Scl

Navaratnavidhapadhathi

Sri_daivagyadunichandratmajapandit · 23-03-2004

PDF Proofread

Front matter

(९९) विवाहपद्धतिः। [चतुथ- केतुकण्डिका। केतुंकृण्वन्नकेतवेपेशोमर्याऽअपेशसे । समुषद्भिरजायथा ॥ ९॥ इति ॥ यश्च यस्य सदा तुष्टः स तं यज्ञेन पृययेत् । ब्रह्मणैषां वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ ॥ ग्रहाधीना नरेन्द्राणा- मुच्छ्रायाः पतनानि च ॥ भावाभावी च जगतस्तस्मा- सुज्यतमा ग्रहाः ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मृतौ प्रथमा- ध्याये ग्रहशांतिप्रकरणे उक्तम् । अतः षोडशोपचारे- गणपत्यादीन् संपूज्य विशेषेण पूजनीयाः सन्तुष्टाः सन्तश्च ते अनिष्टान् शमयंति ॥ ३॥ (प्रार्थनेयं विष्णुदत्तस्य) षोडशोपचाराः। ज्ञानमालायाम्-आवाहनम् १ आसनम् २ पाद्यम् ३ अयम् ४ आचमनीयम् ५ स्नानम् ६ वस्त्रम् ७ यज्ञो- पवीतम् ८ गंधः ९ पुष्पम् १० धूपः ११ दीपः १२ नैवेयं मध्येपानीयमुत्तरापोशनं हस्तप्रक्षालनं मुखप्रक्षालनम् १३ ताम्बूलम् १४ दक्षिणा १५ नमस्काराः ॥१६॥ इतिषोडशोपचारैर्गणपत्यादीन्सर्वान्पूजयेत् ॥ अभावे द्रव्यस्य यथाशक्त्युपलब्धवस्तुभिः पुष्पाक्षतादिमिन श्रद्धायुक्तः पूजयेत् ॥

प्रकरण १ भाषाटीकोपत्ता। (९७) नवग्रहमङ्गलाष्टकानि । भास्वान्काश्यपगोत्रजोऽरुणरुचियः सिंहराशीश्वरः षत्रिस्थो दशशोभनो गुरुशशीभौमेषु मित्रं सदा । शुको मन्दरिपुः कलिङ्कजनितश्चानीश्वरी देवते मध्ये वर्तुल पूर्वदिदिनकरः कुर्यात्लदा मंगलम् ॥ १॥ चन्द्र कर्करप्रभुः सितनिभश्च त्रेयगोत्रोद्भवश्वाग्नेय्यां चतु- रसदारुणमुखश्चापोऽयुमाधीश्वरः । षट्सप्ताग्निदशैक- शोभनफलो नोऽविवार्क प्रियः स्वामी यामुनदेशजो हिमकरः कु० ॥२॥ भौमो दक्षिणदित्रिकोणयम- दिग्विघ्नेश्वगे रक्तभः स्वामी वृश्चिक मेषयोः सुरगुरु- श्वार्कः शशी सौहदः । ज्ञोऽरिः षत्रिफलप्रदश्च वसु- धास्कन्दौ क्रमाद्देवते भारद्वाजकुलोद्भवः क्षितिमुतः कुर्या० ॥ ३ ॥ सौम्योदङ्मुखपीतवर्णमगधश्चात्रेय-- गोत्रोद्भवो बाणेशान दिशः सुहृच्छनिभृगुः शत्रुः सदा शीतगुः । कन्यायुग्मपतिर्दशाष्टचतुरः षण्नेत्रगः शोभनो विष्णुः पौरुषदेवते शशिसुतः कुर्यात् ॥४॥ जीवश्वाङ्गिरगोजोत्तरमुखो दीर्घोत्तरासंस्थितः पीता- श्वत्थसमिच सिंधुजनितश्चापोऽथ मीनाधिपः । सूयें न्दुक्षितिजप्रियो बुधसितौ शत्रू समाश्चापरे सप्ताह- द्विभवः शुभः सुरगुरुः कुर्यात० ॥५॥ शुक्रो भार्गव- गोत्रजः सितनिभः प्राचीमुखः पूर्वदिक्पंचांगो वृषभ- स्तुलाधिपमहाराष्ट्राधिपोदुम्बरः ॥ इन्द्राणी मघवानुभौ (९८) विवाहपद्धतिः। [चतुर्थ- बुधशनी मित्राकंचद्रौ रिपू षष्ठो द्विर्दशवर्जितो भृगु- सुतः कुयीत् ॥६॥ मन्दः कृष्णनिभस्तु पश्चिममुखः सौराष्ट्रकः काश्यपः स्वामी यो मृगकुंभयोर्बुधसितौ मित्रे समश्चांगिराः । स्थानं पश्चिमदिक्प्रजापतियमौ देवो धनुष्यासनः पत्रिस्थः शुभकृच्छनी रविसुतः कुर्यात् ॥ ७ ॥ राहुः सिंहलदेशजश्च निऋतिः कृष्णांग- शूर्पासनो यः पैठीनसिसम्भवश्च समिधो दूवी मुखो दक्षिणः । यः सपायधिदेवते च निर्ऋतिः प्रत्याधिदेवः सदा षट्त्रिस्थः शुभकृञ्च मिहिकसुतः कुर्या० ॥ ८ ॥ केतुर्जेमिनिगोत्रजः कुशसमिद्रायव्यकोणे स्थितश्चित्रां- गध्वजलांछनो हिमगुहा यो दक्षिणाशामुखः । ब्रह्मा चैव सचित्रचित्रसहितः प्रत्याधिदेवः सदा षट्त्रिस्थः शुभकृञ्च बर्बरपतिः कुर्यात्सदा मंगलम् ॥ ९ ॥ इत्ये- तद्ग्रहमंगलाष्टनवकं लोकोपकारप्रद पापौघप्रशमं प्रहच्छुभकरं सौभाग्यसंवर्द्धनम् । यः प्रातः (शुद्धः) शृणुयात् पठत्यनुदिनं श्रीकालिदासोदित स्तोत्र मंगल- दायकं शुभकरं प्राप्नोत्यभीष्ट फलम् ॥ १०॥ इति नवग्रहमंगलाष्टकानि ॥ कुशकाण्डकासूत्रम् ॥ पारस्करगृह्यसूत्रे-अथातो गृह्यस्थालीपाकानां कर्म परिसमुह्योपलिप्योल्ख्यिोद्धृत्याऽभ्युक्ष्यानिमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीर्थ प्रणीय परिस्तीर्यार्थवदासाद्य प्रकरण ४.1 भाषाटकिोपेता। (९९) पवित्र कृत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्यार्थवत्प्रोक्ष्य निरूप्याज्य- मधिश्रित्य पर्यग्निकुर्यात्नुवं प्रतप्य संमृज्याभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य निदध्यादाज्यमुद्रास्योत्पूयावक्ष्य प्रोक्षणीश्च पूर्व- वदुपयमनान्कुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहु- यादेष एव विधिर्यत्र कचिद्धोमः ॥ १ ॥ (अथीत सर्वत्र होमे एष एव विधिज्ञातव्य इति) आकृष्णेनेति मंत्रार्थ-सुवर्णमय रथमे भुवनोंको देखताभया अर्थात् कर्मभूमिमें स्थित मनुष्योंके पापपुण्यको माक्षी होकर देखता हुआ । कृष्ण मलिन रात्रिसे वर्तमान प्रतिदिन स्तुत्य सूर्य भगवान् देवताआको और मनुष्योंको परस्पर व्यापारमें प्रेरता हुआ उदयको प्राप्त होता है । इमंदेवा इति-यहाँ 'इमं ' शब्दके प्रकत होनेसे सोमका परा- मर्श है । संपूर्ण देवतागण इस चंद्रमाको उत्पन्न करते भये । कसेको ? शत्रुरहित और सौम्य सर्वप्रियको, किस प्रयोजनके लिये उत्पन्न करते भये । क्षेत्रके लिये ( अर्थात् ) लोकपालोको राजभावके लिये और सर्वोत्तमताके लिये और अतिशय युक्तको इस प्रत्यक्ष दृश्यको (अमुं) नित्यब्रह्मस्वरूप होनेसे परोक्ष दृश्यको । सूर्यके पुत्रको अर्थात् सूर्यको किरणोंसे चन्द्रमाकी वृद्धि होनेसे सूर्यपुत्र कहा जाता है। अमुष्य दिशाके पुत्रको अर्थात् पूर्व दिशासे (उत्पन्न) उदय होनेसे पुत्रता है । अत्रिमहर्षि- जीके चक्षुसे उत्पन्न तेजको दिशाने धारण किया, यह पुराणोंके अभिप्रायसे युक्तार्थ है। किसलिये यह दिशाने धारण किया? (अस्यै [चतुर्थ- (१००) विवाहपद्धतिः। विशे) प्रजाके अनुग्रह अर्थात् अमृतरसकी उत्पत्ति का आन- न्दके लिये और यह चन्द्रमा हम ब्राह्मणजाविका राजा है । मंगलमंत्रका विनियोग। अमिमृद्धा ' इस मन्त्रका विरूपाङ्गिरस ऋषि, अग्नि देवता, गायत्री छंद अभिके उपस्थानमें विनियुक्त है । मंत्रार्थ-अग्नि- मूढेति । यह भौम अत्यन्त तेजबाला होनेसे अभिका मू ( मस्तक ) है वा अत्यन्त रक्तवर्ण होनेसे आकाशका (ककुत्) चिन्ह है और वृष्टि करनेमें मुख्य हेतु होनेसे जलका वह स्वामी है। प्र०-"चलत्यंगारके वृष्टिः” इति । अर्थ-मंगल के राश्य- न्सर होनेसे वर्षा होती है और पृथिवीका रेत बीजरूप है अर्थात अपनी शक्ति पृथिवी जातको प्रीणन करती है। प्रमाण-ब जा. अ, २“ कालात्मा दिनकन्मवस्तुहिनगुः सत्यं कुजो ज्ञो अथात् बलका अधिष्ठाता मंगल है । बुधमत्रका विनियोग। बुधमंत्रका परमेष्ठी ऋषि, अग्नि देवता, त्रिष्टुप् छंद चितिके उपस्थानमें विनियुक्त है । मंत्रार्थ-हे अग्ने ! उबुध्यस्व अर्थात् प्रकाशक हो ! हे बुधदेव ? तुम हमारेसे क्रियमाण इस कर्ममें सावधान हो । और बुध अग्नि तुम दोनों इष्टापूर्वनाम यन्नमें यजमानके संसर्गको करें । यह ग्रहयज्ञमें ऋत्विक्की प्रार्थना है । और सर्वोत्कृष्ट इस पूर्वस्थानमें यह यजमान और संपूर्ण देवता स्थित हो। 'सहोपपदेन सधमादस्थयोश्छंदसि ' इस सूत्रसे सहके स्थानमें सघ आदेश भया । गिरः" प्रकरण ४] भाषाटीकोपेता। (१०१) बृहस्पतिके मंत्रका विनियोग । बृहस्पतिजीके मंत्रका गृत्समद ऋषि, बला देववा, त्रिय छंद, बार्हस्पत्य ग्रहणमें विनियुक्त है ॥ मंत्रार्थ- हे बृहस्पति देव ! ऋत अर्थात् सत्य न नष्ट होनेवाली प्रजा (सन्तान ) इविण हमको दो कि, जिस धनसे ईश्वरकी पूजा करें और जो लोकमें प्रकाश हो और दीप्तियुक्त जिससे यज्ञादि कर्म किये जायें और जिसके बलसे रक्षा की जाय ऐसा गौ वस्त्र सुवणीदिरूप धनको दीजिये । यह प्रार्थनावाक्य है। शुक्रजीके मंत्रका प्रजापति ऋषि, अश्विसरस्वती इंद्रदेवता, जगती छंद, सौचामणिनाम यज्ञमें पयके ग्रहणमें बिनियुक्त है। मंत्रार्थ-प्रजापति ( ब्रह्मा ) हरिरूप अनसे परित्रुव रसको पानकरता भया । कैसेको ? शत्रकी वा मोमरसको ब्रह्मा पान करता भया। किसद्वारा पान करवा भया ! (ब्रह्मणा ) प्रपंचरहित मंत्ररूपवेदसे इस अन्नके सोमरूप रसको जो अन्नसे उत्पन्न भया (विपान ) ब्रह्माजीका विशिष्टपान वह शुक्र बीज न नाश होनेवाला ( इंद्रिय ) इंद्रियोंका सार देवराज इंद्रका वीर्य पय (क्षीर) अमरमें कारण (मधु) पितृगणकी तृप्तिमें मुख्य हेतु होता भया । ' परिघुतम् ' यह द्वितीया अर्थमें प्रथमा विभक्ति है। शनैश्चरजीके मंत्रका दध्यड्डाथर्वण ऋषि, गायत्री छंद, जल देवता शांतिकरणमें विनियुक्त है। मंत्रार्थ- याज्ञवल्क्यादि विहित आदित्य प्रभव अपोंसे अभेदोपचारसे अपशब्दसे शनिका ग्रहण है ( आपो देवि) शनैश्चरदेव ! हमारेको कल्याण हो [ चतुर्थ-- , (१.२) विवाहपद्धतिः किस अर्थके लिये ? वृद्धिद्वारा तृप्ति हेतु पानके लिये और कल्याणके योग्य जल अभिमुखको प्राप्त हो ॥ अपशब्दका बहुवचनांत होनेसे बहुवचनांत विशेषण जानने । राहुजीके मंत्रका अग्नि ऋषि, दुर्वेष्टका देवता, अनुष्टुपछंद दृब्बेष्टकाके उपधानमें विनियुक्त है ॥ अर्थ-हे दूबे ? प्रतिकांड पर्व प्रति पुरुष ग्रंथियुक्त सर्वती भावसे उत्पन्न भयो तुम हमारेको शवसहस्र संख्याक पुत्रपौत्रा- दिसे विस्तृत करो॥ केतुजीके मंत्रका मधुच्छंदा ऋषि, अग्नि देवता, निरुक्त गायत्री छंद, केतुके अभिमंत्रणमे विनियुक्त है ॥ मंत्रार्थ- हे केतुदेवे ! ध्वजरूपको तुम प्राप्त हो किनसे जन्यमान गृह- स्थियोंसे क्या करता भया? मनुष्योंको केतु ज्ञानको करवा हुआ और ( पेश ) सौंदर्य और सुवर्णको करता भया । निघन्टु प्रमाण-" पेशकारी पेशसो मात्रामापादयेदिति" कैसे मनुष्योंको ? जो अज्ञानी और निर्धन कुरूप उनको सुवर्णरूप सौंदर्य देता भया । ' कितू ज्ञाने ' इस धातुका केतुरूप है। ' अकेतवे अपेशसे ' यह बहुवचनमें एकवचन है ।। विवाह सूत्राणि ॥ पारस्करगृह्यसूत्रे प्रथमकांडे-आवसथ्याधान दार- काले दायाद्यकाल एकेषां वैश्यस्य बहुपशोहादमि- मात्त्य चातुष्प्राश्यपचनवत्सर्वमरणिप्रदानमेके पंच महायता इति श्रुतेरग्न्याध्यदेवताभ्यः स्थालीपाक ५ प्रकरण ४.] त्व भाषाटीकोपेता। (१०३) श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोति ॥ नोऽअग्ने सत्वनो अग्न इमं मे वरुण तत्त्वायामि येते शत- मयाश्चान उदुत्तमं भवतन्त्र इत्यष्टौ पुरस्तादेवमुपरि- धात्स्थालीपाकस्याग्न्याधेयदेवताभ्यो हुत्वा जुहोति स्विष्टकृते चायास्यनेर्वषट्कृतं चायास्यग्नेर्वषट्कृतं यत्कर्मणोऽत्यरीरिचं देवागातुविद इति बहि त्वा प्राश्नाति ततो ब्राह्मण- भोजनम् ॥ २॥ षडा भवन्त्याचार्यऋत्विग्वे- बाह्योराजाप्रियः स्नातक इतिप्रतिसंवत्सरानहयेयुर्यक्ष्य माणास्त्वृत्विज आसनमाहार्याह साधुभवानास्ताम- चयिष्यामो भवन्तमित्याहरंति विष्टरंपाद्यपादार्थमुद- कमर्थ्यमाचमनीयं मधुपर्क दधिमधुघृतमपिहितं कार- स्ये काश्स्येनान्य स्त्रिनिःप्राह विष्टगदीनि विष्रं प्रति- गृह्णातिवमोस्मिसमानानामुद्यतामिवसूर्यः । इमन्त- मभितिष्ठामि योमा कश्वामिदासतीत्येनमभ्युपविशति पादयोरन्यं विष्टर आसीनाय सव्यं पादम्प्रक्षाल्य- दक्षिणं प्रक्षालयति ब्राह्मणश्चेदक्षिणप्रथमं विराजोदो- होऽसि विराजो दोहमशीय मयि पाद्यायै विराजोदोह इत्यष प्रतिगृह्णात्यापस्थ युष्माभिः सर्वान्कामानवा- प्नवानीतिनिनयन्त्रभिमंत्रयतेसमुद्रं वः प्रहिणोमि स्वा योनिमभिगच्छत । अरिष्टाऽअस्माकं वीरामापरासेचिः मत्पय इत्याचामत्यामागन्यशसा सरमृज वञ्चसा । तं [चतुर्थ- (१०४) विवाहपद्धतिः। माकुरु प्रिय प्रजानामधिपतिं पशूनामरिष्टिंतनूनामि तिमित्रस्यत्वेति मधुपर्क प्रतीक्षते देवस्यत्वेति प्रति- गृह्णाति सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणस्यानामिकया त्रिः प्रयोति । नमः श्यावास्यायानशने यत्त आविद्धं तत्ते निष्कृन्तामीत्यनामिकांगुष्ठेन च त्रिनिरुक्षयति तस्य त्रिः प्राश्नाति यन्मधुनो मधव्यपरमरूप- मन्नाद्यम् । तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेगाना धेन परमो मधव्योऽनादोऽसानीति मधुमतीभिर्वा प्रत्यूचं पुत्रापान्तवासिने वोत्तरत आसीनायोच्छिष्ट दद्यात्सर्व वा प्राश्रीयात्प्राग्वासंचरे निनयेदाचम्य प्राणा- न्संमृशति वाङ्आस्येनसोः प्राणोक्ष्णोश्चक्षुः कर्ण- योः श्रोत्रंबाह्वोर्बलमूर्वोरोजोरिष्टानिमेऽङ्गानि तनूस्त वामेसहेत्याचांतोदकायशासमादाय गौरितित्रिः प्राह प्रत्याह मानारुद्राणोदुहितावमूना श्वसाऽऽदित्या- नाममृतस्यनाभिः ॥ प्रणुवोचञ्चिकितुषेजनायमागाम नागामदितिंबधिष्ट ॥ ममचामुष्यचपाप्मानहनोमीति यद्यालभेत । अथयद्यात्सेसृक्षन्ममचामुष्यच पाप्मा हव ओमुत्सृजततृणान्यत्तितिबयानत्वेवामाश्सोऽर्थः स्या- दधियज्ञमधिविवाह कुरुतेत्येवब्रूयाद्यद्यप्यसकृत्सव- सरस्यसोमेनयनकृतार्ध्या एवैन याजयेयुनाकृता- यी इति श्रुतः ॥३॥ चत्वार-पाकयज्ञाहुतोऽहुत प्रहुतः प्राशितइतिपञ्चसु बहि:शालायां विवाहे चूडाकरणउप- प्रकरण ४.] भाषाटीकोपेता। (१०५) नयने केशान्ते सीमन्तोन्नयन इत्युपलिप्तउद्धृतावोक्षिते- निमुपसमाधाय निर्मथ्यमेके विवाहऽउदगयनऽआपूर्य- माणपुण्याहे कुमायाः पाणिं गृह्णीयात्रिषुत्रिपूत्तरादिषु स्वाती मृगशिरसि रोहिण्यां वा तिस्रोब्राह्मणस्यवर्णानु- पूष्येण द्वेराजन्यस्यैकावैश्यस्य सर्वेषा ५ शझणामप्येके मन्त्रवज्यमथैनां वासः परिधापयति । जरांगच्छपरि- धत्स्ववासोमवाकृष्टीनामभिशस्तिपावा । शतञ्चजीवशर- दःसुवर्चारयिं च पुत्राननुसंव्ययस्वायुष्मती परिचस्व वास इत्यथोत्तरीय या अकृन्तनवयन या अतन्वत । याश्च देवीस्तंतूनभितोततंथ । तास्त्वादेवीजरसेसंव्ययस्वा- युष्मतीदं परिधत्स्व वास इत्यथैनौ समजयति समअन्तु विश्वेदेवा समापो हृदयानि नौ ॥ सम्मातरिश्वासन्धाता समुदेष्ट्रीदधातु नाविति पित्राप्रत्तामादायगृहीत्वानिष्का- मति यदेषिमनसादूरंदिशोनुपवमानो वा ॥ हिरण्यपगों वैकर्णः म त्वा मन्मनसां करोत्सित्यसावित्यथैनौ समी- क्षयत्यघोरचक्षुरपतिघ्न्येधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः मुवर्चाः ॥ वीरमुर्देवकामास्योना शन्नोभवद्विपदेश- चतुष्पदे ॥ सोम प्रथमोविविदेगंधर्वो विविदउत्तरः । तृती- योऽअग्निष्टपतिस्तुरीयस्तेमनुष्यजा ॥ सोमोददगन्ध- वीयगन्धर्वोदददग्नये. । रयिंचपुत्रांश्चादादग्निर्मामथो इमाम् ॥ सा नः पूषाशिवतमामेश्यसानकाउशती विहर यस्यामुशंतः प्रहराम शेपं यस्यामुकामा (१०६) विवाहपद्धतिः। [चतुर्थ- बहवोनिविष्टया इति ॥४॥ प्रदक्षिणमग्निं पर्या- णीयैके पश्चादग्नस्तेजनींकटंवादक्षिणपादेनप्रवृत्योप- विशत्यन्वारब्धआधारावाज्यभागी महाव्याहृतयः सर्वप्रायश्चित्तं प्राजापत्य स्विष्टकृचैतनित्य ५ सर्वत्र प्राङ्महाब्याहृतिभ्यः स्विष्टकृदन्यच्चेदाज्यादविः सर्व- प्रायश्चित्तं प्राजापत्यान्तरमेतदावापस्थानं विवाहे राष्ट्रभृत इच्छंजयाभ्यातानांश्च जानन्येनकर्मणेत्से- दितिवचनाच्चित्तचचित्तिश्चाकूतश्चातिश्च विज्ञातं च विज्ञातिश्च मनश्वशकरीश्च दशश्च पौर्णपास च वृहच्च रथन्तरंथप्रजापतिजयानिंद्रायवृष्णेप्रायच्छदुनः पृतना- जयेषु । तस्मविशम्समनमन्त सीस उग्रः स इहथ्यो बभूवस्वाहेत्यनिर्भूतानामधिपतिः समावत्विद्रो जेष्ठा- नां यमः पृथिव्या वायुरन्तरिक्षस्यसूर्यो दिवश्चंद्रमा- नक्षत्राणां बृहस्पतिब्रह्मणोमित्रः सत्यानां वरुणोऽपार समुद्रः स्रोत्यानामन्न ५ साम्राज्यानामधिपतितन्मावतु सोम ओषधीना ५ सविता प्रसवाना र रुद्रः पशूनां त्वष्टा रूपाणां विष्णुः पर्वतानां मरुतो गणानामधिपयस्ते मावन्तु पितरः पितामहाः परेवरेततास्ततामहाः । इह मा वन्त्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मि क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधाया- मस्मिन्कर्मण्यस्यां देवहूत्या ५ स्वाहेति सर्वत्रानुषजत्य- मिरेतु प्रथमो देवतानार सोऽस्यैप्रजां मुञ्चतु मृत्युपा- शाद ।। तदय र राजावरुणोऽनुमन्यतां यथेय र स्त्रीपौत्र

प्रकरण, ४)
(१०७)
भाषाटीकोपेता।
मघनरोदात्स्वाहा । इमाममिस्त्रायतां गाईपत्य प्रजाम-
स्यै नयतु दीर्घमायुः । अशुन्योपस्थाजीवतामस्तुमाता
पौत्रमानंदमभिविबुध्यतामिय स्वाहा । स्वस्तिनो अग्ने
दिवापृथिव्याविश्वानिधेययथायदत्र । यदस्यां महिदिवि
जातंप्रशस्तंतदस्मामुद्रविणधेहिचित्रस्वाहा ॥ सुगन्तुः
पन्थाम्प्रदिशन्नएहिज्योतिष्मद्धेयजरन्न आयुः । अपैतु
मृत्युर मृतनआगाद्वैवस्वतोनो अभय कृणोतु स्वाहेति
परंमृत्यःवितिके प्राशनांते ॥५॥ कुमायीभ्राताशमी-
पलाशमिश्राल्लाजाननलिनाऽअलावावपति । ताञ्जुहोति
सहश्नतिष्ठत्यर्यमणंदेवकन्याअग्निमयक्षत । सनो अर्यमा
देवः प्रेतोमुञ्चतुमापतेस्वाहा ॥ इयत्रायुएब्रूते (अनौ)
लाजानावपंतिका आयुष्मनस्तुमेपतिरधन्तज्ञात
योममस्वाहा ॥ इमाँल्लाजानावपाम्यनौसमृद्धिकरणंतव ।
ममतुभ्यञ्चसंवननंतदग्निरनुमन्यतामियश्स्वाहा ॥ इत्य-
थास्यैदक्षिण र हस्तं गृह्णाति सांगुष्ठं गृभ्णामि ते सौभग-
वायहस्तमयापत्याजरदष्टियथासः । भगोअर्यमा
सवितापुरंधिर्मान्त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥ अमोहम-
स्मिसात्व सात्वमस्यमोऽअहम् । सामाइमस्मिऋक्त्वं
धौरहपृथिवीत्वम् तावेहिविवहावहेसहरेतोदधावहै
प्रजांप्रजनयावहेपुत्रानविंदावहै बहुन् ते सन्तु जरदष्ट-
यसंप्रियौरोचिष्णूसुमनस्यमानौ । पश्येमशरदशत-
श्रीवेम शरदःशत ५ शृणुयाम शरदशतमिति ॥६॥

(१०८) विवाहपद्धतिः। चतुर्थ- अथैनामश्मानमारोहयत्युत्तरतोऽदक्षिणपादेनारोहेम- श्मानमश्मेवत्व स्थिरा भव । अभितिष्ठ पृतन्यतो- वबाधस्त्र पृतनायत इत्यथगाथां गायति । सरस्वतिप्रेद- मवसुभगेवाजिनीवति । यात्वाविश्वस्यभूततस्वप्रजा- यामस्याग्रतः । यस्यां भूतसमभवद्यस्यां विश्वमिदं जगत् । तामद्यगाथांगास्यामियास्त्रीणामुत्तमयश इत्यथ परिकामतस्तुभ्यमग्नेपर्यवहन्त्सूर्यावहतुनासह । पतिभ्योजायांदाग्नेप्रजयासहेत्येवं द्विरपरं लाजादि । चतुर्थ शूर्पकुष्ठया सर्वाल्लाजानावपति भगायस्वा- हेति त्रिः परिणीता प्राजापत्यश्वा॥ ७॥ अथैनामुद्दी- ची सप्तपदानिप्रक्रामयत्येकमिषे द्वे उजें त्रीणि गय- स्पोषाय चत्वारि मायोभवाय पंचपशुभ्यः षड्तुभ्यः । सखे मनपदा भव सामामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानय- विति मर्वत्रानुषजति । निष्क्रमणप्रभृत्युदकुंभ १ स्कन्धे कृत्वा दक्षिणतोऽग्नेवीग्यनःस्थितो भवत्युत्तरत एकेषां तत एनां मूर्द्धन्पभिषिचत्यापः शिवाः शिवतमाः शा- न्ताः शान्ततमास्तास्ते कृण्वन्तु भेषजमित्यापो हिष्ठेति च तिसृभिरथैनारमूर्यमुदीक्षति तच्चक्षुरित्यथा- स्यै दक्षिणाश्ममधिहृदयमालभते मम व्रते ते हृदयन्द धामि मम चित्तमनुचित्तन्ते अस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिष्ट्वा नियुनक्तु मह्यमित्यथैनामभिमंत्रयते मुमंगलीरियं वधूरिमारसमेत पश्यत ॥ सौभाग्यमस्यै प्रकरण ४. भाषाटीकोपेता। (१०९) दत्त्वायाथास्तं विपरतनेति तां दृढपुरुष उन्मथ्थ प्राग्वोदग्वानुगुप्तागार आनडुहे रोहिते चर्मण्युपवेश- यतीहगावोनिषीदविहावा इह पूरुषाः । इहोसहस्र- दक्षिणो यज्ञ इह पूषानिषीदत्विति ग्रामवचनं च कुयुर्विवाहश्मशानयोग्राम प्राविशतादितिवचनात्तस्मात्त योग्रामः प्रमाणमितिश्रुतेराचार्याय वरं ददाति गौाह्म- णस्य वरो ग्रामो राजन्यस्याश्वो वैश्यस्याधिर५ शतं दुहितमतेऽस्तमिते ध्रुवं दर्शयति ॥ ध्रुवमसि ध्रुवं त्वा पश्यामि ध्रुवैधिपोष्ये मयि मह्य स्वादाद् बृहस्पतिर्मया पत्याप्रजावतीसंजीवशरद शतमिति । सा यदि न पश्येत् । पश्यामीत्येवयात्रिरात्रमक्षारालवणाशिनौ स्यातामधः- शीयाता २ संवत्सरन्नमिथुनमुपेयाता द्वादशरात्र- परात्रं त्रिरात्रमन्ततः ॥८॥ उपयमनप्रभृत्यौ- पासनस्य परिचरणमस्तमितानुदितयोर्दना तण्डलै- रक्षतैवीप्रये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायरसूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः पुमाश्सौ मित्रावरुणी पुमारसावश्विनावुभौ । पुमानिन्द्रश्च सूर्यश्च पुमासं वर्ततां मयि पुनः स्वाहेति पूर्वी गर्भकामा ॥९॥ राज्ञो क्षभेदे नदविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यस्यां वा व्या- पत्तौ स्त्रियाश्चोरहने तमेवानिमुपसमाधाय आज्यर संस्कृत्यहरतिरिति जुहोति नानामंत्राभ्यामन्यद्यान- मुपकल्प्य तत्रोपवेशयदाजानर त्रियं वा प्रतिक्षत्र (११०) विवाहपद्धतिः। [चतुर्थ प्र.४ इतियज्ञातेनात्वाहार्षमिति चैतयाधुयौं दक्षिणाप्रायश्चि- तिस्ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ १० ॥ चातुर्थ्य कर्म । पारस्करसूत्रो-चतुर्थ्यामपरराऽभ्यन्तरतोऽग्निमुपसमा- धाय दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्योत्तरतउदपा–प्रतिष्ठाप्य स्थालीपाक ५ श्रायित्वाऽऽज्यभागाविष्टवाऽऽज्याहुतीर्जु- होत्यग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानांप्रायश्चित्तिरसिब्राह्मणस्त्वा नार्थकाम उपधावामि । यास्यैपतिप्रीतनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ॥ बायोप्रायश्चित्ते त्वं देवानां० यास्यै प्रजानीतनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ॥ मूर्यप्रायश्चित्ते त्वं देवानां यास्यै पशुत्रीतनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ॥ चंद्रप्रायश्चित्ते० यास्यै गृहघ्नीतनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ॥ ॥ गंधर्वप्रा० यास्यैयशोनीतनूस्तामस्यै नाशय स्वाहेति स्थालीपाकस्य जुहोति । प्रजापतये स्वाहेति हुत्वा हुत्वैतासामाहुतीनामुदपाशे मर स्त्रवान्त्समव नीय तत एनां मूर्धन्यभिषिंचति या ते पतिघ्नी प्रजानी पशुधनी गृहन्नी यशोनी निंदितातनूजारनी तत एनां करोमि साजीर्य त्वं मयासहासावित्यथैना ४ स्थालीपाकं प्राशयति । प्राणेस्ते प्राणान्त्संदधाम्यस्थिभिरस्थीनि मासैमीसानि त्वचा त्वचमिति तस्मादेवं विच्छो- त्रियस्य दारेणनोपहासमिच्छेदतद्येवं वित्परो भवति ता- मुद्दा यथर्तुप्रवेशनं यथाकामी वा काममाविजनितो.

प्रकरण ५.] भाषाटीकोपेता। (१११) संभवामेतिवचनादथास्य दक्षिणासमधिहृदयमालभते यत्ते सुशीमे हृदयं दिवि चमपि श्रितम् । वेदाई तन्मां तद्विद्यात्पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शत x श्रृणुयाम शरदः शतमित्येवमत उर्ध्वम् । ११ ॥ इति श्रीगौतमगात्रे (शोरी) अन्वयालंकृतश्रीदेवज्ञदुनि- चन्द्रात्मजकपूरस्थलनिवासिपीडितविष्णुदत्तवौदक- संगृहीत चतुर्थ प्रकरण समाप्तम् || शुभमस्तु । पञ्चमप्रकरणम् । तत्रादौ युग्मकेन मंगलाचरणम् । संधिविग्रहमन्वेन्द्रो रुद्रदेवतनूद्भवः। भूमिपालशिरोरत्नरञ्जितांघ्रिसरोरुहः ॥ १॥ संधिविग्रहकृच्छ्रीमीरेश्वरसहोदरः। महन्महत्तरः श्रीमान्विगजति गणेश्वरः॥२॥ ॐस्वस्ति श्रीगणेशाय नमः ॥ अब विवाहपद्धतिकी व्याख्या भाषामें कहते हैं-प्रथम मंगलाचरणं शिष्टाचारात्फलदर्श- नात् श्रुतिश्चति श्रुत्यादिविहित मंगलाचरणको होनेसे विघ्न- विनाशके लिये लिखते हैं -“ गणेश गुरुं पद्मनाभ महेश कुमार महेन्द्र रमां शारदां च । ग्रहास्तुंगमान्वीर्ययुक्तांस्तथैव नमस्कृत्य सर्वान्सुटीकां करोमि ॥ या केता रामदत्तेन निबाहुराभशर्मणा १ पद्धतिः।२ का इति शेषः ।

- (११२) विवाहपद्धतिः! [पंचभ- वां विलोक्योपकाराय सर्वेषां क्रियते मया ।। व्याख्या नृगिरया सैव धर्मकामार्थसिद्धिदा । प्रहृत्य रागद्वेषौ च द्रष्टव्या सुविच- क्षणैः ॥ यदशुद्धमसम्बद्धमज्ञानाच्च कृतं मया । विद्वनिगः क्षम्यवां सर्व बालत्वादयमंञ्जलिः ॥ विवाहपद्धतेयाख्या कता यत्ना- विलोक्यताम् । उल्लसिष्यन्ति दुष्यन्ति संतोऽसंतश्च भूतले ॥ संधिविग्रह इति । संधि जो परस्पर मिलावट अर्थात् मेल- विग्रह अर्थात युद्ध इनका जो मंत्र सम्यक् विचार तिसमें इन्द्र ईश्वर अर्थात् तीक्ष्णवृद्धि द्वारा संधिविग्रहके यथार्थज्ञानमें समर्थ रुद्रदेव जो महादेव तिसका पुत्र, प्रमाण जैसे अथर्वणवेद०- " नमस्तेऽस्तु लंबोदराय एकदन्ताय विघनाशिने शिवसुताय घरदमूर्तये नमः" इति । यहाँ यद्यपि तनूद्भवसे औरसपुत्र लिया जाता है तथापि रूढि ( प्रसिद्ध ) से क्षेत्रज पुत्रमें भी वर्चता है सरसिज (कमल) वद, भाव यह है कि सरोवर में जो उत्पन्न हो वह पाटली अर्थात् गुलाब जो पृथ्वीपर पैदा होता है इसको भी कहते है। सरसिज (कमल) अक्षरार्थसे कहाजाता है तथापि प्रसि- दिसे प्रमाण जैसे-"स्थलारविन्दश्रियम्"फिर कैसे हैं। भूमियाल राजालोक इनके प्रतिदिन राजकार्य विनमें विघ्नका संदेह उसके निवृत्त करनेके लिये प्रणाम कर रहे राजाओंका ऐसे मुकुट- रत्नोंसे विचित्रित हुए हैं चरणकमल जिनके ॥१॥सन्धिी वारक दैत्यके वध संधि विग्रह करनेवाला श्रीमान् वीरेश्वर मात् वीरपुरुषोंका स्वामी और युद्धमें लगानेवाला जो स्वामी कानिकजी इनके भाई और महान् जो व्यास वसिष्ठादि उनमें प्रकरण ५] भाषाटीकोपेता। (११३) जो बब्रह्मादिक उनका पूज्य और गोंका स्वामी श्रीगणेश भगवान् विराजमान अर्थात् शोभता है ॥ २॥ युग्मकका लक्षण साहित्यदर्पणमें लिखा है-"द्वात्यां तु युग्मकं ज्ञेयम्' अर्थ-दो श्लोकोंसे एकार्थ कहनेसे युग्मक होता है । श्रीमता रामदत्तेन मंत्रिणा तस्य मृनुन । एद्धतिः क्रियते रम्या धा वाजसनेयिनाम् ॥३॥ श्रीमान् शोभायुक्त संहिता पद क्रम जटा धन और वेदार्थमें चतुर श्रीगणेशनामक स्वपिताके पुत्र रामदत्तजी मैं शुक्लयजुर्वेद माध्यन्दिनी शाखा, वाजसनेयी संहिता, कात्यायनसूत्रवाले जो त्रैवर्णिक अर्थात् ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य इनकी धर्मयुक्त मनो- हरवासे शोभित विवाहकी पद्धति प्रकट करते हैं, इससे शूद्रका विवाह वेदोक्तमंत्रोंसे नहीं होना चाहिये. प्रमाण याज्ञवल्क्यस्मृति वाक्य "ब्रह्मक्षत्रियविटशूद्रा वर्णास्त्वायास्त्रयो द्विजाः ॥ निषे- कादिश्मशानांवास्तेगां वै मन्त्रतः क्रियाः ॥ नतु शूद्रस्य ॥ स्त्री शूद्रोऽनुपनीवश्च वेदमन्त्रान् विवर्जयेत् ॥" वाग्दानविधिः। तत्र क्रमः-तावत्यूगीफलोपवीतदानं तत्र कन्या- भ्राता पुरोधा अन्यो ब्राह्मणो वा कश्चित् कुर्यात् ।। तत्र क्रमः-उस पद्धतिमें जो शास्त्रक्रम अर्थात् मन्त्रपूर्वक बाह्मण-सूत्रविहितमर्यादा हैं वही मुख्य है, अपने मुखसे रचित वा न्यून अन्यथा वेदविरुद्ध होनेसे प्रत्यवाय होता है । अब कन्यादानका फल लिखते हैं-"भूमिदानं वृषोत्सर्गों दानं .

[पञ्चम- (११) विवाहपद्धतिः। गजसुवर्णयोः । उभयतोवदना गौश्च तुलाया दानमुत्तमम् ॥ कन्या- दानं जीवदानं शरणागवपालनम् । वेददानं महाराज महादालानि वै दश । तत्रापि च महाबाहो कन्यादानमनुत्तमम् । कन्यादाना- त्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ यह मार्तण्डमें लिखा है। अर्थ-भूमि १ वृप २ हस्ति ३ सुवर्ण ४ उभयतोमुखी गौ ५ तुला ६ कन्या ७ शरणागतकी रक्षा ८, जीवदान ९ टेददानी ये दश महादान हैं, तिसमें भी कन्यादान अधिक है ॥ अन्यच "विधिवत्कम्पकादानमश्वमेधसम कलौ ।” गोविंदराज ऐसे कहते है. अर्थ-अन्य युगोंमें अश्वमेध और कलियुगमें कन्यादान यह दो सहश हैं. अन्यच्च-"तिस्त्रः कोटयोऽर्थकोटी च तीर्थानां वायुरबबीत् । दिवि भुबन्तरिक्ष च कलास्ते मन्ति जाह्नवि ॥ वेदतन्त्रप्रणीताया यानि मन्त्राणि सर्वशः । वेदमातुर्जपे तेषां फलं प्रोक्तं कलौ युगे ।।" पपुराणमें यह लिखा है, अर्थ सुगम चिन्तामणीनां गिरयः कल्पवृक्षाः सहस्रशः वजाच कामधेतूनां तत्र गच्छेहुहितृदः । कांचनानि च हयाणि नद्यः पायसर्दनाः । फलान्यमृतकल्पानि वत्र गच्छेदुहितृदः ॥" यह मार्कडेयका वचन है । ऐना सहाफलका दाता कन्यादान तीन प्रारका है। प्रथम वाग्दान अर्थात् सगाई वा कुडमाई, द्वितीय कन्यादान अर्थात् पाणिग्रहण वा विवाह, तृतीय खट्वादि पारिबर्हदान प्रमाण भी जैसे वृद्धमनुजी-“वरं सम्पूज्य खारं फलं दत्त्वा मुखे तथा । तस्मिन्कालेऽनिसान्निध्ये पिता तुल्यं प्रदास्यति ॥ इति प्रतिज्ञया यच्च कन्यानानादिना च सा । है प्रकरण ५] भाषाटीकोपेता। (११५) शचा यद्दीयते तुल्ये वाग्दानं प्रथम स्मृतम् ॥ बरं सम्पूज्य वि. धिना वेद्यामग्निं विधाय । दात्र प्रदीयते यह कन्या मंकरम्य वाग्यतः । द्वितीयं कन्यादानं वन प्रोक्तं मनीपिभिः ।। वधूवगै च खट्वायां मण्डपे पन्निवेश्य च । पारियर्हे महद्दत्त्वा जलेन च विनम् : तृतीयं बायकादानं व्यानाद्या मुनयों जगुः । अर्थ सुगम है !! तन कन्यामातेति ! कन्याका भाई वा युरो- हित अथवा अन्य ब्राह्मण मगाई करे मनुजी भी लिखते हैं- ऋत्विपुरोहितः पुत्री भार्या मृत्यः तसा नथा । एतद्वारा रुतं यच्च तकृतं स्वयमेव हि ॥” अर्थ-इन द्वारा जो किया- जाय वह आप ही किया होता है। उदइनुखः प्रत्ययो वा उमाविश्य प्राङ्मुम्बस्य कस्य गन्ध रितस्य मुरुदत्तखाजूरा फलस्य स्वयं पूगीफल-ज्ञोपवीतमादाय ॥ उत्तराभिमुख वा पश्चिममुख स्थित होकर पूजन करे । इसमें प्रमाण मनुजीका लिखते हैं-"पूज्यश्च प्राङ्मुखो पत्रोदड्रमुखः पूजको भवेत् । अर्चयेदेवमभित इति प्रत्यङ्मुखश्च सः ॥ यह वाक्य जो हैं कि-"प्रत्यङ्मुखं स्थापयेच्च देवं पूज्यं तथैव च पूजकः सम्मुखस्तत्र इति धर्मानुशासनम् ॥” कहते हैं कि, ययपि पूज्य होनेसे वरको प्रत्यङ्मुख होना उचित है तथापि "प्रत्यङ्मुखं स्थापयेत्तु देवं पुज्यं वरं विना । वरस्तु प्राङ्मुखः पूज्यः पूजकः स्यादुदङ्मुखः ॥” इस व्यासस्मृतिप्रमाणसे, तथा "प्रत्यङ्मुखान् पूजनीयदेवांस्तत्सम्मुखः स्थितः । अर्चयेन्नित्य- " [पश्चम- (११६) विवाहपद्धतिः। मेवेत्थं विधिरित्येव सम्मतः ॥ स्थित्वा चाभिमुखं नाचेंच्छम्भुं नामावरं तथा । इन्द्रं चोदङ्मुखं स्थाप्य स्वयं प्राङ्मुखसंस्थितः।। उदङ्मुखोऽयेहाता वैदिस्थं प्राङ्मुखं वरम् ॥” यह पराशर- जीके वचनसे वरको प्राङ्मुख बैठाय गन्धाक्षतसे पूजन कर मुखमें खर्जुर (छुहारे ) का फल देवे । "नारिकेलफलं चैव तद- न्तर्भक्ष्यमुत्तमम् ॥ खजूरादिफलं राजन् विवाहे मंगलप्रदम् । इस भृगुजीके वचनसे विवाहादिक सब मंगलकार्यमें खजूरादि फल देना सिद्ध होता है । स्वयमिति । आप पूगीफल (सुपारी) यज्ञोपवीतको लेकर कन्याका भावा वा पुरोहितादि मान्य पुरुष जो आगे लिखेंगे वह कहकर वरण करे अर्थात् सगाई वा कुड- माई करे । वर कैसा चाहिये वह लिखते हैं-"ययोरेव समं विचं ययोरेव समं कुलम् । तयोविवाहो मैत्री च न तु पुष्टविपुष्टयोः॥" यह महाभारतमें लिखा है अर्थ-जिनका धन कुल आचारणादि सम हो उनका विवाह करना चाहिये, लक्षण वरके जैसे गोविंद- राजजीने कहे हैं-"सुशीलश्चारुबुद्धिश्च व्यवहारपटुः क्षमी। उदारो वाक्पटुर्वाग्मी गुणयुक्तो वरो मतः ॥ परस्पराप्तसम्बन्ध- कुलजातो महाकविः । कान्तः सुलक्षणः श्रीमान् मातापितृयुवो वरः ॥ इत्यादिलक्षणसंपन्न वर चाहिये । तस्मिन्कालेऽनिसान्निध्ये सातः स्नाते ह्यरोगिणि ॥ अव्यङ्गे- पतितेऽक्लीबेपितातुभ्यंप्रदास्यतीतिपठित्वाहस्तेदद्यात् । वस्मिन्काल इति । तिस प्रसिद्धकाल विवाह समयमें अनिके समीप साक्षिद्वारा वावाश्मरी कुष्ठ मेह महोदर भगन्दर इत्यादि प्रकरण ५] भाषाटीकोपेता। (११७) रोगरहित । यथा-'वावाश्मरीकुष्ठमेहमेहोदर भगंदराः । अशश्च ग्रहणी चैव महारोगाः सुदुस्वराः ॥” इनके भेद चिकित्साशास्त्रमें लिखे हैं । मूल विरुद्ध होनेसे नहीं लिखे जाते हैं । इनसे रहिव और व्यंग जो योनिज और जातीय दोपकारका उससे रहित अर्थात् धृता (धरेल ), विवाहिता, दासी यह तीन श्री निपिछ होती हैं। इनके लक्षण-जो विधवा स्त्री भावनासे रक्षित हो उसको धृता (धरेल ) कहते हैं । और जो पूर्व विवाही हो अनन्तर पतिके मर जानेपर फिर कन्याभावसे जो विवाही जाय उसको विवाहिता स्त्री कहते हैं, अर्थात् पुनर्भू । दासी उसको कहते हैं कि, प्रथम घरमें भृति ( नौकरी ) करती हो फिर यौवनसुंदर चासे कामवश होकर जो स्वीकार की जावे। इन स्त्रियोंसे उत्पन्न संततिको अपने कुलमें जो मिलाना वह योनिब्यंग कहते हैं। और अपनी जातिसे हीनजातिके सम्बन्धको जातिव्यंग कहते हैं । इनसे रहित इनको और चक्षु चरण कटि इनका भंग और अंधता पंगु प्रभृति या देहव्यंग उनसे रहित और अपतितको ब्रह्महा भयपः स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः । एते महापावाकेनो यम तैः सह संवसेत् ॥ ब्रह्महत्यादिके पापे जातिभ्रंशकरे तथा वृषलीगमनेऽत्यर्थ सावित्रीविरहेऽपि च ॥ अभक्ष्यभक्षण चैव पतितो भवति ध्रुवम् ॥” इत्यादि कालादर्शादि निरूपित पतना दिसे रहित और क्लीय अर्थात पुंसकवासे रहितको । " भस्मनि होमकरणापंढे कन्याप्रदानतः। कुलधर्मपरित्यागा- (११८” विवाहपद्धतिः। [पञ्चम- नरके नियतं वसेवा" याज्ञवल्क्यजी वरके लक्षणमें भी लिखते हैं-"एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः। यत्नात्परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमाअनप्रियः” इति प्रथमाध्याये । अर्थ पूर्वोक्त गुणोंसे युक्त सवर्णा अर्थात् ब्राह्मणीसे ब्राह्मण, क्षत्रियाणीसे अगिय इत्यादि, वेदका जाननेवाला और येत्नसे पुंस्त्वमें परीक्षा किया हो, युवा और सर्वप्रिय हो, दोषसे रहित तुम्हारेको पिता कन्यादान देवेगा यह प्रतिज्ञाको उच्चस्वरसे कहकर वरके हाथ में पूगीफल यज्ञोपवीत कन्याका नाता वा पुरोहित वा ब्राह्मणद्वारा देवे ।। भात्र यह है कि, कन्याका भाई आप वा पुरोहितसे अथाव जिसपर अपना दृढ विचात हो उसके वारा सगाई करे ॥ इति वाग्दानविधिः समाप्तः॥ यजु० अध्याय १७ मंत्र ३॥ ॐ ऋतवस्त्थऋतावृधऋतुष्ठास्थ कन्यासे वर द्विगुणा अथवा ड्योढा अर्थात् कन्या ८ वषकी, बालक १६ वर्षका होना चाहिये, ऐसा न मिलनेपर कन्या ८ वर्षकी बालक १२ वर्षसे कम (न्यून) न होना चाहिये । अन्यथा जो लोभ मोहादिक क्शसे वा धनी देखकर आठवर्षके बालकके गलेमें१६वर्षकी कन्याको चमेट देवे उसको भी प्रत्यक्ष फल मालूम होना चाहिये कि, बालक पुष्ट नहीं होता और शुष्कवदन बलरहित प्रजोत्पादनमें असमर्थ होता है उसकी सन्तान उससे निर्बल होती है इत्यादि बहुत दोष हैं, जिन महाशयोंको देखनेकी इच्छा हो वह मैने एक चिकित्साशास्त्रकी दिनरात्रि ऋतु- चर्यादि बहुत प्रकारसे युक्त स्वस्थपुरुष नामक ग्रंथ बनाया है उसको देख लें ॥ प्रार्थनेयं वैदिकविष्णुदत्तस्य ॥

प्रकरण ५] भाषाटीकोपेता। ऋतावृधः ॥ धृतश्चुमधुश्चुतौव्वि- राजो नाम कामदुधा अक्षीयमाणाः ।। , इति पठित्वा शिल्यातादिक ज्यादाः । मान- व्यनिरिक्तपक्षे पितत्यत्र दात्युच्चारयेत् ।। ऋतवस्थ इति । हे कन्याके देनेवाले न वनाम सत्यमें स्थित होनेवाले हो अर्थात सत्व प्रतिज्ञायुक्त रहो। 'ऋष्ये सन्मार्गे तिष्ठन्तीति ऋजुप्रस्थाः' अर्थात् सन्मार्गमें स्थित हो ऋवाः सत्या अवधयो मर्यादाः सनया का येषां ते' अर्थात् मर्यादापालक हो । घृतश्च्युतः” बहुत होनेसे जिसके घरमें वृत गिरता है ॥"मधुश्च्युतः-मधूनि मधुराणि गुडशर्कराणि च्यावयन्ति” अर्थात् बहुतमधुररसबाले तुम होवो ॥" विशेषण राजन्ते इति विराजः” सुशोभित हो “कामदुधाः” कामनाके पूर्ण करनेवाले हो नाम प्रसिद्ध हो “अक्षीयमाणाः” नहीं नष्ट भये धनादि जिनके ऐसे आप हो ॥ इस मन्त्रमें वरको आशी- र्वाद देकर जो वाग्दान करे उसके शिरपर अक्षतोंको धर दे। अथ सर्वेभ्यो वेदाध्ययनश्रवणक्रियाव्यतिरिक्त क्रिया- निवृत्तयेऽक्षतान्दत्त्वा सहस्तस्वरेणाभावे तारस्वरेण वेदोच्चारण कुर्यात् ॥ अथ सर्वेश्य इति । ग्रंथके आदिमें मंगल करना चाहिये इस (१२०) विवाहपद्धतिः । [पञ्चम- शिष्टाचारसे अथशब्दका मंगल और निषेकादि संस्कारोंसे अनंतर यह दो अर्थ हैं प्रमाण-"अथ मङ्गलानन्तरारम्भप्रतिज्ञा धिकार- समुच्चयेषु" विवाहके आरंभमें हस्तस्वरसहित वेद उच्चारण करे प्रल्याज्ञवल्क्य शिक्षामें-"हस्तस्वरेण योऽधीते स्वरवणाऽर्थसंयु. तम्" इत्यादि बहुत लिखा है। अभावमें ऊँच स्वरसे कण्ठस्वर वा हस्तस्वरसे यथाबुद्धि करना चाहिये । तारस्वरसे उच्चारण करनेमें भी प्र० याज्ञवल्क्यमें यथा-"स्वरस्तु द्विविधः प्रोक्तो वेदोच्चारण- कर्मणि । कण्ठस्वरो इस्तस्वरो गौणमुख्यप्रभेदतः ॥ वारस्वरेण वावेव भवेता मिति निश्चयः ॥ वेदस्यौच्चारणं कुर्यायथाविधि च वेदवित् ।। सर्वविघ्नविनाशाय सर्वारभेषु सिद्धये ॥" अर्थ-हस्वस्वर और कण्ठस्वर गौणमुख्य न्यायसे दो भेद हैं वह दोनों ही उँचे स्वरसे कहे जाते हैं, विघ्नके नाश और सर्वसिद्धिके लिये आदिमें वेदोच्चारण करना चाहिये, अक्षत देकर अन्यकार्यसे निवृत्त हो बेदभगवामा उच्चारण और श्रवण करना सर्वपुरुषोंको चाहि गणेशस्तुतिः। शु० यजु० सं० अ० २३ मं० १९॥ गुणानान्त्वा गुणपतिहवामहेष्णि- याणान्त्वाप्प्रियपतिहवामहे नि- धीनान्त्वानिधिपति हवामहे व्वसो भाषादीकोपेता। (१२१) मम । आहमंजानिग धमात्वम- जासिगर्भधम् ॥ गणानांत्वेति । हे मम वसो ! मेरे धन श्रीगणेशदेव ! (गणान पति ) गणोंके स्वामी (ला) तुमको (हवामहे) बुलाते हैं (प्रियाणां) इंद्रादि देवताओंका जो (प्रियपति) तारकादि दैत्योंके वधसे प्रिय कार्तिकेयादि उनके विनके नाश करनेमें समर्थ (त्वा) तुमको (हमामहे ) बुलते हैं (निधीनां निधिपति) निधि जो धनादि उ में जो निधि अर्थात् अनंतफल देनेवाली योगसिदि उनके स्वामी तुमको बुलाते है (हे गणपते! अहं त्वया अजानि) हे गणेशदेव । मुझको तुमने उत्पन्न किया । कैसा मैं हूं १ (गर्भ) मावाके गर्भसे पैदा हुभा (अज) हे अनादि ! ( त्वं) तुम (गर्भधमाऽसि) गर्भसे नहीं भये हो । भाव-गर्भद्वारा परतंत्रवासे मैं जीव और आप गर्भादिरहित स्वतन्त्रतासे प्रकाश हुए ईश्वर हैं इसलिये सर्व जगत् बनानेमें समर्थ हो ॥ इति ॥ शुकृयजु० अध्याय १६ मंत्र २५॥ नमोगुणेभ्यो गुणपतिब्भ्यश्च वोनमो नमोबातेभ्यो व्रातपतिब्भ्यश्च वो नमोनमो गृत्सैन्भ्योगृसंपतिभ्यश्च (१२२) विवाहपद्धतिः। वोनमो नमो बिरूंपेभ्यो विश्व रूपेभ्यश्च वो नमः॥ नमो गणेय इति । तुम गणनाम समूहोंको और गणोंके स्वामी तुमको नमस्कार है (वातेभ्यः) वातनाम राशीभूत तुमको और (वातपवित्यः) राशीभूतोंके स्वामी तुमको प्रणाम है । नमो गृत्सेन्यः) नमस्कार है विघ्नके करनेवालेको वा विषयमें लम्प- टको वा बुद्धिवालों तुमको . गृत्सपतियो नमः) और उनके पालनेवाले तुमको प्रणाम है (नमोविरूपेत्यः) प्रणाम है, अनेकरूपवालों का झुल्दिन रूपबालों वा विशिष्ट रूपवालोंको (विश्वरूपेयश्च वो नमः) सम्पूर्ण रूपबाले तुमको प्रणाम है ॥ मङ्गलस्तुतिः। शु० यजु० अध्याय ३४ मन्त्र ४९ ॥ सुहस्तोमा सहच्छन्दस आवृत स हप्प्रमाऋषयत्सुप्तदेव्याः ॥ पूर्वेषा- म्पन्थामनुदृश्यधीराऽअन्वालेभिरे रत्थ्योनरश्मीन् ॥ सहस्तोमा इति । (सप्तऋषयः) अर्थात् भरद्वाज १ कश्यप २ गौतम ३ अत्रि ४ विश्वामित्र ५ जमदग्नि ६ वसिष्ठ ७ यह सात ऋषि (पूर्वेषां) प्राचीनोंके (पन्था (न) म्) मार्गको (अनुदृश्य) प्रकरण भाषाटीकापेता। (१२) देखकर ( अन्यालेभिरे) सृष्टिको उत्पन्न करने भये । कमे ऋषिः (सहस्तोमाः) मृष्टिकरनेकी इच्छाबाले । महन्छन्दमः ) छंद अर्थात् बंदसहित ज्ञानवान् ( आवृतः ) आशब्दसे कर्म उससे युक्त अथवा अपने जो कर्म श्रद्धा मत्वाधान उनसे युक्त अधीत् तपरूप कर्मों के अनुष्ठान करनेवाले ( सहरमाः ) यथार्थज्ञानयुक्त प्रमाण-'यथार्थज्ञानं प्रमा' ( दैव्याः ) जो ब्रह्माको प्रथम दैवी सृष्टि हैं और ईश्वरतासे सृष्टि करने में समर्थ ( धीराः ) ज्ञान- सृष्टियुक्त ( कथं) कैसे (अन्बालेभिर ) सृष्टि करतं भये (रथ्यो न रश्मीन् ) रथ्य जो सारथी जैसे रमियोंको। भाव यह है कि उत्तम सारथी वांछित देशकी प्राप्तिके लिये और घोडाके बांधनेके लिये रश्मियोंको जैसे बनाता है। तैसे वे ऋषि कारणोंसे मुष्टि रचते भये ॥ इति मंगलस्तुविः ॥ यजु० अध्याय ३४ मं० १॥ यज्जाग्रतो दूरमुदैतुि दैवं तदुसुप्तस्य तथैवैति । दूरङ्गमज्योतिषाज्योति रेकुन्तन्मेमन-शिवसंकल्पमस्तु । यज्जायत इति । जो जायत् अवस्थामें इंद्रियोंसे ( दूरमुदैति) दूरको जातो है । कैसा है ? (दैवं) देवस्वरूप (तदुसुप्तस्य तथैवैति) स्वमावस्थामें भी सूक्ष्मेन्द्रियोंसे स्वरचित विषयोंसे भ्रमता है। (दूरंगमं) दूरगामी (ज्योतिषामेकं ज्योतिः) इन्द्रियोमें प्रध (१२६) - [पचम- विवाहपद्धतिः। यजु० अध्याय ३४ मन्त्र ५॥ यस्मिन्चुर मायपि यस्टुिन्ध तिष्ठितारयनाभाविवाराह । यस्मि- श्चुित्त सर्चमोतंम्प्रजानान्तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु॥ यस्मिन्नृचः सामयजुषोति । अर्थात् जिसमें ऋग्यजु:साम वेद ( प्रतिष्ठिताः ) आश्रित हैं । रथनाभौ अरा इव ) स्थके चक्रकी नाभि अरकी नाई ( यस्मिन् सर्व प्रजानां चित्तम् ओतम् ) जिसमें सम्पूर्ण प्रजाका चित्त सम्बद्ध है ऐसा मेरा मन शिवसंकल्पयुक्त होवे ॥ शुक्ल यजु० अध्याय ३४ मन्त्र ६॥ सुपारथिरश्वनिक्यन्मनुष्यान्नेनीय- तेऽभीशुभिर्वाजिन इव । हृत्प्रतिष्ठंबई- जिरअपिष्ठन्तन्मनन-शिवसंकल्प० ॥ यन्मनुष्यान्नेनीयत इति । जो मन मनुष्यलोकसे लेकर सब देव दानव ऋषि इत्यादि स्थूल सूक्ष्म जीवोंको श्रेष्ठ निषिद्ध- कर्ममें लगाता है किसकी तरह (सुषारथिरभीशुभिर्वाजिनःअश्वान् इव ) श्रेष्ठ सारथी रश्मिसे वेगवाले अश्वोंको मार्गसे निवृत्त और प्रकरण ५] भाषाटीकोपेता। (१२७) जैसे प्रवृत्त करे (यत् हृत्प्रतिष्ठं) जो मन हृदय गत (अजिरम्) नित्य है अतिशय वेगवाला वह मेग मन शिवगंकल्पयुक्त होवे । इति शिवमंकल्पव्याख्या ॥ स्वस्तिवाचनम्। जुड- २५ मन्त्र १९ ॥ ॐ स्वस्तिमइन्द्रो वृद्धश्रवाह स्व- स्ति पूषानियो । स्पस्ति नुस्ताक्ष्योऽअरिष्टनेमि स्वस्तिनो बृहस्पतिर्दधातु ॥१॥ बढी कीर्तिबाला इन्द्र हमारं अविनाशी शुभको देवे और सर्वधनों का स्वामी या हमको स्वस्ति देवे, नहीं नष्ट भयो चक्र- धारा वा पक्ष जिसके ऐसा रथ वा गरुड हमको स्वस्तिको देवे और देवताओंका गुरु बृहस्पतिजी हमको स्वस्तिको देवे ॥ एजु० अध्याय १८ मंत्र ३६॥ पर्यपृथिव्याम्पयुऽओषधीषुपयोदि- व्यन्तरिक्षेपयोधाः । पय॑स्वतीप्रदि- शःसन्तुमह्यम् ॥२॥ हे अग्निदेव ! तुम पृथिवीमें पय नाम रसको धारण करो और ओषधिअन्नादिमेंभी रसको दो, “ओषध्यःफलपाकान्ताः" (१२८) विवाहपद्धतिः। पंचम- इति । इस प्रकार स्वर्गमें और अन्तरिक्ष आकाशमें रसको स्थित करो परन्तु मेरे लिये दिशा और विदिशा पयस्वति म रसती- युक्त हों, मैं यह प्रार्थना करता हूं ॥ २ ॥ यजु० अध्याय ५ कण्डि० २१ ॥ ॐ विष्णोरराटमसिव्विष्णोत्नप्त्रे स्त्थो विष्णोत्स्यूरसिव्विष्णोधुवो- सि । वैष्णुवमंसुिविष्णवेत्वा ॥३॥ हे दर्भरूप विष्णु । तुम हविर्धान मण्डपके ललाटस्थान हो । हे रराटचन्त | तुम विष्णुनान हविर्धान मण्डपके (भण्वस्त्थः) ओष्ठकी संधिरूप हो । हे बृहत्सूची ! तुम विष्णुनाम हविर्धान मण्डपकी सूची ही रज्जुग्रंथि तुम हविर्धानको ध्रुवनाम ग्रन्थि हो, हे हविर्धान ! तुम विष्णुसम्बंधी हो इसलिये अर्थात् विष्णु- सम्बन्धी होनेसे आपको स्तुति करता हुआ स्पर्श करता हूं॥३॥ य० अध्याय १४ कं० २० ॥ अग्निदे॒वताबातोंदेवतासूठोंदेवाचं- द्रमदेिवतावसवो देवतां रुद्रादेवादि- त्यादेवतांमुरुतौदेवताविश्वेदेवादेवता बृहस्पतिर्दैवतेन्द्रौदेवताव्वरुणोदेवता

प्रकरण ५-]
भाषाटीकोपेता।
(१२९)
हे हविधीन ! और जो तुम अग्नि वायु सूर्य चंद्रमा वसु ८
रुद्र ११ आदित्य १२ मरुत ४९ विश्वेदेव १३ बृहस्पति
इंड्र वरुण इत्यादि देवतास्वरूप हो इसलिये आपकी स्तुति
वा स्पर्श करता हूं॥४॥
यजु० अध्याय ३६ कंडिका १७॥
द्यौरशान्तिरन्तरिक्षुठशान्ति पृथिवी
शान्तुिरापुस्शान्तुिरोषधयुत्शान्तिः ।
व्वनस्पतयुर शान्तुिर्विश्वेदेवा शा-
न्तुिब्रह्मशान्तुि सर्वशान्तुि शा-
न्तिरेवशान्ति सामाशान्तिरेधि ॥५॥
स्वर्गरूप जो शांति और आकाशरूप बोशांति, पृथिविरूप
जो शांति, जम्प जो शांवि, ओषधीरूप जो शांति, वन-
रूप वथा सर्वदेवरूप और शांतिरूप जो शांति वह मेरेको
हे मणेशदेव ! आपकी प्रसन्नवासे होवे ॥५॥
यजु• अध्याय ३८ अनुवाक मंत्र३॥
विश्वानिदेवसवितर्दुरितानिपरा-
सुव । यद्भुद्रन्तन्नऽआसुव ॥६॥

" (१३०) विवाहपद्धतिः। [ पश्चम-प्र०५] हे अन्तर्यामी सूर्यदेव ! तुम मेरे सम्पूर्ण पापको दूर ले जाओ अर्थात नष्ट करो और जो कल्याण है वह मुझको देवो । सूर्य भगवान्के अन्तयामी होनेमें प्रमाण-" आदित्यचन्द्रावनिलो- उनलच द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मोऽपि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ इति नीतौ। " सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुमश्च " इति श्रुतिः ॥ ६ ॥ यजु० अध्याय १६ मन्त्र ४८ । इमारुद्राय॑तुवसैकपुदिनायदौरायुप्र. भरामहेमतीतायथा शमसट्विपदेचतु- छष्पदेविश्वम्पुष्टुड्यामेऽअस्म्मिन्न- नातरम् ॥ ७॥ (तवसे) बलवान् (कपर्दिने) जटिल (क्षयदीराय ) शुर- वीरोंसे युक्त वा शूरवीरोंके नाशकरनेवाले और (द्विपदे) पुत्रोंके देनेवाले (चतुष्पदे) चौपाये नाम पशुओंके देनेवाले जो महा- देव उसने जैसे इस धाममें सुख और संपूर्ण ठोक मुखी नीरोग होवें वैसे मविको समर्पण करते हैं भर्थात् प्रार्थना करते हैं ॥७॥ यजुर्वेद अध्याय २ मंत्र १२ । एतन्तें देवसवितर्यज्ञम्प्राहुर्च्हुस्प- " भकरण ६.] भाषाटीकोपेता! (१३१) तये ब्रह्मणे । तेनयज्ञमवुते यज्ञप- तिन्तेनुमामव ॥८॥ हे सर्वातयामी सूर्यदेव : यह कियाहुआ यज्ञ तुम्हारे लिये यजमान लोक कहते हैं किञ्च तुम्हारेसे प्रेरित देशके यसमें जो ब्रह्मा बृहस्पति उसके लियेभी कहते हैं और अपना जान यज्ञकी रक्षा करो और ब्रह्मारूप जो मैं मुझको भी रक्षा करो ॥ ८॥ सुप्रतिष्ठितावरदाभवंतुदेवाः ॥ ९ ॥इतिस्वस्तिवाचनम् ॥ सत्कार किये हुए देवता लोक भी वरके दाता होवें॥२॥शत।। ओङ्कारपूर्वहियोगोपासनं यानि नित्यानि कर्माणि" इत्यादिश्रुत्या मंत्रानोडारपूर्व वदेत ॥ ॐ पूर्वक सर्व मंत्रोकाउच्चारण करना चाहिये ॥ इति श्रीगौतमगोत्र (शौरी) अन्वयालंकृतश्रीदेवज्ञदुनि- चन्द्रात्मजकर्पूरस्थलनिवासिंपडितावष्णुदत्तपैदिककृत- टीकायां पञ्चमं प्रकरणं समाप्तम् ॥ शुभमस्तु । षष्ठ प्रकरणम्। विवाहविधिः तत्र कन्याहस्तेन षोडशहस्तपरिमितं मण्डपं निधाय तदक्षिणस्यादिशिपश्चिमां दिशमाश्रित्य मण्डपसंलग्रोमु- त्तराभिमुखम् कौतुकागारं च मंडपादहिरेशान्यां जामात- चतुईस्तपरिमिता सिकतादिपरिष्कृतां वेदिश्च कारयेत् । स्वस्तिवाचनके अनंतर विवाहविधि लिखते हैं कि कन्या (१३२) विवाहपद्धतिः। [ षष्ठ- हस्तपरिमाणके सदृश १६ हाथका मंडप बनाकर उसकी दक्षिण कोणमें पश्चिमदिशाको ले अर्थात निर्ऋतिकोणमें उत्तराभि- मुख जाने आनेके लिये और कुलरीति करनेके लिये कौतुका- गार बनवावे और मंडपके बाहर साथ मिलता ईशानकोणमें जामाता ( जमाई) के चारहस्तपरिमित तुष (तुंह) केश (रोम) शर्करादि निषिद्ध वस्तुओंसे रहित अर्थात् शुद्ध अग्निस्थापनके लिये चार थम्भोंवाली वेदीको बनवावे और विवाहमें विलक नाममण्डल रचना-" विवाहादौ लिखेन्नित्यं तिलकं नाम मंड- लम्" इस कात्यायनजीके प्रमाणसे विलकमंडलका लक्षण लिखते हैं-" सूर्योदयो यहा यत्र राजन्ते मध्यसंस्थिताः । इन्द्रादयः प्रविदिशं स्वस्वभावेष्ववस्थिवाः॥ बहिः शिवसुतायाश्च सर्वतो- भद्रमुच्यते । विनराजो भवेद्यत्र मध्ये नान्यस्तु कश्चन ॥ सुमहतः सुन्दरश्चैव तिलकं नाममण्डलम् । गृहारामप्रतिष्ठायां दुर्गाहोंमें नवग्रहे । सर्वतोभइकं कुर्यात् मंडपे विलकं लिखेत।" इत्यादि बेदी बनानेका बहुत प्रमाण हैं, परंतु विस्तारके भयसे लिखे नहीं जाते। विवाइदिने कृतनित्यक्रियेण जामातपित्रा मातृपूजा- पूर्वकमाभ्युदयिकश्राद्धं कर्तव्यम् ॥ कन्यापिता सात- शुचिः शुक्लाम्बरधरः कृतनित्यक्रियो मातृपूजाभ्युद- यिके कृत्वा अईणवेलायां मण्डपे प्रत्यङ्मुखः प्राङ् मुखबरमृर्वजानु तिष्ठन्तं संबोध्य ततः स्वतिवाचन गणेशकलशादिपूजनं च कृत्वा । १बहगोलाका समय ज्योतिषशाखोकमानना।

प्रकरण ६.] भाषाटीकोपेता। (१३३) विवाहके दिन वरके पिताको नित्यक्रिया संध्योपासन पंच महायज्ञादि मातृपूजापूर्वक आत्युदयिक (नांदीश्राद) करना चाहिये ॥ कन्याका पिता भी स्नान कर पवित्र हो नित्यक्रिया कर धौतवन धार पोडशमातृपूजा नांदीमुखाइ कर पूजन कालमें मंडपमें पश्चिमाभिमुख ही उर्ध्वजानु प्राङ्मुख बैठ वरको संबोधन कर स्वस्तिवाचन कलशपूजन गणेशपूजन करे विवाहमें अवश्य नांदीमुर्खश्राद्धके करनेमें प्रमाण- कन्या- पुत्रविवाहे तु प्रवेशे नववेश्मनि । चूडाकर्मणि बालानां नामकर्मा- दिके तथा ॥ सीमन्तोन्नयने चैव पूत्रादिमुखदर्शने ॥” इत्यादि बहुत प्रमाण हैं। सर्ववृद्धौ हि पितरः पूजनीयाः प्रयत्नतः इति शावातपः। याज्ञवल्क्यजी सूक्ष्मतासे लिखते हैं-" एवं प्रदक्षिणावृत्को वृद्धो नांदीमुखापिन् । यजेत दधिकर्कन्धू मिश्रान् पिण्डान्यवैःक्रियात्" इति प्रथमाध्याये श्राइप्रकरणे ॥ साधुभवानास्तामिति प्रजापतिक्रषिब्रह्मा देवता यजु- श्छन्दो वरार्चने विनियोगः । ॐ साधुभवानास्ता मर्चयिष्यामो भवंतमिति बूयात् । ॐ अचय इति वरेणोक्ते वरोपवेशनार्थ शुद्धमासनं दत्त्वा विष्टरमादाय ॐ वि- एरो विष्टरो विधर इत्यन्येनोक्ते ॐ विष्टरः प्रतिगृह्य- तामिति दाता वदेत् । विष्टरं प्रतिगृहामीत्यभिधाय वरो विष्टरं गृहीत्वा ॥ १ इसकी प्रक्रिया प्राप्तिकमें लिखी है।

१३४ विवाहपद्धतिः। साधुभवान् ' इस मंत्रका प्रजापति ऋषि, ब्रह्मा देवता,यजु- श्छंद वरके पूजनमें विनियोग है।विनियोग विना मंत्रोच्चारण में दोष लिखते हैं-"विनियोग विना मंत्रः पंके गौरिव सीदति" इस लिये मंत्रोच्चारण में प्रथम विनियोग करना चाहिये । इसका लक्षण जैसे-'ऋपिच्छंदौदेवतानां क्रियासु विनियोजनम् ॥ विनियोग स आविष्ठो नत्रे मंत्र प्रयुज्यते ॥ मंत्रार्थ-आप साधु श्रेष्ठवृत्ति वाले हो, हम तुम्हारा पूजन करते हैं । पूजनीय षट् ६ पुरुष होते हैं जैसे पारस्करजी लिखते हैं-"पडा भवत्याचार्य ऋत्विम्बधारो राजा प्रियः स्नातक इति" संवत्सरानईयेयुर्य- क्ष्यमागास्त्वृत्विज इति याज्ञवल्क्यस्मृति में जैसे प्रतिसंवत्सरं त्वयाः स्नातकाचार्यपार्थिवाः । प्रियो विवाहच तथा यज्ञ प्रत्यूविजः पुनः॥” अर्थात सावक १ गुरु २ राजा ३ मित्र ४ पर ५ ऋत्विक ६ ये पूज्य होते हैं। पूजन करो ऐसे वरके कहनेके अनन्तर बैठनेके लिये वरको शुद्ध आसन देकर विष्टरको हाथमें ले विष्टरो विष्ट विष्टरः ऐसे कहकर विधर ग्रहण कीजिये दावा वरको यह कहे । विष्टर ग्रहण करता हूं ऐसे वर कह विष्टर हाथमें ले आगेको मंत्र पढे ॥ विष्टरका लक्षण लिखे हैं “पंचाशता भवे ब्रह्मा तदर्थेन तु विष्टरः । ऊर्ध्वकेशो भवेद्ब्रह्मा एम्बकेशस्तु विष्टरः ॥ दक्षिणावर्तको ब्रह्मा वामावर्तस्तु विष्टरः॥ विष्टगः सर्वयज्ञेषु लक्षण परिकीर्तितम् ॥ षष्मोस्मीत्याथर्वणऋषिर्विष्टरो देवताऽनुष्टुप्छन्दः उपवेशने विनियोगः ॐवष्मोंस्मि समानानामुद्यता

प्रकरण ६]
भाषाटीकोपेता।
(१३५)
मिव सूर्यः। इमंतमभितिष्ठामियो माकश्चाभिदासति
इत्यनेन आसने उत्तराग्रविष्टरोपरि वर उपविशति ॥
(वोऽस्मि) इस मंत्रका अथवषऋपि, अनुष्टुइटन्द, दिष्टर
देवता, वरके बैठनेमें विनियोग है ॥ मन्त्रार्थ-जमे नक्षमतारा
गणके मध्यम स्र्य भगवान् श्रेष्ट कर अपनी जाति हम
श्रेष्ठ हैं, जो मेरा विकार करने याल करता है उसको और
इस विष्टरको पादने रसकर सित है, इस मंत्राने उत्तराभि-
मुख विष्टरपर बैठ जो
ॐ पाधायदायिनको पाय पतिगृहारम
इति दाता वदेत् । पाद्य प्रतिगृहामीत्यभिधाय वरः
ॐ विराजो दोहोऽसि विराजो दोहगशीर मयि पद्याय
विराजो दोहः । इति दक्षिण चरणं प्रक्षामनेरव
क्रमेण वामचरणप्रक्षालनम् ॥
ॐ पापंपायं पायम' ऐसे अन्यपुरुषके कहनेके अनन्तर
पाय ग्रहण कीजिये, यह दाता कहे, पश्चात् पाएको ग्रहण
करता हूं, यह वर कह।। "विराजो दोहोऽसि" इस मंत्रका प्रजापति
ऋषि, अनुष्टुप्छन्द, जलदेवता, पादके प्रक्षारनमें विनियोग
है । मन्त्रार्थ-हे जल ! तुम विशिष्टदोप्ति परमात्माका दोहनाम
रस साररूप हो, इसलिये हे जल ! आपको ग्रहण करते हैं ।
किंच हे विराजोदोह ! अर्थात् मंत्रसंस्कृत जल ! मेरे चरणके
प्रक्षालन योग्य हो । मन्त्रपाठसहित दक्षिण पाद धोवे । अनन्तर
वामपाद धोये । यहाँ मन्त्रके अंतमें विधान नहीं ॥ और ब्राह्मण
-

- (१३६) विवाहपतिः। वरका प्रथम दक्षिणपादप्रक्षालन करना (धोना) और क्षत्रिय वैश्योंका प्रथम वामचरण धोना चाहिये । प्रमाणं गृह्यसूत्रे- 'सव्यं पादं प्रक्षाल्य दक्षिणं प्रक्षालयति ब्राह्मणश्चदक्षिणं प्रथमम, और भी “ब्राह्मणो दक्षिणं पादं पूर्व प्रक्षालयेत्सदा । क्षत्रादिः प्रथमं वाममिति धर्मानुशासनम्" यह पद्मपुराणमें लिखा है ।। ततःपूर्ववद्विष्टरान्तरं गृहीत्वा चरणयोरधस्तादुत्तराग्रं वरः कुर्यात् । ततो दूर्वाक्षतफलपुष्पचंदनयुतार्घपात्र गृहीत्वा यजमानः ॥ ॐ अर्घ इत्यादेविष्णुक्रषि- त्रिष्टुप्छन्दो विष्णुर्देवता अर्घदाने विनियोगः॥ ॐ अर्घोऽर्थोऽर्ष इत्युक्तेऽन्येनार्यप्रतिगृह्यतामिति दाता वदेत् । अर्घप्रतिगृहामीत्यभिधाय वरो यजमान- इस्तादर्घ गृहीत्वा ।आपःस्थ इत्यादिमन्त्रस्य सिन्धु- दीपऋषिरापो देवता अनुष्टुप्छंदोऽर्धाक्षतादिधारणे विनियोगः॥ ॐ आपःस्थ युष्माभिः सर्वान्कामा- नवाप्रवानीति शिरसि किञ्चिदक्षतादिकं धूत्वा ॥ पूर्वोतवत् वर दूसरे विष्टरको उत्तरात्र चरणोंके नीचे रक्स। इसके भनंतर यजमान दुर्वा (नवीन तृण) अक्षत तंडुल चंदन पुष्पयुक्त अर्धपात्रको लेकर 'ॐ अर्धे० ' इस मन्त्रका विष्णु ऋषि, त्रिष्टाछंद, विष्णुदेववा अर्घके दानमें विनियोग है।यथार्थ ज्ञान होनेसे उत्तम दान होता है इसलिये विटर पाप अर्ब भारमनीय आदिका दीन वार उधारण करना चाहिये। प्रमाणभी गृहसूत्रमें लिखा है-"भन्यनिखिः प्राह विष्टरादीनि" प्रकरण ६] भाषाटीकोपेता। (१३७) अपको ग्रहण कीजिये, इस यजमानवाश्यके अनंतर अर्बको पर स्वीकार कर यजमानके हाथसे लेकर ' आपः स्थ' इस मंत्रका सिन्धुद्वीप ऋषि, आप देवता, अनुष्टुपछंद, अर्घअक्षत धारणमें विनियोग है । मन्त्रार्थ-हे जलदेवता ! जिस हेतुसे तुम अमृत, दुग्ध, दधि, मधु, फल, पुष्प, पत्र, यब, अन्नादि सर्व वस्तुमें व्याप्त हो इसलिये हमारे आश्रय हो हम संपूर्ण काम- नाको प्राप्त हों। इस मंत्रसे किंचित् शिरमें अक्षतादि धारण करे॥ समुद्रं व इत्यादिमंत्रत्रयस्याथर्वणऋषिहतीच्छंदो वरुणो देवताऽर्घजलप्रवाहे विनियोगः। ॐसमुद्रं वः प्रप्रि- णोमि स्वां योनिमभिगच्छत । अरिष्टास्माकं वीरामा- परासेचिमत्पयः ॥ इत्यर्धपात्रस्थजलमैशान्यां त्यजन् पटेत् । तत आचमनीयमादाय यजमान आचमानीयमा- चमनीयमाचमनीयमित्यन्येनोक्ते आचमनीयं प्रतिगृह्यता- मिति दाता वदेत् । आचमनीयं अतिगृहामीत्यभिघाय -वरो यजमानहस्तादाचमनीयं गृहीत्वा ।। 'समुई कः' इस मन्त्रका अथर्वण ऋषि, बृहस्पति छंद, वरुण देववा, अर्घजलके गेरनेमें विनियोग है। मंत्रार्थ-हे जलदेववा ! सिद्ध किया अथ जिन्होंने ऐसे तुमको समुड़में प्राप्त करता हूं, अर्थात् कारणताको प्राप्त करता हूं, इसलिये मेरेसे प्रेरित तुम 'स्वां योनिम्' अर्थात् समुंद्रको प्राप्त हो । कि तुम्हारी प्रसन्नवासे हमारे भाई शूरवीर और हमारे पुत्र 'अरिष्टा' अर्थात् आरोग्य रहे और मेरी पूजाके योग्य जब मव नह हो अर्थात (१३८) विवाहपद्धतिः। [ पठ- सदा रहे और मैं भी पूजाको प्राप्त होऊ । ईशानदिकमें जलको त्याग करता हुवा इस मंत्रको पढे। इसके अनंतर यजमान आचमनीयको लेकर 'आचमनीयम्' इस मन्त्रका आपस्तम्ब ऋषि, उष्णिकुछंद, जल देवता आचमनीय देनेमें विनियोग है। यह आचमनीय ३ है । इस · आचमनीयको ग्रहण करो, यह दाता वरको कहे । पश्चात् वर आचमनीय ग्रहण करता हूं कहकर यजमानके हाथसे आचमनीय लेकर।। आमागन्निति परमेष्टीऋपिहतीच्छन्दः आपोदेवता अपामुपर्शने विनियोगः ॥ ॐ मागन्यशसास सृज वर्चसा । तम्माकुरु प्रिय प्रजानामधिपतिं पशूनामरिष्टं तनूनाम् ॥ इत्यनेन सकृदाचामेद्विस्तुष्णीमाचामेत् । ततो यजमानः कांस्यपात्रस्थदधिमधुघृतानि समादायान्येन कांस्यपात्रेण पिधाय कराभ्यामादाय मधुपति मधु- श्छन्दऋषिहतीच्छन्दो मधुभुक् देवता मधुपर्कदाने विनियोगः। ॐ मधुपकों मधुपकों मधुपर्क इत्यन्येनोक्ते मधुपर्कः प्रतिगृह्यतामिति वदेत् । ॐमधुपर्क प्रतिगृहामी- त्यभिधायैव वः। ॐ मित्रस्येति प्रजापतिषिः पंक्ति- श्छन्दो मित्रो देवता मधुपर्कदर्शने विनियोगःॐ मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे इति दातृकरस्थमेव मधुपर्क निरीक्ष्य देवस्य त्वेति ब्रह्मा ऋषिर्गायत्रीच्छन्दः सविता देवतो मधुपर्कग्रहणे विनियोगः ।।

( १३९) प्रकरण ६] भाषाटीकोपेता। यजुर्वेद अ०६ मं०१। ॐ देवस्य॑त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनो. हुभ्याम्पुष्णी हस्ताभ्यांप्रतिगृह्णानि ॥ इत्यभिधाय वरो मधुरकै मृहीत्वा वामहरूले कृत्वा । 'आमागन्'इस मन्त्रका परमेष्ठी ऋषि, वृहती छेद, जलदेवता, जलके स्पर्शन करनेमें विनियोग है ॥ कंत्र-थ-है दरुणदेव । सुम्हारे आश्रित मुझको आप यशस्वी अर्थात् परामयुक्त करो किञ्च ब्रह्मतेजसे युक्त करो अर्थाद क्षत्रिय वैश्यको भी स्ववे- जसे युक्त करो ॥ और महात्मा पुरुषोंकी मित्रतासे तथा पशु- ओंका मालिक और सुखी करो इस मंत्र से वर एक आचमन करे फिर दो चुपचाप (तूष्णींसे) आचमन करे । अनंतर यज- मान कांस्यपात्रमें दधि मधु घृतको लेकर ऊपरसे अन्य कांस्य- पात्रसे बन्द कर हाथमें लेवे । 'मधुपर्क' इस मंत्रका मधुच्छन्द ऋषि, बृहती छंद, मधुभुग्देवता, मधुपर्कके देनेमें विनियोग है। मधुपर्कके बनाने में पराशरजी लिखते हैं-" सपिरेकगुणं प्रोक्तं शोधितं द्विगुणं मधु । मधुपर्कविधौ प्रोक्तं सर्पिषा च समं दधि।।" अर्थात् घृत एक गुण, शहत द्विगुण, दधि एक गुण होना चाहिये । मधुपर्क ग्रहण करे, अनंतर ग्रहण करता हूं यह वर बजमानसे कहे । 'मित्रस्य'इस मंत्रका प्रजापति ऋषि पंक्तिच्छंद, मित्र देवता, मधुपर्कदर्शनमें विनियोग है ॥ मंत्रार्थ- मधुपर्क ।

(१४०) विवाहपद्धतिः। [षष्ठ- तुम्हारेको मित्रदेवके नेत्रोंसे देखता हूँ। इस मंत्रसे दावाके हाथमें ही स्थित मधुपर्कको देखे ॥ 'देवस्य त्या' इम मंत्रका ब्रह्मा ऋषि, गायत्री छन्द, सूर्य देवता, मधुपर्कके ग्रहण करनेमें विनि- योग है।। मंत्रार्थ-हे मधुपर्क सवितानाम देवताकी. आज्ञासे हम तुम्हारेको अश्विनीकुमारकी बाहु तथा 'पूष्णः' अर्थात् सूर्य- देवके हाथोंसे ग्रहण करते हैं। आशय यह है कि सूर्यदेवकी कपासे अश्विनीकुमारने दिया है बलि जिनको ऐसे बाहुओंसे ववव सूर्यके हाथोंसे ग्रहण करता है इस मंत्रको पढकर वर मधुपर्क ग्रहण कर वामहाथमें खरकर.॥ ॐ नमःश्यावेति प्रजापतिषिोयत्रीछन्दः सविता देवता मधुपर्कालोडने विनियोगः॥ ॐ नमश्यावास्या- यात्रशने यत्तआविद्धतचे निष्ठन्तामीतिअनामिकयात्रिः प्रदक्षिणमालोड्य अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां भूमौ किञ्चिन्नि- क्षिप्य पुनस्तथैव दिः प्रत्येकं निक्षिपेत् । तत आचारा- न्मधुपर्क किञ्चित्कन्याय द्रष्टुंदयात्॥ ॐयन्मधुनइत्यस्य कौत्सऋषिर्जगतीछन्दः मधुपर्को देवता मधुपर्कप्राशने विनियोगाऊयन्मधुनोमधव्यं परमरूपमन्नायमातेना- इंमधुनोमधष्येनपरमेणरूपेणान्नाद्यनपरमोमधल्यो । नादो- -सानि ॥३॥ इत्यनेनवारत्रयंमधुपर्कप्राशनं प्रतिप्राशनान्ते चैतन्मंत्रपाठ ॥ ततो मधुपर्कशेषमसंचरे देशे धारयेत् ॥ नमाश्यायेति । इस मंत्रका प्रजापति ऋषि, गायत्री छन्द, सवा देशवा, मधुपर्को भाडोउनमें विनियोग है। मंत्रार्थ- .. प्रकरण ६] भाषाटीकोपेता। (१९१) हे जठराग्ने! कपिश अर्थात् धूम्रवर्ण है जिसका और अन्नके पचा- नेवाले तुमको प्रणाम करते हैं और जो मैंने भोजनकालमें निषिद पदार्थ भक्षण किया वह निकालवा हूं इस मंत्रको पढ़ अना- मिकासे तीन बार प्रदक्षिणकमसे आलोडन कर और अनामिका अंगुष्टसे पृथवीपर किंचित् २ तीन वार मधुपर्क गेरे, अनंतर लोकाचारसे मधुपर्क किंचित् कन्याके लिये देखनेको भेजे ॥ यन्मधुन इति । इस मंत्रका कौत्सऋषि, जगती छन्द, मधुपर्क देववा, प्राशन करनेमें विनियुक्त है। मंत्रार्थ-हे देवगणो! जो मकरंदका परम उत्कृष्ट रूप 'अन्नाय' अर्थात् - अन्नादिवत् प्राणधारक तिसपर उत्कृष्ट अर्थात शरीरमें व्याप्त सर्व रूपको पाप्त हुए रसकरके मैं सबको श्रेष्ठ मधुपर्कके योग्य अन्नके भोगनेवाला होऊं । इस मंत्रको पढ तीन वार मधुपर्क प्राशन कर मंत्रपाटके. अनन्तर प्राशन करना शेष रहा मधुपर्क शुभूमि जिसपर पाद म आवे वहां गेर देवे । इस स्थानमें सूत्रकारके बहुत मत हैं कि शेष मधुपर्क जो पूर्व स्त्रीका पुत्र हो उसको देना वा पूर्व दिशा असंचर स्थानमें गेर देना वा संपूर्णआप पीना अथवा शेष अपने विद्यार्थी- को देना । यथा सूत्रम्-"मधुमतीभिर्वापत्यूचं पुत्रायान्तेवासिने उच्छिदंदयात्सर्व वा प्राश्नीयात्माग्वाऽसंचरे निनयेत्” इति ।। ततस्विराचामेद्वरः वाङ्म भास्ये अस्तु नसोमें प्राणो- ऽस्तु अक्ष्णोमें चक्षुरस्तु कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु बाह्वोर्मेबल- मस्तु उर्वोमें ओजोऽस्तु अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तम्का मे संतु ॥ इति प्रत्येकं सर्वगात्राणि संस्पृशेत् ॥

(१४२) विवाहपद्धतिः। सजलहाथमे अंगन्यास करे । मंत्रार्थ-वाक् (वाणी) देवता मेरे मुखमें हो और नासिकामें प्राण हो, नेत्रों में चक्षु- रिद्रिय हो, कोंमें श्रोत्रंद्रिय हो, बाहुमें बल हो और ऊरुओमें ओज हो तथा मेरे संपूर्ण अंग अरिष्ट अर्थात् अरोग हो. इस मन्त्रोंसे एक एक अंगके क्रमसे स्पर्श करना । अब जैसे अंगुली चाहिये वह क्रम लिखते हैं-कराम अंगुली तीन १ वर्जन्य- ङ्गुष्ठ २ मध्यमांगुष्ठ ३ अनामिकांगुष्ठ ४ अंगुष्ठकनिष्ठिका ५ सर्वागुलिनिमोलन ६ यह क्रमपूर्वक रीति है। ततो यजमानद्वारा गौगौंगौरिति पाठः । अत्र वरयज- मानाभ्यां तृणच्छेदनमाचारो न तु विधिः। अत एव पद्ध- तिषु ततो वरस्तृणं यजमानेन सह गृहीत्वाऽग्रिममंत्र पठेत्-मातारुद्राणामितिमंत्रस्य ब्रह्मा ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः शौरिदेवताभिमन्त्रणे विनियोगः॥ॐमाता रुद्राणां दुहिता वसुना स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभिः । प्रनुवोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदितिं वधिष्ट ममचाऽमुष्य चपाप्मा हतः॥ॐ उत्सृजत तृणान्यत्तु धृत्योत्सजेदिति यात्।।उत्सृजेत्तु तामिति तृणं छिन्यादित्युत्सृजेत्।। वदनंवर यजमानद्वारा 'गौौौंः' यह तीन बार कहना, यहाँ घर यजमानका तृणच्छेद आचार है विधि नहीं है इसलिये पइतियोंमें वर यजमानके साथ अग्रिम मंत्र पढे-'माता रुद्राणां' इस मंत्रका ब्रह्मा ऋषि, त्रिष्टुप छंद, शौरी देवता, अभिमंत्र प्रकरण ६.] भाषाटीकोपेता। (१४३) विनियोग है।मन्त्रार्थ-श्रीमहारुद्रजी नन्दिकेश्वररूप कर ऋषि- योसे भयभीत हुए गौके गर्भद्वारा प्रकट भये इसलिये रुद्रोंकी माता है। देवदानवोंके समुद्रमंथन से श्रांत हुओंको देखकर विष्णुने समुद्रमंथनद्वारा उत्पन्न की : इसलिये विष्णु और विष्णुके अंश होने से वसुओंकी पुत्री है ! इसलिये वैष्णवी सुरभी माता यह कहते हैं और नारायणकी पुत्री होनेसे आदि- त्यनाम देवोंकी भगिनो है ॥ "नारायणाद्वादशादित्याः” इति श्रुतेः । अमृत दुग्धकी नाभि अर्थाद उत्पत्तिस्थान है और मेरे कर अवध्य गौ है परंतु मेरे और यजमानके पाप ही नष्ट हो । हिंसा करने में प्रायश्चित्त लिखा है-"ब्राह्मणं गां तथा कन्या हन्यादज्ञानतोऽपि यः। निरये पच्यते तावयावदिन्द्राश्चतुर्दशा" इसलिये त्याग देनी चाहिये ॥ ॐ मनमें बहबर "उत्सृजत तृणान्यत" यह उंच स्वरसे कहे । शंका करते हैं कि, गवा- लम्भ भी गौणपक्ष है वो कैसी व्यवस्था होनी चाहिये । इसपर उत्तर है-गरालम्भको अस्पर्य और लोकविरुद्ध होनेसे और यह वार्ता नाममात्र कहनेसे भी प्रायश्चित्ती होनेसे निषेध है। प्रमाण याज्ञवल्क्यमूवि अ० १-"अस्वयं लोकविहिट धर्ममप्याचरेनतु ” अर्थ जो अंतमे दुःखदायक और छोक- विरुद्ध धर्मको भी न करे और यह महापावक है जैसे मनुजी लिखते है-"न परं पावकं घोरं कठौ गोहत्यया समम्" नाम- मात्र प्रायश्चित्त पराशरजी कहते हैं- कली वाङ्मानगोमेश्रो निरये प्रापयनरम् । पितृभिःसह धर्मात्मा नैव कुर्यादतश्चतम् # (१४४) विवाहपद्धतिः। [षष्ठः-- और कलियुगमें यह वर्जित है-“गोमेधो नरमेधश्च विवाहे गोर्वध- स्तथा । परक्षेत्रे सुतोत्पत्तिः कलावेवानि वर्जयेत् ॥” इसलिये गौको त्याग दो, यह तृणको भक्षण करे और हमारेसे पुष्टि हो। ततो वेदिकायां तुषकेशशर्कराभस्मादिरहितां चतु. रत्रभूमि कुशेः परिसमुद्यतानेशान्यां परित्यज्य गोमयो- दकेनोपलिप्य स्पयन सुषेण वा प्रागग्रप्रादेशमितमुत्तरो- त्तरक्रमणविरुल्लिख्योल्लेखनक्रमेणानामिकांगुष्ठाभ्यां मृद- सुद्धृत्य जलेनाभ्युक्ष्य तत्र तृष्णीं कांस्यपात्रस्थं विडित वह्नि प्रामुखः प्रत्यङ्मुखमुपसमाधाय तदक्षार्थ कंचि- नियुज्य कौतुकागाराद्वरः कन्यामानीय मण्डप उपवेश्य अथैनां वासः परिधापयति॥ गौके उत्सर्गानन्तर कुशकण्डिका लिखते हैं-तुप केश शर्करा (रेत) भस्मादि निपिद वस्तुसे रहित चारों कोणसे हस्वपरिमाण वेदी बनाना, उसको सवत्स गौके गोवरसे लेपन कर सद वा सुवेप्से पूर्वाभिमुख प्रादेशमात्र दक्षिणसे उत्तरकी रफ वीन बार लिख और रेखाक्रमसे तीन वार अनामिका अंगुले पृचिका निकाल शुछजलसे अन्युक्षण कर अनम्वर कांस्यपात्रमें अग्नि रखकर ऊपरसे बन्द कर मौन हो प्रत्य- मुख बैठ प्राङ्मुख अविस्थापन कर उसकी रक्षाके लिये समिधा रक्खे और कौतुकागारसे पर कन्याको मेवर मणपने बाल आगे मन्त्र से कन्याको बन्न पहनावे॥

प्रकरण, ६) भाषाटीकोपेता। (११५) ॐ जगंगच्छेतिमंत्रस्य प्रजापतिऋषित्रिष्टुप्छ दस्म- न्तवो देवता वस्त्रपरिवाने विनियोगः॥ ॐ रागन्छ परि धत्व वासोभवाकृष्टीनामभिशस्तिपावा । तंच व 1. रदःसुच्चा यिञ्च पुत्रान् नुसंध्ययस्वायुप्लीद पिर व वासः ।। इतिमन्त्रेण परिधानवस्त्र परिधापयेत् वन- त्तरीय व.सः समादाय वरोऽग्रिममन्त्रेण परियायत । या अकृन्तनवयन्याअतन्वत याश्चश्वीरित्या दिमन्त्रर वना- पतिपिजगतीछन्दोविधायोदेवतास्त्रधारणेवियनः । ॐया अकृन्तनवयन्या अतन्वत याश्चदेवीस्तंतु-भि: तथि ॥ तास्त्वादेवीजरसेसंव्ययस्वायुष्मती रिवत्व वासः॥ इतिमन्त्रेणअइतवासोधीतं वा सौत्रणाच्छादशीति श्रुत्यनुसारेणवरोऽप्येतादृशवाससी अत्र परिधत्ते परिधा- स्यै इत्यादिमन्त्राभ्याम् ।। "जगंगच्छ " इस मंत्रका प्रजापतिऋषि, त्रिष्टुप्छ ।, नंतु देवता वस्त्र के पहनानेमें विनियोग है । मन्त्रार्थ-हे आयुष्मती । अर्थात् संपुर्णायुयुक्त ! तुम हमारे साथ निदोष जरा अथात् बुढापनको प्राप्त हो और मेरे मनको अच्छी प्रतीत ई नेशली हो और क्रूरता कपटताको त्याग श्वशुरादि सम्बन्धियोंसे संकु- चित होकर सौम्य स्वभाववाली हो, वा स्त्रियोंके मध्यमें तुम श्रेष्ठ हो और शतवर्ष पूर्णायु पर्यंत मेरे साथ प्राणधारण करो यह पूर्वोक्तसे जानना चाहिये । और पतिव्रता हो धर्मसे बडे तेजवाली होकर धन और पुत्रको प्राप्त हो । यह मेरे कर के दिया ।

(१४६) विवाहपतिः। [पष्ठ- हुवा वध धारण कर । यहां 'परिधत्स्व ' पद प्रथम आशंसामें दूसरा प्रेरणाम होनेसे पुनरुक्ति दोष नहीं ॥ इस मन्त्रसे वर कन्याको अधोवस्त्र पहनावे ॥१॥' या अरुन्तन् 'इस मन्त्रका प्रजापति ऋषि, जगती छद, विधात्री देवता, वनके धारणमें विनियोग है। मंत्रार्थ-जो देवी इस बस्त्रको कातती भयी और जो 'वयती' अर्थात् बुनती भयी और जो २देवी सूत्रको वनुती भयी तुरी वेमादिसे उस २ सामर्थ्य के देनेवाली देवीलोग निर्दोष दीर्घकाल जीवनके लिये तुम्हारे वस्त्र पहनाती हैं । इस हेतुसे हे आयुष्मति | इस वस्त्रको उत्तरीय होनेसे धोरण करो ॥ इस मंत्रसे नवीन वस्त्र आप धोया हुवा धारण करावे। न कि रज- कादिसे धोया होवे, इस श्रुति अनुसार वर भी अधोवस्त्र उत्तरीयवस्त्रको धारण करे 'परिधास्यै' इत्यादिमंत्रोंसे ॥ प िधास्ये इत्यादिमन्त्रस्याथर्वण ऋषित्रिष्टुप्छन्दः तन्तवो देवता वासम्परिधाने विनियोगः । ॐ परिधास्यै यशोधास्यै दीघायुष्वायजरदष्टिरस्मि । शतञ्चजीवामिश- रदः पुरुचीरायस्पोषमभिसंव्ययिष्ये ॥ इति पठित्वा वरः परिधचे । “अथोत्तरीयमाच्छादयतीतिसूत्रम्" ॐयशसे- त्यादिमन्त्रस्य प्रजापतिपिजगतीछन्दो विधात्र्योदेवता वासोधारणे विनियोगः ॥ ॐयशसामाद्यावापृथिवीयश- सेन्द्रावृहती । यशोभगश्च माविदद्यशोमाप्रतिपद्यता- मिति पस्त्विोत्तरीय परिधते ॥ ततः कन्याया वरस्य च द्विराचमनम् ॥

प्रकरण ६ भाषाटीकोफेता। (११७.) "परिधास्यै" इस मन्त्रका अथर्वणऋषि, विष्टुप्छन्द, तन्तु देववा वस्त्र धारणमें विनियोग है । मन्त्रार्थ हे वस्त्रदेववा तुम्हा- रेको अनेक श्रेष्ठवस्त्र धारणके लिये तथा यशकीर्तिके लिये और निर्दिष्ट चिरकाल जीवनके लिये तुम्हारी कपासे पूर्णायुके भोगने- वाला मैं बहुपुत्र धनादियुक्त धनके देनेवाले तुमको धारण करवा हूं और तुम्हारे सम्बन्धसे शतवर्ष जीवित रहूं इस मंत्रको पढ- कर अधोवस्त्र धारण करे॥ आगेके मंत्रसे उत्तरीय जैसे-" यशसा इस मंत्रका प्रजापतिऋषि, जगतीछन्द, विधात्री देवता वस्खधार- गमें विनियोग है ॥ त्रार्थ-हे वनदेववा ! यशसे युक्त आकाश पृथिवी वथा यशयुक्त इन्द्र बृहस्पति वदत् यशयुक्त सर्य मुझको जाने और उनसे संपादन किया यश मुझको प्राप्त हो इस मंत्रसे उत्तरीय धारणकरे, अनंवर कन्या और वरको दोवार आचमन करना चाहिये । एक अधोवस्त्र धारण कर द्वितीय उत्तरीय धारण करे । प्रमाण जैसे याज्ञवल्क्यस्मृति आचाराध्यायश्लोक १९६-" आचान्तःपुनराचामेद्वासोविपरिधाय च।" अर्थ-आच- मन किया हुआ फिर आचमन करे वस्त्रको धारण करके भी इति ततः कन्याप्रदेन परस्परंसमजेथामितिप्रेषितयोः पर- स्परंसम्मुखीकरणम् ॥ समञ्जन्वितिमंत्रस्यअथर्वण ऋषि- रनुष्टुप्छन्दो विश्वदेवादेवता मैत्रीकरणे विनियोगः ॥ ॐ समन्चन्तु विश्वदेवा-समापोहृदयानि नौ । सम्मातरिश्वा संधातासमुदेष्टीदधातु नौ ॥ इति वरः पठेत् ।। ततकन्या प्रदकर्तृकग्रन्थिबन्धनम् । हस्तलेपनं शाखोच्चारणम् [पष्ट- (१८) विवाहपद्धतिः। अनन्तर यजमानद्वारा कन्यावरकी मैत्री करानी "समअन्तु" इस मंत्रका अथर्वण ऋषि, अनृष्टुप्छन्द, विश्वेदेवा देवता, मैत्री करनेमें विनियुक्त है। मंत्रार्थ-हे कन्ये । संपूर्ण देवता तथा शुद जलसे तुम्हारे हमारे मनको गुणातिशयद्वारा संस्कार करे अर्थात् दुष्टशासनासे रहित शुद्ध करे तद्वत् अनुकुल प्रजापति और उप- देशक करनेवाली सावित्री ( गायगी) देवता भी हमारी तुम्हारी बुद्धि, धर्म, अर्थ, काम, मोक्षमें, लगाये। इस मंत्रको वर पडे ॥ शंका-कहते हैं कि वरको ‘कन्या इस शब्दसे कहना उचित नहीं कि जो पुरुष स्त्रीको माता वा भगिनी वा कन्या कहे उसको प्रायश्चित्त करना लिखा है । उत्तर-ययपि तुम्हारा कथन सत्य है तथापि इस कालपर्यत और स्त्रियोंकी तरह यह भी कन्याही थी बरका भी कुछ संबंध नहीं और वाग्दानके अनंतर भी कन्या ही कही जाती हैं यथा प्रमाण -"वरदानोचिता कन्या" फिर पाणिग्रहणके अनन्तर यह वधूशब्दसे कही जावेगी स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनात् ” इस न्यायसे यह सूत्र कारका भी प्रमाण देते है "सुमंगलीरियंवधूरिमार समेतपश्यत ॥ सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्त विपरेतनेति और नारदस्मृतिका भी प्रमाण जैसे – दशवर्षा भवेत्कन्या-संप्रदाने बधूर्भवेत् । सांगुष्ठग्रहणे भायी पत्नी चातुर्थकर्मणि ॥” अनन्तर यजमान द्वारा द्रव्य पुष्प अक्षवादि कन्याके वस्त्रमें रखकर बांध वस्त्रको वरके वस्त्रसे बांधे जिसको लोग गठचीवन कहते हैं प्रमाण भी जैसे योगी याज्ञवल्क्यजीका -"कन्यकासुदशे पार्थे प्रकरण ६.] भाषाटीकोपेता। (१४९) द्रव्यपुष्पाक्षवानि च । निक्षिप्य वानि सम्बड्य बरवस्त्रेण संयु- जेत ॥ वस्नः सयोज्य तौ पूर्व कन्यादानं समाचरेत् । दानेन युक्तयोः पश्चाद्विदध्यात्पाणिपीडनम्॥ "इति । अनन्तर हाथों में कन्याके उद्वर्तन ( उबटन) लगाना॥ कन्यादानम् । दाता शखस्थदूवीक्षतफलपुष्पचंदनजलान्यादाय । अथ कन्याप्रदः जामातृदक्षिणकरोपरि कन्यादक्षिणकर निधाय-दाताऽहं वरुणोराजाद्रव्यमादित्यदेवतम् । विप्रो- सौविष्णुरूपेण प्रतिगृहात्वयं विधिः॥ इति दाता पठेत्।। गोत्रोच्चारणं च कुर्यात् ॥ विप्रातिरिक्तपक्षे विप्रोसावित्यत्र वरोसाविति पठेत्।।ॐस्वस्तीति वचनमुक्त्वा द्यौस्त्वाद- दातु पृथिवी त्वा प्रतिगृह्णात्विति मंत्रण कन्याहस्तं वरः प्रतिगृहीयात् ॥ ततः कन्याप्रदः अबकृततत्कन्यादान- यथोचितफलावाप्तये कन्यादानप्रतिष्ठार्थमिदं हिरण्य- मग्निदैवतममुकगोत्रायामुकभर्मणे ब्राह्मणाय वराय दक्षिणां तुभ्यमहं सम्प्रददे । इति दक्षिणां गोमिथुनं वा दद्यात् ॥ ततः स्वस्तीति वरः प्रतिबूयात् ॥ क्षेपकम् । कन्यादानानंतरं कन्यापिता वधूवरी प्रार्थयते ॥ तत्रा- दौ वरप्रार्थना । तद्यथा-कन्यां लक्षणसंपन्नां कनका- भरणेर्युताम् । दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगी पया ॥ ऋषयः सर्वभूतानां साक्षिण्यः सर्वदेवताः। इमा -- [षष्ठ- . (१५० “वाहपद्धतिः। कन्यां प्रदास्यामि पितॄणां तारणाय च ॥ कन्यादान महान दानं सर्वदानेषु दुर्लभम् । तदद्य देवयोगेन त्वं गृहाण वगेत्तम ॥ गौरी कन्यामिमां विप्र यथाशक्ति विभूषिताम्। गोत्राय शर्मणे तुभ्यं दत्तां विप्र समाश्रय ।। मम वंशसमु- द्भूता अष्टवषाणि पालिता । तुभ्यं विप्र मया दत्ता पुत्र- पौत्रप्रवर्धिनी ॥ अथ कन्यामीश्वरं च प्रायेद-कन्ये ममारतो ध्याः कन्ये मे देविपार्श्वयोः । कन्ये पृष्ठतो भूयास्त्वदाना- न्मोक्षमाप्तुरा:म् ॥ त्रैलोक्यनाथ देवेश सर्वभूतदयानिधे । दानेमानेन मे प्रीतो मन शांति प्रयच्छ मे ॥ श्रुत्वा कन्यादानं च पितः प्रपितामहाः। विमुक्ता सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोकं ब्रजन्ति ते ॥ इति संप्रार्थ्य प्रतिज्ञावचनं बरेण कुर्यात् ।। धर्मेचार्थे च कामे च त्वयेयमतिचारतः ॥ न त्याज्याज्याहुतिरिव भूमौ संसारभूतीदा ॥यस्त्वयाधर्म- श्वरितः कर्तव्यश्चानया सह ॥ धर्म चार्थे च कामे च त्वयेयं नातिचरितव्या॥ वरः--अहंनातिचरामदं यदुक्तं भवताततः। धर्मार्थका मकै कार्यदेहच्छायेव सर्वदा ॥ नातिचरामीति वरो वदेव।। दशमहादानमन्त्रा। कन्यार्थे कनकं धेनुदासीरथमहीगृहाः । महिष्यश्व- गजाः शय्या महादानानि वै दश ॥ सुवर्णमन्त्रः-हिरण्यग- भसंभूतं सौवर्ण चांगुलीयकम् । सर्वप्रदं प्रयच्छामि प्रीणातु कमलापतिः । शीरोदमथने पूर्वमुदितं कुण्डलदयम् ।

प्रकरण ६] भाषाटीकापता। (१५१) श्रिया सह समुद्भुतं ददे श्री प्रीयतामिति ॥ कांचनं इस्त- वलयं रूपकांतिमुखप्रदम् ॥ विभूषणं प्रदास्यामि विभूष- यतु ते सदा॥अथ धेनुदानमन्त्रः-यज्ञसाधनभूता या विश्व स्याघौधनाशिनी । विश्वरूपधरो देवःप्रीयतामनया गवा।। अथ दासीदानमन्त्रः-इयं दासीमया तुभ्यश्रीवत्सातिपा- दिता । सर्वकर्मकरीभोग्यायथेट भद्रमस्तु मे ॥ अथ रथ- दानमन्त्रः-स्थाय रथनाथाय नमस्ते विश्वकर्मणे । विश्व- रूपाय देवाय अरुणाय नमोऽस्तुते ॥ पृथिनीदानमन्त्रः- सर्वेषामाश्रया देवी वराडेण समुद्धता । अनंतसत्यफलदा अतः शांति प्रयच्छ मे गृहदानमन्त्रः-इदं गृहं गृहाणत्वं सर्वोपस्करसंयुतम् । तब विप्रसादेनन्मसंतुमनोरथाः ॥ गृहे मम विभूत्यर्थं गृहानत्वंद्विजोत्तम ॥ प्रीयतां मे जग- योनिर्वास्तुरूपी जनार्दनः ॥ अथ महिषीदानमन्त्रः-महिषी यमरूपात्वं विश्वामित्र विनिर्मिते । पूजिता इर मे पापं सर्व- दानफलप्रदे॥ अथावदानमन्त्रः-महार्णवसमुत्पन्नउच्चैः- श्रवसपुत्रक । मया त्वं विप्रमुख्याय दत्तो हय सुखीभव ॥ गजदानमन्त्रः-गजेन्द्र मत्तमातङ्ग दैत्यसैन्यविनाशक । तवदानेन मे शान्तिः सर्वदाऽस्तु महत्सुखम्॥ अथ शय्या- दानम्-यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरजातया। तथा- शक्त्या ममाप्यस्त्वशून्यं जन्मनिजन्मनि ॥ इति।।अन्या- न्यपि देयानि ॥ अथ तापात्रदानम्-परापवादपेशुन्याद- भक्षस्य च भक्षणात् ॥ उत्पन्नपापं दानेन ताप्रपात्रस्य [षष्ठ- १५२) विवाहपद्धतिः। नश्यतु ॥ अथ कांस्यपात्रदानम्-यानिपापानिकाम्यानि कामोत्यानि कृतानि च ॥ कांस्यपात्रप्रदानेन तानि नशेतुमेसदा ॥ अथरौप्यपात्रदानम्-अगम्यागमनंचैव परदागभिमर्शनम् । रौप्यपात्रप्रदानेनतत्यामेव्यपोहतु ॥ तांबूलदानमन्त्रः-पूरितं पूगखण्डेन नागवल्लीदलान्वि- तम् । पूर्णेन चूर्णपात्रेण कपूरपिष्टकेन च ॥ सपूगखंडन दिनन्धर्वाप्सरसां प्रियम् । ददे देव निरातङ्क त्वत्प्र- साद'त्कुरुष्व माम् ॥ दीपदानमन्त्रः-दीपस्तमो नाशयति दीय कांति प्रयच्छति ॥ तस्मादीपप्रदानेन मम वंश- प्रवाई म् ।। इति । अत्र अन्येऽपि कन्याबान्धवाः यथा- सम्भव द्रव्यं बरखध्वथै प्रयच्छन्ति केचन होमति प्रय- च्छन्ति । इयं देशाचारतो व्यवस्था ज्ञातव्येति शम् ।। वनयंथि बन्धनके अनंतर कन्यादान लिखते हैं-यजमान शंखमें दुर्वाक्षत फल पुष्प चन्दन जल लेकर दावा बरके दक्षिण हाथपर कन्याका दक्षिण हाथ राखे । पूर्वोक्त मन्त्रार्थ-वरुण रूपमें यजमान और सूर्य देवताक यह द्रव्य विष्णुरूप वर यह विधि ग्रहणकरे इस मन्त्रको दावा पढे स्वस्ति हो ऐसे कहे, मन्त्रार्थ आकाश तुम्हारेको देता है और पृथ्वी ग्रहण करती है। इस मन्त्रसे कन्याका हाथ वर ग्रहण करें अनंतर आज किये कन्या- दानकी शास्त्रविहिव स्वर्गादि प्राप्तिके लिये यह सुवर्ण अग्निदेव सम्बन्धी अमुकशर्मादि वरको दक्षिणासे देता है वा गौ दो वत्स सहित देता है । इसके अनन्तर तुमको कल्याण हो ऐसे वर प्रकरण६.] भाषाटीकोता। (१५३) कहे और संकल्पकी विधि बृहत्पराशरजी लिखते हैं- "कन्या- दानसमारम्भे दाता शंखे समाददत् । दूर्वाक्षतफल पुष्पं चंदनं जलमेव च ॥” इत्यादि संपूर्ण विधानको विस्तारके भय से नहीं लिखते । और संकल्पपूर्व कन्यादानका लिखा हुआहै स्वस्तीति इस स्थानमें आचारसे और संबंधी पुरुष भी सुवर्ण रजत ताम्र गौ महिषी ग्राम पृथ्वी पौतक होनेसे कन्याको यथाशक्ति देते हैं। कई होमके अनन्तर कोई २ वधू-वरके विसर्जनके अनंतर खट्वादि दान करते हैं।जिस देशमें जैसे हो वैसे ही करना. मुनियोंके मतभी बहुत लिखते हैं। "कन्याप्रदानं तु विधाय वात- स्तदक्षिणां गोमिथुनं सुवर्णम् । दत्त्वा प्रदद्यादरणं वराथै वस्त्राणि पात्राणि विभूषणाणानि । तत्रैव देयानि बहुश्रुता जगुवाल्मीकि- जावालिपराशरायाः । होमात आह गुनारदाचा विसर्जने व्यास- मरीचिकौत्साः॥” इत्यादि। और देशाचारमें प्रमाण वचनं च कुर्युर्विवाहश्मशानयोधामंप्राविशतादितिवचनात्तस्मा- तयोर्मामःप्रमाणमितिश्रुतेः” अर्थ यह कि, विवाहके कर्तव्यतामें और श्मशान अर्थात् प्रेतक्रिया याममें प्रवेश कर ग्रामवचन करे इस श्रुतिसे अपने २ देशरीति और कुलरीति और ग्रामरीवि परन्तु जो धर्मविरुद न होवे उसको करे। यजुर्वेद-अध्याय ७ मन्त्र ४८। "ग्राम- ॐ कोंदात्कस्माऽअदात्कार्मोदात् [षष्ठ- (१७६) विवाहपद्धतिः। हूत्या २ स्वाहा । इदं वरुणाय अपामधिपतये ॥ ९॥ ॐसमुद्रः स्त्रोत्यानामधिपतिः समावत्यस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यदिवहू- त्याश्स्वाहा ॥ इदंसमुद्राय स्रोत्यानामधि०॥१०॥ॐअन्नर साम्राज्यानामधिपति तन्मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन्क्षत्रे- ऽस्यामाशिष्यस्यांपुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यांदेवहत्या स्वाहा । इदमन्नाय साम्राज्यानामधिपतिने ॥ ११ ॥ ॐ सोमओषधीनामधिपतिः समावत्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मि- न्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यांदेव- हूत्याश्स्वाहा । इदं सोमायओषधीनामधिपतये ॥१२॥ ॐ सविता प्रसवानामधिपतिः समावत्वस्मिन्ब्रह्मण्य- स्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यां देवहूत्यारस्वाहा ॥ इदं सवित्रे प्रसवानामधिपतये॥१२॥ ॐरुद्धः पशूनामधिपतिः समावत्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन्क्षत्रे- स्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यां देवहूत्यार स्वाहा ॥ इदं रुद्राय पशूनामधिपतये ॥ १४ ॥ अत्र प्रणीतोदक स्पर्शः ॥ॐ त्वष्टा रूपाणामधिपतिः समावत्व- स्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यांपुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्या स्वाहा इदं त्वरूपाणामधिपतये ॥१५॥ ॐविष्णुःपर्वतानामधिपतिः समावत्वस्मिन्ब- मण्यस्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्म- ण्यस्यां देवहत्यारस्वाहा ॥ इदं विष्णवे पर्वतानामधिप- .

प्रकरण ६ 6- , भाषाटीकोपेता। ( १७७) तये ॥ १६॥ ॐमरुतो गणानामधिपतयस्ते मावंत्वस्मि न्ब्रह्मण्यस्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्क- मण्यस्यां देवहूत्याश्स्वाहा ॥ इदमरुद्भया गणानामधिप- तिभ्यः ॥१७॥ ॐ पितरः पितामहाः परऽवतितास्त- तामहाइहमावत्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिनक्षत्रे ऽ स्यामाशिप्यस्य पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यां देवहुत्या. स्वाहा ॥ इदं पितृभ्यः पितामहेभ्यः परेभ्योऽवरंभ्यस्ततेभ्यस्तता महेभ्यः ॥ १८ ॥ अत्र प्रणीतोदकस्पशः॥ इन अष्टादश १८ मंत्रोका प्रजापविऋषि, पंक्ति छन्द मंत्रोक्त देवता, अग्यातान नाम होममें विनियोग है ।। इनक अर्थ यथाक्रमसे जानना ॥ मंत्रार्थ १ -सबका स्वामी अग्निदेव मुझको वेदादि अध्य- यन कर्ममें और बल वीर्य वर्तमान इस विवाहमें तथा आगे होने- वाली वृद्धि तथा देवपुजनादिक कर्ममें मेरी रक्षा करे, यह आहुति अग्निके लिये सहुत हो । २ सबसे बडे जो बृहस्पतिजी उनका जो अधिपति राज होनेसे इंद्र सो मुझ. इत्यादिपूर्वोक्त अर्थ जानना १७ मंत्रोंमेंही ।। ३-मर्त्यलोकके प्राणियोंको दण्ड देनेवाला इललिये पृथि- बीके स्वामी जो धर्मराजजी वह मुझको० इत्यादि । यह आहुवि देकर प्रणीवाजलसे हाथ प्रक्षालन करने । ४-आकाशगामी होनेसे आकाशका स्वामी श्रीवायुदेववाजी मुझको रक्षा करे० इत्यादि । १२ (१७८) विवाहपद्धतिः। [पष्ट- ५-संपूर्ण अन्धकार नाश करनेसे दिनके स्वामी सूर्य नारायण मुझको रक्षा करे० इत्यादि ॥ ६-अश्विनीसे आदि औरदाक्षायण्यादि तारका चन्द्रमाजीकी सियाँ हैं इससिये नक्षत्रोंके स्वामी चन्द्रमाजी मुझको इत्यादि। ७-महादेवजीके शिष्य बन अपार व्याकरणादि जान और अत्युत्तम संस्कृत उच्चारणादिसे बृहस्पतिजीको वेदोंका पतित्व उचित है वह मुझको० इत्यादि । ८-सत्यपदार्थका स्वामी जो मित्र देवताजी वह मुझको इत्यादि ॥ प्रमाण जैसे-“मित्रत्वं जायते सत्यात्सत्यादेव प्रवः बते । सत्यात्त्रफलते नित्यं सत्यहेतुहि मित्रता ॥" ९-जलोंका स्वामी वरूणदेवजी मुझको इत्यापि ॥ प्रमाण जैसे-" जलानां जलजन्तूनां पाशी धात्राऽधिपः सतः” इति ॥ १०-स्रोत्यानाम जो नद, नदी, नाले बहनेवाले और मंभीर दुरवगाह उनका मालिक समुद्रजी मुझको० इत्यादि०॥ ११- अद्यते अत्ति च भूतानि इति अन्नम् ” अर्थात् जिसको मनुष्यादि भक्षण करें और जो मनुष्यादिको भक्षण करे और उत्पन्न करे तथा पालन करे ऐसा जो अन्न परमेश्वर इस्वी हय (घोडा) गृह बाग बगीचा इत्यादि सर्व वस्तुका स्वामी यह मुझको रक्षा करे. इत्यादि । १२-ओषधियों का स्वामी सोमदेवजी मुझको० इत्यादि । १३- सर्वके उत्पन्न करनेमें समर्थ सविता देवताजी मुझको०॥ १५-कामधेनुके गर्भधारा नन्दिकेश्वरका अवतार होनेसे प्रकरण ६.] भाषाटीकोपेता। । १७९) महादेवजी पशुओंके स्वामी कहे जाते हैं वह मुझको• इत्यादि । आहुति देकर प्रणीताजलसे हाथ धोबे इत्यादि । १५-रूपोका स्वामी त्वष्टा देवजी मुझको० इत्यादि । १६-पर्व जो अमावस्यादि चन्द्रग्रहणादि दर्शपौर्णमासादि यज्ञोंका स्वामी विष्णुपरमात्मा परमेश्वरजी मुझको० इत्यादि ॥ १७-मणोंके स्वामी मरुत् मुझको० इत्यादि । १८-देवऋषि आंगिरस भार्गव ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र और जो पिता पितामह प्रपितामहादि सनातन फिर अग्नि पाचादि और आधुनिक जो हमारे गोत्री वह सर्व मुझको. इत्यादि । यहां भी प्रणीताजलसे स्पर्श करना ॥ जिन २ देवताकी आहुतिके अनंत जलस्पर्श करना चाहिये यह प्रमाण लिखते हैं-"यमो रुद्रश्च पितरः कालो मृत्युभ पंचमः । पंच क्रूरा विवाहस्य होमे तच्छान्तिमाचरेत् ॥ प्रणीन अप्सु शान्त्यर्थं मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥" आज्यहोमः। अमिरेतु प्रथमो देवताना संऽस्यै प्रजा मुंचतु मृत्यु- पाशात् । तदय राजा वरुणोऽनुमन्यतां यथेयास्त्रीपौत्र- मचनरोदात्स्वाहा । इदमग्नये ॥ ३ ॥ ॐ इमाममित्रा- यतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः ॥ अशुन्यो- पस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभिप्रबुध्यतामि- यस्वाहा । इदमनये० ॥२॥ स्वस्तिनोअग्ने दिवापृथि- व्या विश्वानिधे यथायजत्र ॥ यदस्यां महिदिवि जातं (१८०) विवाहपद्धतिः। [षष्ठ- प्रशस्तं तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्र स्वाहा । इद- मनये ॥३॥ सुगन्नुपंथां प्रदिशन एहि ज्योतिष्मद्धेयज- रन आयुः । अपेतु मृत्युरमृतं म आगाद्वैवस्वतो नोअभयं कृणोतु स्वाहा ॥ इदमनये ॥ ४॥ परं मृत्योअनुपरेहि पंथां यस्तेअन्य इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मानःप्रजारीरिषो मोत वीरान् स्वाहा ॥ इदं वैवस्वताय० ॥५॥ अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ॥ "अग्निरैतु'इत्यादि चार मंत्रोंका प्रजापति ऋषि, त्रिशुप् छंद, मंत्रोक्त देवता, घृतहोममें विनियोग है ॥ मंत्रार्थ-देवताओंमें भादि अग्निदेवता आकर इस कन्यामें आगे होनेवाली संवानको मृत्युपाशसे मृत्युसे बचावे, वा मृत्युपाशको भस्मकर इसका प्रजा पुत्रादि वरुणराजाकी आज्ञासे जैसे यह स्त्री पुत्रसम्बन्धी दुःखसे न रोदन करे ऐसी प्रजा पुत्रादि संतानको देवे ॥१॥ "इमाममिः" होत्रसंबंधी अमि कन्याके पुत्रादिको दीर्घा- युको प्राप्त करे, पुत्रोंसे नहीं शून्य गोद (अंक) जिसकी वा जीवितवत्सा हो, यह स्त्री पुत्रपौत्रादि संबंधी आनंदको जाने अर्थात् भोगे ॥२॥ "स्वस्तिनो" पूजन करनेवालोंकी रक्षा करनेवाले हे अने! पथिवीसे आदि ले स्वर्गपर्यंत जो कल्याणक्रमको छोड अर्थात् एकदाही हमारेमें धारण करो। और पृथिवी स्वर्गमें पैदा होने- बाली महिमा, यश व नानाप्रकारके सुवर्ण, मोती, पपराग, सरकत, प्रवाल, रजवादि इव्य सब मुझको देवो ॥३॥ .

भाषाटीकोपेता।
(१८१)
सुगन्नु” सुखपूर्वक जाना आना जिममें ऐसा गृह और
मुखपूर्वक चिरकाल जीवन धर्मधानादि करनेसे यशसे जरा मुक्त
रोगसे रहित आयु देवो और अपमृत्यु आदि हमारे नष्ट हों ।।
अमृत आनंद हमारेको मिले, धर्मराज भी हमारेको अभय देखें
अर्थात् हमारे पापका जो फल नरकादि क्लेश उनसे तुम्हारी
कृपाद्वारा हमको बचावें । यह आहुति अग्निके लिये सुहृत हो ॥४॥
"परंमृत्यो” इस मंत्रका संकर्षण ऋषि, त्रिष्टुप्छंद, मृत्यु
देवता, आज्यहोममें विनियोग है। मृत्युदेव ! सर्व व्यापारा-
दिके साक्षी और सुननेवाले जिस कारणसे तुम्हारा देवमार्गमे
भिन्न मार्ग है इसलिये अपने मार्गको जावो और हमारेसे आहुति
पूजा ले हमारी पुत्र पौत्र भ्रातादि संतविको मत मारो किन्तु
प्रसन्न हो रक्षा करो, हम आपसे यह प्रार्थना करते हैं ॥५॥
इस मंत्रसे आहुति देकर जलस्पर्श करना ।
लाजाहोमः
ततो वधूमग्रत-कृत्वा वधूवरौ प्रामुखौ स्थितौ भव.
तः॥ ततो वराञलिपुटोपरि संलग्रवचनलिपुटोपरि संल-
अवध्वञ्जलिघृताभिधारितवधूभ्रातृदत्तशमीपलाशमिश्रेलांजै-
कर्तृको होमः॥ ॐ अर्यमणं देवं कन्या अनि-
मयक्षत । स नो अर्यमा देवप्रेतो मुञ्चतु मापतेः स्वाहा ॥१॥
इयं नार्म्युपब्रूते लाजानावपंतिका । आयुष्मानस्तु मे
पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा ॥२॥ इमाँल्लाजानाव-
पाम्यनौ समृद्धिकरणं तव । मम तुभ्यं च संवननं तद-
मिरनुमन्यतामिय र स्वाहा ॥३॥

(१८२)
विवाहपद्धतिः।
अनंतर वरके आगे वधूको करे, पूर्वकी तरफ मुख किये हुए
वर वधू हवनके लिये स्थित हो । घरकी अञ्जलीपर वधूकी
अंजली रखकर कुमारीके भ्राताकी दी हुई घृत शमीके पत्रोंसे
युक्त लाजा (फूलिया) से वधू मंत्रपूर्वक हवन करे ।।
'अर्यमणं' इत्यादि तीन मंत्रोंका दध्याथर्वणऋषि,
अनुष्टुप छन्द, अग्नि देवता, लाजाहोममें विनियोग है।
मंत्रार्थ-"अर्यमणम्"यह कन्या पूर्व सूर्य देव की पूजनादि
करती भयी, वह सूर्य भगवान् प्रसन्न होकर पितृकुलसे श्वशुर-
गृह जानेके लिये मोचन करे नहीं मुझ पविसे भिन्न करे॥१॥
यह तीन मन्त्र वर कन्यासे कहावे ॥
"इयं नार्म्युप.” सन्तानप्राप्तिके लिये सूर्य देवको प्रसन्न
कर लाजाको अनिमें गैरवी हुई यह स्त्री पतिको सुन्दर वाणीसे
कहती है कि. मुझको पति वीर्यपुष्टियुक्त चिरायुबाला होवे
और मेरे बांधव ज्ञातिके लोग पित्रादि मातुलादि सब वृद्धिको
प्राप्त होवें ॥ २॥
"इमाँल्लाजान्" । हे पति । तुम्हारी समृद्धिके लिये यह
लाजा अग्निमें गेरती हूं और हमारी तुम्हारी प्रीतिको अग्नि
सर्वोतर्यामी अनुमोदन करे । अर्थात् तुम्हारी प्रीति हमसे
सदा अविच्छिन्न रहे ॥३॥
अथास्यै दक्षिण ९ इस्तं ग्रहाति वरः सांगुष्ठम् ।। ॐ
गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्याजरदष्टियथासः ।
भगोअर्यमासवितापुरंधिर्मचं त्वाऽदुर्गाईपत्याय देवाः॥४॥

प्रकरण ६ भावाटीकोपेता। (१८३) अनन्वर वर वधूका हाथ सांगुष्ठसे ग्रहण करे । मंत्रार्थ- "गृष्णामि" हे पलि ! तुम्हारे हाथको ग्रहण करता हूं, जिस हाथके ग्रहण करनेसे तुम बहुत वर्ष जीवित रहो । शंका-आप किसकी आज्ञासे कन्याका पाणिग्रहण करते हो। उत्तर-गार्हपत्यादि कोंके करनेके लिये भग, अर्थमा और सविता संतान तथा आनंदके लिये सुन्दर रूपवती तुमको मुझे देते भये इस हेतुसे हम आपको ग्रहण करते हैं ॥१॥ अमोहमस्मिसात्वासात्वमस्यमोअहम् । सामाहमस्मि ऋवत्वंधौरहपृथिवीत्वम् ॥२॥ तावेव विवहावहै सहरेतो दधावहै प्रजां प्रजनयावहै पुत्रान् विदावहैं बहून् ॥६॥ "अमोहमस्मि” इस मंत्रका भरद्वाज ऋषि, उष्णिक छंद, विष्णु देवता, हाथके ग्रहणमें विनियोग है | अर्थ-हे पनि ! मैं अमनाम विष्णु वा वेदत्रयात्मक हूं और तुम सा नाम लक्ष्मी वा देवीत्रयरूप अर्थात् ब्रह्माणी, रुद्राणी, वैष्णवी हो । प्रमाण जैसे-“ॐविष्णुरः शिवः प्रोक्तः प्रपंचे अः स्मृतस्तथा । सा च लक्ष्मीर्बुधैः प्रोक्ता" और 'वेदानां सामवेदोऽस्मि' इस वाक्पसे मुख्यता होनेसे मैं सामवेद हूँ और ऋक् शब्दको स्त्रीलिंग होनेसे तुम ऋग्वेद हो ! प्रमाण-"स्त्रियामृक् सामयजुषी” इत्यमरः । और मैं आकाशरूप, तुम पृथिवीरूप हो । भावार्थ जैसे-आकाश पृथिवीपर छादित है तद्वत मैं भी अपने गुणोंसे तुम्हारेपर छादित रहा, अर्थात् तुम हमारे आधीन रहे और जैसे पृथिवी छेदन भेदन की हुई और भारसे दबाई हुई अग्निसे दग्ध की हुई शान्ति-

[षष्ठ-
(१८)
विवाहपद्धतिः।
स्वभाव होने से कुछ नहीं कहती तदद मेरे घर तुम श्वश्रु
(सास) ननद आदिसे उपालम्भ कटु वचनोंको प्राप्त भयी भी
उनको कुछ निषिद्धवाणी न कहे, किंतु उनकी सेवा करे ।
इस मन्त्रको लेकर दृष्टांत देते हैं, यथा-
शुरुषस्व गुरुन् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने
भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा म प्रतीपं गमः ।
भूयिष्ठं भव दाक्षिणा परिजने भोगेष्वनुत्सेकिनी
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥"
शकुंतलाके श्वशुरकुलगमनकालमेंइस वेदमंत्रका आशय लेकर भगवान्
कण्वनी शकुंतलाको उपदेश करते हैं कि,हे शकुंतले ! तुम यहाँसे जाकर
अपने श्वशुर, साम,जेठ,जेठानी इत्यादि जो जो गुरुजन हैं उनकी सेवा
करनी और सपत्नी में भी मित्रताभगिनीवत् करनी। यदि तुम्हारा भर्ता
किसी कारणसे तुमपर क्रुद्ध हो दुर्बचन भी कहे तो अपने कुछ नहीं कहना
परंतु उसका क्रोध मधुरवचनोंसे निवृत्त करना और जो परिजन नौकर
चाकर दास दासी उनमें चुस्त न रहना और किसीकी उन्नति देख शोच
नहीं करना, इत्यादिक आ आचारसे स्त्रियां सर्व वस्तुकी मालिक व
सबको प्रिय होती हैं अतिरिक्त स्त्री कुलोंमें एक मानसिक रोग होती
तथा निरादरको प्राप्त होती हैं इति।आगे भी स्त्रियोंका आचरण कहेंगे,
मंत्रार्थ-"तावेव." तुम हम विवाह अर्थात ऋषिवाक्य वेद
द्वारा मंत्रबलसे कन्याको वरके गोत्रमें मिलाना और पविभाव
करनेको विवाह कहते हैं, इसको करें । अनंतर विवाहके तुम
हम पुत्रोत्पत्ति के लिये वीर्य धारणकर बहुत पुत्रोंको प्राप्त होवें ॥
ते सन्तु जरदष्टयः संप्रियो रोचिष्णू सुमनस्यमानौ ॥
पश्यम शादः शतं जीवेम शरदः शतर शृणुयाम शरदः
शतमिति ॥७॥ ॐ आरोहेममश्मानश्ममेव त्वस्थिरा
भव ॥ अभितिष्ठपृतन्यतोवाधस्वपृतनायत इति ॥ ८॥

"ते सन्तु प्रकरण ६] भाषाटीकोपेता। (१८५) इस मंत्रका प्रजापति ऋषि, यजुः छन्द' विष्णु देवता, हस्तग्रहणमें विनियोग है . मंत्रार्थ-वह पुत्र पौत्रादि चिरञ्जीवी होवें और तुम हम प्रेमयुक्त सुमन पुत्रादि- सहित शत १०० वर्ष रूपग्रहणमें (देखनेमें) तथा श्रवण करनेमें समर्थ जीवित रहें ॥ ७ ॥ " आरोहेमम्" इस मंत्रका अथर्वष ऋषि, अनुष्टुप् छन्द वधू देवता, अश्म (शिला ! के आरोहणमें विनियोग है। मंत्रार्थ है पलि ! तुम पाषाणवत् निश्चल हो और हमारे शत्रुकी उद्यमवाली सेनाको निरुद्यम करो॥ ८॥ अथ गाथां गायति-सरस्वतिप्रेदमवसुभगेवाजिनी- वति ॥ यां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रगायामस्याग्रतः । यस्यां भूतसमभवद्यस्यां विश्वमिदं जगत् । तामद्य गाथां गास्यामि या स्त्रीणामुत्तमं यश इति ॥ ९॥ कन्याके पाषाणपर स्थित होनेमें वर गाथा गायन करे। "सरस्वतिप्रेदम्, इस मंत्रका विश्वावसु ऋषि, अनुष्टुप् छन्द, "सरस्वती देवता, गाथाके गानमें विनियुक्त है ॥ मन्त्रार्थ-- हे वाणीरूप सरस्वती ! कल्याणगुणविशिष्ट अन्नादिके देनेवाली अन्नपूर्णे ! तुम यह वधूवररूप बंदोंकी रक्षा करो। तुमको ही इस पृथिव्यादि सर्व प्रपञ्चजातकी कारणरूप प्रकृति कहते हैं कि, जिसमें विश्व लयको प्राप्त होता है तथा सृष्टिके आदिमें उत्पन्न होता है। प्रमाण सांख्यतत्त्वकौमुदीकारिका-"तस्मान्न बध्यते- सौ न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते (१८६) विवाहपदतिः। [षष्ठ- च नानाश्रया प्रकृतिः ॥” अर्थ-"पूर्वोक्त जो अनुपकारी पुरु- षमें उपकार करनेवाली प्रकति तिसके अर्थको नष्ट कर आच- रण करती है" इसलिये पुरुष न बद्द होता न अत्यन्त मुक्त होवा, न जन्मता, न मरता है; परन्तु प्रकृति नानाश्रय मुक्त करती, बन्धन करती; उत्पन्न करती है "असंगोऽयं पुरुषः" यह सांख्यसूत्रमें भी लिखा है, विस्तारके भयसे व्याख्या नहीं करते हैं। और हम उस गाथाको गान करते हैं जो स्त्रियोंका उत्तम पतिव्रतादि यश है ॥९॥ अथ वधूवरौअप्रिक्रामतस्तुभ्यमग्नेइतिमन्त्रेणेति ॥ ऋ० मं० १० अ० ७ सू० ८५ मं० ३८ ॥ तुभ्यमग्ने पयंवहन्त्सुऱ्यां बहुतुना सह ।पुनः पतिभ्योजायांदा अग्ने प्रज- या सुहेति पठन् परिकामेत् ॥ १० ॥ अनन्तर 'तुभ्यमने इस मन्त्रसे वधू वर अग्निकी परिक्रमा करें । 'तुभ्यमग्ने' इस मन्त्रका अथर्वण ऋषि, अनुष्टुप्छन्द, अग्निदेवता, प्रदक्षिणामें विनियोग है। मन्त्रार्थ-हे अग्ने! तुम्हारे लिये ही सोमादिदेवता इस कन्याको ग्रहण करते भये अर्थात दो वर्ष चन्द्रमा पालन कर सौंदर्यको दे गन्धर्वको देता भया, वह दो वर्ष पालन कर सुन्दर कण्ठ वाणीको दे तुम्हारेको देता भया, तुम भी ववत् पालन कर ६ वर्ष पर्यत और पवित्रताको प्रकरण ६ ] भाषादीकोपेता। (१८७) देकर मुझको देवे अर्थात् हे अग्ने ! पालनके अनन्तर पुत्रादि दे मेरे भर्ता के साथ मिलावें॥ एवं पश्चादनेः स्थित्वा लाजाहोमसांगुष्ठहस्तग्रहण- श्मारोहणगाथागानानिप्रदक्षिणानि पुनरपि द्विस्तथैव कर्तव्यानीति ॥ एतेन नव लाजाहुतयः सांगुष्ठहस्तग्रहण- त्रयं च संपद्यते । तथाऽऽसनविपर्ययः। ततोऽवशिष्टलाजै. कन्याभ्रातृदत्तरञ्जलिस्थशर्पकोणेनवधूर्जुहोति ॥ ओंभगा- य स्वाहा इदं भगाय ॥अथाये वरः पश्चात्कन्या तृष्णीमेव चतुर्थपरिक्रमणं कुरुतः। ततो वर उपविश्य ब्रह्मणाऽन्वा- रब्धः आज्येन प्राजापत्यं जुहयात-ॐप्रजापतये स्वाहा इंदं प्रजापतये० इति मनसा ॥ अत्र प्रोक्षणीपात्र आहुति- शेषाज्यप्रक्षेपः॥ सप्तपदाक्रमणम् । तत आलेपनेनोत्तरकृतसप्तमण्डलेषु सप्तपदाक्रमणं वरः कारयेत् वक्ष्यमाणमन्त्रैः । इस प्रकार अग्निके पीछे स्थित हो लाजाहवन, साथ अंगु- धके हस्तग्रहण, अश्मारोहण, गाथाका गान अमिकी प्रदिक्षिणा फिर दो बार करनी चाहिये अर्थात् पूर्वोक्त तीन २ वार कर्तव्य है । और आसनका बदलना एकबार चाहिये ; शेष कन्याके भ्राताकी दी हुई लाजोंसे शूर्पकी कोनसे वधू हवन करे-'भगाय स्वाहा' इस मन्त्रसे, फिर आगे वर पीछे कन्या चुपचापसे चतुर्थी परिक्रमण करें ॥ 'प्रजापति' इसको मनसे कहे और इस .

(१८८) विवाहपद्धतिः । [षष्ठ- इवनमें आहुविशेष घृतका प्रोक्षणीपात्रमें प्रक्षेप करे, अनंवर आलेपन (उबटना) से उत्तरोत्तर क्रम सप्तमण्डलको वधूसे वर आक्रमण करवावे॥ ॐ एकमिषे विष्णुस्त्वा नयतु । द्वे उर्जे विष्णुस्त्व, नयतु । त्रीणि रायस्पोषाय विष्णुस्त्वानयतु । चत्वारि मायोभवाय विष्णुस्त्वा नयतु । पञ्चपशुभ्यो विष्णुस्त्या नयतु । षड्ऋतुभ्यो विष्णुस्त्वा नयतु । सखे सप्तपदा भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वा नयतु । ततोऽ पश्चादुपविश्य पुरुषस्कंधे स्थितात्कुम्भादाम्रपल्लवेन जलमानीय तेन वरो वधूमभिषिञ्चति ॥ ॐआपः शिवाः शिवतमाः शांताः शांततमास्तास्ते कृण्वंतु भेषजमिति ॥ विष्णुरूप हम तुमको अन्नादि प्राप्तिके लिये एकपद आक्र- भण कराते हैं। प्रसन्न हो विष्णु यह कहे-“धनं धान्यं च मिष्टान्नं व्यअनाय ज यद्गृहे। मदधीनं च कर्तव्यं वधूराये पदे वदेत् ॥१॥" विष्णुस्वरूप हम बलके लिये द्वितीय पद आक्रमण करावे हैं । फिर वधू यह कहे-“कुटुम्ब प्रथयिष्यामि सदा ते मंजु- भाषिणी । दुःखे धीरा सुखे हृष्टा द्वितीये साऽब्रवीदरम् ॥२॥" विष्णुस्वरूप हम धन पुष्टिके लिये तुम्हारा तृतीय पदाक्रमण कराते है; अनंतर वधू यह कहे-“ऋतौ काले शुचिः स्त्राता कीड- गामि त्वया सह । नाहं परपति यायां तृतीय साऽबवीदरम् ॥२॥ चतुर्थपदको विष्णुस्वरूप हम सुखकी प्राप्तिके लिये आक- प्रकरण ६] भाषाटीकोपेता। (१८९) मण कराते हैं। फिर वधु यह कहे-"लालयामि च केशान्तं गन्ध- माल्यानुलेपनैः । काञ्चनैर्भूषणैस्तुभ्यं तुरीये साऽब्रवीदरम् ॥ ४ ॥ विष्णुस्वरूप हम पशुसुख गो महिषी इत्यादि दुग्ध दधि घृतभक्षणरूप और अश्वादि आरोहणके लिये पंचम पदको आक्र मण कराते हैं। वधू यह वाक्य कहे ।-"सखीपरिखता नित्यं गौया- राधनवत्परा त्वयि भक्ता भविष्यामिपंचमे साऽब्रवीदरम् ॥५॥ विष्णुरूप हम छः (षट् ) ऋतुओंके सुख भोगनेके लिये तुम्हारा पदाक्रमण कराते हैं। वधूवाक्य-"यज्ञ होमे च दानादौ भवेयं तव वामनः। यत्र त्वं वत्र विष्ठामि पदे षष्ठेऽब्रवीद्वरम् ॥६॥" मेरी आज्ञामें होकर पतिववादि धर्मशीलसे तुम सप्तलोकमें प्रख्यात हो; जैसे अरुन्धती,जानकी इत्यादि पतिव्रता अयपर्यंत सात लोकमें प्रसिद्ध हैं॥ ७ ॥ इति सप्तपदाक्रमणमैत्री ॥ अनन्तर अग्निके पश्चिम स्थित हो पुरुषस्कंधस्थित घठस्थ आम्रपत्रसे जल लेकर वर वधूफा मस्तक अभिषिचन करता है- मापः शिवाः'इत्यादि मंत्रोंसे । 'आपः शिवाः' इस मंत्रका प्रजा- पति ऋषि, यजुश्छन्द जल देवता, अभिषेचनमें विनियोग है मंत्रार्थ-कल्याणहेतु अतिशयसे कल्याणकारक और शीतल अविशयसे शान्ति करनेवाले जलदेव तुमको आरोग्य करें। अनेन पुनस्तथैव तस्मादेव कुम्भात्तथैवानीतजलेन- यजु. अध्याय ११ मन्त्र५॥ . ' आपोहिष्ठामयोभुवस्तानऊर्जेद्धा [षष्ठ- ( १९०) विवाहपद्धतिः। तन ॥ मुहेरायुचक्षसे ॥ योशुिव- तमोरसस्तस्य॑भाजयतेहन उशती. रिवमुतर ॥ तस्माऽअरङ्गमामवो यस्युक्षयाजिन्वथ ॥ आपोजुन- यथा चनः ॥ इति तिमृभिर्वधूमात्मानं चाभिषिञ्चति ॥ "आपोहिष्ठादि' तीन मंत्रका सिन्धुदीप ऋषि, गायत्री छन्द, जल देवता, मार्जनमें विनियुक्त हैं ॥ मन्त्रार्थ-हे जलदेव प्रसिद् यश और अनुभव किये तुम मुझको बलके लिये अन्नादि भोगनेके लिये धारण करो और महान् सुन्दर देखने योग्य अत्यन्त कल्याणके देनेवाले बलपुष्टि करनेवाली दुग्ध घृत स्तन्यपाना. दिसे माताकी नाई आप मुझको रस देवें और जिस पापके नाशके लिये उसन्न करते हैं तिम रसके लिये हम शीघ्र जाते हैं । हे जलव! आप मोक्षप्राप्तिके लिये योग्य हमको उत्पन्न करो अर्थात् तुम्हारी कपा और आचरणसे शौचादिसे हमको मोक्ष हो । प्रमाण पावालदर्शनयोगसूत्र-"शौचात्स्वान- जुगुप्सा परैरसंसर्गः" इति ॥ तत्सूयमुदीक्षस्वेति वधू संबोधयति वरः ॥ तचक्षु- रित्यूचं पठित्वा वधूः सूर्य पश्येत् ॥ मंत्रो यथा- प्रकरण ६] भाषाटीकोपेता। ( १९१) यजु० अ० ३६ मन्त्र २४। तच्चक्षुर्दैवहितम्पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्यमशुरदःशुतजीवमशरदः शुत शृणुयामशरदः शतम्प्रबवामशरदः शुतमदीना स्यामशरद शुतम्भूयश्च शुरदःशुतात् ॥ इति पठित्वा सूर्य पश्यति ॥ अस्तंगते मर्ये ध्रुवमुदी क्षस्व इति प्रेमानन्तरं ध्रुवं पश्यामीति ब्रूयात । तत्र वर- पठनीयो मंत्रः-ॐधुरमसि ध्रुवं त्वा पश्यामि ध्रुवैधि पोप्ये मणिमह्य वादाद वृहस्पतिर्मया पत्या प्रजावती सञ्जीव शरदः शतमिति पठेत् । सूर्य को देखो यह वर वधूको कहे । तच्चक्षुः ' इस मन्त्रको पढ वधू सूर्यको देखे । 'तच्चक्षुः' इस मन्त्रका दध्यड्डाथर्षण ऋषि, अक्षरातीतपुरउष्णिक्छन्द, सूर्य देववा, सूर्यके उपस्थान विनियोग है। मंत्रार्थ-स्वाहा स्वधाप्रभृति संपूर्ण देवता, और पिवर जिसके उदय होनेसे तृप्त होते हैं ऐसा देवहित और नेत्रोंसे होसेने चक्षु जो सूर्यभमवान्, प्रमाण यजु० अध्याय ३१-"चक्षोः (१९२) विवाहपद्धतिः। [षष्ठ- सर्यो अजायत' अर्थ-विराट भगवान्के नेत्रसे सूर्यजी भये । आदिमें कामादि और अविद्यादि दोषरहित उदयको प्राप्त हो ऊर्वको जाता है उस सूर्य भगवानको हम शत १०० वर्ष देखें और जीवित रहें, कोंसे यश श्रवण करें, वाणीसे श्रेष्ठ स्तुत्यादि करें और अदीन रहकर शत १०० वर्षसे अधिक बीस वर्ष जीवित रहें । प्रमाण पूर्णायुमें जैसे बृहज्जावक-“समा- पष्टिबिध्ना मनुजकरिणां पञ्च च निशाः" इस प्रमाणसे १२० वर्ष और पंचरात्र मनुष्यकी पूर्णायु है। रात्रिमें ध्रुवजीका दर्शन करें, वर मन्त्रको पढे-'ध्रुवमसि' इस मन्त्रका परमेष्ठी ऋषि, पंक्ति छंद, प्रजापति देवता, ध्रुवजीके दर्शन में विनियुक्त है।मन्त्रार्थ-हे ध्रुब ! तुम सदैव रहनेवाले निश्चल हो इसलिये तुलारा दर्शन करते हैं। भाव-जैसे ध्रुवजी निश्चल हैं वदत् तुम निश्चल हो और मेरे पुत्रपौत्रादिको पुष्टि करनेवाली हो इसलिये प्रजापति ब्रह्माजी सुसको देते भये, मेरेसे युक्त प्रजायती तुम शववर्ष जीवित रहो। यदि वधूकी दृष्टिमें ध्रुव न आवे तो भी देखती हूँ यह कह दे॥६॥ अथ वरो वधूदक्षिणांसस्योपरि हस्तं नीत्वा तस्या हृदयमालभेत् । मंत्रो यथा-मम व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु ॥ मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजा- पतिष्ट्वा नियुनक्तु मामिति मंत्रेण ॥ वर वधूके दक्षिण अंसपर हस्तको ग्ख हृदयका स्पर्श करे "मम व्रते” इस मंत्रका परमेष्ठी ऋषि, त्रिष्टुप् छंद,प्रजापति देववा, हृदयके स्पर्शमें विनियोग है । मन्त्रार्थ-मेरे शास्त्रविहित नियमा- प्रकरण ६] भापाटीकोप्ता। (१९) चरणमें तुम्हारे हृदयको प्रजापति धारण करे और मेरे चित्तके अनुकूल तुम्हाग चिन होवे और मेरे वचनको सुखपूर्वक करो॥ अथ वधूमभिमंत्रयति वरः-सुमंगीरियं वधू- ग्मिा ममेत पश्यत : सौभाग्यमस्यै दवायाथातं विप- रेतनेति ॥ अथ स्विष्टकदोमः-ॐ अग्नये विष्टकृते स्वाहा इदमनये स्विष्टकृते । अत्र वावशिष्टाज्यस्य प्रोक्षणीपात्रेप्रक्षेपः ॥ ॐयञ्चरोमो ब्रह्मणाऽन्वारब्धकर्तृकः॥ अथ संबप्राशनम् । तत आचम्य पूर्णपात्र दक्षिणा ब्रह्मणे दद्यात् । ॐ अद्य कृतेतद्विवाहहोमकर्मणि आचार्य- कर्मप्रतिष्ठार्थमिदं हिरण्यमग्निदेवतद्रव्यं यथानामगोत्रा- यामुकशर्मणे ब्राह्मणाय दक्षिणां तुभ्यमहं सम्प्रददे ॥ ततो ब्रह्मग्रंथिविमोकः॥ अनन्तर वधूको वर अभिमंत्रण करे ।“ सुमंगली मंगका प्रजापति ऋषि, अनुष्टुप् छंद, विवाहाधिष्ठातृदेवता, गौरी पना शची प्रभृति यह सुमंगलयुक्त वधूको मिले इसको दृष्टिसे देखें और इसको सौभाग्य पुत्रपौत्रादि देकर पुनः आनेके लिये जाओ। "ॐ अनये स्विष्टकते " इस मंत्रसे आहुति देकर सुवलन घृतको प्रोक्षणीपात्रमें गेरना और यह होम ब्रह्माका अन्वारन्धसे करना, संस्रवप्राशन करना, अनंतर आचमन कर पूर्णपात्र दक्षिणा ब्रह्माको देवे संकल्प कर, ब्रह्मा स्वस्ति कहे अनंतर ब्रह्मग्रंथि खोल देनी॥ " १३

पिहु-
(१९४),
विवाहपद्धतिः।
पुष्पाञ्जलयः।
अत्र ग्रामवचनं च कुयुः ॥ ॐ सुमित्रिया न आप
ओषधयः सन्तु इति प्रणीताजलेन पवित्रे गृहीत्वा शिर
संमृज्य दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं
द्विष्मः ॥ इति ऐशान्यां सपवित्रां सजलां प्रणीतां न्युज्जी-
कुर्यात् ॥ ततः स्तरणक्रमेण बहिरुत्थाप्य आज्येना-
वघार्य वक्ष्यमाणमन्त्रेण हस्तेनैव जुहुयात् ॥
यजु० अ० ८ मं० २१॥
ॐ देवोगातुविदोगातुवित्त्वागातु-
मित । मनसस्पतऽइमदेवयज्ञ स्वाहा
बातें धात्स्वाहा ॥ इति बर्हिौंमः ॥
नगरका आचार करे कुलरीति जैसे । 'सुमित्रियान' इस
मंत्रका विश्वामित्र ऋषि, अनुष्टुप् छन्द, मित्र देवता, मार्जनमें
विनियुक्त है। मंत्रार्थ-जल और ओषधि हमारेको परमसुख
देखें इस मंत्रसे शिरको जलसिञ्चन करे और जो हमारेसे द्वेष
करता हो जिसको हम शत्रु मानते हैं उसको जल ओषधि दुःख
दें इस मंत्रसे पवित्र और जलके साथ प्रणीताको न्युज (उलटा)
करे ईशानमें । अनंतर पूर्वोक्त आस्वरणक्रमसे कुश उठाय
घृतसे युक्त कर 'देवागातु ' मंत्र पढ हाथसे हवन करे ।“ देवा
गातु" इस मंत्रका अर्थ-हे देवतालोक । तुम यज्ञके जानने-

'प्रकरण ३.] भाषाटीकोपेता। वाले हो इसलिये विष्णुरूप यज्ञको जानकर सुखपूर्वक जाओ। हे अन्तयामि ब्रह्मस्वरूपयह यज्ञफल तुम्हारे अर्पण किया जाता है तुम वायुको अर्पण करो। ततः उत्थाय वध्वा दक्षिणहस्तेन स्पृष्टै सुवस्थवृतपुष्प- फलैः पूर्णाहुतिं कुर्यात् ॥ मूद्धानमिति मन्त्रस्य भरद्वाज ऋषिवैश्वानरो देवता त्रिष्टुप्छन्दःपूर्णाहुतिहोमे विनियोगः।। यजु० अध्याय ७ मन्त्र २४॥ ॐ मूद्धान दिवोऽअरतिम्पृथिव्या वैश्वानुरमृतऽआजातमुग्निम् । कुविध सुम्म्राजुमतिथिअनानामुासन्नापात्रं- अनयन्त देवात्स्वाहा ॥ इदमनये ॥ तत उपविश्य खुवेण भस्मानीय दक्षिणा- नामिकाग्रेण- यजु० अध्याय ३ मन्त्र ६२॥ ॐ व्यायुषं जुमदग्नेः इति ललाटे । ॐ कुश्यपस्य व्यायुषम् इति ग्रीवा- याम् । ॐ यहेवेषु व्यायुषम् इति (१९६) विवाहपद्धतिः। [षह- दक्षिणबाहुमूले । ॐ तन्नों अस्तु च्यायुषम् इति दृदि॥ " अनेनैव क्रमेण वध्वा अपि व्यायुषम् कुर्यात् ॥ तत्र तत्र इत्यत्र तत्ते इति विशेषः॥ अनंतर उठकर वधूके दक्षिण हाथसे युक्त स्रुवपर घृत पुष्प फल रखकर 'भूदानन्' इस मंत्र से पूर्णाहुति देवे । “ मूर्द्धनम् इस मंत्रका भरद्वाजऋषि, अग्निदेवता, त्रिष्टुप्छंद, पूर्णाहुति होममें विनियुक्त है ॥ मंत्रार्थ-स्वर्गादि लोकसे ऊपर पृथिव्यादि पांच भूतोंसे विरिक्त ब्रह्मांडको प्रकाश करनेवाला ईश्वर सत्य- रूप जन्मादि षड्भाव रहित निर्विकार प्रकाशमान सर्वज्ञ परमा- नंद तीन काल से रहित सृष्टिलयसे प्राणियोंका पात्रभूत और जो देवता उत्पन्न कर स्वस्वव्यापारमें लगता है तिस परमेश्वरके लिये आहुति सुहुव हो । बैठकर वसे भस्मको ले दक्षिण अनामिकासे ललाट ३ ग्रीवा २ दक्षिणबाहु ३ हृदयमें ४ यथाक्रम 'ज्यायुषम् ' इस मंत्रसे वर लगावे और वधूके लगा- नेमें 'तन्नः' इसके स्थानमें 'तने 'यह पढे ॥ अथ क्षेपकम् । सुमङ्गलीकरणानंतरम् समाचाराद्वधू वरस्य वामभागे उपवेशयंति ॥ वरस्यवामांगेउपविष्टाकन्यावरंप्रति प्रतिज्ञा- वचनानि बूते ॥ कन्योवाच॥तीर्थवतोद्यापनयज्ञदानं मया सह स्वं यदि किन कुर्यात्रामांगमायामि तदा त्वदीयं प्रकरण ६] भाषादीकोपता। (१९७) जगाद वाक्यं प्रथम कुमारी ॥ हव्यप्रदानैरमरान् पितॄश्व कम्यप्रदानैर्यदि पूजयेथाः । वामांगमायामि तदा त्वदीयं जगाद कन्या वचनं द्वितीयम् ॥ कुटुम्बरक्षाभग्णे यदि त्वं कुयाः पशनां परिपालनं च । वामांगमायामि तदा त्वदीयं जगाद कन्या वचनं तृतीयम् ॥ आयव्ययौ धान्यधनादिकानां पृष्ठा निवेशं च गृहे निदध्याः । वामां- गमायामि तदा त्वदीय जगाद कन्या वचनं चतुर्थम् ॥ देवालयागमतहागकूपवापीविंदध्या यदि पुजयेथाः । वामांगमायामि तदा त्वदीयं जगाद कन्या वचनं च पंच- मम् ॥ देशांतरे वा स्वपुरांतरे वा यदा विदध्याः क्रय- विक्रयो त्वम् । वामांगमायामि तदा त्वदीयं जगाद कन्या 'वचनं च षष्ठम् ॥ न सेवनीया परपारकीया त्या भवो द्भाविनि कामिनीति ॥ वामांगमायामि तदा त्वदीयं जगाद कन्या वचनं च सप्तमम्॥ वर उवाच-मदीयचित्तानुगतं च चित्तं सदा मदाज्ञापरिपालनं च। पतिव्रताधर्मपरायणा वं कुर्याः सदा सर्वमिम प्रयत्नम् ॥ इति मिथः प्रतिज्ञां कुर्वी- याताम् ।। अत्रावसरे वश्वाः सीमंते वरः सिन्दूरं ददाति ॥ यजु० अध्याय ८ म०६॥ ॐ वाममुद्यसवितमिमुश्वोढुिवेदिवे वाममुस्मभ्यसावी । वामस्युहिक्ष यस्यदेवभूरैरयाधियावामुभाज-स्याम।

विवाहपद्धतिः। [पष्ट- दक्षिणत उहैक उपदधाति तदेताः पुण्या लक्ष्मीदक्षि- णतो दध्म इति तस्माद्यस्य दक्षिणतो लक्ष्म भवति तं पुण्यलक्ष्मीक इत्याचक्षत उत्तरतः स्त्रिया उत्तरत आय- तना हि स्त्री तत्तत्कृतमेव पुरस्तात्वेवेना उपदध्याधत्रा- हैवशिरस्तदेव हनूतजिह्वाथैता पुण्या लक्ष्मीर्मुखतो धत्ते तस्माद्यस्यमुखे लक्ष्म भवति तं पुण्यलक्ष्मीक इत्याचक्षते ॥ इति वरः पठेत् ॥ अथ पतिपुत्रान्विताश्चतस्रः स्त्रियः सुभ-- गास्तस्यै वध्वे सौभाग्यं दध्युः । ॐ गौर्याः सावित्र्यास्तव सौभाग्यंभवतु इति वधूदक्षिणकर्णेताभिवक्तव्यमिति अत्रैव च विवाहादूर्ध्वं चतुर्थीकर्मतः पूर्वम् अरुंधतीदेवी पूज- नीया ऐरणीदेवताकवंशपात्र- (सुहागपिटारी) दानम् ॥ इति क्षेपकम् ॥ तत आचारात् शणशंखशमीपुष्पादीक्षतारोपणसिंदूर- करणं वरः कुर्यात् ॥ अथ वेदितो मण्डपमागत्य दूर्वाक्षता- दिग्रहणम् । ततस्त्रिरात्रमशारालवणाशिनो अधाशायिनी निवृत्तमैथुनौ भवतः । प्राङ्मुखौ वधूवरौ स्थितौ भवतः ॥ इतिश्रीपदक्रमजटाघनाद्यखिलवेदवेदाङ्गन्यायमीमां- सादिशास्त्रसंपन्नापारमहिमविराजितश्रीमच्छी- गणेशसुनुश्रीरामदत्तकृता वाजसनेयियजुर्वे- दीयकात्यायनसूत्रवंतां विवाहपद्धतिः॥ आचारसे शण, शंख, शमी, पुष्प, भीगे चावलको और सिंदकी कन्याके मस्तकपर पहाना और ग्रामके . वचनको घर:

(१९९)
प्रकरण ७.]
भाषाकोपेता।
कहे। अनन्तर वेदीसे मंडपको आकर दूर्वाक्षव ग्रहण करने बाद
तीन रात्रि अलवण,अक्षार भोजन,मैथुन नहीं करना और भूमि-
शयन, प्राङ्मुख होकर बैठना होगा। प्रमाण जैसे गृह्यसत्रमें-
"गिरात्रमक्षारालवणाशिनौ स्यातामधःशयीवार संवत्सरं न
मिथुनमुपेयातां द्वादशरात्र ५ षड्रात्रं त्रिरात्रमन्ततः॥
इति श्रीगौतमगांत्र (शोरी) अन्वयालंकृतश्रीदेवदुनिचन्द्रात्मज
करिस्थलनिवासिपंडितविष्णुदत्तवदिककृतविवाहपदतिटीकायां
प; प्रकरणं समाप्तम् । शुभमस्तु ।।
प्रार्थना ।
यशुद्धमसम्बद्रमज्ञानाच्च कृतं मया ।
विद्भिः क्षम्यतां सर्व वालवादयम् अभिः॥
सूर्याचन्द्रमसौ यावत्पृथ्वी विश्वस्य धारिणी ।
विवाहपद्धतष्टिका तावत्तिष्ठतु मत्कृता ॥
इति षष्ठं प्रकरणम् ।
चतुथीकम ।
ता चतुर्थीमपररात्रे चतुर्थीकर्म । तच्च गृहाभ्यन्तर एवं
कार्यम् । तत उद्वर्तनादि कृत्वा युगकाष्ठ उपविश्य वधू-
वरौ प्राइमुखौ भवतः ॥ गणपत्यादिदेवतापूजनम् । ततः
कुशकण्डिकाप्रारम्भः। तत्र क्रमः- जामातहस्तपरिमिता
वेदी कुशेः परिसमुझ तान् कुशानेशान्या निक्षिप्य
गोमयोदकेनोपलिप्य स्फ्येन सुवेण, वा, प्रागप्रपादेशमा

(२००) विवाहपद्धतिः। [ सप्तम-- प्रिरुत्तरोत्तरक्रमेणोल्लिख्य उल्लेखनक्रमेणानामिकांगुष्ठा- भ्यां मृदमुद्धृत्य जलेनाभ्युक्ष्य तत्र तूष्णीं कांस्यपात्रेण अभिमानीय स्वाभिमुख निदध्यात् ॥ विवाहके अनन्तर चतुर्थीकर्म लिखते हैं -विवाहकी रात्रिसे चतुर्थरात्रिमें चतुर्थीकर्म गृहके अन्तरमें करना चाहिये और उद्वर्तन ( उवटना) आदि कर्म कर युगकाष्ठ अथात हलपजा- लीपर बैठ. स्नान कर, शुभवस्त्र आदि धारण कर घरमें प्रवेश कर वधूवर पूर्वमुख होकर बैठे और गणपति षोडश १६ मातृका नवग्रहादि विवाहवत् सर्व पूजा करें ॥ अनन्तर कुशकंडिका करनी । विधि यह है - जामाताके हस्त ४ प्रमाण वेदी बनाय कुशोंसे समूहन कर वह कुशा इशानमें प्रक्षप कर गोमय जलसे लेप दे, स्फ्य वा स्रुवसे प्रादेशमात्र उत्तरक्रमसे उलेखनत्रय रेखा करे,इसी प्रकार मृत्तिका प्रक्षेप कर जलसे आयुक्षण कर कांस्य- पात्रसे तूष्णीं हो अग्नि ले अपने सम्मुख वेदीमें स्थित करे ।। ततः पुष्पचंदनतांबूलवस्त्राण्यादाय - ॐ अस्यां रात्रौ कर्तव्यचतुर्थीकर्महोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणरूप- बझकर्म कर्तुममुकगोत्रममुकशमीण ब्राह्मणमेभिः पुष्प चंदनताम्बूलवासोभिब्रह्मत्वेन त्वामहं वृणे । इति ब्रह्माणं वृणुयात् । ॐ वृतोऽस्मीति प्रतिवचनम् । यथाविहित कर्म कुर्विति बरेणोक्ते करवाणीति ब्राह्मणो वदेत् ॥ ततो- दक्षिणतः शुद्धमासनं दत्वा तदुपरि प्रागग्रान्कुशाना- स्ती निमदक्षिणाममालीय ॐ अत्र वं.मे.सा प्रकरण ७.] भाषाटीकोता। (२०११ भव इत्यभिधाय। ॐ भवानीति ब्राह्मणेनोक्ते कल्पिता, सने उदङ्मुख ब्रह्माणमुपवेशयेत् ॥ अनन्तर पुष्प चंदन ताम्बूल क्वसे इस चतुर्थ रात्रिम करना जो होम उसकी अशुद्धि शुदि माक्षीके लिये अमुक गोत्र अमुक शमा ब्राह्मण तुमको ब्रह्मा ममझकर वरण करता हूं "मैंने वरणी ली ‘ऐसा ब्रह्मा कहे । फिर यथाविहित आप कर्म कीजिये ' यह वर कहे 'करता हूं ब्रह्मा कहे । अनन्तर अग्निसे दक्षिण शुद्ध आसन देकर ऊपर पूर्वाय कुगा बिछाय अग्रिकी प्रदक्षिणा करा यहाँ तुम ब्रह्मा हुए । 'हुआ' यह ब्राह्मण कहै । फिर उत्तराभिमुख उस आसनपर ब्रह्माको स्थित करै ॥ ततः पृथूदकपात्रमनेरुत्तरतः प्रतिष्ठाप्य प्रणीतापात्र पुरतः कृत्वावारिणापरिपूर्यकुशैराच्छाद्यब्रह्मणो मुखमव- लोक्यानरुत्तरतःकुशोपरि निदध्यात्।।ततःपरिस्तरणम् । बहिषश्चतुर्थभागमादायआग्नेयादीशानान्तं ब्रह्मणोऽग्निप- यन्त नेऋत्याद्रायब्यान्तमग्रितःप्रणीतापर्यन्तम् । ततोऽ- मेरुत्तरत-पश्चिमदिशि पविवच्छेदनार्थ कुशवयं पवित्रक- रणार्थ सायमनन्तर्गर्भकुशपत्रद्वयं प्रोक्षणीपात्रम् आज्य- स्थाली सम्माजनाथ कुशत्रयमुपयमनाथै वेणीरूपकुशत्र- यम् समिधस्तिस्रः सुवः आज्यम् षट्पञ्चाशदुत्तरवर- मुष्टिशतद्वयावच्छित्रतंडुलपूर्णपात्रम् । एतानि पवित्र- च्छेदनकुशानां पूर्वपूर्वदिशि क्रमेणासादनीयानि । ततः पवित्रच्छेदनकुशैपवित्र छित्वा प्रादेशमितपवित्रकरणम् ।

(२०२) विवाहपतिः। [सप्तम अग्निसे उत्तर जलसहित पीवलका बडा कुंभ स्थापन कर प्रणीवापात्रके सम्मुख कर जलसे भर कुशोंसे आच्छादित कर ब्रह्माजीको देख अग्निसे उत्तर कुशापर स्थित करै । अन- न्तर कुशीको चतुर्थभाग ले अग्निसे ईशानपर्यन्त, ब्रह्मासे अग्निपर्यंत, निर्जत्तिकोण से वायुकोणपर्यंत और समिद अग्निसे प्रणीतापर्यन्त पूर्वोत्तर क्रमसे आस्तरण करे । फिर अग्निसे उत्तर पश्चिम दिशामें पवित्रच्छेदनार्थ कुशत्रय और पवित्र कर- नेके लिये गर्भपत्ररहित अग्रसहित दो कुशपत्र प्रोक्षणीपात्र आज्यस्थाली संमार्जन (शुद्धि) के लिये तीन कुशा, उपयमन ( हस्तग्रहण ) के लिये वेणीरूप तीन कुशा, समिधा पाला- शकी, खुब, घृत, २५६ मुष्टिमित तंडुलयुक्त पूर्णपात्र । यह पवित्रच्छेदनकुशोंके पूर्व २ स्थित करने क्रमसे, अनन्तर पवित्र च्छेदनकुशेसे पवित्रच्छेदन कर प्रादेशमात्र पवित्र बनावे ॥ ततः सपवित्रकरण प्रणीतोदक त्रिःप्रोक्षणीपात्र निधा- यानामिकांगुष्टाम्यामुत्तराये पवित्र धृत्वा त्रिरुत्पवनं ततः प्रोक्षणीपात्रस्य सव्यहस्तकरणम् । पवित्रे गृहीत्वा विरु- दिङ्गनम् । प्रणीतोदकेन प्रोक्षणीप्रोक्षणम् । ततःप्रोक्षणी- जलेन यथासादितवस्तुसेचनम् । ततोऽग्निप्रणीतयोर्मध्ये प्रोक्षणीपात्र निधाय आज्यस्थाल्यामाज्यनिवीपः । ततो- ऽधिश्रयणम् । ततो ज्वलतृणादिना हविवेष्टयित्वा' प्रदा क्षिणक्रमण पर्यनिकरणम् । ततःवं प्रवाप्य मम्मार्जन कुशानामप्रेरन्तरतो मूर्लेवह्यातः वसंमार्जनम् । प्रणीतो दकेनामुक्ष्य पुनः प्रताप्य खुवं दक्षिणवो निध्यात् भाषाटीकोपेता। (२०३) अनन्तर सपवित्र हस्तसे प्रणीताके जलको तीनवार प्रोक्ष- णीपात्रमें प्रक्षेप कर अनामिका अगुष्ठसे उत्तराम पवित्रोंको धारण कर तीनबार ऊर्ध्वको पवित्र जल पकना, फिर प्रोक्षणी- पात्रको वामहस्तमें स्थिवकर पवित्रग्रहण कर तीन बार उदि- गन करे । और प्रणीताजलसे प्रोक्षणीपात्रको प्रोक्षण कर फिर प्रोक्षणीजलसे सर्व वस्तु सेचन करे । अनन्तर अग्निप्रणीताके मध्यमें पोक्षणीपात्र धर दे। आज्यस्थालीम घृत डाल अग्निमें रख ज्वलत्तणमे हवि वेष्टन कर प्रदक्षिण कमसे पर्यग्निकरण अथात् तृणको अग्निमें प्रक्षेप करे, फिर खुवको तपाय सम्मा- जैन कुशाके अग्रभागसे मध्यमें साफ करे और मूळसे ऊपर साफ करे, फिर अग्निमें तपाय दक्षिणमें स्थित करे। तत आज्यस्यागेरवतारणम् तत आज्ये प्रोक्षणीव त्पवनम् । अवेक्ष्य सत्यपद्रव्ये तनिरसनम् । पुनः पूर्वव- प्रोक्षण्युत्पवनम् उपयमनकुशान्वामहस्तेनादाय उत्ति- ठन्प्रजापति मनसाध्यात्वा तूष्णीं घृताक्ताः समिस्तिस्रः क्षिपेत् । ततउपविश्य प्रोक्षणीजलेनाग्निं प्रदक्षिणं पयुक्ष्य पवित्रं प्रोक्षणीपाचे धृत्वा ब्रह्मणाऽन्वारब्धः पातितदक्षिण- जानुर्जुहुयात् । तत्राघारादारभ्याहुतिचतुष्टये तत्तदा- हुत्यनन्तरं वावस्थिताज्यं प्रोक्षण्यां क्षिपेत् । ॐ प्रजा- पतयेस्वाहा इदं प्रजा• इति मनसा । ॐ इन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय इत्याघारौ । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमनये ॐ सोमाय स्वाहा इदं सोमायः॥ इत्याज्यभागौ ॥ तत

(२०४)
विवाहपद्धतिः।
[सप्तम-
पञ्चान्याहुतिषु स्थालीपाकाहुतौ च प्रत्याहुत्यनन्तरम्
खुवावस्थितहुतशेषतस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः॥
घृतको अग्निसे उतार घृतको भी प्रोक्षणीवत् उत्पवन कर
यदि कुत्सित द्रव्य घृतमें हो तो निकाल फिर पूर्ववत् प्रोक्षणीका
उत्पवन कर उपयमनकुशा वामहस्तमें ले उठकर प्रजापतिका
मनमें ध्यान कर मौन हो घृतयुक्त तीन समिधा अग्निमें प्रक्षेप
करे, फिर बैठकर प्रोक्षणीजलसे अग्निको प्रदक्षिणकमसे पर्युक्षण
कर पवित्री प्रोक्षणीपानमें रख ब्रह्मासे अन्वारब्ध अर्थात् कुशा
मिलाय दक्षिणजांवको निमाय कर वसे हवन करे और चार
आहुतिके अनन्तर खुबमें अवशिष्ट घृतको प्रोक्षणीपात्रमें प्रक्षेप
करे । प्रजापतिकी आहुति मनसे करे । इन्द्र, अग्नि, सोम यह
क्रमसे चार आहुति हवन करे, फिर घृतसे जो पांच आहुति
और स्थालोपाक आहुतिके अनन्तर सुवमें अपशिष्ट घृतको
पोक्षणीपात्रमें प्रक्षेप करना।
ततो ब्रह्मणोऽन्वारब्धं विना ॐ अग्नेप्रायश्चित्त त्वं
देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि
याऽस्यै पतिघ्रीतनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ॥ १॥ इदम
नये न मम ॥ ॐ वयोप्रायश्चिचे त्वन्देवानांप्रायश्चित्तरसि
ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्यै प्रजानीतनू-
स्तामस्यै नाशय स्वाहा ॥२॥ इदं वायवे न मम॥ॐ सूर्य
प्रायश्चित्त त्वं देवानां प्रायश्चिचिरसिब्राह्मणस्त्वानाथकाम
उपधावामि याऽ स्यैपशुनीतनूस्तामस्यनाशयस्वाहा॥ ३॥

प्रकरण ७. भाषाटीकोपेता। (२०५) इदं सूयीय न मम।।ॐ चन्द्रप्रायश्चित्त त्वं देवानां प्रायश्चि- चिरसि ब्रह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्यै गृहन्नी तनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ॥ ४ ॥ इदं चन्द्रमसे न मम॥ ॐगन्धर्वप्रायश्चिने त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्रह्मण- स्त्वनाथकाम उपधावामि याऽस्यै यशोधीतनूस्तामस्ये नाशय स्वाहा ॥५॥ इदं गन्धवीय न मम ।। १-अप्रायश्चित्ते । हे अग्निदेव ! प्रायश्चित्तस्वरूप देवता- ओंके दोषनाशक ! तुमको ही स्तुतिपूर्वक मैं ब्राह्मण प्राप्त होता हूँ कि, इस सीका पतिविरोधक अथात् पविनाशक अंगलक्षण शरीरको नाश करो। 'अस्यै यह चतुर्थी षष्ठीविभक्तिके अर्थ में है। २-वायोपायश्चित्त । हे वायुदेव ! इस स्त्रीका जो प्रजानी सन्तानविरोधी अर्थात् पुत्रनाशक शरीर (वा अंगविशेष) उसका नाश करो॥ ३-सूर्यप्रायश्चित्ते । हे सूर्यदेव ! इस स्त्रीका जो पशु- विरोधी अथात् पशुनाशक शरीर वह नाश करो ॥ ४--चन्द्रप्रायश्चित्ते । हे चन्द्रमादेव । इस स्त्रीका गृह- विरोधी अथीत गृहनाशक जो शरीर है वह नाश करो ॥ ५--गन्धर्वप्रायश्चित्ते । हे यशके प्रकाशक गन्धर्वदेव ! इस स्त्रीका जो यशविरोधी अर्थात् यशनाशक शरीर उसका नाश करो। चरुमभिधार्य ततःस्थालीपाकेन जुहुयात् । ॐ प्रजा- पतये स्वाहा इदं प्रजापतये ॥ इति मनसा । अव्याहुति नवके हुतशेषघृतस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः । अयं च होमो (२०६) विवाहपद्धतिः। ... [सप्तम- ब्रह्मणाऽन्वारब्धकर्तृकः ॥ तत आज्यस्थालीपाकाभ्यां विष्टकृद्धोमः ॥ ॐअग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकृते ॥ तत आज्येन । ॐभूःस्वाहा इदमग्नये ॥ ॐभुवः स्वाहा । इदं वायवे । ॐ स्वः स्वाहा ! इदं सूर्याय० ॥ एता महाव्याहृतयः ॥ चरुको तप्तकर स्थालीपाकसे हवन करे-ॐ प्रजापवये स्वाहा यह मंत्र मनमें कहे । “अग्नये स्वाहा” इस आहुतिसे नव आहुतिपर्यंत हुतशेष घृतका प्रोक्षणीपात्रमें प्रक्षेप करे । यह ब्रह्माके अन्वारब्धकर्तृक होम है ॥ शु० यजु० अध्याय २१ मन्त्र ३॥ ॐ त्वन्नौअग्नेवरुणस्यविद्वान्देवस्युहे- डोअवयासिसीष्ठाहायजिष्ठोवह्नितम शोशुचानोविश्वाटेषासिप्रमुमुग्ध्यु- स्मत्स्वाहा । इदमनीवरुणाभ्याम् ॥ शुक्लयजु० अध्याय २१ मन्त्र ४॥ ॐ सत्वन्नोऽअग्नेऽवुमोभवोतीनेदिष्ठो- अस्याऽउषसोव्युष्टौ । अवयवनाव प्रकरण ७] भाषाटीकोपता। (२०७) रुणुर्छरराणोव्वीहिपॅडीकठसुहवान:- एविस्वाहा । इदमग्नीवरुणाभ्याम् ॥ पारस्कर-गृह्यमुत्रे । ॐ अयाश्चान्नेस्य भिशस्तुिपाश्चसु- त्यमित्त्वमुयासिअयानोवबहास्य- यानेधेिहिभेषुजर्छस्वाहा। इदमग्नये०३॥ पारस्कर-गृह्यमुत्रे । ॐ येतेशुतंवरुणुयेसहस्रंयुज्ञियाः पाशावितोमुहान्तः। तेभिन्नों अद्यस- वितोतविष्णुर्विश्वेमुंचतुमुरुतः स्वर्काः स्वाहा । इदं वरुणायसवित्रेविष्णवे विश्वेभ्योदेवेभ्योमरुद्भयः स्वर्केभ्यः४॥ शु० यजु० अ० १२ मंत्र १२। ॐ उर्दूत्तुमं वरुणुपाशमुस्मदाधुमं . (२०८) विवाहपद्धतिः। [सक्षम- विमध्यमश्रथाय । अर्थाव्वयमा- दित्यवतेतवानागमोअदितये स्यामु स्वाहा ॥ इदं वरुणाय०॥५॥ एताः सर्वप्रायश्चित्तसंज्ञकाः ॥५॥ 'वन्नो' और 'सत्वन्नो इन मंत्रोंका वामदेव ऋषि, त्रिष्टुप् छन्द, अग्नि, और वरुणदेवता; सर्व प्रायश्चित्तमें विनियुक्त हैं। और "ये ते शतं" इस मंत्रका शुनःशेष ऋषि त्रुिष्टुप् छंद वरुण- देवता, वरुणसंबंधीपाशके मोचनमें विनियुक्त है ॥ मंत्रार्थ वन्नोऽअग्ने इति । हे अग्निदेव ! तुम इस कर्ममें वैगुण्य होनेसे वरुणदेवके क्रोधको दूर करो, कैसे तुम १ सर्व कर्ममें साक्षी चतुर हो और सबसे उत्तम हो और सर्वदेवताओंको यज्ञका भाग देनेवाले हो प्रकाशमान हो इसलिये मंदबुद्धिवाले हमको जानकर हमारेसे की हुई अवज्ञा (अनादर) को क्षमाकर सर्व प्रकारसे कल्याण दो ॥ ३॥ मंत्रार्थ-सत्वन्न इति । हे अग्ने ! तुम सर्वकी पालना करनेवाले हो इसलिये आजदिनके प्रातःकालसे लेकर मेरी रक्षा करो. केवल रक्षाही नहीं, किंतु हमसे बुलाये तुम सुख पूर्वक आकर सुख देनेवाले यज्ञके स्वामी वरुणदेवताको चर देकर पूजन करो । जिससे वरुणदेवभी प्रसन्न हो हमको. सुख दें॥२॥ मंत्रार्थ अयाथान इति । हे अग्ने । तुम सावयामी प्रकरण भाषाटीकोपेता। (२०९) और प्रायश्चित्तद्वारा सर्वप्राणियोंको शुद्धकरनेवाले और शुभके दावा हमारे किये हुए यज्ञको कपालु होनेसे इन्द्रादि देवता- ओंके देनेवाले इसलिये हमको भी भेषज अर्थात् सुखके देने- वाला विविध दुःखविनाशक अपूर्व सुख देवो ॥ ३ ॥ मंत्रार्थ पेवेशवामिति । हे वरुणदेव ! यज्ञके विनसे उत्पन्न भये बड़े २ भारी महान कठिन जो तुम्हारे शवसंख्याक और सहस- संख्याक पाश हैं वे पाश पापरूप हमारे सविता सूर्य विष्णुरूप इन्द्र और सर्व देवता और ४९ वायुदेव सुन्दर हृदयवाले, १२ आदित्य हमारे पापोंको नष्ट करें ॥ ४ ॥ मंत्रार्थ-उदुच. ममिति । उत्तम, मध्यम अधम,यह तीन वरुणजीके पाश हैं। हे वरुणदेव ! जो तुम्हारा उत्तम पाश है उससे भी हमारी रक्षा करो और जो मध्यम पाश है उससे भी हमारी रक्षा करो अधम पाशको शिथिल करो । हे वरुणदेव । हम ब्रह्मचर्यसे तुम्हारेसे निरपराध होकर दीनवासे रहित होते हैं ।।" दीनवायां दितिः प्रोक्ता दितिः स्यादैत्यमावरि" इस वचनसे दिवि नाम दीनवाका भी है । यह आहुति सर्वप्रायश्चित्तमें है । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । इति मनसा ।। इदं प्राजापत्यमातत संस्रवप्राशनम्। आचम्य। ॐ अस्यां रात्रौ कृतेतच्चतुर्थीहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणरूपब्रह्मकर्म- १-१ बाप्यात्मिक २ माधिभौतिक, ३ माधिदैविकमेवस, दुख तीन प्रकारके हैं। इनके भेदोपभेद मसतरामगीताविषमपदीटीकामें सविस्तृत लिखे हैं।

! २१०) विवाहपद्धतिः। [सप्तम- प्रतिष्ठार्थमिदं पूर्णपात्रं प्रजापतिदैवतममुकगोत्रायामुक- शर्मणे ब्राह्मणाय दक्षिणां तुभ्यमहं संप्रददे ॥ इति दक्षिणां दयात् । स्वस्तीति प्रतिवचनम् । ततोब्रह्मग्रंथिविमोकः । ततम्सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु । इति पवित्राभ्यां शिरःसंमृज्य। ॐदुर्मित्रियास्तस्मैसन्तु योऽस्मान्द्वेष्टियञ्च वयं द्विष्मः। इत्यैशान्यां दिशि प्रणीता न्युन्जीकुर्यात् । ततःस्तरणक्रमण बर्हिरुत्थाप्यताक्तहस्तेनै हुयात् । शुक्लयजु० अध्याय ८ मन्त्र २३ ॥ ॐ देवांगातुविदो गातुंछित्त्वागातु- मितमनसस्पतऽइमन्देवयज्ञठस्वाहा बातेंधात्स्वाहा ॥ प्रजापतये यह मनसे कह प्रजापतिसंबन्धी हवनकर फिर संखवप्राशन करे। इस रानिमें कृतचतुर्थीकर्मकी सांगतासि- दिके लिये अमुकगोत्र बामणको दक्षिणा देता हूं. ब्राह्मण स्वस्ति कहै । फिर ब्रह्माकी ग्रन्थी खोल देवै." सुमित्रिया न आप ओष- षयः सन्तु " इस मंत्रसे शिरको जलसे मार्जन करे" दुर्मित्रिपा" इस मन्त्रसे प्रणीवाको ईशानकोणम न्युन्ज करे। फिर आस्त- रणकमसे ही कुशा ले घृत लगाय. "देवागातु...” इस मंत्रसे इवन करे । मंत्रार्थ-देवागात्वितिहि देवलोक तुम यबके जानने- वाले हो इसलिये विष्णुरूपयझको जानकर सुखपूर्वक जाओ, करण ७.. (२१११ भावारीकोपेता... हे अन्तर्यामी ब्रह्मस्वरूप : यह यज्ञका फल तुम्हारे अर्पण किया जाता है तुम वायुको अर्पण करो। आम्रपल्लवेन जलमादाय मूर्ध्नि वरो वधूमभिषिञ्चति । ॐया ते पतिघ्री प्रजानी पशुध्नी गृहमी यशोनी निंदिता तर्जारघ्नीं ततएनां करोमि सा जीयत्वं मया सह श्रीअ- मुकदेवि इतिमंत्रण | ततो वधूं स्थालीपाकं प्राशयति पर ॐ प्राणैस्ते प्राणान्सदधामि ॥ ॐअस्थिभिरस्थीनि संद- धामि ॥ॐमासस्तेमासानि संदधामि ॥ॐत्वचा ते त्व- चं संदधामि।। इतिमंत्रचतुष्टयेनप्रतिमंत्रान्ते अन्नं प्राशयेत ततो वधूदयं स्पृष्ट्वा वरः पठेत् ॥ ॐ यत्ते सुशीमे हृदयं दिवि चन्द्रमसिश्रितम् ॥ वेदाई तन्मां तदिद्यात्पश्येमश रदः शतं जीवेम शरदःशतशृणुयाम शरदःशतमिति ॥ आम्रके पत्रसे.जल लेकर वर वधूको 'या ते पतिनी मंत्रसे मार्जन करै ॥ मंत्रार्थ-" या वे" हे स्त्री ! जो तुम्हारा पतिनाशक पुत्रनाशक पशुनाशक गृहनाशक यशनाशक निन्दित शरीर है सो जीर्ण (नाश ) को प्राप्त हो । मेरा भी जोत्री पुत्र पशु गृह यश नाशक शरीर है उसकेसाथ और मैं तुमको जारके नाश करनेवाली अर्थात् पतिव्रता करता हूं। अनन्तर वधूको पर प्राणैस्ते इन चार मन्त्रोंसे स्थालीपाक प्राशन करवावै ॥ मंत्रार्थ-“प्राणैस्ते" हे वधू । तुम्हारे प्राणोके साथ मैं अपने प्रण और अस्थियोंसे अपनी अस्थि, मांससे मांस, त्वचासे , [सक्षम- . (२१२) विवाहपतिः। त्वचा स्थित करता हूं अर्थात् तेरे और मेरेमें कुछ भेदबुद्धि नहीं है। अनन्तर वर वधूके हृदयको सर्श कर ‘यचे सुशीमे, यह मंत्र पडे ॥ मंत्रार्थ-'यत्ते सुशीभे' इति । हे वधू ! जो तुम्हारे हृदय माकाशस्थ चन्द्रमा आश्रित है वह मुझको प्राप्त हो उसको मैं शववर्षपर्यंत देखा और शववर्ष जीवित रहा और शतवर्षही श्रवण किया । भावार्थ यह है कि, तुम्हारे साथ रोग- रहित शववर्षपर्यंत सुखपूर्वक प्राणोंको धारण करूं ॥ अथ कंकणमोक्षणादीनि युतप्रन्थिविमोकादीनि भाचारात्प्राप्तानि कर्तव्यानि ॥ मंत्र:-कंकणंमोचयाम्यब रक्षांसि न कदाचन ॥ मयि रक्षां स्थिरां दत्त्वा स्वस्थान गच्छ कंकण ॥ तत उत्थाय वधूदक्षिणहस्तस्पृष्टसुवेण घृतफलपुष्पपुर्णेन पूर्णाङ्कुतिं जुहुयात् ॥ यजु० अध्याय ७ मन्त्र २४ ॥ ॐ मूर्धान दिवोअरतिम्पृथिव्यावैश्वा नुरमृतआजातमुग्निम् ॥ कुविसुम्रा- जुमतिथिअनानामासन्नापात्रअनयन्त देवात्स्वाहा ॥ इदमनये॥ वतः सुवेणभस्मानीय दक्षिणानामिकया व्यायुषं कुर्यात् ।

प्रकरण ७. भाषाटीकापता। (२.३.) यजु० अध्याय ३ मन्त्र ६२॥ ॐ त्र्यायुषंजुमदग्ने । इति ललाटे । ॐ कुश्यपस्यन्यायुषम् । इति ग्रीवा- याम् ॥ ॐ यद्देवेषुच्यायुषम् । इति दक्षिणबाहुमूले ॥ * तन्नोअस्तुभ्यायु, षम् ॥ इति हृदये॥ एवं वध्वा अपि व्यायुष कुयीवातत्र 'तन्त्र' इत्यस्य स्थाने 'तत्ते' इत्ति विशेषः । तत आचार्याय दक्षिणा दद्यात् ॥ भूयसीं च दद्यात॥ इति चतुर्थीकम । कंकणमोक्षण और युतग्रंथि (खडचितावा) मोक्षण आचारसे । मन्त्रार्थ-मैं आज कंकणको त्यागता हूं राक्षस दूर वें, हे कंकण मेरेमें दृढ रक्षा दे अपने स्थानको यथासुख जाओ फिर उठकर वर वधृका दक्षिण हाथ मुबके साथ लगाय वृत्र मलपुष्पयुक्त पूर्णाहुति हवन करे "मृदान" इस मंत्रसे॥ मत्रार्थ- मानमिति । स्वर्गादि सप्त लोकोंसे ऊपर पृथिम्यादि पांच भूतों विरिक्त (रहित) ब्रह्माण्डको प्रकाश करनेवाला ईभर सत्पथप जन्म आदि पड्भाव रहित निर्विकार प्रकाशमान सर्वत्र पर- मानन्द वीनं कालसे रहित सृष्टि (उत्पति) व्य (नारा) . (२१४) विवाहपद्धतिः। [ सक्षम- प्राणियोंका पात्रभूत आधार और जो देवताओंको उत्पन्न कर स्वस्वव्यापार में लगाता है तिस परमेश्वरके लिए यह आहुति सहुत हो, बैठकर खुबसे भस्म ले दक्षिण अनामिकामें ललाट ? श्रीवा २ दक्षिण बाहुमूल ३ हृदयमें ४ यथाक्रम 'ध्यायु इस मन्त्रसे लगावे । इसी प्रकार वधूके भी लगावे ' तन्नः' के स्थानमें 'तत्ते' यह अधूको कहना इतना विशेष है ॥ अनं- तर आचार्योंको दक्षिणा भूयतीदेवे इतिकर्पूरस्थलनिवासिगौतमगात्र (शोरी ) अन्वयालकृतदैवज्ञ- दुनिचन्द्रात्मज पं०वष्णुदत्तवैदिककृतचतुर्थीकर्मटीका अदिवेदांक- भूमिते १९४७ मधुमासे कृष्णपश्चम्यां गुरुदिने समाप्तिमगाद ।। विशेषद्रव्यम् । याज्ञवल्क्यस्मृतो विवाहप्रकरणम् गुरवे तु वरं दत्त्वा नायीत तदनुज्ञया । वेदवतानि वा पारं नीत्वा झुभयमेव वा ॥१॥ अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्ष- ज्या स्त्रियमुद्हेत । अनन्यपूर्विका कान्तामसपिण्डो यवीयसीम् ॥२॥अरोगिणीं प्रातृमतीमसमानापगोत्रजाम्। पञ्चमात्सप्तमादूर्व मातृतः पितृतस्तथा ॥३॥ दशपूरुषवि- ख्याताच्छोषियाणां महाकुलातास्फीतादपि न संचारि- रोगदोषसमन्वितात ॥४॥ एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्ण-श्रोत्रियो वरः॥ यत्नात्परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमाअनप्रियः ॥५॥ मचारी गुरुजीको गुरुदक्षिणा देकर वेदोंको वेदको वा व्रतको अधया वेद बत दोनोंको समाप्त कर मर्यको न नष्ट

प्रकरण ७]
भाषाटीकोपता।
(२१५)
कर उक्त लक्षणयुक्त स्त्रीसे विवाह करै । जो प्रथम विवाही न
हो सुन्दर हो, सपिण्डा और आयुमे अधिक न हो अथीत छोटी
हो, मातृ ( माताकी संतान ) कुलमे पंचन,पितृ (पिताकी मतान)
कुल से ममम अर्थात भगिनी भ्राता भ्रातृपुत्री पितृश्य
चाचा ताया एवं पितादि ७ से ऊपर जिसको समय अंग बोला
जाता वह न मिले यह प्राचीन संप्रदाय है। पिताकुल माता-
कुल पिताके नानाके माताके नानाके यह ७ भये । यह मत
मिले । पांच माताके पांच पितामे १० पुरुष पेस्तरमे कुछ
प्रसिद्ध हो, श्रोत्रियाकी बडीकुलसे । परन्तु रोग और दोषयुक्त
कुल न होय ऐसी कुलकी कन्या इस पूर्वोक्त गुणोंसे युक्त समान
जाति वर युषा, जनको प्यारा बोलनेवाला, बुद्धिमान यत्न
पुंस्त्वमें परीक्षित (ल्लिंग) होना चाहिये ।
यदुच्यते द्विजातीनां शवाहारोपसंग्रहः । नैतन्मम मतं
यस्मात्तत्राय जायते स्वयम् ॥६॥ तिस्त्रो वर्णानुपूर्डंग के
तथैकायथाक्रमम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भायीस्वाशूद्रज-
न्मनः ॥७॥ ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता ।
तज्जः पुनात्युभयतः पुरुषानेकविंशतिम् ॥ ८॥ यज्ञस्थ
ऋत्विजे देव आदायार्षस्तु गोद्वयम् । चतुर्दशप्रथमजा
पुनात्युत्तरजश्च षट् ॥९॥ इत्युक्त्वाऽऽचरतां धर्म सह या
दीयतेर्थिने । स कायः पावपत्तजः षटू षड्वंश्यान्सहा-
स्मना॥१०॥आसुरो द्रविणादानादान्धर्वः समयान्मिथः ।।
राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥ ११ ॥

(२१६) दिवाइपदतिः। [सप्तम-: जो द्विजातियोंको शूइकी कयासे विवाह अन्य ऋषि कहते हैं यह मेरेको ईप्सित नहीं, कारण-वह फिर उस शूद्रामें पुरारूप होकर पैदा होता है ।प्र. "आत्मा वै पुत्रनामासि " ऐसी श्रुति है।बामणको ब्रामणी १ भत्रिया २ वैश्या ३ मा ४ और क्षत्रियको क्षत्रिया १ वैश्या २ शबा ३, वैश्यको वैश्या १शूद्वार भायी लिखी हैं। शूद्रको शृद्धा ही १ भाया लिखी है ॥ बालविवाह वह होता है जो यथाशक्ति अलंकत कन्या श्रेष्ठ वरको बुलाकर संकल्प कर दीजाती है उससे उत्पन्न संवान २१ कुलोंको (१० पिताके १० मावाके और १ आपको ) पवित्र करता है। जो यबमें ऋत्विको दीजाय वह दैवविवाह होता है। यह १४ कुलको पवित्र करता है। जो दो गौ लेकर कन्या से वह आप विवाह ६ कुलको पवित्र करता है।जो अर्थीको धर्माचरण करो यह कहकर दी जाये वह प्राजापत्य विवाह हौवा है। वह १२ कुलको पवित्र करता है। जो द्रव्य लेकर कन्या हो तो वह आसुर विवाह होता है। जो वर कन्या आपसमें विवाह चाहे वह गांधर्व विवाह होता है, जो जबरदस्ती युद, बोतके कन्याली हो वह राक्षसविवाह और उनसे कन्या बो पैशाच विवाद होता है। .. -4.1 तपासु मृहीयाक्षण्यिा शरम् ॥ वेश्या ऋतोचमावबादेवने वनजन्मनः॥१२॥ पिताः पितामहो श्रता सकुल्यो जननी तथा न्यायदः- पूर्वनाशे प्रक- तिस्थः परः परः ॥ १३ ॥ अप्रयच्छन्समाप्नोति घृण- " प्रकरण ..] भाषाटीकोपेता। ।२१७) इत्यामृतावृता । गम्यं त्वभावे दावृणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ॥ १४ ॥ सकृत्पदीयते कन्या परंस्तां चोरदण्ड- भाक् । दत्तामपि हरेत्पूर्वीच्छेयांश्चेदर आव्रजेत ॥ १५॥ अनाख्याय दददोषं दण्ड उत्तममाहमम् । अदुष्टां तु त्यजन्दण्डयो दूषयंस्तु मृषाशतम् ॥ १६ ॥ सवों में अर्थात् बाह्मण ब्राह्मणीसे इत्यादि विवाहमें हाथ ग्रहण करना लिखा है। यदि ब्राह्मण त्रियाको विवाह नो क्षत्रिया बाण हाथसे पकडे । वैश्या प्रतोदको, भाइ वनको हाथसे पकडे। कन्याके अधिकारी कमपूर्वक ये है कि पिता, पितामह, भाता कन्याका, अपने कुलका, मावा यह क्रमपूर्वक एकके अभावमें या उन्मादादि रोगयुक्त होनेसे पिछला २ होवा है ।यदि विवाह- योग्य कन्याको न विवाहे तो मास मासमें गर्भहत्याके दोषको प्राप्त होता है। यदि कन्यादावा कोई न हो वा (कन्या ही योग्य पतिको चाहती है) तो स्वयंवर करे । एकही बार कन्याका दान होता है । यदि फिर देकर कन्याका हरण करे तो चोर दण्डको जाम होता है । यदि पुनः पूर्ववरसे अधिकगुणयुक्त श्रेष्ठ पर आजाय तो अवश्य विवाह दे परन्तु समपदीसे पूर्व ही दान होता है पीछ नहीं । जो कन्याका दोष अन्धत्वादि. न कहकर वाह देता है वह उत्तम साइसके दंडको प्राप्त होता है । जो दोषरहित मीकी त्यागे या मुठी तोहमत लावे यह भी चंयोग्य होता है। अक्षता च क्षता चैव पुनर्भूः संस्कृता पुनः। स्वैरिणी सहम- (२१८) विवाहपद्धतिः । या पति हित्वा सवर्ण कामतः श्रयेत् ॥ १७॥ अपुत्रां गुर्वनुज्ञातो देवरः पुत्रकाम्यया । सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋतावियात् ॥ १८॥ आगर्भसंभवादच्छे- त्पतितस्त्वन्यथा भवेत् । अनेन विधिना जातःक्षेत्रजोऽस्य सुतो भवेत् ॥ १९ ॥ हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रो. पर्जीविनीम् ॥ परिभूतामधाशयां वासयेत्यभिचारिणीम् ॥ २० ॥ सोमः शौचं ददावासां गंधर्वश्च शुभां गिरम् । पावकः सर्वमेध्यत्वं मेध्या वै योषितो ह्यतः ॥ २१ ॥ पतिके जीते वा मरं बाद जो स्त्री फिर विवाही जाय वह पुनर्भु होती हैं ॥ जो स्त्री अपने पतिको छोडकर सवर्णी अन्य पुरुषको अपनी इच्छासे सेवन करे वह स्वैरिणी स्त्री कहलाती है। अपुत्रा बीको अपने बडोंकी आज्ञासे पुत्रकी इच्छा रख सपिण्डी वा सगोत्री शरीरपर घृत मर्दन कर ऋतुकालमें सभोग करे, जबतक गर्भ न हो तबतक गमन करै अन्यथा पतित हो जाता है । इस विधिसे उत्पन्न पुत्र क्षेत्रज कहलाता है। परन्तु यह वाक्य वहां है जहां बडेभाईकी सगाई हो वह मरजावे वा यदि उसकी सगाईको विवाह ले तो यह विधान करे इसमें मनुजीका वाक्य है-“यस्या प्रियेत कन्याया . वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजी विन्देव देवरः॥ लिखा है। जो स्त्री व्यभिचारिणी हो जाय उसके पापसे भूषणादि छीन मलिन वा पहिराय केवल अन्नमात्र दे और पृथिवीपर शयन करवावे उससे भोग करना प्रायश्चित्तनिवृत्तिपर्यंत छोड दो " अर्थ पूर्वही प्रकरण ७ भाषाटीकापेता। (२१२) और तिरस्कार करता रहे परंतु घरसे बाहर न निकाले, वह बी अल्प ही प्रायश्चित्तमे शुद्ध होती है कारण कि मोम उसे पवित्रता देता भया, गन्धर्व शुद्ध वाणी, अनि शुद्धि मो स्त्री शुद्ध है ।। व्यभिचाराहतौ शुद्धिगर्भे त्यागो विधीयते। गर्भमत: वधादौ च तथा महति पातके। सुगपी व्याधिना धूर्ता वंध्याऽर्थन्यप्रियंवदा । स्त्रीप्रसश्चाधिवेत्तव्या पुरुषद्वेषिणी तथा अधिविनातुमर्तव्या महदेनोऽन्यथा भवेत् । यत्रानु- कूल्यं दम्पत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते । मृते जीवति वा पत्यौ या नान्यमुपगच्छति ॥ सेह कीर्तिमवाप्नोति मोदते चोमया सह ॥ आज्ञासंपादिनी दक्षा वीरसु प्रियवादि- नीम् । त्यजन्दाप्यस्तृतीयांशमन्यो भग्ण स्त्रियाः॥२॥ जो स्त्री मनसे पराये मनुष्य के साथ संभोग करनेकी इच्छा करती है वह इस प्रायश्चित्तसे मास पीछे ऋतु आनेपर शुद्ध हो जाती है, यदि परपुरुषसे स्त्रीको गर्भ हो जाय वा अपने पतिके गर्भ वा पतिको नाश करना चाहे सत्य २ और ब्रह्महत्यादि दो दुषित होय तो उस स्त्रीका त्याग लिखा है । यदि स्त्री मद्य पीये व्याधियुक्त हो या दुष्टा धूर्वा हो वा वंध्या धनके नाश करने- वाली कटुवचन सदैव कहै वा कन्या ही उत्पन्न करे अथवा पविसे मनमें विरोध रक्खे यह सत्य २ मालूम कर उसके जीवे ही अन्य स्त्रीसे विवाह करावे । और जो प्रथम स्त्री है उसको भी भूषण वन अन्नसे पालन करे अन्यथा बडा पाप है । जहां खी पुरुषकी अनुकूलता है वहां धर्म अर्थ काम बढ़ता है। जो , (२२.) विषाहपतिः। [ सहम- मनुष्य कामवश हो आज्ञा माननेवाली चतुर पुत्रोंको उत्पन्न करनेवाली प्रियवाक्य कहनेवालीको छोडवा है वह अपने धनने तीसरा हिस्सा उस स्त्रीको दे। यदि धन न हो तो उसको अन्न वस्त्र भूषण दे रक्षा करे । जो स्त्री पतिके मृत होनेपर वा जीवित- पर अन्य मनुष्यके साथ भोग नहीं करवी वह इस संसारमें कीर्तिको प्राप्त हो अंतकालमें पार्वतीके साथ आनंद करती है। स्त्रीभिर्भर्तृवचः कार्यमेष धर्मः परः स्त्रियाः ॥ आशुद्धः सम्प्रतीक्ष्यो हि महापातकदूषितः ॥ लोकानंत्यं दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपोत्रकैः । यस्मात्तस्मात्स्त्रियः सेव्याः कर्तव्याश्च सुरक्षिताः । षोडशनिशाः बीणां तस्मिन्युः ग्मासु संविशेत् । ब्रह्मचायेव पाण्याद्याश्चतस्रथ वर्जयेत्।। एवं गच्छन्त्रियं क्षामां मां मूलंच वर्जयेत् । सुस्थ इंदौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान् ॥३०॥ लियोंको भर्ताका वचन परिपालन करना यही परम धर्म है। यदि भर्ता महापातकसे युक्त है वो शुदिपर्यंत प्रतीक्षा करे अनेक चिरवंशकी स्थिति और पुत्रपौत्रादिसे. स्वर्गप्राप्ति स्त्रीभूल होनेसे स्त्रीका सेवन अवश्य है। स्त्रीको १६ रात्रि ऋतुकाली के गर्भ होनेकी हैं, उनमें ८।१४ । १५। ३. ।११। तिथी गधा मूल छोड श्रेष्ठ चन्द्रमामें युग्म दिन । ४।६। ८।१०॥ १२ में भोगकर लक्षणयुक्त श्रेठ पुत्रको उत्पन्न करे ।। यथा कामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन् । स्वदार- निरत व नियो रक्ष्या यतः स्मृताः ॥ भत्त्रातृपित- प्रकरम ७.] भागाटोकापता। (२२१) ज्ञातिवश्वशुरदेवरैः। बन्धुभिश्च स्त्रियः पूज्या भूषणाच्छा- दनाशनः ॥ संयत्तोपस्करा दक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी ॥ कुर्याच् शुरयोः पादवंदन भर्तृतत्पग ॥ क्रीडां शरीर- संस्कार समाजोत्सवदशनम् । हास्यं परगृहं यानं त्यजेत् प्रोषितभर्तृका ॥ रक्षेत्कन्यां पिता विनां पतिः पुत्रास्तु वार्धके । अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातंत्र्य क्वचित्स्त्रिया। इन्द्रने दिया जो वर कि तुम्हारी कपा (इच्छा) नष्ट करने- बाला पातकी होता है इसको स्मरण करता हुआ यथाकामी भी हो सकता है। कारण अपनी जीमें ही सम्भोग करे और बीकी रक्षा करे।। भती भ्राता पिता बांधव सास ससुर देवर इनकरके बीलोग भूषण वस्त्रादिसे पूजनीय हैं और स्त्री घरकी उपकरण सामग्री अच्छी वरह रासे, चतुर धनका खब न करे और सास ससुरके चरण वंदन करे परन्तु प्रीति भामें राखे । जिस स्त्रीका पति परदेश गया हो वह खेलना श्रृंगार समाज सभा मेला न देखे, हास्य न करे, पराये घरमें गमन न करे ॥ कन्याकी पिता, युवतीकी पति, वृदयकी पुत्र रक्षा करे अभावमें बांधव रक्षा करे स्त्रीको स्वतन्त्र होना नहीं लिखा है । पितृमातृसतभ्रातृश्वश्रश्वशुरमातुलैः॥ हीना न स्यादिना भत्री गर्हणीयाऽन्यथा भवदापतिप्रियहिते युक्ता स्वाचारा विजितेन्द्रिया। सेह कीर्तिमवामोति प्रेत्य चानुत्तमा गतिम् ॥ सत्यामन्यां सवर्णायां धर्मकार्य न कारयेत् ॥ सवास विधौ धम्ये ज्येष्ठया न विनेतरा॥ दाहयित्वाऽग्नि- (२२२) विवाहपद्धतिः। [अष्टम-- होत्रण स्त्रियं वृत्तवती पतिः । आहरेद्विधिवदाराननीश्च- वाविलंबयम् ॥ ३९॥ स्त्री विना भताके पिता माता पुत्र भ्राता सास ससुर मामा इनसे अलग न रहे अन्यथा निन्दित होजाती है। जो स्त्री पतिके हितमें हो श्रेष्ठ आचारखाली जितेन्द्रिया हो वह यहां यशको अतमें उत्तम लोकको प्राप्त होती है । जिस मनुष्यकी बहुत स्त्री इ। वह सवणाकी विना अन्यवर्ण स्त्रीसे धर्म न करावे, यदि समान वणकी अनेक स्त्रियां हा तो प्रथम स्त्रीके साथ धर्मकार्य करे । यदि व्रतवती स्त्री मृत्युको प्राप्त हो उसको अग्निहोगकी अग्निसे दाहकर विधिपूर्वक शीघ्र ही स्त्रीको और अमिको ग्रहण करे अन्यथा अग्निहोत्रके अभावसे दोष होता है । इति श्रीदैवज्ञदुनिचन्द्रात्मजषण्डितीवष्णुदत्तवैदिककृतनवरल- विवाहपद्धतिधृतविवाहविधानं भाषाटीकासहितं समाप्तम् ॥ अष्टमप्रकरणम् । विणामाचारः। लोकानन्त्य दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपौत्रकैः। यस्मात्तस्मास्त्रियः सेव्याः कर्तव्याश्च सुरक्षिताः॥ याज्ञवल्क्यस्मृति और मन्वादि धर्मशास्त्र और श्रुतियों में त्रियाका स्वीकार रक्षा यह सिद्ध है इसलिये पुत्र पौत्र प्रपौ- त्रादिद्वारा स्वर्गादि प्राप्तिके लिये स्त्रियाका पाणिग्रहण करना चाहिये और स्त्रियाको उपदेश करना कि आचार तथा भाका पूजन अवश्य कर्तव्य है और यह भी याज्ञवल्क्यस्मति प्रथम ८] भाषार्टीकोपेता। (२२३) अध्याय लिखा है कि-"पतिप्रिय हिते युक्ता स्वाचाग विजित- न्द्रिया । सेह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुनमां गतिम् । अथात जो स्त्री पतिके प्रियमें तत्पर और शुद्ध आचारयुक्त और इन्द्रिय- जित है ऐसी स्त्री इस लोकमें कीर्ति, यश और परलोकमें उनम गतिको प्राप्त होती है । और भी लिखा है-'" स्त्रीभिभर्तृवचः कार्यमेष धर्मःपरःस्त्रियाः।" अथात् भाका वचन मानना यही स्त्रीका परम धर्म है । अन्यच्च-" गुरुरग्निदिजानीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिरेको गुरुःस्त्रीणां मर्वस्याध्यागतो गुरुः॥ अर्थात् बाह्मणका अग्नि गरु, सब वाका ब्राह्मण गुरु, बीका एक पति ही गुरु होता है, अयागत सर्वका गुरु है । इत्यादि अनेक प्रमाणारे पियोंका पति ही गुरु है, इसलिये पतिकी सेवा और आज्ञा करनी, आचार शुद्ध रखना, यही स्त्रीका मुख्य धर्म है इसलिये कुछ यत्किचित् नियोंका आचार धर्मशास्त्रोक्त लिखते हैं-जो सौभाग्यवतीस्त्रीमात्र हैं उनको प्रातःकाल सूर्यो- दयके प्रथम चार घडीके वडके (प्रातःकाल) उठकर नेत्राको प्रथम जलस्पर्श करना, अनन्तर अपने पविके चरणोंपर शिरको घर प्रणाम कर प्रथम पतिके मुखका दर्शन करना, पश्चात् शुद्ध (सॉफ) दर्पणमें अपना मुख देखना, पीछेसे भूमिका प्रोक्षण (छिडकन ) सम्मार्जन (बुहारी )लेपनादिसे घरको शुद्ध करे और पृथिवीकी पूजा कर फिर शूकमलाकरोक्त मंगलपाठ पढकर पतिकी सेवा पादप्रक्षालन आदि कर फिर वेणी (गूत) को कंक पाय (कंघी) से शुद कर और पुष्पादिक धारण कर भाल (२२) विवाहपद्धतिः। [अष्टम-- (मस्तक ) में तिलक लगाय हस्त कर्ण बाहुके भूषणादि धारण कर फिर जिस प्रकार केशादिक जलसे क्लिन्न(गीले)न हो तद्वत् स्नान करे । इसमें प्रमाण भी सौभाग्यकल्पद्रुममें लिखा है बुद्ध्या बाझे मुहूर्ते निजपतिचरणौ संणग्यास्यमय प्रेक्ष्य प्रेम्णाऽथ नजं शुभमुकुरतले भूमिमभ्यर्थं पत्नी। प्रातःस्मृत्यादि कृत्वा पतिपरिचरण संविधायैव वेणी संरच्याधाय भाले तिलकमथगलाधौ निमज्जेत्सभूषा ॥ और स्कांदमें भी लिखा है-"प्रसुतं च सुखासीन रममाण पाच्छया । आतुरेष्वपि कालेषु पतिं नोत्थापयेत्वचित् ॥ "पवि शयन अवस्था में हो वा सुखपूर्वक आराममें हो या स्वेच्छापूर्वक आनन्द लेवा हो तो भी अर्थात् अपनी तकलीफमें भी हो वब भी पतिको न उठावे । और पतिको सर्व प्रकारसे प्रसन्न करे। हरिद्राकुंकुमचैव कस्तुरीकज्जलं तथा । रूपासकं च तांबूलं मांगल्याभरणं स्त्रियाः । केशसंस्कारकबरीकरकर्णविभूषणम् । भर्तुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेन्न कचित्सती ॥ हरिया (हलदी) का मर्दन, केशरका स्वीकार, सिन्दूर, बजल कूर्पासक ( चोली) और वांबूल ये खियोंके मंगल- दायक भूषण हैं, और केशोंका संस्कार, कर्णके आभूषण वथा इस्वोंके जो भूषण हैं, भनीकी आयुकी वृद्धिकी इच्छावाली खी उनको मव त्यागे॥

प्रकरण ८. भाषाटीकोपेता। (२२५) नियमोदकवह्निं च पत्रपुष्पादिकं च यत् ! सेवेत भर्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् ।। तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं पिवेत् । शंकरादपि विष्णोवा पतिरेकोऽधिकः स्त्रियाः॥ और नियमका जल और पत्र पुष्प आदि जो आज्ञा करे पतिके आगे वह रख दे और भाका उच्छिष्ट सेवन करे और तीर्थस्नानकी इच्छावाली स्त्री पतिका पादोदक पान के क्योंकि शंकर विष्णुसे भी अधिक बीको पति होता है श्रीमद्भागवते-त्रीणां पतिश्च देवानां तच्छुभूपाऽनुकू- लता। तबन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्वतधारणम् ॥ सम्मा- जनोपलेपाभ्यां सेकमंडलवर्तने । स्वयं च मंडिता नित्य परिमृष्टपरिच्छदा ॥कामैरुच्चावचः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च ॥ वाक्यैः सत्यः प्रियैः प्रेम्णा कालेकालेऽर्चयेत्पतिम्।। सन्तुष्टाऽलोलुपादक्षाधर्मज्ञाप्रियसत्यवाक् ॥ अप्रमत्ताशुचिः स्निग्धा पति त्वपतितंभजेत् ॥या पर्तिहरिभावेन भजेच्छी- खि तत्परायीत्मनाहरेलोकेपत्याश्रीरिवमोदते ॥ दुःशी लोदुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपिवा पति-स्त्रीभिन हात- व्योलोकेप्मुभिरपातकी ॥ अस्वय॑मयशस्यंचफल्गुकृच्छं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र औपपत्यं कुलस्त्रियाः ॥ भावार्थ-श्रीलोंगोंका पविही परम देव है इसका ही पूजन करना और आज्ञामें रहना और पविके बंधु माता पिता इनकी सेवा करनी पतिव्रत धारण करना और पृथिवीकी शुद्धि संस्कार

(२२६)
विवाहपद्धतिः।
[अष्टम
पूजन और अपने शरीरमें भूषण पुष्प धारण करने श्रेष्ठ कार्यों और
वचनोंसे पतिव्रता स्त्री पतिकी सेवा करे और काल अर्थात् ऋतु-
लाकमें ही पतिसे संभोग करे अन्यथा अतिविषयासक्त न होबे
और स.प संतुष्ट रहै और सावधान पवित्र स्नेहववी रहै जो स्त्री
हभिावसे लक्ष्मीवत पूजन करती है वह स्त्री विष्णलोकमें हरुिप
पतिके साथ लक्ष्मीवत् आनंद भोगती है। यदि पति दुष्ट निर्धन
वृद्ध मूर्ख जड रोगी भी होय उसे इहलोक परलोकमें मुख इच्छा-
वती स्त्री न तिरस्कार करे और पपति अर्थात् जार खीको
स्वर्गके न देनेवाला यशका नाश करनेवाला सम्पूर्ण शाख
वेदोंमें निंदित होता है इसलिये स्त्री परपुरुषसे एकान्तभाषणादि
न करे। और इसमें याज्ञवल्क्यजी भी लिखते हैं-
पितृमातृस्वसभ्रातृजातिसम्ब धमातुलैः।
हीना न स्याद्विना भत्री गईणीयाऽन्यथा भवेत् ॥
पिता माता बहन भावा बन्धुओंकी स्त्री संबन्धी मातुल
इनसे रहित विना भतीके स्त्री न होवे यदि होय तो विना
भीके निन्दित होती है ॥
पतिप्रियहिते युक्ता स्वाचारा विजितेन्द्रिया।
सेह कीर्तिमवाप्नोति मोदते चोमया सह ॥
रक्षेत्कन्या पिता विनां पतिः पुत्रास्तु वाईके।
अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातन्त्र्यं क्वचित् स्त्रियाः॥
पिता रक्षति कौमारे भर्चा रक्षति यौवने ।
पुत्रश्च स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्यमहति ॥

प्रकरण ८]
भाषाटीकोपेता।
(२२७)
जो बी पतिके प्रियमें हित आचार शुद्ध विजितेन्द्रिया
हो इस लोकमें सुखको प्राप्त होती है मरने के बाद पार्वतीके साथ
आनन्द करती है ॥ कन्याकी पिता रक्षा करे,विवाहीकी पति
रक्षा करे, वृद्धाकी पुत्र रक्षा करे, इनके अभावमें ज्ञाति रक्षा
करे अभीत स्वतन्त्र स्खी न हो। वसिष्ठसंहितामेंभी लिखा है-
असत्य साइस माया मात्सर्य चलचित्तता।
निर्गुणत्वमशौचत्वं स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः॥
अर्थात्-झूठ बोलना साहस माया क्रोध चंचलता निर्गुण
अपवित्र रहना ये स्त्रियोंके स्वाभाविक दोष हैं।
अन्यच्च-पान दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् ।
स्वप्नश्चान्यगृहे वासो नारीणां दूषणानि षट्।।
मयका पीना १ बुरी सोहबत (कुसंगति)२ पतिसे वियोग ३
विदेश स्थानों में भ्रमण ४ और दूसरेके गृहमें शयन ५ अन्यके
गृहमें वास ६ यह षट् दोपोंसे स्त्री दुष्ट होजाती है कारण इसमें
स्वतन्त्रता है इसलिये जियाको अपने वशमें रखना उचित है
और मांसका भक्षण स्त्रीको बडे रोगादि करनेवाला होनेसे वर्ज
नीय है, जैसे चिकित्साशास्त्र भावप्रकाशमें लिखा है-" आमिर
स्याशंन यत्नात्लमदा परिवर्जयेत् ॥"श्री मांसका भक्षण न कसे
द्वारोपवेशन नित्य गवाक्षेण निरीक्षणम् ।
असत्प्रलापो हास्यं च दूषणं कुलयोतिाम् ॥
और द्वारदेशमें बैठना अबाद प्रतिदिन अपने द्वारपर बैठना

(२२८) विवाहपद्धतिः। [अष्टम-- और सब बातमें हास्य (हँसना ) और गवाक्ष (झरोखे ) से देखना बहुत प्रलाप (वृथा वाद करना) यह कुलनियोंके दोष हैं इसको व्यासजी लिखते हैं- - स्त्रीशूद्रोऽनुपनीतश्च वेदमंत्रान्विवर्जयेत् ॥ स्त्री, शूद्र, अनुपनीत यह वेदमंत्रोंको त्याग दें इससे पुराण- श्रवणाध्ययन, तुलसीपूजन, हरितालिकाबत, गौरीपूजन, अवश्य कर्तव्य है यह शूद्रकमलाकरमें देखे । और भगवान् पराशरजी लिखते हैं- ऋतुस्नाता तु या नारी भतीरं नोपसर्पति । सा मृता नरकं याति विधवा च पुनः पुनः॥ ऋतुस्नातां तु यो भार्या सन्निधौ नोपराच्छति । घोरायां भूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः॥ जो खी ऋतुस्नानके अनन्तर अपने भासे संभोग नहीं करती वह मरनेके बाद नरकको प्राप्त होती है और वारंवार विधवा होती है। इसी ऋतुकालमें स्वस्थ हो जो पुरुष बीको नहीं प्राप्त होता वह भी घोर जो भ्रूणहत्या अथवा गर्भहत्या उसको प्राप्त होता है। यदि रोगयुक्त हो तो न जानेसे दोष नहीं होता, अन्यथा प्रमादसे जो न प्राप्त हो तो वह पापका अधिकारी अवश्य है. । इसलिये ऋतुकालमें वीको भीसे संभोग आवश्यक है अन्यथा स्वेच्छासे है। पराशर:-दरिद्रं व्याधितं धूर्त भतारं याऽवमन्यते । सा शुनी जायते मृत्वा सकरी च पुनः पुनः॥

प्रकरण ८] भाषाकोपेता। (२२९) जो स्त्री निधन वा रोगयुक्त वा धूर्त भतीका प्रमादमे तिर- स्कार करती है वह मरकर शुनी ( कुत्ती) और सकरीके जन्मको वारवार प्राप्त होती है, इस लिये भताका अपमान स्त्रीमात्रको कदाचित् न करना चाहिये। पत्यौ जीवति या नारी हापोश्य बनमाचरेत् । आयुष्यं हरते पत्युः सा नारी नरकं ब्रजेत् ॥ जो सौभाग्यवती अर्थात पतिवती स्त्री उपासका व्रत आच- रण करती है वह पतिकी आयुको नष्ट करती. मरकर, नरक- को प्राप्त होती है। मनुः-अपृष्ट्वा चैव भतीरं या नारी कुरुते व्रतम् । सर्व तद्राक्षसान् गच्छेदित्येवं मनुरब्रवीत् ॥ जो स्त्री भतीकी आज्ञा विना व्रत नियम दानादि करती है उसका फल राक्षसाको मिलता है ऐसे मनुजी कहते हैं । नष्टे मृते प्रवजिते कोबे च पतितेऽपतौ। पंचस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥ नष्ट मृत संन्यस्त क्लीब पतित इन पांच आफतोंमें स्त्रीको अन्य पति विधान किया है। शंका है कि एक पतिके मरने- पर द्वितीयपति, उसके मरनेपर तृतीय, चतुथ आदि असंख्य पति स्त्रीको कर्तव्य हैं, क्योंकि पराशरजी स्वयं लिखते हैं-'नष्टे मृते, इत्यादि । उत्तर यह है कि, पविशब्दका क्या अर्थ है, यदि कहो कि पति अर्थात् पाणिग्रहण जिससे किया हो तो हम कहते- यह हैं कि 'पती' यह रूप सिद्ध कैसे होता है। यदि कहै कि पति , (२३०) विवाहपद्धतिः। [अष्टम- शब्दकी विभक्तिमें "अच्च घेः” इस सूत्रमें घिसंज्ञक (डिको औत धिको अत्) होकर पतौ सिद्ध भया तो हम कहते हैं कि "पतिः समास एवं घिसंज्ञः” अर्थात् पतिशब्दकी समास- मेंही घिसंज्ञा होती है तो वहां समास नहीं, एक ही शब्द है और केवल पतिशब्दका सप्तमी विभक्तिमें 'पत्यौ' यह शब्द बनवा- है इससिये यहां असिद्ध असंस्कृत पति शब्दके प्रयोगसे भगवान् पराशरका यही आशय है कि, असंस्कृत अर्थात् जिसका पाणि- ग्रहण न हो केवल वाङमात्रसे पति हो अर्थात वाग्दानमात्र किया हो उस पतिके नष्ट मृत संन्यस्त क्लीब पतित होनेपर और पति स्त्रीको कर्तव्य है और यह बात आचारसे भी सनातन सिद्ध है। यदि आप यह शंका करें कि भगवान् पराशरजीने यह अशुद्ध 'पतौ प्रयोग लिखा क्यों वह हमारे तुम्हारे सदृश थे ? वह तो आचार्य धर्मशास्त्र के मुख्य हैं तो उनका उत्तर देते हैं कि यह जो आपको पूर्वोक्त कहा है सो उनका आशय इस 'पतौ' शब्दसे ही मालूम होता है । महाशय ! वह भगवान् पराशरजी तो ठीक २ लिख गये परन्तु आपकी समझमें ही गडबड है। पराशरजीने नञ् तत्पुरुष समास पति शब्दकी संज्ञा कर अपनी यह शब्दसिद्धसंस्कृत लिखा है यथा-"न पतिःअपतिः अप पविभिन्न पविसदृश ईषत्पवावित्यर्थः । व िमश्च नष्टे मृते सति स्त्रीणामन्यः पतिर्विधेयः इति । ऐसे पराशरजी अपने भाश- यको लिखते हैं. यदि तुम कहो कि वहां वोलीबे च पवित पतौ' ऐसा लिखा है अपति तो लिखा नहीं ? उत्तर-महात्मन् ।

प्रकरण ८.]
भाषाटीकोपेता।
(२३१)
यहाँ पररूप "एङः पदान्तादति” इस सूत्रसे 'पतिते अपतौ'
अकारका पररूप भयाहै ॥ और आगे द्वितीय श्लोकमें भी इस
स्मृतिश्लोकको प्रगट करत हैं -
मृते भर्तरि या नारी ब्रह्मचर्यत्रते स्थिता।
सा मृता लभते स्वर्ग यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥
जो स्त्री पतिको मृत्युपर ब्रह्मचर्य व्रतको धारण करती है
वह मृत्यु होनेपर ब्रह्मचारीषत स्वर्गको प्राप्त होती है इसलिये
पतिशब्दसे असंस्कृत अर्थात् वाग्दानमात्र कहा है, तभी तो
उक्त दोष न भया नहीं तो पूवाक्त व्यर्थ होता है ।
इस वाक्यकी दृढ़वाके लिये और भी प्रमाण देते हैं -
तिस्रःकोटयोऽधकोटीच यानि लोमानि मानवे ।
तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भतीरं याऽनुगच्छति ॥
ब्यालयाही यथा ब्यालं बलादुद्धरते बिलात्।
तद्वद्भतीरमादाय तेनैव सह मोदते ।।
परुषेणापि चोक्ता या दृष्टा वा क्रुद्धचक्षुषा ।
सुप्रसन्नमुखी भर्तुःसा नारी धर्मभाजनम् ।।
चितौ परिष्वज्य विचेतनं पति
प्रिया हि या मुञ्चति देहमात्मनः ।
कृत्वाऽपि पापं शतलक्षमप्यसौ
पर्ति गृहीत्वा सुरलोकमाप्नुयात् ॥
इत्यादि अनेक प्रमाण सवी विधानके अर्थ होते हैं और
'दरिद्रं व्याधित धूर्त' 'पत्यौजीवंति' इत्यादि"इमा नारीरविधवा"

- (२३२) विवाहपद्धतिः। [नवम- ऋ० मंडल १० सू० ८५ इत्यादि अनेक वेदमंत्रोंसे विधवा- विवाह और उपपतिस्वीकार (जारसे मैत्री) निषिद्ध है। यह मैंने विवाहका अंग समझकर प्रमाणोंके साथ स्पष्ट भाषामें सर्वोप- कारकेलिये खियाका आचार दिङ्मात्रालखा है, जिन महाश- योंको विशेष आकांक्षा हो वह मन्वादि धर्मशास्त्र ऋग्वेदादिमें अच्छी तरह देख लें। विस्तारभयसे बहुत नहीं लिखा । इसका प्रचार अवश्य धर्माभिलाषी पुरुषोका उचित है । इति कर्पूरस्थलनिवासिगौतमगोत्र 'शोरि' अन्वयालंकृत दैवज्ञ- दुनिचन्द्रात्मजपण्डितविष्णुदत्तवौदिककृतः स्त्रीणामाचारः ।। अथ नवमं प्रकरणम् रजस्वलाकृत्यम् । रजस्वलास्वरूपं भावप्रकाशे-द्वादशाद्वत्सरादूर्ध्वमा- पञ्चाशत्समाः स्त्रियाः। मासि मासि भगद्वारात्प्रकृत्यै- वार्तवं स्रवेत्॥ आर्तवस्रावदिवसाहतुः पोडश रात्रयः । गर्भग्रहणयोग्यस्तु स एव समयः स्मृतः ॥ याज्ञवल्क्येनाप्युक्तम्- षोडशर्तुनिशाः स्त्रीणां त िमन् युग्मासु संविशेव । ब्रह्मचार्येव पीण्यायाश्चतस्रश्च वर्ज- येत् ॥ एवं गच्छन्त्रियं क्षामां मघां मूलं च वर्जयेतासुस्य इंदौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यंजनयेत्पुमान् ॥ सर्वासामेवचतुर्वर्ण- स्त्रीणां सर्ववादिसम्मतः पूर्वोक्तः समयः। ग्रंथांतरे विशेषः। तद्यथा-खानदिवसाय द्वादशपरिमितरात्रावधिबाह्य- म्याः । दशरात्रावधिक्षत्रियायाः। अष्टात्रावधिवैश्याया।

प्रकरण ९] भाषाटीकोपेत्ता। (२३३) षड्रात्रावधिः शुदाया गर्भधारणे शक्ति ति। रजस्वला- स्वरूपमुक्त्वानियमानाह भावमिश्रः भावप्रकाशे-आर्तव- स्रावदिवसादहिंसाब्रह्मचारिणी।शयीत दर्भशय्यायां पश्ये- दपिपतिनच ॥करेशरावेपणेवाहविष्यं व्यहमाचरेत्।अश्रु- पातं नखच्छेदमभ्यंगमनुलेपनम् । नेत्रयोरञ्जनं स्नान दिवास्वापं प्रधावनम् । अत्युञ्चशब्दश्रवण इसन बहुभाष- णम्॥आयासं भूमिखननं प्रवातञ्च विवजयेत् ॥ इममेवा- शयं यथाइभगवान्धन्वन्तरिः सुश्रुते-ऋतौ प्रथमदिवसा- त्प्रभृति ब्रह्मचारिणी दिवास्वप्नाश्रुपातस्नानानुलेपनाभ्य- झालंकारमाल्यनखच्छेदनप्रधावनहसनकथनानि शब्द- श्रवणांबरलेखनायासान्परिहरेत् । दर्भसंस्तरशायिनी कर- तलशरावपर्णान्यतमभाजनां हविष्याशिनी व्यहंच भर्ता संरक्षेदिति ॥ एतानियमानुलंध्य या वर्तते ताम्प्रति दोष- माह भावप्रकाशे भावमिश्रो यथा-अज्ञानादाप्रमादादा लोभादादवतश्चवा । साचेत्कुर्यानिषिद्धानि गर्भो दोषस्ति- दाप्नुयात् ॥ एतस्या रोदनाद्दों भवेदिकृतलोचनः । नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यंगतो भवेत् ॥ अनुलेपा- तथा स्नानागुशीलोऽभ्यञ्जनादहकू । स्वापशीलो दिवा स्वापाचञ्चलः स्यात्प्रधावनात् ॥ अत्युच्चशब्दश्रवणा- दधिरः खलु जायते । तालुदन्तोष्ठजिह्वासु श्यावो इसनतो भवेत् ॥ प्रलापी भूरिकथनादुन्मत्तस्तु परि- श्रमात् । स्खलते भूमिखननादुन्मत्तो वातसेवनाद ॥

- (२३४) विवाहपद्धतिः। [नवभ. अथचतुर्थदिवसानंतरं स्रवति रक्ते गच्छतः पुरुषस्य दोषमाह भगवान्सुश्रुतः-किचात्र प्रथमदिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमनायुष्यं पुंसां भवति । यश्च तत्राधीयते गर्भः सोऽप्रसवमानो विमुच्यते प्राणैः ॥ द्वितीयेऽप्येवं (मृतिका गृहे वा) तृतीयेऽप्येवमसम्पूणीङ्गोऽल्पायुश्च भवति ॥ यथानद्यांप्रतिस्रोतोद्रव्यंप्रक्षिप्तंप्रतिनिवर्तते नोवं गच्छति तदेव द्रष्टव्यम् । तस्मानियमवतींत्रिरात्रं परिहरेत । चतुर्थे सम्पूर्णाङ्गो दीर्घायुश्च भवति ॥ इममेवाशयं भावप्रकाशे भावमिश्रोऽपि भर्तृकृत्ये विशिनष्टि दृष्टान्तेन । यथा- प्रवहत्सलिलेक्षिप्तंद्रव्यं गच्छत्यधो यथा ॥तथा वहति रते तु क्षिप्तं वीर्य्यमधोव्रजेत् ॥ अतः-आयुःक्षयभयान्ती प्रथम दिवसे स्त्रियम् । द्वितीयेऽपि दिने रत्यै त्यजेदतुमती तथा ॥ तत्र यश्वाहितो गर्भो जायमानो न जीवति । आ- हितो यस्तृतीयेऽह्नि स्वल्पायुर्विकलाङ्गकः ॥ अतश्चतुर्थी षष्ठी स्यादष्टमी दशमी तथा । द्वादशीवापियारात्रिस्तस्य तां विधिना भजेत् ॥ विधिना गर्भाधानोक्तविधानेनेत्यर्थः। अवोत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेवच । प्रजासौभाग्यमै- श्वय बलं चाभिगमात्फलम् ॥ धर्मशास्त्रे प्रथमरात्रिचतुष्ट- यगमनेनिषेधमाहपराशर:-- प्रथमेऽहनिचाण्डालीद्वितीये ब्रह्मघातिनी। तृतीये रजकी पुंसा यथावया तथाऽङ्गना ।। व्याधिमतीच वा। तत्र व्याधयः प्रदरादयस्ता युक्ता निषिद्धा तत्रापि विशेषाद्योनिरोगिणी अशुद्धगर्भ प्रकरण, ९] भाषाटीकोपेता। (२३५) दोषमा विष्करोति प्रकाशे भावमिश्रः-दम्पत्योः कुष्ठबा- हुल्याहुष्टशोणितशुक्रयोः। यदपत्यं तयोजीतंज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ॥ इति ॥ गर्भाधानेऽयोग्यपुरुषस्त्रियञ्चाह स एव॥ अत्याशितोऽधृतिःक्षुद्वान्सव्यथाङ्गः पिपासितः। बालो वृद्धोऽन्यवेगातस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्।।रजस्वला व्याधि- मती विशेषायोनिरोगिणी । वयोधिका च निष्कामा मलिना गर्भिणी तथा ॥ एतासां संगमात्पुंसां वैगुण्यानि भवंति हि ॥ युग्मरात्रीणां फलमाह-युग्मासु पुत्रा जा- यन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ॥ तत्र स्त्रीपुरुषयोः सम्भोगो यायुक्तस्तागुच्यते । स्नातश्चन्दनलिप्तांगः सुगन्धिः सुमनोऽचिंतः । भुक्तवृष्यः सुवसनः सुवेषः समलंकृतः। तांबूलवदनस्तस्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः । पुत्रार्थीपुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे ॥ भायाऽपि-पुरुषस्य गुण- युक्ता विहितन्यूनभोजना ॥ नारी ऋतुमती पुसां संगच्छेत सुतााथनी । पूर्व पश्येतुनाता यादृशं नरमंगना ॥ तादृशंजनयेत्पुत्रमतः पश्येत्पति प्रियम् ॥ प्रियमिति भर्ती र्यनासने पुत्रादिकमपि पश्येत् ॥अतः किं सिद्धम् ! पति स्नेहदृष्ट्या तथा पुत्रं पश्येत् ।। असामीप्य एषां भास्कर पश्येत् । एवं मगलशब्दं चाौषीत् । मधुरानं भक्षयेत् ॥ भूषणवस्त्रादिकं संधाऱ्या रात्रौ विहितन्यूनभोजना सुता- र्थिनी स्त्री सुमुहर्ते सन्गच्छेत ॥ एतेन दिवसगमनं निषिद्धं कर्मकांडचिकित्साशास्त्रे-यथा च गृह्यसूत्रे भगवान् पार- (२३६) विवाहपद्धतिः [ नवम-- स्करः-“यदि दिवामैथुनं ब्रजेत्कीबाअल्पवीयीअल्पायु- पश्च प्रसूयन्ते तस्मादेतजयेत्प्रजाकामो गृही” इति । भावप्रकाशचिकित्साशास्त्रे भावमिश्रोऽप्याह-" आयु:- भयभयाद्विद्वानाति सेवेत कामिनीम् ॥ अवशो यदि सेवेत तदा ग्रीष्मवसन्तयोः॥" ग्रीष्मवसन्तयोरित्यत्र भोगार्थ सेवेत नतु सुतार्थम् । अन्यथा तस्मादेतद्वर्जयेत्प्रजाकाम इति व्यर्थ स्यात् ॥ आवश्यके भोगमपि ॥ गभाधानोक्तविधिना संगच्छेदित्युक्ते गभाधानमुहूर्त- माह मुहूर्तचिंतामणौ रामः । यथा-हस्तानिलाश्विमृगमैत्र- वसुध्रुवाख्यैः शक्रान्वितैः शुभतिथौ शुभबासरे च ।ना- यादथार्तववती मृगपौष्णवायुहस्ताश्विधावृभिररं लभते च गर्भम् ॥ यथा-हस्तस्वातीअश्विनीमृगशिरअनुराधा- उत्तराभाद्रपदारोहिणीज्येष्ठाऽशुभतिथिरिक्तावर्जितशुभ- वारसौरारार्किविरहितदिनेषु रजस्वलायानानं विधेयम् । मुस्नाता वस्त्रभूषणसंयुता रात्रौ मृगशिररेवतीस्वाति- हस्तअश्विनीरोहिणी एषु भेषु गमनात् स्त्रीगर्भ लभते ॥ गमन निषेधमाह स एव - गडान्तं त्रिविधं त्यजेनिधनजन्मक्षेचमूलान्तकं दान पौष्णमथोपरागदिवसं पातं तथा वैधृतिम् । पित्रोन्श्राद्धदिन दिवाचपरिघाबर्द्ध स्वपत्नीगमे भान्युत्पातहतानि मृत्युभवनं जन्मक्षतः पापभम् ॥ तद्यथा-गण्डान्तं चतुर्घटिकात्मकं ज्यष्ठाशतभिषारेवती- प्रकरण ९] भाषाटीकोपेता। (२३७) त्येषां तथा तिथिगडान्तं द्विघटिकात्मकं तथा लय- गडांन्तं नवांशाईघट्यात्मकम् ।। जन्मक्षतोष्टमं नक्षत्र निधनसंज्ञकं मूलांत्यमश्विनीरवती तथोपरागः मुर्यचन्द्र- ग्रहणम् । “ उपरागो ग्रहो राहग्रस्तेविन्दौच पूष्णि च व्यतीपातवैधृतियोगौतुःश्राद्धदिनं तथा दिने परिघाद- मेतानि नक्षत्रयोगदिवसानि स्वस्त्रिय सन्तानार्थं गच्छता पुरुषेणावश्यं वर्जनीयानि ऋतुमती स्त्री मनसापि मैथुन- चिंतनं न कुर्यात् ॥ उक्तंच बृहन्नारदीये-मैथुनं मानस वापि वाचिकं देवताऽर्चनम् ॥ वर्जयेच्च नमस्कार देवतानां रजस्वला॥इति॥अथ रजस्वलायाऋतुशुद्धयनन्तरम् पति- ख द्रष्टव्यः । असमीपे पत्युः पुत्रमुख द्रष्टव्य वा संयदर्शनं विधेयं नान्यपुरुषं मनसा वाचास्मरेत् चक्षुषापि न पश्येत् उक्तमिदंबृहन्नारदीये-स्नात्वाऽन्यं पुरुषं नारी न पश्येच्च रजस्वला । ईक्षेत भास्करं देवं ब्रह्मकूच ततः पिबेत् ॥ ब्रह्मकूर्च पंचगव्य नानानन्तरं शुद्धयर्थ पातव्यम् ।। भाषामें रजस्वला बीका कर्तव्य लिखते है-भाव प्र. मे लिखा है कि, बारह वर्षके उपरांत ५० वर्षतक स्त्रीके मास २ मैं भग- दारसे स्वभावसे ही रुधिर ऋतु आता है ! और ऋतुके प्रथम दिनसे ले १६ रात्रिपर्यंत गर्भ होनेके दिन होते हैं, इसलिये उन दिनोंमें पर्व ८।१४।११।१५।३० यह तिथि और मघा भूलनक्षत्र छोड चंद्र अनुकुल हो वो गमन करे और रज- स्वला स्त्री वीनदिनपर्यत यह नियम धारण करे कि, हिंसा

नवम--
(२३८)
विवाहपद्धतिः।
न करे ब्रह्मचारिणी हो पृथिवीपर कुशा बिछाकर शयन करे
पतिके दशन न करे । हाथमें वा माटीके बतनमें दाल भाव
कोमल अन्न एकवार खाय, तीनदिन नेत्रोंमें सुरमा,स्नान,दिनका
शयन, धावन, बडा शब्द श्रवण करना. हास्य, बहुत बोलना,
कसरत, पृथिवी खोदना. वायुसेवन छोड देवे । अन्यध। जो स्त्री
अज्ञानसे वा प्रमादसे वा लोभसे अथवा जीवके कर्मसे इन
कामोंको करती है तो गभदोषोंको प्राप्त होती है अर्थात् जो
स्त्री ऋतुकालमें रोदन करती है उसका गर्भ नेत्ररोगी होता है।
यदि नख कटवावे तो गभस्थ बालकके नख खराब हो जाते हैं।
यदि स्त्री आयंग उबटना मर्दनादि करे तो बालकको कुष्ठ हो
जाता है. चंदन लेप स्नानादि करनेसे बालक सदव रोगीसा
होता है, अंजन करनेसे नेत्रहीन अन्ध हो जाता है, दिनके सोनेसे
शयनशील होता है, दौडनेसे चंचल होता है, बडा ऊंचा शब्द
श्रवण करनेसे बालक बहिरा होता है ॥अविहास्यसे तालु दांव
ओठसे काला हो जाता है, बहुव भाषणसे बकवादी बालक
होता है, कसरत और वायुके सेवनसे उन्मत्त (पागल) बालक
हो जाता है, माटी खोदनेसे जंधोंमें नाकत नहीं होती, लँगडा
होता है, इसलिमे नियम पालन करना चाहिये।
ऋतुकालके तीन दिवसोमें स्त्रीसे संभोग करना आयुके नष्ट
करनेवाला जहानिकारक अतिनिपिद हैं,उनमें यदि गर्भ किया
जाय वो गिर जाता है। ऐसे ही दूसरे दिन (और प्रस्तस्थानमें)
तृतीय दिनमें हीनांग अल्पायु होता है। टान्त-जैसे वेगयुक्त,
,

प्रकरण ९. भाषाटीकोपेता। (२३९) नदीके प्रवाहमें फेंकी हुई वस्तु ऊपरको नहीं जाती अर्थात् नीचेको ही गिर जाती है वैसे यहाँ भी समझें। इसलिये चतुर्थी । षष्ठी ६ अष्टमी ८ दशमी १० द्वादशी १२ रात्रिमें स्त्रीको गर्भ होनेसे क्रमपूर्वक आयु ४ आरोग्य, ऐश्वर्य ६ प्रजा ८ सौभाग्य १० बल १२ में पूर्ण बालक होता है और प्रथम दिन स्त्री चांडाली, दुसरे दिन ब्रह्महत्यारी, तीसरे दिनमें रजकीके समान होती है इन दिनों में तथा व्याधियोनि रोगादियुक्त मलिन तथा गार्भणी निष्काम स्वीस भोग न करे ॥ यदि स्त्री-पुरुषको कुष्ठ हो वो उनके दुष्ट वीर्य ऋतुसे उत्पन्न गर्भ भी समयमें कुष्ठी हो जावा है इसलिये इनको छोड देवे और यह पुरुष मैथुन न करे। जो बहुत भोजन कर चुका है धैर्यरहित क्षुधायुक्त रोगी तृपा- युक्त बालक १६ वर्षके नीचे वृह ८० वर्षके ऊपर जो प्रथम किसी स्त्रीसे भोग कर चुका हो यह पुरुष मैथुन न करे ॥युग्मों (४।६।८।१०।१२।३) दिनोंमें भोग करनेसे पुत्र होबा है। अयुग्म (५।७। ९ । ११ ।व) दिनमें भोग करनेसे कन्या होती है और वीर्य अधिक होनेसे पुत्र ऋतु अधिक होनेसे कन्या बराबर होनेसे नपुंसक होवा है ॥ खान कर चन्दन लगाय गन्ध धारण कर पुष्पमाला पनि दृष्य अन्न दुग्धं घृवादि सेवनकर सुन्दर वन भूषण धारण कर वाम्बूल भक्षणकर ऐसे ही अपनी सीसे पीवियाला अतिकामयुक्त पुरुष पुत्रकी इच्छा के लिये शुभपयैकमें शयन करे, नतु कामार्थ स्त्री भी पुवात गुणोंसे अल्प भोजनकर ऋतुसे शुद्ध हो (२४०) विवाहपद्धतिः। [ नवम- उक्त दिनोंमें पुत्रकी इच्छाकर पुरुषके साथ भोग करे । ऋतु- स्माता स्त्री जैसे मनुष्यका दर्शन करे वैसे ही सन्तान उत्पन्न करती है । इसलिये पतिको वा पुत्रको देखे, यदि वह समीप न हो तो सूर्यभगवानका दर्शन करे ॥ आयुके क्षयले अयसे मनुष्य दिनको सीसे भोग न करें, यदि दिन गर्भ रहेगा तो अल्पायुवाला कम वाकत नपुंसक मूर्ख होगा, इसलिये गृहस्थीलोग दिनको मैथुन न करें । कामार्त हुआ मनुष्य अवश्य ग्रीष्म वसन्तमें भोग करे यह भी गौण वाक्य है परन्तु दिनमे भोग न करना यही मुख्य है ॥ गर्भाधानका मुर्त हस्व स्वावी अश्विनी मृगशिरा अनराधा तीनों उत्तर रोहिणी शतभिषा नक्षत्र, रिक्ता विना शुभतिथि, शनि सूर्य मंगल विना वारको रजस्वला स्नानकर भूषणादियुर रानिमें सम्भोग कर गर्भधारण करे॥ निषिद्ध काला गंडकी ४ घटी अन्वकी, ज्येष्टा शतभिषादि लागण्डांव जन्मनक्षत्रसे अष्टम नक्षत्र अष्टम राशि मूल अश्विनी रेवती ग्रहण व्यतीपात वैधृति माता पिताका श्राइदिन पषिका .अर्धभाग यह पूर्वोक्त नक्षत्रादि संवानकी इच्छासे अपनी स्त्रीसे भोग करने- वाले मनुष्यको अवश्य त्याज्य हैं ॥ ऋतुकालम- स्त्री मनसे भी. मैथुक्की इच्छा न करे, क्योकि अन्यथा दुष्टसंवान होती है।

।.
--
प्रकरण ९.]
भाषाटीकोपेता।
(२४१)
ऋतुके अंतमें पंचगव्य पानकर सम्भोग विधि करे यह
संक्षेपसे रजस्वलाविधान, लिखा है । प्रार्थनेयं दैवनकुनिचंद्रा-
त्मजस्य पं० विष्णुदत्तवैदिकशर्मणः ।
इति श्रीगौतमगोत्र (शोरी) अन्वयालंकृतश्रीदेवज्ञदुनिचन्दा
मजकर्पूरस्थलनिवासिपंडितविष्णुदत्तवादककृतीकायां
रजस्वलाकृत्यं समाप्तम् ॥ शुभमस्तु ।
दशमप्रकरणम् ।
अंथ विवाहे. लग्नादिद्वादशस्थाने सूयर्यादीनां फलमाह-
सूर्यफलम् ।
मृति १ विधनता २ धनं ३ . सहजसंशयः ४ पत्रमूः २
प्रियस्य परमोन्नति ६ विधवता ७ चिरंजीविता ८।
शुभाकृति ९ रशीलता १० विविधलन्धि ११ रर्थक्षय १२
स्तनुप्रभृति भास्करे सति फल भवेद्योषिताम् ॥१॥
चन्द्रफलम्।
प्राणस्य च्युति १. रथसप २ दुभयप्रीतिश्च ३ बंधून्नति १
वैपुल्यं च ५सवैरता च६निय सापल्यण्मात्मव्यधा ८ ।
स्त्रीमतिः ९ परकर्मकृतः स्वमधिकं ११लब्धिक्षयः १२
संपदा, स्यादिदाबुदयात्मुखेतुकथितोबन्धुक्षयकैश्वन २॥
भामफलम्।
पंचत्वञ्च दरिद्रता २ सधनता ३ सुभ्रातृवैरं १ मतानु-
त्पत्ति पर्दयितोन्नतिः कुचरितासक्तिश्च रक्तयुतिः ८॥
स्याहतप्रतिकूलताऽऽमिषरूचि १०.वित्ताप्ति ११ रर्थक्षयो
१२ नारीणामुदयादिवर्तिनि महीपुत्रे विवाहोत्सवे ॥३॥

(२४२) विवाहपदतिः। [सम०] बुधफलम् । सौम्ये भर्तपरायणा च गृहिणी र स्यात्स्वामिपक्षार्चिताई बन्धुत्वंच ४ मुतान्विता च ६ विगतप्रदेषिपक्षा ६ तथा। वंध्याच स्वजनोज्झितातु कृतिनी ९ मायाविनी १०च क्रमाद्भूरिद्रव्यवती ११बहुव्ययास१२ लगादिभावस्थिते । गुरुफलम्। स्वामीधा १ धनभागिनी २ प्रमुदिता ३ द्रव्या- न्विता : स्वात्मजा ६ नधारि ६ दयितोज्झिता च विगतप्राणा ८ रता श्रेयसि ९। सिद्धार्थी १०विभवा- न्विता ११ च विधना १२ विषु मूर्त्यादिषु ॥५ शुक्रफलम्। मनोऽभीष्य भर्तु १ धनचयपरा २ देवरस्ता ३ कुलेष्टा ? सत्पुत्रा ६ विहितबहुवैरा ६ ऽन्यनिरता ७ ॥ व्यस ८ धर्मेष्टा स्यात ९ कुशलनिरता १० भुरिविमवा ११ निरर्था १२ शुळे स्याद्भवति खलु लापभृतिषु ॥६॥ स्यात्युश्चत्य १धना २ ऽर्थवत्य ३ थ यशोहीनां च हद्रोगिणी ५ शत्रुधी ६ निजगर्भपाटनरता ७ नीरुकच ८ माता दुशीला १० बहुवितासंग्रहपरी ११पान- प्रस्तांगना १३ स्याल्लग्राषिनंदन शिखिना स्वमा- दुनी च क्रमाता शनिवद्राहकेकोरपि फल इयम् ॥ इति श्रीकपूरस्पतीपदैजादुनिचन्द्रामन शौरी पडिनविष्णू दरवैदिकसंग्रहीत विवाहकुण्डलीस्थतमहफलं समाप्तम् ।।

प्रकरण ११] भाषाटाकापता। (२४३) एकादशप्रकरणम् । अर्कविवाहः। श्रीगणेशाय नमः । प्रयोगरत्ने मात्स्ये-तृतीयां मानुषीं नैव चतुर्थी यः समुहेत । पुत्रपौत्रादिसंपन्नः कुटुंबी सानिको वरः॥ उदहेदतिसिद्धयर्थ तृतीयां न कदाचन । मोहादज्ञानतो वापि यदि गच्छेत्तु मानुषीम् ॥ नश्यत्येव न संदेहो गर्गस्य वचनं यथा ॥ तत्रैव संग्रहे-तृतीया चैव विवहेत्तहि सा विधवा भवेत् ॥ चतुर्थ्यादिविवाहाथ तृतीयेऽक समुद्हेत् ॥ आदित्यदिवसे वाऽपि इस्तक्षे वा शनेश्वरे ॥ शुभे दिने वा पूर्वाह्ने कुदिकविवाहकम् ॥ व्यासः-स्नात्वाऽलंकृतवासास्तु रक्तगंधादिभूषितम् । सपुष्पफलशालैकमर्कगुल्म समाश्रयेत ॥ सलक्षणेन संयु- तमक सस्थाप्य यत्नतः । अर्ककन्याप्रदानार्थमाचाय कल्पयेत्पुरा ॥ अर्कसन्निधिमागत्य तत्र स्वस्त्यादि वाच- येत् । नांदीश्रद्धं हिरण्येन प्रष्टवान्प्रपूजयेत् ॥ पूज- येन्मधुपर्कण वरं विप्रस्य इस्ततः । यज्ञोपवीतं वां च इस्तकर्णादिभूषणम् । उष्णीषगंधमाल्यादि वरायास्मै प्रदापयेत् । स्वशाखोक्तप्रकारेण मधुपर्क समाचरेत् ॥ ब्राझे प्रामात्याच्यामुदीच्यां वा सपुष्पफलसंधुतम् । परीक्ष्य यत्नतोऽधस्तात्स्थण्डिलादि यथाविधि । कुया- दिति शेषः । कृत्वाऽकै पुरतस्तिष्ठन्प्रार्थयेत द्विजोत्तमः ।

[एकादश- - • . (२४४ विवाहपद्धतिः। त्रिलोकवासिन्सप्ताश्व च्छायया सहितो खे ॥ तृतीयोदा- हजं दोष निवारय सुखं करु । तत्राध्यारोप्य देवेश छायया सहित रविम्॥वस्त्रैमील्यैस्तथा गन्धैस्तन्मत्रेणैव पूजयेत। तत्रैवं श्वेतवर्णेन तथा कापासतंतुभिः । गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य अब्लिगैरभिषिच्य च । गुडौदनं तु नैवेद्य ताम्बूलं च समर्पयेत। व्यासः-अर्क प्रदक्षिणीकुर्वचपेन्मंत्रमिमं बुधः । मम प्रीतिकरा चेयं मया सृष्टा पुरातनी ॥ अर्कजा ब्रह्मणा सृष्टा अस्मांश्च प्रति रक्षतु । पुनः प्रदक्षिणीकुर्यान्मत्रेणा- नेन धर्मवित् ॥ नमस्ते मंगले देवि नमः सवितुरात्मजे । त्राहि मां कृपया देवि पत्नी त्वं मे इहागता ॥ अक. त्व ब्रह्मणा सृष्टः सर्वप्राणिहिताय च । वृक्षाणामांदिभृतस्त्व देवानां प्रीतिवर्द्धनः - ॥ तृतीयोराइज पापं मृत्यु चाशु विनाशय । ततश्च कन्यावरणं त्रिपुरुषं कुलमुद्धरेत् ॥ आदित्यः सविता चार्कपुत्री पौत्री च नत्रिका | गोत्र काश्यप इत्युक्तं लोके लौकिकमाचरेत् ॥ सुमुहूर्ते निरीक्षेत स्वस्तिमुक्तमुदीरयन् । आशीभिः सहितः कुर्यादाचार्य- "प्रमुखेदिजः ॥ अथाचार्य समाहृय विधिना तन्मुखाच्च ताम् । प्रतिगृह्य ततो होमं गृह्योतविधिनाचरेत् ॥ व्यासः अर्ककन्यामिमां विप्र यथाशक्ति विभूषिताम् । गोत्राय शर्मणे तुभ्यं दत्तां विप्र समाश्रय ॥ अंजल्यक्षत आपोहिष्ठेत्यादिभिग्भिः ।

प्रकरण ११.] भाषाटीकोफ्ता। (२४५) कर्माणि कृत्वा कंकणपूर्वकम् ॥ यावत्पंचावृता सूत्रं तावदक प्रवेष्टयेत् । स्वशाखोक्तेन मंत्रेण गायत्र्या वाथवा जपेत् । पंचीकृत्य पूनः मुत्रं स्कंधे बध्ना मन्त्रतः । बृह- सामेति मंत्रेण सूत्ररक्षा प्रकल्पयेत् । अर्कस्य पुरतः पश्चा- दक्षिणोत्तरतस्तथा। कुम्भांश्च निक्षिपेत्पश्चादानेयादिचतु एयसवस्त्रं प्रतिकुम्भं च त्रिसूत्रेणैव वेष्टयेत्। हरिद्रागन्ध- संयुक्तं पूरयञ्छीतलं जलम् । प्रतिकुम्भ महाविष्णुं संपूज्य परमेश्वरम् । पाद्या_दि निवेद्यान्तं कुर्यात्राव मंत्रविद ॥ अथ शौनकोक्तहोमप्रकारः। तृतीये स्त्रीविवाहे तु संप्राप्ते पुरुषस्य च । आर्क विवाह वक्ष्यामि शौनकोऽहं विधानतः ॥ अर्कसन्निधिमागत्य तत्र स्वस्त्यादि वाचयेत् । नान्दीश्राई प्रकुर्वीत स्थंडिल च प्रकल्पयेत्॥ सूर्यया अर्कमभ्यर्च्य गंधपुष्पाक्षतादिभिः ॥ (सूर्यया-सूर्यदेवत्ययाऽऽकृष्णेनेत्यनया ) स्वयंचालंकृत- स्तद्ववस्त्रमाल्यादिभिः शुभैः । अर्कस्योत्तरदेशे तु समन्वा रब्धएतया ।(एतयाअर्ककन्यया) उल्लेखनादिकं कुर्यादा- घारान्तं ततः परम् । आज्याहुतिं च जुहुयात्संगोभिरनये- कया। तस्मै त्वा काम कामायेत्येतयची ततः परम् । व्यस्ताभिश्वसमस्ताभिस्ततश्चस्विष्टकृद्भवेत् । परिचन पर्यंतमयावेत्यादिकं क्रमात् ॥ प्रार्थनामंत्रादिविशेषमाह व्यास:-पुनःप्रदक्षिणं कृत्वा मंत्रमेतमुदीरयेत् । मया कृत- मिदं कर्म स्थावरेषु जरायुणा ।। अर्कापत्यानि नो देखि (२४६) विवाहपद्धतिः। [एकादश- तत्सर्व क्षतुमईसि ॥ इत्युक्त्वा शांतिसूक्तानि जप्वा तं विसृजेत्पुनः ॥ गोयुग्मं दक्षिणां दद्यादाचायीय च। भक्तितः॥ इतरेभ्योऽपिविप्रेभ्यो दक्षिणां चापि शक्तित. तत्सर्व गुरवे दद्यादते पुण्याहमाचरेत् ॥ प्रयोगविधिः । तृतीयोराहात्यादिनचतुष्टयाधिकव्यवहिते रविवार शनिवारे हस्तनक्षत्रे शुभदिनांतरे वा ग्रामात्याच्यामुदी- च्यां वा पुष्पफलयुताधिस्तात्स्थंडिल कृत्वाऽर्कपश्चिम- तउपविश्य मासपक्षाधुल्लिख्य मम तृतीयमानुषीविवाइज- दोषापत्यर्थमविवाहंकरिष्य इति संकल्प्यगणेशपूजा स्वस्तिवाचनमातृपूजनवृद्धिश्राद्धाचार्यवरणानि कुर्यात् ॥ तत्रवृद्धिश्राद्धमुषणन ॥ अथाचार्येणपूजितो वर:-त्रिलोक वासिन्सप्राश्वच्छाययासहितो रखे ॥ तृतीयोदाहजं दोष नि- वारय सुखं कुरु ॥ इत्यर्क संप्रा के आकृष्णेति च्छाया- सहितं रविमावाय श्वेतवस्त्रसूत्राभ्यामावेष्टयसंपूज्यापोहि- ठेत्यादिभिरभिषिच्य गुडौदनतांबूलादि समर्प्य प्रदक्षिणी कुर्वन् ममप्रीतिकरायेयं मयादृष्टापुरातनी । अर्कजाब्रह्मणा सूधाप्रीताऽस्मान्परिरक्षतु इति पठेत् । द्वितीयप्रदक्षिणायां तु-नमस्ते मंगले देवि सम्सवितुरात्मजे । त्राहि मां कृपया देवि पत्नी व मे इहागता अर्क त्वं ब्रह्मणा सृष्टःसर्वप्राणि- हिताय च । वृक्षाणामादिभूतस्वं देवानां प्रीतिवर्धनः । तीगोदाइज पाप मृसं चाशविनाशयेति ॥ ततः भाचा प्रकरण ११.] भाषाटकोपेता। (२७) येण मासपक्षाधुल्लिख्य काश्यपगोत्रामादित्यपुत्री सवितुः पौत्रीमर्कस्यप्रपौत्रीमिमामर्ककन्यामित्युक्ते वरः स्वस्तिन इंद्रो वृद्धश्रवा इति सूक्त पठन निरीक्षेत ॥ तत आचार्यों विप्रैः सहाशिषो दत्त्वाऽमुकगोत्रायामुकशर्मणे संप्रददे इत्यर्ककन्यां दत्त्वा । अर्ककन्यामिर्मा लिग यथाशक्ति विभूषिताम् । गोवाय शर्मणे तुभ्यं दत्तपत्र समाश्रयेति पठेत् । वरस्तु यज्ञो मे कामः समृद्ध्यतामितिप्रथमां धर्मो मे इति द्वितीयां यशो मे तृतीयामिति त्रीनक्षतांजलीनर्कोपरि क्षिप्त्वागायच्यापरित्वेत्यादिनावापंचावृत्त्या सूत्रेणाकमा- वेष्टय तत्सवं पुनः पञ्चगुणकृत्वाऽस्य स्कंधेबद्धा बृहत्सा- मेति रक्षां परिकल्प्यास्य दिग्निदियष्टौ कुभान् संस्थाप्य वस्त्रेण त्रिसूत्रेणचावेष्टयहरिद्रागन्धाधतः क्षिप्त्वातेषु नामा महाविष्णुमावाह्य पोडशोपचारैः संपूज्य स्थंडिले अग्निं प्रतिष्ठाप्य आधारावाज्येनेत्यतमुक्त्वाऽत्रप्रधानबृहस्पति- मनि वायु सूर्य प्रजापति चाज्येन शेषेणेत्यायुक्त्वाचा रांते. संगोभिराङ्गिरसोट्टहस्पतित्रिष्टुप् अर्कविवाहहोमे विनियोगः । ॐ संगोभिरीगिरसानेक्षमाणों भगइवेदर्य- मणम् निनाय जनमित्रोवदम्पतीअनलिबृहस्पते वाजया- शूरिवाजोस्वाहा । बृहस्पत्य इदं न ममेति त्यजेत् । यस्मै त्वाकामदेवोऽमित्रिष्टुप् विनियोगः प्राग्वत् । ॐ यस्मल्लाकामकामायवयंसम्राड्यजामहे । तमस्मभ्यं काम दत्त्वायद त्वं घृतं पिब स्वाहा ॥ अभय इदं ।

A (२४८) विवाहपद्धतिः। [द्वादश- ततो व्यस्तसमस्तव्याहृतिभिर्दुत्वा स्विष्टकृदादिकर्म- शेष समाप्याक प्रदक्षिणीकृत्य मया कृतमिदं कर्म स्थाव- रेणजरायुणा । अापत्यानि नो देहिं तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ इति प्रार्थाचार्याय गोयुग्ममन्येभ्यश्च विप्रेन्यो यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा शांतिसूक्त जप्त्वा पूजोपस्कारानाचार्याय दत्त्वा दिनचतुष्टयमग्निं कुंभांश्च रक्षेत् ॥ कुंभेषु महा- विष्णुं पूजयेच ॥ पंचमदिनकृत्यं ब्राह्मे-चतुर्थे दिवसेऽतीतेपूर्ववत्तां प्रपूज्य च । विसृज्यहोममग्निं च विधिनामानुषी पराम् ॥ उदहेद- न्यथा नैव पुत्रपौत्रसमृद्धिमान् ॥ इत्यर्कविवाहः समाप्तः । द्वादशप्रकरणम् । विवाह-निर्णयः॥ श्रीतारानाथतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्यसंगृहीतवादार्थ- सारांशमादाय निश्चयार्थ प्रमाणानि दश्यते । तद्यथा-ईश नत्वा दयतेत्र वेदादेः शास्त्रमानतः । एकस्य . कामतो नेकसवर्णापाणिपीडनम् । धर्मतत्त्वबुभुत्सूनां बोधना- यैव मत्कृतिः । तेनेव कृतकृत्योऽस्मि न जिगीषाऽस्ति लेशतः ॥ पाणिग्रहणिकामन्त्रा नियतं दारलक्षणम् । तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे। मनुः-पाणिग्रहण संस्कार संवणीसूपदिश्यते । मनु- विवाहमात्रसंस्कार शोऽपि लभते सदेति। छन्दोगपरिशिष्टे-स्वपितृभ्यः मिता प्रत्युतसंस्कारकमणि पिण्डानोदहनात्तेषां प्रकरण १२] भाषाकोपता। (२१९) तदभावेऽपि तत्क्रमादिति। विवाहस्य संस्कारत्वे सति तत्र विशेषो वक्ष्यते बलादपहृताकन्या मत्रैर्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवया यथा कन्या तथैव सा ॥ इति पराशर- भाष्यादिधृतकात्यायनवचनेन राक्षसादावपहरणमात्रे कन्येव ॥ यथा वा-अद्भिवीचा प्रदत्तायांम्रियेतोद्धे बरोयदि न च मंत्रोपनीतास्यात्कुमारीपितुरेव सा ॥ इति किंवा- उदाहतत्त्वधृतवशिष्ठवचनेन वाङ्मात्रदाने उदकपूर्वदाने वा मन्त्रसंस्काराभावे अन्यस्मै देयेति गम्यते ।। मन्त्रसंस्कृता तु सा शरीराद स्मृता जाया पुण्यापुण्य- फले समा इति ॥ अस्थिभिरस्थीनिमासमी सानित्वचा त्वचमित्यादिभिशरीरादहराईफलभाम्भवतीत्याशयः। पतिलक्षण निर्णयसिन्धौ यथा-नोदकेन नवा वाचा कन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहणसंस्कारात्पतित्वं सप्तमे पदे इति । हारीतः पाणिग्रहणेन जायात्वं कृत्स्नं हि जायापतित्व सप्तमे पदे इति ॥ अथ का भार्या कार्या ? अत्र पैठीनसिः भायाः कार्याः सजातीयाः सर्वेषां श्रेयस्यः स्युरिति । केन विवाहेन ! गांधर्वादिविवाहेषु शुभो वैवाहिको विधिः । कर्तव्यश्च त्रिभिर्वर्णैः समर्थेश्चाग्रिसाक्षिकः ॥ अत्र विभिरिति विशेषणादिप्रस्यात्र नाधिकार इति विशेषः ।। को विधिस्तेष्वित्यपेक्षायाम् गांधर्वासुरपैशाचा . वि- वाहा राक्षसांभये । पूर्व परिश्रयस्तत्र पवादोमोविधीयते ॥

[द्वादश- (२५०) विवाहपद्धतिः। सवासु पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णाभूपदिश्यते इति विप्रेण क्षत्रियादिपरिणयने शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया इति मनुः ॥ तथाह याज्ञवल्क्या-पाणिग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात्क्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदमादद्या- वेदने त्वग्रजन्मनः ॥ वस्तुतस्तु स्वदारनिरतः सदेतिमा- नववचनस्य परदारनगच्छेदितिपरिसंख्यापरतायाः सः स्वीकारेण परदारगमननिषेधः । तद्युदासेनानिषिद्धस्त्री- गमनं शास्त्रविहितस्त्रीसंस्कारं विनानुपपत्रमिति संस्कार आक्षिप्यते ॥ सवर्णीयां संस्कृतायां स्वयमुत्पादयेत्तु यम्। ओरसं तं विजानीयादीति ॥ औरसो धर्मपत्नीजः इति याज्ञवल्क्यस्मृतिः॥ स्त्रीपरिणयनफलम् अपत्यं धर्मकायाणिशुश्रुषा रति- रुत्तमादाराधीनस्तथा स्वर्ग:पितॄणामात्मनश्च ॥ मनुः लोकानंत्यं दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपौत्रकैः। यस्मात्तस्मा- स्त्रियः सेव्याःकर्तव्याश्चमुरक्षिताः ॥ याज्ञ स्मृ-पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरंम् वायते सुतः ॥ तस्मात्पुत्र इति प्रोक्त इत्यादि । पुत्र-पुरुत्रायतेनिपरणाद्वानरकंततस्त्रायतइति निरुतम् । पुत्रेणलोकाश्रयति पौनेणानत्यमश्नुते इत्यादि। कीदृशी की स्यादित्याकांक्षायाम् -मनुः असपिण्डा च यामातुरसगोत्रा च या पितुः। सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मेथुने इति। तया हि सहित सवान्पुरुषार्थान्सम लुते ॥ अनाथमी व तिष्ठेच दिनमेकममि द्विजः॥ मात्र प्रकरणम १२] भाषाटीकोता। (२५१.) मेणविनातिष्ठन्प्रायश्चित्तीयतेहिसः ॥ दक्षः-न गृह गृहमि- त्याहुहिणीगृहमुच्यते॥ तयाहि सहितः सर्वान्पुरुषार्थान समश्नुते ॥ द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृह वसेत् ॥ इति मनुः । अथ नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति। नैमित्तिकानि काम्यानि निपात यथायथा । तथातथैव कार्याणि न कालस्तु विधीयते ॥ अथ प्रथमभायर्यायां सत्यामन्या- अधिवेत्तव्या न वेत्याकांक्षायां मनुः-वन्ध्याष्टमेऽधिवेत्तव्या दशमे स्त्री मृतप्रजा ॥ एकादशे स्त्रीजननीइत्यादि ॥ स्त्रीप्र- मुश्चाधिवेत्तव्या पुरुषदेषिणी तथा । इति याज्ञवल्क्यः ॥ अधिविना तु भर्तया महदेनोऽन्यथा भवेत् । इत्युक्तेवैध्या- दीनामपि भूषणवस्त्रादिभिर्भरणं नतु त्यागः, पापभयात् । अधिविनातुयानारीनिर्गच्छेद्यता गृहात् ॥ सा सबस्तु निरोद्धव्या त्याज्यावाकुलसन्निधौ ॥ एकामूडा तु कामार्थ- मन्यांवोढुंयइच्छति ॥ समर्थस्तोषयित्वाऽथैः पूर्वोढामपरी वहेत् । अप्रजा दशमे वर्षेनीप्रजां द्वादशे त्यजेतामृतप्रजा पञ्चदशे सबस्त्वप्रियवादिनीम् ।। अन्यच्च-अथयदिगृहस्थो वे भायें विन्देत कथमाधा- नं कुर्यादिति बौधायनमाशंक्य यस्मिन् काले विन्देतो- भावग्रीपरिचरेदित्युपक्रम्य द्वयोर्भार्ययोरन्वारब्धयोर्यज- मान इति । तथाच कात्यायनः कयापिविना कार्यामा धावं भार्यया द्विजैः ॥ अकतंतविजानीयात्सर्वाभि रमे यदि ॥ एकेकामेवासां संनादेकेका गाईपत्यमीक्षयेत् ।

५२) विवाहपद्धतिः [द्वादश- एकेकामाज्यमवेक्षयेदिति ॥ यदेका मन्यूपे दे रशने परि- व्ययति तस्मादेको वे जाये विन्दत इति श्रुतिः॥ श्रुति- स्मृतिपुराणानांविरोधे, यत्र विद्यते । तत्र श्रौतंप्रमाणस्या- त्तयो धस्मृतिर्वरा ॥ इतिव्यासः। विरोधेवनपेक्षस्यादसति हनुमानमितिजैमिनिसुत्रम् । तथाच महाभारते-एकस्य बढ्यो विहिता महिष्यः कुरुनन्दन । नैकस्या. बहवःपुंसः श्रूयन्ते पतयः क्वचित् ॥ भााः कार्याः सजातीया सर्वेषां श्रेयस्यः स्युरित्यत्रापि बहुवचनम् । तथाच कात्यायनः-अग्निहोत्रादिशुश्रूष बहुभार्यः सवर्णया | कारयेत्तद्रहुत्वे च ज्येष्ठया गार्हता न चेत् ॥ सवर्णासु विधिधर्मे ज्येष्ठयानविनेतरा ॥ इति याज्ञवल्क्यः॥ तथाच महाभारते-ददौसदशधर्मायकश्यपायत्रयोदश एकव भार्यास्वीका-धर्मकर्मोपयोगिनी । प्रार्थनों चातिरागेचग्राह्यानकापिचहिजः । आद्यायांविद्यमानाय द्वितीयामहेद्यदि । तदा वैवाहिकं कर्म कुर्यादावसथेनि- मान् ॥ नि० सिं०--सदारोऽन्यान्पुनदारानुद्दोढुं कारणा न्तरात् । यदीच्छेदग्निमान्कश्चित्क होमोऽस्य विधीयते ॥ स्वेऽग्रावेवभवेद्धोमोलौकिकेनकदाचन ॥ कात्यायनः । मात्स्ये यथा उदहेद्रतिसिद्धयथ तृतीयां न कदाचन ॥ मोहादज्ञानतोवापियदिगच्छेतु मानुषीम् । नश्यत्येवनसं दोहोंगर्गस्यवचनंयथा ॥ इति ॥ तृतीयस्त्रीविवाहेतुसंप्राप्ते पुरुषस्यतु । आकै विवाईवक्ष्यामिशौनकोऽहं विधानतः ॥

प्रकरण १२] भाषाटीकोपेता।
(२५३
इत्युपक्रम्य । विसृज्य होम्यमग्निं च विधिनामानुषींपराम् ।
उदहेदन्यथानवपुत्रापौत्रादिवृद्धिमान् ॥ विसृज्यामिंकणं
चमानुषीमुद्हेत्पराम् । अनेन विधिनायस्तुकुयादविवा
हकम् ॥ पुत्रपौत्रादिसम्पत्तिः। चतुर्थादिविवाहार्थतृतीयेऽर्क
समुद्हेत् ॥ ऋणत्रयमपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥जा
यमानोवे ब्राह्मणस्विभिऋणवान्जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो
यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति ॥ एतदुकं भवति ।
दर्शितबहुप्रमाणैरेकपुरुषस्य बहुभायाकरण सिद्धम् ।।
पतविषये किं सवी उत ब्राह्मणादिभिरसवर्णा कायम
अत्र को मुख्यः कल्पः कश्च गौणः ?
अोच्यते यथाइमनुः- सवये विजातीनां प्रशस्ता
दारकर्मणि । कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशो
वराः॥ शुदेव भार्या शुदस्य साः च स्वा च विशः
स्मृताः। ते च स्वा. चैव राज्ञश्च ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः।।
तथा याज्ञवल्क्या-तिस्रो वर्णानुपूव्र्येण । तयेक
यथाक्रमम् ॥ ब्रह्मक्षत्रविशां भार्याः स्वा चैव शूद्वजन्मत।
भायाः कार्याः स्वजातीयाः सर्वेषां श्रेयस्यः स्युरिति
मुख्य कल्पः । तदनुचंतस्रोब्राह्मणस्यतिखोराजन्यस्यदे
श्यस्येति । सवर्णीयांसवीसुजायन्तेहिसंजातयः । अनि-
न्येषुविवाहेषु पुत्राःसन्तानवर्द्धनाः॥ इतियाज्ञवल्क्यपैंठी-
नसिमन्वादिवचनैः स्वसजातीय विवाहेषु विशेषफलप्रति

[द्वादश प्र० (२५५) विवाहपद्धतिः। पादनान्सुख्योऽयं कल्पः सर्वैरभिनन्धः ॥ कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशो वराः । यदिकामादागालो भात्क्रमशः प्रवर्तते तदोत्तमं पक्षमाश्रयेदिति निष्कर्षः।।. अथ विवाहभेदा निरूप्यन्ते याज्ञ. ब्राझो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता । तजः पुनात्यभयतः पुरु पानेकविंशतिम् ॥ यज्ञस्थ ऋत्विजे चैव आदायास्तु गोदयम् ॥ चर्तुदशप्रथमजः पुनात्युत्तरजश्च षट् ॥ इत्यु- क्त्वाऽऽचरतां धर्म सह यादीयतेऽाथने । सकाय पावयेत्त चषट्पड्वंश्यान्सहात्मना । आसुरो द्रविणादानाद्वान्धर्वः समयान्मिथः ॥ राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाच्छ- लात् । पाणिग्रायः सवर्णासु गलीयात्क्षत्रिया शरम् ॥ वैश्या प्रतोदमादद्यावेदने त्वग्रजन्मनः । अधिकारिणः कन्यादानस्य-पितापितामहो भ्रातासकु- ल्योजननीतथाकन्याप्रदपूर्वनाशेप्रकृतिस्थः परः परः ॥ अथ कतिविधाः-पुत्राः ? औरसी धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः ॥ क्षेत्रज ज्ञवजातस्तुसगोत्रणेतरेणवा ॥ ॥ गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः । दद्यान्मातापिता वायंसपुत्रोदत्तकी भवेत् ॥ क्रीतश्चताभगोत्रिम स्यात्स्वयकृतः । दत्तात्मात स्वयदोगमै कि महादा उत्क्षिप्तो गृह्यते यस्तु सोऽपविदो भक्तगतः । इत्याधुष कम्यति पिंडदोशहरश्चषा पूर्वाभावे पर-परः ॥ त्यादि प्रमाणः पुरुषस्यबधुत्रीत्वसिद्धयति । अवशक्यते; यथा प्रकरण १३] भाषाकपिता। (२५५) बह्वया पुरुषस्य स्त्रियएवं स्त्रिया अपि बहवःपुरुषाः युः॥ अत्राकिमानं येन पुरुषेण बढ्यः त्रियः कार्याः नतु खिया बहुपुरुषा इति शङ्यमाने प्रत्याह श्रूयतां भो ॥ तथा च श्रुतिः-यदेकस्मिन्यूपे द्वे रशने परिव्ययति । तरमादेको दे जाये विन्दते यत्रैकां रशनां द्वयोपयोः परिव्ययति तस्मान्नेका द्वौ पती विन्दते ॥ इति । तस्मादे- कस्य बयो जाया भवन्ति नैकस्या बहवः सहपतय इति च श्रुतिः ॥ तथाच याज्ञवल्क्यः-सकृत्प्रदीयते कन्या हरंस्तां चोर दुण्डभाक् ॥ मृते जीवति वा पत्यौ या नान्यमुपगच्छति।। सेह कीर्तिमवाप्नोति मोदते चोमया सह ॥ इत्यादिस्मृति- निष्पन्नत्वात्पुरुषस्यैव बयः स्त्रियो न तु खीणां बहु- पुरुषाः । अन्यथा व्यभिचारप्रसगः स्यात् ।। यथाइ मनुः-आ धम्मोपदेशच वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेदनेतरः॥ नतुस्वकपोलकल्पि- तयुक्तयः ॥ इतिश्रुतिस्मृतिपुराणनिष्पन्नोविवाइस्यसंक्ष- पतो निर्णयः कृतः । विस्तरस्तुतत्तद्थेभ्योज्ञेय इतिशम् । इति श्रीकपुरस्थलनिवासिगौतमगोंत्र (शोरि ) जात्यलंकन- दैवज्ञदुनिचन्द्रामजपं० विष्णुदत्तवैदिककृतविवाहनिर्णयः ॥ प्रयोदशप्रकरणम् । विधवाविवाइखण्डनम् । विदित हो कि, इस समयके आधुनिक पंडितमन्य स्वामी दयानन्दानुयायी महामायी आई बवाई एस, आई पढनेते शास्त्र वैदकी पण्डिवाई करनेवाले अनपढ यही ऊंचे चिल्लाते हैं कि, - २५६) विवाहपद्धतिः। त्रयोदश- देखो भाई! इन विधवास्त्रियोंका फिर विवाह करना बहुत अ वेदप्रतिपादित है । इसमें प्रथम यही कहना चाहिये कि यदि ठीक है तो आप अपने घर में ही क्यों नहीं करते, अगर वेदमें लिखा है तो प्रमाण दो। आर्य उत्तर देता है ओ माय डियर अन्यमिच्छस्व सुभगे पति मत्' अर्थ-हे मेरी स्त्री .मेरे विना और पतिकी इच्छा कर । सो यदि वेदोको मानते हो तो ठीक है उत्तर-वाहजी वाह ! मन्त्रकी एक टांग लोगोंको बहकाने वास्ते पकढ छोडी हैं, प्रथम यह संपूर्ण मंत्र तो कह अर्थ करो तो तुम आप ही जान लोगे । आ० 'यबडबी' यह मंत्र क्या और भी हैं ? नहीं भाई ! तुम्हारे लिये इतना ही मंत्र है । बस आपके स्वामीका पोल गोलम गोल मालूम हो गया कि सपैद रीछोंको मन्त्रकी नकेल पाकर नचाते हैं । अगर तुमको यथार्थ वेद भाता होता वो कभी नये रास्ते न निकालते; ययपि उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न.शांवये । परन्तु भूलेको रास्ते बवाना लिखा है सो आप सावधान हो मंत्र और अर्थ सुनें । हमारे प्यारे मित्र | केवल आप लोगोंको अनजान होनेसे अपने पन्थ सहेकी तीन टांगवत्' चलानेके लिये स्वामीजीका जाल है अन्यथा आजतक पीछे लोक पढे ही नहीं थे वा स्वामीजीने पंचम अन्य ही वेद पढा सो देखिये यह मंत्र- ऋग्वेदमं० १० १० १० मं० १० है ॥ आवाता गच्छन्तुत्तराणि युगानि यत्र जामयः करि- ष्यन्त्यजामि ॥ उपबहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पति मत् ॥ इसका... निरुक्त पूर्व षट्स अध्याय । अनु०२० आगमिष्यति तान्युत्तराणियुगानी , प्रकरण १३] भाषाटीकोपेता। (२५७) यत्र जामयः करिष्यन्त्यजामि कर्माणि जाम्यतिरेकनाम बालिशस्य वा समानजातीयस्य वोपजन उपधेहि वृपभा- य बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पति मदिति व्याख्यातम् ।। वह घोर कलियुग आवेगा जिसमें चाता भगिनियों के साथ पापकर्म भोग करेंगे सो हे यमी भगिनि! मुझसे अतिरिक्त अन्य- जातिके बलिष्ट पुरुषसे विवाहपूर्वक भोगकी इच्छा कर। भावार्थ बेदमन्त्रका यह है कि, यमयमीका संवाद है उसमें यमौ भगिनी अपने चाता यमसे भोग करनेकी इच्छारखती थी तब यमने यह वाक्य कहा कि, मैं तुम्हारा भाई हूं सो बडा पाप है, तू अन्य जातिके वरकी इच्छा कर, सो यह मन्त्र तो भ्राताने भगिनी प्रति कहा है। पति स्त्रीको नहीं कहता है कि, तुम मेरे विना और पति कर लो क्या वह नपुंसक वा वृद्ध हो आज्ञा करता है। आर्य०-क्यों जी। हमारेको स्वामीजीने और आज्ञा दी है कि, स्त्री ११ पति कर ले। वह मन्त्र यह है । ऋग्वेद मण्डल १० सूक्त ८५ मन्त्र- इमां त्वमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रां सुभगां कृणु। दशास्यां पुत्रानाधेहि पतिमेकादशं कृधि । सो इसका अर्थ क्या है। वाहजी वाह ! अरे भोले आर्य भावा ! तुम कुछ व्याकरण पढो, तुमको अर्थके न मालूम होनेसे वह अन्धकार है । अर्थ श्रवण करो- अन्वयः-देइन्द्र इमां त्वं मीदवः सुपुत्रां सुभगां कृणु । अस्यां दशपुत्रान् आधेहि पुत्रै सहितमेकादशं पतिकृधि॥

[चतुदश- (२५८) विवाहए तिः। हे इन्द्र ? इसको तुम स्तुतियुक्त पुत्रयुक्त पतियुक्त करो और इससे दशपुत्र उत्पन्न हो दगपुत्रोंके साथ ग्यारहवाँ पति भी वृद्धिको शप्त हो अथात् इसके पुत्र १० और पति जीवे तो यह पुत्रवान् बहुवचन और पति एकवचन है सो विशेष सायण- भाप्रसे मालूम करो। और-“ नष्टे मृते प्रवजिते' इस स्मृतिके अर्थ स्त्रियांक आचारमें लिखा है वहाँसे देख लो। और विवाह प्रकरणमें भी विशेष लिखा है। विस्तारके भयसे न लिखा इति श्रीदेवज्ञदुनिचंद्रात्मज पं० विष्णुदत्तवैदिककृतसंक्षप- विधवाविवाहरू ण्डनम् । चतुर्दशप्रकरणम् । वधूप्रवेशः। वत्र चतुर्थीकानंवरं पुत्रोत्साहविधानादिलौकिकाचार यथासंप्रदायं कृत्वा वरः पित्रा दत्त्वां वधूं गृहीत्वा महोत्सवयुतःरथे वघ्या दक्षिणत उपविश्य मंगलवायघोषपुरःसरं मंगलगीतपरैः पुरंधीजनैराचार्यादिविगैः 'आनोभद्राः 'स्वस्तिन इन्द्रोवृद्धश्रवाः' इति स्वस्तिवाचनपुर-सरैश्च स्वगृहं गच्छेत् । ततो वधूपिता दासी हस्ते दीपं दत्त्वा सहैव नयेत् । पर्यकादि यथाशक्ति यथारुचि पारिवह च दद्यात् । स्वगृहमागते सपत्नीके बरे वरमाता ओदन- बलिं गृहीत्वा दृष्टयुत्तारणं कुर्यात् । गृहद्वारसमोपे प्रथमं तण्डुल- पूर्णी कंचुकी वधूहस्ते दद्यात् । सा वां गृहीत्वा तत्र सततं तण्डुला- नवकिरंती दीपद्वययुक्तद्वारमंवतोऽनेकदोपैविराजितगृहं वधूःपादौ सुवर्णोपरि निधाय वरेण सह प्रथमं दक्षिणपादपुरःसरं मंत्रवाद्य- घोषैर्गृहं प्रविशेत् । ततश्रृंगारिते महानसे वनाच्छादिते पीठे वरः प्राङ्मुख उपविश्य दक्षिणवः वधूमुपवेश्य त्यखिलं लोकाचार-

प्रकरण १४]
भाषाटीकोपेता।
(२५९)
मात्रम् । ततो वर आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा अस्याः
मम नवोढाया भार्यायाःप्रथमगमने गृहप्रवेशाङ्गतया विहिते मम
सकलमनोरथसिद्ध्यर्थ लक्ष्मीप्राप्त्यर्थ ज्येष्ठाख्यलक्ष्मीपूजनमहं
करिष्ये ॥ महालक्ष्मीपूजनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं च
करिष्ये ॥ इति संकल्प्य ततो ज्येष्ठाख्यलक्ष्मीपूजनं गणपतिपूजन
स्वस्तिपुण्याहवाचनं विधिवत्कृत्वा ततव्यथाचारप्राप्तं कांस्यपात्रे
वण्डुलान्यसार्य तदुपरि सुवर्णशलाकया श्रीकुलदेवताप्रयुक्तमादौ
अमुकीति नाम विलिख्य-" ॐमनोजूतिर्जुषवामाज्यस्य बृह-
सतिर्यज्ञमिमंतनोत्वरिष्टं यज्ञ समिमं दधातु । विश्वे देवास इह
मादयंतामोंप्रतिष्ठ " ॥ इति मंत्रेण प्रतिष्ठाप्य-"ॐ श्रीश्च ते
लक्ष्मीश्च पल्यावहोरात्रे पार्थे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् ।।
इष्णनिपाणामुम्मऽइपाण सर्व लोकं मनपाण" इत्यनेन मंत्रण
षोडशोपचारः संपूज्य अन्ययथाकुलाचारं कुर्यात् ॥ ततो परो
नामवाचनपुरःसरं वध्धा नाम प्रतिष्ठितं कुर्यात् । श्रीकुलदेवता-
प्रयुक्तमादौ अमुकनाम प्रतिष्ठितमिति निर्वाचयित्वा ब्राह्मणाः-
मनोजूतिरिति' मंत्रं पठित्वा वधूशिरसि मंत्राक्षवान्दधुः। ब्राह्मणे-
यो गंधतांवलदक्षिणादिदत्त्वा तैराशिषोगृह्णीयादाइतिवधूप्रवेशः॥
इति श्रीकर्पूरस्थलनिवासिगौतमगगोत्र (शोर) अन्वयालंकृतदैवज्ञ
दुनिचन्द्रात्मज पं० विष्णुदत्तवैदिककृता नवरत्नविवाहपद्धतिः आदि
वेदांकभूमिते १९४७ मधुमासे कृष्णपश्चम्यां गुरुदिने समाप्तिमगात्॥
वंशवणनम् ॥
न्यायशास्त्रस्य कर्ता यो पक्षपाविमो मुनिः ।
महाप्रभावो राजर्षिमुनिर्मान्यो ह्यभूदिह ॥ १ ॥

(२६०) विवाहपद्धतिः। [चतुर्दश.प्र. वस्य रत्नविशुद्धे ऽस्मिन्वंशेऽस्मादानुपूर्व्यतः। महाप्रभावो विद्वांश्च कनैयालालविश्रुतः ॥२॥ वत्पुत्रोऽयं विशुद्धात्मा तुळसीरामनामतः। अभूद्वयापारविद्यायां कुशलो धर्मपारगः ॥३॥ त्रिवर्ग साधयित्वा यो गङ्गां समनुगम्य च । ध्यानयोगेन संपश्यन्नीश्वरं व्यसृजत्तनूम् ॥४॥ तत्प्रभावाच्च वत्स्नुः सर्वशास्त्रविचक्षणः । अनन्यकल्पी दैवज्ञो दुनिचंद्र इति श्रुतः ॥५॥ तस्यात्मजेन विदुषा विष्णुदत्तेन शौरिणा। वैदिकोपाह्वयुक्तेन कतोऽयं ग्रंथ उत्तमः ॥६॥ नत्वा श्रीरामनाथं च शास्त्रिणं स्वगुरुं तथा । श्रीमहोपालनामानमयोध्यावासिनं गुरुम् ॥ ७॥ हरिभक्तं महात्मानं शास्त्रिणं प्रणमाम्यहम् । यमुनादत्तविद्वांसं भायलाग्रामवासिनम् ॥ ८॥ मित्रच साधुरामं च विष्णुदास तथैव च । अन्यान्स्वाध्यायवर्गीयान्नमस्कृत्य पुनःपुनः॥९॥ श्रीकपूरस्थले रम्ये अद्विवेदांकभुमिवे वैक्रमे मधुमासे च कृता टीका मनोरमा ॥१०॥ इति नवरत्न-विवाहपदातः समाप्ता ॥ पुस्तक मिनेका ठिकाना- महाविष्णु श्रीकृष्णदास, खेमराज भीकृष्णदास, "क्ष्मीषाटेवर" स्टीम प्रेस, "श्रीवेंकटेप स्टीम-प्रेस करारम्बई. खेतबारी-बम्बई

No text on this page.

Navaratnavidhapadhathi

Author
Sri_daivagyadunichandratmajapandit
Other authors
Ccl
Title
Navaratnavidhapadhathi
File name
Navaratnavidhapadhathi
Text
OCR done
Citation
1956
Published
23-03-2004
Publisher
Sri_venkateshwar_steem_press
Language
Sanskrit
Pages
142
Library
Scl
DLI number
326815
Barcode
9000000003785.00
Scanning centre
City Central Library, Hyderabad
Digital publisher
PAR Informatics, Hyderabad
VMLT id
hnXvxiR7IwP
Download PDF

Navaratnavidhapadhathi