·000000000000000000000దాంతం
0000
2000
THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHAVANA TEXTS
No. 7
4345
( PART I)
EDITED BY
GANGĀ NĀTHA JHĀ
9000000000odo00o000000000000000000000000000
AND
GOPĪ NĀTHA KAVIRAJA
96000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000-000000000000
THE
YOGINI HRDAYA DĪPIKĀ
D 2845
Printed by
JAI KRISNA DASS GUPTA,
at the Vidya Vilas Press, Benares.
1923
000000"
00000000020000000000000000005

·OENTRAL ARCHAEO. TUAL
BRARY NEV DELAI.
24064
Date.
.....8-7:56
Call No....SA.1.T/Amr. Get

·अमृतानन्दनाथविरचिता
योगिनीहृदयदीपिका
(समूला)
ARCHAEO
by INTO
New Delhi
LIERARY
THE
YOGINI HRDAYA DIPIKĀ
(WITH TEXT)
OF
AMRTĀNANDA NATHÁ
EDITED WITH INTRODUCTION ETC.
BY
GOPI NATH KAVIRAJ, M.A.,
LIBRARIAN, GUVERNMENT SANSKRIT LIBRARY,
SA RASVATI BHAVANA, BENARES.
Salt
. Amr Gop
1923
wereveze
cener
24064

·No text on this page.

·200 years > letters 54 in 108'X4'5" inches. Lines 13 in a page, in the Tripurā School of Agamic Thoughts PREFATORY NOTE. The present edition of the Yoginībrdaya and its Commentary, viz. Yoginīhrdaya Dîpikā, by Amặtānanda Nātha, son of Punyānanda Nātha, is based upon the following data: I. For the Commentary- (a) Manuscript, marked here as Fi, in possession of Pandit Sītārāma S'āstrī of the Sankara mettha (S'rogeri branch ), Benares. Leaves, 1-89. Complete. Script, Nāgarī. Size, 9'9" X 4'4" inches. Lines 11 in a page, and letters 50 in a line, Read and Corrected. No date, but apparently old. (b) Manuscript, marked as belonging to the Government Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Leaves, 1-53 ( = 54 ), 55-68. Complete. Script, letters 54 in a line, Read and Corrected. No date, but about 300 years old, II. For the Text-- (cc-b) Manuscripts and fa', as described above. (c) The text (noted as t') as published, with Bhāskara Rāya's Commentary, viz, Setubandha, in the Nityāsodaśikārņava (pp 177-350 ) in the Anandāśrama Sanskrit Series, No. 56, in the year 1908. It is well known that the Yoginīhrdaya is the name of the last three chapters ( Viśrāmas VI-VIII) of the Nityāsoļaśikārņava, which forms a part of the Vāmakeśvara · Tantra, one of the original Tantras recognised as equally authoritative by the Trika philosophers of Kashmir. This is not the place to enter into a discussion as to the exact nature of the relation between the attitude of the S'aktas and that of the Trika Saivas to- ·Pao Lāskara's attacks it will be found that the Dipikā ( 2 ) wards this Agama, but it is clear that some of the fundamental notions of the two schools regarding upāsanā, though closely allied, are different and this would explain the fact that the same text has been interpreted in a variety of ways. It will be found for instance on comparison of the Setubandha with Amrtānanda's commentary, now offered to the public, that Bhāskara has referred to or quoted from it in several places, and has done so, it seems to us, generally in a spirit of undue disparagement. But inspite has more correctly represented the traditional view-point and has been as a whole more illuminating. Puṇyānanda Nātha's Kāmakalāvilāsa having already appeared in the Kashmir Sanskrit Series, No. 13), the publication of the present work by his pupil calls for no apology or justification. The Dipikā, together with the Kāmakalāvilāsa, is calculated to give us an insight into the ideas of the Kashmiri thinkers on the very intricate problems of upasanā connected with the secrets of Kāmakalā on one hand and with those of Creation and Dissolution of the Universe on the other. We shall have occasion to treat at full length of the date & other historical matters in connection with Amrtānanda Nātha and to present a descriptive and critical analysis of the contents of the Dipikā in our Introduction to it to be published in the second part of the work, In conclusion, I must express my sincere gratefulness to P. Gopāla S'āstrī Nene Vyākaraṇāchārya, Sadholal Scholar, Government Sanskrit Library, Benares, for his constant help, ungrudgingly offered in reading the proofs and in collating the readings. Govt. SANSKRIT LIBRARY, Sarasvati Bhavana, Benares, March, 1923. GOPINATH KAVIRAJ.

·अमृतानन्दयोगिकृतदीपिकासहित योगिनीहृदयम्। HIRAL श्रीदेव्युवाच- देवदेव महादेव परिपूर्णप्रथामय ॥ वामकेश्वरतन्त्रेऽस्मिन्नज्ञातास्त्विनेकशः॥ १ ॥ तांस्तानर्थानशेषेण वक्तुमर्हसि भैरव ॥ श्रीगणेशाय नमः। श्रीगुरुचरणारविन्दाभ्यां नमः । जगद्वन्द्यावेतौ गणपबटुको विश्वविनुतौ जगद्रक्षाशीलौ जपनिरतसा(१)मीप्यफलदौ ॥ स्थाने सनद्धौ रविशशिकृशानूज्ज्वलशो मयि स्यातां रक्षापरवशधियौ सद्गुणमयौ ॥ १॥ (२)यन्नित्यं ज्योतिषां ज्योतिर्जयत्येकमनुत्तमम् । न (३)तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ॥ २ ॥ विमर्शरूपिणी शक्तिरस्य विश्वगुरोः परा । परिस्फुरति सैकापि नानानामार्थरूपिणी ॥ ३ ॥ (१) साहित्यवरदौ' इति खपुस्तके । (२)तनित्यम्' इति खपुस्तकस्थपाठान्तरम् । (३) यद्भास' इति स्वपुस्तके पाठान्तरम् ।

·सटीके योगिनीहृदये- पश्यन्त्यादिक्रमादेतौ जातौ प्रश्नो(१)त्तरात्मना । तन्त्रावतारं तन्वाते सर्वत्रानुजिघृक्षया ॥ ४ ॥ तद्वामकेश्वरे तन्त्रे सूचितार्थान्परापरान् ॥ व्यक्तीकर्तुं प्रयतते योगिनीहृदयेऽधुना ॥ ५ ॥ मानुषीहृदयं मयों वेत्ति नैकोऽपि तत्त्वतः ॥ योगिनीहृदयं ज्ञातुं कस्समर्थः शिवं विना ॥ ६॥ अनन्योद्घाटितं दिव्यागमकोषगृहान्तरम् । उद्घाट्यते मयेदानी महार्थो गृह्यताम्बुधैः ॥ ७ ॥ तदनेकार्थसन्दर्भनानासङ्केतसङ्कलम् ।। विवृणोम्यमृतानन्दः शिवयोरेव शासनात् ॥ ८ ॥ (२)शिवादिगुरुपर्यन्तम्पारम्पर्यक्रमागतम् ।। एतद् ज्ञानं मया लब्धमक्रमाणामगोचरम् ।। ९ ॥ अन्यथाऽनादिसंसारे किं नेदं व्याकृतम्पुरा ॥ तदा न सन्ति सन्तः किं किंवा नात्र प्रयोजनम् ॥१०॥ इह खलु भगवान्प्रकाशमूर्तिः परमाशिवः स्वात्मानं विमर्शी- शेन विभज्य पश्यन्त्यादि (३)क्रमात पृच्छति-श्रीदेव्युवा. चेति । शिव एवाहं वैखरीपर्यन्तं व्यापृत्य विमर्शाशेन पृष्टवानिति यावत् । उवाचेति लिडुत्तमपुरुषकवचनम् । भूतत्वं वक्तव्यस्य सदातनत्वात् , अनद्यतनत्वमकालकलितत्वात्, परोक्षत्वमनिन्द्रि- यगोचरत्वात् । अनेन 'श्रीभैरव उवाच' इत्येतदपि व्याख्यातम् । (१) 'त्तरादिना' इति खपुस्तके । (२) शिवादिनवमः श्लोको दशमत्वेन अन्यथादर्दशमः श्लो- को नवमत्वेन खपुस्तके दृश्यते । (३) क्रमात् इत्यारभ्य प्रकाशात्मकः इत्येतदन्तग्रन्थस्थाने 'क्र- मणे सृजति । प्रकाशविमर्शात्मकः' इत्येव पाठः कपुस्तके ।

·उपोद्धातनिरूपणम् । ३ । प्रकाशात्मकः परमशिवोऽहमेव विश्वानुग्रहपरः (१)सन् परापश्य- न्तीमध्ममावैखरीक्रमेण व्यापृत्य विमशाशेन प्रष्टा भूत्वा प्रका- शांशन प्रतिवचनदातापि सन् तन्त्रं समवतारयामीत्यर्थः । तदुक्तं श्रीमहास्वच्छन्दे- गुरुशिष्यपदे स्थित्वा स्वयं देवः सदाशिवः ।। प्रश्नोत्तरपरैर्वाक्यैस्तन्त्रं समवतारयत् ॥' इति । विश्वस्य भरणाद्रमणाद्वमनात्सृष्टिस्थितिसंहारकारी भैरवः पर- मशिवः । देवदेवेति।देवाः द्योतनात्मानो रव्यादयस्तेषां देवः(२) प्रकाशकः, महादेवः महाप्रकाशात्मा। अयमर्थः-तव महाप्र(३) काशकत्वात् त्वमेव विश्वं भासयासि न त्वां कोऽपि भासयितुम- लमिति । तत्र श्रुतिः-"न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वन्तस्य भासा स(४)वमिदं विभाति" इति । परिपूर्णप्रथामय प्रथा ज्ञानं परिपूर्णप्रथा विश्वविषयिणी ज्ञप्तिः तन्मय तद्रूपा अविशेषेण(५) तव सर्वज्ञत्वात्त्वमेव (६)सर्वानशेषेण बोधायतुमर्हसि, न त्वां कोऽपि बोधयितुमलमिति । अतो वामकेश्वरतन्त्रे चतुःशतीशास्त्रे अज्ञातार्थाः आवेदितार्थाः अनेकशः बहवः सन्ति ॥ १॥ तांस्तानर्थानशेषेण साकल्येन वक्तुं व्यक्तीकर्तुम् अर्ह- सि मम विमर्शपदवी प्रापयितुमर्हसीत्यर्थः । प्रकाशांशेन प्रति- वदति-श्रीभैरव उवाचेति । (१) 'सन्' इति खपुस्तके नास्ति । (२) प्रकाशात्मक' इति कपुस्तके । (३) 'प्रकाशात्मक' इति कपुस्तके । (४) 'विश्वमिदं' कपुस्तके। (५) 'अविशेषण' इति खपुस्तके नास्ति । (६) 'सर्वान् बोध' इत्येव खपुस्तके । ।

·४ सटीके योगिनीहृदये- श्रीभैरव उवाच- शृणु देवि महागुह्यं योगिनीहृदयं परम् ॥ २ ॥ त्वत्प्रीत्या कथयाम्यद्य गो(१)पनीयं विशेषतः । कर्णात्कणोपदेशेन सम्प्राप्तमवनीतलम् ॥ ३ ॥ हे देवि विश्वसर्जनादिक्रीडापरे विमर्शविग्रहे महागुह्यं लोके गोपनीयं यद्वस्तु यावत्तत्र न मनः प्रवर्तते तत्तावत्कालम- तीन्द्रियगोचरं भवति, अस्य तु सर्वदा मनोवागिन्द्रियातीतत्वा- न्महागुह्यत्वम् । योगिनीहृदयं योगिन्याः स्वसंविदः हृदयमि- वाविर्भावभूमित्वाद् हृदयम् , अत्र तु योगो नाम समस्तवस्तुसम- वायः संबन्धस्तेन भासत इति योगिनी । तदुक्तमभियुक्तैः- देशकालपदार्थात्मा यद्यद्वस्तु यथा तथा ॥ तत्तद्रूपेण या भाति तां श्रये (२)सांविदीं कलाम् ॥ इति । परम उत्कृष्टं सर्वज्ञानोत्तरत्वात् । अत एव वक्ष्यति । एतज्ज्ञात्वा वरारोहे सद्यः खेचरतां व्रजेत् । इति । एतत् शृणु विमर्शपदवी प्रापय ॥२॥ त्वत्प्रीत्या त्वदेकसामरस्यहेतोः कथयामि अद्य न पुरा कस्यचिदाख्यातमतिरहस्यत्वात् अतो हेतोः विशेषतो गोप- नीयम् । आत्माहंभावभावनया भावयितव्यमित्यर्थः । अत्यन्त- गोपनीयतामेव ढयितुमाह-कर्णादिति । कर्णात् कर्माण ल्य- ब्लोपे पञ्चमी, कर्ण प्राप्य पुनः कर्णे एवोपदेशक्रमेणैव पारम्पर्य- क्रमेण संप्राप्तम् आदिकर्मणि क्तः अवनीतलशब्दन तत्रस्था (१) 'गोपितव्यम्' इति खपुस्तके पाठः। (२) 'संविदम् इति खपुस्तके।

·उपोद्धातनिरूपणम् । । न देयं परशिष्यभ्यो नास्तिकेभ्यो न चेश्वरि । न शुश्रूषालसानाञ्च नैवानर्थप्रदायिनाम् ॥ ४॥ मनुष्या लक्ष्यन्ते । यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति । तेनायमर्थः सम्पद्य. ते-दिव्यसिद्धमानवक्रमणातिरहस्यत्वात्कर्णपरम्परामात्रगम्यमेवे- दमिति । अत्र मानवग्रहणं दिव्यसिद्धयोरुपलक्षणार्थम् ॥ ३ ॥ अनर्हेभ्यो न देयमित्याह-न देयमिति । ((१)पशि- ध्यभ्य इति । परशिष्या एव के येभ्यो न देयम् ?) ये विद्यान्तरेषु पारम्पर्यक्रमेणाधिगताशेषरहस्यपरमार्थाः प्राप्तसंपूर्णाभिषेकाश्च ते परशिष्याः, तेभ्यो न देयम् । लब्ध्वा कुलगुरुं सम्यङ् न गुर्वन्तरमाश्रयेत् इसादिवचनात्तैरपि न ग्राह्यम् । ये विद्यान्तरेषु पारम्पर्यक्रम- णानधिगताशेषपरमार्था अप्राप्तपूर्णाभिषेकाश्च तेभ्यो देयं, तैरपि ग्राह्यम् । मधुलुब्धो यथा भृङ्गः पुष्पात्पुष्पान्तरं व्रजेत् । ज्ञानलुब्धस्तथा शिष्यो गुरोर्गुवन्तरं व्रजेत् ।। इति वचनान्न ते परशिष्याः । पूर्णाभिषेककर्ता यो गुरुस्तस्यैव पादुका । इति वचनात् । नास्तिकेभ्यः नास्ति परलोक (२)इति मा ये मन्यन्ते ते नास्तिकाः श्रद्धाविहीनाः । (३)आराधन- धनधान्याद्यपेक्षया तेषां रुचिमुत्पाद्य न देयमित्यर्थः । तदुक्तं भगवद्गीतासु- (१) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः कपुस्तके नास्ति । (२) 'इति ये मन्वते' इति खपुस्तके । (३) 'नाः । धनधान्य' इत्येव पाठः खपुस्तके ।

·सटीके योगिनीहृदये- परीक्षिताय दातव्यं वत्सराधोषिताय च ॥ एतज्ज्ञात्वा वरारोहे सद्यः खेचरतां ब्रजेत् ॥ ५ ॥ - न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ इति । न शुश्रूषालसानां च ये शुश्रूषालसास्तेभ्यो न देयं ये. अनर्थप्रदायिनस्तेभ्योपि । शुश्रूषालसा अपि ये धनं विरन्ति तेभ्यो देयं ये च शुश्रूषालसाश्च धनमपि न वितरन्ति तेभ्यो न देयमित्यर्थः । तदुक्तमभियुक्तैः- गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या (१)चतुर्थो नैव विद्यते ॥ ४ ॥ (२)परीक्षितशिष्याय देयमित्याह-परीक्षितायेति । परशिष्यत्वादिदोषपरीक्षणं वत्सरार्धेन सहवासेन कर्तुं श- क्यते गुरोविवेकित्वात् । उक्तार्थमेव हयन् शिष्यप्रवृत्तये फ- लमाह-एतज्ज्ञात्वति । अस्य तु महार्यत्वात्परीक्षितायैव देयम् । एतस्य परिज्ञानेनैव शिष्यः खेचरतां खे परव्योम्नि चरतीति खेचरः पराशिवः । तदुक्तं चिद्गगनचन्द्रिकायाम्- यत्क्रियात्मशशिभानुमध्यगे खे चरत्यनलदृष्टिधाम्नि यः । यत्तदृवंशिखरं परन्नमस्तत्र दर्शय शिव त्वमम्बिके ॥ इति । सद्यः तत्वं व्रजेज्जीवन्मुक्तो भवेदित्यर्थः । तदुक्तं वेद- रहस्ये "तस्यैवात्मा परवित्तं विदित्वा न कर्मणा, लिप्यते पापकेन" इति ॥ ५॥ (१) 'चतुर्थ नोपपद्यते' इति खपुस्तके। (२) 'परक्षिाहयि' इति खपुस्तके ।

·७ सननिरूपणम् । चक्रसङ्केतको मन्त्रपूजासङ्केतकस्तथा । त्रिविधस्त्रिपुरादेव्याः सङ्केतः परमेश्वरि ॥ ६ ॥ यावदेतन्न जानाति सङ्केत्तत्रयमुत्तमम् । न तावन्त्रिपुराचक्र परमाज्ञाधरो भवेत् ॥ ७ ॥ (१)शास्त्रसङ्केतमारभते-चक्रसङ्केतक इति । सङ्केतव- त्सङ्केतकः समयः यथा कृतसम्यो. कामिनीकामुको यत्र कापि वसतः एवमस्मिन् शिवाविति । चक्रसङ्केतकः मन्त्र- सङ्केतकः पूजासङ्केतकश्च एवं त्रिविधः सङ्केतकः । त्रिपुरादेव्याः धामतत्त्वपीठलिङ्गमातृकादिभ्यस्त्रिभ्योऽपि पुरा या विद्यते सा त्रिपुरादेवी । यथा प्रकाशविमर्शसामरस्यरूपिणी परा अस्या- स्त्रिविधः सङ्केतः । परमेश्वरि परमुत्कृष्टमिन्द्रादिभिरपि पाल्य- मानमैश्वर्यमाज्ञा यस्याः । तदुक्तं वेदरहस्ये-"भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः । भीषास्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युर्धावति प- ञ्चमः" इति ॥ ६ ॥ एतज्ज्ञानविहीनस्य फलवैपरीत्यमाह-यावदिति । यावद् एतद् वक्ष्यमाणं सङ्केतंत्रयं यो न जानाति स तावत् त्रिपुरायाः स्वसंविदश्चक्रे मातृमानमेयलक्षणे तत्त्वसमूहे परमाज्ञा- धरो न भवेत् । आज्ञा नाम निग्रहानुग्रहसामर्थ्य तद्राज्ञामपि लोकेऽस्ति । तदुच्यते परमेति । परमा सर्वलोकेष्वप्रतिहता आ- ज्ञा परमेश्वरस्यैव (२)यः परमाज्ञाधरः स एव परमेश्वरः । तत्त्व- मस्य न भवेत् । य एतद्विजानाति स सद्यः खेचरतां व्रजेत् , (१) 'शास्त्रमा' इत्यव खपुस्तके। (२) 'परमेश्वरस्यैव । परमाशाधरः परमेश्वरो भवेत् । य एत द्' इति खपुस्तके।

·सटीके योगिनीहृदये- तच्छक्तिपञ्चकं सृष्टया लयेनाग्निचतुष्टयम् । पञ्चशक्तिचतुर्वन्हिसंयोगाच्चक्रसम्भवः ॥ ८॥ एतच्चक्रावतारन्तु कथयामि तवानघे । यदा सा परमा शक्तिः स्वच्छया विश्वरूपिणी ॥९॥ । यो नैतद्विजानाति (१)स न खेचरतां व्रजेत् इत्यन्वयव्यति. रेकाभ्यां सिद्धमित्यर्थः । अत्रैतत्प्रयोजनकीर्तनमधिकारिविषय. सम्बन्धानामप्युपलक्षणम् । मुमुक्षुरधिकारी, स्वसंविद्देवता वि. षयः, मोक्षः प्रयोजनं, प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्धः ॥७॥ तत्रादौ चक्रसङ्केतकं वक्तुमुपक्रमते-तच्छक्तिपञ्चक- मिति। तच्चक्रं सृष्टया सृष्टिरूपेण शक्तिपञ्चकं स्वाभिमुखाग्रत्रि- कोणं शक्तिरुच्यते, तादृशं शक्तिपञ्चकम् । लयेनाग्निचतुष्टयम् लयेन संहाररूपेण अग्निः पराङ्मुखाग्रत्रिकोणमग्निरुच्यते । त- दनिचतुष्टयम् । एवं पञ्चशक्तीनाञ्चतुर्वहीनाञ्च संयोगात्सम्य- ग्योगः संयोगः । “शत्या शक्तिं विनिर्भिध" इत्यादिचतु:- शतीशास्त्रोक्तरीत्या ग्रन्थिभेदक्रमेण समत्रिकोणशक्त्यग्रं स- मरेख यथा भवति तथा लेखनं संयोगः तस्माचक्रस्य सम्भवो भवति ॥ ८॥ सामान्यतश्चक्रसमुदायमुत्पाद्येदानीमवयवशश्चक्रसंभवं प्रति- जानीते-एतदिति । एतस्य श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याश्चक्रस्य पूजा- चक्रस्यावतारम् अवतारो नाम लोके सौधाधुन्नतप्रदेशानिम्नप्र- देशमाप्तिः । अत्र तु विश्वोत्तरत्वात्प्रकाशात्मनः परमशिवात्तत्त्वक्र- मेण असरः, तादृशं चक्रावतारम् । अनघे पराशिष्यत्वादिदोषर- (१) 'न तद्भावं व्रजेत्' इति खपुस्तके ।

·बैन्दवचक्रनिरूपणम् । .. S स्फुरत्तामात्मनः पश्येत्तदा चक्रस्य सम्भवः । शून्याकाराहिसर्गान्ताद्विन्दोः प्रस्पन्दसविदः ॥१०॥ हिते । तव प्रकाशात्मनो ममांशभूताया विमर्शशक्तेः कथ. यामि हृदयङ्गमतां नयामीत्यर्थः । ननु कथमक्रियात्परमशिवा- तवमयश्चक्रं सम्भवतीयत आह-यदेति । यदा यस्मिन्काले पाणिनामदृष्टवशात्स्वान्तःसंहृतविश्वासिमुक्षया सैव परा शक्तिः विमर्शरूपिणी स्वेच्छया विश्वरूपिणी विश्वं सृजति, शिवस्तट- स्थ उदासीन इसर्थः । अत्र श्रुति :- न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ इति । आज्ञावतारेऽप्युक्तम्-- स्वेच्छयैव जगत्सर्व निगिरत्युद्विरत्यपि । इति । विश्वसर्जनमेव पराशक्तेः स्फुरत्ता तस्याः सृष्टिरूपत्वात् । तदा षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मकविश्वसृष्टिकाले चक्रस्य विश्वमयस्य प(१)रदेवताचक्रस्य सम्भवः । एतदेवाह--शून्याकारेति । शून्याकारात् शून्यश्चा- सावाकारश्चेति शुन्याकारः । शुन्पत्वं पुनरत्र निरस्तनिखिल. प्रपञ्चत्वात् । अत एव परमशिवः । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- अकारः सर्ववर्णाग्यः प्रकाशः परमः शिवः । इति । अत्र श्रुतिः-'अ इति ब्रह्म' इति । विसर्गान्ताद् विसर्गोऽन्ते यस्य स विसर्गान्ता[स्तस्म]त् । बिन्दोः प्रस्पन्दसंविदः बिन्दुर- (१) परदेवतापूजाचक्रस्य' इति कपुस्तके । come - - । २ ·१० सटीक योगिनी हृदये- ३ प्रकाशपरमार्थत्वात्स्फुरत्तालहरीयुतात् । प्रसृतं विश्वलहरीस्थानं मातृत्रयात्मकम् ॥ ११ ॥ ग्रीषोमात्मकः कामाख्यो रविः शिवशक्तिसामरस्यवाच्यात्मा जातः । तदुक्तं चिद्गगनचन्द्रिकायाम्- भोक्तृभोग्यमयगोवि(१)मर्शनाद् देवि मां चिदु(२)दधौ दृढां दशाम् । अपयन्ननलसोम(३)मिश्रिण तद्विमर्श इह भानुजम्भणम् ॥ इति (४)। शिवशक्तिसामरस्यरूपकामाख्यस्य बि(५)न्दोः संसारः प्र. स्पन्दो दहनेन्दुरूपसितशोणबिन्दुद्वयात्मकः अकारहकारसामर- स्यबिन्दोः प्रस्पन्दात्संसारात् सितशोणबिन्दुयुगलात्संविच्चि- न्मयी दहनेन्दुरूपचित्कला जायत इयर्थः ॥ १० ॥ प्रकाशपरमार्थत्वात्स्फुरत्तालहरीयुतात् । प्रकाशविमर्शवन्हि- सम्पर्काद् घृतस्येव धाराविमर्शशक्तेः स्रावो जायते, अत एव प्रकाशस्य परमार्थत्वम् । स्फुरत्तालहरीयुतात् स्फुरत्ताया विमर्शशक्तः लहरी बिन्दुद्वयान्तरालनिःसृता हाधकलारूपा तया युक्तात् एवंभूतात्कामकलाक्षरात् । प्रसृतं विश्वलहरीस्था- नं मातृत्रयात्मकं बैन्दवं चक्रम् । विश्वलहरीस्थान विश्वलहयों बीचयः षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपास्तासां स्थानमुत्पत्तिहेतु- (१) विसर्गगो' इति खपुस्तके । (२) 'दुदधेईढाम्' इति खपुस्तके। (३) 'मिश्रणः' इति खपुस्तके । (४) एतदने 'तस्माद्विसगीन्ताद्विन्दोः प्रस्पन्दसंविदः' इत्यधि- कः पाठः कपुस्तके। (५) कामाख्यस्य संस्कारः प्रस्पन्दः' इति खपुस्तके । ।

·बैन्दवचक्रनिरूपणम् । पैन्दवं चक्रमेतस्य त्रिरूपत्वं पुनर्भवेत् । त्वात् । मातृत्रयात्मकं पश्यन्तीमध्यमावैखरीरूपम् । एवं त- समष्टिरूपपरमात्मात्मकसदाशिवाख्यतुरीयविन्दोरुत्पन्नत्वाद्वैन्द- वं चक्रं मध्यत्रिकोणप्रसरम् । एतदत्रैव वक्ष्यति--'आत्मनः स्फुरणं पश्येत्' (सं० १ श्लो० ३६) इसादि 'वैखरीविश्वविग्र- हा'(सं०१ श्लो० ४०)इसन्तेन । चक्रं कामकलारूपं प्रसारपरमार्थतः।(सं.१श्लो.२४)इति[च]| एतत् कामकलाविलासेऽप्यस्मद्गुरुभिः प्रपश्चितम्- "स्फुटशिवशक्तिसमागमबीजाकुररूपिणी परा शक्तिः । अणुतररूपानुत्तरविमर्शलिपिलक्ष्यविग्रहा भाति ॥ १॥ परशिवरविकरनिकरे प्रतिफलति विमर्शदर्पणे विशदे । प्रतिरुचिरुचिरे कुड्ये चित्तमये निविशते महाबिन्दुः ॥२॥ चित्तमयोऽहङ्कारः मुव्यक्ताहार्णसमरसाकारः। शिवशक्तिमिथुनपिण्डः कवलीकृतभुवनमण्डलोज(१)यति३॥ सितशोणबिन्दुयुगलं विविक्तशिवशक्तिसङ्कुचत्मसरम् । वागर्थसृष्टिहेतुः परस्परानुभविष्टविस्पष्टम् ॥ ४॥ बिन्दुरहङ्कारात्मा रविरेतन्मिथुनसमरसाकारः । कामः कमनीयतया कला च दहनेन्दुविग्रहौ बिन्दू ॥ ५ ॥ इति कामकला विद्या देवी चक्रक्रमात्मिका सेयम् । विदिता येन स मुक्तो भवति महात्रिपुरसुन्दरीरूपा ॥६॥" इत्यादि । एतस्योति । एतस्य त्रिकोणात्मनश्चक्रस्य पुन- स्त्रिरूपं भवेत् । पुनःशब्देन पूर्वोक्तस्यैव गुणान्तरकथनं(२) (१) 'लसति' इति खपुस्तके। (२) 'नं शस्यते' इति खपुस्तके।

·१२ सटीके योगिनीहृदये- धर्माधर्मों तथात्मानो मातृमेयौ तथा प्रमा ॥ १२ ॥ नवयोन्या(१)त्मकं चक्रं चिदानन्दघनं महत् । चक्रं नवात्मकमिदं नवधा भिन्नमन्त्रकम् ॥ १३ ॥ बैन्दवासनसंरूढसंवानलचित्कलम् । गम्यते । इदमेव त्रिकोणात्मकं भूयोऽपि शक्तित्वं सृष्टया, व. न्हित्वञ्च संहारात्मना प्रतिपद्य तत्रिधाऽभूदित्यर्थः । एवं कृते सति सवासनं नवयोनिचक्रं निष्पद्यत इत्याह- धर्माधर्माविति । धर्माधर्मों पुण्यपापे, आत्मानः आत्मा अन्तरात्मा परमात्मा ज्ञानात्मा चेति चत्वार आत्मानः, मातृमयो माता जीवः मेयो ग्राह्यवर्गः, प्रमा ज्ञप्तिः ॥ ११, १२ ॥ एवमेतत्रवमयं नवयोन्यात्मकं चक्रं चिदानन्दघनं चित् चैतन्यकला आनन्दो विश्वाहन्तापरिणामस्ताभ्यां धनं (२)ब- हिरन्तनिरन्तरान्निविडं यथा लवणं धनं, महत् देशकालाकारैः रनाकलितं चिन्मयत्वात् । प्रथमत्रिकोणस्य पश्यन्त्यादित्रितय- हेतुत्वात्तन्मयतां प्रतिपायदानीम्बाखचक्रस्य चैखरीमयतामेतदुः- स्थितां तत्त्वस्वरूपताश्च कथयति-चक्रमित्यादिवामारूपभ्र. मित्रयमित्यन्तेन । इदश्चक्रं त्रिकोणत्रयरूपेण नवात्मकं त्रैलोक्यमोहनादिनवचक्रात्मना परिणतं नवधा भिन्नमन्त्रक वक्ष्यमाणकरशुध्यादिनवचक्रेश्वरीमन्त्रनवकभेदवत् ॥ १३ ॥ बैन्दवासनं महाविन्द्वात्मकसदाशिवासनम् । अत्रैव वक्ष्यति- (१) 'त्मकमिदम्' इति खपुस्तके । (२) बहिरम्तर्निविडम्' इत्येव पाठः खपुस्तके।

·नवचक्रनिरूपणम् । १३ अम्बिकारूपमेवेदमष्टारस्थं स्वरावृतम् ॥ १४ ॥ 'सदाशिवासनं देवि महाबिन्दुमय परम् ।' इति । शिवशक्त्योः सदाशिवतत्त्वोपरि स्थितत्वाद्वैन्दवासनसंरू- ढत्वम् । संवर्तानलो लयानलः यत्र क्षित्यादिशिवपर्यन्तं लीयते तदनलरूपं सकलवर्णाद्यभूतमनुत्तरं प्रकाशात्मकं संवर्तानलः, चिदेव कला (१)चित्कला विमात्मिका सर्व(२)वर्णानामन्तिमा हार्धकलारूपा । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- "अकारः सर्ववर्णाग्न्यः प्रकाशः परमः शिवः । हकारोऽन्त्य कलारूपो विमाख्यः प्रकीर्तितः ॥" इति । बैन्दवासनसंख्ढे संवर्तानलचित्कले यस्मिस्तत्तथैवं त्रिको- णम् । शिवशक्तिसामरस्यरूपमहाविन्दुमयमध्यचक्रोत्पन्नत्वादम्बि कारूपम् , अष्टारस्थं त्रिकोणस्पन्दत्रयेण समुत्पन्नवादष्टकोणस्य (३)तत इदं त्रिकोणमष्टारस्थ, स्वरावृतम् अकारादिविन्द्वन्तप- ञ्चदशस्वरैत्रिधाविभक्तैराकलितरे खात्रयमयम् 'स्वराक्रान्तम- ध्यम् । तदुक्तमभियुक्तः- (४) विभाव्यते महाव्यत्रं ()समरेखं स्वरोदरम् ।' इति । अयमर्थः-इदमेव त्रिकोणचक्रं नवचक्रात्मना परिणतं विपु- रादिनवचक्रेश्वरीकरशुद्ध्यादितत्तन्मन्वनवककलितमष्टकोणमध्य- गतं षोडशस्वरायतम् अम्बिकाशान्तासामरस्यरूपमहाबिन्दुम- । (१) चित्कला' इति खपुस्तके नास्ति । (२) 'वर्णान्त्यभूतहार्धकला' इति खपुस्तके पाठः। (३) 'ततोऽष्टारस्थम्' इति खपुस्तके । (४) 'विभाव्य च' इति खपुस्तके । (५) 'समरेखास्वरोदयम्' इति कपुस्तके।

·सटीके योगिनीहृदये- नवत्रिकोणस्फुरितप्रभारूपदशारकम् । शक्त्यादिनवपर्यन्तदशाणस्फुर्तिकारकम् ॥ १५ ॥ भूततन्मात्रदशकप्रकाशालम्बनत्वतः। यसदाशिवासनारूढप्रकाशविमर्शात्मककामेश्वरका मेश्वर्यधिष्ठित- मिति ॥ १४ ॥ उपरितनचक्रं सवासनमुत्पादयति-नवत्रिकोणेति । नव च त्रिकोणच नवत्रिकोणानि । त्रिकोणशब्देन त्रिको. णमध्यगत बैन्दवं लक्ष्यते । नवत्रिकोणानां बैन्दवस्य च (१)प- रितः स्फुरिताः प्रतीयमानाः प्रमाः दश तद्रूपं दशारं यत्र, यद् यथा परिणमते तत्तथाविधम् । शक्तिः रेफः । तदुक्त- मुद्धारोव॑तन्त्रे रमाशक्तिबीजोडारे- 'चन्द्रः शक्तिर्महाशक्तिब्रह्माणी कामिकादिकम् । इति । शक्तः रेफस्यादिर्यकारः शक्सादियकारमारभ्य नवानां वर्णानां पर्यन्तः क्षकारस्तेषां दशानां स्फूर्तिकारकं स्फूतिः विमर्शः. यकारादिक्षकारान्तदशवर्णविमर्शकमिसर्थः ॥ १५ ॥ भूततन्मात्रदशकप्रकाशालम्बनत्वत इति । भूतानि पृथिव्यप्लेजोवाय्वाकाशाः तन्मात्राः पञ्च गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः तेषां दशानां प्रकाशा दश तेषामालम्बनत्वात् शिवात्मकत्वात् । पृथिव्याधर्थानां शक्त्यात्मकत्वात् यकारादिवर्णानां तदुभय- प्रकाशविमर्शमयदशकोणवृत्तमिदचक्रमित्यर्थः । पृथिव्यादि- क्षकारान्तवर्णदशमयकथनेन प्रथमदशारादिचक्रत्रयस्य स्थिति- रूपता धोत्यते। (१) परितः' इति खपुस्तके नास्ति । ही ·नवचक्रनिरूपणम् । द्विदशारस्फुरद्रूपं क्रोधीशादिदशारकम् ॥ १६ ॥ चतुश्चक्रप्रभारूपसंयुक्तपरिणामतः। । --- द्वितीयदशारमाह-द्विदशारमिति । द्वितीयदशार द्वि- दशारम् । रूप्यन्ते इति रूपा इन्द्रियार्था दश शब्दादयो वचनादयश्च द्वितीयदशारतया स्फुरन्तो रूपा यस्य तत्तथा- विधम् । क्रोधीशः ककार: ककारादिदशवर्णवत् । कोर्थः ? बैन्दवत्रिकोणाष्ट(१)कोणचक्रेषु मध्यस्थितप्रकाशविमर्श- मयदीपद्वयदीपितेषु तद्दशकमभाच्छायादशकद्वयमययकारादिपृ. थिव्यादिककारादिशब्दादिदशकद्वयात्मकं दशार(२)(चक्रद्वयं जातमित्यर्थः । तदुक्तं कामकलाविलासे-- 'नवकोणमध्यमश्वास्मिश्चिद्दीपदीपिते दशके । तच्छायाद्वितयमिदं दशार ) चक्रद्वयात्मना दृष्टम् ॥ इति । ननु 'भूत(३)( तन्मात्रदशकप्रकाशालम्बनत्वतः' इत्यत्रैव शब्दादीनामुक्तत्वात्पुनः 'द्विदशारस्फुरदूपम्' इत्यत्रापि रूपशब्दे- नापि कथं गृह्यते ? मैवम् , ) तन्मात्रपदेन भूतसूक्ष्माणा- मनिन्द्रियगोचराणां ग्रहणं रूपशब्देन तु भूतगुणाः शब्दादयः (४)श्रोत्रादिग्राह्या गृह्यन्तेऽतो न विरोधः ॥ १६ ॥ चतुर्दशारमाह-चतुश्चक्रेति । चत्वारि चक्राणि बैन्दव. (१) 'कोणेषु' इति कपुस्तके । (२) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः खपुस्तके नास्ति । (३) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः कपुस्तके नास्ति । (४) 'श्रौत्रादयो' इति कपुस्तके।

·सटीके योगिनीहृदये- चतुर्दशाररूपेण संवित्तिकरणात्मना ॥ १७ ॥ खेचर्यादिजयान्तार्णपरमार्थप्रथामयम् । एवं शक्त्यनलाकारस्फुरद्रौद्रीप्रभामयम् ॥१८॥ त्रिकोणाष्टकोणपथमदशाररूपाणि तेषां प्रभाश्चतस्रः, विप्रकृष्ट- त्वात्मभामात्रमेव गम्यते यथा बहवो वृक्षा वनमिति नावयव. भेदः । तथा चक्रप्रभाचतुष्टयसंयुक्तस्य द्वितीयदशारस्य सन्नि- कृष्टत्वादवयवमतीतिस्तत्भाचतुष्टय(१)समवेतद्वितीयद(२)शारा- वयवदशकपरिणामत्वात् । चतुर्दशाररूपेण संवित्तिकरणात्म- ना । संवित्तिः ज्ञानम् । संवित्तिशब्देन क्रियाऽपि लक्ष्यते । करणानि-इन्द्रियदशकं श्रोत्रादिकं वागादिकं च, मनोबुद्ध्य. हङ्कारचित्तानि चतुर्दश, तदात्मना ॥ १७ ॥ म्वचरी टकारः जया भकारः टकारादिभकारान्ताश्चतुर्द- शवर्णास्तेषां परमार्थप्रथा कारणभूता प्रथा विमर्शः तन्मयम् । कोऽर्थः ? नवमचक्रमेव त्रिकोणाष्टकोणद्विदशकोणक्रमेण(३) (श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियवागादिकर्मेन्द्रियपनोबुझ्यहङ्कारचित्तात्मकक- रणचतुर्दशकटकारादिभकारान्तवर्ण) चतुर्दशकपकाशविमर्शमय- चतुर्दशाररूपेण परिणतमियर्थः। त्रिकोणचक्रस्य-- 'अम्बिकारूपमेवेदमष्टारस्थं स्वरावृतम् ।(सं० १श्लो०१४) इत्यत्र अम्बिकारूपतामुक्त्वा इदानीमष्टारादिचतुर्दशार- पर्यन्तस्य श्रीचक्रस्य रौद्रारूपतामाह-एवमिति (१) 'समेत' इति खपुस्तके । (२) 'दशारावयववत् चतुर्दशार' इति खपुस्तके । (३) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः खपुस्तके नास्ति । - ·नवचक्रनिरूपणम् । ज्येष्ठारूपचतुष्कोणं वामारूपभ्रमित्रयम् । चिदंशान्तस्त्रिकोणं च शान्त्यतीताष्टकोणकम् ॥ १९ ॥ शान्त्यशहिदशारश्च तथैव भुवनारकम् । विद्याकलाप्रमारूपदलाष्टकसमावृतम् ॥ २० ॥ प्रतिष्ठा वपुषा सृष्टस्फुरदयष्टदलाम्बुजम् । निवृत्त्याकारविलसच्चतुष्कोणविराजितम् ॥२१॥ एवमुक्तप्रकारेण शक्त्यनलाकारेण पञ्चशक्ति चतुर्वन्हिरूपेण स्फु- रचक्रं द्विचत्वारिंशद्योन्यात्मकं रौद्रीपभामयं रौद्रीशक्तिविस्फार. विजृम्भितमित्यर्थः ॥ १८॥ शिष्टं चक्रमाह-ज्येष्ठेति । ज्येष्ठाशक्तिरूपाणि चतुष्को- णानि च(१)तुरस्राणि त्रीणि यस्य तज्ज्येष्ठारूपचतुष्कोणं वामाशक्तिरूपं (२)भ्रमित्रयं वृत्तत्रयं यस्य तत् । भ्रमित्रयशब्दे- न तदन्तरालस्थितपमद्वयमपि लक्ष्यते । अत्रैव वक्ष्यति- 'पद्मद्वयेन चान्यत्स्याद् भूगृहत्रितयेन च। (सं.१श्लो.७४) इति । अत्र वामारूपभ्रमित्रयं ज्येष्ठारूपचतुष्कोणमितिपाठे यु- तेऽपि अम्बिकादिशक्तिपाठ(३)क्रमात् "ज्येष्ठारूपचतुष्कोण चामारूपभ्रमित्रयम्" इत्युक्तं देवेन । पुनरस्यैव चक्रस्य वासनान्तरमाह-चिदंशेति । चिदंशः चित्कला तन्मयमन्तस्त्रिकोणं शान्त्यतीता शान्ति. विद्याप्रतिष्ठानिवृत्तयो गगनादिपञ्चभूतकलास्तन्मयमेतच्चक्रमि- सर्थः । अवयवार्थस्तु स्पष्ट एव ।। १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ (१) 'चतुरस्ररूपाणि यस्य' इति खपुस्तके । (२) 'भ्रमित्रयं यस्य' इत्येव खपुस्तके पाठः । (३) 'क्रमापाततया' इति खपुस्तके । । ३ ·१८ सटीके योगिनीहृदये- त्रैलोक्यमोहनाये तु नवचक्रे सुरेश्वरि । नादो बिन्दुः कला ज्येष्ठा रौद्री वामा तथा पुनः ॥२२॥ विषघ्नी दूतरी चैत्र सर्वानन्दा क्रमात्स्थिताः । निरंशौ नादबिन्दू च कला चेच्छास्वरूपकम् ॥ २३ ॥ ज्येष्ठा ज्ञान क्रिया शेषमित्येवं त्रितयात्मकम् । अस्यैव चक्रस्य संहारक्रमेण वासनान्तरमाह--त्रैलोक्य- मोहनाद्यत्वित्यादि क्रियाशेषमित्यन्तेन । अत्र तुशब्दः पूर्वोक्तकामकलारूपत्वप्रतिपादनप्रसङ्गपरिसमाप्तौ। 'त्रैलोक्यमो- हनाये तु' इसत्र आद्यशब्देन सर्वाशापरिपूरकादिचक्राण्युच्यन्ते । तेषान्नामान्युत्तरत्र वक्ष्यति । त्रैलोक्यमोहनाद्ये नवचक्रे जाता. वेकवचनं त्रैलोक्यमोह(१)नायेषु नवचक्रेष्वित्यर्थः ॥ नादादिसर्वानन्दान्ता नवशक्तयः । त्रैलोक्यमोहनादिर- (२)न्दवान्तनवचक्रेषु क्रमेणाधिवसन्तीसर्थः । पदार्थः स्पष्ट एव । पूर्वमम्बिकारूपमेवेत्यादिना (३)(प्रकाशांशानामम्बिका- दीनां चतुर्णा त्रिकोणादिचतुरस्रान्तवासनामयतामुक्त्वा इ. दानी विमर्शाशानां शान्तादीना) चतुर्णा चतुरस्रादिबैन्दवान्त- चक्रनवकमयतां वासनामाह-निरंशाविति । निरंशा शा. न्ताशक्तिः शान्ताया निरंशत्वञ्चिद्रूपत्वात् । तेन निरंशौ नादबिन्दू द्वावपि शान्ताशक्तिमयो । नादबिन्दुरूप(४)चतु. रस्रषोडशदलात्मकं चक्रद्वयं शान्ताशक्तिमयमित्यर्थः । कला (१) 'मोहनाद्येष्वित्यर्थः' इति खपुस्तके। (२)'न्दवादिनवचक्रान्त' इति कपुस्तके। (३) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः कपुस्तके नोपलभ्यते । (४) 'रूपं च च' इति खपुस्तके। ।

·नवचक्रनिरूपणम् । १९ चक्रङ्कामकलारूपं प्रसारपरमार्थतः ॥ २४ ॥ अकुले विषुसंज्ञे च शाक्ते वन्ही तथा पुनः । चेच्छास्वरूपकम् इच्छायाः स्वरूपं कलारूपमष्टदलपद्ममिच्छा- शक्तिमयमित्यर्थः । ज्येष्ठा ज्ञानं ज्ञानशक्तिरेव ज्येष्ठारूपं चतुर्द- शारं ज्ञानशक्तिमयामित्यर्थः । क्रिया शेष रौद्री-वामा-विषघ्नी- दुतरी-सर्वानन्दाख्यशक्तिपञ्चकरूपं द्विदशाराष्टकोणत्रिकोणबै- न्दवाख्यचक्रपञ्चक क्रियाशक्तिमयमियर्थः। पूर्व चक्रस्य शून्याका- रादित्यारभ्य कामकलारूपताम्प्रतिपाद्येदानीमुपसंहरति-इत्ये- वमिति । एवम् उक्तप्रकारेण त्रितयात्मकं वामादिमातृशक्तित्रय. मयं चक्रं बिन्दुत्रितयमयं कामकलाक्षररूपं प्रसारपरमार्थति]: यद् यस्मात्प्रमृतं तत्तस्य परमार्थस्तद्रूपञ्च तत् । यथा मृद् घटस्य मृद्रू- पश्च घटः तन्तवः पटस्य तन्तुरूपश्च पटः। एवं कामकलाक्षरात्प्रसू. तस्य श्रीचक्रस्य कामकलाक्षररूपं परमार्थस्त(१)द्रूपं वैन्दवं च. ऋमित्यर्थः ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ पुनरस्यैव चक्रस्य प्रकारान्तरेण वासनान्तरमाह-अकुले विषुसंज्ञ चेत्यादिना परानन्दविधूलितमित्यन्तेन । अकुले कुलादन्यदकुलं सुषुम्नामूलसंस्थितारुणसहस्रदल- (२)कमलम् अकुलं नाम तदुपर्यष्टदलपद्माव॑स्थितषड्दलं कुलप- अम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- "अधश्चोय सुषुम्नायाः सहस्त्रदलसंयुतम् । रक्तं श्वेतञ्च साहस्रदलस्थं शक्तिभिर्युतम् ।। उधिोमुखमीशानिकर्णिकाकेसरान्वितम् । (१) तद्रूपं च चक्रम्' इति खपुस्तके । (२) 'कमलं नाम' इति खपुस्तके।

·२० सटीके योगिनीहृदये maowan शक्तिरूपं महादेवि कुलाकुलमयं शुभम् ॥ पङ्कजद्वयमीशानि स्थितं शाश्वतमव्ययम् । तयोमध्ये सुषुम्नान्तस्त्रिंशदाधारपङ्कजम् ।। शक्तिरूपं शिवाकार (१)शर्वाण्यासीनिजालयम् । तेषां रूपं (२)क्रियाश्चैव क्रमाद्वक्ष्येऽधुना शृणु ॥ गुदमेदान्तरं देवि पञ्चाङ्गुलसमुच्छ्रितम् । कन्दमेकाकुलं मध्ये दयाङ्गुलविसारणम् ॥ तस्य (३)मध्ये महायोनिस्त्रिकोणाकाररूपिणी । सुषुम्नायोनिमध्यस्था तस्या मूले महेश्वरि ॥ अधः पदं सहस्रार कर्णिकाकेसरान्वितम् । तैजसं रत्नसन्दीमन्तद्दलस्थितशक्तिभिः॥ प्रतिकिञ्जल्कसंस्थाभिः शक्तिभिः संवृतं प्रिये । कर्णिकामध्यतो देवि कुलदेवी च संस्थिता ।। तत्पोर्च सुषुम्नाया मध्ये त्वेकाङ्गुलोपरि । पद्ममष्टदलैर्युक्तमष्टप्रन्थिसमन्वितम् ॥ रक्तं सुकर्णिकोपेतं रक्तकिञ्जल्कशोभितम् । ग्रन्थ्यग्रस्थत्रिशृङ्गश्च ब्रह्माण्याद्यष्टभैरवैः ॥ अष्टपत्रस्थितं ग्रन्थिस्थितवा(४)मादिशक्तिभिः । तदन्यशक्तिभिश्चैव शृङ्गस्थाभिः समावृतम् ॥ तन्मध्ये कौलशतया च सेवितञ्च स्मरेत्ततः । एकाङ्गुलप्रमाणोर्चे षड्दलं कुलपङ्कजम् ॥" इति । । (१) सर्वेभ्यो मत्प्रियालयम् ' इति कपुस्तके । (२) 'क्रमश्चैव' इति खपुस्तके । (३) 'तस्य मूले' इति खपुस्तके । (४) 'वर्णादि' इति खपुस्तके।

·नवचक्रनिरूपणम् । २१. ननु कुलादन्यद कुलमिति (१)पदार्थश्चत्तहिं तदन्तरालस्थि- ताष्टदलपमस्यापि अकुलत्वडिन स्यादित्यत आह-विषुसंज्ञे चेति । 'विष्ल'(२)व्याप्तौ । यत् सुषुम्नातदन्तर्गतत्रिंशत्पङ्क- जानि च व्यामोति तत्सहस्रदलकमलं विषुवं तस्य सर्वाधा. र(३)त्वात् । ततो नाष्टदलकमलमकुलमित्यर्थः । शाक्ते वहावि. ति । अत्र वह्नौ शाक्ते इति व्यत्ययेन पठितव्यम् । वह्निर्मूलाधारः वह्रिबिम्बाधारत्वात् । तदुक्तं स्वच्छन्दसाहे-- "आधारपङ्कजं पीतं चतुष्पत्रं सुकेसरम् । अधोमुखं च तन्मध्ये कुण्डली परमेश्वरि ॥ स्वयम्भुमध्यगा चिन्त्या वरदादिभिरावृता । पार्थिव पङ्कजं ह्येतत्तस्याम्पञ्च पङ्कजम् । तैजसं परमेशानि तन्मध्यस्थितशक्तयः । निष्कलाः परमेशानि विद्युत्पुञ्जनिभाः स्मरेत् ।। तदृर्वे कर्णिकामध्ये वहिबिम्ब तदूर्ध्वगम् । पूर्णपीठं च त(४)मध्ये शाकिनी संस्थिता शिवे ॥" इति । शाक्त शक्तिः हल्लेखा तदृर्ध्वस्थितत्वाच्छाक्तं स्वाधिष्ठानं षडलकमलम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- "आधारपङ्कजस्योर्चे सार्धव्यङ्गुलिकोपरि । तैजसं साष्टपत्रञ्च पीतकर्णिकया युतम् ।। हल्लेखाकर्णिकामध्ये स्थितानङ्गादिदेव(५)ता । । (५)'चेदर्थस्तर्हि' इति खपुस्तके । (१) 'व्याप्ताविति यत्र सुषुम्नान्तर्गतानि' इति कपुस्तके। (२)'धारत्वादष्ट' इति पाठः कपुस्तके । (३) 'तस्योर्चे' इति खपुस्तके । (४) 'सेविता' इति कपुस्तके ।

·D २२ पङ्कजं राकिनीमध्यं द्वादशारमनाहतम् ।। सटीके योगिनीहृदये- नाभावनाहते शुद्ध लम्बिकाग्रे भ्रुवोऽन्तरे ॥ २५ ॥ एतस्माद् द्यगुलादूर्खे स्वाधिष्ठानं षडस्रकम् ॥ आप्यञ्च बन्दिनी शक्तिः पूर्वाभिः शक्तिभिर्वताम् । काकिनीमभिसश्चिन्त्य" इति । नाभौ दशारपद्मे पूरके । तदुक्तं तत्रैव- "नाभि(१)स्याङ्गुलोपरि । तत्पनं मणिपूरञ्च दशपर्व सुशोभनम् ।। लाकिनीमध्यगं तच्च डामर्यादिभिराहतम् ॥” इति । अनाहते हृदयस्थाने द्वादशदलकमले । तदुक्तन्तत्रैव-- "चतुर्दशाङ्गुलादूचे मणिपुराख्यपङ्कजात aaunee तत्रस्थकालराव्यादिशक्तिभिश्च समावृतम् । तत्रस्थसूर्यबिम्बं तु नादोड्यानाख्यपीठकम् ॥” इति । विशुद्धौशुद्ध] कण्ठस्थितषोडशदलकमले । तदुक्तन्तत्रैव- "तस्मादेकाङ्गुलादृर्श्वे विशुद्ध षोडशारकम् । मध्यगा डाकिनी बाह्यपत्रेषु परमेश्वरि ।। अमृताधक्षरा(२)-ताश्च चन्द्रबिम्बन्तदूर्ध्व(३)गम् ॥” इति । लम्बिकाग्रे अष्टदलकमले । तदुक्तं तत्रैव-- "कण्ठोर्चे परमेशानि लम्बिकाचतुरङ्गुले तस्यामष्टदलं पद्म (४)रसिकादिमिराठतम् ॥” इति । । (१)'नाभावष्टा' इति खपुस्तके । (२)'न्तस्थाश्चन्द्र' इति' खपुस्तके। (३) 'व॑तः' इति खपुस्तके। (४)'वशिन्यादि' इति खपुस्तके पाठान्तरम् ।

·नवचक्रनिरूपणम्। २३ बिन्दौ तदर्धे रोधिन्यां नादे नादान्त एव च । शक्तौ पुनापिकायां समनोन्मनिगोचरे ॥ २६ ॥ महाबिन्दौ पुनश्चैवं त्रिधा चक्रं (१)तु भावयेत । आज्ञान्तं सकलं प्रोक्तं ततः सकलनिष्कलम् ॥२७॥ RREN भुवोऽन्तरे आज्ञायां द्विदलकमले । तदुक्तं तत्रैव- "आज्ञाधारं द्विपत्राब्जं हक्षद्विदलसंयुतम् । हंसवंतीक्षमापार्श्व तयोर्मध्ये तु हाकिनी ॥" भ्रुव इत्येकवचनं भूद्वयोरुपलक्षणम् । भ्रुवोरन्तरे इत्यर्थः । विन्दौ बिन्दुतर्दधरोधिनीनादनादान्तशक्तिव्यापिकासमनोन्मनी- नामुपयु(२)परि रूपाणि । उच्चारणकालं वक्ष्यति । महाविन्दौ परसादाख्ये देवाकालरूपजिते । बिन्द्राद्युन्मन्यन्ता भागाः (३)स- क्ष्ममूक्ष्मतराः देहचक्रविद्यानां साधारणाः । (४)कोर्थः ? अत्र त्रैलोक्यमोहनादि(५)बिन्दन्तास्थूलमूक्ष्मसूक्ष्मतरान चक्रभागा• नकुलायुन्मन्यन्तेषु स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरभागेषु महाविन्दौ च ता- विभावयेदित्यर्थः । पुनरपि थैविध्यमाह-पुनश्चैवमिति । ए. वमुक्तमकारेण विभावितञ्चकं पुनास्त्रिधा(६)भावयेत् । त्रैविध्यमाह-आज्ञान्तामिति । आज्ञान्तमकुलाद्याज्ञा- पर्यन्तञ्चतुरस्त्रादित्रिकोणान्तं चक्राष्टकं स्थूलं भावयेत् । तद्भा- (१) "विभा' इति कपुस्तके। (२) परि उच्चा' इति कपुस्तके। (३) 'स्थूलसूक्ष्म' इति कपुस्तके। (४) 'कोऽर्थः' इति खपुस्तके नास्ति! (५) मोहनाद्युन्मन्यन्तान्' इति खपुस्तके । (६) "विभा' इति कपुस्तके। - ।

·सटीके योगिनीहृदये- उन्मन्यन्तं, परे स्थाने निष्कलञ्च, त्रिधा स्थितम् । दीपाकारोऽर्धमात्रश्च ललाटे (१)वृत्त इष्यते ॥२८॥ वनं सकलम् । ततो विन्दुमारभ्योन्मन्यन्तं सूक्ष्मसूक्ष्मतर• (२)चक्रभागान् भावयेत् । तद्भावनं सकलनिष्कलम् । (३)परे स्थाने महाबिन्दौ (४)शुद्धशून्यसंविदं भावयेत् । तद्भावनन्नि. कलम् । (६)त्रिधा स्थितमिति । अकुलाद्याज्ञान्तास्तन्त्रान्तरेषु विस्तरणोक्ता (६)अतो नात्रोक्ताः ॥ २८ ॥ बैन्दवाद्युन्मन्यन्तानां (७)स्वरूपमुच्चार(८)णकालं स्थान चाह-(९)दीपाकार इत्यादिना मनोन्मनीत्यन्तेन । दीपाकारो दीपकस्य यादृशं (१०)भासनं तादृशमस्येत्यर्थः । अ- र्धमात्रः (११)हस्वस्य उच्चारणकालो मात्रेत्युच्यते । मात्राया अर्धमुच्चारणकालो यस्य सोऽर्धमात्रः । ललाटे वृत्त इष्यते वर्तु- लसंनिवेशः ललाटे भ्रुवोरुपरिभागे। दीपा(१२)कारोऽर्धमात्रो- च्चारणकालो वृत्तसन्निवेशो विन्दुरित्यर्थः ! बिन्द्रादीनान्तु (१) 'वृत्तमि' इति खपुस्तके। (२) 'तरभागान्' इति खपुस्तके । (३) 'परापरे' इति कपुस्तके । (४) 'शून्यशून्याः स्वसीवदम्' इति कपुस्तके । (५) एवं विधा' इति कपुस्तके। (६) 'अतो नात्रोक्ताः' इति खपुस्तके नास्ति । (७) 'च रूप' इति खपुस्तके । (८ 'रकालं चाह' इत्येव खपुस्तके । (९) 'दीपाकारोऽर्धमात्रश्च इ' इति खपुस्तके । (१०) भास्वरम्' इति कपुस्तके । (११) 'हस्वस्य' इति कपुस्तके नास्ति । (१२) दीपकाप्रकाशोऽध' इति खपुस्तके ।

·नचक्रनिरूपणम् । अर्धचन्द्रस्तथाकारः पादमातस्तदूर्वके । ज्योत्स्नाकारा (१)तदष्टांशी रोधिनी व्यस्रविग्रह॥२९॥ विस्तारः स्वच्छन्दसङ्घहे प्रपञ्चितः । (२)तंत्र विन्दोयथा- "बिन्द्रावरणमूव॑तः । सूर्यकोटिप्रतीकाशमतिदीप्तं महद्गुणम् ।। तन्मध्ये (३)शतकोटीनां सङ्ख्यायोजनपङ्कजम् । तत्कर्णिकायामासीनः शान्त्यतीतेश्वरः प्रभुः पञ्चवको दशभुजी विद्युत्पुञ्जनिभाकृतिः । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा(४) च विद्याशान्ति(५)रनुक्रमांत् ।। परिवार्य स्थितार्थताः शान्त्यतीतस्य मुन्दरि । वामभागे समासीनी शान्त्यतीता मनोन्मनी ।। पञ्चवकंधराः सा देशबाहि(६)न्दुशेखरः । बिन्दुतत्त्वं समाख्यात कोव्यर्बुदशतैतम् ।।" इति । अर्धचन्द्रो बिन्दोरर्धमागः, तथाकारा दीपाकार एव, पार्दमात्रः मात्राकालस्य (७)चतुर्थभागोचारणकाल इत्यर्थः । तदुबके बि- न्दोरूर्वभागे । बिन्दुपरिदेशे पादमात्रोचारण(८)कालो दीपा. कारोऽर्धचन्द्र इत्ययः। (१)'तथाष्टांशा खपुस्तकें । (२) तंत्र विन्दौ' नास्ति कपुस्तक। (३)'शत' इति खपुस्तके नास्ति । (४) प्रतिष्ठाश्च' इति खपुस्तके । (५) 'रनुत्तमा' इति खपुस्तके। (६) 'न्दुभूषणाः' इति खपुस्तके । (७)'चतुी इति कपुस्तके । (८) काले' खपुस्तके । FDMRHOEASRANAMAN ·२६ सटीके योगिनीहृदये- बिन्दुद्वयान्तरे दण्डः शेवरूपो मणिप्रभः । कलांशो, द्विगुणांशश्च नादान्तो विधुदुज्ज्वलः ॥३०॥ ज्योत्स्नाकारा चन्द्रिकासमकान्तिः, तदष्टांशा मात्राष्टांशो- चारणकाला, व्यस्त्राविग्रहा त्रिकोणाकारा रोधिनी । द्वयोरपि स्वच्छन्दसंग्रहे प्रपञ्चो यथा- "अर्धचन्द्रस्तर्वे तु रोधिनी तस्य चोपरि । ज्योत्स्ना ज्योत्स्नावती कान्तिः सुप्रभा विमला(१)पि च॥ अर्धचन्द्रस्थिता ह्येताः कलाः पञ्च प्रकीर्तिताः॥ इति । 'रुन्धिनी रोधिनी रोडा ज्ञानरोधा तमोपहा ॥ निरो(२)धिका कलाः पञ्च कथितास्तव सुन्दरि । ब्रह्मादिपरमेशानां परमाप्तिनिरोधनात् ।। निरोधिकेति सा मोक्ता तस्या भेदा वरानने ॥ परसादाख्यसंप्राप्तिः।" इति ॥ २९ ॥ बिन्दुद्वयमध्यगतऋजुरेखाकारः, शेवरूपः मुष्कद्वयान्तरम. ध्यतः शिरा शेव इत्युच्यते, तत्तुल्यरूपः, मणिप्रभः पद्मरागस. वर्णवर्णः, कलांशः कलाः षोडशमात्राः षोडशांशोच्चारणकाल इत्यर्थः । स पुनः कलांशो नादः तन्त्रेणोच्यते । (३)कला नादस्तु गम्भीरे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे । इत्यमरः। मधुरास्फुटो ध्वनिर्नादः । नादप्रपञ्चः स्वच्छ- न्दसनहे यथा- (१) विमला अपि' कपुस्तके । (२) रोधिकादिकलाः कपुस्तके । (३) 'कलो नादो ध्वनौ तु मधुरास्फुटे कल इत्यमरः' इति खपुस्तके। ।

·नवचक्रनिरूपणम् । हलाकारस्तु सव्यस्थबिन्दुयुक्तो विराजते । "रोधिन्याख्यं यदुक्तं ते नादस्तस्योर्ध्वसंस्थितः । पद्मकिञ्जल्कसंकाशः कोटिसूर्यसमप्रभः ॥ पुरैः परिवृतोऽसंख्यैर्मध्ये पञ्चकलावृतः । इन्धिका दीपिका चैव रेचिका मोचिका तथा ॥ ऊर्ध्वगा मध्यगा तासां पञ्चमी परमा कला । चन्द्रकोटिसमप्रख्यं तन्मध्येऽर्बुदयोजनम् ॥ पद्ममध्ये समासीनमीश्वरं चोर्ध्वगामिनम् । चन्द्रायुतप्रतीकाशं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥ इन्धिकाधैवतं देवं शूलपाणि जटाधरम् । तस्पोत्सङ्गगतामूर्ध्वगामिनी परमां शिवाम् ।। ध्यायेत्" इति । हलाकारो लाङ्गलसदृशरूपः (१)सव्यस्थविन्दुयुक्तो बिन्दुद्वयमध्ये (२)दक्षिणभागस्थितविन्दुयुक्तः, विद्युदुज्ज्वलः त- डिसशकान्तिः, द्विगुणांशश्च पूर्वोक्त(३)षोडशांशानां द्विगुणांशो द्वात्रिंशत्तमो भागः । कोऽर्थः ? मात्राद्वात्रिंशत्तमांशोच्चारणकालो हलाकारादिविशेषविशेषितो नादान्त इत्यर्थः । 'नादस्यान्तो लयो यत्र भवति ब्रह्मरन्ध्रके। सस्य प्रपञ्चः स्वच्छन्दसङ्ग्रहे यथा- (१) 'सव्यस्थ' खपुस्तके नास्ति । (२) 'वाम' इति कपुस्तके, परं तदयुक्तम् । उत्तरार्धे वामपदेन व्यवहारादत्र सव्यशब्दस्य दक्षिणपरत्वात् 'सव्यं दक्षिणवामयो।' इति कोशात् । (३) 'बोढांशानां' कखयो।

·सटीके योगिनीक्ये- शक्तिर्वामस्थविन्दूद्यस्थिरकारी तथा पुनः ॥ ३ ॥ (१)"नाड्याधारस्तु नादान्तो भित्त्वा सर्वमिदञ्जगत् । अधःशक्त्या विनिर्भिद्य ऊर्वशत्तयवसानकः॥ नाड्यां ब्रह्मबिले लीनस्त्वव्यक्तध्वनिलक्षणः । अतो ब्रह्माबलं ज्ञेयं रुद्रकोव्यर्बुदैर्वृतम् !! तत्र ब्रह्मशिवा ज्ञेयः शशाङ्कातसनिमः । दशवाहुखिनेत्रश्च पञ्चवक्त्रेन्दुशेखरः॥ ब्रह्माणी त्वं परा शक्तिब्रह्मणोत्सङ्गगामिनी । द्वारं सा मोक्षमार्गस्य रोधयित्वा व्यवस्थिता ॥" इति । पुन शब्देन पूर्वेभ्यो विशेषो द्योत्यते पूर्वेषां बिद्धाशानां स्व. रूपवर्णमात्राकलांशा(२) अभिकल्पिताः । शक्तिमारभ्य समना. न्तानामंशानां स्वरूपवर्णमात्राकलाः पश्चाद्वक्ष्यन्त इसर्थः । शक्तिविन्दुद्वयमध्ये वामभागस्थबिन्दुद्यस्थिरा रूपा । शक्तिम- पञ्चः स्वच्छन्दसङ्ग्रहे यथा- "शक्तितत्त्वं समाख्यातं भुवनै(३)राहतं महत् । (४)आधार भुवनानाश्च प्रवक्ष्यामि समासतः ॥ सूक्ष्मा चैव सुसूक्ष्मा च तथा चैवामृता मूता । चतुर्दिक्षु स्थितास्तासां मध्यस्था व्यापिनी (५)स्थिता ।। पञ्चवक्त्रा त्रिनेत्रा च सुतेजस्का च पश्चमी । शक्तितत्त्वं समाख्यातं ध्यानान्मुक्तिफलपदम् ॥” इति।३०।३१। (१) 'हलाकारस्तु' खपुस्तके ।। (२) मा कल्पिता खपुस्तके। (३) 'सश्रितम् इति खपुस्तके। (४)'आरम्भभु के पाठः। (५) 'स्मृता' इति कपाठः।

·नवनिरूपाणम् । २९ व्यापिका बिन्दुबिलसत्रिकोणाकारतां गता। बिन्दुद्वयान्तरालस्था(१) ऋजुरेखामयी पुनः ॥३२॥ समना, बिन्दुविलसहजुरेखा (सोलथोन्मना । । व्यापिका (३)बिन्दुक्लिसद्धामादित्रिशक्तिमयत्रिकोणरूप- तातेत्यर्थः । इयन्तु शक्तितत्त्वकथनेनैव कथिता । खच्छन्दस- अहे यथा-(४) सूक्ष्मा चैव'इत्यादि स्थिता इत्यन्तं पूर्वोक्तम् । बिन्दुदयेति । स्पष्टम् । समनायाः प्रपश्चः स्वच्छन्दसाहे(५) "चिदानन्दस्वरूपा. तुः परा. शक्तिस्तदूर्ध्वतः ! समना नाम सा शक्ति. सर्वकारणकारणा (६) | सर्वा(७)ण्डानि बिभर्तीयं शिवेन. समाधिष्ठिता। (८)प्रत्यारूढः स भगवान शितः परमकारणः ॥ (९) (सृष्टि स्थितिञ्च संहारं तिरोभावमनुग्रहम् ।। शिवः करोति सततं सर्वकारणकारमः।) (१०)शिवः सर्वस्य कर्तेयं शक्तिः कारणामिष्यते ॥ इति । (१) 'सलस्थ ऋ इति स्वपुस्तके । (२), 'मनोन्मना' इति खपाठः । (३) 'बिन्दोर्वि' इति खपुस्तके । (४) खपुस्तके-'सूक्ष्मा चैव सुसूक्ष्मा च तथा चैवामृता मृता। चतुर्दिक्षु स्थितास्तासां मध्यस्था व्यापिनी स्थिता ॥ इति पाठः।' (५) 'स्वच्छन्दभैरवे यथा' इति खमा। (६) 'कारणकारणम्' इति खपाail (७) सर्वान्तानि' इति खपुस्तके (८)'अत्र रूढः' इति खपाठ ।। ८९.) कस्मन्तर्गतो प्रस्था खपुस्तके नास्ति ।। (१०) शिवः सरस्वकपि' इति कपाठः।

·३० सटीके योगिनीहृदये- RADHE शक्त्यादीनां वपुः स्फुर्जवादशादित्यसन्निभम् ॥ ३३ ॥ चतुःषष्टिस्तदूर्ध्व तु द्विगुणं द्विगुणन्ततः। शक्त्यादीनान्तु मात्रांशो मनोन्मन्यास्तथोन्मनी ॥३४॥ एतस्माद्विन्दोविलसहजुरेखारूपोन्मना । उन्मनाप्रपञ्चः स्वच्छन्दसङ्ग्रहे (१)यथा- "या शक्तिः कारणत्वेन तर्चे उन्मना स्मृता । (२)मनः संक्रमते यत्र तेन सा उन्मना स्मृता। नात्र कालकला(३)भावः न तत्वं न च देवता। मुनिर्वाणं परं शुद्धं रुद्रवकं तदुच्यते । शिवशक्तिरिति ख्याता निर्विकल्पा निरञ्जना ॥" इति । शत्यादीनां समनान्तानां वर्णमा(४)त्रांशं कालचाह- शस्यादीनामिति । मनोन्मन्याः मनोन्मन पर्यन्तं, मनोन्म- नीनाम समना मनःसहितत्वात्तद्रहितत्वादुन्मनीत्युच्यते । श. त्यादीनां मनोन्मनीपर्यन्तानामंशानां वपुः स्वरूप स्फूर्जद्वाद- शादित्यसनिभम् एकत्र हेलयोदितद्वादशादित्य(५)सवर्ण मा. वाणामंशश्चतुःषष्टितमोऽश इत्यर्थः । तदूर्ध्वं तु व्यापिकाया मात्रांशोच्चारणं द्विगुणं व्यापिकोचारणमात्रावयवकालोऽष्टा- विंशत्युत्तरशततमो भाग इयर्थः । ततः समनोच्चारणमात्राव- (१) 'यथा' इति कपुस्तके नास्ति । (२) इयं पतिः खे नास्ति। (३) 'भानम्' इति खपाठः। (४) 'मात्रांशं कलां चाह' इति खपुस्तके। (५) सवर्णवर्ण मात्रांशश्चतुःषष्टिमात्रांशकालः चतुःषष्टितमों- श'इति खपुस्तकपाठः।

·नवचक्रानरूपणम् । यवकालः षडाधिकपश्चाशदुत्तरद्विशततमो भाग इत्यर्थः । उन्मनी यथेदानीङ्कथितविशेषणा तथा । निराकारा निरु. च्चारा "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इत्युपनि- घदुक्तरीत्या (१)वाअनोतीतगोचरत्वादुम्मनीत्युच्यते । महावि- न्दौ चेति चकाराद् रूपवर्णोच्चारणकाला न विद्यन्ते अतो नात्रो. च्यन्ते । तस्य विश्वोत्तीर्णत्वात् । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- (२)"तत्त्वातीतं वरारोहे वाङ्मनोतीतगोचरम् । अनिष्कलञ्चासकलं नीरूपनिर्विकल्पकम् ॥ निर्द्वन्दं परमन्तत्त्वं शिवाख्यं परमं पदम् ॥” इति । हकारादिविन्द्रन्तानां स्थूलवर्णानामुच्चारणकालो मात्रा विन्द्वादिसमनान्तानामर्धमात्रा तदर्धादिक्रमेण लवपर्यन्तमुच्चा- रणकालो लवो नाम (३)। "नलिनीपत्रसंहत्या(४) सूक्ष्मसूच्यभिवेधते । दले दले तु यः कालः स कालो लववाचकः ॥" इति वचनात् । तदूर्ध्व (५)लवोज़ शून्य एव तदधिक- सूक्ष्मतरकालाभावात् । एवं(६)विधभावनया शिव एव भू- यादित्यर्थः । तदुक्तं (७)विज्ञानभधारको "बिन्दुरूपस्य मन्त्रस्य स्थूलवर्णक्रमेण तु । अर्धेन्दुबिन्दुनादान्तशून्योच्चाराद्भवेच्छिवः ॥" इति । (१)रीत्या मनोतीत' इति खपाठः । (२) 'पश्यातीतम्' इति कपुस्तके । (३) 'नाम' नास्ति खपुस्तके । (४) संहत्या सूक्ष्मसुच्यभिचोदनाद' इति कपाठः । (५)'लवायम्' इति खपुस्तके नास्ति। (६) एवं विश्व इति कपुस्तके । (७) 'विज्ञानभैरवभट्टारकैः' इति खपाठः ।

·सटीके योगिनीहृदथे- देशकालानवच्छिन्नं तदूर्चे परमं महत् । निसर्गसुन्दरं तत्तु परानन्दविघूर्णितम् ॥ ३५ ॥ अत्र 'बिन्दूर्धेन्दु' इति वक्तव्ये वृत्तानुरोधेन व्यत्यासः। बिन्द्वर्धेन्दुनादान्तशुन्योचाराद्भवच्छिवः इति प्रयाहाररीत्या ग्रहणम् । अर्धेन्दोरुपरि रोधिनीनादयो दान्तस्य चोपरि(१) चिच्छक्तिव्यापिकासमनानां च विद्यमानत्वात् । शून्यशब्दे- नोन्मनोच्यते । अतोऽर्धेन्दुविन्दुनादान्तशून्योच्चाराद्भवेच्छिवः इति पिण्ड(२) रूपस्य मन्त्रस्य सङ्ग्रहेणोक्तिः ॥३२॥३॥३४॥ देशकालेति तदुर्चे हका(३)रादिमहाविन्द्र(४)न्ता. नां सकल-सकलनिष्कल केवलनिष्कलानां त्रयाणामप्युर्वे (५)परत्र परमं महत् (६)(महत्वं घटादीनामप्यस्ति न्यूनपरिमा- णापेक्षया । अत उक्तं परममिति । यतः परं महत्त्वं नास्ति तत् परमं महत् ।) अव एव देशकालानवच्छिन्नं देशकालाकारैरन- (७)वच्छिन्नमेव परमं महदित्युच्यते । तेन निसर्गसुन्दरं लो- के (८)प्यसुन्दरमपि वस्तु वस्राबलङ्कारैरारोपितैः सुन्दरमिक (१)'शक्ति' इति कपाठः। (२) 'बिन्दुरूपस्य' इति कपुस्तके । (३)रादिविन्द्वादिमहा' इति कपाट (४) 'न्तानां सकलनिष्कलानाम्' इति कपुस्तके। (५) खपुस्तके 'परत्र' नास्ति । (६) कसान्तर्गतो ग्रन्थः कपुस्तके नास्ति। (७) 'रवच्छिन्ने' इति खपाठः । (८) 'लोके । सुन्दर प्रति खपुस्तके।

·नवचक्रनिरूपणम् । आत्मनः स्फुरणं पश्येद्यदा सा परमा कला । अम्विकारूपमापन्ना परा वाक् समुदीरिता ॥ ३६ ॥ बीजभावस्थितं विश्वं स्फुटीकर्तुं यदोन्मुखी । प्रतीयते । इदं तु नि(१) सर्गसुन्दरं स्वभावसुन्दरं सर्वैः स्वा(२). स्मतया स्पृहणीयत्वात् । परानन्दविघूर्णितम् आनन्द: शब्दा- दिविषयानुभवेऽप्यस्ति क्षणिकस्त(३)त उच्यते परानन्दविधू- र्णितमिति । कोऽर्थः ? त्रि(४)रूपसमयस्थितवस्तुभ्यः पुरा- तनी देशकालानवच्छिन्ना परममहद्रूपा स्वभावमुन्द(५)री परम- काशात्मकपरशिवसामर(६)स्यपरिपूर्णपरानन्दशाालेनी विमर्श- श(७)क्तिः श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीत्यर्थः । प्रमृतं विश्वलहरीस्थान मातृत्रयात्मकमित्यत्र सूचितां मातृ- कामयवासनामिदानी विकृणोति-आत्मनः स्फुरणमित्यादि- ना। सा परमा सर्ववर्णाशभूतविमर्शरूपा, कला विमर्शशक्तिः, आत्मनः परशिवस्य, स्फुरणं पश्यन्त्यादिक्रमेण वैखरीपर्यन्तं विमर्शनं, पश्येद् द्रष्टुमिच्छेत् , तदा परमा शान्तात्मिका भूत्वा अम्बिकारूपमापन्ना प्रकाशांशमात्राया अम्बिकायाः सामर- स्यमापना, परा वाक् समुदीरितेति । परा मातृकोच्यते । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- अनयोः सामरस्यं यत्परस्मिन्महास स्फुटम् इति ॥ ३६ ॥ बीजभावास्थितं विश्वम् । यथा बीजे वृक्षस्तथा पत्रिंशत्त. । (१) निसर्गसुन्दरम्' इति खपुस्तके न विद्यते । (२) 'स्वस्वात्म' ख० (३) 'स्तदु' ख० (४) 'त्रित्रिरूप' ख० (५) 'सुन्दरी प्रकाशा' ख० (६) 'रस्य परा' ख० (७) 'शक्तिमहा' ख० ·३४ सटीके चोगिनी हदये- वामा विश्वस्य वमनादङ्कुशाकारताङ्गता ॥३॥ इच्छाशक्तिस्तदा सेयं पश्यन्तीवपुषा स्थिता । ज्ञानशक्तिस्तथा ज्येष्ठा मध्यमा वागुदीरिता॥३८॥ ऋजुरेखामयी विश्वस्थितौ प्रथितविग्रहा । चात्मकं विश्वं परायां कारणता(१)तन्मात्रतामास्थितं, टीकर्तुं (२)यदोन्मुखी स्फुटीकर्तुमुत्पादयितुमुन्मुखी। अत्रो- त्पादनं (३)नाम कारणे सत एव कार्यस्य स्फुटीकरणम् । अत एव कार्यस्य स्फुटीकरणाद् वामा, विश्वस्य वमनात् का. रणे (४) सत उत्पादनात् । वमनं नामोदरस्थस्य आहारा- देवहिनिर्यासनम् , उत्पादनमप्येवमेव । अत एक गर्भभावेना- मोदरगतस्य विश्वस्य बहि(५)र्वमनाद्वामा । अङ्कुशाकारताङ्गता वक्रत्वाच्च वामशृङ्गाटकस्य वामरेखा सृष्टिरूपा अभूदिसर्थः ॥३७॥ तथा इच्छाशक्तिः वामाशक्तिसामरस्यमापना पश्यन्तीरूपेण स्थितेत्यर्थः । ज्ञानशक्तिरिति । तथा ज्येष्ठाशक्तिः ज्ञानश- क्तिर्यथा वामाशक्तिरिच्छाशक्ति(६) (सामरस्यमापन्ना सृष्टया. स्मकशृङ्गाटवामरेखाऽऽसीत् तथा ज्येष्ठाशक्तिरपि ज्ञानशक्ति) सामरस्यमापन्ना । विश्वस्थितौ प्रथितविग्रहा विश्वस्थितिहे- तुभूतत्वात् । ऋजुरेखामयी अत्र शृङ्गाटाग्ररेखाकारा मध्यमा - (१)'णता तस्मात्रितयास्थितं कपाठः । (२) तथोन्मुखी' कपाठः। (३) 'नाम' ' ' स्फुटीकरणम इति खपाठः। (४) 'सतो विश्वस्य वमनात् । वमनम्' इति खपाठः । (५) कपुस्तके बहिः' नास्ति । (६) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः खपुस्तके नोपलभ्यते । ।

·नवचक्रनिरूपणम् । तत्संहतिदशायान्तु बैन्दवं रूपमास्थिता॥ ३९॥ प्रत्यावृत्तिक्रमणैवं शृङ्गाटवपुरुज्ज्वला । क्रियाशक्तिस्तु रौद्रीयं वैखरी विश्वविग्रहा ॥ ४०॥ भासनाद्विश्वरूपस्य स्वरूपे बाह्यतोऽपि च । चागुदीरिता मध्यमामातृकात्वमापन्ना। तत्संहृतीति । सृष्टस्य स्थितस्य विश्वस्य संहारकाले बै- न्दवं रूपमास्थिता अम्बिकाशान्ता (१)सामरस्यरूपा स्थिता मध्यबिन्दोराविर्भूय सृष्टिं स्थिति च संपाच तत्संहारोन्मुखी पुनर्विन्दुमेव प्रविष्टेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ एवं प्रसात्तिक्रमेणेयं रौद्री क्रियाशक्तिसामरस्यात्सव शृङ्गाटवपुः शृङ्गाटस्य दक्षिणरेखा भूत्वा उज्ज्वला शृङ्गाटरूपेण भासमाना । शुङ्गाट नाम त्रिकोणम् । वैखरी विश्ववि(२)ग्रहा वारूपप्रपञ्चमयचैखरीरूपा जातेयर्थः ॥ ४० ॥ प्रकाशविमर्शाशरूपाणामम्बिकादीनां शान्तादीनां चत. मृणां शक्तीनां शृङ्गाटरूपतामुक्त्त पुनरिदानी (३)त्रिकोणान्तर्ग- तपी(४)ठलिङ्गवर्णावस्था(५)चतुष्टयमयतां वासनामाह-'भासना- विश्वरूपस्य' (पो० ए० सं० श्लो० ४१) इत्यादिना 'तुर्यरूपा- ज्यमूनि च' (यो० ह० सं० श्लो० ४९) इत्यन्तेन । उत्तराधवक्ष्यमाणचतुष्टये हेतुमाह-भासनादिति । (१) 'रस्यमध्य' ख० (२)'विग्रहानाम नाम रूपप्रपञ्च' इति कपुस्तके । (३) 'तत्कोर्णान्त' इति कपाठः। (४) 'पीठाकारवर्णलिङ्गावस्था' इति खपुस्तके। (५) 'चतुष्टवहेतुत्वे वासनामाह' इति कपुस्तके ।

·३६ सटीके योगिनीहृदये- whoos एताश्चतस्रः शक्त्यस्तु का पू जा ओ इति क्रमात॥४१॥ पीठाः कन्दे पदे रूपे रूपातीते क्रमात्स्थिताः । विश्वं शिवादिभूम्यन्तं नामरूपात्मकं तद्रूपस्य स्वरूपे बी. जभावेन बाह्यतः सृष्ट्यात्मना भासनात एताश्चतस्रः शक्त्यस्तु शक्ल व्याप्ती इत्यस्माद्धातोः शक्तिशब्दव्युत्पत्तिः । चतस्रः(१) (अम्बिकाद्याः शान्त्याद्याश्चतस्त्रः) क्रमेण परस्परं सामरस्य- मापनाः का पू जा ओ इति क्रमात् आसन् । का कामरूपपीठं, पू पूर्णगिरिपीठ, जा जालन्धरपीठम्, ओ ओड्याणपीठं प्रकाश- विमर्शात्मतया समरसीभूताः पूर्वोक्ताश्चतस्रः शक्तयः कामरूपपू- पगिरिजालन्धरौड्याणपीठरूपेण परिणता इत्यर्थः ॥ ४ ॥ पीठचतुष्टयस्य पिण्डादिमयतां वासनामाह-पीठा इति । (२)कन्दन्नाम मुषुम्नामूलम् । कन्दशब्देन त(३)वस्था पिण्डा- ख्या कुण्डली लक्ष्यते । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- नयित्वा तं सुषुम्नाधः कन्दमूले च मारुतम् । इच्छाज्ञानक्रियारूपां कुण्डली परमेश्वरीम् ।। ' प्रमुप्तभुजगाकारां मातृकारूपिणीं शिवाम् ॥ इति । पदनाम हंसा, रूपं नाम बिन्दुः, रूपातीतं (४)नाम निरञ्जनं त(५)त्वम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- पिण्डं कुण्डलिनी शक्तिः, पदं हंसः प्रकीर्तितः । (१) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः खपुस्तके नोपलभ्यते। (२) 'कन्द इति सुषुम्ना' इति खपुस्तके। (३)'तत्रस्था कुण्डली' इत्येव कपाठः। (४) खपुस्तके 'नाम' शब्दो नास्ति । (५)'तत्वं' के नास्ति ।

·नवचक्रनिरूपणम् । । . चतुरस्रं तथा बिन्दुषटकयुक्तं च वृत्तकम् ॥ ४२ ॥ अर्धचन्द्रं त्रिकोणं च रूपाण्येषां क्रमेण तु। पीतो धूम्रस्तथा श्वेतो (१)रक्तो रूपं च कीर्तितम।।४३॥ रूपं बिन्दुरिति ख्यातं, रूपातीतन्तु (२)चिन्मयम् ॥ इति । पीठाश्चत्वारः पिण्डपदरूपरूपातीतशब्देन तत्तत्स्थानानि आ. धारहृदयभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्राणि लक्ष्यन्ते । तेन क्रमात्तेषु स्थानेषु स्थि(३)तास्तत्तन्मया इत्यर्थः । तेषां पृथिवीवायुसलिलतेजोरू- पतां च सूचयन् (४)तत्स्वरूपभेदमाह-चतुरस्रमिति । चतुरस्रं चतुरस्ररूपः कामरूपपीठः भूतत्वमित्यर्थः, भूम- ण्डलस्य चतुरस्ररूपत्वात् । बिन्दुषट्कं च वृत्तकम् पूर्णगिरिपीठः, षविन्दुयुक्तवृत्तरूपः वायुतत्त्वमित्यर्थः वायुमण्डलस्य (६)पडावर्तवद्वत्तरूपत्वात् । अध(६)चन्द्रं जालन्धरपीठः अ- र्धचन्द्ररूप: अप्तत्वमयः अम्मण्डलस्यार्धचन्द्ररूपत्वात् । त्रिको- णम् ओढ्याणपीठः त्रिकोणरूपः तेजस्तत्वमयः, अग्निमण्डलस्य त्रिकोणरूपत्वात् । क्रमेण कामरूपादीनां(७) पीठानामे- तानि रूपाणीत्यर्थः । अत्र गगनतत्त्वस्य अरूपत्वान्नि- रवयवत्वाच्चानुक्तिः। पीठानामेव क्रमेण वर्णानाह-पीत इ. (१) 'रकरूपश्च कीर्तितः' इति कपाठः। (२) भास्कररायोद्धतः सेतुबन्धीयः निष्कलम्' इति पाठो- प्रतीयते। (३) स्थिताः । अतस्तत्तन्मया' इति कपाठः। (४) 'तत्त्वरूप ख० (५) 'षडावृत्ततद्धृततद्धृतरूपत्वात् ' इति के। (६) चन्द्रः जालन्ध' इति कपाठः। (७)'रूपादिपीठानामेव तानीत्यर्थः क० ऽत्र साधु ·३८ सटीके योगिनीहृदये- । स्वयम्भुर्बाणालिङ्गच्च इतरं च परं पुनः । पीठेष्वेतानि लिङ्गानि संस्थितानि वरानने ॥४॥ त्यादिना। पृथिवीवायुसलिलतेजसा क्रमेण पीतधूम्रक्षेतरक्तवर्ण- त्वात्पीठानामपि त एव वर्णा इत्यर्थः । अवयवार्थः स्पष्टः । अत्र भूतानाम् अक्रमः पीठा(१) नुसारेण । पाठानां (२)त्वा-॥ नायभेदेन क्रमस्य नियमात् ॥ ४३ ॥ पीठेषु लिङ्गान्याह-स्वयम्भुरिति । लीनं बाह्येन्द्रियागो- चरं चिद्रूपमर्थङ्गमयन्तीति लिङ्गानि । मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तात्म- कानि कामरूपादीनि चित्स्फुरत्ताधारत्वात्पीठानि । एतेष्वन्त:- करणचतुष्टयरूपेषु तत्तद्वृत्तिचतुष्टयमयानि लिङ्गानि स्वयम्भवा- दीनि वसन्तीत्यर्थः । एतत्सर्व मया सौभाग्य(३)सुभगो- दये अपश्चितम् । यथा- पुनरेव कामपीठे तदग्रकोणे स्थिते मनोरूपे । प्रतिफलितं तज्ज्योतिः स्वयम्भुलिङ्गं समीहितं सद्भिः ॥ दक्षिणकोणेऽहङ्कृतिरूपे जालन्धरे तु सङ्क्रान्तम् । परधामबाणलिङ्गञ्जातं सङ्क्रान्त्युपाधिभेदवशात् ॥ मध्यत्रिकोणकोणे वामे श्रीपूर्णपीठमेतस्मिन् । बुद्धिमये परतेजः प्रतिफलितन्त्वितरलिङ्गतां यातम् ॥ चित्तमये श्रीपीठे ज्योतिबिन्दौ(४) यदस्य सङ्क्रान्तम् । प्रतिफलितं परधानः परलिङ्गं तत्सकीयते पाहः॥ इति॥४४ (१) नुरूपेण' इति खपाठः। २)'त्वात्म' इति खपाठः। (३) 'सुधोदये' इति खपाठः। (४) 'बिन्दोस्तदस्य' इति खपाठः।

·नवचक्रनिरूपणम्। ३९ हेमबन्धूककुसुमशरच्चन्द्रनिभानि तु । स्वरावृतं त्रिकूटञ्च महालिङ्गं स्वयम्भुवम् ॥१५॥ कादितान्ता(१)क्षरोपेतं बाणलिङ्गं त्रिकोणकम् । कदम्बगोलकाकार थादिसान्ताक्षरावृतम् ॥४६॥ सूक्ष्मरूपं समस्तार्णवृतं परमलिङ्गकम् । बिन्दुरूपं परानन्दकन्दं नित्यपदोदितम् ॥ ४७ ॥ लिङ्गानां स्वरूपं (२)पीतादिवर्णान् वैखरीवणीश्च विभ- ज्याह-हेमबन्धूकेति । हेमनिभं पीतवर्ण त्रिकूटं वि. न्दुत्रयकूटरूपं, स्वरावृतम् अकारादिषोडशवरावृतं स्वयम्भु. लिङ्गम् । बन्धूककुसुमनिभं रक्तवर्ण त्रिकोणरूपं कादि- तान्ताक्षरवृतं बाणलिङ्गम् । शरच्चन्द्रनिभं श्वेतवर्ण कदम्बगो- लकाकारं कदम्बकुसुमगोलकरूपं थादिसान्ताक्षरावृतम् इतर- लिङ्गम् । परलिङ्गस्य परतेजोरूपत्वादवर्णत्वं सूक्ष्मरूपम् अतीन्द्रियगोचरम् , अत एव बिन्दुरूपं समस्तार्णवृतम् । आदिक्षान्त (३)पश्चाशदक्षरवृतं परलिङ्गं परानन्दकन्दं पराया अक्षरादिरूपायाः पश्यन्सादिशाखावत्या लतायाः आनन्दमय- ङ्कन्द, नित्यपदोदितं नित्यत्वश्च मातृकाया उत्पत्तिविनाशरहि- तत्वाव, पदात् विश्वमुमुक्षुमनःपाप्यात् उदितं प्रथमस्पन्द- रूपतया ॥ ४५ ॥ ४६॥४७॥ एतानि सर्वाण्यपि बीजत्रययुक्तायास्तुरीयविद्यायाः वा. (१) 'क्षरवृतं' खपुस्तके (२) पीठानि वर्णान्' इति खपाठः । (३) 'क्षान्तकपञ्चा' कपाठः ।

·४० सटीके योगिनीहृदये- बीजत्रितययुक्तस्य सकलस्य मनोः पुनः । एतानि वाच्यरूपाणि कुलकौलमयानि तु ॥४८॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यतुर्यरूपाण्यमूनि तु | अतीतन्तु परन्तेजः स्वसविदुदयात्मकम् ॥ ४९ ॥ च्यरूपाणीत्याह-बीजत्रितयेति । एतानि शक्तिचतुष्टयं मातृकाचतुष्टयं मध्यकोणचतुष्टयं पीठचतुष्टयं लिङ्गचतुष्टयञ्चेति, एतानि सर्वाणि बीजत्रययुक्तस्य सकलस्य मनोः। वाग्भ- वकामराजशक्तिवीजसमेतायाः (१)समष्टिरूपायास्तुरीयविद्यायाः वाच्यरूपाणि, विद्या वाचिका, एतानि सर्वाणि वाच्यानि । अत एव (२)चतुर्मयी तच्चतुष्टयरूपिणीय विद्येत्यर्थः वाच्य- वाचकयोरभेदात् । कुलं मेयमातृलक्षणं, कौलं तत्समष्टिस्तन्म- यान्यपीत्यर्थः ॥. ४८ ॥ अमूनि पूर्वोक्तानि सर्वाणि चतुरात्मिकानि जाग्रदादि- मयानीत्याह-जाग्रदिति । जाग्रत् जागरितदेहेन्द्रियव्यवहार, अन्तःकरणमात्रव्यवहारः स्वप्नः, सर्वेन्द्रियोपरतिः सुखवन्मात्रप- रामर्शः सुषुप्तिः । तुरीयं चैतन्यमात्र(३)त्तिः । अत्रैव वक्ष्यति- वन्हौ देवि महाजाग्रदवस्था विन्द्रियद्वयैः । (यो० हृ० सं० ३ श्लो० १८५) इत्यादिना । पूर्व चक्रस्य चतुरात्मतामुक्त्वा तन्मध्ये बैन्द- वनिवासिन्याः स्वसंविदः तदतीतरूपतामाह-अतीतमिति । (१)'यास्तत्सम' कपुस्तके । (२) 'एव तचतुष्टय' इत्येव खपाठः । (३) मात्राभिव्यक्तिः' इति कपुस्तके।

·नवचक्रनिरूपणम् । स्वेच्छाविश्वमयोल्लेखखचितं विश्वरूपकम् । . - अतीतं जागरितादिदशाचतुष्टयातीतम् , अत एव परं वि. श्वोत्तीर्ण विश्वोत्तरत्वात् , किश्च परमनुत्तरं प्रकाशरूपम् । अत्र श्रुतिः “तदेव ज्योतिषां ज्योतिः" इति । स्वसंविदुदयात्मक सर्वप्राणिध्वात्मतया स्थितम् । तदुक्तं नवशतीशास्त्रे- अनन्तं परमं ज्योतिः सर्वप्राणिहृदि स्थितम् ॥ इति ॥ ४९॥ चक्रस्य पुनर्वासनान्तरकथनाय विश्वातीतं वस्तु कथयि- स्वा वक्तव्यां वासनामाह-स्वेच्छेति । विश्वमयोल्लेखः विश्वं षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मकं तन्मय उल्लेखः उल्लिख्येत इति उल्लेखः चित्रं (१)तेन स्वेच्छया विश्वमयोल्लेखः, तेन खचितं व्याप्तं स्वेच्छातूलिकयाऽऽत्मभित्तौ ((२)मायाचित्र- मुल्लिखतीसर्थः । तदुक्तमीश्वरप्रत्यभिज्ञापामू-"स्वेच्छया स्वभित्तौ) विश्वमुन्मीलयति"इति । अत्र (३)मामाणिकवचनश्च- जगचित्रं समालिख्य स्वेच्छालिकयाऽऽत्मनि । स्वयमेव समालोक्य मीणाति भगवान शिवः ॥ इति । विश्वरूपकम् अत एव शिवादिक्षित्यन्तरूपेण परिणमत इयर्थः, यथा क्षीरं दध्याकारेण परिणमते तथा चिच्छक्तिरेव सर्वाकारेण परिणमते । तदुक्तं प्रत्यभि(४)ज्ञायाम-"चि. तिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतु:॥ इति । (१) 'तेन स्वेच्छाविश्वमयोल्लेखेन खचितम्' इति खपुस्तके। वस्तुतः 'चित्रम् । स्वेच्छया विश्वमयोल्लेखः तेन खचितम्' इति साधुतया प्रतिभास्यति । (२) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः खपुस्तके नास्ति । (३) 'प्रमाणव' ख. (४) ईश्वरसहितायाम् कपुस्तके । me ६ ·सटीके योगिनीहदये- चैतन्यमात्मनो रूपं निसर्गानन्दसुन्दरम् ॥ ५० ॥ मेयमातृप्रमामानप्रसरैः सङकुचत्प्रभम् । शृङ्गाटरूपमापन्नमिच्छाज्ञानक्रियात्मकम् ॥ ५१ ॥ तेन किमाया(१)तं परमशिवस्येत्यत आह-चैतन्यमिति । चैतन्यं चिद्विमर्शशक्तिः आत्मनः प्रकाशात्मनः परशिवस्य रूपं निसर्गानन्दमुन्दरं तत्सामरस्येन सहजानन्दोल्लासादखिलस्य स्पृहणीया विमर्शशक्तिः। प्रकाशात्मपराशिवेन सामरस्याद्विश्वं सृजति न तु केवला यथा न केवलेन तुषेणाङ्कुरो जायते, नापि तण्डुलेन, किन्तुभाभ्यामयुतसिद्धसम्बन्धशालिभ्याम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्कहे- शिवाऽभिन्ना परा शक्तिः सर्वकर्मशरीरिणी । इति ॥ ५० ॥ तदेवाह-मेघेति । मेयं प्रमेयं प्रमाविषयः, सम्यमनुभवः प्रमा तद्वान् प्रमाता, मान प्रमाणं प्रमाकरणं प्रमाणम् । तदुक्तं तन्त्रान्तरे- मितिः सम्यकपरिच्छित्तिस्तद्वत्ता च प्रमातृता । तदयोगव्यवच्छेदः मामाण्यङ्गौतमे मते ॥ इति । निर्विकल्पकरूपायाः स्वसंविदो मातृमेयप्रमाप्रमाणरूपेण विकल्पात्मना प्रसर एव सङ्कोचः। शिवस्य प्रकाशात्मनो (२)दी. पस्य शक्तिर्विमाख्यैव प्रभा, सा निर्विकल्पात्मना विश्वाकारा मेय-मातृ-प्रमा-प्रमाणभेदैः सङ्कुचद्रूपा तदा शिवोऽपि सङ्कुच- द्रूपः । एतदुभयमिच्छाज्ञान क्रियात्मकम् । इच्छादिवामादिशक्त्यं- श(३)भेदेन शृङ्गाटरूपमापनं त्रिकोणरूपेण परिणतम् ॥ ५१ ॥ (१) 'तं देवस्ये' ख० (२) 'जीवस्य' ख० (३) 'भेदभिन्न' ख. ।

·नवचक्रनिरूपणम् । विश्वाकारप्रथाधारनिजरूपशिवाश्रयम् । कामेश्वराङ्कपर्यङ्कनिविष्टमतिसुन्दरम् ॥ ५२ ॥ इच्छाशक्तिमयं पाशमकुशं ज्ञानरूपिणम् । क्रियाशक्तिमये वाणधनुषी दधदुज्ज्वलम् ॥ ५३ ॥ पूर्व [ "बीजत्रितययुक्तस्य सकलस्य मनोः पुनः" ( यो० हु० सं० १ श्लो० ४८) इत्यत्र कामकलादिकाया विद्याया: श्रीचक्रहेतुभूतत्रिकोणमयपीठादिचतुर्मयतामुक्त्वा इदानी देवताया अपि तन्मयताभावनामुक्तवानिति भावः । तदेव विवृणोति-"विश्वाकारप्रथाधार" (यो हक सं० १ श्लो० ५२ ) इत्यादि "तदीयशक्तिनिकरस्फुरदू- मिसमावृतम्" ( यो० हृ० सं० श्लो० ५५)इत्यन्तन । विश्वाकारप्रथा पत्रिंशत्तत्वात्मना परिणता विमर्शशक्तिः तस्या आधारः, निजरूपं तात्त्विकं रूपं शिवः प्रकाशात्मकः स एवाश्रयः आधारो यस्य तद्विश्वाकारप्रथाधारनिजरूपशिवा- श्रयं परं तेजः कामेश्वरापर्यङ्कनिविष्टं कामेश्वरः प्रका- शात्मकः शिवस्तस्याङ्कपङ्कनिविष्टं विमर्शशक्तिरूपम् । सु- न्दरम् अत्यन्तसुभगं सर्वैः स्वस्वात्मतया स्पृहणीयत्वात् ॥ ५२ ।। इच्छाशक्तिरेव पाशः बन्धहेतुत्वात, ज्ञानशक्तिरेव अङ्कुशं मनोमयगजस्य नियामकत्वात् क्रियाशक्तिमये वाणधनुपी । शब्दस्पर्शादयो बाणा मनस्तस्याभवद्धनुः । इति वचनात् । शब्दादिवाणानां मनसा धनुषा सह संयोजन क्रियाशक्तरेव व्यापारः । अत्र इच्छाशक्तिमयं पा- शम् , ज्ञानशक्तिमयमङ्कुशम्, क्रियाशक्तिमये बाणधनुषी । एच- ·सटीके योगिनीहृदये- आश्रयायिभेदेन अष्टधा भिन्नहेतिमत् । अष्टारचक्रसंरूढं नवचक्रासनस्थितम् ॥ ५४॥ । मायुधचतुष्टयं स्वेच्छागृहीतकामकलामयावयवविग्रहबाहुचतुष्ट- येन दधदुज्ज्वलचिदात्मकत्वात् ॥ ५३॥ आश्रयः कामेश्वरः, आश्रयि कामेश्वर्याख्यम्परं तेजः एवमाश्रयाश्रयिभेदेन अष्टधाभिन्नहेतिमत् हेतिरायुधम् आश्रयस्य चत्वार्यायुधानि आश्रयिणश्चत्वारि चेति अष्टधाभिन्नहेतिमत् । (१)कोऽर्थः ? परमशिव एव प्रकाशविमर्शात्म(२)ना निजावंशी विभज्य कामेश्वरः कामेश्वरी (३) भूत्वा पाशाङ्कुशधनुशिरान पुंस्त्रीभेदेनाष्टौ धृत्वा आश्रयायिभावेन स्वरमयमध्यत्रिकोणम- ध्यगतसदाशिवाख्यबन्दवचक्रे तुरीयबिन्दुमये परलिङ्गे निवस- तीत्यर्थः । इदमेव मिथुनं नवधा विभज्यात्मानं नवचक्रेषु स्थित- मित्याह-अष्टारेति । पूर्वोक्तक्रमेण तदेव वामादी(४)च्छाश- क्तिमयं त्रिकोणमेव त्रिधा विभिन्नं द्विशक्त्येकवतिभेदेनाष्टार- चक्रमभूत् । पुनस्त(५)देव त्रिपदं वहिशक्तिरूपं च भूत्वा नव- चक्रमभूत । एवंरूपं श्रीचक्रं स्वयमेवाष्टारचक्रम् । (६)चितिश्चैत्यं च चैतन्यं चेतनाद्वयकर्म च । जीवः कला च देवेशि सूक्ष्म पुर्यष्टकं मतम् ।। (१) 'कोऽर्थः' इति खपुस्तके नास्ति । (२)'त्मकौ' इति खे। (३) 'इति भूत्वा' इति खे । (४) 'दीच्छादिमयं' खे । (५) 'तदेव शक्तिरूपं' इत्येव खपुस्तके पाठः। (६) चितिश्चित्तं च इति खपाठः । ।

·नवचक्रनिरूपणम् । एवंरूपं परं तेजा श्रीचक्रवपुषा स्थितम् । इति स्वच्छन्दसंग्रहोक्तरीत्या निजमूक्ष्म पुर्यष्टकं विभ- ज्याष्टारचक्र वशिन्यादिरूपेण संरूढमित्यर्थः । नवचक्रासनस्थि- तम् । एवं रूप (१)विन्दोः सकाशात् मिथुनमेव निजाधारन- वकं नवचक्रत्वेन विभज्य निजनादशक्तिनवकं नवचक्रेश्वरीरू- पेण संपाद्य स्थितम् । "इच्छादिशक्तित्रितयं पशोः सत्त्वादिसंज्ञकम् । महत्यसं चिन्तयामि गुरुवादनुत्तरात् ।। (२)अष्टारव्यपदेशोऽयं चिनिर्वाणैषणादिकम् । सूक्ष्म पुर्यष्टकं देव्या मतिरेषा हि गौरवी ।। अन्तर्दशारवसुधाज्ञानकर्मे(३)न्द्रियाणि च । महात्रिपुरसुन्दर्या इति संचिन्तयाम्यहम् । बाह्यो दशारभागोऽयं बुद्धिकर्माक्षगोचरः ॥ चतुर्दशारवसुधाकरणानि चतुर्दश । वसुच्छदनपद्माङ्कदेशो यश्चक्रगो विभुः॥ अव्यक्ताद्याः प्रकृतयो भूतान्ता निश्चिनोम्यहम् । षोडशच्छदपद्माङ्कदेशो भूताक्षमानसम् । विकारात्मकमापनं देव्याः सम्भावयाम्यहम् ॥" इति सुभगोदयवासनोक्तरीत्या बैन्दवादिचतुरस्रान्तेषु न- वचक्रेषु आसनभूतेषु इन्द्रियादिरूपेण स्थितमित्यर्थः ॥ १४ ॥ एवं रूपमिति। उक्तप्रकारण विभक्तनिजेच्छादिषोडशविका- (१) 'बिन्दोः सकाशात्' इति खपुस्तके नास्ति । (२) 'अष्टारांशप्रदेशोऽयं' खपुस्तके । (३) 'न्द्रियावलिः' खपुस्तके।

·सटीके योगिनीहृदये- - तदीयशक्तिनिकरस्फुरदूर्मिसमावृतम् ॥ ५५ ॥ (१)चिदात्मभित्तौ विश्वस्य प्रकाशामर्शने यदा । रान्तावयवमयत्रिकोणादिचतुरस्रान्तश्रीचक्रवपुषा स्थितमित्यर्थः। इदं तस्मिन्मथुने श्रीचक्रवपुषा परिणते सति तदीयावयवशक्तय एव आवरणदेवतारूपेण स्थिता इत्याह-तदीयेति । तयोः कामेश्वरकामेश्वर्योरेव (२)अयवयाः तेषां शक्तयः तासां निकराः समूहाः ते (३)स्फुरन्त एवोर्मयस्तरङ्गास्तैः समावृतम् । कोऽर्थः प्रकाशविमर्शमयकामेश्वरकामेश्वरी स्वेच्छागृहीतचित्रहाव यवेषु [(४)चक्रावयवतामुपगतेषु तद ] वयवशक्तयोऽपि कामे सरी-वज्रेश्वरी-भगमालिन्यायावरण (६)देवतारूपेण परिवार्य तिष्ठन्तीत्यर्थः । ऊर्मिशब्देनेदं द्योत्यते प्रकाशात्मकः परमेश्वरः समुद्रः विमर्शरूपिणी कामेश्वरी सलिलं तदीयावयवाः शक्ति(६). निकरा ऊर्मयः । यथा कल्लोलाः (७)समुद्रे जायन्ते तत्रैव लीयन्ते (८)एवं षट्त्रिंशत्तत्वमयं सशक्तिकं चक्रं तत्रैवोदेत्यस्त- मेति चेति तात्पर्यम् । तत्राभियुक्तवचनम् - "मूलोद्भवं शक्तिचक्रं यतस्तन्मयताङ्गतम् । तस्मिन्नेवाव्यये तत्वे विलीनं परिभावयेत् ॥ मूले स्वात्मनि चिद्रूपे यद्यद्यत्तत्तदेव हि ॥” इति ॥ ५५ ॥ सर्वचक्रवासनामुक्त्वा तेषु सवासनं मुद्राभेदमाह-चिदात्म- (१) चिदात्मरूपे' इति के । (२) 'तदीयावयवाः' इति खे । (३) ते चखे। (४) धनुश्चिह्नान्तर्गतो नास्ति खे। (५) खपुस्तके 'वरणं परिवार्य' एवमेव पाठः। (६) 'निकरा एवं' कपाठः। (७) कपुस्तके 'समुद्रे एव' इति पाठः । (८) 'एवं तत्त्वमयं शक्तिचक्रम्' खपुस्तके । ।

·। नवचक्रनिरूपणम् । करोति स्वेच्छया पूर्णविचिकीर्षासमन्विता ॥ ५६ ॥ क्रियाशक्तिस्तु विश्वस्य मोदनाद्रावणात्तथा । मुद्राख्या, सा यदा संविदम्बिका त्रिकलामयी ॥५॥ भित्तावित्यादिना एवं चक्ररयमित्यन्तेन । चिद् विमर्श- शक्तिः(१)आत्मभित्तौ आत्मैव भित्तिः आत्मभित्तिः तस्यां स्वस्व- रूपमेव भित्तिरियर्थः । विश्वस्य शिवादेर्भूम्यन्तस्य प्रकाशामर्शने अस्फुटस्य स्फुटीकारः प्रकाशः, इदन्तया हृदयङ्गमीभावो विम- र्श एवामर्शनम् । एवंविधे प्रकाशामर्शने यदा सृष्टिकाले पूर्ण- विचिकीर्षासमन्विता विशेषेण कर्तुमिच्छा विचिकीर्षा वि. कारः क्षीरादीनामप्यस्ति (२)आतञ्चनादीनाम् । अत एवाह-पूर्णविचिकीर्षासमन्वितेति । (३)तत्र तु क्षीरादेः दध्या- दिमात्रमेव विकारः, अत्र तु शिवादिक्षियन्तं तत्त्वाकारेण वि- कारः। अत एव पूर्णविचिकीर्षासमन्विता ॥ १६ ॥ क्रियाशाक्तस्तु क्रियशक्तिरेव भूत्वा । तुरवधारणे । एवं- विधस्य विश्वस्य मोदनाद् द्रावणाच्च । अत्र वनुकूलक्रियैव मोदनं, द्रावणं नाम तदेकरसीभावः । (४)संचित् मुद्राख्यां लभते । अयमर्थः-यदा विमर्शशक्तिः विश्वरूपेण विहर्तुमि- च्छति तदा क्रियाशक्तिर्भूत्वा स्वाविकारभूतस्य विश्वस्य परचि- दानन्दलक्षणेन मोदनेन तदैकरस्यलक्षणेन द्रावणेन च मुद्राख्यामापन्नेयर्थः। तत्रादौ व्यापिका त्रिखण्डामुद्रामाह-सा यदेति । सा वि- (१) शक्तिः आत्मैव' कपाठः। (२)'अस्मदादीनाम् कपाठः । (३) खपुस्तके 'तत्र तु' नास्ति । (४) संवित्' नास्ति के।

·४८ सटीके योगिनीहृदये- त्रिखण्डारूपमापन्ना सदा सन्निधिकारिणी । सर्वस्य चक्रराजस्य व्यापिका परिकीर्तिता ॥ ५८ ॥ योनिप्राचुर्यतः (१)सैषा सर्वसङ्क्षोभिका पुनः । मर्शरूपिणी संवित् त्रिकलामयी वामाज्येष्ठारौद्रीरूप(२)कलात्रय- (३)समष्टिरम्बिकाअम्बिकाग्रहणं (४)शान्ताया अप्युपलक्षणम् । इच्छाज्ञानक्रि(५)याशक्तिरूपकलामयसमष्टिभूता शान्तात्मिका भूत्वेत्यर्थः । त्रिखण्डारूपमापन्ना दक्षिणाङ्गुलयो वामाधाः प्र- काशांशाः, वामाङ्गुलय इच्छाद्या विमीशाः, तदुभययोग- रूपबन्धनात्मकखण्डत्रयवती त्रिखण्डा मुद्रा जातेयर्थः । सदा सन्निधिकारिणी । अत(६)एवेयं संविद्देवतायास्त्रिपुरायाः स- निधिकारिणी सानिध्यकारिणी । सर्वस्य चक्रराजस्य, सर्वेषां चक्राणां (७)पूजायन्त्राणां श्रेष्ठत्वाच्चक्रराजस्य व्यापिका । नवचक्रस्थितनवमुद्राणां समष्टिभूतत्वात् ।। ५७ ॥ ५८ ॥ सर्वसंक्षोभिणीमुद्रामाह-योनि इति । सैषा त्रिखण्डा खण्ड. त्रयमुन्मुच्य योनिप्राचुर्यतो मध्यमाद्वयसंयोगादे(८)का, अना- मिकाद्वयसंयोगाद(१९)न्या, कनिष्ठिकाद्वयसंयोगादपरा, एवं (१) 'तश्चैषा' कपुस्तके। (२) 'कलामय' कपाठः (३) 'समष्टिरूपा अम्बिका' इति कपुस्तके । (४) 'शान्त्यतीतायाः खे । (५) क्रियारूपकलासमष्टिभूतत्वाच्छान्ता' खे । (६) 'एव संवि'खे। (७) 'पूजायन्त्राणाम् के नास्ति । (८)'देका योनिः, अनामाद्वय' खे । (९) 'दन्या योनिः, कनिष्ठाद्वय' इति ने।

·नवचक्रनिरूपणम् । वामाशक्तिप्रधानेयं द्वारचक्रे स्थिता भवेत् ॥ ५९ ॥ क्षुब्धविश्वस्थितिकरी ज्येष्ठाप्राचुर्यमाश्रिता । स्थूलनादकलारूपा सर्वानुग्रहकारिणी॥ ६ ॥ यो(१)निपाचुर्यात् (२)सा सर्व(३)संक्षोभिणी परानन्दपव- णत्वकारिणी, चामाशक्तिप्रधानयं (४)सर्वसङ्क्षोभिणी मुद्रा (५)वामाशक्तिप्रधानत्वात् सृष्टिः । सृष्टिरेव क्षोभः । द्वारचके चतुरस्रत्रयरूपे चतुरवति त्रैलोक्यमोहने चक्रे स्थिता ॥१९॥ द्राविणी(६)मुद्रामाह-क्षुब्धेति । क्षुब्धस्य विश्वस्य स्थितिकरी स्वसंविन्मात्रस्थिति (७)करी, अतो ज्येष्ठापाचु. र्यमाश्रिता ज्येष्ठाशक्तः स्थितिहेतुत्वात् । स्थूलनादकलारूपा स्थूलनादः श्रुतिगोचरत्वात् नादाज्जाताः कला नादकलाः षो- डशस्वराः। अत्राभियुक्तवचनम् “क(८)लाः कलानादभवा वदन्त्यतः" इत्यादि, तद्रूपाः कामाकर्षि(९)ण्याद्यास्तद्रूपाः स- : पाठः॥ (१) योनित्रयप्रा' इति कपुस्तके पाठः । परं स नोचितः । चतु:- शत्युक्तमुद्रोद्धारविरोधात् एकैकस्मिन् हस्तेऽङ्गुष्ठेन सह मध्यमाऽना- माकनिष्ठिकाग्रयोजनेन तासां षट्वाञ्च । (२) 'सा उत्तरोत्तरकनिष्ठाङ्गुष्ठयोगरूपिणी' इति क पुस्तके. अधिक (३) सर्वसंक्षोभिणी' इति के नास्ति, वस्तुतः 'सर्वसंक्षोभिका' इत्युचितम् । (४) 'वामाशक्तिप्रधानत्वात् सर्व इति कपाठः। (५) 'वामाशक्त्यधिष्ठितत्वात् । सृष्टिरेव' इति कपाठः। (६) 'मुद्रा' खे नास्ति। (७) 'कारिणी' खपाठः। (८)'नादाः कला नादभवन्तीत्यादि' कपाठः । (९) 'ण्यादिनिवाससर्वाशा' कपाठः।

·सटीके योगिनीहृदये- * : सर्वाशापूरणाख्ये तु सैषा स्फुरितविग्रहा। . ज्येष्ठावामासमखेन सृष्टेः प्राधान्यमाश्रिता ॥६॥ वाशापूरकचक्रपू(१)रकत्वात् सर्वाशापरिपूरकाख्ये कामाक(२) पणी(३)कलाधारत्वात् । अत एव सर्वानुग्रहकारिणी कामाकर्ष णमेव सर्वानुग्रहः । सैषेति तच्छब्देन चतु:शतीशास्त्रोक्ता सर्व- विद्राविणी मुद्रा परामृश्यते । स्फुरितविग्रहा संविद्रूपत्वात् । कोऽर्थः ? ज्येष्ठाप्राचुर्याधारत्वात् स्थितिरूपिणी । अत एव ऋजुरूपमध्यमातर्जन्योः कनिष्ठिकानामिकयोश्च संयोगरूपिणी कामाकर्षिण्यादिरूपत्वात् सर्वानुग्रहकारिणी तदाधारत्वात् स- वाशापरिपूरणाख्ये चक्रे संचिदूपत्वात् स्फुरितविग्रहा चतुःशती- शास्त्रे प्रतिपादिता सैषा सर्वविद्राविणी मुद्रा स्थिनेत्यर्थः । सर्वाकर्षणीमुद्रामाह-ज्येष्ठति । ज्येष्ठावामासमत्वेन ज्ये. धावामाशक्तिद्वयसामरस्यरूपत्वात्सृष्टेः प्राधान्यमाश्रिता मृष्टिरूपा वामा, स्थितिरूपा (४)(ज्येष्ठा उभयसाम्यात्सृष्टिस्थितिसाधार- णीयं वामांशेन वक्रतर्जनीमध्यमाद्वयरूपा) ज्येष्ठांशेन ऋजुयुक्ता- नामिकाकनिष्ठाद्वयरूपेत्यर्थः । अत एव वक्राङ्गुलिद्वयरूपत्वात आकर्षिणीयं मुद्रा स(५)वसंक्षोभणचक्रे सर्वसंक्षोभिणी सर्वस्य संक्षोभिणी संस्मृता । स्मृतिः पूर्वानुभवसंस्कारजन्यं ज्ञानम् । पूर्व चतुःशतीशास्त्रे अनुभूता मुद्रा इदानीं स्मृता सवासना कथितेत्यर्थः । (१) 'व्यापकत्वात् खपाठः । (२) 'कर्षिणि' खे। (३) 'धारभूतत्वात्' खे। (४) धनुश्चिन्हान्तर्गतो अन्थः कषुस्तके नास्ति । (५) सर्वसंक्षोभिणी सर्वसंक्षोभकारिणि चक्रे स्मृता' खपाठः ।

·- नवचक्रनिरूपणम् । आकर्षिणी तु मुद्रेयं सर्वसंक्षोभिणी स्मृता । व्योमयान्तरालस्थबिन्दुरूपा महेश्वरि ! ॥ ६२ ।। शिवशक्त्यात्मसंश्लेषादिव्याबेशकरी स्मृता । चतुर्दशारचक्रस्था. संविदानन्दविग्रहा ॥ ६३ ॥ सर्ववशंकरीमुद्रामाह-व्योमद्रयति । आधाराद्याज्ञान्त- षट्चक्रान्तरालानि पञ्च व्योमानि तेषां द्वयोयोर्मध्ये एकैको बिन्दुरिति पञ्च विन्दवः पञ्चभूतमयाः । तदुक्तमाभियुक्तैः- पश्चबिन्दुमयं भेदं पञ्चप्रणव (१)पञ्जरम् । इति । तरूपा व्योमयान्तरालस्थविन्दुरूपा, शिवशक्त्यात्मसंश्ले- पात् शिवात्मानो दक्षकराङ्गुलयः, शक्त्यात्मानो वामक- राङ्गुलयः, शिवशक्त्यात्मना परिवृत्येतरेतरामुल्य(२)न्तराल. प्रवेशितानां सर्वेषामन्योन्यगाढपरिपीडनादेवंभूता दिव्यावेशक- री मुद्रा दिव्यस्य प्रकाशात्मकशिवस्या(३)वेश: सामरस्यं तत्क- री चतुर्दशारचक्रस्था चतुर्दशारचक्रे सर्वसौभाग्यदायकनाम- धेये स्थिता सं(४)विच्छक्तिरानन्दविग्रहा परमशिवसामर- स्यरूपिणी । (६) ( कोऽर्थः ? उभयकरामुल्यन्तरा- लगतैकैकाङ्गुलिरूपपञ्चबिन्दुमयशिवशक्तिद्वयसामरस्पनिरूप- णलक्षणबन्धनात्मिकेयं मुद्रा) संविदैकरस्यानन्दमयी च. (१) 'पङ्कजम्' खे। (२) 'न्तरालद्वयगतकैकाङ्गुलिरूपान्योन्यगाढपातनादेवंभूता' इति खपुस्तके। (३) 'स्यावेशकरी सामरस्यकरी चतु' इति खपाठः । (४) 'वित् स्थिरा' इति खे । (५) धनुश्चिन्हान्तर्गतस्य स्थाने 'शिवशक्तिसामरस्यबिन्दु- रूपलक्षणबन्धनात्मिकेयं मुद्रा सेयं' खपुस्तके पाठः ।

·सटीके योगिनीहृदये- बिन्द्वन्तरालविलसत्सूक्ष्मरे(१)खाशिखामयी। ज्येष्ठाशक्तिप्रधाना तु सर्वोन्मादनकारिणी ॥६॥ दशारचक्रमास्थाय संस्थिता वीरवन्दिते । तुर्दशारचक्रे स्थितेसर्थः ॥ ६० ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ६३ ।। उन्मादिनीमुद्रामाह-बिन्दन्तरालेति । (२)विन्द्वन्तराल- विलसत् आधारादिब्रह्मरन्ध्रान्तर्गतयो(३)निमध्यगतयोः महाबि. न्दोः स्वयम्भूपरा(४)ख्ययोर्लिङ्गयोरन्तरालात् विलसत्स(५)क्ष्म- रेखाशिखामयी वि(६)लसन्ती सूक्ष्मरूपाविसतन्तुनिभा(७)कृतिः रेखेव रेखावत् शिखा अम्बिकाशान्तयोः तन्मयी तदैकरस्यरूपा ज्येष्ठाशक्तिप्रधाना ज्येष्ठाशक्तिप्रचुरा सर्वोन्मादनकारिणी उ. न्मादश्चित्तविभ्रमः । सर्वान् उन्मत्त(८)वत्सर्वव्यापारपराङ्मु- खान शिवशक्तिसामरस्यानुसन्धानपरान् करोतीसर्थः ॥ ६४ ॥ दशारचक्रमास्थाय दशारचक्र बहिर्दशारचक्रं वीरवन्दिते इदन्तारिपोरहमि समराङ्गणे प्रलयप्रतिपादनपरा वीराः तैर्वन्दिते आत्माहम्भावनया भाविते । तदुक्तं परापञ्चाशिकायाम्- अहमि प्रलयङ्कुन्निदमः प्रतियोगिनः । पराक्रमपरो भुङ्क्ते स्वभावमाशिवापहम् ॥ इति । (१) 'सूक्ष्मरूपशि' खपुस्तके । (२) 'बिन्द्वन्तरालात्' खपुस्तके । (३) 'योनिमहाबिन्द्वोः' इत्येव खपुस्तके । (४) 'पराख्ययोरन्त' इत्येव कपुस्तके । (५) सूक्ष्मरूपशिखा' इति खपुस्तके। ६) विलसन्त्यौ सूक्ष्मरूपे' खपाठः । (७) 'निभाकृती शिखेव शिखावत् 'शिखा' खपाठः । (८)'वत्स्वस्वव्या' खे। - ·नवचक्रनिरूपणम् । ५३ ॥ वामाशक्तिप्रधाना तु महाङ्कुशमयी पुनः ॥६५॥ त(१)हद्विश्वं वमन्ती सा द्वितीये तु दशारके। संस्थिता मोदनपरा मुद्रारूपत्वमास्थिता ॥६६॥ कोऽर्थः ? अतः कुलाकुलबिन्दुपान्तरालविलसदम्बिकाशा- न्याख्या वह्नयमृतकुण्डलिनीरूप( (२)शिखाद्वयसदृश )शक्ति- शिवाख्यकरद्वयमध्यमाङ्गुष्टद्वयसंयोगबिन्दुयाकारवर्तुलद्वयान्तर्ग- तकनिष्ठिकाद्वयमयी ज्येष्ठाशक्तिप्रधानत्वात् । ऋज्वाकृत्यनामा- तर्जनीद्वयाग्रसंयोगरूपा शिवशक्तिसामरस्यानुसन्धानलक्षणव- न्धनरूपा सर्वोन्मादिन्याख्या मुद्रा बहिर्दशारचक्रमास्थाय सं- स्थितेत्यर्थः। महाङ्कुशमुद्रामाह-वामेति । विन्द्वन्तरालविलसत्सूक्ष्मरे- खाशिखामयी ऋज्वाकृतिर्तजन्यनामिकासंयोगरूपा ज्ये(३)ष्ठा- शक्तिप्रधाना पूर्वं भवति । इदानी वामाशक्तिप्रधाना। वामा विश्वस्य वमनादडशाकारताङ्गता इति पूर्वोक्तरीत्या वामाशक्तिप्रधानत्वात् वक्राकारतर्जनी- लक्षणबन्धनरूपा (४) विश्वं वमन्ती सा सृष्टिरूपत्वात् तद्वत् परमशिववत् द्वितीये तु अन्तर्दशारके मोदन(५)परा पर- शिवसामरस्यलक्षणपरानुसन्धानमयी, अत एव मुद्रारूपत्वमा- (१) 'अधोविश्वं' का (२) धनुश्चिन्हान्तर्गतं खपुस्तके नास्ति । (३) 'वामाशक्तिप्रधाना न भवति । ऋज्वाकृतितर्जन्यनामि- कासंयोगरूपा न भवति' इति कपुस्तके पाठः । (४) कपुस्तके 'अधों' इत्यधिकम् । (५) 'मोदनपरा शिव'इत्येव खे ।

·। सटीके योगिनीहृदये- धर्माधर्मस्य सङ्घट्टादुत्थिता वित्तिरूपिणी । विकल्पोत्थक्रियालोप(१)रूपदोषविघातिनी॥६७॥ विकल्परूपरोगाणां हारिणी खेचरी परा । स्थिता । अयमर्थः-पूर्वोक्तमुद्रालक्षणविमर्श(२)मयचिच्छक्ति रेव(३)वामाशक्तिभूततर्जनीद्वयमथपरशिवसामरस्यपरानन्दप्रव. णरूपा महाङ्कुशमुद्राख्यान्तर्दशारे स्थिता ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ खेवरीमुद्रामाह-धर्माधर्मेति । धर्माधर्मस्य सट्टात् धर्मः शक्तिः सृष्ट्यादिसकलधर्मपरत्वात् , अधर्मः शिवः तत्तत्सकल- धर्मरहितत्वाद, (४)तयो सङ्घटः सामरस्यं तस्मादुत्थिता, वित्तिरूपिणी वित्तिः संवितिः, विकल्पोत्थक्रियालोपरोगदोषवि- घातिनी विकल्पः कोटियालम्बनम् एवं वा एवं वेतिसंशय(५). ज्ञानम् विकल्पोत्थाः क्रियाः नियनैमित्तिककाम्यरूपास्तल्लोपे- (६)न प्रत्यवायः प्रायो जायते तस्य विघातिनी, विकल्प- रूपरोगाणां हारिणी परिपूर्णभावस्य शिवस्य मयैवमेत- स्कर्तव्यन्नवेति विकल्परूपरोमाः आधय एव व्याधयः । त- दुक्तमभियुक्तः- "अपूर्णमन्यता व्याधिः कार्पण्यकनिदानभूः । क्लेशावहो (७)जुगुप्सा"इति । (१) रोगदोष' कपुस्तके। (२) 'विमर्शलक्षणचिं' का (३) 'वामाप्राधान्यायक्तीभूतेत्यर्थः । ते द्वय पर' खपाठः। (४) 'तत्सङ्घः' खपुस्तके। (५) 'ज्ञानं विकल्पः विकल्पोत्थक्रिया' खे। (६) 'पेन पापं जायते' खे। (७) 'वहोऽतिकष्टश्च' खे।

·नवचक्रनिरूपणम्। सर्वरोगहराख्ये तु चक्रे संविन्मयी स्थिताः ॥६॥ शिवशक्तिसमाल(१)घस्फुरव्योमान्तरे पुनः । तेषां हारिणी, खेचरी खे निरस्तसकलक्रियाक्रमे या चितिश्वरीत शाश्वतोदया सा शिवत्वसमवाप्तिकारिणी खेचरी सकलखेदहारिणी । इति (२)पदुक्तरीत्या निर्विकल्पबांध भूमिसञ्चारिणी चितिः चिच्छक्तिः तस्याः परमशिवसामरस्यरूपतदधिष्ठितत्वात्सर्व- रोगहराख्ये चक्रे संविषयी स्थिता । कोऽर्थः ? शिवशक्तिमय- दक्षवामबाहुद्यपारेवर्तनरूपतर्जनीयावलम्बितव्यत्यस्तकरदय- कनिष्ठानामिकाद्वन्द्वतदुपरिस्थितमध्यमाद्वयाग्रसंयुक्ताङ्गुष्ठद्वयान- संयोजनलक्षणबन्धनरूपा शिवशक्तिद्वयसङ्घद्वादुत्थि(३)तत्वा. स्परा निर्विकल्पबोधभूमिसञ्चारिणी अत एव विकल्पजनित- नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मलोरूप(४)दोषविघातिनी अत एवं (५)च विकल्परूपरोगाणाम् अपूर्णमन्यतालक्षणानां हारिणी सर्वरोगहराख्ये चक्रे खेचरीमुद्रा स्थितेत्यर्थः ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ बीजमुद्रामाह-शिवशक्तीति । शिवशक्त्योः समाश्लेष: सामरस्यं तन्मध्ये स्फुरब्योमान्तरे प्रकाशविमर्श(६)रूपसूक्ष्मतर- गगनान्तराले सूक्ष्मरूपस्थित कारणतावन्मात्रतया स्थित (१) 'समाश्लेषः' कपुस्तके । (२) 'तदुक्त' ख०। (३) 'दुत्थिता सदानिर्वि' इति खपाठः । (४) कपुस्तके 'रूप' नास्ति । (५) कपुस्तके 'च' नास्ति। (६) 'रूप' शब्दो नास्ति खपुस्तके ।

·सटीके योगिनीहृदये- प्रकाशय(१)ति विश्वं सा सूक्ष्मरूपस्थितं सदा॥६९॥ बीजरूपा महामुद्रा सर्वसिद्धिमये स्थिता। सम्पूर्णस्य प्रकाशस्य लाभभूमिरियं पुनः ॥७॥ योनिमुद्रा कलारूपा सर्वानन्दमये स्थिता। विश्वं सदा सर्वदा (२)प्रकाशयति अत एव बीजरूपा महामुद्रा, तस्याः (३)भाविचराचररूपविश्वोत्पत्तिहेतुत्वात्सर्वसिद्धिमये वि. श्वोत्पचिहेतुभूतबीजमुद्राधारत्वात् सर्वस्य शिवादे म्यन्तस्य सिदिः उत्पत्तिः । तदुक्तीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम्-"चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः" इति । तन्मये चक्रे स्थिता । कोऽर्थः ? शिवशक्तिसंज्ञितोभयकरव्यत्यस्तकनिष्ठिकाद्वयाग्रावलम्बनवक्रो- भयानामिकोभयपाइप्रस्तसंयुक्ताग्रमध्यमाद्वयोपरिस्थितवक्राका- रतर्जन्यङ्गुष्ठयुगलाग्रसमाश्लेषान्तरालपतीयमानगगनान्तराले का- रणतावन्मात्रतया स्थितं विश्वं प्रकाशयन्ती बीजमुद्रा सर्व- सिद्धिमयाभिधे चक्रे स्थितेत्यर्थः । योनिमुद्रामाह-सम्पूर्णस्येति । सम्पूर्णस्य (४)प्रकाशस्य प्रकाशात्मनः परमशिवस्य लाभभूमिः प्राप्तिस्थानम् । अत एवेयं योनिमुद्रा योनिरूपा मुद्रा योनिमुद्रा योनिस्त्रिकोण वामादीच्छा. दिशक्तित्रितयसामरस्य(५)रूपान्तस्त्रिकोणान्तरालरूपिणी कला- । (१) 'प्रकाशयन्ती' कपुस्तके । (२) प्रकाशात्मनि' खपुस्तके। (३) खे 'भावि' नास्ति । (४) 'प्रकाशस्य अनुत्तरस्य' कपुस्तके। (५) 'रूपा त्रिकोणरूपिणी' खपुस्तके ।

·नवचक्रनिरूपणम्। ५७ क्रियाचैतन्यरूपत्वादेवं चक्रमयं स्थितम् ॥ ७१ ॥ RADI रूपा हार्द(१)कलास्मिका विमर्शशक्तिरूपा । अत एव सर्वानन्दमये शिवशक्तिसामरस्यसमुदितपरानन्दलक्षण(२)परमाबिन्दुरूपस- निन्दमयनाम्नि चक्रे स्थिता। कोऽर्थः ? वामेच्छारूपवक्रतर्जनी- द्वयाग्रगृहीतव्यस्तानामिकायाग्रपरिगतज्येष्ठाज्ञानमयऋजुसंयुक्ता- मध्यमाद्यमध्यगतरौद्रीक्रियात्मकनिष्ठिकादयानयोजितसम्पूर्णम- काश(३)रूपाङ्गुष्ठयांग्ररूपा(४)विमर्शकलारूपमयी योनिमुद्रा प्रकाशविमर्शसामरस्यलक्षण(५)परबिन्दुमयसर्वानन्दमये चक्रे स्थितेत्यर्थः । उक्तमुपसंहरति-क्रियेति । क्रिया- क्रियाशक्तिस्तु विश्वस्य मोदनाद् द्रावणात्तथा । इत्युपक्रान्ता क्रियाशक्तिरेव भेदेन विरचनामयी वामादि- शक्तिमाधान्यभेदात्सझोभणादियोन्यन्तमुद्रारूपेण चैतन्यस्वरूप- त्वाचनमयं त्रैलोक्यमोहनादिसर्वानन्दमयान्तनवचक्रमयं स्थित- मित्यर्थः ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ ननु- यदा सा परमा शक्तिः स्वेच्छया विश्वरूपिणी । इत्युपक्रान्तं कथम्पुनः क्रियाचैतन्यरूपत्वादेवं चक्रमयं स्थितम् । इत्युपसंहियते इत्याशय तर्हि महान् प्रकृतोपसंहारस्त्वय. (१) 'कलात्मकविमर्शरूपा' खे । (२)खपुस्तके 'परम' नास्ति । (३) 'प्रकाशविमर्शरूपा' इति के। (४) 'विमर्शशक्तिकलारूपा या योनि' इति क. (५)'पर' नास्ति खे।

·MORLAND ५८ सटीके योगिनीहृदये- : इच्छारूपं परन्तेजः सर्वदा (१)भावयेद्बुधः । त्रिधा च नवधा चैत्र चक्रसंङ्केतकः पुनः॥७२॥ वह्निनैकेन शक्तिभ्यां द्वाभ्यांच कोऽपरः पुनः । तैश्च वह्नित्रयेणापि शक्तीनान्त्रितयेन च ॥७३॥ मित्याह-इच्छारूपमिति । परं तेजः शिवशक्तिसामरस्य- रूपपरामयं ज्योतिः इच्छारूपं (२)स्त्रेच्छागृहांतनानाना- मरूपप्रपञ्चमयं सर्वदा कालत्रयेऽपि भावयेत् बुधः साक्षात्पर- शिव(३)सदृक्षरूपनिजगुरुकटाक्षपातेन । घृणा शङ्का भयं लज्जा जुगुप्सा चेति पञ्चमी । कुलं शीलञ्च जातिश्चयष्टौ पाशाः प्रकीर्तिताः ॥ इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या पाटितपाशाष्टकतया परिस्फुरत्परम- शिवाइम्भाव: स्वेच्छाकल्पित(४)नानानामरूपप्रपञ्चमयं श्रीच- क्ररूपेण परिणतं परामयं तेजः सर्वदा भावयदित्यर्थः । पुनरस्यैव चक्रस्य प्रकारान्तरेण वासनान्तरमाह-त्रिधा चेत्यादिना। स्पष्टम् ॥ ७२ ॥ तत्रादौ त्रिधात्ववासनामाह-वहिनकेनेति । एकन वन्हिना द्वाभ्यां शक्तिभ्यामेकः प्रकारः । तैश्चैकवन्हिशक्ति- द्वयरूपैत्रि(५)कोणत्रयैः पुनन्हित्रयेण शक्तीनां त्रितयेन चापरः प्रकारः । अयमर्थः-त्रिकोणानामेवोपरि विस्तारक्रमेण । (१) भासये' का (२) 'स्वेच्छाकृतनानारूप' ख० (३) 'शिवरूपखे। (४) 'नानारूप' खे। (५) "स्त्रिकोणैः खे।

·नवचक्रनिरूपणम् । पाद्वयेन चान्यत्स्याद् भूगृहत्रितयेन च । पञ्चशक्तिचतुर्वह्निपद्मद्वयमहीत्रयम् ॥ ७४ ।। (१)परिपूर्ण महाचक्रं, तत्प्रकारः प्रदश्यते । तत्राद्यं नवयोनि स्यात, तेन द्विदशसंयुतम्।।७५॥ मनुयोनि परं विद्यात, तृतीयं तदनन्तरम् । अष्टयष्टदलोपेतं चतुरस्रत्रयान्वितम् ॥ ७६ ॥ पुनन्हित्रयेण (३)शक्तित्रयेण च जायतेऽयमेकः प्रकारः॥७३॥ पनद्वितयेन भूगृहविनयेन चान्यः प्रकारः । पद्मद्वय(३)- तत्रयान्तरालयारष्टदल षोडशदलं चेति । भूगृहात्रतयं चतुरस्र. त्रयम् । एवं कृते सति पञ्च शक्तयश्चत्वारोवन्हयः पनद्वयं मही- त्रयश्चेति परिपूर्ण महाचक्रं समष्टिरूपम् । तत्पकारत्रयमेव विविच्य विवृणोति-तत्प्रकार इति। जातावकवचनम् । तत्प्रकाराः पदयन्त इयर्थः । तत्र तेषु प्रकारेषु, आचं नवयोनि चन्हिनैकेन शक्तिभ्यां द्वाभ्यामित्यस्य विवरणम् । एकस्य वन्हेयोः शक्त्योश्च संयोगे सति बैन्दवत्रिकोणाष्टकोण वयोनि चक्रं भवतीत्यर्थः । तेन द्विदशसंयुतं मनुयोनिपरं विद्यात् । तेन नवयोनिचक्रेण द्विदशसंयुतं दशारद्वयसंयुतं मनुयोनि चतुर्दशकोणं परं द्वितीय जानीयात् । तेन वन्हिवये शक्तित्रये च कृते सति दशारचक्र द्वयं चतुर्दशारचक्रं च चक्रत्रितयं द्वितीयं चक्रं भवतीत्यर्थः । तदनन्तरमष्टयष्टदलोपेतं चतुरस्रत्रयान्वितम् । तेन चक्रद्वयेनान- (१) 'इति पूर्णम्' खे गे। (२) 'शक्तित्रये जातेऽपरः प्रकारो भवतीति' खपुस्तके पाठः । (३) खात्रया' खे।

·६० सटीके योगिनीहृदये- चक्रस्य त्रिप्रकारत्वं कथितं परमेश्वरि । सृष्टिः (१)स्यानवयोन्यादिपृथ्व्यन्तं,सहतिःपुनः।।७७॥ न्तरमव्यवधानेन स्थितमत्यन्तसन्निहितम् अष्टदल कमलेन षोड- दलकमलेन चोपेतं चतुरस्त्रयात्मकं तृतीयं चक्रमित्यर्थः । ननु त्रयाणां चक्राणामेकैकप्रकारत्वं कथमिति ? उच्यते, प्रत्येकमंशभेदेन सर्गस्थितिलयक्रमात् । इति सङ्केतपद्धत्युक्तरीत्या एकैकचक्रावयवत्रितयस्य सृष्टि- स्थितिसंहारभेदात् क्रोडीकारः । तद्यथा-चतुरस्रत्रयं सृष्टिसृष्टिः, षोडशदलपनं सृष्टिस्थितिः, अष्टदलपनं सृष्टिसंहारः। एवं च. क्रत्रयमयं सृष्टिमयत्वादेकम् । एवञ्चतुर्दशारं स्थितिसृष्टिः, बा. ह्यदशारं स्थितिस्थितिः, अन्तर्दशारं स्थितिसंहारः। एवं चक्रत्रयं (२)स्थितिमयत्वादेकम् । एवमष्टकोण संहारसृष्टिः, त्रिकोणं सं. हारास्थितिः, बैन्दवं संहारसंहारः, एवं चक्रत्रयं संहारमयत्वा. देकम् । बैन्दवं चंक्रमारभ्य चतुरस्रान्तोद्धारः सृष्टिरित्यर्थः॥७६॥ इत्येतत्सर्वम्मनसि निधायाह-चक्रस्य त्रिप्रकारत्वं कथितं परमेश्वरीति । स्पष्टम् । ननु चक्रस्य त्रैविध्यमुक्तं यदि तहीदं चक्रं मध्यचक्रमा- रभ्य किमुत्पादयितुं न शक्यते इत्यत आह-सृष्टिरिति । (३)अत्र नवयोनिशब्देन नवयोन्यन्तर्गतं बैन्दवं चक्रं लक्ष्य- (१) 'सृष्टिस्थं खे। (२) 'संहारमयत्वा' क० ख० । (३)'अ'इत्यारभ्य 'तात्पर्यम् । यथा देवदत्त'इत्येतदन्तग्रन्थस्य स्थाने खपुस्तके-"संहतिः पुनः पृथ्व्यादिनवयोन्यन्तमिति । अत्र नवयोनि- शब्देन योन्यन्तर्गतं बैन्दवं चक्र लक्ष्यते । तथाच चतुरस्रत्रयमारभ्य बैन्दवान्तमुद्धारः संहार इत्यर्थः इति चतुःशतीशास्त्रस्य निर्णयः । अतो न मध्यमादिचक्रमुद्धारयतीति तात्पर्यम् । देवदत्त" इति पाठः।

·नवचक्रनिरूपणम्। । पृथ्व्यादिनवयोन्यन्तमिति शास्त्रस्य निर्णयः । एतत्समष्टिरूपन्तु त्रिपुराचक्रमुच्यते ॥ ७ ॥ (१)यस्य विज्ञानमात्रेण त्रिपुराज्ञानवान् भवेत् । ते । तद्वैन्दवं चक्रमारभ्य चतुरस्रान्तोद्धारः सृष्टिः, संहतिः पुनः पृथ्व्यादिनवयोन्यन्तमिति । तथा च चतुरस्त्रत्रयमारभ्य बैन्दवान्तमुद्धारः संहार इत्यर्थः इति चतुःशतीशास्त्रस्य नि- र्णयः । अतो न मध्यमारभ्य चतुःशतीशास्त्रस्य चक्रोद्धार इति तात्पर्यम् । यथा देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तेषु प्रस्तुतेषु देवदत्तयज्ञदत्तयोः फलानि देयानि इत्युक्ते विष्णुमित्रस्य न देयानीति गम्यते । तद्वत्पूर्व श्रीचक्रमवयवशो विभज्य वासनामुक्त्वा इदानीं सम- ष्टिचक्रस्य वासनामाह-एतदिति । एतत्समष्टिरूपं सृष्ट्यादि- त्रितयं समष्टिनाम । अवयवी तु तथा (२)न भवति, सृष्टिपदेन स्थितिपदेन संहारप (३)देनापि च नाभिधीयते, किन्तु त्रिपु. राचक्रमुच्यते त्रिपुरायाः सृष्ट्यादिभ्यस्त्रिभ्यः पुरा विद्यमा- नत्वात्त (४)त्पदाभिधेयाया अनाद्यन्तरूपायाः स्वसंविदश्चक्र- माविर्भावभूमिरित्युच्यते । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्-"व. शिन्योऽष्टौ सान्तरालम्" इत्यादिना "अनाख्या सर्वगा ततः" इत्यन्तेन ॥ ७८॥ ननु स्वसंविद्रूपा त्रिपुरैव सा ज्ञायताङ्किमेतेन चक्रवासना- लक्षणेन बकबन्धनविधिप्रयासेनेत्यत आह-यस्यति । (५)यस्य (१) 'अस्य' कपुस्तके (२)कपुस्तके 'तथा' नास्ति । (३) पदेनाभि'इत्येव के। (४) तत्पदानभि' ख०। (६) अस्य'क०।

·६२ सटीक योगिनीहृदये- - चक्रस्य नवधात्वञ्च कथयामि तव प्रिये ॥७९॥ आदिमं भूत्रयेण स्यादद्वितीयं षोडशा(१)रकम् । अन्यदष्टदलं प्रोक्तं मनुकोणमनन्तरम् ॥ ८० ॥ पञ्चमं दश(२)कोणं स्यात् षष्ठञ्चापि दशारकम् । सप्तमं वसुकोणं स्यान्मध्यव्यस्रमथाष्टमम् ॥८१॥ नवमं व्यसमध्यं स्यात तेषां नामान्यतः शृणु। विज्ञानमात्रेण य(३)स्मिन्विज्ञात(४) एव त्रिपुराचक्रज्ञानमात्रेण त्रिपुराज्ञानवान् ज्ञाता भवेत् । कोऽर्थः ? (५)शुद्धाया निरा- कारमूर्तेत्रिपुराया ज्ञानमशक्यम् । अत एवोक्तरीत्यैव एतच्च. क्रवासनया तन्मध्ये (६)बैन्दवचक्रे क्रोडीकृता सा ज्ञातुं शक्ये- त्यर्थः । तदुक्तमभियुक्तैः- "घृतकाठिन्यवच्चक्रं महायोनौ चिदम्बरम् । द्रुतहेमघनीभावमिति मूर्तिकरोम्यहम्" ॥ इति । चक्रस्य पूर्वमुद्दिष्टं नवधात्वमिदानी वक्तुं प्रतिजानीते चक्रस्येति । यतः प्रियतमासि त्वमतो रहस्यमपि कथयामी- त्यर्थः ॥ ७९ ॥ इदानीं नवधा(७)त्वमेवाह-आदिममिति । भूत्रयेण चतुरस्त्रयेण, मनुकोणं च(८)तुर्दशारं, वसुकोणम् अष्टकोणम् । स्पष्टमन्यत् । (१) 'कोणञ्च' के। (२) 'षोडशच्छदम्'गे। (३) आस्मन् कपुस्तके। (४) विज्ञामात्र एव' कपुस्तके । (५) शुद्धनिरा' खे। (६) बैन्दवे क्रोडी' खे। (७) 'नवधात्वमाह' खे। (८) 'चतुर्दशकोणं स्पष्ट' इत्येव खपुस्तके पाठः । ww ·नवचक्रनिरूपणम् । त्रैलोक्यमोहनं चक्रं सर्वाशापरिपूरकम् ॥ ८२ ॥ सर्व(१)संक्षोभणं गौरि ! सर्वसौभाग्यदायकम् । सर्वार्थसाधकं चक्रं सर्वरक्षाकरं (२)परम् ॥८३॥ १ उक्तानान्नवचक्राणां नामान्याह-तेषां नामानीति । त्रैलोक्यमोहनं लोक्यत इति लोकः, लोक्य(३)तेऽनेनेति लोकः, लोकयतीति लोक इति कर्मकरणकर्तव्युत्पत्या मेयमानमातृलक्षणं त्रैलोक्यं, तस्य मोहनं तिरोधायकमद्वैतप्रतीत्युत्पादनेन । सर्वा- शापरिपूरकम् आशा नाम अवप्तस्य पदार्थान्तरेषु स्पृहा तस्याः सर्वस्याः स्पृहायाः परिपूरकं निसपरिपूर्णप्तिलक्षण- परमशिवसामरस्यप्रतिपादनेन ।। ८२ ॥ सर्व(४)संक्षोभणं सर्वस्य तित्यादेः शिवान्तस्योपर्युपरि तत्व(५)क्रमेण संक्षोभस्तस्य संहारलक्षणस्य कारक भे(६)- दप्रपञ्चलयरूपरूपत्वात् । सर्वसौभाग्यदायकं सर्वसौभाग्यं सर्व स्पृहणीयता तस्या दायक, सर्वस्पृहणीयपरप्रेमास्पद(9)परम- शिवैक्यप्रतिपादनेन । सर्वार्थसाधकं सर्वेषां वैदिकानां तान्त्रिकाणां क्रि(c)याणामर्थः प्रयोजनं परमशिवप्राप्तिः । तदुक्तं महाकविभिः- बहुधा ह्यागमैर्भिन्नाः पन्थानः सन्ति भूतले । त्वय्येव निपतन्त्योघा जान्हवीया इवार्णवे ॥ इति । तत्साधयति [सर्वरक्षेति । सर्वरक्षाकरं रक्षा नाम प्रतिकूलप- दार्थादुपरतिः परिहारः षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मकं सर्वमेव प्रतिकूलपदार्थः (१) 'सर्वक्षोभकरं' खपुस्तके। (२) तथा' ग० । (३) 'लोकनं लोकः' का। (४) 'संक्षोभकरं' वा (५) 'क्रमेण क्षोभस्य संख०। (६) 'बैन्दवप्र' का। (७) 'पर' खा (८) 'क्रियाणामप्यर्थः' ख०।

·सटीके योगिनीहृदये- ARMA सर्वरोगहरं देवि ! सर्वसिद्धिमयं तथा । सर्वानन्दमयञ्चापि नवमं शृणु सुन्दरि ! ॥८४॥ अत्र पूज्या महादेवी महात्रिपुरसुन्दरी तस्मात्सर्वस्मात् रक्षा शिवाहम्भावभावनालक्षणां करोति । तदुक्तं परापश्चाशिकायामू- अहमि प्रलयं कुर्वन्निदमा प्रतियोगिनः । पराक्रमपरो भुङ्क्ते स्वभावमशिवापहम् ।। इति ।। ८३ ।। सर्वरोगहरं भे(१)दलक्षणं षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मकं सर्वमेव रोगः तस्य हरम् अभेदप्रतीतिहेतुत्वात् । अत्रैवोक्तं- विकल्परूपरोगाणां हारिणी खेचरी परा । (यो हु०सं० १ श्लो० ४१) इति । सर्वसिद्धिमयं सर्वस्य सिद्धिरुत्पत्तिः स्थितिः संहारश्च त. न्मय, त्रिकोणस्य सृष्टिस्थितिसंहारहेतुत्वात् । तदुक्तमीश्वरप्र. त्यभिज्ञायाम्-"चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः" इति । सर्वानन्दमयं शिवशक्तिलक्षणप्रकाशविमर्शसामरस्यरूपत्वात् । अत्र सर्व(२)त्र प्रवृत्तिनि(३)मित्तभेदाभावादद्वैतविश्रान्तिरे. व परमार्थः ॥ ८४॥ पूर्वोक्तवासनाचक्रस्य प्रयोजनमाह-अत्रेति । महादेवी (४)महती देशकालैरनाकलितत्वात देवी यो(4)तनार्या दे- (१) भेदलक्षणं' नास्ति खेल। (२) 'अत्र सर्वप्रवृत्ति का (३) 'निमित्तभेदादद्वैत' ख०। (४) 'महती देवी देशकालाकारना' का (५) 'द्योतनादिति देवी' 'ख'। ।

·नवचक्रानिरूपणम्। ६५ परिपूर्ण महाचक्रमजरामरकारकम् ॥ ८५ ॥ वीपदाभिधेया विमर्शरूपा । अत्र त्रिधा नवधा च पूर्वोक्तवा. सनाचक्रे महात्रिपुरसुन्दरी महती अनावरणा चिद्रूपिणी त्रिपुरा तुर्यरूपत्वात् मुन्दरी (१)स्वात्मतया (२)सर्वस्य स्पृहणीय- त्वात् । एवंविधा स्वसंविदेवता पूज्या वक्ष्यमाणपरादित्रिविध- रूपया पूजया भावनीया। त्रैलोक्यमोहनादिनवचक्राणां स्वस्वनामानु(३)रूपार्थ- वासनालक्षणफलान्युक्त्वा समष्टिचक्रस्य फलमाह-परिपूर्णाम- ति । परिपूर्ण (४)नवचक्रसमष्टिरूपं महायोनि (५)मध्यमहाबि- न्दुच(६)क्रस्फुरत्प्रकाशविमर्शसामरस्यरूपपरामभापटलमयसर्वा- नन्दमयं(७)सर्वावरणसमग्रं च, महाचक्रं विश्वमयं विश्वोत्तीर्ण- परामयत्वात् , अजरामरकारकम् अजरः कालत्रयातीतत्वा(८) एवामरः उत्पत्तिविनाशरहितत्वात् , अजरामरः (९)पर- मशिवः (१०)कारकं स्वपूजकस्य (११)कालत्रयातीतोत्पत्तिवि. नाशरहितनियपरमशिवत्वप्राप्तिलक्षणं मोक्षं करोतीत्यर्थः ॥८॥ अत (१)'स्वस्वात्मतया' ख। (२)'सर्वस्पृ' ख। (३)रूपलक्षणफला' ख०। (४)'नवचक्रसमष्टिरूपं नास्ति खे। (५) 'मध्य नास्ति खे। (६)'चक्र' नास्ति खे। (७) 'सर्वावरणसमग्रं च नास्ति खे। (८) 'त्वात् , अमरः अत एवोत्पत्ति' ख०। (९) 'परम' नास्ति खे। (१०) 'कारकं' नास्ति खः । (११) 'कालातीतनित्यपरशिव' ख। ९ ·६६ सटीके योगिनी हृदये- एवमेव महाचक्रसङ्केतः परमेश्वरि । कथितस्त्रिपुरादेव्या जीवन्मुक्ति(१)प्रवर्तकः ॥६६॥ चक्रसङ्केतमुपसंहरति-एवमिति । एवम् उक्तप्रकारेण त्रिपु- रादेव्याः पूर्वोक्तलक्षणाया महाचक्रसङ्केतः षट्त्रिंशत्तत्त्वचक्ररूप- त्वात् महाचक्रं जीवतो मुक्तिः जीवन्मुक्तिः मुक्तिर्हि बन्धनादुद्वन्धनं घृणादिपाशाष्टकेन । कोऽर्थः ? (२)परमशिवादिस्वगुरुपरदे- वताधिगतपरमार्थश्चक्रसङ्केतकः स्वपरामर्शकस्य हठादेव सकल- पाशाविनाशनेन शिवाहम्भावभावनां प्रवर्तयतीत्यर्थः ॥ ८६ ॥ । इति श्रीमत्परमयोगीन्द्रपरमहंसपुण्यानन्द(३)नाथ- शिष्यपरमहंसामृतानन्दना(४)थयोगिप्रव- रविरचितायां वा(५)मकेश्वरतन्त्रयो- गिनीहृदयदीपिकायां चक्रसङ्केतक: प्रथमः (६)पटलः ॥१॥ (१)'प्रदायकः' का (२) 'परशिवादिगुरुपरम' ख० । (३)'नाथ' खे नास्ति । (४)'नाथ' नास्ति खे । (५) 'वामकेश्वरतन्त्र' खे नास्ति । (६)'पटल' नास्ति खे।

·मन्त्रमङ्केतनिरूपणम् । मन्त्रसङ्केतकं दिव्यमधुना कथयामि ते । यद्वेत्ता त्रिपुराकारो वीरचक्रेश्वरो भवेत् ॥ १ ॥ अथ द्वितीयं मन्त्रसङ्केतकं श्रीजनप्रवृत्तये फलप्रतिपाद- नपूर्वकं वक्तुं प्रतिजानीते-मन्त्रसङ्कतकमिति । दिव्यं प्रका- शवि (१)मशात्मकप(२)रमशिवपराशक्तिप्रतिपादनपरत्वात् ।म- न्त्रसङ्केतकं मन नात्रायन्ते साधकामिति मन्त्राः चिन्मरीचयः तद्वा- चकत्वाद् बैखरीवर्णविलासभूतानां सौभाग्यविद्यादीनां म(३) ननात्राणता । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- मननात्राणधर्माऽसौ मन्त्रोऽयं परिकीर्तितः ॥ इति । सङ्केतकं पूर्वोक्तलक्षणम् । (४) अधुना कथयामीति । प्र. काशात्मकोऽहं ते विमर्शरूपिण्याः कथयामि हृदयङ्गमतान्नया- मीत्यर्थः । यद्वेत्ता यस्य मन्त्रसङ्केतकस्य वेत्ता ज्ञाता त्रिपुराकार: वे (५)दनसंपरिस्फुत्परमशिवभट्टारकः वीरचक्रेश्वरो भवेत् वीराः पूर्वोक्तलक्षणास्तेषां चक्रं समूहः तस्येश्वरः प(६) रमशिकः । कोऽर्थः ? एतन्मन्त्रसङ्केतप्रतिपादितश्रीवि(७)धादि- मन्त्ररहस्यभूतपरभावनाप्रणाशितमाहेजालः, अत एव परमशि: व एव भवेदित्यर्थः ॥ १॥ (१) 'विमर्शरूप' ख० (२) 'परशिव' ख० (३) 'मननन्त्राणता' न. (४) 'अधुना कथयामीति खपुस्तके नास्ति। (५) 'वेदनमय एवं परिस्फुरितपराभट्टारकैक्यद्विरि' क० (६) 'पर' खे० (७) विद्यामन्त्रार्थभूतपरभावनाप्राशस्त्यशाली परशिव एवं'ख० ·६८ सटीके योगिनीहृदये- (१) पूर्वोक्तत्रैलोक्यमोहनादिनवचक्रेश्वरीमन्त्रानेवोपक्रम्य मन्त्रसङ्केतकमारभते-करशुद्धिकरीति । करशुद्धिकरी त्वाद्या, द्वितीया चात्मरक्षिका । आत्मासनगता देवि तृतीया, तदनन्तरम् ॥२॥ POORmol आत्मतत्वगतयोरशुद्धयोरत्र कर्मकरणात्मनोईयोः । शुद्धतत्वलयभावनामयी शुद्धिरात्मकरयोः परा मता ॥ इत्यस्मद्गुरूक्तरीत्या कर्मेन्द्रियान्तःपातिनोः क(२)रयोर- शुद्धतत्त्वान्तर्गतयोः अशुद्धयोः शुद्धतत्त्वलयभावना शुद्धिस्त- करीयं विद्या पराहन्तापतिपादनपरत्वात् । अत्रैव वक्ष्यति- कर्मेन्द्रियाणां वैमल्यात्करशुद्धिकरी स्मृता । (यो० हु० सं० ३ श्लो० १३४) इति । आद्या त्रैलोक्यमोहनचक्रेश्वरी विद्येत्यर्थः । नन्वत्र कर- शुद्ध्यादिमन्त्राणां सङ्ख्यामेव करोति, किमिति नोद्धरति ? उच्यते, वामकेश्वरशास्त्र (३)एवासामुद्धारः, अत्र त्वज्ञातार्थ- प्रतिपादनपरत्वादस्य शास्त्र(४)स्येति न मन्त्रोद्धारः (५)क्रियते इति । द्वितीया चात्मरक्षिकेति । भेदलक्षणविपक्षसङ्कटोत्तारणपरमिहात्मरक्षणम् । इत्य(६)स्मद्गुरुक्तरीत्या भेदप्रपञ्चलक्षणप्रतिपक्षपराभवरू- (१) 'पूर्वमनन्तरोक्तत्रैलोक्य' ख. (२) 'करयोरशुखा (३) 'एतासाम्' क० (४) 'शास्त्रस्य, अत एव नक० (१)'नोद्धारः क्रियते' ख. (६) 'इत्यस्मदुकरीत्या भेदं प्र' ख.

·मन्त्रसङ्केतनिरूपणम् । चक्रासनगता पश्चात्सर्वमन्त्रासनस्थिता । साध्यसिद्धासना षष्ठी, मायालक्ष्मीमयी परा ॥ ३ ॥ पसङ्कटात् रक्षाम् अभेदप्रतीतिरूपां पराहन्ताप्रति(१) पादनेन वाऽऽत्मनः करोति इत्यात्मराक्षका द्वितीया सर्वाशापरिपुरका- ख्याद्वितीयचक्रेश्वरी विद्येत्यर्थः । आत्मासनगता देवि तृतीया । (२)आत्मचक्रमनुदेवतात्मनामासनं शिवमयत्वभासनम्'। इसस्मद्गुरुक्तरीया साधकचक्रमन्त्रदेवतानां स्वसंविदूपतया अनुसन्धानलक्षणासनच(३)तुष्टयविद्यानामादिभूता आत्मास- नगता विद्या तृतीया सर्वसनोभकरलक्षणतृतीयचक्रेश्वरी वि. घेत्यर्थः । तदनन्तरं चक्रासनगता त(४)दनन्तरोक्तचक्रास- नगता चतुर्थी विद्या सर्वसौभाग्यदायकलक्षणचतुर्थचक्रे- श्वरी विधेयर्थः । पश्चात्सर्वमन्त्रासनस्थिता । अनन्तरो- तवा(५) सनापूर्वोक्तलक्षणमननत्राणलक्षणचिन्मसीचपसर- (६)णाखिलावरणदेवतामन्त्रासनस्थिता पञ्चमी विद्या । सी. र्थसा(७)धकाभिधानलक्षणपञ्चमचक्रेश्वरी विद्येत्यर्थः । साध्य- सिद्धासना (८)षष्ठी। (१) 'पादनपरादात्मनः' क० (२) 'अष्टचक्रमनुदेवतात्मनां सा विमर्शमानयत् स्वभासन- म' खपुस्तके। (३) 'चतुष्टयादिविद्या क० (४)'अनन्तरं चक्रसंकेतोक्तचक्रासनयुक्ता विद्या' ख० (५) 'वासनामननत्राणचिन्म' खा (६) 'प्रसराखिल' ख० (७) 'साधनलक्षण' ख० (८)'षष्ठी । अनन्तरोतवासना । सर्व' का ·। सटीके योगिनीहृदये- मूर्तिविद्या च सा देवि सप्तमी परिकीर्तिता । सर्वपीठनिवासिन्यः सर्वगाश्चिन्मरीचयः । भै (१)रव्यो भरिताकारा रक्षन्तु कुलमातरः॥ इति प्रामाणिकवचनोत्तरीत्या चिन्म (२)रीचिमयपरिणता- वरणदेवताः (३)साध्याः साधकदशायां सप्तषष्टिसङ्ख्यात्रिको. णादिषोडश (४)दलान्तपदगताश्चतुरस्रत्रितयगताश्च देवताः मृ. ष्टिक्रमरूपत्वात्साध्याः । तदुक्तमत्रैम “सृष्टिस्यानवयोन्यादिप व्यन्तम्" ( यो० ह० सं० १ श्लो० ७८ ) इति । साध्यास्ता एव संहृतिकाले सिद्धाश्चतुरस्रादिबैन्दवान्तक्रमेणोपसंहृताः । तदु. क्तमत्रैच "संहतिः पुनः पृथ्व्यादिनवयोन्यन्तम्" ( योव्ह०सं० १ श्लो० ७८) इति । अत्र सिद्धिः संहारः । तदुक्तमीश्व- रप्रत्यभिज्ञायां "चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः" इति । (१)(अतः साध्याः सिद्धाश्च साध्यसिद्धाः )। एवं सृष्टिसंहारक्र- मेणानुसन्धीयमानानां साध्यसिद्धानामावरणदेवतानाम् आस- ने स्थिता (६)विद्या साध्यसिद्धासना षष्ठी (७)सा सर्वरक्षा- कारनामधेयषष्ठचक्रेश्वरी विधेयर्थः । मायालक्ष्मी (८)मयी परा। मुर्तिविद्या च सा देवी सप्तमी परिकीर्तितेति । अम्या विद्याया: (१) 'रम्यास्ता वाक्पराकारा' ख० (२) 'चिन्मरीच्यावरण' ख. (३) 'साध्याः सृष्टिस्थाः सप्तसंख्याकत्रिकोणादि' ख. (४) 'दलान्तचक्रगत' ख० (५) धनुश्चिन्हान्तर्गतं खपुस्तके नास्ति । (६) 'स्थिता या विद्या सा साध्य' ख. (७) खे 'सा' नास्ति (८) 'लक्ष्मीश्वरीमयी' क.

·मन्त्रसङ्केतनिरूपणम् । ७१ अष्टम्यावाहिनी विद्या, नवमी भैरवी परा ॥ ४ ॥ चतुःशतीशास्त्रे अनुदधृतत्वादत्रोद्धारः क्रियते-माया (२)भुवने- श्वरीबीजं, लक्ष्मीः श्रीबीजं,तन्मयी (२)तत्पचुरा । तयोरूर्व- गता परा। "चतुर्दशयुतं भद्रे (३)त्रिशीर्षान्तसमन्वितम् । तृतीयं ब्रह्म मुश्रोणि हृदयं भै (४)रवात्मनः" । इति (२)श्रीपरात्रि (६)शिकोक्तरीत्या परा परावाचकत्वा- तबीजत्रयात्मिका ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मकत्वाच्च सा विद्या श्रीमं- हात्रिपुरसुन्दरीमूर्तिकल्पनायां विनियुक्ता सप्तमी सर्वरोगहरा- भिधेयसप्तमचक्रेश्वरी विद्यत्यर्थः । अष्टम्यावहिनी विद्या। "आन्तरस्य निजसंविदात्मनो मातुरत्र करणात्मना बहिः । मेयसविदि समर्पणं तदा- वाहनं समरसत्वलक्षणम् ॥" इसस्मद्गुरूक्तरीत्या स्वहृदयकमलकर्णिकामध्ये स्फुरन्या: संविकलायाः "आत्मा मनसा युज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रिय- मर्थेन" इति तन्त्रान्तरीक्तपरिपाट्या (७)बहिरर्थप्रसरणलक्षणा- (१) 'भुवनेशी' क० (२) 'तद्वयोर्ध्वगता' ख. (३) 'तिथीशान्त' क० (8) 'भैरवात्मना' क० (१) 'इति परा' ख. (६) 'त्रिंशकोक्तबीज' खा (७) 'बहिः प्रसारणलक्षणावाहने विहिता। अष्टमी सर्वसिद्धिप्र: दानाभिधानाष्टम' खपुस्तके पाठः । - ·MANOR ७२ सटीके योगिनीहृदये- मूलविद्या तथा ख्याता त्रैलोक्यवंशकारिणी । एवं नवप्रकारास्तु पूजाकाले प्रयत्नतः ॥ ५ ॥ वाहिनी विद्या सर्वसिद्धिप्रदाऽष्टमचक्रेश्वरी विद्येत्यर्थः । नवमी भैरवी परा (१)भैरवी विश्वस्य भरणात् स्थितिहेतुतया रक्ष- णात्परचिन्मात्रपर्यवसानलक्षणसंहारकारणतया वमनात्सृष्टिहेतु- । तयाच ॥४॥ ननु भैरवी चतु शती (२)शास्त्रोक्ता किमत्र नोद्धृता यतः सप्तमचक्रेश्वरी विद्या चोद्धृतेत्यत आह-(३)मूलविधे- ति। मूलं विश्वस्य शिवादे म्यन्तस्य षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मनः प्रका- शविमर्शसामरस्यरूपं (४)परं तेजो (२)वेदयतीति मूलविद्या तथा (६)प्रोक्ता भैरची कथिता नान्या । अस्यास्तत्रैवो- धृतत्वान्नात्रोद्धारः । अन्यथा सप्तमचक्रेश्वरीवदत्राद्धरेत् । वक्ष्यति- मूलेन व्यापकन्यासः कर्तव्यः परमेश्वरी । इति । त्रैलोक्यमुक्तलक्षणं वशीकरोति सर्जने संहारे च स्वायत्तं करोतीति वक्ष्यमाणपूजासङ्केतके वक्तुं योग्यमपि न्यासं नवचक्रे. उचरी(७)विद्यानां प्रसङ्गान्मण्डूकप्लुतिन्यायेनाह-एवामिति । एवमुक्तप्रकारेण नवाकारा एताश्चक्रेश्वरीविद्याः साधकेन (२) 'भैरवी भरणाद्विश्वस्य स्थिति' क० (२) 'शास्त्रे नोक्ता' ख० (३) 'मूलविद्या तथा प्रोक्ता त्रैलोक्यवशकारिणीति' ख० (४) खपुस्तके 'पर' नास्ति । (५) 'वेदयिता। मूल' क. 'ततो ख्याता कथिता' इत्येव कपुस्तके। (७) विद्यानां' नास्ति क० ·चक्रेश्वरीन्यासस्थाननिरूपणम् । ७३ एताः क्रमेण न्यस्तव्याः साधकेन (१)कुलेश्वरि ! ॥ पादाग्रजङ्घाजानूरुगुदलिङ्गाग्रकेषु च ॥६॥ आधारे विन्यसेन्मूर्ति तस्थामावाहिनी न्यसेत् ॥ मूलेन व्यापकन्यासः कर्तव्यः परमेश्वरिः ॥ ७॥ एतद्विद्योपासकेन मोक्षमात्मनः साधयितुमिच्छता, कुलेश्वरी कुलं मेयमानमातृरूपम् । तदुक्तं चिद्गगनचन्द्रिकायाम्- मेयमातृमितिलक्षणं कुलं प्रान्ततो (२)व्रजति विश्वमम्बिके । इति । तस्य सर्जने संहारे च ईश्वरी । अत्र श्रुति:-"यथोण- नाभिः सूजते गृह्णते च" इति । आज्ञावतारेऽप्युक्तम्- स्वेच्छयैव जगत्सव निगिरत्युद्भिरत्यपि । पूनाकाले वक्ष्यमाण (३)सङ्केतोक्तसपर्यासमये, प्रयत्नतः प्रयत्नस्तदवाप्तौ तु व्यापारोऽतित्वरान्वितः । इतितन्त्रान्तरोक्तरीत्या श्रद्धावेशतया क्रमेण न्यस्तव्याः । तत्स्थानान्याह-पादाग्रेति । स्पष्टम् ॥ ६ ॥ आधारे विन्यसेन्मूर्ति पादानादीनां बाध्यत्वेन प्रसिद्धत्वा- न पृथकरणम् आधारमूर्यनन्तरधोतनार्थम् । आधारे पूर्वोक्त चतुर्दल (४)कमले मूर्ति मूर्तिविद्या (५)सप्तमर्मी न्यसेत् । तस्या मूर्तावेवावाहिनी न्यसेत् । 'मूलेन व्यापकन्यासः कर्तव्यः परमे- (१) 'महेश्वरि' क० (२) 'सृजति यत्र विश्वममिति' न. (३) 'सङ्केते क्रमः पर्यायक्रमः प्रयत्नतः' ख. (४) 'कमले मूर्ति' नास्ति खे। (५) 'सप्तमी नास्ति खे ।

·৩৪ सटीक योगिनीहृदये- अकुलादिषु पूर्वोक्तस्थानेषु परिचिन्तयेत् । चक्रेश्वरीसमायुक्तं नवचक्रं पुरोदितम् ॥ ८ ॥ श्वरि । मूलेन नवमचक्रेश्वरीविद्यया सौभाग्यविद्ययेति यावत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ७॥ नवचक्रेश्वरीविद्यानां न्यासमुक्त्वा तदाधारभूतनवचक्राणा- मपि चिन्तालक्षणमान्तरन्यासमाह-अकुलादिष्विति । अकु- लादिषु "अकुले विषुसंज्ञेच" (यो हृ० सं० १श्लो० २५) इत्यत्र पूर्वोक्तस्थानेषु । आदिशब्देनाष्टौ (१)वन्हि-शाक्त- नाभि-अनाहत-विशुद्ध-लम्बिकान-भ्रूवोरन्तर-(२)इन्दवो गृ- अन्ते । पुरोदितं चक्रस(३)ङ्केतोदितं नवचक्रं चक्रेश्वरी- समायुक्तं नवचक्रेश्वर्यघिष्ठितं परिचिन्तयेत् । (४)को- ऽर्थः ? अकुले सुषुम्नामू(५)लारुणसहस्रदलकमले त्रिपुराधि- ष्ठितं त्रैलोक्यमोहनचक्रं, वन्हावाधारे चतुर्दलकमले (६)त्रिपुरे. श्यधिष्ठितं सर्वाशापरिपूरणं चक्रं, शाक्ते स्वाधि(७)ष्ठानस्थित- षड्दलकमले त्रिपुरसुन्दर्यविष्ठितं सर्वसंक्षो ८)भणं चक्रं, ना. भौ दशदलकमले त्रिपुरवासिन्याधिष्ठितं सर्वसौभाग्यदाय (९)क- (१) 'विषु' शब्दोऽधिक कपुस्तके । (२) यद्यप्यत्र कखयोरुभयोरपि पुस्तकयोः 'रन्तरबिन्दवो' इत्येष पाठस्तथाऽपि स न समीचीन इत्युपेक्षितः। (३) 'सङ्केतोदितं नवचक्रेश्वरी' का (४) 'कोऽर्थः' नास्ति ख०। (५) 'मूलभागे' ख०। (६) त्रिपुरेश्वरीयुक्तं स्त्र (७) 'ष्ठाने सित' क० (८) 'क्षोभकं' खा (९) 'दायकम्, अ' को ?

·चक्रेश्वरीनामनिरूपणम् । (१)तासां नामानि वक्ष्यामि यथानुक्रमयोगतः। तत्राद्या त्रिपुरा देवी, द्वितीया त्रिपुरेश्वरी ॥९॥ तृतीया च तथा प्रोक्ता देवी त्रिपुरसुन्दरी । चतुर्थी च महादेवी देवी त्रिपुरवासिनी ॥ १०॥ पञ्चमी त्रिपुरा श्री स्यात् , षष्ठी त्रिपुरमालिनी । सप्तमी त्रिपुरा (२)सिद्धिरष्टमी त्रिपुराम्बिका ॥११॥ नवमी तु महादेवी महात्रिपुर(३)सुन्दरी । चक्रम, (१)अनाहते द्वादशदलकमले त्रिपुरा(४)श्रीसमाधिष्ठित सर्वार्थसाधकं चक्रं, विशुद्धौदिषोडशदलकमले त्रिपुरमालिन्य- धिष्ठितं सर्वरक्षाकरं चक्रं, लम्बिकाग्रे ता(६)लुमूले अष्टदलकमले त्रिपुरासिद्ध्यधिष्ठितं सर्वरोगहरं चक्रं, भ्रूनोरन्तरे द्विदलकमले त्रिपुराम्बिकाधिष्ठितं सर्वसिद्धिपदं चक्रम् , इन्दौ ललाटे बिन्दौ महात्रिपुरसुन्दर्यधिष्ठितं सर्वानन्दमयं चक्रं भावयेदित्यर्थः ॥८॥ (७)पूर्वोक्तविधानानवचक्रेश्वरीणां नामान्याह-तासा- ननु (८)रता विद्या नवचक्रेश्वर्यः (९)पादानादिष्वकु. (१) 'आसां ग०, ख पुस्तके च 'इदमर्ध नास्ति । (२) सिद्धा त्वष्ट' को (३) 'त्रिपुरभैरवी' क. (४) 'अनाहते हंदि द्वादश ख० (५) 'श्रीअधिक (६) तालुमुले' खपुस्तके नास्ति (७)'पूर्वोक्तानाम्' का (८) 'एताश्च ख० (९) पादादिम्बकुलादिस्थानेषु' ख. मिति । स्पष्टम् । :

·सटीके योगिनीहृदये- - पुजयेच्च क्रमादेता नवचके पुरोदिते ॥ १२ ॥ एवं नवप्रकाराद्या पुजाकाले तु पार्वति ! । एकाकारा ह्याद्यशक्तिरजरामरकारिणी ॥ १३ ॥ लादिषु स्वस्वस्थानेषु च (१)स्वरूपेण भावनारूपेण क्रमेण न्य- स्तव्या(२)एव किम् ? नेत्याह-पूजयदिति । एताः पुरोदिता- त्रिपुराया वि(३)या नवचक्रे(४)श्वर्यः पुरोदिते "त्रैलोक्य- मो(५)हनं चक्रम्"(यो० हृ० सं०१. श्लो०८३) इत्यादिपूर्वोक्ते नवचक्रे इत्येकवचनमन्योन्याविश्लेषकथनार्थम् । अकुलादिनव- स्थानेषु अन्योन्यसंयुक्ततयै(६)व विभावितेषु नवचक्रेष्वित्य. थः । क्रमात्पूजयेच्च त्रैलोक्यमोहनं चक्रमारभ्य प्रतिचक्रमकैक क्रमेण पूजयेदित्यर्थः ॥ १२ ॥ ननु किमासानवधा(७)त्वं स्वाभाविक ? नेत्याह-एवमि- ति । आद्या शिवादिक्षित्यन्तस्य जगतो निदानत्वात् । आधा शक्तिराद्यशक्तिः। आधस्य सकलवर्णादिभूतस्य प्रकाशात्मनः परशिवस्य शक्तिर्विमर्शरूपिणी एकाकारा परा पूजाकाले तेन निरन्तरं सामरस्यमापना अपरा पूजाकाले तु(८)तथा न भव- ति । एवमुक्तप्रकारेण नवप्रकारा नवविधा भिन्ना एवंविधपूजक- (१) 'स्वरूपेण' नास्ति ख० (२)'एव नेत्याह' ख० (३) 'विद्या' नास्ति क. (४) 'चक्रेश्वरीपुरोदित त्रैलोक्य' ख. (५) मोहनचक्रे इत्यत्र पूर्वोक्ते' क० (६)'तयैव भाविक (७) 'धात्वं तात्त्विकं न वेत्याशङ्कयाह' क० (८)'तु' शब्दो नास्ति के।

·७७ मन्त्रसतभेदनिरूपणम् । मन्त्रसङ्केतकस्तस्या नानाकारो व्यवस्थितः । नानामन्त्रक्रमेणैव पारम्पर्येण लभ्यते ॥ १४ ॥ षडविधं (१)स्तं तु देवेशि ! कथयामि तवानघे !! MATION स्याजरामरकारिणी अजरामरः उक्तलक्षणः शिवः, तत्वम. स्य करोति । अत्रैव वक्ष्यति- तव नित्योदिता पूजा त्रिभिर्भेदैव्यवस्थिता ।। इति ॥१३॥ प्रासाङ्गिकमुपसंहृत्य प्र(२)कृतमेव प्रधान मन्त्रसङ्केत्तमुद्दिश- ति-मन्त्रसङ्केतक इति। तस्याः परमशिवसामरस्यरूपाया: परायाः (३)यो मन्त्रसङ्केतका मन्त्रः सौभाग्यविद्यारूपः तस्य सङ्केतो गूढार्थमदर्शनं नानाकारः अनन्तरवक्ष्यमाणषड्विधरूपः। नानामन्त्रक्रमेणेति । अनन्तरं पूर्वोक्तकरशुद्ध्यादिनानाप्रपञ्च- परिपाट्यैव पारम्पर्येण लभ्यते । सोपानावरोहरीत्या शिवा- दिस्वगुरुपर्यन्तपरम्परापेदशक्रमेण लभ्यते, नान्यथा । पारम्पर्य विहीनानामसंप्रदायवतां चुम्बकवृत्त्या चौविगताक्षरपाठमात्र- पर्यवस्थितानामनर्थीयैव केवलमित्यर्थः । अत्रैव वक्ष्यति- पारम्पर्यविहीना ये ज्ञानमात्रेण गर्विताः । तेषां समयलोपेन विकुर्वन्ति मरीचयः ॥ इति ॥ १४ ॥ उद्दिष्टस्य मन्त्रसङ्केतस्य विभागं प्रतिजानीते-षविध इ. ति । षड्विधः अनन्तरवक्ष्यमाणभावार्थादिप्रकारेण षड्विधः अनघे परशिष्यत्वादिदोषरहिते तब मदंशरूपाया विमर्शशक्तेः (१) 'षड्वधं तन्तु' क० (२) 'प्रकृतमेव मन्त्रसङ्केतकमुपदिशतिक. (३) 'यो मन्त्रा' ख.

·सटीके योगिनीहृदये- भावार्थः,सम्प्रदायार्थो, निगमार्थश्च,कौलिकः॥१५॥ तथा सर्वरहस्याओं, महातत्त्वार्थ एव च। अक्षरार्थो हि भावार्थः केवलः परमेश्वरि! ॥१६॥ योगिनीभिस्तथा वीरे(१)वीरेन्द्रः सर्वदा प्रिये । । प्रकाशात्मकोऽहं(२)तं तु षड्विधं कथयामि । (३)तद्विभागमाह-भावार्थ इति । वक्ष्यमाणलक्षणत्वा- स्प(४)ष्टोऽर्थः । षोढाप्रकारेण लक्षणानि कथयिष्यन्नादौ भा. वार्थमाह-अक्षरार्थ इति । न क्षरन्तीत्यक्षराणि नित्यप(५). रशिववाचकत्वात् । किञ्च तालोष्ठव्यापारोऽभिव्यञ्जकस्ते- षाम् । अत एवाक्षराण्येवाक्षराणि. तेषामर्थोऽभिधेयः । श्रीसौ. भाग्यविद्याऽत्रयवपञ्चदशाक्षराणामों भावार्थः ॥ १६ ॥ अक्षरार्थमेवाह-योगिनीभिरिति । योगिन्यः योगः शिव- सम्बन्धो निसं विद्यते आसामिति योगिन्यः विमर्शशक्त्यंशभूते- च्छाज्ञानक्रि(६)यात्मकभारतीपृथ्वीरुद्राण्यः, वीराः उक्तार्थाः, तद्योगिनीनिसस(७)म्बन्धभूताः प्रकाशांशभूताः वामाज्येष्ठा. रौद्यात्मकब्रह्मविष्णुरुद्राः सृष्टिस्थितिसंहारकर्तारः, वीरेन्द्राः स. (१) 'वीरेन्द्रैश्च सदा' क. (२) 'त्मकोऽहं कथयामि ख० (३) 'तद्विभाग कथयामीत्यर्थः। भावार्थ:' का (४) 'स्पष्टोऽर्थः। तत्रादौ भावार्थस्य लक्षणमाह षोढाविभ- ज्यलक्षणानि' का ५) 'परशिववाचकात् ताल्वोष्ठपुटव्यापारों'क० (६) क्रियात्मका'क (७) 'सम्बन्धाः प्रका' क.

·भावाथस्वरूपनिरूपणम् । ७१ ॥ names शिवशक्तिसमायोगाजनितो मन्त्रराजकः ॥ १७॥ टिस्थिति(१)संहारपदा अतीतानाख्याधिकारिणस्ते शान्ता- म्बिकात्मानः शिवशक्तिमिथुनत्रयसमष्टिरूपाः त्रिबीजशिखरवर्ति- कामक (२)लात्रयाभिधेयाः एतैः विद्याक्षराभिधेयमयः मिथुन- चतुष्टयः शिवशक्तिसमायोगाच्छिवशक्त्योः समायोगः सम्पर्क(३) स्तमन्त्रराजकः सौभाग्यविद्यारूपः सकलमन्त्रोत्तमत्वाजनि- तो जातः आ(४)दिकर्मणि क्तः, जातः भावित इति याव- त् । तस्यार्थस्य नित्यत्वात् । अयमेवार्थो मया सौभाग्यसु- भगोदये प्रपञ्चितः । यथा- सैव महाविद्यात्मा माता चतुरन्वयकविश्रान्तिः । चतुराननादिजननी जाता चतुरात्मवर्गफलदात्री ॥ अस्वविमर्शरूपौ स्वांशी हित्वा चतुष्कलौ सैव । चामादीच्छादिमयान्यकरोद् द्वन्द्वान्यमूनि चत्वारि ॥ चामांशो ब्रह्मा स्यादिच्छैव तस्य भारती शक्तिः । अनयोरेतन्मिथु(५)नं सृष्टिः प्राग्वाग्भवात्मकं बीजम् ।। ज्येष्ठांशो विष्णुः स्याज्ज्ञा(६)नं विश्वम्भरा तयोमिथुनम् । इदमेव दक्षिणान्वयरूपं श्रीकामराजमध्यास्ते ॥ रौद्यात्मकस्तु रुद्रः क्रियामयी शक्तिरस्य रुद्राणी। युगलमिदं तार्तीयं बीजं पालयति पश्चिमाम्नायम् ॥ (१) संहारपदातीतानामाख्याकारिणः' ख. (२) 'कलाभिधेयाः तैः क. (३) 'सम्पर्कस्तान्मथुनीकृत' ख० (४) 'आदितः श्रुतः' क० (५) 'थुनं शास्ति प्रागन्वयात्मवाग्बीज' क० (६) 'ज्ञाना' का

·८०
सटीके योगिनीहृदये-
स्यादम्बिकास्वरूपः शम्भुः शान्तात्मिकाऽस्य शक्तिः स्यात् ।
मिथुनमिदं शिवशत्योरुत्तरसमयात्मतुर्यमधितिष्ठेत् ॥
एवमनुत्तरशत्योश्चतुरंशद्वन्द्ररूपिणी जाता।
चतुरन्वयात्मिकेयं पश्यन्ती मातृकामयी विद्या ।
सृष्टिः पूर्वाम्नायो वाग्भववीजं तदात्मकं त्रिविधम् ।
सृष्टिस्थितिसंहारैर्भिन्ना सृष्टिस्त्रिमूर्तिमूर्तिः स्यात् ।।
ब्रह्माऽत्र सृष्टिसृष्टावधिपतिरतस्य भारती शक्तिः।
सो(१)यं हस्यार्थः स्यात्स एव शिवशक्तिवा(२)चकश्चापि ।।
हस्यार्थः स्यादत्र स्वशक्तिमयरूपसार्णसंयोगात् ।
सृष्टिस्थितौ तु विष्णुः कर्ता विश्वंभराऽस्य शक्तिः स्यात् ।।
विष्णुः कलिपेरों ललिपेरेतस्य शक्तिरर्थः स्यात् ।
रुद्रोऽधिपतिः शक्ती रौद्री (३)स्यात्तत्र सृष्टिसंहारे ।
ह(४)रवर्णयुगलमनयोर्वाचकम(५)र्थोऽत्र रस्य रुद्रः स्यात् ।
रुद्राक्षरसम्पद्रिौद्री तच्छक्तिरत्र हस्यार्थः ।।
अत्र तु (६)शक्त्यर्णस्य प्राथम्यं शक्तिबीजभूतत्वात् ।
अधिवसतः शिवशक्ती सं(७)ज्ञानाख्या तयोस्तु(८)त्रित्वमयी।
कामकलाकलयित्री (९)तुर्यमयी रक्तशुक्लमिश्रतनुः।
(१) 'सेयं सस्यार्थः' को
(२)'वाचकस्यापि' क०
(३) 'स्यादत्र' का
(४) 'हसवर्ण क.
(५) 'मर्थोऽक्षरस्य' क०
(६) 'शक्तिनस्यात्' क.
(७)'सत्यज्ञाना' क.
(८) 'स्तुतत्रिमयी' ख.
(९) तुरीयमयी' का

·--
Aण्यादिविभेदाद्वसन्ति ता एव देवतास्तत्र ।
भावार्थनिरूपणम् ।
८१
रक्तो बिन्दुः शक्तिः शुक्लः शम्भुः परस्तदैकात्म्यम् ॥
एवं द्वितीयबीजं स्थितिरूपं दक्षिणान्वयात्म स्यात् ।
अत्र कलवर्णमध्यस्थितो हकारः स्थितिस्वरूपत्वम् ।
अस्य द्योतयति (१)परं स्थितिरूपं संविदम्बिकाकारः ।।
संहारात्मकपश्चिमसमये (२)तद्वदेव तार्तीयम् ।
संहृतिसृष्टयादिवशात् (३)सन्ति ता एव देवतास्तत्र ।।
सृष्टौ शक्तेनियत(४)प्राधान्यादस्य शक्तिबीजत्वात् ।
स्वात्मनि संहृतिसृष्टौ शिवमन्तर्भाव्य विभासते शक्तिः ।।
त्रिमये तुरीय(५) बीजेऽनाख्यारूपोत्तरान्वयात्मनि तौ ।
शक्तिशिवावधिवसतो निरन्तरं सामरस्यमापन्नौ ।।
सृष्टयादिभेदभिन्नश्रीविद्यावर्णयुगलनवकात्मा ।
नवनादवर्गरूपा माता सा म(६)ध्यमाऽभिधा वितता
शब्दस्पर्शी रूपं रसगन्धौ चेति भूतमूक्ष्माणि ।
व्याप्यव्यापकभावात्पञ्चदश स्युः क्रमेण तत्सङ्ख्याः ।।
तिथयश्च कला नित्यास्तदात्मिकाः स्युस्तथैव तत्सङ्खयैः ।
वर्णैः समष्टिरेषा विद्या व्यामोति तानि सर्वाणि ॥
सर्गादिसमष्टिरूपःस्वां(७)शैरेभिस्तदात्मना विततः ।
सर्गेण कादिवर्णैरपि षट्त्रिंशद्भिरात्मनोऽवयवैः ।।
(१)'परध्वनिरूपः संविदम्बराकारः' ख०
(२) तत्तदेव तार्तीये' ख०
(३)ता एवात्रापि देवता न्यवसन्' ख.
(४) 'प्राधान्याञ्चास्य' ख.
(५) 'बीजेऽनाख्ये' क.
(६) 'मध्यमा वितता विमला' का
(७) स्वाशैरणुभिः' ख०
%3D

·८२ सटीके योगिनीहृदये- तन्मयों परमानन्दनन्दितां स्पन्दरूपिणीम् ॥ निसर्गसुन्दरी देवी ज्ञात्वा स्वैरमुपासते ॥ १८ ॥ पुनरज्व्यञ्जनबिन्दुभेदभिन्नांस्तदक्षरावयवान् । पत्रिंशत्सङ्ख्याकांस्तवमयानश्नुते हि सा माता ॥ व्यष्टिसमष्टिविभेदैश्चतुरात्मा तत्त्वबीजपीठमयी। चतुरन्वयात्मनाऽपि च(१)माताष्टकमातृकामयी विद्या ।। तुर्यमन्त्रस्यार्थमाह-तन्मयामिति । (२)तन्मयीं भारत्या- दिब्रह्मादि(३)मिथुनत्रयवाचकधीजत्रयसमष्टिरूपा (४)तुरीय- मन्त्रवाच्या परमानन्दनन्दितां परमशिवसामरस्यपरिस्फु- रस्परमानन्द(५)निर्भरां स्पन्दरूपिणीं शिवादिक्षित्यन्तषति- शत्तत्त्व(६)स्पन्दरूपेण व्यक्तनिजविभवां निसर्गसुन्दरी सर्वप्रा- णिध्वात्मतया (७)परप्रेमास्पदीभूतां देवी महात्रिपुरसुन्दरी प्र. काशविमर्शसामरस्यरूपिणी परां ज्ञात्वा (८)स्वात्मतया स्वैरमु. पासते स्वातन्त्र्येण विहरन्ति, स्वैराचारपरा भवन्तीत्यर्थः । अत्रैव वक्ष्यति- स्वैराचारेण सम्पूज्या त्वहन्तेदन्तयोः समा। (यो० ह० सं० १ श्लो० २५) इति ॥ १८ ॥ (१) 'वितता सा मातृका' क. (२) 'तन्मयीम् । ब्रह्मादि' का (३) 'चतुर्मिथुनवाचक' क. (४) 'तुरीयमन्त्रवाच्यां खपुस्तके नास्ति (५)'शालिनी' ख० (६) 'स्पन्दरूपिणीम् अध्वत्रयनिज' ख. (७) खपुस्तके 'पर' नास्ति । (८) खपुस्तके 'स्वा' नास्ति ।

·भावार्थनिरूपणम्। ८३ शिवशक्त्यात्मसङ्घट्टरूपे ब्रह्मणि शाश्वते ॥ तत्प्रथाप्रमराश्लेषभुवि बैन्द्रोपलक्षिते ॥ १९॥ मन्त्रशब्दार्थमाह-शिवशत्यात्मेति । शिवशक्त्यात्मम- घट्टरूपे शिवशत्यात्मनोः प्रकाशविमर्शमययोः सङ्घटः सामर- स्यं तद्रूपे, ब्रह्मणि 'बृह' वृद्धावित्यस्माद्धातोर्बुहणत्वादात्मैव ब्रह्मति वैयाकरणोक्तरीत्या सर्वप्राणियात्मनि, शाश्वते भूतभविष्यत्कालशालिनि, तत्प्रथाप्रसराश्लेषभुवि तच्छब्देन प्रकाशात्मा परामृश्यते । तदुक्तं श्रीभगवद्गीतायाम्- ॐतत्सदितिनिर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । इति । (१)तस्य शिवस्य प्र(२)काशमयस्य प्रथा विमर्शशक्तिः। यथा (३)दीपस्य प्रभा तद्वत्तस्याः प्रसरः षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मना परिणा- मः तस्याश्लेषः शिवस्तावन्मात्रस्य पर्यवसानं तस्य भुवि वि. श्रान्तिस्थाने । अत्र श्रुतिः-"सर्वङ्खल्विदं ब्रह्म" (४)इति, "तज्जलानिति शान्त उपासीत" इति । (५)ऐन्द्रोपलक्षित (६)इदि परमैश्वर्ये, परमैश्वर्यवानिन्द्रः । अत्र श्रुतिः-“इन्द्रो मा. याभिः पुरुरूप ईयते" इति । तत्सम्बन्धि ऐन्द्रं कर्म तेनोपलाक्षि- ते । काकवदेवदत्तगृहमितिवद्विश्वसर्जनादिव्यवहारः अस्यो. पलक्षणं न तु स्वरूपधर्म इति यावत् । प्रकाशविमर्शसामरस्य- । (१) 'तस्य' खपुस्तके नास्ति । (२) 'प्रकाशस्य' ख० (३) 'दीपस्य तत्प्रथायाः प्रसरः' ख. (४) 'इति । तज्जलानिति शान्त उपासीत इति'नास्ति कपुस्तके। (१) 'तत्रोप' ख० (६) 'इदि परमैश्वर्य' नास्ति खे ·सटीके योगिनीहृदये- (३)ज्ञातृज्ञानमयाकारमननान्मन्त्ररूपिणी ॥ तेषां समष्टिरूपेण पराशक्तिस्तु मातृका ॥ २० ॥ रूपे नित्ये विश्वसृष्टिस्थितिसंहारकारिणि (२)साक्षिणि तत्प्रकृ. त्यात्मकमहदैश्वर्यपरामृष्टे परमात्मनि विषये (३)ज्ञातृज्ञानमयाका- रमननात् (४)ज्ञातुरादरनैरन्तर्यपाटवाभ्याससद्भावतत्पकर्षल. क्षणमननात्तन्मयाकारभावनालक्षणत्राणान्मन्त्ररूपिणी । को- ऽर्थः ? उक्तविशेषण(६)विशिष्टपरप्रकाशविषयमननात्स्वसाधक तन्मयरूपताप्रतिपादनेन त्रायत इति निरुत्या तुरीयलक्षणमहा- मन्त्ररूपिणीयमित्यर्थः । ननूक्तविशेषणविशेषिता तुर्यमन्त्र(३)रू- पिणीयं किंविशिष्टलक्षणेत्यत आह-तेषामिति । तन्मयीमिति पूर्वोक्तमेव तेषां ब्रह्मादीनां भारत्यादीनां च सृष्टयादिसमष्टि. रूपलक्षणेन लक्षिता परा शक्तिः । तुरवधारणे । पराशक्तिरेव न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ॥ इति श्रुतिप्रतिपादिता परैव मातृका अखिलमनाहतमूर्तिमय्यु- त्तीर्णस्वरूपिणी भवति । (१) 'शातृज्ञानमयाकारकरणान्मन्त्ररूपिणीम्' ख० ग० (२) 'साक्षिणि' नास्ति खपुस्तक । (३) 'ज्ञातृज्ञानमयाकारमननात' खपुस्तके नास्ति । (४) 'ज्ञातुरानन्दनरन्तर्याभ्यासतद्वासनातित्प्रकर्ष' क० (५) खपुस्तके 'विशिष्ट' नास्ति । (६) 'रूपिणी किंलक्ष' ख० ·भावार्थनिरूपणम् । ८२ मध्यबिन्दुविसीन्तः समास्थानमये परे ॥ कायति नानानामप्रपञ्चरूपेण मातृका देवी । इ(१)त्यस्मद्गुरूक्तरीत्या (२)परा मातृका पश्यन्ती-मध्य- मा-वैखरी-रूपेण व्यापृता । अत्र श्रुतिः- चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति । (३)अयमर्थः-ब्रह्मादिभारयादिसमष्टिरूपतालक्षणा पश्य- न्ती-मध्यमा-वैखरी-रूपविस्तारप्रकाशविमर्शसामरस्य(४)रूपा तुरीयमन्त्रवाच्येति ॥ १९ ॥ २० ॥ नन्वियमकारहकारसामरस्यरूपा परैव तुरीय(५)मन्त्रविशेषण- विशेषिता तुरीयपदवाच्येत्युक्तम् । तद्वर्णद्वयं (६)मन्त्रेषु कुत्र कुत्र निवसतीतिचेत् ! एतन्मन्त्रस्य तद्वर्ण(७)द्वयवाच्यायाः परायाश्च का सम्बन्ध इत्यत आह-मध्येति । तस्याः परायाः मध्यबिन्दुविसर्गान्तसमास्थानमये । मध्यबिन्दुः ऊर्ध्व- बिन्दुः अकारहकारसामरस्यरूपः कामाख्यः । तदुक्तं का. मकलाविलासे- (१) 'इत्यस्मदुक्त' ख० (२) 'परा' नास्ति ख० (३) 'वदन्ति इति एवमर्थः' ख० (४) 'रूपा तुरीयमन्त्रपदावाच्येति' ख० (५) 'विशेषणविशेषिता तुरीयपद' खपुस्तके नास्ति । (६) मन्त्रे कुत्र नि' ख० (७) 'द्वयवाच्याया' इत्येव खपुस्तके।

·८६ सटीके योगिनीहृदये- कुटिलारूपके तस्याः प्रतिरूपे वियत्कले ॥ २१ ॥ - "विन्दुरहङ्कारात्मा रविरेतन्मिथुनसमरसाकारः । कामः कमनीयतया" इति । (१)विसर्गस्तन्निरासरूपः बिन्दुद्वयात्मकः। अकारः षो. डशस्वरः । तदुक्तं तत्रैव-"कला च दहनन्दुविग्रहौ बिन्दु" इति । तयोरन्तः (२)कामस्य कलायाश्च द्वयोरपि मध्ये समास्थानमये (३)निरासरूपे परे अहाक्षरे। वर्णानामावन्तत्वादन्त्यापेक्षया आ- देरकारस्य परत्वमाद्यापेक्षयाऽन्त्यस्य हकारस्य परत्वम् । तेन परे (४)अक्षरे वर्णानामाद्यन्ते अकारहकाररूपे अक्षरे कथ्यते । कुटिलारूपके कुटिलं अकुलकुलकुण्डलिन्यौ कुटिलरूपत्वात् एते एव रूपे ययोस्तयोः प्रतिबिम्बरूपे वियत्कले वियच्छब्देन शून्यं लक्ष्यते । तेन वियद् बिन्दुः, कला बिन्दुद्वयमात्रावती हकार• लिपिः । कोऽर्थः ? (६)अकारः (६)शिवशक्तिसामरस्यरूपाका- रस्तद्वासरूपकलाक्षरावयव(७)रूपबिन्दुद्वयान्तर्गतमात्रारूपे निव- सति (८)अहो एव द्वे अप्यक्षरे अकुलकुलकुण्डलिनीरूपे पराया: । (१) 'विसर्गस्य बिन्दुन्यासरूपं बिन्दुद्वयं नत्वः (? तत्त्वा)कारः । तदुक्तं खपुस्तके। (२) कामाख्यस्य कलयोयोरपि ख. (३) 'निवास' ख० (४) 'अक्षर पिनामा' ख. (१) खपुस्तके 'अकारः' नास्ति । (६) 'शिवशक्तिसामरस्यरूपमायोबिन्द्वन्तर्गतो निवसति ह. कारः तस्य व्यासरूपकला' खपुस्तके पाठः । (७)'रूप' नास्ति ख. (८)'अहो एव' नास्ति क० ·भावार्थनिरूपगम् । मध्यप्राणप्रथारूपस्पन्दव्योम्नि स्थिता पुनः ॥ मध्यमे मन्त्रपिण्डे तु तृतीये पिण्डके पुनः ।। २२ ॥ रूपे तदवयवत्वात्तयोः परारूपयोः प्रतिविम्वरूपे अहकाराक्षरे अकारहकारयोः (१)स्फुरणत्वादित्यर्थः ॥ २१ ॥ मन्त्रनिदानभूतकामकलायाम् अकारहकारयोः स्थिति- मिह उत्पाद्य इदानी मन्त्र तर्णद्वयस्य स्थितिक्रमेण (२)वा सनामाह-मध्यप्राणेति । मध्यमे मन्त्रपिण्डे वाग्भवशक्तिबी- जयोः मध्यगते कामराजबीजाख्ये षडक्षरपिण्डे मध्यप्राण- प्रथारूपस्पन्दव्योम्नि स्थिता (३)पुनः । मध्यः प्राणः काम. कलाशोणविन्दुमध्यगतप्राणो हकारः तस्य प्रथा पृथुत्वेन प्रती- तिः श्रुतिगोचरत्वात् तद्रूपस्पन्दव्योम हकारः तस्मिन्व्योम्नि पुनः स्थिता हकारस्य विमर्शशक्तः स्फूर्तिमयत्वात् । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- हकारोऽन्त्यकलारूपो विमाख्यः प्रकीर्तितः । इति । तृतीये पिण्डे शक्तिबीजाख्ये चतुरक्षरपिण्डे पुनस्त्वर्थे । द्वि- तीयबीजवत् स्फुटीभावे न स्फुरति । किन्तु राहुकूटद्वयस्फूर्जत् । राहुकूटः शषसहानां वर्णानां (४)वर्गः । कूटो वर्णसमूहः । यथा पञ्चकूटः षट्कूट इति । राहुकूटे अद्वयो वर्णः द्वितीयादन्यः तृतीयः सकारः तद्वर्गतृतीयवर्णत्वात् पोढान्यासे शपसहराहुवर्गः । । (१) स्फुरणमस्फुरितत्वा' ख० (२) वासनाम्' नास्ति ख० (३) पुनः' खपुस्तके नास्ति (४) वर्गः । तथा च पञ्चकूटं षट्कूटमिति । राहुकूटे' खपुस्त- के पाठः । तत्रैव 'पञ्चकूटं षट्कूटमिति' नाशितं च ।

·८८ सटीके योगिनीहृदये- (१)राहुकुटाद्वयस्फूर्जत् चलत्तासस्थितस्य तु ॥ - - अत्रैव वक्ष्यति वक्रेशादिचतुर्वर्णैः सहितं राहुमेव च । इति । पुनः राहुकुटट्यस्फूर्जदिति । राहुकूटे तृतीयसकारोपरि अविभागेन स्फूर्जत् प्रकाशमानं सकलवर्णाधम् अनुत्तरं अक्ष. रम् । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- अकारः सर्ववर्णाग्न्यः प्रकाशः परमः शिवः । इति । (२)कोऽर्थः । परावयवभूतावकारहकारावेव कामकलो- बिन्दौ मात्रायां (३)च स्थित्वा पुनः स्थूलभावमासाद्य पृथग्भूतौ कामराजबीजान्तर्गतककारलकारमध्यगतहकारे शक्तिबीजादि. भूतसकारादूर्ध्वगताकारे चाधिवसत इत्यर्थः । ननु(४)प्र. थमपिण्डे विद्यमानेऽपि मध्यपिण्डे तृतीयपिण्डे च परावयवभूत- योरकारहकारयोः कथमवस्थानमुक्तं ? प्रथमबी(५)जे किमिति नोक्तम् ? उच्यते । दक्षिणस्रोतःपक्षपातिन्याः सौभाग्यदेवतायाः परायाः परा(६)परशक्तिप्रधानत्वात् स्थितेश्च परापरशत्यधिष्ठि. तत्वान्मध्यवीजस्य स्थितिरूपत्वादत्र विमर्शशक्तरेव स्थानमुक्तम् । शिवस्य संहाररूपत्वाच्छक्तिबीजस्य च संहारात्मकत्वात्प्रकाशस्य तत्रावस्थानमुक्तं विशेषेण । सामान्यतस्तु वाग्भवे । अत एव (१) राहुकूटद्वय' क० ख० (२) कोऽर्थः' नास्ति खपुस्तके। (३) चेति' ख० (४) प्रथमपिण्डे विद्यमानेऽपि' नास्ति ख. (५) बीजे तु नोक्तं' का (६) कपुस्तके 'पर' नास्ति ।

·भावार्थनिरूपणम् । धर्माधर्मस्य वाच्यस्य विषामृतमयस्य च ॥२३॥ वाचकाक्षर(१)संयोगात्कथिता विश्वरूपिणी ॥ तेषा समष्टिरूपेण (२)पराशक्तिं तु मातृकाम्॥२४॥ कूटत्रयात्मिकां देवीं समष्टिव्याष्टिरूपिणीम् । तदक्षर(३)द्वयसम्बन्धाद्विश्वरूपत्वञ्चेति न परायाः कथितमित्या. ह-चलतति । चलतो भावश्चलत्ता तस्यां संस्थितस्य, चलत्व- नामात्र (४)नश्वरम् । अत्र विशिष्टक्रियाविद्याचक्रतवादिसकलप- पञ्चस्थितस्य धर्माधर्मस्य पूर्वोक्तनिर्वचनधर्माधर्मपदवाच्यस्य शि- वशक्तिद्वयस्य विषामृतमयस्य च(५) विषं संसारः मोहहेतुत्वात् । अमृतं मृतं (६)मरणं तद्रहितत्वान्मुक्तिः । अत्र श्रुतिः "तमेवं वि- द्वानमृत इह भवति" इति । तन्मयस्य तदुभयहेतुत्वात् । तयोर्वा- च्यस्याभिधेयस्य वाचकाक्षर(७)संयोगादेतदुभयात्मकशिवशक्ति- मयवाच्यवाचकाकारहकारसंयोगाद्विश्वरूपिणी विद्याचक्रत- स्वादिमयरूपिणी । अत एव (८)च तेषां सर्वेषां समष्टिरूपेण (९)त्रित्रिमयेन सर्वेण पराशक्ति विश्वोत्तीर्णस्य प(१०)रमशि- (१) संयुक्ते क' ख० 'संयुक्तः क' ग. (२) पराशक्तिस्तु मातृका' ख० (३) द्वयसम्भवात् । तद्विश्वमयत्वं न पराया' ख. (४) नश्वरमात्रावशिष्टक्रियामयाविद्या' का (५)'च' नास्ति ख० (६)'मृतिमरणं' का (७) संयुक्तेस्त' ख० (८)'च' नास्ति ख. (९) त्रित्रिमयेण'ख० (१०) परशिवस्य ख. ૨૨ ·सटीके योगिनीहृदये- आद्यां शक्ति भावयन्तो(१)भावार्थमिति मन्वते२५॥ सम्प्रदायो महाबोधरूपो गुरुमुखे स्थितः ॥ वस्य मातृकामुक्तनिर्वचनाम् (२)कूटबयात्मिकां वाग्भवका. मराजश(३)क्तित्रयात्मिकां देवी प्रकाशविमर्शसामरस्यरूपाम् अत एव समष्टिव्यष्टिरूपिणी (४)(सामरस्याकारण समष्टिरूपि. णी कूटत्रयात्मना व्यष्टिरूपिणीमिति)। आधां शक्तिं सकलजगदादिभूततयेति पूर्वोक्तक्रमेण भावय- न्तो योगिनो भावार्थ मन्वते ॥ २५ ॥ भावार्थमुक्त्वेदानी सम्प्रदायार्थमाह-सम्प्रदाय इति । सम्यक् (५)याथायन कर्णे शिष्यस्य प्रदीयते इति सम्प्रदायः महाबोधरूपः महतो देशकालाकारैरनवच्छिन्नस्य प्रकाशस्य बोधः (६)परिज्ञानं रूपं यस्य तादृशः गुरुमुखे स्थितः गृणीत तत्त्वमात्मीयमात्मीकृतजगत्त्रयम् । उपायोपेयरूपाय शिवाय गुरवे नमः ॥ इत्यभियुक्तवचनोक्त(७)रीया स्वात्मपरमार्थप्रकटनपरो गुरुः तस्यैव मुखे स्थितः, नान्यस्य अनाकलितागमशास्त्रस्य अनधि- गताखिलवेदवेदान्तस्य अनवधारितपरमार्थस्य (6)परमतार- (१) भावार्थ इति' ग. (२)कूटत्रयात्मिका' नास्ति ख० (३)शक्तिबीजात्मिकां' ख० (४) धनुश्चिन्हान्तर्गतं कपुस्तके नास्ति। ( ५ ) याथार्थेन वकणे क. (६) परिक्षानमस्य रूपं गुरुख० (७) रीत्या आत्मपरमात्मप्रक' ख. (८) परप्रतारण' नास्ति ख० ·मम्प्रदायाधुनिरूपणम् । विश्वाकारप्रथायास्तु महत्त्वञ्च यदाश्रयम् ॥ २६ ॥ शिवशक्त्याद्यया मूलविद्यया परमेश्वरि ! ॥ णपरस्य मुखे स्थितः । अत्र प्रमाणवचनम् - "सर्वज्ञो हि शिवो वेत्ति सदसच्चेष्टितं नृणाम् । तेनासौ नानुगृह्णाति किञ्चिज्ज्ञस्य गुरोगिरा।"(१)इति । अत्र गुरोरिति गुरुमानिनः किञ्चिज्ज्ञस्य गुरुत्वाभावात् । (२)विश्वाकारप्रथाया विश्वं शिवादिक्षित्यन्तं षट्त्रिंशत्तत्वा- स्मकं तदाकारप्रथा चिच्छाक्तः । अत्र श्रुतिः-"(३)स ऐक्षत लोकान् सृजते" । तस्या महत्त्वं (४)तदाकारकारित्वं यदाश्र- यम् । कोऽर्थः १ परशिवसामरस्य(५)रूपाया बीजत्रयरूपेण परिण(६)ताया विश्वमयतावासना गुरुमुखेनैव लभ्यत इ. त्यर्थः ॥ २६ ॥ "विश्वाकारप्रथायास्तु महत्त्वं च यदाश्रयम्" इत्यस्यैवार्थ विवृण्वन्वक्तव्यार्थस्य महत्त्वादत्यन्तसावधानतया श्रोतव्यमित्या- ह-शिवशक्त्यति । शिवः अकारः, शक्तिहकारः, तावाद्यौ हेतुभूतौ यस्याः सा तथाविधया पूर्वोक्तरीत्या (७)प्रथाभूतया । (१) इति' शब्दो नास्ति क. २)विश्वाकारप्रथाया'नास्ति ख० (३) सिसृक्षतो लोकान् सिसृक्षा इति' ख० (४) तदाकारत्वं' ख० (५) रूपायाः परायाःबीज' ख. (६) तायाः चिन्मयता' का (७) एवं भूतया को ·सटीके योगिनीहृदये- जगत्कृत्स्नं (१)तया व्याप्तं शृणुष्वावहिता प्रिये २७ पञ्चभूतमयं विश्वं तन्मयी सा (२)सदानधे ! ॥ तन्मयी मूलविद्या च तदद्य कथयामि ते ॥२८॥ मूलविद्यया कृत्स्नं (३)जगदुक्तरूपं व्याप्तं शृणुष्वावहिता अस- न्तसावधाना श्रुणुष्व ॥ २७ ॥ (४)विद्याया विश्वव्याप्तिमेव प्रतिजानीते-पञ्चभूतति । पञ्चभूतमयं विश्वं भूतानि पृथिव्यप्तेजोवावाकाशाः (५)तन्मय विश्वम् उक्तलक्षणा सा परा सौभाग्यदेवता तन्मयी पञ्चभू- तात्मिका । मूलविद्याऽपि । (६)तन्मयी तद्वाचिका देवता । वाचि- का पञ्चभूतवाचिका च । अत एव (७)तदुभयमयी। तत्प्रकार कथयामीत्यर्थः । "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अयः पृथिवी" इत्यु- पनिषदुक्तरीखा प्रकाशात्मकात्परमशिवात्पश्चभूतानामुत्पतिः । (८)विश्वात्मिकाया विमर्शशक्तेस्तद्वाचकानां विद्यावर्णानाम् उत्पत्तिरिति (९)हि स्थितिः ॥ २८॥ - । १) यथा' ग० २) सदातनी' ख० ग. (३) जगत् एवंभूतं यया व्याप्तम् उक्तप्रकारण रूपेणेति । अत पव तास्ववाहिता अत्यन्त ख० (४) विद्यायां विश्वव्याप्तत्वमेव ख. (५) तन्मयं नास्ति ख० (६) तन्मयी' नास्तिक (७) तदुभयमपि' क. (८) विमात्मिकायाः शके ख. (९) हि' नास्तिक ·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । ९३ हकाराद व्योम सम्भूतं, ककारात्तु प्रभजनः । एवं (१)स्थितेऽस्याः किं वाच्यं किं वाचकमिति शङ्का परिहरन् वर्णभूतमृष्टिप्रातिपादनपुरःसरं विश्वमयतामेवाह- हकारादिति । हकाराद्योम (२)सम्भूतं प्रथमं विमर्शशक्ते- राकाशवाचको हकारो जातः हकारानन्तरं तद्वाच्यं व्योम प्रका- शात्मनः परमशिवात्सम्भूतम् । पश्चाद्वायुवाचकककारो जातः । ककारानन्तरं ककारवाच्यः प्रभञ्जनो जातः । तत्पश्चादाग्निवा- चको रेफः सञ्जातः । तदनन्तरं रेफवाच्योऽग्निः (३)सञ्जातः । ततो जलतत्त्ववाचकः सकारः (४)सातः । तदनन्तरं तद्वाच्य. जलतत्त्वस्य सम्भवः । तदनन्तरं पृथिवीवाचको लकारो.जा. तः । (५) तदनन्तरं तद्वाच्या पृथिवी जातेत्यर्थः । (६)तस्मा. च्छिवशक्तिसामरस्यरूपपरावयवप्रकाशविमर्शाभ्यां (७)पञ्चम- हाभूतानि तद्वाचकान्यक्षराणि च यस्माज्जातानि तम्मात्तदुभय- सामरस्यरूपा सा परा । स्वावयवभूतब(८)र्णमयी विश्वमयी- त्यर्थः । तदुक्तं कामकलाविलासे- (९)स्फुटितादरुणाद्विन्दो द(१०)ब्रह्माकुरो रवेर्व्यक्तः । (१) एवं स्थितस्य किं वाचकम्' क० (२)'धोमपर्यन्तं प्रथमम्' क० (३) सम्भूतः पुनर्जलतत्त्व' ख. (४) सञ्जातः । सकाराजलतत्वं सम्भूतं तदनन्तरं पृथिवी' ख (५) जातः । लकारात् पृथिवी'ख० (६)'यस्मात्' ख. (७) पञ्चभूतानि पञ्चभूताक्षराणि च जातानि ख (८)'वर्णमया' ख० (९) स्फुरिता' ख० (१० नादब्रह्माह्वयोऽव्यक्तः' खं० ·सटोके योगिनीहृदये- रेफादग्निः,सकाराच्च जलतत्त्वस्य सम्भवः ॥२९॥ लकारात् पृथिवी जाता, तस्माद् विश्वमयी च सा । तस्माद्गगनसमीरणदहनोदकभूमिवर्णसम्भूतिः ॥ अथ विशदादपि बिन्दोगगनानिलवह्निवारिभू(१)मिसम्भूतिः। एतत्पश्चकविकृतिजगदिदम (१)एवायजाण्डपर्यन्तम् ।। माता मानं मेयं बिन्दुत्रय (२)भिन्नबीजरूपाणि । धामत्रयपीठत्रयशक्तित्रयभेदभावितान्यपि च ।। तेषु क्रमेण लिङ्गत्रितयं तद्वच मातृकात्रितयम् । इत्थं (३)व[त्रिनयमयी तुरीयपीठादिभेदिनी विद्या । ननु एवंविधक्रमेण विद्यायां वर्णाः कि(४)मिति न स्थिताः ? उच्यते, सत्यम् एवंविधक्रमो (५)न भवति तथापि पूर्वोक्त- सृष्टिस्थितिसंहारा(६)नाख्यावभासनार्थ (७)विद्यायाः क्रमेण वर्णाः पठ्यन्ते । तेन भूतवर्णक्रमो वर्णवासनाक्रमं बाधि- तुनोत्सहते । वासनार्थत्वावर्णानाम् । ननु (८) तर्हि (९)भूत- संख्याकान्यक्षराणि किमिति न भवन्ति अन्यान्यपि ब. (१) भूमिजनिः' को (२) त्रयविश्वबीज' ख० (३)तृतयमायी तुरीया पीठ' क. (४) मिति संस्थिताः अत उच्यते' का (५)'न' नास्ति ख० (६)'नाख्यावासनावभा'क० (७) विद्यायामक्रमेण' ख० (८)ननु 'भवतु तर्हि नास्ति क० (९) भूतसंख्ययैवाक्षराणि' ख.

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । ९९ गुणाः पञ्च(१)दश प्रोक्ता भूतानां तन्मयी शिवा३०॥ यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदीरिता ॥ सा सा(२) सर्वेश्वरी देवी स(३)स सर्वो महेश्वरः३१ हूनि (४)श्रूयन्त एवेसत आह-गुणा इति । भूतानां पञ्चानां व्याप्यव्यापकभावेन पञ्चदश गुणाः स्युः । अतस्तन्मयी तदा. त्मिका तत्संख्यावर्णवतीयं विद्या शिवा शोकमोहमयसंसार- रूपा मङ्गलपरिपन्थिपरमाद्वैत(५)प्रथापरमार्थरूपा परममङ्गलात्म- कत्वात् ॥ ३०॥ ननु विद्याक्षरसंख्याया यावन्तः परिगणिताः (६)पदार्थाः किं तन्मयता वासना वक्तुं शक्यते (७)इत्यत आह-यस्येति। लोके यस्य यस्य पदार्थस्य यत्किञ्चित्क(८)रणसामर्थ्यलक्ष. णा या या शक्तिर्विद्यते सा सा शक्तिः सर्वेश्वरी देवी सस्य शिवादि (९)क्षित्यन्तस्येश्वरी (१०)नियामिका देवी परासस सर्वः पदार्थः महेश्वरः विश्वजगनियामकः परमशिवः। (११)लोके (१) दश ख्याता' ख. 'दशाख्याता' ग. (२) सातु' ग. (३)स च' ग. (४) धयन्त इव' ख० (५)प्रथारूपपरममङ्गलार्थत्वात्' ख. (६) पदार्थाः' नास्ति ख. (७) इत्याह' ख० (८)स्य या या शाक्तः किश्चि' ख० (९) क्षित्यन्तस्येयमेवेश्वरी' ख. (१०) नियामिका देवी परा' नास्ति ख० (११) सर्वलोके ख० ·सटीके योगिनीहृदये- , व्याप्ता पञ्चदशाणैः सा विद्या भूतगुणात्मिका ॥ पञ्चभिश्च तथा षड्भिश्चतुर्भिरपि चाक्षरैः ॥३२॥ यद्यद्वस्तु यत्किञ्चित्करणसामर्थ्यशालि (१)तत्सामर्थयरूपेण परैव परिणता(२)तत्सामर्थ्यवस्तुरूपेण परमशिवः परिणत इति वक्तुं शक्यते । (३)क्रमाद्वक्तव्यमेतद् उभय (४)मयवि- द्यावर्णसमानसंख्यावत्पदाथरूपेण तावेव परिणतावित्यर्थः । तदुक्तमभियुक्तैः- त्वं चन्द्रिका शशिनि, तिग्मरुची रुचिस्त्वं, स्वश्चेतनाऽसि पुरुष, पवने बलं त्वम् । त्वं स्वादुताऽसि सलिले, शिखिनि त्वमुष्मा । निः (६)सारमम्ब निखिलं त्वते यदि स्यात्।।(६)इति॥३१॥ ननु भूतगुणमयी शिवेत्युक्तं (७)शिवायां तत्संख्या कुत इत्यत आह-व्याप्तेति । सा शिवा (८)परैव विद्या वाच्यवा- चकयो(९)रभेदात्पञ्चभिक्षरैः वा(१०)ग्बीजस्यावयवैः षड्भि- रक्षरैः कामराजबीजस्यावयवैः चतुर्भिरक्षरैः शक्तिबीजस्या- (१)'तत्तत्साम' का (२) तत्तत्सामर्थ्यवस्तु' का (३)किं वक्तव्यमेत' ख० (४) यमपि वि' क० (५) 'रमेतदाखे' ख० (१) 'इति' नास्ति क. (७) 'शिवायास्तत्सं' ख० (८) परैवाम्बिकाया बाच्य' ख० (९) 'रभेदिनीपख (१०) रैराग्भवयीज' क.

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । ९७ D स्वरव्यञ्जनभेदेन सप्तत्रिंशत्प्रभेदिनी ॥ सप्तत्रिंशत्प्रभेदेन षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपिणी ॥ ३३ ॥ तस्वातीतस्वभावा च विद्यैषा भाव्यते सदा ॥ वयवैः न क्षरन्तीत्यक्षराणि तेषां (१)नित्यत्वात्स्वांशः नाशर- हितैः पञ्चदशाणः व्याप्ता, अत एव (२)भूतगुणात्मिका ॥३२॥ बीजत्रयमक्षरशो विभज्य भूतगुणात्मकतावासनामुत्केदा. नीमक्षराण्यवयवशो विभज्य पत्रिंशत्तत्त्वात्मकतावासनामाह- स्वरव्यञ्जनेति । स्वरव्यञ्जनभेदेन प्रथमबीजे अकारचतुष्टयम् इंकारश्चेति पञ्च स्वराः,शिष्टानि (३)षड् व्यञ्जनानि,एवमेकादश । द्वितीयबीजे अकारपञ्चकमीकारश्चेति षट् स्वराः, शिष्टानि व्यञ्ज. नानि (४)(सप्त, एवं त्रयोदशं । तृतीयबीज अकारत्रयमीकारश्चेति चत्वारः स्वराः, शिष्टानि व्यञ्जनानि ) पञ्च, एवं नव इत्येवं- विभागेन अक्षरावयवाः (५)त्रयस्त्रिंशद्, बीजत्रयान्ते विन्दवस्त्रय इति (६)षत्रिंशत् , तत्समष्टिरेका, एवं सप्तत्रिंशत्मभेदिनी विद्या समष्टिरूपा (७)एवं सप्तत्रिंशत्मभेदेन षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपिणी॥३३॥ तत्वातीतस्वभावा च विद्यैषा व्यष्टिसमष्टिभेदेन षट्त्रिंश- तत्त्वात्मिका तदतीतेयं षट्त्रिंशत्तत्वानि अवयवभूतानि तेषां रूपवती सप्तत्रिंशत्मभेदेन तत्वातीतस्वभावा च स्वस्य भावः (१) 'नित्यत्वात् एवं विद्या स्वांशः' ख० (२) 'भूतात्मिका' ख० (३) 'षड्' नास्ति को (४) 'धनुश्चिह्नान्तर्गतं कपुस्तके नास्ति। (५) विभागत्रय' ख० (६) 'षत्रिंशत् एतत्सम' ख. (७) 'एतत्प्रक० १३ ·सटीक योगिनीहृदये- (१)स्वभावः शिवस्य यादृशो भा(२)वस्तादृशोऽस्या इति भाव- यितव्यमित्यर्थः । तत्वानां लक्षणानि मयैव सौभाग्यसुभगो- दये निरूपितानि । (३)यथा- यदयमनुत्तरमूर्तिनिजेच्छया निखिलमपि जगत्स्रष्टुम् । प्रस्यन्दे स स्यन्दः प्रथमशिवतत्वमुच्यते तज्ज्ञैः॥ इच्छा सैव (४)स्वच्छा सन्ततसमवा(५)यिनी सती शक्तिः । सचराचरस्य जगतो बीजं निखिलस्य निजविलीनस्य ॥ स्वेच्छाशक्त्युद्गीर्ण जगदा(६)त्माहन्तया समाच्छाद्य । निवसन्स एव निखिलाऽनुग्रहनिरतः सदाशिवोऽभिहितः॥ विश्वं स(७) एव पश्यनिदंतया निखिलमीश्वरो जातः । सा(८)भाति शुद्धविद्या ये(९)दन्ताहन्तयोरभेदमतिः ।। माया विभेदबुद्धिनि(१०)जांशभूतेषु निखिल(११)भूतेषु । नियन्तस्य निरङ्कुशविभवं वेलेव वा(१२)रिधि रुन्धे ।। (१) 'स्वभावः' नास्ति क० (२) भावस्तादृशमस्याः स्वभाव इति भावितव्य स्ख० (३) शिवशक्तिसदाशिवेश्वरशुद्धविद्यामायाकालनियतिकला. रागविद्यापुरुषप्रकृतिमहदहङ्कृतिमनोदशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रपञ्चमहाभू- तानि तत्त्वानि । इति ग्रन्था 'यथा' इत्यस्याग्रे ख पुस्तके टिप्पण्यां वर्तते । अत्रत्यः क्रमश्चिन्त्यः। (४)'स्वच्छा' ख० (५) 'वायिनियक्तिः' का (६) 'जगदात्मतया' ख० (७) विश्वं पश्चात्पश्यन्' स्व० (८) भवति ख० (९)'इदन्ताक (१०) 'निजांशजातेषु ख० (११) 'लजीवेषु' ख. (१२) 'वारिधे खा

·सम्प्रदायायनिरूपणम् ।
९९
स तया परिमितमूर्तिः सङ्कुचितसमस्तशक्तिरष पुमान् ।
रविरिव सन्ध्यारक्तः संहृतरश्मिः स्वभासनेऽथ पटुः ।।
सम्पूर्णकर्तृताचा या(१)बव्ह्यः सन्ति शक्तयस्तस्य ।
सङ्कोचात्सङ्कुचिताः कलादिरूपेण रूढयन्त्येनम् ॥
तत्सर्वकर्तृता सा सङ्कुचिता कतिपयार्थमात्रपरा।
किञ्चित्कारममुं कलयन्ती कीत्यते कलाना (२)म्ना ॥
सर्वज्ञताऽस्य शक्तिः परिमित(३)तनुरल्पवेद्यमात्रपरा ।
ज्ञानमुप(४)पादयन्ती विधेति निगद्यते बुधैराथैः ॥
निसपरिपूर्णतृप्तिः शक्तिस्तस्यैव परिमिता तु(५) सती ।
भोगेषु (६)रञ्जयन्ती सततममुं रागतवतां याता।।
सा नित्यताऽस्य (७)शक्तिनिकृष्यनिधनोदयप्रदानेन ।
नियतपरिच्छेदकरी क्लता स्यात्कालतचरूपेण ।।
पाऽस्य स्वतन्त्रताख्या शक्तिः सङ्कोचशालिनी सैव ॥
कृत्याकृत्येष्ववशं नियतममुं नियमयन्त्यमुन्नियतिः ।
इच्छादित्रि(८)समाष्टिशक्तिः शान्ताऽस्य सङ्कुचद्रूपा ।
(९)सङ्कुचितेच्छाद्यात्मकसत्त्वादिकसाम्यरूपिणी तु(१०)सती॥
(१)'यावन्त्यः सन्त्यस्य शक्त' क०
(२)'नाम' ख०
(३) 'व'' ख.
(४) 'मुत्पाद' ख०
(५) 'तु' नास्ति क.
(६) 'रअयति' का
(७) 'शक्तिप्रकृष्य' क.
(८) 'समष्टिः' ख०
(९) 'सङ्कलिते' ख.
(१०) 'तु' नास्तिक

·सटीके योगिनीहृदये-
बुद्ध्यादिसामरस्य(१)रूपा चित्तात्मिका मता प्रकृतिः।
इच्छाऽस्य रजोरूपाऽहङ्घतिरासीदहम्प्रतीतिकरी ॥
(२)ज्ञानमपि सत्वरूपा निर्णयबोधस्य कारणम्बुद्धिः ।
तस्य क्रिया तमोमयमूर्तिमन इत्युच्यते विकल्पकरी ॥
वागादिपञ्च(३)भेदैः स एव सङ्कुचितविग्रहो देवः ।
ज्ञानक्रियोपरागप्राधान्याद्विविध(४)विषयरूपोऽभूत् ।।
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनजिलाघ्राणानि बोधकरणानि ।
पाक्पाणिपादपायूप(५)स्थाख्याकानि कर्मकरणानि ।।
शब्दस्पर्शी रूपं रसगन्धौ चेति भूतसूक्ष्माणि ।
अयमेवातिनिकृष्टो जातो भूतात्मनाऽपि भूतेशः॥
गगनमनिलश्च तेजः सलिलं भूमिश्च पञ्च भूतानि ।
श्रोत्रादिकरणवेद्याः शब्दाचास्तानि वेदकान्येषाम् ।।
वचनकरी वागासीत्पाणिः स्यात्करणभृतमादाने ।
गमनविसर्गानन्दत्रितये (६)पादादित्रिकं करणम् ॥
गन्धवती भूमिः स्यादाप: सांसिद्धिकद्रवास्तेजः ।
(७)उष्णस्पर्शमरूपस्पर्शो वायुरम्बरं शब्दः॥ इति ।
पुनरपि सिंहावलोकनन्यायेन भूतगुणानां पञ्चद(८)शतां
(१) 'रस्यस्वरूपचिन्तात्मिका' ख०
(२) 'शानाऽपि' ख.
(३) भेदैः' क०
(४) 'विषयिक ख०
(५) 'स्थाकनामानि' ख०
(६) 'पादादिकं ख.
(७) 'उष्णस्पर्शरूपं सुस्पर्शी वायुस्त्वपरं शब्दः' का
(८) 'दशार्णवि' क०

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । १०१ पृथिव्यादिषु भूतेषु व्यापकं चोत्तरोत्तरम् ॥ ३४ ॥ भूतं त्व(१)धस्तनं व्याप्यं, तद्गुणा व्यापकाश्रयाः॥ व्याप्येष्ववस्थिता देवि! स्थूलसूक्ष्मविभेदतः ॥३५॥ विद्यायाश्च तन्मयरूपता विवृणोति-पृथिव्यादिष्विति । पृथि. व्यादिषु । आदिशब्देनाप्लेजोवावाकाशा गृह्यन्ते । (२)तेष्वुत्तरो. त्तरं व्यापकमधिकत्ति (३)अधस्तनं भूतं व्याप्यं न्यूनवृत्ति कोऽर्थः ? आ(४)काशमधस्तनानां भूतानां व्यापकम् अधि. कत्तित्वादन्यान्यपि चत्वारि भूतानि व्याप्यानि न्यूनत्तित्वा- त् । एवं वायुरग्न्यादीनां त्रयाणां व्यापकः, तानि त्रीणि व्या- प्यानि । एवन्तेजः अधस्तनभूतयोपिक, ते द्वे व्याप्ये। एवमापः पृथिव्या व्यापिकाः, पृथिवी व्याप्येत्यर्थः । तेन व्यापकगुणाः (६)व्याप्ये स्थिता इत्याह-तद्गुणा इति । व्यापकाश्रय- स्तद्गुणाः (६)व्यापकगुणा व्याप्येष्ववस्थिताः स्थूलसूक्ष्मवि- भेदतः । स्थूलम् अधिकत्ति व्यापकं, सूक्ष्ममल्पत्ति व्याप्यं, व्यापकव्याप्ययोः स्थूलसूक्ष्मविभेदायापकगुणाः व्याप्येषु तिष्ठन्तीसर्थः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ननु (७)कस्य कस्य भूतस्य गुणाः केषु केषु भूतेषु स्थि- (१) वधस्तरं' क० (२) 'गृह्यन्ते । पृथिव्यांदिषु भूतेषु उत्तरं भूतं व्या' ख० (३) 'अधस्तरं व्याप्य' क. (४) 'आकाशः स्वाध' क० (५) व्याप्येवर्थेषु' खा (६) 'व्यापकगुणा' नास्ति क. (७) 'कस्य' इत्येकं कपुस्तके नास्ति ।

·१०२ सटीके योगिनीहृदये- तस्माद्योमगुणः शब्दो वारवादीन् व्याप्य संस्थितः ॥ व्योमबीजैस्तु विद्यास्थैर्लक्षयेच्छब्दपश्चकम् ॥३६॥ तेष कारणरूपेण स्थितं ध्वनिमयं परम् ॥ ताः (१)विद्यायाः कानि कान्यक्षराणि (२)कस्य कस्य भूतस्य गुणान् लक्षयन्तीत्यत आह-तस्मादिति। तस्माद् व्योम्नः स्वे(३)तरभृतेभ्यः स्थूलत्वाद् व्यापकत्वं, तेन व्योमगुणः शब्दो वायवादीन् वायुतेजःसलिलपृथिव्यात्मकान् व्याप्य स्थितः वि. धास्थैर्योमबीजैः पञ्चभिः पञ्चभूतेषु स्थितानां शब्दानां पञ्चक लक्षयेत् । व्योमवाचकत्वाद्धकारपञ्चकं तद्गुणं शब्दपञ्चकं ल- क्षयतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ ननु विद्यायां पढका(४)राः सन्ति अन्यस्य हकारस्य कि- प्रयोजनमित्यत आह-तेषामिति । तेषां शब्दानां कारणरूपे- ण स्थितः कारणात्मना स्थितो बनिर्नादः शब्दानां कारण- म् । तदुक्तमभियुक्तः- पिण्डो वाचकविस्तरस्य (६)महतः संस्कारशे(६)पस्थिति- नांदोऽसौ तव देवि ! मूर्षि समनासीमानमुल्लङ्घयन् । (घ(७)ण्टाकाण इव क्रमेण विरमन्नन्यामणीयस्तरी. माजिघन परचिद्दशामनुभवन् मूर्ति पुराणीं मम ॥ इति ।) (१) विद्यायां ख. (२) 'कस्य कस्य भूतस्य गुणान् नास्ति स्व० (३) 'स्वतरेभ्यः'खा (४) 'कारा निवसन्ति' ख. (५) 'महतः' नास्तिक (६) 'दोषास्थिति खर (७) धनुश्चिन्हान्तर्गतं कपुस्तके नास्ति ।

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । भवेद् गुणवतां बीजं गुणानामपि वाचकम् ॥३७॥ तन्मयं (१)तल्लक्षकत्वात् । परं कामराजबीजस्थितककारलका- रमध्यगतहकाराक्षरम् । कोऽर्थः ? कामराजमध्यस्थितः षष्ठो हकार आकाशादिपञ्चभूतगतशब्दपञ्चककारणनादरूपः का. मराजबीज(२)स्थितस्य स्थितिरूपता (३) लक्षयतीत्य. थः । ननु हकारादिवर्णा आकाशादिभूतवाचका इत्युक्तं कथं शब्दादि(४)पञ्चभूतगुणानामपि वाचका इत्युच्यन्त इत्यत आह- भवेदिति। गुणवतां गुणाः शब्दादयः पञ्च तद्वतामाकाशादी- नां पञ्चभूतानां बीजम् । जातोवेकवचनम् । अत्र विद्यायां हकारादीनि पञ्चभूताक्षराणि व्यञ्जनानि । अत्रैवोक्तं "हका- रायोम संभूतम्" (यो० हृ० सं० २ श्लो० २९) इत्यादिना । अतो बीजान्युच्यन्ते । ककारादिक्षकारान्तानां व्यञ्जनानां बी. जत्वमुक्तं चिद्गगनचन्द्रिकायाम्- पण्डव महिमश्रुतेः(५)कलाः बिन्दुसर्गरहिताश्च ये शुचेः। सर्व एव शशिनः (६)कलाः शिवे योनयो विधृतवा(७)जत: स्वराः ॥ परापश्चाशिकायामप्युक्तम् - (१) 'तल्लक्ष्यत्वात्' ख० (२) स्थितस्य' नास्ति ख. ३) 'तांच लक्ष क. (४) 'पञ्चदश गुणा' क० (५) 'धुतेस्वराः सबिन्दुरहि' क० (६) 'कलाश्च ये योन' ख० (७) 'बीजकांस्तदा इति' स्व.

·१०४ सटीके योगिनीहृदये- कार्यकारणभावेन तयोरक्यं विवक्षया ॥ द्विधेयं मातृका देवी बीजयोन्यात्मना स्थिता । इति(१)। तानि तद्गुणानां शब्दादीनां वा (२)चकं लक्षकाणि हका. राधक्षराणि आकाशाद्यर्थेषु सङ्केतितत्वात्तद्गुणेषु शब्दादिषु (३)लक्षकाण्येव । तदुक्तमभियुक्तः- साक्षात्सङ्के(४)तितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकम् ।(५) इति । कोऽर्थः ? शब्दादिगुणवतामाकाशादिभूतानां यानि बी- जानि वाचकानि (६)हकारादीनि तानि तद्गुणानां शब्दादीनां (७)लक्षकाणीत्युक्तम् ॥ ३७॥ लक्षणायां निमित्तमाह-कार्यकारणेति । तयोर्गुण- (८)गुणिनोः कार्यकारणभावेन । गुणी कारणं, गुणः कार्यम् । अतः कार्यकारणभावेन एक(९)त्वविवक्षया विवक्षितमेवैकत्वं न तु तात्त्विकं, गुणगुणिनोः कार्य(१०)कारणभावादेकत्वमारी- (११)तत्सम्बन्धनिमित्तीकृत्य लक्षणया गुणिशब्दा गुणेषु यो(१२) ज्यन्ते । तदुक्तं महास्वच्छन्दसङ्ग्रहे- (१) इति' नास्ति क० (२) 'वाचकानि' ख० (३) 'लक्षणान्येक (४) 'तितो योऽर्थ अक० (५) 'इति' नास्ति का (६)'हकारादीनि' नास्ति ख. (७) 'लक्षणानीत्यर्थः' क० (८)'गुणिनोः गुणिनः कार्यकारणगुणाः अतः' ख. (९) 'एकत्वं विवक्षितं न तु' ख. (१०) कारणत्वभावा' का (११) 'तदेवसम्बन्ध' क. (१२) 'योज्या इत्यर्थः' ख.

·१०५
सम्प्रदायार्थनिरूपणम् ।
(१)शब्दः शान्तत्वघोरत्वविशेषापत्ररूपकः ।
शन्दस्तु शब्दतन्मात्रं, (२)मृदृष्णकठिनश्चलः ।।
विशिष्टस्पर्शरूपश्च स्पर्शतन्मात्रसंज्ञितः ।
नीलपीतत्वशुक्लत्वविशिष्टं रूपमेव च ॥
रूपतन्मात्रमित्युक्तं, म(३)धुरत्वादिसंयुतम्
रसतन्मात्रसंज्ञं तु, सौरभ्यादि(४)विशेषितः॥
गन्धः स्याद्गन्धतन्मात्र, तेभ्यो वै भूतपञ्चकम् ।
आकाशः शब्दतन्मानं नित्यं शब्दगुणं महत् ।।
व्यापकं निर्मलं तत्वमवकाशप्रदानकम् ।
स्पर्शतन्मात्रतो वा(५)युश्चलद्रूपोऽनिलोऽभवत् ।।
(६)जगत्प्राणो ऽनिलो व्यूहप्रेरणं च लघुर्भवेत् ।
शब्दस्पर्शगुणः प्रोक्तो गमागमनकर्मकृत् ।।
शब्द (७)स्पर्शरूपगुणं तेजस्तचन्तु भास्वरम् ।
रूपतन्मात्रकार्य च पाककर्मकरं शिवे ! ॥
रसतन्मात्रतो जातं वारितत्वं द्रवात्मकम् ।
शब्दस्पर्शरूपरसगुणसंग्रहकर्मकृत् ॥
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धपञ्च (८)गुणान्वितम् ।
पृथिवीतत्त्वमाख्यातं (९)कठिनं सर्वधारणम् ॥
(१) 'शब्दः सान्तद्वयोरर्थविशेषोऽयं न रूपकः' ख०
(२) 'मृदूष्णकठिनश्चल' ख०
(३) मधुरत्वोष्णसं' ख०
(४) 'विशेषतः' क०
(५) 'वायुश्चिद्रूपो नभसोऽभवत्' क०
(६) 'एष प्राणोऽलघुव्यूहप्रेरणश्च' क०
(७) 'शब्दः स्पर्शी रूपगुणो' क०
(८) 'गुणात्मकम्' ख.
(९) कथितं' ख०

·सटीके योगिनीहृदये- महामायात्रयेणापि कारणेन च बिन्दुना ॥ ३८ ॥ वाय्वनिजल(१)भूमीनां सर्शानां च चतुष्टयम् ॥ पृथ्व्यादिव्योमतच्चान्तपञ्चकं पूर्वपूर्वकम् । (२)कार्य सृष्ट्या समात्य वर्तते पञ्चकं क्रमात ॥ इति । (३)( एवमन्यत्रापि-- समष्टिबिन्दुना वायुः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । पूर्व विद्यास्थहकारपञ्चकस्य पञ्चभूतस्थितशब्द(४)पञ्चकं पूर्व कथयित्वेदानी वाय्वादिभूतचतुष्टयगतं स्पर्शचतुष्टयं (५)वा- युवाचकवीजैलक्षयति-महामायेति । महामायाः ईकाराः (६)ते- पां क्रमेण वीजत्रयशिखरवर्तिनामीकाराणां बिन्दुद्वयहार्धमात्राम- यानां (७)त्रयाणां कारणेन च बिन्दुना तदक्षर (८)त्रयकार: णेन अकारहकारसामरस्यरूपेण कामाख्येनोबिन्दुना वाय्व- मिजलभू (९)मिष्ठानां स्पर्शानां (१०)चतुष्टयमुत्पन्नं लक्ष्यं भाव- येत् । स्थूलसूक्ष्मविभेदतः सूक्ष्माणि पृथिव्यसनांसि, स्थूलः वायुः (१) 'भूमिषु स्पर्शनानां चतु'क० (२) 'कार्यदृष्ट्यासमावा' क० (३) 'धनुश्चिह्नान्तर्गतं खपुस्तके नास्ति । (४) 'पञ्चकलक्षकतामुक्त्वा इदानी वायुवाचकैरक्षरैस्तहण. स्पर्श' ख. (५) 'वायुवाचकबीजैः'नास्ति. ख. (६) 'तेषां त्रयं त्रिबीजशिखर' ख० (७) 'त्रयकारणेन' ख० (८)'य' नास्ति ख० (९) 'भूमीना' ख० (१०) 'चतुष्टयं भाव' क० ।

·१०७ सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । उत्पन्न(१)भात्रयेद देवि! स्थूलसूक्ष्मविभेदतः॥३९॥ रूपाणां त्रितयं तद्वत् त्रिभीरेफैबिभावितम् ।। प्रधानं तेजसो रूपं तबीजेन हि जन्यते ॥४०॥ अर्वाचीनेभ्यः । अत एव (२)एवंविधन इकारत्रयेणापि लक्षि- ताः बिन्दवः (३)षट्सङ्ख्याकाः । कारणं बिन्दुः समष्टिगृत्तं हि पाविन्दुलाञ्छितवृत्तात्मकत्वात् वायुमण्डलस्य । तदुक्तमभियुक्तैः- "कण्ठादितालुपर्यन्तं वृत्तं षड्विन्दुलाञ्छितम् । धूम्रम्" इति । तद्वायुमण्डलवाचकेन ईकारत्रयेण समष्टिबिन्दुना च स्थूलसूक्ष्म- विभेदतः वाय्वादि (४)भूतचतुष्टयस्थितं स्पर्शचतुष्टयं (५)लक्षये- दित्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ (६)वाय्वादिचक्रवलयेन वायुगुणं स्पर्शचतुष्टयं लक्षयित्वा इदानीं तेजोवाचकैरक्षरैस्तद्गुणं रूपत्रयं च लक्षपति-रूपाणा- मिति । रूपाणां त्रितयं वह्निवारिभूमिष्ठानां रूपाणां त्रितयं त्रिभी रेफैर्विभावितं लक्षितम् । ननु (७)रूपं पृथिव्यप्तेजसां साधारणं कथं तेजाबीजेन रे. फेण लक्षितमित्यत आह-प्रधानामिति । ननु (८)सत्यं वि- वपि भूतेषु विद्यते रूपं, तथापि वावाकाशयोरभावात्प्रथमं ते- (१) 'उत्पन्नं तदेतत्स्थूल' का (२) 'एवंविध ईकारत्रयेण बिन्दवः' क० ३) 'षट् सन्ति कारणं' ख (४) 'भूत' नास्ति ख० (५)'च लक्ष क० (६) 'वायुवाचकैः वायुगुणं' ख० (७) 'रूपं नास्ति क० (८)'सत्य'नास्ति ख० ·१०८ सटीके योगिनीहृदये- । विद्यास्थैश्चन्द्रबीजैस्तु (१)स्थूलसूक्ष्मो रसः स्मृतः ॥ सम्बन्धी विदितो लोके रसस्याप्यमृतस्य च ॥४॥ जस (२)एव रूपं प्रधानम् । पश्चादितरयो तयोस्तद्वीजन रेफेण जन्यते(३)प्रकाश्यते । जननं प्रादुर्भावः ॥ ४० ॥ पूर्व तेजोवाचकैरक्षरस्तेजोगुणं रूपत्रयं लक्षायित्वेदानीम- ब्वाचकैरक्षरैस्तद्गुणं रसद्वयं (४)लक्षयति-विद्यास्थैरिति । (५)विद्यावीजस्थैश्चन्द्रबीजैः सकारैः । अभिधानमात्रमेतत् । त. दुक्तमाभियुक्त:- व्योमेन्दुवह्नयधरबिन्दुभिरेकमन्यत् (६)शाक्ताच्छिबेन्दुशिखिभिः सरमार्यचन्द्रः ।। अन्ययुशीतकरपाचकमन्स्यमन्त्यै- बोजरमीभिरुदिता त्रिपुरेति विद्या ॥ (७)स्थूलसूक्ष्मा, स्थूलो रसः अप्तत्त्वगतो व्यापकत्वात्, सूक्ष्म रसो भूतत्वगतो व्याप्यत्वात्स्मृतो भावितः । स्मृतिर्हि भावना । ननु (८)विद्यायां सकारत्रयमस्ति अप्पृथिव्योस्तु रसद्वय- मेवेतरेण सकारेण किमुच्यत इत्यत आह-सम्बन्ध इति । अमृ. तस्य मुधाया रसस्यापि सम्बन्धो लोके विदितः-मुरासुरैरपानि- (१) 'स्थलः सूक्ष्मो' खग० (२)'तेजसो रूपं ख० (३) 'प्रकाश्यते । जननं प्रादुर्भावः, नास्ति ख० (४)'च लक्ष' क० (५) 'विद्या बीजस्थैः'नास्ति ख० (६) 'धनुश्चिन्हान्तर्गतं खपुस्तके नास्ति । (७) 'स्थूल सूक्ष्मः' ख. (८) विद्यायामस्या' ख. ।

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । १०९ वसु(१) धाया गुणो गन्धस्तलिपिर्गन्धवाचिका ॥ भुवनत्रयसम्बन्धात् त्रिधात्वन्तु महेश्वरि ॥४२॥ धौ मथ्यमाने तत्सारभूतममृतं (२)समुदितमिति पुराणप्रसि- (३)द्ध्या लोके विदितः परि (४)ज्ञातः । अत्राप्तत्त्वतारभूतत्वा- तद्गुणो रसः तृतीयसकारण लक्ष्यते । कोऽर्थः ? अप्तचं स्थूल. म् ,अमृतं तत्सारभूतं सूक्ष्म, तयाप्या पृथिवी च सूक्ष्मा, तेन सलिलामृत(५)पृथिव्यन्तरे त्रिधा स्थितो रसः विद्यास्थैत्रिभिः सकारैर्लक्ष्यत इयर्थः ॥ ४१ ॥ पूर्वमन्बाचकैरक्षरैरब्गुणं रसत्रयं लक्षयित्वा इदानीं पृथि- वीवाचकैर्वणः पृथिवीगुणं गन्धं लक्षयति-वसुधाया इति । (६)वसुधायाः पृथिव्याः गुणो गन्धः, तल्लिपिः पृथिवी (७)वा. चकवर्णोऽपि लकारः गन्धवाचिका (८)गन्धस्य परिभाषणकरी। ननु विद्यायां लकारत्रयमस्ति तत्रैकलकारेण पृथिवी. (९)संस्थितो गुणो गन्धो लक्षितः । शिष्टाभ्यां (१०)लकाराभ्यां किं क्रियत इत्यत आह-भुवनत्रयेति । भुवनत्रयं लोकत्रयं, (१) 'वसुन्धरागुणो' खग (२) 'समुदितं' नास्ति ख. (३) 'प्रसिद्धं' ख० (४) 'ज्ञातम् । अतोऽमृतस्य सार' ख० (५) 'पृथिव्यन्तरस्थितो' ख. (६) 'वसुन्धरायाः' ख. (७) 'वाचकोऽपि वर्णों क० (८) 'गन्धस्य परिभाषणकरी'नास्ति ख० (९) 'संस्थितो नास्ति ख. (१०) 'लकाराभ्यां नास्ति ख० ·सटीके योगिनीहृदये- अशुद्धशुद्धमिश्राणां प्रमातृणां परं वपुः ।। तत्सम्बन्धाल्लोकत्रयाधारत्वादाधाराधेय(१)भावः सम्बन्धः, त. स्मात्सम्बन्धादेतोः पृथिव्यास्त्रि (२)धात्वं, तेन पृथिवी (३)भा. गत्रयाल्लोकत्रयगतगन्धत्रयलक्षक लकारत्रयमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ हकाराब्योम सम्भूतं (४)ककाराच प्रभञ्जनः । ( यो० हृ० सं० २ श्लो०२९) (५)इत्यत्र वायुवाचकतयो(६)क्तस्य ककारस्य प्रमा- तृवाचकत्वेनापि वक्तव्यांशकत्वादन्यै(ोरक्षरैरेव स्पर्शचतुष्टयं लक्षयित्वा इदानीं ककारत्रयेण प्रमातृत्रयं लक्षयति-अशु. द्धति । अशुद्धाः प्रमातरः भेद (८)धीमात्रसाराः शिवाहम्भा- वभावनाविहीनाः सकलाः पशवः । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- पशवस्त्रिप्रकाराः स्युस्तष्वेके सकला मताः । प्रलयाकलनामानस्तेषां कचिन्महेश्वरि !॥ विज्ञानकेवलास्त्वन्ये तेषां रूपं क्रमाच्छृणु । अनादिमल (९)सम्पन्नो मायाकारतो विभुः॥ (१) 'भाव' नास्ति ख. (२)'त्रित्वं' ख० (३) भागत्रयगत' ख० (४) 'ककारात्तु' ख० (५) 'इत्येवं' ख. (६)'तयोक्तस्यापि' ख० (७) 'रक्षरैः स्पर्श' ख० (८)'धी' नास्ति ख. (९) 'सञ्छन्नो' ख०

·।
सम्प्रदायार्थनिरूपणम् ।
शरीरी (१)शिवतत्त्वाज्ञो भेदैकरसिको लघुः ।
सर्वदा कर्मकर्ता च स्वकर्मफलभोजकः ॥
नित्यं विषय(२)संसक्तो बोध्यः शोध्यः पुमानयम् ।
शुद्धाः प्रमातरः पकमलविज्ञानाः शिवत(३)न्मात्रसाराः
(४)विज्ञानकेवलाः पशवः । तदुक्तं (६)स्वच्छन्दसङ्ग्रहे-
मलमात्रेण (६)सम्बद्धः पशुर्विज्ञानकेवलः ।
मुपकमलविज्ञानके(७)वलश्च स्वयं प्रिये ! ।।
(८)सुतीव्रशक्तिपातेन कुरुते (९)तान् स केवलान् ।
मिश्राः प्रमातरः पुर्यष्टकसूक्ष्मशरीरमात्र(१०)सम्बन्धाः
प्रारब्धकर्मानुभवार्थमनेकयोनिषु संभूय तत्तत्कर्म(११)फला.
नुभवेन कर्मद्वयसाम्ये सति सुपकमलकर्माणो गुरुं (१२)विना-
ऽपि शिवानुग्रहशालिनः क्रियाज्ञानसाधारणाः प्रलयाकला:
पशवः । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे--
मिश्राः प्रमातृरूपाः स्युः प्रलयाकलसंज्ञकाः।
dama
(१) 'स्वशिवत्वाशो' का
(२) 'संरक्तो भाव्यः साध्यः'ख०
(३) 'शिवतावन्मांत्र' क०
(४) 'वि' नास्ति ख.
(५) 'महास्वच्छन्द' ख०
(६) 'सम्बन्धः' का खपुस्तके च 'निर्मुक्तः' इति पाठभेदोऽपि
दृश्यते ।
(७) 'केवलः स स्वयं' ख.
(८) 'स्वतीव' ख.
(९) 'ताच केवलाम्' ख०
(१०) 'सम्बद्धाः प्राक् स्वस्वकर्मा' ख०
(११) 'फल' शब्दो नास्ति ख.
(१२) 'विना' ख०

·सटीके योगिनीहृदये- । । । क्रोधीशत्रितये(१)नाथ विद्यास्थेन प्रकाश्यते ॥४३॥ पुर्यष्टकशरीराश्च (२)स्वस्वकर्मवशानिये ! ॥ सर्वयोनिषु (३)सम्भूय भोगार्थ स्वस्त्रकर्मणाम् । भुक्त्वा भोगानि तेषान्तु कर्मसाम्ये शिवः स्वयम् ॥ मुपकमलकर्माण(४)स्तान्केचिदनुगृह्य च । जलतत्त्वादितत्त्वानां मध्ये लोकेश्वरात्रिधा ।। (५)इति । तेषां (६)त्रिविधानां प्रमातॄणां (७)परं वपुः स्वरूप परमन्य. व । क्रोधीशत्रितयेनेति । अनेन श्रीकण्ठन्या(८)सपरिपाच्या क्रो(२)धीशाः ककाराः तेषां त्रितयेन विद्यास्थेन बीजत्रितयस्थेन प्रकाश्यते व्यज्यते । कोऽर्थः ? बीजत्रितयगतककारत्रयेण सक- ल-विज्ञान केवल-(१०)प्रलयाकलाख्यत्रिीवधपशुरूपाऽशुद्धशुद्धमि- श्रप्रमातृत्रितयस्वरूपं व्यज्यत इत्यर्थः ॥ ४३ ।। पूर्व विद्यास्थक्रोधीशत्रितयेन प्रमातृत्रयं लक्षयित्वा इदानीं विद्यास्थश्रीकण्ठद्वादशमध्ये आधदशकेन अव्यक्तमनन्तरेण प्राण (११)चरमेणेशं च लक्षयति-श्रीकण्ठेति । श्रीकण्ठदशकं हल्ले- (१) 'नास्य' खग० (२)'पृथुकर्म' ख. (३) 'संप्राप्य भागाचं' ख० (४) 'स्तान् किञ्चि' ख. (५) 'इति' नास्ति कर (६) 'एतेषां ख० (७) 'परं नास्ति न (८) 'न्याय' क० (९) 'क्रोधीशः ककारर' ख० (१०)'प्रलयकला' क० (११) 'प्राणं रमेशं च' का ·। सम्प्रदायार्थनिरूपणम्। ११३ श्रीकण्ठदशकं तद्वद(१)व्यक्तस्यापि वाचकः ॥ खात्रयवर्जितहकारादिद्वादशाक्षरोपरिंगतानामकाराणां मध्ये (२)श्रीकण्ठदशकम् अकारदशकम् , अव्यक्तः जी+ (३)करणे- न्द्रियसञ्छन्नतया स्वशिवत्वं जडवर्गान्तःपातितया (४)च केव- लचिन्मात्र(५)तया न मन्यत अनादिमलसन्छन्नतया स्वशि. वत्वापरिज्ञानात् । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- अनादिमलसंछन्नो मायाकर्माहतो विभुः । (६)शरीरी शिवतत्वाज्ञो भेदैकरसिको लघुः ॥ तस्य (७)वाचकः। अकारः सर्ववर्णाग्रयः प्रकाशः परमः शिवः । इति सङ्केतपद्धत्युक्तरीत्या अकारवाच्यः (८)परमाशिवः परमशिवांशत्वात् (९)तद्वत् परशिववत् । यथा परमशिवोऽकारवा- च्यः तथा तदंशभूतो (१०)जीवोऽपि अकारदशकेनोच्यत इत्य- र्थः । तद्वत् (११)जीववत् यथा शिवांशो जीवः परमाशववा- (१) 'दव्यक्तस्य हि वाचकम्' खग. (२)'श्रीकण्ठदशकं श्रीकण्ठा अकाराः,तेषां दशकम् । अव्य. क्तः ख० (३) 'अनादिमलसञ्छन्नतया स्वाशिवत्वापरिक्षानकारणन्द्रिया- दिजड' ख० (४)'च' नास्ति ख० (५) 'तया न्यस्तः। तदुक्तम् अनादि' इत्येष खपुस्तके । (६)'शरीरी स्वशिवत्वाज्ञो' क० (७) वाचकम्' ख० (८) 'परशिवः परशिव'ख० (९) 'तद्वत् परशिववत्' नास्ति क. (१०) 'जीवोऽकारणोच्यते' ख. (११) 'तद्वत् जीववत्'नास्ति क । ।

·११४ सटीके योगिनीहृदये- प्राण(१)रूपास्थतो देवि तहदेकादशः परः ॥१४॥ एकः सन्नेव पुरुषो बहुधा जायते हि सः ॥ चकश्रीकण्ठेन लक्ष्यते तद्वत् जीववदेका (२)दशश्च श्रीकण्ठो जीवाधारभूतप्राणरूपः (३)स्थित्तः । प्राणो (४)हि जीवस्या- धारः प्राणेन विना जीवस्यानवस्थानात् । परः परो द्वादशश्रीक- ण्ठः (५)पुरुषः पुरुषस्य वाचकः विश्वस्य पुरणात्परमशिवः (६)पुरुषः । तदुक्तं चिद्गगनचन्द्रिकायाम्- विश्वसमान (७)चिदात्मनीश्वरे पूरणात्पुरुषतामुपेयुषि। ये मनः प्रणिदधुर्महर्षयः (८)(स्तान्पतालिमुखानुपास्महे ॥) इति । (१)श्रुतिरपि-"पुरुष एवेदं सर्वम्" (१०)इति ॥ ४४ ॥ ननु (११)श्रीकण्ठद्वादशकं विद्यायां विद्यते एकेन शिवः कथ्यते, एकेन जीवः, एकेन प्राण इति त्रिभिरेवालं किमन्यै- रित्यत आह-एक इति। सत्यमेकेन (१२)शिव उच्यते, द्वाभ्या- (१) 'प्राणभूत' खग. (२) 'दशश्रीकण्ठेन' क० (३) प्राणस्य निरूपितः स्थितः' क. (४)'हि' नास्ति ख० [५] 'पुरुषः' नास्ति ख० [६] 'पुरुष'नास्ति ख० (७) 'शिवात्म' ख. (८) 'धनुश्चिन्हान्तर्गतं नास्ति का [९] 'श्रुतिरपि' नास्ति ख० [१०] 'इति श्रुतेः' ख० [११] 'श्रीकण्ठकद्वादशकण्ठविद्यायां' क० [१२] 'पुरुषः कथ्यते' ख० ।

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम्। रुद्रेश्वरसदेशाख्या देवता मितविग्रहाः ॥ ४५ ॥ जीवप्राणी; तथापि स एकः सन्नेव "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" "सच त्यचाभवत्" इत्युपनिषदुक्तरीत्या सद्रूपः (१)एको हि पुरुषो बहुधा जायते । हिशब्दः प्रसिद्धौ।(२)अपि च अस्मिन्नर्थे प्रमाणम्-'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप इयते" (३)इति । एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ इति (४)रीत्या सत्यमेक (५)एव शिवो भवति (६)तथापि जीवमाणात्मना (७)बहुधा भिन्नमितीममर्थ द्योतयितुं विद्यायां बहवः श्रीकण्ठाः स्थिता इत्यर्थः । (८)अक्षराणां वासनामुक्त्वा बिन्दूनां नादादीनां च वा. सनामाह-रुद्रेश्वर इति । रुद्रस्ते (९)जस्तत्त्वाधिपतिः, तेजस्तत्त्वान्तर्भूतपुरुषरागविद्या (१०)कलानियतिकालमायान्तम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- पुरुषादिकमायान्तं तेजस्तत्त्वम्महेश्वरि । (११)इति । [१] 'एकोऽपि' ख. (२) 'अपि च'नास्ति का (३)'इति' नास्ति क० (४) 'रीत्या' नास्ति ख० (५)'एव' नास्ति ख. (६) 'तथापि नास्ति ख. [७] 'बहुधा' नास्ति स्व. [८] 'अक्षराणां हि' ख० [९] 'तेजोऽधिप' ख. (१०] 'विद्यानियतिकालकलामायान्त' ख० [११] 'इति' नास्ति का ·सटीके योगिनीहृदये- बिन्दुत्रयेण कथिता अमितामितविग्रहाः ॥ शान्तिः शक्तिश्व शम्भुश्च नादत्रितयबोधनाः ॥४६॥ (१)शुद्धविधेश्वरसदाशिवा वायुतत्वात्मकाः । (२)तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- विद्या चेश्वरसादाख्यो वायुतत्वं (३)समीरितम् । इति । अतो रुद्रेश्वरसदेशाख्या देवता मितविग्रहाः परिच्छि- अरूपाः । (४)तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- यत्सदाशिवपर्यन्तं (६)विनाशोत्पत्तिसंयुतम् । इति(६)॥४५॥ विन्दुत्रयेण कथिताः बिन्दुत्रयं त्रिवीजाशखरवार्तकाम- कलोर्ध्वगतानां बिन्दूनां त्रितयम् । (७)अमितामितविग्रहाः । शान्तिः शक्तिश्च शम्भुश्च नादात्रतयबोधनाः । शान्तिरव्यक्तध्व- निलक्षणो नादोऽखिलञ्जगदधरीकृस यत्र लयमेति (८)सा ब्रह्मरन्ध्रावसानभूमिः, ऊर्ध्वशक्तीनां प्रशान्तस्थानहेतुत्वात् । तदु- तं स्वच्छन्दसंग्रहे- नाड्याधारस्तु (९)नादो वै भित्त्या सर्वमिदं जगत् । अधः शक्त्या (१०)विनिर्गत्य ऊर्ध्वशत्स्यवसानकः ॥ (१) 'ईश्वरसदाशिवौ वायुतत्त्वात्मकौ' ख. [२] 'तदुक्तमत्रैव-विद्या' ख० (३]रितम् । अत एव रुद्रे' क. [४] 'तदुक्तमत्रैव-यत्सदा' ख. [५] विभागोत्प' ख. [६] इति' नास्ति क० [७] अमितामितविग्रहाः' नास्ति क. [८] मेति सब्रह्म' ख. [९] नादान्तो' ख. [१०] 'विनिर्मिद्य ख.

·Aal सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । नाड्यां ब्रह्मबिले लीनस्त्वव्यक्तध्वनिलक्षणः । (.) इति । (२)शक्तेरूशक्तरुपरिंगतं शक्तितश्यम् । तदुक्तमवैव- ब्रह्माणी (३)त्वं परा शक्तिः ब्रह्म (४)णोत्सङ्गगामिनी। द्वारं सा मोक्षमार्गस्य रोधयित्वा व्यवस्थिता ॥ तां भित्त्वा तु वरारोहे ऊर्ध्वशक्तिं परां शिवाम् । शक्तितत्वात्मिकां (५)देवी प्रसुप्तभुज (६)गाकृतिम् ।। शक्तितत्वं समाख्यातं भुवनै (७)राश्रितं महत् ॥ इति । (८)शम्भुः शिवतत्त्वं शक्तितत्वोपरि स्थितम् । तदुक्तमत्रैव- (९)शक्तितत्त्वे समाख्यातं शिवतत्त्वं तदृद्धतः । (१०)इति। अमि (११)तामितविग्रहाः । (१२)एते अनन्ताः अपरि- च्छिन्नरूपाः व्योमतवान्तर्गतत्वात् । तदुक्तमत्रैव- "(१३)शक्तितत्वं शिवो व्योम" इति । नादात्रतयबोध. नाः। वाग्भवकामराजशक्तिबीजोपरिंगतबिन्दुयोपरिगतरोधि- । (१) 'इति' नास्ति क. (२) 'शक्तिरूवशक्ति' ख० (३) 'त्वपरा' ख. (8) 'ब्रह्मणो सङ्ग' ख० (१) 'देवि ख. (६) 'गाकृती' क. (७) 'रावृतं महत् ॥' क० (८) 'शम्भुः शिवः शिव' ख. (९) 'शिवतत्त्वं समाख्यातं तदूर्व शक्तितत्वतः ख. (१०) इति' नास्ति क० (११) 'ताम्बित' का (१२) अत एवमनन्तापरि' ख. (१३) 'शिवतत्वं शिवाविति' ख.

·BHAJAN ११८ सटोके योगिनीहृदये- वागुरामूलवलये सूत्राद्याः कवलीकृताः ।। तथा मन्त्राः समस्ताश्च विद्यायामत्र संस्थिताः॥४॥ ॥ नीत्रित (१)योगतानां नादानां (२)त्रितयम् । एवंक्रमेण बोधकं लक्षकं, तेनं नादत्रितयबोधनाः । वाग्भवबीजोपरिगत- विन्दुपरिवर्तिना नादेन शान्तिः, कामराजबीजशिखरवार्तना नादेन शक्तिः, तार्तीयवीजशिखरवर्तिना नादेन च शिवो व्य- (३)ज्यते ॥ ४६ ॥ पूर्व विधाया बिन्दुनादमयवासनामुक्त्वा इदानीं सर्वमन्त्रम- यतामपि (४)वासनां सोदाहरणमाह-वागुरेति । वागुरा मृग- बन्धिनी, अत्र तुवागुराशब्देन मत्स्यग्रहणहेतुर्जालं लक्ष्यते प्राणि. ग्रहणसामान्यात् । अन्यथा मूलवलये (६)सुत्राधा इत्यनुपपन्नं स्यात् । मृगबान्धन्या मूलवलयस्याभावात् रज्जुनिर्मितत्वा- सूत्रादीनामपि अभावात्सूत्रायाः सूत्राणि (६)तन्तवः आ. घशब्दाज्जालपान्त आयसगुलिकाः प्रोता गृह्यन्ते यथा लोह. मये वलये जालाव (७)यचभूतानां तन्तूनां (८)मूलमाकलितं, तथा समस्तमन्त्राणां मूल (९)भूता वैखर्यपि विद्यायामस्या (१) 'तयोर्ध्वभागगताना ख. (२) 'त्रयमेषांक' ख० (३) 'व्यज्यते इत्यर्थः' ख० (४) 'वासनामाह' ख० (५) 'सूत्राद्या' नास्ति ख. (६) 'तन्तव इति' ख. (७) 'वयवानां तन्तूनां' ख. (८) 'मूल कवालतं' ख० (९) 'भूतायां वैखरीधि स० ·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । गुरुक्रमेण संप्राप्तः संप्रदायार्थ ईरितः ॥ विश्रान्ता (:)अतोऽत्र विद्यायां समस्त (२)मन्त्राश्च संस्थिता इत्यर्थः ॥ ४ ॥ गुरूपदेशक्रमेणायमर्थः समाप्यत इत्याह-गुरुक्रमेणेति । गुरुक्रमः पारम्पर्यक्रमः, तदुपदेशक्रमेणैव । (३)तदुक्तमत्रैव- शिवादिविग्रहात्पूर्णात्सर्वकारणकारणात् । ध्वनिरूपं परं सूक्ष्मं शुद्धं सकलतेजसाम् ।। वाग्रूपं प्रसृतं तत्वमुन्मनाशक्तिकेवलम् । अव्यक्तं व्यक्तरूपेण निष्कलक्रमकारणम् ॥ परानन्दस्वरूपं तत् स्वच्छन्दादिप्रभेदतः । अनुष्टुप्छन्दमा बध्वा प्राह स्वच्छन्दभैरवः ॥ तद्वि (४)मृश्य प्रपञ्चेन प्रोवाचानाश्रितेश्वरः। तत्सर्व शान्त्यतीतांशे कथितं बहुविस्तरम् ।। तदेतत्पररूपेण सदाख्येन शिवेन तु । मन्त्रासंहासनस्थेन पश्चमन्त्रशरीरिणा॥ (५)कौलिकादिषु सिद्धान्तपूर्वाद्य(६)मखिलागमम् । साधनं पुरुषार्थस्य कौलिकञ्चा (७)प्यकौलिकम् ॥ असंख्यमप्रमेयश्च शिवेन कथितं पुरा । (१) 'अतो विद्यायामत्र' ख. (२) 'मन्त्राः स्थिता' ख. (३) 'तदुक्तमत्रैव' नास्ति ख० (४) 'तद्विमर्शप्र' ख० (६) 'कालिकादिषु' ख० (६) 'द्यखिलमागमम्' ख. (७) 'कञ्चातिको' स्त्रः ·१२० सटीके योगिनीहृदये- नि(१)गर्भार्थो महादेवि शिवगुर्वात्मगोचरः ॥४॥ तज्ज्ञानमीश्वरे दत्तमीश्वरेण शिवेच्छया ।। विद्यायामादितो दत्तं विधेशाय च तत्वतः । विद्येश्वरंण (२)तहत्तं ज्ञानं नियमिकं (३)क्रमात् ।। दत्तं रुद्रेभ्य एतच्च गुणतत्त्वेश्वराय च । श्रीकण्ठायेश्वरेणैव दत्तं तेन ततः परम् ।। श्रीकण्ठेन (४)प्रधानादिदश रुद्रान्तिकं क्रमात् । दीक्षयित्वा विधानेन दत्तं वै ज्ञानमम्बिके ।। दीक्षयित्वाऽभिषिच्याथ श्रीकण्ठेन मयाऽपि च । दत्तं श्रीदक्षिणं सर्व सर्वकामार्थसाधनम् ॥ इति स्वच्छन्दभैरवोक्तरीया (५)मयोदितस्वगुरुपारम्प- योपदेशक्रमेणैव विषमपदैरसम्प्रदायविद्भिरपरिज्ञातार्थकोशः(६)पू. वोक्तरीत्या कथितः सम्प्रदायार्थः विना गुरूपदेशं व्युत्पत्तिब- लन पुराणादिश्लोकवद ग्रहीतुमशक्य इत्यर्थः ।। अथ क्रमप्राप्तं निगर्भार्थमाह-निगर्भार्थ इति । (७)नि- गर्भार्थः शिवो वाङ्मनसगोचरः सकलनिष्कलभेदविशेष्यः । (८)आत्मादिसकलगुणाभिधः तादृशमेव स्वात्मतया वीक्षमाणो विदिताखिलागमार्थो गुरुस्तादृशगुरुकरुणाकटाक्षपातविगलित- (१) 'निगौऽपि' ख. (२) 'दत्तं तज्ज्ञानं ख० (३) 'नियम' क० (४) 'प्रदानादि' ख. (५) 'धनुश्चिह्नान्तर्गतं नास्ति ख० (६) 'श्लोकः' ख. (७) 'निगर्भो निगर्भार्थः' ख. (८) धनुश्चिह्नान्तर्गतं नास्ति ख.

·निगर्भार्थनिरूपणम्। १२१ तत्प्रकारं च देवेशि दिङ्मात्रेण वदामि ते ॥ शिवगुर्वात्मनामैक्यानुसंधानात्तदात्मकम् ॥ ४९॥ सकलपाशविशदचिद्रूपानुभवः (१)शिष्य आत्मा । तदुक्तं (२)स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- तत्त्वातीतं वरारोहे वामनोतीतगोचरम् । (३)अनिष्कलञ्चासकलं नीरूपं निर्विकल्पकम् ॥ निर्द्वन्दं परमं तत्त्वं शिवाख्यं परमं पदम् ॥ इति । सर्वविद्याविदाचार्यों मोक्षधर्म (४)परायणः । गुरुवक्रमयोगेण पशुं तत्रैव योजयेत् ।। इति(५)। गुरुः- गृणते तत्वमात्मीयमात्मीकृतजगत्त्रयम् । उपायोपेयरूपाय शिवाय गुरवे नमः ॥ इति । एवंविधशिव (६)गुवात्मैक्यगोचरानुसंधानात्मको निगर्भा- थे इत्यर्थः ॥ ४८ ॥ (७)ननु केन प्रकारेण शिवगुर्वात्मनामैक्यमनुसन्धीयत इत्यत आह-तत्प्रकारं चेति । तत्मकारं दिङ्मात्रेण वदा- मि (८)न विशेषप्रतिपादनप्रपञ्चेनेत्यर्थः ॥ ४९ ॥ । (१) 'शिष्य' नास्ति ख० (२) 'महास्वच्छन्द' ख० (३) 'सुनिष्कलं वा सक' वर (४) 'मोक्षदान' क० (६) इति गुरु::' नास्ति क. (६) 'गुर्वात्माशिष्यपरानु' ख. (७) 'ननु' नास्ति ख० (८) 'नाशेषविशेख १ ·१२२ सटीके योगिनीहृदये- निष्कलत्वं शिव बुध्वा तद्रूपत्वं गुरोरपि । तन्निरीक्षणसामर्थ्यादात्मनश्च शिवात्मताम् ॥ ५० ॥ तत्प्रकारमाह-निष्कलत्वमिति । कला: अवय(१)- चाः ,निष्कलत्वं निरवयवत्वम् । (२)शिवे पूर्वोक्तलक्षणे बुध्वा गृणते तत्त्वमात्मीयमात्मीकृतजगत्त्रयम् । उपायोपयरूपाय शिवाय गुरवे नमः ॥ इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या निष्कलं (३)निष्कलात्मकं शि- वं स्वात्मतया वीक्षमाणस्यैव गुरुत्वाद् गुरोरपि तद्रूपत्वं (४)शिवात्मत्वं बुध्वा तनिरीक्षणसामाद् गुरो (५)राज्ञामभावेण केवलं निष्पपञ्च (६)कम् । निरीक्ष्यैतादृशाद्वैतचिदम्बुधिसु (७)धाईया ॥ यया विशुद्धः शिष्येऽपि(८) लीयेतानन्दचिद्धनः । इत्यादिवाक्योक्तरीत्या (९)तस्य गुरोनि(१०)रीक्षणा- निखिलपाश(११)भेदसामर्थ्य, तत्सामर्थ्यवशात् विशुद्धः शिष्यो (१) 'वाः तद्रहितत्वं निष्क' का (२) 'शिवेन पूर्वोक्तलक्षणेन' का (३) निखिला खा (४) शिवात्मकत्वं' ख० (५) 'राशापालनेन' ख० (६) निष्प्रपञ्चनिरीक्षयाता' ख. (७) 'सुधाद्रवीभूततया' ख. (८) 'अपि' नास्ति ख० (९) 'तस्य' नास्ति स्व. (१०) 'निरीक्षणं नि' ख. (११) 'पाशभेदनसमर्थम्' का ·कौलिका निरूपणम्। भावयेद्भक्तिनम्रः स (१) कोचोन्मेषाकलङ्कितः॥ कौलिक कथायष्यामि चक्रदेवतयोरपि ॥५१॥ विद्यागुर्वात्मनामैक्यं, तत्प्रकारः प्रदश्यते ॥ भक्तिनम्रः (२)प्रत्युत्पन्नपरमशिवाइंभाव(३)भावनाप्रवणः । प्रत्यहमा(४)दरानरन्तर्याभ्यासवशात (५)सङ्कोचोन्मेषाकल. ङ्कितः (६)सङ्कोचः संसारित्वाभिमानः तस्योन्मेषः पुत्रभार्या- दिवाह्यार्थाभिरतिः तेनाकलङ्कितः किंगताहंममताभिमान आ- त्मनश्च शिवात्मतां भावयेत् । जपाकुसुमसामीप्य(७)विरहा- स्फटिकस्य नैर्मल्यामिवात्माद्वैतभावनाभावितगुरुकटाक्षपातपादि- तपाशपटलः परिपूर्णस्व(८)माचं पश्येदित्यर्थः । अथ क्रममा कौलिकार्थमाह --कौलिकमिति । को- लिक कौलिकार्थ कथयिष्यामि चक्रदेवतागुरुविद्यासाधकाना- मैक्यानुसन्धानं कौलिकार्थ इयर्थः । (९)अक्षरार्थः स्फुटः । तत्यकारमाह-तत्प्रकार इति । "तत्पकारः प्रदर्शितः" इसादि "इत्येवं कौलिकाथस्तु कथितो वीरवन्दिते ॥" इत्यन्तेन । । (१) 'नम्रः सन् शङ्कोन्मेषा' स्व०० (२) 'भक्त्युत्पनःप' का (३) 'भावनया प्रवेश'खक (४) 'मादरनरन्तर्यपटवभ्या' ख० (५) 'शङ्कोन्मेषा' ख. (६) 'शङ्का सङ्कोच: स्त्र (७) 'विगमात्' ख. (८) 'स्वभावः स्थादित्यर्थः । अनन्तरं क्रम व (९) 'भक्षरार्थः स्फुटः' नास्ति का ·१२४ सटीके योगिनीहृदये- HAMAR लकारैश्चतुरस्राणि वृत्तत्रितयसंयुतम् ॥५२॥ सरोरुहद्वयं शाक्तैरुग्नीषोमात्मकं प्रिये ॥ हलेखात्रय (१)संभूतैरक्षरैनवसङ्ख्यकैः ॥ ५३ ॥ आदौ विद्याचक्रयारक्यमाह-लकारैरिति । लकारैः विद्यावीजत्रयगतैश्चतुरस्राणि भूगृहाणि पृथिवीमण्डलं पातं चतुरस्त्रं सुशोभनम् । इति स्वच्छन्दसंग्रहाक्तरीत्या भूमण्डलस्य चतुरस्ररूपत्वाद् भृतत्त्ववाचकैलंकारेश्चतुर (२)सत्रयं जातमित्यर्थः शाक्तैः (३)( सकारैः । तदुक्तं चतुःशतीशास्त्रे-"मादनं तदधः शक्तिः" । हंसपरमेश्वरेऽप्युक्तम् शिवो हकार इत्युक्तः सकारः शक्तिरव्यया ।। विद्यावीजत्रयगतैः ) सकारैर्वृत्तत्रितयसंयुतं सरोरुहद्वयं चतुरस्रान्तरेण एकं वृत्तं, तद्वृत्तान्तःषोडशदलं सोमात्मकं पद्म, तदन्तश्च द्वितीयं वृत्तं, त. दन्तश्चाष्टदलं पनमग्न्यात्मकं, तदन्तश्च तृतीयं वृत्तम्, एवं वृत्त- त्रितयसंयुतम् अग्नीषोमात्मकं सरोरुहद्वयं जलबिम्ब मुवृत्तं च (४)श्वेतं वै पालाञ्छितम् । इति स्वच्छन्दसंग्रहोक्तरीत्या जलबिम्बस्य पालाञ्छित. तरूपत्वाज्जलतत्ववाचकैः सकारैः वृत्तत्रयसंयुतं सरोरुहद्वयं जातमित्यर्थः। बीजत्रय(५)शिखरगतहल्लेखात्रयावयवभूतैरक्षरैईकाररेफेका- (१) 'संयुतैः' ख० (३) धनुश्चिनान्तर्गतं खपुस्तके नास्ति । (४) 'शेय' ख० (१) 'प्रयं शिखर' ख० (२) 'स्त्रं जात' ख० ·कौलिकार्थनिरूपणम्। १२५ बिन्दुत्रययुतैर्जातं नवयोन्यात्मकं प्रिये ॥ मण्डलत्रययुक्तं तु चक्र शक्त्यनलात्मकम् ॥५४॥ व्योमबीजत्रयेणैव प्रमावृत्रितयान्वितम् ॥ राख्यबिन्दुत्रय (१)संयुतैनवसंख्यात्मकै नैवयोन्यात्मकं चक्र जातमित्यर्थः। ननु पअद्वयानन्तरं चतुर्दशारदशारद्वयात्मकचक्रत्रितयस्य कथने युक्ते तदुल्लङ्घय नवयोनिचक्रं कथं (२)कथ्यत इति चेत् ? उच्यते, नवयोनिचक्रस्योपरिष्टात्मस्तारे कृते (३)सति तिसृभिः शक्तिभिर्वह्निभिश्च द्विदशचतुर्दश(४)कोणात्मकं (६)चक्रत्रयं जात(६)मतो नवयोनिचक्रानन्तरमेतच्चक्रत्रयं जायत इत्ये. तन्मनसि निधायाह-मण्डलेत्ति । मण्डलत्रययुक्तं तु (७)(वृत्तत्र- यान्तर्गतशक्त्यनलात्मकं चक्रं ) नवयोनिचक्रस्योपरिष्टात्मस्तारे कृते सति तिसृभिः शक्तिभिरनलैश्च (८)विभिनिष्पन्नत्वाद् द्विद- शारचतुर्दशा(९)रादिचक्रत्रय(१०)(व्योमबीजत्रयेणैव हकारत्रये. गैव हकारस्य व्योमवाचकत्वात् । हृल्लेखात्रये हकारत्रयं गतं (१) 'सं नास्ति' ख. (२) 'कथितम् ? उच्य' ख. (३) 'साति' खपुस्तके नास्ति । (४) 'शारात्मकम्' ख० (५) 'त्रयं' खपुस्तके नास्ति । (६) 'तं ततो ख० (७) धनुश्चिह्नान्तर्गतं खपुस्तके नास्ति । (८) 'तिसृभिः' क. (९) 'शारकोणात्मक' ख०। (१०) कंसान्तर्गतं नास्तिक ·१२६ सटीके योगिनीहृदये- इच्छाज्ञानक्रियारूपमादनत्रयसंयुतम् ॥ ५५ ॥ शिष्टेन हकारत्रयेण चतुर्दशारादि चक्रप्रयं) जातमित्यर्थः । प्रमातरस्त्रि(१)विधा उक्तरूपाः अशुद्धशुद्धमिश्रात्मानस्तेषां प्रयेणान्वितम् । पश्चाच्छिवानु(२)गृहीतमलकर्मविपाकात्पृथिव्यप्ते- जोवाव(३)धिपतीनां तेषां त्रयेण (४)व्यष्ट्या समष्ट्या चेदम- न्वितं प्राप्तम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे मलादीनामपाके तु सामान्यानुग्रहो भवेत् । आधिकारिकमैश्वर्य शिवानुग्रहमावतः ॥ पशवस्त्रिप्रकारास्तु प्राप्नुयुः परमेश्वरि !। (५)ये पकमलकर्माणस्तान् किश्चिदनु (६)गृह्य च ॥ जलतवादितवानां मध्ये लोकेश्वरात्रि(७)धा । (८)इच्छाज्ञानक्रियाशक्तिप्रधान(९)मातृत्रयाणां (१०)रूपाणां प्रयाणां मादनानां ककाराणां त्रयेण संयुतं सम्मिाश्रितं सदा- शिवासनं पृथिव्यादिवायुतस्वा(११)न्तचतुस्तच्चाधिपतिभिः ब्रह्मविष्णुरु(१२)द्रेश्वरैश्चतुर्भिः पादरूपेण धृतम् पञ्चमहाभूता- (१) 'त्रिधा' ख० (२) 'नुग्रहतो' ख. (३) 'वधिपतयः' ख० (४) 'व्यष्टिसमष्टितया वा' ख. (६) 'अपक्क' ख० (६) 'हताम्' ख० (७) 'धा इति' ख. (८) 'यारूपमादनत्रयसंयुतम् इच्छाशानक्रिया' ख. (९) 'प्रमातृ' ख (१०)'त्रयरूपाणां' ख. (११) 'स्वान्ताधि' ख (१२) रुद्रे' क० ·। कौलिकार्थनिरूपणम् । सदाशिवासनं दोव महाबिन्दुमयं परम् ॥ इत्थं मन्त्रात्मकं चक्रं देवतायाः परं वपुः ॥५६॥ काशाधिपतिसदाशिवरूपपञ्चमयासनम् । महाबिन्दुमयं परम् । परशिवराविकरनिकरे प्रतिफलति विमर्शदपणे विशदे । प्रतिरुचिरुचिरे कुड्ये चित्तमये निविशते महाबिन्दुः। इति कामकलाविलासोक्तरीत्या परशिवमतिबिम्बमहाबिन्द्वात्मकं पर(१)मुत्कटं शिवशत्स्योरधिवासयोग्यत्वात् । तदुक्तं ज्ञानदी. पविशिन्याम्-(२)"ओड्याणपाठ(३)मध्ये कदम्बवनान्तर- श्रीमञ्च(४)चतुष्पादके लं पृथिव्याधिपतये ब्रह्मणे नमः । वं अपामधिपतये विष्णवे नमः । रं तेजोधिपतये रुद्राय नमः । यं वाय्वाधिपतये ईश्वराय नमः । एतानभ्यर्च्य हं (५)आका- शाधिपतये पञ्चव (६)क्त्रसदाशिव(७) महाप्रेता(८)सनाय न- मः ।" (९)( इति श्रीमञ्चाकारं सदाशिवमभ्यर्च्य ) इत्थ- मुक्तप्रकारेण मन्त्रात्मकं चक्रं सौभाग्यविद्यमित्यर्थः । इदानी चक्रेण देवताया ऐक्यमाह-देवताया इति । चक्रं देवतायाः परम् अन्यत् वपुः। "ततः पद्मनिभा देवीम्" इत्यत्र देव- (१) 'मुत्कृष्टं' ख० (२) 'उड्डीयान' ख० (३) 'ठे मध्ये ख० (४) श्रीमञ्चपादचतुष्कादर केलं ख० (६)'ह'नास्तिक (६) 'पञ्चवक्त्राय' ख. (७)'वाय' ख० (८) प्रेत पद्मा' ख. (९) धनुश्चिह्नान्तर्गतं खपुस्तके नास्ति ।

·१२८ सटीके योगिनीहृदये- एकादशाधिकशतदेवतात्मतया पुनः ॥ तायाः करचरणादि (१)मदपुरुक्तं, तदेव (२)त्रिकोणादिभूगृ. हान्तश्रीचक्रपदनिवासावरणदेवतारूपेणावयवशो विभज्य बैन्द- व(३)निवासिनी स्वसंविदेवता श्रीचक्रा(४)परवपुषा स्थितेत्य. र्थः । तदुक्तमत्रैव- (५)(स्वेच्छाविश्वमयोल्लेखखचितं विश्वरूपकम् । चैतन्यमात्मनो रूपं निसर्गानन्दमुन्दरम् ।। इच्छाशक्तिमयपाशमङ्कुशज्ञानरूपणम् । क्रियाशक्तिमये बाणधनुषी दधदुज्वलम् ॥ आश्रयायिभेदेन अष्टधा भिन्नतिमत् अष्टारचक्रसंरूढं नवचक्रासनास्थतम् ॥) एवं रूपं परं तेजः श्रीचक्रवषुषा स्थितम् । तदीयशक्तिनिकरस्फुरदूमिसमावृतम् ।। एतदेवोपपादयति-एकादशेति । (३)एकादशोत्तरशतदे- वतात्रिकोणाग्रदक्षवामकोणेषु कामेश्वयादिकास्तिस्रस्तद्धहि- रष्टकोणान्तराले त्रिकोण(७)परितश्चतुर्दिक्षु अष्टौ कामे. श्वरकामेश्वर्यायुधदेवता अष्टकोणे अष्टौ वशिन्याद्या अष्टकोणा- - (१) 'यत् तदेव' ख० (२) 'बैन्दवत्रिको' ख० (३) 'बैन्द वासनं स्वस' ख. (४)'चक्रवदुषां ख० (५) धनुश्चिह्नान्तर्गतं खपुस्तके नाति । (६)'एता' एक ख. ७) 'णान्वित च' ख ·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् । १२९ गणेशवं महादेव्याः ससोमरविपावकः ।। ५७ ॥ तराले षडङ्गदेवताः, अन्तर्दशारे सर्वज्ञाद्या(१)दश, द्वितीय दशारे सर्वसिद्धि(२)पदायादश चतुर्दशारे सर्वसङ्क्षोभिण्याद्याश्च- तुर्दश, अष्टदले अष्टानङ्गकुसुमाद्यायाः, षोडशदले कामाक- पिण्याद्याः षोडश, अन्तश्चतुरस्र मुद्रादेवता दश, मध्ये चतुरस्र ब्रा(३)हयाद्या अष्टौ, बाह्य चतुरस्र अणिमाद्या दश । एवमेकाद. शोत्तरश(४)तदेवतात्मत(५)या तासामाधारभूता श्रीचक्ररूपिगी दे(६)वतेत्यर्थः । नन्वयं कौलिकाओं वामकेश्वरत(७)न्ने कुत्र सूचित इत्याशङ्का परिहशरन देवता(८)विद्याचक्रगुरुशिष्याणा- (९)मैक्यमेव गणेशेत्यत्र सूचितम् । कौलिकार्थ विवृणोति-गणेशत्वमिति । ([१०]पुनः श. ब्दादेकादशाधिकशतदेवतात्मतया अस्या गणेशत्वम् । गणेश- वं महादेव्या इत्यनेनापि काकाक्षिन्यायतः पूर्वोक्तत्रिकोणा. दिचतुरस्रान्तपदनिवास्यैकादशाधिकशतदेवतात्मतया) [११]त. त्सङ्ख्याकदेवतासमुदायो गणः । देव्याः सोमरविपावका ने (१) 'दश द्वितीयं नास्ति क०। २) 'सिध्याद्या दश' ख० (३) 'ब्रह्माद्या का (४)'शत' नास्ति ख. (५) 'तया समाकारभूतश्री' ख० (६) 'श्रीचक्रदेव' ख. (७) 'तन्त्रेऽथ कुत्र सूत्रे सूचित' क. 2. (८) 'विद्याचक्र' नास्ति ख० (९) मैक्यार्थमेव' ख० (१०) कंसान्तर्गतो ग्रन्थो नास्ति ख. (११) 'महादेव्यास्तु तत्सं' ख० १७ ·१३० सटीके योगिनीहृदये- इच्छाज्ञानक्रियाभिश्च गुणत्रययुतैः पुनः। ग्रहरूपा च सा देवी ज्ञानकर्मेन्द्रियैरपि ॥ ५८॥ तदर्थैरेव देवोश करणैरान्तरैः पुनः । प्रकृत्या च(१)गुणेनापि पुंस्त्वबन्धेन चात्मना॥५९॥ त्ररूपेण स्थिताः । "इच्छा शिरःप्रदेशस्था ज्ञाना च तदधोगता । [२]क्रिया पादगता ह्यस्याः" इति सङ्कनपद्धत्युक्तरीया इच्छादिका मृर्धाधवयवाः, गुणाः सत्वरजस्तमांसि [३]एवं स्वावयवभूतस्तैर्नवभिः ग्रहरूपा च [४]सा देवी। ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रत्वचक्षुजिहाघ्राणानि बोधकरणानि, कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थानि, तेषामर्थाः शब्दप- शरूपरसगन्धाः वचनादानगमनविसर्गानन्दाच, करणानि मनोबुध्यहङ्कारचित्तान्यान्तराणि च, प्रकृतिः गुणसाम्य. मव्यक्तं, गुणो गुणतत्त्वं मुखदुःखमोहानां मूलं, पुंस्त्व- बन्ध आत्मा पुरुषतत्त्वम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- एभिर्मायादिभिः षड्भिः परिपूर्णः पशुः पुमान् । भुले भोगान्यथा देवि तथा पुरुषसंज्ञकः । सैव मायाऽथ भोगाथै पशोरव्यक्तसंज्ञकम् । (१) 'गुणेनाथ ख. (२) 'क्रिया पादगता ह्यस्याः नास्ति कपुस्तके, किन्तु तत्र 'तस्याः' इत्येव वर्तते। (३) 'एवं' नास्तिक (४)'सा देवी' नास्ति ख० ·सम्प्रदायार्थनिरूपणम्। १३१ मूलपकृतिविश्वस्य गुणत्रितयरूपकम् ॥ अभूत्तस्यां प्रकृयां तु गुणतत्वं बभूव ह । तद्दुःखसुखमोहानां मूलं सत्त्वं रजस्तमः ॥ बुद्धिव्यापारनिचयरूपं व्यक्तगुणात्मकम् [२] । विषयात्मा तु बुद्धिः स्याद्[२]गुणास्तत्र प्रयोजकाः ॥ गुणत्रयानुसारेण त्रिधा कर्मानुसारतः । तया बुद्ध्या समुद्भूतोऽहङ्कारस्त्रिप्रकारकः ।। सर्वजीवनसंरम्भरूपेण कमलासने । (३)विषयास्तस्य भेदाश्च त्रिधा कर्मानुसारतः ॥ सोऽयं तैजसवैकारिभौतिकाख्यस्वरूपतः । विकाराश्च स्वभेदाश्च वागादीन्द्रियसंहती ॥ वा()चिकाद्याः स्युरेतानि तत्र तत्र नियन्तृभिः । पामोति (५)साविकाधाभिरवस्था(६)भिरगात्मजे ।। (७)संकल्पकारकं चेच्छारूपं तैजसतो मनः । जातं वैकार्यवस्थाभिर्ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च ॥ (८)भूततन्मात्रशब्दस्पर्शरूपरसगन्धकाः । । (१)'गुणात्मकम् । विषयाध्यवसायात्मा बुद्धिः स्याद् गुणत- स्वतः'क० (२) 'गुणस्तत्र प्रयोजना। पाठान्तरे तु गुणत्रया' इति कपुस्तके। (३) 'विशतस्तत्र भेदेन' ख. (४) 'वाचकार्थाः स्युरीशानि' ख० (५) 'सा तु विद्यामि' ख. (६)'स्थाभिर्नगा' ख० (७) 'संकल्पकारणं वर्मज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च'इत्येव खपुस्तके। (८) 'भूतादीन्यथ तन्मात्राः शब्दस्पर्शरूपरसाः। गन्धाद्याः पञ्चका जाताः । देहेन्द्रियाणां व्यापाराः प्रोच्यन्ते परमेश्वरि' का ·सटीके योगिनीहृदये- me नक्षत्रविग्रहा जाता, योगिनीत्वमथोच्यते । त्वगादिधातुनाथाभि किन्यादिभिरप्यसौ ॥६०॥ वर्गाष्टकनिविष्टाभियोगिनीभिश्च संयुता। जाता वागादीन्द्रियाणां व्यापाराः परमेश्वरि ॥ श्रीवत्वक्स्चरसनाघ्राणान्येतानि पञ्च च । बुद्धीन्द्रियाणि, व्यापारास्तेषामेकैकशः क्रमात् ॥ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां ग्रहणं प्रिये । कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायुरुपस्थकाः ॥ वचनादानगमनविसर्गानन्दकं क्रमातू । कर्मेन्द्रियाणां व्यापाराः पञ्चानां परिकीर्तिताः ॥ एतानि दश बाह्यानि क्रमेणाभ्यन्तरत्रयम् । मनो बुद्धिरहङ्कारो ह्यन्तःकरण(१)संज्ञकम् ॥ इति । एतैः स्वावयवभू(२)तैः सप्तविंशतिभिनक्षत्रविग्रहा. जाता देवी (३)स्वेच्छागृहीतविग्रहा। (४)(स्वगादिधातवः त्वमस्ट्रङ्मांसमेदोमज्जाशुक्राणि घात. वः, तेषां नाथा अधिष्ठाभ्यो डाकिन्याद्याः, डाकिनी राकिनी लाकिनी काकिनी साकिनी. हाकिनी याकिनी च, वर्गा अकचटतपयशाः, तेषामष्टके निविष्टा ब्रह्माण्याचा यो. गिन्यः । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- (१) 'संज्ञकः' इत्येव पाठः कपुस्तके। (२ 'सम्भूतः खा (३) स्वयं गृही' ख० (४) धनुश्चिन्हान्तर्गतो ग्रन्थः खपुस्तके नास्ति ।

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम्। योगिनीरूपमास्थाय राजते विश्वविग्रहा ॥६॥ (१)प्राणापानौ समानश्चोदानव्यानौ तथा पुनः ॥ नागः कूर्मोऽथ कुकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥६२॥ जीवात्मा परमात्मा (२)चेत्येतै राशिस्वरूपिणी । - सर्ववाङ्मयमूला या वर्गाष्टकसमावृता विश्वोत्पत्तिक्रमान्ताष्टशक्तिप्रस्तभैरवैः ।। शक्तिभिश्च समायुक्ता अक्षान्ता मातृकावलिः । चतु:शत्यामप्युक्तम्- वर्गानुक्रमयोगेन यस्यां मात्राष्टकं स्थितम् । एभिः संयुक्ता षडाधारेषु डाकिन्यादिभिर्मातृकास्थूलरूपि. णी त्वगादिव्यापकत्वतो "योगिन्यः प्रकटा ज्ञेयाः" इति वक्ष्यमा- णरीत्या त्वगादिधातुषु ब्राह्मचादिभिः सेविता सर्वसमाष्टरूपत्वा. योगिनीरूपमास्थाय राजते विश्वविग्रहा । तत्तद्) योगनी- रूपेण विहरति । अत्रैव वक्ष्यति- अष्टाष्टकं तु कर्तव्यं वित्तशाव्यविवर्जितम् । त्वमेव तासां रूपेण क्रीडसे विश्वमोहिनी ॥ इति (३)। प्राणादिधनञ्जयान्ता दश पायवः, जीवात्मा उक्तलक्षणः, पशुः, परमाऽत्मा “एष त आत्माऽन्तर्याम्पमृतः" इत्युपनिषदुक्त- सर्वभूतान्तर्यामी । पतैदशभी (४)राशिस्वकापिणी। New । (१)'प्राणोऽपानश्च समा' का (२) च एतै' क. (३) 'इति नास्ति क० (४) राशिरूपिणी' ख०

·सटीके योगिनीहृदये-
(१)अकथादित्रि(२)पङ्क्त्यात्मा तार्तीयादिक्रमेण सा६३
गणेशत्यादिपदं विद्यापदेऽपि योजयति-अकथादीति ।
अकारहकारसामरस्यरूपा परा वागादिर्यासां ताः पश्यन्ती-
मध्यमावैखयों वा (३)चस्तिस्रः परावागादिवाचः । तदुक्तं
सङ्केतपद्धत्याम्-
अकारः सर्ववर्णाय्यः प्रकाशः परमः शिवः ।
हकारोऽन्त्यकलारूपो विमाख्यः प्रकीर्तितः।।
अनयोः सामरस्यं यत्परस्मिन्महसि स्फुटम् ।
वामायैः (४)पञ्चभिर्योऽसावीश्वरः परिकीर्तितः॥
आदावस्य शिरो रौद्री वक्त्रं वामा प्रकीर्तिता।
अम्बिका बाहुरित्युक्ता ज्येष्ठा चैव ()नखाग्रजा ॥
(६)एता हार्धकलारूपा रूपपञ्चतया स्थिताः ।
अवर्णः सर्ववर्णानां न पृथग्भासते बहिः ॥
इच्छा शिरःप्रदेशस्था (७)ज्ञानं च तदधोगतम् ।
(८)क्रिया पादगता ह्यस्य शान्ता हृन्मध्यगा भवेत् ॥
अष्टधानाहतः प्रोक्तः शून्यादि(९)पविभागतः ।
शून्यः स्पर्शस्तथा नादो ध्वनिबिन्दु तथैव च ॥
(१) 'अकारादि' क०
(२) 'पकत्यात्मता' ख०
(३) 'चश्चतन्नः' क०
(४) 'पिण्डितो योऽसाववर्णः' ख.
(१) 'नगाप्रगा' ख०
(६) 'अ इच्छार्धकलारूपा पञ्चधा.यो व्यवस्थित ख.
(७) 'क्रिया च तदधोगता' ख.
(८) 'शाना पादगता हस्य शान्ता हार्धाधमध्यगा' ख.
(९) 'प्रतिभेदतः' ख.

·सम्प्रदायार्थनिरूपणम् ।
(१)गणेशोभून्महाविद्या परावागादिवाङ्मयी ॥
शक्तिबीजाक्षरं चेति ह्यष्टधानाहतः स्मृतः ।
चत्वारिंशत्सप्तसंख्यानाहतः [२]परिकीर्तितः ॥
क्षकारः कथितो योऽसौ संयोगाद्विविधः स्मृतः ।
सप्तसृष्टयाख्यमेवं हि मातृकापीठमुत्तमम् ॥
(३)अनाहतत्रिभिर्भेदहतोत्तीर्णैः समन्ततः ।
स्थितो योऽसौ महा(४)पाठो मातृकाख्यो जयत्यसौ ॥
एवमेतत्प(५)रादिचतुर्विधतया वाङ्मयी अस्वरविमर्शरूपी स्वां-
शौ (६)"हित्वा चतुष्कला सैवे"इत्यादि सौभाग्यसुभगोय.
प्रतिपादितरीत्या परा-पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीमयत्वाद्विद्यायाम्
अकथादित्रिपङ्कया(७)त्मकत्वं तार्तीयादि(८)क्रमेण अकथादी-
ति आदिशब्दः अकारककारथकारैत्रिभिः सम्बध्यते । आदयो
विसर्गान्ताः स्वराः षोडश, कादयस्तान्ताः षोडश, थादयः
सान्ताः षोडश । एवमकथादि(९)वर्णा पतित्रयात्मतातायादि-
कामराजादि(१०)वाग्भवादिक्रमेणाकारादिपङ्क्तिमयं तार्तीयं
।
(१) 'सा गणेशो महा' ख.
(२) 'संख्याहतः स परिकीर्तितः' ख०
(३) 'अनाहतहतैमन्त्रैस्त्रिभिर्भेदैः समन्ततः' ख.
(४) पीठमकाराख्यो' ख.
(५) 'पराचतु'ख.
(६) 'भित्त्वा चतुष्कला इत्यादि' ख०
(७) 'पङ्क्त्यात्मता' ख.
(८)'क्रमेण च अक' ख०
(९) वर्णात्मकता' ख०
(१०) 'आदि' नास्ति ख०

·सटीके योगिनीहृदये- बीजबिन्दुध्वनीनां च त्रिकूटेषु ग्रहात्मिका ॥ ६ ॥ हल्लेखात्रयसभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः ।। अन्यैादशभिर्वणैरेषा नक्षत्ररूपिणी ॥ ६५ ॥ । ककारादिपतिमयं कामराज थकारादिपङ्क्तिमय वाग्भवं क्रमेण पतिशब्दो गणपरः, चतुर्विधमातृकामयत्वात् । अकथादिवैख- र्यादि(१)वर्गगणत्रयबीज(२)त्रयावयवत्वाच सेयं महाविद्या गणेशोऽभूदित्यर्थः। बीजेति। कूटशब्दोऽत्राक्षर(३)पिण्डपरः। यथोक्तमभियुक्तैः- "कूटेषु त्रिषु (४)कार्यवशादीकारशृङ्गक्रमात्" इति । सौभाग्यवि. (८)चाया अकारपिण्डेषु, वीजबिन्दुध्वनीनां च चीजम् (६)ईका- रान्त, बिन्दुःउक्तलक्षणः, ध्वनिः नादः, वीजबिन्दुध्वनीनाश्चेति तृतीयार्थे छान्दसः प्रयोगः । कूटत्रयबीजानि त्रीणि, बिन्दवस्त्रयः, (७)नादास्त्रयः, इति नवभिग्रहात्मिका(८)विद्येत्यर्थः ॥ १४ ॥ बीजत्रय(९)त्रयशिखर (१०)वर्तिहल्लेखात्रयसंभूतैस्तथाक्षरैः हकाररेफईकारबिन्दुनादात्मकैस्तिथिसंख्यकैः पञ्चदशभिरन्यै?- (१) 'वर्ग' नास्ति ख० (२) 'त्रयत्वाच्च' ख० (३) 'पिण्ड' नास्ति ख० (४) 'कार्या गौरवकथादिशृङ्गारक्रमातू' ख० (१) 'विद्याक्षरपि' ख० (६) 'ईकारान्ताक्षरजातं' ख. (७) 'नादास्त्रयः' नास्ति क० (८) 'विद्या' नास्तिक (९)'त्रय' नास्ति ख. (१०) 'वर्ती हीकारत्रयं तत्संभूतैरथा' ख.

·कौलिकानिरूपणम् । विद्यान्तर्भूतशक्त्यायैः शाक्तैः (१)षड्भिस्तथाक्षरैः ।। (२)योगिनीत्वं च विद्याया राशित्वं चान्स्यवर्जितैः॥६॥ एवं विश्वप्रकारा च चक्ररूपा महेश्वरी ॥ ल्लेखात्रयवर्जितैदशवर्णैः कूटत्रयावयवैः पञ्चदशभिर्दादश- भिश्च (३)सप्तविंशतिवर्णैः सर्वैनक्षत्ररूपिणीत्यर्थः ॥६५॥ (४)विद्यायाः पञ्चदशाक्षर्या अन्तर्भूताः शक्तयो हल्लेखास्ति- स्त्रः, तदाद्याश्च (५)लकारास्त्रयः, (६)शाक्तैरेतैः षड्भिरक्षरैः विद्याया योगिनीत्वम् । योगिन्यश्च डाकिन्यायाः षट् । अस्या(७)विद्यायाः पञ्चदशाक्षर्या अन्त्या हल्लेखास्तिस्रः, तद्वर्जितैदशभिर्वणे राशित्वं भवेदित्यर्थः । (८(राशयो मेषाचा द्वादश ॥ ६६॥ उक्तमर्थ चक्रे व्यतिदिशति-एवमिति । एवम् उक्तरीत्या योजितगणेशादिविश्वप्रकारा महेश्वरी त्रिपुरसु. न्दरी चक्ररूपा) (९)देवता । विद्यापक्षवच्चक्रपक्षेऽपि गणेश. स्वादिकं योज्यमियर्थः । योजनाप्रकारस्तु अकथादिमय(१०). (१) 'षड्भिरथा' ख. (२) योगिनि त्वं' ख. (३)'च सप्तविंशति' नास्ति ख० (४) 'विद्याया:' नास्ति क० (५) 'लकारत्रयः' क० (६) 'शाक्तैः' नास्ति ख. (७) 'विद्याया इत्यर्थः। विधायाः' न. (८) धनुश्चिन्हान्तर्गतं नास्ति ख. (९) 'देवताविद्यापंक्षे । देवताचक्रपक्षे तु गणे' ख. (१०) त्रिरेखा' नास्ति ख० १८ - ·१३८ सटीके योगिनीहृदये- देव्या ()देहे यथा प्रोक्तो गुरु (२)देहे तथैव (३)हि॥६॥ त्रिरेखामध्यत्रिकोणरेखया गणेशत्वं,नव(४)कोणग्रंहरूपत्वं,त्तत्र- यचतुर्दशकोणबहिर्द(५)शारकोणैश्च नक्षत्ररूपत्वम् अष्टकोणैा- मयादियोगिनीसंख्यैर्योगिनीत्वं, पञ्चशक्तिचतुर्वन्हिपद्मद्वयभूगृहै राशित्वम् । पुनश्च पूर्वोक्त लक्षणमेवार्थ गुरुशिष्ययोरप्यतिदिशति- देव्या इति । देव्याः त्रिपुरसुन्दर्याः (६)देहे स्वेच्छा(७)गृहीत. लीलाविग्रहे यथा प्रोक्ता(८) "एकादशाधिकशतदेवतात्मतया पुनः(९)। गणेशत्वं महादेव्याः"। इत्यादिना। गृणते तत्त्वमात्मीयमात्मीकृतजगत्त्रयम् । उपायोपेयरूपाय शिवाय गुरवे नमः ॥ इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या (१०)देवतादेहस्यैव गुरुत्वाद्गुरुदे. (१) 'देहो' ख. (२) 'देहस्त ख० (३) 'च'ख० (४) 'नवचम्र' स्व० () 'शाररूपेण नक्ष' ख० (६) 'देहे' नास्ति स० (७) 'गृहीतविग्रहो' ख. (८) 'प्रोक्ता' नास्ति ख० (९) 'पुनः' इत्यस्याने इति गणेश इतिशब्दःप्रसङ्गपरिसमाप्तिपरः, पवंशब्दः पूर्वोक्तप्रकारानुवादनपरः' इति कपुस्तके यद्यप्यधिकमुप- लभ्यते तथाऽपि तस्य ग्रन्थस्य १७ श्लोकोत्तरार्धव्याख्यानभूततया तत्र तस्योपलब्धेश्च तस्यात्र लेखनं लेखकप्रमादमूलकामिति भासते। (१०) 'देवतारूपस्यैव' स.

·कौलिकार्थनिरूपणम् । तत्प्रसादाच शिष्योऽपि तद्रूपः (१)संप्रजायते ॥ इत्येवं कौलिकार्थस्तु कथितो वीरवन्दिते ॥६॥ (२)हेऽपि यथा देव्या देहे गणेशत्वादिकं योजितं (३)तथैव (४)तदूपस्य गुरोरपि देहे तद्योज्यमित्यर्थः॥ ६७ ॥ तत्प्रसादात्- स्वप्रकाशवपुषा गुरुः शिवो यः प्रसीदति पदार्थमस्तके । तत्मसादमिह तत्वशोधनं प्राप्य मोदमुपयाति भावुकः । इत्य(५)स्मद्गुरूक्तरीत्या प्राप्तगुरुप्रसादः शिष्यस्तपो देवता. रूप एव संप्रका(६)शते इयर्थः । अतो यथा देव्या (७)गुरोश्च देहे गणेशत्वादिकं (८)योजितं तथैव शिष्यदेहेऽपि योज. नीयमित्यर्थः। कौलिकार्थमुपसंहरति-इत्येवमिति । इतिशब्दः प्रसङ्गप- रिसमाप्तिपरः, एवंशब्दः पूर्वोक्त(९)प्रकारानुवादनपरः, शेषं स्पष्टम् ॥६॥ (१०)अत्र क्रमप्राप्त(११)सर्वरहस्यार्थ(१२)वक्तुं प्रतिजानीते- (१) संप्रकाशते' ख० (२) 'देहोऽपि देव्या देहवत् गणेश' स्व. (३) तथैव' नास्ति ख. (४) 'तद्रूपो गुरुदेहोऽपि तथेष्ट इत्यर्थः' स्व० (५) 'स्मदुक्त' ख० (६) 'शते इति । यथा' ख० (७) 'गुरोच' नास्ति स्व० (८) 'योज्य ख० (९) 'प्रकार' नास्ति ख० (१०) 'अ'नास्ति न० (११) 'सर्व' नास्ति स० (१२) 'थैमाह तथा' खा ·सटीके योगिनीहृदये- तथा सर्वरहस्यार्थ कथयामि तवानघे ॥ मूलाधारे तडिद्रूपे वाग्भत्राकारताङ्गते ॥ १९ ॥ अष्टत्रिंशत्कलायुक्तपञ्चाशद्वर्णविग्रहः ।। (१)विद्या कुण्डलिनीरूपा मण्डलत्रयभेदिनी ॥ ७.॥ तथेति । तथाशब्दः पूर्वोक्तार्थप्रकारपरामर्शार्थः । सर्वरहस्यार्थ पूर्वोक्त सर्वार्थेभ्यो रहस्यं परप्राप्तिरूपत्वात् । सर्वरहस्यार्थमेवाह-मूलाधारे इति । मूलाधारे पूर्वो. कलक्षणे तडिद्रूपे (२)विद्युदणे, वाग्भवाकारताङ्गते वाचः पराप- श्यन्तीमध्यमावलयः (३)ताभिर्भवं, वाग्भवं विकोणम् । तदुक्तमत्रैव "आत्मनः स्फुरणम्" इत्यादि "क्रियाशक्तिस्तु रौद्रीय वैखरी विश्वविग्रहा" इत्यन्तेन तदाकारताङ्गते तद्रूपेण परिणते ॥ ६९ ॥ अष्टत्रिंशत्कला(४)युक्ताः बन्हेधूम्रा(५)र्चिराया दश, सूर्यस्य सपिन्याचा द्वादश, सोमस्यामृताधाः षोडश, एवमेता अष्टत्रिं- शत्कलाः (६)ताभिर्युक्ताः पञ्चाशद्वर्णाः, सोमकलाभिः षोडश- भियुक्ता अकारादयः षोडश खराः, एवमेते पञ्चाशद्वर्णा विग्रहो यस्याः मा तथा (७)विद्या सौभाग्यविद्या । (१) 'कुलकुण्ड' ख. (२) 'विद्युत्सवर्णवर्णे' ख० (३) 'ताभिर्वाग्भिर्भवन्तीति वाग्भवं ख. (४) 'युक्ता' नास्ति ख. (4) 'चिरा' नास्ति ख० (६) 'ताभिर्युक्तैः पञ्चाशद्वर्णैः इकारादिक्षकारान्तैर्वन्हिकलाभिर्द- शभिर्युक्ता यादयो दशवर्णाः सूर्यकलाद्वादशभिर्युक्ताः क्रमोक्रमकभा- पाश्चतुर्विशतिवर्णाः सोमकला' ख. (७) विद्या' नास्ति ख ·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम् । तडित्कोटिनिभप्रख्या बिसतन्तुनिभाकृतिः ।। व्योमेन्दुमण्डलासक्ता सुधास्रोतःस्वरूपिणी ॥ १ ॥ खरव्यञ्जनभेदेन (१)(सप्तत्रिंशत्यभेदिनी। सप्तत्रिंशत्प्रभेदेन) षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपिणी ॥ इतिपूर्वोक्तरीत्या पत्रिंशत्तत्त्वावयववत्पश्चाशदक्षरमयखा- मिका (२)कुण्डलिनीरूपा । तस्य मध्ये वन्हि(३)शिखा अणीयोर्धा व्यवस्थिता । (४)नीलतोयदमध्यस्थविद्युल्लेखेव भास्वरा ॥ नीचारशुकवतन्वी पीता भास्वसणूपमा । ()इति श्रुत्युक्तरीत्या भुजङ्गभोगसदृशी ज्योतिर्लता- मण्डलत्रयभेदिनी मण्डल(६)वयं मूलहृदयभ्रूमध्यस्थिताना पन्हिसूर्यसोममण्डलानां त्रयं तद्भेदिनी मण्डलत्रयं भित्त्वा तन्म- ध्यमार्गेण अकुलं प्रवेष्टुमुद्यतेत्यर्थः । तडित्कोटिनिभप्रख्या (७)तडित्कोटीनां निभा सदृशा प्रख्या कान्तिर्यस्याः सा, विसतन्तुनिभाकृतिः बिसतन्तुवत्सूक्ष्मरूपा व्योमेन्दुमण्डलासक्ता (८)ललाटोज़ समारभ्य कपालो वसानकम् । व्यङ्गुलोचे शिरोदेशे परं व्योम प्रकीर्तितम् ।। (१) धनुश्चिन्हान्तर्गतं नास्तिख० (२) 'कुलकुण्ड' ख० (३) 'शिखात्मना योर्व व्यव'ख. (४) 'निलांना पदमध्य' ख० इदमर्धं च 'नीवार' इत्यर्धस्थाग्रे, ख. (4) 'इत्यस्मदुक्त' ख. (६) 'मण्डलनयमाधारत्रयं ख० (७) तडितां कोटीनां प्रख्या भासा तस्या निभा सदशी, बिसखा (८) 'द्वादशीतं ललाटो कपालो' ख.

·१४२ सटीके योगिनीहृदये- सदा (१)व्याप्तजगत्(२)कृत्स्ना सदानन्दस्वरूपिणी ॥ एषा स्वात्मेति बुद्धिस्तु रहस्यार्थों महेश्वरि ॥ ७२ ॥ इति स्वच्छन्दसङ्घहोक्तरीया परे ज्योम्नि यदिन्दुमण्डलं चिच्चन्द्रबिम्बं तत्रासक्ता सुधास्रोतास्वरूपिणी तद्विगलितामृत. प्रवाहरूपा सदाव्यातजगत्कृत्स्ना सदा कालत्रयेऽपि षट्त्रिंश- त्तत्त्वात्मकं जगत् कृत्स्नं व्याप्तं ययेति शेषः । सदानन्दस्वरूपिणी (३) सदानन्दः परमशिवः स्वरूपं यस्याःसा सदानन्दस्वरूपिणी। एषा (४)चिन्मयी कुण्डलिनी (५)शक्तिः स्वात्मेति बुद्धिः तदा- स्मतया समावेशो रहस्यार्थ(६)इयर्थः । तदुक्तं चतुःशतिशास्त्रे- यदोल्लसति शृङ्गार(७)पीठे कुण्डलरूपिणी । शिवार्कमण्डलं भिवा द्रावयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ तदद्भुतामृतस्यन्दपरमानन्दनन्दिता । कुलयोषित्कुलं त्यक्त्वा (८)परं पुरुषमेलि सा ॥ निर्लक्षणं निर्गुणञ्च कुलरूपविवर्जितम् । ततः स्वच्छन्दरूपा तु तद्विभ्राम्य जगत्प्रभुम् ।। (९)तेन मार्गेण संतुष्टा पुनरेकाकिनी सती । (१) 'व्याप्त ख० (२) 'कृतसं' ख० (३) 'स्वसंविदानन्दस्य भावः सदानन्दः' क० (४) 'चिन्मयी' नास्ति ख० (५) 'शक्तिरितिबुद्धिः स्वात्मे ख. (६) 'इत्यर्थः' नास्ति ख. (७) 'पीठाकुलितरूपिणी' स्त्र (८) 'परं गृह्यं जगत्पतिम्' इति खपुस्तके, तत्रैव पाठान्तरतया च 'परं पुरुषमेति सा' इति । (९) इदम निर्लक्षणं निर्गुणं च' इत्यातपूर्व वर्तते ख० ·सर्वरहस्थार्थनिरूपणम्। महातत्त्वार्थ इति यत्तच्च देवि वदामि ते ॥ निष्कले परमे सूक्ष्मे निर्लक्ष्ये भाववर्जिते ॥ ७३ ॥ व्योमातीते परे तत्वे प्रकाशानन्दविग्रहे । विश्वोत्तीर्णे विश्वमये तत्वे स्वात्मानयोजनम् ॥ ७४ ॥ रमते सेयमव्यक्ता त्रिपुरा व्यक्तिमागता॥ (१)इति ॥७०॥ ॥ ७१ ।। ७२ ॥ अथ क्रमप्राप्त महातत्त्वार्थ वक्तुं प्रतिजानीते-महात. स्वति । स्पष्टम् । महातवार्थमेवाह-निष्फले इति । निष्कले निरवयवे कलाः अवयवाः परमे महद्भ्योऽपि महीयसि सूक्ष्मे अगो- रयणीयसि, निर्लक्ष्ये करणेन्द्रियाद्यगोचरे (२)भाववर्जिते "भावनाग(३)ममतीन्द्रियं च यल्लक्ष्यमुक्तम्" इति चिद्गगनच. न्द्रिकोक्तरीत्या भावनागम्ये व्योमातीते व्योम पूर्वोक्तलक्षणं तदतीते परे तत्वे सकलतत्त्वा(४)तीते परमार्थे प्रकाशानन्दवि- ग्रहे प्रकाशो ज्योतिषां ज्योतिरनुत्तरा, आनन्दः सकलवैषयि- कानन्दसमष्टिभूतपरमानन्दता, प्रकाशानन्दो विग्रहो यस्य त- स्मिन् विश्वोत्तीर्णे विमुक्तसकल जगदुत्तीर्णे विश्वमये तथापि- देशकालपदार्थात्मा यघद्वस्तु यथा यथा । तत्तद्रूपेण या भाति तां श्रयेत्सांविर्दी (५)कलाम् ॥ (१) 'इति' नास्ति क० (२) 'भाववर्जिते' नास्ति ख. (३) 'गम्ये अती' क० (४) 'तीते सकलतत्त्वार्थपर' ख० (६) 'श्रयेसंविदं कलाम' ख.

·१४४ सटीके योगिनीहृदये- तदा प्रकाशमानवं तेजसां तमसामपि ॥ अविनाभवरूपत्वं तस्माद्विश्वस्य सर्वतः ।। ७५ ॥ इति प्रामाणिकोक्तवचनरीत्या तत्तदात्मनाऽवभासमाने तत्वे "तस्वमसि" इत्युपनिष(१)द्वाक्यपरमार्थ (२)(परविद्यापदाय- कपरमशिवरूपे निजगुरुप्रबोधित निर्मलस्वभावस्वात्मनियोजन तदेकतानुप्रवेशः महातवार्थ ) इत्यर्थः ॥ ७३ ॥ ७४ ।। नन्वेवंविधपरलक्षणं स्वात्मतत्त्वं केन प्रमाणेनावसीयत इसत आह-तदेति । (३)यदा शिवः सर्वप्राणिनां (४)चित्ते , परिस्फुरति तदा आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेनेति तन्त्रान्तरोक्तरीत्या तेजप्ता सूर्यादीनां तमसां घटादीनां जडानामपि प्रकाशमानत्वं चित्ते चिदात्मनि परमशिवे प्रथमं परिस्फुरति सत्येच तत्तदिन्द्रियद्वारा तत्तदर्थानां परिस्फु- रणम् । अत्र श्रुतिः “तमेव भान्तमनुभाति सर्व, तस्य भासा सर्व मिदं विभाति"इति। तस्मात्सर्वतः सर्वस्य विश्वस्य उक्तलक्षणस्या. विनाभावरूपत्वं विना न भवतीत्यविनाभावः कोऽर्थः विश्वामिदं द्रष्टुः सापेक्षपतीतिक दृश्यत्वाद् यद्यद् दृश्यं तत्तद् द्रष्टुः सापेक्षप्रतीतिकं, यथा संप्रतिपन्नो घटः,यद् द्रष्टुसापेक्षप्रतीतिकं न भवति तद् दृश्यमपि न भवति यथा शशविषाणमित्यादि अन्व. यव्यतिरेकसिद्धनानुमानप्रमाणेनावसीयते इत्यर्थः ॥७५॥ अथवा अलं प्रमाणचिन्तया, प्रमाणानामपि चिदनुप्रवेशे. (१) 'पद्वाक्यार्थः परमार्थ ख. (२) धनुाश्चह्नान्तर्गतं नास्ति खपुस्तके । (३) 'यदा स सर्व' ख० (४) 'चित्तोपरि आत्मा' स्व० ·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम् । प्रकाशते महातत्त्वं दिव्यक्रीडारसोज्ज्वले ॥ नैव प्रमाणत्वात(१)तेषामप्येतत्सद्भावं साधयितुमलं, तस्य प्रका- शुरूप(२)त्वादाह-प्रकाशते इति । महातत्त्वं देशकालाकानि- रवच्छिन्नं तत्त्वं प्रकाशते (३)स्वयमेव, तेन विना न तत्किमपि प्रकाशयितुमलम् । तस्यैव प्रकाशेन(४) सर्वत्र प्रकाशात् । अत्र श्रुतिस्मृती-"तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति । 'न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।' इति च । अभियुक्तवचोऽपि- अवधानकतानानां मतिरेवान साक्षिणी । किं प्रमाणैर्वराकैहतैश्चिदनुप्राणितात्मभिः ॥ न हि वैकर्तनं ज्योतिर्दीपालोकमपेक्षते । इति दिव्यक्रीडारसोज्ज्वले(५) देव्याः संबुद्धिः । दिवि भवो दिव्यः परमशिवः तस्य क्रीडा विश्वसर्जनादिव्यवहारक्रियात्मिका चिच्छ. क्तिः,तयो रसः सामरस्यं, तेनोज्ज्वले निसं शिवशक्तिसामरस्यप- रायण (६)मतीते देवि इयर्थः । ननु महातवार्थ(७)विज्ञानस्य फलं यागादिकर्मणामिव देहान्तरदेशान्तरकालान्तरभावि(८)प्रत्ययः किनेत्याह- (१) 'तेषामपि स्वरूपमेतत्सद्भाव' ख. (२) 'वादित्याह' ख० (३) 'स्वत एवेति विना न किमपि ख० (४) 'प्रकाशन प्रकाश्यन्ते सर्वाण्यपि का (५) ज्वले दिवः सम्बन्धेन भवो' खा (६) 'प्रतिभेदे इत्यर्थः' क० (७) "वि' नास्ति ख० (८) 'प्रत्ययो ने ख. १९ ·सटीके योगिनीहृदये- निरस्तसर्वसंकल्पविकल्पस्थितिपूर्वकः ॥ ७६ ॥ रहस्याओं (१)मया गुप्तः सद्यः प्रत्ययकारकः ॥ महाज्ञानार्णवे दृष्टः शङ्का तत्र न पार्वती ॥ ७७ ॥ विद्यापीठनिबद्धेषु संस्थितो दिव्यसिद्धिदः॥ निरस्तेति । इदमहं करिष्यामीति मानसं कर्म संकल्पः, एवं मया कर्तव्यं न वेति कोटिद्वयावलम्बि ज्ञानं विकल्पः, शिवस्वात. व्याभावहेतुकाले तौ निरस्तौ यत्परिज्ञानमात्रतः तदुभयनिरासा- देव मनःस्थैर्य स्थितिः जायते तत्पूर्वको रह(२)स्यार्थः आकर्ण नयोग्यो न भवति, अत एव (३)मया गुप्तः (४)न कस्यापि कथितः अत्यन्तयत्नेन रक्षितः सद्यःप्रययकारकः एतदाकर्णनेन शिवोऽहमस्मीति प्रययः सद्य एव समुदेतीत्यर्थः । नन्वयमर्थः कुत्र स्थितः ? कुत्र वा दृष्टस्त्वया ? किं वा तस्य फलम् ? इत्यत आह-महाज्ञानेति । विद्यैव पीठं विद्यापीठं शिवयोर्विश्रान्ति स्था(५)नत्वात् तन्निबध्यते येषु तानि तदवयवभूतानि वाग्भवकामराजशत्तयाख्यानि बीजानि तेषु विद्यापीठनिबद्धेषु "अकुले विषुवे च" इत्यत्रोक्तरीत्या बीजत्रयशिखरवर्तिविन्द्रर्धचन्द्ररोधिनीनादनादान्तशक्तिव्यापि- कासमनोन्मनाक्रमेणानुसंधीयमानेषून्मन्यन्तदेशकालानवाच्छन्न- (१)'महागुप्तः ख० (२) 'स्यार्थः कर्मानई आकर्णनायोग्यः अत' स. (३) 'महागुप्तः' ख. (४) 'न कस्यापि कथितः' नास्ति ख० (५) 'स्थानं तन्निबन्धनानि ख० ·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम् । (१)वस्तुपराचिदात्मकमहातवार्थः सस्थित इत्ययः । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- यावत्सा समनाशक्तिस्तदृधै उन्मना स्मृता । नात्र का(२)लकलाभावः न तत्वं न च देवता ॥ मुनिर्वाणं प(३)रं तत्त्वं रुद्रवत्रं तदुच्यते । शिवशक्तिरिति ख्यातं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ तत्वातीतं वरारोहे वाङ्मनोतीतगोचरम् । अ(४)निष्कलं चासकलं नि(?)रूपं निर्विकल्पकम् ॥ निन्द्रं प(५)रमं शान्तं शिवाख्यं परमं पदम् । दिव्यसिद्धिदः दिवि निरस्तानखिलप्रपञ्चमहाशून्ये भव- तीति दिव्यः प(६)रमशिवः पूर्वोक्तः तस्य सिद्धिः स्वाभेदेन परिज्ञानं तल्लक्षणं परमप्रयोजनं ददातीति दिव्यसिद्धिदः महा- ज्ञानार्णवे दृष्टः तादृशपरमशिवसामरस्यसमाधिरेव महाज्ञानं त. देवा(७)णवः निस्तरङ्गपारावारभूतपरपामृतपरिपूर्णत्वाचस्मिन् दृष्टः स्वात्माहंभावभावनया भावितः । कोर्थः ? अयं परमाशिव- परमाप्तिलक्षणो महातत्त्वार्थः सौभाग्यविद्यावीजत्रयशिखरवर्ति- न्युन्मन्यवसानभूमाववस्थितः तथाविधफलदो मया नित्यं समा- (१) 'वस्तु' नास्ति ख० (२) 'कालकलाभान' ख. (३) 'परं शुद्धं रुद्र' ख. (४) 'सुनिष्कलं वा सकल' ख. (५) 'परमं तत्वं' ख० (६) "परमेश्वरः' ख० (७) 'णवः विस्तारः तरणपराणां परामृत' ख० ·१४८ सटीके योगिनीहृदये- कौलाचारपरैर्दैवि पादुकाभावनापरैः ॥ ७० ॥ घिदशायां निरीक्ष्य(१)त इत्यर्थः । शङ्का तत्र न पार्वती । शङ्का तत्र त्वया न कार्या(२)इति यथार्थदर्शी यथादृष्टार्थवादी तवा- हमाप्तः, तेन मदुक्ते अर्थेऽपि विश्वासः कार्य इत्यर्थः । नन्वयं महातत्त्वार्थों (३)मया गुप्त इत्युक्तं तर्हि कीदृशैल- भ्यत इत्यत आह--कौलाचारेति । कुलं शरीरं महाप्रयोज- नहेतुतया ज्ञेयं येषां ते कौलाः । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे-- कुलज्ञानमयो वक्ष्ये कौलिकानां हिताय वै । यस्य विज्ञानमात्रेण योगोपायश्च योगिनाम् ॥ (४)योगोक्तविधयः सर्वे भवन्ति मुलभाः प्रिये !। शरीरं कुलमित्युक्तम् । तेषामाचारः सर्वेषामपि शिष्याणां दीक्षिता(५)नां कुलान्वये । सर्वावस्थागतानाश्च साधार(६)णगतं शृणु ॥ गुरुभक्तिश्च शान्तिश्च पूजा श्रद्धा क्षमा धृतिः ॥ इति स्वच्छन्दसंग्रहोक्तरीत्या समयाचारपरैः पादुका- भावनापरैः। स्वप्रकाशशिवमूर्तिकिका, तविमर्शतनुरोकिका, तयोः। सामरस्यवपुरिष्यते परा पादुका परशिवात्मनो गुरोः॥ (१) 'क्ष्यते । अतस्तत्रार्थे शङ्का त्वया' ख. (२) 'इति' नास्तिक (३) 'महागुप्त' ख. (४) 'सुगुप्ताः सिद्धयः सर्वा भवन्ति' स्व. (५)'तानामपि प्रिये स्व० (३)'रणमतं' ख० ।

·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम्। योगिनीमेलनोद्युक्तैः प्राप्तविद्याभिषेचनैः ॥ इस(१)स्मद्गुरूक्तरीत्या प्रकाशविमर्शत(२)त्समष्टितया श्री- गुरुपादुकात्रयभा(३)वनापरैः योगिनीमेलनोद्युक्तैः यत्र यत्र मिलिता मरीचय- स्तत्र तत्र विभुरव जृम्भते । त(४)त्सतां हि नियमावलम्बिना ध्यानपूजनकथा विडम्बना ॥ इति (५)प्रामाणिकवचनोक्तरीत्या मातृमानमेयसंविदो योगिन्यः, तासां मेलनम् (६) ( अन्तर्मुखभावेन परमप्रमा- तृविश्रान्तिः, अथवा ब्राह्मयाद्यष्टकार्चनार्थ सामैकशक्तिचक्रमेल- नं) योगिनीमेलनं, तत्रोद्युक्तः प्रा(७)तविद्याभिषेचनैः लब्धपर- मशिवमायगुरुवराभिमन्त्रितचिद्रसमयसकलसलिलसे (८)कात्म. क्षालितम(९)लपाशैः, अत एव शङ्काकलङ्कविगतैः इदमित्थं भवेन भवेदित्यनवधारणज्ञानं शङ्का,सैव कलङ्कः मालिन्यहे. तुत्वात् तस्माद्विगतैः अत एव सदामुदितमानसः मेघावरणविग- मनात् यथा रवः स्वरूपं स्फुरति तथा मलपाशविगमनात्सदा येषां मनसि प्रमोदलक्षणं परमशिवस्वरूपं प्रकाशते तैरित्यर्थः । (१) 'स्मदुक्त' ख. (२)'तत्त्वसम' क. (३) 'भावना, तत्परैः' क. (४) 'तत्सतां निजसभावलम्बनं ध्यान' स. (५) 'प्रमाणवच' ख० (६) धनुश्चिन्हान्तर्गतं नास्ति ख० (७) 'प्राप्तदिव्याभिषेचनैः' ख० (८)'सेकैः ततः प्रक्षा' ख (९) 'मलभयपा' ख.

·सटीके योगिनीहृदये- शङ्काकलङ्कविगतैः सदामुदितमानसैः ॥ ७९ ॥ पारम्पर्येण विज्ञातरहस्यार्थविशारदैः ॥ लभ्यते, (१)नान्यथा देवि त्वां शपे कुलसुन्दरी ॥८॥ पारम्पर्यविहीना ये ज्ञानमात्रेण गर्विताः ॥ तेषां समयलोपेन विकुर्वन्ति मरीचयः ॥ ८१ ॥ पारम्पर्येण विज्ञातरहस्यार्थविशा(२)रदैः शिवादिस्वगुरुप(३)र्य- न्तगुरुपारम्पर्यक्रमसमा सा] दितसकलरहस्यार्थपर्यालोचनपडुत- रमतिभिः अयं महातत्त्वार्थो लभ्यत इत्यर्थः । कौलाचारपरित्यायुक्तगुणविहीनैरयमर्थो न लभ्यत इति शपथपूर्वकमाह-नान्यथेति । (स्प(४)ष्टम्।।७६।७७७८१७११८०॥ ननुमास्तु पारम्पर्यक्रम[मः, म:,]पुस्तकपाठादिना व्युत्पत्तिबले- नापि किञ्चिन्मात्रपरिज्ञानं संपादयितुं शक्यत इत्याह- पारम्पयति ।) अन्यथा कौलाचारव्यतिरकेण ज्ञानमात्रेण पुस्तकपाठोत्पन्नज्ञानमात्रेण तस्य सा(५)धकस्य सिद्धिर्न भव- तीति ये पारम्पर्यविहीनाः शब्दव्युत्पत्तिवलेन किञ्चिन्मात्रपरिज्ञा- नेन ग(६)वितास्तेषां समयलोपेन "मादनं तदधः शक्तिः" इ- स्याद्यागमशास्त्रविहितसक(७)लमन्त्राक्षरसङ्केतपारज्ञानापुच्चारणा- STORIED (१) 'नान्यथा सिद्धिर्ज्ञानमात्रेण पार्वति' ख. (२) 'शारदै लभ्यते शिवादि' ख. (३) 'पर्यन्तपरम्परया विदितसकल' ख. (४) धनुश्चिन्हान्तर्गतं नास्ति ख० (५) 'साध्यस्य'ख० (६)'गर्विताः समयः सङ्केतः मादने' ख० (७) 'सकलमात्राक्षर' ख० ·सर्वरहस्वार्थनिरूपणम् । यस्तु दिव्यरसास्वादमोदमानविमर्शनः ।। देवतातिथिनक्षत्रे वारेऽपि च विवस्वतः ॥ ८२ ॥ दिक्रमलोपेन विकुर्वन्ति मरीचयः सर्वपीठनिवासिन्यः सर्वगाश्चिन्मरीचयः। भैरव्यो भ(१)रिताकारा रक्षन्तु कुलमातरः ॥ इति प्रामाणिकवचनोक्तरीत्या ब्राह्मथायाः डाकिन्याद्या: स्वगादिधातुदेवताः विकुर्वन्ति विकारं जनयन्ति स्वस्त्रधाद्रेक- रूपविकारजननेन तेषां देहं नाशयन्तीत्यर्थः ॥ ८१ ॥ ननु कस्मिन्दिने कस्मिन्नक्षत्रे कास्मन्वासरे कौलाचारक्र- मेण योगिनीमेलनं कार्यमित्यत आह-यस्त्विति । यस्तु कौलाचारपरो योगी दिव्यरसास्वादमो(२)दमानविमर्शनः दिवि परव्योन्नि भवतीति दिव्यः परमशिवः तेन रसः सामरस्यं तस्यास्वादः अनुभवस्तेन मोदमा(३)नो विम- र्शनः मनोयिस्य सः, प्रथमं पर(४)मशिवैक्यपरामर्श- परिस्फुरदकृत्रिमानन्दकेवलः पश्चान्मदिरानन्दघूर्णितः वक्ष्यमा- णायशुद्धिं विधाय प(८)रामृतभूतया मदिरया सम्पादितान- न्दो योगी देवताति(६)थिनक्षत्रे चतुर्दश्यष्टभ्यो देवतातिथी(७), पुष्यनक्षत्रं देवतानक्षत्रम् । अत्रैव वक्ष्यति- (१) 'भाविताकारा' ख० (२) 'मोदमान' नास्ति ख. (३) 'मानविमर्शनं विमर्शनं मनो' ख. (४) 'परशिवैकपरा' ख० (५) 'परमात्मरूपया तया' ख० (६) 'तिथी चतु'ख. (७) देवतातिथी'नास्ति ख० ·१५२ सटीके योगिनीहृदये- । । - मरीचीन्प्रीणयत्येव मदिरानन्दपूर्णितः ॥ सर्वदा च विशेषण लभते पूर्णबोधताम् ॥ ८३ ॥ एवंभावस्तु देवेशि देशिकेन्द्रप्रसादतः ।। (१)पुष्यभेन तु वारे च सौरे च परमेश्वरि । गुरोदिने स्वनक्षत्रे चतुर्दश्यष्टमीषु च ॥ चक्रपूजा विशेषेण योगिनीनां समाचरेत् । [इति] ॥८२॥ मरीचीप्रीणयत्येव । एवकारोऽयोगव्यवच्छेदपरः। उक्तका- लेषु सर्वदा योगिनीप्रीणनं कुर्यात् । अन्यथा प्रत्यवायो भवेदि- त्यर्थः । कालविशेषकथनं नैमित्तिक(२)विशेषपूजाद्योतनार्थम् । सर्वदा च मरीचीन नां]पाणनं कुर्यादेव (३)एवकारेणान्वयः । नित्यार्चनाकरणे प्रत्यवायोऽस्तीति तात्पर्यम् । नित्यार्चनायां लुप्तायां सासनां सावृतं क्रमात् । इति स्वच्छन्दसंग्रहोक्तरीत्या प्रायश्चित्तस्य(४)कर्तव्यत्वात् । अकरणे तु प्रसवाय एव भवति, करणे तु फलमस्तीत्याह- लभते पूर्णबोधतामिति । यत्र निर्विषयबोधलक्षणं स्वात्मशंभुरवतिष्ठतेऽनिशम् । इत्यस्मद्गुरूक्तरीत्या निरावरणचिडूपस्वात्मशम्भुत्वं प्राप्नो- तीत्यर्थः ॥ ८३॥ ननु पूर्णबोधः केन वा कियता कालेन कैर्वा सम्प्राप्यत इत्यत आह-एवं भावस्त्विति। एवंभावः पूर्णबोधत्वं देशिके- (१) नित्यं पुष्ये दिने वारे सौरे च' ख० (२) 'विशेष' नास्ति ख० (३)'चकारः एवं' क० (४) कर्तव्यत्वविधानात' ख.

·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम् । महाज्ञानमयो देवि सद्यः संप्राप्यते नरैः ॥ ८४ ॥ एवमे (१)तत्पदं ज्ञानं विद्यार्णागमगोचरम् ॥ देवि गुह्याप्रियेणैव व्याख्यातं दुर्गि षड़विधम् ॥ न्द्रप्रसादतः यस्य करुणाकटाक्षपातमात्रेण पाशजालं छिद्यते सः परमशिवः केवलोदेशिकेन्द्रः तत्प्रसादतः । स्वप्रकाशवपुषा गुरुः शिवो यः प्रसीदति पदार्थमस्तके। तत्प्रसादमिह तत्त्वबोधन प्राप्य मोदमुपयाति भावुकः ॥ इत्यस्मद्गुरूक्तरीत्या तत्मसादग्रहणेन महाज्ञानमयो निरा- वरणचिन्मयः (२)नरैः 'कौलाचारपरैः' इत्यादिपूर्वोक्तविशेषणवि- शेषितैः सद्यो देशिकेन्द्रप्रसादसमवाप्तिसमय एव सम्प्राप्यते।।८४॥ मन्त्रसङ्केतमुपसंहरति-एवमेतदिति । एवम् उक्तप्रकारेण (३)एतत्पदं परिपूर्णबोधलक्षणपरशिवप्रदं ज्ञानं (४)विद्यार्णा- गमगोचरं विद्याया वर्णाः पञ्च(५)दश वर्णाः त एवागमाः महार्थबोधकत्वात् , तद्बोचरं तदर्थनया, व्याख्यात यद्वेत्ता त्रिपुराकारो वीरचक्रेश्वरो भनेत् । इत्यारभ्य “एवमेतत्पदम्" इत्यन्तश्लोकजालेन, षविध "भावार्थः संप्रदायार्थः" इत्यादिना प्रतिपादितषट्प्रकारं देवि । (१) 'तत्परं ज्ञानं ख० (२) नरैः' नास्ति ख० (३) 'एतत्परं' ख० (४) 'विद्यार्णागमगोचरं' ख० (५) 'दश अत ए' ख. २० ·सटीके योगिनीहृदये- सद्यो यस्य प्रबोधेन वीरचक्रेश्वरी भवेत् ॥ ८५ ॥ प्रकाशविमर्शसामरस्यरूपे परे दुर्गि देशिकेन्द्रकटाक्षपातविहानैर- माप्यरूपे। सद्यो यस्य प्रबोधेन षड्विधा(१)र्थस्य प्रबोधेन वीरचक्रेश्व- रोभवेत् इदन्तारिपोरहमि समराङ्गणे प्रलयप्रतिपादनपरा वीरा- स्तेषां चक्रं समूहः तस्येश्वरः परमशिवः, पूर्वोक्तषड्विधार्थवि- ज्ञानसमय एव परमशिवो भवेदित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य(२)श्रीपुण्या- (३)नन्दनाथशिष्यामृतानन्द(४)नाथयोगि- प्रवरविरचितायां योगिनीहृदयदी. पिकायां मन्त्रसङ्केतो नाम (५)द्वितीयः पटलः॥ (१)'र्थस्य बोधेन वीर' ख. (२) 'श्री' नास्ति ख. (३) 'नन्दयोगिप्रवरशिया' ख. (४) 'नाथ' नास्ति ख० (५) 'द्वितीयः समाप्तः' ख.

·१२५ पूजासङ्कस्तानरूपणम् । पूजासङ्केतमधुना कथयामि तवानधे । यस्य प्रबोधमात्रेण जीवन्मुक्तः प्रमोदते ॥ ७॥ तव नित्योदिता पूजा त्रिभि दैर्व्यवस्थिता ॥ परा चाप्यपरा गौरि तृतीया च परापरा ॥ २ ॥ अथ क्रममाप्तं पूजासङ्केसं वक्तुं प्रतिजानीते-पूजासङ्केत. मिति । स्पष्टम् । श्रोतृजनप्रवृत्तये फलमाह-यस्येति । यस्य पूजासङ्केतस्य प्रबोधमात्रेण (१)वक्ष्यमाणपरादित्रिविधभेदवतः केवलपरि- ज्ञानेनैव जीवन्नेव मुक्तः जीवन्मुक्तः सन् शिवोऽहमस्मीति (२)मति- मान प्रमोदते परशिवाहन्तामतिरेव तु प्रमोदहेतुः॥ १ ॥ पूजासङ्केतमारभते-तव नित्योदितति । प्रकाशात्मनो(३) मम विमर्शशक्तेः विमर्शरूपिण्याः (४) यच्छक्तस्तव नित्योदिता पूजा नित्यं प्रत्यहमुदिता विहिता पूजा त्रिभिर्भेदैर्व्यवस्थिता । पुजानामान्याह-परा चाप्यपरेति । प्रथमा पूजा परा उत्तमोच्यते परमशिवाद्वैत(५)प्रथात्मकत्वादितरपूजाभ्यामुत्तम- त्वम् । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- (६)न पूजा बाबपुष्पादिद्रव्यैर्या प्रथिताऽनिशम् । (१)'वक्ष्यमाण' नास्ति ख. (२) 'मतिमान् नास्ति ख० (३) 'मम विमर्शशक्तेः नास्ति' क० (४) यच्छक्तेः' नास्ति ख० (५) 'प्रथाप्रापकत्वात् । तदुक्तं ख. (६)'न पूजा बाघपुष्पादिद्व्यर्या विहितानिशम् । स्वे मह- त्यद्वये ख० ·१५६ सटीके योगिनीहृदये- प्रथमाद्वैतभावस्था सर्वप्रसरगोचरा ॥ द्वितीया चक्रपूजा च सदा निष्पाद्यते मया ॥ ३ ॥ स्वे महिन्यद्वये धाम्नि सा पूजा या परा (१)स्थिता ॥ इति । अपरा द्वितीया पूजा भेद(२)प्रथामात्रसारा वाह्यचक्रावर. णाचनारूपा अधमा। न पूजा बाह्यपुष्पादिद्रव्यैर्या प्रथितानिशम् । इति (३)पूर्वोक्तवचनात् । तृतीया पूजा परापरा । बाह्यस्या- न्तरे धामन्यद्वये (४)चिल्लयभावनामयी मध्यमा परापरात्मक- त्वात ॥ २॥ तासां लक्षणानि क्रमेणाह-प्रथमादैतेति । आत्मा मनसा युज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेनेति पूर्वोक्तपरिपाच्या सर्वेषा- मिन्द्रियाणां ये (५)प्रसरा व्यापारास्तेषां गोचरीभूता । कोऽर्थः? यत्र यत्र मनो याति बाह्ये वाभ्यन्तरे प्रिये । तत्र तत्र परावस्था व्यापकत्वात्क्व यास्यति ।। तत्र तत्राक्षमार्गेण चैतन्यं व्यज्यते प्रभोः । तस्य तन्मात्र(६)मित्वाचिल्लयाद्भरिता(७)स्थिता ।। इति विज्ञानभैरवमट्टारकोक्त(८)रीत्या चिल्लयलक्षणाद्वैतभया- (१) 'स्थितिः' ख० (२) 'भेदप्रसरा' ख. (३) पूर्वोक्त' नास्ति ख. (४) 'विलय' क० (५) 'प्रसराः' नास्ति ख. (६)'त्ररूपत्वा ख. (७) 'मतिः' ख० (८) रीत्या बाह्यस्य चि' ख.

·पूजासङ्केतानरूपणम् । १५७ । एवं ज्ञानमये देवि (१)तृतीया तु परापरा ।। उत्तमा सा परा ज्ञेया विधानं शृणु साप्रतम् ॥ ४ ॥ परा पूजेत्यर्थः। द्वितीयेति । द्वितीया च(२)क्रपूजा अपरा पूजा चतु. रत्रादिबैन्दवान्तश्रीच(३)क्रसदनावरणदेवतार्चनमपरा पूजेत्यर्थः । सदा निष्पाद्यते मया सदा प्रत्यहं मया सर्वज्ञेनापि निष्पाद्यते (४)क्रियते अभेदप्रतीतिबोधकत्वात् । अभेदप्रतीत्यर्थमपरा पूजा सदा सर्वैरपि ज्ञानिभिः कार्येयर्थः । अन्यथा अद्वैतमिति प्रसक्त- प्रतिषेधः स्यात् , न च तथा युक्तम् । तदुक्तं तन्त्रावलोके- लब्धरूपे कचित्किञ्चित्ताहगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभवः ॥ ३ ॥ परापरपूजामाह-एवमिति । एवं ज्ञानमये पूर्वोक्ताद्वैतभा- वनामये (६) धाम्नि बाह्यस्य पृथगा(६)त्मकावरणार्च(७)नारू- पस्य कर्मणः ज्ञानमयताविश्रान्तिः तृतीया परापरा पूजा । तदु. क्तमभियुक्तैः- प्रकाशैकघने धाम्नि (८)विकल्पप्रसरादिकान् । निक्षिपेत्स्वार्चनद्वारा वन्हाविव घृताहुतीः ॥ इति । पूजाविधानमाह-उत्तमेति । उत्तमा सा परा पूजा परापू- (१) 'तृतीया स्वप्रथामयी' ख० (२) 'चक्रपूजा' नास्ति ख. (३) 'चक्रपदनिवास्यावरणदेवतानामतोऽपरा' ख. (४) 'क्रियते प्रबोधकत्वात्' ख ५)'धान्नि स्वप्रथामयी बाास्य' ख. (६) 'त्मका' नास्ति ख० (७) 'र्चनद्वारा वन्हाविव शान' स० (८) 'विकल्पान् प्रसवादिकान्' ख० ·१५८ सटीके योगिनीहृदये- महापद्मवनान्तस्थे वाग्भवे गुरुपादुकाम् ॥ आप्यायितजगद्रूपां परमामृतवार्षिणीम् ॥ ५॥ जाया उत्तमत्वकथनादितरयोरपरापरापरपूजयोरधमत्वं मध्यमत्वं चोपलक्षयति । सा ज्ञेया (१)ज्ञानगम्या परापूजा पश्चाद्वक्ष्यते । अस्या क्षेयत्वात् परत्वमत एवोत्तमत्वञ्चेत्यर्थः । साम्प्रतं ज्ञेयायाः पूजाया विधानं शृणु ॥ ४ ॥ विधानमेव विवृणोति-महापद्मेति । महापद्मवनं ब्रह्मर- न्ध्राधोमुखसितसहस्रदलाकुलकमलं पबदलैराकुलत्वा व(२)न- मिव वनम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसंग्रहे- यावर्ध्वाकुलं पद्म सहस्रारमधोमुखम् । श्वेतं च निष्कलाशक्तिमध्ये चासङ्ख्यशक्तिकम् ॥ व्यापिनी केवलं शश्वदमृतौघ(३)प्रहर्षिणम् । महापद्मवनं चैव समना तस्य चोपरि । तस्यान्तःकर्णिकामध्ये तत्स्थे (४)वाग्भवरूपिणि । इति पूर्वोक्तरीत्या वाचः परापश्यन्तीमध्यमावैखर्यो भवन्त्यस्मा- दिति वाग्भवं त्रिकोणं तत्र गुरुपादुकाम् गृणते तत्त्वमात्मीयमात्मीकृतजगत्रयम् । उपायोपेयरूपाय शिवाय गुरवे नमः ।। इसभियुक्तवचनोक्तरीत्या विश्वगुरोः परमशिवस्य पादु- (१) शानकामकार्या अपरा' स्व. (२)'वनमिति तदुक्तं' ख. (३) 'प्रवर्षिणीम' ख० (४) 'वाग्भवे पूर्वोक्त' क.

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । सञ्चिन्त्य परमाहतभावनामृतपूर्णितः ॥ (१)काम् । स्वप्रकाशशिवमूर्तिरेकिका तद्विमर्शतनुरेकिका तयोः । सामरस्यवपुरिष्यते परा पादुका परशिवात्मनो गुरोः ॥ इत्य(२)स्मद्गुरूक्तरीत्या त्रिभेदवतीमाप्यायितजगद्रूपा (३)शि- शिरतरनिशाकररश्मिनिफालनात् प्रसरणात् आप्यायिताम (४)अनुप्राणितचराचरां परमामृतवर्षिणी निरन्तरनिबिडचिद्र- सासारवर्षिणी संचिन्त्य स्वात्मतया (५)विमृश्य गुरुपादुकाप. रामर्शनानन्तरमेव प्रसादस्वीकारमाह--परमाद्वैतेति । परम- शिवस्तेनाद्वैतभावना सैवाहमस्मीति समावेशरूपा सैवामृतमि- त्यभिव्यज्यते मदहेतुत्वात्तत्कृतेन मदेन पूर्णितः मुदितः । स्वप्रकाशवपुषा गुरुः शिवो यः प्रसीदति पदार्थमस्तके । तत्प्रसादमिह तत्त्वशोधनं प्राप्य मोदमुपयाति भावुकः ॥ इति (६)अस्मदगुरूक्तरीत्या परमशिवाद्वैतभावनालक्षणगुरु- प्रसादस्वीकारसमुल्लसत्परमानन्दपरवश इसर्थः । । (१) पादुकां' नास्ति खा (२) 'स्मदुक्त' ख० (३) 'शिशिरनिजरश्मि' ख. (४) 'अनुप्राणित' नास्ति ख० (५) विचिन्त्य' खा (६) 'अस्मदुक्त' ख० ·सटीके योगिनीहृदये- दहरान्तरसंसर्पन्नादालोकनतत्परः ॥ ६॥ विकल्परूपसंजल्पविमुखो ऽन्तर्मुखः सदा ।। प्रसादस्वीकारानन्तरमान्तरजपमेवाह--दहरान्तरेति । दहरं (१)विपाप्मं परवेश्मभूतं हृत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थम् ॥ इति । "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश" इति श्रुत्युक्तरीत्या हृदयाजम ध्यगतमाकाशं दहरमित्युच्यते दहरमेव दहरं तदन्तरे संसर्पना. दस्तस्यालोकनं विभावनं तत्र तत्परः । तदुक्तमभियुक्तैः- आनन्दलक्षणमनाहतनाम्नि देशे नादात्मना परिणतं तव रूपमीशे । प्रत्यङ्मुखेन मनसा परिचीयमानं शंसन्ति नेत्रसलिलैः पुलकैश्च धन्याः ॥ (२)इति । संयम्येन्द्रियसञ्चारं प्रोवरेनादमान्तरम् । (३)एष एव जपः प्रोक्तो न तु बाह्यजपो जपः ॥ इत्यभियुक्तवचनोकरीत्या आन्तरं नादानुसंधानलक्षणं जपं कुर्यात् । न तु नानाविधोच्चारणलक्षणं बाह्यजपं कुर्यात् । विकल्पेति । विकल्परूपाणां नानाविधरूपाणामक्षराणां संजल्प उच्चारः तल्लक्षण(४)बाह्यजपविमुखः । तदुक्तं (५)(विज्ञानभैरव- भट्टारकैः- (१) 'विपापं ख० (२) 'इति' नास्ति ख० (३ ) एवमेव' ख० (४) बाह्य' नास्ति ख. (५) धनुश्चिन्हान्तर्गतं नास्ति ख०