तमः । नवचक्रो नृसिंहस्तु फलं यच्छत्यनुत्तमं । गज्यप्रदो दशभिस्तु दशावतारकः स्मृतः । एकादशभिरैश्वर्यमनिरुद्धः प्रयच्छति। निर्जाग द्वादशात्मामी मौख्यदश्च सुपूजितः । प्रह्लाद मंहितायान्तु- अन्येषु बहुच के घु अनन्तः परिकीर्तित इत्यधिकं ॥ अथ वर्गादिभेदेन गुणदोषा: कपिलपञ्चरात्ने । कृष्णो मृत्यप्रदो नित्यं धूम्रश्चैव भयावहः । अस्वास्थंा कळूरो दद्यान्नोलस्तु धनहानिदः । छिद्रो दारिद्र- दुःखानि दद्यात् मंजितो ध्रुवं । पाटलस्तु महद्दःख भग्नो भायावियोगदः । पुत्रपौत्रधनश्वय्य सुखमत्यन्तमुत्तमं । ददाति शक्लवर्णस्तु तम्मादेनं ममञ्च येत् ॥ * ॥ अथ शान्नग्रामजल- माहात्म॥*॥ आचारादर्श। गङ्गा-प्रयाग-गयनैमिष- पुष्कगणि, पुण्यानि वानि कुरुजाङ्गलयामुनानि। कालेन तीर्थमलिलानि पुनन्ति पापात्, पादोदकं भगवतः प्रपनाति मद्यः ॥ छिन्नन्तेन महामेन गभवामं सुदारुणं। पीतं येन महासेन शालग्रामशिलाजलं। यन्नादौ यज्ञमध्ये वा यज्ञान्से च सुरेश्वरि । विष्णुपादोदकं ग्राह्यं क्षोण्यां न प्रपतेद्यदि। पाझे। ये पिवन्ति नरा नित्य शालग्रामशिलाजलं। कोटि- तोर्षमहर्मेस्त मेवितैः किं प्रयोजनं। दहन्ति नरकान् सर्वान् गर्भवामञ्च दारुणं। पीतं यैस्तु सदा नित्यं शालग्रामशिला.

·१०६ आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । जलं। शालग्रामशिलातीयं विन्दुमात्रन्तु .यः पिर्वत्। मब्ब- पापः प्रमुच्येत मुक्तिमार्ग कृतोद्यमः। पावनं सर्वतोभ्या हत्या-कोटिविनाशनं। धृत शिरसि पति च सर्वास्तुष्यन्ति देवताः। विष्णोः पादोदकं पातं कोटिहत्याघ-नाशनं । तंदवाष्टगुणं पापं भुमो विन्दुनिपातनात्। कृषणपादाअतीर्थञ्च वैष्णवेभ्यः प्रदाय हि। स्वयं भक्त्याभिवन्यादी पीत्वा शिवम धारयेत्। शालग्रामशिलातोयं यः पिवेविन्दुमालकं । स्तन्यं पुनर्नव न पियक्तिभ ङ, नरः । वृहहिष्णु युगागो । तीर्थाधिक यज्ञशताज पावन, जलं मदा केशवाष्टमंस्ति। किनात पायं तुलमीविमिश्रितं, विशपतच शिलचिनिगतं । पादाद न देवस्य हुत्यायुतममन्वितः। शुध्यते नात्र मन्देह- म्तया शहीदकन च ॥ * ॥ अथ प्रार्थनामन्त्रस्तन व । कृपा महावाही भक्तानामात्तिनाशन । मन्बयापप्रशमनं पादोदकं प्रयच्छ मे ॥ * । अथ विष्णुप वैतिक- मन्त्राबाहारगमव्वस्व । ओं चरणं पविन विततं पुर येन पृतास्तन्ति दण्कातानि तन पवित्रे ग शुईन पृता अपि पाप्मान- मवातितरम। या लोकस्य हापमञ्च यत् पवित्र ज्योतिमत् विचाजमाग महस्तदमृतस्य धारा बहुधा दोहमानं चरगं लोक मुांधतां दधातु बहिष्णुः । भगवन् पवित्र वासुदेव पवित्र सहस्त्रधारमपरिमित कमलाकान्त वासुदेव पुनीति इमं मन्वं समुच्चार्य सर्वदुष्टग्रहापहें। प्राश्रीयात् प्रोक्ष यहं पुत्रमित्र-परिग्रहं ॥ स्वाहा। अथ धारणमन्त्रः ॥ अकान- ·आहिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । मृत्युहरण मर्वव्याधिविनाशनं । विष्णोः पादोदकं पोत्वा शिरमा धारयाम्यहं। स्कान्दे । विषणोः पादोदकं पोत्वा पश्चादचिशङ्कया। आचामति च यो मोहाद् ब्रह्महा म निगद्यते। शालग्रामशिलातोयं हस्ते सत्वा तु यः पिवेत् । इह जन्मनि दारिद्रामन्ते च नरकं व्रजत ॥ * ॥ अथ शिवलिङ्ग- पूजनं॥ म्कन्दपगण। विना लिगाच नं यस्य कालो गच्छति नित्यशः। महाहानिर्भवेत्तस्य टुगतस्य दुरात्मनः । मर्वमन्यत् परित्यज्य क्रियाजालमशेषत: । भतया परमया विहान् लिङ्गमदं प्रपूजयेत् । मालकामदातन्त्र। चतुर्धा पार्थिव लिङ्गं मृत्स्नाभेदन पार्वति शुक्ल रक्तं तथा पोतं कृषाञ्च परमेश्वरि । शुजन्तु काह्मण शस्त क्षत्रिय मामिप्यते । पोतन्तु वैश्यजाता स्यात् कृष्णं शूद्र प्रकार्तितं। मृत्तिका- विशेषालामे तु यया कयापि मृत्तिकसा लिङ्गघटनं कायं। येषु स्थानेषु ये दवा येषु खाना व हिजाः। येषु स्थानेषु यत्तोयं या तु यचैव ऋत्तिका। मापि तत्र प्रशस्ता स्यात्तेषु क्लत्यविधीयत इति मगचिवचनम्न यथायोग्यकारक हो विवक्षया योजनोयत्वात् । विश्वमारतन्छे । मृत्तिकातावक ग्राहमथव। तोलक दयं । त्रिसूत्रस्य प्रमाणन बटनं कारयेट्-. बुधः। स्वाङ्ग ठप मानन्तु कृत्वा लिङ्ग प्रपूजयेत्। मृत्तिका लिङ्गघटन प्रमाण परिकीर्तितं। फलमुक्तमवाप्नोति अन्यथा चेत्तदन्यथा। पार्थिवे शिवपूजायां सव्व सिडियुतो भवेत् । पाषाण शिवपूजायां हिगुण फन्नमोरितं। पद्मपुराण ।

·त्तरे। १०८ आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । पारदञ्च महाभूत्यै सौभाग्याय च मौक्तिक। चन्द्रकान्तं मृत्यु जित् स्याद्धाटक मर्वकामदं । वौरमित्रोदयतकालो- अन्येषां कोटिलिङ्गानां पूजन यत् फलं लभेत् । तत्फलं लभते मर्यो बाणन्निङ्ग कपूजनात्। बाणलिङ्ग तथा जयं भुक्तिमुक्तिप्रदायक। उत्पत्तिं बालिङ्गस्य लक्षण शेषतः शृणु। नर्मदा दविकायाश्च गङ्गायमुनयोस्तथा । मन्ति पुण्यनदौनाञ्च बालिङ्गानि षन्मुख । इन्द्रादि- पूजितान्यत्र तश्चिश्चिङ्गितानि च । सदा मन्त्रिहितस्तत्र शिवः मर्थिदायकः ॥ * ॥ अथ बाणलिङ्गपरीक्षा ॥ * ॥ सत्रैव-निःसप्तपञ्चवारं वा तुलामाम्यं न जायते। तदा बाग ममाख्यातं शेषं पाषागामम्भवं । तुलाकरगन्तु- नगद - नगदन्ने नत्र. अपरतुलादिषु तण्डला यद्यधिकाः स्युस्तदा तल्लिङ्गं गृहिणां पृज्यं, लिङ्गञ्चेदधिकं तदोदामीन-पृयमिति लक्षणकाण्डे हमाद्रिः। मृतमहितायान्तु। सप्तकत्वस्तुलारुढ़ कृषि प्रति न हीयते। यानिङ्गमिति ख्यातं शेषं नार्म तुच्यते । त्रिपञ्चवारं यस्यैव तुलामाम्यं न जायते। तदा बाणं ममा- ख्यातं शेपं पाषागामम्भवं । वौमित्रोदय। नद्यां वा प्रक्षि- पडूयो यदा तदुपन्नभ्यते। बालिङ्ग तदा विद्धि न्यूनं सुख- विवर्द्धनं। भविष्ये। बालिङ्गानि राजेन्द्र स्थितानि भुवन- न प्रतिष्ठा न मम्कारन्तेषामावाहनं न च ॥ * ॥ तुन्नमीमाहात्मा। गारुड़े। प्रयागमाननिरतौ काश्यां प्राण- विमोक्षण। यत्फलं विहितं देवस्तुलसीपूजनेन तत् । बये। अथ ·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । १०८ तुलसी रोपिता मिक्ता दृष्टा स्पृष्टा च पावयेत्। आराधिता प्रयत्नेन मर्वकामफलप्रदा । प्रदक्षिणं धमित्वा ये नम- म्कुवन्ति नित्यशः । न तेषां दुरितं किञ्चिदक्षीणमशिथत मचनमन्वन्तु पाद्मे। तुमि वनभ देवि विष्णु-भक्ति-परायण । स्नापयामि जगद्धात्रि मर्चशत्रुविनाशिनि । दर्शनमन्त्रोचि तत्रैव। देवि विष्णुप्रिये मातस्तुलसि प्रियदर्शने। हरि- दर्शन-दीप्ताळ प्रमोद हिजवल्लभे। नमस्कारमन्त्रापि-विष्णु- प्रौतिकरमातनमस्ते तुलमाश्वरि । पवित्रीकुरु मेऽङ्गानि विण हर्षकारिण। स्कान्द । प्रागद वाध्य तर्ताभ्या गन्धपुष्पाक्षतादिना। अध्य मन्त्रस्तव। आं श्रियः प्रिये- श्रियावाम नित्यं पावर-भत्ते । अत्या दतं मया देवि अध्य ग्रङ्ग नमाम्ततं । पूजासन्चापि । निम्भिता त्वं पा देव पन्निता त्वं मुरासुरः। तुलनि हरम पापं वृजां एक नमोस्तुते । पाझे। पने पजे तु सम्यो दादश्यां वश्य मत्तम । ब्रह्मादयोपि कुर्वन्ति तुलमोबनपूजन। न बालीमफला यत्र न विपास्तुलसीवर्ग। तत्श्मशान सम स्वानं मन्ति यत्र न वैष्णवाः। तुम्नस्यारोपणं याव्यं श्रावणे च विशेषतः । राधमहनागि क्षमतं पुरुषोत्तमः । तुलसी-गन्धमाघ्राय यत्र गच्छन्ति मारुताः । दिशो दश च पता: स्यु ग्रामशतावधः । काशीखण्ड तुलस्यलकता ये व तुलसी-नाम-जापकाः। तुलमोवनपाला ये ते त्या ज्या दूरता मटाः । तया-तुलमो यत्र भवने प्रत्यहं परिपूज्यते। तह,हं नोपमपन्ति कदाचियम- अप- ।

·११० आहिकाचारतत्त्वावशिष्टम् । . - किराः। पाद्म। न पश्यन्ति यमं वेश्य तुलसी-वन- रोपणात्। सबपापहरं सर्वकामदं तुलसोवनं । हह- नारदीये। कण्टकावरगां वापि वातं काष्ठ: करोति यः। तुलस्या, गृगु राजन्द्र तस्य पुण्यफलं महत्। यावाहनानि मान्तष्ठत् कराटकावरगं प्रभो। कुलत्रययुतस्तावत्तिष्ठ ट्- ब्रह्मपद बुगं। गपितां तुलसी दृष्ट्वा नरण भुवि भूमिप। विवर्णवदनी भूत्वा लजिपि मायदयमः। तुनमो-मन्त्रिधी प्राणन् ये त्यन्ति मुनीश्वराः । न तेषां लरकलशा: प्रयानि परसं पदं ॥ अथ तुल्ल मो-मृत्तिका-काष्ठादि- माहात्मा। तुलमीमृत्तिकालिप्तो यदि प्राणान् परित्यजेत्। जगन नक्षतु तो युक्तः पापतगंप। शिश करते यन्त तुनमा मूलमृत्तिका। विघ्ननि तस्य नश्यान्त सानुकृला ग्रस्तया । तुलमोमृत्तिका यत्र वाट पत्रञ्च वैष्मान । सन मुनिशाहल निश्चलं बाद । विषाधीतर। हामं कुदन्ति य विप्रास्तुला काष्ठ- हिना । तेषां तल भवेत् पुण्यमग्नट्रोम शताद्भवं । लेवद्य पचतं यत्तु तुलमी कातिना। मरुतुन्य भवदनं तद्दत्तं कंशवाय डि। तीथं यदि न मम्प्राप्त स्मृतिर्वा कौत्तन हरः। तुलनाकालदग्धस्य मृतस्य न पुनर्भवः । यद्य के तुलसोकाएं मध्ये काष्ठस्य यस्य हि। दाहकाले भवेन्मुक्ति: पापकोटि- युतस्य च। जन्मकोटि-सहस्रस्तु तोषितो येजनार्दनः । दह्यन्ते ते जना लोक तुलमोकाष्ठङ्गिना। गारुड़े। मुखे तु ·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । तुलसीपत्र दृष्ट्वा शिरसि कर्ण यो:। कुरुते भास्करिस्तस्य दुष्क तस्य तु मार्जनं। स्कान्द । यस्याः स्मरणमात्रा दर्शनात् कोर्सनार्दाप । विलयं यान्ति पापानि किं पुन- विष्णुपृजनात्। अमृतादूस्थिता धात्री तुलसी विष्णु वल्लभा । म्मता संकोतिता ध्याता प्राज्ञिता सर्वकामदा। धात्रीपालञ्च तुलसी मृत्यु काले भवेद्याद। मुखे यस्य शिर देह दुगांत- नास्ति तस्य वे। अथ धाबीमाहात्मंत्र॥ * ॥ स्कान्दे। धाती- कायां समाश्रित्य योऽयेच्चक्रपाणिनं । पुष्ये पुष्प ऽश्वमेधस्य फल प्राप्नोति मानवः । धात्रीछायान्तु संस्पृश्य कुयात् पिण्ड च्च या मन। माता प्रयान्ति पितर: प्रसादान्माधवस्य च । मू प्राण मुख चैव दह च मुनिसत्तम। धत्ते धात्रीफल यस्त म महात्मा सुटुलभः : पक्षाचीफल बलिप्तङ्गी धात्रीफल-विभूषितः । धात्रामन्न-काता हारी नगनार यगो भवेत्। सः कश्चिदेषावा लाक सेवालाफाल मुन। प्रियो भवति देवानां मनुष्य गां हि ॥ कश्रा। य: वक्षिपणको लार्क मिया च.पि दुष्टधाः । पुनाति सकलान् लकान् घात्रोफलदलान्दितः । फलानि या निल् वहतं करसम्पुट। तस्य नारायणी देवा वरमकं प्रयच्छति। चात्रफलञ्च भोतव्यं कदाचित् कर- सम्पटात् । यशः श्रियमवाप्नोति प्रसाद चक्रपाणिनः । धात्री. फलञ्च तुलमो मृत्तिका हारकोङ्गवा । सफल जीवितं तस्य त्रितयं यस्य वैश्मान। धात्रोफलैस्तु संमिश्रं तुलसीदल- वामितं। पिवर्त वहत यस्तु तौथकोटिफलं लभेत् । यस्मिन् - ·आफ्रिकाचास्तत्त्वावशिष्टम् । रहे भवेत्तोयं तुलसीदलवासितं । धात्रीफलैश्च विप्रेन्द्र गाङ्गेयैः किं प्रयोजनं । तुलसीदल-नैवेद्यं धावा यस्य फलं रहे। कवचं वैष्णवं तस्य सर्वपापप्रणाशनं। ब्रह्मपुराण । धात्रोफलानि तुलसी ह्यन्तकाले भवेदाद । मुखे चैव शिरस्यङ्गे पातकं नास्ति तस्य वै। धर्मपुराणे। मुखोदर तु तुण्डे वा मृतस्य चिवुकेऽपि वा। तिष्ठ हात्रीफलं यस्य स याति विष्णुमन्दिरं। धात्रीफलेन नैवेद्यं यो ददातीह माधवे। तस्य तुष्टा भवेहिष्णु नान्यैः क्रतुशतैरपि। धात्रौद्रवण सितत्वं यस्य केशा व्रन्ति च । न पिवेत् मस्तनं मातुः कदाचिव षडानन। या गतिनानिनां स्कन्द मुनीनां योगविनां । तां गतिं समवाप्नोति धात्रीसवा तिन च ॥ अथ धात्रीजल- दानमन्त्रः ॥ स्कान्द । पिता पितामहाश्चान्ये अपुत्रा ये च गोविण: 1 वृक्षयोनिंगता ये च ये च कोटवमागताः। गौरव नरक ये च महाररवसंज्ञक । वियोनिन गता ये च से च ब्रह्माण्डमध्यगाः। पिशाचलं गला ये च ये च प्रतत्वमा । ते पिवन्तु मया दत्त धात्रीमूले मटा पयः । ते सर्च प्तिमायान्तु धात्रीमूलनिषेचनान् । प्रणाममन्त्र स्तु बहम्मपुराण । नमाम्या- मलकों दवा पत्रमालाखलङ्कता। शिव-विष्णु-प्रियां दिव्यां श्रीमती सुन्दरप्रभा। अथ धात्रीलानभक्षनिषेधस्तव यस्तु नाति तदनाति धात्रीञ्च रविवासर । आयुर्वित्तं कलत्रच वंशस्तस्य विनश्यति। मंक्रान्त्याञ्च भृगोवार षष्ठयां प्रतिपाद ध्रुवं । नव म्यांवाप्रमावस्यां धात्री दूरात् परित्यजत्।

·११२ (क) पाक्षिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । मंक्रान्ताश्च भवेद्रोगी अलक्ष्मी गुवासरे। अनपत्यस्तथा षष्ठयां नवम्यामायुषः क्षयं । दर्श धात्री समायोगात् सर्व नाशं विनिर्दिशेत्॥ पाने-बादश्यां तुलसीपत्रं धात्रीपत्रञ्च कार्तिके। लुनाति स नगे गच्छबिरयानति गर्हितान् । ॥ * ॥ अथावस्थमाहात्मय ॥ * ॥ धर्मपुराणे-नात्वावस्थ स्पृशेयस्तु सर्बपापैः प्रमुच्यते । अनात्वा यः स्पृशेन्मत्तों लभते नानजं फलं । दृष्ट्वा च नश्यते पापं स्पृष्ट्वा लक्ष्मी प्रपद्यते। अचयित्वा तु यत्पुण्यं प्रबच्यामि विजातयः । अश्वत्थाय तु गोदुग्ध पयो नैवेद्यमेव च। पुष्पधूपादिकं दत्वा नरः स्वर्गान्महीयते । असुबचाक्षयं वृद्धिधनहाधियशस्करं । जयदं मानदं तत्र अवस्थस्य प्रपूजनं । यज्जप्तञ्च हुतं यच्च स्तोत्रमन्नादिकञ्च यत्। सब् कोटीगुणं तत्र मूले चलदलस्य यस्य मूले स्थिती बिष्णुममध्ये तिष्ठति शङ्करः । भाग स्थिती ब्रह्मा कथं जगति नाचयेत्। सोमवारीप्यमावस्यां नानं यन्मोनिना कृतम्। दानस्य गोसहस्रस्य फलञ्चाश्वस्थ- वन्दने। सप्तप्रदक्षिणेनैव गवामयुतदं फलं। प्रचुरं लक्ष- कोटीञ्च तस्माद्धमा प्रदक्षिणं । यत्किञ्चिद्दीयते तत्र फल- मूलजलादिकं । सञ्च तत्राक्षयं विप्रा जन्मजन्मसु जायते। ततो खत्यसमो नास्ति वृक्षरूपी हरि वि । यथा पूज्यो हिजो लोके यथा गावोऽमरा यथा। तथायं वृक्षरूपी च देवः पूज्यतमः स्मृतः। रोपणे रक्षणे चैव पूजा कर्मणि सर्वदा। ददाति वित्तं पुवांश्च स्वर्ग मोक्षं पुनः क्रमात्। किञ्चिच्छेदन्तु यः ·११२ (ख) पाक्षिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । कुर्यादखत्यस्य तनौ नरः। कल्पैकं निरयं भुला चाण्डालादौ प्रजायते ॥ नमस्कार मन्त्रस्तु तत्रैव-चलदलाय दृचाय सर्वदा स्थित विष्णवे। वोधिसत्त्वाय यज्ञाय अखत्याय नमो नमः ॥ * ॥ अथ विल्ववृक्षमाहामा ॥ * ॥ योगिनी- तन्वे-विल्वमूलं महेशानि समन्तात् षोड़शं करं। मम जटास्वरूप हि पणं जानीहि सुन्दरि । गयजुःसाम- सदृशं दलवयं वरानने । মামৰ সমান্তা িজানীতি मौनलोचने। कल्पवृक्ष समो विल्वो ब्रह्माविष्णुशिवात्मकः । सर्वतीर्थमयो देवि सर्वदेवमय: सदा। श्रीवृक्ष: परमेशानि अतएव न संशयः। तत्फलैस्तत्प्रसूनर्बा तत्पर्यः प्रपू- जयेत्। तत्काष्ठचन्दनापि स मे भक्तः स मे प्रियः । विल्वमूले महेशानि प्राणांस्त्यजति यो नरः । रुद्रदेहो भवेत् सत्यं पापकोटौयुतोऽपि सन्। विल्वपत्रस्य माहात्मंग देवानामपि दुर्लभं। यो दद्याहिल्वपत्रञ्च शिवाय शह गय सदाशिव समो भूत्वा म गच्छेब्रह्ममन्दिरं ॥ भेद- तन्त्र--स्वर्गपुष्यसहस्रेण यत्फलं लभते नरः। तस्मालक्षगुण पुण्य भग्नकविल्वपत्रके। भग्नकविल्वपत्रस्य महकेनभागतः । मेरुतुल्यसुवर्णेन तत्फलं न हि लभ्यते ॥ प्रणाममन्त्रो यामले.. ओं नमो विल्वतरवे सदाशङ्कररूपिण। सकलानि मङ्गलानि कुरुष्वशिवहर्षद ॥ स्पर्शनमन्त्रः--ओं शिवपूजकमालूर शिवप्रिय महातरो। स्मृशामि त्वा महापापसञ्चयामां प्रमोचय॥ पत्रचयनमन्त्र:-भों पुण्यक्षमहाभागमालूर- ·समुद्धृत्य ममदेहे प्रलोयते आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम्। ११२ (ग) श्रीफल प्रभो। महेशपूजनार्थाय तत्पत्राणि चिनोम्यहं ॥ विल्वपत्नचयननिषेधकाल:-पक्षान्तहादशी सायं सध्याभ्यो भिवकालतः। वरमारुह्य चिनुयान शाखाभननं कचित् ॥१॥ अथ पञ्चवटी ॥ * ॥ पाद्म-धात्रीलक्षस्तथा विल्यो वटश्चा- वस्थ एव च। रुदाक्षस्तुलसी वापि पञ्चमः परिकीर्तितः । एतेषां रोपणाद्देवि प्रयान्ति व्रह्मशाखतं । सप्तजन्मकतात् पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ब्राह्मे-से चनं कुरुते यो वै पञ्चवृक्षस्य नित्यशः। भुनेह विपुलान् भोगान् प्रयान्ति मम सादनं। पञ्चवक्षस्य मूल वै योनुलिप्सति भक्तित:। कुलकोटी ॥ * ॥ अथ पिटपूजनं ॥ * ॥ व्यास:-पिनोर; च पत्युश्च सम: सर्वजनेषु च । मित्रादोहो विष्णुभक्तिरते पश्च महामखाः ॥ धार-प्राक् पिनारच या विप्रा यधर्म साधयेवरः । न तत् क्रतुशतैरव तीर्थसाना- दिभि वि। पिता वर्ग: पिता धर्मः पिता हि परम- न्तपः। पितरि प्रीतिमापने प्रीयन्ते सर्वदेवताः। पितरो यस्य टप्यन्ते सेवया च गुणेन च। तस्य भागीरथी सानमहन्यहनि जायते । सर्वतीर्थमयी माता सर्बदवमयः पिता। मातरं पितरं तस्मात् सारम्भेन पूजयेत्। मातरं पितरश्चैव यस्तु कुर्यात् प्रदक्षिणं । प्रदक्षिणीका तेन सप्तहोपा वसुन्धरा ॥ जानुनी च करौ चैव पित्रो प्रणमतः निपतन्ति पृथिव्याञ्च सोऽक्षयं लभते फलं। तयोश्वाणतो यावद्रजो ग्रहाति मस्तके। प्रत्यङ्ग च विमुञ्चेत शिरः।

·११२ (घ) प्रातिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । तावत् पूज्यः सुरालये। तयोः पादारविन्दाच रेण पिबति यः सुतः । तस्य पापं क्षयं याति जन्मकोटौ शताजितं । धन्योऽसौ मानवो लोके पूतोऽसौ मर्वकल्मषात्। विनायकत्व- मानोति जन्मनैकन मानवः। पितरौ लयद्यस्तु वचोभिः पुरुषाधमः। निरये निवसत्तावद् यावदाहतमंन । पित्रो- रनञ्चनं कृत्वा भुङक्त यस्तु सुताधमः । कृमिपूतौ च नरके कल्यान्तमवतिष्ठते। रोगिणञ्चापि वृद्धञ्च पितरं हत्तिकर्षितं । विलं नेत्रकर्णाभ्यां त्यक्त्वा गच्छच्च रौरवं । अन्त्यजातिष म्नच्छषु चाण्डालेष्वपि जायते । पित्रोरपोषणं कृत्वा मवपुण्य क्षयो भवेत्। नाराध्य पितरौ पुत्रस्तीर्थसेवां करोत्यपि। न तस्य फलमानोति काटवद् भ्रमते महीं। पित्रोरर्चा कता येन स एव पुरुषोत्तमः । पितुमातुः परो देवः सुरेषु न च लभ्यते । पित्रोर; कता येन तेन सबमनुष्ठितं। कृतस्तेन महायज्ञः कतं तेन महाव्रतं ॥ क्रियायोगमारे-पित्रवज्ञा मनुष्याणां नरक शदायिनी। पित्रवन्ना नृपयेष्ठ इहामुत्र च दुःखदा । इहसम्पहिनाशाय परत्र नरकाय च । वरं मन्ये महोपाल ब्रह्महत्यादि पातकं । कदाचिविष्क तिस्तस्मादियं भवति शाखती। दुःखाजितं पुण्यवृक्षं सर्वक्लेशविनाशनं । पित्रवज्ञा- कुटार छिन्दन्ति भुवि मानवाः । यत् किञ्चिद्दीयते भक्त्या पिटवको परन्तप। तदाति स्वयं विष्णुः पिटरूपो हरि यंतः प्रत्यक्ष देवी पितरौ मेवन्ते ये महाजनाः । सर्वसिद्धि- भवेत्तेषां प्रसादाज्नगतीपतः । पितृभक्त्या विना यावहिनं ·आडिकाचार-तत्वावशिष्टम् । ११२ (ड) तिष्ठति मानवः । तावत् कल्पसहस्त्रन्तु तिष्ठन्ति मरके नराः ॥ ॥ * ॥ अथ पिटस्तोत्रं ॥ * ॥ ब्रह्मोवाच-नमः पित्रे जन्मदात्रे मर्वदेव मयाय च। सुखदाय प्रसन्नाय सुप्रीतये महामने । मर्वयज्ञस्वरूपाय स्वर्गाय परमेष्ठीने । सर्वतीर्थावलोकाय करुणासागराय च । नमः सदाशतोषाय शिवरूपाय ते नमः । सदापराधक्षमिण सुखदाय सुखाय च। दुर्लभं मानुषमिदं येन लब्ध मया वपुः। सम्भागनीयं धर्ममार्थे त पित्रे नमी नमः । तीर्थमान तपो होम जपादि यस्य दर्शनं। महागुरुश्च गुरवे तस्मै पित्रे नमो नमः । यस्य प्रणामस्तवनात् कोटिशः पिटतपणं। अश्वमेधशतैस्तुल्य तम्म पित्रे नमो नमः । स्तोत्रं पितुः पुण्य यः पठेत् प्रयतो नरः । प्रत्यहं प्रातरुत्याय पिटश्राद्ध दिनेऽपि च । खजन्मदिवसे साक्षात् पितुरग्रे स्थितोऽपि वा। न तस्य दुर्लभं किञ्चित् सर्वज्ञत्वादि वाञ्छितं । नानापकर्मकत्वापि यः स्तौति पितरं सुतः । सध्र प्रविधाय प्रायश्चित्तं सुखी भवेत् । पितुः प्रीतिकरो नित्यं सर्वकमाण्यथा- हति॥ इति वृहद्धर्मपुराणे व्यासजावालिसंवादे ब्रह्मकृतं पिस्ट- स्तोत्र समाप्त ॥ ॥ अथ पिटप्रणाममन्त्रः ॥॥ आचारचिन्ता- मणो यमः-स्वर्गापवर्गप्रदमेकमाद्य ब्रह्मस्वरूप पितरं नमामि यतो जगत् पश्यति चारुरूपं मुक्ति तथाप्नोति सदानुसेवनात् ॥*॥ मथ माटस्तोत्र ॥ * ॥ माता धरित्री जननी दया हदया सती। देवो भूववनी श्रेष्ठा निर्दोषा सर्वदुःखहा ॥ पाराधनीया परमा दया शान्तिः क्षमा तिः । वाहा स्वधा च गौरी च ·११२ (च) प्रणाममन्त्र पानिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । पद्मा च विजया जया । दुःखहन्वीतिनामानि मातुरेषेक- विंशति। शृणुयात् श्रावयेत् मर्तयः सर्वदुःखादिमुच्यते । दुःखैमहनिर्बालोऽपि दृष्ट्वा मातरमीखरों। महानन्दं लभे मतः सा किं वाचोपपद्यते। इति ते कथितं विप्र मातुः स्तोत्र महागुणं। पराशरमुखात् पूर्वमश्रोषं माटसंस्तुतो। सेवित्वा पितरो कश्चिद्याधः परमधर्मवित्। लेभे सर्वज्ञतां तान्तु यात्वसाध्या तपखिभिः ॥ इति वृहद्धर्मपुराणे ब्रह्मकतं मावस्तोत्रं सम्पूर्ण ॥ यथा-आचारचिन्तामणी यमः--या कुक्षिविवरै कृता स्वयं रक्षति सर्वदा। नमामी जननी देवीं परां प्रकतिरूपिणों ॥ प्रणामक्रमो धार-- मातरं पितरञ्चोभी दृष्ट्वा पुत्रस्तु धर्मवित् । प्रणम्य मातरं पश्चात् प्रणमत् पितरं गुरु॥ अत्र-कृष्णोऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरः। दैव्यक्याश्च महाबाहुर्वलदेव सहायवान् ॥ इति विष्णु- पुराणविरोधात् प्रणम्येत्यत्र प्रणंस्यनित्येव पाठ इति कथित् । यहा प्रणम्य मातरं पश्चात् प्रणमेत् पितरं गुरुमित्यस्य यशपदु- भयदर्शनविषयत्व पूर्वार्द्धात् भगवानपि सर्वात्मा जगाम पितु रन्सिक। छित्वा च लौहानगड़ तयोर्मोक्ष चकार स। नमाम दण्डवत् भूमौ माता पितरं तथा। शाम त्या देवेशो भक्ति- नमात्मकन्धर। इति ब्रह्मवैवर्त जन्मखण्डीय वसुदेव देवको मोक्षप्रकरणीय वचनाञ्च । विष्णुपुराणीयस्य तु प्राङमाटदर्शनो- भयदर्शनाभावविषयत्वं परिशेष्यात् तेन यस्य कस्यापि हास्य प्रागदर्शने तबमस्कारस्य अड्डे प्राणाधुत्क्रामन्ति यून: स्थविर ·११२ (क) पाक्षिकाचार-तत्वावशिष्टम् । पायति । प्रत्युत्थानातिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते इत्युपक्रम्य अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारिसंप्रवर्दन्ते पायुः पन्ना यशो बलमिति मनुवचनप्रतिपादितस्य न मङ्कोचः । पादग्रहणक्रममाह कौमें-व्यत्यस्त पाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणं । उत्तानाभ्याञ्च हस्ताभ्यां पादावस्य मृदु स्मृशेत्। दक्षिण दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीड़येत् ॥ * ॥ अथ वलिवैखदेवनित्य श्राद्ध विचारः ॥*॥ वलिवैखदेवाननन्तरमेव नित्यवाई कर्तव्यं । वैश्वदेवाहुती- रग्नाराक ब्राह्मणभोजनादिति ब्रह्माण्ड पुराणवचने ब्राह्मण- भोजनपदेन नित्यशाइप्रतिपादनात् निवन्धुलिखनक्रमाच्च । न च जुहुयाङ्क तयज्ञादि श्राई कृत्वा तु तत्सम तमिति ब्रह्माण्ड- पुराणोय पराात् नित्यवाई भूतय जादः प्राक् कर्तव्यमिति वाच्यं पराई श्राशब्दस्य पार्वणादि श्राइपरत्वात्। पार्वण- बाहादिकरणे तदनन्तरं वैश्वदेवविधिमाह भबिष्यपुराणे-काला याच महाबाहो ब्राह्मणांश्च विमृज्य च। वैखदेवादिकं कर्म ततः कुर्य्याबराधिप ॥ इति शब्दक्रमेण क्रमान्तरं वाध्यते इति सत्त्वकारलिखनाच । प्रतएव पैठौनसी:-पिटपाकात् समुद्धृत्य वैखदेवं करोति यः। प्रतं तद्भवेच्छाई पितृणां नोपतिष्ठते । पिढवाहमकत्वा तु वैखदेवं करोति यः । पासुरं तद्भवेच्छाई पितृणां नोपतिष्ठते । इति पैठीनसि वचनान्तरे पितृष्णनोप- तिष्ठत इत्यनेन वैश्वदेवोत्तरकालस्य नित्यवाहेतर श्राहे पर्यु- दस्तत्वं व्यतीभूतमिति । वैश्वदेव महत्वैव श्राद्धं कुर्याद- ·११२ (ज) पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । नग्निकः । लोकिके तु हुते शेष पितृणां नोपतिष्ठते ॥ इति स्मृतिवचनेपि शादपदं नित्यचाडपरमित्यविरोधः । मन्यान्यपि वचनापि व्याख्येयानि। न च मनुना कुर्यादहरहः श्रादमित्यनेन नित्यवाई विधाय वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गुम्नौ विधिपूर्वकमित्यादिना पश्चाई श्वदेवविधानात् प्रथमं नित्य बाई पश्चाई खदेव इति मदनपारिजातलिखनात् वैपरीत्यमितिवार्थ मदनपारिजातएव इति केचिदित्यनन तत्क्रमस्य कटाक्षितत्वात्। सार्वत्रिका नियतवचनक्रमरूप प्राथम्येन सर्बदेशीयाचारान्यथा- करण प्रमाणाभावाच्च । व्यक्त भविर्थ-पितॄन् सन्तर्प्य विधिवत् पर्वश्राद्धविधानतः। वैश्वदेवं ततः कुयात् पश्चात् ब्राह्मण- भोजनं। नित्यश्राद्धस्य दिनकरणासम्भवे रात्रावपि कर्त्तव्यता। दिवोदितानि कमाणि प्रमादादकतानि वै। यामिन्याः प्रहर यावत्तावत् कम्माणि कारयेदिति ॥ वृहवारदीयादिति निर्णय- सिन्धुः ॥ * ॥ अथातिथिपूजन ॥ * ॥ व्यासः-प्रकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते। उद्धृत्य वैश्वदेवाब भिक्षां दत्वा विसज्ज येत्। वैश्वदेवकतान् दोषान् शतो भिक्षुयंपोहित । नहि भिक्षुक्तान् दोषान् वैश्वदेवो व्यपोहति । ब्रह्मचारी यतिचैव विद्यार्थी गुरुपोषक: । अध्वगः क्षीणत्तिय षड़े ते भिक्षुकाः स्मृताः। वैश्वदेव तदयुगनवाहि वलिरपि। एतद- शता विषय शतास्य तु पाकान्तरण द्रव्यान्तरेण वा वैखदेवानुष्ठान पञ्चयज्ञांख यो मोहाब करोति गृहाश्रमौ। तस्य माय न च परी लोको भवति धर्मतः ॥ इति व्यासवचनात् कायं।

·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ११२ (झ) मनुः-निवृत्ते पापनाशापेक्षया पापानुत्पादनस्यैव युक्तत्वाच्च न च दोषानु- त्यादनदोषनाशयोविशेषाभावेऽपि वित्तव्ययायासलाघवेनाननु- ठानमेव युक्तमितिवाच्य यत् फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान् हिजः। सम्यक् पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तदवान यादिति ॥ विष्णु- पुराणे फलातिशयश्रवणात्। यो भूय प्रारभते तस्मिन् फले विशेष इति न्यायेनानुष्ठानस्यैव युतीत्वाच्च । वैखदेवे तु यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् । तस्मैचाव यथाशक्ति प्रदद्याबवलि' हरेत् ॥ अन्यशब्दनिर्देशादतिथिभोजनपर्यन्त वैखदेवे कृते यद्यपरोऽतिथिवसेच्छ त्तदा तदर्थं पुन:पाक कृत्वा तस्मै अब दद्यात्। वलिहरण ततोऽबाव कुर्यात् वलिदान निषेधात् अबसस्काराभावो वैखदेवस्यावगम्यते। अवसंस्कार- पक्षे कथमम स्कृतान्नभोजनमनुजानीयादिति कुल्ल कभट्टः । एवञ्चातिथिपूजनस्य नैमित्तिकत्वात् पौर्वापयं नास्ति । विष्णुपुराणं-अतिथि तत्र सम्प्राप्त पूजयेत् स्वागतादिना। तथासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च । श्रद्धया चावदानेन प्रिय- प्रश्नोत्तरेण च । गच्छतश्चानुयातेन प्रोतिमुत्यादयेद्गृही। मनु:-यत्पुण्यफलमाप्नोति गां दत्वा विधिवदगुरौ। तत्पुण्य- फलमाप्रोति भिक्षां दत्वा हिजो रही। अतिथ्यधिकारे हारोतः-तस्य व यदाह स्वागत' गृहदेवतास्त न प्रोणाति यत् पादसेचन कुरुते पितृस्तेन प्रोणाति यदने नातिथि भोजयति प्रजापति तेन प्रोणाति यदेनं यान्तमनुयाति यसो ब्रा- वर्चस्वं तेन सर्वान् कामानवानोति ॥ विष्णुपुराणे-ततो ·११२ (ब) आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । गोदोहमावन्तु तिष्ठत् काल राहाणे। अतिथिग्रहणाय तदूईञ्च यथेच्छया। अचिन्तितमनाहुतं वैश्वदेवेष्ववस्थित । अतिथि त विजानीया क ग्रामनिवासिनं । सुधास्तृिषित- चैव सातो गृहमुपागतः। प्रयत्ने न तु सम्पूज्यः सोऽतिथिः वर्गमंक्रमः । इष्टो वा यदि बा हेप्थो मूर्खः पण्डित एव वा । सम्प्राप्तो वैखदेवान्ते सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः । ग्रहीयाद्गोत्र- चरण न स्वाध्याय व्रतानि च। चित्तेन भावयेत्तं वै सर्वदेव- मय हरि। नैकग्रामीणमतिथि विप्र सागतिकन्तथा । उपस्थित रहे विद्याद्भाया यत्राग्नयोपि वा ॥ याज्ञवल्करः देश नाम कुल विद्या मनार्थी यो निवेदयेत् । वैवस्वतेषु लोकेषु वान्ताशी स निगद्यते । देश गोत्रं कुल विद्यां पृष्ट्वा योऽन्न प्रयच्छति। न स तत्फलमाप्नोति गच्छति ॥ विष्णु:-यदित्वतिथिधम्म ण क्षचियो ग्रहमागतः । भुक्तवत सु च विप्रेषु कामं तमपि पूजयेत्। वैश्यशूद्रावपि प्रामी कुटुम्वोऽतिथिधर्मिणी भोजयेत सह भृत्यम्तावालस्यं प्रयोजयन् । दिनेऽतिथौ च विमुखे गते यत् पातकम्भवेत् । तदेवाष्टगुणं प्रोक्त सूर्यास्ते विमुखेऽतिथौ। अतिथिः पूजितो येन पूजिता: सर्व्वदेवताः। अतिथिर्यस्य सन्तुष्टस्तस्य तुष्टो हरिः खयं। सानन 'सर्वतीर्थानां सर्वदानेन यत्फल। सर्व व्रतोपवासाभ्यां सर्व यन्त्रषु दीक्षया । सर्व स्तपोभि- विविधैनित्यनैमित्तिकादिभिः । तदेवातिथिसेवायाः कला नाईन्ति षोड़शौं। अतिथिर्यस्य भग्नाशो याति रुष्व दाता स्वर्ग न ·११२ (ट) पाहिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । मन्दिरात्। कोटिजन्माज्जित पुण्यं तस्य नश्यति निश्चित । स्त्रीगोनश्च कृतघ्नश्च ब्रानो गुरुतल्पगः । पिटमाटगुरुणाञ्च निन्दको नरघातकः। सन्ध्याहौनो खत्यघाती सत्यनो हरि- निन्दकः । ब्रह्मस्व स्थाप्यहारी च मिथ्यासाच्यप्रदायकः। मित्र- द्रोही क्वतघ्नश्च वृषवाहश्च यूपकत्। शवदाही ग्रामयाजी ब्राह्मणो वृषलीपतिः। शूद्रवाहानभोजी च शूद्रश्वाहावभाजनं। कन्धा- विक्रयकारी च श्रीहरेर्नामविक्रयो। लाक्षाणा मणिहीराणां तिलानां लवणस्य च । विक्रेता ब्राह्मणश्चैव तुरगानां गवां तथा। एकादशी कृष्णसेवाहीनो विप्रश्च भारत। एते महा- पातकिन स्तिषु लोकेषु निन्दिताः। कालसूत्रे च नरके पतन्ति ब्रह्मण: शतं । एतेभ्योप्यधिक: सोपि यस्यातिथिः परामुखः । वौधायन :-वहुन् शबन् एकम्मै गुणवते दद्यात् यो वा प्रथममागत इति । मनु :-एकरावन्तु निबसबतिथि- ब्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्तितिर्यस्मात्तस्मादतिथि- रुच्यते ॥ * ॥ पथ ब्राह्मणमाहात्मा ॥ * ॥ धार्मे- पूजयित्वा हिजान् देवास्वर्ग भुञ्जन्ति चाक्षयं । मनुष्थाश्चाप देवत्वं सुख राज्यमकण्टक। यस्य विप्राः प्रसीदन्ति तस्य विष्णुः प्रसीदति। तस्थाहाह्मण पूजायां विष्णुस्तुथति तत्क्षणात्। अद्यया च हिज दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनं । दीर्घायुस्तस्य वाकोन चिरजीवी भवेवरः। अनभिवादनाधिप हेषादयापि च। पायुक्षीण भवेत् पुंसां भूतिनाशय दुर्गतिः। घायुर्वृदियशोधिधिविद्याबलस्य च। पूजयित्वा - ·११२ (ट) आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । नप्युञ्छतो नित्यं हिजश्रेष्ठान् भवेवास्तात्र संशयः ॥ क्रियायोगसार-ब्राह्मण प्रणमट्यस्तु विष्णुभक्तमा नरोत्तमः। प्रायुः पुत्रश्च कीर्तिव सम्पत्तिस्तस्य वर्द्धते । न च नौति हिजश्रेष्ठ मूढषोर्मानवो भुवि। सुदर्शनेन तच्छिष हन्तुमिच्छति केशवः ॥ मनु :- विद्या तपः समृद्धेषु हुत विप्र मुखाग्निषु । निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्विषात् । शोला पञ्चम्नीनपि जुखतः। सव्वं सुकत माधत्तं ब्राह्मणोनश्चितो वसन् ॥ पराशरसंहितायां-ब्राह्मणस्य मुख क्षेत्र निरुपद्रव कार्षिक। वापयेत् सर्ववीजानि सा कृषिः सर्वकामिको। सुक्षेत्रे वापयेहीज सुपुत्त्रे वापयेइन। सुक्षेत्रे च सुपुत्चे च प्रक्षिप्त नैव नश्यति। अच्छिद्रमिति यहाक्यं वदन्ति क्षिति प्रणम्य शिरमाधार्यमग्निष्टोमफल हि तत् । बताच्छा तपश्छ ट्रय ब्राह्मण रूपपादित। ब्राह्मणा जङ्गम तीथं निचलं सर्वकामद। तेषां वाक्योदकेनैव शुक्रान्ति मलिनाजलाः । ब्राह्मणा यानि भाषन्ते भाषन्ते तानियताः । सर्वदेवमया विप्रा न तहचनमन्यथा। पद्मपुराणे-न विप्र- पादोदककईमानि न वेदशास्त्र प्रतिघोषितानि । स्वाहा स्वधा स्वस्ति विवर्जितानि श्मशानतुख्यानि गृहानि तानि ॥ यम:-अग्निरापश्च देवाच चन्द्रादित्यानिलास्तथा। सर्बदैव हि विप्राणां पादे तिष्ठति दक्षिणे ॥॥ अथ गवालि पारि जातकृत ऋष्यशृङ्गः । गवाहिकञ्च कुर्चीत नित्यमेव समाहितः । गवां ग्रासमाहिकमेव च ॥ भविष्ये-ढणोदक- देवताः। कण्डूयन स्पर्श ·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ११२ (ड) समायुक्त यः प्रदद्याइवाहिक । कपिलाशतदानस्य फल विन्देन्त्र मशयः। गवा अङ्गि यमुज्यते तद्गवाट्रिक। गवाहिकदान मन्त्रहयौं भविष्योत यथा-ओं पञ्चपूते शिवे पुण्ये पवित्रे सूर्यसम्भवे । प्रतीच्छेय मया दत्सं मौरभयि नमोऽस्तु ते ! सौरभयि जगन्मात देवानाममृतप्रदे । ग्यहाण वरदे ग्राममीप्सितार्थञ्च देहि मे ॥॥ अथ गोग्रासः ॥ * महाभारत -ग्रासमुष्टि परगवे साब' दद्याच्च यः सदा । अक्कत्वा खवमाहार स्वगलोक म गच्छति॥ ब्रह्मपुराण- सौरभय्यः मर्वहिताः पवित्राः पुण्यराशयः । प्रतिरन्तु मे ग्राम गावमैलोक्य मातरः। दद्यादनेन मन्त्रण गवां ग्रासं सदैव हि ॥ ततः-ओं सर्वदेवमये देवि देवतै स्वप्रपूजिता। तस्मात् स्पृशामि वन्दामि वन्दिता पापहा भव ॥ इत्यनेन स्पृशेत् । -नमो गोभ्य श्रीमतीभ्यः मौरभेयोभ्य एव च। नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः ॥ इत्यनेन प्रणम्य- वन्दितामि वशिष्ठ न विश्वामित्रेण धीमता। सुरभे हर में पाप यन्मया दुष्कृत कृतं ॥ इत्यनेन प्रदक्षिण कुर्यात् । तत्रफल-गामालभ्य नमस्कृत्य यस्त कुर्यात् प्रदक्षिणं । प्रदक्षिणो कता सेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥ स्म ति:--गवां लवणदानेन रूपवानभिजायते। अवदानाञ्च सौभाग्य ग्रास- दानात् श्रिय लभेत् ॥ * ॥ अथाभिवादन ॥ * ॥ तत्र मनुः- जई प्राणायत्क्रान्ति यून: स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभि- ·११२ (6) ॥ पाहिकाचार-तत्वावशिष्टम् । वाद्याभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते ॥ प्रस्यार्थ:-हि यस्मात् यूनोल्पवयसो क्योविद्यादिना स्थावरे पायति पागच्छति सति प्राणा ऊर्ल्ड उत्क्रामन्ति देहाइहि निर्गन्तुमिच्छति । तान् वृद्धस्य प्रत्युत्थानाभिवाद्याभ्यां। पुनः सुस्थान करोति तस्मात् वृद्धस्य प्रत्युत्थायाभिवादन' कुयादिति कुलकभः ॥ ब्रह्मपुराण-उत्थाय मातापितरौ पूर्वमेवाभिवादयेत्। प्राचा- यश्च ततो नित्यमभिवाद्यो विजानता। वृहवारदीप- अभिवादनशील: स्याङ्डेषु च यथाक्रम । जानडा वयोहा स्तपोबड़ा इति त्रयः । अध्यात्मिकानि दुःखानि निवारयति यो गुरुः । वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् ॥ मनु:- लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा। पाददौत यतोजानं तं पूर्वमभिवादयेत् ॥*॥ अथाभिवादनप्रयोगः ॥४॥ मनु:-अभिवादात् पर विप्रो ज्यायां समभि- वादयन्। असौ नामाहमस्मीति खनाम परिक' येत् । अयमर्थः अभिवादये इत्येतस्माच्छब्दात् पर अमुकनामाह- मस्मोति स्वनामपरिकोतयेत्। खकौयनामविशेषमुञ्चरदिति कुनु कभट्टः । ततश्च भोः शब्द कौत यदन्ते स्वस्त्रनामोभि- वादने इति मनुवचने अभिवादये शुभ शर्मनाइममि भोरिति कुल्ल कप्रयोग साधीयानिति । एवञ्च ततोऽभिवादयेहिहान् असावह मिति ब्रुवन् इति मदनपारिजातकृत याज्ञवल्करवचने असावहमिति प्रदर्शनपर। तहि ब्रुववमुकगोत्रीहमिति तत्र - ·वाद्याः। माहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ११२ (ण) काशीखण्डवचनात । गोत्रीले खोऽपि स्यात् । नैवं नाम गोवं कुल गोत्र गोष्ठञ्च धरणीधर इति कोषात् गोत्रपदस्य नामपरत्वात । अतएव खनामप्रोच्चाहमभिवादये इत्यभि- वदेदिति कुल्ल ककृत-गौतमसूत्रे प्रोच्य तिका प्रत्ययस्य परकाल- वृत्तिता मुख व्यादाय खपितौतिवत्। मनु:-नामधेयस्य ये केचिदभिवादन जानते। तान् प्रानोहमिति ब्रूयात. स्तियः सर्वास्तथैव च ॥ नामधेयस्य उच्चारितस्य मतो ये केचिदभि- सकृतानभिज्ञतया अभिवाहाथ न जानम्ति तान् प्रत्यभिवादनेऽप्यसमर्थत्वात् प्राज्ञ इत्यभिवाद्य शक्तिविजोऽभि- वादयिता अभिवादयेहमित्येवं ब्रूयात् स्त्रियः सर्बास्तथैव बूयादिति कुल्लुकभट्टः ॥ विष्णुः-जन्मप्रभृति यत्किञ्चिचेतसा धर्मामाचरेत् । सवं तत् निष्फलं याति एकहस्ताभिवादनात् । अजाकर्णेन विदुषो मुर्खानामक पाणिना। अजाकणेनेति- श्रोत्रसमी करौक्त्वा पुनः मटितेन करहयनेत्यर्थः । चथवा अजाकौँ सम्यूटितौ यथा तथैव सम्युटितं करहय- मपौति पारिजातव्याख्या। मैवं अनाकर्णाकारण पाणिहयेन विदुषोभिवादनं कार्य मूर्खनोन्तु पाणिनैकेनेति सोपस्कार योजना ॥ धार्मेर-ब्राह्मणा यत्र तिष्ठन्ति वहवोहिजसत्तम । प्रत्येकन्तु नमस्कारस्तत्र कार्यो न धौमता ॥ वृहवारदीयेपि- सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि। प्रत्येकन्तु नमस्कारो हन्ति पुण्य पुरस्कृतं । पुण्यक्षेचे पुण्यतीर्थ स्वाध्याय समये तथा । - - ·११२ (त) आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । प्रत्येकन्तु नमस्कारो इन्ति पुण्य पुराकतं॥ काजिनिः-- ब्राह्मणं वै समुद्दिश्य नमस्कारं वदेद यदि। शूद्रो निग्यमाप्रोति ब्राह्मणो यात्यधोगतिं ॥ गोतमः--ऋत्विक् श्वशुर पिटव्य मातुलानां यवौयमा चायांम: प्रतुत्थाय चाभिवाद्या इति । ज्यायस्वपरिभाषायां। मनुः-- तेन बृद्धोभवति येनास्य पलितं शिरः । यो वै युवाप्यधौयान स्तं देवा स्थविर विदुः। वित्तं वन्धुर्वय: कम विद्या भवति पञ्चमी। एतानि मान्यस्थानानि गरौयो यद्यदुत्तरं । ब्राह्मण दशवर्षञ्च शतवर्षञ्च भूमिपं। पितापुत्वौ विजानीयाद् ब्राह्मणस्तु तयोः पिता। दशाव्दाख्यं पौर सख्यं पञ्चाव्दाख्यं कलाभृतां । त्य दपूर्व श्रोत्रियाणानल्येनापि स्व योनिषु। दश अव्दा आख्या यस्य तत् दशाब्दाख्य पोरसख्य ॥ अयमर्थः--एकपुर- निवासिनां विद्यादिगुणहिताना एकस्य दभि ज्येष्ठात्वे सत्यपि सख्यमाख्यायते पुरग्रहणं प्रदर्शनार्थ तेनैकग्रामनिवा- सिनामपिस्यात् गीतादि कलाभिजानां पञ्चवर्ष पर्यन्तं सरयं योषियाणां श्राब्द पर्यन्त मपिण्डेषु अत्यन्ताल्पे नैव कालेन सह संख्यं अपिरवार्थे सर्वत्रोक्त कालादूद्ध ज्येष्ठत्वव्यवहर: ॥ इति कुल्लुकभट्टः । यमः-अमङ्गलेभ्य: सर्वेभ्यो विधवा च घमङ्गला। प्रायोर्विषायते यस्मात् केवलं मातरं विना । नमामौति वदन् स्तीभ्यो नमेत् पादौ न संस्पृशेत् । स्त्रीणाञ्चैव नमस्कार न रडीयाद्रजो बुधः ॥ गौतमसंहितायां- ·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । स्त्रोणाममापिवृष्यभार्याणां भगिनीनां वाभाव्यां प्रवाश्च न पादीपसंग्रहण। अमाळांपव्यभार्याणामिति । एतेन मातुः पिटव्यपत्रोत्वेऽपि पादग्रहण कार्यमितिसूचित मातुः पिव्यपनीत्वञ्च। ये जाताप्यनियुक्तायामकेन बहुभि- स्तथा। प्रारक्थभाजस्ते सर्व वोजिनामेव ते सुताः । दास्ते वाजिन पिण्डं माता चेत् शुल्कतो ता इति तत्त्वकार- धृतवचनाद्य वेयं आपस्तम्बः । उपनीय ददन्वेदमाचार्य: म उदाहृतः । एकदेशचोपाध्याय ऋत्विग्य नक्कदुच्यते । एते मान्या यथापूर्व मेभ्यो माता गरौयसो। मनुः। उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता। सहस्रन्तु पितृमाता गौरवणातिरिच्यते। उपाध्यायानपेच्य दशगुणेन आचार्य: आचार्याणां शतमपेक्ष्य पिता पितॄनपेक्ष्य सहस्रं माता गौरवणातिरिक्ता भवति। अनोपनयनपूर्वक-सावित्री मात्रा- ध्यापयता आचार्यो नाभिप्रेतः । किन्तु ऋत्विक् । तमपक्ष्य पितुरुत्कर्षः । उत्पादकब्रह्मदात्रोरित्यनेन मुख्याचार्यस्य तस्य पितरमपेच्य उत्कषं वक्ष्यतोत्यविरोधः । इति कुल्लुकभः । उत्पादकब्रह्मदानागरीयान् ब्रह्मदः पिता। ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्यचेहच शाश्वतं। जनकाचाय्यौं हावपि पितरों जन्मदाटत्वात् । तयोराचार्यापिता गुरुतरः। यस्मादिप्रस्थ ब्रह्मग्रहणाथं जन्म उपनयन-जन्य संस्काररूपं परलोके इहलोके च शाखतं नित्यं ब्रह्मप्राप्तिफलकत्वादिति कुन कभट्टः । वशिष्ठः। ब्राह्मण कुशलं पृच्छत् क्षचबन्धमनामयं । वैश्यं ·११४ आफ्रिकाचारतत्त्वावशिष्टम् । - क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥ * ॥ अथ पत्यभिवादनं। मदनपारिजात आपस्तम्बः । सदक्षिणबाह थोत्रममं प्रमार्य ब्राह्मणे प्रत्यभिवादयेत्। उरः समं राजन्ये मध्यममं वैश्ये नौचैः शूद्र प्राननिर्मित। अस्यार्थः। अभवाद्यमम्म नयन- पुरोहितमभिवादकं मदक्षिणं यथाम्याहाहुइयं श्रोत्रमम प्रसार्य प्राञ्जलिः प्रत्यभिवादयेत्। अर्थादञ्जलेः शिरः संयोग- इति ध्वनितं। एवमुरः समन कण्ठेऽञ्जलिमयोग इति मध्य- ममेन नामावञ्जलियांग इति एतत् मब्ब न्यायाचारसम्बादा- दवधेयमिति। यमः। अभिवाद तु यो विप्र आशिर्ष न प्रयच्छति। श्मशान जायते वृक्ष: काकन्टधादिशोभितः कताभिवादनं विप्र यो न प्रत्यभिवादयेत्। म संगनममो ज्ञेयो नाभिवाद्यः कदाचन । मनुः । यो न वेत्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवाननं। नाभिवाद्यः म विदुषा यथा शूद्रस्तथ व मः। प्रणमन्तं ममुत्थाय विप्रः प्रत्यभिवादयेत् । पुत्र शिष्यौ বিনা भ्रातृन् भागिनेयं मुतापति। आयुष्मान् भव मौम्येति वाच्यो विप्राभिवादने । अकारश्चास्य नानोन्ते वाच्योः पूर्वाक्षरः मत:। आयुष्मान् भव सोयति वाच्यस्तस्यान्त अभिवादकस्य नामवाच्यं विष्णुशबिति तस्य चान्त अकारो वाच्यः तस्य चाकारस्य पूर्वाक्षर: मतः। यद्यपि पूर्वाक्षर: नकारस्तथापि अस्य व्यञ्जनत्वेन म तत्वायोगात् शर्मन् इत्यत्रयोऽयमकार: सएव पूर्वपदाभिधेय इति तस्यैव मुतता। अथवा अस्याभिवादकस्य नानोन्ते योयमकारः ·प्राधिकानारतवाति । ११५ ग्राम- নস্থ --- प्रकार इति स्वरमात्रोपलक्षणं । मर्चेषां नाम्न म कारस्तत्त्व नियमाभावात् स एवान्तखरः पूर्वाणि नामगतानि अक्ष- राणि यस्य म तथोक्तः एवंविधः सूतोवाच्यः । न पुनरन्य एवाकारो नामान्त वाच्यः। यथावशिष्ठव्याकरणं । न्त्रित स्वरालोस्य अवते । आमन्त्रित कात्तव्ये अभिवादक नानोन्ते यः स्वरः स प्रवत त्रिमत्रो भवतीत्ययः । प्रत्यभिवादन एवं प्रोगा भवनि अायुष्मान् भव साम्य विष्णु- शम हुन् य इति अथवा आयुष्मान् भव मौम्य विषणुगमहुँन इति मदनपारिजातः । मन्वर्थ मुक्तावल्यान्तु अभिवादने कृते प्रत्यभिवादयत्रा अभिवादको विप्रादिः अायुष्मान् भव सौम्येति वाच्य तण्यान्ले अभिवादकस्य नामवाच्य। तस्य चाभिवाद- कस्य यत्राम तम्यान्ते योऽकारादिः स्वरो नाम्नामकारान्तत्व- नियमाभावात्। मप्लव: कार्य:। स्वरापेक्षञ्जेदमकारान्तत्वं यञ्जनान्त पि नाम्नि मम्भवति। पृल्वे नाम गतमक्षरं मंश्लिष्टं यस्य न पृर्जाक्षा: तेन नागन्तु रयकष्य चाकागदि: स्करः लतः कार्यः । एतच्च वाक्यस्यटेः पूत उदात्त इत्यस्यानुवत्तौ प्रत्य- भिवादगद इति प्लतं स्मरन् पाणिनि: स्फ टमुक्तवान् । व्याख्यातञ्च वृत्ति: कृता वामनेन। टेरिति किं व्यञ्जनान्तस्यैव- टे: प्लतो यथास्यादिति तस्मादीदृशं प्रत्यभिवादनवाक्यं । आयुष्मान् भव सौम्य शुभ शर्मा हुन् एवं क्षत्रियस्य वलवमहुन वश्यस्य वसु भूतहुँ राजन्य विशां वेति कात्यायनवचनात् क्षत्रियवैश्ययोः पये प्लतो न भवति शूद्रस्य न तो न कार्य: ।

·प्राधिकाचार-तत्वाशिष्टम् । अपि च अशूद इति पाणिनिवचनात् । स्त्रियापि निषेधः इति कात्यायनवचनात्। स्त्रियामपि प्रत्याभवादनवाक्ये न नत: गोविन्द राजस्तु ब्राह्मण नाम्नि शर्मोपपदं नित्यं प्रागांभ- धाय प्रत्यभिवादनवाक्ये आयुष्मान् भव साम्य भद्र इति निरुप- पदोदाहरण सोपपदोदाहरणा नभिजत्वमेव निजं ज्ञापर्यात । धरणोधरोपि आयुष्मान् भव सौम्येति सम्बुद्धि विभक्त्यन्त मनुवचनं पश्यपि असम्वृद्धि प्रथमैकवचनान्तममुकशर्मा इत्युदाहरन् विचक्षणरुपेक्षणीय एव इति कुन कभट्टः । नन्वसम्बुद्धिप्रथमान्तस्यायुष्मानित्येतस्यापि मनुवचने दृष्ट- त्वात् धरणोधरदत्तोदाहरणमेव माधोय इति चेत्र विकति- रूपस्यायुमानित्येतस्य विशेषणत्वेन गौणत्वात् । अव्यकं प्रधानगामोति जैमिनिसूत्रे प्रकृत्यात्मक सौम्येति पदसमानाधिकरण तैवाभिवादकनाम्नः स्वीक्रियते अन्यथायुष्मा- नित्येतत् समानाधिकरणत्वेन नत्ममापवप्रयोग त्वे अभिवादकनाम्रो वाक्यस्य टेरभावात् कथं नु तत्वाम्मर इति तहि सम्बुद्दिविभक्त्यन्तं मनुवचनमिति कुल्लकपाठी न मङ्गच्छते इति सत्यं सम्ब,दिविभक्त्यन्तं प्रत्याभवादनवाक्य । मनुवचनं मनुवचनसमिति योजना। यत्तु पात्मनाम गुरोर्नाम यबाम कपणस्य च। आयुमो न ग्रासीयात् ज्येष्ठपुचकलत्रयोरिति वचनं तदभिवादनप्रत्यभिवादनव्यतिरिक्तविषय । प्रत्यभि- वादने दीक्षितस्यापि नाम न ग्राह्य। यथा मनुः। प्रवाच्यो दीक्षितो नानो यवीयानपि यो भवेत् । भाभवत् पूर्वकन्वेन ·११० योग हात। আঙ্গিন্ধাৰাৰ-নাৰছি। मभिभाषेत धर्मवित्। एतेन भो दोक्षित भवन् दीक्षित इत्यादि प्रयोगः। अथवमभिवादकनामाजाने दीक्षितत्वादि विशेषाज्ञान च प्रत्यभिवादनासम्भवात् का गतिरभिवाद्यस्यति चेति वस्तौति ब्राह्मणे ब्रूयादायुष्मानिति राजनि। वईता- मिति वैश्येषु शूट्रेत्वारोग्यमव चेति कल्पतरुतयमवचनं मनुवचनविरोधात् प्रत्यभिवादनाभावविषयमांत। भट्टा- चार्यैरव मलमासतत्त्व व्यवस्थापितत्वात् नास्माकं पर्यनु- अत्र च प्रत्यभिवादनविधायकमनुवचनविरोध- शब्दमात्रापन्यासकता तत्त्वकारणापि तत्त्वावशिष्ट ग्रन्थ- करणापेक्षा सुतरामव कृति सफलमस्माकं प्रयतमिति प्रमगादुक्तं । किचात्र व्यवस्थायां वामना चेयं । आयुस्मान् भव सौम्यामुक इनि प्रत्यभिवादनविधी आयुष्मानिति क्षत्रिय- माविषयमुपलक्षणं । नतु सर्ववर्णविषयविधी निविष्ट- मिति आयुष्मानित्यस्य शास्त्रान्तरलभ्यत्वेन तदंशे विधेयत्वा- मभवात्। विधेयन्तु अदग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्त तावहि- धौयत इति भट्टनयेन च केवलं । प्रथमान्तपदमनद्य भव मौम्यामुक इति तहि भव सौम्यामुक इत्येतावन्मात्र कथं नातमिति चेत् यमवचने स्वस्तीति स्वस्तिमान इत्यर्थ- ज्ञापनार्थम् एवं वईतामिति दृष्टिमानित्ये तावत् परत्वार्थ क्रम- ज्ञापनार्थच्च उपलक्षणमात्र क्षत्रप्रत्यभिवादविषयमायुमा- निति पदं अन्यथा नानाविधिकल्पनगौरवात्। वचनयोरक- वाक्ातासम्भवे भित्रवाक्यताया अन्याय्यत्वाञ्च कथमन्यथा ·११८ आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत इत्यादोनां पर्युदामकल्पनया अमावा- स्यायां पिटभ्यो दद्यादित्यादिभिरेकवाक्यता सम्भवः इति । अभिवादये अमुक शमाहमस्मि भोरित्यभिवादन विधिनिरू- परीन नामाज्ञानामभवात् दीक्षितत्वादिविशेषग्रह स्यापि तत्रत्यत्वेन व्यक्तीभृत्वास प्रत्यभिवादना भावम्यानिकच्छ दि- तस्मादियमेव व्यवस्था सर्वेषामाशु हृदयङ्गमेति । यत्तु कुल कभद्दे न युभान् भव सोम्य शुभ शनित्यादि लिखितं तदपि प्लतांशविवेचनसंवादाय । पाणिनि हत्तिकार मनदत्तोदाहरण प्रदर्शनमात्र पर नतु प्रत्यभिवादन व्यवश्य निरूपण पर लय त्व योगदप्रति मन्यन लिप्रवन- मनुवचनमश्रोचे महाननः स्यात् मदनपारिजातीय प्लने तर विवेचनविरहाही त्यत्र शति क्रमण नान्तयन्ति वन लेखक: ॥ * ॥ अथाभिवादनपयुंदामः ।। धम्ग कनष्ठ नाभिवन्देत पिटव्यं मातुलन्तथा ॥ उत्थाय चामनं दद्यात् कताञ्जल्यग्रत: भियतः ॥ गौतममंहितायां । गौतममंहितायां। ऋत्विक व शुर- पिलव्यमातुलानां यवोयमा प्रत्वस्थान मतभिवाद्याः। विष्णु संहितायां। श्वशुरपिटव्यमातुलविजां कनीयमा प्रत्युत्थान मेव भिवादनं । हवाग्दीये। नाभिवाद्याश्च विप्रेन क्षत्रियाद्याः कदाचन । नास्तिकं भित्रमयादं क्लतघ्नं ग्राम- याजक। स्तनञ्च कितवञ्चैव कदाचिवाभिवादयेत् । पाषण्डं पतितं पगढ़ तथा नक्षत्र जीविनं। महापातकिनञ्चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । उन्मत्तञ्च शठं धूर्त धावन्तम शुचि- ·आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । ११८ वामः। शातापः । न्तथा। विवादशीलं व्रात्यञ्च रमन्तं जलमध्यग। भिक्षाव- धारिणञ्चैव शयानं नाभिवादयेत्। भर्तृघ्नीं पुष्यिणों जारां सूतिकां गर्भपातिनीं। वृतनीञ्चाय चण्डालं कदाचिन्नाभि- वादयेत्। तैलाभ्यङ्गं गतांच्छिष्ट रोगिणचा वास ! पारा- वारगतीविग्नं वहन्त नाभिवादयेत्। यज्ञस्यान्तर्गतं नष्टं क्रीड़न्तं स्त्रीजन: मह। बारकोड़गतं वापि पुष्पयुक्तां कुशा- न्वितं! शिरः शक्ति कण्ठ वा चाप्सु मुक्तशिखन्तथा। मलिनों न. भिवन्देश गु पत्नों कथञ्च न नस्पृशेत्ताञ्च मेधावी स्पृष्टा मनिन शुद्ध। जपयज्ञस्थल स्थञ्च ममित्- पुष्यकुशानलं । उ यात्रञ्च भच्यञ्च वहन्तं नाभिवादयेत् । प.पण्ड पलितं व्रात्य महापातकनं शठं। मापानला कृतघ्नञ्च न भिवादत् कदाचन । वमन्तं जम्भमानञ्च दुई दन्तधावनं। अभ्यक्त गरसञ्चैव समज नाभिवादयेत् ॥ * ॥ अथ भोजनं ॥ * ॥ विष्णुपुरगे। सात्वः यथावत् कृत्वा च देवार्ष-पट तर्पण । रत्नमाणस्तु भुजात प्रयता ग्रहो। कृतजापोहुते चाग्नी शुद्धवस्तधरी नृप। दत्वातिथिभ्यो विप्रेभ्यो गुरुभ्यः संश्रिताय पुण्यगन्धधर: शस्तमाल्यधारो नरेश्वर। मकवस्त्रधरो आद्रपाणिपादो नराधिप । विशुद्धवदन: प्रोतो भुजोत न विदिन खः । देवल: । स्नात्वा प्रक्षाल्य पादो च यग्गन्धालङ्गत: शुचिः। पञ्चयजावशिष्टञ्च यो भुङ्क्ते मोमृताशनः। भविष्थे। अकृत्वा वैखदेवन्तु ये भुञ्जन्त्यवुधा जनाः । तथा विना तु च।

·१२० प्राझिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । शास्त्रण मृगयोनिं व्रजन्ति ते। विनाशास्त्रणेति भोजन- विधायकशास्त्रातिक्रमणेत्यर्थः । व्यास: । उपलिले समे स्थाने सचिः पीठमवस्थितः। प्रामुखोऽबानि भुञ्चीत यथा कामेन वा पुनः। धार्मेय। देवानामकभुक्तन्तु हिर्भुक्तं मानवस्य च । त्रिभुक्तं प्रेत दैत्यानां चातुर्थ कौणपस्य च। निरामिषं हवि- र्देवा मत्स्यमांसादि मानुषाः । पूति पर्युषितं युष्टं मन्ये भुञ्चन्त्यभीक्ष्णशः। आयुष्य प्राझूखो भुङक्ते यशस्यं दक्षिणा- मुखः। श्रियः प्रत्यअखो भुक्ते ऋतिं भुङक्त त्युदबुख इति मनुवचनकाम्यपरं। प्राच्यानने भवेदग्निर्याम्ये प्रेतत्वमिष्यते । वारुणे च भवेद्रोगो आयुबित्तन्तथोत्तर इति व्यासवचन- विरोधात् ब्रह्मचारि प्रकरणे कुल्लु कभट्टस्य काम्यभोजनपर- लिखनाच्च। मनुः। उपस्पृश्य दिजोनित्यमबमद्यात् समा- हितः। भोजयित्वा तु सख्यादीन् सम्प्रोत्या रहमागतान् । आपस्तम्बः । सुवासिनी कुमारांश्च रोगिणो गर्भिणीम्सथा। अतिथिभ्योऽत्र एतान् भोजयेदविचारयन्। अदत्व तु य एतेभ्यः पूर्व भुङ ते विचक्षणः । स भुजाना न जानाति खग्राधे ग्धिमात्मनः। देवानृषोन्मनुष्यांश्च पितॄन् प्रधाश्च देवताः। पूजयित्वा ततः पश्चादेष धर्मः सनातनः । प्रचेताः गोशकमृत्मयं भिन्न तथा पालाशपिप्पलं। लोहवद्ध सदैवाक वर्जयेदासनं वुधः। विष्णुपुराणे। विशङ्कमनसा प्रीतो भुत्रोत न विदिभुखः। अवं प्रशस्सं पथ्यञ्च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकः । काशीखण्डे यातुधाना: पिशाचाश्च राक्षसा: ऋरकर्मिणः ।

·पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । हरन्ति रसमवस्य मण्डलेन विवर्जितं। ब्रह्माद्याश्च सुराः सबै वशिष्ठाद्या महर्षयः । मण्डलञ्चोपजीवन्ति तत: कुर्वीत मण्डलं । विष्णुपुराणहवारदीययोः । संस्थाप्य चासने पादौ वस्त्राई परिधाय वा। मुखममापितं भुक्ता मुरापोत्युच्यते वधैः । आचारचिन्तामणौ यमः । वहूनां भुञ्जतां मध्ये न चाश्नीयात् त्वरान्वितः । वृथा न विकिरदन्नं नोच्छिष्टः कुचिव्रजेत् । एकवस्त्रो न भुञ्जीत कराटमपिधाय च । मार्कण्डेयः। न्यस्तपात्रन्तु भुजौत पञ्च ग्रासान् महामुने । पश्चादुड़तपापि भोजन नास्ति दूषणं एतत्त अस्प श्य स्पर्शन- शङ्काविषयं । ब्रह्मपुराणे । पैत्रे कमणि भुवानो भूमौ पात्र न चालयेत्। वशिष्ठः। सर्वाङ्गलोभिः प्राश्नीयात् पाणच नावधुनयेत् । वेदव्यासोये हेमराजतकांश्येषु पाठेव द्यात् सदा रहो। तदभावे माधुगन्ध मोध द्रमलतासु च । मदनपारिजातकृतधमनुः । ताम्रपावे न भुजोत भिव- काश्य मलाविले। पालाशपद्मपत्रेषु यही भुक्तं न्दवञ्च- रेत्। आदित्यपुराण । एकएव तु यो भुत विशाले कांश्यभाजन। चत्वारि तम्य वहन्त श्रायुः प्रज्ञा यशो वलं । पामने पादमारोप्य यो भुङक्त ब्राह्मण: क्वचित्। मुखेन चाबमनाति तुल्यगोमांसभक्षण। मुखेन गवादिवदित्यर्थः । इति पारिजातः। वृहबारदीये। आपोशाने चाचमने- पेये चोष्यपि च हिजः । शब्दं न कारयेहिप्रः कुर्य्याच्चे- बारको भवेत्। हारोत: । पाचे ष्वथानुरूपेषु पुषभृत्या- - ·१२२ प्रातिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । नुजैः सह। भूमौ पात्र प्रतिष्ठाप्य मौनेनावन्तु भक्षयेत् । पवित्रपाणि: पुण्यञ्च लभतेवघमर्षणं पुलस्त्यः । भोजनन्तु न निःशेषं कुर्य त् प्राज्ञः कथञ्चन । अन्यत्र दधिमध्वाज्य- पगालोद कक्षीरतः। विष्णु: । न दिवा धाना: न रात्री तिल- मंयुक्त द्रव्य । न वधशत न् अशीयात् न चन्द्र तारा निरीक्षेत न छीनं स्पगत्। न प्रत्यङ्म,खोऽश्नीयात् न निःशेष- कृत् स्यात्। दधिमपनय.गल पणोदकेभ्यः । नामोय यया साई नाकाशे ना तथ त्थितः । वहनां प्रेक्ष मग जां ने कास्मन् वह वस्तथा शून्यागार वांग्टई दावन ज च। पिना जलना तायं नाति ना हत्य- मारित् । न तमा हत्वं तिप्तिः । वशिष्ठः । दत्ताच ये स्नेहा लवा, व्यञ्ज रानि च। दातारं नोपतष्ठत भोका भुतो च किल्वियं । तस्मादन्तरतं दे पाने गोव प्रदद्य नतु हस्तन नायमन कदाचन । ब्रह्म- पुर, ग । एकल प.पना दतं शूद्रदत्तं न भक्षये ।। धृतं तेल व लवनं पानीयं पायमन्तवा। भविष्यपुगणे ! पाय- सन तु पात्र गा यदनमुपनायते । भात विष्ठापमं मुडता दाता च नरकं ब्रजेत्। वेदव्यामाये। अभ्युक्षयान्नं नमस्कार- भुव दद्याइलित्रयं । भूपतये मुवः पतये भूतानां पतये तथा । अपः प्राश्य तत: पश्चात् पञ्च । हुगी. क्रमात् । स्वाहा- कारण जुहुयाच्छषमद्यात् यथा सुखं । उच्छिष्टमन्त्रमुडत्य ग्रासनिकं भुवि क्षिपेत् । अत्र नमस्कारैरिति श्रवणात् वलि- -. होना वा।

·आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । लामति श्रवणाच्च भूपतये नम इत्यादि प्रयोग: कार्य: । एवञ्च प्रदद्याद्भवः पतये भुवन पतये तथा । भूतानां पतये बाहित्य का भूमो वलिवमति महाभारतवचनात् भवः पतये खाद यदि प्रयोगानामपि शास्त्रार्थत्वेन तुल्यवन्नत्वादिच्छा विकमा:: ब्रह्मपुग। अन्नं विष्णुः स्वयं प्राह नित्ययेव जनाईनः। यो मां ददाति प्रागाय भुचानः प्रास्तविद् हिनः । प्राणार्थ मां नः ध्यायेत् म मां पूजयते सदा । वामिन पाणिना पावे नाहीत्व भुवि मस्थित। आजोगीति जपवन प्रगनिदानृतज त । मदुः। पृथ्वेदशनं नित्यं बन नू जञ्च या अजितन्तु तदुतसुभट नाशयदिदं । बोधायलः। प्रका ननागिध द अप प्राचन्य शुचो सम्भूत देशेऽनमुपग्रहा कामकोलाममोहानपहत्या पर्वभि- रङ्ग नोभः पदमकुन् प्राशीयात् महायातिभिः प्रद- क्षिण मात्रमुदकं परिपच्च प येन पाणिना हवञ्चन् अमृतोपस्तरणम मो.त पुरस्तादपः पौत्वा पञ्चबेन प्राण हुतो- जुहोति। हावी ञ्चन्निति भविष्यत्म भोप्यवर्तमानक लत्वात् मोक्ष्य नित्यर्थः । हारोत:। श्रोनोमोलि अनाज्य इयमान- मभिमन्वयेत्। दोस्वाददातुदोयमा भूस्त्वा प्रतिग्रहातु । भविष्यपुराणे। उपप्राणेभ्यः पञ्चभ्यो नागादिभ्यो वलिन्ततः । निरामिषेण चान्वेन भूमौ दद्यायथाक्रम। नागाय पूर्वतो दद्यात् कूम्मं दक्षिण तो न्यसेत् । ककरञ्चोत्तरी न्यस्य देव- दत्तन्तु पश्चिमे। मध्ये धनञ्जयं विद्यादित्येते वायुदेवताः ।

·१२४ पाहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । M नागः कूर्मः ककरच देवदत्तो धनञ्जयः । उपप्राणा इमे पञ्च तेषां भूमो प्रदीयते। प्राणेभ्य स्त्वथ पञ्चभ्य: स्वाहा प्रणव- संयुताः । पञ्चाहुतीस्तु जुहुयात् प्रलयाग्निनिभेषु च । अमृतोपस्तरणममोति पापो शानात्परं प्राणादिहोमः। प्रागुक्त वौधायनात् वक्ष्यमाणगोभिला। विष्णुपुराणं। पञ्चग्रासान् महामोनं प्रागाद्या प्यायनाय तत् । प्राणापानसमानानामुदान- व्यानयोस्तथा । मह मान हुदा जिम गर्थ । गोभिन्न व्याहृतिभि गायवा वाभिमन्वा ऋतञ्च मत्येन परिषिञ्चा- मोति मायं मत्य वर्तन परिषिञ्चामोति प्रातः । अन्तश्चमि भूतेषु गुहाया विश्वतोमुखः । त्वं यज्ञस्त्वं वषटकारस्त्वं ब्रह्मा त्वं प्रजापतिः। आपी ज्योतोरसामृतं ब्रह्म भूव: स्वगा। अमृतापस्तरणममौत्वप: पात्वा पञ्चग्रामान् हो- यात्। ओं प्राणाय स्व.हति गाहपत्यमेव जुहोत ओं अपानाय बाहेत्वन्नाहार्यमव दांक्षणाग्निं तेन ओं व्यानाय स्वाहेत्याहवनीयमव तेन जहाति ओं उदानाय स्वाहांत मत्यमेव तेन जूहात ओं समानाय स्वाहत्याव सस्था- मेव तन जुहोति अमृतापस्तरणममौत्यत: विष्णोरबमयस्य चेति शेषः पूरणीयः । आपोशानञ्च ग्रहोयात् सर्वतीर्थ- मयञ्च यत्। अमृतोपस्तरणर्माम विष्णोरबमयस्य ति ब्रह्म- पुराणात्। अत्र चास्तरणाधन्तु प्राश्यते यो मृतं सतत् । अमृतोपस्तरणमसि म्बाहति सच उदरदिति मन्ध्यापहतो लिखितवचनं प्रमाणयन्तोऽमोत्येतदनन्तरं म्बाहाकारं कुर्ब ·आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । १२५ - न्तोति तत्त्वकारः। मदनपारिजात शान कः। स्वाहान्ता: प्रणवाद्याच नाना मन्त्रास्तु वायवाः । जिया च ग्रसेदवं दशनेन न संस्मृशेत्। तर्जनी मध्यमाङ्गुष्ठलग्नं प्राणाहुती भवेत्। मध्यमानामिकाङ्गठरपाने जुहुयाहुधः । कनिष्ठा- नामिकाङ्ग ठेवानेतु जुहुयाइविः। तर्जनीन्तु वहिः कृत्वा उदाने जहुयाइधः । समान सर्वहस्तेन समुदायाहुतिभवेत् । प्राणाद्याहुतिपरिमाणमाह व्यामः । श्राामलमानेन कुय्या- डोम वलिं वहिः प्राणाहुति वलिञ्चव मृदं गाव- विशोधनों। एतत् पञ्चग्रासशेषभोज नषध आचागदर्श: । ग्रामशेषं नचापीयात् पातशेषं पिवेत्र तु। शाकमूलफले- वृणि दन्तछेदन भक्षयेत्। उपवादिनैपि प्राणाहुतिमन्च जपमाह वौधायनः । प्राणाग्निहोत्रमन्त्रांस्तु निरुद्धभोजन जपेत् । विष्णुपुराणं। क्वचित् क्षीरान्तमाहारं नच पश्चात् पिवधि। मनुः। न भुञ्जीतोडत नेहं नातिसौहित्य- माचरेत्। नाति प्रागे नाति मायं । न सायं प्रातराशितः । अनारोग्यमनायुष्यमवर्गञ्चातिभोजनं। अपुण्यं लोकांदिष्टं तस्मात्तं परिवज येत् । विषणुधर्मोत्तर। अतिभोजनतो राम तथा चाभोजनेन च । रोगा हि सर्वे जायन्ते योगादेव न धारणं। ब्रतादियोगादन्यत्र न धारणमभीजन- स्येति शेषः। तत्र व पिवतो यत् पतत्तोयं भाजने मुख- निःसृतं । अभोज्यं तद्भवेदवं भुत्ला चान्द्रायणञ्चरत् । ब्राह्मणादावदेयद्रव्यभक्षणनिषेधस्तत्व । यव दद्याव चाग्री- ·१२६ आफ्रिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । यात् कदाचिदपि तत् स्वयं । न पिवेत्र तथाशीयात् कृत्वा पय॑न्तिकाबरः । अपर्यन्त कान् अपारलोकिकान् कत्वेत्यर्थः । कोम्मं । अमृतापिधानमनी पविष्टादप: पिवत् । हस्त प्रक्षाल्य गण्डूषं यः पवेदविचक्षणः । म दवांश्च पितृश्चैव आत्मानञ्चव घातयेत् । अडं पात्वातु गण्डषमई त्याज्य महोतले। रमातलगता नागांम्तेन प्रोणाति नित्यशः। अपूर्त नरके घोर रारवे प्रेतवामिनि। ये कान्ति मदोच्छिष्टं तभ्यो भुमो प्रदीयते। भोजनान्ते तच्छिष्टं मन्त्रेणानन नित्यशः । उच्छिष्टभागधेयेभ्यः मादकं निहावि। देवलः । आचम्य च तत: काय्यं दन्तकालस्य भक्षणं । भोजन दन्तलग्नानि निकृत्याचमनञ्चरत् । विष्णुधर्मोत्तर। प्राचान्तोप्यचि. स्तावयावत् पावमनुतं । उड़ने व्यानिम्त। न्यानो मृज्यते महो। भोजनग लायां मुखप्रक्षालने दोष माहात्रिः। यस्तु भोजनशालायामानमस्थ उपस्पृशत्। तस्या'... नैव भोक्तव्यं भुक्ता चान्द्रायणञ्चरत्। यत्तु भुक्कामनस्य प्याचाम- बान्यकाले कदाचनेति रत्नाकरतवचनं तभोजन शालेतर- विषमिति । आसनस्थ आसनारूढ़पादतल इत्यर्थः । देवन्तः । आचान्ते हृदयदेशभिमृर्षात प्रणानां प्रणानां ग्रन्थिरसिरुद्रोमा विषभुक् । तेनात्तेनाप्यायच्छति। विष्णुपुराणं। भुवा सम्यगाचम्य प्रामु खोदङ्मुखोपिवा। यथावत् पुनराचामत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः। स्वस्थः प्रशान्तचित्तस्तु कतासन- परिग्रहः। अभौष्टदेवतानाञ्च कुर्वीत स्मरणन्ततः । भों ·आफ्रिकाचाम-तत्त्वाशिष्टम् । अग्निवाप्यायतां धातून् पाथिवान् पवन रितः । दत्तावकाशा नभमा जग्यत्वस्तु ये सुखं । अन्नं वलय में भूमे रपामग्ना- निलस्य च। भवत्वेतत् परिणतो मनास्त्वयाहतं सुख । प्राणापानममानानामुदानव्यानयोस्तथा। अन्नं पुष्टि करञ्चःस्तु ममास्त्वयाहतं सुखं । अगस्तिग्निबड़वानाजश्च, भुक्तं मयान्न जस्यत्वरीषं। मुखञ्च में तत् परिणाम सम्भवं, यच्छत्वरीगं मम चास्तु देह। विष्णु: भमस्तेन्द्रियदहदेही, प्रधानभूता भगवान यथंकः । मत्यज तेन नमषिमत, दरोग्यदं मे पारण मर्मतु। वायवत्ता तथैव.नं परिगाममवाताह । तन सत्य न मद्भुतं जोयत्यन्न मदं तथा । इत्यचार्य स्वहस्तेन परिमृज्य तयो- दरं। अनायामप्रदायो स्यात् कुर्यात् मागवतान्ताः । कोम्म । पुनः नय तत् पश्चात् पादाङ्गष्ठे च दक्षिसे । नि:मान येद्धस्थ जन्नमूद्ध स्थायी समाहित ! अङ्गठमाव: पुरुषो अङ्गाष्ठञ्च समाश्रितः। ईश: मनस्य जगतः प्रभुः प्रोणातु विश्व- भुक्। ततः करा दिकमस्पृशन् लानुनो स्मृशेत् । मा करंगा करं प्रोक्षन् मा जङ्घ मा च चक्षुषो। अरू संस्पृश कोन्तेय भर्त्तव्यस्ते महाजन इति पारिजातकृतदेवलवचनात्। जानुभो स्मृश राजेन्द्र भर्त्तव्या वहवो यदीति विष्णुधर्मोत्तराच। वृद्ध- शातातपः। दधिक्षीरवृतैर्भक्त्वा प्रभूतैर्व्यञ्जनैस्तथा। उष्णो- दकान्यचूर्णै: करौ श्मश्रूणि शोधयेत् । आचारादर्श । जम्बु इक्षुपौवरदाडिमा: । कुसुमं कन्दपका- ख्यान्यनाचम्यान वे नृणां । जाम्बरं करमईच फलं हेनारनस्य लवल्यामलको ·१२८ आधिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । च। लकुचं तरुसंवल्य मद्यादाचमनं विना । कषायकट तितानामनाचम्यैव भक्षणं । चर्खयेत्तिलताम्ब लमित्यमाच मन विना। तिलपक्क बौहिपकं लाजजम्व चिपोटकं । चान्तन भोक्तव्यं मिष्टान्न वदरोफलं । वपुषं लिखनाल नारिकेलं कपित्थकं । अनाचान्तेन भोक्तव्यं पनसं वदरी. फलं। वृहवारदोये। खादिताई पुन: खादेन्मोदकानि फलानि वा। विष्णुधर्मोत्तरे। भोजनानन्तरं भूयः कुर्य्या त्ताम्बूलचर्वणमिति । अथास्य प्रयोगः । वहिः प्रक्षालित- पाणिपादमुखो हिवामा रत्नपाणिहिराचम्य गोमयोपलिप्त प्रावतदेशे शुद्ध दोचासनोपविष्टो भूमिस्पृष्टदक्षिणपादोऽन्त- र्जानुहस्तौ दक्षिणदिक्कतजलपात्रो नि तिमारभ्य दक्षिणा- वर्त्तन चतुरस्रादिमण्डलं निमाय हैमराजतकांस्यपात्राणि तदभाव पत्रादोनि वा निधाय प्रक्षालयेत् । ततः पानीय मानमत्र ओं भूभवःस्वरित्यनेन प्रदक्षिणमुदक परिषच्य। ओं द्यौस्त्वा ददात्वित्यनेनाभिमन्वयेत् । भों ओजोसि सहोसि बलममि भाजीसि दवानां धाम नामाभिविश्वममि विश्खायः मममि मायुरभिभूरिति जमा अस्माकं नित्य- मस्त्वेतदित्यनेन प्रणमत् । अत्र तेजोसि प्रोसोमीति पाठ वैयम्य वारणाय तदीय व्याख्या यथा हे अवलं मोसोवौर्यमसि भवसि तथा सहः उत्साह असि तथाबलं सामर्थ्य असि तथानाज: दोतिरमि तथा देवानामिन्द्रादीनां धाम नाम तेजः शब्दवाच्च असि विश्वं चराचरमसि तथा विश्वायुः विश्वस्य ·आसिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । जोवनमाम। मब्यमान मायुरमीति पुनरभिधानं आदराति- शय प्रदर्शनार्थ तथा अभिभूः मवषामदनीयानां श्रेष्ठः इति ब्राह्मणमस्खे हलायुधः । ततः पृथिवी त्वा प्रतिग्टह्नातु इत्यनन तदन्नपात्र वामन पाणिना गृहीयात्। तत: श्री अन्नपत अवस्य नीधेह्यनमीग्स्य शुष्मिणः प्रदातारं ताविष ऊज्ज नाहि हिपद शं चतुष्पदे । इति ब्राह्मणसर्वस्वतं पठेत्। व्याख्या यथा। है अनपते अन्नस्य पते अग्ने अवस्य भागं अस्मभ्यं ध.ह दहि किम्भूतस्य अन्नस्य अनमोरस्य अमोरो व्याधिः मोमिान्द्राम्नी अनमोर अर्थात् व्याधिकारभिन्न- म्तम्येत्यर्थः । पुनः किम्भ तम्य शुष्मिण: शुष्म बलं तदम्मिन्नस्तीत अस्य बन्लयुक्तास्यत्ययः । तथा है अनपत प्रदातारं ताविष अन्नस्य प्रकर्षण दातारं तावय वईय। तथा है अनपत नोऽस्माकं हिपदे भायापुत्रादिपरिजनाय चतुष्पदे गवादि- पशवे च ऊज्ज अन्न धहि अस्मभ्यं भार्या पुत्रादिपरिजनाय गवादिपशवे च अरोगकारिणं मङ्गल कारिणं च अन्न धेच्छि अन्नदातारच वड़य। इत्यग्नी याज्ञा वाक्यार्थः । भागामति कर्मपदमध्याहाय्य । ततो भूमौ जलं दत्त्वा नदुपरि श्री भूपतये नम: ओं भुव: पतये नम: ओं भूतानां पतये नम इति वलित्रयं दद्यात् । ततः पूर्वस्मिन् ओं नागाय नमः एवं दक्षिण ओं कूर्माय नम: उत्तरे ओं ककराय नमः पश्चिमे ओं देवदत्ताय नम: मध्ये ओं धनञ्जयाय नमः । इत्येतेः पञ्चभिर्मान्त तानेन पञ्चभागान् दत्त्वा व्यातिभि ८ ·. तत- आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । यत्या वा संमन्वा ऋतञ्च सत्येन परिषिञ्चामोति माय सत्यं वर्तन परिषिञ्चामौति प्रातरुता ओं अन्तशरसि भूतेषु गुहायां विखतोमुखः। त्वं यज्ञस्त्वं वषटकारस्त्वं ब्रह्मा वं प्रजापतिः। आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूभूवः स्वरोम् अमृतोपस्तरणममि विष्णोरवमयस्य च इत्यनेन । अथवा अमृतोपस्तरणमसि स्वाहेत्यनेन जलगण्डूषं पीत्वा ओं जना- ईनः प्रीयतामिति वदेत् । तत: प्रत्येक प्राणाहुती आद्रा- मलकप्रमाणमनमादाय अङ्गष्ठतर्जनीमध्यमाः श्री प्राणाय स्वाहा तथा अष्ठमध्यमानाम: भी अपानाय स्वाहा। ततोऽङ्गष्ठानामिकाकनिष्ठाः ओं व्यानाय स्वाहा। स्तर्जनीं त्यक्ता चतुर्भि: ओं उदानाय स्वाहा । तत: सर्वाभिः ओं ममानाय स्वाहा इत्येते मन्त्र दन्तमस्पर्श विना जिलया पञ्चग्रासान् रहन् हस्तलग्न तच्छेषं भूमौ त्यजेत् । ततो दधि-मध्वाज्य-पिष्टक-मोदक-क्षौराणां शेषमत्यजन् दिवाना रात्रौ तिलदधिमधुशक्तुश परित्यज्य सर्वाभिरण लोभि: प्राशीयात् ततो यथेच्छ भुक्त्वा पाणिमप्रक्षाल्य ओं अमृतापि- धानमसि स्वाहेत्यनेन गण्डषमई पीत्वा भूमावई त्यजेत् ततः सोदकमबं रहोत्वा ओं अपूते नरके घोर रौरव प्रेतवामिनि ये कान्ति सदोच्छिष्ट तेभ्यो भूमौ प्रदीयते इति मन्त्रेण उच्छिष्टभागधेयेभ्यो दत्त्वा हस्तं मुखञ्च प्रक्षाल्याचम्य ओं अङ्गठमाचः पुरुषः अङ्गठच समाश्रितः । ईशः सर्बस्य जगतः प्रभुः प्रोणातु विश्वभुक् । इत्यनेन जई स्तिष्ठन् दक्षिण- ·आफ्रिकाचा-तत्त्वावशिष्टम् । १३१ पादाङ्ग ठे जलं दत्त्वा स्वस्थ उपविश्य स्खेष्टदेवतानाम सारग कृत्वा दक्षिणहस्तेन उभयहस्तेन वा हृदयदेशभिमृर्षात प्राणानां ग्रन्थिर्रास रुद्रो मा विश्वभुक तैनातनाप्यायच्छति ततो पुराणोक्तनोदग्माभमर्षात यथा । प्रो अग्निराण्या- यतां धातून् पार्थिवान् पवनीरतान्। दत्तावकाशो नभसा जरयत्वस्तु मे सुखं। अवं बलाय मे भूमरपामग्नानिलस्य च । भवत्वेतत् परिणतो ममास्त्वव्याहतं सुखं । प्राणापानममा- नानामुदानव्यानयास्तथा । अवं पुष्टि करञ्चास्तु ममास्त्व- व्याहत सुखं। अगस्तिरग्नि बड़वानलश्च, भुक्तं मयान्द्र जरयत्वशेषं । सुखञ्च मे तत् पारण मसम्भवं, यच्छत्वरोग मम चास्तु देहे। विष्णुः समस्तेन्द्रियदह देहो, प्रधानभूतो भगवान् यथकः। मत्यन तनावमशेषमेतदारोग्यदं मे परिणाममेतु। वीर्यवत्ता तथैवानं परिणाममति iह। तेन सत्येन मद्भुक्तं जौय्यत्यमिदं तथा । ततो जानूनी स्पृष्ट्वा शतपदगमना- नन्तरं उपविश्य इतिहास पुराणादिना षष्ठसप्तमको नौवा अष्टमे लोकयात्रां कुर्यादति ॥ चथ भोजनान्तरकत्यं ॥ * ॥ मार्कण्डेययान्नवल्को। अहःशेष समासौत शिष्टष्टश्च . वन्धुभिः। श्रवणञ्चेतिहासानां ततः कुर्यात् समाहितः । वेदव्यासोये। अचान्त: साधुमङ्गन साहद्यापठनेन च । वित्तवृद्धकथाभिव शेषाहमतिवाहयेत् सच्छास्त्रादिविनोदेन सम्म.र्गादविरोधिना। दिनं नयेत्तत: सन्ध्यामुपतिष्ठेत् समा- हितः। दक्षः। इतिहास-पुराणाभ्यां षष्ठसप्तमको नयेत । - .

·साय १३२ आहिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । अष्टम लोकयावाच बहिःसन्धाा तत: पुनः । मनुः। मन्त्रस्य सिद्धस्य पत्नामन्त्र वल्लिं हरेत् । वैश्वदेवं ह नामैतत् मायं प्रति विधीयते। माया पति दिनान्ते सिदस्यान्नस्य पनी अमन्त्र' वलिहरणं कुर्य्यात् । मानमन्तु देवतोद्देशो न निषिध्यते । यत एतत् वैश्वदेवं नाम अन्दमाध्यं होमवान दानातिथिभोजनात्मकं तत् सायं प्रावट हम्यस्योपदिश्यते इति कुन्दु कभट्ट। मायं प्रातःश्वदेवः कर्तव्यो वाम कामी च । अनशतापि सततमन्यथा किल्विषो भवेदिति स्पतिवचने अननतेति पुंस्त्वनिर्देशात् पुरुषस्य वैश्वदबदविधानात् ! मायमन्त्रस्य सिद्धस्य पनामन्च वन्निं भरिदित मनुवचन पत्नामन्त्रमित्यभिधानं प्रतिनिहितपनापरं । খনানা मायं प्रातर्विधीयते इत्युनुवाद्य दर्शितामति न च स्त्रीणां मन्त्रपाठानधिकारण सादृश्याभावात् कथं पतिनिधि मिनि वाच्य। पुत्रो नाताथवा ऋात्वक् शिष्यम् सोय .तुला: । पत्नीथोत्रिययाज्याश्च दृष्टाश बनि कर्मणोलाविपचने दृष्टाः प्रतिनिधित्वेनेति शेष होत तत्त्वकार-लिखननाम्य वाचनिक- त्वात्। विष्णुपुराणं। पुनः पाकमुपादाट सायमण्यवनीयते । वैखदेनिमित्तं वैपनामन्त्र वालं हरेत् । निमित्तं नैमित्तिक सेन पाकाभाव वैश्वदेव-बालकममणो नुष्ठ नामांत अत्र पाक- पदं भोजनोपनक्षणं तेन पाकाभावाप द्रव्यान्तरभाजनमले व्येनैव वैश्वदेवलिकर्माचरणामात । एवञ्च प्रागुक्तवचन नितेत्यभिधानं दिवा वैश्वदेवबालकर्मणोनित्यत्वज्ञापक- ·आदिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । सत्य निकाचारतत्त्व विवमिति। गोसम्बरण मम्बत्तः। नायं संयमनायन्तु न दुष्यं ट्रोधवन्धयोः। कुशे: कागेश्च नोकान् शनि दापविजित। देवीपुर ण । गापाल को गवां मोर यन्तु मं न कारयेत् । मक्षिकानाम नरक मक्षिकाभिः मच्यते । विष्णुधम्मोत्तर। दुःखिता धेनवो यम्य वन्ति तस्य का ति: मुख लक्ष्माहीयते च दिन दिने शिवधर्मातर। यथा गावो न लिप्यन्ते पङ्कमूत्रपुगेषकः । माञ्चतादृशं कुर्यात् सुगमं सुखवनं। धार्मा। गवां पञ्च पवित्राण पुनन्ति मकान जगत्। गामूचं गोमयं क्षीरं दधि मपिस्तथैव च। अमीषां भक्षणं पापं न तिष्ठति कलेवर। सम्म घृतं दधि क्षीरं नित्वं खादन्ति धाम्मिकाः। विशिष्टं मबद्रव्येषु गमिष्टं परं महत् । यस्यास्य भोजनं नास्ति देवमूर्तिरपूतकः । अन्नाद्या: पञ्चगवेग सप्तरात्रेण वै पयः । दषि विंशतिगण वृतं मामन जीयति । अगव्यै येतु भुञ्जन्ते मासमकन्तु व नराः । भोज्यन्तेषाञ्च मयेऽस्मिन् प्रतवात्ति सदैव हि। घृतक्षीरप्रदा गावो वृतयोन्या तोद्भवाः । वृतलभ्या वृतावा म्ता मे मन्ति सदा ग्रह। वृतं मे हृदये. नित्यं वृतमाय: प्रतिष्ठितं। गावो ममाग्रतो नित्य गावः पृष्ठत एव च। गावश्च सर्बगावेषु गवां मध्ये वसाम्यहं । इत्याचम्य जपेन्सन्न सायं प्रातरिमं शुचिः । सर्वपापक्षय स्तस्य खर्लोक पूजितो भवेत्। धार्मय। यथा गौश्च तथा विप्रो यथा विप्रस्तथा हरिः। हरिय॑था तथा गङ्गा एतं तुल्य- ·१३४ प्राधिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । स्वती। फलाः स्म ताः। गावो वधुर्मनुष्याणां मनुष्था वान्धवो गवां । गौस्तु यस्य रहे नास्ति तहन्धुरहितं गृहं। गोमुग्ने चाश्रिता देवा षडङ्गैः सपदक्रमाः। शृङ्गयोश्च स्थिती नित्यं सदैव हरि शङ्करी। उदरे संस्थितः स्कन्दः शौर्षे ब्रह्मा स्थित: सदा। वृषध्वजो ललाटे च शृङ्गाग्रे इन्द्र एव च। कर्णयोरखिनौ देवी चक्षुषोः शशिभास्करो। दन्तेषु मरुतो देवाः जिह्वायाश्च मर- अपाने सर्वतीर्थानि प्रमावे चैव जागयो। ऋषयो रोमकूपेषु पृष्ठ वैवखतो यमः। धनदो मारुतश्चैव दक्षपार्श्व- ममाश्रितो। वामपार्श्व स्थिता यज्ञा स्तेजस्वन्तो महाबलाः । मुखमध्ये च गन्धर्वाः क्षुराग्रे पनगास्तथा। क्षुरायां पश्चिमे पाखें अप्सराश्च समाश्रिताः। गोमये वसते लक्ष्मीः पवित्रा सर्वमङ्गला। हुकार चतुरो वेदा हाम्वाशब्द प्रजापतिः । चत्वारः सागग: पूर्णा धेनूनाञ्च पयोधरे। गाश्च स्पृशति जो नित्यं स्नातो भवति नित्यशः । अतो मर्ताः स्पृशन् गाय - पापैः प्रमुच्यते। गव्यां चुरोद्भवरज: शिरमा यस्तु धारयेत् । म च तीर्थजले स्नानः सर्वपापैः प्रमुच्यते। अत्रिः । यस्यैकापि गृह नास्ति धेनुत्सानुसारिणी। मङ्गलानि कुतस्तस्य कुतस्तस्य तमःक्षयः ॥ * ॥ अथ गोदोहनविधिः ॥ * ॥ भविष्यपुराणे। मामैकं पालयेहत्सं हितीये हिस्तनं दुहेत् । तीये विस्तनं दुय यथा दुग्धं यथा बलम् । हिस्तनं दुहे- दित्यायें। अथ रात्रौ शिशुमारदर्शनं। शिशुमारमधिकृत्य विष्णुपुरावं। यदका कुरुते पापं दृष्ट्वा तबिशि मुथते । - ·दृष्ट्वा तावन्ति पाक्षिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । यावत्यश्चैव तारा स्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । वर्षाणि जीवत्यभ्यधिकानि च ॥ * ॥ अथ शयनविधिः। विष्णुपुराणं। कतपादादिशौचस्तु भुक्ता सायं ततो ग्रहो। गच्छेत् शय्यामकठिनामपि दारुमयों शुभां। नाविधानां न वा भग्नां ना सामां मलिनां न च । न च मन्त्रमयों शय्या- मधितिष्ठेदनास्ता हर्मपुराणे। शय्या भार्या शिशुवस्त्र- मुपवीतं कमण्डलुः । आत्मन: शुचिरेतानि न परेषां कदाचन । नोदशिराः स्वपेन्मयों न च प्रत्यक्शिनर:। वैदिक- रु.मन्वैः कला रक्षां विशेषतः। न परेषां कदाचनेति अनुमतिं विनेति पूरणीयं । अन्यथा तिथ्यानुपपत्तेः । हागैतः । विष्णु नत्वा इष्टदेवतां स्मरन् सावित्री विचिन्त्य मानल्यानि शृण्वन् खपत्। व्यास:। शुचौ देशे विविक्ते तु गोमयेनोप- लेपिते। प्रागुदकप्लवने चैव सम्बिशेतु सदा वुधः । माङ्गस्य पूर्ण कुम्भञ्च शिरःस्थाने निधाय च। वैटिकैर्गारुडेमन्त्र रक्षा कत्वा स्वपेत्ततः। विष्णुपुराणे। प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं याम्यायामथवा नृप। सदेव स्वपत: पुमो विपरीतन्तु रोगदं एतच्च स्वराहविषयं । स्वरहे प्राशिराः शेते आयुष्थे दक्षिणाशिराः। प्रत्यशिराः प्रवासे तु न कदाचिदुदक- शिराः। इति गर्गवचनात् । तत्रैव,-नमो नन्दौखरायेति प्रोक्वा यः स्वपते नमः। तस्य कुष्माण्डभूतेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्। महाभारते। यो जगत् करुणाज्जातो जरत्कारो महायशाः। आस्तिकः सर्पसत्रेभ्यः पनगाननुरक्षति ।

·आतिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । परन्त महाभागा न हि हिंसन्ति हिमकाः। दिवा वा यदि वा रात्रौ नैव मपभयं भवेत् । मर्यापसप भद्रन्त गच्छ मर्प वनान्तरं। जन्मजयस्य यज्ञान्त प्रास्ताकवचनं स्मर . अथास्य प्रयोगः ॥ * ॥ विष्णु स्म त्वा सावित्रीं विचिन्त्य मङ्गल्यानि शृण्वन् पूर्णकुम्भ शिर: ख्याने निधाय नमो नन्दीश्वर यति प्रोवा। ओं सपापमप भद्रले गच्छ मनान्तरं । जन्मे- जयस्य यज्ञान्ते आस्तिकवचनं म्मर इति पठेत् । ततो वादक गारुड़ मन्वे गण रक्षाकरणं यथा । विवस्वान् ऋषि: परमात्मा देवता जगतो च्छन्दः शयने रक्षाकरणे विनियोगः। मन्त्री यथा। ओं मतर्षयः हिता: शरीर सप्त रक्षन्ति सदनप्रसादं मप्तापः खपतो लोकमायुः । सत्र जाग्रतोऽस्वाजा सत्रमटी च देवा। अस्यार्थः अस्यार्थः। सप्त ऋषयः प्राणिनां शरीर प्रहिताः अवस्थिताः, के ते वुद्धिश्चक्षुः श्रात्र नामा त्वक् जिह्वा मन ए सप्तर्षयः त एव सप्त स्वपतः पुरुषस्य लोकं हृदयस्थान गच्छन्तु रक्षन्ति च शरीरं। एवं सप्तापश्च रक्षान्त एते सप्त आपः शुक्र-शोणित-वमा-मज्जा-श्लेष्माश्रु-मूत्राणि । किश तस्यामवस्थायां प्राणापानौ वायुः जाग्रतः जागरणं कुरुतः । मत्रमदो सत्रे देशे स्थायिनी अस्वप्रजो स्वप्नं ययोन विद्यते इति ब्राह्मण-मबखे। अथ शयननिषेधः। मार्कण्डेयः। शून्यालये श्मशाने च वृक्षमूले चतुष्पथे। महादेवराहे वापि माट- वेश्मनि न स्वपेत्। विष्णुः। नाः पादः स्वपत्र पलानशयने न पञ्चदारुकते न विद्युद्दग्धकते न गजभग्नकृते नाग्निप्लुटे न ·आह्निकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । पदमिक्तद्रुमजे न बालुकामध्ये न च पलमध्ये न धान्य-गो- गुरु-हुताशन-सुराणामुपरि। नोच्छिष्ट न दिवा न सन्ध्यायां न तथा पब्बतमस्तके न चाशुचाविति । प्रचेता:। न सन्ध्यायां शयोत न देवममोपे नाशुचिर्न नग्ना न भूतयक्षायतने न प्रमशाने बल्योकमहावृक्षछायासु च ॥ * अथ व्यवायानुः मरगां ॥ * ॥ याज्ञवल्करः। षोड़शर्तनिशा स्त्रीणां तासु युग्मासु मम्बिशेत् । ब्रह्मचार्य व पाण्याद्याश्चतसश्च वर्जयेत् । मनुः। सामाद्याश्चतसम्नु निन्दितैकादशी च या। त्रयोदशी च शेषाः म्युः प्रशस्ता दश वा त्वयः । एकादशी त्रयोदश्यो मतोन पक्षस्येति मदनपारिजातः । हारोतः। चतुर्थऽहनि नातायां युग्मासु च गर्भाधानं तदुपेतं ब्रह्मगर्भ मन्दधातीति। तथा मनुः । शुद्धा भत्तु चतुर्थेऽह्नि मानन स्त्री रजस्वन्ना। देवे कर्मणि पैत्र च पञ्चमेऽहनि शुद्धयति। ततश्चतुर्थ्या स्त्रीगमनस्य विहितप्रतिषिद्धत्वा- विकल्पः म च व्यवस्थितः। रजोनिवृत्ती चतुर्थी विधिः । तदनिवृत्तो निषेधः । अनेनैवाभिप्रायेण मनुः । रजस्य परते माध्वी सानेन स्त्री रजस्वला। माध्वो गर्भाधानादि-विहित- का-योग्य त्यर्थः । इति पारिजातः । वृद्धमनुः । युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । विधर्मिणोऽह्नि पाख्य सन्ध्याकाले नपंसकाः । स्त्रियाः शुक्राधिक स्त्री स्यात् पुमान् पुसोधिके भवेत्। समे पुमान् पुस्त्रियो वा क्षीणऽल्प च विपर्ययः। याज्ञवल्काः। एवं गच्छन् स्त्रियं क्षःमां ·MINS १२८ माडिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । मघां मूलाञ्च वर्जयेत् । शुभस्थेन्दौ मलत् पुत्र लक्षण्य जनयत् पुमान् । क्षामां आहारसङ्कोचादिना कृशामिति भास्करः। सकदेकस्यां रात्री एकवारमेव गच्छेदित्यर्थः । इति मदनपारिजातः। विष्णुपुगणं। ऋतावुपगम: शस्त. स्वपनामवनीपते। पुवामझे शुभ काले ज्येष्ठा युग्मासु रात्रिषु। नातः सुगन्धधक प्रीतो नाध्यातः क्षुधितोपि वा। मकामः मानुरागश्च व्यवायं पुरुषो व्रजेत्। ऋतुकालाभिगमन पुसा कार्य प्रयत्नतः। सदेव वा पर्चवज्य स्त्रीणामभिहितञ्च यत्। ऋतौ गमन स्नानमाह आपस्तम्बः। ऋती तु गर्भ- नित्वात् स्नानं मै थनिन: स्म तं। अनृतौ तु मदाकायं शौचं मूत्रपरीषवत्। हावतावशुची स्यातां दम्पती मैथुनङ्गती। शयनास्थिता नारी शुचि: स्यादचिः पुमान् । प्रतिषेधः ॥ विष्णुपुराणं । नान्य-योनावयोनी वा रोप- युक्तौषधस्तथा। हिजदेवगुरुणाञ्च व्यवायो नाश्रमे नवत् । चैत्यचत्वरतोरषु नैव नैव चतुष्पथे। नैव श्मशानोपवनाललेषु महीपते। प्रोक्लपवस्वशेषेषु नैव भूपालसम्ध्ययोः। गच्छे यवायं मतिमान् न मूत्रोच्चारपीडितः। पर्वस्वभिगमोऽधन्यो दिवा पापप्रदी नृप। भुवि रोगावही नृणामप्रशस्तो जला- शये। परदारान गच्छच्च मनसापि कदाचन । किमु वाचास्ति बन्धोपि नास्ति तेषु व्यवायिनां तेषु नवदारेषु व्यवायिनां बन्धोपि अस्ति तत: किं विडम्बनं नास्तीत्यहमुवाच इत्यर्थः । मृती नरकमभ्येति होयतावापि चायुषः । अथ व्यवाय- परदार-रतिः ·। प्राधिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । १३८. पुंमामुभयत्रापि भीतिदा। इति मत्वा खदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत्। यथोक्त-दोषहीनेषु मकामेष्वन्तावपि। ननु अऋतुगमनस्य रागप्राप्तत्वे नियम:, परिसंख्यावति ? नाद्यः, अन्तुगमनाभावे प्रत्यवायाभावात्। नापि द्वितीयः। दोष- वयग्रासात् ऋत्वभिगमे तु नियम एव। ऋतौ नाभिगमेद्यस्तु स्वस्त्रियं मनुजेखर । म याति रौरवं घोरं ब्रह्महत्याञ्च विन्दति। इति वृहबारदीयवचनं। ऋतुस्नाताञ्च यो भायां मबिधौ नाधिगच्छति। घोरायां भ्रणहत्यायां युज्यते मात्र मंशय इति पराशरवचनाभ्यामगमने दोष श्रवणात् ऋत्वभि- गमनियमे पर्वणः पर्य्यदस्तत्वमिति तत्त्वकालिखनाच्च । अतुगमने कागतिरिति चेदुच्यते परिसंख्यैव न पुनर्नियमः । गमनाभावे दोषथुतेरभावात् श्रतार्थपरित्यागाश्रुतार्थ कल्पन- प्राप्तवाधरूपदोषत्रयस्य, न मांसभक्षणे दोषो न मद्य न च मैथुने। प्रत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफलेति। लोकव्यवायामिव मद्यसेवा नित्यास्ति जन्तोनहि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयत-सुराग्रहराशु नियत्तरिष्टेति मनुभागवतवचनाभ्यां महाफलेष्टत्वयोरन्यथानुपपत्त्या खो- कर्तव्यत्वाच्च । अथैवं परिसंख्याविधौ रागमात्रप्राप्तत्वेनाष्ट- दोषग्रस्तधिकल्पप्रशनरभावात् ॥ दोषतेच ब्रह्मचारी प्रियां न गच्छदित्यादि विधौ नमः पयंदासासम्भवे प्रसज्य- परतव। षोड़शर्तनिशा स्त्रीणां तासु युग्मास सम्बिशेत् । ब्रह्मचायेव पळण्याद्याश्चतस्रश्च वर्जयेदिति याज्ञवल्कीय.

·१४० आक्तिकाचार-तत्त्वावाशष्टम् । नियमे किं ब्रह्मचार्यपि तासु युग्मासु साम्बर्दाित पूर्बा - न्वये निषेध-प्रतिप्रसवपरत्वं, उत ब्रह्मचारातरस्तासु युग्मासु सम्वदिति पय्युदामपरत्वं ? अत्रकादशातत्त्वाय उपवास- समन्वयप्रकरण मिताक्षरा ब्रह्मचार्यव पाण्य द्या श्वतसश्च वजयादात ब्रह्मचर्य स्वतनदाषा नास्ताति व्याख्यान, न ब्रह्म वायपि तासु युग्मासु माम्बोदात नियमविधेः मर्च- विषयत्वं स्वीहत्य थाइवाजमादा त्यांभगमन दोषो नास्तीति व्याचटे, तत्त्वकागांप तत्र ऋतुस्न तां तदहोरात्र पारहरीदांत गलिखितवचनविरोध दशांयत्वा ब्रह्मचर्य फलं प्राप्नातोति शूलपाणि व्याख्यानामनिताकारंग वाकुर्वन् व्रतादा मल इम नापदोन शून्नप, भिनायस्थ स्पष्ट करण्याजमाथित्य खमतमपन्न तवान्। ऋतुस्नातां तदहोरात्र परिहर दति वचनांवरोधापरिहारात्। व्रतादो मतगमन प्रमाणाभावाच्च अतएव मिताक्षरा-व्याख्यानं चिन्त्यमिति शयनप्रकरणों , कारणाभिहितमिति तस्मादिदमव तस्य गूढहृदयं वर्णया- माम। ऋत्यभिगमनियम ब्रह्मचारिणः पयंदस्तत्वमव, तथा च याज्ञवल्कावचनमवं व्याख्यायते। पर्वाणि आद्याश्चतस्रो निशाश्च प्राप्य ब्रह्मचार्यव भूयात्। न पुनर्ब्रह्मचार्यपि तासु युग्मासु मम्बिशेदिति पूर्वाह्यन्वयः । ततश्च यथा पर्वाद्य- चतुर्निशानामधिकरण-पर्य्य दस्तत्वं तथा ब्रह्मचारिणः कत, पर्य दस्तत्वमिति तत्त्व। तहि वर्जयेदित्यस्य किं फलमिति चेत् यतः थाइवामरवत् ब्रह्मचार्या व भूयात् अतस्तानि ताश्च ·१४१ आहिकाचार तत्त्वावशिष्टम् । वर्जयेदिति स्पष्टीकरणयानुवादरूपं । यहा ब्रह्मचार्यापि वर्जयेदिति नियमविधा व पय॑ दासः। अध्यर्थे एव शब्दः । तेन पागि आद्याश्चतस्रश्च व येदिति च कान पय्यु दाम इति। न च, तासु युग्मासु साम्वदिव्यस्य ब्रह्मचारीतर पर- त्वेन ऋत्य भिगमन ब्रह्मचय्य मुबलन दोषस्बौकार स्त्रीणां मंप्रेक्षणात् स्पर्शात्ताभिः मंकथनादाप ब्रह्मचर्य विपद्यत; नदरिष्यद तमङ्गमादिति देवलवचन विरुध्यत इति वाच्य; न दारवियर दारतरास्वित्यर्थकल्पनया परस्त्रीष्वेव ब्रह्मचर्य- विनिवेश त् तेष्वपि वचनान्तरण ब्रह्मचर्यस्खलने दोषा- भावस्या क्षुम्मत्वाच । तथाच ब्रह्मचारिणः स्त्रीम गमनं निषिद्ध- मिति। न च तर्हि न दाष्वित्युपादानं विफमिति व च प्रदर्शनमात्रकोतन मुनीनां प्रायः स्वरस दर्शनात्। तत- रुचौष्टाब्दसन्दर्भाच । ग्रन्या 21 : - पातिनां मैथुनमंकल्पादौना ब्रह्मचर्य नाकार विरूपाभिनिवेश व विचारमन्लानां। यहा देवन्नवची व व्य ख्य यते न दारष्विति दारेषु मंप्रेक्षणादी कृते ब्रह्मक व्यं न विपद्य त अपतु दारेषु सङ्गमादेव ब्रह्मचर्य विपद्यत द्र अन्यथा थाइवासरादौ ममस्त िषडस्थले ऋभिगमनु- जाने महाजन, वराध एव स्यादित्यलं वागजालेनेति ॥ निधंधविधीनां परिमंख्याविधी रागप्राप्तवाधपरत्वं दोषा- विष्करण परत्वञ्च नियमविधौ पर्यु दामपरत्वमिति मर्व- सामञ्जस्यं ॥ * ॥ विष्णुपुराणं ॥ नानातान्तु स्त्रियं गच्छ- -- - अगे ·१४२ पाङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । बातुरां न रजस्वलां। नाशिष्टां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न गर्भिनी। नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्य- योषितं। क्षुतक्षामामतिभुक्तां वा खयच्चै भिगुणैर्युतः । गर्भिनौं रतिकामतरां। अद्य खोवा विजनिष्यमानाः पतिभिः सह शयन्ते इति स्त्रीणामिन्द्रदत्तो वर इति वशिष्ठवचनात् । विजनिष्यमानाः प्रमवित्राः। शयन्ते शेयते लठारूपं छान्दमं । विष्णुः। न थाई भुक्वा न वाडं दत्त्वा नीपमन्त्रितः श्राद्धे न सात्वा न हुत्वा न व्रती नोपोष्ण नातिभुक्त्वा वा न दौक्षितः । न देवालयश्मशानशून्यालयेषु । न वृक्षमूलेषु न दिवा न सन्ध्ययोः न मलिनां न म लनः नाभ्यतां नाभ्यक्तः न रोगाती न गेगातः। पराशरः। ऋतुनाता तु या नारी भर्तारं नोपसपाते। मा मृता नरकं याति विधवा च पुनः पुनः । अदुष्टां पतितां भायां यौवने य: परित्यजेत् । जन्म भवेत् स्तोत्वं वैधव्यञ्च पुनः पुनः। दरिद्र व्या सं मूखं भर्तारं या न मन्यते । सा मृता जायते व्यालो वैध- व्यञ्च पुनः पुनः। प्रकारान्तरमाह ग्रन्थान्तरे। प्रथमेहनि च.ण्डालो हितीये ब्रह्मघातिनो तौये रजको प्रोक्ता चतुर्थे- ह.न शुध्यति। रामं दिनं परित्यज्य यावहाति शो. गतं । तावदेव ऋतुः स्त्रीणां रात्रयः षोड़श स्मृताः । चतुर्थे जायते पुवा अल्पायुगुणवा जतः। विद्या गुणपरिभ्रष्टो दरिद्र: केश- पञ्चमे नायते कन्या दुर्भगा नित्यदुःखिताः । खल्पायुष्यसती वेश्या स्मृता तु जायते भाजनः। कुरूपा विधवा । षष्ठे ·पाकिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । १४३ पुत्रो न दोषी न गुणो तथा। मूर्यो मृदुः कुरूपश्च पुत्र मन्ततिवर्जितः। सप्तमे जायते कन्या मू. दुष्टस्य नायिका। जीवन्तो मा मृता लोके धनधान्य विवजिता। अष्टमे जायते पुत्रः पितुर्वित्तविनाशकः । व्याधियुक्तो दुर्मुखश्च प्रायो निष्ठुरमानमः । नवमे जायते कन्या मेधायुःपुत्रसंयुता। योग्य. रूपवती धारा स्वामिनो हितकारिणो। दशमे जायत पुत्री धनधान्यमहेश्वरः । यौवन वहुशो विद्यामधायुःपुत्र- संयुत । स्ट्रेच जायते कन्या दयायुक्ता सुपुत्रिणौ। गुण- वती सुशील च सुरूपा च प्रियम्बदा। हादशे जायते पुत्रो यशा विद्या-दयान्वितः । धनो च वोजपुत्रश्च मतिमान् लोकपालकः। वयोदशे च कन्या स्यात् कुलदयमनोहरा। मतो पुत्रवती माध्वी धर्मावहितैषिणो। चतुङ्गि पुत्रः स्यात् कुन्नोनो यशमान्वितः । शुद्धकोतिमहावीर्यो मेधा- लक्ष्मी ममन्वितः। पञ्चदशे तु कन्या स्यात् भूपालक-मनो- हरा। अईप्राणहरा भत्त: सती धर्मपरायणा। धर्मनश्च कृतज्ञश्च शमयुक्तो महीपतिः। षोडशे जायते पुत्रः सत्यवादी जितेन्द्रियः । इत्यादिवचनादुक्त ऋतुकालषोड़शरात्रिमध्ये दशम-हादश चतुद्द श-षोड़श गत्रिषु निषेक: अथ निद्रानुसरणं। * ॥ गदप्रमदयज्ञाहि शयने भयदा इमे स्वपेत् हितोय-प्रहरे चित्तेनैव सहा बुधः । पार्खाभ्यान्तु तीये तु चतुर्थे तूदरेण तु । विषयं। प्रदोष पश्चिमी यामौ वेदाभ्यासेन वै नयेत् । यामध्यं पुत्रार्थना कार्यः । एतत्तु हिजतर- ·१४४ आङ्गिकाचार-तत्त्वावशिष्टम् । शयानन्तु ब्रह्मभूयाय कल्पाते। इति दक्षवचनात् । रात्रे पश्चिमयाम सुप्तोत्थितो वेदमधोल्य श्रान्तो न पुन: स्बपेत् । नाविस्पटमधीबोत न शूट्रजनविधौ। न निगान्ते परि- श्रान्तो ब्रह्माधोत्य पुनः म्बपेदिति मनुवचनादिति कुलुकभट्टः ॥ आयुर्वेद। श्वासानष्टौ समुत्तानं तद्हः पार्श्व तु दक्षिण । ततस्तु द्विगुणं वाम तत: सुम्य त्रय सुखं । निद्रा समय मासाद्य ताम्बूलं वदनात्त्यजेत्। एच्यात् प्रमदां भालात् पुण्ड पुष्पांग मस्तकात् ॥ * ॥ * ॥ * इति मह सजा- धिराज--कोचविहाराधिपति-मन्त्र-भिवप्रमादशमी-कलते स्मृति-तत्त्वावशिष्टे पालिकाचार-तत्त्व.अ. शष्टं ममाप्त ॥ * ॥

·रङ्गपुर-परिषद्ग्रन्थावलौ। चण्डिकाविजयं ( महाकाव्यम् ) रङ्गपुरकवि-विजकमललोचनविरचित पादिग्रन्योऽयं शक्ति- विषयकः, रङ्गपुरस्थ कुण्डोपरगणान्यतमभूस्वामिनः स्वर्गोय गङ्गाधररायचतुधु रोगस्य महात्मनः स्मृत्यर्थं तत्पुत्रस्य थोमतः मृत्युजयरायचतुधुरीणस्य महानुभवस्य साहाय्येन प्रकाशितः । मदस्यानां मध्ये विनिमय विना वितरितश्च । अस्य पत्र संख्या पञ्चगतं. मूयं अई मुद्रामात्र, उत्कष्टबन्धनीसमन्वितस्य हादशानकमात्र। २। गोड़े तिहाम: प्रथमखण्ड: ( हिन्दुराजत्वं ) मालदहनिवासिपण्डितबीयुक्तरजनीकान्तचक्रवर्तिना महात्मना सङ्कलितोऽयमितिहास: । ' परिषदप्रन्यान्तर्गत: मुद्रित:, मूल्य तुशिहोनमुद्रामात्र। उत्कष्टबन्धनोयुक्तस्य मुद्रामात्रम्। ३। रङ्गपुरेतिहास: प्रथमभागः (यवस्थः) प्रन्योऽयं रजपुर-डिष्ट्रोकबोर्ड साहाय्येन पनया परिषदा सालितः प्रकाशित: सदधानां मध्ये वितरितच भविष्यति । घृष्टोय १८१०।११ अब्द अस्य ग्रन्थस्य मुद्रणथयमध्ये प्रागुत- साहाय्यं पञ्चशतमुद्रामात्र परिषदग्यताति स्म। अस्मिन् पन्ये पुरस्य पुरातत्त्वं कृषिवाणिज्यादिविवरणं चित्रादिना सह प्रकाशितं भविष्यति।

·४। वगुड़ा-सेरपुरीतिहाम: ग्रन्थोऽयं सुलेखकधीयुक्तहरगोपालदामकुण्डमहाशबैन मन्नितः । सदस्थेतरजनानां मध्ये मूख्य पई मुद्रामात । ५। वगुड़े तिहासः श्रीयुक्ताप्रभामचन्द्रसेन वि. एल् महाशयेन रचित्र ग्रन्य समग्रवगुड़ाप्रदेशस्य यावतीयविवरण ग्रन्थकारण सविस्तृत मङ्कलितं । मूल्य हादशानकं मध्यपक्षे तु अईमूल्यं । पानिप्रकाश श्रीयुक्तविधुशेखरभट्टाचार्यशास्ति णा प्रणीतः । मूल्य तुरीयांशमुद्राहीनतङ्कावयम्। बन्धनौयुक्तस्य मुद्रावितयं । अन्योऽयं प्रवेशक-पालिपाठावली शब्दकोषैः सह वर्तते पालिशिक्षोपयोगो सबलदग्रन्योऽय साविशतपत्रान सम्पूपः। । । अझ लाचार्यस्य रामायणम् (पादिकाण्ड:) उत्तरवस्थदं सुहहदामायणम्। दिघापतियाराज- कुमार सुयोग्यमाहित्यसेवि श्रीयुनाथरतकुमार राय एम. ए महोदयस्य धीमतः अर्थानुकुल्धन तथा गौड़े तिहामपणेतुः पण्डितश्रीयुक्तरजनीकान्तचक्रवर्तिनः सुचेतम: सम्पादकतया विश्वकोषयन्त्र खण्डशः प्रकाशित । प्रस्य पादिका स्य मूल्य मुद्रामात्रम्। अन्यस्य प्रेरणव्ययः पृथग दातव्यः ।

·( ३ ) ८। कगस्तव: ( वनभाषया मानुवादः ) साधकप्रवरश्रीयुक्तश्यामचन्द्र वन्द्योपाध्यायेन सङ्कलितः। ग्रन्थस्य प्रेरणव्यय साईपानकं देयं । उल्लिखितानि पुस्तकानि प्रेरणादेशलिपिप्राप्तमात्रेण भि.पि. योगेन प्रेषणीयानि । रङ्गपुग्माहित्यपरिषत्-पत्रिका ( वैमासिकौ) श्रीयुक्तभवानीप्रसव लाहिड़ी काव्य-व्याकरणतीर्थ मम्पादिता। वार्षिकमूख्य मुद्रावयं डाकव्ययः माष्काधिकरजत- निष्काई (७०) पविकामिमां "रङ्गापुरसाहित्यपरिषदः" पारिषदा: मूल्य तथा डाकव्ययं विना प्राप्नुवन्ति । मन्ति-वङ्गभापया विविध- विषयिण्यः सामयिकपत्रिका बहुलाः किन्तु प्रयोजनप्रस्ति स्वतन्त्र एकया पत्रिकया केवलं भाषातत्त्वं, भाषाविज्ञानं, प्राचौनयन्यादेः समालोचनं प्राचीनकवीनां विवरणं उत्तरवता- मामप्रदेशयोः पुरातत्त्वं समाजतत्त्वादिकं च प्रकायितुं । सदभावमोचनाथं रङ्गापुरसाहित्यपरिषत्पविकेयं प्रकाशते । प्रस्यां वनपरिभाषासमालोचना, उत्तरवङ्गामामप्रदेशयोः प्राचीनकवीनां विवरण वनीयव्याकरणादिविषयकः प्रवन्धश्च प्रकाशते। इतोऽधिकम् एसियाटिकमोसाइटी नाम सभा यथा नानादिग्देशाद्वारतवर्षस्य ऐतिहामिकपुरातत्त्वविषये प्राचौनकोलिभग्नावशेषप्रतिक्ततिं सत्तहिवरणं प्राचीनैति- ·( ४ ) . हासिकस्थानविवरगं - प्राचोनशिनालिपितामलेखमुद्रालेख. प्रभृतोंश्च चिवैः सह प्रकाशयान तथा प्रस्थामपि तत्सविषयाः प्रकाशिताः राजन्ते, मोलिकानुसन्धानफलमपि पत्र प्रकाशते, तथा प्रागुतासभा यथा नानादिग्देश पण्डितप्रेरणया अमुद्रितमंस्कृतपुस्तकविवरणं प्रकाशयति, तथा रम्पुर- माहित्यपरिषदपि उत्तरवङ्गासामप्रदेशयोः यत् प्रमुद्रित- पुस्तकविवरणं प्राप्नोति तदत्र पत्रिकायां प्रकाशित भाति । पविकेयं धौमतां सतां वङ्गोयानां अवश्य पठनीया, पत्रिकाया यत् ज्ञातव्यं यहा मुद्रदि प्रेरणोयं तत्तत् निमसाक्षरकारिण: महाश लेखनीयं प्रेषनीयञ्च । श्रोसुरेन्द्र चन्द्र राय चौधुरो-सम्पादकः रगापुर साहित्यपरिषत्कार्यालय, रापुर।

·No text on this page.